८४८८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 


अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः 
प्रदयुम्नको जन्म 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग रुद्रमन्युना । 
देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत ॥ १॥ 





पढार्थ सः  भगवान् लागि 

रुद्रमन्युना  भगवान् रद्रको वासुदेवका अंश तम् एव  वासुदेवकै अंश 
क्रोधरूपी आगोद्रारा कामः तु  कामदेवले त प्रद्युम्नोमा ने 

प्राक्  पहिले भूयः  फेरि प्रत्यपद्यत  प्रवेश गरे 
द्ग्धः  डठेका देहोपपत्तये  शरीर प्राप्तिका 


ताक्यार्थ पहिले भगवान् रद्रको क्रोधरूपी आगोद्रारा डदढेर भस्म भएका कामदेव, जो भगवान् 
वासुदेवका अंश हन्, उनले फेरि पनि शरीर प्राप्त गर्नका लागि भगवान् वासुदेवकैे अंश प्रदयुम्नमा 
प्रवेश गरे। 
विवरण यस श्लोकमा भगवान् शङ्रको क्रोधरूपी आगोबाट पहिले डढेका कामदेव भगवान् 
श्रीकृष्णका पत्र प्रद्युम्नको रूपमा जन्मिएको कुरा बतादइएको छ। 

दक्षप्रजापतिले आयोजना गरेको यज्ञमा सतीदेवीले यज्ञकुण्डमा हामफाली प्राणत्याग 
गरेपछि शिवका दूत वीरभद्र र भद्रकालीले दक्षको यज्ञ विध्वंश गरे। सतीदेवीको अवस्था देखेर 
भगवान् शङडूर शोकविहल हूनुभयो र उहाँ सतीदेवीको मृत शरीर कोँधमा राखी संसार भ्रमण गर्न 
थाल्नुभयो । सतीदेवीको शरीरका सबै अङ्ग पतन भएर समाप्त भएपक्ि भगवान् शङ्कर तपस्या गर्न 
बस्नुभयो । त्यस समयमा दैत्य तारकासुरले इन्द्र॒ आदि देवताहरूलाई स्वर्गबाट लखेटी स्वर्गमा 
आफूले राज्य गर्न थाल्यो । तारकासुरले भगवान् ब्रह्माजीबाट पाँच वर्ष नाधेका कुनै पनि व्यक्तिले 
मार्न नसक्ने वरदान पाएको थियो । इन्द्र॒ एवं अन्य देवताहरूले भगवान् शङड्र र पार्वतीबाट 
जन्मिएका पुत्रले तारकासुरको वध गरी स्वर्गको राज्य फिर्ता गराददेलान् भने सल्लाह गरी 
भगवान् शङ्रलाई तपस्याबाट विरत गरी कामभावमा प्रवृत्त गराउनका लागि कामदेवलाई 
शङरसाम पठाए । जब कामदेवले भगवान् शङड्रको तपस्या भङ्ग गर्न भनी कामबाण उहाँ लाई प्रहार 
गर्न लागेका थिए तब भगवान् शङ्रका तीनै नेत्रबाट आगोको ज्वाला निस्क्यो र कामदेव भस्म 
भए । कामदेव भस्म भएको देखी कामदेवकी पत्नी रतिले अनेक बिलौना र भगवान् शङड्रको 
स्तुति गरेपक्छि उहाँ प्रसन्न हुनुभयो र द्वापर युगको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णको पुत्र प्रद्युम्नको 
रूपमा यी कामदेव जन्मनेछन् र त्यही समयमा तिमी दुई स्त्रीपुरुषको भेट हुनेछ भनी रतिलाई 
भगवान् शङ्रले भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८४४८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 


प्रद्युम्नको यो जन्म इन्द्र आदि देवताहरूले अनेक गोपहरूको रूपमा जन्म लिनु जस्तै 
भगवान्को रूप थियो । कामदेव भगवानकै अंश या विभूतिरूप ह॒न्। भगवानूले प्रजनश्चास्मि 
कन्दर्पः श्रीमदभगवद्गीता १०२८ अर्थात् प्रजनन गर्नहरूमध्ये म॒ काम हं भन्नुभएको छ। 
सुष्टिचक्रको प्रवर्तन गर्नका लागि कामको अनिवार्य आवश्यकता पर्वछछ। मनोविकारहरूमध्ये 
क्रोध, लोभ, मोह आदि कुनैलाई पनि देवताको रूपमा मानिँदेन तर कामलाई देवता मानिन्छ। 
यसबाट पनि कामको आवश्यकता एवं महत्त्व स्पष्ट हृन्छ । गीता ७।११मा भगवान् भन्नुहन्छ 
धरमविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ अर्थात् धर्मसंग विरोध नहूने काम म हूं। यसबाट 
धर्मानुकूल काम चाह भगवानुकै विभूतिरूप हो भन्ने कुरा थाहा हुन्छ । धर्मानुकूल काम भनेको 
पतिपत्नीमा शास्त्रीय रीतिले सन्तान उत्पनन गर्नका लागि हुने काम हो। 


जातो  नर,  कृष्णवीर्यसमुदुभव 
स एव जातो वेदभ्यां टुभवः। 
परयुम्न इति विख्यातः सवंतोऽनवमः पितुः ॥ २॥ 





पदार्थ   विदर्भपुत्री पितुः  पिता श्रीकृष्णभन्दा 
सःएव  ती कामदेव नै रुक्मिणीको गर्भवाट अनवमः  अन्यून कम 
कृष्णवीयंसमुदट्भवः  जातः  जन्मिएका नभएका भई 

श्रीकृष्णको वीर्यबाट उत्पन॒ सवतः  सबै दृष्टि सौन्दर्य, प्रद्युम्नः इति  प्रद्युम्नको नामले 
भएर बोलीचाली आदिले विख्यातः  प्रसिद्ध भए 


ताक्यार्थ तिनै कामदेव भगवान् श्रीकृष्णको वीर्यद्रारा विदर्भपुत्री रुक्मिणीको गर्भबाट दोम्रो 
जन्म प्राप्त गरेर लोकमा प्रद्युम्नको नामले प्रसिद्ध भए। उनी सौन्दर्य, बोलीचाली आदि हरेक 
कुरामा आफना पिता श्रीकृष्णभन्दा कम थिएनन्। 


तं शम्बरः कामरूपी हृत्वा तोकमनिदंशम् । 
स विदित्वात्मनः शतं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम् ॥ ३॥ 


पदार्थ नपुगेका हृत्वा  हरण गरेर 
कामरूपी  इच्छा अनुसार भेष तोकम्  शिशु उदन्वति  समुद्रमा 
बदल्न सक्ने तं  ती प्रद्युम्नलाई प्रास्य  फयांकेर 
सःत्यो आत्मनः  आफ्नो गृहम्  घर 
शम्बरः  शम्बरासुरले शातं  शत्र अगात्  फरकियो 
अनिदंशम्  दश दिन पनि विदित्वा  ठानी 





ताक्यार्थ इच्छा अनुसार भेष बदल्न सक्ने त्यस शम्बरासुरले दश दिन पनि नपुगेका ती 
प्रद्युम्नलाई आप्नो शत्रु ठानेर सूतिकागृहबाटै अपहरण गय्यो र समुद्रमा लगेर फयोँकिदियो र ऊ 
घर फर्कियो । 


रामालन्द्री टीका 


८९८९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 
    र र 
तं निजंगार बलवान् मीनः सोऽप्यपरेः सह । 
 जाञेन ध गृहीतो मत्स्यजीविभि   
वृतो जाठेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः ॥ ४॥ 
पदार्थ निजंगार  निल्यो त्यसपछि जालेन  जालद्रारा 
बलवान्  बलशाली मत्स्यजीविभिः  माछ मारे वृतः  फसाइएको 
मीनः  माछाले जीविका चलाउन मारीहरुद्रारा सः अपि  त्यो माछछो पनि 
तं  ती समुद्रमा फयांकिएका अपेरेः सह  अरू माछाहरू संगै गृहीतः  समातियो 
शिशु प्रद्युम्नलाई महता  ठलो 





ताक्यार्थ समृद्रमा फ्यांकिएका शिशु प्रदयुम्नलाई कुनै एउटा बलशाली माछाले निल्यो । 
मारीहरूले समुद्रमा माछ मारन ठुलो जाल पयांँक्दा त्यस जालमा अरू माछाहरूसहित त्यो माछो 
पनि फस्यो र माणहर्द्रारा समातियो । 


तं शम्बराय केवतां उपाजहुरुपायनम् । 
सूदा महानसं नीत्वावद्यन् स्वधितिनाटूमुतम् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

केवतांः  माीहरूले 

तं त्यो माछ 

शम्बराय  शम्बरासुरलाई 
उपायनं  उपहारको रूपमा 


उपाजहः  समर्पण गरे 
सूदाः  भान्छेहरूले 
अद्भुतं  त्यो अद्भुत 
माछोलाई 

महानसं  भान्छा घरमा 





नीत्वा  लगेर 
स्वधितिना  बन्वरोले 
अवद्यन्  काटे 


ताक्यार्थ मारीहरूले त्यो माछ्छो उपहारको रूपमा शम्बरासुरलाई चढाए। त्यसपछि 
शम्बरासुरका भान्छेहरूले त्यो अदभुत माछछछोलाई भान्छा घरमा लगेर बन्वरोले काटे । 


दुष्ट्वा तदुद्रे बालं मायावत्ये न्यवेदयन् । 
नारदो ऽकथयत् सर्वं तस्याः शङ्कितचेतसः। 
बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

तदुदरे  त्यो माछछोको पेटमा 
वाटं  बालकलाई 

दुष्ट्वा  देखेर त्यो 
बालकलाई 


मायावतीलाई 

न्यवेदयन्  समर्पण गरे 
नारदः  देवर्षि नारदजीले 
शङ्कितचेतसः  बालकको 
विषयमा सशङ्किति भएकी 


द 
मायावत्य  शम्बरासुरकी दासी तस्याः  ती मायावतीलाई 





बाटस्य  बालकको 

तत्त्वं  वास्तविकता 
कामदेवस्वरूप भएको 

उत्पत्तिं  जन्म श्रीकृष्ण र 
रुकिमिणीको पुत्ररूपमा जन्म 
भएको र शम्बरासुरले हरण गरी 


रालालन्द्री टीका 


५४९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 


समुद्रमा पर्याँकेको पेटमा प्राप्त भएको अकथयत्  बताउनुभयो 
मत्स्योद्रनिवेशानं  माछछोको सवं  सबै कुरा 

वाक्यार्थ माछोको पेटमा अदभुत बालकलाई देखेर चकित भएका भान्छेटरूले त्यो बालकलाई 
लगेर शम्बरासुरकी दासी मायावतीलाई दिए। त्यो बालक को हो ? इत्यादि बालकको विषयमा 
सशङ्किति भएकी मायावतीलाई नारदजीले आएर बालक कामदेव भएको, श्रीकृष्णको पुत्ररूपमा 
रुकिमिणीको गर्भबाट जन्मिएको, शम्बरासुरले हरण गरी समुद्रमा फयाँकेपछि माछोको पेटमा प्राप्त 
भएको आदि सबे कुरा बताउनुभयो । 


सा च कामस्य वे पत्नी रतिनांम यदास्विनी । 
  पत्युनिंद्ग्धदेहस्य प भ  
पत्युनिदग्धदेहस्य देहोत्पत्ति प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ 





पदार्थ   पति रतिः नाम  रति नामकी 
साच ती मायावती कामस्य  कामदेवको यशस्विनी  कीर्तिमती 
वै  निश्चय नै  अर्को शरीरको पत्नी  पत्नी थिडन् 
निदग्धदेहस्य  शरीर पूरे उदर उत्पत्तिलाई 

भस्म भएका प्रतीक्षती  प्रतीक्षा गरिरहेकी 





ताक्यार्थ ती मायावती शरीर पूरे डदढेर भस्म भएका आपफ्ना पति कामदेवको शरीर पुनः कहिले 
उत्पन्न होला भनेर प्रतीक्षा गरिरहेकी कीर्तिमती पत्नी रति थिदन्। 

विवरण यस श्लोकमा रतिले मायावतीको रूपमा शम्बरासुरको भवनमा रही पतिको 
पुनर्जन्मको प्रतीक्षा गरेको बताइएको छ । यस प्रसङ्गमा मत्स्यपुराण, विष्णुपुराण र हरिवंशपुराणको 
कथा उल्लेखनीय छ । ती पुराणहरूमा आएको कथा अनुसार कामदेव भस्म भएपचछ्ि उनकी पत्नी 
रतिले आफ्ना पतिलाई पुनः पाडनका लागि भगवान् शङूरको तपस्या गरिन् अनि रति पतिविहीन 
भएर एक्लै भएको थाहा पाई शम्बरासुरले पनि रतिलाई पाडनका लागि भगवान् शङडूरकै तपस्या 
गय्यो । रतिलाई वर दिंदा उहाँले श्रीकृष्णको पुत्रको रूपमा तिमीले पतिलाई पाउने्ौ भनी वर 
दिनुभयो । पछि भगवान् शङ्रले शम्बरासुरलाई रतिलाई आफ्नो नजिक पाउने वर दिनुभयो । 
भगवान् शङ्रले शम्बरासुरलाई यस्तो वर दिनुभएको थाहा पाई यसको रहस्य रतिले 
भगवानूसंगबाट जानन चाहिन् र शम्बरासुरकहोँ रहंदा आफनो धर्म नष्ट हुने बिन्ती गरिन्। 
भगवानूले उनलाई अनेक माया विद्याहरू सिकाउनुभयो र सबे मायालाई नष्ट गर्ने महाविद्याको 
पनि उपदेश गर्नुभयो । तिमीले अनेक मायाहरूले शम्बरासुरलाई मोहित गू अनि त्यसबाट मोहित 
भएको त्यसले तिमीलाई पत्नी बनाउनेक्छैन, अरू कुनै सेवामा लगाने भनी भगवान्बाट आज्ञा 
भयो । अनि त्यही शम्बरासुरकहां रहंदा नै तिमीले आप्ना पतिलाई प्रदयुम्नको रूपमा पाउने भनी 
नताउनुभयो । यसपच्छि रति शम्बरासुरकहँ पुगेर उसलाई मायाले मोहित गराई भान्साको काममा 
नियुक्त भडन्। उता शम्बरासुरले चाहं कामदेव प्रद्युम्नको रूपमा जन्मिको थाहा पाई प्रदयुम्नलाई 
मारी रतिलाई सर्धैका लागि आफ्नो बनाउन दश दिनका बालक प्रद्युम्नको अपहरण गय्यो र 


रामालन्द्री टीका 


८४८९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 


उनलाई समुद्रमा फ्याँकिदियो। यसपचछि माछाको पेटमा रही आफूकहाँ आद्पुगेका प्रद्युम्नको 
पोषण गरी मायावती बनेकी रतिले पचि प्रद्युम्नलाई भगवान् शङ्रबाट प्राप्त महाविद्याको उपदेश 
पनि गरिन्। यसरी प्रद्युम्न र रतिको भेट भएको कथा पुराणहरूमा पाड्न्छ । 


निरूपिता शम्बरेण सा सूपोदनसाधने । 
कामदेवं रि बुद्ध्वा चके स्नेहं तदाभके ॥ ८ ॥ 


पदार्थ सा  ती रतिले बुटुध्वा  जानेर 
शम्बरेण  शम्बरासुर्रारा शिं  त्यो बालकलाई तदा  त्यति वेला 
सूपोदनसाधने  दालभात नारदजीबाट अभेके  बालकमा 
पकाउन कामदेवं  आप्नो पति कामदेव स्नेहं  अत्यन्त प्रेम 
निरूपिता  नियुक्त गरिएकी भएको चके  गर्न थालिन् 





ताक्यार्थ रतिलाई शम्बरासुरले आफ्नो लागि भान्सेको काममा नियुक्त गरेको धथियो। जब 
रतिले देवर्षिं नारदजीबाट त्यो बालक आफ्नै पति कामदेव भएको थाहा पान् तब त्यस 
बालकलाई उनले अत्यन्त प्रेम गर्न थालिन्। 


नातिदीर्घेण काठेन स कारष्णीं रूढयोवनः। 
जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम् ॥ ९॥ 





पदार्थ पुगेका नारीणां  स्त्रीहरूलाई 
नातिदीर्घेण  थोर काष्णिंः  श्रीकृष्णका पुत्र॒ विभ्रमं च  मोह 

काठेन  समयमा नै सः  वी प्रदुम्नले जनयामास  उत्पन्न गराइदिए 
रूढयोवनः  यौवन अवस्थामा वीक्षन्तीनां  आफूलाई हरन 


ताक्यार्थ थोर समयमा नै युवा बनेका श्रीकृष्णपुत्र प्रद्युम्नले आफ्नो सौन्दर्य आदि गुणका 
कारण आपफूलाई ठे्न स्त्रीहरूको हृदय मोहित बनादइदिए। 


सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्द्रम्। 


त, 


सवीडहासोत्तमितश्चुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरद्गं सोरतेः ॥ ९० ॥ 
पदढार्थ नरलोकसुन्द्रं  मनुष्यलोकमै कारण टेढा आंखीर्भौँले युक्त 
अङ्खं  हे प्रिय परीक्षित् ज्यादे सुन्दर आं खाद्रारा 
पदुमदलायतेक्षणं  कमलको त ती ईक्षती  ठेर्न 
फूलको पत्र जस्ता विशाल पतिं  आपफ्ना पति प्रद्युम्नलाई सा ती 
आंखा भएका सनीडहासोत्तमितश्चुवा  लाजले रतिः  रतिले 
प्रलम्बबाहुं  लामा भुजा भएका सहित भएको मन्द हास्यका प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 





रामालन्द्री टीका 


८९८९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 
सोरतेः  प्रणयभावद्वारा उपतस्थे  सेवा गर्न लागिन् 


ताक्यार्थ हे प्रिय परीभ्ित् ! लाजले मन्द हांसिरहेकी र टेढा आंखीभद्रारा सुशोभित नेव्रहारा 
प्रमपूर्वक हिरिरहेकी रति कमलदल भ विशाल ओंँखा भएका, लामा भुजा भएका एवं 
मनुष्यलोकभरि नै सबेभन्दा सुन्दर आपफ्ना पति प्रद्युम्नको सेवा गर्न थालिन्। 


तामाह भगवान् काष्णिंमांतस्ते मतिरन्यथा । 
मातृभावमतिक्रम्य वतसे कामिनी यथा ॥ ॥ 





पदार्थ मातः  हि माता अतिक्रम्य  अतिक्रमण गरेर 
भगवान्  भगवान् ते  तपाईको कामिनी यथा  पत्नी जस्तो 
काष्णिंः  कृष्णकुमार प्रदयुम्नले मतिः  बुद्धि वतेसे  हुनुभएको छ 

तां  ती मायावतीलाई अन्यथा  विपरीत देखिन्छ 

आह  भने मातृभावं  माताको भावलाई 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णकुमार भगवान् प्रद्युम्नले मायावतीको भावनात्मक परिवर्तन देखेर भने हे 
माता ! तपाईको बुद्धि किन फरक भएको ? तपारईले माताको भावलाई त्यागेर पत्नीको जस्तो 
व्यवहार गर्न लाग्नुभएको छ। 


रतिरुवाच रतिले भनिन् 
भवान् नारायणसुतः शम्बरेणाहतो गृहात् । 
५   ९  ० 
अहं तेऽधिकृता पत्नी रतिः कामो भवान् प्रभो ॥ १२॥ 


पदार्थ गृहात्  प्रसूतिगृहबाट अधिकृता  अधिकार प्राप्त 
नारायणसुतः  भगवान् आहृतः  अपहृत हूनुभयो पत्नी  पत्नी 

श्रीकृष्णका पुत्र प्रभो  हे स्वामी रतिः  रति हं 

भवान्  हजुर अहं  म भवान्  हजुर चाहं 
शम्बरेण  शम्बरासुर्रारा ते  हजुरको कामः  कामदेव हुनुहुन्छ 





वाक्यार्थ हे स्वामी! हजुर भगवान् श्रीकृष्णका पुत्र हुनहन्छ । हजुरलाई शम्बरासुरले 
प्रसूतिगृहनाटे अपहरण गरेको थियो । म॒वास्तवमा हजुरकी अधिकायप्राप्त पत्नी रति हँ र हजुर 
चाहं मेरा पति कामदेव हूनुहुन्छ । 

एष त्वानिदंशं सिन्धावक्षिपच्छम्बरोऽसुरः। 

मत्स्योऽग्रसीत् तदुदरादिह प्राप्तो भवान् प्रभो ॥ १३॥ 
पार्थ प्रभो  हे प्रभु एषः  यो 


रामालन्द्री टीका 


४४९४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


  न्रे 
राम्बरः  शम्बर नामको सिन्धो  समूद्रमा 


असुरः  असुरले अक्षिपत्  फयांकिदियो त्यां 
अनिदंशं  दश दिनको पनि हजुरलाई 

नभएको मत्स्यः  माछाले 

त्वा  हजुरलाई हरण गरी अग्रसीत्  निल्यो 





अध्याय ५५ 


तदुद्रात्  त्यो माद्को पेटबाट 
भवान्  हजुर 

इह  यहाँ 

प्राप्तः  आद्पुगनुभयो 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! हजुर जन्मेको दश दिन पनि नबित्दै यो शम्बरासुरले अपहरण गरी हजुरलाई 
समुद्रमा पयाँकिदियो । त्यहाँ एउटा माखछाले हजुरलाई निल्यो । त्यसपछि त्यो मा्को पेटबाट 


निस्किएर हजुर यहाँ मकहाँ आद्पुग्नुभयो । 


तमिमं जहि दुधंषं दुजयं शत्रुमात्मनः । 


मायारातविदं त्वं च मायाभिर्मोहनादिभिः॥ ४ ॥ 


पदार्थ प्रकारको माया जान्ने 
त्वं  हजुरले तं इमं  त्यस्तो यो 
दुष  दमन गर्न नसकिने आत्मनः  आपनो 
दुजंयं  जित्न नसकिने शत्रुं  शत्रुलाई 


मायारातविदं च  सयौ मोहनादिभिः  मोहन आदि 





मायाभिः  मायाहरूद्रारा 
मोहित बनाएर 
जहि  मार्ुहोस् 


ताक्यार्थ सयौँ प्रकारको माया जानेको दुर्दमनीय र दुर्जय शम्बरासुर हजुरको शत्रु हो। अतः 
यसलाई मोहन आदि मायाशक्तिद्रारा मोहित बनाएर हजुरले मार्नृहोस् । 


 न , गतप्रजा 
पदस्शचात तं माता कुररीव गृतव्रजा । 


न्रे, ल 


पत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गोरिवातुरा ॥ १५॥ 


पदढार्थ माता  आमा 
दीना  अत्यन्त दुःखित गतप्रजा  सन्तान हराएकी 
पुत्रस्नेहाकुला  छोराको स्नेहले कुररी इव  न्याउली चरी ठै 


आकुल भएकी विवत्सा  बाच्छो हराएकी 
ते  हजुरकी गोः इव  गाई 





आतुरा  व्याकुल भएर 
परिशोचति  चिन्ता 
गरिरहनुभएको छ 


वाक्यार्थ हे स्वामी ! हजुरकी आमा सन्तान हराएकी न्याउली चरी र बाच्छो हराएकी गाई 
पुत्रस्नेहले आकुल व्याकुल हूनुभएको छ र चिन्ता गरिरहनुभएको छ। 


प्रभाष्येवं ददो विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । 


मायावती महामायां सवंमायाविनारिनीम् ॥ १६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ महात्मने  परमप्रतापी 
मायावती  मायावतीले परदयुम्नाय  प्रदुम्नलाई 

एवं  यस्तो कुरा सवंमायाविनारिनीम्  सम्पूर्ण 
प्रभाष्य  बताएर मायाहरूलाई नष्ट गर्न 
वाक्यार्थ 





८४९५ 
अध्याय ५५ 
महामायां  महामाया नामक 


विद्यां  विद्या 
न्त 
ददो  प्रदान गरिन् 


मायावतीले उक्त सम्पूर्ण कुराहरू बताएर परमप्रतापी प्रद्युम्नलाई सम्पूर्ण 


मायाशक्तिलाई सजिलै नष्ट गर्ने महामाया नामको विद्या प्रदान गरिन्। 


स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाहयत्। 


भ 


अविषदयेस्तमाक्षेपेः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम् ॥ १७॥ 


पदार्थ अभ्येत्य  नजिक गएर 
सः च  ती प्रदयुम्नले पनि अविषद्येः  सहन गर्म नसकिने 
तंत्यो आक्षेपैः  गालीहरूद्वारा 


शाम्बरं  शम्बरासुरको 


क्षिपन्  तिरस्कार गर्दै 





कटिं  रगडा 

सञ्जनयन्  प्रकट गरी 
संयुगाय  युद्धका लागि 
समाहयत्  आह्वान गरे 


ताक्यार्थ त्यसपछि प्रद्युम्न आफ्नो शत्रु शम्बरासुर भएको ठर्ख॑मा गए र उसलाई असह्य 
गालीहरूद्रारा तिरस्कृत गर्न थाले। यसरी ख्गडा गरी उनले शम्बरासुरलाई युद्धका लागि आह्वान 
गरे। 


     ९ 
सोऽधिक्षिप्तो दुवंचोभिः पदाहत इवोरगः। 
निश्चक्राम गदापाणिरमषांत् ताम्ररोचनः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ ताम्रखोचनः  राताराता आंखा 
दुवंचोभिः  रुखा वचनहरुद्रारा बनादे 
अधिक्षिप्तः  तिरस्कृत भएको पदाहतः  खुद्राको प्रहारले 


सः  त्यो शम्बरायुर 


घाटते भएको 


गदापाणिः  हातमा गदा लिएर 
निर्चकाम  युद्धका लागि 
निस्कियो 


उरगः इव  साँप 





अ 
अमषात्  रिसिका कारण 


वाक्यार्थ प्रदयुम्नको रुखो वचनद्वारा तिरस्कृत भएको शम्बरासुर खुदराको प्रहारले घाते भएको 
साँप ४ रिसले राताराता आंँखा बनाङँदे हातमा गदा लिएर प्रद्युम्नसंग युद्ध गर्न निस्कियो । 


गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । 
प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वजनिष्पेषनिष्टुरम् ॥ १९॥ 


परदुम्नाय  प्रदयुम्नलाई ताकेर गदां  गदा 
तरसा  वेगपूर्वक आविध्य  घुमाएर 


पदार्थ 
महात्मने  शक्तिशाली 


रालालन्द्री टीका 


८७८९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९५ 
प्रक्षिप्य  फयां केर आपसमा ठोकिंदा उत्पन्न हुने नाद्  ध्वनिमा 
वज्रनिष्पेषनिष्टुरं  वज्र एक आवाज जस्तो कर्कश व्यनदत्  गर्जियो 


वाक्यार्थ शम्बरासुरले शक्तिशाली प्रद्युम्नलाई ताक्दै आफ्नो गदालाई वेगपूर्वक धुमाएर 
फयाँ क्यो । त्यस समयमा वज्र एकआपसमा ठोकिएर रगडिंदा उत्पन्न हुने आवाज जस्तै कठोर 
शब्द निकालेर उसले गर्जना पनि गययो । 


तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गद्या गदाम् । 


अपास्य शत्रवे करुद्धः प्राहिणोत् स्वगदां नृप ॥ २०॥ 


गरेको कुद्धः  क्रुद्ध भई 

तां  शम्बरासुरले पयाँकेको त्योशत्रवे  शत्रु शम्बरासुरमाथि 
गदां  गदालाई स्वगदां  आफनो गदा 
गद्या  आपनो गदाद्रारा प्राहिणोत्  प्रहार गरे 
अपास्य  हटाएर 


पदढार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
भगवान्  भगवान् 

प्रद्युम्नः  प्रद्युम्नले पनि 
आपतन्तीं  आफूतिर आद 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! शम्बरासुरले आपूलाई ताकेर हानैको गदालाई भगवान् प्रद्युम्नले 
आफ्नो गदाद्रारा हटादइदिए । उनलाई पनि शम्बरासुरदेखि असाध्यै रिस उटयो र त्यसमाथि आफ्नो 
गदा प्रहार गररे। 


स च मायां समाश्रित्य दैतेयी मयदरिंताम् । 

मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कारष्णो वेहायसोऽसुरः ॥ २९॥ 

अस्त्रमयं  अस्त्रैअस्व्रहरूको 
वषं  वृष्टि 

मुमुचे  गर्न थाल्यो 


 

मायां  माया शक्तिलाई 

असुरः च  शम्बरासुरले पनि समाभ्रित्य  आश्रय लिएर 

दैतेयी  आसुरी वेहायसः  आकाशमा लुकेर 
मयदिंताम्  मय दानवद्रारा कर्ष्णो  कृष्ण पुत्र प्रद्ुम्नमाथि 


पदार्थ 
सःत्यो 





ताक्यार्थ मय दानवद्वारा प्रदान गरिएको माया शक्तिको आश्रय लिई आकाशमा लुकेर 
शम्बरासुरले प्रद्युम्नमाथि अनेक अस्त्रहरूको वृष्टि गर्न थाल्यो । 


बाध्यमानो      महारथ 
ऽस्त्रवर्षण रोकरमिणेयो महारथः। 
सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सव॑मायोपमर्दिनीम् ॥ २२॥ 


  सुविमणीका छोरा अस््रवर्षेण  अस्त्रहरूको 
प्रचुम्नले वृष्टद्रारा 


पदार्थ 
महारथः  महारथी 


रामालन्द्री टीका 


८९८९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 
बाप्यमानः  ताडित भई आसुरी मायालाई नष्ट गर्ने महाविद्याम्  महाविद्यालाई 
सव॑ंमायोपमर्दिनीम्  सम्पूर्ण सत््वात्मिकां  सत्त्वमयी प्रयोग गरे 


ताक्यार्थ शम्बरासुरले यसरी रुक्मिणीपुत्र महारथी प्रद्युम्नमाथि अस्त्रवर्षा गरेर प्रताडित गर्न 
थालेपच्ि प्रद्युम्नले पनि सम्पूर्ण आसुरी मायाशक्ति लाई नष्ट गर्ने सत्त्वमयी महाविद्याको प्रयोग गरे। 


ततो गोद्यकगान्धवपेशाचोरगराक्षसीः । 
प्रायुक्त शतसो दैत्यः काष्णव्य॑घमयत् स ताः ॥ २३॥ 





पदार्थ राक्षसीः  गुह्यक, गन्धर्व, सःती 

ततः  त्यसपछि पिशाच, नाग र राक्षस सम्बन्धी काष्णिंः  श्रीकृष्णपुत्र प्रद्युम्ने 
न्द 

देत्यः  दैत्य शम्बरासुरले शतदः  स्यं मायाशक्ति ताः  ती सम्पूर्णं मायालाई 
गोद्यकगान्धवपेशाचोरग प्रायुक्त  प्रयोग गग्यो व्यधमयत्  नाश गरिदिए 


ताक्यार्थ त्यसपचछि शम्बरासुरले गुह्यक, गन्धर्व, पिशाच, नाग र राक्षस सम्बन्धी सयौँ 
मायाशक्तिको प्रयोग गयो, तर ती सबै मायालाई श्रीकृष्णपुत्र प्रद्युम्नले नष्ट गरिदिए । 


निरातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । 
शम्बरस्य शिरः कायात् ताम्ररमश्वोजसाहरत् ॥ २४॥ 


पदढार्थ दाहीजुंगा भएको कायात्  शरीरबाट 
निरातं  अत्यन्त धारिलो सकिरीटं  मुकुटले युक्त ओजसा  बलपूर्वक 
असिं  तरबार सकुण्डलं  कुण्डलले सहित आहरत्  काटिदिए 
उद्यम्य  उठाएर राम्बरस्य  शम्बरासुरको 

ताम्रहमश्चु  राताराता शिरः  टाउको 





ताक्यार्थ प्रद्युम्नले अत्यन्त धारिलो तरबार उठाएर बलपूर्वक प्रहार गरी राताराता दाहीजुंगा 
भएको, मुकुट र कुण्डलले युक्त शम्बरासुरको टाउको काटेर शरीरबाट अलग गरिदिए। 


  र 


आकीर्यमाणो दिविजैः स्तुवद्भिः कुसुमोत्करेः । 
भायंयाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा ॥ २५॥ 





पढार्थ आकीयंमाणः  ढाकिएका भायंया  पत्नी मायावतीद्रारा 
स्तुवट्भिः  स्तुति गरिरहेका प्रचयुम्न विहायसा  आकाशमार्गबाट 
दिविजैः  देवताहरुद्रारा अम्बरचारिण्या  आकाशमा पुरं  द्वारका नगरमा 
कुसुमोत्करेः  पुष्पाञ्जलिद्रारा हिंडन र हिंडाउन सक्ने नीतः  प्राप्त भए 


ताक्यार्थ शम्बरासुरलाई मारेपलि आकाशमा रहेका देवताहरूले प्रद्ुम्नको स्तुति ग्द पुष्पवृष्टि 


रामालन्द्री टीका 


८९८९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५५ 


गरेर उनलाई फूलै पूलले ढाकिदिए अनि आकाशमा आपु स्वयं विचरण गर्न र अरूलाई पनि 
विचरण गराउन सक्ने उनकी पत्नी मायावतीले आकाशमार्गबाट उनलाई द्वारिका नगरी पुय्याइन् । 


अन्तःपुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कलम् । 


विवेश पत्न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहकः ॥ २६॥ 


गगनात्  आकाशमार्गबाट 
पत्न्या  पत्नी मायावतीसंग 


पदढार्थ 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् 
विद्युता  बिजुलीसंग ललनारशतसङ्कलः  स्यौ उत्तम 


अन्तःपुरवरं  अन्तःपुरमा श्रेष्ठ 
रुकिमिणीको निवासमा 
विवेश  प्रद्युम्न प्रवेश गरे 





बलाहकः इव  मेघ रँ स्त्रीहरूले व्याप्त भएको 


ताक्यार्थ हे महाराज परीभ्षित् ! बिजुलीले सहित भएको मेघ रँ पत्नी मायावतीले सहित 
भएका प्रद्युम्न पनि आकाशमार्गबाट स्यो श्रेष्ठ स्त्रीहरूले व्याप्त भएको उत्तम अन्तःपुर 
रुक्मिणीको निवासमा प्रवेश गरे। 


तं दृष्ट्वा जलद्यामं पीतकोरोयवाससम्। 
प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ 
स्वलद्कृतमुखाम्भोजं नीखवक्रारकालिभिः। 

कृष्णं मत्वा स्त्रियो हीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८॥ 





पदार्थ रुचिराननं  अति सुन्दर दुष्ट्वा  देखेर 

जठद्श्यामं  मेघ रैं श्यामवर्णं मुखमण्डल भएका कृष्णं  श्रीकृष्ण 

भएका नीलवक्रालकालिभिः  मत्वा  ठानेर 
पीतकोशोयवाससं  परहैलो रेशमी घुंघरिएको निलो कपालरूपी ह  निश्चय नै 

वस्त्र धारण गरेका भंवराका पडक्तिद्रारा हीताः  लज्जित भएका 
प्रलम्बबाहुं  लामा हात भएका स्वलद्कृतमुखाम्भोजं  स्तरिय  स्त्रीहरू 

ताम्राक्षं  राता आंखा भएका अलङ्कृत मुखकमल भएका तत्र तत्र  अन्तःपुरको यत्र तत्र 
सुस्मितं  मन्दहास्ययुक्त तं  ती प्रदयुम्नलाई निलिल्युः  लुके 


ताक्यार्थ वर्षकालको मेघ कै श्यामवर्णं भएका प्रद्युम्नले पहँलो रेशमी वस्त्र धारण गरेका 
धथिए। लामालामा हात, राताराता आंँखा र मन्द हँसो सहितको आकर्षक मुखाकृतिले उनको 
सौन्दर्य अफ बढेको धियो। घंघरिएको नीलो कपालरूपी भंवराहरुद्रारा उनको मुखकमल 
अलङ्कृत देखिन्थ्यो । यस्ता परमसुन्दर प्रदयुम्नलाई देखेर अन्तःपुरका स्त्रीहरू श्रीकृष्ण ठानेर लाज 
मान्दे अन्तःपुरको यताउता गई लुक्न लागे । 


रामालन्द्री टीका 


८९८९९ 


अध्याय ५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

अवधायं शनेरीषदवेलक्षण्येन योषितः। 

उपजग्मुः प्रमुदिताः सस्त्रीरत्नं सुविस्मिताः ॥ २९॥ 
पदार्थ अवधायं  यी कृष्ण होडनन् 


योषितः  अन्तःपुरका स्त्रीहरूले भन्ने निश्चय गरेर 

रानेः  विस्तार प्रमुदिताः  प्रसन्न र 
ईषद्ेसक्षण्येन  केटी भिनन॒ सुविस्मिताः  आश्चर्यचकित 
लक्षणका कारण भई 


सस्त्रीरत्नं  स्रीशरेष्ठ रतिले 
सहित भएका प्रदयुम्नको सामुन्ने 
उपजग्मुः  गए 





ताक्यार्थ अन्तःपुरका ती स्त्रीहरूले केही भिन्न लक्षणका आधारमा ती सुन्दर पुरुष श्रीकृष्ण 
होदनन् भन्ने विस्तारे थाहा पाए । त्यसपचछ्छि उनीहरू आनन्दित र आश्चर्यचकित हदे स्त्रीशरेष्ठ रतिले 


सहित भएका प्रद्ुम्नका सामु आए। 


अथ तत्रासितापाद्ी वैदभीं वल्रुभाषिणी । 


अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्नेहस्सुतपयोधरा ॥ ३० ॥ 








पदार्थ द  मिठो बोल्ने नष्टं  हराएको 

अथ  त्यसपचछि स्नेहस्तुतपयोधरा  वात्सल्य स्वसुतं  आप्नो छोरोलाई 
तत्र  त्यहाँ अन्तःपुरमा प्रमका कारण दुध चुरहिंदे गरेको अस्मरत्  सम्िन् 
असितापाद्गी  आंखाका कुना स्तन भएकी 

काला भएकी वेदीं  विदर्भपु्री रुकिमिणीले 








ताक्यार्थ त्यसपछि त्यही अन्तःपुरमा विदर्भपुत्री रुक्मिणी आद्पुगिन्। उनका आंखाका कुनाहरू 
काला थिए भने वाणी अत्यन्त मधुर थियो। प्रयुम्नलाई देख्नासाथ उनलाई आफ्नो हराएको 
छोराको सम्खना भयो । त्यसवेला पुत्रप्रमका कारण उनको स्तनबाट दुध चुहिन थाल्यो । 


को न्वयं नवेदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः । 
धृतः कया वा जटरे केयं न्धा त्वनेन वा ॥ २९॥ 


पदढार्थ कः्नु को होलान् धृतः  धारण गरिए 

अयं  यी कस्य वा  कसका चाहं छोरा अनेन तु  यीद्रारा 

कमलेक्षणः  कमल जस्त होलान् कन्धा  प्राप्त गरिएकी 

आंँखा भएका कया वा  कुन चाह स्व्रीद्रारा इयं वा  यी साथेमा रेकी स्त्री 
न्द   च. 

नरवेदूयः  श्रेष्ठ पुरुष जटरे  पेटमा का को होलिन् 





ताक्यार्थ रुकिमिणीले मनमनै विचार गर्न थालिन् कमल जस्तो ओंँखा भएका यी श्रेष्ठ मनुष्य 
को होलान् ? कसका छोरा होलान् ? यिनलाई कुन भाग्यशाली स्त्रीले गर्भमा धारण गरिहोलिन् ? 


रालालन्द्री टीका 


५०० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 


यिनका साथमा रेकी यी स्त्री को होलिन् र यी स्त्रीले यिनलाई कसरी प्राप्त गरिन् होला ? 
मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो यः सूतिकागृहात् । 
एतच्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित् ॥ ३२॥ 


पढार्थ नीतः  हरण गरियो त्यसैले एतच्चुल्यवयोरूपः  यही पुरुषकै 
मम च अपि मेरो पनित नष्टः  हरायो जस्तो उमेर र रूप भएको 

यः  जुन यदि  यदि हुनुपर्दछ्छ 

आत्मजः  छोरो कुत्रचित्  कतै 

सूतिकागृहात्  प्रसूतिगृहनबाट जीवति  जि्दे छ भने 





ताक्यार्थ मेरो पनि त छोरो कसैले अपहरण गनलि हरायो । यदि ऊ कहीं संसारमा जिर्दैदे छ 
भने पक्क पनि यही सुन्दर पुरुषकै जस्तो उमेर र रूपले युक्त भएको होला । 


कथं त्वनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शाङ्खघन्वनः। 
आकृत्यावयवेग॑त्या स्वरहासावलोकनेः ॥ ३३६॥ 


पदार्थ 

आकृत्या  आकृतिद्रारा 
अवयवेः  अङ्गहरद्रारा 

गत्या  हिंडने शेलीद्रारा 


स्वरहासावरोकनैः  बोली, 
हँसो, हेर्न तरिका आदिद्रारा 
शाद्ख॑घन्वनः  श्रीकृष्णको 
सारूप्यं  समानरूपता 





अनेन तु  यिनीद्रारा 
कथं  कसरी 
सम्प्राप्तम्  प्राप्त गरियो 


वाक्यार्थ श्रीकृष्णको समान आकृति एवं अङ्गसंरचना, हिंडादइको शैली, बोली, हँसो, हरन 
तरिका आदि यिनलाई कसरी प्राप्त भयो ? 


भ     न धृतो    
स एव वा भवेन्नूं यो मे गमे घृतोऽ्भकः। 
अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वामः स्फुरति मे भुजः ॥ ३४ ॥ 





पढार्थ नूनं  निश्चय नै अधिका  ज्यादै नै भएको छ 
यः  जुन सःएव  त्यी शिशुनैयो मे मेरो 

अभंकः  शिशु पुरुष वामः  देवर 

मे  मद्रारा भवेत्  होला किनभने भुजः  हात पनि 

गभ  गर्भमा अमुष्मिन्  यसमा स्फुरति  फर्फराइ्हेको छ 
धृतः  धारण गरियो प्रीतिः  मेरो प्रेम 


ताक्यार्थ मेले जुन शिशुलाई गर्भमा धारण गरेको धिं त्यो शिशु यही पुरुष नै हनुपर्दछ, 
किनभने यसलाई देख्नासाथ मेये प्रेम अधिक बेर आएको छ रमेरो देब्रे हात पनि फफराद्रहेको छ । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


एवं मीमांसमानायां वेद्यां देवकीसुतः । 
देवक्यानकटुन्दुभ्यामुत्तमःर्खोक आगमत् ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

वेदर्भ्यां  रुकिमिणीले 
एवं  यसरी 
मीमांसमानायां  तर्कना 


१ गरिरहेको वेला 
देवक्यानकटुन्दुभ्यां  देवकी र 
वसुदेवका साथ 

उत्तमश्लोकः  पवित्र कीर्ति 


८५०१ 


अध्याय ५५ 


॥ 
देवकीसुतः  देवकीनन्दन 
श्रीकृष्ण 

आगमत्  आउनुभयो 





ताक्यार्थ यसरी रुकिमिणीले मनमनै विचार गरिरहेकै समयमा माता देवकी र पिता वसुदेवको 
साथमा देवकीनन्दन पवित्रकीर्तिं श्रीकृष्ण त्यहीं आद्पुरनुभयो । 


९    भगवांस्तुष्णीमास  
विज्ञाताथोऽपि भगवांस्तृष्णीमास जनादनः। 
नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

विज्ञाताथंः अपि  प्रदुम्नको 
हरण आदि घटना जानेर पनि 
भगवान्  भगवान् 

जनादनः  श्रीकृष्ण 


तूष्णीम्  मौन 

आस  रहनुभयो 

नारदः  त्यही वेला 
आद्पुग्नुभएका देवर्षिं नारदले 
शाम्बराहरणादिकं  शम्बरासुरले 


प्रयुम्नलाई हरण गरेको आदि 
सवं  सम्पूर्ण घटना 
अकथयत्  बताउनुभयो 





वाक्यार्थ प्रद्युम्नहरणको विषयमा भगवान् श्रीकृष्णले सबै कुरा जान्नुहन्थ्यो, तर उहाँ त्यस वेला 
मौन भएर बस्नुभयो । त्यही वेला त्यहाँ नारदजी आडनुभयो र उहाँले शम्बरासुरले प्रद्युम्नको हरण 
गरेको लगायतका सम्पूर्ण घटना बताउनुभयो । 


तच्छत्वा महदाश्चयं कृष्णान्तःपुरयोषितः। 
अभ्यनन्दन् बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम् ॥ ३७ ॥ 


पदर्थ कृष्णान्तःपुरयोषितः  मृतं  मेर पनि 

तत्  नारदजीले बताएको श्रीकृष्णका अन्तःपुरका आगतम् इव  आएको ४ैँ गरी 
त्यो स्त्रीहरूले प्रदयुम्नलाई 

महद्  ज्यादे ने बहून्  धेरै अभ्यनन्दन्  अभिनन्दन गरे 
आर्चर्य  आश्चर्ययुक्त कुरा ।अब्दान्  वर्षसम्म 

श्रुत्वा  सुनेर नष्टं  हराएका 





ताक्यार्थ नारदजीले बताएको ज्यादै नै आश्चर्ययुक्त कुरा सुनेर भगवान् श्रीकृष्णका अन्तःपुरमा 
बस्ने नारीहरू चकित भए । यति धेरै वर्षसम्म हराएर फर्किएका प्रद्युम्नलाई उनीहरूले मेको मान्छे 
ने फरकिएर आएको फँ गरी खुसी भएर अभिनन्दन गरे। 


रालालन्द्री टीका 


५५०२ 


दशम स्कन्ध 


देवकी ् न्द तथा  
देवकी वसुदव्च कृष्णरामा तया स्त्रियः । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५५ 


दम्पती तो परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुमुंदम् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

देवकी  देवकी 

वसुदेवः  वसुदेव 
कृष्णरामो च  श्रीकृष्ण र 
बलराम 


रुक्मिणी च  रुविमिणी र 
तथा  त्यस्तै अरू 

स्त्रियः  स्वरीहरूले 

तो ती 

दम्पती  दम्पतिलाई 


परिष्वज्य  आलिङ्गन गरी 
मुदं  हर्ष 
ययुः  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ देवकी, वसुदेव, श्रीकृष्ण, बलराम, रुक्मिणी तथा अन्तःपुरका अन्य स्त्रीहरू प्रद्युम्न र 
मायावतीको नवदम्पतिलाई आलिङ्गन गरी अत्यन्त हर्षित भए। 


नष्टं प्रयुम्नमायातमाकण्यं दारकोकसः। 
अहो मृत इवायातो बारो दिष्ट्येति हाञ्खुवन् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

दवारकोकसः  द्रारकावासीहरू 
नष्टं  हराएका 

प्रद्युम्नं  प्रद्युम्न 

आयातं  आएका छन् भन्ने 


आकण्यं  सुनेर 

अहो  आश्चर्य छ 
बालकः  यी बालक 
दिष्ट्या  सौभाग्यवश 
मृतः इव  मेको मान्छे 


फरकिए्र आए 

ह  निश्चय नै 
आयातः  आएका छन् 
इति  यसरी 

अब्रुवन्  भन्न थाले 





ताक्यार्थ हराएका प्रद्युम्न सकुशल फर्किएर आएका छन् भने कुरा सुनेर दवारकावासीहरू कुरा 
गर्न थाले अहो ! आश्चर्य छ, यी बालक प्रद्युम्न सौभाग्यवश कुनै मेको मान्छे फर्किएर आए 
फरकिएर आएका छन्। 


यं वै मुहुः पितृसरूपनिजेशभावा 
स्तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावाः। 
चित्रं न तत् खलु रमास्पदबिम्बविम्बे 


५        
काम स्मरज्षावव्य कसुतान्यनायः 


पदढार्थ श्रीकृष्णको समान सौन्दर्यका 
यं  जसलाई कारण आफ्ना पति भगवान् 
वे  निश्चय नै श्रीकृष्णको भावना भएका 


मुहुः  बारम्बार देखेर रहरूढभावाः  एकान्तमा 
पितृसरूपनिजेरभावाः  पिता प्रेमभाव उपननन भएर बसेका 


 ० ॥ 


तन्मातरः  ती प्रद्ुम्नका 
रुक्मिणी आदि आमाहरूले 
यत्  जुन 

अभजन्  अश्रुपात, आलिङ्गन 
आदिद्रारा सेवा गरे 


रामालन्द्री टीका 





८५०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५५ 


तत्  त्यो कार्य आमाहरूको शरीरको प्रतिबिम्ब भएका र्हंदा 


लागि स्मरे  सम्कदे चित्तमा क्षोभ अन्यनायंः  अरू नारीहरूको 
खलु  निश्चय नै उत्पन्न हुने किमुत  के कुरा 
न चित्रं  आश्चर्य होइन कामे  कामावतार प्रद्युम्न 





रमास्पदबिम्बनिम्बे  श्रीकृष्णको अक्षिविषये  आं खाकर सामुनने 


ताक्यार्थ प्रद्युम्नको शरीर र सौन्दर्य पिता श्रीकृष्णकै समान थियो। अतः रुक्मिणी आदि 
प्रद्युम्नका माताहरू प्रद्युम्नलाई देखेर आफ्नै पतिदेव श्रीकृष्ण ठानी एकान्तमा समेत प्रेमभावनामा 
तल्लीन हन्ये भने प्रेमपूर्ण वात्सल्यका कारण अश्रुपात, आलिङ्न आदिद्रारा प्रदयुम्नको सेवा 
गरिरहन्थे। आमाहरूमा भएको त्यो भावना आश्चर्यको विषय होडइन। श्रीकृष्णको शरीरके 
प्रतिबिम्ब कामावतार प्रद्युम्नलाई सम्फेदा उनकै आमाहरूको मनमा त क्षोभ उत्पन हृन्छ भने 
उनलाई देख्दा अन्य नारीहरूको मनमा किन क्षोभ उत्पन्न नहोस् ? 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 
प्रुम्नोत्पत्तिनिरूपणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५॥ 


रामालन्द्री टीका 


८५०९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 


अथ षट्पञ्चारशत्तमोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णको जाम्बवती र सत्यभामासित विवाह 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिंल्विषः। 
स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ॥ १॥ 


पदार्थ मणिना  मणिसहित उद्यम्य  उद्यम प्रयास गरी 
कृतकिल्बिषः  अपराध गरेका स्वतनयां  आपनी छोरी कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 
सत्राजितः  सत्राजित्ले सत्यभामा दत्तवान्  दिए 

स्यमन्तकेन  स्यमन्तक नामक स्वयं  आफैले 





ताक्यार्थ सत्राजित्ले भगवान् श्रीकृष्णलाई टो अभियोग लगाएर गल्ती गरेका थिए । त्यसैले 
उनले गल्ती मेटाउन आने प्रयासमा स्यमन्तक मणिसहित आफ्नी कन्या सत्यभामा श्रीकृष्णलाई 
प्रदान गरे। 


टिप्पणीं यो श्लोकमा र दोस्रो श्लोकमा पनि सत्राजित शब्द अकारान्त प्रयोग गरिएको छ तर 
तेस्रो, नवौ, दशौँ, पन्ध्रौ आदिमा सत्राजित् यस्तो तकारान्त हलन्त प्रयोग गरिएकाले अनुवाद 
गर्दा नाममा एकरूपताका लागि सत्राजित् लेखिएको छ । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
सत्राजितः किमकरोद् बह्यन् कृष्णस्य किल्विषम् । 
स्यमन्तकः कुतस्तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरेः ॥ २॥ 


पदार्थ किल्विषम्  अपराध कस्मात्  के कारणले 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव अकरोत्  गरे सुता  छोरी सत्यभामा 
सत्राजितः  सत्राजित्ले तस्य  ती सत्राजित्लाई हरेः  श्रीकृष्णलाई 
कृष्णस्य  श्रीकृष्णको स्यमन्तकः  स्यमन्तक मणि दत्ता  दिए 

किं के कुतः  कहांबाट प्राप्त भयो ? 





वाक्यार्थ हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव ! सत्राजित्ले भगवान् श्रीकृष्णको के अपराध गरेका थिए ? 
उनलाई स्यमन्तक मणि कहाँबाट प्राप्त भएको थियो ? र उनले किन आफ्नी छोरी सत्यभामा 
श्रीकृष्णलाई प्रदान गरे ? 


रामालन्द्री टीका 


८५०५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९६ 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
आसीत् सत्राजितः सूयां भक्तस्य परमः सखा । 
प्रीतस्तस्मे मणिं प्रादात् सू्यस्तुष्टः स्यमन्तकम् ॥ २॥ 
पढार्थ भएर पनि सूयः  सूर्यदेवले 
सूयः  भगवान् श्रीसूर्य प्रीतः  प्रसन्न भएकाले तस्मे  ती सत्राजितलाई 
भक्तस्य  आफ्ना भक्त सखा  मित्र पै स्यमन्तक  स्यमन्तक 
सत्राजितः  सत्राजित्को आसीत्  हनुभएको थियो मणिं  मणि 
परमः  अत्यन्त पूज्य स्वामी तुष्टः  सत्राजित्संग प्रसनन॒ प्रादात्  दिनुभयो 





ताक्यार्थ सत्राजित् भगवान् सूर्यका भक्त थिए तर पनि सूर्यदेव सत्राजित्का मित्र जस्तै 
हनुभएको थियो । त्यसैले प्रसन्न भएर एक दिन सूर्यदेवले सत्राजित्लाई स्यमन्तक मणि दिनुभयो । 


स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः। 
प्रविष्टो द्वारकां राजंस्तेजसा नोपटक्षितः॥ ४॥ 


पदार्थ कण्ठे  घाँटीमा भ्राजमानः  प्रकाशमान भएर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् बिभ्रन्  धारण गर्दै दारकं  द्वारका नगरीमा 

सः  ती सत्राजित्ले तेजसा  मणिको प्रकाशका प्रविष्टः  प्रवेश गरेका उनी 
तं  त्यो सूर्यले दिएको कारणले न उपलक्षितः  चिनिएनन् 
मणिं  स्यमन्तक मणिलाई रविः यथा  सूर्य 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यो स्यमन्तक मणिलाई सत्राजित्ले आफनो घांँटीमा धारण गरे। 
मणिको प्रकाशले उनी सूर्य ॐ प्रकाशमान भई द्वारकामा प्रवेश गरे। मणिको अत्यधिक प्रकाशका 
कारण द्रारकावासीले उनलाई सत्राजित् भनेर चिन्न सकेनन्। 


तं विलोक्य जना दूरात् तेजसा सुष्टदुष्ययः। 
दीव्यतेऽक्षेभगवते शरंसुः सूर्यशङ्किताः ॥ ५॥ 
मुष्टदुष्टयः  आंखा 


पदार्थ अक्षिः  जुवाद्रारा 


तिर्भिराएका 
सूयंशङ्किताः  सूर्य हन् कि भनेर 
शङ़ा गरिरहेका 


तं  ती सत्राजितलाई 
दूरात्  टढेबाट 
विलोक्य  देखेर 





तेजसा  उनको तेजद्रारा जनाः  पुरवासी मानिसहरूले 


दीन्यते  खेलिरहनुभएका 
भगवते  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
रारांसुः  सुनाए 


वाक्यार्थ दारकामा प्रवेश गरेका सत्राजित्लाई द्वारकावासीले टाढैबाट देखे। उनको तेजले 


रामालन्द्री टीका 


४५०६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 


द्रारकावासीको आंखा तिर्भिराए। उनीहरूलाई साक्षात् सूर्यदेव आएको आशङ़ा भयो । यसैले 
उनीहरूले त्यो कुरा जुवा खेलिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई सुनाए। 


नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर । 
दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ६॥ 


पढार्थ दामोद्र  हे दामोदर ते  हजुरलाई 
नारायण  हे नारायण अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन नमः  नमस्कार 
राह्चक्रगदाघर  हे शङ्ख, गोविन्द्  हे गोविन्द अस्तु  छ 

चक्र र गदा धारण गर्न यदुनन्दन  हे यदुनन्दन 





वाक्यार्थ शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्नुभएका हे नारायण! हे कमलनयन दामोदर! हे 
यदुनन्दन गोविन्द ! हजुरलाई हाम्रो नमस्कार छ। 


एष आयाति सविता त्वां दिदुश्चुजंगत्पते । 
मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षुषि तिग्मगुः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 
जगत्पते  हे जगत्का पति 


मुष्णन्  तिर्मिरतिर्मिर पार्द 
तिग्मगुः  ज्यादै चम्किलो 


गभस्तिचकेण  प्रकाशपुञ्जद्रारा प्रकाश भएका 


त्वां  हजुरलाई 
दिदुश्चुः  दर्शन गर्ने इच्छा गरी 
आयाति  आदे हुनुहुन्छ 





नृणां  मनुष्यहरूको एषः  यी 
चक्षुषि  ओं खाहरूलाई सविता  सूर्य 


ताक्यार्थ हे जगत्पति ! ज्यादे चम्किलो प्रकाश भएका श्रीसूर्य आफ्ना प्रकाशपुज्जद्रारा 
मनुष्यहरूको आं खालाई तिर्मिरतिर्मिर बन्दे हजुरको दर्शन गर्न आदे हुनुहन्छ । 


नन्वन्विच्छन्ति ते मागं त्रिटोकयां विबुधषंभाः। 
ज्ञात्वा गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो ॥ ८ ॥ 





पढार्थ अन्विच्छन्ति  खोजी गर्दछन् प्रभो  हे प्रभु 

ननु  निश्चय ने अद्य  आज अजः  जन्मरहित सूर्य 
विबरुधषभाः  श्रेष्ठ देवताहरू यदुषु  यदुकुलमा त्वां  हजुरलाई 
त्रिलोक्यां  तीनै लोकमा गूं  आप्नो वास्तविक द्रष्टुं  हेर्न 

ते  हजुरको स्वरूपलाई लुकाएर बस्नुभएको याति  आदे हुनुहुन्छ 
मार्गं  प्राप्तिस्थान ज्ञात्वा  थाहा पाएर 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवताहरू पनि तीनै लोकमा हजुरलाई प्राप्त गर्न 


रामालन्द्री टीका 


८५०७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


मार्गको खोजीमा रहन्छन्। हजुरले आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई लुकाएर यदुवंशीहरूको वेष 
धारण गरी यहाँ बस्नुभएको थाहा पाएर आज भगवान् सूर्य हजुरको दर्शन गर्न आदे हुनुहुन्छ । 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचनः। 


स्र,   न  ९ 


प्राह नासा रवदवः सत्राजन्माणना ज्वलन् ॥ ९॥ 
पदढार्थ रः न  होडइनन् 
बालवचनं  बालक रँ प्रहस्य  हांसेर मणिना  स्यमन्तक मणिद्रारा 
वास्तविकता नबुेका प्राह  भन्नुभयो ज्वलन्  प्रकाशित भएका 
द्रारकावासीको कुरा असो  ती आइरहेका सत्राजित्  सत्राजित् हुन् 
निशाम्य  सुनेर देवः  प्रकाशमान् भगवान् 
अम्बुनलोचनः  कमलनयन रविः  सूर्य 





ताक्यार्थ वास्तविकता नवुरेका द्वारकावासीको बालकको जस्तो कुरा सुनेर भगवान् श्रीकृष्णले 
हांस्दे भन्नुभयो ती आदे गरेका प्रकाशमान पुरुष भगवान् सूर्य होइनन्, घांँटीमा लगाएको 
स्यमन्तक मणिद्रारा प्रकाशमान भएका सत्राजित् हुन् । 


सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत्कृतकोतुकमङ्गलम् । 


प्रविर्य देवसदने मणिं विपन्यवेदायत् ॥ १०॥ 
पदार्थ   एेश्वर्यसम्पन्न सूर्यको मन्दिरमा 
सत्राजित्  सत्राजित्ले स्वगृहं  आफनो घरमा मणिं  मणिलाई 
कृतकोतुकमङ्गलं  प्रविश्य  प्रवेश गरेर न्यवेरायत्  स्थापित गरे 
कुतूहलतापूर्वक मङ्गलोत्सव॒ विप्रैः  ब्राह्मणहरुद्रारा 
गरिएको  आफनो इष्टदेव 








ताक्यार्थ सत्राजित् सिधै आएर आफ्नो एेश्वर्यशाली घरमा प्रवेश गरे । त्यस वेला उनको घरमा 
भव्य मङ्गलोत्सव गरिएको धियो । त्यसपछि उनले ब्राह्मणहरूलाई अहाएर त्यो स्यमन्तक मणिलाई 
लगेर आफ्नो इष्टदेव सूर्यको मन्दिरमा स्थापित गरे। 

न  ९ ऽ सृजति  ् 

दन बदन स्वणभारानष्टा स सृजात प्रभा । 

दुभिक्षमायरिष्टानि सपोधिव्याधयोऽद्युभाः। 

न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यचिंतो मणिः ॥ ॥ 
पदार्थ प्रभो  हे समर्थ राजा परीक्षित् सः  त्यो मणिले 


रामालन्द्री टीका 


५०८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९६ 
दिनि दिने  प्रतिदिन अभ्यचिंतः  पूजित सपधिन्याधयः  सर्पभय, 

अष्टो  आठ मणिः  त्यो मणि मानसिक सन्ताप, शारीरिक रोग 
स्वणभारान्  सुनको भार २० यत्र  जुन ठार॑मा अशुभाः  अन्य दुःखका कारण 
तुलाको १ भार हुन्छ, आठ आस्ते  रहन्थ्यो चोर आदि 

भारमा लगभग ९.७ किलोग्राम तत्र  त्यो ठाडमा मायिनः  मायावी दैत्य 

ह॒न्छ दुभिंक्षमायरिष्टानि  अनिकाल, आदिबाट हुने भय 

सृजति  उत्पन्न गर्दथ्यो अकालमृत्यु, ग्रहपीडा न सन्ति  हेदिनन् 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यो स्यमन्तक मणिले प्रत्येक दिन आठ भार लगभग ९.७ 
किलोग्राम सुन प्रदान गर्दथ्यो । त्यति मात्र नभएर जुन ठरंमा त्यो मणिलाई पूजा गरेर राखिन्थ्यो, 
त्यस ठा्द॑मा अनावृष्टिद्रारा हने दुर्भिक्ष, अकालमृत्यु, ग्रहबाट हुने पीडा, सर्पभय, मानसिक ताप, 
शारीरिक रोग, दुःखका अन्य हेतु चोरभय, मायावी देत्यहरूको भय आदि केही पनि हदैनथ्यो । 


स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शोरिणा । 
नैवार्थकामुकः प्रादाद् याच्जाभङ्गमतक॑यन् ॥ १२॥ 





पदार्थ लागि याच्जाभद्गं  भगवान्को 

क्व अपि  कुनै दिन मणिं  मणि आज्ञाको उल्लङ्घन गर्दा हने 
शोरिणा  भगवान् याचितः  मागिएका तर अनर्थलाई 

श्रीकृष्णद्रारा अर्थकामुकः  धनको लोभी अतकयन्  विचार नगरी 
यदुराजाय  यदुराज उग्रसेनका सः  ती सत्राजितूले न एव प्रादात्  दिएनन् 


ताक्यार्थ एक दिन भगवान् श्रीकृष्णले त्यस्तो प्रभावशाली मणि यदुराज उग्रसेनलाई दिनुहोस् 
भनी सत्राजित्संग अनुरोध गर्नुभयो, तर सत्राजित् अत्यन्त लोभी धथिए । त्यसैले भगवान्को आज्ञा 
नमान्दा अनर्थ हुन्छ भन्ने उनले विचारे गरेनन्। अतः भगवान्को आज्ञा नमानी उनले मणि 
दिएनन्। 

तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् । 


प्रसेनो हयमारुह्य मृगयां व्यचरद् वने ॥ १३॥ 





पदार्थ तंत्यो आरुह्य  चटेर 

एकदा  एक दिन मणिं  मणिलाई मृगयां  शिकार खेल्न 
प्रसेनः  सत्राजित्का भाइ कण्ठे  घाँटीमा वने  वनमा 

प्रसेनले प्रतिमुच्य  दुन्द्याएर व्यचरत्  घुम्न थाले 
महाप्रभं  अत्यन्त चम्किलो हयं  घोडामा 


ताक्यार्थ एक दिन सत्राजित्का भाद प्रसेन अत्यन्त चम्किलो त्यस मणिलाई आफ्नो घांँटीमा 


रामालन्द्री टीका 


८५०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९६ 
भिरेर शिकार खेल्नका लागि घोडामा चटठी वनमा विचरण गर्न थाले। 


  ५     केदार 
प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केरी । 
गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ १४॥ 





पदार्थ मणिं  मणि मणिं  मणि 

केरारी  कुनै सिंहले आच्छिद्य  खोसेर इच्छता  चाहने 

सहयं  घोडासहित गिरि  पहाडी गुफामा जाम्बवता  जाम्बवान्ट्रारा 
प्रसेनं  प्रसेनलाई विशन्  प्रवेश गर्दगिर्दै त्यो निहतः  मारियो 

हत्वा  मारेर सिंह पनि 


ताक्यार्थ कुनै सिंहले वनमा पुगेका प्रसेन र उनको घोडालाई मायो र मणि लिएर पहाडी 
गुफामा पस्न लाग्दे थियो, त्यही वेलामा मणि आफूले प्राप्त गर्नका लागि जाम्बवानूले त्यस 
सिंहलाई पनि मारिदिए। 


अ  ० न्स क्रीडनकं  अ 
सोऽपि चके कुमारस्य मणिं कीडनकं बिले । 
अपर्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पयंतप्यत ॥ १५॥ 





पदार्थ लागि भ्रातरं  भाद प्रसेनलाई 

सः अपि  ती जाम्बवान्ले पनि क्रीडनकं  खेल्ने साधन अपरयन्  नदेखेर 

बिठे  आपू बस्ते गुफामा चक्रे  बनाए पयंतप्यत  अत्यन्त चिन्तित 
मणिं  मणिलाई भ्राता  दाद भए 

कुमारस्य  आफ्नो बच्चाका सत्राजित्  सत्राजित् 


ताक्यार्थ जाम्बवान्ले आफ्नो गुफामा गई आप्ना बच्चाहरूका लागि त्यो मणि खेल्न दिए। 
यता दाइ सत्राजित् भाद प्रसेनलाई कहीं पनि नदेखेर अत्यन्त चिन्तित भए। 


प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः। 
भ्राता ममेति तच्छत्वा कणँ कर्णेऽजपन् जनाः ॥ ६ ॥ 


पदढार्थ भ्राता  भाट प्रसेन श्रुत्वा  सुनेर 

मणिग्रीवः  घाँटीमा मणि प्रायः  निश्चय नै जनाः  मान्छेहरू 

नाँधेर कृष्णेन  कृष्णद्रारा केँ कर्णे  कान कानमा 

वनं  वन निहतः  मारियो अजपन्  खासखुस गर्न थाले 
गतः  गएको इति  यस्तो 

मम मेरो तत्  सत्राजित्को त्यो कुरो 





रामालन्द्री टीका 


८५९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 


ताक्यार्थ सत्राजित्ले भन्न थाले घाँटीमा मणि बांँधेर वन गएको मेरो भाइलाई कृष्णले ने 
मारेको हुनुपर्दछछ । सत्राजित्को यस्तो कुरा सुनेर दवारकावासी मान्छेहरू कानेखुसी गर्न थाले । 


भगवांस्तदुपश्ुत्य दुयंशो टिप्तमात्मनि । 
मा प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ आत्मनि  आपूमा नागरैः  नगरवासीका साथ 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले किप्तं  लागेको प्रसेनपद्वीम्  प्रसेन गएको 
तत्  त्यो सत्राजित्को कुरा दुयंशः  दुष्कीर्ति ठार वनमा 

उपश्रुत्य  सुनेर माष्टं  हटाउन अन्वपद्यत  खोज्न थाल्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले पनि सत्राजित्ले आपफूलाई लगाएको आरोप सुन्नुभयो। आपफूमा 
लागेको त्यो दुष्कीर्तिरूप कलड़लाई मेटन भगवान्ले केटी नगरवासीहरूलाई साथमा लिएर प्रसेन 
गएको वनमा गई प्रसेनलाई खोज्न थाल्नुभयो । 


  त  ् 
हतं प्रसेनमरवं च वीक्ष्य केदारिणा वने । 
तं चाद्विपृष्ठे निहतमृक्षेण दृदृशुज॑नाः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ अदवं च  घोडालाई पनि ऋक्षेण  ऋक्षराज 
वने  वनमा वीक्ष्य  देखेर जाम्बवानू्रारा 
केररिणा  सिंहद्रारा तंच  त्यो सिंहलाई पनि निहतं  मारिएको 
हतं  मारिएको अद्विपृष्ठे  ऋक्षवान् नामक जनाः  मान्छेहरूले 
प्रसेनं  प्रसेन र पर्वतको माथितिर ददुद्ुः  देखे 


ताक्यार्थ जङ्गलमा खोज्दै जाँदा सिंहद्रारा मारिएका प्रसेन र उनको घोडालाई त्यहं आएका 
मान्छेहरूले देखे । त्यो सिंहलाई पनि खोज्दे ऋक्षवान् पर्वतको माथितिर जाँदा त्यसलाई उनीहरूले 
ऋषक्षराज जाम्बवान्द्रारा मारिएको देखे । 


ऋष्षराजबिटं भीममन्धेन तमसावृतम् । 
एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः ॥ १९॥ 





पदार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण भीमं  भयङ्कर 

बहिः  गुफाको बाहिर एकः  एक्लै ऋक्षराजबिटं  ऋक्षराज 
प्रजाः  साथमा आएका अन्धेन  घना जाम्बवान्को गुफामा 
मान्छेहरूलाई तमसा  अन्धकार्रारा विवेश  पस्नुभयो 
अवस्थाप्य  राखेर आवृतं  ढाकिएको 


रामालन्द्री टीका 


४५११ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 


ताक्यार्थ आफूसंग आएका मान्छेहरूलाई बाहिर राखेर भगवान् श्रीकृष्ण एक्लै ऋक्षराज 
जाम्बवान्को गुफामा पस्तनुभयो। त्यो गुफा घना अन्धकारले व्याप्त भएको कारण अत्यन्त 
उरलाग्दो थियो । 


तत्र दुष्ट्वा मणिश्रष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् । 
हर्त कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽभ॑कान्तिके ॥ २०॥ 


पढार्थ मणिश्रष्ठं  स्यमन्तक जस्तो भगवान् 

तत्र  त्यो गुफाभित्र उत्तम मणिलाई तस्मिन्  त्यो गुफाभित्र 
बालक्रीडनकं  बच्चाको दुष्ट्वा  देखेर अर्भकान्तिके  बच्चाको 
खेलौना हतुं  त्यसलाई हरण गर्न समीपमा 

कृतं  बनादृएको कृतमतिः  निश्चय गर्नुभएका अवतस्थे  गएर उभिनुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले गुफाभित्र त्यो उत्तम मणि स्यमन्तकलाई बच्चाको खेलौना 
बनादइएको देखनुभयो, अनि त्यसलाई हरण गर्ने विचार गरी उहाँ मणि खेलादरहेका बच्चाहरूको 
नजिकमा गएर उभिनुभयो । 


तमपूर्वं नरं दुष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् । 
तच्छरत्वाभ्यद्रवत् कुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः ॥ २९॥ 


पदार्थ भीतवत्  भयभीत भए रै गरी बलिनां  बलशालीहरूमा 
तं वती धात्री  बच्चाहरूकी धाई आमा वरः  शष्ठ 

अपूर्वं  पहिले कहिल्यै चुकोश  कराइन् जाम्बवान्  जाम्बवान् 
नदेखिएको तत्  धाईको त्यो चित्कार अभ्यद्रवत्  दौडिएर आए 
नरं  मान्छे श्रीकृष्णलाई श्रुत्वा  सुनेर 

दुष्ट्वा  देखेर करुद्धः  क्रोधित भएका 





ताक्यार्थ पहिले कटहिल्यै पनि नदेखेको मान्छे भगवान् श्रीकृष्णलाई एक्कासी आफ्नो अगाडि 
देखेर बच्चाहरूकी धाई आमा भयभीत भएर करान् । धाईको त्यो चिच्याहट सुनेर क्रोधित भएका 
महाबली जाम्बवान् दौडंदे त्यहीं आद्पुगे । 


स वे भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मनः। 
पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ २२॥ 


पदार्थ कुपितः  रिसाएका प्राकृतं  सामान्य लौकिक 
न अनुभाववित्  भगवान्को सः वै  ती जाम्बवान् पुरुषं  पुरुष 
प्रभावलाई नजानेका मत्वा  ठानेर 


रामालन्द्री टीका 


४५१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 
आत्मनः  आफनो तेन  ती युयुधे  युद्ध गर्न थाले 
स्वामिना  स्वामी भगवता  भगवान् श्रीकृष्णसंग 


वाक्यार्थ तत्काल अत्यन्त क्रुद्ध भएका कारण जाम्बवानूले भगवान्को प्रभावलाई बुण्न 
सकेनन्। उनले भगवानूलाई सामान्य लौकिक पुरुष ठानेका थिए, त्यसैले उनी आफ्ना स्वामी 
भगवान् श्रीकृष्णसंँग युद्ध गर्न थाले । 
वितरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णसंग जाम्बवान्ले युद्ध गरेको बतादएको छ । भगवान्को 
स्वरूप अत्यन्त मधुर एवं आह्ादक हुन्छ, भक्तहरूले त्यस स्वरूपलाई देख्नेवित्तिकै आप्ना प्रभ 
भनी चिनिहाल्छन्, तर जाम्बवान् भगवान्का परम भक्त हंदाहँदे पनि उनले उहाँलाई किन चिनेनन् 
भन्ने शङा हन्छ । यसको उत्तरमा वल्लभाचार्य लेख्नुहन्छ भगवान्ले आफ्नो मायाशक्तिद्रारा 
आफ्नो माधुर्य र भगवत्तालाई ढाकिदिनुभएको धियो । भक्तको दृष्टि सात्विक एवं निर्मल भएको 
भए त शुद्ध भक्तिले युक्त हृदयमा मायाको प्रभाव नपर्नुपर्ने हो, तर धाई आत्तिएको सुनेपछ्ि 
शत्रुको आगमन भएको ठानी रिसाएका जाम्बवान्को दृष्टि पनि निर्मल धिएन। त्यसैले उनमा 
मायाको प्रभाव पयो र उनले आपफ्ना परम आराध्य प्रभुलाई पनि चिन्न सकेनन्। जाम्बवान् 
भगवानूका भक्त र अद्वितीय वीर थिए। वामन अवतारको क्रममा त्रिविक्रम भगवान्को यश गावे 
उनले एकै उपफ़रादमा समस्त पृथिवीलाई २१ पटक परिक्रमा गरेका थिए भनी पुराणहरूमा 
बतादइएको छ। राम अवतारमा त उनले भगवान् रामलाई ठुलो सहयोग गरेका थिए। यस्ता 
परमवीर भक्तको दृष्टि पनि दुक्किनुमा भक्तको अवस्था र भगवान्को इच्छा दुबै कारण हो । 
राम अवतारको क्रममा जाम्बवान्को बलशक्तिको प्रयोग भएन। उनीसमानको बलशाली 
प्रतिदरन्द्री नभएकाले भगवानूले उनलाई युद्धमा बाहुबलको प्रयोग नगरी बुदधिशक्तिको मात्र प्रयोग 
गर्न भन्नुभएको थियो । रावणविजयपच्ि उनले आपले राम्ररी युद्ध गर्न नपाएकाले युद्ध गर्ने इच्छा 
अपूरो रहेको बिन्ती गरे, भगवान्ले अर्को जन्ममा इच्छा पूरा हुने वर दिनुभयो। यता तृणावर्त, 
व्योमासुर, कंस आदि ससाना दैत्यहरूलाई मार्दा भगवान् श्रीकृष्णको पनि युद्ध गर्न इच्छा पूरा 
भएन । त्यसैले आफ्नो इच्छा पनि पूरा गर्न उहाँले आपनै भक्त महाबली जाम्बवानूसंगै लड़ने 
विचार गर्नुभयो। यसबाट उनको युद्धदच्छा पनि पूरा हुन्थ्यो। यसरी मल्लयुद्ध गर्नका लागि नै 
भगवान्ले आफ्नो माधुर्य र ईश्वरीयतालाई मायाद्रारा ढाकिदिनुभयो । राम अवतारमा जाम्बवान्को 
ज्ञानशक्तिलाई भगवान्ले स्वीकार गर्नुभएको थियो भने अहिले कृष्णावतारमा उनको बलशक्तिलाई 
पनि भगवानूले स्वीकार गर्नुभयो । यसरी उनका सबे वस्तु स्वीकार गरेर भगवान्ले उनलाई मूक्त 
गरिदिनुभयो । 
 सुतुमुलमुभयोविजिगीषतो  . र 
दन्दयुद्धं सुतमुलमुभयोविजिगीषतोः। 
न्द, ० भ   
आयुघारमद्रूमद्ानः कन्या र्यनयारव ॥ २३॥ 
आसीत् तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः। 


वज्रनिष्पेषपरुषेरविश्रममहर्निरशम् ॥ २४॥ 


रालालन्द्री टीका 


८५१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९६ 
क्रव्यार्थे  मासुका लागि 


स्येनयोः इव  दुई ओटा 


वजप्रहारसमान कठोर 
इतरेतरमुष्टिभिः  परस्परमा 


पदार्थ 
विजिगीषतोः  जित्न चाहने 


उभयोः  कृष्ण र जाम्बवान्को मक्का प्रहारा बाजको कै 
आयुधारमद्रमेः  विभिन्न शस्त्र, अविश्रमं  विश्राम नगरी सुतुमुलं  घमासान 
टुङ्गा, रुख आदिको प्रहाख्रारा अहनिंशं  दिनरात दन्द्युद्धं  दरन््रयुद्ध 
दोभिः  बाहुद्रारा अष्टाविंशाहं  अर्ठाईस आसीत्  भयो 





 हस 
वच्रानेष्पेषपरुषेः  दिनसम्म 


ताक्यार्थ जसरी मासुका लागि दुई ओटा बाज लड्दछन्, त्यसै गरी मणिका लागि आआपफ्नो 
विजय चाहने श्रीकृष्ण र जाम्बवान्का बिच विभिन्न शस्त्रास्त्र प्रहारद्वारा, ङ्गा हानेर, उखेलिएका 
रुख आदिद्रारा र परस्पर वज्रसमान आपफ्ना कठोर मुक्काहरू प्रहार गर्दै अटर्ठाईस दिनसम्म 
घमासान दन््रयुद्ध भयो । 


कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाद्खोरुबन्धनः। 
क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मितः ॥ २५॥ 


पढार्थ मांसपेशीहरू शिथिल भएका भएका कारण अत्यन्त चकित 
कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टा क्षीणसत्तवः  शक्ति नष्ट भएका भएका जाम्बवानूले 
ब्लोरुबन्धनः  भगवान् स्विन्नगात्रः  पसिनाले शरैर तं  वी श्रीकृष्णलाई 
श्रीकृष्णको मुक्काको भिजेका आह  भने 

आघातद्रारा ठुलाटुला अतीव विस्मितः  शक्ति क्षय 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले मुक्का हान्दा जाम्बवान्का इलादटुला मांसपेशीहरू शिथिल भए । 
उनको धैर्यशक्ति हरायो। उनको शरीर पसिनाले लतपत भएर पूरे भिज्यो। यसरी शक्ति क्षीण 
भएकोमा आश्चर्यचकित भएर उनले श्रीकृष्णलाई भने । 


जने त्वां स्व॑भूतानां प्राण ओजः सहो बलम् । 
विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीड्वरम् ॥ २६॥ 





पदढार्थ सहः  अन्तःकरणशक्ति अधीरवरं  सर्वनियन्ता, 
सवभूतानां  सम्पूर्ण बलं  शारीरिक बल तथा सर्वसंहर्ता 

प्राणीहरूको विष्णुं  सर्वव्यापक त्वां  हजुरलाई 

प्राणः  प्राण जीवनशक्ति पुराणपुरुषं  पुराणपुरुष जने  चिनेँ 

ओजः  इन्द्रियशक्ति प्रभविष्णुं  धेरै प्रभाव भएका 


ताक्यार्थ हजुर नै सम्पूर्ण प्राणीहरूको प्राण जीवन शक्ति, इन्द्रियादिशक्ति, अन्तःकरणशक्ति र 
शारीरिक शक्ति हुनुहुन्छ । हजुर ने सर्वव्यापक, पुराणपुरुष सर्वम्रष्टा, धैरे प्रभाव भएका र 


रामालन्द्री टीका 


४५१९४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९६ 
सर्वनियन्ता र सर्वसंहर्ता हूनुह॒न्छ, हजुरलाई मेले चिनेँ । 

त्वं हि वि्वसृजां स्रष्टा सृज्यानामपि यच्च सत्। 


कालः कल्यतामीशः पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ पदार्थहरूको पनि कालः  काल हजुर नै 
त्वंहि  हजुरनै यत् च  जुन हुनुहुन्छ 

विकूवसृजां  संसारको रचना सत्  परमार्थभूत उपादान सत् तथा  त्यसै गरी 

गर्ने महत् आदि तत््वहरूको वस्तु छ त्यो पनि हजुर नै आत्मनाम्  जी वात्माहरूको 


अथवा ब्रह्मा आदि देवताहरूको हुनुहुन्छ पनि 
खष्टा  ब्रष्टा हुनुहुन्छ कठ्यताम्  नाशकहरूको पनि आत्मा  परमात्मा हजुर 
सृज्यानाम् अपि  सृष्टि हने ईशः  नियन्त्रक परः  असङ्ग हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हजुर संसारको सृष्टि गर्ने महत् आदि तत्त्व अथवा ब्रह्मा आदि देवताहरूको पनि 
स्रष्टा हूनुहुन्छ । सृष्टि हुने पदार्थहरूमा रहने उपादान कारणरूप सत् वस्तु पनि हजुर ने हुनुहुन्छ । 
संहारकहरूलाई पनि नियमन गर्ने काल पनि हजुर नै हुनृहन्छ। भिन्नभिन्न रूपमा रहेका 
जीवात्माहरूमा रहने परमात्मा हजुर वस्तुतः असङ्ग हूनुहुन्छ । 


यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षे 
वंत्मोदित् श्चुभितनकरतिमिद्धिखोऽन्धिः। 
सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का 
रक्षःशिरांसि मुवि पेतुरिषुक्षतानि ॥ २८॥ 


पदार्थ अन्धिः  समुद्रले हजुरलाई उज्ज्वकिताः  उढाइयो 

यस्य  जुन हजुरको वत्म  बाटो इषुक्षतानि  बाणद्रारा 
ईषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षेः  अदिङात्  दिए तापनि काटिएका 

अलिकति प्रकट भएको हजुरट्वारा रक्षःशिरांसि  राक्षसका शिरहरू 
क्रोधसहितको कटाक्षपूर्ण सेतुः  समुद्रमा पुल भुवि  पृथिवीमा 

दृष्टिद्रारा कृतः  बनाइयो पेतुः  खसेका थिए हजुर 
षुभितनक्रतिमिङ्गिलः  टुला स्वयशः  आफ्नो कीर्ति त्यही मेये स्वामी श्रीराम 

ठुला जलजन्तु र महामत्स्यद्रारा राखियो हुनुहन्छ 

उथलपुथल भएको लड्ाच  लङा पनि 





ताक्यार्थ भगवान् ! हजुरले आपफ्ना आंँखामा अलिकति क्रोधको भावलाई प्रकट गरेर समुद्रतिर 
दुष्ट ददा समुद्रमा भएका महाकाय जलजन्तु र ठुलाठुला माछाहरू छटपटाउन लागे अनि 


रामालन्द्री टीका 


८५१५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 


भयभीत भई समुद्रले हजुरलाई बाटो दिएका थिए तापनि हजुरले आफ्नो यशलाई समुज्वल 
बनाउन समुद्रमा पुल बनाउनुभयो। लङ्ालाई उदढाएर नष्ट गरिदिनुभयो। त्यसवेला हजुरको 
बाणद्रारा काटिएका राक्षसहरूका शिरहरू पृथिवीका यत्र तत्र खसेका थिए। कृष्णको रूपमा 
आउनुभएको हजुर उने मेरा स्वामी श्रीराम हुनुहुन्छ । 


इति विज्ञातविन्ञानमक्षराजानमच्युतः। 
व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुतः ॥ २९॥ 
अभिमृर्यारविन्दाक्षः पाणिना शङ्करेण तम्। 
कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥ 





पढार्थ  राङ्रेण  सुखदायी 

महाराज  हे राजा परीक्षित् अच्युतः  अच्युत पाणिना  आफ्नो हातले 

इति  यसरी अरविन्दाक्षः  कमलनयन अभिमृर्य  मन्द स्पर्श गरेर 
विज्ञातविज्ञानं  सच्चिदानन्दरूप भगवान्  भगवान् मेघगम्भीरया  मेघको आवाज 
भगवान्लाई चिनेका   देवकीपुत्र जस्तो गम्भीर 

तंती श्रीकृष्णले गिरा  वाणीद्रारा 

भक्तं  भक्त परया कृपया  असीम व्याजहार  भन्नुभयो 





ऋष्षराजानं  ऋक्षराज कृपापूर्वक 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी ऋषक्षराज जाम्बवान्ले सच्चिदानन्दरूप भगवानूलाई चिनेपच्ि 
देवकीपुत्र कमलनयन अच्युत भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना कल्याणकारी शीतल करकमलले उनको 
शरीरमा मन्द स्पर्श गर्नुभयो, अनि असीम कृपापूर्वक प्रेमले मेघको आवाज जस्तो गम्भीर 
वाणीद्रारा आफ्ना भक्त जाम्बवान्लाई भन्नुभयो । 


मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् । 
मिथ्याभिरापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ ३१॥ 





पदार्थ बिलं  यो गुफामा आत्मनः  मेरो 

ऋष्षपते  हे ऋक्षराज पराप्ताः  आएका हँ मिथ्याभिशापं  डटो गाल 
वयं  हामी अमुना  यो स्यमन्तक प्रमृजन्  हटाउन 
मणिहेतोः  मणिका कारण मणिना  मणिद्रारा इह  यहां आएको हु 


ताक्यार्थ हे ऋक्षराज जाम्बवान् ! हामीहरू मणि लिनका लागि भनेर यो गुफामा आएका हौँ। 
यही मणिका कारण मेरो जुन दुष्कीर्तिं भएको छ त्यसलाई म यही मणिद्रारा हटाउन चाहन्द्ु 
त्यसैले म यहाँ आएको दु । 


रामालन्द्री टीका 


८५१६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 


इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा । 
अर्हणां स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ३२॥ 


पदार्थ मणिना  मणिसहित मुदा  हर्षपूर्वक 

इति  यसप्रकार स्वां  आप्नी कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 
उक्तः  बताइएका दुहितरं  छोरी ह  निश्चय नै 

सः  ती जाम्बवान्ले जाम्बवतीं  जाम्बवती नाम उपजहार  समर्पण गरे 
अहैणा्ं  भगवान्को पूना गरेकी 

गर्नका लागि कन्यां  कन्या 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले यसप्रकार सबे कुरा बतादसकेपचछि जाम्बवान्ले उहाँको प्रूजाका 
लागि मणिसहित आपनी छोरी जाम्बवती नाम गरेकी कन्या पनि भगवान्लाई समर्पण गरे। 


त् ९ ९ 


अदष्ट्वा निगमं शरेः प्रविष्टस्य बिरं जनाः । 
प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः ॥ ३६॥ 


पदार्थ बिलं  गुफामा दुःखिताः  अत्यन्त दुःखी भई 
जनाः  गुफाबाहिर बसेका प्रविष्टस्य  प्रवेश गर्नुभएका स्वपुरं  आफ्नो नगर द्वारका 
मान्छेहरू रोरेः  श्रीकृष्णको ययुः  फर्किए 


द्वादशाहानि  बाह दिनसम्म॒ निगमं  बाहिर आगमन 
प्रतीक्ष्य  प्रतीक्षा गरेर पनि अदृष्ट्वा  नदेखेर 
वाक्यार्थ गुफाबाहिर बसेका मान्छेहरूले बाह दिनसम्म भगवानूको प्रतीक्षा गरे तर भगवान् 
गुफाबाट बाहिर निस्कनुभएन। त्यसैले ती मान्छेहरू अत्यन्त दुःखी भएर आफ्नो नगर द्वारका 
फर्किए। 





निशम्य देवकी देवी रुकरिमण्यानकटुन्दुभिः। 
सुहदो ज्ञातयोऽखोचन् बिलात् कृष्णमनिगंतम् ॥ ३४ ॥ 


सुहृद्  इष्टमित्र 
ज्ञातयः  सम्बन्धी जनहरू 
अशोचन्  शोक गर्न थाले 


पढार्थ 

बिलात्  गुफाबाट 
अनिगंतं  बाहिर 
ननिस्कनुभएका 
कृष्णं  श्रीकृष्णलाई  वसुदेव 
ताक्यार्थ द्वारका आद्पुगेका ती मान्छेहरूको मुखबाट श्रीकृष्ण गुफाबाहिर निस्कनुभएन भन्ने 
सुनेर देवी देवकी, रुक्मिणी, वसुदेव, इष्टमित्र तथा अन्य सम्बन्धी जनहरूले पनि शोक गर्न थाले । 


रामालन्द्री टीका 








८५९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५६ 


सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता दारकोकसः। 
उपतस्थुमंहामायां दुर्गां कृष्णोपटन्धये ॥ ३५॥ 





पदार्थ जनहरू प्राप्तिका लागि 

दुःखिताः  दुःखी भएका सत्राजितं  सत्राजित्लाई महामायां दुर्गां  महामाया 
तेती शपन्तः  गाली गर्दै दुगदिवी भएको स्थानमा 
दवारकोकसः  द्वारकावासी कृष्णोपलब्धये  श्रीकृष्णको उपतस्थुः  पुगे 


वाक्यार्थ दुःखी भएका ती द्वारकावासीहरूले सत्राजितलाई गाली गर्न थाले। त्यसपछि 
श्रीकृष्णको प्राप्तिका लागि उनीहरू चन्द्रभागा नामकी महामाया दुर्गाको शरणमा पुगे । 


तेषां तु देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टारिषा स च। 
प्रादुबभूव सिद्धाथंः सदारो हषंयन् हरिः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ दिएको आशीवरदद्रारा पनि हरिः  श्रीकृष्ण 

तेषां तु  ती द्वारकावासीहरूको सिद्धाथंः  मणि प्राप्त हषंयन्  सवैलाई प्रसन्न गराखदे 
देव्युपस्थानात्  देवीको गर्नुभएका परादुबभूव  प्रकट हुनुभयो 
उपासनाका कारण सदारः  नववधूले सहित 

प्रत्यादिष्टाहिषा च  भगवतीलेसः  ती 





ताक्यार्थ द्वारकावासीले गरेको उपासनाबाट प्रसन्न हुनुभएकी भगवती दुगलि दिएको 
आशीर्वादले गर्दा त्यही वेला मणि लिनुभएका सफलमनोरथ भगवान् श्रीकृष्ण नववधू 
जाम्बवतीका साथ प्रकट हूनुभयो र द्वारकावासीहरू अति प्रसन्न भए। 


उपरम्य हृषीकेरं मृतं पुनरिवागतम् । 
सह पत्न्या मणिग्रीवं सव जातमहोत्सवाः ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ सहित आडउनुभएका सर्वे  सम्पूर्ण द्वारकावासीहरू 
मृतं  मरेको बन्धुजन मणिग्रीवं  घाँटीमा मणि धारण जातमहोत्सवाः  हर्षोत्सवले 
पुनः  फेरि गर्नुभएका आनन्दित भए 

आगतं इव  आए मै हृषीकेशं  श्रीकृष्णलाई 

पत्न्या सह  पत्नी जाम्बवतीले उपलभ्य  प्राप्त गरेर 





ताक्यार्थ जसरी लोकमा मेको बन्धुजन फर्केर आयो भने हर्षोत्सव ह॒न्छ, त्यसे गरी भगवान् 
श्रीकृष्ण घांटीमा मणिधारण गरेर नयाँ दुलही जाम्बवतीका साथ आउनुभएको देखेर 
दरारकावासीहरू हर्षविभोर भए्। 


रामालन्द्री टीका 


८५९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९६ 
सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधो । 
प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मे न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ सत्राजितं  सत्राजितलाई तस्मे  ती सत्राजितलाई 
भगवान्  भगवान्ले समाहूय  बोलाएर मणिं  मणि 
सभायां  सभामा प्राप्तिं च  मणि प्राप्त भएका न्यवेदयत्  दिनुभयो 
राजसन्नियो  राजा उग्रसेन सबै कुराहरू पनि 
समक्ष आख्याय  बताएर 





वाक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले महाराज उग्रसेनको राजसभामा सत्राजित्लाई बोलाएर 
मणि कसरी प्राप्त भयो भन्ने विषयमा सम्पूर्ण वृत्तान्त बताउनुभयो र मणि तिने सत्राजित्लाई 
प्रदान गर्नुभयो । 


स चातिन्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्ततः। 
अनुतप्यमानो भवनमगमत् स्वेन पाप्मना ॥ ३९॥ 





पदार्थ अतित्रीडितः  अत्यन्त लज्जित ततः  त्यसपछि राजसभावाट 
स्वेन  आफनो भएका रत्नं  स्यमन्तक मणि 

पाप्मना  भगवान्को आज्ञाको सः च  ती सत्राजित्ले पनि गृहीत्वा  लिएर 

उल्लडघन र मिथ्या अपवाद अनुतप्यमानः  पद्कुतो मान्दे भवनं  घर 

आदि पापद्रारा अवाङ्मुखः  उधोमुन्टो लगाएरअगमत्  गए 


ताक्यार्थ भगवान्को आज्ञाको उल्लड्घन गरी उहाँको मिथ्या अपवाद फैलाएर सत्राजित्ले जुन 
पाप गरेका थिए, त्यही पापका कारण उनी पद्कुतो मान्दे उधोमुन्टो लगाएर स्यमन्तक मणि लिएर 
राजसभावाट घर गए। 


सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बख्वद्िग्रहाकुलः। 

कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद् वाच्युतः कथम् ॥ ४०॥ 
किं कृत्वा साघु मद्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । 
अदीघंद्शंनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोटपम् ॥ ४१॥ 





पढार्थ सः  ती सत्राजित् थाले 
बलवद्धि्रहाकुलः  बलवान् तत् एव  त्यही नै आत्मरजः  आपनो 
व्यक्तिसंग गरेको विरोधका अघं  आपले गरेको अपराध अपराधलाई 

कारण भयभीत भएका अनुध्यायन्  चिन्तन गर्दै बस्न कथं  कसरी 


रालालन्द्री टीका 


८५९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९६ 
मृजामि  शोधन गरू मद्यं  मेरो द्रविणलोटुपं  धनमा लुब्ध 
कथं वा  कसरी साघु  कल्याण मलाई 

अच्युतः  श्रीकृष्ण स्यात्  होला जनः  मान्छेहरूले 

प्रसीदेत्  प्रसन्न हनुहोला  अदीघंदशंनं  अदूरदर्शी यथा वा  जसरी 

किं के द्रं  कषुर न शपेत्  निन्दा नगरून् 

कृत्वा  गरेर मूटं  मूर्ख त्यस्तो के काम गरू 





ताक्यार्थ महाबली श्रीकृष्णसंग द्वेष गरेको हुनाले सत्राजित् भयभीत धिए । उनी सध आपले 
गरेको अपराध सम्रिएिर बस्न थाले। म अब आफनो अपराधको प्रायश्चित्त कसरी गरं ? मेले के 
काम गर्दा श्रीकृष्ण मप्रति प्रसनन हुनुहोला ? के गर्दा मेरो कल्याण होला? म अदूरदर्शी रहे, म 
त्यस्तो के काम गरू, जसलाई देखेर द्वारकावासी सम्पूर्णं मान्छेहरूले मजस्तो नीच, मूर्ख र धनको 
लोभीलाई निन्दा नगरून् ? 


न ल  न्रे स्त्रीरत्नं 
दास्ये दुहितरं तस्मे स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । 
उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिनं चान्यथा ॥ ४२॥ 


पलढार्थ रत्नं च  स्यमन्तक मणि पनि अन्यथा च  यो दानविना 
तस्मे  ती श्रीकृष्णलाई दास्ये  दिनेषु तस्य  त्यो अपराधको 
स्त्रीरत्नं  स्वरीहरूमा शरेष्ठ अयं एव  यही नै शान्तिः  शोधन 

दुहितरं  आप्नी छोरी उपायः  उपाय न  हून सक्दैन 
सत्यभामा र समीचीनः  ठिक छ 





ताक्यार्थ म अब स्त्रीहरूमा उत्तम मेरी छोरी सत्यभामा र स्यमन्तक मणि दुबे श्रीकृष्णलाई नै 
समर्पण गर्दद्कु। मेरो अपराधको शोधन र श्रीकृष्णप्रतिको द्वेषलाई शान्त गर्ने यो नै उत्तम उपाय 
हो। यसका लागि अरू कुनै उपाय कैन। 


एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् । 
मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥ ४३॥ 





पदार्थ शुभां  शुभलक्षणले सम्पन्न उद्यम्य  उद्यम गरी 
बुद्ध्या  बुदधिद्रारा स्वसुतां  आपफ्नी छोरी कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 
एवं  यसरी सत्यभामा र ह  निश्चय नै 
व्यवसितः  निश्चय गरेका मणिं च  मणि पनि उपजहार  समर्पण गरे 
सत्राजित्  सत्राजित्ले स्वयं  आफैले 


ताक्यार्थ आफ्नै बुदधिद्रारा यसरी निश्चय गरेर सत्राजित्ले आपफ्नी शुभलक्षणसम्पन्न सुशील 
कन्या सत्यभामा र स्यमन्तक मणि दुबे श्रीकृष्णलाई समर्पण गरे । 


रामालन्द्री टीका 


५५२० 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि । 
बहुभियौचितां शीलसरूपोदा्य॑गुणान्विताम् ॥ ५४॥ 


पदार्थ शीलरूपोदार्यगुणान्वितां  शील, सत्यभामां  सत्यभामालाई 
बहुभिः  धेरै पुरुषहरद्रारा रूप, उदारता र सद्गुणहरूले भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
याचितां  विवाहका लागि युक्त यथाविधि  विधि अनुसार 
अनुरोध गरिएकी तां ती उपयेमे  विवाह गर्नुभयो 





ताक्यार्थ धरे पुरुषहरू कृतवर्मा, शतधन्वा आदिद्रारा विवाहका लागि अनुरोध गरिएकी अनि 
शील, रूप, उदारता र सदगुणहरूले सम्पन्न सत्यभामालाई भगवान् श्रीकृष्णले विधिपूर्वक विवाह 
गर्नुभयो । 


भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप । 
तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिनः ॥ ४५॥ 


पदार्थ   स्यमन्तक मणि वयं च  हामीहरू त 

नृप  हे राजा परीक्षित् न प्रतीच्छामः  चाहदैनौँ फलभागिनः  मणिले दिने 
भगवान्  भगवान्ले देवभक्तस्य  सूर्यका भक्त सुवर्णरूप फलका भागी हौँ 
आह  भन्नुभयो तव  तपार्ईके 

वयं  हामी आस्तां  होस् 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णले सत्राजितलाई भन्नुभयो हामी स्यमन्तक 
मणि चाहदैनौँ। मणि सू्यदेवको भक्त तपाईसंगे रहोस्। हामी त्यो मणिले प्रदान गर्ने सुनको 
भागीदार चाहं अवश्य हौँ किनभने त्यसको भोग गर्ने तपारईका पुत्र छैनन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
स्यमन्तकोपाख्याने षट्पञ्चारात्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


४५२१ 


अध्याय ५७ 


अथ समप्तपञ्चारात्तमोऽध्यायः 


स्यमन्तक हरण 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


विज्ञातार्थोऽपि गोविन्दो द्ग्धानाकण्यं पाण्डवान् । 
॥ ् ययो 
कुन्तीं च कुल्यकरणे सहरामो ययो कुरून् ॥ १॥ 


पढार्थ विज्ञाताथंः अपि  पाण्डवहरू 
पाण्डवान्  पाँच पाण्डव मेका क्ैनन् भन्ने जानेर पनि 
कुन्तीं च  कुन्ती पनि सहरामः  बलरामले सहित 
दग्धान्  डटेको गोविन्दः  श्रीकृष्ण 

आकण्यं  सुनेर कुल्यकरणे  कुलोचित व्यवहार 


गर्न 

कुरून्  कुरु देशको राजधानी 
हस्तिनापुर 

ययो  जानुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णलाई पाण्डव र कुन्ती लाक्षागृहमा डदढेर मेका कछैनन् भने थाहा भए 
तापनि उनीहरू डदेर मरः भन्ने सुनेर कुलोचित व्यवहार गर्न भनी उहोँ बलरामका साथमा कुरु 


देशको राजधानी हस्तिनापुर जानुभयो । 


भीष्मं कृपं सविदुरं गान्धारी द्रोणमेव च । 


तुल्यदुःखो च सङ्गम्य हा कष्टमिति होचुः ॥ २॥ 


पदार्थ कृपं  कृपाचार्य 

तुल्यदुःखो  भीष्मपितामह जस्तै गान्धारीं  गान्धारी 

दुःखित भएका श्रीकृष्ण र द्रोणम् एव च  द्रोणाचार्यका 
बलरामले समक्ष पनि 

भीष्मं  भीष्मपितामह सङ्गम्य  गएर 

सविदुरं  विदुरले सहित हा कष्टं  अत्यन्त दुःखको 


घटना घट्यो 

इति च  यस्तो समवेदना 
वचन पनि 

ह  निश्चयनै 

उन्वतुः  बोल्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यहं कुन्तीसहित पाण्डवको मूत्युको खबरले भीष्मपितामह आदिलाई जति दुःख 
भएको थियो, त्यति नै दुःखको अनुभव आफूले पनि गर्नुभएका श्रीकृष्ण र बलरामले 
भीष्मपितामह, कृपाचार्य, विदुर, गान्धारी र द्रोणाचार्यका सामु गएर समवेदना व्यक्त गर्दै अहो ! 


अत्यन्त दुःखदायी घटना घटयो भनी भन्नुभयो । 


लब्ध्वेतदन्तरं राजन् शतधन्वानमूचतुः। 


अकरूरकृतवमाणो मणिः कस्मान्न गृह्यते ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


८५२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ ठन्ध्वा  पाएर 


राजन्  हे राजा परीक्षित् अक्रूरकृतवमणिो  अक्रूर र 
एतदन्तरं  श्रीकृष्ण र बलराम कृतवमलि 
हस्तिनापुर गएको उचित अवसर शतधन्वानं  शतधन्वालाई 


अध्याय ५७ 


उत्चतुः  भने 
कस्मात्  किन 
मणिः  सत्राजितबाट मणि 





न गृह्यते  लिरददैन 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! श्रीकृष्ण र बलराम हस्तिनापुर गएको हूनाले उचित अवसर 
पाएका अक्रूर र कृतवर्मलि शतधन्वालाई भने अहिले सत्राजितूबाट हामीले स्यमन्तक मणि किन 
हरण नगर्ने ? 

योऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्चुत्य कन्यारत्नं विगह्यं नः। 

कृष्णायादान्न सत्राजित् कस्माद् भ्रातरमन्वियात्। । ४ ॥ 


विगद्यं  अनादर गरेर 
कन्यारत्नं  आफनी उत्तम 
कन्या सत्यभामा 


सत्राजित्  त्यो सत्राजितले 
कस्मात्  किन 

भ्रातरं  भाद् प्रसेनलाई 

न अन्वियात्  नपद्छयाओस् 


पदार्थ 

यः  जुन सत्राजित्ले 
अस्मभ्यं  हामीलाई दिने 
सम्प्रतिश्रुत्य  प्रतिज्ञा गरेर कृष्णाय  कृष्णलाई 
नः  हामीलाई अदात्  दियो 
ताक्यार्थ सत्राजित्ले आपनी उत्तम कन्या सत्यभामा हामीलाई दिने प्रतिज्ञा गरेको थियो तर 


पचछ्छि हामीलाई अनादर गरी कृष्णलाई दियो । त्यसैले अब सत्राजित्ले पनि आप्नै भाद प्रसेनलाई 
किन नपलयाओस् किन मृत्यु वरण नगरोस् ? 





एवं भिन्नमतिस्ताभ्यां सत्राजितमसत्तमः। 
रायानमवधील्लोभात् स पापः क्षीणजीवितः ॥ ५॥ 





पदार्थ भ्रष्ट गरादइएको सः  त्यो शतधन्वाले 
एवं  यसरी असत्तमः  दुष्ट लोभात्  लोभका कारण 
ताभ्यां  ती अक्रूर र क्षीणजीवितः  जीवन अवधि शयानं  सुतिरहेका 
कृतवर्मद्रारा नष्ट हुन लागेको सत्राजितं  सत्राजित्लाई 
भिन्नमतिः  घर्मपथवबाट बुद्धि पापः  पापी अवधीत्  मायो 


ताक्यार्थ यसरी अक्रूर र कृतवममद्वारा धर्मपथवाट बुद्धि भ्रष्ट गरादएको दुष्ट एवं जीवनकाल 
समाप्त हुन लागेको शतधन्वाले लोभवश सुतिरहेका सत्राजित्को हत्या गय्यो । 


स्त्रीणां विक्रोशमानानां कन्दन्तीनामनाथवत्। 


न्रे, ल ९  


हत्वा पून सानकवन्माणमादाय जागमवान् ॥ ६ ॥ 
सोनिकवत्  कसाईले ॐ 


रामालन्द्री टीका 


पढार्थ पडयून्  पशुहरूलाई 


८५२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 
हत्वा  मारेर चिच्याई आदाय  लिएर 

स्त्रीणां  स्त्रीहरू क्रन्दन्तीनां  रोदरहेको जग्मिवान्  भाग्यो 

अनाथवत्  अनाथ रँ अवस्थामा 

    

विक्रोशमानानां  चिच्याई मणिं  मणि 





ताक्यार्थ कसाईले पशुलाई मारे ४ निर्दयतापूर्वक शतधन्वाले सत्राजित्लाई मायो । त्यसवेला 
त्यहाँ रहेका सत्राजित्का स्त्रीहरू अनाथ ै चिच्याई चिच्याई रोद्रहेको अवस्थामा शतधन्वा 
स्यमन्तक मणि लिएर भाग्यो । 


सत्यभामा च पितरं हतं वीक्ष्य शुचापिंता । 
व्यलपत् तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती ॥ ७ ॥ 


पदार्थ भएकी हा हता अस्मि  लौन म मारिष 
पितरं  पिता सत्राजित् सत्यभामा च  सत्यभामा पनि इति  यसो भन्दै 

हतं  मारिएको मुह्यती  बेहोस हदि व्यलपत्  विलाप गर्न थालिन् 
वीक्ष्य  देखेर तात तात इति  हि पिताजी हे 

शुचापिता  शोकले व्याकुल पिताजी 





ताक्यार्थ आप्ना पिताजी मारिएको देखेर सत्यभामा शोकाकुल बनिन् र शोकका कारण 
विचविचमा बेहोस हदे हे पिताजी ! हे पिताजी ! म मारणं भन्दे विलाप गर्न थालिन्। 


तैलद्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसाहयम् । 
कृष्णाय विदितार्थांय तप्ताचख्यो पितुर्वधम् ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ प्रास्य  राखेर कृष्णाय  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
तप्ता  दुःखित सत्यभामा गजसाहयं  हस्तिनापुर पितुः  पिताजीको 

मृतं  मरेका पिताजीलाई जगाम  गदन् वधं  मृत्यु 

तैलद्रोण्यां  तेलले भरिएको विदिताथांय  यी सम्पूर्ण आचख्यो  सुनाउनुभयो 
कराहीमा घटनाचक्र जान्नुभएका 


ताक्यार्थ पिता सत्राजित्को मृत्युले दुःखी भएकी सत्यभामाले पिताजीको शवलाई तेलले 
भरिएको ठलो कराहीमा राखिन् अनि उनी हस्तिनापुर गडन् । त्यहां उनले श्रीकृष्णलाई पिताजीको 
मृत्यु भएको सम्पूर्ण कुरा बताइन् । सर्वज्ञ भगवान्लाई यी घटनाचक्रका विषयमा सबे कुरा पहिले 
ने थाहा थियो । 


 


तदाकर्ण्यश्वरो राजन्ननुसृत्य नृरोकताम् । 
अहो नः परमं कष्टमित्यस्रा्षो विरेपतुः ॥ ९॥ 


रालालन्द्री टीका 


८५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 
पदार्थ नृलोकतां  सामान्य मानिसको अहो  अहो 

राजन्  हे राजा परीक्षित् व्यवहारलाई नः  हामीहरूमाथि 

तत्  त्यो सत्राजित्को मृत्यु अनुसृत्य  अनुकरण गरी परमं  इलो 

आकण्यं  सुनेर अस्राक्षो  आंखाभरि आंसु कष्टम्  दुःख आइलाग्यो 
ईङ्वरो  सर्वशक्तिमान् भएर बनाउनुभएका श्रीकृष्ण र इति  यसो भन्दै 

पनि बलरामले विङ्ेपतुः  विलाप गर्नुभयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सत्राजित्को मृत्यु भएको कुरा सुनेर सर्वशक्तिमान् भगवान् 
श्रीकृष्ण र बलरामले सामान्य मनुष्यव्यवहारको अनुकरण गर्दै आंखाभरि आंसु बनाउनुभयो । अनि 
विलाप गर्दै भन्नुभयो अहो ! हामीहरूमाथि फेरि यो महान् विपत्ति आदइपय्यो । 


आगत्य भगवांस्तस्मात् सभाय॑ः साग्रजः पुरम्। 
रातधन्वानमारेभे हन्तुं हतं मणिं ततः ॥ १०॥ 


पदार्थ पुरं  द्वारका नगरी शतधन्वानं  शतधन्वालाई पनि 
सभायंः  पत्नीसहित आगत्य  आएर हन्तुं  मार्न 

साग्रजः  दाजुले सहित ततः  त्यसपछि आरेभे  तयार हूनुभयो 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण मणिं  मणि 





तस्मात्  त्यो हस्तिनापुरबाट हततुं  हरण गर्ज 


वाक्यार्थ त्यसपच्ि पत्नी सत्यभामा र ॒दाजु बलरामसहित भगवान् श्रीकृष्ण हस्तिनापुरबाट 
आफनो द्वारका नगरीमा आउनुभयो । अनि उहँले शतधन्वालाई मारन र त्यसबाट स्यमन्तक मणि 
हरण गर्न आवश्यक काम सुरु गर्नुभयो । 


   
सोऽपि कृष्णोदयमं ज्ञात्वा भीतः प्राणपरीप्सया । 
साहाय्ये कृतवमांणमयाचत स चाबवीत् ॥ ९९ ॥ 


पदार्थ 


भीतः  अत्यन्त डराएर 


सः अपि  त्यो शतधन्वाले पनि प्राणपरीप्सया  प्राणरक्ना गर्ने 


अयाचत  प्रार्थना गयो 
सःच  त्यो कृतवमलि पनि 


कृष्णोद्यमं  श्रीकृष्णको इच्छाले अनवीत्  भन्यो 
आफूलाई मारने तयारी कृतवमाणं  कृतवर्मसिंग 
ज्ञात्वा  जानेर साहाय्ये  सहयोगका लागि 





ताक्यार्थ शतधन्वाले पनि श्रीकृष्णले मलाई मार्न तयारी गर्देछन् भन्ने थाहा पायो र ऊ ज्यादै 
उरायो। आफ्नो प्राणको रक्षा गर्न उसले कृतव्मसिंग आवश्यक महत माग्यो। जबाफमा 


कृतवमलि भन्यो । 


रामालन्द्री टीका 


८५२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 


नाहमीस्वरयोः कुर्यां हेलनं रामकृष्णयोः । 


् ् ्    

क चुं क्षमाय कत्पत तयाबृजनमाचरन् ॥ १२॥ 
पढार्थ हेलनं  तिरस्कार कः नु  कसले 
अहं  म न कुयां  गर्दिनिं क्षेमाय  कल्याण 
ईस्वरयोः  सर्वशक्तिमान् तयोः  उहांहरूमाथि कल्पेत  प्राप्त गर्ला र? 
रामकृष्णयोः  बलराम र वृजिनं  अपराध 
श्रीकृष्णको आचरन्  गर्ने 





ताक्यार्थ म सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको तिरस्कार हुने काम गर्न सक्िदिनं। 
उहाँहरूमाथि अपराध गर्न त्यस्तो को होला जसको कल्याण भएको होस् ? 


कंसः सहानुगोऽपीतो यटुदेषात् त्याजितः भिया । 
जरासन्धः सप्तदश संयुगान् विरथो गतः ॥ १३॥ 


पदार्थ श्रिया  राज्यलक्ष्मीद्रारा संयुगान्  युद्धमा 

न, श्रीकृष्णसंगको   
यटुदेषात्  जुन श्रीकृष्णसंगको त्याजितः  रहित भई विरथः  रथरहित भएर 
दरेषका कारण अपीतः  नष्ट भयो गतः  पराजित भई फर्कियो 
सहानुगः  भादबन्धुले सहित जरासन्धः  जरासन्ध पनि 
कसः  कंस सप्तदश  सत्र पटक 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णसंग द्वेष गरेको हुनाले नै महापराक्रमी कंस आफ्नो राज्यलक्ष्मी गुमाई 
भादबन्धुजन सहित मयो । त्यसै गरी महावीर जरासन्ध पनि सत्र पटकसम्म युद्ध गर्दा रथरहित 
भएर बल्लतल्ल ज्यान चाहं बचाएर आफ्नो राजधानी फकिंयो । 


प्रत्याख्यातः स चाकरूरं पाष्णिंग्राहमयाचत । 
भ   विरुध्येत विद्वानीशवरयो्बलम्  ९ 
सोऽप्याह को विरुध्येत विद्धानीङवरयोबंलम् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ अयाचत  माग्यो विद्वान्  जान्ने 

प्रत्याख्यातः  ठाडो जवाफ सः अपि  ती अक्रूरले पनि कः  कसले 

पाएको आह  भने विरुष्येत  उहौँहरूसंग विरोध 
सः च  त्यो शतधन्वाले ईङ्वरयोः  सर्वशक्तिमान् गर्ला 

अक्रूरं  अक्रूरसंग श्रीकृष्ण र बलरामको 

पाष्णिग्राहं  सहयोग वटं  शक्ति लाई 





ताक्यार्थ कृतवर्माबाट यसरी सहयोग गर्न नसक्ने ठाडो जवाफ पाएपचछ्ि शतधन्वाले अक्रूरसंग 
सहयोगको प्रार्थना गयो । जवाफमा अक्रूरले भने श्रीकृष्ण र बलराम जस्ता सर्वशक्तिमान् 
यसालाल्रन्द्री टीका 


८५५२६ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५७ 


पुरुषको शक्तिलाई जान्दा जान्दे उहांँहरूसंग कसले शत्रुता गर्ला र ? 


य इदं रीखया विश्वं सृजत्यवति हन्ति च। 


   विश्वसृजो    न विदुरमोदिताजया 
चष्ट वर्वसृज यत्य न वडूमहताजया ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

यः  जो भगवान् श्रीकृष्ण 
ठीख्या  ख्यालख्यालमैँ 
इदं  यो दृश्यमान 

विरवं  विश्व ब्रह्माण्डलाई 


सृजति  सृष्टि गर्नृहुन्छ 
अवति  पालन गर्नृहुन्छ 
हन्ति च  संहार पनि गर्नृहुन्छ 
यस्य  जुन भगवान्को 

५ 

चेष्टां  चेष्टालाई 





अजया  भगवानके मायाद्रारा 
न 

मोहिताः  मोहित भएका 
विकवसृजः  विश्वको सृष्टि गर्ने 
ब्रह्मा आदि देवताहरूले 

न विदुः  जान्न सकेनन् 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले नै यो सारा विश्वब्रह्माण्डको सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ । 
उहाँको चेष्टालाई कसैले पनि जानन सक्देनन्, साक्षात् ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि भगवान्को 
चेष्टालाई जान्न सक्दैनन्, किनभने उनीहरू पनि भगवान्को मायाशक्तिद्रारा मोहित भएका छन्। 


यः सप्तहायनः दोलसुत्पाट्येकेन पाणिना । 
दधार ठीलख्या बार उच्छिटीन्धरमिवाभंकः ॥ ६ ॥ 
उच्छिटीन्ध्रं इव  च्याउलाई 


पदढार्थ उत्पाटूय  उगएर 


सप्तहायनः  सात वर्षका उचाले गै लीख्या  ख्यालख्यालमे 
यः  जुन भगवान्ले एकेन  एड सजिलै 


बाठे  बाल्यकालमा नै पाणिना  हातद्रारा दधार  धारण गर्नुभयो 


अभ॑कः  बच्चाले शलं  गोवर्धन पर्वत 
ताक्यार्थ जुन भगवान् श्रीकृष्णले सात वर्षको बाल्यकालमा नै बच्चाले च्याउ उचाले रँ एड 
हातले गोवर्धन पर्वतलाई उठाएर सजिलै धारण गर्नुभयो । 





नमस्तस्मे भगवते कृष्णायादुुतकर्मणे । 
अनन्तायादिभूताय कृूटस्थायात्मने नमः ॥ १७॥ 


पढार्थ आदिभूताय  आदिकारण भगवते  सर्वैश्वर्यसम्पन्न 
अदुभुतकर्मणे  अद्भुत कर्म॑ कूटस्थाय  सर्वसाक्षी कृष्णाय  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
गर्ने आत्मने  परमात्मा नमो नमः  बारम्बार नमस्कार 
अनन्ताय  अनन्त तस्मे  त्यस्ता छ 





वाक्यार्थ अदभुत कर्म गर्नृहुने, जगत्को आदिकारण, अनन्त र सर्वसाक्षी भएका त्यस्ता साक्षात् 
परमात्मा भगवान् श्रीकृष्णलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दह्ु । 


रामालन्द्री टीका 


८४५२७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 


प्रत्याख्यातः स तेनापि शतधन्वा महामणिम् । 


तस्मिन् न्यस्यार्वमारुद्य शतयोजनगं ययो ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ रातघन्वा  शतधन्वाले अवं  घोडा 
  

तेन अपि  ती अक्रूरदारा पनि ।तस्मिन्  त्यो अक्रूरसमक्ष आरुह्य  चदेर 
प्रत्याख्यातः  प्रतिकूल जवाफ महामणिं  स्यमन्तक मणि ययो  भाग्यो 
पाएको न्यस्य  राखेर 

सः त्यो रातयोजनगं  सय योजन दगुर्न 





ताक्यार्थ अक्रूरबाट पनि प्रतिकूल जवाफ पाएको शतधन्वाले त्यो स्यमन्तक मणि अक्रूरलाई ने 
राख्न दियो र आपु चाहं निरन्तर सय योजन चार सय कोस दगुर्न सक्ने घोडामा चदेर भाग्यो । 


गरुडध्वजमारुह्य रथं रामजनार्दनो । 
अन्वयातां महावेगेरदवे राजन् गुरुद्रुहम् ॥ १९॥ 





पदार्थ अङ्कित भएको गुरुदरदं  मान्यजन ससुराको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् रथं  रथमा हत्यारा शतधन्वालाई 
रामजनार्दनो  बलराम र आरुह्य  चटेर अन्वयाताम्  प््याउनुभयो 
श्रीकृष्ण महावेगेः  अत्यन्त वेगशाली 

गरुडध्वजं  ध्वजामा गरुड अ्वेः  घोडाहरद्रारा 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यता श्रीकृष्ण र बलरामले चाहं ध्वजामा गरूड अङिति भएको 
तथा अत्यन्त वेगशाली घोडाहरू भएको रथमा चेर आफ्नो ससुरा सत्राजित्को हत्यारा 
शतधन्वाको पिच्छा गर्नुभयो । 


मिथिलायामुपवने विसृज्य पतितं हयम् । 
पदुभ्यामधावत् सन्त्रस्तः कृष्णोऽप्यन्वद्रवद् रुषा ॥ २०॥ 





पदार्थ हयं  घोडालाई अधावत्  भाग्यो 

मिथिलायां  मिथिला नगरीको विसृज्य  छाडेर कृष्णः अपि  श्रीकृष्णले पनि 
उपवने  उपवनमा सन्त्रस्तः  उराएको शतधन्वा रुषा  रिसले त्यसलाई 
पतितं  थाकेर लडेको पद्भ्याम्  पैदल अन्वद्रवत्  पच्छयाउनुभयो 


ताक्यार्थ शतधन्वाको घोडा मिथिला नगरीको उपवनमा पुगेर लडयो । त्यसपछि अत्यन्त 
उराएको शतधन्वा त्यो घोडालाई त्यहीं छोडेर पैदल भागन थाल्यो। रिसाउनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्ण पनि त्यसलाई प्छ्याडँदे जानुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


५२८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 


पदातेभ॑गवांस्तस्य पदातिस्तिग्मनेमिना । 
चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोव्यचिनोन्मणिम् ॥ २९॥ 





पदढार्थ तस्य  त्यो शतधन्वाको उत्कृत्य  काटेर 
पदातिः  पैदल नै शिरः  शिर वाससोः  कपडामा 
पद्छयाउनुभएका तिग्मनेमिना  तिखो धार मणिं  स्यमन्तक मणि 
भगवान्  भगवान्ले भएको व्यचिनोत्  खोज्नुभयो 
पदातेः  पेदल भागिरहेको चक्रेण  सुदर्शन चक्रद्रारा 


वाक्यार्थ पेदल भागिरहेको शतधन्वालाई भगवान् श्रीकृष्णले पनि पेदले नै पद््याउनुभयो र 
तिखो धार भएको आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रहार गरी त्यसको शिर काटिदिनुभयो अनि शतधन्वाले 
लगाएको कपडामा स्यमन्तक मणि खोज्न थाल्नुभयो । 


अलन्धमणिरागत्य कृष्ण आहाग्रजान्तिकम्। 
वृथा हतः शतधनुमणिस्तत्र न विद्यते ॥ २२॥ 





पदार्थ नजिकमा हतः  मारियो 

अर्ब्धमणिः  मणि आगत्य  आणएर तत्र  त्यो शतधन्वाको साथमा 
नपाउनुभएका आह  भन्नुभयो मणिः  मणि 

कृष्णः  श्रीकृष्णले शतधनुः  शतधन्वा न विद्यते  छैन 

अग्रजान्तिकं  दाइ बलरामको वृथा  व्यर्थ 


ताक्यार्थ त्यहं मणि नपाएपच्छि भगवान् श्रीकृष्णले दाद बलरामको नजिकमा आएर 
भन्नुभयो शतधन्वा व्यर्थे मारिणएछ, त्योसंग स्यमन्तक मणि रहेनछ । 


तत आह बलो नूनं स मणिः शतधन्वना । 
कस्मिंरिचत् पुरुषे न्यस्तस्तमन्वेष पुरं वरन ॥ २३॥ 


पदार्थ रातधन्वना  शतधन्वाद्रारा न्यस्तः  राखिएको हनु पर्छ 
ततः  त्यसपछि कस्मिंरिचत्  कुनै तं  त्यो मणिलाई 

बलः  बलरामले पुरुषे  मानिसको साथमा अन्वेष  खोज 

आह  भन्नुभयो सःत्यो पुरं  द्वारका नगरी 

नूनं  निश्चय नै मणिः  मणि व्रज  जाऊ 





वाक्यार्थ त्यसपछि बलरामले भन्नुभयो हे कृष्ण ! त्यो मणिलाई निश्चय ने शतधन्वाले कुनै 
मान्छेलाई राख्न दिएको हुनुपर्दछ । त्यसकारण तिमी द्वारका जाऊ र मणि कहां छ खोज । 


रामालन्द्री टीका 


४५२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 
अहं वेदेहमिच्छामि द्रष्टं प्रियतमं मम । 
इत्युक्त्वा मिथिलां राजन् विवेश यदुनन्दनः ॥ २४॥ 





पदार्थ ्  विदेहराज जनकलाई इति उक्त्वा  यस्तो भनेर 
अहं  म द्रष्टं  र्न यदुनन्दनः  यदुश्रेष्ठ बलराम 
मम  मेरा इच्छामि  चाहन्टु मिथिलां  मिथिला नगरीमा 
प्रियतमं  अत्यन्त प्रिय राजन्  हे राजा परीक्षित् विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! म चाहं मेरा परमप्रिय मित्र विदेहराज जनकको दर्शन गर्न 
चाहन्ु श्री कृष्णलाई यति भनेर यदुश्रेष्ठ बलराम मिथिला नगरीमा प्रवेश गर्जुभयो । 


तं दष्ट्वा सहसोत्थाय मेथिलः प्रीतमानसः । 
 विधिवद्हणीयं    ९ 
अहयामास विधिवद्हणीयं समहणेः ॥ २५॥ 


पदार्थ जनकले पूजासामग्रीहरूद्रारा 
तं  ती बलरामलाई सहसा  रखुटपट विधिवत्  विधिपूर्वक 
दुष्ट्वा  देखेर उत्थाय  उठेर अहंयामास  पूजा गरे 


प्रीतमानसः  मन प्रसन्न भएका अहणीयं  पूजनीय बलरामलाई 
मैथिलः  मिथिलाका राजा समर्हणैः  पाद, अर्घ्य आदि 
ताक्यार्थ ती बलरामलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न भएका मिथिलापति महाराज जनक बलरामको 
स्वागतका लागि हतारहतार सिंहासनबाट उठे र उनले पाद, अर्घ्य, पफूल, चन्दन आदि 
पूजासामग्रीद्रारा उहांको पूजा गरे। 





   


उवास तस्यां कतिचिन्मिथिलायां समा विभुः। 
मानितः प्रीतियुक्तेन जनकेन महात्मना । 
ततोऽशिक्षद् गदां काले धातंराष्ट्ः सुयोधनः ॥ २६॥ 


पढार्थ कतिचित्  कतिपय घात॑राष्टूः  धृतराष्ट्को छोरो 
विभुः  स्वतन्त्र बलराम समाः  वर्ष सुयोधनः  दर्योधनसुयोधनले 
प्रीतियुक्तेन  अत्यन्त प्रमी तस्यां  त्यी काठे  त्यही समयमा 
महात्मना  महात्मा मिथिलायां  मिथिला नगरीमा गदां  गदायुद्ध 

जनकेन  जनकद्रारा उवास  बस्नुभयो अशिक्षत्  सिक्यो 

मानितः  सम्मानित भई ततः  ती बलरामबाट 





वाक्यार्थ स्वतन्त्र बलराम आप्ना अनन्यप्रेमी महात्मा जनकद्वारा सम्मानित भई धुप्रै वर्षसम्म 


रामालन्द्री टीका 


५३० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५७ 


मिथिला नगरीमा नै बस्नुभयो। त्यही वेला उचित अवसर पाएर धृतराष्ट्को छोरो दुर्योधनले 


बलरामवबाट गदायुद्ध सिक्यो । 


केशवो द्वारकामेत्य निधनं शतधन्वनः। 
अप्राप्तिं च मणेः प्राह प्रियायाः प्रियकृद् विभुः ॥ २७॥ 


पढार्थ केरावः  भगवान् श्रीकृष्ण मणेः  मणिको 

प्रियायाः  प्रिय पत्नी द्वारकां  दवारकामा अप्राप्तिं च  अप्राप्ति पनि 
सत्यभामाको एत्य  आएर प्राह  बताउनुभयो 
प्रियकृत्  प्रिय कार्य गर्नृहुने शतघन्वनः  शतधन्वाको 

विभुः  सर्वसमर्थ निधनं  मृत्यु 





ताक्यार्थ यता प्रिय पत्नी सत्यभामाको प्रिय कर्म शतधन्वाको वध गरी सर्वसमर्थ भगवान् 
श्रीकृष्ण द्रारकामा आउनुभयो अनि उहाँंले सत्यभामालाई शतधन्वाको वध भएको तर उसको 
साथमा मणि नभेटिएको कुरा पनि बताउनुभयो । 


ततः स कारयामास करिया बन्धोहंतस्य वे । 
साकं सुहद्भिभंगवान् या याः स्युः साम्परायिकः ॥ २८॥ 





पदार्थ श्री कृष्णले ः हितकारी 

ततः  त्यसपछि हतस्य  मरेका क्रियाः  ओ्ध्वदैहिक क्रि याहरू 
सुहृद्भिः साकं  बन्धुजनले बन्धोः  ससुराको स्युः  छन् ती सवै क्रियाहरू 
सहित हुनुभएका याः याः  जुनजुन वे  निश्चय नै 

सः भगवान्  उहाँ भगवान् साम्परायिकाः  परलोकका कारयामास  गराउनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले आफन्त॒ जनहरूका साथमा आप्ना मेका ससुरा 
सत्राजित्को ओर्ध्वदैहिक अन्त्येष्टि क्रिया गराउनुभयो, जुन क्रियाद्वारा मृत पुरुषलाई परलोकमा 
सदगतिको प्राप्ति हुन्छ । 


अक्रूरः कृतवमां च श्रुत्वा शतधनोवंधम् । 
व्यूषतुभंयवित्रस्तो द्वारकायाः प्रयोजके ॥ २९॥ 


र्ण   स 
पदढार्थ कृतवमां च  कृतवमलि भयवित्रस्तो  भयभीत भई 
प्रयोजको र, शतधनो त् 
प्रयोजको  सत्राजित्को हत्या   शतधन्वाको द्वारकायाः  दारकाबाट 
गर्न र मणि चोर्न उक्साउने वधं  मरण व्यूषतुः  भागे 
अक्रूरः  अक्रूरर श्रुत्वा  सुनेर 





रामालन्द्री टीका 


४५२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 


ताक्यार्थ अक्रूर र कृतवमलि सत्राजित्लाई मारेर मणिहरण गर्न शतधन्वालाई उक्साएका धथिए। 
जब उनीहरूले भगवान् श्रीकृष्णले शतधन्वालाई मार्नुभएको खबर थाहा पाए, तब भयभीत भएर 
दुबे जना द्रारकाबाट भागे। 

    .  ण 


अक्रूरे प्रोषितेऽरिष्टान्यासन् वे दारकोकसाम्। 
शारीरा मानसास्तापा मुहु्दौविकभोतिकाः ॥ २०॥ 
इत्यद्लोपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहृतम् । 
मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदशंनम् ॥ २९॥ 





पदार्थ भौतिक देवताबाट हुने विस्मृत्य  भुलेर 

वे  निश्चय नै अनावृष्टि आदि विपत्ति र सर्पं एके  केटी मान्छेहरू 

अक्रूरे  अक्रूर आदिबाट हुने वैशम्पायन आदि 

प्रोषिते  अन्यत्र गएपछ्छि तापाः  पीडाहरू उपदिशन्ति  बताउंछन् 
दवारकोकसां  द्रारकावासीलाई मुहुः  बारम्बार मुनिवासनिवासे  म॒निहरूको 
अरिष्टानि  अनेक अनर्थ आसन्  भए निवास भएका श्रीकृष्णको 
अशुभ अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् निवास हंदाहदे 

शारीराः  शारीरिक इति  यस्तो कुरा कि  कसरी 

मानसाः  मानसिक प्ागुदाहृतं  पहिले नै मैले अर्ष्टिद्शंनं  अपशकुन 
दैविकमोतिकाः  दैविक र॒ बताएको श्रीकृष्णको महत््वलाई घटेत  घटन सक्ला 


ताक्यार्थ अक्रूर दवारकाबाट भागेपचछि द्रारकावासीहरूले शारीरिक, मानसिक ताप तथा 
देवताबाट हुने अनावृष्टि आदि विपत्ति र सर्पं आदि हिंम्रक प्राणीबाट हुने अनेक कणष्टहरू बारम्बार 
भोगनुपय्यो भनेर एकथरी मान्छे वैशम्पायन आदि भन्दथे, तर हे प्रिय परीक्षित् ! त्यसो भन्नेहरूले 
मेले पहिले नै तपारईलाई श्रीकृष्णको जुन माहात्म्य बताएको धि, त्यो माहात्म्यलाई भुलेका हुन् । 
किनभने एडटे मात्र मुनि बसेको ठर्खमा त कुनै अशुभ हदेन भने भगवान् श्रीकृष्णमा त सम्पूर्ण 
मुनिहरूले निवास गरेका छन् । त्यस्ता भगवान् नै द्रारकामा हदा त्यहँ कसरी अनिष्ट हुन सक्छ ? 
अर्थात् अक्रूर भागेर द्रारकामा अनिष्ट भएको होन । 


भ  . स 
दव वघात कारीशः इवफल्कायागताय वे । 


स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात् ततोऽवष॑त् स्म काशिषु ॥ २२॥ 
क  श्वफल्कलाई 


पदढार्थ 
काशिषु  काशि देशमा 
देवे  पर्जन्य देवता मेघ 


अवषति  नबर्सिएपच्ि 
कारीराः  काशिका राजाले 
आगताय  त्यहां आद्रपुगेका 


वे  निश्चय नै 
स्वसुतां  आप्नी छोरी 


रामालन्द्री टीका 


८५३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 
गान्दिनीं  गान्दिनी ततः  त्यसपछि कन्यादान अवष॑त् स्म  वृष्टि भएको 
प्रादात्  दिएका थिए गरेपच्ि त्यहं थियो 


ताक्यार्थ कुनै समयमा काशि देशमा वृष्टि नभएर सुखा बदन थालेपच्ि काशिनरेशले त्यहीं 
आद्पुगेका श्वफल्क अक्रूरका पिता लाई गान्दिनी नाम गरेकी आफ्नी छोरी विवाह गरेर दिएका 
धथिए । श्वफल्कलाई कन्यादान गरेपछि काशिमा जलवृष्टि भएको थियो । 


तत्सुतस्तत्परभावोऽसावक्रूरो यत्र यत्र ह । 
देवोऽभिवषते तत्र नोपतापा न मारिकाः॥ ३३॥ 


पदार्थ   निश्चय नै न  हैदेनन् 

तत्प्रभावः  श्वफल्ककै जस्तो यत्र यत्र  जहाँ जहाँ बस्छन् मारकाः  अकाल मृत्युका 
प्रभाव भएका तत्र  त्यहाँ कारण महामारी पनि 
तत्सुतः  ती श्वफल्कका छोरा देवः  वृष्टि न  हैदेनन् 

असो  यी यहांबाट भागेका अभिवर्षते  बर्सिन्छ 

अक्रूरः  अक्रूर उपतापाः  शारीरिक आदि ताप 





ताक्यार्थ यहाँबाट प्रवासिएका अक्रूर पनि श्वफल्ककै छोरा हृन् र आफ्नो पिताक जस्तो प्रभाव 
उनमा विद्यमान छ। अतः अक्रूर जहांजहाँ गएर बस्छन्, ती ती ठँमा वर्षा हुन्छ । त्यहं 
शारीरिक आदि कुनै पनि प्रकारको ताप हैदेन अनि अकालमृत्युको कारण महामारी पनि हदेन। 


इति वृद्धवचः श्रुत्वा नेतावदिह कारणम् । 
इति मत्वा समानाय्य प्राहाकरूरं जनाद॑नः ॥ ३४॥ 


पढार्थ एतावत्  यी अक्रूरको पलायन जनादंनः  श्रीकृष्णले 

इति  यस्तो कारणं  कारण अक्रूरं  अक्रूरलाई 

वृद्धवचः  बुढाहरूको भनादइ न  होइन समानाय्य  खोजेर ल्याएपच्छि 
श्रुत्वा  सुनेर इति  यस्तो प्राह  अक्रूरलाई भन्नुभयो 
इह  यहाँ उत्पात हुनुमा मत्वा  विचार गरेर 





ताक्यार्थ नगरका बुढा भनिने मान्छेहरूको यस्तो कुरा सुनेपच्छि ्रारकामा उत्पात मच््चिनुमा 
अक्रूरको पलायन कारण होइन मणि नहुनु कारण हो भन्ने बुणनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले 
नुढाहरूके आशय अनुसार दूतहरूद्रारा अक्रूरलाई खोजेर ल्याउनुभयो र त्यसपछि अक्रूरलाई 
भन्नुभयो । 

पूजयित्वाभिभाष्येनं कथयित्वा प्रियाः कथाः। 

विज्ञाताखिलचिनत्तज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥ ३५॥ 


रामालन्द्री टीका 


८५३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 
पदार्थ अक्रूरलाई अभिभाष्य  सम्बोधन गरेर 
विज्ञाताखिलचित्तज्ञः  सबैको पूजयित्वा  सम्मान गरेर ह  निश्चय नै 

मनमा रहेको कुरा जान्ने प्रियाः  मिठामिठा स्मयमानः  मुस्कुराउदे 
भगवान् श्रीकृष्णले कथाः  कुराहरू उवाच  भन्नुभयो 

एलं  मणिसहित आएका यी कथयित्वा  गरेर 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूको मनमा रहेको कुरा जान्ने भगवान् श्रीकृष्णले अक्रूरको सत्कार 
गर्नुभयो अनि अन्य कतिपय मिठामिठा कुरा गर्दै अक्रूरलाई भन्नुभयो । 


ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना । 
स्यमन्तको मणिः श्रीमान् विदितः पूतेमेव नः ॥ ३६॥ 





पढार्थ श्रीमान्  सुन उत्पादन गर्न आस्ते  छ भन्ने कुरा 
दानपते  हे श्रष्ठदानी अक्रूरजी सक्ने प्रभावशाली नः  हामीद्रारा 

ननु  निश्चय नै स्यमन्तकः  स्यमन्तक पूवमेव  पहिले नै 
शतधन्वना  शतधन्वाद्रारा मणिः  मणि विदितः  जानिएको छ 
न्यस्तः  राखिएको त्वयि  तपार्ईसंग 


ताक्यार्थ हे अक्रूरजी ! तपाई दानीहरूमा श्रेष्ठ हुनृहुन्छ । शतधन्वाले सुन उत्पादन गर्न सक्ने 
अति प्रभावशाली स्यमन्तक मणि तपाईसंग छडेर गएको धियो भन्ने कुरा हामीलाई पहिले ने 
थाहा धियो । 


सत्राजितोऽनपत्यत्वाद् गृहीयुदहितुः सुताः। 
दायं निनीयापः पिण्डान् विमुच्यणं च शोषितम् ॥ २७ ॥ 





पदार्थ सुताः  छोराहरूले विमुच्य  तिरेर 
अनपत्यत्वात्  छोरा नभएको अपः  तिलाञ्जलिं रोषितं  बांकी रहेको 
हुनाले पिण्डान्  पिण्ड दायं च  धन 
सत्राजितः  सत्राजित््की निनीय  दिएर गृहीयुः  लिऊन् 
दुहितुः  छोरी सत्यभामाका ऋणं  ऋण पनि 


तवाक्यार्थ छोरा नभएको हुनाले सत्राजित्की छोरी सत्यभामाका छोरा सत्राजित्का नातिहरूले 
उनका लागि तिलाञ्जलि र पिण्डदान गरेर भएका सम्पूर्ण ऋण तिरून्, त्यति गरेर धन बाँकी रह्यो 
भने त्यो पनि तिनैले लिऊन्। 


तथापि दुर्धरस्त्वन्येस्त्वय्यास्तां सुव्रते मणिः। 
किन्तु मामग्रजः सम्यडः न प्रत्येति मणिं प्रति ॥ ३८ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


८५३४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 
पढार्थ भएको अग्रजः  मेरा दाइ बलराम 
तथा अपि  तैपनि शास्त्रीय मणिः  त्यो स्यमन्तक मणि मणिं प्रति  मणिको विषयमा 
रूपले सत्यभामाका छोराले सुरते  नियमनिष्ठ मां  मलाई 

मणि पाडनुपर्ने भए पनि त्वयि तु  तपाईसंगे सम्यक्  राम्रोसंग 

अन्यः  अरू जोकोहीद्रारा आस्तां  रहोस् न प्रत्येति  विश्वास गर्ृहुन्न 
दुघरः  धारण गर्न कठिन किन्तु  तर 





ताक्यार्थ हन त शास्त्रीय मान्यता अनुसार त्यो मणि सत्यभामाका छोराहरूले नै पाउनुपरछछ, 
तापनि त्यो तपाईसंगै रहोस्, किनभने तपाई नियमनिष्ठ हुनुहुन्छ । जो कोहीले त्यो मणिलाई राख्न 
पनि सक्देन, तर समस्या के छ भने मेरा दाइ बलरामले मणिको विषयमा मलाई राम्ररी विश्वास 


गर्नृहुन्न । 
दशंयस्व महाभाग बन्धूनां शान्तिमावह । 
अव्युच्छिन्ना मखास्तेऽद् वतंन्ते रुक्मवेद्यः ॥ ३९॥ 





पदार्थ शान्तिं  शङ्को समाधान मखाः  यज्ञहरू 
महाभाग  हे महाभाग्यवान् आवह  गर्नुहोस् ते  तपाईका 

अक्रूरजी रुक्मवेद्यः  सुवर्णनिर्मित वेदि अद्य  आजभोलि 
दशंयस्व  मणि देखाउनुहोस् भएका वतंन्ते  सञ्चालित छन् 
बन्धूनां  मेरा बन्धुजनहरूको अव्युच्छिन्नाः  अखण्डित 


ताक्यार्थ हे महाभाग्यवान् अक्रूर ! त्यसैले त्यो मणि देखाएर बलराम आदि मेरा बन्धुजनको 
मनमा रहेको आशङ्ा हटाइदिनुहोस्। म जान्दद्ु कि, त्यही मणिका कारण तपाई आजभोलि सुनले 
बनेका वेदिहरूले युक्त भएका यज्ञहरू निरन्तर गरिरहनुभएको छ। 


एवं सामभिराठन्धः श्वफल्कतनयो मणिम् । 
आदाय वाससाच्छन्नं द्दो सूयंसमप्रभम्॥ ४०॥ 





पदार्थ छोरा अक्रूरले मणिं  मणि 

एवं  यसरी वाससा  कपडाद्रारा आदाय  निकालेर 
 ॥ द्दो 

सामभिः  शान्त वचनहरूद्रारा आच्छन्नं  ढाकिएको ददो  दिए 

आलन्धः  सम्णाइृएका सूयंसमप्रभं  सूर्यको कै कान्ति 

इवफल्कतनयः  श्वफल्कका भएको 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् श्रीकृष्णले शान्तवचनद्रारा सम्छाएपचछि श्वफल्कका छोरा अक्रूरले 
कपडाले बेर राखेको सूर्यसमान कान्ति भएको त्यो स्यमन्तक मणि निकालेर श्रीकृष्णलाई दिए । 


रामालन्द्री टीका 


५३५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 
स्यमन्तकं दशयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मनः। 
विमृज्य मणिना भूयस्तस्मे प्रत्यप॑यत् प्रभुः ॥ ४९॥ 

पढार्थ ददोयित्वा  देखाएर भूयः  फेरि 


तस्मे  उने अक्रूरलाई नै 
प्रत्यपंयत्  फिर्ता दिनुभयो 


मणिना  त्यो मणिद्रारा 
आत्मनः  आफ्नो 
रजः  मिथ्या अपवाद 
विमृज्य  हटाएर 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले त्यो स्यमन्तक मणि बलराम, सत्यभामा आदि सम्पूर्ण 
बन्धुहरूलाई देखाएर त्यही मणिद्रारा आफूमाथि लागेको मिथ्या अपवाद हटाउनुभयो अनि त्यो 
मणि अक्रूरलाई नै फिर्ता गरिदिनुभयो । 


प्रभुः  सर्वसमर्थ श्रीकृष्णले 
ज्ञातिभ्यः  बलराम आदि 
बन्धुजनलाई 

स्यमन्तक  स्यमन्तक मणि 





यस्त्वेतद् भगवत ईङवरस्य विष्णो 
वीयांदयं वृजिनहरं सुमङ्गलं च । 
आख्यानं पठति शुणोत्यनुस्मरेद् वा 
दुष्कीतिं दुरितमपोद्य याति शान्तिम् ॥ ४२॥ 


पढार्थ सुमद्गरं च  कल्याणकारी गर्दछ भने त्यो व्यक्तिले 
यः तु  जुन व्यक्तिले एतत्  यो दुष्कीतिं  दष्कीर्वि र 
ईर्वरस्य  सर्वशक्तिमान् आख्यानं  कथा दुरितं  पापलाई 

विष्णोः  सर्वव्यापक स्यमन्तकोपाख्यान अपोह्य  हटाएर 


भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको 
वीयांदयं  पराक्रमले पूर्ण 
वृजिनहरं  पापनाशक 


पठति  पद्दछ 
शुणोति  सुन्दछ 
अनुस्मरेत् वा  अथवा स्मरण 





सान्तं  शान्ति 
याति  प्राप्त गर्दछ 


ताक्यार्थ सर्वशक्तिमान् सर्वव्यापक भगवान् श्रीकृष्णको पराक्रमले परिपूर्ण भएको यो कथा 
स्यमन्तकोपाख्यान पापनाशक र अत्यन्त कल्याणकारी छ । अतः जुन व्यक्तिले यो कथा पद्दछ, 
सुन्दछ वा दिनदिनै स्मरण गर्वछ भने त्यसका सम्पूर्ण दुष्कीर्तिं र पापहरू नष्ट हुन्छन् र अन्तिमिमा 
उसले शान्ति पनि प्राप्त गर्वछछ। 

प्रकरणसार अध्याय ५५ देखि ५७ सम्मका तीन अध्यायमा भगवानूमा काम, क्रोध र 
लोभको सम्बन्ध नभएको सूचित गरिएको छ । रुक्मिणी भगवान्की मायारूपा शक्ति हुन् । 
मायासंग सम्बन्धित भद्सकेपल्छि भगवान्मा पनि विकारहरू आए कि भन्ने शङ हदा त्यसलाई 
हटाउन यी तीन अध्यायहरूमा अनेक चरित्रहरूको माध्यमले उहाँमा मायादोषसम्बन्ध नरहेको 


रामालन्द्री टीका 


४५३६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५७ 


स्पष्ट पारिएको छ। मायाका मुख्य कार्य काम, क्रोध र लोभ नै ह॒न्। श्रीमदभगवद्गीता 
१६।२१ मा भगवानू्ले पनि कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत््रयं त्यजेत् भनी काम, क्रोध र लोभ 
यी तीनलाई नै नरकका द्वार बताई यिनलाई त्यागनुपर्ने बताउनुभएको छ। भगवानूमा कामको 
प्रभाव कैन भन्ने देखाउन काम पनि उक कार्य भएको र त्यसले सबेलाई प्रभावित गरे पनि 
भगवानूलाई प्रभावित गर्न नसक्ने देखादइएको छ । पुत्रस्वीकार गर्ने कामना पनि उहाँमा देखिएको 
कछैन। सबे जान्दा जान्दे पनि नारदजीको उपदेशपचछि मात्र उहँले सामान्य भावले कुनै आतुरता 
विना प्रद्युम्नलाई स्विकार्नुभएको छ। अर्को अध्यायमा क्रोधसंग सम्बन्ध नभएको जनाउन 
जाम्बवतीविवाह आदि प्रसङ्ग आएको छ। आफ्नो निन्दा गर्दै हिंडने सत्यजित्संग पनि उहां 
रिसाउनुभएको छैन र उल्टे उनैकी कन्या स्वीकार गर्न सौहार्दं उहाँले देखाउनुभएको छ। यो 
अध्यायमा चाहं स्यमन्तक मणिमाथि कत्ति पनि लोभ नभएको कुरा मणि अक्रूरलाई ने राख्न 
दिएबाट थाहा पाडइन्छ। यसरी भगवान्मा मायाका दुर्गुणहरूको सम्बन्ध छैन भन्ने रहस्य तीन 
उपाख्यानहरद्रारा स्पष्ट पारिएको छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
स्यमन्तकोपाख्याने सप्तपञ्चारात्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४५३७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


अथाष्टपञ्चारात्तमोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णको कालिन्दी, सत्या, भद्रा आदिसंग विवाह 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तमः। 
इन्द्रप्रस्थं गतः श्रीमान् युयुधानादिभिवृंतः ॥ १॥ 


पदार्थ युयुघानादिभिः  युयुधान एकदा  एक दिन 
प्रतीतान्  जीवित छन् भनेर सात्यकि आदिद्रारा इन्द्रप्रस्थं  इन्द्रप्रस्थ 
जानिएका वृतः  घेरिनुभएका गतः  जानुभयो 
पाण्डवान्  पाण्डवहरूलाई श्रीमान्  लक्ष्मीपति 

द्रष्टुं  र्न पुरुषोत्तमः  श्रीकृष्ण 





ताक्यार्थ लाक्षागृहमा मरे भनिए पनि पाण्डवहरू जीविते छन् भन्ने प्रसिद्धि भएपक्ि ती 
पाण्डवहरूलाई हेर्न लक्ष्मीपति श्रीकृष्ण एक दिन सात्यकि आदिका साथमा इन्द्रप्रस्थ जानुभयो । 


दुष्ट्वा तमागतं पाथां मुकुन्दमखिलेरवरम्। 
उत्तस्थुयुंगपद् वीराः प्राणा मुख्यमिवागतम् ॥ २॥ 


पदार्थ मुकुन्दं  श्रीकृष्णलाई प्राणाः इव  इन्द्रियहरू ४ 
वीराः  वीर आगतं  आद गर्नुभएको युगपत्  एकैचोटि 
पाथाः  पाण्डवहरू दुष्ट्वा  देखेर उत्तस्थुः  उठे 
अखिलेवरं  सर्वेश्वर मुख्यं  मूख्य प्राण 

तं  ती देवकीनन्दन आगतं  आएको देखेर 





वाक्यार्थ जसरी मुख्य प्राणको सन्चार भएपछ्ि इन्द्रियहरू एकसाथ जागृत हन्छन्, त्यसै गरी 
सर्वेश्वर देवकीनन्दन श्रीकृष्णलाई आदे गर्नुभएको देखेर उहाँको स्वागतका लागि वीर 
पाण्डवहरू आआपफ्नो आसनबाट एकैचोटि जुरुक्क उठे । 


परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्गसङ्खहतेनसः। 
सानुरागस्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययुः ॥ ३॥ 


पदार्थ परिष्वज्य  अङ्माल गरेर अङ्गस्पर्शद्रारा सम्पूर्ण पापहरू 
अच्युतं  श्रीकृष्णलाई अङ्खसङ्खहतेनसः  भगवान्को नष्ट भएका 


रामालन्द्री टीका 


५५३८ 
दशम स्कन्ध 


वीराः  वीर पाण्डवहरूले 


सानुरागस्मितं  प्रेमसहितको 


मन्द मुस्कान भएको 


श्रीमद्भागवत 


तस्य  ती भगवानूको 
वक्त्रं  मुख 
वीक्ष्य  देखेर 


अध्याय ५८ 


मुदं  आनन्दमा 
ययुः  प्राप्त भए 


ताक्यार्थ वीर पाण्डवहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई अङ़माल गरे। त्यस वेला भगवान्को 
अङ्गस्परश्द्रारा सम्पूर्णं पापहरू नष्ट भएका पाण्डवहरू भगवान्को प्रेमसहितको मन्दमुस्कान भएको 
मुखारविन्द देखेर अत्यन्त आनन्दित भए। 


युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । 
फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चामिवन्दितिः॥ ४॥ 


पदार्थ कृत्वा  गरेर सहदेवद्रारा 
युधिष्ठिरस्य  युधिष्ठिरको फाल्गुनं  अर्जुनलाई अभिवन्दितः  अभिवादन 
भीमस्य  भीमको परिरभ्य  अड्माल गरेर गरिनुभयो 


पादाभिवन्दनं  चरणमा 


अथ  त्यसपछि 





अभिवादन यमाभ्यां च  नकुल र 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णले युधिष्ठिर र भीमसेनको चरणमा अभिवादन गर्नुभयो, अर्जुनलाई अड़माल 
गर्नुभयो, त्यसपछि नकुल र सहदेवले उहाँलाई अभिवादन गर। 


परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णमनिन्दिता । 
नवोढा व्रीडिता किञ्चिच्छनैरेत्याभ्यवन्दत ॥ ५॥ 
नवोढा  नवविवाहित 
किञ्चित्  केही कृष्णा  श्यामवर्णा द्रौपदीले 
व्रीडिता  लजाएकी रानेः  विस्तार कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
अनिन्दिता  निन्दा नगरिएकी एत्य  आएर अभ्यवन्दत  अभिवादन गरिन् 
ताक्यार्थ अनिन्दिता नवविवाहिता श्यामवर्णा द्रौपदी केटी लजाँदे विस्तार उत्तम सिंहासनमा 
बस्नुभएका भगवान् श्रीकृष्णको नजिकमा आइन् र उनले श्रीकृष्णलाई अभिवादन गरिन्। 


परमासने  उत्तम सिंहासनमा 
आसीनं  बस्नुभएका 


पदार्थ 





तथेव सात्यकिः पार्थः पूनितर्चाभिवन्दितः। 
निषसादासनेऽन्ये च पूजिताः पयुपासत ॥ ६॥ 


पदार्थ 
तथा एव  त्यसै गरी 


पूजितः  सम्मान गरिएका 


अभिवन्दितः च  अभिवादन 


पार्थैः  पृथापुत्र पाण्डवहरुदरारा समेत गरिएका 


सात्यकिः  सात्यकि 
आसने  आसनमा 
निषसाद्  बसे 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


पनि 


८५३९ 
अध्याय ५८ 


बसे 


पूजिताः  पूजित 


पयुंपासत  श्रीकृष्णको वरिपरि 


वाक्यार्थ त्यसै गरी पाण्डवहरूले सात्यकि लाई पनि पूजासत्कार गरी अभिवादन गरे। सात्यकि 
आफ्नो आसनमा बसेपछि अन्य यदुवंशीहरूको पनि यथायोग्य सम्मान र वन्दना गरियो अनि सबे 
जना श्रीकृष्णको वरिपरि आआपफ्नो आसनमा बसे । 


अन्ये च  अन्य यदु वंशीहरू 


पृथां समागत्य कृताभिवादनस्तयातिहादद्रदुशाभिरम्भितः । 
आपृष्टवांस्तां कुशलं सहस्तुषां पितृष्वसारं परिपृष्टबान्धवः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ तया  ती कुन्तीद्रारा सहस्नुषां  बुहार द्रौपदीसहित 
पृथां  कुन्तीका नजिक अभिरम्भितः  आलिङ्गन पितृष्वसारं  फुपू 
समागत्य  आणएर गरिनुभएका तां  ती कुन्तीलाई 


परिपृष्टवान्धवः  वसुदेव आदि 
आपफ्ना बन्धुजनको विषयमा 
कुशल प्रश्न गरिनुभएका 

श्री कृष्णले 

ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले आनी फुपू कुन्ती भएको ठडँमा गएर उहाँ लाई नमस्कार 
गर्नुभयो । अति स्नेहका कारण सजल आंँखा भएकी कुन्तीले भगवान् श्रीकृष्णलाई आलिङ्गन 
रारिन्। अनि उनले भगवान्लाई वसुदेव आदि आपफना बन्धुजनहरूको सन्वोबिसन्वोको बारेमा 
सोधिन्। त्यसपछि भगवान्ले पनि कुलवधू द्रौपदी सहित फुपू कुन्तीको कुशलमङ्गलका बारेमा 
सोध्नुभयो । 


कृताभिवादनः  नमस्कार 
गर्नुभएका 

अतिहादद्रदुशा  अति स्ेहका 
कारण सजल आंँखा भएकी 


कुदार  कुशलताका सम्बन्धमा 
आपृष्टवान्  सोध्नुभयो 





तमाह प्रेमवेकरुव्यरुदधकण्टाश्रुलोचना । 
स्मरन्ती तान् बहून् कटेशान् कठेदापायात्मदरशंनम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ भएकी कुन्तीले क्ठेदापायात्मदरशंनं  
्रेमवेकरुव्यरुद्धकण्ठा  प्रेमको तान्  ती पहिला भोगेका दुःखहरूको विनाशका लागि 
व्याकुलताका कारण गला बहून्  धेरै आत्मदर्शन गराउनुहुने 
अवरुद्ध भएकी कटेशान्  दुःखहरू तं  ती भगवान्लाई 





अश्चुखोचना  आंखाभरि आंसु स्मरन्ती  सम्फदै आह  भनिन् 


ताक्यार्थ प्रेमको व्याकुलताले गला अवरुद्ध भएकी र ओंँखाभरि आंसु भरिएकी कुन्तीले 
भक्तहरूको दुःखविनाशका लागि आत्मदर्शन गराउनुहूने भगवानूले कुशलताविषयक प्रश्न सोधेपच्छि 
आफूहरूले पहिला भोगेका दुःखहरू सम्फँदे भनिन्। 


रामालन्द्री टीका 


८५४० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
स ५ न सनाथास्ते ४ 
तदव कुश नाऽभूत् कुता वयम् । 
ज्ञातीन् नः स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस्त्वया ॥ ९॥ 

पढार्थ ः  मेरा कुराटं  कल्याण 

कृष्ण  हे कृष्ण भ्राता  भाई अक्रूर हाम्रो खबरअभूत्  भयो 

ज्ञातीन्  आत्मीय बन्धुजन  बुम्न ते  हजुर्रारा 

नः  हामीलाई प्रेषितः  पठादए वयं  हामीहरू 

स्मरता  स्मरण गर्नुहुने तदा एव  त्यही वेला नै सनाथाः  सनाथ 

त्वया  हजुरारा नः  हाम्रो कृताः  बनादयोँ 





ताक्यार्थ हे कृष्ण ! जुन समयमा हजुरले हामी आत्मीय बन्धुजनलाई स्मरण गरी हाम्रो 
हालखबर बुम्न मेरा भाद अक्रूरलाई यहां पठाउनुभयो, त्यही वेला नै हाम्रो कल्याण भयो। 
हामीहरू त्यही वेलादेखि नै सनाथ भ्यौँ। 


न तेऽस्ति स्वपरभ्रान्तिविंरवस्य सुहृदात्मनः। 
तथापि स्मरतां शरवत् कटेशान् हंसि हदि स्थितः ॥ १०॥ 


पदार्थ 

विकूवस्य  सम्पूर्णं जगत्को 
सुहृदात्मनः  सहदयी मित्र र 
आत्मा 

ते  हजुरको 


भन्ने भ्रम 

न अस्ति छैन 

तथा अपि  तर पनि 
स्मरतां  आफनो स्मरण गर्न 
भक्तहरूको 


स्वपरभ्रान्तिः  आप्नो र परको हृदि  हृदयमा 





शश्वत्  सर्धं 
स्थितः  बसेर 
कठेदान्  दुःखहरूलाई 
हंसि  विनाश गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ हजुर सम्पूर्ण जगत्का अनन्य सहदयी मित्र र साक्षात् आत्मा हुनुहृन्छ । यो मेरो रयो 
अ्कको भन्ने भ्रम हजुरमा कछैन। तापनि जुनजुन भक्तहरूले हजुरको स्मरण गर्दछछन्, तिनीहरूको 
हृदयमा हजुर निरन्तर निवास गर्नुहन्छ र ती भक्तहरूका सम्पूर्ण दुःख नष्ट गरिदिनुहन्छ । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भने 

    भ वेदाहमधीर्वर 

कि न आचरितं श्रेयो न वेदाहमधीरवर । 

  ९  ४ न कुमेधसाम् 
योगेर्वराणां दुदंशों यन्नो दुष्टः ॥ १९॥ 


पदार्थ किंके अहं  म 
अधीरवरः  हे सर्वेश्वर श्रेयः  पुण्य न वेद्  जान्दिनं 
नः  हामीहरूबाट आचरितं  गरियो यत्  किनभने 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


स  
योगेरवराणां  ठुलाटुला सिद्ध हजुर 


४५४१ 
अध्याय ५८ 


नः  हाम्रा लागि 


योगीश्वरहरूका लागि पनि कुमेघसां  विषयासक्तं चित्त दृष्टः  दर्शनीय हुनुभयो 
द्दशः  दर्शन गर्न कठिन हुने भएका 


ताक्यार्थ हे सर्वेश्वर ! हामीहरूले के पुण्यकर्म गरेका धियौ त्यो मलाई थाहा कैन, जुन 
पुण्यकर्मका कारण ठुलाटठुला सिद्ध योगीश्वरहरूका लागि पनि दर्शन गर्न कठिन हुने हजुरले 
हामीजस्ता विषयासक्तं चित्त भएकाहरूलाई पनि दर्शन दिद्ररहनुभएको छ । 


इति वै वाषिंकान् मासान् राज्ञा सोऽभ्य्थिंतः सुखम् । 
जनयन् नयनानन्दमिन्द्रपरस्थोकसां विभुः ॥ १२॥ 





पदार्थ विभुः  सर्वव्यापक   पैदा गर्दै 

इति  यसरी सः  ती श्रीकृष्ण वार्षिकान् मासान्  वर्षकालको 
राज्ञा  महाराज युधिष्ठि्रारा इन्द्रपस्थोकसां  चार महिनासम्म 

अभ्यथिंतः  प्रार्थना इनदरप्रस्थवासीहरूको वे  निश्चय नै 

गरिनुभएका नयनानन्द्ं  आंखामा आनन्द सुखम्  सुखपूर्वक बस्नुभयो 


वाक्यार्थ यसरी महाराज युधिष्ठिरद्रारा बस्नका लागि प्रार्थना गरिएपछि सर्वव्यापक भगवान् 
श्रीकृष्ण ॒इन्दरप्रस्थमा निवास गर्ने प्रजाहरूको ओंँखामा आनन्द पेदा गर्दै वर्षाकालका चार 
महिनासम्म त्यी सुखपूर्वक बस्नुभयो । 


एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् । 
गाण्डीवं धनुरादाय तूणो चाक्षयसायको ॥ १३॥ 
साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहतुं विपिनं वनम्। 
बहुव्यारमृगाकीणं प्राविात् परवीरहा ॥ १४ ॥ 


पदार्थ आरुह्य  चढेर कृष्णेन साकं  श्रीकृष्णका 
एकदा  एक दिन गाण्डीवं  गाण्डीव नामक  साथमा 

परवीरहा  शत्रुपक्षीय धनुः  धनु विहर्तुं  वनविहार गर्न 
वीरहरूलाई नाश गर्न समर्थ अक्षयसायको  नाश नहने बाण बहुन्यारमृगाकीर्णं  धेरै हिंसक 
विजयः  अर्जुन भएका पशु र मृगहरूले व्याप्त भएको 


विपिनं  घना 

वनम्  वनमा 

प्राविशत्  प्रवेश गरे 
ताक्यार्थ एकदिन शत्रुपक्षीय वीरहरूलाई नष्ट गर्न सक्षम अर्जुन गाण्डीव धनु र बाण कटहिल्यै 
समाप्त नहने दुई ओटा टोक्रा लिएर छतीमा कवच लगाई वानर हनुमान्को चिहले अडिति 


रामालन्द्री टीका 


वानरध्वजं  ध्वजामा वानर तृणौ च  दुई ओटा टोक्रा 
हनुमान् को चिह्न अङ्कित भएको आदाय  लिएर 
रथं  रथमा सन्नद्धः  कवचबद्ध भई 





८५८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५८ 


रण्डा भएको आफनो रथमा बसे । त्यसपछि श्रीकृष्णका साथमा उनी वनविहारका लागि धेरै 
हिं्रक पशु र मृगहरूले व्याप्त भएको घना जङ्गलमा प्रवेश गरे। 


तत्राविध्यच्छरेव्याघ्रान् शूकरान् महिषान् रुरून्। 
दारभान् गवयान् खड्गान् हरिणाञ्छशराल्लकान् ॥ १५॥ 





पढार्थ महिषान्  अर्ना हरिणान्  हरिण 

तत्र  त्यस वनमा रुरून्  कालो मृग राराराल्टकान्  खरायो र 
रेः  बाणहरद्रारा शरभान्  चौरी दुम्सीलाई 

न्याघ्रान्  बाघ गवयान्  नीलगाई आविध्यत्  प्रहार गरे 
शूकरान्  बदेल खड्गान्  गेँडा 


ताक्यार्थ वनमा अर्जुनले बाघ, बैदेल, अर्ना, कालो मृग, चौरी, नीलगाई, गँडा, हरिण, खरायो 
र दुम्सी आदि वन्य पशुहरूलाई बाण प्रहार गरे। 


तान् निन्युः किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पवंण्युपागते । 
तृट्परीतः परिशान्तो बीभत्सुयंमुनामगात् ॥ १६ ॥ 





पदार्थ लागि उचित भएका 

पवैणि  कर्मविशेष तान्  वी मारिएका पशुहरूलाई परिश्रान्तः  थाकेका 

उपागते  प्राप्त भएपचछ्ि राज्ञे  राजा युधिष्ठिरको साम बीभत्सुः  आक्रमणकारी अर्जुन 
किङ्कराः  सेवकहरूले निन्युः  लगे यमुनां  यमुना नदीमा 
मेध्यान्  यज्ञ आदि कर्मका तृट्परीतः  तिखलि व्याकुल अगात्  गए 


ताक्यार्थ ती वन्यपशुमध्ये यज्ञीय कर्मका लागि पवित्र वा उचित मानिने पशुहरूलाई कर्मविशेष 
आएको वेलामा सेवकटहरूले महाराज युधिष्ठिरका सामु लगे। अर्जुन चाह शिकार खेल्दाखेल्वे 
तिखलि व्याकुल भएर अत्यन्त थाकिसकेका धिए । त्यसैले उनी पानी पिउन र विश्राम गर्न भनेर 
यसूना नदीमा गए । 


तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथो । 
कृष्णो ददुशतुः कन्यां चरन्ती चारुदर्शनाम् ॥ १७ ॥ 





पदार्थ विदं  निर्मल चरन्तीं  यमुनाको किनारमा 
महारथो  महारथी वारि  पानी घुमिरहेकी 

कृष्णो  श्रीकृष्ण र अर्जुनले पीत्वा  पिएपछ्ि कन्यां  कन्यालाई 

तत्र  त्यो यमुना नदीमा चारुदरानां  सुन्दर शर ददुशतुः  देख्नृभयो 
उपस्पृश्य  आचमन आदि गरेर भएकी 


रामालन्द्री टीका 


८५८३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र अर्जुनले यमुना नदीमा आचमन र स्नान गर्नुभयो अनि नदीको निर्मल जल 
पनि पिउनुभयो । त्यसै वेला दुबे महारथीहरूले यमुनाको किनारमा एक्लै घुमिरहेकी अति सुन्दर 
शरीर भएकी एडटी कन्यालाई देखनुभयो । 


तामासाद्य वरारोहां सुद्धिजां रुचिराननाम् । 
पप्रच्छ प्रेषितः सख्या फाल्गुनः प्रमदोत्तमाम् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ सुद्धिजां  मिलेका सुन्दर दांत तां  ती सुन्दीका सामु 
सख्या  मित्र श्रीकृष्णद्रारा  भएकी आसाद्य  पुगेर 
प्रेषितः  पठाइएका रुचिराननां  सुन्दर अनुहार पप्रच्छ  सोधे 
फाल्गुनः  अर्जुनले भएकी 
५ 
वरारोहां  सुन्दर शरीर भएकी पप्रमदोत्तमां  श्रेष्ठ कन्या 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णले ती कन्याको विषयमा बुरुन पठाएपचछि शरीर, दांत र अनुहार अत्यन्त 
सुन्दर देखिने परमसुन्दरी ती स्त्रीको नजिकमा पुगेर अर्जुनले सोधे । 


का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतोऽसि किं चिकीषसि । 
त् ति पतिमिच्छन्तीं   कथय  
मन्ये त्वां पतिमिच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने ॥ १९॥ 





पदार्थ कस्य  कसकी छोरी पतिं  पति 

सुश्रोणि  हे सुन्दरी असि हौ इच्छन्तीं  चाहिरहेकी 
त्वं  तिमी किंके मन्ये  ठन्दद्ु 
का्कोहौ चिकीषसि  गर्न चाहन्छयौ सर्वं  सबै वास्तविकता 
कुतः  कहँबाट आएकी शोभने  हे सुन्दरी कथय  बताऊ 
असिहौ त्वां  तिमीलाई 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! तिमी को हौ? कसरी छोरी हौ ? कहाँबाट आएकी हौ ? र यहाँ के गर्न 
चाहन्छयौ ? हे सुन्दरी ! मलाई लाग्दछ कि, तिमी पतिको इच्छा गरिरहेकी छूयौ । त्यसैले तिमी 
आप्नो विषयमा सबै कुरा बताऊ । 


कालिन्द्युवाच कालिन्दीले भनिन् 
अहं देवस्य सवितुदहिता पतिमिच्छती । 
विष्णुं वरेण्यं वरदं तपः परममास्थिता ॥ २०॥ 


पढार्थ  भगवान् दुहिता  छोरी ह 
अहं  म सवितुः  सूर्यकी वरेण्यं  वरणीय 


रामालन्द्री टीका 


८५८९ 


दशम स्कन्ध 


वरदं  वरप्रदाता 
विष्णं  विष्णुलाई 


श्रीमद्भागवत 


पतिं  पतिको रूपमा 
इच्छती  कामना गरी 


अध्याय ५८ 


परमं तपः  कठोर तपस्यामा 
आस्थिता  रहेकी हु 


ताक्यार्थ म भगवान् सूर्यकी छोरी हं। वरदाता विष्णुलाई वरण गरी उहाँलाई पतिको रूपमा 
प्राप्त गर्ने इच्छा गरी म यहाँ कठोर तपस्या गरिरहेकी हु । 


नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम् । 
तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दो ऽनाथसंश्रयः ॥ २९॥ 





पदार्थ अन्यं  अरूलाई सःती 

वीर  हे वीर पतिं  पतिको रूपमा भगवान्  भगवान् 
तंती न वृणे  वरण गर्दन मुकुन्दः  श्रीकृष्ण 
श्रीनिकेतनम् ऋते  लक्ष्मीका अनाथसंश्रयः  अनाथहरूको मे  ममाथि 

परम आश्रय भगवानूलाई छाडेर शरण भएका तुष्यताम्  प्रसनन हनुहोस् 


ताक्यार्थ हे वीर अर्जुन ! स्वयं लक्ष्मीका परम आश्रय भगवान्लाई छाडेर म॒ अरू कुनै पनि 
पुरुषलाई पतिको रूपमा वरण गर्दिनँ । अनाथहरूका एक मात्र शरण भएका भगवान् श्रीकृष्ण 
मसंग प्रसन्न हुनुहोस् । 


कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले । 
निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदशंनम् ॥ २२॥ 


  


पदढार्थ 

कालिन्दी इति  कालिन्दी यो 
नामले 

समाख्याता  बोलादएकी म 


यावदच्युतदरशंनं  श्रीकृष्णको 
दर्शन नह॒न्ेलसम्म 

यमुनाजठे  यमुनाको जलमा 
पित्रा  पिता सूर्यद्वारा 





निमिते  निर्माण गरिएको 
भवने  घरमा 
वसामि  बस्द्ु 


ताक्यार्थ मलाई सबले कालिन्दी नामले बोलारंछन्। जबसम्म भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन 
पाउदिनँ तबसम्म म यमुनाको जलमा आपफ्ना पिता सूर्यले बनाददिनुभएको घरमा बसिरहन्छु । 


तथावदद् गुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम्। 
रथमारोप्य तद् विद्वान् धमंराजमुपागमत् ॥ २२॥ 





पदढार्थ सवे कुरा कालिन्दीले तपस्या गरेको हो 
गुडाकेशः  निद्रा जितने अर्जुनले वासुदेवाय  श्रीकृष्णलाई भन्ने 

आएर अवदत्  बताए विद्वान्  जान्नुभएका 

तथा  कालिन्दीले बताएको तत्  त्यो मलाई नै पाउन सः अपि  ती श्रीकृष्णले पनि 


रामालन्द्री टीका 


८८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अघ्याय शत 
तां  ती कालिन्दीलाई आरोप्य  राखेर सामु 
रथं  रथमा घमंराजं  धर्मराज युधिष्ठिरको उपागमत्  जानुभयो 


वाक्यार्थ निद्राजयी अर्जुनले आएर कालिन्दीले बताएको सबै कुरा श्रीकृष्णलाई सुनाए । मलाई 
नै पतिको रूपमा पाडन कालिन्दीले तपस्या गरेकी हुन् भन्ने कुरा पहिल्यै थाहा पाउनुभएका 
श्रीकृष्णले कालिन्दीलाई आफ्नो रथमा राख्नुभयो र उहाँ युधिष्ठिर भएको ठं हस्तिनापुर 
जानुभयो । 


यदेव कृष्णः सन्दिष्टः पारथांनां परमाद्भुतम् । 
कारयामास नगरं विचित्रं विरवकमणा ॥ २४॥ 


पढार्थ विङ्वकमंणा  विश्वकमद्रारा विचित्रं  विचित्र 
यदा एव  जुन वेला पाथानां  पृथापुत्र नगरं  सहर 


पाण्डवहरूको लागि 
परमाटुमुतं  अत्यन्त अदभुत 


सन्दिष्टः  अनुरोध गरिएका 
कृष्णः  श्रीकृष्ण भगवानूले 


कारयामास  बनाइदिनुभयो 





ताक्यार्थ जब पाण्डवहरूले हामीसंग सहर नभएकाले बनाइदिनुहोस् भनेर प्रार्थना गरे तब 
भगवान् श्रीकृष्णले विश्वकमद्वारा पाण्डवहरूको आवासको लागि एउटा अत्यन्त अद्भुत र 
विचित्रको सहर बनाइदिनुभयो । 


भगवांस्तत्र निवसन् स्वानां प्रियचिकीषंया । 
अग्नये खाण्डवं दातुमलुनस्यास सारथिः ॥ २५॥ 


पदढार्थ इच्छाले दातुं  दिनका लागि 
भगवान्  भगवानूले तत्र  त्यो हस्तिनापुरमा अलंनस्य  अर्जुनको 
स्वानां  आपफ्ना प्रिय निवसन्  बसेर सारथिः  सारथि 
भक्तहरूको अग्नये  अग्निलाई आस  हनुभयो 
प्रियचिकीषंया  हित गर्न खाण्डवं  खाण्डव नामको वन 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले आपना प्रिय भक्त पाण्डवहरूको हित गर्न इच्छा गरी हस्तिनापुरमा 
बस्नुभयो । यसै समयमा उहाँले अग्निदेवलाई खाण्डव नाम गरेको देवराज इन्द्रको वन दिनका 
लागि अर्जुनको सारथि पनि बन्नुभयो । 
सोऽग्निस्तुष्टो धनुरदाद्धयाञ्च्छेतान् रथं नृप । 
अर्जनायाक्षयो तूणो वम चाभेद्यमस्तिभिः ॥ २६॥ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 


पदार्थ सः  त्यो खाण्डव वनलाई 


रामालन्द्री टीका 


८५८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय शत 
उढाएका हयान्  चार ओटा घोडा अस्तरिभिः  अस्त्रधारी 

अग्निः  अग्निले भएको पुरुषहरुद्रारा 

तुष्टः  खुसी भएर रथं  रथ अभेद्यं  भेदन गर्न नसकिने 
अजुंनाय  अर्जुनलाई अक्षयो  कटहिल्यै नष्ट नहुने वम च  कवच पनि 

धनुः  गाण्डीव धनु बाणसहितका अदात्  दिए 

भ न 

इवेतान्  सेता तूणो  दुई ओटा टोक्रा 





ताक्यार्थ अर्जुनको सहयोगमा खाण्डव वन उढाउन खान पाएका अग्निदेव अत्यन्त प्रसन्न 
भए अनि उनले अर्जुनलाई गाण्डीव नाम गरेको धनु, सेतो वर्णका चार ओटा घोडा, कहिल्यै नष्ट 
नहुने बाणसहितका दुई ओटा ठोक्रा र कुनै पनि शस्त्रास््रधारीले भेदन गर्न नसक्ने कवच दिए। 


मयरच मोचितो वहः सभां सख्य उपाहरत्। 
यस्मिन् दर्योधनस्यासीज्जलस्थलदुिभ्रमः ॥ २७॥ 


पढार्थ मोचितः  रक्षित भए सले दुर्योधनस्य  दुर्योधनलाई 

मयः च  मय दैत्यहरूका सख्ये  मित्र अर्जुनका लागि जलस्थलदुरिभ्रमः  जल र 
शिल्पाचार्य पनि सभां  अदभुत सभा बनाएर स्थलमा आंखा तिरमिराउने भ्रम 
वहेः  खाण्डव वनमा उपाहरत्  उपहार दिए आसीत्  भयो 

दन्केको अग्निबाट यस्मिन्  जुन सभामा 





ताक्यार्थ देत्यहरूका शिल्पाचार्य खाण्डववन निवासी मयलाई अर्जुनले वनमा दन्केको 
अग्निबाट बचाएका धथिए र उसको अर्जुनसंग मित्रता भएको धियो । अतः मित्र अर्जुनका लागि 
मयले अत्यन्त अदभुत सभागह बनाएर उपहारस्वरूप दियो, जुन सभागृहमा पछि दुर्योधनलाई 
जलमा स्थलको र स्थलमा जलको भ्रम भयो । 


स तेन समनुज्ञातः सुहदुभिश्चानुमोदितः। 
आययो द्वारकां भूयः सात्यकिगप्रमुखेवृंतः ॥ २८ ॥ 


पढार्थ अनुमोदितः  अनुमोदन प्राप्त वृतः  युक्त भई 

तेन  ती अर्जुनद्रारा गर्नुभएका भूयः  फेरि 
समनुज्ञातः  आज्ञा पाउनुभएकासः  ती भगवान् श्रीकृष्ण द्वारकां  दवारकामा 
सुहृद्भिः च  युधिष्ठिर आदि सात्यकिप्रमुखेः  सात्यकि आययौ  फर्विनुभयो 
अन्य बन्धुजनबाट पनि आदिद्रारा 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुनको अनुमति तथा युधिष्ठिर आदि अन्य बन्धुहरूको पनि 
स्वीकृति लिएर सात्यकि आदि यदु वंशीहरूले सहित भई द्रारकामा फर्किनुभयो । 





रामालन्द्री टीका 


४५४७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
अथोपयेमे कालिन्दीं सुपुण्यत्वृक्ष ऊर्जिते । 
वितन्वन् परमानन्दं स्वानां परममङ्गलम् ॥ २९॥ 





पदार्थ वेलामा भगवानले वितन्वन्  फौलाखदे 

अथ  द्वारकामा आएपचि स्वानां  आप्ना कालिन्दीं  सूर्यपुत्री 
सुपुण्यत्वृक्षे  विवाहयोग्य  आत्मीयजनहरूमा कालिन्दीलाई 

पवित्र समय र नक्षत्रमा परमानन्दं  परमानन्द उपयेमे  विवाह गर्नुभयो 
ऊर्जिते  शुभ मृहूर्त भएको परममङ्गल  परम मङ्गल 


ताक्यार्थ द्वारकामा आएपछि भगवान् श्रीकृष्णले विवाहयोग्य पवित्र॒ समय, नक्षत्र र शुभ 
मृहूर्तमा आपफ्ना आत्मीयजनहरूमा परमानन्द र परममङ्गल विस्तार गर्दै सूर्यपुत्री कालिन्दीलाई 
विवाह गर्नुभयो । 


विन्दानुविन्दावावन्त्यो दुर्योघनवशानुगो । 
स्वयंवरे स्वभगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम् ॥ ३०॥ 





पढार्थ विन्दातुविन्दो  विन्द र सक्तां  अनुरक्त भएकी 
दुर्योधनवश्ालुगो  दुर्योधनको अनुविन्दले स्वभगिनीं  आपनी बहिनीलाई 
इच्छा अनुसार व्यवहार गर्न स्वयंवरे  स्वयंवरमा न्यषेधताम्  श्रीकृष्णसंग 
आवन्त्यो  अवन्तीदेशका राजा कृष्णे  श्रीकृष्णमा विवाह गर्न निषेध गरेका थिए 


ताक्यार्थ दुर्योधनको इच्छा अनुसार काम गर्ने अवन्ती देशका राजा विन्द र अनुविन्दले 
श्रीकृष्णमा अनुरक्त भएकी आफ्नी बहिनी मित्रविन्दालाई श्रीकृष्णसित विवाह गर्न निषेध गरेका 
थिए। 


राजाधिदेव्यास्तनयां मित्रविन्दां पितृष्वसुः । 
प्रसद्य हृतवान् कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ राजाधिदेव्याः  राजाधिदेवीकी प्रप्यतां  ठेर्दारर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् तनयां  छोरी प्रसह्य  बलपूर्वक 
कृष्णः  श्रीकृष्णले मित्रविन्दां  मित्रविन्दालाई हृतवान्  हरण गर्नुभयो 
पितृष्वसुः  फुपू् राज्ञां  राजाहरूले 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! मित्रविन्दा भगवान् श्रीकृष्णकी फुपू राजाधिदेवीकी छोरी थिडन्। 
श्रीकृष्णले स्वयंवरमा निमन्त्रित राजाहरूले भरिएकै सभाबाट तिनीहरूले हेदहिर्दै बलपूर्वक 
मित्रविन्दालाई हरण गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८५४८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५८ 


नग्नजिन्नाम कोराल्य आसीद् राजातिधामिंकः। 
तस्य सत्याभवत् कन्या देवी नाग्नजिती नृप ॥ २२॥ 


पदढार्थ कोडशल्यः राजा  कोशल देशका ्ः नामले प्रसिद्ध भएकी 
नृप  हे राजा परीक्षित् राजा सत्या  सत्या नामकी 
नग्नजित् नाम  नग्नजित् नाम आसीत्  थिए देवी  कान्तिमती 

गरेका तस्य  तिनका कन्या  कन्या 

अतिधामिंकः  अत्यन्त धार्मिक नाग्नजिती  पिताको नामबाट अभवत्  भडइन् 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! कोशल देशका राजा नरनजित् अत्यन्त धार्मिक धथिए। उनकी 
सत्या नाम गरेकी रूपमती छोरी थिडन्। नग्नजित्की छोरी भएकाले उनलाई नाग्नजिती पनि 
भनिन्थ्यो । 


न तां शेकुनुपा वोटुमजित्वा सप्त गोवृषान् । 
तीक्ष्णान् सुदुधंषान् वीयंगन्धासहान् खलान् ॥ ३३॥ 





पढार्थ पनि सहन नसक्ने सांढेहरूलाई 

नृपाः  राजाहरूले सुदुधंषांन्  वशमा राख्नै अनित्वा  नजितीकन 
तीक्ष्णशङ्गान्  तिखा सिड नसकिने तां  ती सत्यालाई 
भएका खलान्  उदण्ड वों  विवाह गर्न 
वी्गन्धासहान्  वीरको गन्ध सप्तगोवृषान्  सात ओटा न शेकुः  सकेनन् 


वाक्यार्थ राजा नग्नजित्को प्रतिज्ञा अनुसार उनका सात ओटा उदृण्ड सांँढेलाई जित्न 
नसकेको हूनाले कुनै पनि राजाले सत्यासंग विवाह गर्न सकेका थिएनन्, किनभने सांडेहरूका 
सिड अत्यन्त तिखा र लामा धथिए। कुनै पनि उपायद्रारा वशमा राख्न नसकिने ती सांडेहरूले 
वीरपुरुषको गन्ध पनि सहन सक्दैनथे । 


तां श्रुत्वा वृषनिल्लभ्यां भगवान् सात्वतां पतिः। 
जगाम कोशल्यपुरं सेन्येन महता वृतः ॥ ३४॥ 


पदार्थ सात्वतां पतिः  यदु वंशीहरूका कोरल्यपुरं  कोशलदेशका 
वृषनजिल्लमभ्यां  सांेहरूलाई मालिक राजा नग्नजित्को नगर 
जितने पुरुषद्रारा मात्र पाउन॒ भगवान्  भगवान् अयोध्यामा 

सकिने महता  विशाल जगाम  जानुभयो 

तां  ती सत्यालाई सेन्येन  सेनाद्रारा 

श्रुत्वा  सुनेर वृतः  युक्त भएर 





रालालन्द्री टीका 


८५९८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५त 


ताक्यार्थ जब यदुवंशपालक भगवान् श्रीकृष्णले सांढेहरूलाई जितने पुरुषले मात्र सत्यालाई 
प्राप्त गर्वछ भन्ने सुन्नुभयो तब उहाँ विशाल सेना लिएर कोसलनरेश नग्नजित्को नगरी 
अयोध्यामा जानुभयो । 


स कोराठपतिः प्रीतः प्रत्युत्थानासनादिभिः। 
अर्हणेनापि रुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दितः ॥ ३५॥ 


पदार्थ प्रत्युत्थानासनादिभिः  उठेर पूजयन्  भगवान्को पूजा गरेर 
कोरशर्पतिः  कोशलनरेश  सम्मानपूर्वक आसन दिएर प्रतिनन्दितः  भगवानूद्रारा पनि 
सः  ती नगनजित्ले गुरुणा  विशाल अभिनन्दित भए 

प्रीतः  प्रसन्न भई अर्हैणेन अपि  सामभ्रद्रारा पनि 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर प्रसन्न भएका कोसलनेरेश नरनजित्ले उठेर अगाडि आई 
उहाँ लाई सम्मानपूर्वक ल्याएर आसनमा बस्न दिए । त्यसपछि विशाल प्ूजासामग्रीद्रारा भगवान्को 
पूजा गरे। भगवान्ले पनि नगनजित्को अभिनन्दन गर्नुभयो । 


वरं विरोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्रकन्या चकमे रमापतिम् । 
भूयादयं मे पतिराशिषोऽमलाः करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रते ॥ ३६॥ 





पढार्थ विलोक्य  देखेर मे  मेरो 

नरेन्द्रकन्या  राजा नग्नजित्की चकमे  पतिको रूपमा पाउने पतिः  पति 

छोरीले इच्छा गरिन् भूयात्  हनुहोस् 

समागतं  आउनुभएका यदि  यदि अमलाः  पवित्र 

रमापतिं  लक्ष्मीपति मे  मेरा आशिषः  मेरा चाहनाहरू 
श्रीकृष्णलाई तरतेः  नियमहरूद्रारा सत्याः  सत्य सार्थक 
अभिमतं  आफ्नो चाहना अयं  यी भगवान् करोतु  गराउनुहोस् 
अनुसारको धृतः  हदयमा सर्धै चिन्तन 

वरं  वर पति गरिनुभएको छ भने 


ताक्यार्थ आफ्नै राजसदनमा आडनुभएका लक्ष्मीपति साक्षात् श्रीकृष्णलाई देखेर राजा 
नग्नजित्की कन्या सत्याले आफ्नो चाहना अनुसारको वरका रूपमा श्रीकृष्णलाई पाउने इच्छा 
गरिन् र मनमनै भनिन् यदि मैले भगवान् श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न विभिन्न ब्रतहरू गरेको दु र 
उहांलाई नै हदयले निरन्तर चिन्तन गरेकी दु भने उहाँ नै मेरो पति हुनुहोस् र मेरा पवित्र 
चाहनाहरूलाई पनि उहाँले ने सार्थक गराउनुहोस् ॥ 


यत्पादपङ्कजरजः शिरसा बिभति 
श्रीरन्नजः सगिरिशः सह रोकपालः । 


रामालन्द्री टीका 


५५० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


रीखातनुः स्वकृतसेतुपरीप्सयेशः 
काठे दधत् स भगवान् मम केन तुष्येत् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

श्रीः  लक्ष्मी 

सगिरिशः  भगवान् शिवले 
सहित 

लोकपाठेः सह  इन्द्र॒ आदि 
लोकपालहरूले सहित 
अन्नजः  ब्रह्माजीले 
यत्पादपङ्कजरजः  जुन 


भगवान्को चरणकमलको धुलो 
शिरसा  शिखारा 

बिभतिं  धारण गर्नुहुन्छ 
स्वकृतसेतुपरीप्सया  आफूद्रारा 
बनादइएका धर्ममर्यादाको रक्षा 
गर्ने इच्छाले 

काठे  समयमा 

लीलातनुः  लीला अवतार 





अध्याय ५८ 


दधत्  स्वीकार गर्ने 
ईरः  सर्वसमर्थ 
सःती 


भगवान्  भगवान् 
मम मेरो 

केन  कुन उपायद्रारा 
तुष्येत्  प्रसन्न हुनुहोला 


वाक्यार्थ लक्ष्मी माता, भगवान् शिव, अन्य इन्द्र॒ आदि लोकपालहरू र स्वयं ब्रह्माजीले पनि 
जुन भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको धुलो आफ्नो शिरमा धारण गर्नृहुन्छ, जुन भगवान् आले 
बनाएको धर्ममर्यादाको रक्ना गर्नका लागि उचित समयमा लीलावतार स्वीकार गर्नृहुन्छ, त्यस्ता 
सर्वसमर्थ भगवान् श्रीकृष्ण मेरो कुन व्रत आदि उपायद्रारा मसंग प्रसन्न हूनुहोला ? 


अचित पुनरित्याह नारायण जगत्पते । 
आत्मानन्देन पूणंस्य करवाणि किमल्पकः ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ आह  भन्नुभयो पूणस्य  पूर्ण हुनुभएका 
अचिंतं  पूजा गरिनुभएका नारायण  हे नारायण हजुरको 

श्रीकृष्णलाई राजाले जगत्पते  हे जगदीश्वर अल्पकः  क्षुद्र म 

पुनः  फेरि आत्मानन्देन  स्वरूपानन्दद्रारा किं  के सेवा 

इति  यसो ने करवाणि  गरं 


ताक्यार्थ राजा नग्नजित्ले यथाविधि पूजासत्कार गरिसकेपछि भगवान्लाई भने हे जगदीश्वर 
नारायण ! आफ्नै स्वरूपभूत आनन्दले परिपूर्ण हुने हजुरको प्रसन्नताका लागि म एउटा शुद्र 
जीवले के सेवा गरू ? 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तमाह भगवान् हृष्टः कृतासनपरिग्रहः । 
मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन ॥ ३९॥ 


पढार्थ कुरुनन्दन  हे कुरुवंशी परीक्षित् 


रामालन्द्री टीका 


०४५५१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अघ्याय शत 
कृतासनपरिग्रहः  आसन परिपूर्ण श्रीकृष्णले सस्मितं  मृस्कुराडदै 

स्वीकार गर्नुभएका मेघगम्भीरया  मेघको आवाज तं  ती राजालाई 

हृष्टः  प्रसन्न हुनुभएका जस्तै गम्भीर आह  भन्नुभयो 

भगवान्  समस्त एेश्वर्यादिले वाचा  वाणीद्रारा 





ताक्यार्थ हे कुरुवंशी परीक्षित् ! राजा नग्नजित्ले दिएको आसन, पूजा, सत्कार आदिलाई 
स्वीकार गर्मुभएका समस्त एेश्वर्यले परिपूर्ण भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुरादे मेघको आवाज जस्ते 
गम्भीर वाणीद्रारा राजा नग्नजित्लाई भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
नरेन्द्र याच्ञा कविभिविंगर्हिता राजन्यबन्धोनिंजधमंवतिंनः। 
तथापि याचे तव सोहदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्कदा वयम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ कविभिः  विद्रानूहरुद्रारा कन्यां  छोरी सत्यालाई 

व     ् 

नरेन्द्र  हे राजा नग्नजित् विगाहेता  निन्दित छ याचे  माग्दल्ु 
निजधमवतिंनः  आपनो धर्ममा तथा अपि  तर पनि वयं  हामीहरू 

रहेको तव  तपाईको न हि शुल्कदाः  कुनै द्रव्य 
राजन्यबन्धोः  निकृष्ट सोहदेच्छया  मित्रताको आदि शुल्क दिनेवाला होदनौँ 
क्षत्रियको पनि आफन्त बनाउने इच्छाले 

याच्जा  याचना त्वदीयां  तपार्ईकी 





ताक्यार्थ हे राजा नग्नजित् ! आफनो धर्ममा रहेका निकृष्ट क्षत्रियले पनि कसैसंग केही वस्तु 
मागन हैदेन किनभने विद्रानूहरूले क्षत्रियको याचनालाई निन्दति बताएका छन्, तापनि तपा्ईसंग 
बन्धुत्व वा स्नेहको सम्बन्ध स्थापित गर्ने इच्छा गरेर म तपार्ईकी कन्या सत्यालाई माग्दद्ु। यसको 
बदलामा हामी कुनै पनि द्रव्य आदि शुल्क दिनेक्तैनौँ । 


राजोवाच राजा नग्नजित्ले भने 

कोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सितः। 
ण गुणेकधाम्नो भ श्रीर्वसत्यनपायिनी  

गुणेकधाम्नो यस्याङ्गं श्रीवसत्यनपायिनी ॥ ४१॥ 





पदुर्थ इह  यस लोकमा ञङ्घे  छातीमा 

नाथ  हे प्रभु अन्यः  अरू अनपायिनी  कहिल्यै नद्ुटने 
ते  हजुरभन्दा कः  को हुन सक्छ र? गरी 

अभ्यधिकः  श्रेष्ठ गुणेकधाम्नः  गुणहरूको एक श्रीः  भगवती लक्ष्मी 
ईप्सितः  अभीष्ट मात्र आधार भएका वसति  बस्नुहुन्छ 

कन्यावरः  कन्याका लागि वर यस्य  जुन हजुरको 


रालालन्द्री टीका 


८५५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५८ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरलाई छोडर मेरी कन्याका लागि अभीष्ट श्रेष्ठ वर को हुन सक्दकछ्छ ? 
किनभने हजुर सम्पूर्ण गुणहरूको एक मात्र आश्रय हुनुहुन्छ । हजुरको छतीमा भगवती लक्ष्मीले 
सर्धं वास गर्नुभएको छ। 


किन्त्वस्माभिः कृतः पूवं समयः सात्वतषभ । 
पुंसां वीयंपरीक्षाथं कन्यावरपरीप्सया ॥ ४२॥ 


पदार्थ लागि योग्य वर प्राप्तिको अस्माभिः  हामीद्रारा 
सात्वतषभ  हे यदुकुल इच्छाले पर्वं  पहिले नै 
शिरोमणि पुंसां  पुरुषहरूको समयः  प्रतिज्ञा 
किन्तु  तापनि वीयंपरीक्षाथं  शक्तिको परीक्षा कृतः  गरियो 
कन्यावरपरीप्सया  कन्याका गर्नका लागि 





ताक्यार्थ तापनि हे यदुकूलशिरोमणि ! कन्याका लागि योग्य वर प्राप्त होस् भनेर वरको शक्ति 
परीक्षण गर्नका लागि हामीले पहिले नै एउटा प्रतिज्ञा गरेका धियौ । 


न 


सप्तेते गोवृषा वीर दुदान्ता दुरवग्रहाः । 
एते्भग्नाः सुबहवो मिन्नगात्रा नृपात्मजाः ॥ ५३॥ 





पढार्थ दुदान्ताः  नियन्त्रण गर्न सुबहवः  ज्यादै धेरै 

वीर  हे वीरवर नसकिने र नृपात्मजाः  राजकुमारहरू 
एते  यी दुरवग्रहाः  वशमा राख्न भग्नाः  घाइते बनादए 

सप्त  सात ओट नसकिने छन् मिन्नगात्राः  अङ्गभङ्ग बनाइए 
गोवृषाः  साँटेहरू एतेः  यी साँटेहर्द्रारा 


ताक्यार्थ हे वीरवर! यी सात ओटा सांठेहरू सजिलै वशमा राख्न वा नियन्त्रणमा लिन 
सकिदेनन् । यिनीहरूले धेर राजकुमारहरूलाई घादते तथा अङ्गभङ्ग बनादसके । 


यदीमे निगृहीताः स्युस्त्वयेव यदुनन्दन । 


वरो भवानभिमतो दुहितुमे श्रियःपते ॥ ४४॥ 
पढार्थ निगृहीताः  नियन्त्रित दुहितुः  छोरी सत्याको 
यदुनन्दन  हे यदुनन्दन स्युः  हन्छन् भने अभिमतः  अभीष्ट 
यदि  यदि श्रियःपते  हे लक्ष्मीपति वरः  वर हुनुहुनेछछ 
दमे  यी सांदेहरू भवान् एव  हजुर नै 
त्वया  हजुर्रारा मे  मेरी 





रामालन्द्री टीका 


४५५३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५८ 


ताक्यार्थ हे यदुनन्दन श्रीकृष्ण ! यदि हजुरले यी सांडेहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्नुभयो भने 
लक्ष्मीपति हजुर नै मेरी छोरी सत्याको अभीष्ट वर हूनुहुने । 


एवं समयमाकण्यं बद्ध्वा परिकरं प्रभुः । 
आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल्लीलयेव तान् ॥ ४५॥ 


पढर्थ बटुध्वा  कम्मरमा नाँधेर तान्  ती सांडिहरूलाई 

एवं  यस्तो प्रभुः  प्रभु श्रीकृष्णले लीलया एव  सजिलैसंग 
समयं  प्रतिज्ञा आत्मानं  आफूलाई न्यगृह्णात्  वशमा लिनुभयो 
आकण्यं  सुनेर सप्तधा  सात रूपमा 

परिकरं  उत्तरीय वस्त्रहरू कृत्वा  बनाएर 





ताक्यार्थ नरनजित्को यस्तो प्रतिज्ञा सुनेर श्रीकृष्णले आफ्नो कम्मरमा उत्तरीय वस्त्र बाँध्नुभयो 
र आपरूलाई सात रूपमा प्रकट गरेर सात ओटा सांँढेहरूलाई सजिलैसंग वशमा लिनुभयो । 


बद्ध्वा तान् दामभिः शोरिभग्नदरपान् हतोजसः। 
व्यकषंल्टीटया बद्धान् बाटो दारुमयान् यथा ॥ ४६॥ 


पढार्थ तान्  ती सांँढेहरूलाई साँढेलाई यै 

र,  न नाँधिएका सांढेहरूलाई 

रोरेः  भगवान् श्रीकृष्णले दामभिः  दाम्लाहरूले बद्धान्  बाँधिएका सांढेहरूलाई 
न्त हतोजस बटघ्वा ४ 

  बल क्षीण भएका बटूघ्वा  बांँधेर रीलया  खेलखेलमै 

भग्नदपांन्  अहङ्कार नष्ट बालः  बालकले व्यकष॑त्  तान्नुभयो 

भएका दारुमयान् यथा  काठको 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले वशमा लिएपछि शक्तिहीन भएका र अहङ्ार पनि नष्ट 
भएका ती सांदेहरूलाई दाम्लाले बांँधेर त्यसरी ने तान्नुभयो जसरी बालकहरूले खेल्ने समयमा 
काठको सांढेलाई तान्दछछन्। 


ततः प्रीतः सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मितः। 
तां प्रत्यगृह्णाद् भगवान् विधिवत् सदुश प्रभुः ॥ ४७ ॥ 


पलार्थ 

ततः  त्यसपछि साँठेलाई 
निग्रह गरेपच्छि 

विस्मितः  आश्चर्यचकित 
भएका 

प्रीतः  प्रसन्न 


राजा  राजा नगनजित्ले 
सुतां  आपफ्नी छोरी सत्या 
कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 

ददो  दिए 

प्रभुः  सर्वेश्वर 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 





तांती 

सदुषीं  आपू अनुरूपकी 
सत्यालाई 

विधिवत्  विधिपूर्वक 
प्रत्यगृह्णात्  विवाह गर्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


छषपठ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५८ 


ताक्यार्थ साँढेहरूलाई नियन्त्रणमा लिएको देखेर राजा नग्नजित् आश्चर्यचकित भए । उनले 
प्रसन्न भएर आफ्नी कन्या सत्या श्रीकृष्णलाई दिए । भगवान् सर्वेश्वर श्रीकृष्णले पनि आफू 
अनुरूपकी योग्य कन्या सत्यालाई विधिपूर्वक विवाह गर्नुभयो । 


राजपत्न्यरच दुहितुः कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् । 
ठेभिरे परमानन्दं जातरच परमोत्सवः॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

राजपत्न्यः च  राजपत्नीहरूले 
पनि 

कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 

दुहितुः  छोरी सत्याको 


प्रियं  प्रिय 

पतिं  पतिको रूपमा 

ठन््वा  पाएर पाएको देखेर 
परमानन्दं  अत्यन्त आनन्द 

क  

टेभिरे  प्राप्त गरे 





परमोत्सवः च  परम उत्सव 
पनि 
जातः  भयो 


ताक्यार्थ रानीहरू पनि छोरी सत्याले इच्छाएको श्रीकृष्णलाई नै प्रिय पतिको रूपमा प्राप्त 
गरेको देखेर अति आनन्दित भए र त्यहां महान् उत्सव मनाइयो । 
 नेदुर्मीतवादयद्विजारिष   
राद्घभयानका नेदर्गीतवादययद्विजारिष   
नरा नायः प्रमुदिता  सुवासःसलरगलङ्कताः ॥ ४९॥ 


नायं  नारीहरू 
सुवासःखगलङ्कुताः  सुन्दर वस्त्र 
र मालाद्रारा अलङ्कृत भए 


पदार्थ गीतसहितका बाजा र 
शह्वभेयांनकाः  शङ्ख, ढोल र ्राह्मणहरद्रारा दिइएका 
दमाहा आदि बाजाहरू आशीर्वचनहरू भए 





प ९ 
नेदुः  बजे प्रमुदिताः  हर्षित 
मीतवाद्यद्धिजाशिषः  नराः  पुरुषहरू 


ताक्यार्थ नगरमा जताततै शडख, ढोल र दमाहाहरू बज्न थाले। गीतसंगे बाजाहरू पनि 
घन्किन थाले । ब्राह्मणहरूले आशीर्वचन दिन थाले । प्रसन्न नरनारीहरू सुन्दरसुन्दर वस्त्र र माला 
लगाएर सुशोभित भएका थिए। 

दङघेनुसहस्राणि पारिबहंमदाद् विभुः । 

युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससाम् ॥ ५० ॥ 

नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् । 

रथाच्छतयुणानङवानरवाच्छतयुणान् नरान् ॥ ५९ ॥ 


पदार्थ दशघेनुसहस्राणि  दश हजार निष्कग्रीवसुवाससां  घांटीमा 
विभुः  समर्थ नग्नजित् राजाले गाईहरू हार र राम्रा वस्त्रहरू लगाएका 
रालानन्दरी टीकर 


छप्पन 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अघ्याय शत 
युवतीनां  दासीहरूको नोलाख अर्वात्  घोडाको सङ्ख्याबाट 
त्रिसाहस्रं  तीन हजार रथान्  रथ रातगुणान्  सयगुणित 
नवनागसहस्राणि  नौ हजार रथात्  रथको सङ्ख्याबाट  ९,००,००,०  १००  

हात्ती ङशतगुणान्  सयगुणित ९,,,, नौ अरब 
नागात्  हात्तीको सङ्ख्याबाट ९,००,  १००  नरान्  सेवकहरू 

रातगुणान्  सयगुणित ९,,, नौ करोड पारिबह॑म्  दादजो 

९,  १००  ९,, अवान्  घोडा अदात्  दिए 





ताक्यार्थ राजा नग्नजित्ले छोरी सत्याको विवाहमा उनलाई दश हजार गाई, घांँटीमा हार र 
शरीरमा सुन्दर वस्त्रहरू लगाएका तीन हजार दासी, नौ हजार हात्ती, नौ लाख रथ, नौ करोड 
घोडा र नौ अरब सेवकटहरू दादइजोको रूपमा दिए । 


रथमारोप्य त् र  
दम्पती रथमारोप्य महत्या सेनया वृतो । 
स्नेहप्रकिरन्नहृदयो यापयामास कोरारः ॥ ५२॥ 


पदार्थ नग्नजित्ले दम्पती  श्रीकृष्ण र सत्यालाई 
स्नेहप्रकिलन्नहद्यः  स्नेहले महत्या  विशाल रथं  रथमा 

द्रवित हृदय भएका सेनया  सेनाद्रारा आरोप्य  राखेर 

कोशलः  कोशल देशका राजा वृतौ  युक्त भएका यापयामास  पठाए 





वाक्यार्थ छोरीको स्नेहले हदय द्रवित भएका कोसलनरेश नगनजित्ले विशाल सेनासहित 
छोरीजुवाद्ं श्रीकृष्ण र सत्यालाई रथमा चदढाएर पठाए। 


्रुत्वेतद् रुरुघुभुपा नयन्तं पथि कन्यकाम् । 
भग्नवीयांः सुदुमंषां यदुमिरगोवृषिः पुरा ॥ ५२॥ 


पदढार्थ बनादृएका श्रुत्वा  सुनेर 

यदुभिः  यदुवंशीहरुद्रारा सुदुमंषांः  आप्नो पराजयलाई कन्यकाम्  कन्या सत्यालाई 
गोवृषेः  नग्नजित्का सहन नसक्ने नयन्तं  लैजँदे गर्नुभएका 
सांटिहरुद्रारा पनि भूपाः  राजाहरूले श्रीकृष्णलाई 

पुरा  पहिल्यै एतत्  यो कुरा सत्याको पथि  बाटोमा 

भग्नवीयांः  शक्तिहीन विवाह र गृहगमन रुरुपुः  रोके 





ताक्यार्थ यदुवंशीहरूले र राजा नग्नजित्का साँढेहरूले धेरै राजाहरूको शक्तिसामर्थ्यलाई 
पहिल्यै भङ्ग गरिदिएका थिए। पराजित ती राजाहरूलाई आफ्नो पराजय र राजकन्यालाई प्राप्त गर्न 
नसकेकोमा असह्य पीडा भएको धियो । जब उनीहरूले सत्याको विवाह भएर घर जांदेछन् भन्ने 
सुने तब उनीहरूले सत्या सहित श्रीकृष्णलाई बाटोर्मँ रोके । 


रालालन्द्री टीका 


४५५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५८ 


तानस्यतः शरवातान् बन्धुप्रियकृदसुंनः। 
गाण्डीवी कालयामास सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ प्रिय गर्ने ्षुद्रमृगान् इव  बलहीन 
शरव्ातान्  बाणका समूहहरू गाण्डीवी  गाण्डीव धनु पशुहरूलाई दै 

अस्यतः  प्रहार गरिहेका लिएका कालयामास  भगाए 
तान्  ती राजाहरूलाई असुनः  अर्जुनले 

बन्धुप्रियकृत्  मित्र श्रीकृष्णको सिंहः  सिंहले 


ताक्यार्थ ती राजाहरूले श्रीकृष्णलाई ताकेर बाणहरूको भीषण प्रहार गर्न थालेपच्ि आफ्ना 
परम मित्र श्रीकृष्णको कल्याण गर्ने अर्जुनले हातमा गाण्डीव धनु उठाएर तिनीहरूलाई त्यसरी नै 
भगाददिए जसरी सिंहले बलहीन क्षुद्र पशुहरूलाई भगाइदिन्छ । 


पारिबह॑ुपागृह्य दारकामेत्य सत्यया । 
क अ देवकीसुत 
रेमे यदूनामृषभो भगवान्  ॥ ५५॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण र  आएर 

यदूनां  यदु वंशीहरूमा पारिबरह॑म्  दादजो सत्यया  सत्याका साथ 
ऋषभः  श्रेष्ठ उपागृह्य  लिएर रेमे  रमण विहार गर्ज 
देवकीसुत ५ 

  देवकीनन्दन द्वारकां  द्वारका थाल्नुभयो 





ताक्यार्थ यदुवंशभूषण देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण ससुरा नगनजित्ले दिएको दादइजोसहित 
सत्यालाई लिएर द्वारका आद्पुरनुभयो र उनका साथ विहार गर्न थाल्नुभयो । 


श्रुतकीर्तः सुतां भद्रामुपयेमे पितृष्वसुः । 
कैकेयीं भ्रातृभिद॑त्तां कृष्णः सन्तद॑नादिभिः॥ ५६॥ 





पदार्थ कैकेयीं  केकय देशमा दत्तां  दिद्रएकी 

पितुष्वसुः  फुपू जन्मिएकी भद्रां  भद्रा नामकी कन्यालाई 
शरुतकीर्तेः  श्रुतकीर्तिकी सन्तदंनादिभिः  सन्तर्दन आदि कृष्णः  श्रीकृष्णले 

सुतां  छोरी भ्रातृभिः  दाइहरूद्रारा उपयेमे  विवाह गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णकी फुपू श्रुतकीर्तिकी भद्रा नाम गरेकी कन्या थिडन् उनी केकय 
देशमा जन्मिएकी थिदन्। सन्तर्दन आदि दाडहरूद्वारा भगवान् श्रीकृष्णलाई दिदएकी भद्रालाई पनि 
भगवानूले विवाह गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८५५७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय भत 
सुतां च मद्राधिपतेलक्ष्मणां लक्षणेयुंताम् । 
स्वयंवरे जहारेकः स सुपणंः सुधामिव ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ सुतां  छोरी सः  ती भगवान् श्रीकृष्णले 
लक्षणेः  शुभलक्षणहर्द्रारा लक्ष्मणां च  लक्ष्मणालाई पनि सुपण  गरुडले 

युतां  युक्त भएकी स्वयंवरे  स्वयंवरमा सुधां इव  अमृतलाई 
मद्राधिपतेः  मद्रदेशका राजाकीएकः  एक्लै जहार  हरण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ मद्रनरेशकी छोरी लक्ष्मणा शुभलक्षणहरूले युक्त भएकी थिदन्। गरुडले स्वर्गको 
अमृत एक्लै हरण गरे फ भगवान् श्रीकृष्णले पनि स्वयंवरमा एक्लै गएर लक्ष्मणालाई हरण 
गर्नुभयो । 


अन्यार्चेवंविधा भायांः कृष्णस्यासन् सहस्रशः । 
भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदरशनाः ॥ ५८ ॥ 





पदढार्थ मोमं  भौमासुरलाई कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णका 
एवंविधाः  यसप्रकारका हत्वा  मारेर सहसः  हजारों 

चारुदरांनाः  सुन्दर शरीर तन्निरोधात्  भौमासुरको त्यस भायाः  पत्नीहरू 

भएका वन्दीगहनाट आसन्  धथिए 

अन्याः च  अरू पनि आहताः  ल्यादएका 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णका सुन्दर शरीर भएका अरू हजारौँ 
पत्नीहरू थिए। तिनीहरूलाई भगवान्ले भौमासुरको वध गरी त्यसैको बन्दीगृहनाट मुक्त गरेर 
ल्याउनुभएको धियो । 


अध्यायसार यस अध्यायमा भगवानूसंग थप पाँच ओटी कन्याको प्रणयसम्बन्ध गांसिएको 
कुरा बताइएको छ । पूर्व अध्यायमा तीन रानीहरूको अनि यस अध्यायमा पांच रानीहरूको गरी 
भगवान् श्रीकृष्णको आठ मुख्य पटरानीहरूसंग विवाह भएको वर्णन गरिएको छ । जाम्बवती, 
सत्यभामा आदिसंग विवाह भएको पूर्वं अध्यायको प्रसङ्गले लाक्षणिक रूपमा भगवान्मा मायाका 
दुर्गुणहरू क्रोध, लोभ आदिको सम्बन्ध नभएको कुरा सूचित भएको धियो भने यस अध्यायमा 
पांच विवाह हुनुको तात्पर्य चाहं विद्याका पाँचै स्वरूपहरूसंग श्रीकृष्णको सम्बन्ध भएको 
देखाउनु रहेको छ। अविद्यालाई पञ्चपर्वा मानिए ४ विद्याका पनि पाँच भाग हृन्छन् रती सबे 
भगवानूसंग ने नित्य सम्बन्ध राख्छन्। विद्याका नित्य आश्रय परमात्मा भएकाले उहाँमा मात्र 
यिनको नित्यसम्बन्ध हुन्छ, अरूमा हूदेन। यस प्रसङ्गमा वर्णन गरिएका पाँच कन्याहरू विद्याका 
पांच प्रकारका प्रतीक हून्। यिनमध्ये कालिन्दी ज्ञानरूपा हृन् भने मित्रविन्दा तपस्यारूपा हृन् । 
नाग्नजिती भक्तिकी प्रतीक हन् भने भद्रा र लक्ष्मणा क्रमशः साङ्ख्य र योगका प्रतीक हून्। यी 


रामालन्द्री टीका 


८५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५८ 


पाँचै संग भगवान्को सम्बन्ध भएको छ । यी विवाहका अनेक अर्थहरू छन् । सूर्यपुत्री कालिन्दी 
सूर्यवंशकी हुन् भने त्यसपचछिकी मित्रविन्दा चन्द्रवंशकी । यसरी दुबे वंशका कन्यालाई स्वीकार 
गनलि भगवान् सूर्यमार्ग र चन्द्रमार्ग दुबैको एक मात्र आधार हुनुभएको कुरा स्पष्ट हुन्छ । 

विवाहको प्रसङ्गमा कालिन्दी र नारनजितीको विवाहका लागि धेरै श्लोक र कथांशको 
प्रयोग भएको छ। यसबाट विद्याका भेदहरूमध्ये ज्ञान र भक्ति प्रमुख भएको देखादृएको छ। 
सबभन्दा पहिले ज्ञानरूपा कालिन्दीसंग विवाह गरेकाले ज्ञानको प्रमुखता स्पष्ट छ । कालिन्दीमा 
भगवत्तत्वको ज्ञान थियो, उनले भगवानूलाई पाडन तपस्या पनि गरेकी थिदन्, त्यसैले कालिन्दीको 
विवाह ज्ञानपूर्वक हो भने नागनजितीमा श्रीकृष्णप्रति प्रेम मात्र थियो, ईश्वरीयताको स्फुरण धथिएन। 
कालिन्दीलाई स्विकार्न अर्जुनलाई साथ लिनुले ज्ञानमार्गमा परमात्मप्राप्ति गुरुको माध्यमले हुन्छ 
भन्ने कुराको सूचना हो। यसै गरी नाग्नजितीलाई चाहं आफ गई स्वीकार गर्नु भक्तिमार्गमा 
भगवान् अरू कुनै माध्यमद्वारा नभरई उहाँकै कृपाद्वारा भेटिनुहन्छ भन्ने सूचना हो । बाँकी तीन 
पत्नीहरूमध्ये मित्रविन्दा तपोरूपा हृन्, भद्रा साड ख्यरूपा हुन् भने लक्ष्मणा चाहं योगरूपिणी हुन् । 
यसरी ज्ञान, तपस्या, भक्ति, साङ्ख्य र योग गरी विद्याका पाँच स्वरूपहरूसंग श्रीकृष्णको सम्बन्ध 
रहेको र ती सबे श्रीकृष्णमा नै आश्रित रहेको तथ्य यहाँ सूचित गरिएको छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
अष्टमहिष्युद्ाहो नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८५५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 
न  य घ्याय 
अर्थकरोनषाष्टतमाऽध्यायः 
पारिजात हरण र भौमासुर वध 
राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
यथा हतो भगवता भोमो येन च ताः स्त्रियः। 
निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शाङ्खघन्वनः ॥ १॥ 
पदार्थ निरुद्धाः  बन्दी बनादए एतत्  यो 
येन  जुन भौमासुर्रारा भगवता च  भगवान्दरारा के शाङ्खगघन्वनः  श्रीकृष्णको 
यथा  जसरी कारणले विक्रमं  चरित्र 
ताः  ती हजार भोमः  भौमासुर आचक्ष्व  बताउनुहोस् 
स्त्रियः  स्त्रीहरू हतः  मारियो 





ताक्यार्थ भोमासुरद्रारा कसरी ती हजारों स्त्रीहरू बन्दी बनादए ? ती स्त्रीहरूलाई बन्दी बनाउने 
भोमासुरलाई भगवान् श्रीकृष्णले किन र कसरी मार्नुभयो ? कृपया मलाई शार्धन्वा श्रीकृष्णको 


यो चरित्र बताउनुहोस् । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इन्द्रेण हृतचत्रेण हतकुण्डलबन्धुना । 
हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भोमचेष्टितम् ॥ २॥ 
सभार्यो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं ययो । 


  ज्र 


 


गिरिदुगेः शस्वरदुगेजंलाग्न्यनिल्दुगंमम् ॥ 
मुरपाशायुते्धोरेदढे अ  
दृटः सवंत आवृतम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 


मेरुपर्वतमा अवस्थित मणिपर्वत 


हृतछ्तरेण  वरुणको छत्रहरण नामक स्थान हरण गरिएका 


गरिएका 

हृतकुण्डलबन्धुना  देवमाता 
अदितिको कुण्डल हरण 
गरिएका 


त्यसकारण अपमानित भएका 
इन्द्रेण  देवराज इन्द्रद्रारा 
र, अ 


भोमचेष्टितं  भोमासुरको 
दुष्चेष्टा 


हृतामराद्रिस्थानेन  देवताको ज्ञापितः  बताइएका श्रीकृष्ण 


सभायं  पत्नी सत्यभामाले 

सहित भएर 

गरुडारूटः  गरुडमा चदेर 
४७ 

सवतः  चारैतिर रहेका 

गिरिदुर्भैः  पहाडका 

किल्लाहखर्द्रारा 





रस्त्रुर्भैः  शस््रास्त्रहरूका 


रामालन्द्री टीका 


५५६० 
दशम स्कन्ध 


किल्लाहरूद्रारा 
जलाग्न्यनिल्दुगमं  पानी, 
आगो र वायुका कारण दुर्गम 


श्रीमद्भागवत 


द्टेः  भेदन गर्न नसकिने 
मुरपाशायुतैः  मुर नामक 
देत्यद्रारा बनादएका दशौ हजार 


अध्याय ५९ 


प्राग्ज्योतिषपुरं  भौमासुरको 
नगरी प्रारज्योतिषपुर 

न्त 
ययो  जानुभयो 


भएको तथा 
घोरः  उरलाग्दा 


पाशद्रारा 
आवृतं  वरिपरिबाट घेरिएको 


ताक्यार्थ भौमासुरले वरुणको छत्र, देवमाता अदितिको कानको कुण्डल र देवताहरूको 
सुमेरुमा अवस्थित मणिपर्वत नामक स्थानको हरण गरेको थियो। यसबाट अपमानित भएका 
देवराज इन्द्रले भगवान् श्रीकृष्णलाई भौमासुरको कुकृत्यबारे जानकारी गराए। भगवान् श्रीकृष्ण 
पनि पत्नी सत्यभामालाई साथमा लिई गरुडमा चदढेर भौमासुरको नगरी प्रारज्योतिषपुर जानुभयो । 
त्यस नगरको वरिपरि चारैतिर पहाडका किल्लाहरू थिए । त्यसको केटी भित्र शस््रास्त्रहरू राखेर 
किल्ला बनाइएको थियो । त्यसपछि क्रमशः पानी, आगो र हावाका भीषण किल्लाहरू थिए। 
त्यसको पनि भित्रपट्टि मुर नामक देत्यद्रारा बनाइएका भेदन गर्न नसकिने दशौ हजार पाशद्रारा 
प्रार्ज्योतिषपुर घेरिएको थियो । 





निबिभेदाद्रीन् ९ न ९  र 
गद्या रास््रदुगणि सायकैः । 
चकेणाग्निं जटं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४॥ 





पढार्थ शस्रदुगणि  शस्त्रास्तरहरूका वायुं  हावाको किल्लालाई 
गदया  गदाद्रारा किल्लाहरूलाई तथा  त्यस्तै 
अद्रीन्  पहाडका चक्रेण  सुदर्शन चक्रद्रारा मुरपाशान्  मुरपाशहरूलाई 
किल्लाहरूलाई जलं  पानी असिना  तरबारले 

२    ९ न 
सायकैः  बाणहरूद्रारा अग्निं  आगोर निबिभेद्  भेदन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले गदाप्रहार गरेर पहाडी किल्लाहरूलाई ध्वस्त पार्नुभयो, बाण हानेर 
शस्त्रास्त्रहरूको किल्लालाई नष्ट गरिदिनुभयो, सुदर्शनचक्रद्रारा पानी, आगो र ॒हावाको 
घेराबन्दीलाई ध्वस्त॒बनाउनुभयो, त्यसौ गरी मुरपाशहरूलाई तरबारले काटेर॒छिन्नभिन्न 
गरिदिनुभयो । 


राह्नादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । 


  ९ 


प्राकारं गद्या गुल्या नाबभेद् गदाधरः ॥ ५॥ 


पदार्थ 


यन्त्राणि  विभिन्न प्रकारका 


गदाधरः  गदाधारी श्रीकृष्णले यनत्त्रहरू तथा 


शाह्नादेन  पाञ्चजन्य 
शङ्खको आवाजद्रारा 


मनस्विनां  शूरवीरहरूको 
हृदयानि  हदयलाई 





गुन्यां  दलो 

गदया  गदाद्रारा 

प्राकारं  नगरको पर्खाललाई 
निबिभेद्  भेदन गर्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


४५६१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 


ताक्यार्थ शत्रुहरूलाई नगरमा प्रवेश गर्न रोक लगाउन विभिन्न स्थानमा राखिएका यन्त्र र 
त्यही प्रयोजनका लागि बसेका वीर योद्धाहरूको हदयलाई भगवान् श्रीकृष्णले पाञ्चजन्य 
शङ्खको आवाजद्वारा भेदन गर्मुभयो भने नगरको पर्खाललाई उलो गदा प्रहार गरेर ध्वस्त 
गर्नुभयो । 

पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्ताशनिभीषणम्। 


मुरः शयान उत्तस्थो दैत्यः पञ्चशिरा जलात् ॥ ६॥ 





पदार्थ शङ्खको आवाजलाई   मुर नाम गरेको 
युगान्तारनिभीषणम्  श्रुत्वा  सुनेर दैत्यः  दैत्य 
प्रलयकालीन वज्रको आवाज फ शयानः  पानीभित्र सुतेको जलात्  पानीबाट 
भयङ्र पञ्चरिराः  पांच ओटा उत्तस्थो  उटयो 
पाञ्चजन्यध्वनिं  पाञ्चजन्य गडको भएको 


वाक्यार्थ प्रलयकालीन वज्रको आवाज जस्तो डर लाग्दो पाञ्चजन्य शड्खको आवाज सुनेर 
पानीभित्र सुतिरहेको पांच टाउके मुर दैत्य न्येर पानीबाट बाहिर निस्कियो । 


त्रिशलमुदयम्य सुदुनिरीक्षणो युगान्तसूयांनलरोचिरुल्बणः। 
ग्रसंस्तिखोकीमिव पञ्चमिमुखेरभ्यद्रवत् ताक्ष्यसुतं यथोरगः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ नसकिने मुर दैत्यले ग्रसन् इव  निलुंला कै गर्दै 
युगान्तसूयांनलरोचिः  त्रिशूलं  त्रिशूल उरगः  सर्पले 

प्रलयकालीन सूर्य र अग्निको उद्यम्य  उठाएर ताक्ष्यसुतं यथा  गरुडलाई यै 
जस्तो कान्ति भएको पञ्चभिः  पांच ओटा अभ्यद्रवत्  जाइलाग्यो 
उल्बणः  भयङ्कर मुखेः  मुखदरारा 

सुदुरनिरीक्षणः  राम्ररी हैर्ब पनि त्रिलोकीम्  तीनै लोकलाई 





ताक्यार्थ प्रलयकालीन सूर्य र अग्नि फैँ तेजस्वी, अति भयडूर र राम्ररी हेर्न पनि नसकिने मुर 
देत्यले जसरी सर्पं गरुडमाथि जाइलाग्छ त्यसै गरी हातमा त्रिशूल लिएर आफ्ना पांच ओटा 
मुखहरूले तीनै लोकलाई निलुँला फँ गर्दै भगवान् श्रीकृष्णमाथि जाइलाग्यो । 


आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्तरव्यनदत् स पञ्चभिः। 
स रोदसी सवेदिशोऽन्तरं महानापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ आविध्य  घुमाएर निरस्य  फयोँकेर 
सः  त्यो मुरले गरुत्मते  गरुडमाथि पञ्चभिः  पांच ओरै 
शूलं  त्रिशूल तरसा  वेगपूर्वक वक्त्रैः  मुखले 


रामालन्द्री टीका 


८५६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 
व्यनदत्  करायो सवेदिशः  सम्पूर्ण दिशाको कराई भाँडो लाई 

महान्  भीषण अन्तरं  बिच भागलाई आवृणोत्  ढाक्यो 

सः  त्यो आवाजले आपूरयन्  भदे 

रोदसी  परथिवी, अन्तरीक्ष अण्डकटाहं  ब्रह्माण्डरूपी 





ताक्यार्थ मुरले आफ्नो त्रिशूललाई घुमाएर गरुडमाथि प्रहार गय्यो र॒ आफ्नो पाँचै ओटा 
मुखबाट घोर गर्जना गय्यो । उसको त्यो गर्जना पृथिवी, अन्तरीक्ष, सम्पूर्ण दिशा रती दिशाका 
बिचका भाग सबैतिर थकडंदै ब्रह्माण्डभरि फैलियो । 


न्द,    


तदापत् वे त्रिशिखं गरुत्मते हरिः शराभ्यामभिनत् त्रिधोजसा । 
मुखेषु तं चापि शरेरतायत् तस्मे गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९॥ 


पदढार्थ रः  दुई ओटा बाणद्वारा अताडयत्  प्रहार गर्नुभयो 
तत्  त्यो मुरले प्रहार गरेको त्रिधा  तीन भागमा सः अपि  त्यो मुरले पनि 
त्रिरिखं  त्रिशूललाई अभिनत्  टकरा पारिदिनुभयो रुषा  रिसले 

गरुत्मते  गरुडतर्फा वे  निश्चय ने तस्मे  वी श्रीकृष्णलाई 
आपतत्  आद्रहंदा तं च अपि  त्यो मुरलाई पनि गदां  गदा 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले शरेः  बाणहरूद्रारा व्यमुञ्चत  प्रहार गव्यो 
ओजसा  वेगपूर्वक तुरन्त मुखेषु  मुखैमुखमा 





वाक्यार्थ मुर देत्यले प्रहार गरेको त्रिशूल गरुडतिर आदे गरेको देखेर भगवान् श्रीकृष्णले 
तत्काल दुई ओटा बाण प्रहार गरी त्यो त्रिशूललाई तीन टुक्रा बनाददिनुभयो अनि मुरका 
मुखहरूमा पनि थुपरै बाणहरू हान्नुभयो । त्यसपचछ्छि रिसाएको मुर दैत्यले पनि भगवान्लाई ताकेर 
गदा प्रहार गय्यो । 


तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निबिभिदे सहस्रधा । 
उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजितः शिरांसि चक्रेण जहार ीलया ॥ १० ॥ 





पढार्थ गद्या  आफ्नो गदाद्रारा आएको मुरको 

गदाग्रजः  गदका दाजु भगवान्सहस्रधा  हजार खण्डमा  हिरांसि  पांच ओरै 
श्रीकृष्णले निबिभिदे  टक्राटक्रा शिरहरूलाई 

मृधे  युद्धमा पारिदिनुभयो अजितः  भगवान् श्रीकृष्णले 
आपतन्तीं  आदे गरेको बाहून्  आपना हातहरू चक्रेण  सुदर्शन चक्रले 

तां  त्यो मुरले प्रहार गरेको उद्यम्य  उठा्दै लीलया  सजिलै 

गदां  गदालाई अभिधावतः  दौडंदे सम्मुख जहार  काटनुभयो 


ताक्यार्थ युद्धमा मुर दैत्यद्रारा प्रहार गरिएको र आफूतिर आदे गरेको गदालाई भगवान् 
श्रीकृष्णले आफ्नो गदाले हानेर हजारो ट॒क्रामा परिणत गरिदिनुभयो । त्यसपच्ि मुर दैत्य हात 


रामालन्द्री टीका 


८५६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 


उठाएर दौडदे भगवानूतफं अगाडि बददे थियो, त्यही वेला भगवानूले सुदर्शन चक्र प्रहार गरी 
त्यसका पाँच ओट शिरहरूलाई सजिलै काटिदिनुभयो । 


  ०० 


व्यसुः पपाताम्भसि कृत्तशीषाँ निकृत्तरब्रोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । 
तस्यात्मजाः सप्त पितुवंधातुराः प्रतिकरियामषंलुषः समुद्यताः ॥ १९॥ 


पदार्थ अम्भसि  पानीमा वधातुराः  वधद्रारा व्याकुल 
कृत्तशीषंः  शिर काटिएको मुर पपात  लयो भई 

इन्द्रतेजसा  इन्द्रको वजद्रारा तस्य  त्यो मुरका प्रतिक्रियामष॑लुषः  प्रतिशोधका 
निकृत्तशङ्खः  चुचुरो काटिएको सप्त  सात जना लागि क्रोधित भएर 

अद्रिः इव  पहाड ठै आत्मजाः  छोराहरू समुद्यताः  युद्ध गर्न तयार 
व्यसुः  निष्प्राण भई पितुः  पिताको भए 





ताक्यार्थ जसरी इन्द्रको वज्रद्रारा चुचुरो काटिएको पहाड ढलेको थियो, त्यसै गरी शिर 
काटिएको मुर दानव पनि निष्प्राण भएर पानीमा ढल्यो। मुरका सात जना छोराहरू पिताको 
मत्युले शोकाकुल भए अनि पित्रवधको प्रतिशोध लिन उनीहरू रसादे युद्धका लागि तयार भए । 


ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसुवंसुनभस्वानरुणर्च सप्तमः । 
पीं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भोमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधाः ॥ १२॥ 





पदार्थ नभस्वान्  नभस्वान् गरेका मुरका छोराहरूले 
ताम्रः  ताम्र सप्तमः  सातं मृे  युद्धका लागि 
अन्तरिक्षः  अन्तरिक्ष अरुणः च  अरुण पनि चमूपतिं  सेनापतिको रूपमा 
श्रवणः  श्रवण भोमप्रयुक्ताः  भौमासुरदारा पीठं  पीठनामक दैत्यलाई 
विभावसुः  विभावसु प्ररित भएर पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर 
वसुः  वसु धृतायुधाः  शस्तरास्त्रहरू धारण निरगन्  निस्किए 


ताक्यार्थ ताम्र, अन्तरिक्ष, श्रवण, विभावसु, वसु, नभस्वान् र अरुण यी सात जना मुरका 
छोराहरू हातमा शस्त्रास्त्र लिएर सुसज्जित भए अनि पीठ नामको दैत्यलाई सेनापति बनाएर 
उनीहरू भौमासुरको आदेश अनुसार श्रीकृष्णसंग युद्ध गर्न निस्किए । 


प्रायुञ्जतासाय शरानसीन् गदाः शक्त्युष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणाः। 
तच्छस््रकूटं भगवान् स्वमागणेरमोघवीयैस्तिलशर्चकतं ह ॥ १२॥ 


पदढार्थ आसाद्य  भगवान्को नजिक अजिते  श्रीकृष्णमाथि 
उल्वणाः  भयङ्कर ती ताम्र आएर रारान्  बाण 
आदिहरूले रुषा  रिसले असीन्  तरबार 


रामालन्द्री टीका 


८५६४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

गदाः  गदा भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
  स्वमा्गणे त 

शाक्त्युष्टिशूलानि  शक्ति,   आप्ना 

ऋष्टि र त्रिशूलहरू बाणहरूद्रारा 


प्रायुञ्जत  प्रहार गरे 
अमोघवीर्यः  अमोघ सामर्थ्य 
भएका 


तच्छस्त्रकूटं  तिनीहरूले प्रहार 
गरेका शस्त्रास्त्रहरूलाई 
ह  निश्चय नै 





अध्याय ५९ 


तिलशः  तिलजत्रै बनाएर 
चकतं  टक्राटक्रा 
पारिदिनुभयो 


ताक्यार्थ भयङडूर स्वरूप भएका ती ताम्र आदि असुरहरूले नजिकमा आएर भगवान् 
श्रीकृष्णमाथि बाण, तरबार, शक्ति, ऋष्टि खड्गविशेष र त्रिशूलहरूको वर्षा गरे। अमोघ 
सामर्थ्य भएका भगवान्ले पनि बाणहरू प्रहार गरेर तिनीहरूले प्रहार गरेको शस्त्रास््रको समूहलाई 


तिलको गेडाजव्रो बनाएर टुक्राटक्रा पारिदिनुभयो । 


तान् पीटमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीषोंरुभुजाङ्धरिवमंणः । 
स्वानीकपानच्युतचकरसायकेस्तथा निरस्तान् नरको धरासुतः ॥ ४ ॥ 
निरी   र ,      

क्ष्य दुमंषण आस्रवन्मदेगंजेः पयोधिप्रभवेनिराकमत् । 

दुष्ट्वा समाय गरुडोपरि स्थितं सुयोँपरिष्टात् सतडिदुघनं यथा । 

कृष्णं स तस्मे व्यसृजच्छतघ्नीं योधाड्च सरवे युगपत् स्म विन्यधुः ॥ ५॥ 


पढार्थ निरीक्ष्य  देखेर 
निकृत्तरीर्षोरुभुजाङ्धिवमंणः  दुमंषणः  असह्य भएको 
शिर, तिघ्रा, बाहु, खुदा र कवच धरासुतः  प्रथिवीको पुत्र 
काटिएका नरकः  नरकासुर पनि भनिने 
पीठमुख्यान्  पीठ आदि भौमासुरले 

तान्  ती ताम्र आदि सम्पूर्ण आस्रवन्मदेः  मद चुहिरहेका 
दैत्यहरूलाई पयोधिप्रभवेः  समुद्रको 
यमक्षयं  यमलोक प्रभावबाट एेरावत कुलमा 
अनयत्  पुय्याददिनुभयो उत्पन्न 

स्वानीकपान्  आपना गजेः  हात्तीहरूद्रारा 
सेनापतिहरूलाई निराकमत्  युद्ध गर्न निस्कियो 
अच्युतचक्रसायकेः  श्रीकृष्णकोसः  त्यो भौमासुरले 

चक्र र बाणद्रारा सूर्योपरिष्टात्  सूर्यमाथि 
तथा  त्यसरी सतडिदुघनं यथा  बिजुलीले 
निरस्तान्  मारिएका सहित भएको मेघ रै 


गरुडोपरि  गरूडमाथि 

स्थितं  बस्नुभएका 

सभार्यं  पत्नी सत्यभामाले 
सहित हुनुभएका 

कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 

दुष्ट्वा  देखेर 

तस्मे  ती भगवान्लाई 
रातघ्नीं  शतघ्नी नामक अस्त्र 
व्यसृजत्  प्रहार गयो 

सर्वे  अरू सवै 

योधाः च  येद्धाहरूले पनि 
युगपत्  एकै साथ 

विव्यघुः स्म  अस्त्र प्रहार गरे 





रामालन्द्री टीका 


८१६प् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले पनि शस्त्रास््रको प्रयोग गरेर पीठसहित ताम्र आदि सबे 
असुरहरूको शिर, तिघ्रा, बाहु, खुदा र कवचहरू काटेर तिनीहरूलाई यमलोक पुय्याद्दिनुभयो । 
श्रीकृष्णले आफ्नो सुदर्शन चक्र र बाणद्वारा आपफ्ना सेनापतिहरूलाई मारेको देखेर नरकासुर नामले 
पनि चिनिएको पृथिवीको पुत्र भौमासुरलाई असह्य भयो । ऊ समुद्रको प्रभावद्रारा एेरावतकुलमा 
उत्पन्न भएका मदशाली हात्तीहरू लिएर युद्ध गर्न दुर्गबाट बाहिर निस्कियो । सूर्यमाथि बिजुलीको 
साथमा बसेको वर्षाकालीन श्यामवर्णको मेघ छै गरुडमाथि पत्नी सत्यभामाका साथमा 
बस्नुभएका श्यामसुन्दर श्रीकृष्णलाई देखेर उसले भगवान्लाई शतघ्नी नामक अस्त्र प्रहार गयो । 
त्यसको लगत्ते उसका अन्य योद्धाहरूले पनि एकसाथ भगवानूमाथि अस्त्रहरू प्रहार गरे । 


न र   गदाग्रजो    र ९  न रिटीमुखे र 
तद् भोमसेन्यं भगवान् विचित्रवाजेनिदितेः शिटीमुखेः। 
निकृत्ताहूरुरिरोधविग्रहं चकार तर्येव हतारवकुञ्जरम् ॥ १६॥ 


पढार्थ भएका निकृत्तवादूरुिरोधविग्रहं  बाहु, 
तहि ए  त्यही वेला निशितेः  तिखा तिघ्रा, घाँटी र शरीर काटिएको 
भगवान्  भगवान् रिलीमुखेः  बाणहरद्रारा  हताश्वकुञ्जरं  घोडा र 
गदाग्रजः  गदका दाजु तत्  त्यो हात्तीहरू पनि मारिएको 
श्रीकृष्णले मोमसेन्यं  भौमासुरको चकार  बनाउनुभयो 
विचित्रवाजेः  विचित्र प्वांख॒ सेनालाई 





ताक्यार्थ त्यही वेला श्रीकृष्ण भगवानूले पनि विचित्र वर्णका प्वाँंख भएका तिखातिखा 
धारिला आप्ना बाणहरूको प्रयोग गरेर भौमासुरको त्यो विशाल सेनाका सैनिकहरूको हात, 
तिघ्रा, घांँटी र शरीर काटिदिनुभयो भने तिनीहरूका घोडा र हात्तीहरूलाई पनि मारिदिनुभयो । 


यानि योधेः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्ह । 


ररेरेकेकरास्तरीभि न 


हरिस्तान्यच्छिनत् तीक्षणेः मिः॥ १७॥ 





पदार्थ शस्तरास््ाणि  खड्ग, बाण त्रीभिः  तीन ओटा 
कुरूद्ह  हे कुरुधरेष्ठ आदि शस्त्रास््रहरू थिए तीक्षणेः  तिखा 

योधेः  योद्धाहरूद्रारा हरिः  श्रीकृष्णले ररः  बाणहरुद्रारा 

यानि  जुन जुन तानि  ती शस्त्रास्त्रहरूलाई अच्छिनत्  छेदन गर्नुभयो 
प्रयुक्तानि  प्रहार गरिएका एकशः  एकएक गरेर 


ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! भौमासुरका सेनाको वधभन्दा अगाडि ती दैत्य योद्धाहरूले 
भगवानूमाथि जेजस्ता शस््रास्त्रहरू प्रहार गरेका थिए, ती प्रत्येक शस्त्रास््रहरूलाई भगवानूले तीन 
ओटा तिखा बाणहरूले छेदन गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८५६६ 


दशम स्कन्ध 


उद्यमानः सुपणंन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५९ 


गरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनसेर्गजाः ॥ १८ ॥ 
पुरमेवाविरान्नातां नरको युध्ययुध्यत । 
दुष्ट्वा विद्रावितं सेन्यं गरुडनादिंतं स्वकम् ॥ १९॥ 
तं भोम प्राहरच्छक्त्या व्रः प्रतिहतो यतः। 
नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

पक्षाभ्यां  दुबे पखेटाद्रारा 
गजान्  हात्तीहरूलाई 
निघ्नता  मारिरहेका 

सुपर्णेन  गरुडद्रारा 

उद्यमानः  बोकिनुभएका 
भगवान् 

गरुत्मता  गरुडबाट 
तुण्डपक्षनखेः  मुखको चुच्चो, 
पखेटा र नड्ग्राद्रारा 
हन्यमानाः  घाडइते बनादइएका 
गजाः  हात्तीहरू 

आतांः  पीडित भएर 


पुरं एव  नगरतिर नै 
आविशन्  प्रवेश गर्म थाले 
नरकः  नरक भौमासुर 
एक्लेले 

युधि  युद्धमा 

अयुघ्यत  लडाई गरिरह्यो 
गरुडेन  गरुडद्रारा 
आदितं  घाइते बनाइएको 
विद्रावितं  भागेका 

स्वकं  आफ्नो 

सेन्यं  सेनालाई 

दष्ट्वा  देखेर 

भोमः  भौमासुरले 





तं  ती गरुडलाई 

राक्त्या  शक्तिले 

प्राहरत्  प्रहार गयो 

यतः  जुन शक्तिद्रारा 

व्रः  वज्र पनि 

प्रतिहतः  विफल भएको थियो 
तया  त्यस शक्तिट्रारा 

विद्धः  घाते भएका गरुड 
माटखाहतः  मालाले प्रहार 
गरिएको 

द्विपः इव  हात्ती कै 

न अकम्पत  विचलित भएनन् 


ताक्यार्थ त्यसवेला भगवान् श्रीकृष्ण गरुडमाथि बस्नुभएको धियो । गरुड चाहं आपफ्ना दुबे 
पखेटाले हानेर हात्तीहरूलाई मारिरेका धथिए। गरुडको मुखको चुच्चो, पखेटा र नडग्राको प्रहारले 
घादइते भएका भौमासुरका हात्तीहरू पीडित भएर नगरतिर फरकिन थाले। नरकासुर भौमासुर 
एक्लै लडाई गरिरह्यो। गरुडको प्रहारबाट घाइते भएर भागेका आपफ्ना सेनाहरूलाई देखेर 
भौमासुरले गरुडमाथि शक्ति अस्त्रविशेष प्रहार गय्यो। वञज्जलाई पनि विफल बनादइदिने 
शक्तिशाली अस्त्र शक्तिको प्रहारले घाइते भएर पनि जसरी मालाको प्रहारले हात्ती विचलित हुदैन 
त्यसरी नै गरुड कत्ति पनि विचलित भएनन्। 


शूलं भोमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोदयमः। 
तद्िसगांत् पूतैमेव नरकस्य रिरो हरिः ॥ 


अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१९॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पढार्थ 

वितथोद्यमः  सम्पूर्ण प्रयास 
व्यर्थ भएको 

मोमः  भौमासुरले 

अच्युतं  श्रीकृष्णलाई 
हन्तुं  मार्न 


श्रीमद्भागवत 
रूट  त्रिशूल 
आददे  लियो 


हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले 
तद्विसगांत्  त्यसले त्रिशूलप्रहार 
गर्नुभन्दा 

पूवम् एव  पहिले नै 





८५६७ 
अध्याय ५९ 


्ुरेमिना  तिखो धार भएको 
चक्रेण  सुदर्शन चक्रद्रारा 
गजस्थस्य  हात्तीमा बसेको 
नरकस्य  भौमासुरको 

शिरः  शिर 

अपाहरत्  छेदन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ आनो सम्पूर्ण प्रयास व्यर्थ भएको देखेर भौमासुरले श्रीकृष्णलाई मार्नका लागि 
हातमा त्रिशूल लियो । भौमासुरले त्यो त्रिशूलले प्रहार गर्नुभन्दा पहिले ने भगवान् श्रीकृष्णले तिखो 
धार भएको सुदर्शन चक्र प्रहार गरेर हात्तीमा बसेको भौमासुरको शिर काटिदिनुभयो । 


सकुण्डलं चारुकिरीटमूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलत्। 
हा हेति साध्वित्यृषयः सुरेश्वरा माल्येमुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२॥ 


पढार्थ 

सकुण्डलं  कुण्डलले सहित 
भएको 

चारुकिरीरभूषणं  सुन्दर 
मुकुटको गहना लगाएको 
समुज्ज्वक्त्  चम्किलो 
भौमासुरको शिर 


पृथिव्यां  सुर्देमा 

पतितं  र्रर 

बमो  शोभित भयो 

हा हा इति  भौमासुरका 
आत्मीयजनहरू हाय हाय 
ऋषयः  ऋषिहरू 

साघु इति  राम्रोराम्रो भन 





थाले 

सुरेश्वराः  इन्द्र आदि 
देवताहरूले 

माल्येः  पुष्पमालाहरुद्रारा 
मुकुन्दं  श्रीकृष्णलाई 
विकिरन्तः  ढाक्दै छदे 
ईडिरे  स्तुति गर्न लागे 


ताक्यार्थ कुण्डल र सुन्दर मुकुट लगाएको हनाले देदीप्यमान भएको भौमासुरको शिर भुरहमा 
खस्यो । त्यो दृश्य देखेर भौमासुरका आत्मीयजनहरू हायहाय भन्न लागे भने ऋषिहरू राग्रो 
राम्रो भन्न लागे। इन्द्र॒ आदि देवताहरूले चाह पुष्पवृष्टि गर्दै भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गर्न 


लागे। 


ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले प्रतप्तजाम्बूनद्रत्नभास्वरे । 
सेवेजयन्त्या वनमाल्यापंयत् प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

ततः च  त्यसपछि 

भूः  भौमासुरकी आमा 
पृथिवी 

कृष्णं  श्री कृष्णको नजिकमा 
उपेत्य  आणएर 
प्रतप्तजाम्बूनद्रत्नभास्वरे  


तताएको सुनमा रत्न जडेको 
अति उज्ज्वल 

कुण्डले  दुई ओटा कुण्डल 
अथो  तथा 

सेवेजयन्त्या  वैजयन्तीसहित 
वनमालया  वनमालाद्रारा 
सजाएर 





प्राचेतसं  वरुणदेवको 
छत्रं  छत्र 

महामणिं  मेरुको अंशभूत 
मणिपर्वत पनि 

अपंयत्  फिर्ता दिन् 


रामालन्द्री टीका 


२९५६८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 


ताक्यार्थ भोमासुरको वध भएपचछि उसकी आमा पृथिवी भगवान् श्रीकृष्णको अगाडि आएर 
उहाँ लाई वेजयन्ती र वनमाला लगाद्दिडन् अनि तताएको सुनमा रत्न जडेको अति उज्ज्वल दुई 
ओटा कुण्डल, वरुणको छत्र र मेरुको अंशभूत मणिपर्वत पनि भगवानूलाई फिर्ता दिन् । 


अस्तोषीदथ विद्वेशं देवी देववराचिंतम् । 

प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तेप्रवणया धिया ॥ २४॥ 

  पृथिवी देवीले देवताहरुद्रारा पूजित 

भक्तिप्रणया  भक्तिभावले विष्वं  जगदीश्वर 

द्रवित भएको श्रीकृष्णलाई 

धिया  मनद्रारा अस्तोषीत्  स्तुति गरिन् 
चितं  ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ 







पदढार्थ 

अथ  त्यसपछि 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
प्राञ्जलिः  दुब हात जोडेकी 
प्रणता  शिर ुकाएकी 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपच्छि परथिवी देवीले ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवताहरूद्वारा पनि पूजा 
गरिएका जगदीश्वर श्रीकृष्णलाई शिर काद दुबे हात जोडेर नमस्कार गरिन् अनि भक्तिभावले 
द्रवित हदे उनले भगवान्को स्तुति गरिन्। 


भूमिरुवाच भूमिले भनिन् 
नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । 
भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २५॥ 








पढार्थ ते  हजुरलाई इच्छा अनुसार रूप ग्रहण गर्ने 
देवदेवेश  हे देवाधिदेव नमः  नमस्कार छ ते  हजुरलाई 
राद्लचकरगदाधर  हे परमात्मन्  हि सर्वान्तर्यामी नमः  नमस्कार 
शङ्खचक्रगदाधारक भगवान् भक्तेच्छोपात्तरूपाय  भक्तको अस्तु  छ 


वाक्यार्थ हे देवाधिदेव ! शडख, चक्र र गदाधारी हे सर्वान्तर्यामी ! भक्तको इच्छ पूर्ण गर्नका 
लागि हजुरले अनेक रूप ग्रहण गर्नृहुन्छ । म हजुरलाई नमस्कार गर्दह्ु । 


नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । 
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २६॥ 





पदार्थ लगाउनुभएका हजुरलाई पङ्कजाङ्घ्रये  कमलजस्तै 
पङ्कजनाभाय  नाभिमा कमल नमः  नमस्कार छ कोमल चरण भएका 
भएका हजुरलाई पङ्कजनेत्राय  कमल जस्तै ते  हजुरलाई 

नमः  नमस्कार गर्द प्रफुल्ल नेत्र भएका हजुरलाई नमः  नमस्कार छ 
पङ्कजमालिने  कमलको माला नमः  नमस्कार छ 


रामालन्द्री टीका 


८५६९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 
वाक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! नाभिमा कमल भएका हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु। कमलको माला 


गलामा धारण गर्नुभएका, कमल जस्त प्रफुल्ल नेत्र भएका र कमलजस्ते कोमल चरण भएका 
हजुरलाई म बारम्बार नमस्कार गर्द । 


नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । 
पुरुषायादिबीजाय पणंबोधाय ते नमः ॥ २७॥ 


पढार्थ तुभ्यं  हजुरलाई पूणबोधाय  पू्णज्ञानस्वरूप 
भगवते  समग्र एेश्वर्यका नमः  नमस्कार छ ते  हजुरलाई 

आश्रय पुरुषाय  पुरुष नमः  नमस्कार छ 
वासुदेवाय  वसुदेवनन्दन आदिबीजाय  समग्र जगत्को 

विष्णवे  सर्वव्यापक कारणका पनि कारण 





ताक्यार्थ समग्र एेश्वर्य, ज्ञान, यश, धर्म र वैराग्यका एक मात्र आश्रय, सर्वव्यापक भएर पनि 
अहिले वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णका रूपमा रहनुभएका एवं समग्र जगत्को कारणका पनि कारण 
भएका पूर्णं ज्ञानस्वरूप हजुरलाई नमस्कार गर्द । 


अजाय जनयित्रेऽस्य बह्मणेऽनन्तशाक्तये । 
परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८॥ 





पदार्थ परमात्मन्  हे परमात्मा ब्रह्मणे  साक्षात् ब्रह्मरूप 
परावरात्मन्  हे कारण र॒ अजाय  जन्मरहित तर ते  हजुरलाई 

कार्यका आत्मभूत अस्य  यो विश्वको नमः  नमस्कार 
भूतात्मन्  हे पञ्चमहाभूतका जनयित्रे  जनक अस्तु  छ 

आत्मभूत अनन्तरशक्तये  अनन्त शक्तिमान् 


वाक्यार्थ हे परमात्मा ! कारण र कार्यका रूपमा हजुर ने विराजमान हुनृह॒न्छ । पञ्चमहाभूत 
पनि हजुरकै स्वरूप हो । हजुर स्वरूपतः जन्मरहित हुनुहुन्छ तर यो विश्वको उत्पत्ति पनि हजुर नै 
गर्नृहन्छ । अनन्त शक्तिमान् साक्षात् पख्रह्म हजुरलाई मेरो नमस्कार छ। 


त्वं वे सिसृक्ू रज उत्करं प्रभो तमो निरोधाय बिभ्यंसंवृतः। 
स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः ॥ २९॥ 


पदार्थ सिसृक्षुः  जगत्को सृष्टि गर्न जगतः  जगत्को 

प्रभो  हे प्रभ इच्छुक भई स्थानाय  पालनका लागि 
जगत्पते  हे जगदीश्वर उत्कटं  कार्योन्मुख सत्त्वं  कार्योन्मुख 

त्वं वै  हजुर नै रजः  रजोगुणलाई सत््वगुणलाई 





रामालन्द्री टीका 


५७० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अघ्याय ५९ 
निरोधाय  जगत्को संहार गर्न असंवृतः  स्वतन्त्र भवान्  हजुर 

तमः  कार्योन्मुख तमोगुणलाई काठः  काल परः  काल आदिदेखि भिन्न 
बिभषिं  धारण गर्नृहन्छ प्रधानं  प्रकृति हुनुहुन्छ 

तर पनि पुरुषः  पुरुष 





ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुर नै जगत्को सृष्टि गर्नका लागि कार्योन्मुख रजोगुणलाई, पालन गर्नका 
लागि सत्त्वगुणलाई र जगत्को संहार गर्नका लागि तमोगुणलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ। यी सबे 
कार्यहरू गर्न हजुर स्वतन्त्र हुनुहन्छ । हे जगदीश्वर ! हजुर काल, प्रकृति र पुरुषको रूपमा 
रहनुहन्छ, तापनि स्वरूपतः हजुर काल, प्रकृति र पुरुषदेखि पर हुनुहुन्छ । 


अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । 
कतां महानित्यखिलं चराचरं त्वस्यद्धितीये भगवनयं भ्रमः ॥ ३०॥ 





पदार्थ र अखिलं  सम्पूर्ण 

भगवन्  हे भगवान्   अग्नि आदि इन्द्रियका चराचरं  चराचर जगत् 
अहं  म पृथिवी अधिष्ठाता देवताहरू अद्वितीये  अद्वितीय 

पयः  जल मनः  मन त्वयि  हजुरमा प्रतीत छ 
ज्योतिः  अग्नि इन्द्रियाणि  चक्षु आदि अयं  चराचर जगत्को 
अनिलः  वायु इन्द्रियहरू हजुरमा हुने यो प्रतीति 
नभः  आकाश कतां  अहर भ्रमः  भ्रम मात्रहो 

अथ  तथा महान्  महत्तत्त्व 

मात्राणि  शब्द आदि इति  यी 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! म पृथिवी, जल, अग्नि, वायु र आकाश यी पञ्चमहाभूत शब्द, स्पर्श, 
रूप, रस, गन्ध यी पञ्चतन्मात्रा अग्नि आदि इद्द्ियहरूका अधिष्ठाता देवताहरू मन, चक्षु आदि 
इन्द्रियहरू अहङ़ार, महत्त्व अनि यी सम्पूर्ण स्थावर र जङ्गम जगत् अद्वितीय हजुरमा नै भिननन 
भिन्न रूपले प्रतीत भएका छन् । अद्वितीय हजुरमा हुने यो भिन्नताको प्रतीति केवल भ्रम मात्र हो। 


तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीतः प्रपन्नातिंहरोपसादितः। 
तत्पाख्येनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिरुकल्मषापहम् ॥ २१॥ 





पदार्थ अयं  यो भगदत्त नामको उपसादितः  ल्यादइएको छ 
प्रपन्नातिंहर  शरणागत तस्य  त्यस भौमासुरको तत्  त्यसकारण 

भक्तको दुःखविनाश गर्ने हे आत्मजः  छोरो एनं  यसलाई 

भगवान् तव  हजुरको पाटय  रक्षा गर्नुहोस् 
भीतः  उराएको पादपङ्कजं  चरणकमलमा अमुष्य  यसको 


रामालन्द्री टीका 


८५७१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 
शिरसि  शिरमा पापलाई नष्ट गर्ने कुरु  राखिदिनुहोस् 
अखिलकलत्मषापहं  सम्पूर्ण हस्तपङ्कजं  करकमल 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर शरणमा आएका भक्तहरूको दुःखलाई नष्ट गर्नृहुन्छ । भगदत्त नाम 
गरेको यो भौमासुरको छोरो मेरो नाति अत्यन्त भयभीत छ । मैले यसलाई हजुरको चरणकमलमा 
ल्याएको द्रु । हजुर यसको रक्षा गर्नुहोस् । सम्पूर्णं पापहरूलाई नष्ट गर्ने हजुरको करकमल यसको 
शिरमा राखिदिनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति भूम्याथिंतो वाग्भिभंगवान् भक्तिनम्रया । 
दत्त्वाभयं मोमगृहं प्राविरात् सकठर््धिमत् ॥ ३२॥ 


पढार्थ वाग्भिः  स्तुति वचनहरूद्रारा सकलद्धिमत्  सम्पूर्ण भोगका 
भक्तिनग्रया  भक्तिले नम्र अधथिंतः  प्रार्थना गरिनुभएका उपकरणहरूले समृद्ध 

भएकी भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले भोमगृहं  भौमासुरको दरबारमा 
भूम्या  पृथिवीले अभयं  भगदत्तलाई अभय प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 

इति  यसरी दत्त्वा  दिएर 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! पृथिवीले भक्तिभावद्वारा नम्र भएर यसरी स्तुतिवचनहरूद्रारा 
प्रार्थना गरेपछ्ि भगवान्ले पनि भगदत्तलाई अभयदान दिनुभयो अनि भोगका सम्पूर्ण 
उपकरणहरूले सम्पन्न भौमासुरको एेश्वर्यशाली दरबारमा प्रवेश गर्नुभयो । 


तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम्। 
भोमाहतानां विकम्य राजम्यो ददुशो हरिः ॥ ३३॥ 


पढार्थ हरण गरिएका हजारको उपस्थिति 
तत्र  त्यो भौमासुरको दरबारमाराजन्यकन्यानां  राजकुमारी हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले 
विक्रम्य  पराक्रम गरी हरूको ददशो  देख्नुभयो 


राजभ्यः  अनेक राजाहरूबाट षट्सहस्राधिकायुतं  दश 
भोमाहतानां  भौमासुारा हजारमा छ हजार बढी सोह 





ताक्यार्थ भोमासुरको दरबारमा प्रवेश गरेपछछि त्यहाँं भगवान् श्रीकृष्णले भौमासुरदारा पराक्रम 
गरी अपहरण गरेर ल्यादएका सोह हजार राजकुमारीहरूलाई देखनुभयो । 
तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवीरं विमोहिताः। 
 ० 


मनसा वव्रिरे ऽभीष्टं पतिं देवोपसादितम् ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५५७२ 

दशम स्कन्ध 

पदार्थ 

दैवोपसादितं  सौभाग्यले 


आफ्ना नजिकमा प्राप्त 
हुनुभएका 


श्रीमद्भागवत 


गर्बुभएका 

अभीष्टं  चाहे अनुरूपका 
नरवीरं  नसशरेष्ठ श्रीकृष्णलाई 
वीक्ष्य  देखेर 


प्रविष्टं  त्यी भवनमा प्रवेश विमोहिताः  मोहित भएका 





अध्याय ५९ 


तं  ती श्रीकृष्णलाई 
स्त्रियः  राजकन्याहरूले 
मनसा  मनद्रारा 

पतिं  पत्िको रूपमा 
वतरिरे  वरण गरे 


ताक्यार्थ सौभाग्यले गर्दा त्यही भवनमा प्रवेश गरी आफ्ना नजिकमा प्राप्त हुनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्णलाई देखेर राजकन्याहरू मोहित भए । आफूले चाहे अनुसारका नरश्रेष्ठ श्रीकृष्णलाई देखेर 
उनीहरूले उहाँ लाई मनमनै पतिको रूपमा वरण गरे । 


भूयात् पतिरयं मद्यं धाता तदनुमोदताम् । 
इति सवांः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः ॥ ३५॥ 





पढार्थ तत्  मेरो त्यो इच्छालाई सवांः  सवै राजकन्याहरूले 
अयं  यी श्रीकृष्ण ने घाता  विधाताले पृथक्  प्रत्येकले 

मह्यं  मेरा अनुमोदतां  सत्य बनाऊन् कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
पतिः  पति इति  यस्तो हृदयं  हृदय 

भूयात्  हुनुहोस् भावेन  भावनाद्रारा द्घुः  दिए 


ताक्यार्थ यिन श्रीकृष्ण मेरा पति हुनुहोस्, मेरो यो इच्छालाई विधाताले सत्य बनाऊन् भन्दै 
ती प्रत्येक राजकन्याहरूले मनमनै प्रार्थना गरे। उनीहरूले आफ्नो हदय सम्पूर्णरूपमा 
प्रमभावनापूर्वक श्रीकृष्णमा अर्पण गरे। 


ताः प्राहिणोद् ह्ारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बराः । 
नरयाने्महाकोशान् रथाद्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६॥ 


पढार्थ नरयानेः  पालकीद्रारा महत्  धेरै 
भगवान्ले दवारवतीं  द्रारकामा द्रविणं  सम्पत्ति पनि 
सुमृष्टविरजोऽम्बराः  स्नान प्राहिणोत्  पठाउनुभयो त्यस्तै पठाउनुभयो 


गरेपछि निर्मल वस्त्र लगाएका 
ताः  ती राजकन्याहरूलाई 


महाकोशान्  ठलो खजाना 
रथारवान्  रथ, घोडा र 





वाक्यार्थ स्नान गरेपछछि निर्मल वस्त्रहरू पहिरिएका ती सम्पूर्ण राजकन्याहरूलाई भगवानूले 
पालकीमा चदढाएर द्वारका पठाउनुभयो अनि उहँले ठुलो खजाना, थुप्रै रथ र घोडाहरू तथा धेरै 
सम्पत्ति पनि द्वारका पठाउनुभयो । 


एेरावतकुटेभांस्च चतुर्द॑न्तांस्तरस्विनः। 
पाण्डुरांश्च चतुःषष्टि प्रेरयामास केशवः ॥ ३७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 
केरावः  श्रीकृष्णले 
चतुदन्तान्  चारचार ओटा 


श्रीमद्भागवत 


तरस्विनः  अत्यन्त बलशाली 
पाण्डुरान् च  खरो वर्ण भएका 
चतुःषष्टिं  चौसद़री ओटा 


५७२ 
अध्याय ५९ 
एेरावतकुलमा उत्पन्न भएका 


हात्तीहरू पनि 
प्रेरयामास  पटाउनुभयो 


दांत भएका 





एरावतकुठेभान् च  
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले एेरावतकुलमा उत्पन्न भएका अत्यन्त वेगशाली एवं चारचार 
ओटा दत भएका चौसद्री ओट खेरा हात्तीहरू पनि द्वारका पठाउनुभयो । 

गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्ये च कुण्डले । 

पूनितस्तिदशेन्द्रेण सहेन्द्राण्या च सप्रिय ॥ ३८ ॥ 


इन्द्राण्या सह  इन्द्राणीले सहित 
त्रिदशेन्द्रेण च  देवराज 


पदठार्थ गत्वा  गएर 

सप्रियः  सपत्नीक श्रीकृष्ण अदित्ये च  अदितिलाई 
सुरेन्द्रभवनं  देवराज इन्द्रको कुण्डले  दुई ओटा कुण्डल इनद्रद्रारा पनि 

नगरी दत्तवा  दिएर पूजितः  पूजित हृनुभयो 
ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण पत्नी सत्यभामालाई लिएर इन्द्रको नगरी अमरावती 
जानुभयो । त्यहं देवराज इन्द्र र उनकी पत्नी इन्द्राणीले भगवान्को पूजा सत्कार गरे। भगवानूले 
पनि देवमाता अदितिलाई भौमासुरले हरण गरेका दुई ओटा कुण्डल दिनुभयो । 





चोदितो भायंयोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । 


आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निजित्योपानयत् पुरम् ॥ ३९॥ 
पढार्थ उत्पाटूय  उखेलेर निजित्य  युद्धमा जितेर 
भायंया  पत्नी सत्यभामाद्रारा गरुत्मति  गरुडमा पुरं  द्वारका नगरीमा 
चोदितः  प्रेरित भई आरोप्य  राखेर उपानयत्  ल्याउनुभयो 
पारिजातं  स्वर्गमा रहेको सेन्द्रान्  इन्द्रसहित 
पारिजात वृक्ष विबुधान्  देवताहरूलाई 





ताक्यार्थ फर्किदा बाटोमा पत्नी सत्यभामाको आग्रह अनुसार भगवान् श्रीकृष्णले स्वर्गमा 
रहेको पारिजातको वृक्षलाई उखेलेर गरुडमाथि राख्नुभयो । आफ्ना विरुद्धमा लडाद्ं गर्न आएका 
देवराज इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताहरूलाई जितेर भगवान्ले पारिजातलाई द्रारकामा ल्याउनुभयो । 


स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्ानोपरोभनः। 
अन्वरुभ्र॑मराः स्वगांत् तद्गन्धासवलम्पराः ॥ ४०॥ 
पदार्थ सत्यभामायाः  सत्यभामाको गृहोद्यानोपशोभनः  महल 


रामालन्द्री टीका 


५७८ 

दशम स्कन्ध 

नजिकैको उद्यानलाई सुशोभित 
गराउने गरी 


स्थापितः  पारिजात राखियो 
तद्गन्धासवलम्पयः  त्यो 


श्रीमद्भागवत 


पारिजातको सुवास र मकरन्दमा 
आसक्त 

भ्रमराः  भँवराहरू 

स्वगांत्  स्वर्गबाट 





अध्याय ५९ 


अन्वरुः  पारिजातलाई 
पद्छ्यारदे आए 


ताक्यार्थ भगवानूले पारिजातलाई सत्यभामाको महलनजिकै रहेको उद्यानको शोभा बढाउन 
त्यी राख्नुभयो। पारिजातको सुवास र मकरन्दमा आसक्त भँवराहरू चाह स्वर्ग छाडेर 
पारिजातलाई प््याङँदे द्रारकामा आए । 


ययाच आनम्य किरीटकोरिमि 


  न्द 


 


ट्काटाभः पादा स्पृशन्नच्युतमयसाषनम्। 


सिद्धाथं एतेन विगृह्यते महानहो सुराणां च तमो पिगाद्यताम् ॥ ४९१॥ 


पदार्थ 

आनम्य  शिर दुकाएर 
किरीटकोटिभिः  मुकुटको अग्र 
भागले 

पादौ  भगवान्को 
चरणकमललाई 

स्पृरान्  छोएर इन्द्रले 


आदि स्वार्थ सिद्ध गराददिन 
ययाचे  प्रार्थना गरे 

सिद्धाथंः  भौमासुर वध आदि 
प्रयोजन सिद्ध भएका 

महान्  ज्ञानी इन्द्रे 

एतेन  आप्नो कार्य सिद्ध 
गराटदिने श्रीकृष्णसंग 


अहो  आश्चर्य 

सुराणां च  सत्त्वगुणी 
देवताहरूमा पनि 

तमः  अज्ञान हदो रहे 
त्यसैले 

आद्यतां  धनीपनलाई 
धिक्  धिक्कार छ 


अच्युतं  भगवान् श्रीकृष्णसंग विगृह्यते  पारिजातका लागि 
अथंसाघनं  भौमासुरको वध विरोध गरे 

ताक्यार्थ जब इन्द्रलाई आफ्नो स्वार्थसिद्ध गर्नु थियो तब उनले आफ्नो शिर दुकाएर मुकुटको 
अग्र भागले भगवान् श्रीकृष्णको चरणलाई स्पर्श गर्दै भौमासुरको वध गरिदिन प्रार्थना गरे। जब 
उनको त्यो प्रयोजन भगवानूले सिद्ध गरिदिनुभयो अनि उनले तिनै कार्यसाधक श्रीकृष्णसंग 
पारिजातको विषयमा लडाद्ं गरे। आश्चर्य ! सतत्वगुणी देवताहरूमा पनि कत्रो अज्ञानता, धनीपन 
नै यसको कारण हो, त्यसैले धनीपनलाई धिक्कार छ । 


अथो मुहूतं एकस्मिन् नानागारेषु ताः स््ियः। 
यथोपयेमे भगवान् तावद्रूपधरोऽन्ययः॥ ५२॥ 





पदार्थ स्त्रियः  राजकन्याहरूलाई अन्ययः  नाशरहित 

अथो  यसपचछछि द्वारका नानागारेषु  अलगअलग भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
फर्किएपच्ि महलमा यथा  यथाविधि 

एकस्मिन्  एउटै तावद्रूपधरः  त्यति नै उपयेमे  विवाह गर्नुभयो 
मुहूतें  शुभ मृहू्वमा सङ्ख्यामा रूप धारण 

ताः  ती सोह हजार गर्नुभएका 





रामालन्द्री टीका 


८५७५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 


ताक्यार्थ द्वारकामा फरकिएपचछि एडटै शुभमृहूर्तमा अलगअलग महलमा ती सोह हजार 
राजकन्याहरूसंग त्यति नै सड्ख्यामा अलगअलग रूप धारण गरी नाशरहित भगवान् श्रीकृष्णले 
शास्त्रीय विधि अनुसार विवाह गर्नुभयो । 


गृहेषु तासामनपाय्यतककृन्निरस्तसाम्यातिरायेष्ववस्थितः। 
रेमे रमाभिनिंजकामसंप्टुतो यथेतरो गाहंकमेधिकांख्चरन् ॥ ४३॥ 





पढार्थ अनपायी  विश्लेषरहित भई 
तासां  ती सवै पत्नीहरूको इतरः यथा  अन्य सामान्य निजकामसंप्टुतः  आत्मानन्दले 
निरस्तसाम्यातिशयेषु  भोग्य मनुष्य फ पूर्ण भगवान् श्रीकृष्ण 
पदार्थहरूको समृद्धिका दुष्टिले गाहंकमेधिकान्  गृहस्थ रमाभिः  लक्ष्मीका अंशभूत ती 
समानता र अधिकतारहित धर्मलाई पत्नीहरूका साथमा 

र रेमे 
गृहेषु  महलहरूमा चरन्  पालना गर्दै रेमे  विहार गर्नुभयो 
अवस्थितः  बस्नुभएका अतकयंकृत्  अचिन्त्य जगत्का 


वाक्यार्थ भगवान्का ती सबे पत्नीहरूको महलमा भोग्य पदार्थहरूको समृद्धि यति धरे थियो 
कि त्यस बराबर वा त्योभन्दा बढी समृद्धि संसारमा अन्त कते पनि थिएन । त्यस्तो महलमा बसेर 
भगवान् श्रीकृष्णले सामान्य मनुष्यले फैँ गृहस्थ धर्मको पालन गर्नुभयो । अचिन्त्य जगतूका कर्ता 
भगवानूले स्वयंमा आत्मानन्दद्रारा परिपूर्ण भएर पनि लक्ष्मीका अंशभूत ती सोह हजार एक सय 
पत्नीहरूसंग आनन्दपूर्वक विहार गर्नुभयो । 


इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता 
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् । 

भेसुपुंदाविरतमेधितयातुराग 
हासावटोकनवसङ्गमजत्पकज्जाः ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ इत्थं  यस प्रकारले ताःती 

ह्मादयः अपि  ब्रह्मा आदि पतिं  पतिका रूपमा स्ियः  पत्नीहरूले 
देवताहरूले पनि अवाप्य  पाएर अविरतम्  निरन्तर 

यदीयां  जसको अनुरागहासावलोकनवसङ्गम एधितया  बद्दै गएको 
पदवीं  प्राप्तिमार्ग जत्पकज्जाः  अनुराग सहितकोमुदा  हर्षद्रारा भगवान्लाई 
न विदुः  जान्दैनन् त्यस्ता मन्द मुस्कान, हेरा, नवसमागम, भेजुः  सेवा गर्न थाले 
रमापतिं  लक्ष्मीपति प्रणयवार्ता र त्यसमा हुने 

श्रीकृष्णलाई लज्जाले युक्त भएका 





रामालन्द्री टीका 


४५७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवताहरू पनि भगवानूको प्राप्ति हुने मार्गलाई जान्न 
सक्दैनन्। त्यस्ता लक्ष्मीपति श्रीकृष्णलाई ती सोह हजार एक सय स्त्रीले पतिको रूपमा प्राप्त 
गरेपछि भगवानूमा उनीहरूको प्रेम दिनानुदिन बददे जान थाल्यो। अनुरागसहितको मन्द मुस्कान, 
मुस्कानसहितको हेराइ, नवसमागम, प्रणयवार्ता तथा लज्जाभावले युक्त भएका उनीहरूले 
आनन्दपूर्वक भगवान्को सेवा गर्न थाले। 


प्रत्युदगमासनवराहंणपादशोच 
ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्येः। 
केराप्रसारशयनस्नपनोपहर्ये 


दांसीराता अपि विभोविंदघुः स्म दास्यम् ॥ ४५॥ 
पढार्थ ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्ध  लगाइदिने कार्यहरूद्वारा 


दासीडताः अपि  सय ओटी माल्यैः  आदे गर्दा स्वागतार्थं केशप्रसारशयनस्नपनोपहारयेः  
दासी भए पनि ती स्त्रीहरू अगाडि जाने, आसन दिने, अर्घ्य कपाल कोरिदिने, सुताउने, स्नान 





आफ आदिद्रारा सत्कार गर्ने, चरण गराउने र भोजन गराउने आदि 
विभोः  महत्तम आफ्ना पति धने, पान खुवाउने, गोडा मिचेर कर्महरद्रारा 

श्रीकृष्णको थकाइ हटाउने, पड्खाले दास्यं  सेवा 
्रत्युद्गमासनवरा्हणपादद्ोच हम्किने, चन्दन र माला विदधुः स्म  गर्दथे 


ताक्यार्थ ती प्रत्येक पत्नीहरूका सयसय ओटी दासीहरू भए पनि उनीहरूले आफले आफ्ना 
महत्तम पति श्रीकृष्णको सेवा गरे। कते गएर आदा स्वागतका लागि अगाडि जाने, बस्न आसन 
दिने, अर्घ्य आदि सामग्रीद्रारा सत्कार गर्ने, चरण धुने, पान खुवाउने, थका हटाउन गोडा मिच्ने, 
पड्खाले हसम्किने, चन्दन र माला लगाइदिने, कपाल कोरिदिने, शय्यामा सुताउने, उचित समयमा 
स्नान र भोजन गराउने जस्ता कार्यहरू गरी उनीहरूले भगवान्को सेवा राम्ररी गर्दथे। 

विवरण यस अध्यायमा सम्पूर्णं लोकलाई सुखप्रदान गर्न भगवानूले भौमासुरलाई मार्नुभएको 
वर्णन गरिएको छ। इन्द्रको छत्र अनि अदितिको कुण्डल हरण गर्ने भौमासुरलाई मार्न भगवान्ले 
सत्यभामालाई पनि साथमा नै लानुभएको छ । युद्धमा स्त्रीलाई साथमा लिएर जानु अनुचित 
मानिन्छ। तर सत्यभामालाई साथमा लानुमा अनेक कारणहरू रहेका छन्। हरिवंशमा दिदएको 
कथाअनुसार नारदजीले स्वर्गको दिव्य फूल श्रीकृष्णलाई दिदा उहाँले तत्काल त्यो पएूल 
रुकिमिणीलाई दिनुभणएकछ । फूलको सुगन्धबाट आकृष्ट भएकी सत्यभामाले मलाई पनि त्यो पएूल 
दिनुहोस् भनी श्रीकृष्णलाई भन्दा उहांले तिमीलाई कल्पवृक्ष नै दिर्द॑ला भनी सत्यभामाको चित्त 
नुखाउनुभणएकछ । लडार्दमा साथ दिएकी सत्यभामाले नै कल्पवृक्ष लिएर आएकी हन् भनी रुक्मिणी 
आदिलाई सम्णाउन सजिलो पर्छ भनी श्रीकृष्णले सत्यभामालाई युद्धमा साथे लिएर जानुभएको 
हो । नत्र स्वर्गबाट ल्याएको कल्पवृक्ष सिधै सत्यभामाकहँ लगेर रोपिदिंदा अरू रिसाउन सक्थे। 


रामालन्द्री टीका 


८५७७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५९ 


यसैले अरूको भनाइनाट जोगिई आफ्नो वचन पूरा गर्नका लागि श्रीकृष्णले सत्यभामालाई साथे 
लिई जानुभयो भनी हरिवंशमा बतादइएको छ। 

विष्णुपुराणमा श्रीकृष्णले सत्यभामालाई युद्धमा साथमा लिएर जानुमा अर्को कारण 
दिइएको छ । त्यो अर्को कारण चाह पूर्वकल्पको घटनासंग सम्बन्धित छ। वराह अवतारको 
समयमा भगवान्को पृथिवीबाट एउटा पुत्र भएको थियो, त्यही पुत्र ने भौमासुर धथियो। दुष्ट 
स्वभाव अनि अपरिमित पराक्रम भएकाले यसलाई भगवानूले नै मार्नृहुन्छ भन्ने थाहा पाएकी 
पुथिवीले मात्रवात्सल्यका कारण आपले नभनेसम्म आप्नो छोरोलाई नमार्न भनिन्। त्यही भूमिपुत्र 
भौमासुरलाई मारन भूमिके अवताररूपा सत्यभामाको अनुमति लिन उहँले सत्यभामालाई साथमाने 
लानुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
पारिजातहरणनरकवधो नामेकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५७८ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अथ  न घ्याय 
अथ षाष्टतमाश्व्यायः 
भगवान् श्रीकृष्ण र रुकिमिणीको संवाद 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कर्हिचित् सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् । 
 ९ मेष्मी व्यजनेन र सखीजने ण 
पतिं पयचरद् भेष्मी व्यजनेन सखीजनः ॥ १॥ 
पदार्थ रुक्मिणी जगद्गुरुम्  जगत्का परमपिता 
कहिचित्  कुन दिन स्वतल्पस्थं  आफ्नो पलङमा पतिं  पति श्रीकृष्णलाई 
सखीजनैः  सखीहरूका बस्नुभएका व्यजनेन  पडखाले हम्किएर 
साथमा रहेकी सुखं  सुखपूर्वक पय॑चरत्  सेवा गर्दै थिदन् 
भष्मी  भीष्मककी पुत्री आसीनं  विश्राम गर्नुभएका 


ताक्यार्थ कुनै दिन जगत्का पिता भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो पलडमा आनन्दपूर्वक 
बसिरहनुभएको धियो । आप्ना सखीहरूको साथमा रहेकी रुक्मिणी आपफना पतिदेव श्रीकृष्णलाई 
पड्खा हम्किएर उको सेवा गरिरहेकी थिड़न्। 


यस्त्वेतल्लीरया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीरवर  । 
स हि जातः स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वजः ॥ २॥ 


पदार्थ 

यः  जुन 

ईङवरः  सर्वेश्वर श्रीकृष्णले 
लीलया  लीलाद्रारा 
एतत्  यो 

विङूवं  जगत् 


सृजति  सुजना गर्नुहुन्छ 
अत्ति  संहार गर्नहुन्छ 
अवति  पालन गर्नृहुन्छ 
सःहि उने 

अजः  अजन्मा भगवान् 
स्वसेतूनां  आपफूले बनाएका 





धर्ममर्यादाहरूको 

गोपीथाय  रक्ना गर्नका लागि 
यदुषु  यदुकुलमा 

जातः  उत्पन्न हूनुभयो 


ताक्यार्थ जुन सर्वेश्वर भगवान् श्रीकृष्णले विना कुनै श्रम सजिलै यो सम्पूर्ण जगत्को सृष्टि, 
पालन र लय गर्नृहुन्छ, त्यस्ता भगवान् स्वरूपतः जन्मरहित हूनहन्छ तापनि आफूले बनाएका 
धर्मका मर्यादाहरूको रक्षा गर्नका लागि उह यदुकुलमा उत्पन्न हुनुभएको थियो । 


तस्मिन्नन्तगृहे भ्राजन्मुक्तादामविटम्बिना । 


 ,  दपि्मणिमयेरपि ९    
विराजिते वितानेन दीपिमणिमयेरपि ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


 द नर, न  न 
मल्लिकादामभिः पुष्पेद्िरेफकुलनादितेः। 
जाटरन्धप्रविष्टेश्च गोभिर्चन्द्रमसोऽमलठेः ॥ ४॥ 
पारिजातवनामोदवायुनोदययानशालिना । 


  श्त, 


धृपेरगुरुजे राजन् जालरन्धविनिर्गतेः ॥ ५॥ 
पयःफेननिभे शुभ्रे पयङ्के करिपृत्तमे । 
उपतस्थे सुखासीनं जगतामीरवरं पतिम् ॥ ६॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना  
मोतीका धागामा उनिएका 
गुच्छले शोभायमान भएको 
वितानेन  च॑दुवाद्रारा 
मणिमयेः  मणिले निर्मित 
दीपिः अपि  दीपद्रारा पनि 
मल्लिकादामभिः  बेलीका 
लहराहरूद्रारा 
दिरेफकुलनादितेः  भँवराका 
समूहहरूको गुजञ्जनले युक्त 
पुष्पैः  अन्य फूलहरूद्रारा 
जालरन्धप्रविष्टैः  
आंँखीम्यालका चछिद्रहरूबारट 


 

चन्द्रमसः  चन्द्रमाका 

अमले  स्वच्छ 

गोभिः च  किरणहरूद्रारा पनि 
उद्यानशालिना  उद्यानलाई 
शोभित गराउने 
पारिजातवनामोदवायुना  
पारिजातको वनको सुगन्धमय 
वायुद्रारा 

जाटरन्धविनिगतेः  
आंँखीम्यालको प्वालबाट बाहिर 
निस्किएका 

अगुरुजैः  अगुरुद्रारा 
बनादएको 

धूपैः  अगरत्तीको धुवांद्ारा 





८५७९ 


अध्याय ६ 


विराजिते  सुशोभित 
तस्मिन्  त्यो 

अन्तगे  रुक्मिणीको 
अन्तःपुरमा रहेको 

पयड्े  पलङमाथि राखिएको 
पयःफेननिभे  दुधको फिंज ओँ 
कोमल 

शुभ्रे  सेतो 

करिपत्तमे  उत्तम शय्यामा 
सुखासीनं  सुखपूर्वक 
विराजमान 

जगतां  जगत्का 

ईङ्वरं  स्वामी 

पतिं  पति श्रीकृष्णलाई 
उपतस्थे  सेवा गर्द थिन 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! रुक्िमिणीको अन्तःपुरमा मोतीका धागामा उनिएका फूलका 
गुच्छाहरूले शोभायमान भएका चंदुवाहरू ुन्दयादएका थिए । मणिले बनेका दीपहरू प्रकाशमान 
देखिन्थे। बेलीका लहरा र अन्य फूलहरू ठडंठाडँमा एुलेका थिए। ती पूलहरूमा बसेका 
भंवराहरूको समूहको गुज्जन ज्यादै मनमोहक थियो। आंखी्यालका ससाना प्वालहरूबाट 
महलभित्र चन्द्रमाका स्वच्छ किरणहरू प्रवेश गरिरहेका थिए। उद्यानलाई सुशोभित बनादरहेको 
पारिजातको वनबाट बहेको सुगन्धी वायुले महललाई सुगन्धमय र शीतल बनाएको धियो । 
आंँखीर्यालका प्वालहरूबाट अगुरुले बनेको अगरबत्तीको धँवा बाहिर निस्किरहेको देखिन्थ्यो । 
रुक्मिणीको यस्तो अति सुन्दर र भव्य महलमा दुधको फिंज जस्तो सेतो शय्या विद्छ्यादएको 
पलडमा सम्पूर्ण जगतूका स्वामी भगवान् श्रीकृष्ण सुखपूर्वक विराजमान हूनुभएको थियो भने 


रामालन्द्री टीका 


५८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 
रुकविमिणी आप्ना पतिदेव भगवान् श्रीकृष्णको सेवा गर्दै धिन् । 


वारुव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात्। 
तेन वीजयती देवी उपासाञ्चक ईरवरम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ र  लिएर ईरवरं  जगत्पति श्रीकृष्णलाई 
सखीकरात्  सखीको हातबाट तेन  त्यही चामरले उपासाञ्चके  सेवा गर्न लागिन् 
रत्नदण्डं  रत्नको विंड भएको वीजयती  हम्किंदे 

वारव्यजनं  चामर देवी  रुक्मिणी देवीले 





ताक्यार्थ भगवती रुकिमिणीले सखीको हातबाट रत्नको विंड भएको चामर आफले लिइन् र 
त्यही चामरले हम्किंदे जगत्पति श्रीकृष्णको सेवा गर्न लागिन्। 


सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां 

४ रेजे इृलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता 

ऽज । 
वस्त्रान्तगूटढकुचकु्कुमशोणहार 

भासा नितम्बधृतया च पराध्यंकाञ्च्या ॥ ८ ॥ 


पदार्थ लगाएको मणिनिर्मित पाउनूद्रारा  मक्ताहारको कान्तिद्रारा 
उपाच्युतं  भगवान् श्रीकृष्णको क्वणयती  गुनङुन खुनफुन  नितम्बधृतया  नितम्बमा धारण 
नजिकमा बसेकी ध्वनि निकालिरहेकी गरेको 


अङ्गुलीयवख्यन्यजनाग्रहस्ता  वस्त्रान्तगृढकुचकुङ्कमशोणहार पराध्यंकाञ्च्या च  बहुमूल्य 
ओंँठी, चुरा र चमर हातमा भासा  सारीको आंचलले काञ्ची कन्दनीद्रारा पनि 
लिएकी छोपेको स्तनमा लगाइएको सा ती रुक्मिणी 

मणिनुपुराभ्यां  चरणमा कुड कुम केशरले मन्द रातो रेजे  सुशोभित भएकी थिइन् 
ताक्यार्थ त्यस बखत भगवान्को नजिकै बसेकी रुक्मिणीले ओँटी र चुराहरूले सुसज्जित 
हातमा चमर लिएकी धिन् । उनले पाडमा लगाएका मणिनिर्मित पाउजुबाट दुनदुनदुनुन मधुर 
ध्वनि निस्किरहेको धियो । सारीको आंँचलद्रारा छोपिएका उनका दुबै स्तनमा लेपन गरिएको 
कुड्कुमको रातोपनले गलामा लगादएको मुक्ताहारको कान्ति पनि मन्द रातो भएको थियो । 
नितम्ब भागमा लगादएको बहुमूल्य काज्चीद्रारा पनि ती रुक्मिणी अत्यन्त सुशोभित भएकी 
थिडन् । 





तां रूपिणीं श्रियमनन्यगतिं निरीक्ष्य 
या रीलया धृततनोरनुरूपरूपा । 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


प्रीतः स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ 
वक्ोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे ॥ ९॥ 


पढार्थ 

या  जसले 

लीलया  लीलाद्रारा 
धृततनोः  मनुष्यको शरीर 
धारण गर्नुभएका भगवानूको 
अनुरूपरूपा  योग्य रूप 
शरीर धारण गरेकी छन् 
तां  त्यस्ती 


रूपिणीं  मनुष्यरूप धारण 
गरेकी 

श्रियं  लक्ष्मीलाई 

अनन्यगतिं  आपूदेखि भिन्न 
आश्रय नभएकी 
अलककुण्डलनिष्ककण्ठ्वक्चो 
ल्लसत्स्मितसुघां  कपाल, 
कुण्डल, स्वर्णहार र सुन्दर 


८५८१ 


अध्याय ६ 


घांँटीद्रारा सुशोभित अनुहारमा 
मुस्कानरूपी अमृत उल्लसित 
भएकी रुक्मिणी लाई 

निरीक्ष्य  देखेर 

प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका 
हरिः  श्रीकृष्णले 

स्मयन्  मुस्कुरारदे 
आबभाषे  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ लीलाद्वारा मनुष्यको शरीर धारण गर्नुभएका भगवान्का लागि योग्य मनुष्यरूप धारण 
गररेकी लक्ष्मीलाई आपफूदेखि भिन्न आश्रय नभएकी कपाल, कुण्डल, स्वर्णहार र सुन्दर घाँटीद्रारा 
सुशोभित अनुहारमा मुस्कानरूपी अमृत उल्लसित भएकी रुकिमिणीको रूपमा देखेर प्रसन्न 
हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराँदे भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
राजपुत्रीप्सिता भपर्छोकपालविभूतिभिः। 

०      
महानुभावः श्रीमदुभी रूपोदायबलोणितेः ॥ १०॥ 


४०२१ 


भूपः  अनेक राजाहरूद्रारा 
ईप्सिता  विवाहका लागि 
चाहना गरिएकी धियौ 


पदार्थ भएका 

राजपुत्रि  हे राजकुमारी श्रीमदुभिः  अपार सम्पत्ति 

लोकपालविभूतिभिः  इन्द्र॒ आदि भएका 

लोकपालको दै एश्वर्य भएका रूपोदार्यबलोर्जितेः  सौन्दर्य, 
महानुभावे 

  ठुलो प्रभाव उदारता र शक्तिले सम्पन्न 


ताक्यार्थ हे राजकुमारी ! इन्द्र॒ आदि लोकपालका समान रेश्वर्य भएका अनि अपार सम्पत्ति, 
सौन्दर्य, उदारता र शक्तिले सम्पन्न भएका राजाहरू तिमीलाई विवाह गर्न चाहन्थे । 





, 


तान् प्राप्तानर्थनो हित्वा चेद्यादीन् स्मरदुम॑दान्। 

दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ १९॥ 
राजभ्यो बिभ्यतः सुभ्रूः समुद्रं शरणं गतान् । 
बलवद्भिः कृतद्ेषान् प्रायस्त्यक्तनृपासनान् ॥ १२॥ 


रालालन्द्री टीका 


८५८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 
पदार्थ  ती पुरुषहरूसंग 

सुभ्रूः  हे सुन्दर आंखीभौँ चेद्यादीन्  शिशुपाल आदिलाई कृतद्वेषान्  शत्रुता गरेका 
भएकी सुन्दरी हित्वा  त्यागेर प्रायः  प्रायः 

भ्रात्रा  दाइ रक्मीद्रारा र असमान्  बराबरी नहूने त्यक्तनृपासनान्  

स्वपित्रा च  आपफना पिताजी राजभ्यः  जरासन्ध आदि राजसिंहासनबाट पनि वञ्चित 
विदर्शद्रारा पनि राजाहरूबाट भएका 

दत्ता  दिद्एकी बिभ्यतः  उराएका त्यसैले नः  हामी म लाई 

अधथिनः  तिमीलाई मागन समुद्रं  समुद्रको कस्मात्  किन 


प्राप्तान्  आएका शरणं  शरणमा ववृषे  वरण गय्यौ 
स्मरदुमंदान्  कामवासनाले गतान्  गएका 


उन्मत्त भएका बलवदुभिः  बलवान् 


वाक्यार्थ हे सुन्दरी! तिम्रा पिता विदर्भ र दाद रुक्मीले तिमीलाई शिशुपाललाई दिने वचन 
दिदसकेका थिए। शिशुपाल जस्ता वीरपुरुषहरू तिमीलाई मागन आएका पनि थिए । त्यस्ता 
कामोन्मत्त वीरहरूलाई त्यागेर म॒ जस्तो असमान तिमी राजकुमारी, म॒ गरिब वसुदेवको छोरो 
हेसियत भएको व्यक्तिलाई किन पतिको रूपमा वरण गयौ ? अर्को कुरा, हामी जरासन्ध आदि 
राजाहरूबाट उराएर समृद्रको शरणमा आएका छँ । हामीले बलशाली राजाहरूसंग शत्रुता गरेका 
छँ । हामी प्रायः राजसिंहासनबाट पनि वञ्चित छँ । यस्तो मलाई तिमीले किन वरण गय्यौ ? 
विवरण माधथिका तीन श्लोकहरूमा भगवान्ले रुक्िमिणीलाई शिशुपाल आदि वीरहरूलाई 
छाडी आफनो वरण गर्नु अयोग्य एवं अनुचित भएको बताउनुभएको छ । यहाँ सबभन्दा पहिले नै 
भगवानूले रुक्मिणीलाई राजपुत्री ! अर्थात् हे राजाकी छोरी भनी सम्बोधन गर्नुभएको छ । यसबाट 
रुकिमिणीभित्र॒ राजपुत्री हुनुको अभिमान रहेको धियो भन्ने थाहा हुन्छ। अनि सम्पूर्ण 
उपहासवचनहरू आफ्नी पत्नी रुकिमिणीको लागि भन्दा पनि राजाकी छोरी रुकिमिणीप्रति प्रयुक्त 
धथिए भन्ने सूचित भएको छ। भगवान् जो सम्पूर्ण लोकलोकान्तरका एक मात्र स्वामी हुनुहुन्छ, 
त्यस्ता सर्वव्यापक एवं सर्वसमर्थ परमात्माको सेवा गरिरहंदा पनि आपफूलाई ठलो ठाने 
अभिमानले युक्त हनु राम्रो होडन। भगवान्लाई अभिमानी व्यक्ति मन पर्दैन, उहाँ आपू मान 
खोज्नुहुन्न र॒ आपफ्ना भक्तहरूलाई उहाँ आफ्नो भन्दा बढी मान दिनुहुन्छ। विष्णुसहस्ननाममा 
भगवान्का अनेक नामहरू बताउने क्रममा उहाँ लाई अमानी मानदो मान्यः भनिएको छ । भगवान् 
आफू मान खोज्नुहुन्न, उह भक्त एवं सत्पुरुषटहरूलाई मान दिनूहुन्छ अनि यही कारणले उहाँ 
जगत्भरि मान्य हुनुभएको छ । सबेलाई मान दिने सदगुण जसमा हुन्छ, त्यस व्यक्तिले आपने 
गुणको गरिमाले सबैबाट सम्मान पार्ठंछ। यस्तो स्वभाव भएका भगवान्लाई प्रसन्न पार्न पनि 
भगवान्को स्वभावके अनुसरण गर्नुपर्दछ। 

अभिमान व्यष्टि भाव हो, यसले सर्वव्यापक आत्मचैतन्यलाई परिच्छिन्न पारिदिन्छ। शरीर, 
इन्द्रिय, आत्मा आदिमा गरिएको यही अभिमानको कारण आफू सर्वव्यापक चैतन्य भएर पनि 








रामालन्द्री टीका 


४५८३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


भक्तले कहिलेकाहीं आपूलाई सीमित तत्वको रूपमा बोध गर्दछ । यहाँ भगवानूले रुक्मिणीको 
अभिमानलाई नष्ट गर्न खोज्नुभएको छ। रुक्मिणीलाई भगवान्का अनेक पत्नीहरू भए पनि 
तिनीहरूमध्ये आप्र ने सबेभन्दा विशेष भएको अभिमान धियो । आपरूलाई शिशुपाल आदि अनेक 
वीरहरूले चाहंदा चार्हेदे पनि भगवान्ले आपफूमाथि विशेष प्रेम देखाई स्वयं अपहरण गर्जुभएको 
हो भन्ने भाव उनमा धथियो। ती सबे अभिमानका भावहरूलाई नष्ट गर्न भगवानूले ती सबे 
प्रसङ्गहरू यहाँ उठाउनुभएको छ। पारिजात सत्यभामालाई दिदा पनि नरिसाएकी प्रिय पत्नी 
रुकिमिणीका रोष वचनहरूको मधुरतालाई आस्वाद गर्ने उदेश्यले भगवान्ले यो परिहास गर्नुभएको 
हो भन्ने भाव पनि यहाँ निस्कन्छ । भगवान्ले यहाँ आपूलाई असम अर्थात् बराबर नभएको भनी 
बताउनुभएको छ । कहां राजपुत्री तिमी अनि कहँ राजगहीको अधिकारी नभएको म भनी यहाँ 
भिन्नता देखादएको छ। 

कतिपय भक्तहरूले भने भगवानूले ने गर्नुभएको भए तापनि भगवान्को निन्दा अप्रामाणिक 
भएको भन्दै त्यसको स्तुतिपरक अर्थ निकालेका छन्। यहाँका सबै निन्दावचनहरूलाई स्तुतिपरक 
तात्पर्यमा अर्थ्याउन पनि सकिन्छ । यहाँ असम शब्दले सब लोकका नित्य अधिपति भगवानुसंग 
केही प्रदेशका क्षणिक राजपरिवारको सम्बन्ध हनु योग्य हुन सक्देन भन्ने भाव निस्किएको छ। 
राजभ्यो बिभ्यतः अर्थात् राजाहरूबाट उराद्रहेका भन्ने पदावलीमा पनि बिचमा खण्डाकारको पाठ 
गरी राजभ्योऽबिभ्यतः पटी राजाहरूबाट नडराउने भन्ने स्तुतिपरक अर्थं गरिएको छ । त्यक्तनुपासन 
शब्दको पनि स्तुतिपरक अर्थ रहेको पादृन्छ । सर्वलोकपति भएकाले नृुपासन अनुपयुक्त हुने देखी 
भगवान्ले राजसिंहासन त्यागिदिनुभएको कुरा बताइएको छ। 


अस्पष्टवत्मनां पुंसामटोकपथमीयुषाम् । 
आस्थिताः पदवीं सुभ्रः प्रायः सीदन्ति योषितः ॥ १३॥ 


पदढार्थ अरोकपथं  लोकातीत मार्गमा आस्थिताः  अनुसरण गर्ने 
ईयुषां ० 

सुभ्रूः  हे सुन्दरी ईयुषां  गएका योषितः  नारीहरूले 

अस्पष्टवत्मंनां  आचार स्पष्ट पुंसां  मजस्ता पुरुषहरूको प्रायः  धैरेजसो 

नभएका पदवीं  मार्गलाई सीदन्ति  दुःख पा्ंछन् 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी! जसको आचार स्पष्ट छैन, जसको नैतिक व्यवहार लोकसम्मत छैन, 
त्यस्ता मजस्ता पुरुषहरूको मार्गलाई अनुसरण गर्ने नारीहरूले धैरेजसो दुःख पारंछन् । 


निष्किञ्चना वयं शरवन्निष्किञ्चनजनप्रियाः। 


तस्मात् प्रायेण न ह्यादूया मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ ४॥ 


पदार्थ वयं  हामी निष्किञ्चनाः  गरिब छँ 
सुमध्यमे  हे सुन्दरी शाङ्वत्  सर्य निष्किञ्चनजनप्रियाः  गरिब 


रामालन्द्री टीका 


८५८४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
मान्ठेहरूका लागि प्रिय छँ प्रायेण  प्रायः गरी मां  मलाई 
तस्मात्  त्यसैले आद्याः  धनीहरूले न हि भजन्ति  सेवा गर्देनन् 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! हामीहरू स्थ गरिब छँ र गरिबहरूले नै हामीलाई मन परारंछन् । त्यसैले 
धनीहरूले प्रायः मेरो सेवा गर्देनन्। 


ययोरात्मसमं वित्तं जन्मेरवर्यांकृतिभंवः। 


भ  मत्री भ ्  

तयाववाहय मेत्री च नोत्तमाधमयोः क्वाचत् ॥ १५॥ 
पढार्थ  समृद्धि उत्तमाधमयोः  आफूभन्दा श्रेष्ठ 
ययोः  जजसका आत्मसमं  आफूसमान छ र अधमको 
वित्तं  धन तयोः  तिनीहरूको नै क्वचित्  कहिल्यै पनि 
जन्म  कुल विवाहः  विवाह र न हदेन 
एेवरी  रेश्वर्य मेत्री च  मित्रता उपयुक्त 
आकृतिः  सौन्दर्य हन्छ 





ताक्यार्थ जजसको धन, कुल, एेश्वर्य र समृद्धि समान छ, तिनीहरूको नै परस्पर विवाह र 
मित्रता उपयुक्त हुन्छ । जो आपरूभन्दा श्रेष्ठ वा अधम छ, त्यससंग विवाह र मित्रता दुबे राम्रो 
हदेन। 


  


वैदभ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया । 
वृता वयं गणेर्हीना मिश्वुभिः शछाधिता मुधा ॥ १६॥ 





पदार्थ विचार गर्न नसक्ने इलाधिताः  प्रशंसित 
वेदर्भी  हे विदर्भराजकुमारी त्वया  तिमीद्रारा वयं  हामीहरू 
एतत्  यस्तो असमानतालाई गुणैः  गुणहरूले मुधा  व्यर्थ 
अविज्ञाय  विचार नगररेर हीनाः  रहित वृताः  वरण गरियौँ 
अदीघंसमीक्षया  टाढासम्म भिष्ुभिः  भिक्षुहरद्रारा 


ताक्यार्थ हे विदर्भराजकुमारी ! तिमीमा दीर्धकालीन विचार पुगेन, त्यसेले हामीबिच रेको त्यो 
असमानतालाई तिमीले ध्यान दिइनौ। भिक्षुहरूले गरेको मेरो नचा्हिंदो प्रशंसा सुनेर तिमीले 
मजस्तो गुणहीनलाई व्यर्थे वरण गय्यौ । 

वितवरण यस प्रसङ्गमा भगवान्ले आपने निन्दा गर्नुभएको छ । भगवान्को महिमा अनन्त छ, 
उहाँका गुणहरू असङ्ख्य छन्। सर्वज्ञ एवं सर्वशक्तिमान् भए पनि आफ्नो महिमाको अन्त भने 
भगवान् पनि जान्नुहन्न भन्ने भक्तहरूको भावना पाइन्छ । त्यसैले कुनै पनि अर्थमा भगवान्को 
निन्दा हुनै सक्दैन। परमात्माले आफैँले आपनै निन्दा गरिरहनुहोस्, तर पुण्यपाप आदिले रहित 
भएकाले उहाँ लाई त्यसबाट केही फरक पर्देन, भक्तहरूलाई भने भगवान्को निन्दा असह्य हन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


८५८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


यसैले यहाँ भगवानूदारा प्रयोग गरिएका सबे निन्दावचनहरूलाई टीकाकारहरूले स्तुतिपरक 
तात्पर्यमा अर्थ्याएका छन् । त्यसैले रुक्िमिणीले पनि सबे भनाडहरूको स्तुतिपरक प्रत्युत्तर नै दिएको 
देखिन्छ । 


अथात्मनोऽनुरूपं वे भजस्व क्षत्रियष॑भम् । 
येन त्वमारिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ सत्याः  आफूद्रारा वाञ्छित भएको 

अथ  अ पनि आरिषः  भोग्य विषयहरू प्षत्रियष॑भं  क्षेष्ठ क्षत्रियलाई 
् ५ ह 

येन  जुन पुरुषको वरणद्रारा रप्स्यसे  प्राप्त गर्न सक्छ्यौ वि  निश्चय ने 

इह  यो लोकमा त्यस्तो भजस्व  वरण गर 

अमुत्र च  परलोकमा पनि आत्मनः  आफ्नो 

त्वं  तिमी अनुरूपं  अनुरूप समान 





ताक्यार्थ अरे पनि केही बिग्रिएको छैन। तिमीले आपूसमान योग्यता भएको कुनै श्रेष्ठ 
क्षत्रियलाई वरण गर, जसबाट यो लोक र परलोकसम्बन्धी तिम्रा सम्पूर्ण कामनाहरूलाई प्राप्त गर्न 
सक्छ्यो । 


चेदययशाल्वजरासन्धद्न्तवक्त्ादयो नृपाः। 
मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ वक्वादयः  शिशुपाल, शाल्व, अग्रजः  दाजु 

वामोरु  हे सुन्दरी सुन्दर तिघ्रा जरासन्ध, दन्तवक्र आदि रुक्मी च अपि  रुक्मी पनि 
भएकी नृपाः  राजाहरू मम  मेरो 
चेद्यशाल्वजरासन्धदन्त तव  तिम्रो द्विषन्ति  देष गर्दछन् 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी! शिशुपाल, शाल्व, जरासन्ध, दन्तवक्त्र आदि राजाहरू र ॒तिम्रो दाद 
रुक्मीले पनि मेरो द्वेष गर्दछछन्। 


न  वीर्यमदान्धानां   त 
तेषां न्धानां दृप्तानां स्मयलुत्तये । 
आनितासि मया भद्रे तेजो ऽपहरतासताम् ॥ १९॥ 





पढार्थ तेषां  ती शिशुपाल आदिको अपहरता  हरण गर्ने 

भद्रे  हे कल्याणी स्मयुत्तये  अहङ़ारलाई मया  मद्रारा 

वीयंमदान्धानां  बलले विनाश गर्न आनिता  हरण गरेर ल्याइएकी 
विवेकशून्य भएका असतां  दुष्टहरूको असि हौ 

दुप्तानां  अहङ्कारी तेजः  शक्ति 


रामालन्द्री टीका 


८५८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


वाक्यार्थ हे कल्याणी ! बलको अहङारका कारण विवेकशून्य भएका शिशुपाल आदि 
राजाहरूको अहङारलाई नष्ट गर्नका लागि मैले तिमीलाई हरण गरेर ल्याएको हँ । 


उदासीना वयं नूनं न स्त्यपत्याथंकामुकाः। 
आत्मलन्ध्यास्महे ९ गेहयो्योतिरक्रिया    
त्मल पूणा गेहयोज्योतरक्रियाः ॥ २०॥ 


पदार्थ अक्रियाः  सम्पूर्ण विक्रियाने आस्महे  छं त्यसैले 

वयं  हामी रहित नूनं  निश्चय ने 

उदासीनाः  आसक्तिरहित छी आत्मरुन्ध्या  स्वात्मानन्दको न स्त्यपत्याथंकामुकाः  स्री, 
गेहयोः  शरीर र घरको अनुभवले पुत्र र धनको इच्छाले रहित छँ 
ज्योतिः  ज्योति ए पूणांः  पूर्ण 





ताक्यार्थ हामी आसक्तिरहित च्छ, शरीर र घरको सम्बन्ध नभएको ज्योति ै हामी 
स्वात्मानन्दको अनुभवले आफैमा पूर्ण छँ । त्यसैले हामीमा स्त्री, पत्र र धन आदिको इच्छा कत्ति 
पनि कैन । 
वितवरण यस प्रसङ्गमा रुकिमिणीमा रहेको अभिमानलाई भगवान्ले नष्ट गर्नुभएको देखाइएको 
छ । जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नै आसनमा साथे रहनुभएकाले रुक्मिणीले आपूलाई ज्यादै 
भाग्यवती सम्फिन्। भावपूर्वक पतिसेवा गरिरहेको समयमा आफ्नो सौभाग्यको अनुभूतिले उनमा 
अभिमान जाग्यो। अनेकौँ पटरानीहरूमध्ये आपफूलाई स्वयं भगवान्ले हरण गर्नुभएको कुरा अनि 
आपू पहिली र सबैभन्दा प्रिय रानी भएको कुरा सम्खएिर बसिरह॑दा रुक्मिणीको मनमा भगवान्ले 
आपूलाई कहिल्यै पनि छोडन सक्नुहुन्न भन्ने कल्पना आउन थाल्यो र उनको मन भगवान्को 
सेवामा भन्दा पनि आफ्नै अभिमानको तुष्टिमा लाग्यो। सर्वान्तर्यामी भगवान्ले यो कुरा थाहा 
पाउनुभयो र उहाँले रुक्मिणीलाई परिहास वचनद्वारा सम्ाउन खोज्नुभयो। ण्ट हर्दा यहाँ 
श्रीकृष्णले आफ्नी अनुत्रता पत्नीलाई मर्मसम्म बिम्ने तिखा वचनहरूको प्रयोग गर्नुभएको छ । स्च 
आपूलाई प्रेम गरिरहने पत्नीलाई कुनै अर्को व्यक्तिसंग विवाह गर भनी भगवानूदारा अत्यन्त 
अनुचित शब्दको प्रयोग गरिएको देखिन्छ, तर यी परिहासवचनहरू रुकिमिणीका लागि नभई उनको 
अभिमानका लागि थिए। भगवत्सेवामा अभिमान सबैभन्दा बढी बाधक हुन्छ । यो भगवत्सेवाको 
अभिमान सांसारिक विषयको अभिमानभन्दा पनि खतरनाक हन्छ । भगवत्सेवाको अभिमान गर्ने 
व्यक्तिको सम्पूर्णं परिश्रमले सेवा गर्दा पनि त्यसबाट भक्ति नभई अभिमान नै पुष्ट ह॒न्छ। यसरी 
व्यक्तिको सारा अध्यात्मसाधना व्यर्थ हुन्छ । सेवामा अभिमान गर्ने व्यक्ति साक्षात् भगवान् नै पनि 
आफ्नो नियन्त्रणमा रहनुहन्छ भनी सोच्न थाल्छ, त्यसैले भक्तको अभिमान नष्ट गर्नु परम 
आवश्यक हुन्छ । 

रुकिमिणीमा भगवान् श्रीकृष्णकी सबैभन्दा प्रिय पत्नी हँ भन्ने अभिमान थियो । अभिमान 
कल्पित जीवभाव हो, जब व्यक्ति यसतिर दृष्टि दिन थाल्दकछ तब ऊ सांँचो परमात्मस्वरूपबाट 
विमुख बन्दछ । रुक्मिणीको अभिमान संसारका विषयलाई लिएर धथिएन अपि तु भगवानूलाई 


रालालन्द्री टीका 


५८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


लिएर धियो । त्यसैले त्यसको नाश पनि भगवानूद्रारा नै हनु आवश्यक धियो । यही भएर उनको 
मनमा बिग्ने गरी भगवानूले वचनहरूको प्रयोग गर्नुभयो। आपले रुक्िमिणीलाई खासै मन 
नपराएको भनादइ भगवान्बाट सुनिसकेपचछि रुक्मिणीले भगवान्को सबेभन्दा प्रिय मे हँ भनी गरेको 
अभिमान पूर्णतः नष्ट भयो । 

रुक्मिणी मायाकी स्वरूप हून्। भगवान्को नित्य शक्तिरूप भए तापनि सम्पूर्ण 
संसारदोषको कारण हुनाले त्यसमा दोषको सम्बन्ध रहिरहन्छ । दोष दुई प्रकारका हृन्छन्, एटा 
स्वाभाविक र अर्को सांसर्गिक । स्वाभाविक र सांसर्गिक दोषको निराकरण गरेपच्छि मात्र त्यो वस्तु 
शुद्ध ह॒न्छ । यहां पनि रुक्मिणीमा सहज रूपले रहेको आन्तरिक अभिमानरूप दोष अनि रुक्मी 
आदिसंगको सम्बन्धका कारणले आएको सांसर्गिक दोष दुबेको निवृत्ति देखाइएको छ । सहज 
दोष हटाउन ज्ञानरूप भगवान् श्रीकृष्णले उपदेश गर्नुभएको छ भने सांसर्गिक दोष हटाउन 
आत्मबलरूपी बलदेवले। यसरी ६० ओँ अनि एकसद्रीओौँ अध्यायमा क्रमशः रुकिमिणीको 
अभिमानभङ्ग अनि रुक्मीमूत्युको प्रसङ्ग बताई मायाका आन्तर र बाह्य दुबे प्रकारका दोषको 
निवारण गरिएको देखादृएको छ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव । 
मन्यमानामविर्केषात् तदप॑घ्न उपारमत् ॥ २९॥ 


पटढार्थ 

अविदठेषात्  सँ 
अभिन्नरूपमा रहेका कारण 
आत्मानं  आफैलाई नै 
वल्लभाम् इव  अरू 


पत्नीहरूको अपेक्षा सबैभन्दा 
प्यारी यै 

मन्यमानां  ठानेकी 
रुविमिणीलाई 

तदपंघ्नः  त्यो अभिमानलाई 





नष्ट गर्न 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
एतावत्  यति कुरा 
उक्त्वा  भनेर 

उपारमत्  चुप लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ रुक्मिणी सर्धैँ भगवान् श्रीकृष्णक निकट बस्ने र हत्तपत्त भिन्न नहुने भएकाले उहांमा 
म नै अरू पत्नीहरूको अपेक्षा सबैभन्दा प्यारी पत्नी ह भन्ने घमन्ड धियो । रुक्िमिणीको त्यो 
घमन्डलाई नष्ट गर्न भगवान्ले पूर्वोक्त कुराहरू भन्नुभयो र चुप लागनुभयो । 


इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मनः प्रियस्य देव्यश्रुतपूवंमप्रियम् । 
आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथुरिचन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥ २२॥ 


पलार्थ 

त्रिरोकेदापतेः  तीनै लोकका 
स्वामी ब्रह्मा आदि देवताका 
पनि पालक 


आत्मनः  आफ्ना 

प्रियस्य  प्रिय श्रीकृष्णको 
इति  यस्तो 

अश्वुतपूरवंम्  पहिले कटिल्यै 





नसुनिएको 

तत्  त्यो 

अप्रियं  अप्रिय वचन 
आश्रुत्य  सुनेर 


रालालन्द्री टीका 


८५८८ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ६ 


भीता  त्यागको सम्भावनाले ्  कम्पन पदा भएकी दुरन्तां  अपार 


उराएकी 
हृदि  हृदयमा 


रुदती  रदे गरेकी 
देवी  देवी रुक्मिणी 


चिन्तां  चिन्तामा 
जगाम ह  प्राप्त हूनुभयो 


ताक्यार्थ देवी रुक्मिणी तीनै लोकका मालिक ब्रह्मा आदि देवताहरूका पनि पालक आफ्ना 
प्राणप्रिय पतिदेव श्रीकृष्णको पहिले कटहिल्यै नसुनिएको अप्रिय वचन सुन्दा भगवान्ले मलाई 
त्याग गर्नृहुन्छ क भनेर अत्यन्त उराइन्। उराएर काँप्न थालिन् अनि अपार चिन्तामा इब्दै उनी 
रुन थालिन्। 


पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्चमिरञ्जनासितेः। 
आसिञ्चती कु्ुमरूषितो स्तनो तस्थावधोमुख्यतिदु ःखरुदधवाक् ॥ २३॥ 


पदार्थ अञ्जनासितेः  गाजल अतिदुःखरुद्धवाक्  अत्यन्त 
नखारुणभ्रिया  नडको रक्तिम लत्पतिएर कालो भएको दुःखले वाणी रोकिएकी 
कान्तिले युक्त अश्युभिः  आंसुद्रारा रुक्मिणी 

सुजातेन  सुकोमल कु्कमरूषितो  कुडकुमले अधोमुखी  उँधोमुख गरेर 
पदा  गोडाको ओँलाले अलङ्कृत तस्थो  बसिन् 

भुवं  भूद स्तनो  स्तनलाई 

लिखन्ति  कोटयादै रेकी आसिञ्चती  भिजाएकी 





ताक्यार्थ रुक्मिणी आफ्ना नड का रक्तिम कान्तिद्रारा युक्त रातोरातो अत्यन्त कोमल गोडाका 
ओँलाले भुं कोट्याउन लागिन्। रुंदारुंदा ओंँखाको गाजल लत्पतिएको सुले कुडकुमद्रारा 
अलङ्कृत उनका स्तनहरू भिजिसकेका यिए। अत्यन्त दुःखले वाणी अवरुद्ध भएकी रुक्मिणी 
उधोमुख लगाएर बसिरहिन्। 
तस्याः सुदुखभयशोकविनष्टवुदधे 
हंस्ताच्छरलथद्वलयतो व्यजनं पपात । 
देद्च विकर्वधियः सहसेव मुद्यन् 
रम्भेव वायुविहता प्रविकीयं केशान् ॥ २४ ॥ 


भएकी 
तस्याः  ती रुक्मिणीको 


पदार्थ 
सुदुःखभयशोकविनष्यवुद्धेः  


  पड्खा 
पपात  खस्यो 


अत्यन्त दुःख, भय र शोकका 


रकथदलयतः  लत्रिनाले चुरा 


कारण विवेकशक्ति नष्ट भएकी ररेको 
विक्लवधियः  बुद्धि व्याकुल हस्तात्  हातबाट 


देहः च  शरीर पनि 
सहसा एव  अचानक नै 





मुद्यन्  मूर्च्छित भई 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


केशान्  कपाल 
प्रविकीयं  छरिएर 


श्रीमद्भागवत 


वायुविहता  हुरीद्रारा 
उखेलिएको 


८५८९ 
अध्याय ६० 


रम्भा इव  केरा रै भुम 
लिन् 


ताक्यार्थ अत्यन्त दुःख, भय र शोकका कारण विवेकशक्ति नष्ट भई व्याकुल भएकी 
रुक्मिणीका हात लत्रिए र ती हातबाट चुरा र्रे। उनले डोलाद्रहेको पड्खा खस्यो। उनी 
अचानक मूर्च्छित भन् र केश फिंजार्दै हुरीद्रारा उखेलिएको केराको खम्बा कै भूद्॑मा लडिन्। 


तद् दुष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम् । 


र,  


हस्वव्राटमजानन्त्याः करुणः स ऽन्वकम्पत ॥ २५॥ 





पदार्थ हास्यप्रोठिम्  हास्यको परेमबन्धनं  प्रेमको बन्धनलाई 
सःती गम्भीरतालाई दुष्ट्वा  देखेर 

करुणः  दयालु अजानन्त्याः  नजानेकी अन्वकम्पत  कृपायुक्त हुनुभयो 
भगवान्  भगवान् प्रियायाः  प्रिया रुकिमिणीको 

कृष्णः  श्रीकृष्ण तत्  त्यो 


ताक्यार्थ हास्यको गम्भीरतालाई बुमुन नसकेकी रुक्मिणीको त्यो प्रेमबन्धनलाई देखेर भगवान् 
श्रीकृष्ण कृपायुक्तं हूनुभयो । 


पयंङ्कादवरुद्याश्ु तामुत्थाप्य चतुभुंजः। 
केशान् समुद्य तद्वक्तं प्रामृजत् पदूमपाणिना ॥ २६॥ 


पदढार्थ अवरुह्य  ओर्लिएर समुद्य  समालिदिएर 

चतुभुंजः  चार ओटा हात ताम्  ती भुद॑मा लडकी पद्मपाणिना  कमल रँ कोमल 
भएका भगवान् श्रीकृष्णले रुविमिणीलाई हातद्रारा 

आशु  हतारहतार उत्थाप्य  उठएर तद्रक्त्रं  उनको मुख 

पयंङ्ात्  पलडबाट केरान्  केशहरूलाई प्रामृजत्  पृचछिदिनुभयो 





ताक्यार्थ चतुर्भुज भगवान् श्रीकृष्णले हतारहतार पलडबाट ओर्लिएर भूर्दैमा लडकी 
रुकविमिणीलाई उठाएर आफ्नो काखमा राख्नुभयो अनि रुक्मिणीको छिरलिएको केशलाई 
समालिदिएर कमल रँ कोमल हातले उनको मुख पुचिदिनुभयो । 


प्रमृज्याश्चुकठे नेत्रे स्तनो चोपहतो शुचा । 

आरिलघ्य बाहुना राजन्ननन्यविषयां सतीम् ॥ २७॥ 
सान्त्वयामास सान्त्वज्ञः कृपया कृपणां प्रमुः। 
हास्यप्रोटिभ्रमच््वित्तामतदहां सतां गतिः ॥ २८॥ 


रालालन्द्री टीका 


८५९० 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
सान्त्वज्ञः  सान्त्वनाको उपाय 
जान्ने 

सतां  सज्जनहरूको 

गतिः  आश्रय 

प्रभुः  भगवान् श्रीकृष्णले 
अश्चुकठे  आंसुका धारा 


श्रीमद्भागवत 


नेत्रे  आंखा तथा 

शुचा  शोकजन्य आंसुद्रारा 
उपहतो  भिजेका 

स्तनो च  स्तनलाई पनि 
प्रमृज्य  पु्छेर 

बाहुना  बाहद्रारा 

आरिलघ्य  आलिङ्गन गरेर 
अनन्यविषयां  आपू नै एक 


अध्याय ६ 


कृपणां  दुःखी 

अतदर्हं  दुःखित गराउन 
अयोग्य 

हास्यप्रोदिभ्रमच्चित्तां  हास्यको 
गम्भीरताले भ्रमित चित्त भएकी 
सतीम्  सती रुकिमिणीलाई 
कृपया  कृपापूर्वक 
सान्त्वयामास  सम्णछउनुभयो 


भएका मात्र विषय भएकी 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सान्त्वनाको उपायलाई जानने र सज्जनहरूका परम आश्रय 
हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले सती रुक्मिणीको ओंसुले भिजेका आंखा र शोकजन्य आंसुले 
भिजेका स्तनलाई पुचिदिनुभयो र उनलाई अड़माल गर्नुभयो। आफूलाई ने एक मात्र आश्रय 
मानेकी रुक्मिणी आपफ्ना वचनका कारण दुःखी भएकी देखेर सान्त्वना दिन सिपालु भगवान् 
श्रीकृष्णले सम्णादबुखाइ गर्न थाल्नुभयो। किनभने हास्यको गम्भीरताले भ्रमित बुद्धि भएकी 
रुकिमिणी दुःखित गराउन योग्य धिदनन् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
मा मा वैदभ्य॑सूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम्। 
त्वहचः श्रोतुकामेन क्षवेल्याचरितमङ्गने ॥ २९॥ 





पदार्थ मत्परायणां  म नै परम आश्रय त्वद्वचः  तिम्रा वाणीहरू 

नर  न 

वेद्मि  हे विदर्भराजकुमारी भएकी श्रोतुकामेन  सुन चाहने मद्रारा 
मा  मलाई त्वां  तिमीलाई ष्वेल्या  ख्यालघ्दा गर्दै 

मा असूयेथाः  दोषी नठान॒ जाने  जान्द्रु आचरितम्  यसो गरियो यी 
मसंग नरिसाऊ अङ्गने  हे सुन्दरी कुराहरू भनिए 


ताक्यार्थ हे विदर्भराजकुमारी ! मसंग नरिसाऊ, तिमीले मलाई ने परम आश्रय मानेकी छयौ 
भन्ने मलाई थाहा छ । हे सुन्दरी ! तिग्रा मधुर वाणीहरू सुनने इच्छाले मैले केवल ख्यालण्ट्रा गर्दै 
उक्त वचनहरू बोलेको ह । 


मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितम् । 
कटाक्षेपारुणापाद्ं सुन्दरशरुकुटीतटम् ॥ ३०॥ 


पदार्थ प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरं  प्रणय कोपका कारण धर्थराएको 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


अधर भएको 


श्रीमद्भागवत 


भएको 


८५९१ 
अध्याय ६० 


मुखं च  अनुहार 


कराक्षेपारुणापाङ्गं  कटाक्षको सुन्दरशरुकुटीतटं  सुन्दर परेली ईक्षितुम्  र्न मले त्यसो 
आघ्षेपद्रारा ओंँखाको भाग राता भएको भनेको हु, 


ताक्यार्थ प्रणयकोपका कारण तिम्रो ओठ कसरी कोष्ठ, कटाक्षपूर्ण हिराइका कारण राता 
भएका तिम्रा आंखाको वरिपरिको भाग कस्तो देखिन्छ, अनि सुन्दर परेलीहरूले शोभित तिम्रो 
अनुहार कस्तो देखिन्छ भनेर हैर्नका लागि मेले त्यसो भनेको ह । 


अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् । 
यन्नरमर्नीयते यामः प्रियया भीरु भामिनि ॥ ३१॥ 


पार्थ प्रियया  प्रियासंग गरिने गृहेषु  गार्हस्थ्यमा रहने 
भीरु  हे उराउने स्वभाव नममः  परिहासवचनद्रारा गृहमेधिनां  गृहस्थहरूको 
भएकी यामः  काल परमः  सर्वोत्कृष्ट 
भामिनि  सुन्दरी नीयते  व्यतीत गरिन्छ लाभः  सुखरूप फल हो 
यत्  जुन अयंहियोने 





वाक्यार्थ उराउने स्वभाव भएकी हे सुन्दरी ! गृहस्थहरूको परम सुखजनक फल लाभ भनेको 
यही हो जो यहाँ आपफ्नी प्रिय पत्नीसंग परिहासपूर्ण वचनहरू बोलेर सुखपूर्वक समय विताडन 
पाडन्छ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सेवं भगवता राजन् वेदर्भी परिसान्त्विता । 
ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहो ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
साती 

वेदर्भी  रुकिमिणीले 
भगवता  भगवानुद्रारा 


एवं  यसरी 

परिसान्त्विता  आश्वस्त भई 
तत्परिहासोक्तिं  उहाँको 
ख्यालटद्राको तात्पर्यलाई 
ज्ञात्वा  जानेर 


प्रियत्यागभयं  प्रिय श्रीकृष्णले 
त्यागनुहोला कि भन्ने भयलाई 
जहौ  त्यागिन् 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान्ले यसरी सम्णादबुखाइ गरेर सान्त्वना दिएपछि आश्वस्त 
भएकी रुकिमिणीले भगवान्का ती कुराहरू ख्यालघ्टरा मात्र हृन् भन्ने बुणिन् र प्रिय श्रीकृष्णले 
त्याग्नुहोला कि भन्ने उनको भय पनि हरायो । 


बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् । 
सनीडहासरुचिरस्निग्धापाञ्वेन भारत ॥ ३३॥ 


रालालन्द्री टीका 


८५९२ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


देखिएको प्रेमपूर्णं कर्के ओंँखाले 


अध्याय ६ 


पुंसां  पुरुषहरूमा 


ऋषभं  श्रेष्ठ श्रीकृष्णलाई 
बभाष  भनिन् 


भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् भगवन्मुखं  भगवान्को 
सबीडहासरुचिरस्निग्धापा्गेन  मुखारविन्दलाई 

लज्जाले युक्त हाँसोले सुन्दर वीक्षन्ती  हिरिरहेकी रुक्मिणीले 
ताक्यार्थ हे भरतवंशी परीभषित् ! रुक्मिणीले लज्जाले सहित भएको हाँसोले सुन्दर देखिएको 
प्रमपूर्ण कर्के नजरले पुरुषोत्तम भगवान् श्रीकृष्णलाई हर्दे भनिन्। 





रुकिमिण्युवाच रकिमिणीले भनिन् 
नन्वेवमेतदरविन्दविरोचनाह 
यद् वे भवान् भगवतोऽसदु्ी विभूम्नः । 
क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्यधीशः 
क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृदीतपादा ॥ २४ ॥ 


पदार्थ यत्  जुन आदि त्रिदेवका नियन्ता 
अरविन्द्विखोचन  हे आह  भन्नुभयो भगवान्  भगवान् हजुर 
कमलनयन ननु  निश्चय नै क्व  कहाँ 

विभूम्नः  अनन्त गुणहरूले एतत् वै  त्यो कुरा यथार्थ हो अज्ञगृहीतपादा  अज्ञानी काम्य 
परिपूर्ण किनभने कर्म गर्ने पुरुष हरूद्रारा सेवित 
भगवतः  सम्पूर्ण ज्ञान र स्वे  आफ्नो असाधारण भएकी 

एश्वर्य आदिले पूर्ण हजुरको महिम्नि  अखण्ड आनन्द गुणप्रकृतिः  त्रिगुण नै स्वरूप 
असदुशी  असमान भएकी स्वरूपमा भएकी 

भनेर अभिरतः  स्थित अहं  म रुविमिणी 

भवान्  हजुरले त्यधीडरः  त्रिगुण तथा ब्रह्मा क्व  कहाँ 





ताक्यार्थ हे कमलनयन ! हजुरले हामीविच भएको असमानताको जुन कुरा गर्नुभयो, त्यो ठिक 
हो । किनभने हजुर अनन्त गुण र समग्र ज्ञान, एेश्वर्य आदिले परिपूर्ण हुनहुन्छ । यस्तो वास्तविकता 
हदाहदे म॒हजुरको योग्य समान कसरी हन सक्छ ? आफ्नो असाधारण अखण्ड आनन्दमा 
रहनुभएका तथा सत्त्व आदि त्रिगुण र ब्रह्मा आदि त्रिदेवका नियन्ता हजुर कहाँ र काम्य कर्म गर्न 
अज्ञानी पुरुषहरूद्रारा सेवित त्रिगुणात्मक स्वरूप भएकी म॒ कहां ? अतः हजुरको र मेरो समानता 
हने सक्देन । 


सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुकरमान्तः 
रोते समुद्र उपरम्भनमात्र आत्मा । 


रालालन्द्री टीका 


४५९३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
नित्यं कदिन्द्रियगणेः कृतविग्रहस्त्वं 
त्वत्सेवकेनुंपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३५॥ 





पढार्थ ज्ञानरूप छ 

उरुक्रम  हे महान् आत्मा  आत्मा हजुर अन्धं  गाढ 

पराक्रमशाली भगवान् रोते  निश्चल भएर रहनुहुन्छ तमः  अज्ञानान्धकारको हेतु 
गुणेभ्यः  गुणका कार्यभूत सत्यं  यो ठिक सत्य हो नृपपद  राजसिंहासन 

शब्द आदि राजाहरूबाट कदिन्द्रियगणेः  दुष्ट बहिर्मुख त्वत्सेवकैः  हजुरक सेवक 
भयात् इव  उराए ४ गरी इन्दरियहरूसंग प्रियव्रत आदिले समेत 
समुद्रे  समुद्र ४ अगाध त्वं  हजुरले विधुतम्  त्यागेका छन् 
अन्तः  अन्तःकरणमा नित्यं  सैं हजुरको त के कुरा 
उपलम्भनमात्रः  केवल कृतविग्रहः  शत्रुता गर्नुभएको 


ताक्यार्थ हे महान् पराक्रमशाली भगवान् ! हजुरले ठिक भन्नुभयो कि हजुर राजाहरूबाट 
उराएर समुद्रमा लुक्नुभएको छ, तर राजा भनेका त गुणका कार्यभूत शब्द आदि विषय हन् र 
यिनीहरूबाट उराए रँ गरी भक्तहरूको अगाध अन्तःकरणरूप समुद्रमा केवल चैतन्यरूप 
आत्मरूपमा हजुर रहनुहुन्छ । हजुरले बहिर्मुखी इन्द्रियरूप खराब राजाहरूसंग सर्धँ शत्रुता गर्नुभएको 
कुरा पनि सत्य नै हो। हजुर राजसिंहासनले रहित हुनुहन्छ भन्ने कुरामा पनि कुनै सन्देह छैन 
किनभने राजसिंहासन अज्ञानरूपी अन्धकारको हेतु हो, त्यसलाई हजुरफै भक्त प्रियव्रत आदिले त 
त्यागेका धथिए भने हजुरलाई त्यसको आवश्यकता नै किन रह्यो र ? 

वितवरण यी माथिका दुई श्लोकमा शिशुपाल आदि वीरहरूलाई छाडी भगुवा एवं अयोग्य 
मलाई किन वरण गयौ त भनी भगवान्ले गर्नुभएको प्रश्नको रुकिमिणीले उत्तर दिएकी चछिन्। 
रुक्मिणी भन्छिन् हजुरले आफूलाई असमान भनी बताउनुभएको ठकि हो, किनभने हामीसंग 
हजुरको समता हून सक्दैन। भगवान् सम्पूर्ण जगतूका एक मात्र प्रतिष्ठा या आधार हुनुहुन्छ अनि 
भगवानूको चाह अर्को कुनै आधार कैन । यस्ता त्र्यधीशः अर्थात् तीन लोकका मालिक परमात्मा 
कहाँ, अनि अन्ञगहीतपादा अर्थात् अज्ञानीहरुद्वारा मात्र अनुसरण गरिने त्रिगुणात्मिका प्रकृति म 
कहाँ । यसैले हामी दुर्दविचको सम्बन्ध नमिलेकै हो भनी रुक्िमिणीले समर्थन गर्नुभएको छ। 
राजाहरूबाट डराई समृद्रको शरणमा लुक्न गएका भगुवा मलाई किन वरण गयौ भन्ने हजुरको 
प्रश्न पनि ठिक हो। किनभने हजुर तीन गुणहरूको खलबलको भयले भित्री अन्तःकरणरूपी 
समृद्रमा लुक्दै केवल ज्ञानस्वरूप बनेर त्यहोँ रहिरहनुभएको छ । भगवान्ले बलवानूहरूसंग आफ्नो 
शत्रुता भएको र आफूहरू राजसिंहासनको अनधिकारी भएको बताउनुभएको थियो । यसको 
उत्तरमा रुक्मिणीले बलवान् शब्दको अर्थ निन्दिति बल भएका इन्द्रियहरू भन्ने गरेकी छिन्। बल 
शब्दमा मतुप् प्रत्यय लाग्दा बलवान् शब्द बन्द, मतुपका तीन अर्थ हृन्छन्, भूमनिन्दाप्रशंसा 
अर्थात् धेरै, निन्दा र प्रशंसा। यहाँ निन्दा अर्थमा मतुप् प्रत्ययको प्रयोग गरिएको छ भन्ने 


रामालन्द्री टीका 


८५९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


रुकिमिणीको भनाइको तात्पर्य हो । यसको अर्थ दुष्ट बल भएका इन्द्रियहरूसंग भगवान्को शत्रुता 
छ भन्ने हृन्छ । बहिर्मुखी इन्द्रियहरूले अन्तर्यामी परमात्मालाई भेटराउन सक्देनन्। यही विरोधी 
स्वभाव हनु ने यी दुर्दविचको शत्रुता हनु हो। परस्पर स्वभावमा विरोध भएकैले परमात्मा 
इन्द्रियदरारा प्राप्य हूनुहुन्न । त्यसैले उहाँ लाई अधोक्षज भनिएको छ । भगवान् राजसिंहासनका लागि 
अयोग्य हुनुहुन्छ भन्ने पनि ठिक नै हो किनभने भगवान्का चरणसेवकहरूले पनि अन्धकारमय 
राजसिंहासनलाई सजिलै त्यागिदिन्छन्। उनीहरूले त्यसलाई अनर्थरूप मानी केवल भगवान्को 
मात्र भजन गरिरहन्छन् भने स्वयं भगवानूले राजसिंहासनमा बस्न आवश्यक एवं योग्य पनि कैन । 
यसरी भगवान्का परिहासवचनहरूलाई रुकिमिणीले स्तुतिरूपमा अर्ध्याएकी छिन्। 


त्वत्पादपदूममकरन्दुषां मुनीनां 
वत्मास्फुरं नृपश्ुभिनंनु दुविभाव्यम् । 
यस्माद्टोकिकमिवेहितमीरवरस्य 
भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥ ३६॥ 





पदढार्थ मुनीनां  त्यस्ता भक्तजनहरूको दुविभाव्यं  अनुमान गर्न कठिन 
यस्मात्  किनभने वत्मं  मार्ग ह॒न्छ 

ये  जुन भक्तहरूले अस्फुटं  अस्पष्ट छ र अथो  त्यसैले 

भवन्तं  हजुरलाई ईहितं  चेष्टा पनि भूमन्  हे सर्वव्यापक अनन्त 
अनु  सेवा गर्ददछन् अलोकिकं इव  अलौकिक ॐ ईश्वरस्य  सर्वेश्वर 
त्वत्पादपद्ममकरन्दसुषां  हुन्छ तव  हजुरको 

हजुरको चरणकमलको ननु  निश्चय नै ईहितं  मार्ग र चेष्टा 
परमानन्ददायक रसविशेषको नृपञ्युमिः  पशुतुल्य अविवेकी असाधारण छ भन्नुमा के 

सेवन गर्ने व्यक्तिहर्द्रारा आश्चर्य 


ताक्यार्थ हजुरले भन्नुभएको धियो, ष्ाम्रो मार्ग स्पष्ट छैन र साधारण मनुष्यको जस्त 
आचरण पनि कैन यो कुरा पनि सत्य हो किनभने सर्धँ हजुरको सेवा गर्ने ऋषिमुनि आदिले 
हजुरको चरणकमलको परमानन्दात्मक रसविशेषको पान गरेका छन्, त्यस्ता भक्तहरूको मार्ग 
अस्पष्ट र चेष्टा आचरण अलौकिक हृन्छ। त्यसैले सामान्य व्यक्तिले हजुरका ती भक्तहरूको 
मार्ग र चेष्टालाई त वुमन सक्दैनन् भने हे सर्वव्यापक अनन्त! त्यस्ता पशुतुल्य अविवेकी 
व्यक्तिहरूले सर्वेश्वर सर्वशक्तिमान् हजुरको मार्ग र चेष्टालाई कसरी बुुन सकून् ? 


निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद् 
यस्मे बलि बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः। 


रामालन्द्री टीका 


८५९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाद्यतान्धाः 
ष्ठो भवान् बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७॥ 







पदढार्थ  पनि आद्यतान्धाः  धनाद्यताको 
ननु  फेरि यस्मे  जुन हजुरलाई अभिमानले विवेकशून्य भई 
यतः  जसबाट बलिं  पूजा अन्धो भएका 

किञ्चिद्  केटी पनि हरन्ति  समर्पण गर्दछछन् असुतृपः  इन्द्रियहरूलाई मात्र 
दुर्लभ त्यस्ता हजुरमा दसिद्रिता कसरी तृप्त गराउने 


रहोस् ते अपि  ती धनाद्यहरूले पनि 
बलिभुजां अपि  लोकेश्वर अन्तकं  कालरूप 

ब्रह्मा आदि देवताहरूको पनि त्वा  हजुरलाई 

बलिभुजः  अरूले गरेको भवान्  हजुर नै न विदन्ति  जान्दैनन् 

पूजालाई स्वीकार गर्ने   प्रिय हुनुह॒न्छ 
अजाद्याः अपि  ब्रह्मा आदि तुभ्यं  हजुरको 
ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरले आपफूलाई अकिञ्चन भन्नुभएको धियो, त्यो पनि उचितने हो, तर 
त्यसको अर्थ हजुरमा दखि्रिता छ भन्ने चाह किमार्थ होइन किनभने हजुरबाट ने सम्पूर्णं वस्तुहरू 
प्राप्त ह॒न्छन् र हजुरदेखि अतिरिक्त कुनै वस्तु पनि छैन । सामान्य व्यक्तिहरूद्रारा पूजित ब्रह्मा आदि 
देवताहरूले समेत हजुरको पूजा गर्दछन्, किनभने हजुर उनीहरूको लागि अति नै प्रिय हुनुहुन्छ । 
त्यस्ता हजुरमा दखिता कसरी रहोस् ? धनाद्य मान्छेहरूले हजुरको पूजा गर्देनन् भन्ने कुरा पनि 
सही हो किनभने धनाद्यताको अभिमानले विवेकशक्ति नष्ट भएर उनीहरू अन्धो भएका हन्छन् 
र उनीहरू आफ्नो इन्द्रियहरूलाई तप्त गराउन मात्र व्यग्र हृन्छन्। त्यस्ता मतिभ्रष्ट धनाद्यहरूले 
कालरूप हजुरलाई चिन्न सक्दैनन् । 

विवरण भगवान्ले आफू धनहीन भएको, आफूलाई त्यस्ते धनहीनहरूले मात्र मन पराउने अनि 
धनीले आफूलाई मन नपराउने कुरा बताउनुभएको थियो । निष्किञ्चन शब्दले सामान्यतः केही 
पनि नभएको निर्धनलाई बुखार । तर भगवान् त॒ सर्वैश्वर्यसम्पनन हुनुहन्छ, कसरी उहाँ लाई 
निष्किञ्चन भन्न मिल्छ ? यसैले यहाँ यसको विशेष अर्थ गरिएको छ । यदपेक्षया किञ्चित् अन्यत् 
नास्ति अर्थात् जोभन्दा अर्को कुनै पनि वस्तु नै कैन, त्यस्ता परमात्मा पनि निष्किञ्चन हुनुहुन्छ । 
छान्दोग्योपनिषद् ६।२।१मा पनि परमात्मालाई एकमेवाद्वितीयम् अर्थात् एकमात्र र अद्वितीय भनी 
बतादइएको छ । यहोँ अद्वितीय शब्दले परमात्मा भन्दा कुनै दोस्रो वस्तु नभएको अर्थलाई बुखार । 
उसो भए अनेक रूपमा देखिद्रहेको यो जगत् के हो त भन्ने शङ्को समाधानमा भनिन्छ यो 
सम्पूर्ण जगत् पनि परमात्मादेखि अभिन्न नै हो । परमात्मा नै आफनो रूपलाई नाडी जगत्को 
रूपमा देखिनुभएको हो, जसरी माटो आफ्नो रूपलाई नछाडी धटो, गमला आदिको रूपमा 
देखिन्छ । घटो हनुभन्दा अधि माटो मात्र थियो, टो फुटेपलछि पनि त्यो माटो नै हुन्छ, अनि जुन 


न अस्ति  कैन त्यस्ता 
निष्किञ्चनः  अकिञ्चन 
भवान्  हजुर हनहन्छ 





रामालन्द्री टीका 


८५९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


वेलामा घटो छ, त्यो वेला पनि त्यसमा मादो नै छ। त्यसेले घटो भनेको माटोको एउटा नाम 
मात्र हो। यसै गरी जगत् हूनुभन्दा अधि ब्रह्म थियो, जगत्को प्रलयपछछि ब्रह्म मात्र बाँकी रहन्छ 
अनि जगत् भएको वेलामा पनि यो ब्रह्मरूप नै छ, त्यसभन्दा भिनन होइन । वाचारम्भणं विकायो 
नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् छान्दोग्योपनिषद् ६१।४ अर्थात् टो आदि विकारकार्यहरू, केवल 
वाणीका मात्र विलास हन्, वास्तवमा त कारण माटो नै यथार्थ हो जगत् भनिने नयाँ कार्यरूप 
केवल देखिएको मात्र हो, वास्तवमा त त्यो ब्रह्मकै नामान्तर हो। यस श्लोकमा आएको न 
यतोऽस्ति किञ्चित् अर्थात् जुन परमात्माभन्दा दोप्रो कुनै वस्तु छैन भने पदले पनि परमात्मा 
निष्किञ्चन हुनुको यही रहस्यलाई बुजएको छ । धनीहरूले भगवान्को भजन गर्देनन् भन्नुको अर्थ 
शरीर आदिमा अभिमान गर्ने अज्ञानीहरूले परमात्मचिन्तन गर्दैेनन् भन्नु हो । असुतृपः अर्थात् आप्नो 
मात्र प्राणको तृप्ति गर्न लागिपर्न त्यस्ता मोहित व्यक्तिहरू दुष्टिविहीन जस्ता भई परमप्रिय आप्नै 
आत्मालाई ने उपेक्षा गर्दछ्छन्। 

निष्किञ्चनजनप्रिय यो शब्दको अर्थ हृन्छ संसारका पदार्थहरू आफूसँंग छन् भनी 
अभिमान नगर्ने अकिञ्चन व्यक्तिहरूलाई मन पराउने या त्यस्ता व्यक्तिहरूद्रारा मन पराड्ने । जोसंग 
पदार्थहरूको अभिमान छैन, त्यस्ता व्यक्तिहरूले मात्र भगवानूलाई खुसी गराउन सक्दछन्, 
संसारभरका पदार्थहरूलाई आफ्नो मानने व्यक्तिहरूले परमात्मालाई प्रसन्न पार्न सक्दैनन्। यसरी 
यहाँ परमात्मा निष्किञ्चनजनप्रिय हूनुको तात्पर्य स्पष्ट पारिएको छ। 


त्वं वे समस्तपुरुषाथंमयः फलात्मा 

यदवाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम्। 
तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः 

पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोनं ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ सुमतयः  विवेकीहरू रतयोः  परस्परको अनुरागमा 
त्वंवे  हजुर नै कृत्स्नं  सम्पूर्ण प्रपञ्चलाई बांधिएका 

समस्तपुरुषाथंमयः  धर्म आदि विसृजन्ति  त्याग्दछन् सुखदुःखिनोः  सुख र दुःखमा 
सम्पूर्ण पुरूषार्थका स्वरूप र॒ विभो  हे व्यापक प्रभु वशीभूत भएका 

पुरुषार्थका प्रदाता पनि तेषां  ती विवेकीहरूको पुंसः  पुरुष र 

फ़लात्मा  परमानन्दात्मक फल भवतः  हजुरका साथ स्त्रियाः च  स्त्रीका साथ 

ने स्वरूप भएका हुनुहुन्छ समाजः  सेव्यसेवकभाव न  सम्बन्ध उचित छैन 
यद्वाञ्छया  जुन फलरूप सम्बन्ध 

हजुरलाई प्राप्त गर्ने इच्छाद्रारा समुचितः  उपयुक्त छ 





ताक्यार्थ सम्बन्ध समान व्यक्तिका बिच हुनुपरछ भन्ने हजुरको कुरा पनि ठिक हो। संसारमा 
मानिसले इच्छा गर्ने धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चार ओटा पुरुषार्थं केवल हजुरले नै प्रदान 


रामालन्द्री टीका 


८५९७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


गर्नृहन्छ र यी पुरुषार्थबाट हुने आनन्दात्मक फलका रूपमा पनि हजुर नै विराजमान हुनुहुन्छ । 
त्यसैले विवेकीहरू फलरूप हजुरलाई ने प्राप्त गर्नका लागि सम्पूर्ण प्रपञ्चलाई छाडिदिन्छन्। हे 
प्रभु ! त्यस्ता विवेकशील व्यक्तिहरूका साथ हजुरको जुन सेव्यसेवकभाव सम्बन्ध छ त्यो सम्बन्ध 
बिल्कुल सही छ तर जुन स्त्रीपुरुषहरू परस्परमा हुने वासनात्मक अनुरागमा बांधिएर सुखी वा 
दुःखी छन्, तिनीहरूका साथ हजुरको सम्बन्ध सेव्यसेवकभाव हुनै सक्दैन । 


त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिगदितानुभाव 
आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । 

हित्वा भवद्श्रुव उदीरितकाल्वेग 
ध्वस्तारिषोऽन्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९॥ 





पदार्थ भक्तहरूलाई आत्मदान गर्ने आदि देवताहरूलाई 
न्यस्तदण्डमुनिभिः  करैलाई त्वं इति  हजुर नै हुनुहन्छ भन्ने हित्वा  त्यागेर 

पनि दण्ड पीडा नदिने जानेर मे  मद्रारा 

भिक्षुहरूद्रारा भवदुश्चुवः  हजुरको वृतः  वरण गरिएको 
गदितानुभावः  प्रशंसित महिमा आं खीभौँको सङड़ेतबाट असि  हनुहन्छ 

भएका उदीरितकाल्वेगध्वस्ताशिषः  अन्ये  अरू शिशुपालहरूको 
जगतां  संसारको प्रित भएको कालको वेगले कुतः  के गणना 

आत्मा  आत्मा खण्डित अभिलाषा भएका 

आत्मदः च  आप्ना अन्जभवनाकपतीन्  ब्रह्मा, इन्द्र 


ताक्यार्थ यो यथार्थ हो कि हजुरको महिमाको वर्णन र प्रशंसा भिक्षुहरूले गर्दछन्, तर ती 
भिक्षुहरू कस्ता छन् भने पापीभन्दा पापी पुरुषहरूलाई पनि उनीहरू कुनै दण्ड दिदेनन्। त्यसैले 
मेले नवुणेर वा मेरो अदूरदर्शिताका कारण हजुरलाई वरण गरेको होइन । मलाई स्पष्ट थाहा छ 
कि हजुर सम्पूर्ण जगत्को आत्मा हुनुहुन्छ र हजुर आप्ना भक्तहरूलाई आत्मदान पनि गर्नुहुन्छ । 
हजुरको आंँखीभौँको इसाराबाट प्रेरित भएको कालको वेगले ब्रह्मा, इन्द्र॒ आदि देवताहरूको पनि 
सम्पूर्ण अभिलाषाहरूलाई ध्वस्त बनाइदिन्छ भने शिशुपाल, दन्तवक्त्र आदिको के गणना ? त्यसैले 
मेले यो से बुषेर नै पतिको रूपमा हजुरलाई वरण गरेकी हँ । 


जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान् 

विद्राव्य शार्खनिनदेन जहथं मां त्वम् । 
सिंहो यथा स्वबलिमीश पून् स्वभागं 

तेभ्यो भयाद् यदुद्धिं शरणं प्रपन्नः ॥ ४०॥ 


रामालन्द्री टीका 


८५९८ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पढार्थ यःतु  जुन तेभ्यः  ती जरासन्ध आदि 
ईशा  हे सर्वेश्वर त्वं  हजुरले राजाहरूबाट 

गदाग्रज  हे गदका दाजु शार्गेनिनदेन  शाई धनुको भयात्  डरका कारण 
श्रीकृष्ण टङ़ारारा उदधिं  समुद्रमा 

यथा  जसरी भूपान्  जरासन्ध आदि शरणं  शरण लिन 

सिंहः  सिंहले राजाहरूलाई भगाएर प्रपन्नः  आएका छँ भन्ने 
पुन्  अन्य वन्य पशुहरूलाई स्वभागं  आफ्नो भाग यदू वचः  जुन भनादई छ त्यो 
विद्राव्य  भगाएर मां  मलाई जाड्यम्  अनुचित छ 

स्वबलं  आफ्नो भाग मांस जहथं  हरण गर्नुभएको थियो 

आदि लैजान्छ त्यस्तै तव  त्यस्ता हजुरको 


ताक्यार्थ हे सर्वेश्वर श्रीकृष्ण ! जसरी सिंहले अन्य वन्य पशुहरूलाई आफ्नो गर्जनाद्रारा भगाएर 
आफ्नो भागको सिकार लिएर जान्छ, त्यसै गरी हजुरले पनि मेरो स्वयंवरको समयमा आएका 
जरासन्ध आदि राजाहरूलाई आफ्नो शाई धनुको टङ्कर्ारा भगाएर मलाई हरण गरेर 
ल्याउनुभएको धियो । त्यसकारण जरासन्ध आदि राजाहरूको डरका कारण समुद्रमा शरण लिन 
आएका हौ भन्ने हजुरको भनाइ चाह कत्ति पनि मिलेन । 
वितरण भगवानूले भिक्षुकहरूद्वारा मात्र मन परादने आपफूलाई वरण गरी रुक्मिणीले भुल गरेको 
बताउनुभएको धियो । यसको उत्तरमा रुकिमिणी भन्छिन् न्यस्तदण्ड अर्थात् संसारका रागद्रेष 
आदिलाई छाडिदिएका मुनिहरूले मात्र परमात्मालाई चिनन सक्दछन्। उहांको चिन्तन एवं सेवा 
व्यर्थको कर्म पनि होइन, किनभने उँ स्वयं आत्मा हुनुहुन्छ । आत्माकैे लागि संसारका अनेक 
व्यवहारहरू हुने गर्दछन्। सम्पूर्णं व्यवहारका एक मात्र उदेश्य आत्मालाई नै वरण गर्नु कसरी 
अज्ञान हुन सक्दछ। अज्ञानी त ती हुन् जो आफतलाई नजानी संसारका अरूअरू पदार्थहरूलाई 
जानेर आफनो समय बर्बाद पार्दछछन्। जो आफैं लाई पनि जान्दैन त्यो भन्दा महामूर्ख संसारमा अर्को 
को हुन सक्दछ र? त्यसैले मेले संसारका क्षणिक पदार्थं एवं व्यवहारलाई छाडी नित्य पदार्थं 
आत्मालाई वरण गरेकी हं। संसारका अरू पदार्थहरूको कामना एवं तिनको प्राप्ति कालको 
प्रवाहमा एक दिन नष्ट भडइहाल्दछ । नाशवान् वस्तुहरूमा ज्यानतोड परिश्रम गरेर के काम? 
त्योभन्दा त नित्य वस्तु प्रयास गर्नु राम्रो भएकाले आफनो काम असाध्यै उचित भएको 
रुक्मिणीको धारणा छ। 

हजुरले शा धनुको टङ्ारले सारा राजाहरूको समूलाई छिन्नभिन्न पार्नुभयो । आज आफले 
आपफूलाई भगुवा एवं कातर भन्नु कहाँ सुहाउने कुरा हो र ? अन्य वन्य पशुहरूका बथानलाई 
भगाएर आप्नो भाग लिने सिंह उराएको हृन्छ ? त्यसैले सर्वसमर्थ परमात्माले आफैं लाई भगुवा 
भन्नु उचित होन भनी रुकिमिणीले आफ्नो भाव व्यक्त गरेकी चछिन्। 


यद्वाञ्छया नृपरिखामणयोऽदखवेन्य 
जायन्तनाहुषगयाद्य एेकपत्यम्। 


रालालन्द्री टीका 


७५९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
राज्यं विसृज्य विविश्ुवंनमम्बुजाक्ष 
सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम् ॥ ४१॥ 


पढार्थ इच्छाद्रारा ते  हजुरको 

अम्बुजाक्ष  हे कमलनयन एकपत्यं  आपू एक मात्र अनुपदवीं  मार्गमा 
अङ्घवेन्यजायन्तनाहुषगयाद्यः  मालिक भएको एक्छत्र आस्थिताः  रहेर 

अङ्ग वेनका पिता, पृथु, भरत, राज्यं  साम्राज्य किं के 

ययाति र गय आदि विसृज्य  त्यागेर इह  यस संसारमा 
नृपशिखामणयः  राजशिरो वनं  वनमा सीदन्ति  दुःख पाएका छन् 
मणिहरूले विविद्युः  प्रवेश गरे 

यद्वाञ्छया  हजुरलाई प्राप्त गर्ने ति  ती राजाहरूले 





ताक्यार्थ हे कमलनयन ! अङ्ग, वेनबाट उत्पन्न भएका पृथु, भरत, नहूषका पत्र ययाति र गय 
आदि राजाधिराजहरूले आआपफ्नो एकाधिकारमा रहेको साम्राज्य छोडेर हजुरलाई प्राप्त गर्न भनेर 
जङ्गल गए । हजुरको मार्ममा रही हजुरफै मार्गको अनुसरण गरेका ती राजाहरूले सामान्य मान्छेले 
के यो संसारमा दुःख पाए होलान् ? पाएनन्, किनभने उनीहरू मुक्त भए । त्यसैले हजुरको 
मार्ग अस्पष्ट कैन । 


कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध 
माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवगम् । 
लक्षम्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य 


मत्यां सदोरुभयमथविविक्तदुष्टिः ॥ ४२॥ 
पढार्थ तव  हजुरको का कुनस्त्रीले 
जनतापवगंम्  भक्तजनहरूको पादसरोजगन्धं  चरणकमलको अविगणय्य  हजुरको अनादर 
अपवर्ग मोक्षरूप हूनुभएका सुगन्धलाई गरेर 
ठक्ष्म्याखयं  लक्ष्मीको आश्रय आघ्राय  सुंधेर सदा  सरं 
सन्मुखरितं  विचारशील अथविविक्तदुष्टिः  आपन हित उरुभयं  जन्म, जरा आदि धरै 
व्यक्तिहरूद्वारा वर्णित र अहितको चिन्तन गर्न समर्थं भयले युक्त 
गुणाख्यस्य  गुणका खानि मत्यां  मनुष्यको स्वभाव अन्यं तु  अरु ने पुरुषलाई 
भएका भएकी श्रयेत  सेवा गर्ली 





ताक्यार्थ हजुरको भनादइ अनुसार म आफूसमानको कुनै राजकुमारलाई वरण गर्दन । हे प्रभु! 
श्रवण, कीर्तन आदिमा एकाग्र भई लागेका भक्तजनहरूलाई हजुर अपवर्ग मोक्ष प्रदान गर्नहुन्छ। 


रामालन्द्री टीका 


४६०० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


हजुर साक्षात् लोकजननी भगवती लक्ष्मीको आश्रय हूनहृन्छ । गुणका खानि भएका हजुरको 
चरणकमलको सुगन्ध सुंधेर सांसारिक पीडाबाट मुक्ति मिल्दछ भनी विचारशील सज्जनहरू 
बतारंछन्। त्यसैले आफनो हित र अहित कहाँ छ भनेर राम्ररी बुणेकी कुन चाहं त्यस्ती स्त्री होली 
जसले हजुरलाई अनादर गरेर सध जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि आदि अनेक दुःख र भयले युक्त अरू 
कुनै पुरुषलाई वरण गर्ली । 


तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीश 

मात्मानमत्र च परत्र च कामपूरम्। 
स्यान्मे तवाङ्धिररणं सृतिभिभ्र॑मन्त्या 

यो वे भजन्तमुपयात्यनृतापवरगंः ॥ ४३॥ 





पदार्थ तं  त्यस्ता व्यक्ति लाई 

जगताम्  सम्पूर्ण जगत्को त्वा  हजुरलाई उपयाति  स्वयं प्राप्त हुन्छ 
अधीङ्ञम्  स्वामी अनुरूपं  आप्नो योग्य मानेर व्यस्तो हजुरको 

आत्मानम्  प्राणीहरूका अभजं  वरण गँ अङ्घ्रिः  चरणकमल 
आत्मा अनृतापवगंः  मिथ्या संसारबाट सृतिभिः  अनेक जन्मद्रारा 
उत्रच यो लोकमा र मूक्ति दिने भ्रमन्त्या  संसारमा इलिरहने 
परत्र च  परलोकमा पनि यःवै जुन मे  मेरो 

कामपूरं  सम्पूर्णं कामनालाई तव  हजुरको चरणकमल अरणं  सेव्यरूपमा आश्रय 
पूर्ण गरिदिने भजन्तं  सर्धं सेवा गर्न स्यात्  होस् 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्ण लोकहरूका एक मात्र स्वामी र सबे प्राणीहरूको आत्मा 
पनि हूनहुन्छ । यो लोक र परलोकका सम्पूर्ण कामनाहरूलाई हजुरले नै पूर्ण गरिदिनुह॒न्छ । त्यसैले 
मेले हजुरलाई आफ्नो योग्य ठानेर नै वरण गरेकी हं । हजुरको चरणकमलले मिथ्या सांसारिक 
दुःखनाट मुक्ति प्रदान गर्दछछ। आफ्नो भजन गर्ने व्यक्तिलाई त्यस चरणकमलको प्राप्ति हुन्छ। 
त्यसैले म॒ आफ्नो कर्म अनुसार संसारमा अनेक जुनी लिएर जति नै पटक इलिरहे पनि म हजुरकै 
सेवनीय चरणकमलको आश्चरयमा रहन सक । 


तस्याः स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः 

स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वबिडालभृत्याः। 
यत्कणमूलमरिकषंण नोपयायाद् 

युष्मत्कथा मृडविरिज्चसभासु गीता ॥ ४४॥ 


रामालन्द्री टीका 


४६०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ भवता  हजुर्रारा प्वालभित्र 

अच्युत  हे अच्युत उपदिष्टाः  गुणशाली भनेर मृडविरिञ्चसभासु  महादेव, 
अरिकषण  हे शत्रुनाशक बतादइएका ब्रह्मा आदिका सभाहरूमा 
स्त्रीणां  स्त्रीहरूको नृपाः  राजाहरू गीता  गादइएको 

गृहेषु  घरमा तस्याः  त्यस्ता अभागिनी युष्मत्कथा  हजुरको 
खरगोरुवबिडालमभृत्याः  गधा, स्त्रीका पति लीलाचरित्र र महिमाका कथा 
गोरु, कुकुर, बिरालो र नोकर स्युः  होलान् न उपयायात्  प्रवेश गरेको छैन 
जस्ता यत्कण॑मूलं  जसको कानको 





वाक्यार्थ हे अच्युत! हे शत्रुनाशक ! हजुरद्रारा गुणशाली भनिएका गधा, गोरु, कुकुर र 
बिरालो जस्ता घरमा बस्ने आइमाईका नोकर राजाहरू त त्यस्ता अभागिनी स्त्रीका पति होलान्, 
जुन स्त्रीको कानभित्र महादेव, ब्रह्माजी जस्ता श्रेष्ठ देवताहरूको सभामा पनि गाइने हजुरका 
महिमा र लीलाचरित्रका कथाहरूले कटिल्यै प्रवेश पाएका छैनन्। 


त्वक्दमश्रुरोमनखकेदापिनद्धमन्त 
मोसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । 
जीवच्छवं भजति कान्तमतिविमूढा 
प पदान्नमकरन्दमनिघ्रती ९ 
या ते पदान्नमकरन्दमनिघ्रती स्त्री ॥ ४५॥ 


पदार्थ कान्तमतिः  कमनीय प्रिय वातं  मासु, हड्डी, रगत, 
या  जुन पति नै यही हो भन्ने बुद्धि किरा, मलमूत्र, कफ, पित्त र 
विमूढा  मूर्ख भएकी त्यस स्त्रीले नै वायुले युक्त 

स्त्री  स्तरीले त्वक्रमश्रुरोमनखकेशपिनद्धं  जीवच्छवं  जिरंदो भएर पनि 
ते  हजुरको छला, दाही, जुँगा, रँ, नड र॒लासजस्तो पुरुषलाई 
पदान्नमकरन्दं  चरणकमलको कपालले ढाकिएको भजति  सेवन गर्दकछे 

सुगन्ध अन्तः  शरीरभित्र 

अजिघ्रती  सुंघेकी रैन मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्त 





ताक्यार्थ बाहिरबाट छाला, दाही, जुँगा, रँ, नड, कपाल आदिले ढाकिएको र॒भित्रपट्टि मासु, 
हाड, रगत, किरा, मलमूत्र, कफ, पित्त र वायु भरिएकाले जिङँदो भएर पनि लास जस्तो शरीर 
भएको कुन पुरुषलाई केवल त्यस्ती मूर्ख स्त्रीले मात्र आफ्नो प्रिय पति ठानी सेवन गर्दकछठे जसले 
हजुरको चरणकमलको सुगन्ध सुंघेकी कैन । 

विवरण माथिका दुई श्लोकमा रुक्मिणीले परमात्मालाई छाडी अरू राजाहरूको वरण गर्न स्त्री 
महामूर्ख र महाअभागिनी हो भनी बताएकी छ्िन्। भगवानूले जुन अरू राजाहरूलाई वरण गर्न 
भनी सल्लाह दिनुभएको थियो, ती सबै राजाहरू गधा, गोरु आदि जस्ता हुन् भनी रुकिमिणीले 


रालालन्द्री टीका 


४६०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


बताएकी चछिन्। गधा भारी बोकिरहन्छ, त्यस्तै अज्ञानी राजाहरू संसारैको बोख आले उठाए 
व्यर्थम यसको भारी बोक्दछन्। गोर सर्धँ जोतिए ॐ ती राजाहरू पनि संसारमा जोतिद्रहन्छन् । 
कुकुर जताततैबाट अपमानित भए फैँ ती संसारमा आसक्त भएका व्यक्तिहरूले पनि समाज, 
परिवार आदि सबेतिरबाट अपमानित भद्ररहनुपर्दछ । बिरालो हिं्रक भए य ती संसारीहरू पनि 
दयाहीन अनि परपीडक हृन्छन्। यस्ता अज्ञानी संसारी राजाहरूलाई त्यही अभागी स्त्रीले वरण 
गर्दकछठे जसले परमात्माको चरणकमलको विषयमा अलिकति पनि थाहा पाएको कैन । रुक्मिणी 
भन्छिन् हे परमात्मा ! हजुरका अनन्त गुणले युक्त चरित्रहरू जसको कानको प्वालसम्म पुगेके 
केन्, त्यस्ताले मात्र परमात्मालाई छाडी तुच्छ संसारलाई वरण गर्वछन्। जसले एकपटक पनि 
परमात्माका दिव्य कल्याणमय गुणहरूको विषयमा सुनेको छ, त्यो व्यक्ति कसै गरी पनि 
संसारको पछि लाग्देन । 

दोस्रो श्लोकमा चाहं रुक्िमिणीले श्रीकृष्णलाई आफूले शरीरदृष्टिले मात्र नभई आत्मदृष्टिले 
ने पति बनाएको रहस्य खोलेकी छिन्। पतिलाई कान्त भनिन्छ । कान्त शब्दले प्रियतम भन्ने अर्थ 
नुखांछ । संसारमा सबभन्दा बढी प्रिय आत्मा ने छ । पति आदिमा हुने प्रेम पनि ती शरीरभित्र 
आत्मा रहन्जेल मात्र हुन्छ । आत्मा विना शरीर लाससमान ह॒न्छ। जुन वेलामा शरीर बांँचेको 
देखिन्छ, त्यस वेलामा पनि वास्तवमा यो जड एवं मरेको नै छ। यसैले त्यस्तो शरीरलाई यहां 
जीवच्छव भनिएको छ। यो पदको अर्थ हृन्छ ज्यँदो हँदाहदे पनि मूर्दसिमानको । यसरी जुन 
आत्माका लागि संसारभर प्रेम गरिन्छ अनि प्रेम गरिने पुत्र, पति आदि व्यक्तिहरूभित्र पनि जुन 
आत्मा ने पसी तिनीहरूलाई चेतन रै बनाइदिएको छ, त्यसैलाई भुली अरू मूर्दसमानका जड 
पदार्थहरूलाई पति मान्नुको के अर्थ छ? पाति इति पतिः अर्थात् जसले जोगार, उसेलाई पति 
भनिन्छ । जो आफ मृत्युबाट जोगिन सक्देन र जीवित कछंदारछँदे पनि मूर्दासमानको छ, त्यस्तो शरीर 
पनि कहीं पति हुन सक्छ ? पति बनाउने नै भए ज्युँदी आदमाईले बुद्धि पुय्याई परमात्मालाई पति 
बनाउनुपर्दछ । यहाँ आत्माभन्दा शरीर हेय एवं तुच्छ भएको जनाउन शरीरमा रहने विभिन्न विकारी 
पदार्थहरूको वर्णन गरिएको छ । छला, मासु, रगत, नड, कपाल, हाड, दिसापिसाब, कफ, वात 
र पित्त आदिले भरिएको शरीर एकातिर छ भने शुक्रं अकायं अव्रणं अस्नाविरं शुद्धम् अर्थात् 
स्वयंप्रकाश, तीनै थरी शरीर अनि चोटपटक र नाडी नसाले रहित भएको शुद्ध आत्मतत्व 
अर्कोतिर छ। त्यस्तो शुद्ध एवं अपरिवर्तनीय आत्मालाई छडी कुन बुद्धिमती स्त्रीले वीभत्स 
शरीरलाई पतिको रूपमा वरण गर्ली ? भन्ने रुकिमिणीको भनाइको तात्पर्य हो । 


अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग 
आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदुष्टः । 
यद्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो 
मामीक्षसे तदु ह नः परमानुकम्पा ॥ ५६॥ 


रामालन्द्री टीका 


४६०२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पढार्थ ते  हजुरको उपात्तरजोऽतिमात्रः  उत्कृष्ट 
अम्बुजाक्ष  हे कमलनयन चरणानुरागः  चरणकमलको रजोगुणलाई स्वीकार गरेर 
मयिच ममा मेरो रूप, प्रम माम्  प्रकृतिरूपा मलाई 
सौन्दर्य वा गुणको विषयमा मम  मेरो ईक्षसे  ठेर्नहुन्छ 

पनि अस्तु  होस् तदुह  त्यो हेराइने 
अनतिरिक्तदुष्टेः  विशेष दृष्टि यिं  जब नः  हाम्रो लागि 
नराख्नुभएका अस्य  यस विश्वको परमा  निरतिशय 

आत्मन्  आपफूमा वृद्धये  वृद्धि विस्तारका अनुकम्पा  अनुग्रह हुन्छ 
रतस्य  रत हुनुभएका लागि 





ताक्यार्थ हे कमलनयन ! हजुर आफ्नै आनन्दमा मस्त हूनुहृन्छ । मेरो रूप, सौन्दर्य वा गुणको 
विषयमा हजुरमा कुनै विशेष दृष्टि छैन उदासीन हुनृहुन्छ । बाह्य विषयमा स्धँ उदासीन रहने 
हजुरको चरणकमलमा मेरो स्च प्रम रहिरहोस्, म यही चाहन्हुं । जब हजुरले संसारको विस्तार 
गर्नका लागि उत्कट रजोगुणलाई स्वीकार गर्नृहुन्छ र प्रकृतिरूपा मलाई साक्षीभावले हैर्नहुन्छ, तब 
हजुरको त्यो मतिरको दृष्टि नै मेरो लागि परम अनुग्रह हुन्छ । 


नैवालीकमहं  ४ ४ मधुसूदन 

नेवाटीकमहं मन्यव व्चस्तं मघुसूदन । 

अम्बाया इव हि प्रायः कन्यायाः स्याद् रतिः क्वचित् ॥ ४७॥ 
पदार्थ अहं  म कन्यायाः  कन्याको 
मधुसूदन  हे मधुसूदन अलीकं  असत्य प्रायः  कहिलेकाहीं 
ते  हजुरको न एव मन्ये  मान्दं क्वचित्  अर्को पुरुषमा 
वचः  आप्नो अनुरूप हि  किनभने रतिः  प्रेम 
पुरुषको वरण गर भन्ने अम्बायाः इव  काशिराजकी स्यात्  हन सक्छ 
भनाइलाई छोरी अम्बाको जस्तैने 





ताक्यार्थ हे मधुसूदन ! कुनै आप्र समानको पुरुषलाई वरण गर भन्ने हजुरको वचनलाई म 
असत्य मान्दिनँ। किनभने कहिलेकाहीं एउटा पुरुषको भएर पनि परिस्थिति अनुसार काशिराजपुत्री 
अम्बाको ॐ कन्याको कुनै अर्को पुरूषमा प्रेम हुन सक्दछ । 

विशेष काशिराजका अम्बा, अम्बिका र अम्बालिका गरी तीन ओटी पूत्रीलाई भीष्मपितामहले 
चित्राङ्गद र विचित्रवीर्यका लागि भनेर स्वयंवरमण्डपबाट हरण गरे। त्यसमध्ये जेठी अम्बाले 
आफूले शाल्वलाई मन पराएको र उसैलाई मनले पति मानेको बताएपछि भीष्मले अम्बालाई 
शाल्वके पासमा फर्कइ्दिए, तर शाल्वले अरुद्रारा हरण गरिएकीलाई म पत्नी बनारंँदिनँ भनेर 
स्वीकार नगररेपच्छि अम्बा फर्किन् र आपफूलाई हरण गर्ने भीष्मलाई म अब तपाईसंग नै विवाह गर्न 
चाहन्द्ु भनिन्। भीष्मका गुरु परशुरामले भीष्मलाई तिमीले अम्बासंग विवाह गर्नु नै उचित हुन्छ 
भनी सम्णाठंदा समेत भीष्मले आजीवन ब्रह्मचर्य पालना गर्ने आफ्नो वचनबद्धताका कारण 


रामालन्द्री टीका 


८६०० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 


अम्बासंग विवाह गर्न मानेनन्। त्यसपछि अम्बाले तपस्या गरी शरीर त्यागिन् र भीष्मसंग प्रतिशोध 
लिन शिखण्डी भएर जन्मिइन् भन्ने प्रसङ्ग महाभारतमा पाडन्छ । 


व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम्। 
बुघोऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रदुभयच्युतः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ नवं नवं  नयाँ नयाँ पुरुषतिर तां  त्यस्ती वेश्यालाई 
व्युढायाः च अपि  विवाहिता अभ्येति  जान्छ बिभ्रत्  भरणपोषण गर्ने पुरुष 
भएर पनि बुधः  सज्जनले उभयनच्युतः  दुबे लोकबाट 
पुंश्चल्याः  वेश्या स्त्रीको असतीं  असती स्त्रीलाई भ्रष्ट हुन्छ 

मनः  मन न बिभृयात्  स्वीकार नगरोस् 





वाक्यार्थ वेश्या स्त्रीको मन विवाहिता भएर पनि नयाँ नयाँ पुरुषतिर गदरहन्छ । त्यसैले सज्जन 
पुरुषले त्यस्ती असती स्त्रीलाई स्वीकार नगर्नू। त्यस्ती स्त्रीलाई स्वीकार गरी भरणपोषण गर्ने 
पुरुष यो लोक र परलोक दुबैबाट भ्रष्ट हृन्छ । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
साघ्व्येतच्छ्रतुकामेस्त्वं राजपुत्र प्ररुम्मिता । 
मयोदितं यदन्वात्थ सवं तत् सत्यमेव हि ॥ ४९॥ 





पदार्थ हामीद्रारा अन्वात्थ  व्याख्या गयौ 
साध्वि  हे सती त्वं  तिमी दोहोयायौ 

राजपुत्रि  हे राजकुमारी प्रलम्भिता  टटा गरिएकी हौ तत् त्यो 

एतत्  तिमीले भनेका यी सबै मया  मद्रारा सवं हि  सवैनै 
कुराहरू उदितं  बतादइएका कुराहरूलाई सत्यम् एव  यथार्थ हो 
श्रोतुकामेः  सुने इच्छा भएका यत्  जुन 


ताक्यार्थ हे सती ! हे राजकुमारी ! तिम्रा यिनै कुराहरू सुनने इच्छाले मेले तिमीसंग ख्यालघ्ट्रा 
गरेको हँ । मेले तिमीलाई जेजे भनँ र ती मेरा भनाइलाई तिमीले जसरी व्याख्या गयौ, त्यो सवे 
सत्य हो । 


यान् यान् कामयसे कामान् मय्यकामाय भामिनि । 
सन्ति द्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यदा ॥ ५०॥ 


पढार्थ समाप्तिका लागि कामयसे  इच्छा गरेकी छ्यौ 
भामिनि  हे सुन्दरी यान् यान्  जेजे कल्याणि  हे कल्याणि 
अकामाय  कामनाको कामान्  कामनाहरू मयि  ममाथि 


रालालन्द्री टीका 


८६०५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
एकान्तभक्तायाः  अत्यन्तै प्रम तव  तिम्रा लागि ती नित्यदा  सर्धं 
गर्ने भएकी कामनाहरू सन्तिहि प्राप्तनै छन् 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! कामनाको समाप्तिका लागि तिमीले मबाट जेजे कुराहरू पूर्ण होऊन् 
भन्ने चाहेकी छ्य, ती कामनाहरू त ममाथि अत्यन्त प्रेम गर्ने भएकी तिमीलाई सर्धं ने प्राप्त छन्। 


उपलब्धं पतिप्रेम पातिब्रत्यं च तेऽनघे । 
यद्वाक्येकवाल्यमानाया न धी्म॑य्यपकर्षिंता ॥ ५१ ॥ 


पलढार्थ उपलब्धं  देखें गराउन खोजिएकी तिम्रो 
अनघे  हे निष्पाप रुकिमिणी यद्  जो मयि  ममा रहेको 

ते तिम्रो वाक्यैः  मेरा ती विभिन धीः  बुद्धि 

पतिप्रेम  पतिप्रेम वचनहरूद्रारा न अपक्षिंता  अन्यत्र हटेन 
पातिव्रत्यं च  पातित्रत्य पनि चाल्यमानायाः  विचलित 





ताक्यार्थ हे निष्पाप रुक्मिणी ! मेले तिम्रो अटल पतिप्रेम र दृढ पातित्रत्यलाई देखे । मेले ती 
विभिन्न वचनहरूद्ारा तिमीलाई विचलित गराउन खोजेको धि, तर तिम्रो ममा यति प्रगाढ बुद्धि 
रहे कि केही गरे पनि तिम्नो बुद्धि मदेखि अन्यत्र कतै पनि मोडिएन । 


ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा तचयंया । 
कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२॥ 





पदार्थ मां  मलाई भजन्ति  भजन गर्दछन् 
कामात्मानः  विषयभोगमा दाम्पत्ये  दाम्पत्य जीवनको तिनीहरू 

चित्त भएका सुखभोगका लागि मम मेरो 

ये  जुन मान्छेहरूले तपसा  तपस्या र मायया  मायाद्रारा 
अपवर्गेशं  मोक्षदाता व्रतचयंया  ब्रह्मचर्यद्रारा मोहिताः  मोहित छन् 


ताक्यार्थ म मोक्षदाता हं तर विषयभोगमा आसक्त भएका सकाम कर्म गर्नेहरूले दाम्पत्य 
जीवनको सुखका लागि अनेक तपस्या र ब्रह्मचर्याय मेरो भजन गर्वछन् भने तिनीहरू मेरो 
मायाद्रारा मोहित भएका हुन् । 


मां प्राप्य मानिन्यपवर्गंसम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम्। 
ते मन्दभाग्या निरयेऽपि ये नृणां मात्रात्मकत्वान्निरयः सुसङ्गमः॥ ५३॥ 


पढार्थ अपवगंसम्पदं  मोक्षसहितको स्वामी 
मानिनि  दृढ सङ्ल्प भएकी हे सम्पूर्ण सम्पत्तिका आश्रय मां  मलाई 
रुविमणी तत्पतिं  ती सम्पत्तिहरूका प्राप्य  प्राप्त गरेर पनि 


रामालन्द्री टीका 


८६०६ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६० 
ये  जसले ये  जुन विषयभोग लागि 

  अ  
सम्पदः एव  विषयभोगलाई ने निरये अपि  नरक तुल्य मात्रात्मकत्वात्  विषय 
वाञ्छन्ति  चाहन्छन् कुकुर, सुंगुर आदिको जुनीमा भोगतुल्य भएकाले 
ते  तिनीहरू पनि सुलभ छन्, अतः निरयः  नरक नै 
मन्दभाग्याः  मन्दभागी हृन् नृणां  त्यस्ता मानिसहरूका सुसङ्गमः  उचित ठहर्दछ 


ताक्यार्थ दृढ सडल्प भएकी हे रुक्मिणी ! मोक्ष तथा सम्पूर्ण सम्पत्तिहरूको आश्रय र स्वामी 
भएको मलाई प्राप्त गरेर पनि जसले विषयभोगजन्य सुखलाई नै चाहन्छन् तिनीहरू मन्दभागी हन् 
किनभने विषयसुख त सुँगुर, कुकुर आदिको अति निकृष्ट जुनीमा पनि सहज प्राप्त छ तर मेरो 
सेवा प्राप्त छैन । अतः त्यस्ता मानिसहरूका लागि विषय भोग जस्तै भएकाले तिनीहरू नरकमा 
जानु ने उपयुक्त ठहर्दछ। 


दिष्ट्या गृहेङ्वय॑सकृन्मयि त्वया कृतातुवृत्तिम॑वमोचनी खठेः । 
सुदुष्करासो सुतरां दुरारिषो ह्यसुंभराया निकृतिञ्जुषः स्त्रियाः ॥ ५४ ॥ 


पदढार्थ असो  यो सेवा त॒प्त गराउने 

गृहेश्वरि  हे गृहेश्वरी भवमोचनी  सांसारिक दुरादिषः  नराम्रा कामना 
दिष्ट्या  राम्रो भयो किनभने बन्धनबाट मुक्ति दिनेवाला छ भएकी 

त्वया  तिमीद्रारा खलः  दुर्जनहरूद्रारा सेवा गर्व स्त्रियाः हि  स्त्रीका लागि त 
असकृत्  निरन्तर असाध्य कठिन सुतरां  निश्चय नै 

मयि  ममा निकृतिञ्जुषः  दूषित चित्त सुदुष्करा  गर्न अति नै कठिन 
अनुवृत्तिः  सेवा भएकी छ 

कृता  गरियो असुंभरायाः  इन्द्रियलाई मात्र 





ताक्यार्थ हे गृहेश्वरी ! यो राम्रो कुरा हो कि तिमीले मेरो निरन्तर सेवा गरेकी छयौ । मेरो 
सेवाले सांसारिक बन्धनबाट मुक्तिप्रदान गर्द । दुष्टहरूले यस्तो सेवा गर्न सक्दैनन् । जुन स्त्रीको 
चित्त दूषित छ, जसले इन्द्रियहरूको तुप्तिका लागि मात्र अनेक प्रकारका नराग्रा कामनाहरू 
गरेकी छ, त्यस्ती स्त्रीका लागि त मेरो सेवा खन् अत्यन्त कठिन छ। 


न त्वादुी प्रणयिनीं गृहिणीं गेषु 
पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाठे । 
प्राप्तान् नृपानवगणय्य रहोहरो मे 
प्रस्थापितो द्विज उपश्चुतसत्कथस्य ॥ ५५॥ 
पढार्थ मानिनि  हे दृढसङ्ल्पवाली यया  जुन तिमीद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


स्वविवाहकाठे  आपनो 
विवाहको समयमा 
प्राप्तान्  आएका 
नृपान्  राजाहरूलाई 
अवगणय्य  उपेक्षा गरेर 
उपश्चुतसत्क्थस्य  शुभ 


श्रीमद्भागवत 


लीलाकथा सुनेके आधारमा 
मे  मेरो लागि 

रहोहरः  गुप्त सन्देशवाहक 
दूत 

द्विजः  ब्राह्मण 

प्रस्थापितः  पठाइयो 





४६०७ 
अध्याय ६ 


गृहेषु  गृहस्थ आश्रममा 
त्वादुक्षीं  तिमीजस्ती 
प्रणयिनीं  परमप्रेमिका 
गृहिणीं  पत्नी अर्को 
न पश्यामि  देखिदिनं 


ताक्यार्थ हे दृढसङ्ल्पवाली रुक्मिणी ! जुन समयमा तिमीले मलाई देखेकी थिडनौ केवल मेरो 
बारेमा सुनेकी मात्र थियौ, सुनके आधारमा आफ्नो विवाहको समयमा तिमीलाई विवाह गर्न भनेर 
आएका अनेक राजाहरूलाई उपेक्षा गरेर तिमीले म भएको ठा॑मा गुप्त सन्देशवाहक ब्राह्मणलाई 
सन्देश बोकाएर पठाएकी धियौ । यस्ती तिमीजस्ती परमप्रेमिका पत्नी म यो गृहस्थ आश्रममा 


तिमीबाहेक अरू कोही पनि देखिदिनं। 
भ्रातुविंरूपकरणं युधि निनिंतस्य 


परादाहपवेणि च तद्रघमक्षगोष्ट्याम् । 


दुःखं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या 
नैवाजवीः किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ ५६ ॥ 


पदार्थ 

युधि  युद्धमा 

निनिंतस्य  हारेको 

भ्रातुः  तिम्रो दाइ रुक्मीको 
विरूपकरणं  विरूप गरिएको 
प्रोद्राहपवेणि  अनिरुद्धको 
विवाहको समयमा 
अक्षगोष्ट्यां  चूतसभामा 


तद्वधं च  ती रुक्मीको वध 
पनि गरियो 

समुत्थं  ती घटनाको 
सम्षनाबाट उत्पन्न हुने 

दुःखं  दुःखलाई 
अस्मदयोगभीत्या  हामीसंग 
हुने वियोगको डरका कारण 
असहः  सहन गययौ 





किम् अपि  केटी पनि 
न ए अवबवीः  बौलिनौ 
तेन  त्यसकारण 

ते  तिमीद्रारा 

वयं  हामीहरू 


जिताः  वशीभूत भएका छँ 


ताक्यार्थ तिमीलाई हरण गर्ने समयमा मैले तिम्रा दाइ रुक्मीलाई युद्धमा पराजित गरेर उनलाई 
विरूप बनाद्दिणँ । अनिरु्धको विवाहोत्सवका सन्दर्भमा आयोजित द्यूतसभामा मेरा दाइ बलरामले 
उनको बध गरिदिनुभयो । यी घटनाहरूको सम्ख्ना हदा तिमीलाई बारम्बार दुःखको अनुभूति हदो 
हो, तर मसंग वियोग हुने हो कि भन्ने ठानेर तिमीले ती सब दुःखहरूलाई सहन गय्यो, केही पनि 
बोलिनौ । तिम्रो यही स्नेहका कारण म तिम्रो वशीभूत भएको हु । 


दूतस्त्वयात्मलमभने सुविविक्तमन्तः 
प्रस्थापितो मयि चिरायति शुन्यमेतत्। 


रामालन्द्री टीका 


४६०८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 

मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोम्यं 

तिष्ठेत तत् त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः ॥ ५७ ॥ 

पदार्थ मयि  मैले पुरुषको लागि योग्य छैन भनेर 
त्वया  तिमीद्रारा चिरायति  विलम्ब गर्दा जिहासे  त्यागने निश्चय गयौ 
आत्मलभने  मलाई प्राप्त गर्न एतत्  यो सम्पूर्ण विश्वलाई तत्  त्यो तिग्रो प्रेमभाव 
सुविविक्तमन्त्रः  गुप्त शून्यं  शून्य त्वयि  तिमीमै 
सन्देशवाला मत्वा  मानेर तिष्ठेत  रहोस् 
दूतः  दूत इदं  यो वयं  हामी चाहं 
प्रस्थापितः  पठादइयो त्यस अङ्गं  सुन्दर शरीरलाई प्रतिनन्द्यामः  साधुवादद्रारा 
वेला अनन्ययोग्यं  कुनै अरू अभिनन्दन गर्द 





ताक्यार्थ हे रुक्मिणी ! तिमीले मलाई पतिका रूपमा प्राप्त गर्न मकहाँ गुप्तसन्देशसहित दूत 
पठाएकी धियौ, तर जब म आडउन अलिकति ठिलो भयो, तब तिमीले यो सम्पूर्ण विश्वलाई शून्य 
देखन थाल्यौ । आफ्नो सवङ्सुन्दर शरीरलाई कुनै अर्को पुरुषको लागि योग्य नभएको ठानेर 
तिमीले शरीरे त्यागने इच्छा गरेकी धियौ । तिम्रो मप्रतिको यो अगाध प्रेमभाव तिमी रहोस्। म 
त्यसको बदलामा तिमीलाई केही दिन त सविदर्न, तर साधुवादद्वारा तिमीलाई अवश्य अभिनन्दन 
गर्दष्ु। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं सोरतसंरपिभगवाञ्जगदीर्वरः । 
स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८ ॥ 


पदढार्थ लीला  लक्ष्मीरूपिणी 
स्वरतः  आत्माराम विडम्बयन्  अनुकरण गर्दै रुकिमिणीसंग 
जगदीश्वरः  जगदीश्वर एवं  यसरी रेमे  रमण गर्नुभयो 


भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले सोरतसंरपिः  प्रणयमूलक 
नरलोकं  मनुष्यको जस्तो मिटा वार्तालापहरूद्रारा 





ताक्यार्थ आत्माराम जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्णले पनि सामान्य मनुष्यको लीलाचरित्रको 
अनुकरण गर्दै उक्त प्रकारले दाम्पत्योचित प्रणयमूलक मिठामिठा वार्तालापहरू गर्दै साक्षात् 
लक्ष्मीरूपिणी रुक्मिणीसंँग रमण गर्नुभयो । 

तथान्यासामपि विभुरगृहेषु गृहवानिव । 

आस्थितो गृहमेधीयान् घमांन् लोकगुरुहैरिः ॥ ५९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८६०९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ आस्थितः  बसेर गृहमेधीयान् धर्मान्  गार्हस्थ्य 
तथा  त्यसै गरी विभुः  त्यति नै रूप धारण धर्मको पालन गर्दै 
अन्यासाम् अपि  अरू गर्ने सर्वव्यापक गृहवान् इव  गृहस्थ मै भएर 
पत्नीहरूको पनि लोकगुरुः  जगत्को गुरु रमण गर्नुभयो 

गृहेषु  घरमा हरिः  श्रीकृष्णले 





ताक्यार्थ जसरी रुक्िमिणीको महलमा भगवान् श्रीकृष्ण सुखपूर्वक विहार गर्नृहुन्थ्यो त्यसरी नै 
अन्य पत्नीहरूको महलमा पनि गृहस्थ ै भएर गार्हस्थ्य धर्मको पालना गर्द 
जगत्का पथप्रदर्शक गुरु सर्वव्यापक भगवान् श्रीकृष्णले ती पत्नीहरूका साथमा रमण गर्नुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
कृष्णरुक्मिणीसंवादो नाम षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४६१० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ६१ 


अथेकषष्टितमो ऽध्यायः 
अनिरुदढको विवाहोत्सवमा रुक्मीको वध 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकैकशस्ताः कृष्णस्य पुत्रान् दरादशाबलाः 


अजीजनन्ननवमान् पितुः सवांत्मसम्पदा ॥ १॥ 


पढार्थ एकेकशः  प्रत्यकले 

ताः ती सवात्मसम्पदा  बल, वीर्य, 
कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णका सौन्दर्य आदि सम्पूर्ण सम्पत्तिद्रारा 
अबलाः  पत्नीहरू पितुः  पिता श्रीकृष्णभन्दा 


अनवमान्  कम नभएका 
दरदश  दशदश ओट 
पुत्रान्  छोराहरू 





अजीजनन्  जन्माए 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका सम्पूर्ण पत्नीहरू प्रत्येकले दशदश ओट पुत्रहरू जन्माए । ती 
पुत्रहरू बल, वीर्य, सौन्दर्य आदि सम्पत्तिका दृष्टिले पिता श्रीकृष्णभन्दा कम धथिएनन्। 


गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् । 


प्रष्टं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्त्वविदः स्त्रियः ॥ २॥ 


पदार्थ बस्नुभएको 

अच्युतं  भगवान् अच्युत वीक्ष्य  देखेर 

गृहात्  आआप्नो महलबाट न तत्तत्त्वविद्ः  भगवान् 
अनपगं  कहिल्यै बाहिर श्रीकृष्णको वास्तविक 
नजानुभएको स्वरूपलाई नजानेका 
स्थितं  सध आफ्नै महलमा राजपुत्यः  राजपुत्री 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण कहिल्यै आफ्नो महलबाट बाहिर 


स्त्रियः  ती श्रीकृष्णका 
पत्नीहरूले 

स्वं स्वं  आफैअफैलाई 
्रष्टं  भगवान्को प्रियतम 
न्यमंसत  मानन थाले 





नजाने, सर्धं आपूसंगै बसिरहने 


गरेको देखेर ती राजकुमारीहरू प्रत्येकले आपूलाई भगवानूको सबैभन्दा प्यारी भएको ठान्दथे । ती 
राजकुमारीहरूले आत्माराम भगवान् श्रीकृष्णको वास्तविक स्वरूपलाई जानेका धिएनन्। 


चावंन्नकोरावदनायतबाहुनेत्र 
सप्रमहासरसवीक्षितवल्युजल्पेः। 
 ९    
सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं 


नर,  न्द, ९  


स्वावन्रमः समशकन् वानता वभूम्नः 


॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


४६११ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ आंखा, प्रेममय मुस्कान, सरस विभूम्नः  आत्मानन्दले परिपूर्ण 
भगवतः  भगवान्को हेरादइ र मनोहर वाणीद्रारा भगवान्को 
चावंन्जकोशवदनायतबाहुनेत्रस सम्मोहिताः  मोहित भएका मनः  मनलाई 
प्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजव्येः  वनिताः  पत्नीहरूले विजेतुं  जित्न 

कमलको कोपिलाजस्तो सुन्दर स्वैः  आपनो न समराकन्  सकेनन् 

अनुहार, विशाल बाहु, ठुला विभ्रमः  अनेक भावभङ्गीद्रारा 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको कमलपुष्पको कोपिलाजस्तो सुन्दर अनुहार, विशाल बाहु, ठुला 
ओंँखा, प्रेमपूर्ण मुस्कान, सरस हेराइ र मनोहर वाणीद्रारा भगवान्का ती सब पत्नीहरू मोहित 
भएका थिए । उनीहरूले भगवान्को मनलाई जित्न अनेक शृङ्गारिक भावभङीहरू देखाँथे, तर पनि 
आत्मानन्दले परिपूर्णं भगवान् श्रीकृष्णको मनलाई उनीहरूले वशीभूत गर्न सकेनन्। 


स्मायावलोकल्वदशिंतभावहारि 
भ्रूमण्डलप्रहितसोरतमन्त्रशोण्डेः। 
पत्न्यस्तु शोडरशसहस्रमनङ्गबाणे 
यस्येन्द्रियं विमथितुं करणेन शेकुः ॥ ४ ॥ 
पदार्थ मनोहर आं खीभौँको सङ़तद्रारा इन्द्रियं  इन्द्रियहरूलाई 
स्मायावलोकल्वद्रिंतभावहारि रतिरागात्मक प्रस्तुति गर्न कुशल विमथितुं  विचलित गराउन 
भरूमण्डलप्रहितसोरतमन्त्रोण्डेः अनङ्गबाणेः  कामबाणद्रारा शोडशसहस्रं  सोह हजार 


मन्द मुस्कानसहितको सूक्ष्म करणेः  अन्य उपायद्रारा पनि पत्न्यः तु  पत्नीहरूले पनि 
हेराइदरारा सूचित प्रणयभाव तथा यस्य  जुन भगवान्का न शेकुः  सकेनन् 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका सोह हजार पत्नीहरू आआपफ्नो मन्दमुस्कानसहितको सूक्ष्म 
हेराृद्रारा प्रणयभावको प्रदर्शन गर्दथे। मनोहर ओंँखीभौँका अनेक सड़तहरूद्वारा रतिरागात्मकता 
प्रस्तुत गर्न उनीहरू कुशल थिए । यी बाहेक कामबाण प्रहार गरेर र अन्य उपायहरूको अवलम्बन 
गरेर पनि उनीहरूले भगवान्का मन आदि इन्द्रियहरूलाई विचलित गराउन सकेनन्। 


इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता 
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् । 

भेसुमुंदाविरतमेधितयानुराग 
हासावलोकनवसङ्गमलटसादयम् ॥ ५॥ 


पदार्थ देवताहरूले पनि पदवीं  प्राप्तिमार्ग 
ब्रह्मादयः अपि  ब्रह्मा आदि यदीयां  जसको न विदुः  जान्न सकेनन् 





रामालन्द्री टीका 


४६१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
इत्थं  त्यस्ता ताः ती अनुरागहासावलोकनवसङ्गम 
रमापतिं  लक्ष्मीपति स्त्रियः  स्त्रीहरूले लालसां  अनुरागयुक्त 
श्रीकृष्णलाई अविरतं  निरन्तर मुस्कान, हेराइ्, नवसमागमको 
पतिं  पतिका रूपमा एधितया  बददै गएको इच्छा आदिद्रारा 

अवाप्य  प्राप्त गरेर मुदा  हर्षद्रारा भेसुः  भगवान्को सेवा गर्दथे 





वाक्यार्थ ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि जसलाई प्राप्त गर्ने मार्ग बुम्न सकेका छैनन्, त्यस्ता 
लक्ष्मीपति भगवान् श्रीकृष्णलाई पतिका रूपमा प्राप्त गरेका ती स्त्रीहरूको प्रसन्नता दिनप्रतिदिन 
निरन्तर बद्दै गएको धियो । त्यसैले उनीहरूले पनि आफ्नो अनुरागयुक्त मुस्कान, हिरादइ र 
नवसमागमको इच्छा आदिद्रारा भगवानूको सेवा गर्ने गर्दथे। 


्रत्युद्गमासनवराहंणपाददोच 
ताम्बूखविश्रमणवीजनगन्धमाल्येः। 
केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः 
   


दासीशता अपि विभोविंदघुः स्म दास्यम् ॥ ६॥ 


विशेष यो श्लोक माथि १०५९।४५ मा नै आदइसकेको छ । यसैले यस श्लोकको पदार्थ र 
वाक्यार्थ सोही ठारँमा ठैर्नृहोला । 


तासां या दरपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिताः। 
अष्टो महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रदयुम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७॥ 


पदार्थ या  जुन तत्पुत्रान्  तिनीहरूका छोरा 
दपुत्राणां  दशदश ओटा अष्टो  रुकिमिणी आदि आठ पप्रयुम्नादीन्  प्रद्युम्न आदिका 
छोरा भएका ओटी बारेमा 

तासां  ती महिष्यः  प्रमुख रानीहरू ते  तपार्ईलाई 

कृष्णस्त्रीणां  श्रीकृष्णका पुरोदिताः  अगाडि बताइए गृणामि  बताह 
पत्नीहरूमध्ये तिनीहरूका 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! मेले तपार्ईलाई अगाडि नै बताएको धिं कि भगवान् श्रीकृष्णका 
रुक्मिणी आदि आठ ओटी मुख्य रानी थिए र तिनीहरू प्रत्येकले दशदश ओटा छोराहरू 
जन्माएका धिए। अब म तपार्ईदलाई तिने प्रधान पत्नीहरूको प्रद्युम्न आदि छोराहरूको विषयमा 
बता । 
् ५ वीयंवान् 
चारुूदष्णः सुदष्णङ्च चारुदहश्च वीयवान् । 


सुचारुरचारुयुप्तरव भद्रचारुस्तथापरः ॥  ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
चारुचन्द्रो विचारुर्च चारुङ्च दशमो हरेः। 
परदयुम्नप्रमुखा जाता रुकिमण्यां नावमाः पितु 
पढार्थ चारुदेहः च  चारुदेह 


रुकिमण्यां  रुकिमिणीमा सुचारुः  सुचारु 
प्रदुम्नप्रमुखाः  प्रद्युम्न नै जेठा चारुगुप्तः च  चारुगुप्त 
भएका भद्रचारुः  भद्रचार 
चारुदेष्णः  चारुदेष्ण चारुचन्द्रः  चारुचन्द्र 
सुदेष्णः च  सुदेष्ण विचारूः च  विचार 
वीयंवान्  अत्यन्त पराक्रमी तथा अपरः  त्यस्तै अर्का 





४६१२ 


अध्याय ६१ 


 ॥ ९ ॥ 


दरमः  दशौँ कान्छा 

चारुः च  चारु समेतका 
पितुः  पिता 

् 

हरेः  श्रीकृष्णभन्दा 

नावमाः  रूप, बल आदिमा 
कम नभएका 

जाताः  जन्मिए 


वाक्यार्थ रुक्मिणीको गर्भबाट दश ओटा पूत्रहरू जन्मिए । यिनीहरू क्रमशः प्रद्युम्न, चारुदेष्ण, 
सुदेष्ण, अत्यन्त पराक्रमी चारुदेह, सुचारु, चारुगुप्त, भद्रचारु, चारुचन्द्र, विचार र चारु हुन् । यी 
दश ओट पुत्रहरू रूप, बल आदिमा पिता श्रीकृष्णभन्दा कम धिएनन्। 


भातुः सुभानुः स्वभानुः प्रभानुभां॒मांस्तथा । 


चन्द्रभानुवृंहदुभानुरतिभातुस्तथाष्टमः ॥ १०॥ 


श्रीभानुः प्रतिभानुरच सत्यभामात्मजा दश्च । 


साम्बः सुमित्रः पुरुजिच्छतनिच्च सहस्रजित् ॥ ११॥ 


विजयरिचत्रकेतुरुच वसुमान् द्रविडः करतुः । 


जाम्बवत्याः सुता ह्येते साम्बाद्याः पितृसम्मताः॥ १२॥ 


पदार्थ 

भातुः  भानु 

सुभातुः  सुभानु 
स्वभानुः  स्वभन 
प्रभानुः  प्रभानु 
भानुमान्  भानुमान् 
चन्द्रभानुः  चन्द्रभानु 
बृहद्भानुः  बृहद्भानु 
तथा  तथा 

अष्टमः  आँ 
अतिभानुः  अतिभानु 


तथा  त्यसै गरी 

श्रीभानुः  श्रीभानु 

प्रतिभातुः च  प्रतिभानु गरी 
सत्यभामात्मजाः  सत्यभामाका 
छोराहरू 

दर  दश जना थिए 

साम्बः  साम्ब 

सुमित्रः  सुमित्र 

पुरुजित्  पुरुजित् 

शतजित्  शतजित् 
सहस्रजित् च  सहस्रजित् 





विजयः  विजय 

चित्रकेतुः  चित्रकेतु 

वसुमान्  वसुमान् 

द्रविडः  द्रविड 

क्रतुः च  क्रतु समेत 
जाम्बवत्याः  जाम्बवतीका 
सुताः  पत्रहरू थिए 
एतेहि यी 

साम्बादययाः साम्ब आदि दश छोरा 
पितुसम्मताः  पिता श्रीकृष्णका 
अत्यन्त प्रिय थिए 


रामालन्द्री टीका 


४६१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ सत्यभामाका भानु, सुभानु, स्वर्भानु, प्रभानु, भानुमान्, चनद्रभानु, बृहद्भानु, अतिभानु, 
श्रीभानु र प्रतिभानु नामका दश जना छोराहरू थिए । जाम्बवतीका पनि साम्ब, सुमित्र, पुरुजित्, 
शतजित्, सहस्रजित्, विजय, चित्रकेतु, वसुमान्, द्रविड र क्रतु नामका दश जना छोराहरू थिए। 
साम्ब आदि यी पुत्रहरू पिता श्रीकृष्णका अत्यन्त प्रिय थिए। 


वीरश्चन्द्रो ऽङ्वसेनङ्च चित्ररर्वेगवान् वृषः । 
आमः शङ्कुवंसुः श्रीमान् कुन्तिनांग्नजितेः सुताः ॥ १३॥ 





पढार्थ अश्वसेनः च  अश्वसेन शङ्कुः  शङ्कु 

नाग्नजितेः  नागनजिती चित्रगुः  चित्रगु वसुः  वसु 

सत्याका वेगवान्  वेगवान् श्रीमान्  परम तेजस्वी 

वीरः  वीर वृषः  वृष कुन्तिः  कुन्ति यी दश जना 
चन्द्रः  चन्द्र आमः  आम सुताः  छोराहरू थिए 


ताक्यार्थ नागनजिती सत्याका पनि क्रमशः वीर, चन्द्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान्, वृष, आम, 
शड कु, वसु र परम तेजस्वी कुन्ति नामका दश जना छोराहरू थिए। 


   
श्रुतः कविवृषो वीरः सुबाहुभद्र एकलः । 
रान्तिदंशंः पूणंमासः कालिन्द्याः सोमकोऽवरः ॥ ४ ॥ 


पढार्थ सुबाहुः  सुबाह पृणंमासः  पूर्णमास र 
कालिन्याः  कालिन्दीका एकलः  एक्लै शत्रुहरूको अवरः  कान्छा चाहं 
श्रुतः  श्रुत संहार गर्न सक्षम सोमकः  सोमक गरी दश 
कविः  कवि भद्रः  भद्र जना छोराहरू थिए 

वृषः  वृष शान्तिः  शान्ति 

वीरः  वीर दशः  दर्श 





ताक्यार्थ कालिन्दीका श्रुत, कवि, वृष, वीर, सुबाहु, एक्लै शत्रुहरूको संहार गर्न सक्षम भद्र, 
शान्ति, दर्श, पूर्णमास र कान्छा सोमक गरी दश जना छोराहरू थिए। 


र ४९४ 
प्रघोषो गात्रवान् सिंहो बलः प्रर उ्वंगः। 
माद्रयाः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः ॥ १५॥ 


पदार्थ सिंहः  सिंह सहः  सह 
माद्रयाः  मद्र देशकी बलः  बल ओजः  ओज र 
राजकुमारी लक्ष्मणाका प्रबलः  प्रबल अपराजितः  अपराजित 


ऊध्वंगः  ऊर्ध्वग 
महाशक्तिः  महाशक्ति 


प्रघोषः  प्रघोष 
गात्रवान्  गात्रवान् 


पुत्राः  पुत्रहरू धथिए 





रामालन्द्री टीका 


८६१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६१ 


ताक्यार्थ मद्र देशकी राजकुमारी लक्ष्मणाका प्रघोष, गात्रवान्, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, 
महाशक्ति, सह, ओज र अपराजित नामका दश जना पुत्रहरू धिए। 


वृको हषाोंऽनिरो गृध्रो वधंनोऽन्नाद एव च । 


महारा पावनो वहिर्मित्रविन्दात्मजा 


    


त्मजाः ब्धः ॥ १६॥ 


पढार्थ वधंनः  वर्धन ुधिः  क्षुधि 

वृकः  वृष अन्नादः एव च  अन्नाद समेत मित्रविन्दात्मजाः  

हषः  हर्ष महाशः  महाश मित्रविन्दाका छोराहरू थिए 
अनिलः  अनिल पावनः  पावन 

गृध्रः  गृघ्र वह्निः  वहि र 





ताक्यार्थ मित्रविन्दाका वृक, हर्ष, अनिल, गध्र, वर्धन, अन्नाद, महाश, पावन, वहि र क्षुधि 
नामका दश जना छोराहरू थिए। 


सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेनः शुरः प्रहरणोऽरिजित्। 
जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ प्रहरणः  प्रहरण आयुः  आयु 

भद्रायाः  भद्राका अरिजित्  अरिजित् सत्यकः च  सत्यक समेत दश 
सङ्ग्रामनित्  सडग्रामजित् जयः  जय पुत्रहरू थिए 

बृहत्सेनः  बृहत्सेन सुभद्रः  सुभद्र 

शूरः  शूर वामः  वाम 





वाक्यार्थ भद्राका सङ्ग्रामजित्, बृहत्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित्, जय, सुभद्र, वाम, आयु र 
सत्यक गरी दश जना छोराहरू धिए। 


दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताया रोदिण्यास्तनया हरेः। 
्दुम्नाच्चानिरुद्धो ऽभूद् रुकमवत्यां महाबलः ॥ 
पुत्रां तु रुक्रमिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे ॥ १८ ॥ 
एतेषां पुत्रपोत्रार्च बभूवुः कोटिशो नृप । 

मातरः कृष्णजातानां सहस्राणि च षोडशा ॥ १९॥ 


दीप्तिमान्  दीप्तिमान् राजन्  हे राजा परीक्षित् 
ता्रतप्ताद्याः  ताम्रतप्त आदि प्रद्युम्नात् च  प्रदयुम्नबाट 
तनयाः  छोराहरू भए नाम्ना  नामले 


पदार्थ 
हरेः  श्रीकृष्णका 
रोहिण्याः  रोहिणीबाट 


रालालन्द्री टीका 


०४९१६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
भोजकटे पुरे  भोजकट नगरमा अभूत्  जन्मिए नृप  हे राजा परीक्षित् 
रुक्मिणः  रुक्मीकी एतेषां  प्रदयुम्नबाहेक अरू पनि कृष्णजातानां  श्रीकृष्णका 
पुत्रयां  छोरी पुत्रपोत्राः च  पुत्रका पुत्र छोराहरूको 

रुक्मवत्यां तु  रुक्मवतीमा नातिहरू मातरः  आमाहरू ने 

महाबलः  महाबली कोटिशः  करोडौँ षोडदा सहस्राणि च  सोह 
अनिरुद्धः  अनिरुद्ध बभूवुः  भए हजार थिए 





वाक्यार्थ श्रीकृष्णकी रानी रोहिणीबाट दीप्तिमान्, ताम्रतप्त आदि दश जना छोराहरू जन्मिए। 
श्रीकृष्णका पुत्र प्रद्ुम्नको भोजकट नगरका राजा रुक्मीकी छोरी रुक्मवतीको गर्भवबाट महाबली 
अनिरुद्धको जन्म भयो । भगवान् श्रीकृष्णका प्रद्युम्नदेखि अतिरिक्त अन्य पुत्र र तिनीहरूका छोरा 
आदि गर्दे श्रीकृष्णका करोडौँं सन्तान भए । हि राजा परीक्षित् ! श्रीकृष्णका छोराहरूका आमा नै 
सोह हजार धिए। 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

कथं रुकम्यरिपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि । 

कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्धं प्रतीक्षते ॥ 
एतदाख्याहि मे विद्वन् दविषर्वेवाहिकं मिथः ॥ २०॥ 


पदार्थ कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा ।  परस्पर शत्रुता भएका 
रुक्मी  रुक्मीले परिभूतः  अपमानित भएर श्रीकृष्ण र रुक्मीको 
अरिपुत्राय  शत्रु श्रीकृष्णको तं  ती श्रीकृष्णलाई मिथः  एकआपसमा 

छोरो प्रद्युम्नलाई हन्तुं  मार्नका लागि वैवाहिकं  वैवाहिक सम्बन्ध 
दुहितरं  आप्नी छो रन्ध  उचित अवसर जुन भयो 

कथं  कसरी प्रतीक्षते  प्रतीक्षा गरिरहेको एतत्  यस विषयमा 
प्रादात्  दियो ऊ त थियो मे  मलाई 

युधि  युद्धमा विदन्  हे विद्वान् गुरुदेव आख्याहि  बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णलाई मारन उचित अवसरको प्रतीक्षा गरिरहेको रुक्मीले आफ्ना शत्र 
श्रीकृष्णका छोरा प्रद्युम्नलाई आफनी पुत्री रुक्मवतीको विवाह कसरी गरिदियो ? परस्परमा शत्रुता 
भएका श्रीकृष्ण र रुक्मीको बिच कसरी वैवाहिक सम्बन्ध कायम भयो? हे सर्वज्ञ गुरुदेव ! 
मलाई यस विषयमा कृपापूर्वक बताउनुहोस् । 


अनागतमतीतं च वतंमानमतीन्द्रियम् । 
विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक्. पश्यन्ति योगिनः ॥ २९॥ 
पदार्थ योगिनः  योगीहरूले अनागतं  भविष्यत् 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


अतीतं  भूत 
वतमानं  वर्तमान 


श्रीमद्भागवत 


नसक्ने 
विप्रकृष्टं  टाढाको वस्तु र 


८६१७ 
अध्याय ६१ 


पनि 
सम्यक्  राम्ररी 


अतीन्द्रियं  इन्द्रियले भेटन॒ व्यवहितं च  छेकिएको वस्तु पश्यन्ति  देख्दछन् 
वाक्यार्थ हे मनि! हजुर योगीश्वर हूनुहुन्छ योगीहरूले भूत, भविष्यत् र वर्तमान अनि 
अतीन्द्रिय वस्तु, टाढाको वस्तु र छेकिएको वस्तुलाई पनि राम्ररी देख्दकछन् । 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


वृतः स्वयंवरे साक्षादनद्वोऽङ्गयुतस्तया । 


   न्रे 


राज्ञः समेतान् निनिंत्य जहारेकरथो युधि ॥ २२॥ 


पढार्थ सहयोगी भएका राज्ञः  राजाहरूलाई 
तया  ती रुक्मवतीद्रारा अङ्खगयुतः  मूर्तिमान् युधि  युद्धमा 
स्वयंवरे  स्वयंवरमा साक्षात्  साक्षात् निजिंत्य  जितेर 


वृतः  वरण गरिएका 
एकरथः  एउटा रथ मात्र 


अनङ्गः  कामदेव प्रद्ुम्नले 
समेतान्  स्वयंवरमा आएका 


जहार  रुक्मवतीलाई हरण 





गरे 


वाक्यार्थ श्रीकृष्णनन्दन प्रद्युम्न साक्षात् मूर्तिमान् कामदेव हूनुहुन्थ्यो । जब स्वयंवरमा 
रुक्मवतीले साक्षात् मूर्तिमान् कामदेव प्रद्युम्नलाई वरण गरिन् तब स्वयंवरमा आएका अन्य 
राजाहरूले उनीमाथि आक्रमण गरे र एउटा रथ मात्र सहयोगी भएका प्रद्युम्नले युद्धमा 
उनीहरूलाई जिते र रुक्मवतीलाई हरण गरे । 


यद्यप्यनुस्मरन् वेरं रुक्मी कृष्णावमानितः। 
न्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुवन् स्वसुः प्रियम् ॥ २२॥ 


पढार्थ  शत्रुतालाई 
यद्यपि  यद्यपि अनुस्मरन्  सम्किएि पनि 
कृष्णावमानितः  श्रीकृष्णद्रारा स्वसुः  बहिनी रुकिमिणीको 


भागिनेयाय  भान्जा प्रदुम्नलाई 
सुतां  आपफनी छोरी रुक्मवती 
व्यतरत्  दियो 


अपमानित भएको प्रियं  प्रिय 
रुक्मी  रुक्मीले कुवन्  गर्द 
ताक्यार्थ यद्यपि श्रीकृष्णद्रारा आफू अपमानित हुनुपरेकाले रुक्मीले श्रीकृष्णसंगको आफनो 
शत्रुतालाई विरसिएको थिएन, तापनि बहिनी रुक्मिणीलाई प्रसन्न गराउनकै लागि भए पनि उसले 
भान्जा प्रद्युम्नसंग आफ्नी छोरी रुक्मवतीको विवाह गरिदियो । 





रुकिमण्यास्तनयां राजन् कृतवमंसुतो बी । 
उपयेमे    ५   
उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


९६१८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदढार्थ चारुमतीं  चारुमती नामकी कृतवमंसुतः  कृतवर्माका छोरा 
राजन्  हे राजा परीक्षित् रुक्मिण्याः  रुविमिणीकी बली  बलीले 

विशालाक्षीं  दलाठुला आंखा कन्यां  कन्या किल  निश्चय नै 

भएकी तनयां  छोरीलाई उपयेमे  विवाह गरे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! रुक्मिणीकी ठुलाठला आखा भएकी चारुमती नामकी छोरी 
थिडन् । कृतवर्माका छोरा बलीले उनलाई विवाह गरे । 


नर,  ९ पोत्री  ् 
दोहित्रायानिरुद्धाय पोत्री रुक्म्याददाद्धरेः। 

र  बद्धवेरो न,    प्रियचिकीर्षया   

रोचनां ऽपि स्वसुः प्रियचिकीषंया ॥ 
जानन्नधर्म तद् योनं स्नेहपाशानुबन्धनः ॥ २५॥ 


पदार्थ जानन्  जानेर पनि दोहि्ाय  आपनो नाति 

हरेः  भगवान् श्रीकृष्णसंग  स्नेहपाशानुबन्धनः  स्नेहको छोरीको छोरो 

बद्धवेरः अपि  शत्रुतामा पाशमा बांधिएको अनिरुद्धाय  अनिरुद्धलाई 
बांधिएको भए पनि रुक्मी  रुक्मीले रोचनां  रोचना नाम गरेकी 
तत्  त्यो स्वसुः  बहिनी रुक्मिणीको पौत्रीं  आपनी नातिनी छोरोकी 
योनं  वैवाहिक सम्बन्धलाई प्रियचिकीषंया  प्रसन्नताको छोरी 

अधमं  अधर्मको रूपमा इच्छाले आददात्  दियो 





ताक्यार्थ रुक्मीको भगवान् श्रीकृष्णसंग शत्रृता भए पनि र यो वैवाहिक सम्बन्ध धर्मविरुद्ध हो 
भन्ने थाहा पाएर पनि बहिनी रुकिमिणीको प्रसन्नताका लागि उसले आपफ्नी नातिनी छोरोको 
छोरी रोचना श्रीकृष्णको नाति प्रद्युम्न र रुक्मवतीको छोरा अनिरुद्धलाई दियो । 


तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेडावो । 
पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रयुम्नकादयः ॥ २६॥ 





पदढार्थ विवाहोत्सवमा प्रचुम्न आदि 

राजन्  हे राजा परीक्षित् रुक्मिणी  रविमिणी भोजकटं  भोजकट 
तस्मिन्  त्यो रामकेदावो  बलराम, श्रीकृष्ण पुरं  नगरमा 
अभ्युदये  अनिरुद्धको साम्बप्रदयुम्नकादयः  साम्ब, जग्मुः  जानुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अनिरुद्धको विवाहोत्सवमा रुक्मिणी, बलराम, श्रीकृष्ण, साम्ब, 
प्रद्युम्न आदि रुक्मीको भोजकट नगरमा जानुभयो । 
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिद्गप्रमुखा नृपाः। 
र, ९   


दुप्तास्ते रुक्मिणं परोचुबंलमक्षेविनिजंय ॥ २७ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


४६९९ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ आदि जो प्रोचुः  भने 

तस्मिन्  त्यो दुप्ताः  अहङ्कारी अक्षिः  जुवा चेलेर 

उद्वाहे  वैवाहिक कार्यक्रम नृपाः  राजाहरू थिए बटं  बलरामलाई 

निवृत्ते  सकिएपचछ्ि ते  तिनीहरूले विनि्जय  जित 
कालिङ्गप्रमुखाः  कलिङ्गराज रुक्मिणं  रुक्मीलाई 


ताक्यार्थ अनिरुद्धको वेवाहिक कार्यक्रम सुसम्पन्न भटदसकेपचछि कलिङ्गराज आदि अहङ़ारी 
राजाहरूले रुक्मीलाई भने तिमी जुवा खेलेर बलरामलाई हराऊ ॥ 


अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तदुन्यसनं महत् । 


क्षेरुकम्यदीन्यत  


इत्युक्तो बलमाहूय तेना ॥ २८॥ 





पढार्थ तदुल्यसनं  त्यसको व्यसन बट  बलरामलाई 
राजन्  हे राजा रुक्मी महत्  धेरै छ आहूय  बोलाएर 

अयं हि  यी बलराम इति  यसो तेन  उहांका साथ 
अनक्षज्ञः अपि  जुवा खेल्न॒ उक्तः  भनिएका अक्षिः  जुवा 

नजान्ने भए पनि यिनमा रुक्मी  रक्मीले अदीन्यत  खेल्न थाल्यो 


ताक्यार्थ हे राजा रुक्मी ! बलरामलाई जुवा राम्ररी खेल्न आ्देन, तर यिनको जुवा खेल्ने 
ठलो व्यसन छ भनी ती राजाहरूले भनेपछि भनिएका रुक्मीले बलरामलाई बोलायो अनि उहोँका 
साथ जुवा खेल्न थाल्यो । 


रातं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् । 
तं तु रुकम्यजयत् तत्र कालिङ्गः प्राहसद् बलम् ॥ 
दन्तान् सन्दरशंयन्नुच्चेनामृष्यत् तद्धलायुधः ॥ २९॥ 





पढार्थ रुक्मी  रुक्मीले गर्दै 

रामः  बलरामले तंतु  ती च्याँखेलाई उच्चैः  बेसरी 

तत्र  त्यस जुवामा अजयत्  जित्यो प्राहसत्  हास्यो 

रातं  सय तत्र  त्यो वेलामा हसखायुधः  हलो लिने बलरामले 
सहस्रं  हजार र दन्तान्  दांँतहरू तत्  कलिङ्गराजको त्यो 

अयुतं  दश हजार स्वर्णमुद्रा सन्दशंयन्  देखाडदे उपहासलाई 

पणं  च्यांखे कालिङ्गः  कलिङ्गराज न अमृष्यत्  सहनुभएन 

आददे  थाप्नुभयो बट  बलरामलाई उपहास 


ताक्यार्थ बलरामले जुवामा क्रमशः सय, हजार अनि दशहजार स्वर्णमुद्रा च्यांखे थाप्नुभयो । ती 


रामालन्द्री टीका 


८६९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६१ 


से स्वर्णमुद्राहरू रुक्मीले जित्यो । रुक्मीको जित हदे गएपचछि कलिङ्गराज बलरामको उपहास गर्दै 
दाँ तहरू देखाएर बेसरी हाँस्न थाल्यो । आपरूलाई कलिङ्गराजले उपहास गरेको बलरामलाई सह्य 
भएन। 


ततो लक्षं रुकम्यगृहणाद ग्लहं तत्राजयद् बलः । 
जितवानहमित्याह रुक्मी केतवमाभितः ॥ २० ॥ 


पलढार्थ तत्र  त्यस वेला अदं  मैले 

ततः  त्यसपछि बलः  बलरामले जितवान्  जितै 
रुक्मी  रुक्मीले अजयत्  जित्नुभयो इति  भनेर 

लक्षं  एक लाख केतवं  छलकपट आह  भन्न थाल्यो 
ग्लहं  च्यांखे आश्रितः  स्वीकार गरेका 

अगृह्णात्  थाप्यो रुक्मी  सुक्मीले 





ताक्यार्थ त्यसपछि रुक्मीले एक लाख स्वर्णमुद्रा च्याँखे थाप्यो, त्यसलाई बलरामले जित्नुभयो । 
तर छलकपट गर्ने रुक्मीले बलरामको त्यो जितलाई स्वीकार गरेन, बरु भेले जिते, मेले जिर्तै 
भन्न थाल्यो । 


मन्युना श्ुभितः श्रीमान् समुद्र इव पवेणि । 
जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यबुदं ग्लहमाददे ॥ ३१॥ 


पदार्थ ुभितः  क्षुब्ध हुनुभएका अतिरुषा  अति नै रिसाएर 
मन्युना  क्रोधले जात्या  स्वभावैले न्यबुंदं  दश करोड 

पवैणि  पूर्णिमाको दिन अरुणाक्षः  राता आंखा भएका ग्कहं  च्याँखे दाउमा 
समुद्रः इव  समुद्र यै श्रीमान्  श्रीमान् बलरामले आदद्  थाप्नुभयो 





ताक्यार्थ पूर्णिमाको दिन समुद्रमा ज्वारभाटा उठे ४ उठेको क्रोधको वेगले क्षुब्ध भएका र 
स्वभावैले राता आंँखा भएका श्रीमान् बलरामले रिसाएर दश करोड स्वर्णमुद्रा च्याँखे थाप्नुभयो । 


तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलमाभ्रितः। 
रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्रादिनिका इति ॥ २२॥ 





पढार्थ छट  छललाई दमे  यहाँ अवस्थित 

रामः  बलरामले आश्रितः  आश्रय लिएका प्रादिनकाः  साक्षी कलिङ्गराज 
तंच ञअपि त्यो दश करोड रुक्मी  रुक्मी चाहं आदिले 

स्वर्णमुद्रा पनि मया  मद्रारा वदन्तु  निर्णय गर्नहुन्छ 
धर्मेण  जुवाको नियम अनुसार जितं  जितिएको हो इति  यसो भन्न थाल्यो 
जितवान्  जित्नुभयो तर अत्र  यस विषयमा 


रामालन्द्री टीका 


४६२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६१ 
ताक्यार्थ यसपटक पनि जुवाको नियम अनुसार ती दश करोड स्वर्णमुद्राहरू बलरामले 
जित्नुभयो । तर छल गर्दै रुक्मीले भन्यो श्यी स्वर्णमुद्राहरू मैले जितेको हुँ, नपत्याए यसको 


निर्णय यहाँ बस्नुभएका हाम्रो खेलका साक्षी कलिङ्गराज आदिले गर्नृहुन्छ ॥ 


से श अ 


तदानवीन्नभोवाणी बेनैव जितो ग्छहः। 
धर्मतो ९ र,  र, 
धमंतो वचनेनैव रुक्मी वदति वे मृषा ॥ ३३॥ 


पदार्थ वठेन एव  बलरामद्रारा नै भैले जितै भनेर 

तदा  त्यही वेला ग्ठहः  बाजी दाउ मृषावे  टन 
नभोवाणी  आकाशवाणीले जितः  जितिएको हो वदति  बोलिरहेको छ 
अनवीत्  भन्यो रुक्मी  रुक्मीले त 

धम॑तः  जुवाको नियम अनुसारवचनेन एव  वचनद्वारा मात्र 





ताक्यार्थ त्यसै वेला आकाशवाणी भयो जुवाको नियम अनुसार बलरामद्रारा नै बाजी 
जितिएको हो, रुक्मीले मैले जितेको हँ भनेर डटो बोलिरहेको छ । 


तामनादुत्य वेदरभो दुष्टराजन्यचोदितः। 
सङ्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदितः ॥ २४॥ 


पदार्थ 
दुष्टराजन्यचोदितः  दुष्ट 
राजाहरूबाट प्रेरित भएका 
कालचोदितः  कालले 


ताक्यार्थ 


दुष्ट राजाहरुद्रारा 


ॐ 

वेदभ॑ः  विदर्भमा जन्मिएको 
रुक्मीले 

तां  त्यो आकाशवाणीलाई 





उचालिएको र कालद्रारा 


अनादूत्य  बेवास्ता गरी 
सङ्कषणं  बलरामलाई 
परिहसन्  उपहास गर्दै 
बभाषे  भनन थाल्यो 


कृत्कुत्यादएको रुक्मीले 


आकाशवाणीलाई बेवास्ता गरी बलरामलाई उपहास गर्दै भन्न थाल्यो । 


न   ५  भ ् 

गवाक्षकावदा यूय गपारा वनगचराः । 
अक्षर्दीन्यन्ति  राजानो न 

न्त राजाना बाणर्च न भवद्राः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

यूयं  तिमीहरू 
अक्षकोविदाः  जुवाको दक्ष 
खेलाडी 

न एव  होइनौ 

गोपालाः  गोला 


् 
वनगोचराः  वनमा डुल्ने 
जङ्ली हौ 
राजानः  हामी जस्ता 
राजाहरू नै 

क्ष 
अक्षः  जुवाद्रारा 
बणेः च  बाण पनि 





दीन्यन्ति  चेल्दछछन् 
भवादुशाः  तिमीहरू जस्ता 
गोठालाले 

न  खेल्दैनन् 


ताक्यार्थ तिमीहरू जुवाको खेलाडी होडइनौ । तिमीहरू त गाई चराउने गोठाला र वनमा बस्ने 


रामालन्द्री टीका 


४६२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६१ 


जङ्गली हौ । हामी जस्ता राजाहरूले मात्र जुवा र बाणको खेल खेल्दछन् । तिमीहरू जस्ता जङ्गली 
गोटठालाले खेल्दैनन्। 


रुकिमणिवमधिक्षिप्तो राजमिश्चोपहासितः। 
करुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६॥ 





पढार्थ पनि उद्यम्य  उठाएर 

एवं  यस्ता वचनबाट उपहासितः  उपहास नृम्णसंसदि  विवाहोत्सवको 
रुक्मिणा  रुक्मीद्रारा गरिनुभएका सभामा 

अधिक्षिप्तः  अपमानित कुद्धः  अत्यन्ते रिसाउनुभएका तं  ती रुक्मीलाई 
गरिनुभएका र बलरामले जघ्ने  मार्नुभयो 

राजभिः च  अन्य राजाहरूद्रारा परिघं  फलामको मुडम्रो 


वाक्यार्थ यस्ता कुरा गरेर रुक्मीले बलरामलाई अपमानित गय्यो र॒ अन्य राजाहरूले पनि 
उपहास गरे । त्यसपछि बलराम अत्यन्त क्रुद्ध हुनुभयो र उहाँले फलामको मुडग्रो उठाई त्यसले 
प्रहार गरेर विवाहको सभामा ने रुक्मीलाई मार्नुभयो । 


कलिद्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । 
दन्तानपातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतेद्धिजेः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ अहसत्  हास्यो त्यो गृहीत्वा  समातेर 

यः  जसले कलिद्गराजं  कलिङ्गराजलाई कुद्धः  रिसाएका बलरामले 
विवृतैः  मुख खुलाउंदा तरसा  हातार हतार भागे दन्तान्  दांँतहरू 
देखिएका गर्दा अपातयत्  रारिदिनुभयो 
दविजैः  दांतद्रारा दमे पदे  दश पादइलामा नै 





ताक्यार्थ पहिले दात देखाएर बलरामलाई उपहास गर्दै डिच्च हाँस्ने कलिङ्गराज उराएर हतार 
हतार भागन लाग्यो, तर दश पादला मात्रै के भागेको धियो, बलरामले त्यसलाई तुरुन्त समात्नुभयो 
र रिसाएका बलरामले त्यसका दाँतहरू खारिदिनुभयो । 


अन्ये निभिन्नवबादूरुशिरसो रुधिरोक्षिताः। 
राजानो न ४०९   
राजानो दुद्रवुर्भीता बठेन परिघार्दिताः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ नि्भिन्नबादूरुरिरसः  बाहु, अन्ये  अरू पनि रुक्मीपक्षका 
बठेन  बलरामद्रारा तिघ्रा र शिरहरू भाँचिएका राजानः  राजाहरू 
परिघादिंताः  मडग्रोको प्रहारले रुधिरोक्षिताः  रगतमा भीताः  उराएर 

घादते बनादएका लत्पतिएका दद्रुः  भागे 





रालालन्द्री टीका 


४६२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ बलरामद्रारा मुडग्रोले हानेर घाइते बनादएका अन्य राजाहरूमध्ये कतिको बाहु, तिघ्रा 
र शिरहरू भांचिएका थिए भने कति रगतमा लत्पतिएका थिए । तिनीहरू सबे उराएर भागे । 


निहते रुक्मिणि श्याठे नाबवीत् साध्वसाधु वा । 
रुकिमणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरिः ॥ ३९॥ 


पढार्थ हरिः  श्रीकृष्णले साघु  राम्रो 

राजन्  हे राजा परीक्षित् रुक्रमिणीबल्योः  रुकिमिणी र॒असाघु वा  अथवा नराम्रो 
श्या  आफ्नो जेठान बलरामको न अन्वीत्  केही बोल्नुभएन 
रुक्मिणि  रुक्मी स्नेहभङ्गभयात्  स्नेह भङ्ग हुने 

निहते  मारिएपछि डरले 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! आफनो जेठान रुक्मी मारिएपचछ्ि श्रीकृष्णले त्यस घटनालाई लिएर 
राम्रो भयो वा नराग्रो भयो केही भन्नुभएन। पत्नी रुक्मिणी र दाजु बलरामप्रतिको स्नेह भङ्ग 
हुने उरले उहांले केही नबोल्नुभएको हो । 


ततोऽनिरुद्धं सह सूयंया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् । 
रामादयो भोजकटाद् दशाहांः सिद्धाखिलाथां मघुसूदनाश्रयाः ॥ ४० ॥ 





पदार्थ आश्रित वरं  श्रेष्ठ 

ततः  त्यसपच्ि रामादयः  बलराम आदि रथं  रथमा 

सिद्धाखिलाथांः  अनिरुद्धको दशाहांः  यदु वंशीहरू समारोप्य  राखेर 

विवाह र शत्रुवध आदि सम्पूर्ण सूयंया सह  नवविवाहिता  भोजकटात्  भोजकट नगरबाट 
प्रयोजन सिद्ध भएका दुलही रोचना सूर्याका साथ कुशस्थलीम्  द्वारका नगरीमा 
मधघुसूदनाश्रयाः  श्रीकृष्णका अनिरुद्धं  अनिरुद्धलाई ययुः  पुरग्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि अनिरुद्धको विवाह र शत्रुको वध आदि आपफ्ना सबै प्रयोजनहरू सिद्ध 
भएपक्ि भगवान् श्रीकृष्णको आश्रयमा रहेका बलराम लगायत अन्य यदुवंशीहरू नवविवाहित 
दुलही रोचना सूर्याका साथ दुलाहा अनिरुद्धलाई श्रेष्ठ रथमा राखेर भोजकट नगरबाट आफनो 
नगर द्रारकामा फर्कनुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
अनिरुद्धविवाहे रुकिमवधो नामेकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१॥ 


रामालन्द्री टीका 


८६९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 
अथ     न ध्याय 
अथ दषाष्टतमाऽव्यायः 
उषा र अनिरुद्धको भेट 

राजोवाच महाराज परीक्षिते भन्नुभयो 

बाणस्य तनयामूषामुपयेमे यदत्तमः। 

तत्र युद्धमभू् घोरं हरिशङरयोमंहत् ॥ 

एतत् सवं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १॥ 
पदार्थ हरिशङ्करयोः  श्रीकृष्ण र त्वं  हजुर 
यदूत्तमः  यदुश्रेष्ठ अनिरुद्धले र एतत्  यस विषयमा 
बाणस्य  बाणकी महत्  इलो सवं  सवै कुरा 
तनयां  छो घोरं  भयङ्कर समाख्यातुं  बताउन 
उषां  ऊषालाई युद्धं  युद्ध अहेसि  योग्य हुनृहुन्छ 
उपयेमे  विवाह गर्नुभयो अभूत्  भयो 
तत्र  त्यस अवसरमा महायोगिन्  हे योगीश्वर ! 





ताक्यार्थ यद्श्रेष्ठ अनिरुद्धले बाणकी छोरी ऊषासंग विवाह गर्नुभयो र यसै अवसरमा भगवान् 
श्रीकृष्ण र शङडूरको भयडूर ठुलो युद्ध पनि भयो । हे योगीश्वर ! हजुरले मलाई कृपा गरेर यो सबे 


कुरा बताउनुहोस् । 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
बाणः पुत्ररातज्येष्टो बठेरासीन्महात्मनः। 
४, ०५  मेदिनी ९ 
येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी ॥ २॥ 


पदार्थ मेदिनी  पृथिवी 
येन  जसद्रारा अदायि  दिदरएको थियो 


महात्मनः  ती महात्मा 
् 
बरेः  बलिका 


वामनरूपाय  वामन अवतार 
हरये  भगवान् श्रीहरिलाई 





पत्ररातज्येष्ठः  सय भाइ 
छोराहरूमा जेठो 

बाणः  बाण 

आसीत्  थियो 


ताक्यार्थ जसले वामनावतार भगवान् श्रीहरिलाई पृथिवी दान दिएका थिए ती दानवीर महात्मा 


बलिका सय जना छोराहरू धिए, तीमध्ये बाण जेठो थियो । 


रामालन्द्री टीका 


८६२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 
तस्योरसः सुतो बाणः रिवभक्तिरतः सदा । 
मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दुढव्रतः ॥ ३॥ 
पदार्थ मान्यः  सम्मानयोग्य सदा  सधं 
तस्य  ती बलिको वदान्यः  उदार चित्त भएको शिवभक्तिरतः च  शिवको 
ओरसः  आपन धीमान्  बुद्धिमान् भक्तिमा निमग्न पनि थियो 
सुतः  छोरो सत्यसन्धः  सत्यनिष्ठ 
बाणः  बाण दुढ्रतः  दृढव्रत 





ताक्यार्थ बलिको आफ्नै छोरो बाण सम्मानयोग्य, उदार चित्त भएको, बुद्धिमान्, दुढप्रतिज्ञ, 
दृढव्रत र शिवको भक्तिमा तल्लीन रहने व्यक्ति थियो । 


  न   राज्यमकरोत् 
शोणिताख्ये पुरे रम्ये स पुरा ॥ 
तस्य शम्भोः प्रसादेन किङ्करा इव तेऽमराः॥ 
सहस्रबाहुवयेन ताण्डवेऽ तोषयन्मृडम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 
सः त्यो बाणले 
पुरा  पहिले 
न ५ 
खोणिताख्ये  शोणित नाम 
गरेको 
न 
रम्ये  अत्यन्त रमणीय 


अकरोत्  गयो 

ते  वी इन्द्र आदि 
अमराः  देवताहरू 
राम्भोः  भगवान् शिवको 
प्रसादेन  कृपाद्रारा 

तस्य  त्यो बाणको 


भएको बाणले 

मृडं  शिवलाई 

ताण्डवे  ताण्डव नृत्यको 
समयमा 

वाद्येन  बाजाहरुद्रारा 
अतोषयत्  प्रसन्न गरायो 


पुरे  नगरमा किङ्कराः इव  नोकर ४ थिए 
राज्यं  राज्य सहस्रबाहुः  हजार ओटा हात 
ताक्यार्थ बाण पहिले रमणीय शोणित नगरमा राज्य गर्दथ्यो । भगवान् शिवको कृपाद्रारा इन्द्र 
आदि देवताहरू बाणका नोकर जस्ता भएका धिए। हजार ओटा हात भएको त्यो बाणले एक 
दिन भगवान् शिवको ताण्डव नृत्यको समयमा अनेक प्रकारका बाजाहरू बजाएर उहँलाई प्रसन्न 
पाय्यो। 





भगवान् स्वभूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः । 
वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम् ॥ ५॥ 


पदार्थ 
सर्वभूतेशः  सम्पूर्ण 


प्राणीहरूका स्वामी 
शरण्यः  शरणागतका रक्षक 


भक्तवत्सलः  भक्तहरूका प्रेमी 
भगवान्  भगवान् शिवले 


रामालन्द्री टीका 


८६२६ 


दशम स्कन्ध 


बाणलाई 
वरेण  वरदान 


श्रीमद्भागवत 


सः त्यो बाणले 
तं  उहाँ शिवलाई 


अध्याय ६२ 


रक्षकको रूपमा रहन 
वव्रे  वर माग्यो 


छन्दयामास  मागन भन्नुभयो पुराधिपं  आफनो नगरको 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूका स्वामी, शरणागतका रक्षक र भक्तहरूका प्रेमी भगवान् शिवले 
बाणलाई वर माग भन्नुभयो, बाणले हजुर मेरो नगरको रक्षकको रूपमा रहनुहोस् भनी वर 
माग्यो । 


स एकदाह गिरिशं पारवंस्थं वीयंदुमंदः। 
किरीटेनाक॑व्णेन संस्पृरंस्तत्पदाम्बुजम् ॥ ६॥ 


पढार्थ वर्ण भएको पार्वंस्थं  नजिके रहनुभएका 
वीय॑दुमंदः  शक्तिले उन्मत्त किरीटेन  मुकुटद्रारा गिरिशं  भगवान् शिवलाई 
सः  त्यो बाणले तत्पदाम्बुजं  भगवान् शिवको आह  भन्यो 

एकदा  एकदिन चरणकमललाई 

अकवर्णेन  सूर्य ४ चम्किलो संस्पृशन्  ददै 





ताक्यार्थ शक्तिका कारण उन्मत्त हदे गएका बाणले एक दिन सूर्यं ४ चम्किलो आफनो 
मुकुटले नजिके रहनुभएका भगवान् शिवको चरणकमललाई ददै भन्यो । 


नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीरवरम् । 
पुंसामपृणंकामानां कामपूरामराङ्प्रिपम् ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ ईरुवरं  शासक कामपूरामराङ्धरिपं  इच्छा पूर्ण 
महादेव  हे देवाधिदेव अपृणंकामानां  मनोरथ पूर्ण गराइदिने कल्पवृक्ष समान 
लोकानां  सम्पूर्ण जगत्का नभएका त्वां  हजुरलाई 

गुरुं  गुर पुंसां  व्यक्तिहरूका नमस्ये  नमस्कार गर्द 





ताक्यार्थ हे देवाधिदेव ! हजुर सम्पूर्ण जगत्को गुरु र शासक हुनहुन्छ । मनोरथ पूर्ण नभएका 
व्यक्तिहरूको मनोरथ पूर्ण गराइदिने कल्पवृक्ष समानका हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु। 


दोःसहस््रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत्। 
त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न रमे त्वदूते समम् ॥ ८॥ 


पढार्थ दोःसहखरं  हजार बाहुहरू भाराय  भारका लागि 
त्वया  हजुरारा दत्तं  दिद्ए अभवत्  भयो 
मे  मेरा लागि परं  तर त्यो त्वदुते  हजुरलाई छडेर 


रामालन्द्री टीका 


४६२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 


त्रिखोक्यां  तीनै लोकमा प्रतियोद्धारं  प्रतिस्पर्धी योद्धा 
समं  मेरा बराबरको न लभे  भेटिनें 


वाक्यार्थ हजुरले मलाई वरदानका रूपमा हजार बाहृहरू प्रदान गर्जुभयो, तर ती बाहूहरू मेरा 
लागि भार मात्र भए, किनभने हजुर बाहेक यी तीनै लोकमा म बराबरको प्रतिस्पर्धी योद्धा मैले 
प्राप्त गर्न सकिनँ अतः हजुर नै मेरो प्रतिस्पर्धी योद्धा बन्नुहोस् र मेरो युद्ध गर्न इच्छा पूर्ण होस् । 


  ,     निभृतेर्दोभिंयुयुत्सुर्दिगगजानहम् 
कण्डत्या निभृतेदोभियुयुत्सुदिम्गजानहम् । 
आद्यायां चृणंयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रुट्रवुः ॥ ९॥ 





पदार्थ युयुत्सुः  युद्ध गर्ने इच्छा दिग्गजान्  दिग्गजहरू समक्ष 
आद्य  हे आदिदेव भएको अयाम्  गर्णं तर 

कण्ड्त्या  युद्ध गर्न चिलाइले अहं  मैले ते अपि  ती दिग्गजहरू पनि 
निभृतेः  पूर्ण अ्रीन्  पहाडहरूलाई भीताः  डराएर 

दोभिंः  बाहुद्रारा चूर्णयन्  धुलो बनादे रुद्रः  भागे 


वाक्यार्थ हे आदिदेव ! एक पटक युद्ध गर्ने इच्छाले मेरा हातहरू चिलाउन थाले र म लाद 
गर्न भनेर पहाडहरूलाई धुलो पार्द दिग्गजहरू भएको ठँमा गँ तर ती दिग्गजहरू मसंग उराएर 
भागे । 


तच्छृत्वा भगवान् कुद्धः केतुस्ते भज्यते यद् । 
त्वदुदपंघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥ १०॥ 





पदार्थ यदा  जब मत्समेन  मबराबरको 
तत्  बाणको त्यो कुरा ते तेरो योद्धासंग 

श्रुत्वा  सुनेर केतुः  ख्न्डा ते तेरो 

भगवान्  भगवान् शिवले भज्यते  र्द तब संयुगं  युद्ध 

करुद्धः  रिसाएर भन्नुभयो त्वदुदप॑घ्नं  तेरो घमन्डलाई भवेत्  हने 

मूढ  हे मूर्खं नाश गर्ने 


ताक्यार्थ बाणको घमन्डी कुरा सुनेर भगवान् शिवले रिसारदे भन्नुभयो हे मूर्ख ! जब तेरो 
खन्डा एर्वछ, त्यस वेला मबराबरको कुनै योद्धासंग तेरो युद्ध हुनेछ र त्यही योद्धाले तेरो 
घमन्डलाई नष्ट गरिदिनेछछ । 

इत्युक्तः कुमतिहष्टः स्वगृहं प्राविशान्नृप । 

प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीयंनरानं कुधीः ॥ ९॥ 
पढार्थ नृप  हे राजा परीक्षित् इति  यसरी 


रामालन्द्री टीका 


४६२८ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


उक्तः  भगवानूद्रारा बतादएको राविश्ञत्  फकियो त्यसपछि 


कुमतिः  दुर्बुद्धि बाणासुर 
हृष्टः  प्रसनन भएर 
स्वगृहं  आफनो महलमा 


कुधीः  बुद्धि भ्रष्ट भएको 
बाणासुर 
स्ववीयंनरानं  आफ्नो 





अध्याय ६२ 


वीर्यनाशको सूचना दिने 
गिरिशादेशं  भगवान्ले 
बताएको छन्डा खस्ने दिन 
प्रतीक्षन्  प्रतीक्षा गर्न थाल्यो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् शिवको कुरा सुनेर बाणासुर आफनो महलमा फकियो । 
नुदि भ्रष्ट भएको बाणासुर आफ्नो वीर्यनाशको सूचक भगवान्ले भने अनुसार आफ्नो खन्डा 
कहिले खस्ला भनेर ठन्डा खस्ने दिनको प्रतीक्षा गरेर बस्न थाल्यो । 


तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्रादयुम्निना रतिम् । 
कन्यारभत कान्तेन प्रागदुष्टश्ुतेन सा ॥ १२॥ 


पदढार्थ कन्या  कन्या ऊषाले अनिरुद्धसंग 
तस्य  त्यो बाणासुरको प्रागदुष्टश्चुतेन  पहिले कटहिल्यै स्वप्ने  स्वप्नमा 
ऊषा नाम  ऊषा नाम गरेकी नदेखिएका र नसुनिएका रतिं  सहवास 


दुहिता  छोरी थिइन् कान्तेन  अति सुन्दर 
साती प्रा्युम्निना  प्रद्युम्नपुत्र 
वाक्यार्थ बाणासुरकी ऊषा नामकी छोरी थिडइन्। एक दिन उनले सपनामा प्रद्युम्नपुत्र अत्यन्त 
सुन्दर पुरुष अनिरुद्धसंग सहवास गरिन्। उषाले अनिरुद्धलाई न पहिले कहिल्यै देखेकी धिन्, न 
त अनिरुद्धको विषयमा सुनेकी नै थिदन्। 


अर्भत  प्राप्त गरिन् 





सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । 
सखीनां मध्य उत्तस्थो विहता व्रीडिता भराम् ॥ १३॥ 


पदार्थ कान्त  हे प्रिय मध्ये  बिचमा 
तत्र  त्यो स्वप्नमा ने क्व  कहाँ भृरां  अत्यन्त 

तं  ती अनिरुद्धलाई असि  हुनुहन्छ व्रीडिता  लजादे 
अपश्यन्ती  नदेखेर इति  यस्तो उत्तस्थो  उठिन् 
विह्वला  विहल बनेकी वादिनी  भन्दै 

सा ती ऊषाले सखीनां  सङगिनीहरूको 





ताक्यार्थ सपनामा ने ऊषाले अनिरुद्धलाई देखिनन् अनि अत्यन्त विहल भएर भन्न थालिन् 
हि प्रिय ! तपाई कहाँ हुनुहुन्छ ? त्यही वेला सङ्गिनीहरूको बविचमा उनी अत्यन्त लजाँदे उिन्। 


बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डरिचत्रटेखा तु तत्सुता । 
सख्यपृच्छत् सखीमूषां कोतूहलसमन्विता ॥ ९४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ तत्सुता  ती कुम्भाण्डकी छोरी 
बाणस्य  बाणासुरको चित्ररेखा तु  चित्रलेखा चाहं 
मन्त्री  मन्त्री सखी  ऊषाकी साथी थिन 


५६२९ 
अध्याय ६२ 
चकित भएकी चित्रलेखाले 


सखीम्  सङ्किनी 
ऊषां  ऊषालाई 





कुम्भाण्डः  कुम्भाण्ड धिए॒ कोतूहलसमन्विता  आश्चर्य 


अपृच्छत्  सोधिन् 


ताक्यार्थ बाणासुरका मन्त्री कुम्भाण्डकी छोरीको नाम चित्रलेखा थियो। चित्रलेखा र ऊषा 
साथी थिए। ऊषाको त्यो अवस्था देखेर आश्चर्यचकित भएकी चित्रलेखाले ऊषालाई सोधिन्। 


 न कीदशस्ते ४ मनोरथ 
कं त्वं मृगयसे सुभ्रूः कीदुशस्ते मनोरथः । 
हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्युपलक्षये ॥ १५॥ 


पदार्थ न उपलक्षये  देखेकी छैन  ति तिम्रो 
राजपुत्रि  हे राजकुमारी सुभ्रूः  हे सुन्दरी मनोरथः  इच्छा 
ते तिम्रो त्वं  तिमी कीदुशः  कस्तो छ 


हस्तग्राहं  पाणिग्रहण गर्ने पति कं  कसलाई 
 
अद्य अपि  आजसम्म मृगयसे  खोज्दै्यौ 


ताक्यार्थ हे राजपुत्री ! आजसम्म मेले तिग्रो पाणि ग्रहण गर्न पति देखेको कैन । हे सुन्दरी ! 
तिमी कसलाई खोजिरहेकी छयौ ? तिम्रो कस्तो चाहना छ ? 


उषोवाच ऊषाले भनिन् 





दुष्टः करिचन्नरः स्वप्ने श्यामः कमललोचनः। 
पीतवासा वृहद्बाहूयोंषितां हृदङ्गगमः ॥ १६॥ 


पदार्थ पीतवासाः  पीताम्बर लगाएको करिचित्  कुनै 
ख्यामः  कालो कालो वर्ण बृहदुबाहुः  लामा हात भएको नरः  पुरुष 
भएको योषितां  स्त्रीहरूको स्वप्ने  स्वप्नमा 
कमललोचनः  कमल जस्त हृदङ्गगमः  मनलाई आकर्षित दुष्टः  देखियो 
आंँखा भएको गर्ने 





ताक्यार्थ हे चित्रलेखा ! मेले सपनामा कालोकालो वर्णको, पीताम्बर धारण गरेको, कमल 
जस्ते आंखा भएको, लामा हात भएको, स्त्रीहरूको मनलाई सजिलै आकर्षित गर्ने कुनै सुन्दर 
पुरुष देखें । 


तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु । 
क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनाणेवे ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


६३० 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 
पदार्थ मां  मलाई यातः  गयो 

अधरं  अधरको वृजिनाणेवे  विरहजन्य दुःखको अहं  म 

मघु  मधु समुद्रमा तंत्यो 

पाययित्वा  पियाएर क्षिप्त्वा  छोडेर कान्तं  सुन्दर युवकलाई 
स्पृहयतीं  उसैको चाहना गर्न क्व अपि  कतै मृगये  खोजिरहेकी छु 


ताक्यार्थ आज कसैले आफ्नो ओठको मधु पियाएर उसैको चाहना गर्ने मलाई विरहजन्य 
दुःखको समृद्रमा एक्लै छाडेर कता गयो कता ? अहिले म त्यही सुन्दर युवकलाई खोजिरहेकी छु। 


चित्रटेखोवाच चित्रलेखाले भनिन् 
व्यसनं तेऽपकषौमि त्रिखोक्यां यदि भाव्यते । 
तमानेष्ये वरं यस्ते मनोहतां तमादिरा ॥ ९८ ॥ 


पढार्थ मनोहतां  मन हरण गर्ने त्यो वरं  युवकलाई 

स 

ते तिम्नो युवक आनेष्ये  ल्याउनेद्धु 
व्यसनं  विरहव्यथालाई यदि  यदि तं  त्यो पुरुषका बारेमा 
अपकषौमि  हराउनेद्ु तरिखोक्यां  तीनै लोकमा आदिद  बताऊ 

यः  जुन भाव्यते  प्राप्त हुन्छ भने 

ते तिम्नो तंत्यो 





ताक्यार्थ हे राजकुमारी ! जुन युवकले तिम्रो मन हरण गरेको छ, त्यो पुरुष तीनै लोकभित्र 
कहीं प्राप्त ह॒न्छ भने म त्यसलाई खोजेर तिमी भएको ठडँमा ल्याउनेद्ुं र ॒तिम्रो विरहव्यथा 
हटाउनेद्धु । त्यो युवकका बारेमा बताऊ । 


इत्युक्त्वा देवगन्धरवंसिद्धचारणपन्नगान् । 
दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांङ्च यथाछिखत् ॥ १९॥ 







पदार्थ ॐ गन्धर्व, सिद्ध, चारण, मनुजान् च  मनुष्यहरूको पनि 
इति  यति पन्नग यथा  यथावत् रूपमा 

उक्त्वा  भनेर दैत्यवि  दैत्य, विद्याधर अलिखत्  चित्र बनाइन् 
देवगन्धवंसिद्धचारणपन्नगान्  यक्षान्  यक्ष 





ताक्यार्थ यति भनेर चित्रलेखाले देवता, गन्धर्व, सिद्ध, चारण, पन्नग, दैत्य, विद्याधर, यक्ष र 
मनुष्यहरूको जस्ताको त्यस्तै चित्र बनाइन् । 


मनुजेषु च सा वृष्णीन् शरमानकटुन्दुभिम्। 
व्यलिखट् रामकृष्णो च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


४६३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 
पदार्थ शरं  शूर व्यलिखत्  चित्रमा लेखिन् 
सा ती चित्रलेखाले आनकटुन्दुभिं  वसुदेव परदुम्नं  प्रदयुम्नलाई 

मनुजेषु च  मनुष्यहरूमा पनि रामकृष्णो च  बलराम र॒ वीक्ष्य  देखेर 

वृष्णीन्  वृष्णिवंशी श्रीकृष्ण पनि लन्जिता  ऊषा लजाइन् 





ताक्यार्थ चित्रलेखाले मनुष्यहरूमा पनि वृष्णिवंशी शूर वसुदेवका पिता, वसुदेव, बलराम र 
श्रीकृष्णको पनि चित्र बनाइन् । प्रद्युम्नको चित्र देखेपचछ्ि ऊषा लजादन् किनभने अनिरुद्धसंग 
प्रचुम्नको आकृति मिल्दथ्यो र यी मेरा ससुरा हुन् भन्ने पनि उनलाई लाग्यो । 


  


अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी हिया । 
सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ २१॥ 





पदार्थ हिया  लाजले असो  यही हो 
महीपते  हे राजा परीक्षित् अवाङ्मुखी  मुख निहुराएकी असो  यही हो 
विलिखितं  चित्रमा अडिति उषा  ऊषाले इति  यसो 
अनिरुद्धं  अनिरुद्धलाई स्मयमाना  मन्द मुस्कुराडदे पाह  भनिन् 
वीक्ष्य  देखेर सः  त्यो मैले देखेको युवक 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! जब ऊषाले चित्रमा अङ्कित अनिरुद्धलाई देखिन्, तब लाजले मुख 
निहुरादन् अनि मन्द मुस्कुराँदे भनिन् मेले स्वप्नमा देखेको युवक यही हो, यही हो ॥ 


श  स्स,  योगिनी  
चित्ररेखा तमाज्ञाय पोत्रं कृष्णस्य योगिनी । 
ययो विहायसा राजन् द्ारकां कृष्णपालिताम् ॥ २२॥ 





पदार्थ ती कृष्णपालितां  श्रीकृष्णद्रारा 
राजन्  हे राजा परीक्षित् कृष्णस्य  श्रीकृष्णका रक्षित 

योगिनी  योगविद्या जानेकी पोत्रं  नाति अनिरुद्धलाई द्वारकां  द्वारका नगरी 
चित्रठेखा  चितव्रलेखाले आज्ञाय  जानेर ययो  गइन् 

तं  ऊषाले बताए अनुसार विहायसा  आकाशमार्गबाट 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! योगविद्या जानेकी चित्रलेखाले थाहा पान् कि ऊषाले सङ़त 
गरेको युवक श्रीकृष्णका नाति अनिरुद्ध हून्। त्यसपछि उनी आकाशमार्ग हदे श्रीकृष्णद्वारा 
सुरक्षित द्रारकानगरी गइन्। 


तत्र सुप्तं सुपयङ् प्राद्युम्निं योगमास्थिता । 
गृहीत्वा शोणितपुरं सख्ये प्रियमदंयत् ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८६३२ 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

योगं  योगशक्ति 
आस्थिता  स्वीकार गरेकी 
चित्रलेखाले 

तत्र  त्यस द्रारकामा 


श्रीमद्भागवत 


सुपयङ़  सुन्दर पलङ्मा 
सुप्तं  सुतेका 

प्राद्युम्निं  प्रद्युम्नपुत्र 
अनिरुद्धलाई 

गृहीत्वा  लिएर 


अध्याय ६२ 


शोणितपुरं  शोणित पुरमा 
पु्याएर 

सख्ये  सङ्खिनी ऊषालाई 
प्रियं  प्रिय अनिरुद्ध 
अद्यत्  देखाइदिद्न् 





वाक्यार्थ योगशक्तिद्रारा द्रारकामा पुगेकी चित्रलेखाले त्यहाँ सुन्दर पलडमा सुतिरहेका 
अनिरुद्धलाई योगबलद्रारा शोणित पुरमा पुय्यादन् अनि ऊषालाई उनको प्रियतमको दर्शन 


गरादइदिटन् । 


सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । 
दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुंभिः रेमे प्राद्युम्निना समम् ॥ २४॥ 


पदार्थ 

मुदितानना  प्रसन्न अनुहार 
भएकी 

साच  ती ऊषाले पनि 
सुन्द्रवरं  अति सुन्दर 


तं  ती अनिरुद्धलाई 
विलोक्य  देखेर 

पुंभिः  अन्य पुरुषहरुद्रारा 
दुष््क्षये  ठेर्न पनि नसकिने 
स्वगृहे  आपनो अन्तःपुरमा 


 समं  प्रद्युम्न पुत्र 
अनिरुद्धसंग 
रेमे  रमण गर्न थालिन् 





ताक्यार्थ आपफूले खोजेको सर्वश्रेष्ठ सुन्दर पुरुष अनिरुद्धलाई देखेर प्रसन्न भएकी उषाले अन्य 
पुरुषहरूले हेर्न पनि नसक्ने अन्तःपुरभित्र अनिरुद्धका साथमा रमण गर्न थालिन्। 


पराध्यंवासःस्रग्गन्धधूपदीपासनादिभिः। 
पानभोजनभक्षयेश्च वाक्येः शुश्रूषया्चिंतः ॥ २५॥ 
गूढः कन्यापुरे शारवत् प्रवृद्धस्नेहया तया । 
नाहगंणान् स बुबुधे ऊषयापहतेन्द्रियः ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

कन्यापुरे  कन्या ऊषाको 
अन्तःपुरमा 

गूढः  लुकेका 
रारवत्परवृदधस्नेहया  सधं प्रेम 
बद्दै गएकी 

तया ती 

उषया  ऊषाबाट 


पराध्यवासःखग्गन्धधूपदीपा 
सनादिमिः  बहुमूल्य वस्त्र, 
माला, चन्दन, धूप, दीप, आसन 
आदिद्रारा 

पानभोजनभक्ष्येः  पेयपदार्थ, 
भोज्य वस्तु, भक्ष्यवस्तुद्रारा 
वाक्यः  मधुर वाणीद्रारा 
शुश्रूषया च  सेवाद्रारा पनि 


अचिंतः  पूजित भरई 
अपहतेन्द्रियः  मन आदि 
इन्द्रियहरू वशीभूत भएका 
सः  ती अनिरु्धले 
अहर्गणान्  दिनहरू बित्दै 
गएको पनि 

न बुबुधे  थाहा पाएनन् 





रामालन्द्री टीका 


४६३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 


ताक्यार्थ बहुमूल्य वस्त्र, माला, चन्दन, धूप, दीप, आसन, पेय पदार्थ, चपाएर खाडइने भोज्य 
वस्तु, भक्ष्य धैरे नचपाई खाइने वस्तु, समर्पण गरेर मिटो बोली बोलेर तथा अन्य प्रकारका 
सेवाहरुद्वारा ती ऊषाले अनिर्धको राम्रो सेवा सत्कार गरिन्। यिनै सेवाका कामहरूबाट ऊषाले 
अनिरुद्धको मन जितिन्। बाणासुरकी कन्या ऊषाको अन्तःपुरमा यसरी लुकेर बसेका अनिरुद्धले 
आप त्यहाँ आएको कति दिन भयो भन्ने पनि थाहा पाएनन्। 


तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतत्रताम् । 
हेतुभिलक्षयाञ्चक्रुरापृतां दुरवच्छदेः ॥ २७॥ 
पदढार्थ तां  ती ऊषालाई 
यदुवीरेण  यदुवीर अनिरुद्धद्रारा दुरवच्छदैः  लुकाउन नसकिने 


भुज्यमानां  भोग गरिएकी हेतुभिः  रतिचिहहरूद्रारा 
आपृतां  अत्यन्त प्रसन्न तथा  त्यसरी 


ताक्यार्थ यदुवीर अनिरुद्धद्रारा भोग गरिएकी र अत्यन्त प्रसन्न रेकी ऊषाको कुमारीपन नष्ट 
भएको कुराको स्पष्ट सङ्त उनका शरीरमा लुकाउनै नसकिने गरी देखिएका रतिचिहृहरूले 
दिद्रहेका धथिए । यो कुरा अरूले पनि थाहा पाए । 


भटा आवेद्याञ्चकू राजंस्ते दहितुवंयम् । 
विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुलदूषणम् ॥ २८॥ 


हतव्रतां  कुमारीपन नष्ट 
भएकी 

लक्षयाञ्चक्रुः  अरूले थाहा 
पाए 





पदढार्थ वयं  हामीहरू लगाउने 
भटाः  सैनिकटरूले ते  हजुरकी विचेष्टितं  चेष्टालाई 
बाणासुरलाई कन्यायाः  अविवाहित लक्षयामः  बुरिरहेका छौं 


आवेदयाञ्चक्ुः  निवेदन गरे दुहितुः  छोरी ऊषाको 

राजन्  हे महाराज कुटदृषणं  कुलमा कलङ 

वाक्यार्थ वी सेनिकहरूले बाणासुरलाई निवेदन गरे हि महाराज ! हजुरकी अविवाहिता छोरी 

ऊषाको कुलमा नै कलड़ लगाउने खालका चेष्टाहरू हामीले थाहा पादरहेका छँ । 
अनपायिभिरस्माभिरप्तायाङ्च गृहे प्रभो । 


कन्याया दूषणं पुम्मभिदुषप्रक्ष्याया न विदूमहे ॥ २९॥ 





पदढार्थ गृहे  महलमा कन्यायाः  राजकुमारी ऊषाको 
प्रभो  हे महाराज गुप्तायाः  सुरक्षित भएकी दूषणं  दूषण कसरी भयो 
अनपायिभिः  करीं पनि पुम्भिः  बाहिरका पुरुषहरूद्रारान विदुमहे  जान्दैनौँ 

नगएका दुष्मरेक््यायाः च  देख्न पनि 

अस्माभिः  हामीहरूद्रारा नसकिने 





रालालन्द्री टीका 


८६२० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ६२ 


ताक्यार्थ महाराज ! हामी राजकुमारीको महलको सुरक्ना छाडेर बाहिर कहिल्यै गएका क्ैनौँ। 
महलभित्र नै सुरक्षित भएकी उहाँलाई बाहिरको पुरुषले देख्नसम्म पनि सक्दैन। अब यस्तो 
अवस्थामा राजपुत्री कसरी दूषित हुनुभयो ? यसबारे हामीलाई थाहा छैन । 


ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्ुतदूषणः। 
त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदहम् ॥ ० ॥ 


पदढार्थ 

दुहितुः  छोरीको 

श्ुतदूषणः  कलङ्का बारेमा 
सुनेको 

प्रन्यथितः  अत्यन्त दुःखी 


भएको 
बाणः  बाणासुर 
ततः  त्यहाँबाट 


त्वरितः  अत्यन्त शीघ्र 
कन्यकागारं  छोरी ऊषाको 





महलमा 
प्राप्तः  पुग्यो अनि उसले 
यदं  यदुश्रेष्ठ अनिरुद्धलाई 
अद्राक्षीत्  देख्यो 


ताक्यार्थ छोरी ऊषाको कलङ़सम्बन्धी कुरा सुनेर बाणासुर अत्यन्त दुःखी भयो र ऊ त्यहांबाट 
शीघ्र छोरीको महलमा पुग्यो । उसले महलभित्र यदुश्रेष्ठ अनिरुद्धलाई देख्यो । 


कामात्मजं तं भुवनेकसुन्दरं श्यामं पिशशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । 

वृहटदुभुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ ३१॥ 
दीव्यन्तमक्षः प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनङु्कुमसरजम् । 

बाहयदधानं मघुमल्ठिकाभ्रितां तस्याय्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
कामात्मजं  कामावतार 
प्रदयुम्नका छोरा 


भुवनेकसुन्दरं  संसारका एक 
मात्र सर्वश्रेष्ठ सुन्दर 

श्यामं  काला काला वर्ण 
भएका 

पिशङ्गाम्बरं  पीताम्बर 
लगाएका 

अम्बुजेक्षणं  कमलको फूल 
जस्तो आंखा भएका 


घुंघरिएको कपालको कान्तिद्रारा 
स्मितावलोकेन च  मन्द 
मुस्कान र हेराइद्रारा पनि 
मण्डिताननं  सुशोभित 
मुखमण्डल भएका 
अभिनृम्णया  अत्यन्त 
मङ्गलमयी 

प्रियया  प्रिया ऊषासंग 
अक्षेः  जुवा 

दीन्यन्तं  खेलिरेएका 
मधुमल्लिकाभ्रितां  वसन्त 


वृहदुभुजं  लामा हात भएका ऋतमा फुल्ने मल्लिका पुष्पले 
कुण्डलकुन्तकत्विषा  कुण्डल रबुनिएको 





तदङ्गसङ्गस्तनकु्कुमस्रजं  
ऊषाको अङ्गको स्पर्शका कारण 
ऊषाको स्तनगत कुड्कुमले 
युक्त माला 

बाह्योः  दुबे बाहुमा 

दधानं  धारण गरेका 
तस्याः  ती ऊषाको 

अग्रे  अगाडि 

आसीनं  बसेका 

तं  ती अनिरुद्धलाई 
अवेक्ष्य  देखेर बाणासुर 
विस्मितः  चकित भयो 


रामालन्द्री टीका 


४६२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 


ताक्यार्थ कामदेवका अवतार प्रदयुम्नका छोरा अनिरुद्ध जत्तिको सुन्दर पुरुष तीनै लोकमा कोटी 
धथिएन। कालोकालो वर्णका, कमलको पूल जस्तै आंँखा भएका, पीताम्बर धारण गरेका, लामा 
हात भएका, कानमा कुण्डल लगाएका, घंघरिएको कपाल र मन्द मुस्कान अनि स्निग्ध हेराइले 
सुशोभित मुखमण्डल भएका अनिरुद्ध त्यस वेला आफ्नी मङ्गलमयी प्रियतमा ऊषासंग जुवा 
खेलिरहेका धथिए । उनका दुबे हातमा वसन्त ऋतुमा एुल्ने मल्लिका परूलले गांसिएको सुन्दर माला 
थियो, जुन माला ऊषाको अङ्गस्पर्शका कारण उनको स्तनमा लगाइएको कुडकुमले युक्त थियो, 
त्यस्ता अनिरुद्धलाई आप्नी छोरी ऊषाको अगाडि बसेको देखेर बाणासुर आश्चर्यचकित भयो । 


स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभिभटेरनेकेरवलोक्य माघवः। 
उद्यम्य मोवं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥ ३३॥ 


वृतं  युक्त भएको 
प्रविष्टं  महलमा प्रवेश गरेको 
तं  त्यो बाणासुरलाई 


पदार्थ 
सःती 
माघवः  मधुवंशी अनिरुद्धले 


दण्डधरः  दण्ड धारण गरेको 
अन्तकः यथा  यमराज ठै 
जिघांसया  मारने इच्छाले 





आततायिभिः  शस्त्रास्रहरूले अवलोक्य  देखेर व्यवस्थितः  बाणासुरको 
सुसज्जित मोर्वं  फलामे नजिक गए 

अनेकैः  धरै परिघं  मडग्रो 

भटे  सेनाहर्द्रारा उद्यम्य  उटाएर 


ताक्यार्थ ऊषाका प्रियतम मधुवंशी अनिरुद्धले जब शस्त्रास्त्रहरू लिएका धरे सेनाहरूको 

साथमा बाणासुर आपू बसेकै महलमा प्रवेश गरेको देखे, तब उनले एउटा दलो फलामे मुडम्रो 

हातमा लिएर दण्ड धारण गरेको यमराज छै बनी बाणासुरलाई मार्ब त्यसकै अगाडि गए । 

जिघृक्षया तान् परितः प्रसपंतः शुनो यथा शुकरयुथपोऽहनत्। 

ते हन्यमाना भवनाद् विनिगंता निभिन्नमूर्ोरुभुजाः परदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥ 
समूहरक्षकले 


भवनात्  महलबाट 

शुनः यथा  कुकुरहरूलाई ४ विनिगंताः  बाहिर निस्किएका 

अहनत्  प्रहार गरे ते  ती बाणासुरका सेनाहरू 
निभिन्नमधोरुमुजाः  शिर, पुरुः  भाग्न थाले 

तान्  ती सेनाहरूलाई तिघ्रा र बाहु छिन्नभिननन भएका 

शुकरयूथपः  सुंगुरको हन्यमानाः  घाइते भएका 

वाक्यार्थ अनिरुद्धलाई समात्न चारैतिरबाट आदलागेका बाणासुरका सेनाहरूलाई उनले त्यसरी 

प्रहार गरे, जसरी सुंगुरहरूको गोठलाले कुकुरहरूलाई प्रहार गर्दछ । अनिरुद्धको प्रहारबाट शिर, 

तिघ्रा र बाहु छिन्नभिन्न भएका सेनाहरू घादरते भए र महलबाट बाहिर निस्कँदे भाग्न थाले । 


पदढार्थ 

जिघृक्षया  समातने इच्छाले 
परितः  चरैतिरबाट 
प्रसप॑तः  नजिक आएका 





रामालन्द्री टीका 


५६३६ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६२ 
तं नागपादोबैलिनन्दनो बली घ्नन्तं स्वसेन्यं कुपितो बबन्ध ह । 
ऊषा मृदं शोकविषादविहला बद्धं निशम्याश्चुकलाक्ष्यरोदिषीत् ॥ २५॥ 


पदार्थ बली  बलशाली बाणासुरले दुःखले विह्लल भएकी 

स्वसेन्यं  आपनो सेनालाई नागपाशेः  नागपाशद्रारा अश्रुकलाक्षी  आंसुको धाराले 
घ्नन्तं  मारिरहेका बबन्ध ह  बाध्यो आंँखा भरिएकी 

तं  ती अनिरुद्धलाई बद्धं  अनिरुद्ध वांधिएका उषा  ऊषा 

कुपितः  अत्यन्त रिसाएको निशम्य  देखेर भृशं  अत्यन्त 

बलिनन्द्नः  बलिका पुत्र शोकविषाद्विहला  शोक र॒ अरोदिषीत्  रुन थालिन् 





ताक्यार्थ अनिरुद्धले आपफ्ना सेनाहरूलाई मारन थालेको देखेर बलिका बलशाली पुत्र 
नाणासुरलाई असाध्ये रिस उटठयो अनि उसले नागपाशद्रारा अनिरुद्धलाई बांध्यो। अनिरुद्धलाई 
बाँधिएको अवस्थामा देखेर शोक र दुःखले विल भएकी ऊषा ओंँखाभरि आंसु लिई बेसरी रुन 
थालिन्। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे 
उत्तरार्धेऽनिरुद्धबन्धो नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः॥ ६२॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ त्रिषष्टितमोऽध्यायः 


४६३७ 


अध्याय ६३ 


भगवान् श्रीकृष्णद्वारा बाणासुरको गर्वभङ्ग र बन्दी बनादइएका अनिरुद्ध मुक्त 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अपश्यतां चानिरुद्धं तदुबन्धूनां च भारत । 


चत्वारो वाषिंका मासा व्यतीयुरनुरोचताम् ॥ १॥ 





पढार्थ अनुरोचतां च  चिन्ता वार्षिकाः  वर्षका 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् गरिरहेका चत्वारः  चार 
अनिरुद्धं  अनिरुद्धलाई तदूबन्धूनां  उनका मासाः च  महिनाहरू 
अपरूयतां  नदेखेका नभेटेका आफन्तजनहरूको व्यतीयुः  विते 


ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! हराएका अनिरुद्धलाई नभेटेर चिन्ता गर्दगिर्दै उनका आफन्तहरूले 
वर्षका चार महिना असार, साउन, भदौ र असोज बिताए। अनिरुद्ध कता हराए भन्ने उनका 


आफन्तहरू कसैलाई थाहा भएन । 


नारदात् तदुपाकण्यं वातां बद्धस्य कमं च । 
प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥ २॥ 


पढार्थ कमं च  युद्ध आदि कर्म पनि वृष्णयः  वृष्णिवंशीहरू 
बद्धस्य  बाणासुरदारा नारदात्  देवर्षि नारदबाट युद्धका लागि 
बांधिएका अनिरुद्धको उपाकण्यं  सुनेर शोणितपुरं  शोणितपुर 


वार्तां  हरणदेखि बन्धनसम्मका कृष्णदेवताः  श्रीकृष्णलाई प्रययुः  गए 





सम्पूर्ण वृत्तान्त देवता मानेका 


वाक्यार्थ देवर्षिं नारदको मुखबाट चित्रलेखाले अनिरुद्धलाई हरण गरेर शोणितपुर लगेको, 
बाणासुरसंग युद्ध भएको अनि बाणासुरले नागपाशमा बाँधेको आदि वृत्तान्त सुनिसकेपचछि 


श्रीकृष्णलाई आफ्नो देवता मानने वृष्णिवंशीहरू बाणासुरसंग युद्ध गर्न शोणितपुर गए । 


परुम्नो युयुधानर्च गदः साम्बोऽथ सारणः। 
नन्दोपनन्दभद्राया रामकृष्णानुवतिंनः ॥ ३॥ 


अक्षोहिणीमिद्धादशभिः समेताः स्व॑तो दिङम्। 


रुरुपघुबांणनगरं समन्तात् सात्वतषंभाः ॥ ४॥ 


रालालन्द्री टीका 


४६३८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 
पदढार्थ उपनन्द, भद्र आदि समेताः  एकत्रित भएर 
प्रद्युम्नः  प्रद्युम्न रामकृष्णानुवतिनः  बलराम र॒सवंतोदिशं  सबै दिशाबाट 
युयुधानः  युयुधान श्रीकृष्णका अनुयायी समन्तात्  वरिपरिबाट व्यूह 
गद्  गद सात्वतष॑भाः  श्रेष्ठ बनाएर 

अथ  त्यस्तै यदुवंशीहरूले बाणनगरं  बाणासुरको शोणित 
साम्बः  साम्ब द्वादशभिः  बाह पुरलाई 

सारणः  सारण अक्षोहिणीभिः  अक्षौहिणी रुरुधुः  घेरा हाले 
नन्दोपनन्दभद्राद्याः च  नन्द, सेनाहरू सहित 





वाक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामसंगे उहाँका अनुयायी प्रद्युम्न, युयुधान, गद, साम्ब, सारण, नन्द, 
उपनन्द, भद्र आदि श्रेष्ठ यदुवंशीहरूले बाह अक्षौहिणी सेनाका साथ व्यूह बनाएर सब दिशाबाट 
नाणासुरको राजधानी शोणितपुरलाई घेरा हाले । 


भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्रालगोपुरम् । 


  त 


रक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसेन्योऽमिनियंयो ॥ ५॥ 





पदढार्थ   हिरिरहेको बाणासुर अक्षौहिणी सेना सहित 
भज्यमानपुरोदयानप्राकारा्रल   क्रोधले अभिनिर्ययो  युद्ध गर्न 
गोपुरं  भत्काईदे गरेका आविष्टः  युक्त भई निस्कियो 

नगरका बर्गैचा, पर्खाल, वुर्जा र तुल्यसेन्यः  बराबर 

नगरद्रारलाई यदुवंशीको सेना बराबर बाह 





ताक्यार्थ यदुवंशीहरूले आफ्नो नगरको बरगँंचा, पर्खाल, पर्खालमाथिको बुर्जा र नगरको 
मूलद्रारलाई भत्काएको देखेर अत्यन्त क्रुद्ध भएको बाणासुर पनि यदुवंशीको सेना बराबर बाह 
अक्षौहिणी सेना लिएर युद्ध गर्न बाहिर निस्कियो । 


अ न्द र,  
बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतेः प्रमथेवृंतः। 
आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः ॥ ६॥ 


पदार्थ वृतः  युक्त हुनुभएका आरुह्य  चटेर 
बाणा  बाणासुरको भगवान्  भगवान् रामकृष्णयोः  बलराम र 
सहयोगका लागि रुद्रः  रुद्र श्रीकृष्णसंग 


ससुतः  पुत्र कार्तिकेयसंगे नन्दिवृषभं  नन्दी नामक युयुधे  युद्ध गर्न लाग्नुभयो 
प्रमथेः  आपना गणहरूले सांढेमा 





ताक्यार्थ त्यस वेला बाणासुरलाई सहयोग गर्नका लागि भगवान् रुद्र, पुत्र कार्तिकेय र आपफ्ना 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८४६३९ 


अध्याय ६३ 


गणहरूलाई साथमा लिएर आफ्नो वाहन नन्दी नामक सांढेमा ची आउनुभयो अनि उहाँले 
श्रीकृष्ण र बलरामसंग युद्ध गर्न लागनुभयो । 


आसीत् सुतुमुलं युद्धमदुुतं रोमहषंणम् । 


कृष्णडङ्रयो राजन् प्रदुम्नगुहयोरपि ॥ ७॥ 


कुम्भाण्डकूपकणाम्यां बलेन सह संयुगः। 
साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
कृष्णराङ्करयोः  श्रीकृष्ण र 
शङड्रको 

परयुम्नगुहयोः अपि  प्रद्युम्न र 
कार््तिकेयको 

सुतुमुलं  अत्यन्त घमासान 


भएकाले 

रोमहर्षणं  रौ गडाठाडा हुने 
अद्भुतं  अद्भुत 

युद्ध  युद्ध 

आसीत्  भयो यसै गरी 
बठेन सह  बलरामसंग 
कुम्भाण्डकूपकणामभ्यां  


कुम्भाण्ड र कूपकर्णको 
बाणपुत्रेण  बाणासुरको 
छोरोसंग 

साम्बस्य  साम्बको 
बाणेन सह  बाणासुरसंग 
सात्यकेः  सात्यकिको 
संयुगः  भिडन्त भयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् शङडूरसंग श्रीकृष्णको र कार्तिकेयसंग प्रद्युम्नको घमासान 
युद्ध भयो जुन युद्ध हर्दा पनि शरीरमा रोमाञ्च हुन्थ्यो। यसै गरी त्यो युद्धमा कुम्भाण्ड र 
कूपकर्णसंग बलरामको, बाणासुरको छोरोसंग साम्बको र बाणासुरसंग सात्यकिको अदभुत भिडन्त 
भयो । 


ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । 
गन्धरवांप्सरसो यक्षा विमने्रष्टुमागमन् ॥ ९॥ 





पदार्थ सिद्धचारणाः  सिद्ध र यक्षाः  यक्षहरू 
जह्याद्यः  ब्रह्मा आदि चारणहरू विमानैः  विमानमा चेर 
सुराधीराः  श्रेष्ठ देवताहरू गन्धवांप्सरसः  गन्धर्व र॒ द्रष्टं  युद्ध हेर्न 

मुनयः  ऋषिहरू अप्सराहरू आगमन्  आए 


ताक्यार्थ ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवता, ऋषि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सरा र यक्षहरू त्यो युद्ध 
हेर्नका लागि विमानमा चदढेर आए । 


राङ्रालुचराञ्छोरिभूतप्रमथगुद्यकान्। 
डाकिनीयांतुानांर्च वेताखान् सविनायकान् ॥ १०॥ 
प्रतमातृपिशाचांश्च कष्माण्डान् बह्मराक्षसान् । 


रामालन्द्री टीका 


८६४० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ६३ 


द्रावयामास तीक्ष्णागरः शरेः शाङ्ग॑घनुङच्युतेः ॥ ९ ॥ 


पदार्थ 

शोरिः  भगवान् श्रीकृष्णले 
शा््गघनुङच्युतेः  शार्धनुबाट 
प्रहार गरिएका 

तीक्ष्णागरेः  ज्यादै तिखो ट्प्पो 
भएका 

रेः  बाणहरूद्रारा 
राङ्रालुचरान्  भगवान् 


शङ्रका अनुचर 
भूतप्रमथराद्यकान्  भूत, प्रमथ, 
गुह्यक 

डाकिनीः  डाकिनी 
यातुधानान्  यातुधान 
सविनायकान्  विनायकले 
सहित 

  वेताल 


प्रतमातुपिशाचान्  प्रेत, 
मात्॒गण, पिशाच 
कूष्माण्डान्  कूष्माण्डहरू र 
ब्रह्मराक्षसान् च  ब्रह्मराक्षस 
हरूलाई पनि 

द्रावयामास  भगाउनुभयो 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो शाईधनुबाट प्रहार गरिएका ज्यादै तिखा टप्पा भएका 
बाणहरूद्वारा भगवान् शङ्रका अनुचर, भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, यातुधान, विनायक, वेताल, 
प्रत, मातृगण, पिशाच, कूष्माण्ड र ब्रह्मराक्षसहरूलाई पनि भगाउनुभयो । 


पृथग्विधानि प्रायुड पिनाक्यस्त्राणि शार््खिणे । 
प्रत्यस्तरेः रामयामास शार््खपाणिरविस्मितः ॥ १२॥ 


पदार्थ पृथग्विधानि  विभिन्न प्रकारका अविस्मितः  भयरहित भएर 
पिनाकी  पिनाक धनुर्धरी अस्वराणि  अस््रहरू ती अस््रहरूलाई 

भगवान् शङ्रले प्रायुङ  प्रयोग गर्नुभयो प्रत्यस्त्रेः  विरोधी 

शा्विणे  शाई धनुधरी शार््गपाणिः  हातमा शाई धनु अस्त्रहरूद्रारा 


श्रीकृष्णमाथि लिनुभएका श्रीकृष्णले रामयामास  शान्त बनाउनुभयो 
ताक्यार्थ पिनाक धनुर्धरी भगवान् शङडूरले शा धनुर्धारी श्रीकृष्णमाथि विभिन प्रकारका 
अस्त्रहरूको प्रयोग गर्नुभयो। शार धनु हातमा लिनुभएका श्रीकृष्णले भयरहित भएर ती 


अस्त्रहरूलाई विरोधी अस्त्रहरूको प्रयोग गरेर शान्त गरिदिनुभयो । 





ब्रह्ास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पाव॑तम्। 
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नेजं पाश्ुपतस्य च ॥ १३॥ 
लागि 


पदढार्थ 

ब्रह्मास्चस्य च  ब्रह्मास्त्रका 
लागि 

ब्रह्मास्तं  ब्रह्मास्त्र 

वायव्यस्य च  वायव्यास्त्रका 


पाव॑तं  पार्वतास्त् 

आग्नेयस्य च  आग्नेयास्त्रका 
लागि 

पाज॑न्यं  पार्जन्यास्त् 


ः च  पाशुपतास्त्रका 
लागि 


नेजम्  आफ्नो नारायणास्तर 


प्रयोग गर्नुभयो 





रामालन्द्री टीका 


४६४१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले ब्रह्मास्त्रका लागि ब्रह्मास्त्र, वायव्यास््रका लागि पार्वतास्त्र, 
आगनेयास्त्रका लागि पार्जन्यास्त्र र पाशुपतास््रको लागि आफ्नो नारायणास्त्रको प्रयोग गर्नुभयो । 


मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । 
बाणस्य पृतनां शोरिजंघानासिगदेषुभिः ॥ ९४ ॥ 


पदार्थ जृम्भितं  ज्यादै अल्छी लागेर पृतनां  सेनालाई 
शोरिः तु  शुरवंशी श्रीकृष्णले हादइहादइ गरिरहने बनाई असिगदेषुभिः  तरबार, गदा र 
त गिरिशं  शङरलाई बाणद्रारा 


जृम्भणास्त्रेण  जृम्भणास््र॒ मोहयित्वा  मोहित गराएर जघान  मार्नभयो 
हाईहाई गराउने अस्रदरारा बाणस्य  बाणासुरको 





वाक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले जुम्भणास्त्रको प्रयोग गरेर भगवान् शङड्रलाई ज्यादै 
अल्छी लागेर हादइहाइ गरिरहने गरी मोहित बनाउनुभयो अनि तरबार, गदा र बाणको प्रयोग गरेर 
बाणासुरको सेनालाई मार्मुभयो । 


स्कन्दः प्रदुम्नवाणोधेर्यमानः समन्ततः। 
असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः रिखिनापाकमद्रणात् ॥ १५॥ 


पढार्थ अद्यंमानः  घाइते भएका विमुञ्चन्  बगाँदे 
प्रयुम्नवाणोधेः  प्रदयुम्नका स्कन्द्ः  कार्तिकेय शिखिना  मयूरमा चटेर 
बाणहरूद्रारा गात्रेभ्यः  शरीरबाट रणात्  रणभूमिबाट 
समन्ततः  सम्पूर्ण रूपमा असृक्  रगत अपाक्रमत्  भागनुभयो 





ताक्यार्थ प्रदयुम्नका बाणहरूको प्रहारबाट पूर्णरूपले घाइते भएका कार्तिकेयको शरीरबाट 
रगतका धाराहरू बग्न थाले । त्यसपछि उहाँ आफ्नो वाहन मयूरमा चदढेर रणभूमिबाट भागनुभयो । 


कुम्भाण्डः कूपकर्णर्च पेततुमुंसलार्दितो । 
दुदरवुस्तदनीकानि हतनाथानि सवतः ॥ १६ ॥ 





पढार्थ प च  कूपकर्ण पनि तद्नीकनि  तिनीहरूका 
मुसलार्दितो  बलरामको   ठले सेनाहरू 

मुसलबाट घाते भएका हतनाथानि  सेनापति नष्ट सवतः  चारैतिर 
कुम्भाण्डः  कुम्भाण्ड र भएको दुद्रुवुः  भागे 


ताक्यार्थ बलरामको मुसलप्रहारबाट कुम्भाण्ड र कूपकर्ण दुबे घाइते भएर रणभूमिमा ढले। 
आफनो सेनापति ढलेपचछ्छि रक्षकटीन बनेका कुम्भाण्ड र कूपकर्णका सेनाहरू चारतिर भागन थाले । 


रामालन्द्री टीका 


८६८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 


विशीयंमाणं स्वबलं दुष्ट्वा बाणोऽत्यमषंणः। 
कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७॥ 


पढार्थ अत्यमषणः  अति क्रुद्ध सात्यकिं  सात्यकिलाई 
स्वबलं  आफ्ना सेनाहरूलाई रथी  रथमा बसेको हित्वा एव  छोडेर नै 
विश्ीय॑माणं  चारैतिर भागेको बाणः  बाणासुर कृष्णं  श्रीकृष्णतफ 
दुष्ट्वा  देखेर सङ्ख्ये  युद्धमा अभ्यद्रवत्  दौडियो 





ताक्यार्थ आफ्ना सेनाहरू चारैतिर भाग्न थालेको देखेपच्छि रथमा बसेको बाणासुर अत्यन्त क्रुद्ध 
भयो र उसले तत्काल आफ्नो प्रतियोद्धा सात्यकिलाई छाडर युद्ध गर्न श्रीकृष्णतफं जाइलाग्यो । 
धनृष्याकृष्य युगपद् बाणः पञ्चवदातानि वे । 


 


एकेकस्मिञ्छरो दो दो सन्दधे रणदुम॑दः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ युगपत्  एकै पटक एकैकस्मिन्  प्रत्येक धनुमा 
रणदुम॑दः  युद्धमा उन्मत्त पञ्चशतानि वै  पांच सय दो द्धो शरो  दुईद्ई ओटा 
भएको घनूषि  धनुहरू बाण 

बाणः  बाणासुरले आकृष्य  विंचेर सन्दधे  चढायो 





तावयार्थ युद्धमा उन्मत्त भएको बाणासुरले आफ्ना एक हजार हातले एकै पटक पाँच सय 
धनुहरू सिंचेर प्रत्येक धनुमा एकसाथ दुरईदुरईओटा बाण चढायो । 


तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरिः। 
सारथिं रथमदवांर्च हत्वा राह्वमपूरयत् ॥ १९॥ 


पदार्थ युगपत्  एकै पटक अवान् च  घोडाहरूलाई पनि 
भगवान्  भगवान् चिच्छेद  काटिदिनुभयो हत्वा  मारेर 

हरिः  श्रीकृष्णले आफ्नो सारथिं  सारथि राद  शडख 

बाणद्रारा धनूंषि  धनुहरू अपूरयत्  बजाउनुभयो 

तानि  ती धनुहरूलाई रथं  रथ र 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले बाण प्रहार गरेर ती सबे धनुहरूलाई एके चोटि काटिदिनुभयो । 
त्यसपछि बाणासुरको सारथि र घोडालाई मारेर उसको रथलाई भत्काददिएपचछ्छि उहाँले शङ्ख 
बजाउनुभयो । 

तन्माता कोटरा नाम नग्ना सुक्तरिरोरुहा । 


पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २०॥ 


रालालन्द्री टीका 


८६८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 
पदार्थ पत्रप्राणरिरक्षया  छोरोको कृष्णस्य  श्रीकृष्णको 

कोटरा नाम  कोटरा नाम प्राणरक्ना गर्ने इच्छाले पुरः  अगाडि 

गरेकी मुक्तरिरोरुहा  कपाल खुला अवतस्थे  आद्पुगी 

तन्माता  त्यो बाणासुरकी राखेर 

आमा नग्ना  नाङ्ग 





ताक्यार्थ कोटरा नाम गरेकी बाणासुरकी आमा धिई। त्यो छोरो बाणासुरको प्राण बचाउनका 
लागि कपाल छरेर नाङ्गे भगवान् श्रीकृष्णको अगाडि आइपुगी । 


ततस्तियंङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रजः । 
बाणरच तावद् विरथशिछन्नधन्वाविरात् पुरम् ॥ २९॥ 





पढार्थ तियंङ्मुखः  मुख अन्यत्र बाणः  बाणासुर 

ततः  त्यसपछि फकडनुभयो पुरं  आफ्नो नगरमा 
नग्नां  नाडी कोटरालाई तावत् च  त्यही समयमा आविशत्  प्रवेश गयो 
अनिरीक्षन्  हेर्न नचाहने विरथः  रथहीन 

गदाग्रजः  गदाग्रज श्रीकृष्णले छिन्नधन्वा  धनु नष्ट भएको 


ताक्यार्थ त्यसपछि नाङगी कोटरालाई हेर्न नचाहेकाले भगवान् श्रीकृष्णले आफनो मुख अ्कातिर 
फकडनुभयो त्यही वेलामा मौका पाएर रथहीन र धनु भङ्ग भएको बाणासुर आफ्नै नगरमा 
फर्कियो । 


विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु ब्रीरिरास्त्रीपात्। 
अभ्यधावत दाशाहं दहन्निव दिशो दश ॥ २२॥ 





पदढार्थ दहन् इव  उढार्॑ला ४ गरी भएको 

भूतगणे  भूतगण त्रिरिराः  तीन ओटा शिर ज्वरः तु  ज्वर 

विद्राविते  भगाइएपचछि भएको दाशाहं  श्रीकृष्णका सामु 
दश्च दिज्ञः  दशै दिशाहरूलाई त्रिपात्  तीन ओटा खुट्रा अभ्यधावत  दौडिएर आयो 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् श्रीकृष्णले भूतगणलाई भगाएपचलि भगवान् शङ्रद्रारा पठाइएको तीन 
ओटा शिर र तीन ओट खुट्रा भएको ज्वर दशै दिशाहरूलाई उढाउँला ४ गरी भगवान् श्रीकृष्णका 
अगाडि युद्ध गर्न दौडंदे आयो । 


अथ नारायणो देवस्तं दुष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । 
माहेश्वरो वेष्णवर्च युयुधाते ज्वरावुभो ॥ २६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९६३ 
पदार्थ ट  देखेर उभौ  दुई ओट 
अथ  त्यसपछि ज्वरं  शीत ज्वर ज्वरो  ज्वर 







व्यसृजत्  छोडिदिनुभयो युयुधाते  युद्ध गर्न थाले 
मादेरवरः  माहेश्वर ज्वर र 


 च  वैष्णव ज्वर 


नारायणः  नारायण 

देवः  भगवान् श्रीकृष्णले 
तं  त्यो ज्वरलाई 
वाक्यार्थ शङ्रको ज्वर आपफूतिर आदइ्रहेको देखेर नारायण भगवान् श्रीकृष्णले शीत ज्वर 
छोडिदिनुभयो । त्यसपच्छि शङूरको माहेश्वर ज्वर र श्रीकृष्णको वैष्णव ज्वर ऊष्ण ज्वर र शीत 
ज्वर परस्पर युद्ध गर्न थाले । 





माहेश्वरः समाकन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः । 
अलव्घ्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः ॥ 
रारणार्थीं हृषीकेरां तुष्टाव प्रयताञ्जलिः ॥ २४॥ 


प्रयताञ्जलिः  हात जोड्दै 
हृषीकेशं  इन्दरियहरूका 
मालिक श्रीकृष्णलाई 
तुष्टाव  स्तुति गय्यो 


अभयं  भयरहित स्थान 
अरब्ध्वा  नपाएर 
भीतः  उराएको 


पदार्थ 

वैष्णवेन  वैष्णव ज्वर्रारा 
बलादितः  जवर्जस्ती पीडित 
माहेश्वरः  माहेश्वर ज्वर शरणार्थी  शरण खोजेको 
समाक्रन्दन्  चिच्याङदे माहेश्वरः  माहेश्वर 
अन्यत्र  भगवानूदेखि अन्यत्र ज्वरः  ज्वरले 
ताक्यार्थ वैष्णव ज्वरट्वारा माहेश्वर ज्वर पीडित भयो र चिच्याउन थाल्यो। अन्यत्र कहीं अभय 
प्राप्त गर्न नसकेपछि अत्यन्ते उराएर माहेश्वर ज्वर श्रीकृष्णको शरणमा गयो र दुबे हात जोडेर 
उसले इन्द्रियहरूका मालिक श्रीकृष्णको स्तुति गय्यो । 





ज्वर् उवाच ज्वरले भन्यो 
नमामि त्वानन्तशक्ति परेशं सवात्मानं केवट ज्ञप्तिमात्रम्। 
विदवोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् नह्य बह्यलिद्धं प्रशान्तम् ॥ २५॥ 


पदार्थ केवलं  असङ्ग बह्मलिद्वं  वेदद्रारा बोध्य 
अनन्तशक्ति  अनन्त ज्ञप्तिमात्रं  चैतन्यस्वरूप प्रशान्तं  शान्त 
शक्तिसम्पन्न विर्वोत्पत्तिस्थानसंरोहेतुं  बह्म  साक्षात् परब्रह्म हुनुहुन्छ, 


परेशं  परमेश्वर जगत्को सृष्टि, स्थिति र लयका 
सवांत्मानं  सम्पूर्ण जीवहरूका कारण 
आत्मा यत्तत्  जो सर्वस्वरूप 


त्यस्ता 
त्वा  हजुरलाई 





नमामि  नमस्कार गर्द 


रामालन्द्री टीका 


८६८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर अनन्त शक्तिसम्पन्न परमेश्वर हुनुह॒न्छ । सर्वदा असङ्ग चैतन्यस्वरूप 
हजुर नै सम्पूर्ण जीवहरूको एक मात्र साक्षी आत्मा हनृहन्छ । सर्वस्वरूप हजुर नै जगत्को उत्पत्ति, 
स्थिति र लयको कारण हुनुहुन्छ । हजुरको ज्ञान वेदद्रारा मात्र हुन सक्छ । सर्वदा शान्त साक्षात् 
परब्रह्म हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु। 


भ जर ९ जीव भ ५ भ    
कालो देवं कमं जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षत्रं प्राण आत्मा विकारः । 
तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहस्त्वन्मायेषा तन्निषेधं प्रपये ॥ २६॥ 





पढार्थ प्राणः  पञ्च प्राण बीज उत्पन्न भए यै सूक्ष्म 
कालकः  काल गुणक्षोभक आत्मा  अहङ्ार शरीरबाट कर्म र त्यसबाट 
दैवं  अदृष्ट प्रारब्ध विकारः  पञ्च महाभूत र शरीरप्राप्ति यस्तो प्रवाह 

कमं  कर्म एकादश इन्द्रियहरू एषा  यो परम्परा 

जीवः  जीव कर्मसंस्कारवान् तत्सङ्घातः  तिनीहरूको त्वन्माया  हजुरकै माया हो 
स्वभावः  स्वभाव समूह सूक्ष्म शरीर तन्निषेधं  त्यस्तो मायाको 
कर्मसंस्कार बीजरोहप्रवाहः  बीजाङ्कुर निषेधस्वरूप हजुरको शरणमा 
द्रव्यं  द्रव्य शब्दादि भूतसूक्ष्म बीजबाट अङ्कुर उत्पन्न हुने र प्रपद्ये  आएको ह 

क्षेत्रं  शरीर अड कुर बददे गएपचछ्छि त्यसबाट 


ताक्यार्थ काल, अदृष्ट, कर्म, जीव, स्वभाव, द्रव्य, शरीर, पन्च प्राण, अहड़ार, पञ्च महाभूत र 
एकादश इन्द्रिय र तीन कलाले बनेको सूक्ष्म शरीर तथा बीजाडकुरन्याय फँ सूक्ष्म शरीरबाट कर्म, 
कर्मबाट फेरि लिङ्ग शरीरको प्राप्ति भड्रहने प्रवाह यी सबे हजुरकै माया हो। तर हजुरमा चाहं 
मायाको निषेध छ। यस्ता हजुरको शरणमा म आएको हु । 

विवरण यहाँ भगवान् शिवबाट प्रयोग गरिएको उष्ण ज्वरले काल, अदृष्ट, कर्म, जीव आदिले 
सहित यो सम्पूर्ण संसार परमात्माको माया हो तर परमात्मामा चाहं मायाको निषेध छ भनी 
भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गरेको छ । कालले जीवका कर्म एवं प्रकृतिका गुणहरूलाई क्षुब्ध गरी 
सुष्टि गर्न सधां, कर्म सम्पूर्ण प्राणीहरूको जन्मको कारण हो। त्यही कर्ममध्ये अत्यन्त 
फलोन्मुख भएको प्रारब्ध कर्म नै दैव हो। स्वभाव भनेको अनेक जन्मदेखिका संस्कार हुन् र यी 
सबे संगाल्ने व्यक्ति नै जीव हो। द्रव्य भनेको सूक्ष्म महाभूत या रूप, रस आदि पञ्चतन्मात्र हन् 
भने क्षेत्र भनेको शरीर हो। प्राण भनेका पञ्च प्राण हन् भने आत्मा भनेर यहाँ अहड़ारलाई 
बुखाद्रएको हो । यहां विकार भनेको सृष्ष्मभूतबाट बनेको यो पन्चमहाभूतमय स्थूल जगत् अनि 
भित्रीबाहिरी इन्द्रियहरू हुन्। सडघात भनेको दश इन्द्रिय, पाँच प्राण अनि अन्तःकरणको समूह 
सोह कला भएको सूक्ष्म शरीर हो। यी सवे रुख र बि रँ अनादि कालदेखि बारम्बार एक 
अकबिाट उत्पन्न भट्रहेका छन्। यी सब परमात्माकै मायाका कारण प्रतीत भएका हुन् । तन्निषेध 
शब्दको अर्थ हृन्छ तस्य निषेधः यस्मिन् अर्थात् यो सबे प्रपञ्चको निषेध जहाँ हुन्छ । उपनिषद्मा 
पनि ब्रह्मा माया अनि मायाको कार्य दुबैलाई निषेध गर्दै नेति नेति बृहदारण्यकोपनिषद् 


रामालन्द्री टीका 


८६४६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 


४।४।२२ भनी ब्रह्मलाई बतादइएको छ । सम्पूर्ण मायिक संसारको निषेध गरिररहदा पनि सबे 
पदार्थको निषेध गरिएको अधिष्ठान चेतन आत्माको भने निषेध हुन सक्दैन। यसरी मायाद्रारा 
आफैमा जगत् उत्पन्न गर्ने अनि आफैमा त्यसको निषेध गर्न ब्रह्म एक मात्र सत्य पदार्थ हो। यहाँ 
जगत्को उत्पत्ति अनि बाधको पनि आधारका रूपमा रेका उनै परमात्माको स्तुति गरिएको छ। 


नानाभावेर्खीख्येवोपपन्नर्देवान्  


 त साधून् भ     
लोकसेतून् बिभि 
हंस्युन्मागीन् हिंसया वत॑मानान् जन्मेतत् ते भारहाराय भूमेः ॥ २७॥ 





पढार्थ लोकसेतून्  वणश्रिम आदि हंसि  मार्नुहुन्छ 

टीख्या एव  लीलाद्रारा नै लोकमर्यादाहरूलाई एतत्  यो 

उपपन्नैः  स्वीकार गरिएका विभर्षि  धारण गर्नृहुन्छ ते  हजुरको 

नानाभावेः  विभिन्न हिंसया  हिंसाद्रारा जन्म  अवतार 
अवतारहरुद्रारा वतंमानान्  रहेका भूमेः  पृथिवीको 

देवान्  देवता उन्मागन्  गलत बाटोमा भारहाराय  भार हरण गर्नका 
साधून्  सज्जन हिंडनेहरूलाई लागि हुने गर्वछ 


वाक्यार्थ हजुर आफनो लीलाद्रारा समयसमयमा विभिन्न प्रकारका अवतार ग्रहण गर्नहुन्छ र 
देवता, सज्जन आदि सन्मार्गीहिरूको रक्षा गर्नुका साथे वणश्चिम धर्म आदि लोकमर्यादालाई 
पालनपोषण गर्नृहुन्छ । त्यसै गरी हिं्मक स्वभाव भएका कुमार्गीहरूको संहार पनि गर्नृहुन्छ । हे 
प्रभु ! वास्तवमा हजुरको अवतार पृथिवीको भार हरण गर्नके लागि हुने गर्दछ। 


तप्तोऽदहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । 
तावत् तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशातुबद्धाः ॥ २८ ॥ 





पढार्थ अहं  म   चरणकमललाई 
शान्तोग्रेण  शान्त र उग्र तप्तः  सन्तप्त छु नो सेवेरन्  सेवा गर्देनन् 
अत्युल्बणेन  अति भयङ्कर यावत्  जबसम्म तावत्  तबसम्म 

दुःसहेन  सहन गर्न कठिन आशानुबद्धाः  आशाको डोगले ज्वरेण  ज्वरले 

ते  हजुरको नांधिएका मनुष्यहरूले देहिनां  मनुष्यहरूको 
तेजसा  ज्वररूप तेजद्वारा ति  हजुरको तापः  ताप भद्रहन्छ 


तवाक्यार्थ हे प्रभु! पहिले शान्त र शीतल जस्तो लागे पनि पछि अत्यन्त दाहक बन्ने, अति 
भयङ्कर र सहन कठिन हजुरको ज्वररूप तेजद्वारा म सन्तप्त द्ु। आशाको डोरीले बांधिएर त्यसको 
प्राप्तिका लागि संसारमा धघुमिरहेका मनुष्यहरू जबसम्म हजुरको शरणमा पर्दैनन् तबसम्म 
तिनीहरूलाई यस ज्वरबाट ताप भद्रहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


८६८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
त्रिरिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । 
यो नो स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९॥ 


पदार्थ ते  तिमीलाई स्मरति  स्मरण गर्दछछ 
त्रिशिरः  हे त्रिशिरा भयं  डर तस्य  त्यसका लागि 
ते  तिमीसंग व्येतु  हटेर जाओस् त्वत्  तिमीबाट 
प्रसन्नः  प्रसन्न यः  जसले भयं  भय 

अस्मि  छ नो हाम्रो न भवेत्  हनेकैन 
मज्ज्वरात्  मेरो ज्वरबाट संवादं  संवादलाई 





ताक्यार्थ हे त्रिशिरा ! म तिमीसंग प्रसनन द्ु। त्यसैले मेरो ज्वरबाट तिमीलाई कुनै भय नहोस्। 
जसले तिम्रो रमेरो यो संवादको स्मरण गर्द उसलाई तिमीबाट कहिल्यै पनि भय हूनेक्तेन । 


४ न  अ  ज्वर 
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेरुवरो ज्वरः। 
बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद् योत्स्यञ्जनादंनम् ॥ २० ॥ 





पदार्थ अच्युतं  श्रीकृष्णलाई आरूढः  चढेर 

इति  यस्तो कुरा आनम्य  नमस्कार गरेर योत्स्यन्  युद्ध गर्न 

उक्तः  भगवानूद्रारा बतादएको गतः  गयो जनादंनं  श्रीकृष्णको नजिकमा 
माहेश्वरः  माहेश्वर बाणः तु  बाणासुर चाहं प्रागात्  आद्रपुग्यो 

ज्वरः  ज्वर रथं  रथमा 


ताक्यार्थ भगवान्को आज्ञा अनुसार माहेश्वर ज्वर श्रीकृष्णलाई नमस्कार गरेर गयो । बाणासुर 
चाह रथमा चदेर फेरि पनि युद्ध गर्नका लागि भगवान् श्रीकृष्णको नजिकमा आद्पुग्यो । 


ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः। 
मुमोच परमक्रुद्धो बाणांर्चकायुधे नृप ॥ ३९॥ 


पढार्थ हतियारहरू लिएको चक्रायुधे  सुदर्शन चक्र नै 
नृप  हे राजा परीक्षित् परमक्रुद्धः  ज्यादे रिसाएको हतियार भएका श्रीकृष्णमाथि 
ततः  त्यसपछि असुरः  बाणासुरले बाणान्  बाणहरू 
नानायुधधरः  विभिन्न बाहुसहस्रेण  हजार हातद्रारा मुमोच  प्रहार गयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपच्ि ज्यादै क्रुद्ध भएको बाणासुरले आपफ्ना हजार ओटा 
हातद्रारा विभिन्न हतियारहरू लिई सुदर्शन चक्रधारी भगवान् श्रीकृष्णमाथि बाणहरू प्रहार गययो । 


रामालन्द्री टीका 


८६८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 


तस्यास्यतोऽस््राण्यसकृच्चकरेण क्षुरनेमिना । 
चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पतेः ॥ ३२॥ 


पढार्थ अस्यतः  प्रहार गरिरहेका शाखाः इव  हाँ गालाई रै 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले तस्य  त्यो बाणासुरका ्ुरनेमिना  तिखो धार भएको 
असकृत्  बारम्बार बाहून्  हातहरू चक्रेण  सुदर्शन चक्रद्रारा 
अस्त्राणि  अस्त्रहरू वनस्पतेः  रुखको चिच्छेद  काटिदिनुभयो 





वाक्यार्थ बाणासुरले बारम्बार आफूमाथि अस्त्रहरू प्रहार गर्न थालेपछछि भगवान् श्रीकृष्णले पनि 
रुखका हाँगा काटे ॐ तिखो धार भएको आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रहार गरेर बाणासुरका हातहरू 
काटिदिनुभयो । 


वाहुषुच्छिदयमानेषु बाणस्य भगवान् भवः। 
भक्तानुकम्प्युपवज्य चकरायुधमभाषत ॥ ३३॥ 


पदार्थ भक्तानुकम्पी  भक्तहरूलाई चक्रायुधं  चक्र नै हतियार 
बाणस्य  बाणासुरका अनुग्रह गर्न भएका श्रीकृष्णको अगाडि 
बाहुषु  हातहरू भगवान्  भगवान् उपव्रज्य  गएर 
छिद्यमानेषु  काटिइर्ंदा भवः  शङ्रले अभाषत  भन्नुभयो 





वाक्यार्थ आप्नो परमभक्त बाणासुरका हातहरू श्रीकृष्णले काटिरेको वेलामा भक्तहरूलाई 
सर्धं अनुग्रह गर्नहुने भगवान् शङडूर चक्रधारी श्रीकृष्णको अगाडि जानुभयो र भन्नुभयो । 


श्रीरुद्र उवाच भगवान् रुद्रले भन्नुभयो 
त्वं हि बह्म परं ज्योतिगृहटं बरह्मणि वाङ्मये । 
यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३९ ॥ 





पदार्थ यं  जुन व्यापक रूपमा 

वाङ्मये  शब्दमय त्वं  हजुरलाई केवलं  केवल मायाको 
जह्मणि  वेदमा हि  निश्चय नै स्पर्शले रहित निर्विकार तत्वका 
गूढं  प्रच्छन्न अमलात्मानः  शुद्ध अन्तःकरण रूपमा 

परं ज्योतिः  परम ज्योति भएका व्यक्तिहरूले परयन्ति  साक्षात्कार गर्दछछन् 
ब्रह्म  परब्रह्म स्वरूप आकाशं इव  आकाशलाई यै 


ताक्यार्थ हजुर शब्दमय वेदमन्त्रहरूमा प्रतिपादित ज्ञानमय परम ज्योति साक्षात् पख्रह्म हुनुहुन्छ । 
शुद्ध अन्तःकरण भएका व्यक्तिहरूले मात्र आकाश ४ व्यापक एवं मायाको स्पर्शले रहित 


रामालन्द्री टीका 


८६९४९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 
निर्विकार तत्त्वका रूपमा हजुरको साक्षात्कार गर्दछन्। 
    भ अ न्त रीरषमारा श्रुतिरङ्घ्रिरुवीं  
नामनमाजग्नसुखमम्बु स्त दाः रीषमाराः दू । 
चन्द्रो मनो यस्य दुगकं आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्दरः ॥ ३५॥ 





पदढार्थ दयोः  स्वर्ग अकः  सूर्य 

नभः  आकाश रीष॑म्  शिर दुक्  आंखा 

यस्य  जसको आशाः  दिशाहरू अहं  म रुद्र 

नाभिः  नाभि शरुतिः  कान आत्मा  अहङ़ार 

अग्निः  अग्नि उवी  पृथिवी समुद्रः  समुद्र 

मुखं  मुख अङ्घ्रिः  पाड जठरं  पेट 

अम्बु  जल चन्द्रः  चन्द्रमा इन्द्रः  इन्द्र आदि लोकपाल 
रेतः  वीर्य मनः  मन भुजा  बाहु हन् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! आकाश हजुरको नाभि हो। अग्नि मुख, जल वीर्य र स्वर्ग नै शिर हो। 
सम्पूर्ण दिशाहरू हजुरका कान हुन् भने पृथिवी पाड हो । चन्द्रमा हजुरको मन हो र सूर्य आंँखा 
हो। म रुद्र हजुरको अहङ़ार हं । त्यस्तै समुद्र नै हजुरको पेट हो भने इन्द्र॒ आदि लोकपालहरू 
हजुरका बाहु हुन्। 

वितरण यस प्रसङ्गमा भगवान् श्रीकृष्ण र भगवान् शङ्रविच युद्ध भएको देखाइएको छ । यो 
युद्ध केवल लीलाका लागि गरिएको हो । भगवान् शङ्कर श्रीकृष्णका आत्मा नै हुनुहुन्छ । श्रीकृष्णले 
के आफैसंग लड्न सम्भव छ ? आपू एक मात्र भएकाले आपफूसंग न रिसाउन मिल्छ, न खुसी 
हुन मिल्छ । लडनका लागि त आप अलग र आफ्नो प्रति्रन्द्री अलग चाहिन्छ। भगवान् शङ्कर र 
भगवान् श्रीकृष्णलाई उभयात्मा अर्थात् एकअककि आत्मा पनि भनिएको छ । त्यसैले यी दुरईको 
युद्ध भए पनि उहांहरू आपसमा द्वेषपूर्वक लडनुभएको होइन भन्ने सिद्ध हृन्छ । यो त केवल 
सर्वस्वतन्त्र परमात्माको लीलाविलास हो। अभिमानी बाणासुरको अभिमानलाई नष्ट गर्न भगवान् 
शङडूरले नै उसलाई तेयो प्रतिदरन्द्री श्रीकृष्ण हूनुहुनेछछ भनी बताइदिनुभएको थियो । त्यसलाई सत्य 
सिद्ध गर्न श्रीकृष्णले बाणासुरसंग लडनुभयो । फेरि बाणासुर शिवभक्त भएकाले र उसको नगरको 
अधिपति हने वर आफले दिएकाले भगवान् शङ्रले उनलाई यत्तिकै छाड्न पनि मिलेन र उसको 
पक्षबाट युद्ध गर्न जानुभयो। यसबाट भगवान् कतिसम्म भक्तको वशमा रहनुहन्छ भन्ने पनि 
देखिन्छ । यसरी युद्धको नाटक रचाई भक्त प्रह्ादको वंशमा उत्पन्न अभिमानी बाणासुरको 
अभिमानलाई शान्त गरिएको छ र अभिमाननाशपचछि उसलाई भगवान् श्रीकृष्णले नै अभयदान 
दिनुभएको छ । भगवान् विष्णुका अनन्य भक्त प्रहादका पनाति बाणासुर शिवको पार्षद ने हुने 
गरी उहाोँको भक्त भएको हुनाले पनि शिव र विष्णुको भक्तिमा भेदभावना गर्नु हेन भन्ने सूचित 
भएको छ । साथे भक्तको अभिमान नाश गर्न भगवानूहरूले लीला गर्न बतादइएको छ । शिवलाई 
श्रीकृष्णले जितेको प्रसङ्गमा पनि अर्को रहस्य रहेको छ। सर्वश्रेष्ठ देवताहरू शिव र विष्णुमध्ये 


रामालन्द्री टीका 


४६५० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 


राजा परीक्षित् कृष्णका भक्त हन् र उनले आफ्ना आराध्य कृष्णमा नै मनको निरोध गर्नुपर्दछ्। 
शिवलाई पनि श्रीकृष्णले जितेको चरित्र सुनेपचछ्ि उनमा आपफ्ना इष्टप्रति सर्वश्रष्ठत्वको आदरभाव 
उष्जिन्छ, जुन उपासकको एकाग्रताका लागि परम आवश्यक छ। यसैका लागि पनि भागवतमा 
ठँठंमा शिवपराजय, शिवमोह आदि भएको कथा आएका छन्। वास्तवमा यसै श्लोकमा 
नतादए अनुसार शिव र विष्णु एडटे सत्ताका दुई प्रतिरूप हुन् भनी बुखनुपर्दछ। 


  न्त यस्योषधयो ्       ९ 
रोमाणि ऽम्बुवाहाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः । 
प्रजापतिहंदयं यस्य धर्मः स वै भवान् पुरुषो ोककल्पः ॥ ३६॥ 





पढार्थ घमः  धर्मन विसग॑ः  लिङ्ग हुन् 

यस्य  जसको हृदयं  हदय हो सः  त्यस्ता 

ओषधयः  विभिन्न ओषधिहरू यस्य  जसको भवान् वे  हजुर नै 

रोमाणि  रौँहरू हन् विरिञ्चः  ब्रह्मा लोककल्पः  लोकद्रारा 
अम्बुवाहाः  मेघहरू धिषणा  बुद्धि अवयवीका रूपमा प्रतिपादित 
केशाः  केश हन् प्रजापतिः  प्रजापति पुरुषः  विराट् पुरुष हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ विभिन ओषधिहरू जसका रौँ हुन्, मेघहरू जसका केश हुन्, धर्म जसको हृदय हो 
अनि ब्रह्मा जसको बुद्धिका रूपमा तथा प्रजापति लिङ्गका रूपमा रहनुभएको छ, जो लोकद्रारा 
अवयवी शरीरीका रूपमा प्रतिपादित हुनह॒न्छ यस्ता हजुर विराट् पुरुष हुनुहन्छ । 


तवावतारोऽयमकुण्डघामन् धर्मस्य गुप्त्ये जगतो भवाय । 
वयं च सवे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७॥ 


पढार्थ घमंस्य  धर्मको भवता  हजुरदरारा 
अकुण्ठधामन्  हे अखण्ड गुप्त्ये  रक्षाका लागि र अनुभाविताः  प्रेरित भई 
ज्योतिर्मय प्रभु जगतः  संसारको सप्त भुवनानि  सातै 

तव  हजुरको भवाय  कल्याणका लागि हो लोकहरूलाई 

अयं  यो वयं  हामीहरू विभावयामः  पालन गर्द 
अवतारः  जन्म सवै च  सवै लोकपालहरूले 





ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुर अखण्ड ज्योतिर्मय हनुहुन्छ । हजुरको यो जन्म पनि धर्मको संरक्षण र 
जगत्को कल्याणका लागि नै भएको हो । हामी सबै लोकपालहरू हजुरारा प्रेरित भएर नै साते 
लोक भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपर्लोक, र सत्यलोकको पालन गर्वं । 


ध दवितीयस्तुयं ५ स्वद्ग्धेतुरहेतुरीश ९ 
त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुयः स्वद् ४। 
प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्धये ॥ ३८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८६५१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 
पदार्थ अवस्थाभन्दा पर सम्पूर्ण गुणहरूद्रारा एेश्वर्य 
त्वं  हजुर नै स्वदुक्  स्वयंप्रकाश आदिको प्रकाशनका लागि 


स्वमायया  आफ्नो मायाद्रारा 
यथाविकारं  विकारहरूलाई 
स्वीकार गरी देवता, पशुपक्षी, 


हेतुः  सर्वकारण 
अहेतुः  आपनो हेतुरहित 
अकारण 


एकः  एक मात्र सजातीय, 
विजातीय र स्वगत भेदशून्य 
आद्यः पुरुषः  आदि पुरुष 





अद्वितीयः  अद्वितीय ईशः  सर्वस्वतन्त्र हुनुहन्छ मनुष्य आदि रूपमा 
तुयं  तुरीय स्वरूप जाग्रत्, अथ अपि  तर पनि प्रतीयसे  प्रतीत हुनुहन्छ 
स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन सर्वगुणप्रसिद्धये  रजः आदि 


वाक्यार्थ हजुर सजातीय, विजातीय र स्वगत भेदशून्य एक मात्र आदिपुरुष र अद्वितीय 
हनहन्छ । जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्थाभन्दा पर अर्थात् तुरीय स्वरूप र स्वयंप्रकाश 
हनहन्छ । सम्पूर्ण पदार्थहरूको कारण हजुर नै हुनुह॒न्छ, तर हजुरको कुनै कारण कैन । हजुर सर्वतन्त्र 
स्वतन्त्र हुनुहुन्छ तापनि त्रिगुण र ॒तज्जन्य ेश्वर्यहरूको प्रकाशनका लागि आफ्नो मायाद्रारा 
विकारहरूलाई स्वीकार गरी देव, पशुपक्षी र मनुष्य आदिको रूपमा प्रतीत हुनुहुन्छ । 


यथेव सूरः पिहित्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । 
एवं गुणेनापिहितो गुणास्त्वमात्मप्रदीपो गुणिनङ्च भूमन् ॥ ३९॥ 


पदार्थ छायां च  मेघ आदि छाया र 
भूमन्  हे सर्वव्यापक परमात्मा रूपाणि च  निलो, पैलो 
यथा  जसरी आदि विभिन्न रूप तथा घट, 
स्वया  आपने पट आदि पदार्थहरूलाई पनि 
छायया एव  छाया मेघद्वारा नै सञ्चकास्ति  प्रकाशित गर्दछन् 


अपिहितः  ढाकिरए सँ 
हनुभएका 

आत्मप्रदीपः  स्वयंप्रकाश 
त्वं  हजुरले 

गुणान्  ती गुणहरूलाई र 


गुणिनः च  गुणी जीवहरूलाई 
पनि प्रकाशित गर्नुहुन्छ 


पिहितः  ढाकिएको एवं  त्यसै गरी 

सूयः  सूर्यले गुणेन  गुणरूप अहङ़ारद्रारा 
ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक परमात्मा ! जसरी सूर्य आफ्नै कार्यभूत मेघ आदि छयाद्रारा ढाकिए फँ 
हन्छन् र मेघका साथे निलो, पहँलो आदि विभिन्न रूप तथा घट, पट आदि पदार्थहरूलाई पनि 
आफैं प्रकाशित गर्दछन् त्यसै गरी हजुर आपने कार्यभूत गुणरूप अहङ्ाारा ढाकिए ४ हुनुहन्छ, 
तर पनि स्वयंप्रकाश हजुरले शरीर, इन्द्रिय, अन्तःकरण आदि गुणहरूका साथे देह, इन्द्रिय 
आदिद्रारा ढाकिएको जीवलाई पनि प्रकाशित गर्नहुन्छ। 





यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । 
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनाणवे ॥ ४०॥ 
पदार्थ यन्मायामोहितधियः  जसको मायाद्रारा बुद्धि मोहित भएका 


रामालन्द्री टीका 


४६५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 


मनुष्यहरू प्रसक्ताः  आसक्त भई उन्मज्जन्ति  बाहिर निस्कन्छन् 
पुत्रदारगृहादिषु  छोरो, पत्नी र वृजिनाणवे  दुःखको सागरमा 

घरव्यवहारमा निमज्जन्ति  इब्दछन् र 

ताक्यार्थ हजुरको मायाद्रारा बुद्धि मोहित भएका मनुष्यहरू छोराछोरी, पत्नी र घरव्यवहारमैँ 
आसक्त हुन्छन् र दुःखको सागरमा इब्दछछन् र बाहिर निस्कन्छन् । 


देवदत्तमिमं लन्ध्वा नृखोकमनितेन्द्रियः। 
यो नाद्रियेत त्वत्पादो स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः ॥ ४१॥ 


पदार्थ यः  जसले न आद्रियेत  सेवा गर्दैन 
देवदत्तं  भगवानूदरारा दिइएको अनितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई सः  त्यो व्यक्ति 
इमं  यो नजिती इन्द्रियको वशमा परेर हि  निश्चय नै 


ज्र 
त्वत्पाद्।  हजुरको 
चरणकमललाई 


नृलोकं  मनुष्य शरीर आत्मवञ्चकः  आफैलाई ठगने 
रब्ध्वा  पाएर पनि शोच्यः  शोचनीय हो 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! दिव्यरूप हजुरद्रारा अत्यन्त कृपा गरेर प्रदान गरिएको मनुष्य शरीर पाएर 
पनि इन्द्रियसुखमा आसक्त भएर जसले हजुरको चरणकमलको सेवा गर्दन, इन्द्रियको दास भएको 
त्यो व्यक्ति निश्चय नै शोचनीय छ किनभने उसले आफैःलाई ठगिरेको छ। 





यस्त्वां विसृजते मत्यं आत्मानं प्रियमीरवरम् । 
विपयैयेन्द्रियाथाथं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२॥ 


पढार्थ ईश्वरं  सर्वेश्वर विसृजते  त्याग्दछ त्यसले 
यः  जुन त्वां  हजुरलाई अमृतं  अमृतलाई 

मत्यः  मरणशील मनुष्यले विपययेन्द्रियाथार्थं  हजुरको त्यजन्  त्यागेर 

आत्मानं  सर्वात्मा विपरीत इन्द्रियका विषयभूत पुत्र विषं  विष 

प्रियं  सर्वप्रिय आदिका लागि अत्ति  खदिछ 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सर्वात्मा, सर्वप्रिय र सर्वेश्वर हनुहृन्छ । यस्ता हजुरलाई त्यागेर 
मरणशील जुन मनुष्यले हजुरको विपरीत अनात्मा, अप्रिय दुःखरूप र अनीश्वर स्वभाव भएका 


इन्द्रियका विषयभूत स्त्री, पुत्र आदिको पचि लाग्दछ उसले अमृत 


अहं बह्याथ विबुधा मुनयश्चामलारयाः। 


त्यागेर विष खादरहेको छ। 


सवांत्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रष्ठमीडवरम् ॥ ५३॥ 


पढार्थ अहं  म शिव 


बह्या  ब्रह्मा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


अथ  त्यस्तै 

विबुधाः  सम्पूर्ण देवताहरू 
अमलाशयाः  शुद्ध हदय 
भएका 


श्रीमद्भागवत 


मुनयः च  ऋषिगण समेतका 
हामीहरू 

सवात्मना  सर्वत्मिभावले 
आत्मानं  सर्वात्मा 


८६५३ 
अध्याय ६३ 


९  

प्रष्टं  परमप्रिय 
ईदवरं  सर्वेश्वर 
त्वां  हजुरमा 





प्रपन्नाः  शरणागत क्लं 


ताक्यार्थ म शिव, ब्रह्मा, सम्पूर्ण देवता तथा जसको हृदय शुद्ध भटसकेको छ ती 
ऋषिगणहरू हामी सब सर्वत्मिभावले सर्वात्मा, परमप्रिय र सर्वेश्वर हजुरको शरणमा आएका छँ । 


तं त्वा जगत्स्थत्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहदात्मदेवम् । 
अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवगांय भजाम देवम् ॥ ४४॥ 


पदार्थ 
जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं  
संसारको सृष्टि, स्थिति र 
लयका कारण 

समं  सर्वसम 

प्रशान्तं  प्रशान्त 


सुहृदात्मदेवं  बुद्धिप्रवर्वक 
सुहृद्, सर्वात्मा र इष्टदेव 
अनन्यं  अनन्य 

तंती 

एकं  अद्वितीय 
जगदात्मकेतं  संसारका 


ः आश्रय 

  देव 

त्वा  हजुरलाई 

भवापवगांय  संसारबाट मुक्ति 
पाउनका लागि 





भजामः  भजन सेवा गर्द्छँ 


ताक्यार्थ हजुर जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहारको कारण हूनहुन्छ । हजुर सबेमा समान र 
शान्त हनुह॒न्छ । सब जीवहरूको बुदधिका प्रवर्तक हजुर सुहृत्, आत्मा र आराध्यदेव हुनुहन्छ । हामी 
संसारी जीवात्माहरूका अनन्य आश्य, अद्वितीय, देवाधिदेव हजुरलाई संसारबाट मुक्ति पाउनका 
लागि भजन गर्दच्छँ । 


 प  व 
अयं ममेष्टो दयितो ऽनुवर्तीं मयाभयं दत्तमसुष्य देव । 
सम्पायतां तद् भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्यपते प्रसाद् ॥ ४५॥ 












पढार्थ ु  मद्रारा ते  हजुख्धारा 

अयं  यो बाणासुर अमुष्य  यसलाई प्रसादः  कृपा गरियो त्यसै 
मम मेरो अभयं  अभय गरी 

इष्टः  मन परेको दत्तं  दिइएको छ भवतः  हजुखाट 

द्यितः  प्रिय तत्  त्यसकारण प्रसादः  अनुग्रह 

अनुवतीं  अनुचर हो यथा हि  जसरी सम्पाद्यताम्  गरियोस् 

देव  हि देव दैत्यपतो  दैत्यराज प्रह्मादमा 





ताक्यार्थ हे प्रभु ! बाणासुर मेरो मन परेको प्रिय अनुचर हो। यसलाई मैले अभयप्रदान गरेको 
छु । जसरी हजुरले दैत्यराज प्रह्ादलाई अनुग्रह गर्जुभएको धियो, त्यसै गरी प्रह्लादक वंशमा उत्पन्न 
यो बाणासुरमाथि पनि हजुरको कृपादृष्टि रहिरहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


४६५४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 


यदात्थ भगवंस्त्वं नः करवाम प्रियं तव । 
भवतो यद् न्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६॥ 


पदढार्थ तव  हजुरको तत्  त्यही ने 

भगवन्  हे भगवान् प्रियं  प्रिय बाणासुरलाई मे  मद्रारा 

त्वं  हजुरले अभयप्रदान साघु  राम्ररी 

नः  हामीलाई करवामः  गर्छ अनुमोदितम्  अनुमोदन मात्र 
यत्  जे यत्  जे गरियो 

आत्थ  भन्नुभयो त्यही भवतः  हजुरको 

अनुसारः व्यवसितं  निश्चय थियो 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले भने अनुसार नै मैले यो बाणासुरलाई अभयप्रदान गर्द्ु। अब 
यसको बाहुच्छेदन जो भएको छ, त्यो पनि हजुरको ने पूर्वनिर्णय थियो, मेले त यसको बाहृहरू 
काटेर हजुरफै पूर्वनिर्णयलाई अनुमोदन मात्र गरेको हँ । 


अवध्यो ६      
ऽयं ममाप्येष वेरोचनिसुतोऽसुरः। 
प्रहादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः॥ ५७ ॥ 
पदार्थ  मे  मद्रारा 


अयं  यो न वध्यः  वध्य हुनेक्तैन भनेर 
असुरः  असुर प्रहादाय  प्रह्ादलाई 

मम अपि  मेरो लागि पनि वरः  वरदान 

अवध्यः  अवध्य छ दत्तः  दिएको धिष 








वाक्यार्थ बाणासुर दैत्यराज बलिको छोरो हो । त्यसैले मेरा लागि पनि यो अवध्य छ। किनभने 
मेले मेरा परमभक्त प्रहादलाई म तिम्रो वंशमा उत्पन्न कुनै पनि असुरको वध गनि भनी 
वरदान दिएको धिं । 


द्पोँपडमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । 
सूदितं च बलं भूरि य्व भारायितं भुवः ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ अस्य  यो बाणासुरका भुवः  पृथिवीको 

मया  मद्रारा बाहवः  हातहरू भारायितं  भार भएका 
दरपोपरामनाय  घमन्ड नष्ट प्रवृक्णाः  काटिए भूरि  धेरै 

गर्नका लागि यत् च  जुन बट च  सेनाहरू थिए 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


तिनीहरू पनि 


श्रीमद्भागवत 


सूदितम्  मारिए 


६५५ 


अध्याय ६३ 


ताक्यार्थ बाणासुरको घमन्डलाई नष्ट गर्नकै लागि मेले यसका हातहरू काटिदिएको हं । 
पुथिवीका भार भएका यसका यी धरे सेनाहरूलाई पनि मैले मारिदिषँ । 


चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः। 
पाषंदमुख्यो भवतो न कुतदिचिदभयोऽसुरः॥ ४९॥ 


यो 

असुरः  बाणासुर 

अजरामरः  अजर अमर 
भवतः  हजुरको 

पाष॑दमुख्यः  मख्य पार्षद तथा 
वाक्यार्थ यो बाणासुरका चार ओटा हातहरू बाँकी रहेका छन्। यो सर्धँ अजर, अमर हुने । 
यो हजुरको मुख्य पार्षद हने र यसलाई कसैबाट पनि भय हुनेकठैन । 


इति कब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य रिरसासुरः। 
प्रादुम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत् ॥ ५०॥ 


पढार्थ 

अस्य  यो बाणासुरका 
चत्वारः  चार ओटा 
भुजाः  बाहुहरू 

शिष्टाः  बाँकी रहेका छन् 


न कुतदिचदुभयः  कसैबाट पनि 
भय नहूने सदा निर्भय 
भविष्यति  हनेछ 








पढार्थ शिरसा  शिरद्रारा रथं  रथमा 

इति  यसप्रकार कृष्णं  श्रीकृष्णलाई आरोप्य  राखेर 
अभयं  अभय प्रणम्य  नमस्कार गरेर समुपानयत्  ल्यायो 
ठन्घ्वा  पाएर सवध्वा  वधू ऊषाले सहित 

असुरः  बाणासुरले प्राद्युम्निं  अनिरुद्धलाई 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् श्रीकृष्णबाट अभय प्राप्त गरेको बाणासुरले शिर एुकाएर श्रीकृष्णलाई 
नमस्कार गय्यो । त्यसपछि उसले वधू ऊषासहित अनिरुद्धलाई रथमा राखेर भगवान्को अगाडि 
ल्यायो । 


अक्षोहिण्या परिवृतं सुवासःसमलङ्कुतम् । 
सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययो रुद्रानुमोदितः ॥ ९ ॥ 


सेनाद्रारा 

परिवृतं  युक्त भएका 
सुवासःसमलङ्कतं  सुन्दर 
वस्त्राभूषणहरूद्रारा अलङ्कृत 
सपत्नीकं  पत्नी ऊषाले सहित 


भएका अनिरुद्धलाई 
पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर 
ययो  द्रारका जानुभयो 


पढार्थ 

रुद्रानुमोदितः  भगवान् 
शडूरबाट अनुमति प्राप्त 
गर्नुभएका श्रीकृष्ण 
अक्षौहिण्या  अक्षौहिणी 





रामालन्द्री टीका 


८६५६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६३ 
ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले शङड्रसंग अनुमति लिएपछ्ि अनेक सुन्दर वस्त्र र 


अलङ़ारहरूद्रारा अलङ्कृत भएका ऊषा र अनिरधको दम्पतीलाई एक अक्षौहिणी सेनासहित 
अगाडि लगाएर आफ्नो नगरी द्वारका फरकिनुभयो । 


स्वराजधानीं समलङ्कतां ध्वजेः सतोरणेरुक्षितमागंचत्वराम् । 
विवेरा शद्खानकटुन्दुभिस्वनेरभ्युयतः पोरसुहदद्विजातिभिः ॥ ५२॥ 


पदार्थ राद्वानकटुन्दुभिस्वनेः  शङ्ख, बाटा र चौरहरू सेचन गरिएको 
पोरसुहदिद्नातिभिः  नगारा र ढोलको ध्वनिद्राया स्वराजधानीं  आफ्नो राजधानी 
नगरवासी, मित्रजन र सतोरणेः  तोरणसहित द्रारकामा 

ब्राह्मणहरूद्रारा ध्वजैः  एन्डाहरूद्रारा विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
अभ्युद्यतः  नजिके आएर समलङ्कृता  सजिएको 

सत्कार गरिनुभएका श्रीकृष्ण उक्षितमागचत्वरां  पानीले 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको आगमनमा प्रसन्न भएका नगरवासी, मित्रजन र ब्राह्मणहरूले 
अगाडि नै आएर भगवान्लाई सत्कार गरे । पूरे नगर शङ्ख, नगारा र ढोलको ध्वनिले गुन्नायमान 
थियो । जताततै तोरण र खन्डाहरू टँगिएको द्रारकानगरी अत्यन्त सजिएको धियो । बाटाघाटा र 
चौरहरू पानीले सिञ्चित गरिएका धथिए। भगवान् श्रीकृष्णले यस्तो आफ्नो सुन्दर नगरी द्वारकामा 
प्रवेश गर्नुभयो । 


य एवं कृष्णविजयं शङ्रेण च संयुगम् । 
संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः ॥ ५३॥ 





पढार्थ राङ्रेण च  भगवान् संस्मरेत्  स्मरण गर्द 
यः  जसले ः तस्य  त्यसको 

एवं  यस्तो संयुगं  युद्धलाई पराजयः  पराजय 
कृष्णविजयं  भगवान् प्रातः  बिहान न स्यात्  हैदेन 
श्रीकृष्णको विजय उत्थाय  उठेर 


ताक्यार्थ जसले बिहान उठेर भगवान् शङ्रसंग भएको श्रीकृष्णको युद्ध र त्यस युद्धमा भएको 
भगवान् श्रीकृष्ण विजयको स्मरण गर्द, त्यसको कहिल्यै पराजय हैदेन। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दामस्कन्धे 
उत्तरार्धेऽनिरुद्धानयनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८६५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 


अथ चतुःषष्टितमोऽध्यायः 


नृग राजाको कथा 


यो अध्यायदेखि चौरासी अध्यायसम्मका एक्काईस अध्यायमा भगवान्का सात्त्विक 
निरोधका लीलाहरू बतादइएका छन्। यसलाई पनि धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष भनी चार प्रकरणमा 
विभाग गरिएको छ। प्रकरणविभाग गर्ने अनेक व्याख्याहरू परमात्मलीलाको रस लिने अनेक 
प्रक्रियाहरू ह॒न्। वास्तवमा त परमात्माको एडटै लीलामा पनि अनेक रहस्यहरू रहेका हन्छन् । 
सुबोधिनीकार वल्लभाचार्यका अनुसार एक्काईस अध्यायमध्ये छछ अध्यायको कथावस्तुले 
क्रमशः अर्थ, धर्म र कामको प्रसङ्गलाई सूचित गर्दछछन् भने अन्तिमिका तीन अध्यायको कथावस्तुले 
मोक्षको सूचना गर्वछ । यो अध्यायदेखि उनान्सत्तरी अध्यायसम्मको छ अध्याय अर्थप्रकरण हो। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकदोपवनं राजन् जग्सुय॑दुकुमारकाः। 
विहर्तुं साम्बप्रयुम्नचारुभानुगदादयः ॥ १॥ 





पलढार्थ साम्ब, प्रद्युम्न, चारु, भानु, गद विहत  विहार गर्न 
राजन्  हे राजा परीक्षित् आदि जग्मुः  गए 
एकदा  एक दिन यदुकुमारकाः  यदुकुमारहरू 
साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादयः  उपवनं  उपवनमा 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! एक दिन साम्ब, प्रद्युम्न, चारु, भानु, गद आदि यदुकुमारहरू 
विहार गर्नका लागि उपवनमा गए। 


क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः । 
जलं निरुदके कूपे ददुश्युः सत्त्वमदुभुतम्॥ २॥ 





पदढार्थ यदुकुमारहरूले अदुभुतं  अद्भुत 
तत्र  त्यस उपवनमा जटं  पानी सत्त्वं  जन्तुलाई 
सुचिरं  धेर समयसम्म विचिन्वन्तः  खोज्दै गर्दा ददृशुः  देखे 
क्रीडित्वा  खेलेर निरुदके  पानी नभएको 

पिपासिताः  तिर्खाएका कूपे  कुवामा 


ताक्यार्थ त्यो उपवनमा धै समयसम्म विभिन्न खेलहरू खेलेपचछ्ि यदुकुमारहरू अत्यन्त 
तिर्खाए । उनीहरू पानी खोज्दे उपवनमा यता र उता डल्न थाले। यसै क्रममा उनीहरूले पानी 
नभएको कुनै कुवाभित्र एउटा अदभुत जन्तुलाई देखे । 


रामालन्द्री टीका 


८६५८ 


दशम स्कन्ध 


कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसाः। 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ६४ 


तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृपयान्विताः ॥ ३॥ 


पढार्थ 
गिरिनिभं  पहाड जस्तै ठुलो 
कृकलासं  छेपारोलाई 


वीक्ष्य  देखेर 


विस्मितमानसाः  
आश्चर्यचकित भएका 

ते  ती कुमारहरूले 
कृपयान्विताः  कृपा गर्दै 





तस्यच त्यो छेपारोको 
उद्धरणे  उद्धार गर्न 
यत्नं  प्रयास 

चक्रुः  गरे 


ताक्यार्थ पहाड जस्त ठुलो शरीर भएको त्यस छेपारोलाई देखेर आश्चर्यचकित भएका दयालु 
यदुवंशी कुमारहरूले त्यसलाई कुवाबाट निकालेर उद्धार गर्ने प्रयास गरे। 


९, र   पारोब॑दुध्वा   
चमजस्तान्तवः टष्वा पाततमभकाः। 
नाशक््रवन् समुद्धतुं कृष्णायाचख्युरुत्सुकाः 


पदार्थ 

अभ॑ंकाः  ती यदुकुमारहरूले 
पतितं  कुवामा खसेको 
कछेपारोलाई 

चर्मजेः  छालाबाट बनेको 


तान्तवेः  सूत्रमय 


पादोः  डोरीले 
बटुष्वा  बांधेर 


समुद्धत  निकाल्न 
न अशकन्नवन्  सकेनन् तब 





॥ ८ ॥ 


उत्सुकाः  उद्धार गर्न उत्सुक 
भएका ती कुमारहरूले 

कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 
आचख्युः  सुनाए 


वाक्यार्थ यदुकुमारहरूले कुवामा खसेको छेपारोलाई छलाले बनेको बलियो डोरीले बाँधेर 
निकाल्ने प्रयास गरे तर उनीहरूले निकात्न सकेनन् । त्यसपछि त्यसको उद्धार कसरी होला भनेर 
उत्सुक भएका उनीहरूले श्रीकृष्णलाई सवे वृत्तान्त सुनाए। 


तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विरवभावनः। 
वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स टीलख्या ॥ ५॥ 





पढार्थ सः  वी श्रीकृष्ण करेण  हातद्रारा 
विवभावनः  विश्वकै तत्र  त्यस कुवामा तं  त्यो छेपारोलाई 
जीवनदाता आगत्य  आएर लीलया  सजिलै 
अरविन्दाक्षः  कमलनयन वीक्ष्य  छेपारोलाई देखेर उज्जहार  उद्धार गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् वामेन  देत्र 


वाक्यार्थ विश्वकै जीवनदाता कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण त्यस कुवामा आउनुभयो र उहाँले 
कुवामा खसेको छेपारालाई देखनुभयो । अनि आफनो देत्रे हातले तानेर त्यस छेपारालाई सजिलै 
कुवाबाट बाहिर निकाल्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८६५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 


स उत्तमःरुलोककराभिमृष्टो विहाय सद्यः कृकलासरूपम्। 
सन्तप्तचामीकरचारुवणं स्वग्य॑दूभुतालङ्करणाम्बरसखरक् ॥ ६॥ 


पदार्थ कृकलासरूपं  छेपारोको अटूभुतालङ्करणाम्बरस्रक्  
उत्तमःर्टोककराभिमृष्टः  रूपलाई अद्भुत वस्त्र, गहना र माला 
पवित्र कीर्तिं भएका भगवान्को विहाय  त्यागेर धारण गरेको 

हातको स्पर्श पाएको सन्तप्तचामीकरचारुवणंः  स्वमी  स्वर्गाय देवता भयो 
सः त्यो छेपारो तताएको सुनजस्तो सुन्दर वर्ण 

सद्यः  तुरुन्त भएको 





ताक्यार्थ पवित्रकीर्तिं भएका भगवान् श्रीकृष्णको हातको स्पर्श पाउनासाथ त्यो बाहिर 
निकालिएको छेपारोले तत्काल कछेपारोको रूपलाई त्याग गय्यो र तताएको सुन ४ सुन्दर वर्ण 
भएको अनि विचित्र प्रकारका अद्भुत वस्त्र, गहना र माला धारण गरेको स्वर्गीय देवताको 
रूपमा परिणत भयो । 


पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः । 
कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम् ॥ ७॥ 


पदढार्थ विख्यापयितुं  प्रसिद्ध गराउन ।  निश्चय ने 
मुकुन्दः  भगवान् श्रीकृष्णले पप्रच्छ  सोध्नुभयो त्वां  तपारईलाई 
तन्निदानं  त्यसको छेपारोको वरेण्यरूपः  सुन्दर रूप भएका देवोत्तमं  श्रेष्ठ देवता 
रूपमा जन्म भएको कारणलाई महाभाग  हे महोदय गणयामि  ठान्ददु 
विद्धान् अपि  जानेर पनि त्वं  तपाई 

जनेषु  मानिसहरूमा कः  को हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ त्यो सुन्दर पुरुषको छेपारोको रूपमा जन्म के कारणले भएको थियो भन्ने कुरा 
भगवान् श्रीकृष्णलाई थाहा थियो तापनि त्यो कुरा सबै मनुष्यहरूमा प्रसिद्ध होस् भनेर उहाँले त्यो 
सुन्दर पुरुषलाई सोध्नुभयो हि महाशय । अति सुन्दर र दिव्य रूप भएका हजुर को हुनुहन्छ ? 
मलाई लाग्दछ कि तपाई कुनै श्रेष्ठ देवता हुनुहुन्छ ॥ 


दशामिमां वा कतमेन कमणा सम्प्रापितोऽस्यतदहः सुभद्र । 
आत्मानमाख्याहि विवित्सतां नो यन्मन्यसे नः क्षममत्र वक्तुम् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ इमां  यो छेपारोको सम्प्रापितः  प्राप्त हूनुभएको 
सुभद्र  हे कल्याणमय भगवान् दृशां  अवस्थामा असि छ 
अतदर्हं  यसका छेपारो कतमेन वा  कुन चाहं यत्  यदि 
हनका लागि अयोग्य भएर पनिकमंणा  कर्मद्रारा अत्र  यहाँ 


रालालन्द्री टीका 


८६६० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 
नः  हामीहरूलाई मन्यसे  ठान्नुहुन्छ भने विवित्सतां  जानन चाहने 
वक्तुम्  बताउन आत्मानं  तपाईको आफ्नो नः  हामीहरूलाई 

क्षमं  उचित पूर्वरूप आख्याहि  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे भद्र! वास्तवमा तपाई यो छेपारो हुन योग्य हुनुहुन्न । अतः तपाईको कुन त्यस्तो 
कर्मका कारण कछरेपारो हूनुपययो ? यस विषयमा यदि तपाई हामीलाई बताउन उचित सम्खनुहन्छ 
भने तपाईको पूर्वरूपका बारेमा जान्न चाहने हामीहरूलाई यहाँ सबे कुरा बताउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति स्म राजा सम्पृष्टः कृष्णेनानन्तमू्तिंना । 
माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनाक्वचंसा ॥ ९॥ 


पदार्थ राजा  दिव्य पुरुषले माधवं  श्रीकृष्णलाई 
अनन्तमूतिंना  अनन्तमूर्ति अकवचंसा  सूर्यको जस्तो प्रणिपत्य  ढोगेर 
कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा कान्ति भएको आह स्म  भने 

इति  यस प्रकार किरीटेन  मुकुटयुक्त शिखरा 

सम्पृष्टः  सोधिएका षुकेर 





ताक्यार्थ अनन्तमूर्तिं भगवान् श्रीकृष्णले दिव्य पुरुषलाई यसरी सोधेपच्छि उनले सूर्यको जस्तै 
कान्ति भएको आफ्नो शिरको मुकुट ढुकाएर भगवान्लाई ढोगे, अनि उनले भने। 


नृग उवाच नुगले भने 
नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनयः प्रभो । 
दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशाम् ॥ १०॥ 





पदढार्थ नरेन्द्रः  राजा हं ते  हजुरको 

प्रभो  हे प्रभु दानिषु  दानीहरू कणम्  कानलाई 

अहं  म आख्यायमानेषु  बताउने अस्पृशम्  मैले मेरो नामले 
इक्ष्वाकुतनयः  ईक्ष्वाकुको छोरो  क्रममा छोएको हुनुपर्दछ 

नृगः नाम  नृग नाम गरेको यदि  निश्चय नै 


ताक्यार्थ हे प्रभु! म इक्ष्वाकुको छोरो राजा नृग हं । दानीहरूको गणना गर्ने सन्दर्भमा मेरो 
नामले निश्चय नै हजुरको कानलाई स्पर्श गरेको मेरो नाम सुन्नुभएको हुनुपर्वछ। 


किं नु तेऽविदितं नाथ स्व॑भूतात्मसाक्षिणः। 
काठेनान्याहतदुशो वक्षयेऽथापि तवाज्ञया ॥ १॥ 


रामालन्द्री टीका 


४६६१ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 
पढार्थ अव्याहतदश्ः  नछेकिएको र 

नाथ  हे नाथ अखण्ड ज्ञान भएका अथ अपि  तर पनि 
स्वभूतात्मसाक्षिणः  सम्पूर्ण ते  हजुरको लागि तव  हजुरको 

प्राणीहरूको बुद्धिका साक्षी किंनु  के चाहं आज्ञया  आज्ञाद्रारा 

काठेन  कालद्रारा पनि अविदितं  नजानिएको कुरा छ वक्ष्ये  बता 


ताक्यार्थ हे नाथ ! हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूको बुद्धिको साक्षी हुनुहन्छ । भूत, भविष्यत् आदि 
कालको प्रवाहले पनि हजुरको अखण्ड ज्ञानलाई अवरोध गर्न सक्दैन। अतः हजुरले नजानेको कुरा 
के छर? तर पनि हजुरको आज्ञालाई स्वीकार गरेर म हजुरले सोध्नुभएका कुराहरू बताउ । 


यावत्यः सिकता भूमेयांवत्यो दिवि तारकाः। 
यावत्यो वष॑धाराङ्च तावतीरददां स्म गाः॥ १२॥ 





पदार्थ यावत्यः  जति पनि तावतीः  त्यतिनै 
भूमेः  पृथिवीको तारकाः  ताराहरू छन् गाः  गा्ईहरू 
यावत्यः  जति पनि यावत्यः  जति पनि अददाम् स्म  दिं 
सिकताः  धुलोका कणहरू वषंधाराः च  वर्षाकालमा 

द्वि  आकाशमा जलका धारा हृन्छन् 


ताक्यार्थ पृथिवीमा जति धुलाका कणहरू छन्, आकाशमा जति ताराहरू छन् र वर्षाकालमा 
जति पानीका धाराहरू खस्दछन्, त्यति नै गाई मेले दान गर 


पयस्विनीस्तरुणीः रीटरूपगुणोपपन्नाः कपिला हेमशद्धीः । 
न्यायानिंता रूप्यखुराः सवत्सा दुकूलमालाभरणा ददावहम् ॥ १३॥ 





पढार्थ भएकी मोडिएकी 

अहं  मेले कपिलाः  कैली वर्णकी सवत्साः  बाच्छाले सहित 
पयस्विनीः  अति दुधालु हेमान्गीः  सिङडमा सुन भएकी 

तरुणीः  जवान पहिलो बेते बेरिएकी दुकूलमालाभरणाः  वस्त्र, माला 
रीटरूपगुणोपपन्नाः  शील न्यायाजिंताः  धर्मपूर्वक र गहनाहरू लगाइएका गाईहरू 
सोोपन, रूप राग्री गुण कमाइएकी ददौ  दान गर 

मिढठो दुध तथा धेरै घिड लाग्ने रूप्यखुराः  खुरमा चाँदीले 


ताक्यार्थ मेले अति दुधालु, पहिलो बेत व्याएका जवान, साहे सोखा, राम्रा, स्वादिष्ट दुध दिने, 
प्रशस्त धि लागने साहे गुणवती अनि कैलो वर्णका, मैले धर्मपूर्वक कमाएका, सिडमा सुन र 
खुरमा चाँदी बेरिएका, बाच्छाबाच्छीले युक्त अनि वस्त्र, माला र गहनाहरू लगाएका गाईहरू 
दान गर। 


रामालन्द्री टीका 


४६६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९४ 
 सीदत्कुटुम्बेभ ५ 
स्वलङ्कुतेभ्यो गुणशीरवदुभ्यः सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्यः। 
तपभ्ुतबह्यवदान्यसदुभ्यः प्रादां युवभ्यो द्विजपुदघवेभ्यः ॥ १४॥ 
पदढार्थ भएका निर्धन युवक 
स्वल्कुतेभ्यः  मैले दिएका ऋतव्रतेभ्यः  सत्य व्रत भएका द्विजपुङ्गवेभ्यः  उत्तम 


ब्राह्मणहरूलाई 
प्रादाम्  गाई दिं 


अलङ्करद्रारा राम्रै अलङ्कृत ।तपशश्रुतन्रह्मवदान्यसदुभ्यः  
गुणश्ीलवदुभ्यः  सन्तोष आदि तपस्वी, वेदाध्यायी, वेदका 
गुण र शील भएका अध्यापक, सदाचारी 
सीदत्कुटुम्बेभ्य  दुःखी कुट्म्ब युवभ्यः  गोपालन गर्न सक्षम 
ताक्यार्थ सन्तोष आदि गुण र राम्रो शीलस्वभाव भएका अनि निर्धन भएकाले परिवारजनहरू 
दुःखी भएका, सत्य व्रत भएका, तपस्वी, वेदाध्यायी, वेदका अध्यापक, सदाचारी, राग्ररी गोपालन 
गर्न सक्षम युवक उत्तम ब्राह्मणहरूलाई मैले अलङारहरूले अलङ्कृत गा्ईहरू दान विषं । 





गोभूहिरण्यायतनार्वहस्तिनः कन्याः सदासीस्तिलरूप्यशय्याः। 
वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथानिष्टं च यज्ञेर्चरितं च पूर्तम् ॥ ९५॥ 





पदार्थ शय्या इष्टं  अग्निष्टोम आदि इष्ट 
गोभूहिरण्यायतनाशवहस्तिनः  वासांसि  लत्ताकपडा कर्मर 

गाई, भूमि, सुन, घर, घोडा र॒रत्नानि  रत्नहरू पूतम् च  कुवा, चौतारो आदि 
हात्तीहरू परिच्छदान्  घरमा आवश्यक बनाउने पूर्त कर्म पनि 

सदासीः  दासीले सहित हने अन्य सामग्रीहरू चरितम्  गँ 

कन्याः  कन्याहरू रथान् च  रथहरू पनि दि 

तिलरूप्यरय्याः  तिल, चांदी, यज्ञैः  यज्ञद्रारा 


ताक्यार्थ मेले भूमि, सुन, घर, घोडा, हात्ती, दासीसहितकी कन्या, तिल, चांदी, शय्या, 
लत्ताकपडा, अनेक रत्न, घरेलु सामग्री, रथहरू पनि दान गर । मैले यज्ञहरूद्रारा इष्ट कर्म अनि पूर्त 
कर्महरू पनि गरं । 
टिप्पणीं  इष्ट कर्म र पूर्त कर्मका बारेमा भागवत ७।१५।४८४९ मा बतादरएको छ। 

कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गोम॑म गोधने। 


सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये ॥ १६॥ 


पदार्थ नलिने ब्राह्मणको मम  मेरो 
कस्यचित्  कुनै गोः  गाई गोधने  गोधन भएको गोठमा 


द्विजमुख्यस्य  उत्तम दान 


भ्रष्टा  बथानबाट द्ुटेर 


सम्पृक्ता  आएर मिसिडइन् 


रामालन्द्री टीका 


४६६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय द्य 
अविदुषा  त्यो थाहा नपाएको साच  त्यो गाई पनि दत्ता  दिं 
मया  मेले द्विजातये  अर्क ब्राह्मणलाई 


ताक्यार्थ दान नलिने कुनै सदाचारी ब्राह्मणको गाई आफनो बथानबाट टेर मेरो गोठमा आएर 
मिसिइछन्, मैले त्यो कुरा थाहा पादनं । अनजानमा मेले ती गाई अकै ब्राह्मणलाई दान दिर । 


 नीयमानां ्   
तां नीयमानां तत्स्वामी दुष्ट्वोवाच ममेति तम् । 
ममेति प्रतिग्राद्याह नृगो मे दत्तवानिति ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ दष्ट्वा  देखेर नृगः  महाराज नृगले 

तां  ती दानस्वरूप दिदएकी मम इति  मेरो हो भनेर मे  मलाई 

नीयमानां  दान प्राप्त गर्ने तं  ती ब्राह्मणलाई दत्तवान् इति  दिनुभएको हो 
ब्राह्मणद्वारा लैजादे गरिएकी उवाच  भने भनेर 

गाईलाई प्रतिग्राही  गोदान पाएका आह  भने 

तत्स्वामी  त्यो गाईको ब्राह्मणले पनि 

वास्तविक मालिकले मम इति  मेयो हो किनभने 





ताक्यार्थ ती ब्राह्मणले गाई लिएर जँदे गर्दा बाटामा गाईको वास्तविक मालिकले आफनो 
गाईलाई देखे र ती ब्राह्मणलाई यो गाई त मेरो हो भने। गोदान पाएका ब्राह्मणले पनि होडन 
होन, यो गाई त मेरे हो, महाराज नृगले मलाई दानस्वरूप दिनुभएको हो भने। 


विप्रो विवदमानो मामूचतुः स्वाथंसाधको । 
भवान् दातापहर्तेति तच्छ्रत्वा मेऽभवद् भ्रमः ॥ १८॥ 





पढार्थ विप्रो  ती दुबै ब्राह्मणहरूले गर्नैवाला हूनुहुन्छ 
विवद्मानो  परस्पर एगडा मां  मलाई तत्  ती दुबेको कुरा 
गरिरहेका उन्चतुः  भन्न थाले श्रुत्वा  सुनेर 
स्वार्थसाधको  भरो भवान्  हजुर मे  मलाई 
निर्णयबाट आप्नो स्वार्थ सिद्ध दाता  दाता हुनुहुन्छ भ्रमः  भ्रम 

गर्न गाई लिन उत्सुक अपहतां इति  हजुर गाई हरण अभवत्  भयो 


ताक्यार्थ परस्पर रगडा गर्दै मेरो अगाडि आएका ती दुबे जना ब्राह्मण मेरो निर्णयबाट 
आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्न गाई लिन उत्सुक थिए। त्यसपछि गोदान पाउने ब्राह्मणले हजुर दाता 
हनहन्छ भन्न थाले भने गोस्वामी अर्का ब्राह्मणले हजुर गाई हरण गर्नैवाला हनुहुन्छ भन्न थाले । 
ती दुबेको कुरा सुनेर म भ्रमित भँ। 


रामालन्द्री टीका 


८६६४ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अनुनीतावुमो अ जस। 


धर्मकृच्छरगतेन   अ  
अनुनीतावुभो विप्रो घमंकृच वे। 
गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 
धर्मकृच्छणतेन वे  धर्मको 
विचार गर्न नसकेर सङ्टमा 
परेको मट्रारा 

न 
उभो  दुबे 


विप्रो  ब्राह्मणहरू 
अनुनीतो  प्रार्थना गरिए 
प्रकृष्टानां  श्रेष्ठ 

गवां  गार्ईहरूमा 

लक्षं  एक लाख 





अध्याय ६४ 


दास्यामि  दिनेषु 

एषा  यी गाई हजुरहरूमध्ये 
एकले अर्कालाई 
प्रदीयताम्  दिनुहोस् 


ताक्यार्थ धर्मको विचार गर्न नसकेर सड़टमा परेको मेले ती दुबे ब्राह्मणहरूलाई प्रार्थना गर्दै 
भर्नै म यो गाईको सटा श्रेष्ठ एक लाख गा्ृहरू दिनेद्धु। अतः यो गाई हजुरहरूमध्ये एक 
जनाले अर्कलिाई दिनुहोस् । 


भवन्तावनुगृहीतां किङ्करस्याविजानतः। 
समुद्धरत मां कृच्छ्रत् पतन्तं निरयेऽश्युचो ॥ २०॥ 


पदार्थ 
न्त 
भवन्तो  हजुरहरूले 


किङड्रस्य  सेवक ममाथि 
अनुगृहीता  कृपा गर्नुहोस् 


अविजानतः  यो गाई अरूको अशुचो  अपवित्र घोर 


हो भन्ने नजानेको 


निरये  नरकमा 





पतन्तं  खस्न लागेको 
मां  मलाई 

कृच्छ्रत्  सङ्टबाट 
समुद्धरत  उद्धार गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ यो गाई अरूकै हो भन्ने मलाई थाहा भएन, म हजुरहरूको सेवक हु, मलाई कृपा 
गर्नुहोस् । अपवित्र घोर नरकमा खस्न लागेको मलाई सङ्टबाट बचाउनुहोस् । 


नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत्। 
नान्यद् गवामप्यदुतमिच्छमीत्यपरो ययो ॥ २१॥ 


पदार्थ ।  गोस्वामी ब्राह्मण गाई दिए पनि 
राजन्  हे राजा अपाक्रमत्  गए न इच्छामि  लिन चाहन्नं 
अहं  म बदलामा दिने वे  निश्चय नै त्यसपछि इति  यसो भनेर 


भनिएका गा्हरू 
न प्रतीच्छे  लिन चाहन्नं 
इति उक्त्वा  यसो भनेर 


अपरः  अर्का प्रतिग्राही ब्राह्मण 
अन्यत्  अरू यीभन्दा बाहेक 
गवां अयुतं अपि  दश हजार 





, 
यया  गए 


ताक्यार्थ हे राजा! यी गाईलाई छोडर यसको सदट्रामा हजुरद्रारा दिने भनिएका एक लाख 
गा्ईहरू दिए पनि मलाई चा्हिंदेन भनेर गोस्वामी ब्राह्मण गए । अर्का प्रतिग्राही ब्राह्मणले पनि हे 
राजा ! हजुरले प्रतिज्ञा गरेको एक लाख गाईहरूमा अरू दश हजार जम्मा एक लाख दशहजार 


रालालन्द्री टीका 


८६६५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 


गारईहरू थपेर नै दिए पनि म यसको सद्रामा अरू गाई लिन चाहन्नँ भनेर गए । 


याम्येदूतेनींतो २१ 


एतस्मिन्नन्तरे तो यमक्षयम् । 
यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते ॥ २२॥ 


पदढार्थ याम्येः  यमराजका यमेन  यमराजद्रारा 
देवदेव  हे देवाधिदेव दूतेः  दूतहरुद्रारा म अहं  म 

जगत्पते  हे जगदीश्वर यमक्षयं  यमलोकमा पृष्टः  सोधिणं 
एतस्मिन्  यसै नीतः  पुर्यां 

अन्तरे  बिचमा तत्र  त्यहां 





ताक्यार्थ हे देवाधिदेव जगदीश्वर ! यसै बिचमा यमदूतहरू आएर मलाई यमलोकमा पुय्याए। 
यमलोकमा पुगेपछि मलाई यमराजले सोध्नुभयो । 


पूर्वं त्वमशुभं भुङ्क्ष उताहो नृपते श्ुभम्। 
नान्तं दानस्य धम॑स्य पये लोकस्य भास्वतः ॥ २६॥ 





पदढार्थ उताहो  अथवा भास्वतः  प्रकाशमान 

नृपते  हे राजा शुभं  पुण्यको फल लोकस्य  स्वर्ग आदि लोकको 
त्वं  तपाई भुङ्क्षे  भोग गर्नृहन्छ अन्तं  अन्त्य 

पूर्वं  पहिले दानस्य  दानको न पश्ये  देषख्दिनं 

अशुभं  पापको फल घम॑स्य  धर्मको 


वाक्यार्थ हे राजा ! तपाई पहिले पापको अरूको गाई आफूले दान गरेको फल भोग्न 
चाहनुहृन्छ कि पुण्यको फल ? हजुरले जुन दान गर्नुभएको छ, त्यसबाट उत्पन्न भएको धर्मको 
फलस्वरूप हजुरलाई यस्ता प्रकाशमान् लोकको प्राप्ति हुनेछ, जसको कुनै अन्त्य नै म देखिदर्न । 


पूर्वं देवाञ्ुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति सः। 
तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन् प्रभो ॥ २४ ॥ 





पदार्थ इति  यसो भनेपछि पतन्  पतन भएको मैले 
देव  हे भगवान् सः  ती यमराजले तावत्  त्यस वेला 

पूर्वं  पहिले म पत इति  पतन होस् भनेर आत्मानं  आपूलाई 

अशुभं  पापको फल प्राह  भन्नुभयो कृकलासं  छेपारोको रूपमा 
भुञ्जे  भोग्न चाहन्छु प्रभो  हे प्रभु अद्राक्षम्  देखें 


वाक्यार्थ मैले भरनँ हे भगवान् ! पहिले म पापको फल भोगन चाहन्छुं । त्यसपछि यमराजले 


रामालन्द्री टीका 


६६६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 


पतन होस् भन्नुभयो । उहाँले त्यसो भन्नासाथ मेरो पतन भयो। त्यसपछि मेले आफूलाई 
छेपारोको रूपमा देखें । 


ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केराव । 

स्मृतिनांयापि विध्वस्ता भवत्सन्दशांनाथिनः ॥ २५॥ 
पदार्थ तव  हजुरको अद्य अपि  अहिले पनि 
केराव  हे केशव दासस्य  सेवक स्मृतिः  पूर्वजन्मको स्मृति 
ब्रह्मण्यस्य  ब्राह्मणभक्त भवत्सन्दशंनार्थिनः  हजुरको न विध्वस्ता  नष्ट भएको छैन 
वदान्यस्य  दानी दर्शन गर्न चाहने मेरो 





ताक्यार्थ हे केशव ! म ब्राह्मणहरूको भक्त, दानी र हजुरको सेवक धिठँ। त्यसैले मेरो 
हजुरलाई दर्शन गर्ने चाहना धियो । त्यसैले अहिले पनि त्यो मेरो पूर्वजन्मको स्मृति नष्ट भएको 
कैन । 


स त्वं कथं मम विभोऽक्षिपथः परात्मा 

योगेश्वरे श्ुतिद्शामलहद्धिभान्यः। 
साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धुदधः 

स्यान्मेऽनुदुश्य इह यस्य भवापवगंः ॥ २६॥ 


पढार्थ सः  त्यस्ता यस्य  जसको 

विभो  हे प्रभु परात्मा  परमात्मा भवापवगंः  संसारको समाप्ति 
योगेर्वेरेः  योगेश्वरहरूद्रारा त्वं  हजुरले स्यात्  हन्छ त्यसको लागि 
श्रुतिदुश्चा  उपनिषद्दृष्टदरारा उरुव्यसनान्धदुद्धः  धेरै दुःखकादर्शनीय हजुर 

अमलहद्िभाव्यः  शुद्ध कारण बुद्धि अन्धो भएको मे मेरो 

अन्तःकरणमा चिन्तन गरिनुहुने मम  मेरो अुदुश्यः  दर्शनको विषय 
साक्षात्  साक्षात् अक्षिपथः  ओंँखाको बाटोमा हुनुभएको छ 

अधोक्षजः  इन्द्रियको कथं  कसरी आउनुभयो 

विषयभन्दा पर रहेका इह  यस संसारमा 





ताक्यार्थ हे प्रभु! योगीश्वरहरूले उपनिषददृष्टिद्रारा अभेददृष्टद्रारा हजुरलाई आफ्नै शुद्ध 
हृदयमा चिन्तन गर्वछछन् तर साक्षात्कार गर्न सक्देनन् । त्यस्ता इन्द्रियको विषयभन्दा पर रहेका 
केवल चिन्तनका विषयका रूपमा रहनुहूने हजुर कसरी मेरो आंँखाको विषय हूनुभयो ? म त 
अनेक प्रकारका दुःखहरूबाट प्रताडित भएर अन्धो विवेकशून्य भएको संसारी व्यक्ति हूं । 
हजुरको दर्शन त त्यस वेला हुन्छ, जब कुनै व्यक्तिका लागि संसारको प्रपञ्च समाप्त हुन्छ । तर 
पनि मैले हजुरलाई दर्शन गर्न पाणं । 


रामालन्द्री टीका 


४६६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 


देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम । 

नारायण हृषीकेशा पुण्यरलोकाच्युताव्यय ॥ २७॥ 
अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो । 

यत्र क्वापि सत्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पद्म् ॥ २८ ॥ 





पदढार्थ भगवान् यत्र  जहाँ 

गोविन्द  हे गोविन्द अच्युत  हे अच्युत क्व अपि  कहीं पनि 
देवदेव  हे देवाधिदेव अन्यय  हे अविनाशी सतः  बसेको 
जगन्नाथ  हे जगत्का स्वामी प्रभो  हे प्रभु मे  मेरो 

पुरुषोत्तम  हे पुरुषोत्तम कृष्ण  हे श्रीकृष्ण चेतः  मन 

नारायण  हे नारायण   देवलोक स्वर्ग त्वत्पदास्पदं  हजुरको 
हृषीकेश  हे इन्द्रियहरूका यान्तं  जान लागेको चरणकमलको आश्वयी 
अधिष्ठाता मां  मलाई भूयात्  होस् 





पुण्यरखोक  हे पवित्रकीर्तिं ।अनुजानीहि  आज्ञा दिनुहोस् 


ताक्यार्थ हे गोविन्द, हे देवाधिदेव, हे जगत्का स्वामी, हे पुरुषोत्तम, हे नारायण, हे 
इन्द्रियहरूका अधिष्ठाता, हे पवित्रकीर्तिं भएका भगवान्, हे अच्युत, हे अविनाशी, हे प्रभु 
श्रीकृष्ण ! अब म स्वर्गलोक जान्छु, कृपया मलाई आज्ञा दिनुहोस् । हे प्रभ ! कर्मवशात् म॒ जहाँ 
कहीं रहनु परे पनि हजुरको स्मरणीय चरणकमलमा मेरो मन लागिरहोस् । 


नमस्ते सवंभावाय ब्रह्मणे ऽनन्तशाक्तये । 
कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः ॥ २९॥ 


पढार्थ अनन्तरशक्तये  अनन्त शक्तिमान् वासुदेवाय  वासुदेव 
स्व॑भावाय  सम्पूर्ण कार्यरूप ते  हजुरलाई योगानां  योगहरूका 
तथा कारणरूप नमः  नमस्कार गर्द पतये  स्वामी हजुरलाई 
ब्रह्मणे  प्रह्म कृष्णाय  श्रीकृष्ण नमः  नमस्कार गर्द 





वाक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! हजुर सम्पूर्ण कार्यरूपमा र ॒कारणरूपमा आफैं अभिव्यक्त हुनुहुन्छ, 
अनन्त शक्तिले सम्पनन साक्षात् पख्रह्म हजुरलाई म॒ नमस्कार गर्दह्कु। हि वासुदेव ! समस्त 
योगहरूका स्वामी हजुरलाई नमस्कार गर्दह्ु। 


इत्युक्त्वा तं परिकिम्य पादो स्पृष्ट्वा स्वमोलिना। 
अनुज्ञातो विमानाग्रयमारुहत् पश्यतां नृणाम् ॥ ३० ॥ 


रालालन्द्री टीका 


८६६८ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

इति उक्त्वा  यसो भनेर 

तं  ती भगवान् श्रीकृष्णलाई 
परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर 


श्रीमद्भागवत 


स्वमोलिना  आप्नो मुकुटद्रारा 
पादौ  भगवान्का चरणकमल 
स्पृष्ट्वा  स्पर्श गरेर 

अनुज्ञातः  आज्ञा लिएर 





अध्याय ६४ 


नृणां  सने मानिसहरूले 
पश्यतां  हेदहिरवे 
विमानाग्र्यं  श्रेष्ठ विमानमा 
आरुहत्  चदे 


ताक्यार्थ यसो भनेर राजा नृगले भगवान् श्रीकृष्णलाई परिक्रमा गरे अनि आफ्नो मुकुटले शिर 
दुकाएर भगवान्को चरणकमलको स्पर्श गरे। अनि भगवान्को आज्ञा पाएर उनी सबै 


मानिसहरूले हेदहिर्द श्रेष्ठ विमानमा चदे । 


कृष्णः परिजनं प्राह भगवान् देवकीसुतः । 


ब्रह्मण्यदेवो घमांत्मा राजन्यानतुरिक्षयन् ॥ ३१ ॥ 


पदार्थ ॥  देवकीनन्दन 
ब्रह्मण्यदेवः  ब्राह्मणलाई देवता भगवान्  भगवान् 


मान्ने कृष्णः  श्रीकृष्णले 
घमांत्मा  धर्मात्मा राजन्यान्  क्षत्रियहरूलाई 
ताक्यार्थ त्यसपछि ब्राह्मणका परमभक्त, धर्मात्मा, 





अनुशिक्षयन्  शिक्षा दिदे 
परिजनं  उपस्थित आत्मीय 
जनहरूलाई 

प्राह  भन्नुभयो 


देवकीनन्दन, भगवान् श्रीकृष्णले 


क्षत्रियहरूलाई शिक्षा दिनका लागि वरिपरि उपस्थित आत्मीयजनहरूलाई भन्नुभयो । 


दुर्जरं बत ब्ह्यस्वं मुक्तमग्नेमंनागपि । 


तेजीयसो  , ५ ईरवरमानिनाम् 
ऽपि किमुत राज्ञां ईश्वरमानिनाम् ॥ ३२॥ 


पदढार्थ ब्रह्मस्वं  ब्राह्मणको सम्पत्ति 
बत  निश्चय नै अग्नेः  अग्निसिमान 

मनाग् अपि  थोर पनि तेजीयसः अपि  तेजस्वी 
अनुचित ढङ्गले पुरुषको लागि पनि 


भुक्तं  भोग गरिएको 


दुज॑रं  अपाच्य हुन्छ 





ईङवरमानिनां  आफूलाई 
सर्वसमर्थ ठाने अभिमानी 
राज्ञां  राजाहरूको लागि 
किमुत  के भन्नुर 


वाक्यार्थ अग्निसिमान अति तेजस्वी व्यक्तिहरू पनि यदि ब्राह्मणको थोर पनि सम्पत्ति अनुचित 
ढङ्गले भोग गर्दछन् भने तिनीहरूले त्यो पचाउन सक्दैनन् भने आपफूलाई सर्वसमर्थ ठाने अभिमानी 
राजाहरूले त खन् कसरी ब्रह्मस्व पचाउन सक्लान् ? 
नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया । 
ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिभुवि ॥ ३३॥ 

यस्य  जसको 


पढार्थ प्रतिक्रिया  निवृत्तिको उपाय 


रानालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
उपचार छ हि  निश्चय नै 

हाखाहटं  त्यस्तो हालाहललाई बह्यस्वं  ब्राह्मणको सम्पत्ति 
अहं  म विषं  विष भनेर 

विषं  विष प्रोक्तं  बताइएको छ 

न मन्ये  मान्दिनं अस्य  यो ब्रह्मस्वको 


४६६९ 
अध्याय ६४ 


भुवि  पृथिवीमा 
प्रतिविधिः  प्रतिरोध गर्ने 
उपाय 

न कैन 





ताक्यार्थ म हालाहललाई विष मान्दिर्न किनकि त्यसलाई शान्त गर्ने उपाय वा उपचार छ। 
वास्तवमा ब्राह्मणको सम्पत्ति नै विष हो किनभने परथिवीमा ब्रह्मस्वको प्रतिरोध गर्न कुनै उपाय 


काठ बाट उत्पन्न आगोले त 
समूढं  मूलसहित 

कुलं  कुललाई 

दहति  उढारंछ 


छेन । 
हिनस्ति विषमत्तारं वहिरदभिः प्रशाम्यति । 
कुटं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः ॥ ३४ ॥ 
पढ्ार्थ अद्भिः  पानीद्रारा 
विषं  विषले प्रशाम्यति  निभ्दक्छ 
अत्तारं  खाने मान्छेलाई मात्र बह्यस्वारणिपावकः  ब्राह्मणको 
हिनस्ति  मार्दछछ सम्पत्तिरूप अरणि आगो 
वहिः  आगो पार्नका लागि प्रयोग गरिने 





ताक्यार्थ विषले त विष खाने मान्छेलाई मात्र मार्दछ। पानीले आगोलाई निभाददिन्छ, तर 
ब्राह्मणको सम्पत्तिरूप अरणिबाट उत्पनन पापरूपी आगोले त मूलै सहित कुललाई ने उढाइदिन्छ । 


ह्यस्वं दुरनुज्ञातं मुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् । 
प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पृांन् दशापरान् ॥ ३५॥ 


पदठार्थ 

दुरनुज्ञातं  राम्ररी अनुमति 
नलिईकन 

भुक्तं  भोग गरिएको 
ब्रह्मस्वं  ब्राह्मणको सम्पत्ति 
त्रिपूरुषं  तीन पुस्ता तथा 


प्रसह्य  हठ गरेर अथवा 
बलात्  बलपूर्वक खोसेर 

भुक्तं तु  भोग गरिएको 
ब्रह्मस्वले त 

दश पूरान्  दश पुस्ता अगाडि 
र 


दश अपरान्  दश पुस्ता 
पछाडिका मान्छेलाई पनि 
हन्ति  नष्ट गर्द नरकमा 
पार्द 





वाक्यार्थ ब्राह्मणको सम्पत्ति ग्री अनुमति नलिईकन भोग गरियो भने त्यो भोग गर्ने व्यक्तिको 
तीन पुस्ता भोक्ता, भोक्ताको पिता र भोक्ताको छोरा नरकमा पर्दछछन् । तर यदि कसैले हठ गरेर 
अथवा बलपूर्वक खोसेर ब्राह्मणको सम्पत्ति खान्छ भने त्यसको अगाडि र पलछाडिका दशदश 
पुस्ताका मानिसहरू समेत नरकमा पर्दछन्। 


रामालन्द्री टीका 


८६७० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते । 
निरयं येऽभिमन्यन्ते बह्यस्वं साघु बालिशाः 
पदार्थ राजानः  राजाहरू 
येजो निरयं  नरकको कारण 


ब्रह्मस्वं  ब्राह्मणको सम्पत्तिलाई 
साधु  राम्ररी 
अभिमन्यन्ते  भोग गर्न 


राजटक्ष्म्या  राजलक्ष्मीद्रारा 
अन्याः  अन्धो भएका 
बालिशाः  मूर्खं 





अध्याय ६४ 


॥ २६ ॥ 


चाहन्छन् तिनीहरू 
आत्मपातं  आफ्नो पतनलाई 
न विचक्षते  देख्यैनन् 


ताक्यार्थ राजलक्ष्मीको आडमा मदान्ध भएका जुन मूर्ख राजाहरू नरकको कारण भएको 


ब्राह्मणको सम्पत्ति लुटेर भोग गर्न चाहन्छन्, तिनीहरू नरकमा 
पाडदेनन् । 


गृहन्ति यावतः पांसून् कन्दतामश्चुबिन्दवः। 


आफनो पतन हुन्छ भन्ने थाहा 


विप्राणां हतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ ३७ ॥ 
राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान् निरङ्कुशाः । 
कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते बह्मदायापहारिणः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ थोपाहरूले बह्मदायापहारिणः  ब्राह्मणको 
हृतवृत्तीनां  वृत्ति हरण यावतः  जति सम्पत्ति खोस्ने 
गरिएका पांसून्  धुलोको कणहरू राजानः  राजाहरू र 


वदान्यानां  उदार हृदय भएका गृह्णन्ति  लिन्छन् भिज्दछछन् 
कुटुम्बिनां  धेरे जहान भएका तावतः  त्यति नै 


राजकुल्याः च  राजकुलमा 
उत्पन्न भएकाहरू पनि 





विप्राणां  ब्राह्मणहरूको अब्दान्  वर्षहरू कुम्भीपाकेषु  कुम्भीपाक 
कन्द्ताम्  रदा रेका निरङ्कुशा   शास्त्रको मर्यादा नरकमा 
अश्रुबिन्दवः  आंसुका नाघ्ने निरङ्कुश पच्यन्ते  पकाइन्छन् 


वाक्यार्थ जुन राजाले अथवा राजकुलमा उत्पन्न भएका व्यक्तिहरूले उदारहृदयी, प्रशस्त कुटुम्ब 
भएको ब्राह्मणको वृत्ति हरण गर्दछन् वा उसको सम्पत्ति जवर्जस्ती लुट्दछन् तिनीहरूले त्यति ने 
वर्षसम्म कुम्भीपाकं नरकमा परैर दुःख पार्ंछन् जति त्यो ब्राह्मण रदा उसको आंखाबाट र्रेका 
आंँसुले घुलोका कणहरू भिज्दछन् । 


स्वदत्तां परदत्तां वा बह्यवृत्तिं हरेच्च यः। 
षष्टिवष॑सहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

यः च  जसले 

स्वदत्तां  आफैले दिएको 
परदत्तां वा  अथवा अरूले 


श्रीमद्भागवत 


दिएको 

नह्यवृत्तिं  ब्राह्मणको वृत्तिलाई 
हरेत्  हरण गर्द त्यो व्यक्ति 
षष्टिवषंसहस्राणि  साठी हजार 


४६७१ 
अध्याय ६४ 


वर्षसम्म 
विष्ठायां  विष्ठामा हुने 
कृमिः  किरा भएर 





जायते  जन्मन्छ 


ताक्यार्थ जसले आपले दिएको वा अरू कसैले दिएको ब्राह्मणको वृत्ति जीविकाको साधन 
हरण गर्दछ भने त्यो व्यक्ति साठी हजार वर्षसम्म विष्ठाको किरा भएर जन्मन्छ । 


न मे ब्रह्मघनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नराः । 
पराजिताश्च्युता राज्याद् भवन्त्युदधेजिनोऽहयः ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मधनं  ब्राह्मणको धन 
मे  मेरो कोषमा 

न भूयात्  नहोस् 

यदू  जुन धन 


गध्वा  चाहना गर्दा 
नराः  मनुष्यहरू 
अल्पायुषः  अल्पायु 
पराजिताः  पराजित 
राज्यात्  राज्य आदि 


िश्वर्यबाट 

च्युताः  भ्रष्ट र मृत्युपश्चात् 
उद्धेजिन   

  अरूलाई दुःख दिने 
अहयः  सर्पं 





भवन्ति  ह॒न्छन् 


ताक्यार्थ मेरो कोषमा ब्राह्मणको धन कटहिल्यै नआओस् । त्यस्तो धनको चाहना मात्र गर्दा पनि 
मनुष्यहरूको आयु क्षीण हुन्छ, उनीहरू शत्रुबाट पराजित हुन्छन् र राज्य आदि ेश्वर्यबाट च्युत 
हन्छन्। अर्काको धनको इच्छा गर्ने मान्छे मृत्युपछछि पनि अरूलाई दुःख दिने सर्प भएर जन्मन्छ । 


विप्रं कृतागसमपि नेव द्रद्यत मामकाः । 
घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यशः ॥ ५१॥ 


पदार्थ घ्नन्तं  पिटिरहेको भए पनि 
मामकाः  हे मेरा प्रियजनहरू बहु  धेरै 
कृतागसम् अपि  अपराध गरक रशापन्तं वा  गाली गलौज गरे 


विप्रं  ब्राह्मणलाई 
न एव द्रह्यत  द्वेष नग्नू 
नित्यशः  सर्वँ 





भए पनि पनि नमस्कुरुत  नमस्कार गर्नू 
वाक्यार्थ मेरा प्रियजनहरू ! कुनै बाह्मणले अपराध नै गरेको छ, कसैलाई पिटिरहेको छ वा 
गालीगलौज गरिरहेको छ भने पनि त्यो ब्राह्मणसंग कटहिल्यै द्वेष नगर्नू। उसलाई सर्धं नमस्कार 
गरन् । 
यथाहं प्रणमे विप्राननुकाटं समाहितः। 
तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक् ॥ ४२॥ 

यथा  जसरी 


पदार्थ अहं  म 


रामालन्द्री टीका 


४६७२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 
समाहितः  सावधान भएर तथा  त्यसै गरी अन्यथा  नमस्कार गर्दन 
अनुकार  तीनै काल यूयं च  तिमीहरू पनि सः त्यो मान्कछे 

विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई नमत  नमस्कार गर मे मेरो 

प्रणमे  नमस्कार गर्द यः  जसले दण्डभाक्  दण्डको भागी बन्छ 





ताक्यार्थ जसरी म प्रत्येक दिन तीनै काल सावधानपूर्वक ब्राह्मणहरूलाई नमस्कार गर्दह्कु, त्यसै 
गरी तिमीहरू पनि नमस्कार गर। जसले मेरो यो आज्ञा मान्देन, ऊ मेरो दण्डको भागी हुन्छ । 


ब्राह्मणार्थो ह्यपहूतो हतां पातयत्यघः। 
अजानन्तमपि द्यनं नृगं बराह्मणगोरिव ॥ ४३॥ 


पदार्थ एलं हि  यी राजा हतांरं  हरणकर्तालाई 
ब्राह्मणगोः  ब्राह्मणको गाईले नृगं इव  नुगलाई अधः हि  तलतिर नरकमा नै 
अजानन्तं अपि  अनजान अपहृतः  हरण गरिएको पातयति  खसा्ंछ 

भएका भए पनि ब्राह्यणाः  ब्राह्मणको धनले 





वाक्यार्थ जसरी अनजानमा ब्राह्मणको गाई लिएका राजा नृगलाई ब्राह्मणको गाईले छेपायो 
बनादइदियो, त्यसै गरी ब्राह्मणको धनहरण गरेमा त्यो धनले धनहरण गर्ने व्यक्तिलाई नरकमा 
खसालिदिन्छ। 


एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो दारकोकसः। 
पावनः सवंलोकानां विवेश निजमन्दिरम् ॥ ४४॥ 


पदार्थ मुकुन्दः  श्रीकृष्णले विश्राव्य  सुनाएर 
सवंलोकानां  सम्पूर्ण लोकलाई दारकोकसः  निजमन्दिरं  आपनो महलमा 
पावनः  पवित्र गराउने द्रारकावासीहरूलाई विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् एवं  यसप्रकार 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण लोकलाई पवित्र गराउने भगवान् श्रीकृण द्वारकावासी प्रजाहरूलाई यसरी 
ब्रह्मस्व हरण गर्नहदेन भन्ने उपदेश सुनाएर आफ्नो महलमा प्रवेश गर्नुभयो । 


वितरण यस अध्यायमा भगवानूले आफ्ना छोराहरूलाई ब्राह्मणको अपमान गरनहुदेन भनी 
शिक्षा दिनुभएको छ । सुष्टिको व्यवस्थाका लागि परमात्माले सतव, रज र तम यी गुणहरूको 
आधारमा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र गरी यी चार वर्णको रचना गर्नुभयो भनी शास्त्रहरूमा 
बताइएको छ। ती चार ओटै वर्णहरूमध्ये शास्त्रज्ञान, तपस्या, सहनशीलता, एकान्तवास आदि 
गुणहरूले युक्त रहने ब्राह्मणलाई सर्वश्रेष्ठ मानिएको छ। सम्पूर्ण कष्ट सहेर पनि भौतिक, 
आध्यात्मिक सबेथरी विद्याहरूको रक्ना गर्ने एवं त्यसको अध्ययनअनुसन्धान र प्रचार गर्ने जिम्मा 
ब्राह्मणको हो। संसारमा सबैभन्दा पवित्र र महत्त्वपूर्ण वस्तु भनेको विद्या ने हो। विद्याकी 


रालालन्द्री टीका 


८६७३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६४ 


अधिष्ठात्री देवी सरस्वतीले पनि आपूलाई ब्राह्मणको सम्पत्तिका रूपमा लिएको पादन्छ । विद्या ह 
वे ब्राह्मणमाजगाम, गोपायमा शेवधिष्टेऽहमस्मि भनी विद्याकी अधिष्ठात्री देवीले ब्राह्मणकहाँ गई 
भन्नुभयो म तिग्री सम्पत्ति हुं मलाई जोगाएर राख । ज्ञानको आलोकद्वारा सम्पूर्णं समाजलाई 
प्रकाशित गर्न हनाले ब्राह्मण संसारभरमा सबेभन्दा पूज्य भएको हो । ब्राह्मणमा अलिकति स्वार्थ 
या मलिनता आयो भने त्यसबाट शिक्षित हुने समाजमा पनि तिन दुर्गुणहरू स्वतः नै आउने 
देखिन्छन्। त्यसैले गीताभाष्यको उपोदघातमा भगवत्पाद शड़राचार्यले ब्राह्मणत्वको रक्नाद्रारा नै 
वेदिक धर्मको रक्रा हुने कुरा बताउनुभएको छ ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद् वैदिको 
धर्मः अर्थात् ब्राह्मणत्वको रक्नाद्रारा नै वैदिक धर्मको रक्षा हृन्छ। भगवान्को अवतार पनि यसकै 
लागि हुने कुरा त्यहं बतादएको छ । ब्राह्मणत्वको रक्षा गर्ने भएकाले नै भगवान्लाई ब्रह्मण्यदेव 
भनिन्छ। यसरी आफ्नो अवतारकालमा श्रीकृष्णले ब्राह्मणत्वको आदर्श मर्यादालाई प्रकाशित 
गर्नुभयो अनि आप्ना अनेक लीलाहरूबाट ब्राह्मणहरूको उच्च सम्मान गर्ने परम्परालाई पनि अधि 
बढाउनुभयो। धर्मरक्ना गर्न अवतीर्ण हुने परमात्माले अस्थायी रूपमा तत्कालीन दुष्टहरूलाई 
समाप्त पार्जुको साथमा स्थायी रूपका अरू दुई काम पनि गर्नृहुन्छ। एउटा ज्ञानको परम्परा 
प्रवर्तित गरी ब्राह्मणत्वको आन्तरिक सुदृढीकरण अनि अर्को सम्पूर्ण वर्णका व्यक्तिहरूलाई 
ब्राह्मणप्रति अनुगृहीत र श्रद्धायुक्त बनाउने शिक्षा प्रदान। भगवान्ले यसरी ने दीर्घकालसम्म धर्म 
एवं नीतिलाई जोगाउनुभएको देखिन्छ । 

प्रस्तुत प्रसङ्गमा चाहं भगवानूले सबै राजा र आफना पुत्रहरूलाई ब्राह्मणको महत्वको 
विषयमा बताउनुभएको छ । यहाँ नृग राजाको कथाप्रसङ्गदरारा ब्राह्मणको अलिकति मात्र अपमानले 
पनि छेपारो बन्नुपर्ने यथार्थ प्रकट भएको छ। यो कथाप्रसङ्गको उदेश्य बताडँदे श्रीधर स्वामी 
लेख्नुहुन्छ अभिमानले युक्त भएका राजाहरू अनि अभिमानले मात्तिनि लागेका आपन 
यदुकुमारहरूलाई पनि भगवान् श्रीकृष्णले शिक्षा दिनुभएको छ । श्रीकृष्णका सन्ततिहरू पनि 
आफ्नो सामर्थ्य एवं एेश्वर्यको कारणले मदमत्त हुन लागेका थिए। तिनीहरूबाट हुन सकने 
ब्राह्मणको अपमानबाट उनीहरूलाई जोगाउनकै लागि यहाँ भगवान्ले नृगचरित्रद्रारा शिक्षा 
दिनुभएको छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे 
उत्तराधं नृगोपाख्यानं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८६७४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 


अथ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः 
भगवान् बलरामको व्रजगमन र गोपिनीहरूसंग भेटघाट 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
बलभद्रः कुरुभ्रेष्ठ भगवान् रथमास्थितः। 
सुहदुदिदुशुरुत्कण्ठः प्रययो नन्दगोकुलम् ॥ १॥ 





पदार्थ रथं  रथमा उत्कण्ठः  उत्कण्ठित हुनुहन््यो, 
कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् आस्थितः  चढेका त्यसैले 

सुहदुदिदुश्चुः  स्वजनहरूको भगवान्  भगवान् नन्दगोकुटं  नन्दको व्रजमा 
दर्शन गर्न इच्छुक बलभद्रः  बलराम प्रययो  जानुभयो 


ताक्यार्थ हे परीभषित् ! भगवान् बलराम स्वजनहरूको दर्शन गर्न इच्छाले गर्दा अत्यन्त 
उत्कण्ठित हदे रथमा चदेर नन्दको व्रजमा जानुभयो । 


परिष्वक्तदिचरोत्कण्टेगपिर्गोपीभिरेव च । 


पितरावारीभिरभिनन्दिति   . 


रामोऽभिवाद्य पि  ॥ २॥ 


पदार्थ गोपिनीहरूद्वारा पनि अभिवाद्य  अभिवादन गरेर 
चिरोत्कण्ठेः  धरे कालदेखि परिष्वक्तः  अङ्माल आज्ञीभिंः  आशीर्वादहरूद्रारा 
दर्शन गर्ने इच्छा भएका गरिनुभएका अभिनन्दितः  ज्यादै खुसी 
गोपैः  गोपहरद्रारा र रामः  बलराम हन॒भयो 

गोपीमि न्द  न्द 

 एव च  पितरो  माता र पितालाई 





वाक्यार्थ धेरै कालदेखि दर्शन गर्न इच्छा भएका गोप र गोपगोपिनीहरूद्रारा अङ्माल 
गरिनुभएका बलरामले माता यशोदा र पिता नन्दलाई प्रणाम गर्जुभयो। मातापिताको आशीर्वाद 
पाएर बलराम अत्यन्त खुसी हुनुभयो । 


चिरं नः पाहि दाशाहं सानुजो जगदीरवरः। 
इत्यारोप्याङूमालिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतु्जलेः ॥ ३॥ 


पदार्थ सहित भएका चिरं  धरे समयसम्म 
दाशा  हे बलराम जगदीरवरः  जगदीश्वर हजुरले पाहि  रक्ना गर्नुहोस् 
सानुजः  भाद श्रीकृष्णले नः  हामीलाई इति  यसो भन्दै 


रामालन्द्री टीका 


८६७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९५ 
अङं  काखमा आलिङ्ग्य  आलिङ्गन गरेर जलेः  ओंसुले 
आरोप्य  राखेर नत्रेः  आंखाहरूबाट णरेका सिषिचतुः  सेचन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हि बलराम ! जगत्का स्वामी श्रीकृष्ण र हजुर भएर स्धैँ हाम्रो रक्षा गर्नुहोला यसो 
भन्दे नन्द र यशोदाले बलरामलाई काखमा राख्नुभयो, आलिङ्गन गर्नुभयो अनि हर्षका आंसुले 
बलरामलाई सेचन गर्नुभयो । 


गोपवृद्धाश्च विधिवद् यविष्ठेरभिवन्दितः। 
यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मनः ॥ ४॥ 
समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभिः। 
विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छुः पयुपागताः ॥ ५॥ 
पृष्टार्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । 

कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराघसः ॥ ६॥ 


पढार्थ आत्मनः  आफ्नो विषयहरू त्याग गरेका 
गोपवृद्धान् च  वृद्ध यथासम्बन्धं  सम्बन्ध अनुसार पयुंपागताः  वरिपरि आएका 
गोपहरूलाई यथावयः  उमेर अनुसार अनामयं च  कुशलताका 
विधिवत्  विधिपूर्वक ढोगभेट यथासख्यं  मित्रता अनुसार बारेमा 

आदि गरेर भेटघाट गर्नुभयो पृष्टाः  प्रश्न गरिएका 
यविष्ठेः  सानासाना अथ  त्यसपछि गोपहरूले 

गोपहरूद्वारा विश्रान्तं  थकावट शान्त प्रेमगद्गदया  अतिशय प्रेमका 
अभिवन्दितः  अभिवादन भएका कारण गदगद भएका 
गरिएका बलरामले सुखं  सुखपूर्वक गिरा  वाणीद्रारा 
गोपाखान्  गोपहरू भएको आसीनं  बस्नुभएका स्वेषु  आफना प्रिय 

ठारमा बलरामका सामु यदुवंशीहरूको विषयमा 
समुपेत्य  गएर कमलपत्राक्षे  कमलनयन पप्रच्छुः  सोधे 
हास्यहस्तग्रहादिभिः  हाँस्ने, कृष्णे  श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न 

हात समाउने आदि कर्मद्रारा सन्न्यस्ताखिलराधसः  सम्पूर्ण 





वाक्यार्थ बलरामले त्यहँ उपस्थित वृद्ध गोपहरूलाई विधिपूर्वक नमस्कार गर्नुभयो भने साना 
गोपहरूले बलरामलाई अभिवादन गरे। अर्को दिन गोपहरू भएको ठा्द॑मा बलराम जानुभयो । 
सम्बन्ध, उमेर र मित्रता अनुसार गोपहरूसंग हँसखेल आलिङ्गन गर्नुभयो, उनीहरूका हात 
समाउनुभयो । थकाइ शान्त गरेर बलराम आरामपूर्वक बसिरहनुभएको थियो, त्यही वेला गोपहरू 
उहांका वरिपरि आए । उनीहरूले कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न सम्पूर्णं विषयहरू 


रामालन्द्री टीका 


४६७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 


त्याग गरेर भगवान्म चित्त लगाएका धिए । बलरामले उनीहरूलाई सन्वोबिसन्वो के छ ? भनेर 
प्रश्न गर्नुभयो। गोपहरूले पनि अतिशय प्रमका कारण विल हदे आप्ना आत्मीयजन 
यदु वंशीहरूको कुशलताका विषयमा गद्गद हदे बलरामसेँग सोधे । 


कच्चिन्नो बान्धवा राम सवे कुरालमासते । 
कच्चित् स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विताः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ कच्चित्  के पुत्रहरू समेतका 

राम  हे बलराम कुराटं  कुशल यूयं  हजुरहरू 

नः हाम्रा आसते  हुनुह॒न्छ नः  हामीहरूलाई 

सर्वे  वसुदेव आदि सबै राम  हे बलराम स्मरथ कच्च्चित्  सम्थिनुहुन्छ के 
बान्धवाः  बन्धुहरू दारसुतान्विताः  पत्नी र 


ताक्यार्थ हे बलराम ! द्रारकामा रेका वसुदेव आदि हाम्रा सबै बन्धुहरूलाई सन्ै छ तः? 
पत्नी, पुत्र र अन्य परिवारहरू सहित हजुरहरूले हामी गोपहरूलाई कटहिलेकांही सम्किनुहुन्थ्यो त ? 


दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृज्जनाः । 
निहत्य निजिंत्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाभ्रिताः॥ ८ ॥ 


पढार्थ सुहृज्जनाः  प्रियजनहरू श्रीकृष्ण 

दिष्ट्या  हाम्रो भाग्यले मुक्ताः  मूक्त भए दुर्गं  सुरक्षित किल्ला बनाएर 
पापः  दुष्ट दिष्ट्या  खुसीको कुरा द्रारकामा 

कंसः  कस रिपून्  शत्रुहरूलाई समाभ्रिताः  बस्नुभएको छ 
हतः  मारियो निहत्य  मारेर 

दिष्ट्या  भाग्यवश निजिंत्य  जितेर भगवान् 





ताक्यार्थ हाम्रो भाग्यले हजुरहरूले दुष्ट कंसलाई मारेर कष्टकर जीवन गुजारिरहेका 
प्रियजनहरूलाई दुःखमुक्त गराउनुभयो । खुसीको कुरा शत्रुहरूलाई मारेर र केटीलाई जितेर हजुरहरू 
अहिले सुरक्षित किल्ला बनाएर दवारकामा बस्नुभएको छ। 


गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू रामसन्दशंनादताः । 
कच्चिदास्ते सुखं कृष्णः पुरस्त्रीजनवल्लभः॥ ९॥ 





पदार्थ हसन्त्यः  हांँस्दै कृष्णः  श्रीकृष्ण 
रामसन्दशांनादुताः  बलरामको पप्रच्छुः  सो कच्चित्  के 

दर्शन पाउनाले अनुगृहीत भएका पुरस्त्रीजनवल्लभः  नगरका सुखं  सुखपूर्वक 

गोप्यः  गोपिनीहरूले नारीहरूका प्राणप्रिय आस्ते  रहनुभएको छ त ? 


रामालन्द्री टीका 


४६७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 


ताक्यार्थ बलरामको दर्शनबाट अनुगृहीत भएका गोपिनीहरूले हांस्दे सोधे हे बलरामजी ! 
नगरवासी नारीहरूका प्राणप्रिय श्रीकृष्ण सुखपूर्वक रहनुभएको छ त ? 


कचित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च सः। 
अप्यसो मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति ॥ 
अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुजः ॥ ०॥ 





पढार्थ त? द्रष्टुं  देख्न भेटन 

सःवा ती श्रीकृष्णले अपिके अपि आगमिष्यति  आउनुहुनेछ 
बन्धून्  बन्धुजन महाभुजः  महाबाहू वा  अथवा 

पितरं  पिता असो  यी श्रीकृष्ण अस्माकं  हाम्रो 

मातरं च  मातालाई पनि सकृत्  एकपटक भए पनि अनुसेवां  सेवा 

कच्चित् स्मरति  सम्सिनुहुन्छ मातरं  मातालाई अपि स्मरते  सम्िनुहन्छ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णले यहाँका भादवन्धु, माता र पितालाई सम्खनुहुन्छ त ? के उहाँ एकपटक भए 
पनि माताको दर्शन गर्न यहाँ आउनुहोला ? महाबाहू श्रीकृष्णले हामीले गरेको सेवालाई पनि 
सम्फिरहनुभएको छ त ? 


मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । 
यदर्थ जहिम दारां दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ १९॥ 
ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सजञ्छिन्नसोहदः । 
कथं  स्वीभिनं ९ भ्ररीयेत  
कथं नु तादशं स््रीभिनं श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२॥ 


पदढार्थ स्वसृः अपि  दिदीबहिनी आदि प्रेमको बन्धन काटेर 

दाशाहं  हे यदुश्रेष्ठ बलरामजी दुस्त्यजान्  त्यारन कठिन गतः  जानुभयो 

प्रभो  हे प्रभु स्वजनान्  आफन्तजनलाई तादशं  त्यस्तो मिठो 

यदर्थे  जसका लागि हामीले जहिम  त्याग्यौँ भाषितं  वचनलाई 

मातरं  माता ताः  त्यस्ता स्त्रीभिः  हामीजस्ता स्त्रीहरूले 
पितरं  पिता नः  हामीहरूलाई कथं नु  कसरी 

भ्रातृन्  दाजुभाद सद्यः  तत्क्षण न श्रद्धीयेत  नपत्याउने 

पतीन्  पति परित्यज्य  छोडेर 

पुत्रान्  छोरा सज्छिन्नसोहद्ः  हार्दिक 





तवाक्यार्थ हे बलरामजी ! हामीले श्रीकृष्णका लागि माता, पिता, दाजुभाइ्, पुत्र, दिदीबहिनी 


रामालन्द्री टीका 


४६७८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९५ 


आदि सबे आफन्तलाई त्याग्यौँ जसलाई त्यागन अत्यन्त कठिन हुन्छ । तर प्रभु ! श्रीकृष्णले 
हामीलाई मिठामिठा कुराहरूमा अल्मल्याई विश्वस्त बनाएर तत्क्षण हार्दिक प्रेमको बन्धन 
चुँडाएर जानुभयो । हामीजस्ता स्व्रीहरूले उहांका त्यस्ता मिठा कुराहरू नपत्याउने त कुरे भएन। 


कथं नु गृहन्त्यनवस्थितात्मनो वचः कृतघ्नस्य बुधाः पुरस्तियः। 
गृह्न्ति वै चित्रकथस्य सुन्दरस्मितावलोकोच्छरवसितस्मरातुराः ॥ १३॥ 


पदार्थ वचः  मिटा वचनलाई स्मरातुराः  मनोहर मुस्कान र 
बुधाः  चलाख कथं नु  कसरी हेराइद्ारा उदीप्त भएको 
पुरस्त्रियः  नगरका स्त्रीहरूले गृह्णन्ति  विश्वास गर्दछन् ? कामवासनाले विवश भएका 
अनवस्थितात्मनः  चञ्चल मन चित्रकथस्य  अनेक प्रकारका नगरका सुन्दरीहरूले 

भएका कुराहरू गर्न जानने श्रीकृष्णको गृह्णन्ति वै  अवश्य विश्वास 
कृतघ्नस्य  कृतघ्न श्रीकृष्णको सुन्द्रस्मितावलोकोच्छरवसित गर्दछन् 

ताक्यार्थ एडटी गोपिनीले भनिन् नगरका स्त्रीहरूले त॒ चञ्चल मन भएका कृतघ्न 
श्रीकृष्णको मिठामिठा वचनको कसरी विश्वास गर्लान् र ? उनीहरू त कहाँ हामीजस्ता सोणा 
हन्छन् र ? अर्की गोपिनी भन्दचिन् किन गर्देनन् ? अनेक प्रकारका कुराहरू गर्न जानने 
श्रीकृष्णको मनोहर मुस्कान र हेराइद्रारा कामवासना उहीप्त भएका नगरका सुन्दरीहरूले उनको 
कुरामा विश्वास नगर्ने कुरे भएन। 





किं नस्तत्कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः। 
यात्यस्मामिर्विना कालो यदि तस्य तथेव नः ॥ १४ ॥ 





पदार्थ अपराः  अरूने पनि 

गोप्यः  हे गोपिनीहरू कथाः  कुराहरू कालः  समय 

तत्कथया  ती कृष्णको कथयत  गर याति  बित्दछछ भने 
कुराद्रारा यदि  यदि तथा एव  त्यसै गरी 

नः  हामीहरूलाई तस्य  ती कृष्णको नः  हाम्रो पनि बित्दछ 
किं के लाभ अस्माभिः विना  हामी विना 


ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! तिमीहरू किन कृष्णक कुरा गर्छ? कृष्णको कुरा गरेर अब 
हामीलाई के फाददा छ र? अरूने कुरा गर। यदि हामीविना कृष्णको समय बित्दछछ भने कृष्ण 
विना हाम्रो पनि समय बित्दकछछ। 


न्रे   


इति प्रहसितं शोरेजल्पितं चारुवीक्षितम्। 
गतिं प्रेमपरिष्व्गं स्मरन्त्यो रुरुदुः स्यः ॥ १५॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पढार्थ 

इति  यस्ता कुरा गरिरहेका 
स्त्रियः  गोपिनीहरू 

रोरेः  श्रीकृष्णको 
प्रहसितं  मधुर हांसो 


श्रीमद्भागवत 


 वचन 

चारु  सुन्दर 

वीक्षितं  हेराइ 

गते  हिंडाटको चालढाल 








८६७९ 


अध्याय ६१५ 
आलिङ्न 
स्मरन्त्यः  सम्िदे 
रुरुदुः  रुन थाले 


वाक्यार्थ श्रीकृष्णका विषयमा यस्ता कुरा गरिरेका गोपिनीहरू भगवान् श्रीकृष्णको मधुर 
हासो, मिठामिठ कुराकानी, मनोहर हेराइ, हिंडाइको चालढाल र प्रेमयुक्त आलिङ्गनहरू सम्पदे 


रुन थाले। 


   


सङ्कघणस्ताः कृष्णस्य सन्द्रह्ृदयर्मः। 


सान्त्वयामास भमगववान् नानानुनचकावद्ः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ सङ्कषणः  बलरामले 
नानाुनयकोविदः  अनेक कृष्णस्य  श्रीकृष्णको 
तरिकाले अनुनय गर्न निपुण हृदयङ्गमः  हदयसम्म पुग्ने 
भगवान्  भगवान् विश्वासजनक 


ताक्यार्थ अनेक तरिकाले अनुनय विनय गर्न सिपालु 





सन्देदोः  सन्देशहरूद्रारा 
ताः  ती गोपिनीहरूलाई 
सान्त्वयामास  सान्त्वना 
दिनुभयो 


भगवान् बलरामले श्रीकृष्णका 


विश्वासजनक सन्देशहरू सुनाएर ती गोपिनीहरूलाई सान्त्वना प्रदान गर्नुभयो । 


र त चावात्सीन्मघु माधवमेव न 
द मासा तत्र चावात्सीन्मधघुं माचवमव च। 


रामः क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥ 


पढार्थ गोपीनां  गोपिनीहरूको मनमा 
भगवान्  भगवान् रतिं  प्रीति 

रामः  बलराम आवहन्  उत्पन्न गर्वे 

क्षपासु  रातमा मधुं  चेत 





माधवम् एव च  बेसाख 
दो मासो  दुई महिना 
तत्र च  त्यहाँ व्रजमा 
अवात्सीत्  बस्नुभयो 


वाक्यार्थ भगवान् बलरामले रातको समयमा गोपिनीहरूसंग बसेर उनीहरूको मनमा प्रीति 


उत्पन्न गर्दै चैत र बैसाख दुई महिना व्रजमा नै बिताउनुभयो । 


पूण॑चन्द्रकलामृष्टे कोमुदीगन्धवायुना । 


भ अ अ क स्त्रीगणेवृंत  
यसुनपवनं रम सावर्त स्त्रीगणेवृत  ॥ १८ ॥ 
पदार्थ भएको 


पू्णचन्द्रकलामूष्टे  पूर्ण 


कोमुदीगन्धवायुना  कुमुदिनी 


चन्द्रमाको किरणद्रारा उज्ज्वल कमलको सुगन्धले युक्त 


वायुदरारा 
सेविते  सेवित सुगन्धमय 
भएको 


रामालन्द्री टीका 


४६८० 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 
यमुनोपवने  यमुनाको तटमा स्त्रीगणेः  गोपिनीहरदरारा   रमण गर्नुभयो 

रहेको उपवनमा वृतः  घेरिनुभएका बलरामले 


वाक्यार्थ रातको समयमा पूर्णचन्द्रको किरणद्वारा उज्ज्वल भएको र ॒कुमुदिनीको सुगन्धलाई 
बहाँदे मन्दगतिले हावा चलिरहेको यमुनाको तटमा रहेको उपवनमा गोपिनीहरूद्वारा घेरिनुभएका 
बलरामले रमण गर्नुभयो । 


 देवी छ 
वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् । 
पतन्ती तदनं सवं स्वगन्धेनाप्यवासयत् ॥ १९॥ 





पढार्थ देवीले स्वगन्धेन  आफ्नो सुगन्धले 
वरुणप्रेषिता  वरुणद्रारा वक्षकोटरात्  रुखको तत्  त्यो 

पठाइएकी टोड्काबाट सवं  सबै 

वारुणी  वारुणी नामकी पतन्ती  धाराको रूपमा भुदर॑मा वनं  वनलाई 

देवी  मदिराकी अधिष्ठात्री खस्दै अध्यवासयत्  सुगन्धित बनाइन् 


ताक्यार्थ त्यसै वेला वरुणद्रारा पठाइएकी वारुणी नामकी मदिराकी अधिष्ठात्री देवीले रुखको 
टोडकाबाट धाराको रूपमा भूदर॑मा खस्दै आफ्नो सुगन्धले त्यो सम्पूर्ण वनलाई सुगन्धित बनाइन् । 
टिप्पणी  समूद्रमथनको वेलामा लक्ष्मी र अमृतसंगै मदिरा उत्पन्न भयो । त्यो मदिरा दैत्यराज 
वरुणलाई दिइयो र त्यसलाई वरुणकी पुत्री मानियो त्यसकारण त्यसलाई वारुणी भनियो । वारुणी 
मदिरा मधुधाराको रूपमा सब वृक्षहरूमा रहन्छ। बलराम भगवान्का तामस मूर्तिं हुनुहुन्छ 
त्यसकारण उहाँले वारुणी मधु ग्रहण गर्नुहुन्छ । 


तं गन्धं मघुधाराया वायुनोपहतं बलः । 
आघ्रायोपगतस्तत्र ल्लनाभिः समं पपो ॥ २०॥ 





पदार्थ गन्धं  सुगन्धलाई बलः  बलरामले 

वायुना  वायुद्रारा आघ्राय  सुंघेर ललनाभिः समं  गोपिनीहरूका 
उपहृतं  ल्यादएको तत्र  वारुणी मदिराको धारा साथ 

मघुधारायाः  मदिराको रुरिरहेको रुखनजिक पपो  पिउनुभयो 

तंत्यो उपगतः  आउनुभएका 


ताक्यार्थ हावाले ल्याएको वारुणी मदिराको त्यो सुगन्धलाई बलरामले सुं्नुभयो अनि उहाँ 
त्यही वारुणी मदिराको धारा खरिरहेको रुखनजिक आद्पुग्नुभयो । त्यसपछि गोपिनीहरूका साथमा 
उहाँले त्यो मदिरा पिउनुभयो । 


उपगीयमानचरितो वनिताभिहंलायुघ । 
् क्षीवो  ् 
वनेषु व्यचरत् क्षीवो मदविह्वललोचनः ॥ २१॥ 


रालालन्द्री टीका 


४६८१ 


अध्याय ६५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
खग्व्येककुण्डरो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । 
बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् ॥ २२॥ 
पदार्थ कुण्डल लगाउनुभएका 


मत्तः  आनन्दले उन्मत्त 
हनुभएका 


उपगीयमानचरितः  देवता, 
गन्धर्व आदिद्रारा चरित्रगान 
गरिएका वैजयन्त्या  वैजयन्ती 
क्षीवः  मदमस्त हुनुभएका घँडासम्म उुन्डिने मालाविशेष 
मद्विहृललोचनः  मदले आखा माख्या च  मालाद्रारा 


लोलाएका अलङ्कृत हुनुभएका 
सरग्वी  फूलको माला स्वेदप्रालेयभूषितं  हिमकण 
लगाउनुभएका जस्ता देखिने पसिनाका 


एककुण्डलः  एडटा मात्र थोपाद्रारा शोभित 





स्मितमुखाम्भोजं  मुस्कानले 
युक्त मुखारविन्दलाई 

बिभ्रत्  धारण गर्नुभएका 
हलायुधः  हलो नै हतियार 
भएका बलराम 

वनिताभिः  गोपिनीहरूसंग 
वनेषु  वनमा 

व्यचरत्  विहार गर्न थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ देवता, गन्धर्व आदिद्रारा चरित्रगान गरिएका, मदिरापान गरेर मदमस्त हुनुभएका, 


मदले ओंँखा लोलाएका, पूलको माला लगाडनुभएका, 


एडटा मात्रे कानमा कुण्डल 


लगाउनुभएका, आनन्दले उन्मत्त हुनुभएका, वैजयन्ती मालाद्रारा अलङ्कृत हुनुभएका, हिमकण 
जस्ता देखिने पसिनाका थोपाद्रारा शोभित अनि मुस्कानले युक्त सुन्दर मुखारविन्दलाई धारण 
गर्नुभएका बलराम आफ्नो हतियारको रूपमा हलो लिएर वनमा गोपिनीहरूसंग विहार गर्न 


आपगां  यमुना नदीलाई 
कुपितः  रिसाउनुभएका 
बलरामले 

हलाग्रेण  हलोको ट्प्पोले 
विचकषं ह  तान्नुभयो 


थाल्नुभयो । 
स आजुहाव यमुनां जलकरीडाथंमीरवरः । 
निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बलः ॥ 
अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकषं ह ॥ २६॥ 

पदढार्थ आयुहाव  बोलाउनुभयो 

ईङ्वरः  सर्वशक्तिमान् मत्तः इति  उहाँ मात्नुभएको छ 

सः ती भन्ने सोचेर 

बलः  बलरामले निजं  आपनो 

जलकरीडाथंम्  जलक्रीडा वाक्यं  आज्ञालाई 

गर्नका लागि अनादूत्य  उल्ल ङ्घन गरेर 


यमुनां  यमुनालाई अनागतां  नआएकी 





ताक्यार्थ सर्वशक्तिमान् बलरामले जलक्रीडा गर्नका लागि यमुनालाई बोलाउनुभयो । तर यमुना 
बलरामजी त मदमस्त हूनुभएको छ भन्ने सोचेर उहाँको आज्ञा उल्लङ्घन गर्दै उहाँको नजिक 


रामालन्द्री टीका 


४६८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 


गइनन्। आफ्नो आज्ञा यमुनाले नमानेपचछ्ि रिसाएका बलरामले हलोको द्प्पोले यमुनालाई 
आपफूतिर तान्नुभयो । 

टिप्पणी  यी यमुना नदी श्रीमद्भागवतका पहिलाका अध्यायहरूमा वर्णित भगवान्की पत्नीरूपा 
कालिन्दी नभएर समुद्रकी पत्नी हुन् भन्ने कुरा हरिवंश पुराणमा उल्लेख गरिएको छ। 


पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाहुता । 
नेष्ये त्वां खाङ्गलाग्रेण शतधा कामचारिणीम् ॥ २४॥ 





पदार्थ त्वं  तं त्वां  तलाई 

पापे  हे पापिनी मां  मलाई लाङ्गलाग्रेण  हलोको टुप्पोले 
यत्  जो अवज्ञाय  तिरस्कार गरी राता  सय टुक्रा 

मया  म बलरामद्रारा न आयासि  आ्ंदिनस् नेष्ये  बनाइदिनेचु 

आहुता  बोलाइएकी कामचारिणीम्  स्वेच्छाचारिणी 


ताक्यार्थ हे पापिनी यमुना! मैले बोलाँदा पनि मलाई तिरस्कार गरी तं आ्खदिनस्। 
स्वेच्छाचारिणी बनेकी तलाई अब हलोको टुप्पोले सय टुक्रा बनाइदिन्ट्ं भनेर बलरामले यमुनालाई 
हप्काउनुभयो । 


   


एवं निभत्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् । 
उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोनूंप ॥ २५॥ 


पदार्थ चकिता  कांप थालेकी बलरामलाई 

नृप  हे राजा परीक्षित् पादयोः  बलरामको पाउमा वाचं  आपनो कुरा 
एवं  यसप्रकार पतिता  परेकी उवाच  भनिन् 
निभत्सिता  हप्काइएकी यमुना  यमुनाले 

भीता  उराएकी यदुनन्दनं  यदुनन्दन 





ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! बलरामले यसरी हप्काएपल्छि यमुना डराएर थर्थर कोँप्न थालिन्। अनि 
यदुनन्दन बलरामको पाउमा परेर उनले भनिन्। 


राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् । 
यस्थेकांरोन विधृता जगती जगतः पते ॥ २६॥ 





पढार्थ पते  हे स्वामी विधृता  धारण गरिएको छ 
राम  हे लोकरञ्जक यस्य  जुन हजुरको तव  त्यस्ता हजुरको 
राम  हे बलराम एकादोन  एक अंश विक्रमं  प्रभावलाई मेले 
महाबाहो  हे महाबाहु सङुर्षणद्रारा न जाने  जानन सकि 
जगतः  जगत्का जगती  पृथिवी 


रामालन्द्री टीका 


४६८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 


ताक्यार्थ हे लोकरञ्जक महाबाहु बलराम ! हजुरको एक अंश सडर्षणले यो सम्पूर्ण 
पृथिवीलाई धारण गर्नुभएको छ भने साक्षात् हजुरको प्रभाव कति होला ? हे जगदीश्वर ! त्यस्तो 
अनन्त शक्तिमान् हजुरको प्रभावलाई मेले जानन सकिनेँ । 


परं भावं भगवतो भगवन् मामजानतीम् । 
मोक्तुमहसि विरवात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल ॥ २७॥ 


पदार्थ भगवतः  भगवान् हजुरको प्रपन्नां  शरणागत 
भगवन्  हे भगवान् परं भावं  महासङूर्षणरूप मां  मलाई 
विदवात्मन्  हे विश्वात्मा वास्तविक स्वरूपलाई मोक्तु  छोडन 
भक्तवत्सल  हे भक्तवत्सल अजानतीम्  नजानेकी अर्हसि  योग्य हुनुहुन्छ 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सर्वस्वरूप विश्वात्मा हुनुहुन्छ । हे भक्तवत्सल ! मैले हजुरको 
महासङर्षणरूप वास्तविक स्वरूपलाई जानन सकिनँ। हजुरको शरणमा आएकी मलाई 
छाडिदिनुहोस् । 


ततो न्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बलः। 
विजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिरिवेभराट् ॥ २८॥ 


पदार्थ यमुनां  यमुनालाई स्त्रीभिः  गोपिनीहरूसंग 
याचितः  यसरी प्रार्थना न्यमुञ्चत्  छाडिदिनुभयो जटं  जलमा 
गरिनुभएका ततः  त्यसपच्छि विजगाह  प्रवेश गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् करेणुभिः  हस्तिनीहरूसंग 

बलः  बलरामले इभराट् इव  गजराजले 





ताक्यार्थ यसरी प्रार्थना गरेपछि भगवान् बलरामले यमुनालाई छाडिदिनुभयो अनि गजराजले 
हस्तिनीहरूसंग क्रीडा गरे ४ यमुनाको जलमा प्रवेश गरेर उहांले गोपिनीहरूसंगै जलमा प्रवेश 
गर्नुभयो । 


कामं विहृत्य सलिलादुत्तीणांयासिताम्बरे । 
भूषणानि महादणि ददो कान्तिः शुभां खरजम् ॥ २९॥ 





पदार्थ निस्कनुभएका बलरामलाई  ्युभां  मङ्गलमयी 
कामं  यथेच्छ कान्तिः  लक्ष्मीले सरजं  माला 
विहृत्य  जलविहार गरी असिताम्बरे  नील वस्त्र द्दो  दिनुभयो 
सलिखात्  जलबाट महाहीणि  बहुमूल्य 

उत्तीणांय  बाहिर भूषणानि  गहना 


रालालन्द्री टीका 


८६८४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 


ताक्यार्थ यथेच्छ जलविहार गरेर जब बलराम यमुनाको जलबाट बाहिर निस्कनुभयो तब 
उहाँलाई लक्ष्मीले नीलाम्बर नीलो कपडा, बहुमूल्य गहना र मङ्लमय माला दिनुभयो । 


वसित्वा वाससी नीठे मालामामुच्य काञ्चनीम् । 
रेजे स्वलङ्कुतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः ॥ ३० ॥ 





पढार्थ मालां  माला  

नीठे  नीला आमुच्य  धारण गरेर माहेन्द्रः  इन््रको 

वाससी  लुगाहरू स्वल्कतः  राम्रश अलङ्कृत वारणः इव  एेरावत हात्ती कै 
वसित्वा  लगाएर हनुभएका रेजे  सुशोभित हुनुभयो 
काञ्चनीम्  सुवर्णमय लिप्तः  चन्दन लगाउनुभएका 


ताक्यार्थ बलरामले लक्ष्मीले दिएका नीला लुगाहरू शरीरमा धारण गर्नुभयो अनि सुवर्णमय 
माला घाँटीमा लगाउनुभयो। दिव्य चन्दन शरीरमा लेपन गरेर सजिनुभएका बलराम देवराज 
इन्द्रको एेरावत हात्ती जस्त सुशोभित हूनुभयो । 


अद्यापि दुश्यते राजन् यमुनाकृष्टवत्मंना । 
बलस्यानन्तवीयंस्य वीयं सूचयतीव हि ॥ २९॥ 


पदार्थ यमुना  यमुना नदी वीर्य  सामर्थ्य 

राजन्  हे राजा परीक्षित् अद्य अपि  आज पनि सूचयति इव  जानकारी दिए छँ 
आकृष्टवत्म॑ना  हलोको सियो अनन्तवीयंस्य  अनन्त गरी 

ट्प्पोले तानेको बाटोबाट शक्तिमान् दुश्यते हि  देखिन्छिन् 

बगेकी बलस्य  बलरामको 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! यमुना नदी अहिले पनि अनन्तशक्तिमान् बलरामले हलोको 
सियोले तानेकै बाटोबाट बगिरहेकी देखिन्छिन् । त्यही बाटोबाट बगेर मानों यमुनाले बलरामको 
सामर्थ्यको जानकारी दिद्ररहेकी छिन्। 


एवं सवां निद्या याता एकेव रमतो बजे । 
न्द   


रामस्याक्षिप्तचित्तस्य मबुचत्रजयाषताम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ गोपिनीहरूको सवाः  सम्पूर्ण 

एवं  यसरी नै गोपिनीहरूसंग माधुर्यः  माधुर्यद्रारा निराः  रातहरू 

व्रजे  व्रजमा आक्षिप्तचित्तस्य  मुग्ध हदय एका एव  एकै रात छै भएर 
रमतः  विहार गर्नुभएका भएका याता  बिते 

व्रजयोषितां  ब्रजका रामस्य  बलरामको 





रामालन्द्री टीका 


८६८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६५ 


ताक्यार्थ यसरी व्रजमा विहार गरेका अनि ब्रजका गोपिनीहरूको माधुर्यले हृदय मोहित भएका 
बलरामका धैरे रातहरू पनि एकै रात फँ थाह नपाई बिते। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
बलदेवविजये यमुनाकषणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५॥ 


रामालन्द्री टीका 


४६८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६६ 


अथ ष्टितमोऽध्याय 
अथ षट्षाष्टतमाऽधघ्यायः 
पौण्ड़क र काशिराजको वध 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
नन्दजं गते रामे करूषाधिपतिनुंप । 
वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत् ॥ १॥ 





पदार्थ अज्ञः  मूर्ख कृष्णाय  श्रीकृष्णका प्रति 
नृप  हे राजा करूषाधिपतिः  करूष देशको दूतं  दूत 

रामे  बलराम राजा पौण्ड्कले प्राहिणोत्  पठायो 
नन्दव्रजं  नन्दको गा अहं  म 

गते  गएपचछ्ि वासुदेवः इति  वासुदेव हँ भनेर 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! बलराम नन्दको गाठ गएपच्ि करूष देशको मूर्ख राजा पौण्डकले 
मनै भगवान् वासुदेव हँ भने सन्देशका साथ श्रीकृष्णलाई भेटन एउटा दूत पठायो । 


५ य भगवानवतीणों जगत्पति  
त्व वासुदवा भगवानवतीणो जगत्पतिः। 


  


इति प्रस्तोभितो बालेर्मेन आत्मानमच्युतम् ॥ २॥ 





पढार्थ अवतीणंः  उत्पनन हुनुहन्छ आत्मानं  आपफूलाई 
त्वं  हजुरनै इति  यसरी अच्युतं  भगवान् श्रीकृष्ण 
जगत्पतिः  जगत्का पालक बाठेः  अज्ञानीहरूद्रारा मेने  मान्दथ्यो 
भगवान्  भगवान् प्रस्तोभितः  स्तुति गरिएको 
र 
वासुदेवः  वासुदेव त्यो पौण्ड़क 


ताक्यार्थ हजुर नै जगत्को पालन गर्नका लागि भगवान् वासुदेवको रूपमा जन्मनुभएको हो 
भन्ने यस्ता प्रशंसावाक्यहरू अज्ञानीहरूलाई बोल्न लगाएर त्यो पौण्ड़कले आफूलाई साक्षात् 
भगवान् श्रीकृष्ण ठानिरहेको थियो । 


दूतं च प्राहिणोन्मन्दः कृष्णायान्यक्तवत्मने। 
दारकायां यथा बालो नृपो बालकृतोऽबुधः ॥ २॥ 


पदार्थ अबुधः  अज्ञानी बालकृतः  बालकहरूद्रारा 
यथा  जसरी बालः  बालक खेल्दा कल्पित रूपमा बनाइएको 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


नृपः  राजाले आपफूलाई राजा ह्ारकायां  द्वारकामा बस्नुहुने 


मान्दकछछ त्यसरी नै 
मन्दः  त्यो मूर्खले 


भ 
अन्यक्तवत्मने  अचिन्त्य 
माहात्म्य भएका 


४६८७ 
अध्याय ६६ 


कृष्णाय  श्रीकृष्णका प्रति 
दूतं च  दूत पनि 
प्राहिणोत्  पठायो 


ताक्यार्थ जसरी अज्ञानी बालकटहरूले खेल खेल्दा कुनै एउटा बालकलाई कल्पित राजा 
बनारंछन् र त्यो बालकले आफूलाई राजा ने सम्घन्छ, त्यसै गरी मूर्ख पौण्ड़्कले आपफूलाई 
वासुदेव ठानी द्वारकामा बस्नुभएका अचिन्त्य माहात्म्ये सम्पन्न भगवान् श्रीकृष्णसामु दूत 
पठायो । 


दूतस्तु दवारकामेत्य सभायामास्थितं प्रमुम्। 
कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसन्देशामबवीत् ॥ ४॥ 


पदार्थ सभायां  सभामा कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 

दूतः तु  दूतले चाहं आस्थितं  बस्नुभएका राजसन्देशं  आफ्नो राजाको 
दारकं  द्रारकामा प्रभं  प्रभु सन्देश 

एत्य  आएर कमलपत्राक्षं  कमलनयन अबवीत्  सुनायो 





ताक्यार्थ कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण द्रारकामा सभामा बस्नुभएको समयमा पौण्डेकको दूत 
आद्पुग्यो र उसले आफ्नो राजा पौण्डकको सन्देश सुनायो । 


वासुदेवो ऽवतीर्णोऽहमेक एव न चापरः। 
भूतानामनुकम्पाथं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज ॥ ५॥ 





पढार्थ वासुदेवः  वासुदेव त्वंतु त॑ चाहं 
भूतानां  प्राणीहरूको अहं  मनै मिथ्या  युटो 
अनुकम्पार्थं  कृपाका लागि अवतीणंः  अवतीर्ण भएको हँ अभिधा  वासुदेव नाम 
एकः एव  एक मात्र अपरः च न  अर्को कुनै कैन त्यज  त्यागिदे 


ताक्यार्थ प्राणीहरूलाई कृपा गर्नका लागि संसारमा अवतार लिने एक मात्र वासुदेव मनै हं। 
अरू कोही वासुदेव छैन । तले जो वासुदेव नाम राखेको छस्, त्यो मिथ्या नाम त्यागिदे। 


यानि त्वमस्मच्चि्ानि मोदयाद् बिभषिं सात्वत । 
त्यकत्वेहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम्॥ ६॥ 


पदार्थ यानि  जुनजुन मोदयात्  मूर्खतावश 
सात्वत  है यादव अस्मच्चिह्णानि  मेरा शडख, बिभषिं  धारण गर्दछस् ती 
त्वं  तं चक्र आदि विहृहरू चिहहरू 


रामालन्द्री टीका 


४६८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६६ 
त्यक्त्वा  त्यागेर ङारणं  शरणमा  मेरा लागि 

त्वं  तें एहि  आडइन आहवं  युद्ध 

मां  मेरो नो चेत्  यदि आदैनस् भने देहि  दे 


ताक्यार्थ हे यादव ! तले शङ्ख, चक्र आदि मेरा चिहृहरू धारण गरेको छस् । अब त्यो मूर्खता 
नगर्। ती मेरा सम्पूर्ण चिहहरू त्यागेर मेरो शरणमा आदइज । होइन भने मसंग युद्ध गर्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


 , 


कत्थनं तदुपाकण्यं पोण्ड्कस्याल्पमेधसः। 
उग्रसेनादयः सम्या उच्वके्जंहसुस्तदा ॥ ७ ॥ 





पदार्थ तत्  त्यो उग्रसेनाद्यः  उग्रसेन आदि 
तदा  त्यस वेला कत्थनं  दुर्वचन सभासदहरू 

अल्पमेधसः  मन्दबुद्धि भएको उपाकण्यं  सुनेर उन्वकैः  उच्च स्वरमा 
पोण्डकस्य  पौण्ड़कको सभ्याः  सभामा बसेका जहसुः  हँसे 


ताक्यार्थ मन्दबुद्धि भएको पौण्ड्कको दुर्वचन सुनेर सभामा बसेका उग्रसेन आदि सभासदहरू 
उच्च स्वरमा हासे । 


उवाच दूतं भगवान् परिहासकथामलु । 
उत्स्रक्ष्ये मूढ चिहानि येस्त्वमेवं विकत्थसे ॥ ८ ॥ 





पढार्थ रः  भन्नुभयो विकत्थसे  बोलिरहेको छस् तं 
परिहासकथां  ठट्राको प्रसङ्ग मूढ  हे मूर्ख माथि 

अनु  सकिएपछ्छि येः  जुन दुष्टहरूसंग मिलेर चिह्लानि  चक्र आदि चिहहरू 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले त्वं  तं उत्सखक्ष्ये  छोडनेद्क प्रहार 

दूतं  दूतलाई एवं  यस्तो मप्रति दुर्वचन गर्नह्ु 


ताक्यार्थ हांसोको प्रसङ्ग समाप्त भएपचछ्ि श्रीकृष्णले पौण्डकको दूतलाई भन्नुभयो आफ्नो 
राजालाई सुनाउनू, हे मूर्ख! तँ यदि अरू केटी दुष्टहरूको भनाद्मा लागेर त्यसो भन्छस् भने 
ठकि छ। म युद्धमा ने आपफ्ना चक्र आदि चिहहरू तंमाथि नै छोडनेद्ुं प्रहार गर्नु । 

मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृधवयेर्वृतः। 

रायिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम् ॥ ९॥ 


पढार्थ हतः  मारिएको तें मुखं  मुखलाई 
अज्ञ  हे मूर्ख तत्  त्यो दुर्वचन बोल्ने अपिधाय  छोपेर 


रामालन्द्री टीका 


८६८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९६९ 
रायिष्यसे  सुतस् वृतः  घेरिएको हुनेछस् शारणं  शरणमा 
कङ्गृधवरे ७  
गृध्वटेः  हुङ्गीफोर, गिद्ध र तत्र  त्यहं भविता  हनेछस् 
बटेर चराहरूद्रारा शुनां  कुकुरहरूको 


ताक्यार्थ हे मूर्ख ! अहिले जुन मुखले मेरा बारेमा दुर्वचन बोल्दैदस्, रणभूमिमा मारिएपच्छि तं 
त्यो मुख छोपेर सुल्नेछस् । तलाई दुङ्गीफोर, गिद्ध र बटर चराहरूले घेर्नैछन् अनि त्यस वेलामा तेरो 
शरण चाहं कुकुरहरू हुनेछन् । 


इति दूतस्तदाक्षपं स्वामिने सवंमाहरत्। 
कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह ॥ १०॥ 


पदार्थ दूतः  दूतले आस्थाय  चटेर 

इति  यसरी स्वामिने  स्वामी पौण्ड़कलाई काशीम्  काशि देशमा 
तत्  त्यो आहरत्  निवेदन गय्यो उपजगाम ह  आक्रमण गर्न 
सवम्  सबै कृष्णः अपि  श्रीकृष्ण पनि जानुभयो 

आक्षेपं  आक्षेपपूर्ण वचन रथं  रथमा 





ताक्यार्थ यसरी भगवान्ले गर्नुभएको आक्षेपपूर्ण सन्देश दूतले आएर आफनो स्वामी 
पौण्ड्कलाई सुनायो । भगवान् श्रीकृष्ण पनि रथमा चदढेर काशि देशमा आक्रमण गर्न जानुभयो । 
पौण्ड़क त्यस बखत काशिराजको राज्यमा भएको हूनाले भगवान् करूष देशमा नगई काशिदेशर्मँ 
आक्रमण गर्न जानुभएको हो । 


पोण्ड्कोऽपि तदुद्योगमुपलम्य महारथः । 
अक्षोहिणीभ्यां संयुक्तो निर्चक्राम पुराद् दतम् ॥ १९॥ 





पदार्थ गर्ने तयारी गरिरहेको संयुक्तः  युक्त भई 

महारथः  महारथी उपरम्य  थाहा पाएर दतं  छिटोकिटो 

पोण्ड्कः अपि  पौण्डकले पनि अक्षोहिणीम्यां  दुई अक्ौहिणी पुरात्  नगरबाट 

तदुद्योगं  त्यो कृष्णको युद्ध सेनाद्रारा निर्चक्राम  बाहिर निस्कियो 


ताक्यार्थ महारथी पौण्ड़कले युद्ध गर्न आदे गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्णको तयारी थाहा पायो 
र ऊ दुई अक्षौहिणी सेना लिएर युद्ध गर्न छिटोचिटो नगरबाट बाहिर निस्कियो । 


तस्य काशीपतिमिंत्रं पाष्णिंग्राहोऽन्वयान्नृप । 
अक्षोहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पोण्ड्कं हरिः ॥ १२॥ 
राङ्ायसिगदाशार्खश्रीवत्साद्ुपलक्षितम् । 

बिभ्राणं कोस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १२॥ 


रालालन्द्री टीका 


८६९० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


कोरोयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । 
अमूल्यमोल्याभरणं स्पफुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 

तस्य  त्यो पौण्ड्कको 

मित्रं  मित्र 

काशीपतिः  काशिराज 
पाष्णिंग्राहः  पछडिबाट महत 
गर्न रक्षक भएर 

तिसृभिः  तीन 

अक्षोहिणीभिः  अक्षौहिणी 
सेनासहित 


निस्कियो 

हरिः  श्रीकृष्णले 
शाह्वायसिगदाशा्गश्रीवत्सादु 
पलक्षितं  शङ्ख, चक्र, 
तरबार्, गदा, शाईधनु, 
श्रीवत्सचिह्न आदिद्रारा युक्त 
कोस्तुभमणिं  कौस्तुभमणि 
बिभ्राणं  धारण गरेको 
वनमालाविभूषितं  वनमालाले 
विभूषित 


अन्वयात्  पछाडि पछाडिनाट पीते  पैलो 





अध्याय ६६ 


कोशोयवाससी  रेशमी लुगा 
वसानं  लगाएको 

गरुडध्वजं  रथमा गरुडको 
ध्वजा लगाएको 
अमूल्यमोल्याभरणं  अमूल्य 
मुकुटको आभूषण भएको 
स्फुरन्मकरकुण्डलं  चम्किलो 
मकराकार कुण्डल लगाएको 
पोण्ड्कं  पौण्डकलाई 
अपश्यत्  देखनुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीभ्ित् ! पौण्ड्कको मित्र काशिराज पनि पौण्ड़कलाई पचछ्डिवाट रक्षा गर्ने 
उदेश्यले तीन अक्षौहिणी सेना लिएर पौण्ड़ककै पचि पचि निस्कियो । भगवान् श्रीकृष्णले शङ्ख, 
चक्र, तरबार, गदा, शाख धनु, श्रीवत्सचिह, कौस्तुभमणि, वनमाला र पहँलो रेशमी लुगाले 
सुशोभित पौण्ड़कलाई देख्नुभयो । उसले रथमा गरुडको ध्वजा लगाएको थियो भने शिरमा अमूल्य 
मुकुट तथा कानमा चाहं चम्किलो मकराकार कुण्डल धारण गरेको थियो । 


दुष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यवेषं कृत्रिममास्थितम् । 
यथा नरं रङ्गगतं विजहास भृशं हरिः ॥ १५॥ 


पढार्थ रङ्गगतं  रङ्गमञ्चमा आएको हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण 
कृत्रिमं  बनावटी नरं यथा  नट भृशं  अति नै 

आत्मनः  आफनो आस्थितं  रहेको विजहास  हाँस्नुभयो 
तुल्यवेषं  समान वेषभूषा तं  त्यो पौण्ड़कलाई 

भएको दुष्ट्वा  देखेर 





तवाक्यार्थ रङ्गमञ्चमा आएको नटको जस्तो बनावटी रूपमा आफ्नै नक्कल गरी बनादएको 
वेषभूषा धारण गरेको पौण्ड़कलाई देखेर भगवान् श्रीकृष्ण बेसरी हां स्नुभयो । 
च,  स ९  त 
सूलगदाभः पारघः शक्त्यृष्टप्रासतामरः। 
गस अस वु ९ 


असिभिः पट्टिशेबोणेः प्राहरन्नरयो हरिम् ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 

पढार्थ 

अरयः  शत्रुहरूले 
र 

शूट  त्रिशूल 

गदाभिः  गदा 

पर्थिः  मुडम्रो 


श्रीमद्भागवत 


  
रकत्यृष्टप्रासतोमरेः  शक्ति, 
ऋष्टि खड्गविशेष, भाला, 
तोमर आदिद्रारा 
असिभिः  तरबारहरूद्रारा 

पद्विदो र 
  पष्टिशहरूद्रारा 





५६९१ 
अध्याय ६६ 


बणेः  बाणहरूद्रारा 
हरिम्  श्रीकृष्णलाई 
प्राहरन्  प्रहार गरे 


ताक्यार्थ शत्रुहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई त्रिशूल, गदा, मुङ्ग्रो, शक्ति, ऋष्टि खड्गविशेष, 
भाला, तोमर, तरबार, पट्टिश र बाणहरू प्रहार गरे । 


कृष्णस्तु तत्पोण्ड्ककारिराजयोबंल गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत्। 
गदासिचकरेषुभिरादयद् भृशं यथा युगान्ते ह॒तयुक् पृथक् प्रजाः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
कृष्णः तु  श्रीकृष्णले पनि 
गजस्यन्दनवानिपत्तिमत्  


तत्  त्यो 
बलं  सेनालाई 
युगान्ते  प्रलयकालमा 


हात्ती, रथ, घोडा र पैदलयुक्त हुतभुक्  अग्निले 
पोण्ड्ककारिराजयोः  पौण्डक पृथक्  विभिन 


र काशिराजको 


प्रजाः यथा  प्राणीहरूलाई ठे 





गदासिचकरेषुभिः  गदा, तरबार, 
चक्र र बाणहरूद्रारा 

भां  सजिले 

आदंयत्  नष्ट गर्जुभयो 


ताक्यार्थ जसरी प्रलयकालमा अग्निलि विभिन्न अण्डज, उद्भिज, स्वेदज र जरायुज 
प्राणीहरूलाई जलाएर नष्ट गर्द त्यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो गदा, तरबार, सुदर्शन चक्र 
र बाणहरू प्रहार गरेर पौण्ड़क र काशिराजका हात्ती, रथ, घोडा र पैदलसहितको चतुरङ्ग सेनालाई 


सजिलैसंग नष्ट गर्नुभयो । 


आयोधनं तद्रथवाजिकुञ्जरद्िपत्खरष्टरैररिणावखण्डितेः। 


न्द,  ५ मनस्विनामाकीडनं  
बभो चितं मोदवहं मनस्विनामाकीडनं भूतपतेरिवोल्बणम् 


पदार्थ 

अरिणा  सुदर्शन चक्रद्रारा 
अवखण्डितैः  टक्राट्क्रा 
पारिएका 
रथवाजिकुञ्जरदिपत्खरोष्टैः  


उट आदिद्रारा 

चितं  ठाकिएको 
तत्  त्यो 

आयोधनं  युद्धस्थल 
उल्बणं  भयङ्कर 


रथ, घोडा, हात्ती, मनुष्य, गधा, भूतपतेः  भूतपति रुद्रको 





नः 


पतासवलव्वणम् ॥ ९८ ॥ 


आक्रीडनं इव  क्रीडास्थल रै 
मनस्विनां  वीर योद्धाहरूको 
मोद्वहं  हर्षवर्क हुने गरी 
बभौ  सुशोभित भयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले प्रहार गर्नुभएको सुदर्शन चक्रद्वारा टृक्राटुक्रा पारिएका रथ, 
घोडा, हात्ती, मान्छे, गदा, ऊँट जताततै छरिएर त्यो युद्धस्थल भूतपति भगवान् रुद्रको 
प्रलयकालीन क्रीडास्थल जस्त अत्यन्त भयडूर अनि वीर योद्धाहरूको हर्षलाई अफ बढाउने 


किसिमको भयो । 


रामालन्द्री टीका 


४६९२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


न्स,  अ 


अध्याय ६६ 


अथाह पण्डकं शारभा भ पाण्ड्क यद् भवान् । 
दूतवाक्यन मामाह तान्वस्तराण्चुत्सघृजाम तं ॥ १९॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपच्छि 

रोरिः  श्रीकृष्णले 

पोण्डकं  पौण्डकलाई 
आह  भन्नुभयो 

अ ० न्त 

भो भो पोण्ड्क  हे पौण्ड्क 


दूतवाक्येन  दूतको वाक्य 
मुख द्वारा 
मां  मलाई 


यत्  जे शस्त्रादि त्यागने कुरा 


भवान्  तले 
आह  भनेको थिडस् 





तानि ती 

अस्त्राणि अस्त्रहरू 

ते  त॑माथि 

उत्सृजामि  त्याग्दद्कु प्रहार 
गर्दद्ु 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले पौण्ड़कलाई भन्नुभयो ए पौण्डक ! दूतको मुखद्रारा 
तैले मलाई सम्पूर्ण शस्त्र आदि चिह्ृहरू त्यागन भनेको थिस्, अब म ती शस्त्रहरू त॑माथि नै 


प्रहार गर्द । 


त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत् त्वयाज्ञ मृषा धृतम् । 
व्रजामि शरणं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

अज्ञ  हे मूर्ख 

यत्  जुन वासुदेव भन्ने 
मे  मेरो 

अभिधानं  नाम 

मृषा  छलपूर्वक 


त्वया  तंद्रारा 


धृतं  धारण गरियो त्यो नाम 


त्याजयिष्ये  छुटाउनेष्ु 
यदि  यदि डराएर 
संयुगं  युद्ध गर्न 

न इच्छामि  नचाहेको भए 





अद्य  अहिल्यै 
ते तेरो 

ङारणं  शरणमा 
व्रजामि  आं 


ताक्यार्थ हे मूर्ख! मेरो वासुदेव भन्ने नामलाई तैले छल गरेर जो राखिस्, त्यो नाम र्तलाई 
आजे त्यागन लगा । यदि ले उराएर तंसंग युद्ध गर्न नचाहेको भए म॒ अहिल्यै तेरो शरणमा 


आथ । 
रितेबणेर्विरथीकृत्य ,  

इति क्षिप्त्वा शितेब॑णिरविरथीकृत्य पोण्ड्कम् । 

शरा ऽवृर्चद् रया्लन वच्ण्ल्द्र यया गरः ॥ २९॥ 
पदढार्थ बणिः  बाणहरूद्रारा चुचुरोलाई ४ 
इति  यस्ता वचनद्वारा विरथीकृत्य  रथरहित बनाएर रथाङ्गेन  चक्रद्रारा 
पोण्ड्कं  पौण्डकलाई इन्द्रः  इन्द्रे शिरः  पौण्ड़कको शिर 
क्षिप्त्वा  गाली गरेर वज्रेण  वजरद्रारा अवृरुचत्  काटनुभयो 


शितेः  तिखा 


गिरेः यथा  पहाडको 





रामालन्द्री टीका 


८६९३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६६ 


ताक्यार्थ यस्ता आक्षेपपूर्ण वचनहरुद्रारा भगवान् श्रीकृष्णले पौण्डकलाई गाली गरी त्यसको 
रथलाई तिखा बाणहरू हानेर नष्ट गरिदिनुभयो । त्यसपछि इन्द्रले वज्र प्रहार गरेर पहाडका 
चुचुराहरू काटे ४ गरी रथहीन भएको पौण्ड़कको शिर सुदर्शन चक्र प्रहार गरेर काटिदिनुभयो । 


तथा काशिपतेः कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभिः। 
न्यपातयत् कारिपुर्यां पट्मकोशमिवानिलः ॥ २२॥ 


पदार्थ िरः  शिरलाई पद्मकोशं इव  कमल पफूललाई 
तथा  त्यसै गरी कायात्  शरीरबाट फ 

पत्रिभिः  बाणहरुद्रारा उत्कृत्य  काटेर कारिपुयां  काशि पुरीमा 
काशिपतेः  काशिराजको अनिलः  हावाले न्यपातयत्  फारिदिनुभयो 





वाक्यार्थ जसरी हावाले कमलको फूललाई चुँडाएर रार्वछ, त्यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णले 
बाणहरू प्रहार गरी काशिराजको शरीरबाट शिर काटेर उसैको राजधानी काशिपुरीमा 
फारिदिनुभयो । 


एवं मत्सरिणं हत्वा पोण्ड्कं ससखं हरिः। 
दवारकामाविशत् सिद्धर्गीयमानकथामृतः ॥ २३॥ 


पढार्थ पोण्ड्कं  पौण्डकलाई कथागान गरिएका 
एवं  यसरी हत्वा  मारेर हरिः  श्रीकृष्ण 


ससखं  मित्र काशिराजसहित 
मत्सरिणं  दर्प्यालु 


सिद्धेः  सिद्धहरुद्राया 
गीयमानकथामृतः  अमृतमय 





द्वारकां  द्वारकामा 
आविशत्  फकनुभयो 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् श्रीकृष्णले ईर्प्यालु पौण्ड्क र उसको मित्र काशिराजलाई मारेर दारका 
फर्किनुभयो । त्यस वेला सिद्धहरूले भगवान्को अमृतमय कथागान गरिरहेका थिए। 


स नित्यं भगवदुध्यानप्रघ्वस्ताखिरुबन्धनः। 
बिभ्राणङ्च हरे राजन् स्वरूपं तन्मयोऽभवत् ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
नित्यं  सधं शत्रुता गरेर 
भगवदुध्यानप्रध्वस्ताखिल 


बन्धनः  भगवान्को ध्यानद्रारा 
सम्पूर्ण कर्मबन्धन नष्ट भएको 
हरेः  श्रीकृष्णको 

स्वरूपं  स्वरूप 





बिभ्राणः च  धारण गरेको 
सः  त्यो पौण्ड्क 

तन्मयः  भगवन्मय नै 
अभवत्  भयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णको सर्धं शत्रुभावले नै भए पनि ध्यान गर्नलि 
पौण्ड्कका सम्पूर्ण कर्मवासनारूप बन्धन नष्ट भएका थिए। यसैले भगवान्कै जस्तो रूप धारण 


रामालन्द्री टीका 


८६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६६ 
गर्ने पौण्डक भगवान्मे लीन भयो । 

रिरः पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् । 

किमिदं कस्य वा वक्त्रमिति संशिशिरे जनाः ॥ २५॥ 
पदार्थ पतितं  ए्रेको वक्तं इति  मुख शिर हो 
राजद्वारे  राजदरबारको आलोक्य  देखेर भन्दै 
ढोकामा जनाः  मान्छेहरूले संरिदिरे  सन्देह गर्व थाले 


सकुण्डलं  कुण्डल सहितको किंइदं  योकेहो 


रिरः  शिर 





कस्य वा  अथवा कसको 


ताक्यार्थ यता काशि पुरीमा दरबारको मूल ढोका्मँ कानमा कुण्डलसहित भएको शिर खसेको 


देखेर त्यहाँका मान्छेहरू संशय गर्दै भननन थाले यो के हो? कसको शिर हो ? 


पदार्थ 


काशिपतेः  काशिका पालक पौराः च  नगरवासीहरू पनि 
राज्ञः  राजाको शिर हो भन्ने राजन्  हे राजा 

ज्ञात्वा  जानेर नाथ नाथ  हे नाथ, हे स्वामी 
महिष्यः  रानीहरू हा हताः  लौन, हामी त मर्यौँ 


राज्ञः कारिपतेज्ञात्वा महिष्यः पुत्रबान्धवाः । 
पोराङ्च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन् ॥ २६॥ 
पुत्रबान्धवाः  छोरा र बन्धुहरू नि 





इति  यसो भन्दै 
प्रारुदन्  रुन थाले 


ताक्यार्थ त्यो शिर काशिराजको नै हो भन्ने थाहा पाएपछ्छि रानी, राजपुत्र, बन्धुजन र 
नगरबासीहरू पनि हे महाराज ! हे स्वामी ! हे नाथ ! हामी त म्यौ नि भन्दै रुन थाले। 


सुदक्षिणस्तस्य सुतः कृत्वा संस्थाविधिं पितुः। 
निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितुः ॥ २७॥ 
इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । 
सुदक्षिणो ऽच॑यामास परमेण समाधिना ॥ २८॥ 





पदार्थ संस्थाविधिं  अन्त्येष्टि कर्म॑ पितुः  पिताको 

तस्य  ती काशिराजको कृत्वा  गरेर अपचितिं  ऋणमोचन 
सुदक्षिणः  सुदक्षिण नामक पितृहन्तारं  पिताको यास्यामि  प्राप्त गर्नु 
सुतः  छोरोले हत्यारालाई इति  यसरी 

पितुः  पिताको निहत्य  मारेर आत्मना  मनद्वारा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


अभिसन्धाय  निश्चय गरेर 
सोपाध्यायः  उपाध्यायले 
सहित 


श्रीमद्भागवत 


सुदक्षिणः  सुदकषिणले 
परमेण  अति एकाग्र 
समाधिना  चित्तद्रारा 


८६९५ 
अध्याय ६६ 


्  
महेङवरं  भगवान् शिवलाई 
अचंयामास  पूजा गय्यो 


ताक्यार्थ आफनो पिताको अन्त्येष्टि क्रिया गरिसकेपचछ्ि पिताको हत्यारा श्रीकृष्णलाई मारेर 
मात्रै मैले पित्रक्रणवबाट मूक्ति पाउनेद्ु भन्ने मनमा निश्चय गरेर आपफ्ना उपाध्यायका साथमा बसेर 
काशिराजको पुत्र सुदकषिणले एकाग्र चित्तद्रारा भगवान् शिवको पूजा गय्यो । 


प्रीतोऽविमुक्ते भगवांस्तस्मै वरमदाद् भवः। 


पितुहन्तृवधोपायं स वव्रे वरमीप्सितम् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

अविमुक्ते  अविमुक्त नामक 
काशिक्षेत्रमा 

सः  त्यो सुदक्षिणले 
ईप्सितं  इच्छा गरेको 
पितहन्तृवधोपायं  पिताको 


हत्यारालाई मारने उपाय 
वरं  वरका रूपमा 

वव्रे  वरण गयो 

प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका 
भगवान्  भगवान् 

भवः  शिवले 





तस्मे  त्यो सुदक्षिणलाई 
वरं  वर 

अदात्  दिनुभयो उपाय 
बताउनुभयो 


ताक्यार्थ अविमूक्त नाम गरेको काशिक्षेत्रमा रही त्यो सुदक्षिणले भगवान् शिवलाई आफ्नो 
पिताको हत्यारालाई मारने उपाय वरको रूपमा माग्यो उपाय सोध्यो, प्रसन्न हुनुभएका भगवान् 
शिवले त्यो सुदक्षिणलाई उपाय बताउनुभयो । 


दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणः सममृत्विजम्। 
अभिचारविधानेन स चाग्निः प्रमथेवृंतः ॥ २०॥ 
साधयिष्यति सङ्कल्पमबह्यण्ये प्रयोजितः। 
इत्यादिष्टस्तथा चके कृष्णायाभिचरन् वरती ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

ाह्यणेः समं  ब्राह्मणहरूका 
साथ 

अभिचारविधानेन  शत्रुमारण 
विधि अनुसार कर्म गर्न 
ऋत्विजं  ऋत्विक् भएको 
आपू लाई यज्ञमा लगाउने 
दक्षिणाग्निं  दक्षिणाग्निलाई 


परिचर  आराधना गर 

प्रमथेः  मेरा प्रमथगणहरूद्रारा 
वृतः  युक्त भएको 

सः  त्यो आराधित 

अग्निः च  दक्षिणाग्नि 
अब्रह्मण्य  ब्राह्मणको 
अभक्तमाथि 

प्रयोजितः  प्रयोग गरिएको छ 





भने त्यसले 

सङ्त्पं  तिम्रो सड़ल्पलाई 
साधयिष्यति  सफल गराउनेछ 
इति  यसरी 

आदिष्टः  बताइएको 

रती  अनुष्ठानको नियम 
स्वीकार गरेका 

कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 


रामालन्द्री टीका 


८६९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 
अभिचरन्  द्रोह गर्न सुदक्षिणलेबताए फँ, 


तथा  त्ययै अनुसार शिवले चक्रे  गयो 


ताक्यार्थ भगवान् शिवले भन्नुभयो तिमी ब्राह्मणहरूसंग मिलेर ऋत्विक् भएको यज्ञमा 
नियोग गराउने दकषिणाग्निको शत्रुमारण विधि अनुसार पूजा आराधना गर। त्यसपछि मेरा 
प्रमथगणसहित आराधित अग्नि प्रकट हुनेछन् । ब्राह्मणका अभक्तहरूमाधथि त्यो अग्नि प्रयोग 
गरिएको छ भने त्यसले तिम्रो सडल्प पूर्ण गराइदिनेछन्। यसरी बतादएको सुदकषिणले अनुष्टानका 
नियमहरूको पूर्णं पालन गर्दै श्रीकृष्णको द्वेष गर्दै भगवान् शिवले बताए अनुसार दकषिणाग्निको 
आराधना गव्यो । 


ततोऽग्निरुत्थितः कुण्डान्मूतिंमानतिभीषणः। 
तप्तताम्रहिखाइमश्ुरङ्वारोद्गारिलोचनः ॥ ३२॥ 
दृषटरोग्र्ुकुटीदण्डकटोरास्यः स्वजिह्वया । 

आिहन् सुक्किणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलन् ॥ ३३॥ 





पदार्थ दारा र उग्र जंँखीभौँका निकालिरहेको 
ततः  त्यो अग्निकुण्डबाट मुखमण्डल क्रूर त्रिरिखं  त्रिशूल 
अतिभीषणः  अत्यन्त उरलाग्दो देखिएको विधुन्वन्  धुमाइरहेको 


तप्तताम्रशिखाइमश्चुः  तताएको स्वजिहया  आपनो जित्रोले मूतिंमान्  मूर्तिमान् 
तामाजस्तो कपाल र दाही सृक्किणी  तल र माथिको अग्निः  अग्नि 

भएको ओठ कुण्डात्  कुण्डबाट 
अद्गारोद्गारिलोचनः  आहन्  चाटिरेको उत्थितः  उत्यन भयो 
आंँखाबाट अङ्गार निकालिरहेको नग्नः  नाङ्गे भएको 
दषटरोग्र्रुकुरीदण्डकटोरास्यः  ज्वलन्  आगाका लप्काहरू 
ताक्यार्थ शत्रुमारण विधिले गरिएको आराधना समाप्त हुनासाथ त्यो अग्निकुण्डबाट तताएको 
तामाजस्तो कपाल र दादी भएको, ओंँखाबाट अङ्गार निकालिरहेको, तिखा दारा र उग्र 
आंँखीभौँका रेखाले गर्दा मुखमण्डल क्रूर देखिएको, आफ्नो जिब्रोले ओठको तल र माथि 
चाटिरेको, आगाका लप्काहरू निकालिरहेको र हातमा लिएको त्रिशूललाई घुमाइरहेको अत्यन्त 
डर लाग्दो मूर्तिमान् अग्नि उत्पन्न भयो । 





पटुभ्यां तारप्रमाणाम्यां कम्पयन्नवनीतलम्। 
सोऽभ्यधावद् वृतो भूतेददारकां प्रदहन् दिशः ॥ ३४ ॥ 
पदार्थ सः  त्यो अग्नि भूतेः  प्रमथगणहरूद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


वृतः  युक्त भएर 
दिशः  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई 
प्रद्हन्  उढादे 
तालप्रमाणाभ्यां  ताडको 


श्रीमद्भागवत 


रुखजस्तै अग्ला 

पद्भ्यां  खुद्राहर्द्रारा 
अवनीतलं  पृथिवीलाई 
कम्पयन्  हल्लाँदे 


४६९७ 
अध्याय ६६ 


द्वारकां  द्वारका नगरीतिर 
अभ्यधावत्  दौडियो 





ताक्यार्थ त्यो अग्नि सम्पूर्ण दिशाहरूलाई उढारँला फं गर्दै अनि ताडको रुख ॐ अग्लाअग्ला 
खुदराहरूको दवावले पृथिवीलाई हल्लाङँद प्रमथगणले सहित भएर द्वारकातिर दौडियो । 


तमाभिचारदहनमायान्तं दवारकोकसः। 
विलोक्य तत्रसुः सव वनदाहे मृगा यथा ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

स्वँ  सबै 

दारकोकसः  द्रारकावासीहरू 
तंत्यो 


आभिचारदहनं  अभिचारात्मक 
अग्निलाई 

आयान्तं  आद्रहेको 

त् 

विलोक्य  देखेर 


वनदाहे  वनको उढेलोमा 
मृगाः यथा  मुगहरू फँ 
तत्रसुः  उराए 





वाक्यार्थ जसरी वनमा डढेलो लागेपछछि मृगहरू डरारंछन्, त्यसै गरी त्यो अभिचारात्मक 
अग्निलाई द्वारकातिर आद्रहेको देखेर द्रारकावासीहरू उराए । 


अक्षिः सभायां कीडन्तं भगवन्तं भयातुराः । 


तराहि ताहि त्रिटोकेरा वहेः प्रदहतः पुरम् ॥ ३६॥ 
पदार्थ 


भयातुराः  उरले थर्कमान 
भएका द्रारकावासीहरूले 
सभायां  सभामा 


क्रीडन्तं  खेलिरहनुभएका 
भगवन्तं  भगवान्लाई भने 
त्रिलोकेश  तीनै लोकका 
स्वामी हे प्रभ 


प्रदहतः  उढाद्रहेको 
वहेः  आगोबाट 
त्राहि त्राहि  रक्षा गर्नुहोस् 





अक्षैः  जुवा 
ताक्यार्थ उरले र्कमान द्रारकावासीहरूले सभामा जुवा खेलिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई 
भने तीनै लोकका स्वामी हे प्रभु द्वारका नगरीलाई उढादरहेको आगोबाट हाम्रो रक्षा गर्नुहोस् । 


पुरं  द्वारका नगरीलाई 


शरुत्वा तज्जनवेक्लन्य दुष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् । 
रारण्यः सम्प्रहस्याह मा भेष्टेत्यवितास्म्यहम् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 

तस्जन्मैकलव्यं   
तज्जनवेकठन्यं  ती 
द्रारकावासीहरूको व्याकुलता 


श्रुत्वा  सुनेर 
स्वानां  आफ्ना भक्तहरूको 
साध्वसं च  भयलाई पनि 


दष्ट्वा  देखेर 
ररण्यः  शरणागत परिपालकः 
भगवानूले 


रामालन्द्री टीका 


८६९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 
सम्प्रहस्य  हाँसेर अहं  म आह  भन्नुभयो 
मा भेष्ट  नडराउनृहोस् अवितास्मि इति  र्ना गर्नु 


वाक्यार्थ द्रारकावासीहरूको व्याकुलता र पुकार सुनेर अनि आप्ना भक्तजनहरू भयभीत 
भएको देखेर शरणागत परिपालक भगवान्ले हांँसेर नडराउनुहोस्, म रक्षा गर्नु भन्नुभयो । 


   माहेर्वरी  . 
सवस्यान्तबहि साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभुः। 
विज्ञाय तद्विघातार्थं पारवंस्थं चकमादिशत् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ श्री कृष्णले अग्निको प्रतिकारका लागि 
विभुः  सर्वव्यापक माहेश्वरीं  माहेश्वरी पार्वंस्थं  आपनो नजिकै 
सवंस्य  सम्पूर्ण जगत्को कृत्यां  कृत्यालाई रहेको 

अन्तःबहिः  बाहिर र भित्रको विज्ञाय  जानेर चक्रं  सुदर्शन चक्रलाई 
साक्षी  साक्षात् द्रष्टा भगवान् तद्विघातार्थं  कृत्या नामक आदिशत्  आज्ञा दिनुभयो 


वाक्यार्थ सम्पूर्ण जगत्को बाहिर र भित्रको साक्षात् द्रष्टा सर्वव्यापक भगवानूले त्यो माहेश्वरी 
कृत्या अग्निको प्रतिकार गर्नका लागि आफनो नजिकै रहेको सुदर्शन चक्रलाई आज्ञा दिनुभयो । 


तत् सूयंकोपिप्रतिमं सुदश॑नं 


जाज्वल्यमानं प्रख्यानरप्रभम्। 
स्वतेजसा  त् थ रोदसी 
स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी 

चकर मुकुन्दास््मथाग्निमादयत् ॥ ३९॥ 
पदार्थ स्वतेजसा  आपनो तेजले मुकुन्दास्तरं  श्रीकृष्णको अस्त्र 
अथ  त्यसपछि खं  आकाश सुदशंनं  सुदर्शन 
सूयंकोरिप्रतिमं  करोडौँ ककुभः  दिशा चक्रं  चक्रले 
सूर्यसमान तेज भएको अथ  त्यस्तै अग्निं  त्यो कृत्या अग्निलाई 
प्रखयानलप्रभं  प्रलयकालीन रोदसी  अन्तरिक्षलाई आदंयत्  तहसनहस पायो 
अग्नि मै कान्ति भएको प्रकाशित गरिरहेको 
जाज्वल्यमानं  प्रकाशमान तत्  त्यो 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि करोडौँ सूर्यसमान तेजस्वी तथा प्रलयकालीन अग्नि ४ कान्ति भएको 
प्रकाशमान त्यस सुदर्शन चक्रले आफ्नो तेजले आकाश, सम्पूर्ण दिशा र अन्तरिक्षलाई समेत 
प्रकाशित गर्दै कृत्या अग्निलाई तहसनहस पायो । 


कृत्यानरः प्रतिहतः स रथाङ्गपाणे 
रस्तरोजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्तः । 


रालालन्द्री टीका 


८६९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६६ 


वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं 
सतिविग्जनं समदहत् स्वकृतो ऽभिचारः ॥ ० ॥ 





पदढार्थ सःत्यो अन्य मान्छेहरूले सहित 

नृप  हे राजा परीक्षित् कृत्यानरः  कृत्या नामको तं  त्यो काशिराजको पुत्र 
रथाङ्गपाणेः  चक्रपाणि अग्नि सुदक्षिणं  सुदक्षिणलाई 
श्रीकृष्णको निवृत्तः  फरकियो त्यसपचछ्ि समदृहत्  उढाइदियो 
अस्त्रोजसा  अस्त्रभूत सुदर्शन सः  त्यो कृत्या अग्निले स्वकृतः  आफैद्रारा प्रयुक्त 
चक्रको तेजद्रारा वाराणसीं  वाराणसी अभिचारः  अभिचार आफ्नै 
भग्नमुखः  मुख च्यात्तिएको काशिमा नाशको कारण भयो 
गतिहीन भएको परिसमेत्य  आणएर 

प्रतिहतः  पराजित भएको सत्विंग्जनं  ऋत्विक्हरूले र 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! चक्रपाणि भगवान् श्रीकृष्णको अस्त्र सुदर्शन चक्रको तेजले कृत्या 
अग्निको गति मोडियो र चक्रसंग पराजित भएर त्यो अग्नि काशिमा नै फरकियो। काशिमा आएर 
उसले ऋत्विक् र॒ अन्य मान्छेहरूसहित आपफूलाई प्रयोग गर्ने काशिराजपुत्र सुदक्षिणलाई पनि 
उढाइदियो । यसरी आफले प्रयोग गरेको अभिचार गलत ठारँमा ब्राह्मणभक्त श्रीकृष्णमा प्रयोग 
गरेका कारण उसैको नाश भयो । 


चक्रं च विष्णोस्तदयुप्रविष्टं 
वाराणसीं साटसभाल्यापणाम् । 
सगोपुरा्रालककोष्ठसङ्कलां 
सकोशहस्त्यङ्वरथान्नरालाम् । । ४९ ॥ 
पदार्थ साटरसभाल्यापणां  मज्चसहित व्याप्त भएको 
तदनुप्रविष्टं  त्यो कृत्या सभामण्डप, घर र बजारकषेत्र॒ सकोशहस्त्यरुवरथान्नरालाम्  
अग्निक पछिपचछ्ि काशिमा भएको अर्थभण्डार, हात्ती, घोडा, रथ र 
प्रवेश गरेको सगोपुरा्रारककोष्ठसङ्कुलां  अन्नमण्डार भएको 
विष्णोः  श्रीकृष्णको नगरको दढोका, ढदोकाको वाराणसीं  वाराणसीलाई 
चक्रं च  चक्रले माथिल्लो भाग, रत्नभण्डारले डदढादइदियो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको सुदर्शन चक्र पनि कृत्या अग्निक पक्छिपछि काशिमा प्रवेश 
गव्यो । चक्रले काशिका इुलाटुला मन्च, सभामण्डप, घर, बजारक्षेत्र, नगरका दढोका, ढोकाका 
माथिल्ला भाग, रत्नभण्डार्, अर्थभण्डार, हात्ती, घोडा, रथ र अन्नभण्डारहरू सहित वाराणसीलाई 
डदढाइदियो । 


रामालन्द्री टीका 


७०० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६६ 


दग्ध्वा वाराणसीं सवां विष्णोर्चकं सुदशंनम् । 
भूयः पाशवंमुपातिष्ठत् कृष्णस्याकिलष्टकमंणः ॥ ४२॥ 


पार्थ द्ग्ध्वा  उढाएर कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
सुदशंनं  सुदर्शन भूयः  फेरि पारश्वंम्  निकटमा 

चक्रं  चक्र अकिष्टकमंणः  उदार कर्म उपातिष्ठत्  उपस्थित भयो 
स्वां  सम्पूर्ण भएका 

वाराणसीं  वाराणसीलाई विष्णोः  सर्वव्यापक 





वाक्यार्थ सुदर्शन चक्र सम्पूर्ण वाराणसी नगरलाई उटढाएर उदारकर्मी सर्वव्यापक भगवान् 
श्रीकृष्ण भएको ठमा फकियो । 


य एतच्छवयेन्मत्यं उत्तमःरुोकविक्रमम् । 
समाहितो वा शृणुयात् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४३॥ 





पढार्थ उत्तमःर्टोकविक्रमं  श्रावयेत् वा  अथवा सुनाउला 
यः  जुन पवित्रकीर्तिं श्रीकृष्णको पराक्रम त्यो मानिस 

मत्यः  मानिसले समाहितः  एकाग्र भएर सवंपापेः  सम्पूर्ण पापहरूबाट 
एतत्  यो शृणुयात्  सुन्ला परमुच्यते  मक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ जुन मानिसले पवित्र कीर्तिं भएका भगवान् श्रीकृष्णको यो पराक्रम एकाग्र भएर 
सुन्ला वा अरूलाई सुनाउला, त्यो मानिस सम्पूर्ण पापहरूबाट मुक्त हुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशामस्कन्धे 


 ज   भ  न्तु 


उत्तरा पण्ड्कादवध नाम षट्षाष्टतमारव्यायः ॥ ६६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४७०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६७ 
अथ   घ्याय 
अय सन्तषाष्टतमाऽच्यायः 
द्विविदको वध 

राजोवाच राजा परीक्षितले भन्नुभयो 

भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्यादुभुतक्मणः। 

अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभुः ॥ १॥ 
पढार्थ अप्रमेयस्य  अपार महिमा अन्यत्  अरू 
अहं  म भएका यत्  जेजे लीला 
भूयः  फेरि रामस्य  बलरामका चरित्र कृतवान्  गर्जुभयो ती सबै 


अदुभुतकमंणः  आश्चर्य लाग्दा रोतु  सुन 
कर्महरू गर्न इच्छामि  चाहन्टु 
अनन्तस्य  सर्वव्यापक प्रभुः  सर्वसमर्थ बलरामले 


बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ आश्चर्य लाग्दा कर्महरू गर्ने अपार महिमा भएका सर्वव्यापक बलरामका चरित्रहरू 
म फेरि सुन्न चाहन्छु । सर्वसमर्थं बलरामले अरू जेजे लीला गर्नुभयो, ती सबै बताउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


नरकस्य सखा कदचद् द्विविदो नाम वानरः। 
सुम्रीवसचिव थ  वीर्यवान् 
सुग्रीवसचिवः सोऽथ भ्राता मेन्दस्य वीयंवान् ॥ २॥ 


पढार्थ वीयंवान्  शक्तिशाली   सुग्रीवको मन्त्री 
नरकस्य  नरकासुर भौमासुर द्विविदः  द्विविद अथ  र 

को नाम  नाम गरेको मेन्दस्य  मैन्दको 

सखा  साथी वानरः  बाँदर थियो भ्राता  भाद थियो 
करिचत्  कुनै सः  त्यो द्विविद 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सुग्रीवको मन्त्री र मेन्दको भाइ नरकासुर भौमासुरको साथी 
द्विविद नाम गरेको एउटा शक्तिशाली बांँदर थियो । 


सख्युः सोऽपचितिं कुवन् वानरो राष्टरविप्ठवम्। 
पुरग्रामाकरान् घोषानदहद् वहिमुत्सृजन् ॥ २॥ 


हारको 
अपचितिं  बदला 


वानरः  बाँदरले 
सख्युः  साथी भौमासुरको 


पदार्थ 
सःत्यो 


रामालन्द्री टीका 


८७०२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


खानीहरूमा तथा 
घोषान्  गोपहरूका 


कुवन्  लिनका निम्ति 
राष्टविप्लवं  राज्यमा उत्पात 
मच्चाउने गोठहरूमा 
पुर्रामाकरान्  सहर, गां र॒ वहं  आगो 
ताक्यार्थ श्रीकृष्णले भौमासुरलाई पराजित गरेको हुनाले रिसाएको त्यस द्विविद नामक बांँदरले 
साथीको हारको बदला लिनका निम्ति राज्यमा ठुलाढुला उत्पात मच्चाँदे गा, सहर, खानी 
तथा गोठहरूमा आगो लगाएर डढाउन थाल्यो । 


उत्सृजन्  लगादे 
अदहत्  उढाउन लाग्यो 





  


क्वचित् स शेलाुत्पाट्य तेर्देशान् समचूणंयत्। 
आनतान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरिः ॥ ४॥ 





पढार्थ मित्रहा  उसको मित्रलाई नाश 
सः  त्यस द्विविदले ।  विशेष गरेर गर्न 

क्वचित्  कहिले आनतान्  द्वारकामाथि हरिः  श्रीकृण 

शेलान्  ठलाट॒ला हुङ्गाहरू एव  नै आस्ते  बस्नुहुन्थ्यो 

उत्पाटूय  उठाएर समचूणंयत्  धुलोपिठे पार्दथ्या 

तेः  तिनको प्रहारले यत्र  जहाँ 





वाक्यार्थ त्यस दुष्टले कहिले इुलाटइला दुङ्गाहरू उठाएर प्रहार गद बस्तीहरूलाई धुलोपिटो 
पारिदिन्थ्यो । विशेष गरेर त्यसले यस्ता उपद्रवहरू द्रारकापुरीमाथि गर्वथ्यो जहाँ त्यसको मित्र 
भौमासुरलाई नाश गर्ने भगवान् श्रीकृष्ण रहनुहुन्थ्यो । 


क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोभ्यामुतिक्षप्य तज्जलम् । 
देशान् नागायुतप्राणो वेखाकूलानमज्जयत् ॥ ५॥ 


समुद्रमध्यस्थः  समृद्रको 
बिचमा बसेर 

दोभ्यांम्  दुब हातले 
तज्जं  त्यो समूद्रको पानी 
उत्क्षिप्य  छयापेर 
ताक्यार्थ कहिले दश हजार हात्तीको ४ बल भएको त्यो दुष्ट समुद्रको बिचमा जान्थ्यो र दुबे 
हातले पानी छ्ूयापेर किनारका प्रदेशहरूलाई इबाइदिन्थ्यो । 


पदार्थ 

क्वचित्  किले 
नागायुतप्राणः  दश हजार 
हात्तीको बराबर बल भएको 
त्यस दुष्टले 


 किनारमा रहेका 
देशान्  प्रदेशहरूलाई 
अमज्जयत्  इबाइदिन्थ्यो 





आश्रमानृषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन्। 
अदूषयच्छकृन्मूत्रैरग्नीन् वेतानिकान् खलः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

खलः  दुष्ट द्विविदले 
ऋषिमुख्यानां  मुख्यमुख्य 
ऋषिहरूका 


श्रीमद्भागवत 


आश्रमान्  आश्रमहरूलाई 
भग्नवनस्पतीन्  बोटविरुवा 
भाँची छिन्नभिन्न 

कृत्वा  गरेर 


७०३ 
अध्याय ६७ 
प  मलमूत्रले 
वेतानिकान्  यज्ञ सम्बन्धी 


अग्नीन्  अग्निहरूलाई 
अदूषयत्  दूषित गरिदिन्थ्यो 





ताक्यार्थ त्यस दुष्ट द्विविदले मुख्यमुख्य ऋषिमुनिहरूका आश्रमहरूमा गई त्यहाँका 
बोटविरुवा र बरगँचाहरू भाँची छिन्नभिन्न पार्दथ्यो र त्यहाँका यज्ञकुण्डमा गई अग्निलाई मलमूत्रले 
दूषित पारिदिन्थ्यो । 


्ष्माभृदुद्रोणीरुहासु 


पुरुषान् योषितो दुप्तः क्ष्मामृदु सः। 
निक्षिप्य चाप्यधच्छेठेः पेशष्कारीव कीटकम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ प्वालमा बन्द गरे फँ निक्षिप्य  हुलेर 
दुप्तः  उन्मत्त भएको ्ष्माभदुदोणीगुहासु  पहाडका शरेः  ठलाटुला चद्रानले 
सः  त्यस द्विविदले खोँचमा रहेका गुफाहरूमा अप्यधात्  गुफाको मुख 


पेशष्कारी  कुमलकोटीले 


पुरुषान्  पुरुषहरू र 


बन्द गरिदिन्थ्यो 





कीटकं इव  किरालाई आप्नो योषितः च  स्त्रीहरूलाई पनि 


ताक्यार्थ जसरी कुमलकोटी किराले अन्य किरालाई लगेर आफ्नो प्वालभित्र बन्द गरिदिन्छ 
त्यसै गरी त्यस दुष्ट द्विविदले पनि पुरुष र स्त्रीहरूलाई लगेर पहाडका खोँचहरूमा रहेका 
गुफाहरूमा हली बाहिरबाट इुलाटुला चटरानले गुफाका मुख बन्द गरिदिन्थ्यो । 


एवं देशान् विप्रकुवंन् दूषयंङ्च कुलस्त्रियः। 
श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरि रैवतकं ययो ॥ ८ ॥ 


पढार्थ नारीहरूलाई   रैवतक नामक 
एवं  यसप्रकार दूषयन्  दूषित गर्वे गिरि  पहाडमा 
देशान्  बस्तीहरूलाई सुललितं  सुमधुर ययो  पुग्यो 

विप्रकुव॑न्  विध्वंस गर्दै तथा गीतं  मीत 

कुलस्त्रियः च  कुलका श्रुत्वा  सुनेर 





ताक्यार्थ यसप्रकार बस्तीहरूलाई विध्वंस गर्दै र कुलीन स्त्रीहरूलाई दूषित पार्द हिंडेको त्यो 
नांँदर एक दिन सुमधुर गीतको ध्वनि सुन्दै रैवतक नाम गरेको पहाडमा पुग्यो । 


तत्रापर्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम्। 
सुदशनीयसवां्गं ललनायुथमध्यगम् ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८७०४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ सुदशंनीयसवाद्वं  सवङ्गसुन्दर 
तत्र  त्यां भएका 


पुष्करमालिनं  कमलको माला कलनायूथमध्यगं  युवतीहरूको 


अध्याय ६७ 


यदुपतिं  यदुवंशका रक्षक 
रामं  बलरामलाई 
अपशयत्  देख्यो 





लगाएका समूहका बिचमा बस्नुभएका 


ताक्यार्थ रेवतक पर्वतमा पुगेपचछ्ि त्यसले कमलका सुगन्धित माला लगाएका, युवतीहरूका 
बिचमा बसिरहनुभएका स्वङ्गसुन्दर यदुपति बलरामलाई देख्यो । 


गायन्तं वारुणीं पीत्वा मद्विहरलोचनम् । 
विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १०॥ 


पदार्थ मद्विह्ललोचनं  मदले विह्वल वारणं इव  हात्ती दै 
वारुणीं  वारुणी मदिरा आंखा भएका बलराम विभ्राजमानम्  शोभायमान 
पीत्वा  पिएर वपुषा  शारीरिक रूपले देखिनुभएको थियो 

गायन्तं  गीत गादरहेका प्रभिन्नं  उन्मत्त 





ताक्यार्थ त्यस बखतमा वारुणी मदिरा पान गरी सुमधुर लयमा गीत गाद्रहनुभएका र मदले 
विहल आंँखा भएका बलराम शारीरिक रूपले हर्दा उन्मत्त हात्ती ४ शोभायमान देखिनुभएको 
थियो । 


दष्टः शाखामृगः शाखामारूढः कम्पयन् द्रमान् । 
चके किलकिलाशब्दमात्मानं सम्प्रदरांयन् ॥ १९॥ 





पदार्थ शाखामृगः  वाँदर सम्प्रदशंयन्  देखाउँदे 

शाखां  हांगामा द्रुमान्  रुखहरूलाई किलकिलाशाब्दं  क्याँ क्यँ र 
आरूढः  चढेको कम्पयन्  हल्लाँदे कुकु आवाज 

दुष्टः  दुष्ट स्वभाव भएको आत्मानं  आपरूलाई चक्रे  निकाल्न लाग्यो 


वाक्यार्थ त्यो दुष्ट वांँदर हँगामा चदढेर रुखहरूलाई हल्ला्ददे आफ्नो पौरख देखाउन र क्यौँ 
क्योँ र कुकु गर्दै कराउडन लाग्यो । 


तस्य धाष्टू्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापलाः। 
हास्यप्रिया विजहसुबंर्देवपरिग्रहाः ॥ १२॥ 


पदार्थ बलदेवपरि्रहाः  बलरामका कपेः  बांदरको 
जातिचापलाः  स्वभावैले अति साथमा बसेका घाष्टर्यं  उपद्रो लाई 
चञ्चल तरुण्यः  तरुणीहरू वीक्ष्य  देखेर 
हास्यप्रियाः  ठटरा गर्न रुचाउने तस्य  त्यस विजहसुः  हांँस्न लागे 





रामालन्द्री टीका 


८७०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६७ 


ताक्यार्थ बलरामका साथमा बसेका स्वभावैले अति चञ्चल र टद्रा गर्न मन पराउने तरुणीहरू 
त्यस बाँदरको उपद्रोलाई देखेर हाँस्न लागे । 


  ,   


ता हेलयामास कपिभक्षेपेः सम्मुखादिभिः। 
दशंयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षितः ॥ १३॥ 





पदढार्थ स्वगुदं  आफ्नो गुप्ताङ्ग आदि क्रियाद्वारा 

कपिः च  त्यस वाँदरले पनि द्ंयन्  देखाखदै ताः  ती युवतीहरूलाई 

रामस्य  बलरामले रक्षेपेः  आंखा पिम्क्याडदै हेल्यामास  जिस्क्याउन लाग्यो 
निरीक्षितः  हेदर्हिद सम्मुखादिमिः  नजिकनजिक 

तासां  ती तरुणीहरूलाई पुगेर मुख बडग्याँदै दौडिने 


ताक्यार्थ त्यस बांदरले बलरामले हेर्दाहै्दै ती तरुणीहरूलाई कहिले आफनो गुप्ताङ्ग देखाउन, 
कहिले ओआंँखा रछिम्क्याउने र॒ कहिले नजिक आई मुख बड्ग्यादे दौडिने जस्ता क्रियाद्वारा 
जिस्क्याउने तथा तिरस्कार गर्ने गर्न लाग्यो । 


तं ्राव्णा प्राहरत् कुद्धो बलः प्रहरतां वरः। 

स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपिः ॥ ४ ॥ 
गृहीत्वा हेलयामास धूर्त॑स्तं कोपयन् हसन् । 

निभिय कलं दुष्टो वासांस्यास्फाल्यद् बलम् ॥ १५॥ 





पदढार्थ दुष्टः  दुष्ट कलं  त्यस कलशलाई 
प्रहरतां  प्रहार गर्नहरूमा कपिः  बांँदरले निभिंदयय  फुटाडद र 

वरः  सर्वश्रेष्ठ ग्रावाणं  टुङ्गालाई वासांसि  ती युवतीहरूका 
कुद्धः  अत्यन्त रिसाएका वञ्चयित्वा  छलेर कपडाहरू 

बलः  बलरामले हसन्  हाँस्वे आस्फाख्यत्  बेसरी तान्न 
ग्राव्णा  हुङ्गाले बलं  बलरामलाई थाल्यो र 

तं  त्यस बांँदरलाई कोपयन्  क्रोधित बनाडँदै तं  उहाँ लाई 

प्राहरत्  हिकाउनुभयो तर मदिराकलं  मदिराको कलश हेखयामास  तिरस्कार गर्न 
सः धूतं  त्यो धूर्व गृहीत्वा  उठाएर लाग्यो 


ताक्यार्थ ताकेर हान सिपालु बलरामले अत्यन्त रिसाएर त्यस बांँदरलाई दुङ्गाले हिकडनुभयो, 
तर त्यस धूर्त बांँंदरले दुङ्गालाई छली बलरामलाई क्रोधित बनाडदे मदिराको कलश नै लिएर 
भाग्यो । त्यसपछि त्यस कलशलाई फोर्दै र ॒तरुणीहरूका कपडा बेसरी तान्दे बलरामलाई समेत 
तिरस्कार गर्न लाग्यो । 


रामालन्द्री टीका 


८७०६ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः। 
तं तस्याविनयं दुष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान् ॥ १६ ॥ 
रुद्धो मुसलमादत्त हलं चारिजिघांसया । 


    


दिविदोऽपि महावीयं 


अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूरधन्यताडयत्। 
तं तु सङ्कषंणो मूधिनि पतन्तमचलो यथा ॥ १८ ॥ 
प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् । 
मुसखाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया ॥ १९॥ 


   


नर,  


गारयया गारकया व्रहार 


४ 


नानुचिन्तयन्। 


अध्याय ६७ 


 राटमुद्यम्य पाणिना ॥ १७ ॥ 


पुनरन्यं समुतिक्षप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा ॥ २०॥ 
तेनाहनत् सुसङ्करुद्धस्तं बलः शतधाच्छिनत्। 
ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २९॥ 


पदार्थ 


मुस  मुसल र 


मदोद्धतः  मदले उन्मत्त भएको हठं च  हलो 
बलवान्  बलशाली द्विविदले आदत्त  उठाउनुभयो 


तं  ती बलरामलाई 
कदर्थीकृत्य  तिरस्कार गरेर 
विप्रचकरे  अपमान गयो 
तस्य  त्यस द्विविदको 
अविनयं  उददण्डता 
तदुपद्रुतान्  त्यसले उपद्रव 
गरेका 

देशान् च  विभिन्न 
स्थानहरूलाई पनि 

दुष्ट्वा  देखेर 

कुद्धः  रिसाएका बलरामले 
अरिजिघांसया  शत्रुलाई मार्ने 
इच्छाले 


महावीयंः  अति पराक्रमी 
द्विविदः अपि  द्विविदले पनि 
पाणिना  हातले 

शाट  शालको वृक्ष 

उद्यम्य  उखेलेर 

तरसा  वेगले 

अभ्येत्य  नजिकै आई 

तेन  त्यस शालको रुखले 
बटं  बलरामलाई 

मूधनि  शिरमा 

अताडयत्  हिर्कायो 

अचलः यथा  पर्वत फँ हलचल 
नगरी बस्नुभएका 


  शक्तिशाली 

सङ्कषणः  बलरामले 

मूध्नि  आप्नो टाउकोमा 

पतन्तं  बजजिर्दँ गरेको 

तं तु  त्यस वृक्षलाई 

प्रतिजग्राह  समाउनुभयो र 

तं च  त्यस वांदरलाई पनि 

सुनन्देन  आप्नो सुनन्दन 

नामक मुसलले 

अहनत्  प्रहार गर्नुभयो 

यथा  जसरी 

गैरिकया  गैरिक आदि 

धातुद्रारा 

गिरिः  पर्वत शोभायमान हुन्छ 

त्यसै गरी 

मुसलाहतमस्तिष्कः  मुसलको 
यसालाल्रन्द्री टीका 





७०७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६७ 
प्रहारले टाउको फुटेको दहिविद कृत्वा  बनाएर पारिदिनुभयो 

नाँदर तेन  त्यसैले ततः  त्यसपछि द्विविदले 
रक्तधारया  रगतको धाराले ओजसा  तेजपूर्वक बेसरी रुषा  रिसले 

विरेजे  सुशोभित भयो अहनत्  बलरामलाई हिकयो अन्येन  अरू वृक्षहरूले 
प्रहारं  मुसलको चोटलाई सुसङ्क्रुद्धः  अत्यन्त जघ्ने  प्रहार गय्यो 
नानुचिन्तयन्  वास्ता नगरी रिसाउनुभएका तं च अपि  त्यसलाई पनि 
पुनः  फेरि बलः  बलरामले बलरामले 

अन्यं  अर्को वृक्ष तं  त्यस वृक्षलाई शातधा  स्यौ टक्रा पारेर 
समुतिक्षप्य  उखेलेर रता  स्यौ टक्रामा अच्छिनत्  काटिदिनुभयो 
निष्पत्रं  पात रहित अच्छिनत्  छिन्नभिन्न 





वाक्यार्थ यसप्रकार मदले उन्मत्त भएको बलवान् द्िविदले बलरामको अपमान र तिरस्कार गर्न 
लागेपच्छि त्यसको त्यो दुष्टता र त्यसले छिन्नभिन्न पारेका विभिन स्थानहरूलाई देखेर ज्यादे 
रिसाउनुभएका बलरामले त्यसलाई मारने इच्छाले आफ्नो मुसल र हलो उचाल्नुभयो । त्यो देखेर 
महाबलशाली द्विविदले पनि हातले शालको रुख उखेलेर वेगले नजिकै आई बलरामको शिरमा 
ताकेर प्रहार गय्यो। पर्वत हलचल नगरी बस्नुभएका बलरामले शिरमा लाग्न नपाँदे त्यस 
वृक्षलाई समाउनुभयो र आफ्नो सुनन्दन नामक मुसलले द्विविदलाई प्रहार गर्नुभयो। मुसलको 
प्रहारले टाउको फटी रगतका धारा बगाँदे गरेको त्यो बांँदर गैरिक आदि धातुले पर्वत रै 
शोभायमान देखियो । त्यस मुसलको चोटलाई क्ति वास्ता नगरी उसले रिसले अर्को रुख 
उखेल्यो र त्यसका जम्मै पात पतिङ्गर खारटुर पारेर अति जोडले बलराममाथि प्रहार गययो। 
बलरामले त्यस रुखलाई स्यौ टुक्रामा छिन्नभिन्न पारिदिनुभयो । यसपकछ्ि त्यसले ख्नै रिसाएर 
अर्को रुखले प्रहार गययो, तर बलरामले त्यसलाई पनि स्यौ ट॒क्रा पारेर काटिदिनुभयो । 


एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुनः पुनः। 
आकृष्य सवंतो वृक्षान् निवृक्षमकरोद् वनम् ॥ २२॥ 


पदार्थ भांँचिएपच्ि वनं  वनलाई ने 
एवं  यसप्रकार पुनः पुनः  फेरिफेरि निवृक्षं  वृक्षरहित 
भगवता  भगवान् बलरामसंग सवंतः  चारैतिराट अकरोत्  बनायो 


युध्यन्  युद्ध गर्दा 
भग्ने भग्ने  प्रत्येक रुख 


वृक्षान्  रुखहरू 
आकृष्य  उखेलेर 
वाक्यार्थ यसप्रकार भगवान् बलरामसंँग युद्ध गर्दा त्यस द्विविदले एकपछ्छि अर्को गर्दै 
चारैतिरका रुखहरू उखेलेर सम्पूर्ण वनलाई वृक्षरहित बनायो । 





रामालन्द्री टीका 


७०८ 


दशम स्कन्ध 


्   ्    
तत ऽसुञ्चाच्छरावष बरुस्यपयमाषतः । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ६७ 


तत् सवं चूणंयामास लीलया मुसलायुधः ॥ २६॥ 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 


अमषिंतः  रिसाएको द्विविदले मुसलायुधः  मुसल हतियार 


बलस्य उपरि  बलराममाथि 


शिलावषं  ङ्गाको वर्षा 
अमुञ्चत्  फयांक्न लाग्यो 


भएका बलरामले 


तत् सवं  त्यो सबैलाई 
लीलया  ख्यालख्यालमै 
चृणंयामास  धुलोपिटठो 
पारिदिनुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि अत्यन्त रिसाएको त्यस द्विविदले बलराममाथि दुङ्गाको वर्षा गर्न लाग्यो, तर 
मुसल हातमा लिनुभएका बलरामले ती सबे दुङ्गाहरूलाई ख्यालख्यालमँ धुलोपिढठो पारिदिनुभयो । 


स बाहू तालसङ्काशो सुष्टीकृत्य कपीड्वरः। 
आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत् ॥ २४॥ 





पढार्थ बाहू  दुबे हातलाई आसाद्य  नजिकमा आणएर 
सः कपीड्वरः  त्यस मुष्टीकृत्य  मुद्री पार ताभ्यां  ती दुबै मडकीले 
नांदरराजले रोहिणीपुत्रं  रोहिणीपुत्र वक्षसि  छातीमा 
तालसङ्काशो  ताडवृक्ष ४ लामाबलरामको अरूरुजत्  प्रहार गयो 


ताक्यार्थ त्यो बाँदरराज द्विविदले ताडवृक्षसमान आप्ना लामालामा दुबे हातलाई मूद्री पारेर 
बलरामको नजिक आई उहांको छातीमा प्रहार गयो । 


भ अ   ४७ 
यादवेन्द्रो ऽपि तं दोभ्यां त्यकत्वा मुसललाङ्गले । 
जत्रावभ्यदंयत् करुद्धः सोऽपतद् रुधिरं वमन् ॥ २५॥ 


पदार्थ त्यक्त्वा  छडर गर्नुभयो त्यसपचछ्छि 
करुद्धः  रिसाउनुभएका दोभ्यां  दुबे हातले सः  त्यो द्विविद 
यादवेन्द्रः अपि  युदुपति तं  त्यस बाँदरको रुधिरं  रगत 
बलरामले पनि जत्र  कांँधका हाडमा वमन्  छादे 





मुसल्लाङ्गके  मुसल र हलो अभ्यदंयत्  जोडले प्रहार अपतत्  भूर्द॑मा लडयो 


ताक्यार्थ द्विविदको प्रहारबाट रिसाउनुभएका बलरामले पनि मुसल र हलोलाई छडेर आपफ्ना 
दुबे हातले त्यस बांँदरका काँधका दुबे हाडमा जोडले प्रहार गर्नुभयो । त्यसपछि त्यो द्विविद रगत 
छाददे भर्दूमा लड्यो । 


चकम्पे तेन पतता सग्ङ्कुः सवनस्पतिः। 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८७०९ 


अध्याय ६७ 


पर्व॑तः कुरुशादूल वायुना नोरिवाम्भसि ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

कुरुशादूल  हे कुरुश्रेष्ठ 
परीक्षित् 

वायुना  हावाद्रारा 
अम्भसि  पानीमा 


नोः इव  इङ्गा हल्लिए ठै 
पतता  लडदै गर्दा 

तेन  त्यो द्विविद 

सरङ्कः  पोखरीहरूले र 
सवनस्पतिः  ठुलाटुला वृक्ष 





वनस्पतिले युक्त भएको 
पवतः  रैवतक पर्वत नै 
चकम्पे  हल्लियो 


ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! हावा लाग्दा पानीमाधथिको डुङ्गा हल्लिए त्यो द्विविद भुर्दमा 
लड्दै गर्दा ठुलादटुला पोखरी र वृक्ष वनस्पतिले युक्त रैवतक पर्वत नै हल्लियो । 


जयराब्दो नमः शब्दः साधु साध्विति चाम्बरे । 
सुरसिद्धमुनीन्द्राणामासीत् कुसुमवषिणाम् ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

अम्बरे  आकाशमा 
कुसुमव्षिणां  पुष्पवृष्टि 
गरिरहेका 


सुरसिद्धमुनीन्द्राणां  देवता, 
सिद्ध एवं ठुलाटला 
ऋषिहरूको 

जयराब्द्ः  जय शब्द 





नमः शब्दः  नमः शब्द र 
साघु साधु इति च  साधु साधु 
आदि ध्वनि पनि 

आसीत्  भयो 


ताक्यार्थ त्यसवेला आकाशबाट पुष्पवृष्टि गरिरहेका देवता, सिद्ध र दुलाटुला ऋषिमुनिहरूले 


बोलेका जय, नमः र साधु साधु जस्ता ध्वनिहरू गुन्जिन थाले। 


एवं निहत्य द्विविदं जगदुन्यतिकरावहम् । 


संस्तूयमानो भगवाञ्जनेः स्वपुरमाविरात् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ दविविदं  द्विविदलाई 

एवं  यसप्रकार निहत्य  मारेर 
जगदुव्यतिकरावहम्  संसारलाई जनैः  लोकवासीहरुद्रारा 
दुःख दिने संस्तूयमानः  स्तुति 





गरिनुभएका 

भगवान्  भगवान् बलराम 
स्वपुरं  आफ्नो द्वारका पुरीमा 
आविशत्  प्रवेश गर्मुभयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार संसारलाई दुःख दिने द्विविद बांँदरलाई मार लोकवासीहरूद्रारा स्तुति 
गरिनुभएका भगवान् बलराम आफनो नगर द्वारका पुरीमा फकनुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशामस्कन्धे 


  न  र 


उत्तराय हवद्वघा नाम सप्तषाष्टतमाऽच्यायः ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४७१० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय र्त 


अथाष्टषष्टितमोऽध्यायः 


कौरवको गर्वभङ्ग र बलराम हस्तिनापुरलाई गङ्गाजीमा इडबाडन तयार हून 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजयः। 


स्वयंवरस्थामहरत् साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥ १॥ 


साम्बः  साम्बले 

राजन्  हे राजा परीक्षित् स्व्य॑वरस्थां  स्वयंवर 
समितिंजयः  युद्धविजयी समारोहमा रहेकी 
जाम्बवतीसुतः  जाम्बवतीपुत्र ुर्योधनसुतां  दर्योधनकी छोरी 


पदार्थ 





लक्ष्मणां  लक्ष्मणालाई 
अहरत्  हरण गरे 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जाम्बवतीका छोरा युद्धविजयी साम्बले स्वयंवर समारोहमा 


आएकी दुर्योधनकी छोरी लक्ष्मणालाई हरण गरे । 
न्द  उन्चुदर्विनीतो ९   
कोरवाः कुपिता ऽयमभंकः। 


कदथींकृत्य नः कन्यामकामामहरद् बलात् ॥ २॥ 


पढार्थ दुविंनीतः  उदण्ड भएको 


कुपिताः  रिसाएका अभ॑कः  बालकले 
कोरवाः  कौरवहरूले नः  हामीहरूलाई 
उत््ुः  भने कदर्थीकृत्य  तिरस्कार गरेर 
अयं यो अकामां  उसलाई नचाहने 





कन्यां  हाम्री कन्यालाई 
बलात्  जवर्जस्ती 
अहरत्  अपहरण गय्यो 


ताक्यार्थ उहण्ड भएको यस बालकले हामीलाई तिरस्कार गरी उसलाई मन नपराउने हाभ्री 
कन्यालाई जबर्जस्ती अपहरण गरेर लग्यो भनी रिसाएका कौरवहरू कुरा गर्न लागे । 


वध्नीतेमं दुविनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णयः। 


र    ५. भुञ्जते भ 
यस्मलत््रसादपाचता दत्ता ना भुञ्जत महीम् ॥ २॥ 


पदार्थ वृष्णयः  यादवहरूले 

इमं  यो किंकेनै 

दुर्विनीतं  दुष्ट बालकलाई करिष्यन्ति  गर्न सक्छन् र 
बध्नीत  बांधिदेऊ ये जो 





अस्मत्प्रसादोपचितां  हाम्रो 
कृपाले समूद्धशाली बनेकी 
नः  हामीहरुद्रारा नै 

दत्तां  दिइएकी 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


महीम्  पृथिवीलाई भुञ्जते  भोग गर्दछन् 


४७१९१ 


अध्याय र्त 


वाक्यार्थ यस दुष्ट बालकलाई समातेर बांधिहाल । यादवहरूले हाम्रो के नै बिगार गर्न सक्छन् 
र? जसले हामीले नै कृपा गरेर दिएको धनधान्यले समृद्ध हामीद्रारा नै दिइएको भूमिको भोग 


गरिरहेका छन्। 


निगृहीतं सुतं श्रुत्वा य्ेष्यन्तीह वृष्णयः । 


भग्नदपांः शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयताः ॥ ४॥ 





पदार्थ वृष्णयः  यादवहरू प्राणाः इव  इन्द्रियहरू शान्त 
यदि  कथञ्चित् इह  यहाँ बने फँ 

सुतं  छोरो एष्यन्ति  आंछन् भने पनि, भग्नदपांः  घमन्ड नष्ट भएर 
निगृहीतं  बांधिएको कुरा ती रामं  शान्त 

श्रुत्वा  सुनैर सुसंयताः  पूर्ण संयमले यान्ति  हुनेछन् 


ताक्यार्थ कथञ्चित् आफ्नो छोरो बन्दी बनेको सुनेर रिसाएका यादवहरू यहां आए भने पनि 
शम, दम आदि उपायद्रारा इन्द्रिय शान्त भए ४ घमन्ड नष्ट भएका तिनीहरू शान्त हुनेछन् । 


  र  अ त 
इति कणं शलो भूरिय॑ज्ञकेतुः सुयोधनः । 
साम्बमारेभिरे बद्धं कुरुवद्धानुमोदिताः ॥ ५॥ 


पढार्थ कणः  कर्ण साम्बं  साम्बलाई 
इति  यसप्रकार रलः  शल वं  बन्दी बनाउन 
कुरवृद्धानुमोदिताः  कुरुवंशका भूरिः  भूरिश्रवा आरेभिरे  सुरु गरे 


बुढापाकाहरूबाट अनुमति  यज्ञकेतुः  यज्ञकेतु र 
पाएका सुयोधनः  सुयोधन दर्योधनले 





वाक्यार्थ यसप्रकार कुरुवंशका बुढापाकाहरूबाट अनुमति पाएका कर्ण, शल, भूरिश्रवा र 


दुर्योधन आदिले साम्बलाई बन्दी बनाउन सुरु गरे। 
दुष्ट्वानुधावतः साम्बो धातराष्टरान् महारथ   
परगृह्य रुचिरं चापं तस्थो सिंह इवेकलः ॥ ६॥ 





पदार्थ दौडिरहेका रुचिरं  सुन्दर 
महारथः  महारथी घातराष्टरान्  धृतराष्टरका चापं  धनु 

साम्बः  साम्बले सेनाहरू प्रगृह्य  लिएर 
अुधावतः  आफ्नो पछि दुष्ट्वा  देखेर सिंहः इव  सिंह कै 


रामालन्द्री टीका 


४७९१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६८ 
एकलः  एक्लै तस्थौ  प्रतिकारका निम्ति तयार भए 


ताक्यार्थ धृतराष्टरका छोराहरू आफ्नो पछि दौडिरहेको देखेका महारथी साम्ब हातमा सुन्दर 
धनु लिई प्रतिकारका लागि सिंह मै एक्लै तयार भए। 


तं ते जिघृक्षवः कुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणः। 
आसाद्य धन्विनो बणेः कर्णाग्रण्यः समाकिरन् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ भाषिणः  भनिरहेका घन्विनिः  धनुधरी साम्बको 
तं  ती साम्बलाई कुद्धाः  अत्यन्त रिसाएका आसाद्य  नजिक पुगेर 
जिघृक्षवः  बन्दी बनाउन चाहने ति  ती बणेः  बाणहरूको 

तिष्ठ तिष्ट इति  पर्खी पर्खी कणांग्रण्यः  कर्ण आदि समाकिरन्  वर्षा गर्न लागे 
यस्तो कौरवहरूले 





ताक्यार्थ साम्बलाई बन्दी बनाउन चाहने अनि अत्यन्त रिसाडँदे पर्खीपर्खी भन्दै गरेका कर्ण 
आदि कौरवहरूले धनुर्धरी साम्बको नजिकै पुगेर बाणको वर्षा गर्न लागे । 


सोऽपविद्धः कुरुश्रेष्ठ कुरुभियंदुनन्द्नः। 
नामृष्यत् तदचिन्त्याभ॑ः सिंह श्ुद्रमृगेरिव ॥ ८ ॥ 


पदार्थ अपविद्धः  प्रहार गरिएका सहन गर्न नसके फै 
कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् यदुनन्दनः  यदुकुमार तत्  कौरवहरूको त्यो 
अचिन्त्याभंः  कल्पना गर्ने सः  वी साम्बले प्रहारलाई 

नसकिने एेश्वर्यशाली रमभः  अन्य साना पशुले नामृष्यत्  सहन गर्ब सकेनन् 
श्रीकृष्णका छोरा गरेको तिरस्कार 

कुरुभिः  कौरवहरुद्रारा सिंहः इव  पराक्रमी सिंहले 





ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! जसरी पराक्रमी सिंहले अन्य साना पशुको तिरस्कार सहन गर्न 
सक्देन, त्यसै गरी कल्पनातीत देश्वर्यशाली श्रीकृष्णका पुत्र यदुकुमार साम्बले कौरवहरूको 
प्रहारलाई सहन गर्न सकेनन्। 


विस्पफूज्यं रुचिरं चापं सवौन् विन्याध सायकैः । 
कणांदीन् षड्रथान् वीरस्तावदुभियुंगपत् पृथक् ॥ ९॥ 


पदार्थ चापं  धनुलाई आएका 
वीरः  ती वीर साम्बले विस्फूज्यं  टङ्कार गराएर कणांदीन्  कर्ण आदि 
रुचिरं  सुन्दर षड्रथान्  छ ओटा रथमा सवीन्  सबै वीरहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


तावदूभिः  त्यति ने 
सायकैः  बाणहरूले 


श्रीमद्भागवत 


युगपत्  एकै पटकमा 
पृथक्  प्रत्येकलाई 


४७१३ 
अध्याय ६८ 


विव्याध  घाते बनादृदिए 


ताक्यार्थ ती वीर साम्बले पनि आफ्नो सुन्दर धनुको टङ्कार सुन्दे छ ओटा रथमा चढेर 
आएका कर्ण आदि वीरहरूमाथि एकैचोरि छछ ओटा बाण हानैर ती सबेलाई घादइते बनाइदिए । 


७७ ० जत अ 
चतुभिंरचतुरो वाहानेकेकेन च सारथीन्। 
रथिनङ्च महेष्वासांस्तस्य तत् तेऽभ्यपूजयन् ॥ १०॥ 


पदार्थ 
चतुभिंः  चार ओटा बाणले 
चतुरः  चार ओटा 


वाहान्  घोडाहरूलाई 
एकैकेन  एकएक बाणले 


सारथीन् च  सारथिहरू र 
महेष्वासान्  महान् धनुर्धरी 
रथिनः च  रथीहरूलाई पनि 
प्रहार गरे 

तस्य  ती साम्बको 


तत्  त्यो पराक्रमलाई 
ते  ती कर्ण आदि वीरहरूले 
अभ्यपूजयन्  प्रशंसा गर्न लागे 





वाक्यार्थ साम्बले प्रहार गरेका छछ ओटा बाणमध्ये चारचार ओटाले चारचार घोडालाई र 
एकएक बाणले सारथि तथा बांकी एकएक बाणले महान् धनुर्धरी रथीहरूलाई प्रहार गर । 
उनको यस्तो पराक्रमलाई कर्ण आदि वीरहरूले समेत प्रशंसा गर्न लागे । 


तं तु ते विरथं चक्रुरुचत्वारश्चतुरो हयान् । 
एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्यः शरासनम् ॥ १९॥ 


पदार्थ चत्वारः  चार वीरहरूले जघ्ने  मारे 

ते ती कर्णं आदि वीरहरूले चतुरः  चार ओटा अन्यः  बाँकी अकलि 
तंतु  वी साम्बलाई हयान्  घोडालाई शरासनं  धनुलाई नै 
विरथं  रथहीन एकः तु  एउटाले चिच्छेद  काटिदिए 
चक्रुः  बनादइदिए सारथिं  साम्बको सारथिलाई 





ताक्यार्थ त्यसपछि ती छ जना कर्ण आदि वीरहरूले मिलेर साम्बलाई रथहीन बनाइदिए, 
जसमा चार वीरहरूले एकएक बाणले उनका चार घोडालाई र एकले उनको सारथिलाई मारे 
भने अकलि उनको धनु काटिदिए। 


तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । 
कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२॥ 


पदार्थ 
युधि  युद्धमा 


तं  ती साम्बलाई 
कृच्छेण  कण्टपूर्वक 


विरथीकृत्य  रथहीन बनाएर 
बदुध्वा  बाँधेर 


रामालन्द्री टीका 


८७९१४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
जयिनः  विजय प्राप्त गरेका स्वस्य  आफ्ची स्वपुरं  आफ्नो नगर 
कुरवः  कौरवहरू कन्यां च  छोरीलाई समेत हस्तिनापुरमा 


लिएर अविरान्  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार कौरवहरूले ठुलो दुःखले साम्बलाई रथहीन बनाई बांधे र विजयी भएका 
उनीहरू आपनी छोरीसहित साम्बलाई लिएर हस्तिनापुर प्रवेश गरे । 


कुमारं  कुमार साम्बलाई र 


तच्छत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यवः। 
कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिताः ॥ १३॥ 


श्रत्वा  सुनेर 
सञ्जातमन्यवः  क्रुद्ध भएका 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 


कुरून्  कौरवहरूमाथि 
प्रत्युद्यमं  प्रत्याक्रमण गर्न 


नारदोक्तेन उग्रसेनप्रचोदिता  
नारदोक्तेन  नारदद्रारा   राजा योजना 
बतादइएको उग्रसेनको आज्ञा पाएका चक्रुः  बनाए 





तत्  त्यो साम्बको वृत्तान्त यादवहरूले 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! नारदले बताएको साम्बको वृत्तान्त सुनेर क्रुद्ध भएका यादवहरूले 
उग्रसेनको आज्ञा लिएर कौरवहरूमाथि प्रत्या क्रमण गर्ने योजना बनाए । 


सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । 
नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलि कलिमलापह ॥ १ ॥ 
जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवचंसा । 

बराह्यणेः कुलवृद्धेश्च वृतरचन्द्र इव ग्रहेः ॥ १५॥ 


पढार्थ 

कलिमलापहः  कलिको 
दोषलाई नाश गर्न 

रामः  बलरामले 

कुरूणां  कुरुवंशी र 
वृष्णीनां  वृष्णिवंशीहरूका 
बिचको 

कलिं तु  रगडा त 

न एच्छत्  चाहनुभएन 


सन्नद्धान्  युद्धका लागि 
तम्तयार भएका 

तान्  ती 

वृष्णिपुङ्गवान्  वीर 
यादवहरूलाई 

सान्त्वयित्वा  सम्छाएर 
ग्रहेः  ग्रहहरूले घेरिएका 
चन्द्रः इव  चन्द्रमा फँ 
बाह्मणेः  ब्राह्मणहरू र 





कुलवृद्धः च  कुलका प्रतिष्ठित 
व्यक्तिहरूले 

वृतः  सहित भएर 
आदित्यवचंसा  सूर्यसमान 
तेजिलो 

रथेन  रथमा चढेर 

हास्तिनपुरं  हस्तिनापुरतफं 
जगाम  प्रस्थान गर्नुभयो 


ताक्यार्थ कलिको दोषलाई नाश गर्न बलरामलाई कुरूवंशी र यदुवंशीहरूका बिचको यो 
रगडा मन परेन र उहाँले युद्धका निम्ति तम्तयार भएका यादवहरूलाई सम्णाउनुभयो । त्यसपच्ि 


रामालन्द्री टीका 


४७१९५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय द 


ग्रहहरूले घेरिएका चन्द्रमा भँ ब्राह्मण तथा यदुकुलका मान्यजनलाई साथमा लिएर सूर्यसमान 
तेजिलो रथमा चढेर बलराम हस्तिनापुर प्रस्थान गर्नुभयो । 


गत्वा गजाहयं रामो बाह्योपवनमास्थितः। 
उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥ १६॥ 





पदार्थ उद्यानमा हालखबर बुर्का निम्ति 
गजाहयं  हस्तिनापुरमा आस्थितः  बस्नुभएका उद्धवं  उद्धवलाई 

गत्वा  गणएर रामः  बलरामले धृतराष्ट्ं  धृतराष्ट्रकहां 
बाह्योपवनं  शहर नजिकैको बुभुत्सया  कौरवहरूको प्रषयामास  पठाउनुभयो 


ताक्यार्थ हस्तिनापुर पुगेर त्यहौँको एक उद्यानमा बस्नुभएका बलरामले कौरवहरूको हालखबर 
बुरनका निम्ति उद्धवलाई धृतराष्ट्रकहँ पठाउनुभयो । 


सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाहिकम् । 
दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमनवीत् ॥ १७॥ 





पदार्थ द्रोणं  द्रोणाचार्यलाई आगतं  हस्तिनापुरमा 
सःच  ती उद्धवले पनि बाहिकं  बाह्निकलाई र आउनुभएका 
अम्बिकापुत्रं  अम्बिकापुत्र॒ दुर्योधनं च  दुर्योधिनलाई पनि रामं  बलरामको खबर 
धृतराष्ट्लाई विधिवत्  मर्यादापूर्वक अनवीत्  सुनाए 

भीष्मं  भीष्मपितामहलाई अभिवन्द्य  अभिवादन गरेर 


ताक्यार्थ उद्धवले पनि कौरवको सभामा पुगी त्यहं उपस्थित अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र, 
भीष्मपितामह, द्रोणाचार्य, बाह्लिक र दुर्योधन आदिलाई मर्यादापूर्वक अभिवादन गरी बलराम 
हस्तिनापुरमा आउनुभएको खबर सुनाए । 


तेऽतिप्रीतास्तमाकण्यं प्राप्तं रामं सुहत्तमम्। 
तमचयित्वाभिययुः सवे मङ्गरुपाणयः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ आकण्यं  सुनेर मङ्गलपाणयः  हातहातमा 
ते  ती कौरवहरू अतिप्रीताः  अत्यन्त खुसी भए माङ्गलिक सामग्री लिएका 
सुहृत्तमं  परम मित्र र सर्वे  सबै कोौरवहरू 

तं रामं  ती बलराम तं  ती उद्धवलाई अभिययुः  बलरामको 
प्राप्तं  आएको कुरा अचैयित्वा  सत्कार गरेर स्वागतका निम्ति आए 


ताक्यार्थ आफ्ना परम मित्र बलराम आएको खबर सुन्दा अत्यन्त खुसी भएका कौरवहरूले 


रालालन्द्री टीका 


७१६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६८ 


खबर सुनाउने उद्धवको सत्कार गरे। त्यसपछि हातहातमा माङ्गलिक सामग्री लिएर उनीहरू 
स्वागतका निम्ति उन्यानमा पुगे। 


तं सङ्गम्य यथान्यायं गामघ्यं च न्यवेदयन् । 
तेषां ये तत्प्रभावज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम् ॥ १९॥ 


पढार्थ अघ्यं च  अर्घ्यं आदि पूजा तत्प्रभावज्ञाः  उहँको 
यथान्यायं  मर्यादा अनुसार सामग्री प्रभावलाई जान्दथे, तिनीहरूले 
तं  ती बलरामसंग न्यवेदयन्  अर्पण गरे बट  बलरामलाई 

सङ्घम्य  भेटघाट गरेर तेषां  वीमध्ये शिरसा  शिर ढुकाएर 

गां  स्वागतका निम्ति गाई ये जो प्रणेमुः  प्रणाम गरे 





ताक्यार्थ मर्यादा अनुसार बलरामसित भेट गरेका कौरवहरूले सत्कारका निम्ति उहाँलाई गाई 
तथा अर्घ्य समर्पण गरे। तिनीहरूमध्ये जो बलरामको महिमालाई जान्दथे तिनीहरूले शिर इुकाएर 
उहाँ लाई प्रणाम गरे। 


बन्धून् कुदालिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । 
परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्टवं क्चः ॥ २०॥ 





पढार्थ अनामयं  मङ्गल श्रुत्वा  सुनेर 

अथ  त्यसपछि पृष्ट्वा  सोधेर तथा रामः  बलरामले 

परस्परं  एकआपसमा बन्धून्  सम्पूर्ण बन्धुबान्धवहरू अविक्लवं  धैर्यपूर्वक 
शिवं  कुशल कुरालिनः  सकुशल रहेको वचः बभाषे  कुरा गर्ुभयो 


वाक्यार्थ यसरी परस्परमा कुशल मङ्गल प्रश्न सोध्ने तथा सम्पूर्ण बन्धुबान्धवहरू सकुशल 
रहेको जानकारी लिने क्रम सकिएपचछि बलरामले धैर्यपूर्वक यस्तो कुरा गर्नुभयो । 


उग्रसेन क्षितीरोदो भ 
उग्रसेनः यद् व आज्ञापयत् प्रभुः । 
तदन्यग्रधियः श्रुत्वा कुरुध्वं मा विलम्बितम् ॥ २१॥ 


पदार्थ वः  तिमीहरूलाई अन्यग्रधियः  एकाग्रतापूर्वक 
प्रभुः  शक्तिशाली यत्  जे श्रुत्वा  सुनेर 

क्षितीरोशः  महाराजाधिराज आज्ञापयत्  भन्नुभएको छ  विरम्बितम् मा  डिलो नगर 
उग्रसेनः  उग्रसेनले तत्  त्यसलाई कुरुध्वम्  पालना गर 





ताक्यार्थ शक्तिशाली महाराजाधिराज उग्रसेनले तिमीहरूलाई जे आज्ञा दिनुभएको छ, त्यसलाई 
ध्यानपूर्वक सुन र ठिलो नगरी पालना गर। 


रामालन्द्री टीका 


७७१७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र्ठ 
यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धामिंकम्। 
अवध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामेक्यकाम्यया ॥ २२॥ 





पदढार्थ एक  एक्लो तत्  तिमीहरूको त्यो दष्ट 
यत्  जो घामिंकं  धर्मानुयायी साम्बलाई कर्मलाई 

यूयं  तिमीहरू जित्वा  जितेर बन्धूनां  बान्धवहरूका बिचको 
बहवः तु  धेर जना मिलेर ।अबध्नीत  बन्दी बनाएका छी एेक्यकाम्यया  एकता चाहर 
अधर्मेण  अधर्मपूर्वक अथ  तर पनि मृष्ये  मैले सहन गरेको हु 


ताक्यार्थ यद्यपि तिमीहरूले धरे जना मिलेर अधर्मपूर्वक धर्मानुयायी साम्बलाई जिती बन्दी 
बनाएका छौ, तापनि तिमीहरूको त्यो दुष्ट कर्मलाई बान्धवहरूका बिचको एकता चाहने मेले 
सहन गरेको दु । अतः नववधू सहित साम्बलाई चद्र मुक्त गरी पटाद्ृदेओ । 


वीर्योर्यबलोन्नद्धमात्मराक्तिसमं र   ५ 
ठ वचः। 
कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः ॥ २३॥ 


पदार्थ पराक्रमी प्रकोपिताः  रिसाएका 
वीयंोयंबलोन्नद्धं  वीरता, बलदेवस्य  बलरामका कुरवः  कौरवहरूले 
शूरता र बलले भरिपूर्ण भएका वचः  कुरा उचुः  भन्न लागे 
आत्मशक्तिसमं  आपफूसमान निशाम्य  सुनेर 





ताक्यार्थ वीरता, शूरता र बलले भरिपूर्ण तथा आफूसमान शक्तिशाली बलरामका कुरा सुनेर 
अत्यन्त रिसाएका कौरवहरूले यसो भन्न लागे । 


अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । 
आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४॥ 


पदढार्थ   आश्चर्यको कुरा उपानत्  खुट्रामा लगाउने जुत्ता 
अहो  अहो कालगत्या  कालको गति मुकुटसेवितं  मुकुटले सुशोभित 
इदं  यो दुरत्यया  बुगन ज्यादै गाहो छ शिरः  शिरमा 

महत्  ठुलो वे  किनभने आरुरुक्षति  चदन खोजिरहेछ 





ताक्यार्थ अहो ! यो त अति आश्चर्यको कुरा हो । वास्तवमा कालको गति बुमन ज्यादै गाहो 
छ, त्यसैले त खुद्रामा लगाउने जुत्ता पनि मुकुट लगाउने शिरमा चदन खोजिरहेको छ । 


एते योनेन सम्बद्धाः सहशय्यासनाशनाः। 
वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मदुदत्तनृपासनाः ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


४७१८ 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

एते  यी 

वृष्णयः  यदु वंशीहरू 
योनेन  वैवाहिक सम्बन्धले 


श्रीमद्भागवत 


सम्बद्धाः  सम्बन्धी बनेर 
सहशय्यासनाशनाः  हामीसंगे 
सुत्ने, बस्ने र खाने भएका र 
अस्मटुदत्तनृपासनाः  


अध्याय र्त 


हामीहरूले नै राज्यसिंहासन 
दिएर 
तुल्यतां  हाग्रे बराबरी 





नीताः  बनाइएका हुन् 


ताक्यार्थ यी यदुवंशीहरू कुन्तीसंगको वैवाहिक सम्बन्धले गर्दा हाम्रा सम्बन्धी भई हामीसंग 
सुत्ने, बस्ने, उटने र॒ खाने गर्न लागेका छन्। हामीहरूले नै यिनीहरूलाई राज्यसिंहासन दिएर 
आफूसमान बनाएका हँ । 

चामरव्यजने शद्कमातपत्रं च पाण्डुरम् । 

किरीरमासनं शय्यां भुञ्जन्त्यस्मदुपेक्षया ॥ २६॥ 


पदार्थ किरीटं  मुकुट 
चामरव्यजने  यी चामरपडखा आसनं  सिंहासन 


उपेक्षया  बेवास्ताका कारण 
भुञ्जन्ति  उपभोग गरिरहेका 





राद  शङ्ख शाय्यां च  राजशय्या आदि छन् 
पाण्डुरं  सेतो राजकीय वस्तु 
आतपत्रं  छाता अस्मत्  हामीहरूको 


ताक्यार्थ हामीहरूले वास्ता नगरिदिएकाले नै यी यादवहरूले चामर, पड्खा, शङ्ख, सेतो 
छाता, मुकुट, राजसिंहासन एवं राजोचित शय्याको उपभोग गर्न पाएका छन्। 


अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनेदाुः प्रतीपैः फणिनामिवामृतम्। 
येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत ॥ २७॥ 


पदढार्थ चिह्नहरूको उपभोगले तिनीहरू 

फणिनां  सर्पलाई अलं  पुग्यो अद्य  आज 

अमृतं इव  दुध खुवाएैँ बत  दुःखको कुरा गतत्रपाः  निर्लज्ज भएर 

दातुः  आफ्नो दाताकोनै ये जो आज्ञापयन्ति  हामीलाई आज्ञा 


प्रतीपः  विरोधी 
यदूनां  यादवहरूलाई 

न्त् र 
नरदेवलाञ्छनः  राजकीय 


अस्मत्प्रसादोपचिताः हि  हा 
कृपाले सम्पन्न बनेका 
यादवाः  यादवहरू थिए, 





दिन लागेका छन् 


ताक्यार्थ सर्पलाई दुध खुवाडँदा खुवाउनेको नै हानी भए कैं हामीले दिएका राजचिहहरू लिएर 
यी यादवहरू हाग्न विरोधी भएका छन्। अतः अब यिनीहरूलाई राजचिह्न दिनु हैदेन। दुःखको 
कुरा, हाम्रे कृपाले यस्तो सम्पनन अवस्थामा पुगेका यादवहरू अहिले निर्लज्ज बनेर हामीलाई 
आज्ञा दिन थालेका छन् । 


रामालन्द्री टीका 


७१९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय दत 
कथमिन्द्रो ऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणायुंनादिमिः। 
अदत्तमवरुन्धीत सिंहय्रस्तमिवोरणः ॥ २८॥ 


पढार्थ भीष्मद्रोणालुंनादिभिः  भीष्म, कथं  कसरी 

सिंहग्रस्तं  सिंहले लिएको द्रोण र अर्जुन आदि अवरुन्धीत  उपभोग गर्न 
भाग कुरुभिः  कुरुवंशीहरूले सक्छन् र 

उरणः इवं  भेडाले खोस्न ।अद्त्तं  नदिएको कुरा 

नसके यैं इन्द्रः अपि  इन्द्रले पनि 





ताक्यार्थ जसरी सिंहले लिएको भागलाई कुनै भेडाले खोस्न सक्दैन, त्यसै गरी भीष्म, द्रोण र 
अर्जुन आदि कौरवहरूले नदिएको कुनै वस्तु इन्द्रले पनि कसरी उपभोग गर्न सक्छन् र ? 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
जन्मबन्धुशियोन्नद्धमदास्ते भरतषभ । 
आश्राव्य रामं दुवांच्यमसभ्याः पुरमाविरान् ॥ २९॥ 


पदार्थ उन्नद्धमदाः  उन्मत्त भएका दुवांच्यं  दुर्वचन 
भरतषभ  हे राजा परीक्षित् ।असभ्याः  अशिष्ट आश्रात्य  सुनाएर 
जन्मबन्धुश्रिया  आफ्नो कुल, ते  ती कौरवहरूले पुरं  हस्तिनापुरमा 
बन्धुबान्धव र सम्पत्तिले रामं  बलरामलाई आविशन्  प्रवेश गरे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपछि ती कुल, बन्धुबान्धव र सम्पत्तिको घमन्डले उन्मत्त 
भएका अशिष्ट कौरवहरू बलरामलाई दुर्वचनहरू सुनाएर आफनो हस्तिनापुर नगरमा प्रवेश गरे । 


दुष्ट्वा कुरूणां दोःशील्यंश्ुत्वावाच्यानि चाच्युतः । 
अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः ॥ ३०॥ 





पढार्थ श्रुत्वा च  सुनेर पनि मुहुः  बारम्बार 

कुरूणां  कौरवहरूको कोपसंरब्धः  रिसले चुर प्रहसन्  हाँसपै 

दौःशील्यं  उदृण्डता हुनुभएकाले अवोचत्  भन्न लाग्नुभयो 
दुष्ट्वा  देखेर ुष््रक््यः  ठ्न नसकिने 

अवाच्यानि  दुर्वचनहरू अच्युतः  बलरामले 


ताक्यार्थ कौरवहरूको त्यसप्रकारको उहण्डता देखेर तथा उनीहरूका दुर्वचनहरू सुनैर अत्यन्त 
रिसाएका कारण ह्न नसकिने भएका बलरामले बारम्बार हाँस्दै यसो भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८७२० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय र्त 


नूनं नानामदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्यसाघवः। 
तेषां हि प्रशमो दण्डः पशुनां लगुडो यथा ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

नूनं  निश्चय ने 
नानामदोन्नद्धाः  अनेक 
किसिमका घमन्डले उन्मत्त 


शान्तिं  शान्तिलाई 

न इच्छन्ति  चाहेदेनन् 
हि  किनभने 

यथा  जसरी 


त्यसै गरी 

तेषां  वी दुर्जनहरूलाई 
प्रशमः  शान्त गर्ने उपाय 
दण्डः  दण्डनैहो 


पशुनां  पशुहरूलाई 
लगुडः  लद्री मात्र उपाय हुन्छ 


बनेका 

असाधवः  दुष्टहरू 
ताक्यार्थ जसरी पशुहरूलाई तह लगाउन लद्री नै आवश्यक हुन्छ त्यसै गरी अनेक किसिमका 
घमन्डले उन्मत्त भएका दुर्जनहरूलाई शान्त पार्नका निम्ति दण्ड नै चाहिन्छ, किनभने तिनीहरू 
शान्ति चाहदेनन् । 





अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनैः। 
सान्त्वयित्वाहमेतेषां राममिच्छन्निहागतः ॥ ३२॥ 


पढार्थ कुपितं  क्रुद्ध भएका एतेषां  यी कौरवहरूको 
अहो  खेदको कुरा कृष्णं च  श्रीकृष्णलाई पनि शमं  कल्याण 
सुसंरन्धान्  युद्धका निम्ति रानेः  विस्तार इच्छन्  चारवे 


तम्तयार 
यदून्  यादवहरूलाई 


सान्त्वयित्वा  सम््एर 
अहं  म 


इह  यस हस्तिनापुरमा 





आगतः  आएको द्ध 


ताक्यार्थ अहो ! दुःखको कुरा, यिनीहरूकै कल्याणका निम्ति अत्यन्त रिसाएका श्रीकृष्ण र 
युद्धका निम्ति तम्तयार यादवहरूलाई विस्तारे सम्णएर म यहाँ आएको हु । 


त इमे मन्द्मतयः कटहाभिरताः खलाः । 
तं मामवज्ञाय मुहुदुंभांषान् मानिनो ऽन्ुवन् ॥ ३२॥ 





पदढार्थ पराउने अवज्ञाय  तिरस्कार गरेर 
 

तेइमेतीयी मानिनः  अहङ्ारी मुहुः  बारम्बार 
मन्द्मतयः  बुद्धि मन्द भएका खलाः  दुष्टहरूले दुभांषान्  दुर्वचनहरू 
कलहाभिरताः  खुगडा मन॒ तं मां  त्यस्तो मलाई अब्रुवन्  बोले 


ताक्यार्थ तापनि बुद्धि नभएका रखुगडा मात्र मन पराउने यी अहङ्कारी दुष्ट कौरवहरूले मलाई ने 
तिरस्कार गर्दै बारम्बार दुर्वचनहरू बोले । 


रामालन्द्री टीका 


४७२९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६८ 
नोग्रसेनः किट विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेरवरः । 
शक्रादयो टोकपाला यस्यादेशानुवतिंनः ॥ २४ ॥ 

पदढार्थ पालना गर्दछन्, त्यस्ता भोजवृष्ण्यन्धकेर्वरः  राजा 


राकराद्यः  इन्द्र॒ आदि उग्रसेनः  उग्रसेन भोज, वृष्णि र अन्धकवंशी 





लोकपालाः  लोकपालहरू किल  निश्चय नै यादवहरूका मालिक पनि हुन् 
यस्य  जसको न विभुः  राजा मात्र होडनन् 

र ५ 
आदेरानुवातनः  आज्ञाको उनी त 


वाक्यार्थ इन्द्र॒ आदि लोकपालहरू पनि जसको आज्ञाको पालना गर्दछछन्, त्यस्ता महाराज 
उग्रसेन केवल राजा मात्र होइनन्, उनी त राजा भोज, वृष्णि र यादवहरूका मालिक समेत हुन्। 


सुधमांकम्यते येन पारिजातोऽमराङ्प्रिपः। 
आनीय मुज्यते सोऽसो न किलाध्यासनाहंणः ॥ ३५॥ 


अमराङ्घ्रिपः  देववृक्ष 
पारिजातः  पारिजात 
आनीय  पृथिवीमा ल्याएर 


पदार्थ 
येन  जसद्रारा 
सुधमां  देवसभामा 


अध्यासनादणः  
राजसिंहासनका अधिकारी 
न किल  हूनुभएन 


आक्रम्यते  आक्रमण गरिन्छ भुज्यते  भोग गरिन्छ 
अनि सः असो  त्यस्ता श्रीकृष्ण पनि 
ताक्यार्थ जसले देवसभामा नै आक्रमण गर्मुभयो र त्यहांबाट पारिजातलाई पृथिवीमा ल्याएर 
भोग गर्नुभयो, त्यस्ता श्रीकृष्ण स्वयं त राजसिंहासनका योग्य अधिकारी हुन खोज्नुभएन ? 





यस्य पादयुगं साक्षाच्छीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । 
स नाति किंठ श्रीरो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६॥ 


पदार्थ साक्षात्  प्रत्यक्ष श्रीकृष्णले 

यस्य  जसका श्रीः  लक्ष्मीले नरदेवपरिच्छदान्  राजचिहहरू 
पादयुगं  चरणयुगललाई उपास्ते  उपासना गर्छिन् न अर्हति किंठ  राख्न 
अखिठेरुवरी  संसारकी सः ती सक्नुहुन्नथ्यो र ? 

मालिक्नी श्रीशः  लक्ष्मीका स्वामी 





वाक्यार्थ जसका चरणकमललाई संसारकी मालिक्नी साक्षात् लक्ष्मीले सेवा गर्छिन्, त्यस्ता 
लक्ष्मीपति श्रीकृष्णले छत्र, चामर आदि राजचिहृहरू धारण गर्न सक्नुहुन्नथ्यो र ? 


रामालन्द्री टीका 


४७२२ 


अध्याय दल 


अहं अपि च  म सङर्षण 

समेतले पनि 

चिरं  लामो समयसम्म 
९ 

उद्हेम  धारण गर्दछौं 

अस्य  यस्ता भगवान्का 


नृपासनं  राजसिंहासन 
क्व  कहांको तुच्छ कुरा 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
 यस्याङ्घ्रिपडजरजो    र न 
द व्रपङ् ऽसखरुककपार 
मेल्युत्तमेधृंतसुपासिततीथंतीथंम् स्र,  ९ ४७  
मोल्युत्तमेधृतमुपासिततीथंतीथम् । 
ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः 
श्रीङ्चोदहेम चिरमस्य नृपासनं क्व ॥ ३७ ॥ 
पदार्थ सज्जनहरूले सेवा गरिएको 
अखिरुलोकपाठेः  सम्पूर्ण ववीर्थलाई पनि पवित्र पारिदिन्छ 
लोकपालहरूद्रारा र जुन धुलोलाई 
मोल्युत्तमेः  सुन्दर मुकुटमा यस्य  जुन भगवान्का 
धृतं  धारण गरिएको कलायाः  अंशका 
यस्य  जसको कठाः  अंशावतार निम्ति 
अङ्घ्रिपङ्कजरजः  नह्या  ब्रह्माजी 
चरणकमलको धुलोले भवः  शङ्रजी 
उपासिततीथंतीथम्  श्रीः  लक्ष्मीजी 





वाक्यार्थ जसका चरणकमलको धुलोलाई सम्पूर्णं लोकपालहरूले आफ्नो सुन्दर मुकुटमा 
धारण गर्दछन् र जुन धुलोले सज्जनहरूले सेवा गरेर पवित्र भएका तीर्थलाई पनि पवित्र पार्द 
अनि जसको चरणको धुलोलाई उहाँका अंशावतार ब्रह्माजी, शङूरजी, लक्ष्मीजी र म स्वयं लामो 
समयसम्म धारण गरिरहन्टु, त्यस्ता भगवान्का लागि राजसिंहासन के नै हो र? त्यो त अति 


तुच्छ कुरा हो ॥ 
भुञ्जते कुरुभिद॑त्तं भूखण्डं वृष्णयः किंल । 


उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः हिरः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ भुञ्जते  भोग गर्दछछन् त्यसैले 
वृष्णयः  यादवहरू किल  यस्तोपोहो 

कुरुभिः  कौरवहरूद्रारा वयं  हामीहरू 

दत्तं  दिद्रएको उपानहः  जृत्ता हौं 

भूखण्डं  राज्य कुरवः तु  कौरवहरू 





स्वयं  अफ 
शिरः  शिर हुन् 
किल  यस्तोपोहोरे! 


ताक्यार्थ ओहो ! यादवहरूले कौरवहरूले कृपा गरेर दिएको राज्यको भोग गरेको हो रे! 
त्यसैले हामीहरू त केवल जुत्ता हौं, कौरवहरू चाहं शिर भएका हुन् रे ! 


अहो एेशवय॑मत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । 


असम्बद्धा गिरो क्षाः कः सहेतानुशासिता ॥ ३९॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ मत्तानां इव  पागल जस्ता 
अहो  अहो मानिनां  अहङ्कारी कौरवहरूको 
पेरवयंमत्तानां  सम्पत्तिले असम्बद्धाः  अप्रासङ्गिक 
मात्तिएका रुक्षाः  रुखो 


४७२३ 
अध्याय ६८ 


गिरः  भनाइलाई 

कः  कुन 

अनुशासिता  शासकले 
सहेत  सहन गर्न सक्छ र 





ताक्यार्थ अहो ! सम्पत्तिले उन्मत्त तथा पागल जस्ता भएका अहङ्कारी कौरवहरूका अप्रासङ्गिक 


रुखो भनादइलाई कुन चाहं शासकले सहन गर्न सक्ला र ? 
अद्य निष्कोरवीं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षिंतः। 
गृहीत्वा हलमुत्तस्थो दहन्निव जगत्त्रयम् ॥ 


पदार्थ इति  यस्तो भन्दै 
अद्य  आज अमषिंतः  अत्यन्त 
पृथ्वीं  पृथिवीलाई रिसाउनुभएका बलरामले 


निष्कोरवीं र 


  कौरवरहित 
करिष्यामि  बना 


ह  हलो 
गृहीत्वा  समातेर 


० ॥ 

जगत्त्रयं  तीनै लोकलाई 
दहन् इव  उढाउन लागे रँ 
गरी 

उत्तस्थो  उटनुभयो 





वाक्यार्थ आज म पृथिवीलाई कौरवहीन बनारु भन्दै अत्यन्त रिसाउनुभएका बलराम हातमा 


हलो लिएर तीनै लोकलाई उढाउनै लागे ४ गरी खडा हुनुभयो । 
लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्धिदायं गजाहयम्। 
विचकषं स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमषिंतः ॥ ५१ 


पढार्थ लाङ्गलाग्रेण  हलोको टुप्पोले 
अमषिंतः  अत्यन्त गजाहयं  हस्तिनापुर नाम गरेको 
रिसाउनुभएका नगरं  सहरलाई 

सः  ती बलरामले प्रहरिष्यन्  प्रहार गर्दै 


 

उद्विदायं  भत्काएर 

गद्खायां  गङ्गामा इबाउनका 
लागि 





  
विचकषं  तान्न लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ यसरी अत्यन्त रिसाउनुभएका बलरामले हलोको टुप्पोको प्रहारले हस्तिनापुर सहरलाई 
ध्वस्त पारी पानीमा इबाइदिनका निम्ति गङ्गातिर तान्न लागनुभयो । 


जलयानमिवाघूणं गङ्गायां नगरं पतत्। 
आकृष्यमाणमालोक्य कोरवाः जातसम्भ्रमाः ॥ ४२॥ 


पदार्थ तानिइरहेको 

अघूणं  पानीमा डगमगाद्रहेको नगरं  हस्तिनापुर नगर 
जल्यानं इव  ङ्गा यै गद्गायां  गङ्गामा 
आकृष्यमाणं  बलरामद्रारा पतत्  खस्न लागेको 


आलोक्य  देखेर 

ज्र 

कोरवाः  कौोरवहरू 
जातसम्भ्रमाः  हड्बडाउन 
लागे 





रामालन्द्री टीका 


८७२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


ताक्यार्थ बलरामद्रारा तानिएको हस्तिनापुर नगर पानीमा उगमगाँदै गरेको डङ्गा जस्ते गङ्गामा 
खस्न लागेको देखेर कौरवहरू आत्तिए। 


तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्बा जिजीविषवः। 
सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम् ॥ ४३॥ 





पदार्थ सलक्ष्मणं  लक्ष्मणाले सहित तम् एव  तिन 
जिजीविषवः  बांच्न चाहने साम्बं  साम्बलाई प्रभुं  प्रभु बलरामको 
सकुटुम्बाः  बन्धुबान्धवहरूले पुरस्कृत्य  अधि लगाएर रारणं  शरणमा 
सहित भएका कौरवहरू प्राञ्जलयः  हात जोडदै जग्मुः  गए 


ताक्यार्थ त्यसपछि बन्धुबान्धवले सहित भएका कौरवहरू ज्यान जोगाउनका निम्ति लक्ष्मणा र 
साम्बलाई अधि लगाएर हात जोडदै भगवान् बलरामको शरणमा गए । 


राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते। 
मूढानां नः कुबुदधीनां क्षन्तुमहंस्यतिकमम् ॥ ४५४॥ 


पदार्थ प्रभावं  प्रभावलाई अतिक्रमं  अपराध 
रामराम  हे रामदहे राम न विदामः  बुग्न सकेनौँ क्षन्तुं  क्षमा गर्न 
अखिलाधार  हे संसारका कुबुद्धीनां  खराब बुद्धि भएका अहंसि  योग्य हुनुहुन्छ 
आधार मूढानां  मूर्ख 

ते  हजुरको नः  हामीहरूको 


ताक्यार्थ हे राम ! हे राम! हि संसारका आधार ! हामीलाई हजुरको प्रभाव थाहा भएन। खराब 
बुद्धि भएका मूर्ख हामीहरूको अपराध कृपया क्षमा गरिदिनुहोस्। 





स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुरनिराश्रयः। 
लोकान् कीडनकानीश करीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ५५॥ 


पदार्थ एकः  एक मात्र क्रीडतः  लीला गर्न 

त्वं  हजुर हेतुः  कारण हुनुहुन्छ ते  हजुरका 

निराश्रयः  अर्को आश्रयविना नैहि  त्यसैले क्रीडनकान्  खेलौना हन् भनेर 
स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां  स्थिति, ईश  हे प्रभु विज्ञहरू 

उत्पत्ति र प्रलयका लोकान्  यी लोकहरूलाई वदन्ति  भन्छन् 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर जगत्को स्थिति, उत्पत्ति र प्रलयका एक मात्र कारण हुनुहुन्छ, 
त्यसैले हे प्रभु ! विद्रानूहरू यी सम्पूर्णं लोकहरू लीला गर्ने हजुरका खेल्ने सामग्री हुन् भन्दछन्। 


रामालन्द्री टीका 


८७२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र्त 


स् मू्नीदमनन्त     सहस्रमूधन् 
त्वमेव न्त लीलया भूमण्डलं बिभषिं सहस्रमुधन्। 
अन्ते च यः स्वात्मनि रुद्धविरवः रोषेऽदितीयः परिरिष्यमाणः ॥ ४६॥ 


पढार्थ भूमण्डलं  भूमण्डललाई स्वात्मनिरुद्धविवः  आपूमा 
अनन्त  हे सर्वव्यापक भगवान्लीख्या  ख्याल ख्यालमै विश्वलाई लीन गरेर 
सहस्रमूधंन्  हे हजार शिर मूध्नि  आप्नो शिरमा अद्धितीयः  एक मात्र 
भएका प्रभु बिभषिं  धारण गर्नृहुन्छ परिरिष्यमाणः  बाँकी रहेर 
त्वम् एव  हजुरले नै अन्ते च  प्रलयकालमा रोषे  शयन गरनृहुन्छ 

इद्  यो यः  जुन हजुर 





ताक्यार्थ हे हजार शिर भएका अनन्त भगवान् ! हजुरले ख्यालख्याल्म सारा भूमण्डललाई 
आफ्नो शिरमा धारण गर्नुहुन्छ र प्रलय कालमा हजुर नै यी सबैलाई आफैमा समेटी एक मात्र 
बाँकी रहेर शयन गर्नृहुन्छ । 


कोपस्तेऽखिटरि्षार्थं न दवेषान्न च मत्सरात्। 
बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्परः ॥ ५७॥ 





पदढार्थ बिभ्रतः  धारण गर्नुभएका गर्नका लागि हो 

भगवन्  हे ईश्वर ते  हजुरको द्वेषात् न  शत्रुताका निम्ति 
स्थितिपालनतत्परः  संसारको कोपः  क्रोध होइन 

स्थिति र पालनका निम्ति तत्पर अखिलशिक्षाथं  सम्पूर्ण न च मत्सरात्  न त 
सत्त्वं  सत्त्वगुणमय शरीर प्राणीलाई सन्मार्गमा प्रेरित कुटिलताका कारणनैहो 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले संसारको स्थिति र पालनका निम्ति सतत्वगुणी शरीरलाई धारण 
गर्नुभएको छ । अतः हजुरको यो क्रोध पनि सम्पूर्ण प्राणीलाई शिक्षा दिनक निम्तिहो, यो शत्रुता 
र कुटिलताका निम्ति होदन। 


नमस्ते सवभूतात्मन् सवंशक्तिधरान्यय । 
विङ्वक्म॑न् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ ते  हजुरलाई वयं  हामीहरू 
स्वभूतात्मन्  हे सम्पूर्ण नमः  नमस्कार छ त्वां  हजुरकै 
प्राणीका आत्मस्वरूप विङ्वकमंन्  हे संसारका सरष्टा शारणं  शरणमा 
सवंशक्तिधर  हे सम्पूर्ण भगवान् गताः  परेका छँ 
शक्तिलाई धारण गर्ने ते  हजुरलाई 

अनत्यय  हे अविनाशी भगवान् नमः अस्तु  नमस्कार छ 





रामालन्द्री टीका 


४७२६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९८ 


ताक्यार्थ हे सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मस्वरूप सर्वशक्तिधर अविनाशी भगवान् ! हजुरलाई 
नमस्कार छ। हे संसारका प्रष्टा भगवान् ! हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ । हामीहरू हजुरकै 
शरणमा आएका छौं । 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
न,  न्द 


एवं प्रपन्नः संविग्नेर्वेपमानायनेबलः। 
प्रसादितः सुप्रसन्नो मा भेष्टेत्यभयं ददो ॥ ४९॥ 


पदार्थ प्रपन्नः  शरणमा परेका बलः  बलरामले 

एवं  यसप्रकार कौरवहरूद्रारा मा भेष्ट इति  नडराओ भन्दै 
वेपमानायनेः  घरबार ठल्न॒ प्रसादितः  स्तुति गरिएकाले अभयं  अभयदान 

लाग्नाले सुप्रसन्नः  अति प्रसन्न द्दो  दिनुभयो 

संविग्नः  आत्तिएका र हन॒भएका 





ताक्यार्थ यसप्रकार घरबार सबै ढल्न लाग्नाले आत्तिएर शरणमा परेका कौरवहरूले स्तुति 
गरेपच्छि अति प्रसन्न हुनुभएका बलरामले ती सबेलाई नडराओ भन्दै अभयदान दिनुभयो । 


दुर्योधनः पारिबहं कुञ्जरान् षष्टिहायनान्। 

ददो च द्ादश्शतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५०॥ 
रथानां षट्सहस्राणि रोक्माणां सू्ंवचंसाम्। 
दासीनां निष्ककण्ठीनां सहखं दुहितृवत्सलः ॥ ५१॥ 





पढर्थ   बाह सय षट्सहस्राणि  छ हजार 
दुहितृवत्सलः  छोरी कुञ्जरान्  हात्तीहरू रथानां च  रथहरू र 
लक्ष्मणालाई माया गर्ने अयुतानि  दश हजार निष्ककण्ठीनां  सुनका हार 
दुर्योधनः  दर्योधनले तुरज्मान्  घोडाहरू लगाएका 

पारिबहं  दाइजोको रूपमा सूयंवचंसां  सूर्यको समान तेज दासीनां सहस्रं  एक हजार 
षष्टिहायनान्  साटीसाटी भएका दासीहरू 

वर्षका रोक्माणां  सुवर्णमय द्दो  दिए 


ताक्यार्थ छोरी लक्ष्मणालाई माया गर्ने दुर्योधनले दादजोको रूपमा साठीसाठी वर्षका बाह 
सय हात्तीहरू, दश हजार घोडाहरू, सूर्यसमान तेजिला छ हजार सुनका रथहरू र गलामा सुनका 
हार लगाएका एक हजार दासीहरू दिए। 


प्रतिगृह्य तु तत् सवं भगवान् सात्वतष॑भः। 
ससुतः सस्तुषः प्रागात् सुहदुभिरमिनन्दितः ॥ ५२॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ भगवान्  भगवान् 
सुहृद्भिः  बन्धुबान्धवहरुद्रारा सात्वतषंभः तु  यदुश्रेष्ठ 
अभिनन्दितः  अभिनन्दित बलराम पनि 

हनुभएका तत् सर्वं  त्यो सवै 





८७२७ 
अध्याय दल 


प्रतिगृह्य  स्वीकार गरेर 
ससुतः  छोय साम्ब र 
सस्युषः  बुहारी लक्ष्मणासहित 
प्रागात्  दारका फर्किनुभयो 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण बन्धुबान्धवहरुद्रारा अभिनन्दित हुनुभएका यदुकुलश्रेष्ठ भगवान् बलराम पनि 
दुर्योधनले अर्पण गरेका सबै सामग्रीलाई स्वीकार गरेर छोरो साम्ब तथा बुहारी लक्ष्मणालाई 
साथमा लिएर द्रारकातफं फर्किनुभयो । 


ततः प्रविष्टः स्वपुरं हलायुधः समेत्य बन्धूननुरक्तचेतसः। 


रारांस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम् ॥ ५३॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपछि 

स्वपुरं  आफ्नो नगरमा 
प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभमएका 
हलायुधः  हलोलाई हतियार 
बनाउनुभएका बलरामले 


अनुरक्तचेतसः  उत्सुक चित्त 
भएका 

बन्धून्  बन्धुहरूलाई 
समेत्य  भेटेर 

यदुपुङ्गवानां  श्रेष्ठ 
यदुवंशीहरूको 





सभायां  सभाको 

मध्ये  मारमा 

कुरुषु  कौरवहरूका साथ 
स्वचेष्टितं  आपूले गरेको 
सवं  सबै वृत्तान्त 

रारांस  सुनाउनुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि बलराम आफनो द्वारकामा पुगनुभयो र आफ्ना बारेमा जान्न उत्सुक भएका 
बन्धुहरूसंग भेटघाट गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले श्रेष्ठ यदुवंशीहरूको सभाको माफ्मा आफूले 
कौरवहरूसंग गरेका सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाउनुभयो । 


अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । 
समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामलुदुर्यते ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ सूचयत्  स्मरण गराउन दक्षिणतः  दक्षिणतिर 
हि  निश्चय नै एतत्  यो समुन्नतं  केही उठेको 
रामविक्रमं  बलरामको पुरं  हस्तिनापुर गङ्गायां च  गङ्गाजीतिर चाहं 
पराक्रमलाई अद्य अपि  आज पनि अनुदुश्यते  एकको देखिन्छ 


ताक्यार्थ बलरामको पराक्रमलाई सम्फाइरहने यो हस्तिनापुर आज पनि दक्षिणतिर केही उठेको 
र गङ्गातिर कको देखिन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
हास्तिनपुरकषणरूपसङ्षणविजयो नामाष्टषष्टितमो ऽध्यायः ॥ ६८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


७७२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


न्द,   घ्याय 
अथक नसप्ताततमाशव्यायः 
देवर्षिं नारदद्रारा भगवान् श्रीकृष्णको गार्हस्थ्य जीवनको अवलोकन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । 
कृष्णेनेकेन बहीनां तद् ददृशुः स्म नारदः ॥ १॥ 


पदार्थ एकेन  एउटा श्रीकृष्णद्रारा नारदः  नारदजी 
कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा बहमीनां  धेरै तत्  त्यो 

नरकं  भौमासुर योषितां  स्त्रीहरूसंग दिदुचुः स्म  ठेर्न इच्छुक 
निहतं  मारिएको उद्वाहं च  विवाह गरेको पनि हुनुभयो 

तथा  तथा श्रुत्वा  सुनेर 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णले भौमासुरलाई मारेर एक्लैले धरे स्त्रीहरूसंग 
विवाह गर्नुभएको छ भन्ने सुन्नुभएका नारदजी लाई भगवान्को घरगुहस्थी हेर्न इच्छा भयो । 


र, ० 


चित्रं बतेतदेकेन वपुषा युगपत् पृथक् । 
गृहेषु दयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २॥ 


पढार्थ एकेन  एडटै द्ष्टसाहस्रं  सोह हजार 
बत  अहो वपुषा  शरीरदारा स्यः  स्त्रीहरूसंग 
एतत्  यो युगपत्  एउटे समयमा उदावहत्  विवाह गर्नुभयो 


चित्रं  आश्चर्यको कुरा पृथक्  भिन्नभिन्न 
एकः  एक जना श्रीकृष्णले गृहेषु  घरहरूमा 





ताक्यार्थ अहो ! यो त अति आश्चर्यको कुरा भयो, एक जना भगवान् श्रीकृष्णले एडटै 
स्वरूपमा, एकै समयमा भिन्नभिन्न घरहरूमा सोह हजार स्त्रीहरूसंग विवाह गर्नुभयो । 


   


इत्युत्सुको दारवतीं देवषिद्रष्टुमागमत्। 
पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ २॥ 


पदार्थ  उत्सुक भएका नादितां  विभिन फूल फुलेर 
इति  यसप्रकार षिः  देवर्षि नारद सुशोभित भएका बर्गैचाहरूले 
द्रष्टुं  श्रीकृष्णको लीला हैर्न पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुल युक्त एवं पक्षी तथा भँवराको 


रामालन्द्री टीका 


८७२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


मधुर आवाजले गुन्जिरहेको दारवतीं  द्वारका सहरमा आगमत्  आउनुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्को लीला हेर्न अति उत्सुक हुनुभएका देवर्षि नारद विभिन्न 
किसिमका पएूलहरू फुलेर सुशोभित बनेका बरगँचाहरूले युक्त तथा पक्षी र भँवराको मधुर ध्वनिले 
गुन्जिरहेको द्वारका सहरमा आनुभयो । 


उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकहारकुमुदोत्पठेः। 
सुरतेषु सरस्सूच्चैः कूजितां हंससारसेः ॥ ४॥ 


उच्चैः  ठलो ठलो स्वरले 
कूजिताम्  कराद्रहेको द्वारका 
सहरमा नारद आउनुभयो 


अन्य कमलहरूले 
उत्फुल्टेन्दीवराम्भोजकहार इरितेषु  भरपूर्ण भएका 
कुमुदोत्पठेः  फुलेका सरस्सु  पोखरीहरूमा 
नीलकमल, रक्तकमल, कुमुद र हंससारसेः  हांस र सारसहरू 


पदार्थ 





वाक्यार्थ नारदजी द्वारकापुरीमा आदा त्यहाँका पोखरीहरू नीलकमल, रक्तकमल, कुमुद र 
अन्य कमलहरू फुलेर शोभायमान देखिएका धथिए भने ती पोखरीका किनारमा बसेका हांस, 
सारस आदि पक्षीहरू ठुलोटुलो स्वरमा कराद्रहेका धिए। 


प्रासादलक्षेन॑वमिर्जष्यां स्फाटिकराजतेः। 
महामरकतप्रख्येः स्वण॑रत्नपरिच्छ्देः ॥ ५॥ 





पदार्थ महामरकतप्रख्येः  पन्ना आदि नवभिः प्रासादलक्षेः  नौ लाख 
द्रारकापुरी मणिका प्रकाशले चम्किएका महलहरूले 

स्फाटिकराजतेः  स्फटिक र॒ स्वर्णरत्नपरिच्छदेः  सुन र॒ जुष्टाम्  सुशोभित धियो 
चाँदीले बनेका हीराका सामग्रीले सजिएका 


ताक्यार्थ द्वारका नगरमा स्फटिक र चाँदीले बनेका, पन्ना आदि मणिका प्रकाशले चम्किएका 
तथा सुन र हीराका सामग्रीले सजिएका नौ लाख महलहरू थिए। 


विभक्तरथ्यापथचत्वरापणेः शालासभाभी रुचिरां सुराख्येः। 
संसिक्तमागा्गणवीधिदेहरीं पतत्पताकाध्वजवारितातपाम् ॥ ६॥ 





पदार्थ इलाटठला सभाभवनहरूले र॒ दढोका सबै सुगन्धित वस्तुले 
विभक्तरथ्यापथचत्वरापणेः  सुराख्येः  देवमन्दिरहरूले सेचन गरिएका 

छुद्र व्यवस्थित राजमार्ग, रुचिरां  सजिएको ्रारकापुरी पतत्पताकाध्वजवारितातपाम्  
गल्ली, चौबाटो र बजारहरूले संसिक्तमागाङ्गणवीथिदेहलीं  फर्प्राडदे गरेका ध्वजा 
शालासभाभिः  पशुशाला एवं बाटाघाटा, चोक, आंगन र॒ पताकाहरूले सूर्यलाई छेकेर 


रामालन्द्री टीका 


४७३० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


शीतल पारिएको थियो 


ताक्यार्थ व्यवस्थित रूपमा अलगअलग बनादएका राजमार्ग, गल्ली, चौबाटो, बजार, 
पशुशाला तथा दुलाटुला सभाभवनहरूले र देवमन्दिरहरूले द्रारकापुरी सजिएको धियो । त्यहाँका 
नाटाघाटा, चोक, आंगन र ढोका सबेतिर सुगन्धित वस्तु छरिएको धियो भने फर्फराडँदै गरेका 
ध्वजापताकाहरूले सूर्यको किरणलाई छेकेर सबे ठा शीतल बनेको धियो । 


तस्यामन्तपुरं श्रीमदर्चितं स्वेधिष्ण्यपेः। 
हरेः स्वकोरारं यत्र त्वष्ट्रा कातस्न्येन दशितम् ॥ ७॥ 
श्रीमत्  श्रीसम्पत्तिपूर्ण 
हरेः  भगवान् श्रीकृष्णको 
अन्तःपुरं  महल धियो 
यत्र  जहां 

त्वष्टा  विश्वकमद्रारा 


कात्स्न्यन  पूर्णरूपले 
स्वकोराटं  आप्नो कालिगदी 
दशितम्  देखाइएको थियो 


पदठार्थ 

तस्यां  त्यस द्वारका सहरमा 
सर्वधिष्ण्यपेः  सम्पूर्ण 
लोकपालहरूद्रारा 

अचिंतं  प्रशंसा गरिएको 
ताक्यार्थ त्यस द्वारका सहरमा सम्पूर्ण लोकपालहरुद्रारा प्रशंसा गरिएको, श्रीसम्पत्तिले भरिपूर्ण 
अति राम्रो भगवान् श्रीकृष्णको महल थियो, जुन महलको निर्माणमा विश्वकमलि आफ्नो 
कालिगढी पूर्णरूपमा देखाएका थिए। 





तत्र षोडशभिः सद्मसहस्रेः समलङ्कृतम् । 
  क  न्न पत्नीनां  
विवेदोकतमं शरेः पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यस अन्तःपुरमा 
रोरेः  श्रीकृष्णका 
पत्नीनां  पत्नीहरूका 


षोडदाभिः  सोह 

सद्मसहस्रैः  हजार भवनहरू 
समलङ्कतं  सजिएका थिए 
एकतमं  ती मध्येको एक 





महत्  ठलो 
भवनं  भवनमा 
विवेश  नारदजी प्रवेश गर्नुभयो 


वाक्यार्थ त्यस अन्तःपुरमा पनि भगवान्का सोह हजार पत्नीका सोह हजार महलहरू सजिएर 
रहेका थिए । तिने मध्येको एडटा ठलो भवनमा नारदजी प्रवेश गर्मुभयो । 


न्द्रे  अ  स्र 


विष्टन्धं विदरूमस्तम्भेवेदूयंफलकोत्तमेः । 
इन्द्रनीलमयेः कुद्येज॑गत्या चाहतत्विषा ॥ ९॥ 


पदार्थ 
विदरमस्तम्भेः  मुगाका 
खम्बाहरूले 


४अ  
वेदूयफलकोत्तमेः  वैदूर्य 
मणिका छतहरूले 
इन्द्रनीलमयेः  इन्द्रनील 


मणिका 
कुद्येः  भित्ताहरूले र 
अहतत्विषा  कटहिल्यै प्रकाश 


रामालन्द्री टीका 


८७३९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


कम नहुने मणिहरू छापिएको विष्टन्धम्  त्यो महल 
जगत्या च  भुर्दले गर्दा पनि सुशोभित थियो 
ताक्यार्थ नारदजी जुन महलमा प्रवेश गर्नुभयो त्यो महल मुगाका खम्बा, वैदूर्य मणिका राग्रा 


राम्रा छत, इन्द्रनील मणि जडिएका भित्ता र कहिल्यै प्रकाश नघटने मणिहरू छापिएको भू्दैले गर्दा 
अति सुशोभित थियो । 


 ,  ,  , 
वितानानामतस्त्वष्डा सुक्तदामावरम्बाभः। 
   नर 


दान्तेरासनपयैङ्कमण्युत्तमपरिष्कृतेः ॥ ९० ॥ 


पदढार्थ 

त्वष्टा  विश्वकममद्वारा 
निमि न 

  बनाइएका 


वितानैः  चदुवांहरूद्रारा 
मण्युत्तमपरिष्कृते न 

  राम्राराम्रा 

मणिहरूद्रारा सजादएका 


मुक्तादामविरम्बिभिः  मोतीका दान्तैः  हात्तीका दोँतबाट 


फल्लरहरू एुन्डिएका 


ननादइएका 


आसनपर्ैद्केः  आसन र 
पलङ्हरूद्रारा त्यो भवन 
सुशोभित धियो 





ताक्यार्थ विश्वकर्मलि मोतीका खल्लरहरू जडी बनाएका चदुवाँहरूले र ॒राम्राराम्रा मणि 
जडिएका हात्तीका दाँतका आसन तथा पलङ्गहरूले त्यो महल सुशोभित थियो । 


दासीभिनिंष्ककण्डीमि  


भिः सुवासोभिरलङ्कुतम्। 
पुम्भिः सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलेः ॥  ॥ 


पदार्थ दासीभिः  दासीहरुद्रारा र॒ पुम्भिः  पुरुषसेवकहरूद्रारा 
सुवासोभिः  राम्राराम्रा कपडा सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणि पनि 

लगाएका कुण्डलः  दौरा, पगरी, राम्रा अलङ्कुतम्  त्यो महल 
निष्ककण्ठीभिः  घाँटीमा राम्रा कपड़ा र मणिका सुसज्जित थियो 





सनका हार लगाएका कुण्डलहरू लगाएका 


ताक्यार्थ राम्राराम्रा कपडा तथा सुनका हार लगाएका दासीहरू र मणिका कुण्डल, दौरा, 
पगरी आदि लगाएका सेवकहरू आआफ्नो काममा व्यस्त थिए। त्यसले पनि महलको शोभा 
बदिरहेको थियो । 


रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिनिरस्त   


निकरद्युतिभिनिरस्त 

ध्वान्तं विचित्रवलभीषु रिखण्डिनोऽद् । 
नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षे 

निंयांन्तमीक्ष्य घनवुद्धय उन्नदन्तः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


४७३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 
पदार्थ यत्र  जुन त्यो महलका विहितागुरुधूपं  बालिएको 
अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् विचित्रवलभीषु  रङ़गीचङ़ी सुगन्धित अगुरु धूपको धुवाँ लाई 
रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिः  बत्ती अटालीमा बसेका ईक्ष्य  देखेर 

फ बल्ने रत्नसमूहको प्रकाशले शिखण्डिनः  मयूरहरू घनबुद्धयः  बादल भन्ने मानेर 
निरस्तध्वान्तं  अन्धकार अक्षिः  म्यालहरूबाट उन्नदन्तः जोडजोडले करावे 
नासिएको नियान्तं  निस्किरेको नृत्यन्ति  नाच्दछन् 





ताक्यार्थ ठंठमा राखिएका बत्ती फ बल्ने विभिन्न प्रकारका रत्नका प्रकाशले अँध्यारो 
हटेको त्यस महलका रङ़ीचङगी अटालीहरूमा बसेका मयूरहरू बालिएको अगुरु धूपको धुवां 
र्यालहरूबाट निस्किरहेको देखेर त्यसलाई बादल भन्ने ठानी जोडजोडले कराँदे नाचिरहेका 
थिए। 


तस्मिन् समानगुणरूपवयःसुवेष 
दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । 

विप्रो दशं चमरन्यजनेन रुक्म 
दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३॥ 


पढार्थ हजारौँ दासीहरूले युक्त भएर हम्किरहेकी 

विप्रः  ब्राह्मण नारदजीले पनि गृहिण्या  पत्नी रुकिमिणीले 

तस्मिन्  त्यस महलमा रुक्मदण्डेन  सुनका विंड सहित 

अनुसवं  सैं भएका सात्वतपतिं  यदुपति भगवान् 
सुवेषदासी चमरन्यजनेन १० 

समानगुणरूपवयःसुवेषदासी चमरल्यजनेन  चमरको श्रीकृष्णलाई 

सहस्रयुतया  आफूसमान गुण, पड्खाले द्दशं  देख्नुभयो 

रूप, उमेर, पहिरन भएका परिवीजयन्त्या  राम्ररी 





वाक्यार्थ नारदजीले त्यस दिव्य महलमा रुक्मिणीका साथमा बसिरहनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्णलाई देखनुभयो, जहाँ आपूसमान गुण, रूप, उमेर र पहिरन भएका हजारौँ दासीहरू हरपल 
सेवामा तत्पर धथिए, तर पनि रुक्मिणीले आफैं सुनका विंड भएका चमरको पड्खा डोलाएर 
भगवान्को सेवा गरिरहेकी धिन् । 

न 


तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितः श्री 
पयंङ्तः सकटघम्मभृतां वरिष्ठः। 

आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट 
जुष्टेन साञ्जकलिरवीविरादासने  ९ कन, क 
जुष्टेन साञ्जलिरवीविशादासने स्वे ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४७२२ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 
पदार्थ सहसा  ्ट्पट पादयुगलं  नारदजीका दुबे 

तं  ती नारदजीलाई श्रीपयंङ्तः  रुविमणीको पाउमा 

सन्निरीक्ष्य  देखेर पलङ्गबाट आनम्य  दढोगेर 

सकठलघममृतां  धर्मका उत्थितः  उटनुभयो र साञ्जलिः  हात जोड्दै 
परिपालकटरूमध्ये किरीरजुष्टेन  म॒कुटले स्वे  आपने 

वरिष्ठः  सर्वश्रेष्ठ सजिएको आसने  आसनमा 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण शिरसा  शिरले अवीविश्त्  बसाउनुभयो 


ताक्यार्थ नारदजीलाई देख्नेवित्तिकै धर्मपरिपालकटहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्ण ॒हत्तपत्त 
रुकिमिणीको पलङ्गबाट उट्नुभयो र मुकुटले सजिएको शिर इुकाएर ऋषिका दुबे पाडमा प्रणाम 
गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले हात जोडदै नारदजीलाई आफ्नै आसनमा बसाउनुभयो । 


तस्यावनिज्य चरणो तदपः स्वमूध्नां 
बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिरहं । 
ब्रह्मण्यदेव इति यद् गुणनाम युक्तं 
र यच्चरणदोचमरोषतीर्थम्  
तस्येव यच्वरणदोचमरोषती्थंम् ॥ १५॥ 


पार्थ स्वमृध्नां  आफ्नो शिरमा युक्तं  सार्थक छ 
जगदुुरुतमः अपि  संसारका बिभ्रत्  लगाउनुभयो तस्य एव  उनै भगवान् 
परमगुरु भएर पनि हि  त्यसै कारण श्रीकृष्णका 

सतां पतिः  सज्जनहरूका बह्मण्यदेवः  ब्राह्मणलाई देवता चरणशोचं  चरणकमल 
पालक भगवान् श्रीकृष्णले मान्न धोएको 

तस्य  ती नारदजीका इति  यस्तो यत्  जुन जल छ त्यो 
चरणो  पाठ यत्  जुन अरोषतीर्थम्  सम्पूर्ण तीर्थरूप 
अवनिज्य  धोएर गुणनाम  गुण अनुसारको नाम छ 

तद्पः  त्यो जल छत्यो 





वाक्यार्थ संसारका परम गुरु भएर पनि सज्जनहरूका पालक भगवान् श्रीकृष्णले नारदजीका 
पाड धोएर त्यो जल आफ्नो शिरमा लगाउनुभयो । यसबाट ब्राह्मणलाई देवता मानने भन्ने अर्थको 
जुन उहाँको ब्रह्मण्यदेव नाम छ त्यो सार्थक छ। उने भगवान्का चरणकमललाई धँदा बनेको जुन 
गङ्गा छ त्यो सम्पूर्ण तीर्थरूप मानिन्छ। 


सम्पूज्य देव्रषिवयंमृषिः पुराणो 


 १ सो अ 


नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । 


रामालन्द्री टीका 


८७३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


वाण्याभिभा्य मितयामृतमिष्टया तं 
प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६॥ 





पढार्थ  देवर्षिहरूमा वाण्या  बोलीले 

पुराणः  सनातन श्रेष्ठ हे प्रभो  हे ब्राह्मणदेव 

ऋषिः  वेदप्रवर्तक तं  ती नारदजीलाई अभिभाष्य  भने सम्बोधन गर्दै 
नरसखः  नरका साथी सम्पूज्य  पूजा गरेर भगवते  हजुरलाई 

नारायणः  नारायणले अमृतमिष्टया  अमृत जस्तै किं के 

उदितेन विधिना  शास्त्रोक्त मधुर करवाम  सेवा गरौँ 

विधिद्रारा मितया  सीमित प्राह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ सनातन, वेदप्रवर्तक, नरका मित्र भगवान् नारायणले शास्त्रोक्त विधिले देवर्षिहरूमा 
श्रेष्ठ नारदजीको स्वागत सत्कार गर्नुभयो। त्यसपछि अमृत ४ मिटो तर छोटो बोलीमा 
नारदजीलाई ह ब्राह्मणदेव ! भनी सम्बोधन गर्दै अब म हजुरको के सेवा गरौ भनी सोध्नुभयो । 


श्रीनारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
नेवादुभुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे 
मत्री जनेषु ४ ४ 
मेत्री जनेषु सकठेषु दमः खलानाम् । 
निभश्रेयसाय हि जगल्स्थितिरक्षणाभ्यां 
स्वेरावतार उरुगाय विदाम सुष्टु ॥ १७ ॥ 


पदार्थ मालिक संसारको पालन र रक्ाद्रारा 
विभो  हे सर्वव्यापक प्रभु त्वयि  हजुरका निम्ति निःश्रेयसाय  सम्पूर्ण प्राणीको 
सकठेषु  सम्पूर्ण अदुयुतं  आश्चर्यको कुरो कल्याणका निम्ति नै 

जनेषु  प्राणीहरूसंग नए  केही छैन स्वेरावतारः  स्वेच्छाले अवतार 
मत्री  मित्रता गांँस्ने हि  किनभने लिनुभएको हो भन्ने कुरा 
खलानां  दुष्टहरूको उरुगाय  हे परमकीर्तिशाली सुष्टु  राम्ररी 

दमः  नाश गर्ने भगवान् हजुरले विदामः  जान्दद्छौँ 
अखिलरोकनाथे  संसारका जगस्स्थितिरक्षणाभ्यां  





ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक प्रभु! हजुर संसारका एक मात्र मालिक हुनहुन्छ । हजुर आफ्ना 
शरणमा आएका प्राणीसंग मित्रता गर्नुहुन्छ भने दुष्टहरूलाई दण्ड दिनुहृन्छ । हजुरका निम्ति यहाँ 
आश्चर्यको कुरो केही कैन । हे परमकीर्तिंशाली भगवान् ! हजुरले जगत्को पालन, रक्षणद्रारा 
संसारका सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण गर्नका निम्ति स्वेच्छले अवतार ग्रहण गर्नुभएको हो भन्ने कुरो 


रामालन्द्री टीका 


४७३५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 
हामीले राग्री बुेका छँ 
दुष्टं तवाङ्धियुगलं जनतापवगं 
बह्यादिभिहैदि विचिन्त्यमगाधबोधेः। 
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं 
ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ जनलाई मोक्ष प्रदान गर्ने अब म 

अगाधबोधेः  गहिरो ज्ञान संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं  ध्यायन्  यिनै चरणको ध्यान 
भएका संसाररूपी दुःखको कुवामा गर्दै 

बह्यादिमिः  ब्रह्मा आदि फसेकाहरूलाई उद्धार गर्ने एक चरामि  भ्रमण गरिरहन्छु 
देवताहरूद्रारा मात्र आधार भएका यथा  जसरी 

हदि  हदयमा तवाङ्धरियुगकं  हजुरका स्मृतिः  यी चरणको सम्खना 
विचिन्त्यं  चिन्तन गर्न योग्य चरणयुगललाई स्यात्  भद्रहन्छ त्यो 
जनतापवगं  शरणमा परेका दष्टं  दर्शन गर्ने अवसर मिल्यो अनुगृहाण  कृपा गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! धरे ज्ञान भएका ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि सर्वँ हृदयमा चिन्तन गर्न 
योग्य हजुरका चरणहरू शरणमा परेकालाई मोक्ष प्रदान गर्न समर्थ छन्। आज मलाई संसाररूपी 
अंँध्यारो कुवामा फसेकाहरूलाई उद्धार गर्ने एक मात्र आधार भएका हजुरका चरणयुगलको दर्शन 
भयो, अब म यिनै चरणको ध्यान गर्दै संसारमा भ्रमण गर्दह्कु। जे गर्दा हजुरका यी श्रीचरणको 
स्मरण स्थ भटइ्रहन्छ, त्यो कृपा गर्नुहोस् । 


ततोऽन्यदाविदाद् गेहं कृष्णपत्न्यः स नारद् । 


योगेरवरेश्वरस्याङ् योगमायाविवित्सया ॥ १९॥ 
पदर्थ योगेरवरेशवरस्य  योगेश्वर कृष्णपत्न्याः  श्रीकृष्णपत्नीको 
अङ्खं  हे प्रिय परीक्षित् भगवान् श्रीकृष्णको गेहं  महलमा 
ततः  त्यसपछि योगमायाविवित्सया  आविात्  प्रवेश गर्नुभयो 
सःती योगमायालाई जान्ने इच्छाले 
नारदः  नारदमूुनि अन्यत्  अर्को 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसपछि रुकिमिणीको भवनबाट निस्किनुभएका नारदजी योगेश्वर 
भगवान् श्रीकृष्णको योगमायालाई जानने इच्छले अर्की श्रीकृष्णकी पत्नी सत्यभामाको महलमा 
प्रवेश गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४७२६ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


दीव्यन्तमक्षिस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । 
पूनितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

तत्र अपि च  त्यहं पनि 
प्रियया  प्रिय पत्नी तथा 
उद्धवेन च  उद्धवसंग 


दीन्यन्तं  खेलिरहनुभएका 
भगवान् श्रीकृष्णलाई नारदजीले 
देख्नुभयो त्यहाँ पनि भगवान् 
श्री कृष्णद्वारा 


अध्याय ६९ 


उठी आसनमा बस्न अनुरोध गर्दै 
परया भक्त्या  परम प्रेमपूर्वक 
पूजितः  नारदजीको पूजा 
गरियो 





अक्षिः  जुवा प्रत्युत्थानासनादिभिः  हत्तपत्त 
ताक्यार्थ त्यहोँ पनि भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नी प्राणप्यारी पत्नी र उद्धवका साथमा जुवा 
खेलिरहनुभएको धियो । नारदजीलाई देख्नेवित्तिके आसनबाट उटी भगवानूले स्वागत गर्नुभयो र 
आसनमा बसाई विभिन्न सामग्रीहरुद्रारा प्रेमपूर्वक पूजा गर्नुभयो । 

पृष्टश्चाविदुषेवासो कदायातो भवानिति । 

करियते किं नु पूणांनामपूर्णेरस्मदादिभिः ॥ २९॥ 
किंनुके सेवा 
क्रियते  गरौँ 


पढार्थ आयातः  आनुभयो 
अविदुषा इव  केटी नजानेले ठै पणानां  सबै कामनाले पूर्ण 





गरी भगवान् श्रीकृष्णद्रारा हुनुभएका हजुरको इति च  यसप्रकार 
भवान्  हजुर अपूरणः  चाहना पूर्ण नभएका असौ  यी नारदजी 
कदा  कति वेला अस्मदादिभिः  हामी जस्ताले पृष्टः  सोधिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि भगवान्ले केही नजाने फँ गरी नारदजीलाई हजुर यँ कति वेला 
आडउनुभयो ? सबै कामनाले पूर्ण हुनुभएका हजुरलाई हामी जस्ता चाहना पूर्ण नभएकाले के सेवा 
गरो भनी सोध्नुभयो । 


अथापि बूहि नो बह्यन् जन्मेतच्छोभनं कुरु । 
स तु विस्मित उत्थाय तृष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२॥ 





पदार्थ जन्म  जन्मलाई तूष्णीम्  चुपचाप 
अथ अपि  तर पनि शोभनं  सफल उत्थाय  उदेर 
ब्रह्मन्  हे ज्ञानी नारदजी कुरु  बनाउनुहोस् अन्यत्  अर्को 
नः  हामीलाई विस्मितः  भगवान्को कुरा गृहं  महलमा 
बरूहि  केही आज्ञा दिनुहोस् र॒सुनेर आश्चर्यचकित भएका अगात्  जानुभयो 
एतत्  यो हाम्रो सःतु ती नारदजी त 


ताक्यार्थ तर पनि हे ज्ञानी नारदजी ! हामीलाई केटी आज्ञा पिनुहोस् र हाम्रो यो जन्मलाई 


रामालन्द्री टीका 


४७२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


सफल पारिदिनुहोस्। भगवान्का यस्ता कुरा सुनेर आश्चर्यचकित बनेका नारदजी चुपचाप उठेर 
अर्को महलमा जानुभयो । 


तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुताञ्छिशुन् । 
ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपर्यन्मज्जनाय कृतोयमम् ॥ २३॥ 


पढार्थ लाख्यन्तं  खेलाइरहनुभएका गृहे  घरमा 

तत्र अपि  त्यहाँ पनि गोविन्दं  श्रीकृष्णलाई मज्जनाय  नुहाउनका निम्ति 
नारदजीले अचष्ट  देख्नुभयो कृतोद्यमं  तयार हुनुभएका 
रिद्ून्  शिशु अवस्थाका ततः  त्यसपचछ्ि श्रीकृष्णलाई 

सुतान्  छोराहरूलाई अन्यस्मिन्  अर्को अपश्यत्  देख्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यस महलमा पनि नारदजीले भगवान्लाई आपफ्ना शिशु अवस्थाका छोराहरूलाई 
खेलाइरहेको देखनुभयो भने अर्को भवनमा पुण्दा नारदजीले श्रीकृष्णलाई नुहाउनका निम्ति तयार 
भटद्रहनुभएको देख्नुभयो । 


जुहन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चमि्मखेः। 
भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवरोषितम् ॥ २४॥ 


पढार्थ यजन्तं  देवताहरूको पूजा गर्दै अवरोषितं  यज्ञको अवशेष 
वितानाग्नीन्  कहीं क्व अपि  कहीं भुञ्जानम्  भोजन गर्दै 
यज्ञकुण्डको अग्निमा द्विजान्  ब्राह्मणहरूलाई रहनुभएका भगवान्लाई 


जुहछन्तं  हवन गर्दै र कीं भोजयन्तं  भोजन गरादै र नारदजीले देख्नुभयो 
पञ्चभिः मखेः  पांच महायज्ञे कीं 





वाक्यार्थ यसै प्रकार नारदजीले कते भगवानूलाई यज्ञकुण्डको अग्निमा हवन गर्न लाग्नुभएको 
देखनुभयो भने कते पाँच महायज्ञद्रारा देवताहरूको पूजा गर्न लाग्नुभएको देख्नुभयो । त्यस्तै कते 
ब्राह्मणलाई भोजन गराडँदे रहनुभएका भगवानूलाई देखनुभयो भने कतै चार्हिं यज्ञको बाँकी अन्न 
आफ भोजन गर्वे गरेको देखनुभयो । 


क्वापि सन्प्यामुपासीनं जपन्तं ह्य वाग्यतम् । 
एकत्र चासिचमाभ्यां चरन्तमसिवत्मंसु ॥ २५॥ 





पदार्थ कीं एकत्र च  र कीं 

क्व अपि  करीं भगवान् वाग्यतं  चुप लागेर असिचमांभ्यां  तरबार र ढाल 
सन्ध्यां  सन्ध्या नह्य  गायत्री लिएर 

उपासीनं  गर्न लाग्नुभएको जपन्तं  जप्न लाग्नुभएको असिवत्मंसु  तरबार चलाउन 


रामालन्द्री टीका 


४७३८ 
दशम स्कन्ध 


अभ्यासमा 
चरन्तम्  लागनुभएका 


श्रीमद्भागवत 


भगवान्लाई नारदजीले 
देख्नुभयो 


अध्याय ६९ 


वाक्यार्थ त्यस्तै कतै नारदजीले भगवानूलाई सन्ध्यावन्दन गर्न लाग्नुभएको र कतै चुप लागेर 
गायत्री जप्न लागनुभएको देखनुभयो, त्यस्तै कतै तरबार र ढाल लिएर तिनलाई चलाउने अभ्यासमा 


लागनुभएका भगवान्लाई नारदजीले देख्नुभयो । 


 ९, 


अ्वेगजे रथेः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । 


क्वचिच्छयानं पय स्तूयमानं च वन्दिभिः ॥ २६॥ 


विचरन्तं  घुमिरहनुभएका 
क्वचित्  कत 

प्यड्े  पलङ्गमा 

रायानं  सुत्नुभएका 

वन्दिभिः  स्तुतिपाठकहरूद्रारा 


पदार्थ 
क्व अपि  कीं 
र 
अर्वः  घोडामा 
५ 
गजः  हात्तीमा र 
रथेः  रथमा चदढेर 


स्तूयमानं च  स्तुति 
गरिनुभएका 

गदाग्रजम्  गदका दाजु 
श्रीकृष्णलाई 

नारदजीले देखनुभयो 





वाक्यार्थ कीं घोडा, हात्ती र रथमा चदढेर घुमिरहनुभएका, कीं पलङ्गमा सुत्नुभएका र कीं 
स्तुतिपाठकहरुद्रारा स्तुति गरिनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई नारदजीले देख्नुभयो । 


मन्त्रयन्तं च कस्मिंहिचन्मन्तिभिरचोद्धवादिभिः। 
जलकरीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥ 


मन्त्रयन्तं च  सरसल्लाह गर्न 
लागनुभएका र 


पदार्थ 

कस्मिंङिचत्  कुनै महलमा 
उद्धवादिभिः  उद्धव आदि 
मन्त्रिभिः  मन्त्रीहरूसंग 


युवतीहरूद्रारा धेरिएर 
जलकरीडारतम् च  जलक्रीडामा 
क्व अपि  कतै मगन हुनुभएका श्रीकृष्णलाई 
वारमुख्याबकावृतं  सुन्दरी नारदजीले देख्नुभयो 
ताक्यार्थ त्यस्तै कुनै महलमा नारदजीले उद्धव आदि मन्त्रीहरूसंग सरसल्लाह गर्न लागनुभएका 
र कते सुन्दरी युवतीहरूसंगै जलक्रीडा गर्न लागनुभएका श्रीकृष्णलाई देख्नुभयो । 





कुत्रचिद् द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कताः। 
इतिहासपुराणानि शुण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८॥ 





पदार्थ गाः  गाईहरू पुराणहरू 

कुत्रचित्  कतै चाहं ददतं  दान गर्व लागनुभएका शुण्वन्तम्  सुन लाग्नुभएका 
द्विजमुख्येभ्यः  उत्तम र कतै भगवान् श्रीकृष्णलाई नारदजीले 
ब्राह्मणहरूलाई मङ्गलानि  कल्याणकारी देख्नुभयो 

स्वलङ्कृताः  सिरंगारिएका इतिहासपुराणानि  इतिहास 


रालालन्द्री टीका 


८७३९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 
वाक्यार्थ कते नारदजीले उत्तम ब्राह्मणहरूलाई सिंगारिएका गाईहरू दान गरिरहनुभएका र कते 


माङ्गलिक इतिहासपुराणहरू सुनिरहनुभएका भगवान्लाई देख्नुभयो । 
हसन्तं हास्यकथया कदाचित् प्रियया गृहे । 
क्वापि धर्म सेवमानमर्थंकामो च कुत्रचित् ॥ २९॥ 


कुत्रचित् च  कुनै महलमा 
अर्थकामो  धनसम्पत्ति र 
कामनाको उपभोग गर्न 
लारनुभएका श्रीकृष्णलाई 
नारदजीले देखनुभयो 


ताक्यार्थ कहीं कुनै पत्नीको महलमा ख्यालघ्ट्राका कुरा गरेर हाँस्न लागनुभएका र करीं धर्म, 
कहीं अर्थ र करटी कामवासनाको उपभोग गर्न लाग्नुभएका श्रीकृष्णलाई नारदजीले देखनुभयो । 


हसन्तं  हाँस्न लागनुभएका 
क्व अपि  करीं कुनै महलमा 


पदार्थ 

कदाचित्  कुनै समयमा 
प्रियया  पत्नीसंगै धर्मं  धर्मको 

गृहे  महलमा सेवमानं  पालना गर्न 
हास्यकथया  ख्यालटटरा गरेर लाग्नुभएका 





ध्यायन्तमेकमासीनं ध ५  
र पुरुषं प्रकृतेः परम् । 


हिक ॐ। ४७ 


शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामेभोगेः सपयंया ॥ ३०॥ 


पदार्थ आसीनं  बस्नुभएका शु्रूषन्तम्  सेवा सुश्रूषा गर्न 
प्रकृतेः  कतै प्रकृतिभन्दा क्व अपि  कीं चाहं लारनुभएका श्रीकृष्णलाई 

परं  भिन्न कामेभेगिः  इच्छा अनुसारका नारदजीले देख्नुभयो 

एकं  अद्वितीय सामग्रीद्रारा 

पुरुषं  पुरुष ब्रह्मको सपयंया  पूजा अर्चना गर्दै 

ध्यायन्तं  ध्यान गर्दै गुरून्  गुरुहरूलाई 





वाक्यार्थ कते एक्लै बसेर प्रकृतिदेखि भिन्न अद्वितीय परब्रह्मको चिन्तनमा लाग्नुभएका र कतै 
इच्छा अनुसारका सामग्री अर्पण गरेर गुरुसेवा गर्न लाग्नुभएका श्रीकृष्णलाई नारदजीले देख्नुभयो । 


ज्र,    


कुव॑न्तं विग्रहं केडिचत् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । 
कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१॥ 


सन्धिं  मेलमिलापको कुरा गर्न 
लागनुभएका तथा 

कुत्र अपि  कीं चाहं 

रामेण सह  बलरामका साथमा 
सतां  साधुजनहरूको 


पठार्थ 

कैदिचत्  कीं कसैसित 
विग्रहं  युद्धको कुरा 
कुव॑न्तं  गर्न लाग्नुभएका 
अन्यत्र च  अन्त कते 





शिवं  कल्याणको विषयमा 
चिन्तयन्तं  विचार विमर्श 
गरिरहनुभएका 

केडावम्  भगवान् केशवलाई 
देख्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


८७४० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


ताक्यार्थ देवर्षिं नारदजीले भगवान्ले कर्टीं कसैसित युद्धका कुरा र कसैसित मेलमिलापका 
कुरा गर्न लाग्नुभएको तथा कहीं चाह बलरामका साथमा सज्जनहरूको कल्याणको विषयमा 
विचार विमर्श गर्न लागनुभएको देख्नुभयो । 


पुत्राणां दुहितृणां च काठे विध्युपयापनम्। 
दारिवरेस्तत्सदुशेः कल्पयन्तं विभूतिभिः ॥ ६२॥ 


पदार्थ 
कारे  कीं उचित समयमा 
पुत्राणां  छोराहरूको र 


तत्सदुशेः  मिल्दाजुल्दा 


दरः  पत्नी र 
वरैः  वरसंग 


    


विभूतभिः  घुमधामसंग 


विधि  विधिपूर्वक 

उपयापनं  विवाह आदि 
कल्पयन्तम्  गर्न लागनुभएका 
श्रीकृष्णलाई देख्नुभयो 





दुहितृणां च  छोरीहरूको पनि 


ताक्यार्थ नारदजीले करीं उचित समयमा आप्ना छोराछोरीको मिल्दाजुल्दा कन्या र वरसंग 
धुमधाम किसिमले विधिपूर्वक विवाह आदि गर्न लागनुभएका श्रीकृष्णलाई देख्नुभयो । 


प्रस्थापनोपानयनेरपत्यानां महोत्सवान् । 
वीक्ष्य योगेरवरेशस्य येषां खोका विसिस्मिरे ॥ ३३॥ 


पदार्थ 
येषां  जुन 
न 


र 
योगेश्वरस्य  योगीहरूका 
ईश्वर श्रीकृष्णका 


अपत्यानां  छोराछोरीहरूको 
न् ज्र 
प्रस्थापनोपानयनेः  बिदाई गर्न 
र स्वागत गर्ने आदि 
महोत्सवान्  उत्सवहरूलाई 





वीक्ष्य  देखेर 

लोकाः  जनताहरू 
विसिस्मिरे  आश्चर्यचकित 
हुन्थे 


ताक्यार्थ योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण कहीं आपफ्ना छोराछ्छोरीलाई विदाइ गर्न र करीं स्वागत 
गर्नमा व्यस्त हुनुहुन्थ्यो । उहांका छोराछछोरीहरूको बिदाई गर्न र स्वागत गर्ने महोत्सवलाई देखेर 
जनताहरू आश्चर्यचकित हन्ये । 


यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि कतुभिरू्जितेः। 
पूतंयन्तं कवचिद्धमं कूपांराममटादिभिः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

क्व अपि  कहीं कतै 
ऊर्जितैः  ठलादुला 
क्रतुभिः  यज्ञहरुद्रारा 
सकलान्  सम्पूर्ण 


देवताहरूलाई 

यजन्तं  पूजा गर्न लागनुभएका 
क्वचित्  कीं 
कूपाराममगदिभिः  कुवा, 
बगँचा, मठमन्दिर आदि 





बनाएर 
धर्मं  धर्मशास्त्रले बताएका 
पूतंयन्तम्  पूर्वं कर्म 
गरिरहनुभएका भगवान्लाई 
देख्नुभयो 


वाक्यार्थ कहीं दुलाटठला यज्ञहरुद्रारा सम्पूर्ण देवताहरूको पूजा गर्न लागनुभएका र कीं 


रामालन्द्री टीका 


८७४१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


कुवा, बगगँचा, मठमन्दिर आदि बनाएर धर्मशास्त्रले बताए अनुसारका पूर्तं कर्म गर्न लागरनुभएका 
श्रीकृष्णलाई नारदजीले देख्नुभयो । 


चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुद्य सेन्धवम्। 
घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुदधवेः ॥ ३५॥ 
हयं  घोडामा 


पदार्थ 
क्व अपि कतै 


आरुह्य  चदेर 


यदुपुङ्गवेः  श्रेष्ठ यादवहरुद्रारा मृगयां  सिकार 


परीतं  घेरिएर 
सेन्धवं  सिन्धुदेशीय 


चरन्तं  खेलिरहनुभएका 
तत्र  त्यो सिकार कार्यमा 


मेध्यान्  यज्ञका निम्ति काम 
लागने 

पशून्  पशुहरूलाई 

घ्नन्तम्  मारिरहनुभएका 





श्रीकृष्णलाई देख्नुभयो 


वाक्यार्थ कते श्रेष्ठ यादवहरूका साथमा सिन्धुदेशीय घोडा चदेर सिकार खेल्दै यज्ञका निम्ति 
काम लागने पशुहरूलाई मार्दै हिंडनुभएका श्रीकृष्णलाई नारदजीले देखनुभयो । 

अन्यक्तलिद्खं प्रकृतिष्वन्तःपुरगृहादिषु । 

क्वचिच्वरन्तं योगेशं तत्तदुभावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥ 
चरन्तं  घुमिरहनुभएका 


पदार्थ घरमहलहरूमा 


क्वचित्  कते 
प्रकृतिषु  प्रजाहरूका र 


तत्तदुभावबुभुत्सया  ती सबेको 
भावना बुगने इच्छाले 


अन्तःपुरगृहादिषु  अन्तःपुरका अव्यक्तलिद्धं  रूप बदलेर 


योगेशाम्  योगेश्वर 
श्रीकृष्णलाई नारदजीले 





देख्नुभयो 


ताक्यार्थ कते प्रजाहरूका घरमा र अन्तःपुरका महलहरूमा तिनीहरूको भावना बुर्ने इच्छाले 
नचिनिने बनेर घुम्दै हिंडनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई नारदजीले देखनुभयो । 


अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव । 
न. ्  मानुषीमीयुषो  
योगमायोदयं वीक्ष्य मातुषीमीयुषो गतिम् ॥ २७ ॥ 





पदढार्थ श्रीकृष्णको गर्नुभएका 

अथ  यसप्रकार योगमायोद्यं  मायाशक्तिको नारदः  नारदजीले 
मानुषीम्  मनुष्यको जस्तो प्रभावलाई हृषीकेशं  हृषीकेश भगवान् 
गतिं  लीला वीक्ष्य  देखेर श्रीकृष्णलाई 

ईयुषः  गर्दै हिदनुभएका प्रहसन् इव  मुस्कुराउन लागे उवाच  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार मनुष्यले जस्तो लीला गर्दै हिंडनुभएका श्रीकृष्णको मायाशक्तिलाई देखेर 
चकित हुनुभएका नारदजीले मुस्कुराङदे भगवान् हषीकेशलाई यसो भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८७८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


विदाम योगमायास्ते दुर्दशां अपि मायिनाम् । 
योगेर्वरात्मन् निभांता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ दुदंशांः  दुःखले मात्र देख्न॒ गरिएको हजुरको पाडको 
योगेङ्वर  हे योगीहरूका ईश्वरसकिने चिन्तनको प्रभावले 

आत्मन्  आत्मस्वरूप भगवान् ति  हजुरको निभांताः  नित्य प्रकाश भट्रहने 
मायिनां अपि  मायावीहरूद्रारा योगमायाः  योगमायालाई विदामः  हामी जान्दचछलँ 

पनि भवत्पादनिषेवया  निरन्तर 


ताक्यार्थ हे योगीहरूका ईश्वर ! आत्मस्वरूप भगवान् ! हजुरको योगमायाशक्ति 
मायावीहरुद्रारा पनि दुःखले मात्र देखन सकिने किसिमको छ, तर त्यसलाई पनि निरन्तर हजुरका 
चरणको चिन्तन गरेको प्रभावले गर्दा हामीले प्रत्यक्ष देखिरहेका छँ । 


अनुजानीहि मां देव टोकांस्ते यशसाप्टुतान्। 
पयंटामि तवोदुगायन् लीला भुवनपावनीः ॥ ३९॥ 





पदार्थ उदुगायन्  गान गर्वे पयंटामि  घुम्दद्ु 

देव  हे भगवान् ते  हजुरका मां  अब मलाई 
भुवनपावनीः  संसार पवित्र गर्ने यशसा  कीर्लिले अनुजानीहि  जाने आज्ञा 
तव  हजुरका आप्लुतान्  भरिएका दिनुहोस् 

लीलाः  लीलाहरूको लोकान्  लोकहरूमा 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको कीर्तिं संसारभर फैलिएको छ । अब म संसारलाई पवित्र पार्ने 
तिनै हजुरका यशको गान गर्दै संसारमा भ्रमण गर्हं । अब मलाई जाने आज्ञा दिनुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
बह्यन् धममस्य वक्ताहं कतां तदनुमोदिता । 
तच्छिक्षरयैल्टोकमिममास्थितः पुत्र मा खिद् ॥ ४०॥ 





पढार्थ कतां  आचरण गर्नवाला र॒ शिक्षयन्  सिकाउनका निम्ति 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मणदेव ! तदनुमोदिता  त्यसलाई इमं  यो लीला 

अहं  म अनुमोदन गर्नवाला हँ आस्थितः  मैले गरेको हं 
घर्मस्य  धर्मको लोकं  संसारलाई पत्र  हे प्रिय पत्र नारद 

वक्ता  उपदेश गर्नेवाला तत्  त्यो धर्माचरण मा खिद्ः  तिमी मोहित नहोऊ 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! म नै धर्मको उपदेशक, परिपालक र त्यसको अनुमोदन गर्नैवाला हूं । 


रामालन्द्री टीका 


८७४२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


संसारलाई धर्मको आचरणको शिक्षा दिनका निम्तिनै मेले यी सबे लीला गरेको हँ। अतः हे प्रिय 
पुत्र नारद ! तिमी यसमा मोहित नहोऊ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्याचरन्तं सद्धमांन् पावनान् गृहमेधिनाम् । 
तमेव सवेगेहेषु सन्तमेकं ददशां ह ॥ ४१॥ 


पदढार्थ सद्धमांन्  उत्तम धर्महरू सर्वगेहेषु  सबै महलमा 
इति  यसप्रकार आचरन्तं  परिपालन गर्नृहुने सन्तं  रहनुभएको 
गृहमेधिनां  गृहस्थहरूलाई तम् एव  उनै दृद्शं ह  देखनुभयो 
पावनान्  पवित्र गर्ने एकं  एउ श्रीकृष्णलाई 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्णले गहस्थहरूलाई पवित्र गर्ने उत्तम धर्महरूको परिपालन 
गर्नृहुन्थ्यो। यद्यपि भगवान् एक मात्र हुनहुन्थ्यो, तर पनि देवर्षिं नारदले उहाँलाई प्रत्येक 
पत्नीहरूका साथ अलगअलग महलहरूमा देखनुभयो । 


कृष्णस्यानन्तवीयंस्य योगमायामहोदयम् । 
मह्ट्वा ऋषिरभूट् विस्मितो जातकोतुकः ॥ ४२॥ 


पदार्थ शक्तिशाली दष्ट्वा  देखेर 
जातकोतुकः  भगवान्को कृष्णस्य  श्रीकृष्णको विस्मितः  आश्चर्यचकित 
लीला जाने इच्छा गर्नुभएका योगमायामहोदयं  योगशक्तिको अभूत्  हुनुभयो 

ऋषिः  ऋषि नारदजी 

अनन्तवीयंस्य  परम मुहुः  बारम्बार 





वाक्यार्थ भगवान्को लीला जान्ने इच्छाले आनुभएका नारदजी परम शक्तिशाली श्रीकृष्णको 
मायाशक्तिको प्रभावलाई बारम्बार देखेर आश्चर्यचकित हुनुभयो । 


इत्यथंकामघरमेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । 
सम्यक् सभाजितः प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययो ॥ ४३॥ 





पढार्थ कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा हुनुभएका नारदजी 

इति  यसरी सम्यक्  राम्रै तम् एव  उनै भगवान् 
अथंकामधर्मेषु  अर्थ, काम र॒ सभाजितः  सम्मानित श्रीकृष्णलाई ने 

धर्मरूप त्रिविध पुरुषार्थमा हुनुभएका र अनुस्मरन्  स्मरण गर्दै 
श्रद्धितात्मना  श्रद्धा राख्ने प्रीतः  त्यसनाट प्रसन्न ययो  त्यहोँबाट जानुभयो 


रामालन्द्री टीका 


८७८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


ताक्यार्थ यसरी अर्थ, काम र धर्मरूप त्रिविध पुरुषार्थमा लोकशिक्षाका निम्ति अति श्रद्धा 
राख्नुहुने श्रीकृष्णले नारदजीको प्रेमपूर्वक सेवा सत्कार गर्नुभयो। त्यसबाट प्रसनन हुनुभएका 
नारदजी पनि बारम्बार भगवान्को स्मरण गर्दै त्यहाँबाट हिंदनुभयो । 


एवं मनुष्यपद्वीमनुवतंमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः। 
रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां स्रीडसोहदनिरीक्षणहासजुष्टः ॥ ४४॥ 


पढार्थ अखिलभवाय  सम्पूर्ण लोकको   सोह 
अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् कल्याणका निम्ति हजार सुन्दरी पत्नीहरूका 

एवं  यसप्रकार गृहीतशक्तिः  मायाशक्तिलाई सव्रीडसोहदनिरीक्षणहासजुष्टः  
मनुष्यपदवीम्  मनुष्यका जस्तो स्वीकार गर्नुभएका लज्जा सहितको प्रेम, हेराट्, 
लीला नारायणः  नारायणस्वरूप मुस्कान आदिद्रारा सेवित भएर 
अनुवतंमानः  गरिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले मे  रमण गर्नुभयो 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! यसप्रकार लोककल्याणका निम्ति मायाशक्तिलाई स्वीकार गरी 
मनुष्यका फँ अनेक किसिमका लीला गर्ने नारायणस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णले सोह हजार सुन्दरी 
पत्नीहरूका लज्जा सहितको प्रेम, हेराइ, मुस्कान आदिद्रारा सेवित हदे रमण गर्नुभयो । 


यानीह विशवविलयोदुभववृत्तिहेतुः 
कमांण्यनन्यविषयाणि हरिङ्चकार ॥ 
यस्त्वद्घ गायति शुणोत्यनुमोदते वा 
भक्तिभवेद् भगवति ह्यपवगंमागें ॥ ४५॥ 


पदार्थ नसक्ने गर्छ त्यसको 

अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् यानि  जेजति हि  निश्चय नै 

इह  यस संसारमा कर्माणि कर्महरू अपवगमागेँ  मोक्षको मार्ग 
विक्वविलयोदुभववृत्तिहेतुः  चकार  गर्मुभयो तिनलाई भगवति  भगवान्मा 
विश्वको प्रलय, उद्भव र यः तु  जसले भक्तिः  प्रेमरूप भक्ति 
स्थितिका कारण भएका गायति  गारंछ भवेत्  हन्छ 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले शुणोति  सुन्छ 

अनन्यविषयाणि  अरूले गर्न अनुमोदते वा  अथवा स्वीकार 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण विश्वको प्रलय, उद्भव र स्थितिका एक मात्र 
कारण हुनुह॒न्छ । उहोँले लोकशिक्षाका निम्ति यस संसारमा अरूले गर्न नसक्ने थुप्रै लीलाहरू 
गर्नुभएको छ । जसले भगवान्का यी दिव्य लीलाहरूलाई सुन्ने, गाउने अथवा स्वीकार गर्न गर्दछ 


रामालन्द्री टीका 


८७४९५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


त्यसले अवश्य पनि मोक्षका मार्ग भगवानूमा प्रेमरूप भक्ति प्राप्त गर्द । 
अध्यायविवरण यस ॒ अध्यायमा देवर्षिं नारदले श्रीकष्णको अनन्त ेश्वर्यलाई साक्षात्कार 
गर्नुभएको वर्णन गरिएको छ । नारदलाई श्रीकृष्णले एक्लैले एके चोटि हजारौँ कन्याहरूसंग कसरी 
विवाह गर्नुभयो र उहाँको व्यवहार कसरी चल्दछ होला भन्ने विषयमा सन्देह भएको थियो । 
श्रीकृष्णका विचित्र लीलाचरित्र देख्दा सामान्य व्यक्तिहरूको बुद्धि भ्रान्त हनु त स्वाभाविक ने हो 
र कहिलेकाहीं त॒ यसले विवेकीहरूको बुद्धिलाई पनि मोहित गरिदिन्छ। अज्ञानी मानिसहरू 
श्रीकृष्णले हजारौं कन्यासंग विवाह गर्नु असम्भव एवं अविवेकी कार्य भएको ठान्दछन्। यसबाट 
श्रीकृष्णमा स्तरीप्रतिको अत्यधिक आसक्ति थियो भनी पुष्टि गर्न खोज्छन्, तर यथार्थ कुरोकेहो 
भने श्रीकृष्णले सोह हजार कन्याहरूसंग भोगेच्छले विवाह गर्नुभएको होइन । नरकासुरले हरण 
गरिसकेकाले अब कसैले पनि स्वीकार नगर्ने अवस्थामा पुगेका ती असहाय कन्याहरूलाई संरक्षण 
गरी भगवानूले उनीहरूको आत्मसम्मानको रक्षा गर्नुभएको हो । असहाय व्यक्तिहरूलाई गौरवपूर्ण 
जीवन र प्रेमसम्बन्ध दिनु सानो उदारता होइन। यो त केवल भगवानूले मात्र गर्न सक्ने लोकोत्तर 
दयाशीलता हो । 

सोह ॒ हजार कन्याहरूलाई विवाह गरिसकेपछि भगवान्ले तिनलाई कसरी समय 
दिनुहन््यो ? उहाँले एक दिन एडटाको लागि समय दिए पनि सोह हजार दिन अर्थात् लगभग 
चवालीस वर्ष लागर्थ्यो। त्यसो भए उहाँले ती सबे रानीहरूलाई स्नेह दिन सक्नुहोला त ? भन्ने 
शङ़ा नारदलाई थियो । तर द्वारकामा त श्रीकृष्ण एडटा मात्र नभई हरेक रानीकहाँ ह्राद हनुहैदो 
रहे । उहांले हजारौँसंँग पालैपालो नभई दुष्ट रानीहरूसंग दुटु रूपमा रही व्यवहार 
गर्नुभएको देखियो। जो सोह हजार ओटा बन्न सक्दछ, त्यसले सोह हजार विवाह गर्नु पनि 
आश्चर्य हदेन। भगवान्का सम्पूर्ण लीलाहरू अनुकरण गर्न योग्य हृन्छन् भन्ने छेन। त्यसैले 
ईश्वरले गरेका लीलाहरूलाई सामान्य मानिसहरूले आफ्नो अनुकूल अर््याउनु हैदेन । श्रीकृष्णको 
अनुकरण गरेर कसैले हजारौँ विवाह गव्यो भने उसले के ती सब पत्नीहरूसंग अलगअलग 
रूपमा रही व्यवहार गर्न सक्छ ? श्रीकृष्णको विवाहलीलाले दुई ओटा कुरालाई स्पष्ट गरेको छ। 
लौकिक रूपमा श्रीकृष्णले असहाय स्त्रीहरूलाई स्वीकार गरी तिनमाथि दया गर्नुभएको देखा 
भने सबैसंग अलगअलग हुने अलौकिक लीलाले चाहं उहांको ईश्वरीय सामर्थ्यलाई सूचित 
गर्द । यसरी कृष्णले सोह हजार विवाह गर्नु अनुपयुक्त देखिंदेन । 

आध्यात्मिक अर्थमा चाहं श्रीकृष्णले सोह हजार ओटा विवाह गर्नुले आत्मा षोडशकला 
विशिष्ट हुनुको रहस्यतफं सेत गरेको छ । उपनिषदहरूमा सोह कलाले युक्त पुरुषको विवेचन 
गरिएको छ । पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच प्राण अनि एउटा अन्तःकरण गरी सूक्ष्म 
शरीरका सोह ओटा कलाहरू छन्। यी आत्माका उपाधि हून्। आत्मा यी सबैभन्दा भिन्न भएर 
पनि यी सबेसंग मिसिए रै लौकिक व्यवहार गरिरहेको छ। यी सबे इन्द्रिय, अन्तःकरण आदिका 
हजारौँ अवान्तर वृत्तिहरू हन्छन्। हजार शब्दले अनन्त भन्ने अर्थलाई पनि बुखाउने भएकाले यी 
अनन्त अवान्तर वृत्तिहरूले सहित सोह कलाहरू सोह हजारको सड्ख्यामा पुग्छन्। ती सबे 
आत्माबाट नै प्रकाशित हृन्छन् र आत्माकैे भोगका लागि भनेर ती अनेक वृत्तिहरूले संसारमा 


रामालन्द्री टीका 


८७९८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६९ 


व्यवहार गर्दछन्। कौषीतक्युपनिषद्मा सब इन्द्रियहरूले आआप्नो विषयभोग गर्न भनेको तिनले 
ती विषयलाई आत्माकहाँं उपहार ल्याउनु हो भनी बताइएको छ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण 
एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति २१ यसरी श्रीकृष्णको सेवा गर्ने ती रानीहरू 
आत्माको भोगका लागि विषयहरूको उपहार ल्याउने इच्द्रिय, अन्तःकरण आदिका प्रतीक हुन् । 
सम्पूर्ण वृकत्तिहरूको एक मात्र आश्रय आत्मा भए ४ सम्पूर्ण रानीहरूका एक मात्र आधार श्रीकृष्ण 
ने हनुहन्छ। 

श्रीकृष्णले सोह हजार रानीहरूलाई विवाह गर्नुको तात्पर्यं विषयतफं अभिमुख इन्द्रिय 
आदिलाई आपफूमा लीन गर्नु या आत्मातिर लगाउनु हो। नरक भनेको दुःखमय संसार हो। 
संसारका विषयहरूको आसक्तिरूपी कारागारमा सम्पूर्ण इन्द्रियहरू थुनिएका छन्। अनादिकालीन 
दासताको कारणले इन्द्रियहरू आपनै बलले यसबाट द्ुट््न सक्देनन्। तिनलाई त्यो बन्धनबाट 
छुटाउन भगवान्ले आफैं कृपा गर्नुपर्दछ । जब इन्द्रियहरू संसारको बन्धनबाट द्रुटदछछन् तब 
उनीहरूका लागि परमात्माबाहेक अर्को वरणीय को हुन्छ र? त्यसेले ती सबले परमात्मालाई नै 
आफ्नो आश्वरयको रूपमा वरण गरेका छन्। यी रहस्य नबुम्ने अज्ञानीहरूले भगवान्को लीलामा 
तर्कवितकं गर्नुको केही अर्थ छैन। प्रस्तुत प्रसङ्गमा पनि भगवान्को लीलामा नारदको यस्ते 
सन्देहको निवारण गरिएको छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 
कृष्णगाहस्थ्यद्ानं नामेकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५७८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


अथ  घ्याय 
अथ समप्ताततमाश्च्यायः 
जरासन्धद्रारा केदी बनाइएका राजाहरूले भगवान् श्रीकृष्णसमक्षन दूत पठाउनु 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन्। 
गृहीतकण्ट्यः पतिभिमांधन्यो विरहातुराः ॥ १॥ 


पदार्थ बस्न नपादने भयो भनेर माघन्यः  कृष्णपत्नीहरूले 
अथ  यसपच्ि आत्तिएका कूजतः  विहानीको सङ्केत गर्वे 
उषसि  बिहानी पतिभिः  पति श्रीकृष्णद्वारा नास्न लागेका 


गृहीतकण्ट्यः  अंगालो 
हालिएका 


उपवृत्तायां  हन लागेपछि कुक्कुटान्  कुखुराहरूलाई 
विरहातुराः  भगवानूसंग संगे अरापन्  गाली गर्न थाले 
वाक्यार्थ बिहानी हुन लाग्दा कुखुराहरू बास्न थालेको सुनेर भगवान् श्रीकृष्णको अंँगालोमा 
रहेका उहाँका पत्नीहरू अब भगवानूसंग संग बस्न नपाइने भयो भनेर आत्तिए र उनीहरूले 
बिहानीको सङ्गत गर्वे बास्न लागेका कुखुराहरूलाई गाली गर्न लागे । 





वयांस्यरुरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनिः। 
गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभिः॥ २॥ 


पदार्थ अटिषु  भमराहरूले 
मन्दारवनवायुभिः  पारिजातको गायत्सु  भरंभं गर्न थालेपछ्छि 
वनबाट आएको सुगन्धित वयांसि  चराहरू 

वायुले वन्दिनिः इव  स्तुतिपाठकटहरूले 


कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
बोधयन्ति  व्युखाडदे 
अरुरुवन्  मधुर स्वरमा 
चिर्बिराउन लागे 





अनिद्राणि  निद्रा हराएका 
ताक्यार्थ त्यस वेला पारिजातको वनबाट आएको सुगन्धित हावाले व्यंखिएका भमराहरू भूंभं 
गरी भुन्भूनाउन लागे। त्यो सुनेर व्यंखिएका चराहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई व्युंखाउनका निम्ति 
स्तुतिपाठकहरूले स्तुति गरष मधुरो स्वरमा चिर्बिर गर्न लागे। 
  वेदीं   भ 
मुहूतं त तु वेदर्भी नामृष्यदातशाभनम्। 
परिरम्भणविररेषात् प्रियबाहृन्तरं गता ॥ ३॥ 


पदार्थ प्रियबाहृन्तरं गता  प्रिय श्रीकृष्णको अँगालोमा 


रालालन्द्री टीका 


८७४८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
बांधिएकी अतिशोभनं  अत्यन्त सुन्दर ुटने उरले 

वेदर्भी  रूकिमिणीले मुहूर्तं तु  प्रातःकाललाई पनि न अमृष्यत्  सहन सकिनन् 
तंत्यो परिरम्भणविरटेषात्  अंगालो 


तवाक्यार्थ श्रीकृष्णको अँगालोमा बांधिएर सुतिरहेकी रुक्मिणीले भगवानूको अँगालोबाट 
दुद्टिनुपर्ने उरले त्यो अत्यन्त सुन्दर प्रातःकाललाई पनि सहन गर्न सकिनन्। 


ब्राह्ये मुहूतं उत्थाय वायुंपस्पृश्य माधवः। 
दध्यो प्रसन्नकरण आत्मानं तमसः परम्॥ ४॥ 





पदार्थ वारि  पानी तमसः  मायादेखि 
माघवः  भगवान् श्रीकृष्णले उपस्पृश्य  छोएर स्नानादि परं  भिन्न 

बाह्ये मुहूत  ब्राह्म मृहूर्तमा गरेर आत्मानं  आत्मस्वरूपको 
उत्थाय  उटेर प्रसन्नकरणः  शान्त चित्त भएर दध्यो  ध्यान गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले ब्राह्म मृहूर्तमा उदठेर र स्नानादि नित्यकर्म सकेपल्ि शान्त चित्तले 
मायादेखि भिन्न आत्मस्वरूपको ध्यान गर्नुभयो । 
वितरण यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णका दिनचर्याको वर्णन गरिएको छ। हजारों 
पत्नीहरूसंग हजारौँ रूपले विहार गर्दा पनि उहाँ धर्ममर्यादामँ हुनुहन्छ भन्ने देखाउन यहां 
श्रीकृष्णको नित्यकर्मको वर्णन गरिएको हो । भगवान् धर्ममर्यादाका प्रवर्तक र संरक्षक हुनुहुन्छ । 
यद्यपि स्वयं परमात्मा धर्मअधर्मबाट पर हुनुभएकाले उहाँका लागि धर्मपालन गर्नु आवश्यक 
छैन । भगवत्तत्त्वलाई जानने ज्ञानीहरू पनि वेदमार्गलाई अतिक्रमण गर्दछछन् अत्र ... वेदा अवेदा 
नृहदारण्यकोपनिषद्, ४।३।२२ भनी शास्त्रमा बताद्एको छ । स्वयं परमात्मामा त शास्त्र र धर्मको 
बन्धन कसरी सम्भव छ र? तर पनि लोकको मर्यादालाई पालन गर्दै भगवत्प्राप्त महापुरुष एवं 
भगवान्ले पनि आफ्नो कर्तव्यपालन गर्नृहुन्छ । यसलाई लोकसङ्ग्रह भनिन्छ। गीता ३।२४मा 
भगवानूले आपले कर्तव्य कर्म नगर्ने हो भने सम्पूर्ण प्राणीहरूले यसैलाई हेरी अकर्मण्य बन्ने 
अवस्था आंछ भन्नुभएको छ उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । 

यहाँ भगवानूले प्रातःकालमा आफ्नो वास्तविक स्वरूपको ध्यान गर्नुभएको बतादइएको छ। 
ब्राह्म मृहूर्तमा उठने, स्नान, सन्ध्या, दान, होम आदि गर्ने दिनचर्या देखाई भगवान् श्रीकृष्णले 
लौकिक मर्यादाको संरक्षण गर्नुभएको बतादइएको छ । 


एकं स्वयंज्योतिरनन्यमन्ययं स्वसंस्थया नित्यनिरस्तकलत्मषम् । 
ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभिः स्वशक्तिभिक्षितभावनिरवृतिम् ॥ ५॥ 


पदार्थ स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश अन्ययं  अविनाशी 
एकं  अद्वितीय अनन्यं  भेदरहित स्वसंस्थया  आत्मस्वरूपमा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


अडिग रहने हूनाले 
नित्यनिरस्तकलत्मषं  नित्य 
निर्मल 

अस्य  यस संसारको 


श्रीमद्भागवत 


उदुभवनाशहेतुभिः  उत्पत्ति, 
स्थिति र नाशका कारण भएका 
स्वराक्तिभिः  आफ्ना 
मायाशक्तिहरुूद्रारा 


८७८९ 
अध्याय ७० 


लक्षितभावनिरवृतिं  
परमानन्दस्वरूपमा चिनिएको 
ब्रह्माख्यम्  परब्रह्म नामक 
आत्मस्वरूपको ध्यान गर्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले अद्वितीय स्वयंप्रकाश, भेदरहित, अविनाशी, नित्यनिर्मल तथा यस 
संसारको उत्पत्ति, स्थिति र नाशको कारण भएको आना मायाशक्तिहरूद्रारा परमानन्दस्वरूपमा 
परिचित पखब्रह्मनामक आत्मस्वरूपको ध्यान गर्नुभयो । 


अथाप्टुतोऽम्भस्यमठे यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी । 
चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो बह्म जजाप वाग्यतः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि 

सत्तमः  परम सत्स्वरूप 
भगवान् श्रीकृष्णले 
अमटे  निर्मल 

अम्भसि  जलमा 
अष्टतः  स्नान गरेर 


वाससी  पवित्र वस्त्र 
परिधाय  लगाएर 
सन्ध्योपगमादि  सन्ध्यावन्दन 
आदि 

क्रियाकलापं  क्रियाकलाप 
यथाविधि  शास्त्रीय विधि 
अनुसार 


चकार  गर्नुभयो त्यसपछि 
हतानलः  अग्निमा हवन आदि 
कर्म गर्नुभएका भगवान्ले 
वाग्यतः  मौन भएर 

ब्रह्म  परब्रह्म आत्मतत्वको 
जजाप  जप गर्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवानूले विधिपूर्वक पवित्र जलमा स्नान गर्नुभयो र पवित्र वस्त्र धारण 
गरी शास्त्रीय विधि अनुसार सन्ध्यावन्दन आदि कर्म गर्नुभयो। त्यसपछि उहोँले अग्निमा हवन 
आदि कर्म गरिसकेपचछ्छि मौन रही परब्रह्म परमात्माको जप गर्नुभयो । 


उपस्थायाकमुदन्तं तपयित्वात्मनः कलाः। 
देवानृषीन् पितन् वृद्धान् विप्रानम्यच्यं चात्मवान् ॥ ७ ॥ 
धेनूनां रुकमशङ्गीणां साध्वीनां मोक्तिकस्जाम्। 
पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ 
ददो सूप्यसुराग्राणां क्षोमाजिनतिठेः सह । 

अलद्कृतेभ्यो विप्रभ्यो बदरं बद्धं दिने दिने ॥ ९॥ 


पदढार्थ अकम्  सूर्यलाई   देवताहरू 
आत्मवान्  धीर भगवान् उपस्थाय  अगाडिपद्टि पारेर ऋषीन्  ऋषिहरू 
श्रीकृष्णले आत्मनः  आफ्नै पितृन्  पितुहरूलाई पनि 
उद्यन्तं  उदादरहेका कलाः  अंशस्वरूप तपयित्वा  तर्पण गरेर 





रामालन्द्री टीका 


७५० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


गृष्टीनां  पहिलो बेते 
सवत्सानां  बाच्छोले सहित 
रूप्यखुराग्राणां  चाँदीले 
बेरिएका खुर भएका 

धेनूनां  गारईहरू 

बद्ं बं  तेह हजार चौरासी 
सङ्ख्या 

ददो  दान गर्नृहुन्थ्यो 
ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण उदा्दे गरेका सूर्यपद्वि फर्केर आपफ्ना अंशस्वरूप देवता, 
ऋषि तथा पित्ृहरूको तर्पण आदि कर्म॒गर्नुहुन्थ्यो । प्रतिदिन त्यसपछि उहाँ कुलका वृद्ध 
ब्राह्मणहरूको मर्यादा अनुसार पूजा गर्नृहुन्थ्यो र॒राम्राराम्रा वस्त्र र अलङारले सजिएका 
ब्राह्मणहरूलाई सुनले सजादइएका सिड भएका, मोतीको माला लगाएका, सुन्दर कपडाले 
सजिएका, चाँदीले बेरिएका खुर भएका, सीधासादा, अति दुधालु, पहिलो बेते, बाच्छले सहित 
भएका तेह हजार चौरासी १३,०८४ गाईहरू रेशमी वस्त्र, मृगचर्म र तिलसहित दान गर्नुहुन्थ्यो । 


वृद्धान्  बुढापाका रुक्मशुद्गीणां  सुनले सिड 
विप्रान् च  ब्राह्मणहरूलाई पनि सजादृएका 

अभ्यच्यं  पूजा गरेर मोक्तिकस्रजां  मोतीको माला 
दिनि दिनि  प्रतिदिन लगाएका 

अलद्कुतेभ्यः  सुसज्जित भएका सुवाससां  राम्राराम्रा कपडाले 
विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई सजिएका 

क्षोमाजिनतिटेः सह  रेशमी साध्वीनां  सीधासादा 

वस्त्र, मृगचर्म र तिलका साथमा पयस्विनीनां  दुधालु 





गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सवंशः। 
नमस्कृत्यात्मसम्भूतीमंद्गलानि समस्पृरात् ॥ १०॥ 


नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर 
मङ्गलानि  माङ्गलिक वस्तुहरू 
समस्पृशत्  छुनुहन्थ्यो 


ब्राह्मण, देवता, वृद्धजन र 
गुरुवर्गलाई र 


पदार्थ 
आत्मसम्भूतीः  आपने 
विभूतिरूप भएका सवंशः  सम्पूर्ण 
गोविप्रदेवतावृद्धगुरून्  गाई, भूतानि  प्राणीहरूलाई 
ताक्यार्थ त्यसपछि उहाँ आफ्नै विभूतिस्वरूप भएका गाई, ब्राह्मण, देवता, वृद्धजन, गुरुवर्ग र 
सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई नमस्कार गरी माङ्गलिक वस्तुहरू द्ुनुहुन्थ्यो । 





आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् । 
   न्त स्वीयेर्दिव्यस्रगनुटेपने   
वासोभिभूषणेः स्वीयेदिन्यस्रगनुरेपनेः ॥ १९॥ 


पदार्थ वासोभिः  पीताम्बर आदि वस्त्र 
नरलोकविभूषणं  मनुष्यलोकका र 

निम्ति स्वयं आभूषण भएको भूषणेः  किरीट, कुण्डल आदि 
आत्मानं  आफ्नो शरीरलाई आभूषणहरू र 

स्वीयेः  आप्ना दिव्यस्रगतुरेपनेः  सुगन्धित 


पुष्पमाला र चन्दन आदि 
लेपहरूद्रारा 

भूषयामास  सुसज्जित 
गर्नृहुन्थ्यो 





ताक्यार्थ मनुष्यलोकका निम्ति स्वयं आभूषण भएको आफ्नो शरीरलाई भगवान् श्रीकृष्णले 


रामालन्द्री टीका 


८७५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


पीताम्बर आदि सुन्दर वस्त्र, किरीट, कुण्डल आदि आभूषणहरू तथा सुगन्धित पुष्पमाला र चन्दन 
आदि लेपहरूद्वारा ख्नै सुसज्जित पार्नृहुन्थ्यो । 


र् अवेक्ष्याज्यं  तथादशं   भ  गोवृषद्धिजदेवता र 

अवेक्ष्याज्यं तथादशां गोवृषद्विजदेवताः। 
कामांश्च स्व॑वणांनां पोरान्तःपुरचारिणाम् ॥ 
प्राप्य प्रकृतीः कामः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत ॥ १२॥ 





पदार्थ अवेक्ष्य  हरर कर्मचारीवर्गलाई 

आज्यं  धि स्ववणांनां  सबै प्रकारका कामेः  अभिलषित कुरा दिएर 
तथा  तथा पोरान्तःपुरचारिणां  नगरवासी प्रतोष्य  प्रसन्न गराएर 
आदं  एेना र अन्तःपुरवासीहरूका प्रत्यनन्दत  आपु पनि प्रसन्न 
गोवृषद्धिजदेवताः  गाई, गोर, कामान्  चाहनाहरू हुनुहुन्थ्यो 

ब्राह्मण, देवता आदि माङ्लिक प्रदाप्य च  पूरा गरिदिएर पनि 

वस्तुहरू प्रकृतीः  मन्त्री आदि 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण धि, एेना आदिमा आफ्नो अनुहार हर्नृहुन्थ्यो अनि गाई, 
गोरु, ब्राह्मण र देवताहरूको दर्शन गर्ने गर्नृहुन्थ्यो । त्यस्तै अन्तःपुरभित्र बस्ने तथा त्यस सहरमा 
बस्ने सबे प्रकारका मानिसहरूलाई कामना अनुसारका वस्तुहरू दिनुहुन्थ्यो भने मन्त्री आदि 
कर्मचारीवर्गलाई समेत इच्छा अनुसारको कुरा दिएर प्रसनन गराउनुहुन्थ्यो । यसरी अरूलाई प्रसन्न 
गराएर उहाँ आप पनि प्रसन्न हूनुहुन्ध्यो । 


संविभज्याग्रतो विप्रान् सक्ताम्बूलानुरेपनेः। 
सुहृदः प्रकृतीदारालुपायुड्क ततः स्वयम् ॥ १३॥ 


पदार्थ सुहृदः  मित्रहरूलाई ततः  त्यसपछि मात्र 
सक्ताम्बूलानुलेपनेः  पुष्पमाला, प्रकृतीः  मन्त्री आदि स्वयं  आफूले 

पान र चन्दन आदि कर्मचारीहरू र उपायुङक  उपभोग गर्नृहुन्थ्यो 
अग्रतः  पहिला दारान्  पत्नीहरूलाई 

विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई संविभज्य  भाग लगाएर 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले ती पुष्पमाला, पान, चन्दन आदि सुगन्धित भोगसामग्रीहरू पहिला 
ब्राह्मणलाई र त्यसपछि मित्र, मन्त्री आदिलाई र रानीहरूलाई बांँडनुहून्ध्यो अनि मात्र आफूले 
उपभोग गर्नृहुन्थ्यो । 


तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमादुभुतम् । 
सुम्रीवादय्येयुक्त प्रणम्यावस्थितोऽग्रतः ॥ १४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८७५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ युक्तं  युक्त भएको प्रणम्य  नमस्कार गर्दै 

तावत्  त्यति वेलासम्म परमाट्भुतं  अत्यन्त अग्रतः  अगाडि 

सूतः  सारथि दारुक आश्चर्यलाग्दो अवस्थितः  बसिसकेका न्धे 
सुम्रीवाद्ेः  सुग्रीव आदि स्यन्दनं  रथ 

हयैः  घोडाहरूले उपानीय  ल्याएर 





ताक्यार्थ त्यतिवेलासम्म दारुण नामका सारथि शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र बलाहक नामका 
घोडाहरूले युक्त भएको अत्यन्त आश्चर्यलाग्दो रथ ल्याएर नमस्कार गर्दै भगवान्को अगाडि 
बसिसकेका हून्थे । 


गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत्। 


९   


सात्यकयुद्धवसंयुक्तः पृवोद्रिमिव भास्करः ॥ १५॥ 


पढार्थ गृहीत्वा  समातेर पूवौद्िम् इव  पूर्वको उदय 
अथ  त्यसपच्छि सात्यकयुद्धवसंयुक्तः  सात्यकि पर्वतमा आनुभए फँ 
पाणिना  आपना हातले र उद्धवले सहित हुनुभएका तं  त्यो सुन्दर रथमा 
सारथेः  सारथिका भगवान् श्रीकृष्ण आरुहत्  चदनहुन्थ्यो 
पाणी  हात भास्करः  सूर्य 





वाक्यार्थ त्यसपच्छि सात्यकि र उद्धवले सहित हूनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण सारथिका हात 
समातेर सूर्यनारायण पूर्वको उदय पर्वतमा आरूढ भए ४ त्यस दिव्य रथमा चद्नुहुन्थ्यो । 


ईक्षितोऽन्त.पुरस्त्रीणां सबीडप्रमवीक्षितेः। 
कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज्जातहासो हरन्मनः ॥ ९६ ॥ 


पदार्थ 

अन्तःपुरस्त्रीणां  अन्तःपुरका 
स्त्रीहरूका 

सव्रीडप्रेमवीक्षितेः  लाज र 
प्रमले भरिएका हेराइले 


ईक्षितः  हेरिनुभएका 
कृच्छत्  कष्टपूर्वक 
विसृष्टः  विदा गरिनुभएका 
जातहासः  मन्दमुस्कानयुक्त 
भगवान् श्रीकृष्ण 





मनः  ती स्त्रीहरूको मनलाई 
हरन्  हरण गर्दै 
निरगात्  निस्कनुहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ त्यस समय अन्तःपुरका स्त्रीहरूले लाज र प्रेमले भरिएका नजरले टोलाएर हर्द 
कण्टसंग उहाँ लाई बिदा गर्दथे। भगवान् चाहं मुस्कुराएर तिनीहरूको मनलाई हरण गर्दै महलबाट 
बाहिर निस्कनुहुन््यो । 


नर     


सुधमांख्यां सभां सर्वेवृष्णिभिः परिवारितः। 
प्राविशद् यन्निविष्टानां न सन्त्यद्ग षडमंयः ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८७५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ भगवान् श्रीकृष्ण षटमंयः  भोक, प्यास, शोक, 
अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् सुधमांख्यां  सुधर्मा नाम गरेको मोह, बुद्याद र मृत्युरूप छ 
त्यसपछि सभां  सभामा प्रकारका कष्टहरू 

स्वैः  सम्पूर्ण प्राविशत्  प्रवेश गर्नहुन्थ्यो न सन्ति  बाँकी रहदैनन् 
वृष्णिभिः  यदुवंशीहरुद्रारा यत्  जुन सभामा 

परिवारितः  सहित हुनुभएका निविष्टानां  प्रवेश गर्नैहरूका 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! त्यसपछि सम्पूर्ण यदुवंशीहरूले सहित हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण 
सुधर्मा नाम गरेको सभामा प्रवेश गर्नृहुन्थ्यो जुन सभामा प्रवेश गर्नेहरूलाई भोक, प्यास, शोक, 
मोह, बुदयाई र मृत्युरूप छ प्रकारका कष्टहरूले ह्ँदेनन्। 


तत्रोपविष्टः परमासने विभु्ब॑भो स्वभासा ककुभोऽवभासयन् । 
वृतो नृसिंहेयंदुभियंदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणेः ॥ १८ ॥ 





पढार्थ यदूत्तमः  यदुवंशशिरोमणि हन्छन्, त्यसै गरी 
तत्र  त्यो सुधर्मा सभामा विभुः  भगवान् श्रीकृष्ण स्वभासा  आफ्नो दिव्य 
परमासने  उच्च आसनमा यथा  जसरी कान्तिले 
उपविष्टः  बस्नुभएका दिवि  आकाशमा ककुभः  चारे दिशा 

नृसिंहे र तारकागणे 
  नरहरूमा श्रेष्ठ   ताराहर्द्रारा अवभासयन्  प्रकाशित गर्दै 
यदुभिः  यदु वंशीहरूद्रारा घेरिएका वभो  सुशोभित हुनुहुन्ध्यो 
वृतः  घेरिनुभएका उडुराजः  चन्द्रमा सुशोभित 


ताक्यार्थ त्यस सुधर्मा सभामा यदुवंश शिरोमणि भगवान् श्रीकृष्ण वीर यदुवंशीहरुद्रारा 
घेरिएको उच्च आसनमा विराजमान हदा जसरी आकाशमा ताराहरूले घेरिएका चन्द्रमा सुशोभित 
हन्छन् त्यसै गरी आफ्नो दिव्य कान्तिले चारे दिशा प्रकाशित गर्द सुशोभित हुनुहुन्थ्यो । 


नर,  


तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नानाहास्यरसेविंभुम् । 
उपतस्थुनटाचायां नत॑क्यस्ताण्डवेः पृथक् ॥ १९॥ 





पदार्थ नानाहास्यरसेः  अनेक ताण्डवेः  नृत्यहरदरारा 
राजन्  हे राजा परीक्षित् किसिमका हास्य रसहरद्रारा विभुं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
तत्र  त्यस सभामा नटाचायांः  मुख्य नर्तकहरूले रउपतस्थुः  सेवा गर्दथे 
उपमन्तरिणः  विदूषक आदि नतंक्यः  नर्तकीहरूले 

हास्य कलाकारहरूले पृथक्  भिन्न भिनन किसिमका 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! त्यस सभामा विदूषक आदि हास्य कलाकारहरूले अनेक 
किसिमका हास्य रसहरुद्रारा तथा नट र नर्तकीहरूले आआपफ्नो समूहको भिन्नभिन्न नृत्यहरू 


रामालन्द्री टीका 


८७५४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
देखाएर भगवान्को सेवा गर्दथे । 
मृदङ्गवीणामुरजवेणुतालदरस्वने ् र, 
  


अध्याय ७० 


ननूतुजगुस्तुष्टुवुरच सूतमागधवन्दिनः ॥ २०॥ 


पदार्थ दरस्वनैः  मृदङ्ग, वीणा, मजुरा, 
सूतमागधवन्दिनः  सूत, मागध बांसुरी, उ्याली र शडखका 

र वन्दीहरूले स्वर तालमा 
मृदङ्गवीणामुरजवेणुताल ननृतुः  नाच्दये 





जगुः  गाथे 
तुष्टुवुः च  स्तुति पनि गर्दथे 


वाक्यार्थ सूत, मागध र वन्दीहरूले मृदङ्ग, वीणा, मुजुरा, बांसुरी, ख्याली र शड्खका 


स्वरतालमा नाच्ने, गाउने र स्तुतिपाठ गर्न गर्दथे। 


तत्राहुबाह्यणाः केचिदासीना बह्मवादिनः। 
पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः ॥ 


पढार्थ बाह्यणाः  ब्राह्मणहरूले 
तत्र  त्यस सुधर्मा सभामा आहुः  वेदमन्त्रको व्याख्या 
आसीनाः  बसेका गर्दथे र 

केचित्  केटी पुण्ययशसां  पवित्र कीर्ति 


ब्रह्मवादिनः  वेदवादी 


भएका 





२९॥ 

पूर्वेषां  पूर्वज 

राज्ञां  राजामहाराजाहरूको 
कथाः च  इतिहास पनि 
अकथयन्  वर्णन गर्दथे 


वाक्यार्थ त्यस सुधर्मा सभामा रहेका केही वेदवादी ब्राह्मणहरूले वेदका मन्त्रहरूको व्याख्या 
गर्दथे भने केहीले पवित्रकीर्तिं भएका पूर्वज राजामहाराजाहरूको इतिहासको वर्णन गर्वथे । 


तत्रकः पुरुषो राजन्नागतोऽपूरव॑दृशंनः । 
  भ प्रतीहार   
विज्ञापितो भगवते प्रतीहारे प्रवेशितः ॥ २२॥ 


पदार्थ एकः  एक जना विज्ञापितः  जानकारी गरादइयो 
राजन्  हे राजा परीक्षित् पुरुषः  पुरुष प्रवेशितः  त्यसलाई 
तत्र  त्यहं एक दिन आगतः  आयो सभाभवनमा प्रवेश गराइयो 


प्रतीहरेः  द्रारपालहरुूद्रारा 
भगवते  भगवान्लाई 


अपृवंदशंनः  पहिले कटिल्यै 
पनि नदेखिएको 

ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसै क्रममा एक दिन त्यस राजसभामा एक जना नौलो पुरुष 
आद्पुग्यो । द्रारपालहरूले त्यो खबर भगवान्लाई जानकारी गराएर त्यस पुरुषलाई सभाभवनमा 
प्रवेश गराए। 





रामालन्द्री टीका 


८७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः । 
राज्ञामावेदयद् दुःखं जरासन्धनिरोधजम् ॥ २२॥ 
ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुनुपाः। 


अ  


प्रसद्य रुद्धास्तेनासन्नयुते  गार्त्रजं ॥ २४ ॥ 





पदढार्थ राज्ञां  राजाहरूको न ययुः  गरेनन् त्यस्ता 

सः  त्यस पुरुषले दुःखं  दुःखकष्ट अयुते दे  दुई अयुत वा बीस 
परेशाय  परमेश्वर आवेदयत्  निवेदन गर्न लाग्यो हजार राजाहरू 

कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई ये च  जे जति तेन  त्यो जरासन्धद्रारा 
कृताञ्जलिः  दुब हात जोडेर नृपाः  राजाहरूले प्रसह्य  बलपूर्वक 

नमस्कृत्य  नमस्कार गरी तस्य  त्यो जरासन्धको गिरिजे  राजगिरि नामक 
जरासन्धनिरोधजं  जरासन्धले दिग्विजये  दिग्विजयको राजधानीमा 

बन्दी बनाएका कारण उत्पन्न समयमा रुद्धाः  थुनिएका 

भएको सन्नतिं  कने काम आसन्  थिए 


ताक्यार्थ त्यस पुरुषले सभाभित्र पसेपचछ्छि परमेश्वर श्रीकृष्णलाई दुई हात जोडी नमस्कार गयो 
र जरासन्धको कारागारमा थुनिद्रहेका राजाहरूको दुःखपीडा निवेदन गर्न लाग्यो। जरासन्धले 
दिग्विजय गर्न लागेको वेला जुनजुन राजाले उसको अगाडि टाडको निहुराएनन्, त्यस्ता बीस 
हजार राजाहरूलाई उसले जबरजस्ती आप्नो राजधानी राजगिरिमा कैदी बनाएर राखेको थियो । 


कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । 
वयं त्वां शरणं यामो भवभीताः पृथग्धियः ॥ २५॥ 


पदढार्थ आत्मस्वरूप दुःखकष्टदेखि डराएका 
प्रपन्नभयभजञ्जन  शरणमा कृष्ण कृष्ण  हे श्रीकृष्ण, हे वयं  हामीहरू 
आएकाहरूको डर नाश गरिदिने श्रीकृष्ण त्वां  हजुरको 
अप्रमेयात्मन्  हे इन्द्रियजन्य पृथग्धियः  भेदनुद्धि भएका शरणं  शरणमा 
ज्ञानद्वारा जान्न नसकिने भवभीताः  संसारको यामः  परेका छौं 





ताक्यार्थ शरणमा आएकाहरूको उरलाई नाश गरिदिने, इन्द्रियजन्य ज्ञानद्वारा जान्न नसकिने 
आत्मस्वरूप हे श्रीकृष्ण ! भेदबुदधि भएका र जन्ममृत्युरूप संसारदेखि उराएका हामीहरू हजुरको 
शरणमा परेका छँ । 


   . भ 
लका वकमानस्तः कुरशर व्रमत्तः 
  त  
कमण्यय त्वद्धादत भवद्चर्न स्व। 


रालालन्द्री टीका 


४७५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


यस्तावदस्य बलवानिह जीवितां 
सद्यरिछनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मे ॥ २६॥ 


पढार्थ स्वे  आत्मस्वरूप सद्यः  तत्काल 
विकमनिरतः  निषिद्ध कर्ममा भवद्चैने  हजुरको सेवामा छिनत्ति  चुंडालिदिनुहुन्छ 
फसेको प्रमत्तः  विमुख हदे गएको छ तस्मे  त्यस्ता 

यः अयं  जुन यो इह  यस संसारमा अनिमिषाय  कालस्वरूप 
लोकः  प्राणीसमूह तावत्  त्यस्तो छ हजुरलाई 

त्वदुदिते  हजुारा बताइएको अस्य  त्यसको नमः  नमस्कार 

कुराठे  कल्याणकारी जीविताशां  बांँचे आशालाई अस्तु  छ 

कर्मणि कर्ममा र बलवान्  पराक्रमी हजुरले 





ताक्यार्थ गर्न नहने निषिद्ध कर्ममा फसेको जो जीव हजुरद्वारा बतादइएको परम कल्याणकारी 
कर्म र आत्मस्वरूप हजुरको सेवाबाट विमुख हदे गद्रहेको छ। यस संसारमा त्यसको बांँच्ने 
आशालाई महापराक्रमी कालरूप हजुरले तुरुन्ते चुँडालिदिनुह॒न्छ । त्यस्ता कालस्वरूप हजुरलाई 
नमस्कार छ। 


लोके भवाञ्जगदिनः कख्यावतीणंः 
सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्यः। 
कर्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीश 
किं वा जनः स्वकृतमृच्छति तन्न विदूमः ॥२७॥ 





पदार्थ अवतीणंः  आउनुभएको हो सक्छ ? 

जगदिनः  जगदीश्वर ईशा  हे ईश्वर जनः  लोकले 

भवान्  हजुर किं के स्वकृतं  आफ्नै कर्मको फल 
लोके  यस संसारमा अन्यः  अरू ऋच्छति वा  प्राप्त गर्दछछ ? 
सद्रक्षणाय  सज्जनको रक्षा गर्नकरङिचित्  कसैले तत्  त्यो 

खलनिग्रहणाय च  दुष्टको त्वदीयं  हजुरको न विदूमः  हामीले बुम्न 
नाश गर्नका लागि पनि निदेशं  आज्ञालाई सकेका छैनौँ 

कल्या  आफ्नै अंशका रूपमा अतियाति  उल्लङ्घन गर्न 


तवाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर जगत्का मालिक हुनुहुन्छ । सज्जनको रक्षा र दुष्टको विनाशका 
निम्ति ने हजुरले आपफ्ना कलाका साथमा यहाँ अवतार लिनुभएको हो । तर पनि हे परमेश्वर ! हे 
जगदीश्वर अरू कसैले हजुरको आज्ञाको उल्लडघन गर्न सक्छ ? मानिसले आफ्नै कर्मको फल 
भोग्छ हजुर हंदा्हदे जरासन्धले हजुरको आज्ञाविपरीत हामीलाई कष्ट दिन सक्छ? वा हाम्रा 


रामालन्द्री टीका 


५७५७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 
अशुभ कर्मको फल हामीले भोगिरहेका हौं ? यो हामीले बुम्न सकेका क्ैनौँ। 
स्वप्नायितं नृपसुखं परतन््रमीश 
दाङ्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहामः। 
दित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं 
किलर्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह ॥ २८ ॥ 





पढार्थ मात्र प्राप्त हुने रारवद्भयेन  सै डर भद्रहने 
ईरा  हे जगदीश्वर आत्मनि  आपूमा रहेको मृतकेन  मूर्दातुल्य शरीरले 
तव मायया  हजुरको मायाद्रारा सुखं  परम सुखलाई धुरं  भारी 

मोहित भएका कारण हित्वा  छोडेर वहामः  बोकिरहेका छँ 
अतिकृपणाः  अति दुःखी स्वप्नायितं  स्वप्न जस्त तत्  त्यसकारणले हामी 
बनेका हामीहरूले परतन्त्रं  पराधीन इह  यस संसारमा 
त्वदनीहलभ्यं  हजुरको कृपाले नृपसुखं  राज्यसुखलाई किलश्यामहे  अति दुम्खी छौं 


तवाक्यार्थ हे जगदीश्वर ! हजुरको मायाद्रारा मोहित भएका कारण अति दुःखी बनेका 
हामीहरूले हजुरको कृपाले मात्र प्राप्त हुने आपरूमा रहेको परम आनन्दरूप सुखलाई छोडेका छँ र 
स्धँ उर हुने मूर्दा जस्तो शरीरले पराधीन र स्वप्न जस्त असत् भएको राज्यसुखको भारी 
बोकिरहेका छँ । यसैले यस संसारमा हामी अति दुःखी भएका छँ । 

वितवरण यस प्रसङ्गमा जरासन्धद्रारा थुनिएका राजाहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नो दुरवस्था 
बताएका छन्। राजाहरूले संसारको सुखलाई स्वप्न बराबरको भनेका छन्। एउटा राजाले पाउने 
सुख पृथ्वीका मानिसहरूले पाउने सुखहरूमध्ये सबेभन्दा माथिल्लो कोटिको हृन्छ । उपनिषद्मा 
आनन्दभोगको तह विचार गर्ने क्रममा पनि सुखी चक्रवर्ती राजाको सुखलाई मनुष्यहरूले पाउन 
सकने पूर्ण सुख भनिएको छ । जो युवा, दढ, बलिष्ठ, विनयी र शास्त्रज्ञ राजा हृन्छ, अनि जसका 
लागि परथिवी यथेच्छ सम्पत्तिले भरिएकी हुन्छिन्, त्यस्तो राजाले मनुष्यको पूर्ण आनन्दलाई 
भोग्दछ । यस्तो राजाको सुखलाई यहाँ स्वप्नसमान असत्य भनिएको छ। जो परतन्त्र हृन्छ, त्यो 
सुखी हुन सक्देन भन्ने नीतिको भनाईइ छ सर्व परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् अर्थात् अककि 
वशमा हून दुःखरूप हो अनि आप्नो वशमा हनु सुख हो। संसारमा हुने सुख पनि परतन्त्र छ। 
रूप, रस आदि विषयहरूको आधारमा मात्र संसारको सुख टिक्न सक्दछ । विषयहरूको आधारमा 
मात्र हुने हुनाले संसारको सुख विषयपरतन्त्र हुन्छ । आत्माबाट आउने सुख चाहं स्वयं नै 
भट्रहन्छ । यसलाई अरू कुनै वस्तुको सहायता चार्हिदेन । सांसारिक सुख र आत्मसुखमा यहाँ 
अरू पनि भिन्नता देखादएको छ । आत्माबाट आउने सुख अनीहलभ्य अर्थात् केही पनि नचाहने 
निष्काम व्यक्तिलाई भगवान्को कृपाले मात्र मिल्दछछ भने विषयसुख प्राप्त गर्न कामना अनिवार्य 
आवश्यक हुन्छ । संसारको सुखमा भयको पनि आशङ़ा रहेको हुन्छ । यसरी विनाशको भय सबे 


रामालन्द्री टीका 


७५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


पदार्थहरूमा छ । फेरि संसारका सुख भोगने शरीर रज्युदो हंदार्हदे पनि मरे ४ छ । आत्माको चैतन्य 
पाएर मात्र यो जीवित देखिएको छ । यसरी आत्मा नै सुखको मूल भए पनि नाशवान् अनेक बाह्य 
पदार्थहरूबाट सुख खोजी आफूहरू राजा हदा स्वप्नसमानका विषयभोगमा नै भुलेको भन्ने 
क्षमाप्रार्थनाको भाव यहाँ खल्किएको छ। 


तन्नो भवान् प्रणतद्ोकहराङ्घ्रियुग्मो 

बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्यकमंपाशात्। 
भ भूभुजो ४ युतमतङ्गजवीरयमेको  
यो ऽ 

बिभ्रद् रुरोध भवने मृगराडिवावीः ॥ २९॥ 


पदढार्थ जरासन्धनामक कर्मबन्धनबाट यः  जुन 
तत्  त्यसकारण बद्धान्  बांधिएका एकः  एडटै 
प्रणतशोकहराङ्धरियुग्मः  नः  हामीहरूलाई भूभुजः  राजा जरासन्धले 


शरणमा परेकाहरूको शोकलाई वियुङ्क्ष्व  मुक्त गर्नुहोस् मृगराट्  सिंहले 

हरण गरिदिने चरणयुगल भएका अयुतमतङ्गजवीयम्  दशहजार अवीः इव  भेडाहरूलाई यै 
भवान्  हजुरले हात्तीको जति शक्तिलाई भवने  कारागारमा हामीलाई 
मगघाहयकमंपाशात्  बिभ्रत्  धारण गरेको रुरोध  बन्दी बनाएको छ 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरका चरणले शरणमा परेकाहरूको शोक नष्ट ॒गर्दछछन्। अतः 
जरासन्धरूपी कर्मबन्धनले बाँधिएका हामीलाई त्यस बन्धनबाट द्ुटाउनुहोस्, किनभने दशहजार 
हात्तीको समान बल भएको त्यस जरासन्धले सिंहले भेडाहरूलाई रँ हामी सबेलाई यो राजगिरि 
नामको कारागारमा बन्दी बनाएको छ। 

विखरण यस श्लोकमा बन्दी राजाहरूले मगधराज जरासन्धको कारागाररूप कर्मबन्धनबाट 
दुटाउन भगवानसंग प्रार्थना गरेका छन्। यी राजाहरू जरासन्धको कैदबाट दुटेर फेरि राज्य गर्न 
फर्किनि मनस्थितिमा छैनन् भने कुरा यहाँ अभिव्यक्त भएको छ । त्रिगुणमय संसारको बन्धनलाई 
दुटाउन ज्ञानद्वारा यसको मिथ्यात्वलाई बुमनुपर्वछ। त्यसैले राजाहरूले मगधराज जरासन्धलाई 
कर्मपाश अर्थात् कर्मबन्धनको प्रतीकको रूपमा बताएका छन्। अयुतमतङ्गजवीर्य अर्थात् यो 
कर्मबन्धनरूप जरासन्ध दसौ हजार हात्तीभन्दा पनि बढी शक्तिशाली छ। यसकै बलले 
सच्चिदानन्दरूप परम स्वतन्त्र आत्मालाई पनि जन्ममृत्युको बन्धनमा पारिदिएको छ। ती 
राजाहरू त्यस बन्धनबाट मुक्त हुन चाहन्छन् यसकारण आपफूहरूलाई जरासन्धको कारागाररूप 
कर्मबन्धनबाट द्ुटाइदिनुहोस् भनी राजाहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई प्रार्थना गरेका छन् । 


यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचकर 
भग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीय॑म् । 





रामालन्द्री टीका 


८७५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूटदर्पो 
युष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद् विधेहि ॥ २०॥ 





पढार्थ ।  युद्धमा खलु  निश्चय नै 

उदात्तचक्र  हे चक्रपाणि चक्र भग्नः  हरादइयो ऊढदपंः  अति घमन्डी भएको 
उठाउनुहने वे  त्यही जरासन्ध छर 

अजित  हे कसैसंग पनि अनन्तवीयंम्  परम शक्तिशाली युष्मत्प्रनाः  हजुरका भक्त 
पराजित नहूने प्रभ नृखोकनिरतं  सामान्य नः  हामीहरूलाई 

त्वया  हजुरद्रारा मनुष्यको जस्तो लीला गर्ने रुजति  दुःख दिद्रहेको छ 

यः  जुन जरासन्ध भवन्तं  हजुरलाई अतः त्यसलाई जे गर्नुपर्दछ 
द्विनवकृत्व  अटार सकृत्  एकपटक तत्  त्यो 

पटकसम्मको जित्वा  जितेर विधेहि  गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे अजित चक्रपाणि भगवान् ! जरासन्धले हजुरसंग अटठार पटक हायो। त्यही 
जरासन्धले अपार शक्ति भएर पनि सामान्य मनुष्यको जस्तो लीला गर्ने हजुरलाई एक पटक 
जितेकाले उसको घमन्ड बहिरेको छ र हामी हजुरका भक्तलाई त्यसले फेरि दुःख दिन थालेको 
छ । अतः त्यसलाई जसो गर्नुपर्दछ्छ त्यसै गर्नुहोस् । 

दूत उवाच दूतले भने 

इति मागधसंरुद्धा भवदुदशंनकाङिक्षण  । 

प्रपन्नाः पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥ ३१॥ 


पढार्थ भवदुदनकाडिक्षणः  हजुरको प्रपन्नाः  परेका छन् अतः 
इति  यसप्रकार दर्शन गर्न चाहने राजाहरू दीनानां  वी दुःखीहरूको 
मागधसंरुद्धाः  जरासन्धद्रारा ते  हजुरको शं  कल्याण 

बन्दी बनाइएका पादमूलं  पाउमा विधीयताम्  गर्नुहोस् 





वाक्यार्थ यसप्रकार जरासन्धद्रारा बन्दी बनाइएका राजाहरू हजुरको दर्शनको अभिलाषामा 
सेका छन् । हजुरको शरणमा परेका ती दुःखीहरूको कल्याण गर्नुहोस् । 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

राजदूते ब्रुवत्येवं देवषिंः परमद्ुतिः। 

बिभ्रत् पिद्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रविः ॥ ३२॥ 
पढार्थ राजटूते  राजाहरूको दूतले एवं  यसप्रकार 


रालालन्द्री टीका 


८७६० 
दशम स्कन्ध 


बरुवति  बोल्दै गर्दा 


श्रीमद्भागवत 


परमद्युतिः  परम कान्ति भएकाबिभ्रत्  धारण गर्नुभएका 


अध्याय ७० 


यथा रविः  सूर्य जसरी 
प्रादुरासीत्  प्रकट हुनुभयो 


पिङ्गजटाभारं  पर्हेला जटाको देवषिः  देवर्षि नारदजी 


वाक्यार्थ बन्दी राजाहरूको दूतले यसप्रकार सन्देश सुनाएपचछि परम कान्तिले युक्त र पर्हैला 
जटाले शोभायमान हुनुभएका देवर्षि नारदजी सूर्य उदाए फ ट्प्लुक्क प्रकट हूनुभयो । 


तं दुष्ट्वा भगवान् कृष्णः सवंलोकेरवरेदवरः । 
ववन्द उत्थितः रीष्णां ससभ्यः सानुगो मुदा ॥ ३२॥ 


पढार्थ भगवान्  भगवान् मुदा  प्रेमपूर्वक 
तं  ती नारदजीलाई कृष्णः  श्रीकृष्णले रीष्णां  शिर इुकाएर 
दष्ट्वा  देखेर ससमभ्यः  सम्पूर्ण सभासद् र॒ववन्द्  वन्दना गर्नुभयो 


   


सवरोकंरवरेश्वरः  सम्पूर्ण 
लोकपालहरूका मालिक 


सानुगः  सेवकहरूले सहित 
उत्थितः  उठेर 





ताक्यार्थ नारदजी आउनुभएको देखेर सम्पूर्ण लोकपालहरूका पनि मालिक भगवान् श्रीकृष्णले 
सम्पूर्ण सभासद् र सेवकहरूले सहित उठेर प्रेमपूर्वक शिर ुकाई वन्दना गर्नजुभयो । 


सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् । 
बभाषे सुनृतेवाक्येः श्रद्धया तप॑यन् मुनिम् ॥ ३४॥ 


पढार्थ 

कृतासनपरिगरहं  आसनमा 
विराजमान हुनुभएका 

मुनिं  नारद मुनिलाई 


विधिवत्  विधि अनुसार 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 
सभाजयित्वा  सत्कार गरेर 
सुनृतैः वाक्यैः  मिठे वचनले 





तपंयन्  प्रसन्न गरा 
बभाषे  भनन लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ आसनमा विराजमान हुनुभएका नारद मुनिलाई भगवान् श्रीकृष्णले विधि अनुसार 
श्रद्धापूर्वक उहाँको स्वागत सत्कार गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँ लाई प्रसन्न गराँदे भगवान् श्रीकृष्णले 
मिठो बोलीमा भन्न लाग्नुभयो । 


अपि स्विदद्य खोकानां रयाणामकुतोभयम् । 
ननु भूयान् भगवतो लोकान् पयंटतो गुणाः ॥ ३५॥ 


पढार्थ लोकानां  लोकमा पयंटतः  घुम्दै हिं नुहुने 
अपिस्वित्  के अकुतोभयं  शान्ति छ भगवतः  हजुरका 

अद्य  यति वेला ननु  निश्चय ने भूयान्  धेरै 

त्रयाणां  तीन लोकान्  तीनै लोकमा गुणाः  गुणहरू छन् 





रामालन्द्री टीका 


७७६१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 
ताक्यार्थ हे देवर्षि! के यतिवेला तीनै लोकमा शान्ति छ? तीनै लोकमा विचरण गर्नुहुने 


हजुरका धरे गुणहरू छन्। हजुर तीनै लोकको हालखबर बुखेर हामीलाई पनि जानकारी 
दिनुहुन्छ । 


 अ    किञ्िल्लोकेष्वीङ्वरकतृषु ९ क ४ 
न हि तेऽविदितं किञि  
अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीषिंतम् ॥ ३६ ॥ 





पढार्थ ते  हजुरले पाण्डवानां  पाण्डवहरूले 
हि  निश्चय नै अविदितं  नजानेको चिकीषिंतं  यति वेला गर्न 
ईरवरकतुषु  ईश्वरदरारा रचना किञ्चित्  केटी पनि चाहेको कुरा 

गरिएका न कैन युष्मान्  हजुरसंग 

लोकेषु  तीनै लोकहरूमा  अथ  त्यसकारण पृच्छामहे  सोध्दछछौ 


ताक्यार्थ ईश्वरले रचना गरेका तीनै लोकमा हजुरले नजानेका कुनै पनि कुरा छैनन्। 
त्यसकारण यति वेला पाण्डवहरू के गर्न चाहँदैन् भन्ने कुरा हामी हजुरलाई सोध्दछ्छँ । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
दष्टा मया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विङ्वसृजश्च मायिनः । 


भूतेषु भूमंश्चरतः स्वदाक्तिभिवेहेरिव छन्नरुचो न मेऽदुभुतम् ॥ २७॥ 
पदार्थ माया  मायाशक्ति रहेको 
विभो  हे सर्वव्यापक प्रभ मया  महारा वहेः इव  आगोको छठ 
विश्वसृजः च  संसारका बहुशः  धेर पटक भूतेषु  सम्पूर्ण प्रपञ्चमा 
सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीलाई पनि दष्टा  दिएको छ चरतः  विचरण गर्नुहुने 
मायिनः  मोहित बनाउने भूमन्  हे व्यापक भगवान् हजुरको प्रश्न 
माया पनि स्वशक्तिभिः  आपनो मे  मलाई 
ते  हजुरको मायाशक्तिद्रारा अदुभुतं  आश्चर्यलाग्दो 
दुरत्यया  जानन नसकिने छन्नरुचः  काठमा लुकेर न  भएको कैन 





ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक भगवान् ! हजुर संसारका सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीलाई पनि मोहित बनाउने 
मायावी हुनुहुन्छ । यस्तो कसैले बुम्न नसक्ने हजुरको मायाशक््िलाई धरे पटक मैले देखेको हु । 
काठभित्र लुकेर बसेको अग्नि ४ सम्पूर्ण प्रपञ्चमा व्याप्त भएर रहनुहूने हजुरले थाहा नपाएको 
व्यक्तिले ठै पाण्डवको विषयमा सोध्नु मलाई अनौठो लागेको छैन। 


     साघु भ ७ ध सृजतो   नियच्छत 
तवेहितं कोऽदति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छतः। 
यद् विद्यमानात्मतयावभासते तस्मे नमस्ते स्वविलक्षणात्मने ॥ ३८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८७६२ 
दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

स्वमायया  आफ्नो 
मायाशक्तिद्रारा 

इदं  यस जगत्लाई 
सृजतः  उत्पन्न गर्ने 
नियच्छतः  संहार गर्न 
तव  हजुरको 

ईहितं  इच्छालाई 


श्रीमद्भागवत 


साघु  पूर्णरूपमा 

वेदितुं  बुख्न 

कः  कसले 

अहेति  सक्छ र 

यत्  जुन मायाशक्ति 
विद्यमानात्मतया  आत्मभावले 
रहनाले असत् संसारमा पनि 
अवभासते  सत्रूपले देखा 





अध्याय ७० 
पर्दछठ 

स्वविलक्षणात्मने  विलक्षण 
स्वरूपवाला 

तस्मे  त्यस्ता 

ते  हजुरलाई 


नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले आफ्नो मायाशक्तद्रारा जगत्को सृष्टि एवं संहार गर्नुहुन्छ र 
हजुरकै मायाले गर्दा वास्तवमा यो जगत् असत् भएर पनि सत् रँ देखिन्छ । हजुरले के गर्न 
आंटनुभएको छ, त्यो पूर्णरूपमा कसैले पनि जानन सक्दैन। त्यस्ता विलक्षण शक्ति भएका 
हजुरलाई म नमस्कार गर्दहु। 


जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनथंवहाच्छरीरतः। 
लीलावतारेः स्वयशः प्रदीपकं प्राज्वाख्यत् त्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

अनथंवहात्  दुःख दिने 
रारीरतः  शरीरबाट 
विमोक्षणं  मोक्षको उपाय 
न जानतः  नजान्ने 


जीवस्य  जीवको कल्याणका 
लागि 

यः  जसले 

लीलावतोरेः  अनेक 
लीलावतारहरू लिएर 


प्राज्वाख्यत्  बाल्नुभयो 
तं  त्यस्ता 
त्वा  हजुरको शरणमा 
अहं  म 

् 
प्रपद्ये  पर्दष्ु 


स्वयदाः प्रदीपकं  आफ्नो 
यशरूपी उज्यालो बत्ती 


संसरतः  जन्ममृत्युरूप 
संसारमा घुमिरहने 





तवाक्यार्थ दुःखप्रधान यस शरीरबाट मूक्त हुने उपाय नजानेका अज्ञानी प्राणीहरू जन्ममृत्युरूप 
संसारमा धुमिरहन्छन्। तिनैको उद्धारका निम्ति हजुरले अनेक लीलावतार लिनुहुन्छ र आफ्नो 
यशरूपी बत्तीको उज्यालोले संसारी मनुष्यलाई प्रकाशित गरिदिनुहन्छ, म त्यस्ता हजुरको शरणमा 
पर्दहु। 


अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरटोकविडम्बनम् । 
राज्ञः पेतृष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ 
ब्रह्य  हे परब्रह्म 
अथ अपि  तर पनि 


नरलोकविडम्बनं  सामान्य 


च  फुपूका छोरा र 


मनुष्यको जस्तो लीला गर्नृहुने भक्तस्य च  प्रियभक्त पनि 


हजुरलाई 


राज्ञः  राजा युधिष्ठिरले 


रालालन्द्री टीका 


४७६३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


चिकीर्षितं  गर्न चाहेको कुरा आश्रावये  सुना 


वाक्यार्थ स्वयं परब्रह्म परमात्मा भएर पनि सामान्य मनुष्यको जस्त लीला गर्नृहुने हे भगवान् 
हजुरका फुपूका छोरा र प्रिय भक्त युधिष्ठिरले के गर्न चाहेका छन्, सो कुरा म हजुरलाई 


सुनार । 
 ५ . राजसूयेन  
यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः । 
पारमेष्ट्यकामो नृपतिस्तद् भवाननुमोदताम्॥ ४१॥ 


पदार्थ मचेन्द्रेण  यज्ञटरूमा श्रेष्ठ तत्  त्यसलाई 
पारमेष्ट्यकामः  साम्राज्य राजसूयेन  राजसूय यज्ञद्रारा भवान्  हजुरले 
चाहने त्वां  हजुरलाई अनुमोदताम्  स्वीकार 
नृपतिः  राजा यक्ष्यति  पूजा गर्न इच्छा गरिदिनुहोस् 

पाण्डवः  पाण्डुपुत्र युधिष्ठरले गरेका छन् 





ताक्यार्थ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरले साम्राज्यको कामनाले राजसूय नामक च्रेष्ठ यज्ञद्रारा 
हजुरको पूजा गर्न खोजेका छन्, त्यसलाई हजुरले स्वीकार गरिदिनुहोस् । 


तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वे सुरादयः। 
दिदक्षवः समेष्यन्ति राजानङ्च यरास्विनः ॥ ४२॥ 


पढार्थ क्रतुवरे  उत्तम यज्ञमा यरास्विनः  कीर्तिशाली 
देव  हे भगवान् भवन्तं  हजुरलाई राजानः च  राजाहरू पनि 
  समेष्यन्ति 

वे  निश्चय नै द्दुक्षवः  देखन चाहने न्त  आउनेछन् 
तस्मिन्  त्यो सुरादयः  देवताहरू 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! त्यस महायज्ञमा हजुरको दर्शन गर्न चाहने सम्पूर्ण देवताहरू र 
कीर्विशाली राजाहरू पनि आउनेछन्। 


श्रवणात् कीतंनाद् ध्यानात् पृयन्तेऽन्तेवसायिनः। 
तव बह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमशिंनः ॥ ४३॥ 





पढार्थ श्रवणले पूयन्ते  शुद्ध हन्छन् भने 

ईशा  हे प्रभु कीर्तनात्  कीर्तनले र ईक्नाभिमर्िनः  प्रत्यक्ष आंखाले 
ब्रह्ममयस्य  परखब्रह्मस्वरूप ध्यानात्  ध्यानले देख्नेहरू त 

तव  हजुरको अन्तेवसायिनः  चाण्डालहरू किमुत  किन पवित्र नहोऊन् 
श्रवणात्  नाम र लीलाको पनि 


रामालन्द्री टीका 


८७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७० 


ताक्यार्थ हे प्रभु! परब्रह्मस्वरूप हजुरका नाम र लीलाको श्रवण, कीर्तन र ध्यान गनलि 
चाण्डालहरू त पवित्र हुन्छन् भने साक्षात् हजुरको दर्शन पाउनेको त के कुरा भयो र? 


यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां 

भूमो च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । 
मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो 

गद्वेति चेह चरणाम्बु पुनाति विरवम् ॥ ४४ ॥ 





पढार्थ फैलिएर मन्दाकिनी इति  मन्दाकिनी 
भुवनमङ्गल  हे त्रिभुवनका दिवि  स्वर्गमा नामले 

मङ्गलस्वरूप भगवान् भूमो  पृथिवीमा अधः  पातालमा 

यस्य  जुन रसायां च  पातालमा पनि भोगवती इति  भोगवती नामले 
ते  हजुरको प्रथितं  प्रसिद्ध छ त्यसै गरी इह च  यस पृथिवीमा 

अमटं  निर्मल चरणाम्बु च  हजुरका चरणको गङ्गा इति  गङ्गाको नामले 
यशः  कीर्ति जलले पनि विङ्वं  संसारलाई 

दिग्वितानं  धरे दिशाहरूमा दिवि  स्वर्गमा पुनाति  पवित्र गरिरहेको छ 


ताक्यार्थ हे त्रिभुवनमङ्गल प्रभु ! हजुरको निर्मल कीर्तिं दसै दिशामा फैलिंदे स्वर्गमा, पृथिवीमा 
र पातालमा समेत व्याप्त भट्रहेको छ । यसै गरी हजुरको चरणको जलले स्वर्गमा मन्दाकिनी, 
पातालमा भोगवती र पृथिवीमा गङ्गाको नामले प्रवाहित भएर सम्पूर्ण विश्वलाई नै पवित्र 
गराद्रहेको छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

तत्र तेष्वात्मपक्षेष्वगृहत्सु विजिगीषया । 

वाचः पेडः स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशवः ॥ ४५॥ 
पदार्थ जित्ने इच्छाले वाचः पेशः  मिठे बोलीमा 
तत्र  त्यो सुधर्मा सभामा अगृहणत्सु  नारदको कुरा भृत्यं  सेवक 
तेषु  ती वृत्तान्त सुनिरहेका अस्वीकार गर्न लागेको देखेपल्छि उद्धवं  उद्धवलाई 
आत्मपक्ेषु  यादवहरूले केदावः  भगवान् श्रीकृष्णले प्राह  भन्नुभयो 
विजिगीषया  जरासन्धलाई स्मयन्  मृस्कुराखदे 
ताक्यार्थ सुधर्मा सभामा सबे वृत्तान्त सुनेर बसेका यादवहरूलाई जरासन्धसंग युद्ध नगरी 


युधिष्ठिरको यज्ञमा जाने नारदको कुरा स्वीकार नगर्ने देखेपछि भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदे 
मिठटो बोलीमा प्रिय भक्त उद्धवलाई भन्न लाग्नुभयो । 





रामालन्द्री टीका 


८७६५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 


त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहन्मन्त्राथंतत्त्ववित्। 
तथात्र बरह्यनुष्ठेयं श्रदुदध्मः करवाम तत् ॥ ४६॥ 


पदार्थ परमं चक्षुः  दिव्य चक्षु तत्  त्यसलाई हामी 

दि  निश्चय नै तथा  तथा श्रदुदध्मः  श्रद्धा गर्छ र 
त्वं  तिमी सुहृत्  हितैषी मित्र हौ अतः करवाम  कार्यान्वयन पनि 
नः  हाम्रा उत्र  यति वेला यहां गर्वं 

मन्त्राथंतत्त्ववित्  सबै सल्लाह अनुष्ठेयं  गर्नुपर्ने कुरा 

कार्यको रहस्य जानने ब्रूहि  भन 





ताक्यार्थ हे उद्धव ! तिमी मेरा मित्र हौ। सबै सल्लाह कार्यको रहस्य जान्ने तिमी मेरा दिव्य 
चक्षु हौ । अतः अब मैले के गर्नुपर्वछ, त्यो भन। म त्यसलाई श्रद्धापूर्वक स्वीकारी पालन गर्व । 


इत्युपामन्त्रितो भत्रां सरवज्ञेनापि मुग्धवत्। 
निदेरां रिरसाधाय उद्धवः प्रत्यभाषत ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ इति  यसप्रकार नम्रतापूर्वक 

सर्वज्ञेन अपि  सबै कुरा जान्ने उपामन्त्रितः  सोधिएका आधाय  स्वीकार गरेर 
भएर पनि उद्धवः  उद्धवले प्रत्यभाषत  भन्न लागे 
भत्रां  स्वामीद्रारा निदेशं  भगवान्को आज्ञालाई 

मुग्धवत्  नजाने फैँ गरी शिरसा  शिर ठुकाएर 


ताक्यार्थ आफ सर्वज्ञ भएर पनि केही नजानेले ४ गरी भगवान्ले सल्लाह माग्नुभएपच्ि 
उद्धवले पनि भगवान्को आज्ञालाई शिरोपर गरी यसप्रकार भन्न लागे। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दङ्ञामस्कन्धे 
उत्तरार्धे भगवद्यानविचारे सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७०॥ 


रामालन्द्री टीका 


४७६६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 
५  घ्याय 
अथकसप्ताततमाऽव्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णको इन्द्रप्रस्थ प्रस्थान 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युदीरितमाकर्णय ९ देवर्षेरुद्धवो ४ 
इत्युदीरितमाकण्यं ऽ्रवीत्। 
सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामतिः ॥ १॥ 
पदार्थ सः  ज्यादै बुद्धिमान् कृष्णस्य च  श्रीकृष्णको पनि 
इति  यसप्रकार उद्धवः  उद्धवले मतं  विचारलाई 
उदीरितं  भगवान्को भनादइ ददेवरषैः  देवर्षि नारदजीको आज्ञाय  बुेर 
आकण्यं  सुनेर सभ्यानां  सभासदृहरूको अनवीत्  भन्न लागे 





वाक्यार्थ भगवान्को भनाइ सुनिसकेपछ्छि उद्धवले नारदजी, सभासद् र भगवान् श्रीकृष्णको 
विचारलाई बुखेर भन्न लागे । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
यटुक्तमृषिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया । 


जक ् न्त,  


काय पतृल्वस्लयस्य रन्न च शरणक्णाम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

ष 

द्व  हे भगवान् 

ऋषिणा  देवर्षि नारदजीद्रारा 
यक्ष्यतः  यज्ञ गर्न लागेका 
पेतुष्वस्रेयस्य  फुपूका छोरा 


युधिष्ठिरको 

साचिव्यं  सहायता गरनुपर्दछ 
भन्ने 

यत्  जुन कुरा 

उक्तं  भनिएको छ त्यो 





त्वया  हजुर्धारा 

कार्य  पूर्ण गरिनुपर्दछ 
रारणेषिणां  शरणमा परेका 
राजाहरूको 

रक्षा च  रक्षा पनि गरिनुपर्वछ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! देवर्षिं नारदजीले यज्ञ गर्न लागेका फुपूका छोरा युधिष्ठिरको सहायता 
गर्नुपर्दछ भने जुन बताउनुभएको छ, त्यो हजुरले गर्नुपर्दछ । त्यसै गरी शरणमा परेका राजाहरूको 
सुरक्षा पनि हजुरले गर्नुपर्वछ। 

यष्टव्यं राजसूयेन दिक्चक्रजयिना विभो । 

अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम ॥ २॥ 


दिक्चक्रजयिना  सवै दिशालाई राजसूयेन  राजसूय यज्ञद्रारा 
जित्न चाहने राजाद्रारा यष्टल्यं  देवपूजन गरिनुपर्दछ् 


पदढार्थ 
 
विभो  हे व्यापक प्रभ 


रामालन्द्री टीका 


५७६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 


अतः  त्यसकारण उभयाथंः  दुबै काम सिद्ध हुन्छ मतः  विचार छ 
जरासुतजयः  जरासन्धलाई भन्ने 


जित्नाले मम  मेरो 


ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक प्रभु! सबे दिशा जित्न चाहने राजाले राजसूय यज्ञ अवश्य गर्नुपर्दछ्। 
त्यसकारण जरासन्धलाई जित्नाले युधिष्ठिरको सहायता र शरणागतको रक्षा दुबे कार्य पूर्ण हुन्छ 
भन्ने मेरो विचार छ। 


  


अस्माकं च महानथों द्येतेनेव भविष्यति । 
यरार्च तव गोविन्द् राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः ॥ ४॥ 


पदार्थ महान्  महत्त्वपूर्ण तव  हजुरको 
गोविन्द्  हे गोविन्द अथः च  कार्यसिद्धि र यराः च  कीर्तिं पनि 
हि  निश्चय नै बद्धान्  बन्दी बनाइएका भविष्यति  हने 


एतेन एव  यसैबाट राज्ञः  राजाहरूलाई 
अस्माकं  हामीहरूको विमुञ्चतः  मुक्त गर्ने 
वाक्यार्थ हे गोविन्द ! यसो गर्नाले हाम्रो महत्त्वपूर्ण काम पनि सफल हुनेछ र साथमा बन्दी 
राजाहरू मुक्त भएपच्ि हजुरको कीर्तिं पनि फैलिने। 





  ९ न राजा   न 
स वे दुविषहो राजा नागायुतसमो बले । 
बलिनामपि चान्येषां भीमं समबटं विना ॥ ५॥ 


पदार्थ 

बरे  बलमा 

नागायुतसमः  दश हजार 

हात्तीको बराबर बल भएको 
न्द 

सःवेत्यो 


राजा  राजा जरासन्ध 

समबटं  उत्तिकै बल भएका 
भीमं विना  भीमसेन बाहेकका 
अन्येषां  अरू 

बलिनाम् अपि  बलवान्हरूका 





लागि पनि 
दुविंषहः च  असह्य सामना 
गर्ने नसक्ने किसिमको छ 


वाक्यार्थ दश हजार हात्तीको बराबर बल भएको त्यो राजा जरासन्ध उत्तिकै बलवान् 
भीमसेनलाई छाडेर अन्य बलवानूहरूका लागि पनि सामना गर्ने नसक्ने खालको छ। 


न्स  जेतन्यो ् ्षोदिणीयुत  
दरे स तु जेतन्यो मा शता ६ । 


्  ,     
ब्राह्मण्याऽभ्याथता विघ्न प्रत्याख्यात कषह्ाचत् ॥ ६॥ 


पदार्थ 


र थे  दुरईटाको युद्धमा 
सः  त्यो जरासन्ध जेतव्यः  जितिनुपर्दछ 


राताक्षोहिणीयुतः तु  सय 
अक्षौहिणी सेनाले युक्त भएको 


रामालन्द्री टीका 


४७६८ 
दशम स्कन्ध 


वेलामा त 
मा  जित्न सकिंदेन 


श्रीमद्भागवत 


जरासन्धले 
विप्रैः  ब्राह्मणहरूद्रारा 


अध्याय ७१ 


किचित्  कटहिल्यै पनि 
न प्रत्याख्याति  निषेध गर्देन 


अभ्यधिंतः  मागिएको कुरा 


ताक्यार्थ महाबली जरासन्धलाई दन्युद्धममेँ जित्नुपर्दछ। सय अक्षौहिणी सेनाले सहित भएपच्ि 
त त्यसलाई जित्नै सकिंदैन । ब्राह्मणभक्त त्यो जरासन्ध ब्राह्मणले मागेको कुरा कटिल्यै हूदेन 
भन्देन । 


ब्राह्मण्यः  ब्राह्मणभक्त त्यस 


४ बह्यवेषधरो भ ५ न 
ब्रह्मवघयर् गत्वा त क्षत वृकाद्रः। 


  भ भ ज्र,  न, 
हानघ्यात न सन्दहा हरथ तव सन्ना ॥ ७ ॥ 
पदार्थ गत्वा  गणएर   दन्दरयुद्धमा भीमले 
ब्रह्मवेषधरः  ब्राह्मणको वेष भिक्षेत  दन्दयुद्धको भिक्षा हनिष्यति  मार्नछन् 
धारण गरेका मागून् न सन्देहः  यसमा शङ छैन 
वृकोद्रः  भीमसेनले तव  हजुरको 
तं  त्यो जरासन्धकहां सन्निधो  अगाडि 





वाक्यार्थ त्यसकारण ब्राह्मणको वेषमा गएर भीमसेनले त्यससंग द्रन््रयुद्धको भिक्षा मागून्। 
हजुरको अगाडि द्रन््रयुद्धमा भीमसेनले त्यसलाई अवश्य मार्नेन्, यसमा कुनै शङ़ा छैन । 


निमित्तं परमीरस्य विङ्वसगनिरोधयोः। 

हिरण्यगभंः श्वंश्च काटस्यारूपिणस्तव ॥ ८ ॥ 

शावः च  शिवजी पनि ईशस्य  रेश्वर्यशाली 
परं  केवल अरूपिणः  रूपरहित 
उत्पत्ति र विनाशमा निमित्तं  निमित्त मात्र हुन् कालस्य  कालस्वरूप 
हिरण्यगभंः  ब्रह्माजी र वास्तवमा ती सबै तव  हजुरकै कार्य हुन् 


तवाक्यार्थ जसी संसारको उत्पत्ति र विनाशका कारण मानिएका ब्रह्माजी र शिवजी केवल 
निमित्त कारण मात्र हन्, त्यसको मुख्य कारण त रूपरहित कालस्वरूप ईश्वर हजुर नै हनुहन्छ । 
त्यसै गरी जरासन्धलाई मार्न भीमसेन केवल निमित्त हुनेन् । 


पदार्थ 
  अ ् 


विहवसगनिरोधयोः  संसारको 





गायन्ति ते विङ्दकमं गृहेषु देव्यो 

राज्ञां स्वरात्रुवधमात्मविमोक्षणं च । 
गोप्यश्च कुञ्जरपतेजंनकात्मजायाः 

पित्रोश्च रन्धशरणा मुनयो वयं च ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८७६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 
पदढार्थ प्रियतमहरूको उन्मृक्तिरूप मुनयः  मुनिजनहरूले 

राज्ञां  जरासन्धले बन्दी ते  हजुरका कुञ्जरपतेः  गजेन्द्रको मोक्ष र 
बनाएका राजाहरूका विश्दकमं  पवित्र लीलाहरूको जनकात्मजायाः  जनककी 
देव्यः  पत्नीहरूले गायन्ति  गान गर्नेछन् पुत्री सीताको उद्धार र 

गृहेषु  आआपना घरमा बसी गोप्यः च  जसरी गोपिनीहरूले वयं  हामीहरूले 

स्वदान्रुवधं  आफ्नो शत्र शङखनचूड उद्धारको पित्रोः च  वसुदेवदेवकीको 
जरासन्धको नाश र लन्धशरणाः  हजुरका शरणमा उद्धारको गान गरिरहन्छं 
आत्मविमोक्षणं च  आप्ना परेका 





ताक्यार्थ यसरी जरासन्धको नाश गरेपच्छि उसले बन्दी बनाएका राजाका पत्नीहरूले आ 
आपफ्ना घरमा बसी शत्रुको नाश र पतिहरूको उन्मृक्तिरूप हजुरका लीलाहरूको गान गरिरहनेछछन् । 
जसरी गोपिनीहरूले शङ्खनचूड उद्धारको, हजुरका शरणमा परेका मूुनिहरूले गजेन्द्रमोक्ष एवं 
जनकनन्दिनी जानकीको उद्धार भएको र हामीहरूले वसुदेवदेवकीको उद्धार भएको प्रसङ्गको गान 
गरिरहन्छीँ । 


जरासन्धवधः कृष्ण भूयंथांयोपकल्पते । 
प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः कतुः ॥ १०॥ 
पढार्थ उपकत्पते  हुनेछ क्रतुः  राजसूय यज्ञ 
कृष्ण  हे श्रीकृष्ण प्रायः  सम्भवतः तव च  हजुरको पनि 
जरासन्धवधः  जरासन्धको वधपाकविपाकेन  पुण्य र पापको अभिमतः  रुचिको विषय हो 
भूयथांय  धरे प्रयोजनका लागि परिणामका निभ्ति 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! यसरी जरासन्धको वध धेर प्रयोजनका लागि उपयुक्त हुनेछ । सम्भवतः 
बन्दी राजाहरूको पुण्यको परिणामले भए पनि अथवा जरासन्धको पापको परिणामले भए पनि 
हजुर पनि राजसूय यज्ञ नै होस् भन्ने चाहनुहुन्छ । अतः पहिला राजसूय यज्ञमा नै पाल्नुहोस् । 





श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युद्धववचो राजन् सवंतोभद्रमच्युतम् । 


  


देवषियंदुवृद्धारच कृष्णङव व्रत्यपूजचन् ॥ ९९ ॥ 





पदार्थ  र यदुवृद्धाः च  श्रेष्ठ यादवहरू र 
राजन्  हे राजा परीक्षित् अच्युतं  त्रुटिरहित कृष्णः च  श्रीकृष्णले पनि 
इति  यस प्रकारको उद्धववचः  उद्धवको वचनलाई प्रत्यपूजयन्  प्रशंसा गर्नुभयो 
सवंतोभद्रं  सबै किसिमले देवर्षिः  देवर्षि नारदजी 


रामालन्द्री टीका 


७७० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७१ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सवे किसिमले कल्याणकारी र त्रुटिरहित उद्धवको त्यस भनाइलाई 
देवर्षि नारदजी, बुढापाका यादवहरू र भगवान् श्रीकृष्णले पनि प्रशंसा गर्नुभयो । 


अथादित् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः। 


भृत्यान् दारुकजेत्रादीनलुज्ञाप्य गुरून् विभुः ॥ १२॥ 


पढार्थ 

अथ  त्यसपच्छि 

विभुः  सर्वव्यापक 
भगवान्  भगवान् 
देवकीसुतः  देवकीपुत्र 


श्री कृष्णले 

गुरून्  मान्यजनको 
अनुज्ञाप्य  अनुमति लिएर 
दारुकजेत्रादीन्  दारुक, जैत्र 
आदि 





भृत्यान्  सेवकहरूलाई 
प्रयाणाय  हस्तिनापुर जाने 
तयारी गर्न 

आदिशत्  अदेश दिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि सर्वव्यापक देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्णले मान्यजनहरूको अनुमति लिएर 
दारुक, जैत्र आदि सेवकटहरूलाई हस्तिनापुर जाने तयारी गर्न आदेश दिनुभयो । 


निगंमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान्। 
सङ्कषंणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शतुहन् ॥ 
सूतोपनीतं स्वरथमारुहद् गरुडध्वजम् ॥ १३॥ 


पदार्थ 

राघुहन्  हे शत्रुविनाश गर्ने 
परीक्षित् 

सङ्कषणं  बलराम र 
यदुराजं च  यदुराज उग्रसेनको 
समेत 

अनुज्ञाप्य  अनुमति लिएर 


ससुतान्  सन्तानहरू र 
सपरिच्छदान्  सामग्रीहरूले 
सहित भएका 

स्वान्  आफ्ना 
अवरोधान्  अन्तःपुरका 
स्त्रीरूलाई 


   


नगमस्य  पलएर् भगवान् 





सूतोपनीतं  सारथिद्रारा 
ल्यादृएको 

गरुडघ्वजं  गरुडको ध्वजाले 
सजिएको 

स्वरथं  आफनो रथमा 
आरुहत्  चदनुभयो 


ताक्यार्थ शत्रहरूको विनाश गर्ने हे परीक्षित् ! त्यसपछि भगवान्ले बलराम र राजा उग्रसेनसंग 
अनुमति लिएर भगवान् श्रीकृष्णले बालबच्चा र विभिन्न सामग्रीले सहित भएका अन्तःपुरका 
स्त्रीहरूलाई अधि पटठाइदिनुभयो र आफू सारथिले ल्याएको गरुडको ध्वजाले सजिएको रथमा 
चदूनुभयो । 


ततो रथद्विपभरसादिनायकेः कराख्या परिवृत आत्मसेनया । 
मृदङ्मेर्यानकशद्खगोमुखेः प्रघोषधोषितककुमो निराक्रमत् ॥ ९४ ॥ 
रथद्विपभरसादिनायकैः  रथ, 


पदार्थ ततः  त्यसपछि 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आत्मसेनया  आप्ना सेनाले 
परिवृतः  घेरिएर 
मृदङ्गमे्यानकराङ्खगोमुखेः  
मृदङ्ग, नगडा, ढोल, शङ्ख, 


हात्ती, सैनिक र घोडा तथा 
तिनका नायकहरूले सहित 
भएको 

करालया  भयङ्कर 





७७१ 
अध्याय ७१ 


नर्सिङ्गा आदिका 
प्रघोषघोषितककुभः  चर्का 
आवाजले सबे दिशा घन्का्दे 
निराकमत्  प्रस्थान गर्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि रथ, हात्ती, सैनिक, घोडा र ॒तिनका नायकहरूले सहित भएका भयङ्कर 
आप्ना सेनाले घेरिएर भगवान्ले प्रस्थान गर्नुभयो । त्यसवेला मृदङ्ग, नगडा, ढोल, शङ्ख र नर्सिङ्गा 
आदि बाजाहरूको चरको आवाजले सबे दिशा गुन्जिरहेका धिए। 


नृवाजिकाञ्चनरिबिकाभिरच्युतं सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः। 
वराम्बराभरणविरेपनख्रजः सुसंवृता नृभिरसिचमंपाणिभिः॥ १५॥ 





पदार्थ सजिएका नृवानिकाञ्चनरिबिकामिः  
सहात्मजाः  सन्तानले सहित असिचमंपाणिभिः  हातमा डोली, रथ र सुनका 

भएका तरबार र ढाल लिएका पाल्कीहरूमा बसेर 
वराम्बराभरणविठेपनसख्रनः  नृभिः  सैनिकहरुद्रारा पतिं  पति 

राम्राराम्रा कपड़ा, गहना, सुसंवृताः  घेरिएका अच्युतं  भगवान् श्रीकृष्णको 
चन्दन र सुगन्धित पुष्पमालाले सुव्रताः  पतिव्रता रानीहरू अनु ययुः  पलि लागे 


ताक्यार्थ आना सन्तानले सहित भएका तथा राम्राराम्रा कपडा, गहना, चन्दन र फूलका 
मालाले सजिएका पतिव्रता रानीहरू हातमा तरबार र ढाल लिएका सैनिकहरूद्वारा चघेरिएका 
डोली, रथ अनि सुनका पाल्कीहरूमा बसी पति भगवान् श्रीकृष्णको पछि लागे । 


नरोष्टूगोमहिषखरारवतयंनः करेणुभिः परिजनवारयोषितः। 
स्वलङ्कुताः कटकुटिकम्बलाम्बराद्ुपस्करा ययुरधियुज्य सवंतः ॥ १६॥ 
नरोष्टरगोमहिषखराखवतयंनः 
पाल्की, ऊंट, गोरु, रागो, 
खच्चड, गाडार् 


करेणुभिः  हथिनीहरूमा चढेर 
ययुः  पचि लागे 


पढार्थ गुन्द्र आदिद्रारा बनादृएका 
स्वलङ्कुताः  सजिसजाउ भएका अस्थायी छाप्रा, त्रिपाल, कम्बल 
परिजनवारयोषितः  नोकर र ओदनेओद््याउने आदि 
चाकरका पत्नी र नगरवधूहरू सवंतः  सबै सामग्री 

पनि अधियुज्य  ऊट, घोडा, गाडा 
कटकुटिकम्बलाम्बराद्युपस्कराः  आदि वाहनमा राखेर 
तवाक्यार्थ नोकरचाकरहरूका पत्नीहरू र॒ नगरवधूहरू पनि सिंगारिएर गुन्द्र आदिद्रारा 
बनादइएका अस्थायी छप्रा, त्रिपाल, कम्बल र ओदनेओचयाउने आदि सबै सामग्रीहरू गोर, रागो 
र खच्चड आदिलाई बोकाएर तथा आफू स्वयं पाल्की, ऊट, गोर, रौँगा, खच्चड र हथिनी 
आदिमा चढेर पछि लागे । 





रालालन्द्री टीका 


४७७२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७१ 


बलं वृहदुध्वजपटच्त्रचामरवंरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः। 


      . 


दवाद्युमस्ुयुखरव बभा स्वययाणव  द्लाभतातामर्ज्गलामाभः ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

दप      . 
घ्युभततिमद्गखोमभिः  
रिसाएका तिमिङ्गिल ठुला 
ठुला मादछाहरूले उठाएका 
तरङ्गहरूले 
यथा  जसरी 
अणंवः  समुद्र शोभायमान 


हन्छ, त्यसै गरी 

तुमुलरवं  इलो हल्लाखल्ला 
सहित अधि बढेको 

बट  त्यो सेना 

दिवा  दिनमा 
वृहदुध्वजपटच्त्रचामरेः  ठला 
टला ध्वजापताका, छत्र, चामर 





आदिते तथा 
वरायुघाभरणकिरीटवममिः  
राम्राराम्रा शस्त्र, गहना, मुकुट, 
कवच आदिले र 

् 

रवेः  सूर्यका 

अंशुभिः  किरणहरूले 

बभो  शोभायमान देखियो 


ताक्यार्थ जसरी रिसाएका तिमिङ्गिल टुलाटुला माखछाहरूले उलाएका तरङ्गहरूले समुद्रको 
शोभा हुन्छ, त्यसै गरी दिडँसोको समयमा इलो हल्लाखल्लाका साथ अधि बढेको त्यस सेनाका 
ठुलाटुला ध्वजापताकाहरू, छत्र, चामर तथा राम्राराम्रा शस्त्र, गहना, मुकुट, कवच आदिमा 


सूर्यको किरण पर्नलि अति शोभा भद्रहेको धियो । 


अथो मुनि्यंदुपतिना सभाजितः प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । 


   


नम्य तदुल्यवासतमाहृताहणा सुकुन्दसन्द्रनानवृतान्द्रयः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ गरिसक्नुभएका 

अथ  यसपचछ्छि भगवान् मुकुन्दसन्दशंननिरवृतेन्द्रियः  
दरारकाबाट हिडन लाग्नुभएपच्ि भगवान् मुकुन्दको दर्शनले 
यदुपतिना  यदुपति सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण भएका 


तं  उहांलाई 

प्रणम्य  नमस्कार गरेर 

हृदि  हृदयमा 

विदधत्  भगवान्लाई नै धारण 





श्रीकृष्णद्रारा मुनिः  नारद मनि गरेर 

सभाजितः  सम्मान तदुल्यवसितं  भगवान्को विहायसा  आकाशमार्गबाट 
गरिनुभएका र निश्चयलाई जानुभयो 

आहृताहंणः  पूजा स्वीकार निशम्य  बुर 


वाक्यार्थ भगवान् द्वारकाबाट हिंडन लागेपछ्ि भगवानूारा सम्मानित र पूजित हूनुभएका तथा 
भगवान् मुकुन्दको दर्शनले सम्पूर्ण मनोरथ पूरा भएर प्रसन्न हुनुभएका नारदजी भगवान्को 
निश्चयलाई बुरेपछ्ि उहाँ लाई नमस्कार गर्द र हृदयमा धारण गर्दै आकाशमार्गबाट जानुभयो । 
राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । 
मा भेष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९॥ 
पदार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले गिरा  मिठो बोलीले 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


राजदूतं  राजाहरूको दूतलाई वः  तिमीहरूको 
प्रणयन्  आश्वासन दिदे भद्रं  कल्याण होस् 
दूत  हि दूत मागधं  जरासन्धलाई 
मा भेष्ट  नडराऊ घातयिष्यामि  म्न 


७७७३ 
अध्याय ७१ 


इदं  यस्तो 
उवाच  बोल्नुभयो 





वाक्यार्थ त्यसपच्ि भगवानूले बन्दी राजाहरूको दूतलाई मिठो बोलीले आश्वासन दिदे हे दूत । 
तिमीले ती राजाहरूलाई डराउनु पर्दैन, चिद्रे जरासन्धको वध हृन्छ यो खबर सुनाइदेऊ भन्नुभयो । 


इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावदवद्न्नृपान् । 


यन्मुमुक्षवः  कारागारबाट मुक्त 


तेऽपि सन्द्शनं शरेः प्रत्येक्षन् यन्मुमुक्षवः ॥ २०॥ 
पदढार्थ दूतः  दूतले 
इति  यसरी नृपान्  राजाहरूलाई 


उक्तः  भनिएको भगवानूको यथावत्  जस्ताको त्यस्तै 
आज्ञा पाएपच्छि अवदत्  सन्देश सुनायो 
प्रस्थितः  त्यहाँबाट हिंडेको ते अपि  वी राजाहरूले पनि 
ताक्यार्थ भगवान्को आज्ञापछि त्यहाँबाट हिंडेको दूतले 
जस्ताको तस्ते सुनाइदियो । त्यसपछि चिद्र बन्धनबाट मुक्त 
भगवान्को प्रत्यक्ष दर्शनको प्रतीक्षा गर्न थाले। 


आनतंसोवीरमरूस्तीत्वां विनशनं हरिः । 


हुने इच्छले 

शोरेः  श्रीकृष्णको 
सन्दशंनं  प्रत्यक्ष दर्शनको 
्रत्येक्षन्  प्रतीक्षा गर्न लागे 


राजाहरूलाई भगवान्को सन्देश 
हुन चाहने ती राजाहरूले पनि 





गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान् ॥ २१९॥ 


विनशनं  विनशन कुरक्षेत्र 
गिरीन्  पर्वतहरू 

नदीः  नदीहरू 
पुरामव्रजाकरान्  नगर, गा, 


पढार्थ 
हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण 
आनत॑सोवीरमरून् र 


आनतंसोवीरमरून्  आनर्त, 
सौवीर, मरु 


वस्ती तथा खानीहरू 
तीत्वां  पार गर्दै 
अतीयाय  अधि बदनुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आनर्त, सौवीर, मरु, कुरुक्षेत्र र यिनमा पर्न पर्वत, नदी, नगर, गार्खँ, 


गोपालहरूको वस्ती र खानीहरू पार गर्दै अधि बदूनुभयो । 


ततो दुषदतीं तीत्वां सुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् । 
पञ्चालानथ मत्स्यांरच राक्रप्रस्थमथागमत् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
अथ ततः  त्यसपछि 


मुकुन्दः  भगवान् श्रीकृष्ण 
दुषदतीं  चक्रनदीलाई 


अथ  त्यसपछि 
सरस्वतीम्  सरस्वती नदीलाई 


रामालन्द्री टीका 


८७७४ 
दशम स्कन्ध 


अथ  त्यहांबार 


श्रीमद्भागवत 


मत्स्यान् च  मत्स्य देशलाई 


पञ्चालान्  पञ्चाल देश र तीत्वां  तरेर 


अध्याय ७१ 


ङक्रप्रस्थं  इन्द्रप्रस्थमा 
आगमत्  पुग्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण चक्रनदी र सरस्वती नदी पार गरेर पञ्चाल र मत्स्यदेश 
हदे इन्द्रप्रस्थ पुग्नुभयो । 


तमुपागतमाकण्यं प्रीतो दुदंशंनं नृणाम् । 
अजाततरुनिरगात् सोपाध्यायः सुहृद्वृतः ॥ २३॥ 


पदार्थ भन्ने धेरिएका 
नृणां  मनुष्यहरूका लागि आकण्यं  सुनेर अजातरघ्चुः  जसको शत्र 
दुदंशंनं  दर्शन दुर्लभ भएका प्रीतः  अति खुसी भएका जन्मिएकर छैन त्यस्ता युधिष्ठिर 


तं  ती भगवान् श्रीकृष्ण 
उपागतं  आद्पुग्नुभएको छ 


सोपाध्यायः  आचार्यले सहित 
सुहृदुवृतः  बन्धुबान्धवहरूले 





निरगात्  भगवान्को स्वागत 
गर्न नगरबाट बाहिर निस्किए 


ताक्यार्थ मनुष्यहरूका निम्ति दर्शन दुर्लभ भएका भगवान् श्रीकृष्ण इन्द्रप्रस्थ आद्पुरनुभएको छ 
भन्ने सुनेर अति प्रसन्न भएका अजातशत्रु युधिष्ठिर गुरुजन एवं बन्धुबान्धवहरूले सहित भएर 
स्वागतका निम्ति नगरबाट बाहिर निस्किए। 


गीतवादित्रघोषेण कोः क पो 
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । 
अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणमिवादुतः ॥ २४॥ 





पढार्थ उच्चारण गर्दै इव  मिल्न गए रँ 
गीतवादित्रघोषेण  गीत गाठदे सः  ती युधिष्ठिर हृषीकेदां  हषीकेशको 
र बाजा बजा्खैदे आदृतः  आद रपूर्वक अभ्ययात्  अगाडि आए 
भूयसा  उच्च स्वरमा प्राणाः  इन्द्रियहरू 

ब्रह्मघोषेण ५ ५ 
ब्रह्मघोषेण  वेदमन्तरहरूको प्राणं  मुख्य प्राणसंग 


वाक्यार्थ इन्द्रियहरू मुख्य प्राणसंग मिल्न गए र राजा युधिष्ठिर गीत गाद र बाजा बजादे 
आदरपूर्वक हृषीकेश भगवान्को स्वागत गर्न उहाँको अगाडि आए । 

दुष्ट्वा विकिलन्नहृद्यः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः। 

चिराद् दुष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुनः पुनः ॥ २५॥ 


पढार्थ पाण्डवः  युधिष्ठिरले कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 


अथ  त्यसपछि चिरात् दुष्टं  धरे समयपछ्ि 
सो 

स्नेहेन  अतिशय प्रेमका कारण दिखा पर्नुभएका 

विकिलन्नहृद्यः  हृदय पग्लेका प्रियतमं  अति प्रिय 





दुष्ट्वा  देखेर 
पुनः पुनः  बारम्बार 
सस्वजे  अंगालो मारे 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८४७७५ 


अध्याय ७१ 


ताक्यार्थ धरे समयपच्ि आना प्रियतम श्रीकृष्णलाई देख्दा अतिशय प्रेमका कारण हृदय 
परिलिएका युधिष्ठिरले बारम्बार भगवान्लाई अंगालो मारे। 


दोभ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्दगात्रं नृपतिर्ह॑ताञुभः। 
ठेभे परां निवृतिमश्रुलोचनो हष्यत्ततुविंस्मृतरोकविभ्रमः॥ २६॥ 


पदढार्थ 

दोभ्यां  दुब हातले 
रमामखाख्यं  लक्ष्मीजीको 
निर्मल निवासस्थान 
मुकुन्दगात्रं  भगवान् 
श्रीकृष्णको शरीरलाई 
परिष्वज्य  अंगालो मारेर 


हताञ्युभः  अमङ्गल नाश गरेका 
अश्ुलोचनः  आंखामा खुसीका 
आंसु भरेका 

हृष्यत्तनुः  रोमाच्चित शरीर 
भएका र 

विस्मृतलोकविभ्रमः  
लोकव्यवहारको चिन्तालाई 


विर्सका 

नृपतिः  राजा युधिष्ठिरले 
परां  परम 

निवृतिं  आनन्द 

भ 

ठेभे  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ लक्ष्मीजीको निर्मल निवासस्थान भगवान् श्रीकृष्णको शरीरलाई आलिङ्गन गर्दा राजा 
युधिष्ठिरको पनि सम्पूर्ण अमङ्गल नाश भयो । खुसीले गर्दा उनको ओंँखामा आंसु बग्न थाल्यो र 
शरीरभरि रोमाञ्च हुन लाग्यो । उनले लोकव्यवहारको चिन्तालाई समेत भुलेर परम आनन्दको 
अनुभव गरे । 


    .  ९  प्रमजवाकुलेन्द्रिय   
तं मातुकेयं परिरभ्य निवृतो भीमः स्मयन् प्रमजवाकुठेन्द्रियः। 
 


ऽ किरीरी  
यमो करीरी च सुहृत्तम सुद व्रवृद्धबात्पाः पास्यभर् च्युतम् ॥ २७ ॥ 


पढार्थ   अतिशय पप्रवृद्धबाष्पाः  हर्षका आंसु 
मातुलेयं  मामाका छोरा प्रमको आवेगले व्याकुल इन्द्रिय बगाँदे 

तं  ती भगवान् श्रीकृष्णलाई भएका बने सुहृत्तमं  परम हितैषी 
परिरभ्य  आलिङ्गन गरेर यमो  जुम्ल्याहा नकुल सहदेव अच्युतं  भगवान् अच्युतलाई 
नि्ंतः  आनन्दित भएका र परिरेभिरे  आलिङ्गन गरे 
भीमः  भीमसेन किरीटी च  अर्जुनले पनि 

स्मयन्  मुस्कुरादे मुदा  प्रेमले 





वाक्यार्थ मामाका छोरा भगवान् श्रीकृष्णलाई मुस्कुरारदे अँगालो मारेका भीमसेन अतिशय 
प्रमका कारण आनन्दले व्याकुल बने। जुम्ल्याहा नकुलसहदेव र अर्जुनले पनि हर्षका आंसु 
बगार्डँदे परम हितैषी भगवान् अच्युतलाई आलिङ्गन गरे। 

असुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादितः । 


ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यङ्च यथार्हतः ॥ २८॥ 


रालालन्द्री टीका 


४७७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 


मानितो मानयामास कुरुसृञ्जयकेकयान्। 
सूतमागधगन्धवां वन्दिनरचोपमन्त्रिणः ॥ २९॥ 
मृदङ्शाह्खपय्दवीणापणवगोमुखेः। 
ब्राह्मणार्चारविन्दाक्षं तष्टुन॑नूठ॒जंगुः ॥ ३० ॥ 


पदार्थ पनि आदिले पनि 

असुनेन  अर्जुनदारा यथाहंतः  मर्यादा अनुसार मृदङ्गशङ्खपट्हवीणापणव 
परिष्वक्तः  आलिङ्गन नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर गोमुखैः  मृदङ्ग, शङ्ख, नगडा, 
गरिनुभएका र कुरुसृञ्जयकेकयान्  कुरु, वीणा, ढोलक, गोमुख आदि 
यमाभ्यां  जुम्ल्याहा नकुल सृञ्जय र कैकय देशका नाजा बजा्दे 

सहदेवद्रारा राजाहरूलाई अरविन्दाक्ष  कमलनयन 
अभिवादितः  अभिवादन मानयामास  सम्मान गर्नुभयो भगवानूलाई 

गरिनुभएका सूतमागघगन्धवांः  सूत, ननृतुः  नां चै र 

मानितः  सबैद्रारा सम्मानित मागध, गन्धर्वहरू जगुः  गाडदे 

हुनुभएका भगवान्ले पनि वन्द्निः  वन्दीजन र तुष्टुवुः  प्रसन्न गराए 
बाह्यणेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई र बाह्यणाः च  ब्राह्मणहरूले 

वृद्धेभ्यः च  मान्यजनहरूलाई उपमन्त्रिणः च  विदूषक 





वाक्यार्थ अर्जुनद्वारा पुनः आलिङ्गन र नकुलसहदेवद्वारा अभिवादन गरिनुभएका भगवान्ले पनि 
ब्राह्मण र मान्यजनहरूलाई मर्यादा अनुसार नमस्कार गर्नुभयो। कुरु, सृञ्जय र कैकय देशका 
राजाहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई सम्मान गरे र भगवान्ले पनि तिनीहरूको मर्यादा अनुसार सम्मान 
गर्नुभयो । सूत, मागध, बन्दीजन र ब्राह्मणहरूले भगवान्को स्तुति गर्न लागे भने गन्धर्व, नट, 
विदूषक आदि मृदङ्ग, शडख, नगडा, बीणा, ढोलक र गोमुख आदि बाजा बजार्दैदे कमलनयन 
भगवान् श्रीकृष्णलाई प्रसन्न गराउन नाच्न र गाउन थाले। 


एवं सुदहयदुभिः पयंस्तः पुण्यशलोकरिखामणिः। 
संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कतं पुरम् ॥ ३९॥ 





पदढार्थ संस्तूयमानः  सबेद्रारा प्रशंसित अलङ्कतं  सुसज्जित 
एवं  यसप्रकार हुनुभएका पुरं  इन्द्रप्रस्थ नगरमा 
सुहृद्भिः  हितैषी पुण्यरुखोकरिखामणिः  विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
बन्धुबान्धवले पवित्रकीर्तिंशालीहरूमा श्रेष्ठ 

पयंस्तः  युक्त हुनुभएका भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 


रामालन्द्री टीका 


७७ 
७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 


ताक्यार्थ यसप्रकार हितैषी बन्धुबान्धवहरूले सहित हुनुभएका पवित्रकीर्तिंशालीहरूमा श्रेष्ठ 
भगवान् श्रीकृष्ण सबेद्ारा प्रशंसित हदे सुसज्जित इन्द्रप्रस्थ नगरमा प्रवेश गर्नुभयो । 


संसिक्तवत्मं करिणां मदगन्धतोये 
दिचत्रध्वजेः कनकतोरणपूर्णकुम्भः। 
मृष्टात्मभिनंवदुकूलविभूषणस्रग् 
गन्धेनृमियुंवतिभिरूच विराजमानम् ॥ ३२॥ 


पदढार्थ तोरण र जलपूर्णं कलशहरूले आदिले सजिएका 
करिणां  हात्तीहरूको चित्रध्वजेः  रङ़ीचङ्गी नृभिः  पुरुषहरूले र 
मदगन्धतोये २   
न्धतोयः  मदको ध्वजाहरूले युवतिभिः च  युवतीहरूले पनि 
सुगन्धमिधित जलले मृष्टात्मभिः  नुहाइधुवाइ गरेर विराजमानम्  त्यो नगर अति 
संसिक्तवत्मं  बाटाहरू सिञ्चितनवदुकूखविभूषणख्ग्गन्धेः  सुशोभित भएको थियो 
भएको नयाँ नयां कपड़ा, गहना र 
कनकतोरणपूणकुम्भे  च 
  सुनका सुगन्धित माला तथा चन्दन 





वाक्यार्थ इन्द्रप्रस्थ नगरका बाटाहरू हात्तीको मदमिश्रित सुगन्धित जलद्रारा सिञ्चित भएका 
थिए। ठँठा्द॑मा रहेका रङ्गीचङ़ी ध्वजाहरू, सुनका तोरणहरू र जलपूर्णं सुनका कलशहरूले 
शोभा बढादरहेका धिए । त्यस्तै नुहाइधुवादइ गरेर राम्राराम्रा वस्त्र, गहना र सुगन्धित माला तथा 
चन्दन आदिले सजिएका पुरुष अनि युवतीहरूद्वारा त्यो नगर अति सुशोभित भएको धियो । 


उदुदीप्तदीपबलिभिः प्रतिसद्म जालनियांतधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । 
मूध॑न्यहेमकलदो रनतोरुदाङ्नजुष्टं ददशं भवनैः कुरुराजधाम ॥ ३२॥ 


पदढार्थ धूपको मिठो धुवाँले सुगन्धित शिखरहरूले सजिएका 
प्रतिसदुम  हरेक घर बनेको भवनैः  भवनहरूले सुशोभित 
उदुदीप्तदीपबलिमिः  बलेका विरुसत्पताकं  सुन्दर ध्वजा कुरुराजधाम  पाण्डवहरूको 
बत्तीका लहरहरूले पताकाले सिंगारिएको राजधानीलाई 

जुष्टं  युक्त भएको मूधंन्यहेमकल्शेः  धुरीमा ददश  भगवान् श्रीकृष्णले 
जालनियांतधूपरुचिरं  रहेका सुनका कलश र नजिकैबाट देख्नुभयो 
म्यालबाट निस्कैदै गरेको रजतोरुषञ्चैः  चाँदीका 





ताक्यार्थ प्रत्येक घरमा दीपावली गरिएको, हरेक घरका म्यालबाट निस्कैदे गरेको धूपको 
मिठो बास्नाले सुगन्धित बनेको हस्तिनापुरका प्रत्येक भवनहरू सुन्दर ध्वजापताकाले सिंगारिएका 
र धुरीमा रहेका सुनका कलश तथा चाँदीका शिखरहरूले अति सुशोभित थिए। त्यस्ता दिव्य 


रामालन्द्री टीका 


७७८ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७१ 


भवनहरूले युक्त पाण्डवहरूको राजधानीलाई भगवानूले नजिकैबाट देख्नुभयो । 


प्राप्तं निशाम्य नरलोचनपानपात्र 


मोत्सुक्यविथितकेशदुकूलबन्धाः। 


सद्यो विसृज्य गृहकमं पतीश्च तल्पे 
द्रष्टुं ययुयुंवतयः स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 


बन्धाः  दर्शन गर्ने उत्कण्टाका 


नररोचनपानपात्रं  मनुष्यहरूका कारण कपाल र साडीका 


ओंँखाका लागि प्रिय विषय 


बन्धनहरू राग्री कस्न 


पतीन् च  लोगनेलाई पनि 
तल्पे  ओक्छ्यानमै 
विसृज्य  छाडर 





हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण नभ्याएका द्रष्टं  भगवान् श्रीकृष्णलाई हेर्न 
प्राप्तं  आद्पुगनुभयो भन्ने युवतयः  युवतीहरू नरेन्द्रमाे  राजमार्गमा 

निरम्य  सुनेर सद्यः  तत्काल ययुः स्म  पुगे 
ओत्सुक्यविदलथितकेरदुकूल गृहकमं  घरका कामकाज र 


ताक्यार्थ मनुष्यहरूका ओंँखाका लागि प्रिय विषय हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको 
खबर सुनेर हस्तिनापुरका युवतीहरू दर्शन गर्ने उत्कण्ठाले हतारिदे कपालका चुल्ठा तथा साडीको 
बन्धन पनि राम्ररी कस्न नभ्याएका ती नारीहरू घरका कामकाज र पतिलाई चटक्क छाडेर 
भगवान्लाई हेर्न तत्काल राजमार्गमा पुगे । 


तस्मिन् सुसङ्कल इभाद्वरथद्िपदुभिः 
कृष्णं सभायमुपरभ्य गृहाधिरूढाः। 
न विकीयं ४ र,  
नायो विकीय कुसुमेमनसोपगुद्य 
सुस्वागतं विदयधुरुत्स्मयवीक्षितेन ॥ ३५॥ 


पढार्थ सभायंम्  पत्नीहरूले सहित उपगुह्य  अंगालो मारेर 
गृहाधिरूढाः  घरमा चठेका हुनुभएका उत्स्मयवीक्षितेन  प्रमपूर्ण 
नायंः  नारीहरूले कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई मुस्कान र हेराइले 
इभारश्वरथद्विपद्भिः  हात्ती, उपलभ्य  देखेर सुस्वागतं  स्वागत 
घोडा, रथ र सेनाले कुसुमेः  फूलहरू विदधुः  गरे 

सुसङ्कले  भरिएको विकीयं  छरेर 

तस्मिन्  त्यो राजमार्गमा मनसा  मनमनले 





ताक्यार्थ घरको छतमा चढेका नारीहरूले हात्ती, घोडा र सेनाले भरिएको राजमार्गमा आप्ना 


रालालन्द्री टीका 


८७७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 


प्रिय पत्नीहरूका साथमा आदइ्रहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देख्नासाथ पूलको वर्षा गरे । 
मनमने उहाँलाई अंँगालो मारेर तथा प्रेमपूर्ण मुस्कान र हेराद्रारा उनीहरूले भगवान्को स्वागत 
गरे। 


उन्चुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्नी 
स्तारा यथोडपसहाः किमकायंमूमिः 


र, 


यच्चक्षुषां पुरुषमोलिरुदारहास 
लीलावलोककलयोत्सवमातनोति ॥ ३६॥ 

पढार्थ निरीक्ष्य  देखेर मन्द मुस्कानयुक्त हँसो र छडके 
उडुपसहाः  चन्द्रमाले सहित॒ स्तियः  सहरका नारीहरूले हेरादरूपी कलाले 
भएका उत्चुः  भन्न लागे उत्सवं  आनन्द 
ताराः  ताराहरू यच्चक्चुषां  जुन नारीहरूका आतनोति  प्रदान गर्नृहन्छ 
यथा  जस्ता आं खालाई अमूमिः  त्यस्ता यी 
मुकुन्द्पत्नीः  भगवान्ले सहित पुरुषमोलिः  पुरुषशिरोमणि रानीहरुद्रारा 
भएका उहाँका पत्नीहरूलाई भगवानूले किं  के त्यस्तो पुण्यकर्म 
पथि  बाटोमा उदारहासलीलावलोककलख्या  अकारि  गरियो होला 





ताक्यार्थ चन्द्रमाका साथमा विराजमान भएका तारा जस्ता भगवान्का साथमा आएका उहाँका 
पत्नीहरूलाई बाटोमा देखेर सहरका नारीहरूले आपसमा कुरा गर्न थाले यी रानीहरूले 
पूर्वजन्ममा के त्यस्तो पुण्यकर्म गरे होलान् ? जसका कारण पुरुषशिरोमणि भगवान् श्रीकृष्णले 
मन्दमुस्कान र छडके हेरादजस्ता आपना लीलाहरूले सर्धँ यिनीहरूका आंँखालाई आनन्द प्रदान 
गरिरहनुभएको छ। 


तत्र तत्रोपसङ्गम्य पोरा मङ्गरूपाणयः। 
चक्रुः सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनसः ॥ २७ ॥ 





पदार्थ मङ्गलपाणयः  हातहातमा उपसङ्गम्य  नजिकै पुगेर 

तत्र तत्र  रठाडमा माङ्गलिक वस्तु लिएका कृष्णाय  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
हतैनसः  भगवान्को दर्शनले पौराः  नगरवासी र सपयां  स्वागतसत्कार 
सम्पूर्णं पाप नष्ट भएका भ्रणीमुख्याः  धनीमानीहरूले चक्रुः  गरे 


ताक्यार्थ गरठमा भगवान्को दर्शनले पवित्र भएका र हातहातमा माङ्गलिक वस्तु लिएका 
सामान्य नगरवासी तथा धनीमानीहरूले पनि नजिकै पुगेर भगवान्को स्वागतसत्कार गरे । 


रामालन्द्री टीका 


७८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 
अन्तःपुरजनेः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्लरोचनेः। 
ससम्भ्रमेरभ्युपेतः प्राविशद् राजमन्द्रम् ॥ ३८ ॥ 

पदढार्थ अन्तःपुरजनेः  राजदरबारका सुकुन्दः  भगवान् मुकुन्द 


ससम्भ्रमः  भगवान्लाई देखेर कर्मचारीहरूद्रारा राजमन्द्रं  राजभवनमा 





खुसीले हडबडाएका तथा प्रीत्या  प्रेमपूर्वक प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
फुल्ललोचनेः  आनन्दले अभ्युपेतः  स्वागतसत्कार 
प्रफुल्ल आंखा भएका गरिनुभएका 


वाक्यार्थ भगवान्लाई देखेर खुसीले हड्बडाएका तथा आनन्दले ओंँखा प्रफुल्ल भएका 
राजदरबारका कर्मचारीहरूले प्रेमपूर्वक भगवान्को स्वागत सत्कार गरे। भगवान् मुकुन्द पनि 
त्यसलाई स्विकार्दे राजभवनमा प्रवेश गर्नुभयो । 


पृथा विलोक्य भ्रात्रेय कृष्णं त्रिभुवनेरवरम् । 
प्रीतात्मोत्थाय पयात् सस्तुषा परिषस्वजे ॥ ३९॥ 





पढार्थ भ्रत्रेयं  भाइका छोरा सस्नुषा  बुहारीले सहित भई 
पृथा  कुन्तीले कृष्णं  श्रीकृष्णलाई पयंङात्  पलङ्गबाट 
तरिभुवनेश्वरं  वीनै लोकका विलोक्य  देखेर उत्थाय  उदठेर 

मालिक प्रीतात्मा  अति प्रसन्न हदे परिषस्वजे  आलिङ्गन गरिन् 


ताक्यार्थ तीनै लोकका मालिक अनि आपफ्ना भादका छोरा श्रीकृष्ण आडउनुभएको देख्दा अति 
प्रसन्न भएकी कुन्ती पलङ्गबाट उठी बुहार द्रौपदीका साथ अगाडि आदन् र उनले भगवान्लाई 
आलिङ्गन गरन् । 


स ९  न 
गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादतः। 
पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः ॥ ४०॥ 


पदार्थ 
देवदेवेरां  देवताहरूका पनि 
स्वामी 


गृहं  महलमा 
आनीय  ल्याएर 
प्रमोदोपहतः  आनन्दले विभोर 


गोविन्दं  भगवान् गोविन्दलाई भएका 


आदृतः  आदसपूर्वक 


नृपः  राजा युधिष्ठिरले 





पूजायां  अतिथिको पूजनमा 
कृत्यं  गर्नुपर्ने कर्मको क्रमने 
न अविदत्  थाहा पाएनन् 
विर्सिए 


ताक्यार्थ देवताहरूका पनि स्वामी भगवान् श्रीकृष्णलाई आदरपूर्वक आपनो महलमा ल्याएपचछि 
आनन्दविभोर भएका राजा युधिष्ठिरले अतिथिको स्वागतमा गर्नुपर्ने विधिसमेत विर्सिए । 


रामालन्द्री टीका 


४७८१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 


पितृस्वसुगुरुस्त्रीणां कृष्णङ्चकरेऽभिवादनम् । 
स्वयं च कृष्णया राजन् भगिन्या चाभिवन्दितः ॥ ५१॥ 


पदार्थ पत्नीहरूलाई भगिन्या च  बहिनी सुभद्राद्रारा 
राजन्  हे राजा परीक्षित् अभिवादनं  अभिवादन पनि 
कृष्णः  श्रीकृष्णले चके  गर्नुभयो अभिवन्दितः  नमस्कृत हुनुभयो 


पितुस्वसुः  फुपू कुन्ती र स्वयं च  आपू पनि 
गुरुस्त्रीणां  गुरुजनका कृष्णया  द्रौपदी र 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णले फुपू कुन्ती र ॒गुरुजनका पत्नीहरूलाई 
अभिवादन गर्नुभयो भने द्रौपदी तथा सुभद्राले उहाँलाई नमस्कार गरे। 





सवश्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीङ्च सवंशः। 
आनचं रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४२॥ 
कालिन्दीं मित्रविन्दां च शेव्यां नाग्नजितीं सतीम् । 
अन्यार्चाभ्यागता यास्तु वासःखङ्मण्डनादिभिः ॥ ४३॥ 


पढार्थ सत्यां  सत्यभामालाई तथा  त्यस्तै 

इवश्वा  सासू कुन्तीद्वारा भद्रां  भद्रालाई यास्तु  जोजो 

सञ्चोदिता  अभिप्रेरित भएकी जाम्बवतीं  जाम्बवतीलाई अन्याः  अरू स्त्रीहरू 

कृष्णा च  द्रौपदीले पनि कालिन्दीं  कालिन्दीलाई अभ्यागताः च  आएका थिए, 


सवंशः  सम्पूर्ण मित्रविन्दां  मित्रविन्दालाई ती सवैलाई पनि 
कृष्णपत्नीः  भगवान्का शन्यां  शेव्यालाई र वासःखडङ्मण्डनादिभिः च  
पत्नीहरूलाई सतीम्  सती वस्त्र, माला, गहना आदिले 





रुक्मिणीं  रुकिमिणीलाई नाग्नजितीं  नाग्नजितीलाई आनचं  पूजा गरिन् 
ताक्यार्थ सासू कुन्तीद्वारा अभिप्रेरित भएकी द्रौपदीले पनि वस्त्र, माला, गहना आदि समर्पण 
गरेर रुकविमिणी, सत्यभामा, भद्रा, जाम्बवती, कालिन्दी, मित्रविन्दा, शैव्या र सती नाग्नजिती यी 
भगवान्का रानीहरूको तथा साथमा आएका अन्य स्त्रीहरूको पनि मर्यादा अनुसार स्वागतसत्कार 
गरिन्। 

सुखं निवासयामास धमंराजो जनाद॑नम् । 

ससेन्यं सालुगामात्यं सभार्य च नवं नवम् ॥ ४४ ॥ 
पदार्थ धर्मराजः  धर्मराज युधिष्ठिरले ससैन्यं  सेनाले सहित 


रामालन्द्री टीका 


४७८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७१ 
हुनुभएका आउनुभएका सुखं  सुखको अनुभव हुने 
सानुगामात्यं  सेवक र मन््रीले जनादंनं च  भगवान् गमा 

युक्त हुनुभएका श्रीकृष्णलाई पनि निवासयामास  निवास गराए 
सभार्यं  पत्नीहरूका साथमा नवं नवं  नयाँनयां 





ताक्यार्थ धर्मराज युधिष्ठिरले सेना, सेवक, मन्त्री र पत्नीले सहित हुनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्णलाई नयाँ नयाँ सुखको अनुभव हुने ठर्डंहरूमा निवास गराए । 


तपयित्वा खाण्डवेन वहं फाल्गुनसंयुतः। 
मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४५॥ 





पढार्थ तपयित्वा  तृप्त पार्त र राज्ञे  राजा युधिष्ठिरलाई 
फाल्गुनसंयुतः  अर्जुनका मयं  मय दानवलाई दिन्या  सुन्दर 

साथमा रहनुभएका भगवान्ले मोचयित्वा  बचाउने काम॒ सभा  सभाभवन 
खाण्डवेन  खाण्डववन डढाएर गर्नुभयो कृता  बनादइएको थियो 
वहि  अग्निलाई येन  जुन मयद्रारा 


ताक्यार्थ अर्जुनको साथमा रहेर भगवान् श्रीकृष्णले खाण्डववन उढाएर अग्निलाई तृप्त पार्त र 
मय दानवलाई त्यहँबाट बचाउने जस्ता कार्यहरू गर्नुभयो । त्यही मयले राजा युधिष्ठिरका निम्ति 
दिव्य सभाभवन बनाददिएको थियो । 


उवास कतिचिन्मासान् राज्ञः प्रियचिकीषया । 
विहरन् रथमारुद्य फाट्रनेन भर्तः ॥ ४६॥ 





पदार्थ रथं  रथमा कतिचित्  केटी 

राज्ञः  राजा युधिष्ठिरलाई आरुह्य  चदढेर मासान्  महिना 

प्रियचिकीषया  प्रसन्न गराउने भटः  सेनाहरुद्रारा उवास  हस्तिनापुरमा बस्नुभयो 
इच्छाले वृतः  घेरिएर 

फाल्गुनेन  अर्जुनका साथमा विहरन्  घुम्दै 


वाक्यार्थ राजा युधिष्ठिरलाई प्रसन्न गराउने इच्छाले भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुनका साथमा रथमा 
चदढेर सेनाहरूलाई साथमा लिई केही महिनासम्म हस्तिनापुरमा घुम्दै फिर्दै बस्नुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
कृष्णस्येन्द्रपरस्थगमनं नामेकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


४७८३ 


अध्याय ७२ 


अथ द्विसप्ततितमोऽध्यायः 


जरासन्ध वध 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिवृंतः। 


 ज 


बराह्मणे क्षत्रियवेदयेशांत॒मिरच युधिष्ठिरः ॥ १॥ 
आचार्यैः कुखवृद्धेच ज्ञातिसम्बन्धिबान्धेवेः। 


शण्वतामेव चेतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २॥ 


पदढार्थ 

एकदा तु  एक दिन 
मुनिभिः  ऋषिहरुद्रारा 
ब्राह्मणः  ब्राह्मणहरुदरारा 
क्षत्रियैः  क्षत्रियहरूद्रारा 
वेर्येः  वैश्यहरूदरारा 
भ्रातृभिः  भाइहरूद्रारा 
आचार्यैः  गुरुजनहरद्रारा 


कुलवृद्धः  कुलका 
बुढापाकाहरूद्रारा 
ज्ञातिसम्बन्धिवान्धेवेः च  
आफन्त, सम्बन्धी र 
बन्धुबान्धवहरूद्रारा 

वृतः  घेरिएर 

सभामध्ये  सभाको बिचमा 
आस्थितः  बसेका 





युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिरले 
एतेषां  यी सबैले 
रुण्वताम् एव च  सुनने गरी नै 
आभाष्य  भगवान्लाई 
सम्बोधन गरेर 

इदं  यस्तो 

उवाच ह  भन्न लागे 


ताक्यार्थ एक दिन राजा युधिष्ठिर ऋषिहरू, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, भा, गुरुजन, कुलका 
नुढापाका, आफन्त, नाताकुटुम्ब र बन्धुबान्धवले घेरिएर सभाको बिचमा बसेका थिए। त्यसै 
वेला सबेले सुनने गरी भगवान्लाई सम्बोधन गर्दै उनले यसो भन्न लागे । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भने 
क्रतुराजेन गोविन्द् राजसूयेन पावनीः । 
यक्ष्ये विभूतीभंवतस्तत्सम्पादय नः प्रभो ॥ ३॥ 


पढार्थ 

गोविन्द  हे गोविन्द 
क्रतुराजेन  यज्ञहरूमा श्रेष्ठ 
राजसूयेन  राजसूय यज्द्रारा 
भवतः  हजुरको 


पावनीः  पवित्र 
विभूतीः  विभूतिरूप 
देवताहरूको 

यक्ष्ये  पूजा गर्द 
प्रभो  हे प्रभु 





नः  हाम्रो 
तत्  त्यस इच्छालाई 
सम्पाद्य  पूरा गरिदिनुहोस् 


रामालन्द्री टीका 


८७८४ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७२ 


वाक्यार्थ हे गोविन्द ! हामी यज्ञहरूमा श्रेष्ठ राजसूय यज्ञद्रारा हजुरका पवित्र विभूतिरूप 


देवताहरूको पूजा गर्न चाहन्छीं, हाम्रो यो इच्छा पूरा गरिदिनुहोस् । 


त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति 


ध्यायन्त्यभद्रनराने शुचयो गृहन्ति । 


विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवगं 
मारासते यदि त आरिष ईडा नान्ये ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

कमलनाभ  हे कमलनाभ 
ईशा  हे भगवान् 

ये  जजसले 

अभद्रनराने  अमङ्लनाशक 


त्वत्पादुके  हजुरका चरणलाई 


अविरतं  निरन्तर 


परि चरन्ति  सेवा गर्दछन् 
ध्यायन्ति  ध्यान गर्दछन् र 
गृह्णन्ति  भजन गर्दछन् 

च 

तेती 

रुचयः  पवित्र जनहरूले 
भवापवग॑म्  संसाराट मुक्ति 
विन्दन्ति  प्राप्त गर्दछन् 


यदि  यदि 

ते  तिनीहरूले 

आशिषः  विषयको 
आशासते  चाहना राख्दछछन् 
भने त्यो पनि पूर्णं हुनेछ 

न अन्ये  अरूले पाडदैनन् 





ताक्यार्थ हे कमलनाभ परमेश्वर ! अमङ्गल नाश गर्ने हजुरका चरणकमलको जजसले निरन्तर 
सेवा, ध्यान र भजन गर्दछन् ती पवित्रजनले संसारको बन्धनबाट मुक्ति प्राप्त गर्वछछन्। यदि 
तिनीहरूले सांसारिक विषयको आशा राख्छन् भने त्यो पनि पूरा हुन्छ, तर अरूले त्यो पाडँदेनन्। 


तद् देवदेव भवतङ्चरणारविन्द 
सेवानुभावमिह पश्यतु खोक एषः। 
ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां 
निष्ठां प्रदशंय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५॥ 


पढार्थ चरणारविन्दसेवानुभावं  त्वां  हजुरलाई 
तत्  त्यसकारण चरणकमलका सेवा गर्नको भजन्ति  भजन गर्दछछन् 
देवदेव  हे देवताका पनि देवताफल उत वा  अथवा 


न भजन्ति  भजन गर्दैनन् 
उभयेषां  ती दुबैथरीको 

निष्ठां  स्थिति 

प्रदशंय  देखाइदिनुहोस् 
ताक्यार्थ हे देवताका पनि देवता सर्वव्यापक प्रभु! यस यज्ञमा यी जनसमुदायले हजुरका 


विभो  हे सर्वव्यापक प्रभु पश्यतु  देखोस् 

इह  यहां कुरुसृञ्जयानां  कुरुवंशी र 
एषः लोकः  यी जनसमुदायले सृञ्जयवंशीहरूमध्ये 

भवतः  हजुरका ये  जजसले 





रामालन्द्री टीका 


८७८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 


चरणकमलको सेवाको महिमा देखून् भन्ने मेरो इच्छा छ । अतः कुरुवंशी र सुञ्जयवंशीहरूमध्ये 
जजसले हजुरको भजन गर्दछन् र जसले गर्देनन्, यी दुबेथरीको अवस्थाको अन्तर देखाददिनुहोस् । 


न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् 
सवांत्मनः समदुः स्वसुखाुभूतेः । 

संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः 
सेवानुरूपमुदयो न विपयंयोऽत्र ॥ ६॥ 


पदार्थ हजुरमा गर्नलाई ४ 

सवांत्मनः  सबैका स्वपरभेदमतिः  आफ्नो र॒ सेवानुरूपं  सेवा अनुसारको 
आत्मस्वरूप अककि भन्ते भेदबुद्धि ते  हजुरको 

समदृशः  समदर्शी न स्यात्  हदेन तर पनि प्रसादः  कृपाप्रसादको 
स्वसुखानुभूतेः  परम आनन्दको तव  हजुरको उदयः  प्राप्ति हुन्छ 

अनुभव गर्ने संसेवतां  सेवा गर्नलाई उत्र  यस विषयमा 

ब्रह्मणः  अद्वितीय ब्रह्मस्वरूप सुरतरोः इव  कल्पवृक्षको सेवान विपयंयः  कुनै शङ़ा छैन 





ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुर सबैको आत्मा, समदर्शी एवं परमानन्दको अनुभवस्वरूप परब्रह्म 
हनुह॒न्छ । अतः हजुरमा यो आफ्नो हो र यो अ्कको हो भन्ने भेदबुद्धि कछैन। यसो भए तापनि 
जसरी कल्पवृक्षको सेवा गर्नेले आफ्नो सेवा अनुसारको फल पारं, त्यसै गरी हजुरले पनि 
आफनो सेवा गर्नेलाई उसको भावना अनुसारको फल दिनृहन्छ । यस विषयमा कुनै शङ्का छैन । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकरंन । 


कीतिं्खोकानतुभविष्यति नट 


कल्याणी येन ते विष्यति ॥ ७ ॥ 


पदार्थ सम्यक्.  अति राम्रो कल्याणी  कल्याणकारी 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर व्यवसितं  विचार गरिएको छ कीतिः  कीर्ति 
शा्ुकरंन  हे शत्रुूविजयी येन  जुन निश्चयले लोकान्  संसारभर 
भवता  तपाईद्रार ते  तपाईको अनुभविष्यति  फैलिनेछ 





वाक्यार्थ हे शत्रुविजयी राजा युधिष्ठिर ! तपारईले राजसूय यज्ञद्रारा सम्पूर्ण देवताको पूजा गर्ने 
निश्चय गर्नुभएको छ, यो अति उत्तम छ । यसले तपाईको मङ्लकारी कीर्तिं संसारभरि फैलिने। 


ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो । 
सर्वेषामपि भूतानामीप्सितः करतुराडयम् ॥ ८ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


४७८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 
पढार्थ ऋषीणां  नारद आदि सर्वेषाम्  सम्पूर्ण 

प्रभो  हे समर्थ राजा ऋषिहरूलाई भूतानाम् अपि  प्राणीहरूलाई 
अयं  यो पितुदेवानां  पित्हरूलाई र॒ पनि 

क्रतुराट्  यज्ञहरूको राजा सुहृदां  बन्धुबान्धवहरूलाई ईप्सितः  प्रिय छ 

राजसूय यज्ञ नः अपि  हामीहरूलाई पनि र 





ताक्यार्थ हे राजा! यो राजसूय यज्ञ नारद आदि ऋषिमुनिहरू, पित्ुहरू, बन्धुबान्धवहरू, 
हामीहरू र सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि प्रिय छ। 


विजित्य नृपतीन् सवांन् कृत्वा च जगतीं वरो । 
सम्भृत्य सवंसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९॥ 





पदार्थ जगतीं च  संसारलाई नै सम्भृत्य  जुटाएर 

सवान्  सम्पूर्ण वशो  आफ्नो वशमा महाक्रतुं  राजसूय महायज्ञको 
नृपतीन्  राजाहरूलाई कृत्वा  गराएर आहरस्व  अनुष्ठान गर्नुहोस् 
विजित्य  जितेर सवंसम्भारान्  सम्पूर्ण सामग्री 


वाक्यार्थ सम्पूर्ण राजाहरूलाई जितेर संसारलाई नै आफ्नो अधीन पारी पूर्ण सामग्री जुटाएर 
राजसूय महायज्ञको अनुष्ठान गर्नुहोस् । 


क 


एते ते भ्रातरो राज॑ल्लोकपालांरासम्भवाः। 


नितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुज॑यो योऽकृतात्मभिः ॥ १०॥ 
पदार्थ आदि लोकपालहरूका अंशबाट आत्मवता  आत्मसंयमी 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर उत्पन्न भएका हुन् ते  तपारईहरूद्रारा 
एते  यी अकृतात्मभिः  आत्मसंयम गर्न जितः  जितिएको 
ते  तपारईका नसवनेहरूद्रारा अस्मि 
भ्रातरः  भाइहरू दुजंयः  वशमा पार्न नसकिने 
लोकपालांशसम्भवाः  इन्द्र॒ यः अहं  जुन म स्वयं 





वाक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर ! यी तपारईका भाद्हरू इन्द्र॒ आदि लोकपालहरूका अंशबाट उत्पन्न 
भएका हुन्। इन्द्रियसंयम गर्न नसक्नेहरूले प्राप्त गर्न नसक्ने म॒ स्वयं आत्मसंयमी तपारईहरूको 
वशमा परेको द्धु। 


०. 


न करिचन्मत्परं लोके तेजसा यासा भिया । 


 , न् 


विभूतिभिवौभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिवः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पलढार्थ 

लोके  संसारमा 

मत्परं  मेरा भक्तलाई 
करिचत्  कुनै 

देवः अपि  देवताले पनि 


श्रीमद्भागवत 


तेजसा  प्रतापले 

यशसा  कीर्तिले 

श्रिया  श्रीसम्पत्तिले 

विभूतिभिः वा  वैभवहरूले पनि 
न अभिभवेत्  जित्न सक्दैनन् 





४७८७ 
अध्याय ७२ 


भने 
किमु पार्थिवः  सामान्य राजाले 
कसरी जित्ला 


ताक्यार्थ यस संसारमा कुनै देवताले समेत प्रताप, कीर्ति, धनसम्पत्ति र वैभव आदि केटीले 
पनि मेरा भक्तलाई जित्न सक्दैनन् भने सामान्य राजाको तके कुरा भयो र? 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
निशम्य भगवदगीतं प्रीतः फुल्लमुखाम्बुजः। 
भ्रातृन् दिग्विजयेऽयुङ् विष्णुतेजोपवंहितान् ॥ १२॥ 


विष्णुका अवतार श्रीकृष्णको 
तेजले उत्साहित भएका 
भ्रातृन्  भाइहरूलाई 

अयुङ्क  आज्ञा दिए 


पदार्थ फुल्लमुखाम्बुजः  प्रसन्न 
भगवदुगीतं  भगवानूद्रारा मुखकमल भएका युधिष्ठिरले 
भनिएको कुरा दिग्विजये  संसारलाई जित्नका 
निरम्य  सुनेर लागि 

प्रीतः  खुसी हुनाले विष्णुतेजोपवृंहितान्  भगवान् 





ताक्यार्थ भगवान्को कथनलाई सुनेर प्रसन्न मुखकमल भएका राजा युधिष्ठिरले श्रीकृष्णको 
प्ररणा र तेजका कारण अत्यन्त उत्साहित आपफ्ना भादहरूलाई दिग्विजय गर्नका निम्ति आदेश 


दिए। 


सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयेः। 
दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सन्यसाचिनम् ॥ 
प्राच्यां वृकोदरं मत्स्येः केकयेः सह मद्रके ॥ १३॥ 


पदार्थ 
सृञ्जयः सह  सृञ्जयवंशी 
वीरहरूका साथमा 

क  
सहदेवं  सहदेवलाई 
दक्षिणस्यां दिशि  दक्षिण 
दिशामा 
मत्स्यैः  मत्स्य देशका 


वीरहरूका साथमा 

नकुं  नकुललाई 

प्रतीच्यां  पश्चिम दिशामा 

 ज्र 

केकयः  केकय देशका 
वीरहरूका साथमा 

सन्यसाचिनं  दत्रे हातमा धनु 
लिने अर्जुनलाई 





उदीच्यां  उत्तर दिशामा र 
मद्रकेः सह  मद्र देशका 
वीरहरूका साथमा 

वृकोदरं  भीमसेनलाई 
प्राच्यां  पूर्वं दिशामा जान 
आदिश्ञात्  आदेश दिए 


ताक्यार्थ युधिष्ठिरले सहदेवलाई सृज्जयवंशी वीरहरूका साथमा दक्षिण दिशामा जान, 


रामालन्द्री टीका 


७८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 


नकुललाई मत्स्यदेशीय वीरहरूका साथमा पश्चिम दिशामा जान, अर्जुनलाई केकय देशका 
वीरहरूले सहित भई उत्तर दिशामा जान र भीमसेनलाई मद्र देशका वीरहरूका साथमा पूर्व 
दिशामा जान आदेश दिए। 


ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्दिगभ्य ओजसा । 
अजातरात्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ ४ ॥ 





पढार्थ राजाहरूलाई भूरि  प्रशस्त 

नृप  हे राजा परीक्षित् विजित्य  जितेर द्रविणं  धनसम्पत्ति 

् ० 

तेती यक्ष्यते  यज्ञ गर्न तयार भएका दिग्भ्यः  चारे दिशाबाट 
वीराः  वीर भाइहरूले अजातशत्रवे  जसको शत्रु नै आजहुः  ल्याएर समर्पण गरे 
ओजसा  बलपूर्वक जन्मिएको छैन त्यस्ता 

नृपान्  तीती दिशाका युधिष्ठिरलाई 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ती वीर भाटहरूले पनि चारे दिशाका राजाहरूलाई जितेर राजसूय 
यज्ञ गर्न तयार रहेका अजातशत्रु राजा युधिष्ठिरलाई प्रशस्त धन सम्पत्ति ल्याएर दिए। 


श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेध्यांयतो हरिः । 
आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५॥ 


पदढार्थ गरेका उवाच ह  बताउनुभयो 
जरासन्धं  जरासन्धलाई नृपतेः  राजा युधिष्ठिरलाई य॑  जुन 
अजितं  जितिएको कैन भने आद्य  आदिकारण उद्धवः  उद्धवले 





श्रुत्वा  सुनैर हरिः  श्रीकृष्णले आह  पहिले नै बताएका थिए 
ध्यायतः  कसरी त्यसलाई तम्एव  त्यही नै 
जित्ने होला भनी विचार गर्द उपायं  उपाय 


ताक्यार्थ भाद्हरूले जरासन्धलाई जित्न नसकेको कुरा सुनेर चिन्तिति भएका राजा युधिष्ठिरले 
अब त्यसलाई कसरी जित्ने भनी विचार गर्न लागे। त्यस वेला संसारका आदिकारण भगवान् 
श्रीकृष्णले त्यही उपाय उनलाई बताउनुभयो, जुन पहिले नै उद्धवले बताएका थिए। 


भीमसेनोऽजुंनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास््रयः। 
जग्मुगिरि्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः ॥ १६॥ 


पढार्थ ब्रह्मलिङ्गधराः  ब्राह्मणका वेष अजनः  अर्जुन 
तात  हे प्रिय परीक्षित् धारण गरेका कृष्णः  श्रीकृष्ण 
त्यसपचछ्ि भीमसेनः  भीमसेन त्रयः  यी तीनै जना 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


गिरिजं  गिरित्रजमा 
जग्मुः  गए 


श्रीमद्भागवत 


यतः  जहाँ 
वृहद्रथसुतः  बृहद्रथको छोरो 


८७८९ 
अध्याय ७२ 


जरासन्ध बस्दथ्यो 


ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! त्यसपछि भीम, अर्जुन र श्रीकृष्ण ब्राह्मणको वेष धारण गरेर 
गिरित्रजमा गए, जहां बृहद्रथको छोरो जरासन्ध बस्दथ्यो । 


४७  गत्वातिथ्यवेायां भ ५.   
ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । 
ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या बरह्मलि्गिनः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

तेती 

ब्ह्मलि्गिनः  ब्राह्मणको वेष 
धारण गरेका 

राजन्याः  क्षत्रियहरूले 


आतिथ्यवेखायां  अतिथिसत्कार 
गर्ने वेलामा 

त 
गृहेषु  जरासन्धको दरबारमा 
गत्वा  गएर 
ब्रह्मण्यं  ब्राह्मणभक्त 


गृहमेधिनं  सदगहस्थ 
जरासन्धसंग 
समयाचेरन्  याचना गरे 





ताक्यार्थ ब्राह्मणको वेष धारण गरेका यी तीनै जना क्षत्रियहरूले अतिथिसत्कार गर्ने वेलामा 
ब्राह्मणभक्त सदगृहस्थ जरासन्धको महलमा पुगेर ऊसंग यसप्रकार याचना गररे। 


४ अ 


राजन् विद्धयतिथीन् प्राप्तानथिनो दूरमागतान्। 
तन्नः प्रयच्छ भद्र ते यदू वयं कामयामहे ॥ ९८ ॥ 
पदार्थ अतिथीन्  अतिथि नः  हामीलाई 
राजन्  हे राजा जरासन्ध विद्धि  ठान्नुहोस् र प्रयच्छ  दिनुहोस् 
दूरम्  टाढाबाट यत्  जे ते  तपाईको 
आगतान्  आएका वयं  हामी भद्रम्  कल्याण हुनेछ 


अर्थिनः  भिक्षार्थी हामीलाई 


कामयामहे  चाहना गर्द 


प्राप्तान्  संयोगवश आइपुगेका तत्  त्यो 


ताक्यार्थ हे राजा जरासन्ध ! हामी धरे राढाबाट आएका भिक्षार्थी हौँ। हामी तपारईका अतिथि 
हौ, हामी जे चाहन्छीं त्यो दिनुहोस्, यसबाट तपाईको कल्याण हुने । 


.   


किं दुमषं तितिक्षणां 


 


किमकायंमसाघुभिः। 





किं न देयं वदान्यानां कः परः समदशिंनाम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 
तितिक्षणां  सहनशीलहरूका 
लागि 


दुमंषं  सहन गर्न नसकिने 
किंकेछर 
असाधुभिः  दर्जनद्रारा 


अकायंम्  गर्न नसकिने 
किंकेषर 
वदान्यानां  दानीहरूका लागि 


रामालन्द्री टीका 


८७९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 
न देयं  दिन नसकिने समदशिंनां  समदर्शीहरूका कः  को 
किंकेकछर लागि परः  पराद् हुन्छ र 


वाक्यार्थ सहनशील व्यक्तिका लागि के चार्हिं असह्य हुन्छ र ? दुर्जनका लागि गर्न नहूने काम 
के हुन्छ र ? दानीहरूका लागि दिन नसक्ने कुरा के हुन्छ र? समदर्शहरूका लागि को चाहं 
पराइ हुन्छ र ? 


  टरारीरेण ५   भ् ध्रुवम् 
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो धुवम् । 
नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः ॥ २०॥ 





पदार्थ सतां  सज्जनहरूका लागि वाच्यः  निन्दनीय छ 
यःजो गेयं  गाइन योग्य सः त्यो 

स्वयं  आफू धुवं  स्थिर शोच्यः  शोक गर्न योग्य 
कल्पः  समर्थ भएर पनि यशः  कीर्तिं व्यक्ति 

अनित्येन  नाशवान् न आचिनोति  आर्जन गर्दैन एव  नैहो 

शारीरेण  शरीरले सःत्यो 


ताक्यार्थ जो मानिस स्वयं समर्थ भएर पनि यस अनित्य शरीरले सज्जनहरूद्रारा समेत गान 
गरिने कीर्तिको आर्जन गर्दन, वास्तवमा त्यो व्यक्ति निन्दनीय र शोक गर्न योग्य व्यक्ति ने हो। 


हरिङ्चन्द्रो रन्तिदेव उज्छवृत्तिः रिबिर्वैलिः। 
व्याधः कपोतो बहवो ह्यधुवेण धुवं गताः ॥ २१९॥ 





पदार्थ मुद्गल ऋषि बहवः  धेरैले 

हरिश्चन्द्रः  हरिश्चन्द्र शिबिः  राजा शिबि अष्रुवेण हि  अनित्य शरीरले नै 
रन्तिदेवः  रन्तिदेव बलिः  बलि राजा धरुवं  ध्रुव अविनाशी पद 
उञ्छवृत्तिः  र्रेका अन्नका व्याधः  व्याधा र गताः  प्राप्त गरेका थिए 

दाना टिपेर गुजारा चलाउने कपोतः  परेवा आदि 


वाक्यार्थ हरिश्चन्द्र, रन्तिदेव, रेका अनका दाना टिपेर गुजारा चलाउने मुद्गल ऋषि, राजा 
शिबि, बलि राजा, व्याधा, परेवा आदि अनेक प्राणीहरूले यही नाशवान् शरीरलाई अककि 
सेवामा लगाएर अविनाशी परम पद प्राप्त गरेका धिए। 


टिप्पणीं  हरिश्चन्द्रको कथा श्रीमद्भागवतको नवम स्कन्धको सातौ अध्यायमा वर्णित छ। 
मुद्गल ऋषिले आफ्ना पाहुनाहरूको सत्कारको लागि छ महिनासम्म खसेका अन्नका दाना टिपर 
जीविका चलाएका थिए भन्ने कथा महाभारतको वनपर्वमा आंछ । शिबिले परेवाको रक्षा गर्नका 
लागि परेवा बराबरको मासु म आफ्नै शरीरको दिन्हुं भनी बाजलाई आफ्नो शरीरको मासु काटेर 
दिंदादिदे जति मासु काटेर तराजुमा राख्दा पनि परेवा बराबर नभएपच्ि आफ तराजुमा बसेका 


रामालन्द्री टीका 


८७९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 


थिए। राजा शिबिको यो कथा पनि महाभारतको वनपर्वमा छ। राजा बलिको कथा 
श्रीमद्भागवतको आठ स्कन्धको अटारौदेखि एक्काईसौँ अध्यायमा वर्णित छ । रन्तिदिवको कथा 
श्रीमद्भागवतको नवौ स्कन्धको एक्काईसौँ अध्यायमा छ । व्याधाले ब्राह्मणको रक्षाको लागि 
आफ्नो शरीर बाघलाई खुवाएको कथा र परेवाले अतिथिको सेवा गर्नको लागि आफ्नो शरीर 
अग्निमा आहूति दिएको कथा महाभारतमा छ । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


 रै 


स्वेरेराकृतिभिस्तास्तु प्रकोष्टेज्यांहतेरपि । 
राजन्यबन्धून् विज्ञाय दुष्टपूवांनचिन्तयत् ॥ २२ ॥ 





पदठार्थ डाम बसेका राजन्यबन्धून्  यी क्षत्रियहरू 
तान् तु  वी श्रीकृष्ण आदिलाई प्रकोष्ठः  पाखुराहरूले हुन् भन्ने 

स्वेरेः  स्वरले अपि  पनि विज्ञाय  जानेर 

आकृतिभिः  आकारले दुष्टपूवांन्  पहिले कतै अचिन्तयत्  विचार गर्न 
ज्याहतेः  धनुषको डोशैको देखिएका लाग्यो 


ताक्यार्थ तिनीहरूको स्वर, आकाखप्रकार र पाखुरामा लागेका धनुषको डोरीका डामहरू देखेर 
जरासन्धले यी ब्राह्मण नभएर कोही क्षत्रिय हन् भने थाहा पायो र यिनलाई मेले पहिले पनि कते 
देखेको छु भन्ने सम्फदे विचार गर्न लाग्यो । 


राजन्यबन्धवो येते बरह्मलिङ्गानि बिभ्रति । 
ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३॥ 


पदार्थ बिभ्रति  धारण गरेका छन् आत्मानम् अपि  आफ्नै शरीर 
हि  निश्चय नै तर पनि भए पनि 
एते  यी तेभ्यः  यिनीहरूले द्दानि  दिन्छु 


राजन्यबन्धवः  तुच्छ क्षत्रियहरूभिक्षितं  मागेको कुरा 
बह्मलिद्गानि  ब्राह्मणको वेष दुस्त्यजं  त्यारन नसकिने 
वाक्यार्थ निश्चय ने यी तुच्छ क्षत्रियहरू ब्राह्मणको वेष धारण गरी मकहाँ आएका छन्, अतः 
मागेको खण्डमा म यिनलाई त्याग्न मूस्किल पर्ने आफ्नै शरीर समेत दिने । 





बलेलुं श्रूयते कीतिविंतता दिक्ष्वकल्मषा । 
एेडवयाद् भ्रंदितस्यापि विप्रन्याजेन विष्णुना ॥ २४॥ 
पदार्थ विप्रन्याजेन  ब्राह्मणको वेष धारण गरी 


रामालन्द्री टीका 


८७९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 
विष्णुना  भगवान् विष्णुद्रारा बलेः  बलिको वितता  फैलिएको 
एक्व्यांत्  साम्राज्य वैभवबाट अकल्मषा  पवित्र श्रूयते नु  सुनिन्छ नै 

भ्रंशितस्य अपि  वञ्चित गरिए कीतः  कीर्ति 

तापनि दिषु  चारै दिशा 





ताक्यार्थ भगवान् विष्णुले ब्राह्मणको वेष धारण गरी राजा बलिको राज्यवैभव खोसे तापनि 
उनको पवित्र कीर्विं सब दिशामा फैलिरेकै छ। 


भ्रियं जिहीषैतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । 
जानन्नपि महीं प्रादाद् वाय॑माणोऽपि देत्यराट् ॥ २५॥ 


पलर्थ द्विजरूपिणे  ब्राह्मण वेषधारी   दैत्यराज बलिले 
इन्द्रस्य  इन्द्रको विष्णवे  विष्णुलाई महीं  पृथिवी 

श्रियं  एश्वर्य जानन् अपि  जान्दाजान्दे र॒ प्रादात्  दान गे 
जिहीरषता  बलिबाट फर्काडन वार्यमाणोऽपि  गुरुद्रारा 

चाहने रोकिंदा रोकिंदे पनि 





वाक्यार्थ आपफूबाट इन्द्रको राज्यलक्ष्मी खोसेर लिन भगवान् विष्णु ब्राह्मणको रूप धारण गरी 
आएका हन् भन्ने जान्दाजान्दै र गुरु शुक्राचार्यले रोक्दारोक्दे पनि दैत्यराज बलिले सम्पूर्ण 
पृथिवी दान गरे। 


जीवता ब्राह्मणाथांय को न्वथंः क्षत्रबन्धुना । 
देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यञ्चः ॥ २६॥ 


पढार्थ विपुलं  इलो   शरीरले 

पतमानेन  नाशशील शरीरले यशः  कीर्विं कमाउन जीवता  बाँचेर 

ब्राह्मणाथांय  ब्राह्मणको हित ॒नेहता  नचाहने कोनु अथः  के अर्थ हुन्छ र 
गरी क्षत्रबन्धुना  तुच्छ क्षत्रियको 





वाक्यार्थ क्षत्रियले आफ्नो यस नाशवान् शरीरले ब्राह्मणको हित गरी ठुलो कीर्तिं कमाउने 
चाहना गर्दैन भने त्यस तुच्छ क्षत्रियले बाँच्नुको के अर्थ छर? 


इत्युदारमतिः प्राह कृष्णासुंनवृकोदरान् । 
हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मरिरोऽपि वः॥ २७॥ 


पदार्थ उदारमतिः  उदार बुद्धि भएको कृष्णाजुंनवृकोदरान्  श्रीकृष्ण, 
इति  यस्तो जरासन्धले अर्जुन र भीमलाई 


रामालन्द्री टीका 


८७९द् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 
हे विप्राः  हे ब्राह्मणहरू वः  तपारईहरूलाई ददामि  दिनेच् 

कामः  चाहेको कुरा आत्मरशिरः अपि  आपनो शिर प्राह  भन्यो 

त्रियतां  माग्नृहोस् भए पनि 


ताक्यार्थ यसप्रकार विचार गरेर उदार बुद्धि भएको जरासन्धले श्रीकृष्ण, अर्जुन र भीमलाई 
सम्बोधन गर्दै हे ब्राह्मणहरू ! आपले चाहेको कुरा मागनुहोस्। म तपारईहरूलाई आपनै शिर समेत 
दिन तयार छु भन्यो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
युद्ध ५ न   राजेन्दर दन्दो   स् 
युद्धं नो देहि राजेन्द्र न्दो यदि मन्यसे । 
युद्धाथिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्नकाङ्क्षिणः ॥ २८ ॥ 


पढार्थ र  दन्द राजन्याः  क्षत्रियहरू 
राजेन्द्र  हे राजेन्द्र जरासन्ध युद्धं  युद्ध प्राप्ताः  यहां आएका हौं 
यदि मन्यसे  यदि दिन देहि  देऊ अन्नकाङ्क्षिणः  अन्नको 
चाहन्छौ भने वयं  हामी चाहना गरन ब्राह्मण 

नः  हामीलाई युद्धाथिनः  युद्ध चाहने न  होहनौँ 





वाक्यार्थ हे राजेन्द्र जरासन्ध ! यदि त्यसो हो भने हामीलाई दरन्द्रयुद्धको भिक्षा देऊ । किनभने 
हामी अरू वस्तु चाहने ब्राह्मण नभएर युद्ध चाहने क्षत्रिय हँ । 


असो वृकोदरः पार्थस्तस्य भ्रातारजुनो ह्ययम् । 
अनयोमातुठेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९॥ 





पदार्थ तस्य  ती भीमसेनका मां कृष्णं  म श्रीकृष्णलाई 
असो  यी भ्राता  भाद हि  निश्चय नै 

पाथः  पृथा कुन्तीका छोरा अलनः  अर्जुन ते तिम्रा 

वृकोद्रः  भीमसेन हुन् अनयोः  यी दुबैका रिपुं  शत्र 

अयं  यी मातुखेयं  मामाका छोरा जानीहि  हुन् भन्ने जान 


ताक्यार्थ यी कुन्तीका छोरा भीमसेन हन् र यिनी उनका भाइ अर्जुन ह॒न्। अनि म यी दुर्ईदका 
मामाको छोरा श्रीकृष्ण हँ । हामी तीनलाई आफ्ना शत्रुका रूपमा जान। 


  राजा जहासोच्ये  मागध 
एवमावेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः । 
आह चामरषिंतो मन्दा युद्धं तहिं ददामि वः ॥ २०॥ 
पदार्थ एवं  यसप्रकार आवेदितः  जानकारी गरादएको 


रामालन्द्री टीका 


८७९४ 
दशम स्कन्ध 


राजा  राजा 
मागः  जरासन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अमषिंतः  रिसा 
आह स्म च  भन्न पनि लाग्यो 


अध्याय ७२ 


वः  तिमीहरूलाई 
युद्धं  द्रन््रयुद्ध ने 





उच्चैः  टुलो स्वरले मन्दाः  बुद्धिहीन हो द्दामि  दिन 
जहास  हास्यो तर्हिं  त्यसो हो भने 


ताक्यार्थ यसप्रकार जानकारी गराएपच्ि राजा जरासन्ध जोडले हास्यो र उसले रिसाङदे हे 
बुद्धिहीन हो ! यदि तिमीहरू दरन्दरयुद्ध नै चाहन्छौ भने म तिमीहरूलाई त्यही दिन्छु भन्यो । 


न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विकठ्वतेजसा । 
मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः ॥ ३१॥ 





पढार्थ त्वया  तँ श्रीकृष्णसंग मथुरां  मथुरालाई 
युधि  युद्धमा न योत्स्ये  म युद्ध गर्दन त्यकत्वा  छोडेर 
विकर्वतेजसा  हडबडाउने किनभने तैले समुद्रं  समुद्रको 
चित्त भएको स्वपुरीं  उरले आप्नो शरणं  शरण 
भीरुणा  कायर राजधानी गतः  लिएको छस् 


वाक्यार्थ हे कृष्ण ! तँ युद्धमा हड़्बडाउने कायर छस् । डरले आफ्नो राजधानी मथुरा छाडी 
समुद्रको शरण लिन पुगेको छस् । अतः म तंसंग युद्ध गर्दिनं। 


अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्वो न मे समः। 
अर्जुनो ९ ४ योद्धा भीमस्तुल्यबलो 
अजनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२॥ 





पदार्थ नातिसत्वः  त्यति बलियो छैन भीमः  भीमसेन चाहं 

वयसा  उमेर नमेसमःनतम बराबर नै मम मेरो 

अतुल्यः  असमान छ त्यसैले तुल्यबलः  समान बलशाली छ 
अयं  यो योद्धा न भवेत्  यो पनि 

अल्ुनः तु  अर्जुन त मसंग युद्ध गर्नैवाला हुन सक्दैन 


ताक्यार्थ उमेरमा म बराबरी नभएको यो अर्जुन त्यति बलियो पनि कैन, त्यसकारण यो मसंग 
युद्ध गर्ने योद्धा हून सक्देन । भीमसेन चाहं मसमान बलवान् छ। 


इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम्। 
द्वितीयां स्वयमादाय निजंगाम पुराद् बहिः ॥ ३३॥ 


उक्त्वा  भनेर 
भीमसेनाय  भीमसेनलाई 


महतीं  एउटा इलो 
गदां  गदा 


पदार्थ 
इति  यस्तो 


रामालन्द्री टीका 


४७९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 
प्रादाय  दिएर आदाय  लिएर निजंगाम  निस्कियो 

द्वितीयां  अर्को गदा पुरात्  सहरबाट 

स्वयं  आफूले बहिः  बाहिर 


वाक्यार्थ यति भनेर जरासन्धले भीमसेनलाई एटा ठुलो गदा दियो र आपू पनि अर्को गदा 


लिएर सहर बाहिर निस्कियो । 


ततः समे खे वीरो संयुक्तावितरेतरम्। 


जघ्नतुवंज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुरमंदो ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ रणदुरमदो  युद्धका निम्ति 

ततः  त्यसपछि उन्मत्त भएका 

समे  समथल संयुक्तो  लडन तमतयार भएका 
खले  ठाँमा पुगेर वीरो  दुबै वीरले 





वज्रकल्पाभ्यां  वज्रसमानका 
गदाभ्यां  गदाले 

इतरेतरं  एकअर्कालाई 
जघ्नतुः  हिर्काउन लागे 


ताक्यार्थ त्यसपछि युद्धका निम्ति उन्मत्त भएका ती दुई वीरले समथल ठडँमा पुगेर 
वज्रसमानको गदाले एकअर्कालाई हिकडन लागे । 


मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । 
चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणोः ॥ ३५॥ 


पढार्थ चरतोः  बनाउँदै लडका ती नययोः इव  नटहरूको जस्तै 
सन्य  देत्रे र दुरईदको शुभे  अति शोभायमान 
दक्षिणं एव च  दाहिने पनि युद्धं  गदायुद्ध देखियो 


विचित्राणि  आश्चर्य लाग्दा रङ्गिणोः  रङ्गमञ्चमा अभिनय 
मण्डलानि  घुमाइका घेराहरू गरिरहेका 





ताक्यार्थ किले देत्रे र कहिले दाहिनेतिर चक्कर लगाँदे अनेक चालमा लडन लागेका ती 
दुईको गदायुद्ध रङ्गमञ्चमा लड्न लागेका दुई नटको युद्ध फँ अति शोभायमान देखियो । 


ततरचयचराङाब्दो वज्रनिष्पेससन्निभः। 


गद्योः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोरिव दन्तिनोः ॥ ३६॥ 


पढार्थ गद्योः  दुबै गदाको व्रनिष्पेससन्निभः  चट्याङ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् दन्तिनोः  मत्त हात्तीका पदको आवाज जस्तो 

ततः  त्यसपचि दन्तयोः इव  दांतको स्वर चटचटाशब्दः  चट् चट् 

 व 

क्षिप्तयोः  प्रहार गरिएका जस्तो आवाज सुनिन लाग्यो 





रामालन्द्री टीका 


८७९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 


ताक्यार्थ त्यसरी एकआपसमा गदाको प्रहार गर्दा त्यहाँ दुई ओटा मत्तहात्ती लडदा निस्केको 
दाँतको स्वरजस्तो अथवा चटयाङ पर्दको आवाज जस्तो चट् चट् आवाज सुनिन लाग्यो । 


न र  न भुजजवेन    भ 

ते वे गदे भुजजवेन निपात्यमाने 
अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजतून् । 

चूर्णी बभूवतुरुपेत्य यथाकंशाखे 


  न 


संयुध्यतोरिरदयोरिव दीप्तमन्य्वोः ॥ ३७ ॥ 





पदढार्थ कम्मर, पाठ, हात, तिघ्रार लडरहेका 

अन्योन्यतः  परस्परमा हडडीहरूमा द्िरदयोः  हात्तीका शरीरले 
भुजजवेन  बाहुका बलले उपेत्य  ठोकिकिएर अकंशाखे इव  आंकका 
निपात्यमाने  प्रहार गरिएका यथा  जसरी हां गाहरू टक्रादुक्रा भए पँ 
ते वे गदे  ती दर्ईका गदाहरू दीप्तमन्य्वोः  रिसले बलेका चूर्णीबभूवतुः  धुलोधुलो भए 
अंसकरटिपादकरोरुजतरून्  काँध, संयुध्यतोः  आपसमा 


ताक्यार्थ जसरी रिसले चुर भएका दुई ओटा हात्ती लड्दे गर्दा आंकका हाँगा भांँचिएर ट्क्रा 
ट्क्रा हन्छन् त्यसे गरी अनेक किसिमले गदा घुमाठंदे एकले अर्कालाई हिकर्डिंदे गरेका जरासन्ध र 
भीमका गदा उनीहरूका कंध, कम्मर, खुरा, हात, तिघ्रा र हड्डीहरूमा बज्ेर चकनाचुर भए। 


इत्थं तयोः प्रहतयोग॑दयोनंवीर 
कुद्धो स्वसुष्टिभिरयःस्पर्शेरपिष्टाम् । 
राब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासी 
न्निघांतव्रपरुषस्तरुताडनोत्थः ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ कठोर तरताडनोत्थः  मुदकी 

इत्थं  यसप्रकार स्वमुष्टिभिः  आफ्ना प्रहारबाट निस्किएको 

तयोः  ती दुबैका मुडकीहरूले राब्द्ः  आवाज 

गद्योः  गदाहरू अपिष्टां  एकले अर्कालाई निघांतवज्रपरुषः  भयर 
प्रहतयोः  नष्ट भएपछ्छि धुलोपिठो पार्न लागेका चट्याङ परेको जस्तो डरलाग्दो 
रुद्धो  ज्यादै रिसाएका इभयोः इव  मत्त हात्तीले ४ आसीत्  थियो 

नृवीरो  दुबै नरवीरले प्रहरतोः  परस्परमा प्रहार गर्दा 

अयःस्पर्यौः  फलामजस्ता तयोः  वी दुर्दको 


ताक्यार्थ यसप्रकार आआप्ना गदा नष्ट भएपछछि ती दुबे नरवीरहरू ज्यादे रिसाएर 


रामालन्द्री टीका 


८७९७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 


फलामजस्ता मुड्कीहरूले हिकर्डदे एकले अर्कालाई धुलोपिठो पार्न लागे । दुई ओटा मत्त हात्ती यै 
युद्ध गर्न लागेका ती वीरहरूको मुडकीप्रहारबाट निस्किएको आवाज भयडूर चट्याड परेको जस्तो 
सुनिन लाग्यो । 


न  ४  ्षाबटोजसो न 
तयारव प्रहरत  समश   
 ९ न युदधमक्षीणजवयोरनृप   
नावशषमभूटू युद्धमक्षीणजवयोनृप ॥ २९ ॥ 


पढार्थ अक्षीणजवयोः  कत्ति पनि वेग निविरोषं  अनुपम 
नृप  हि राजा परीक्षित् नघटेका युद्धं  दन्द्रयुद्ध 
एवं  यसप्रकार प्रहरतोः  प्रहार गरिरहेका अभूत्  भयो 


समशिक्षाबलोजसो स त् र 
  अभ्यास, तयोः  ती भीम र जरासन्धका 
बल र उत्साह समान भएका बिचमा 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! समान अभ्यास, बल र उत्साह भएका अनि कत्ति पनि वेग 
नघटेका यी वीरहरूको अनुपम न्द्रयुद्ध भयो । 


एवं तयोमंहाराज युध्यतोः सप्तविंशतिः । 
दिनानि निरगंस्तत्र सुहृदन्निरि तिष्ठतोः ४०॥ 





पदार्थ सुहृत्  मित्रमित्र यै तत्र  त्यहाँ जरासन्धको 
महाराज  हे महाराज तिष्ठतोः  मिलेर बसेका दरारमा 

एवं  यसप्रकार तयोः  ती दुर्दका निरगमन्  विते 
युध्यतोः  युद्ध गरिरेका र॒ सप्तविंशतिः  सत्ताईस 

निरि  रातमा दिनानि  दिनहरू 





ताक्यार्थ हे महाराज ! यसप्रकारले दिनमा युद्ध गर्न र रातमा मित्र फँ बनेर रहने यी दुबे 
वीरहरूले लड्दा लड्दै त्यहाँ सत्ताईस दिन बिते। 


एकदा मातुखेयं वे प्राह राजन् वृकोदरः । 
न शक्तोऽहं जरासन्धं निजैतुं युधि माधव ४१॥ 


पदार्थ र जरासन्धं  जरासन्धलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् माधव  हे मायापति निरतं  जित्न 

एकदा  एक दिन वे  निश्चय नै न शक्तः  सकिदनं 
वृकोद्रः  भीमसेनले अहं  म प्राह  भने 

मातुखेयं  मामाका छोरा युधि  युद्धमा 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! एक दिन भीमसेनले मामाका छोरा भगवान् श्रीकृष्णलाई सम्बोधन 
गर्दै भने हे माधव ! म युद्धमा जरासन्धलाई जित्न सक्दिनं। 


रामालन्द्री टीका 


८७९८ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 
रात्रोज॑न्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम्। 
पाथमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः ॥ ५२॥ 





पढार्थ जीवितं च  त्यो बाँचिरहेको पाथंम्  पृथापुत्र भीमलाई 
रात्रोः  शत्रुं जरासन्धको कुरा पनि आप्याययन्  उत्साहित गर्दै 
जन्ममृती  जन्म र मृत्यु र विद्धान्  बुमनुभएका अचिन्तयत्  कसरी यसलाई 
जराकृतं  जरा नामकी हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले ट्क्राट्क्रा पार्ने भनी सोच्न 
राक्षसीले गर्दा स्वेन तेजसा  आफ्नो तेजले लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णलाई जरासन्धको जन्म र मृत्युको रहस्य थाहा धियो । जरा नामकी 
राक्षसीले उसको शरीरका दुई ट्क्रा जोडेर जीवनदान दिएको कुरा पनि उहांलाई थाहा थियो । 
त्यसै कारण आफनो तेजले भीमसेनको शरीरमा उत्साह भेर जरासन्धलाई कसरी ट॒क्राटुक्रा पार्न 
भनी उहाँ सोच्न लाग्नुभयो । 


सजञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघद्ांनः। 
दरांयामास विरपं पारयन्निव संज्ञया ॥ ४३॥ 





पदार्थ उपाय संज्ञया  इसाराले 
अमोघदहांनः  निर्बाध सञ्चिन्त्य  विचार गरेर भीमस्य  भीमसेनलाई 
ज्ञानस्वरूप भगवान्ले विटपं  एउटा वृक्षको हाँगालाई दशयामास  देखाउनुभयो 
अरिवधोपायं  शत्रुनाशको पाययन् इव  चिरे ४ गरी 


ताक्यार्थ निर्बाध ज्ञानस्वरूप भगवान्ले विचार गरेर शत्रुनाशको उपाय निश्चय गर्नुभयो र 
एउटा रुखको हाँगालाई बिचबाट चिरेर भीमसेनलाई देखारदे जरासन्धलाई मारने उपाय सड़त 
गर्नुभयो । 


तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः। 
गृहीत्वा पादयोः शत्रं पातयामास भूतले ॥ ४४॥ 





पढार्थ तत्  त्यो सड़त शत्रुं  शत्रु जरासन्धलाई 
महासत्त्वः  महापराक्रमी विज्ञाय  बुेर भूतठे  भुददैमा 

प्रहरतां वरः  युद्ध गर्न सिपालु पादयोः  दुब खुट्रामा पातयामास  लडाए 
भीमः  भीमसेनले गृहीत्वा  समातेर 


ताक्यार्थ अति पराक्रमी र युद्ध गर्न सिपालु भीमले पनि भगवान्को इसारालाई बुखेर शत्रुको 
दुबे खुरा समाई उसलाई भुर्देमा लडाए। 


रामालन्द्री टीका 


८७९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 


एकं पादं पदाक्रम्य दोभ्यांमन्यं प्रगृह्य सः। 
गुदतः पाययामास शाखामिव महागजः ॥ ४५॥ 





पदार्थ आक्रम्य  कुल्चेर शाखाम् इव  रुखका हांगालाई 
सः  ती भीमले अन्यं  अर्को खुद्रालाई क 

पदा  एउटा खुद्राले दोभ्यांम्  दुबे हातले गुदतः  मलद्रारतिराट 

एक  जरासन्धको एउटा प्रगृह्य  समातेर पारयामास  चिरिदिए 

पादं  खुदा महागजः  मत्त हात्तीले 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि भीमले जरासन्धको एउटा खुद्रालाई आफ्ना खुद्राले थिचे र अर्को खुद्रालाई 
दुबे हातले समातेर मत्त हात्तीले रुखको हाँगा चिरे ४ उसको शरीरलाई मलद्रारतिरबाट चिरिदिए। 


एकपादोरुवृषणकयियृष्टस्तनां सके । 
एकबाहक्षिभरूकर्णे शके ददुः प्रजाः ॥ ४६॥ 


पदार्थ तिघ्रा, अण्डकोश, कम्मर, राकठे  दई टक्रा 
प्रजाः  प्रजाहरूले पिठ, स्तन र काँध तथा ददुञ्युः  देखे 
एकपादोरुवृषणकयिपृष्ठ एकबाहक्षिभ्रकर्णेँ  एउटा हात, 

स्तनांसके  एउटाएउटा खुदा, आंखा, आंखीरभौँ र कान भएको 





ताक्यार्थ त्यस वेला प्रजाहरूले जरासन्धको शरीरको एकएक ओटा खुदा, तिघ्रा, अण्डकोश, 
कम्मर्, पिष, स्तन, काँध, हात, आंखा, ओंखीभौँं र कान भएका दुई ट्क्रा देखे । 


हाहाकारो महानासीन्निहते मगघेश्वरे । 
पूजयामासतुभींमं परिरभ्य जयाच्युतो ॥ ४७ ॥ 


पढार्थ हाहाकारः  हाहाकार परिरभ्य  अंगालो हालेर 
मगघेश्वरे  मगधराज जरासन्ध आसीत्  भयो पूजयामासतुः  सत्कार गर्नुभयो 
निहते  मारिएपछि जयाच्युतो  अर्जुन र श्रीकृष्णले 

महान्  ठलो भीमं  भीमसेनलाई 





ताक्यार्थ मगधराज जरासन्धको मृत्यु भएपचछि त्यहाँ ठुलो हाहाकार हून लाग्यो । अर्जुन र 
श्रीकृष्णले भीमसेनलाई अंगालो हालेर सत्कार गर्नुभयो । 


सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावनः। 
अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः ॥ 
मोचयामास राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४८॥ 


रामालन्द्री टीका 


८०० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७२ 
पदार्थ सहदेवं  सहदेवलाई जरासन्धद्रारा 

भूतभावनः  सम्पूर्ण प्राणीका मगधानां  मगधवासीहरूको संरुद्धाः  थुनिएका थिए 
सृष्टिकर्ता पतिं  राजाका रूपमा राजन्यान्  ती राजाहरूलाई 
अमेयात्मा  सर्वशक्तिमान् अभ्यषिञ्चत्  अभिषेक कारागारबाट 

प्रभुः  सर्वसमर्थ गर्ुभयो र मोचयामास  मक्त गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले ये  जुन राजाहरू 

तत्तनयं  त्यो जरासन्धका छोरा मागधेन  मगधनररेश 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि सम्पूर्ण प्राणीका सुष्टिकर्ता सर्वशक्तिमान् र सर्वसमर्थं भगवान् श्रीकृष्णले 
जरासन्धका छोरा सहदेवलाई मगध देशको राजाका रूपमा अभिषेक गर्नुभयो र जरासन्धद्रारा 
थुनिएका राजाहरूलाई कारागारबाट मुक्त गर्नुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दहामस्कन्धे 
जरासन्धवधो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


४८०२ 


अध्याय ७३ 


अथ त्रिसप्ततितमोऽध्यायः 


भगवान् श्रीकृष्णद्रारा जरासन्धको जेलबाट छुटाइएका राजाहरूको बिदा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
 भ न्स .   

अयुते दे शतान्यष्टो लीरया युधि निनजिंताः। 

ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मल्वाससः ॥ १॥ 


पदार्थ 
युधि  युद्धमा 
टीलया  सजिलै 


निजिंताः  जितिएका 
अयुते दवे  दुर अयुत बीस 


हजार 

अष्टो शतानि  आठ सय 

४ 

तेती 

गिरिद्रोण्यां  गिख्रणी नामक 
ठाउंमा थुनेर राखिएका 





मलिनाः  मैलो शरीर र 
मल्वाससः  मैला कपडा 
लगाएका राजाहरू त्यहाँंबाट 
निगंताः  बाहिर निस्किए 


ताक्यार्थ जरासन्धद्रारा युद्धमा सजिलै जितिएका बीस हजार आठ सय राजाहरू गिखद्रणी 
नामक ठरमा थुनैर राखिएका धथिए। मैलो शरीर भएका अनि मैला कपडाहरू लगाएका ती 
राजाहरू त्यहाँबाट बाहिर निस्किए। 


क्षामः शुष्कवदनाः संरोधपरिकरिंताः। 


ददुस्ते घनक्यामं पीतकोशेयवाससम् 


र 


श्रीवत्साडं चुबाहुं पद्मगभांरुणेक्षणम् । 


चारुप्रसन्नवदृनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३॥ 


पद्महस्तं गदाराद्वरथ्गैरुपलक्षितम् । 
किरीर्हारकरटककरिसूत्राङ्गदाचितम् ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

ुतक्षामाः  भोकले दुर्बल 
बनेका 

रुष्कवदनाः  मुख सुकेका 
संरोधपरिकरिंताः  बन्दी 


पीतकोरोयवाससं  रेशमी 
पीताम्बर धारण गर्मुभएका 
श्रीवत्साङ्कं  श्रीवत्स चिहले 
युक्त हुनुभएका 

चतुबाहुं  चारहातले युक्त 


बनादएका कारण खिन्न भएका पदूमगभांरुणेक्षणं  कमलको 


ते  ती राजाहरूले 


भित्री दलजस्तो अरूण रङ्गका 


कारयवासस्म्॥ २॥ 


आंखा भएका 
चारुप्रसन्नवद्नं  सुन्दर र 
प्रसन्न अनुहार भएका 
स्फुरन्मकरकुण्डलं  कानमा 
चम्किला गोहीआकारका 
कुण्डल लगाउनुभएका 
पद्महस्तं  हातमा कमल 





रामालन्द्री टीका 


४८०२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 
लिनुभएका किरीटदहारकटककरिसूत्राङ्गदा घनश्यामं  मेघको जस्त 
गदाशद्खरथ्गैः  गदा, शडख र चितं  सुन्दर मुकुट, हार, श्यामवर्णं भएका भगवान् 
चक्रले बाला, करधनी र बाजु श्रीकृष्णलाई 

उपलक्षितं  सुशोभित हुनुभएका पहिरिनुभएका ददुश्ुः  देखे 





ताक्यार्थ लामो समयसम्म थुनिएकाले भोक र प्यासले दुर्बल भएका र बन्दी बनाइएका कारण 
खिन्न भएका ती राजाहरूले मेघको जस्तो श्यामवर्णं भएका, पीताम्बरधारी भगवान् श्रीकृष्णलाई 
देखे। भगवान्ले हृदयमा श्रीवत्स चिह्न अनि चार हातमा शङ्ख, चक्र, गदा र कमल धारण 
गर्नुभएको थियो । त्यसै गरी कमलको भित्री दलजस्तो अरुण रङ्गका ओंँखा, अत्यन्त सुन्दर र 
प्रसन्न अनुहार भएका र कानमा गोही आकारका चम्किला कुण्डल लगाउनुभएका भगवान्ले 
सुन्दर मुकुट, हार, बाला, करधनी र बाजु पहिरिनुभएको धियो । 


भ्राजदरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । 

पिबन्त इव चक्ुभ्यां लिहन्त इव जिह्या ॥ ५॥ 
जिघ्न्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुमिः। 
प्रणेमुहंतपाप्मानो मूधभिः पादयोर्हरेः ॥ ६॥ 


पढार्थ पादयोः  दुबै चरणमा रम्भन्तः इव  अंगालो मार्न 
भ्राजदरमणिग्रीवं  चमचम चक्षुर्भ्यां  दुबै आंखाले लागेजस्ता 

चम्किने कोस्तुभमणि गलामा पिबन्तः इव  उहाँ लाई नै पिउन हतपाप्मानः  भगवान्को 
धारण गर्नुभएका लागेजस्ता दर्शनमात्रले पापनाश भएका ती 
वनमालया  वैजयन्ती मालाले जिहया  जिभ्राले राजाहरूले 

निवीतं  विभूषित हुनुभएका लिहन्तः इव  चाटन लागेजस्ता मृधमिः  शिर एुकाएर 
भगवान् श्रीकृष्णलाई बन्दी नासाभ्यां  नाकले प्रणेमुः  प्रणाम गरे 
राजाहरूले देखे जिघ्रन्तः इव  सुंघ्न लागेजस्ता 

हरेः  भगवान् श्रीकृष्णका बाहुभिः  हातहरूले 





ताक्यार्थ गलामा चमचम गर्ने कौस्तुभमणि र वैजयन्ती माला धारण गर्नुभएका भगवान्को 
दर्शन मात्रले पापनाश भएका ती बन्दी राजाहरूले शिर निहुराएर उहाँ लाई प्रणाम गरे । त्यस वेला 
ती राजाहरूले आंँखाले भगवान्को रूप पिउन, जिभ्राले उहाँ लाई चाटन, नाकले उहांलाई सुंघ्न र 
हातहरूले भगवान्लाई अँगालो हाल्न खोजेका हुन् कि जस्तो लाग्यो । 


कृष्णसन्दरशानाहादध्वस्तसंरोधनक्टमाः। 
प्रराशंसुहंषीकेदां ९९  मीभिं प्राञ्जलयो ् 
प्ररशारांसुहषीकेशं गीभिंः प्राञ्जलयो नृपाः ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ जेलमा धुर्निंदाको पीडा भुलेका 
कृष्णसन्दशंनाह्यादष्वस्तसंरोधन नृपाः  राजाहरूले 
क्ठमाः  भगवान् श्रीकृष्णको प्राञ्जलयः  अंजुली जोडेर 


८८०४ 
अध्याय ७३ 


हृषीकेशं  इन्दरियहरूका 
मालिक श्रीकृष्णलाई 
प्रराशंसुः  स्तुति गर्न लागे 





दर्शन गर्व पाडंदाको आनन्दले गीभिं  आफनो वाणीले 


ताक्यार्थ भगवान्को दर्शन गर्न पाडँदाको आनन्दले जेलमा धुनिंदाको सबे पीडा भुलेका ती 
राजाहरूले दुबे हात जोडेर श्रीकृष्णको स्तुतिगान गर्न लागे । 


राजान ऊचुः राजाहरूले भने 
९ 


नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नातिंहरान्यय । 


प्रपन्नान् पाहि नः कृष्ण निर्विण्णान् घोरसंसृतेः॥ ८॥ 
पदार्थ देव 


संसारबाट 
प्रपन्नातिंहर  हे शरणमा कृष्ण  हे श्रीकृष्ण भगवान् निरविण्णान्  विरक्त भएका 
परेकाहरूको दुःखकष्ट हरिदिने ते  हजुरलाई प्रपन्नान्  शरणमा आएका 
अन्यय  हे अविनाशी नमः  नमस्कार छ नः  हामीलाई 

देवदेवेश  हे देवताहरूका पनि घोरसंसृतेः  जन्ममूत्युरूप पाहि  रक्षा गर्नुहोस् 
ताक्यार्थ शरणमा परेकाहरूको सम्पूर्ण दुःखकष्ट हरण गरिदिने, देवताका पनि ईश्वर हे 
अविनाशी कृष्ण भगवान् ! हजुरलाई नमस्कार छ । जरासन्धको बन्धनबाट मक्त भएका हामीहरू 
संसारदेखि विरक्त भएर हजुरको शरणमा आएका छँ, हाम्रो रक्ना गर्नुहोस् । 





नैनं नाथान्वसूयामो मागधं मधुसूदन । 
अनुग्रहो यद् भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विंभो ॥ ९॥ 


पदार्थ एनं  यस राज्ञां  हामी राजाहरूको 
नाथ  हे मालिक मागधं  जरासन्धलाई राज्यच्युतिः  राज्य खोसिनु 


न अन्वसूयामः  दोष दिदेनौ भवतः  हजुरको 

यत्  किनभने अनुग्रहः  अनुग्रहनेहो 
ताक्यार्थ हे मालिक, हे सर्वव्यापक मधुसूदन भगवान् ! यस जरासन्धप्रति हाम्रो कुनै रिस छैन, 
किनभने यसले हामीहरूको राज्य खोस्नु पनि हजुरक अनुग्रह हो । 


मधुसूदन  हे मधुसूदन 
विभो  हे सर्वव्यापक प्रभ 





राज्येदवर्यमदोन्नद्धो २      
राज्येरवयंमदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृपः। 
त्वन्मायामोहितोऽनित्या मन्यते सम्पदोऽचलाः ॥ १०॥ 


पदार्थ राज्येर्वयंमदोन्नद्धः  राज्यको ेश्वर्यरूपी मदले उन्मत्त भएको 


रालालन्द्री टीका 


८८०५ 


दशम स्कन्ध 
नृपः  राजाले 
श्रेयः  कल्याण 


 ् 
न विन्दते  प्राप्त गर्देन 


श्रीमद्भागवत 


त्वन्मायामोहितः  हजुरको 
मायाले मोहित भएको त्यसले 
अनित्याः  अनित्य 


अध्याय ७३ 


सम्पदः  सम्पत्तिहरूलाई पनि 
अचलाः  अविनाशी 
मन्यते  मान्दछ 


ताक्यार्थ राज्यको एेश्वर्यरूपी मदले उन्मत्त भएको राजाले कल्याणको मार्ग प्राप्त गर्न सक्दैन। 
किनभने हजुरको मायाद्रारा मोहित भएको त्यसले अनित्य सम्पत्तिलाई पनि नित्य मान्दछ। 


मृगतुष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकारायम् । 
एवं वैकारिकीं मायामयुक्ता वस्तु चक्षते ॥ ९९ ॥ 


पदार्थ किरण लाई   नाशवान् 

यथा  जसरी उद्कारायम्  पानीको पोखरी मायां  मायिक प्रकृतिलाई 
बालाः  अज्ञानी बालकटरूले मन्यन्ते  मान्दछन् वस्तु  सत्यवस्तु 
मृगतुष्णां  मृगमरीचिका एवं  त्यसै गरी चक्षते  मान्दछन् 





बालुवामा टल्किएको सूर्यको अयुक्ताः  अज्ञानीहरूले 


ताक्यार्थ जसरी अज्ञानी बालकहरूले मृगमरीचिकालाई ने पानीको पोखरी सम्खन्छन्, त्यसै गरी 
अज्ञानीहरूले पनि नाशवान् मायिक प्रकृतिलाई सत्य सम्थिन्छन्। 


वयं पुरा श्रीमदनष्टदुष्टयो 
जिगीषयास्या इतरेतरस्पृधः। 
घ्नन्तः प्रजाः स्वा अतिनिघृणाः प्रभो 
मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुमंदाः ॥ १२॥ 





पदार्थ मदले बुद्धि भ्रष्ट भएका पुरा  पहिले 

प्रभो  हे प्रभु पुरः  अगाडि रेका स्वाः  आप्ना 

अस्याः  यी पृथिवीलाई मृत्युं  कालरूप प्रजाः  प्रजाहरूलाई युद्धमा 
जिगीषया  जित्ने इच्छाले त्वा  हजुरलाई लगाएर 

इतरेतरस्पृधः  एकआपसमा अविगणय्य  वास्ता नगरे घ्नन्तः  मारदै 

लडिरहने दुमंदाः  उन्मत्त भएका अतिनिघुणाः  अति घृणित 
श्रीमदनष्टदुष्टयः  सम्पत्तिको वयं  हामीहरूले कार्य गयौँ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! धनसम्पत्तिको घमन्डले उन्मत्त भएका हामीहरू पहिला पृथिवीलाई जितने 
इच्छाले एकआपसमा लडरहन्थ्योँ । अगाडि रहेका कालस्वरूप हजुरलाई समेत कुनै वास्ता नग्न 
हामीहरूले आपफ्ना प्रजाहरूलाई युद्धमा लगाएर मार्दै अत्यन्त घृणित काम गययौँ। 


रामालन्द्री टीका 


४८०६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 


त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तवीर्येण विचालिताः ्रियः। 
काठेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदर्पांचरणो स्मराम ते ॥ १३॥ 


पढार्थ भवतः  हजुरको विनष्टदपांः  घमन्ड नष्ट 
कृष्ण  हे श्रीकृष्ण अनुकम्पया  कृपाका कारण भएका 
अद्य  आज काठेन तन्वा  हजुरको ते एव  तिनै हामीहरू 
गभीररंहसा  गहन वेग र॒ शरीररूप कालद्रारा ते  हजुरका 

दुरन्तवीर्येण  न 
न  अति पराक्रम श्रियः  सम्पत्तिबाट चरणो  दुई पाउको 
भएको विचालिताः  अलग्गिएकाले स्मरामः  स्मरण गर्द 





ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण भगवान् ! अति गहन गति र पराक्रम भएको हजुरको कालरूप शरीरले 
आज हामी श्रीहीन भएकाले हजुरको कृपाका कारण हाम्रो घमन्ड नष्ट भएको छ । अतः अब 
हामी हजुरका चरणकमलको स्मरण गर्वं । 


अथो न राज्यं मृगतृष्णिरूपितं देहेन शरवत् पतता रुजां भुवा । 
उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रियाफलं प्रेत्य च कणरोचनम् ॥ १४ ॥ 









भ  
पदार्थ र  नाश भट्रहने कणरोचनं  सुन्नका लागि मात्र 
 रुजां ५ 
अथो  त्यसकारण रुजां  रोगको प्यारो शरीरलाई 
 अ १९ 
विभो  हे प्रभु भुवा  घर भएको प्रत्य  त्यागेर 





मृगतृष्णिरूपितं  मृगतृष्णा  शरीरले क्रियाफलं च  कर्मको फल 
जस्तो उपासितव्यं  उपभोग गर्न स्वर्ग आदि लोकको सुख पनि 
रार्वत्  निरन्तर राज्यं  राज्यसुख र न स्पृहयामहे  चाहेदैनौँ 


वाक्यार्थ हे प्रभु ! अब हामी मृगतृष्णा जस्तो असत्य, निरन्तर नाश भड्रहने रोगको घर भएको 
शरीरद्रारा उपभोग गरिने राज्यसुखको कामना गर्वैनौँ। यतिमात्र होदन, सुन्नमा मात्र राम्रो लाग्ने 
शरीरलाई त्यागेर पाइने स्वर्ग आदि लोकको सुख भोग्ने पनि हामीलाई कुनै चाहना कैन । 


तं नः समादिद्योपायं येन ते चरणान्नयोः। 
स्मृतियंथा न विरमेदपि संसरतामिह ॥ १५॥ 





पदार्थ नः  हामीहरूको मनवबाट तं त्यो 

येन  जुन उपायले ते  हजुरको उपायं अपि  उपाय पनि 
यथा  जसरी चरणाब्जयोः  चरणकमलको समादिश  बताइदिनुहोस् 
इह  यस संसारमा स्मृतिः  सम्ख्ना 

संसरतां  घुमिरहेका न विरमेत्  नहराओस् 


रामालन्द्री टीका 


८०७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 


ताक्यार्थ अब हामीलाई कृपा गरेर त्यस्तो उपाय बताइविनुहोस्, जसले गर्दा हाम्रो मनबाट 
हजुरका चरणकमलको सम्ख्ना कटिल्यै नहराओस्। 


कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । 


प्रणतक्टेङानाराय गोविन्दाय नमो नमः ॥ १६॥ 


पढार्थ परमात्मने  पख्रह्मस्वरूप  भगवान्लाई 

प्रणतक्ठेरानाशाय  नमस्कार वासुदेवाय  वसुदेवनन्दन नमो नमः  बारम्बार नमस्कार 
गर्नैको दुःखकष्ट नाश गरिदिने कृष्णाय  प्राणीमात्रलाई मोहित छ 
हरये  शरणमा आएकाहरूको पर्ने 

सन्ताप हरण गरिदिने गोविन्दाय  गोविन्द 


ताक्यार्थ नमस्कार गर्नैको दुःखकष्ट नाश गरिदिने, शरणमा परेकाहरूको सबे सन्ताप हरिदिने, 
प्राणीमात्रलाई मोहित पार्त, परब्रह्मस्वरूप वसुदेवनन्दन भगवान् गोविन्दलाई बारम्बार नमस्कार छ । 





श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
संस्तूयमानो भगवान् राजमि्ुंक्तबन्धनेः। 
तानाह करुणस्तात शरण्यः शलक्ष्णया गिरा ॥ १७ ॥ 





पढार्थ संस्तूयमानः  स्तुति भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
तात  हे प्रिय परीक्षित् गरिनुभएका सलक्ष्णया  मधुर 

मुक्तबन्धनः  कारागाराट मुक्त शरण्यः  शरणमा परैकाहरूको गिरा  बोलीले 

भएका कल्याण गर्न तान्  ती राजाहरूलाई 
राजभिः  राजाहर्द्रारा करुणः  दयालु आह  भन लाग्नुभयो 


तवाक्यार्थ हे राजा परीन्षित् ! जरासन्धको कारागारबाट मुक्त भएका राजाहरूले यसप्रकार स्तुति 
गरिसकेपचछि परमदयालु भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्णले मिठो बोलीमा ती राजाहरूलाई यसो भन्न 
लाग्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
अद्यप्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेूवरे । 
सुद्ढा जायते भक्तिवांढमारशंसितं तथा ॥ १८ ॥ 


पदार्थ इच्छा गरिएको छ अद्यप्रभृति  अबदेखि 
भूपाः  हे राजाहरू तथा  त्यो अखिले्वरे  सबैको शासक 
आशंसितं  तिमीहर्द्रारा जो बाढं  ठिक छ आत्मनि  आत्मस्वरूप 


रामालन्द्री टीका 


८०८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 
मयि  म श्रीकृष्णमा सुदटा  निश्चल जायते  हने 
वः  तिमीहरूको भक्तिः  प्रेम 


वाक्यार्थ हे राजाहरू ! तिमीहरूले जस्तो इच्छा गरेका छौ, त्यो ठिक हो त्यसै अनुसार अबदेखि 
संसारको एक मात्र शासक, आत्मस्वरूप म श्रीकृष्णमा तिमीहरूको निश्चल प्रेमभक्ति हुने । 


दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभाषिणः। 
श्रयेश्वय॑मदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम् ॥ १९॥ 


पदार्थ निश्चय गरिएको कुरा उन्माद्क  उत्तेजनाको कारण 
भूपाः  हे राजाहरू दिष्ट्या  अति राभ्रो छ भएको 
भवन्तः  तिमीहरू श्रयेश्वयंमदोन्नाहं  धन पश्य  हेर 


ऋतभाषिणः  सत्यवादी छौ सम्पत्ति र राज्यश्रीको संवृद्धि 
व्यवसितं  तिमीहरुद्रारा नृणां  मानिसहरूका निम्ति 


ताक्यार्थ हे राजाहरू ! सत्यवादी तिमीहरूले जे निश्चय गरेका छी, त्यो ठिके हो। किनभने 
धनसम्पत्ति र राज्यश्रीको संवृद्ध मानिसहरूलाई उन्मत्त बनाउने कारण बनेको देखिन्छ । 





नद ् भ ् ् म 
देहयो नहुषो वेनो रावणो नरकोऽपरे । 
श्रीमदाद् भ्रंशिताः स्थानाद् देवदेत्यनरेशवराः ॥ २०॥ 





पदार्थ   नरकासुर उन्मादले 

हेहयः  हैहय अपरे  अरू स्थानात्  आफ्नो पदबाट 
नहुषः  नहष देवदेत्यनरेश्वराः  देवता, दानव ्रंडिताः  गिरेका थिए 
वेनः  वेन र राजाहरू 

रावणः  रावण श्रीमदात्  धनसम्पत्तिको 


ताक्यार्थ हैहय, नहुष, वेन, रावण, नरकासुर लगायत अन्य धैरे देवता, दैत्य र राजाहरू 
धनसम्पत्तिको उन्मादले उन्मत्त भएर आफनो राज्यपदबाट गिरेका थिए। 


भवन्त एतद् विज्ञाय देहादयुत्पादयमन्तवत्। 
मां यजन्तोऽध्वरे्यक्ताः प्रजा धर्मेण रक्षथ ॥ २९॥ 


पढार्थ अन्तवत्  नाशवान् हो भन्ने यजन्तः  पूजा गर्दै 
भवन्तः  तिमीहरूले विज्ञाय  जानेर धर्मेण  धर्मपूर्वक 
एतत्  यो युक्ताः  संयमित बनेर प्रजाः  प्रजाहरूको 
उत्पाद्यं  उत्पत्तिशील अध्वरैः  यज्ञहरूद्रारा रक्षथ  रक्षा गर्न 
देहादि  शरीर आदिलाई मां  मेरो 





रामालन्द्री टीका 


८४८०९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 


ताक्यार्थ तिमीहरूले यी शरीर आदि उत्पनन हुने र नाश हुने वस्तु हुन् भन्ने बुफेर संयमी बनी 
यज्ञहरू गर्दै मेरो पूजा गर्न र धर्मपूर्वक प्रजाहरूको रक्ना गरन् । 


सन्तन्वन्तः प्रजातन्तून् सुखं दुःखं भवाभवो । 
प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ ॥ २२॥ 


पदार्थ भवाभवो  जन्ममृत्यु मच्चित्ताः  ममा चित्त लगाएर 
प्रजातन्तून्  वंशपरम्परा पराप्तं प्राप्तं च  जजे प्राप्त विचरिष्यथ  घुम्नू जीवन 
सन्तन्वन्तः  अधि बढारदे हुन्छ त्योत्यो बिताउनू 

सुखं दुःखं  सुखदुःख सेवन्तः  भोग गर्दै 





ताक्यार्थ वंशपरम्परालाई अधि बढारदे सुखदुःख, जन्ममृत्यु जेजे प्राप्त हृन्छ, त्यसलाई 
उपभोग गर्न र ममा चित्त लगाएर विचरण गर्वे जीवन बिताउन्। 


उदासीनार्च देहादावात्मारामा धृतव्रताः । 
मय्यावेश्य मनः सम्यङ्मामन्ते बह्म यास्यथ ॥ २६॥ 





पदार्थ तिमीहरूले अन्ते  अन्तकालमा 
देदादो  शरीर आदिमा मयि  ममा ब्रह्य  परत्रह्मस्वरूप 
उदासीनाः  आसक्ति नभएका सम्यक्  राम्रोसंग मां  मलाई 
आत्मारामाः  आफैमा रमाउने मनः  चित्त यास्यथ  प्राप्त गर्नदछछो 
धृतव्रताः च  नियम पालन गर्ने आवेश्य  लगाएर 


ताक्यार्थ शरीर र शरीर सम्बन्धी स्त्रीपुत्र आदिमा कुनै प्रकारको आसक्ति नभएका तिमीहरूले 
आफैमा रमाउने, शास्त्रका नियमलाई पालन गर्ने र मनलाई नियन्त्रण गरी ममा नै लगादरहने गयौ 
भने तिमीहरूले अन्तकालमा परब्रह्म परमात्मा मलाई प्राप्त गर्ने । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यादिङ्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेरुवरः। 
तेषां न्ययुङ पुरुषान् स्रियो मज्जनकमणि ॥ २४॥ 


पढार्थ इति  यस्तो पुरुषान्  दासहरू र 
भुवनेश्वरः  संसारका मालिक आदिश्य  आदेश दिएर स्त्रियः  दासीहरूलाई 
भगवान् कृष्णः  भगवान् तेषां  ती राजाहरूको न्ययुङ्क  खटाउनुभयो 
श्रीकृष्णले मज्जनकमणि नुहाइधुवाइ गर्ने 

नृपान्  राजाहरूलाई काममा 





रामालन्द्री टीका 


४८१० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 


ताक्यार्थ संसारका मालिक भगवान् श्रीकृष्णले राजाहरूलाई यस्तो आदेश दिएर तिनीहरूको 
नुहादइधुवादइ गर्न प्रशस्त दासदासीहरू खटाउनुभयो । 


सपर्यां कारयामास सहदेवेन भारत । 


अ अ नर,   न 


नरदवाचतवस्त्रभूष्षणः स्राग्वरुपनंः ॥ २५ ॥ 


पढार्थ नरदेवाचितः  राजाहरूका चन्दनहरूले 

भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् निम्ति गरिने सपयां  स्वागतसत्कार 
भगवान् श्रीकृष्णले वस्त्रैः  वस्त्रहरूले कारयामास  गराउनुभयो 
सहदेवेन  जरासन्धको छोरो भूषणेः  गहनाहरूले 

सहदेवद्रारा सखग्विलेपनेः  माला र 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णले जरासन्धको छोरो सहदेवलाई लगाएर 
राजोचित वस्त्रआभूषण, माला, चन्दन आदिद्रारा तिनीहरूको स्वागत सत्कार गराउनुभयो । 


भोजयित्वा वरान्नेन सुस्नातान् समलङ्कुतान् । 
    र,   
भोगेर्च विविधेयुक्तास्ताम्बूलायेनृपोचितेः ॥ २६॥ 





पदढार्थ भोजनका परिकार उचित 

भोजयित्वा  ०२ 
सुस्नातान्  नुहाईइ धुवाइ गरेका भोजायत्वा  खुवाएर भोगः च  भोगहरूले समेत 
समलङकुतान्  सजिसजाड ताम्बूलायेः  पान, सुपारी आदि युक्ताः  सन्तुष्ट गराउनुभयो 
भएका ती राजाहरूलाई विविधेः  अनेक किसिमका 
वरान्नेन  मिठामिग नृपोचितेः  राजाहरूका निम्ति 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले राम्रोसंग नुहादधुवाइ गरी सजिसजाउ भएका ती राजाहरूलाई 
मिठामिठ परिकार खुवादसकेपछि पान, सुपारी आदि राजाहरूका निम्ति उचित विभिन्न भोग्य 
वस्तुहरूले समेत सन्तुष्ट गराउनुभयो । 


ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डलाः । 
विरेलुमाचिताः कटेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहाः ॥ २७॥ 


पदार्थ मृष्टकुण्डलाः  राम्राराम्रा ग्रहाः  ग्रहहरू चम्किए 
मुकुन्देन  भगवान् मुकुन्दद्रारा कुण्डलहरू लगाएका यथा  जसरी 

पूनिताः  सम्मानित गरिएका ति ती विरेजुः  शोभायमान देखिए 
क्लेशात्  दुःखबाट राजानः  राजाहरू 

मोचिताः  मुक्त भएका प्रावृडन्ते  वर्षको अन्तमा 





रामालन्द्री टीका 


४८११ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 


तवाक्यार्थ यसप्रकार भगवान् मुकुन्दबाट सम्मानित भएका र कारागारबाट मूक्त भएका ती 
राजाहरू चम्किला कुण्डल आदि गहना पहिरिंदा वर्षाकालको अन्तमा चम्किएका ताराहरू फ 
शोभायमान देखिए । 


रथान् सदृश्वानारोप्य मणिकाञ्चनभूषितान् । 
प्रीणय्य सुनृतेवांक्येः स्वदेशान् प्रत्ययापयत् ॥ २८॥ 





पदढार्थ भएका वाक्यैः  वाणीहरूले 
मणिकाञ्चनभूषितान्  मणि र॒रथान्  रथहरूमा प्रीणय्य  खुसी गराएर 

सुनले सजाइएका आरोप्य  बसाएर स्वदेशान्  आआफनो देशमा 
सदश्वान्  राम्राराम्रा घोडाहरू सुनृतैः  मिठामिठा प्रत्ययापयत्  फर्काड्दिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान्ले ती राजाहरूलाई मणि र सुनले सजाइएका, राम्राराम्रा घोडाले 
युक्त भएका रथहरूमा चढाएर मिटो बोलीले खुसी गराई आआपनो देशमा फरकाद्पिनुभयो । 


त एवं मोचिताः कृच्छ्रात् कृष्णेन सुमहात्मना । 
ययुस्तमेव ध्यायन्तः कृतानि च जगत्पतेः ॥ २९॥ 





पढार्थ मोचिताः  मुक्त गरिएका तं एव च  उहांलाई पनि 

एवं  यसप्रकार ते  ती राजाहरू ध्यायन्तः  स्मरण गर्दै 
सुमहात्मना  परमात्मा जगत्पतेः  जगत्का मालिक ययुः  आआपफ्नो देश गए 
कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा भगवान् श्रीकृष्णद्रारा 

कृच्छ्रत्  दुःखबाट कृतानि  गरिएका लीला र 


वाक्यार्थ यसप्रकार परमात्मा भगवान् श्रीकृष्णद्रारा दुःखबाट मूक्त गरिएका ती राजाहरू 
भगवानूका लीला र रूपको स्मरण गर्दै आआप्नो देश गए । 


जगदुः प्रकृतिभ्यस्ते महापुरुषचेष्टितम् । 
यथान्वशासद् भगवांस्तथा चक्रुरतन्द्रिताः ॥ २० ॥ 





पदार्थ प्रकृतिभ्यः  प्रजाहरूलाई थियो 

ते  ती राजाहरूले आपनो जगदुः  सुनाए र तथा  त्यसै गरी 

देशमा गएर भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले अतन्द्रिताः  अल्छी नगरीकन 
महापुरुषचेष्टितं  भगवान्का यथा  जस्तो चक्रुः  गर्न लागे 

लीलाहरू अन्वशासत्  आज्ञा दिनुभएको 


ताक्यार्थ ती राजाहरूले आआफनो देशमा पुगेर आपफ्ना कर्मचारी एवं प्रजाहरूलाई भगवान्का 
लीलाहरू सुनाए र भगवान्को आज्ञा अनुसार अल्छी नगरीकन कर्म गर्न लागे। 


रामालन्द्री टीका 


४८१२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 


जरासन्धं घातयित्वा भीमसेनेन केरावः। 
पार्थाभ्यां संयुतः प्रायात् सहदेवेन पूजितः ॥ ३१॥ 





पढार्थ सहदेवेन  जरासन्धपुत्र संयुतः  युक्त हुनुभएका 
भीमसेनेन  भीमसेनद्रारा सहदेवद्रारा केरावः  भगवान् श्रीकृष्ण पनि 
जरासन्धं  जरासन्धलाई पूजितः  पूजित हुनुभएका प्रायात्  हस्तिनापुरतिर 
घातयित्वा  मारेर पाथाभ्यां  भीम र अर्जुने हिंदनुभयो 


ताक्यार्थ भीमसेनदारा जरासन्धलाई मार्नुभएका र जरासन्धको छोरो सहदेवद्वारा पूजित 
हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण पनि भीम र अर्जुनलाई साथेमा लिएर हस्तिनापुरतिर हिडनुभयो । 


गत्वा ते खाण्डवप्रस्थं शह्खान् दध्मुनिंतारयः। 
हषंयन्तः स्वसुहृदो दुहां चासुखावहाः ॥ २२॥ 





पदार्थ नजिकमा दुहंदां च  दुर्जनहरूलाई 
जितारयः  शत्रुहरूलाई जितेका गत्वा  पुगेर असुखावहाः  दुःखी बनाउने 
ते  ती वीरहरूले स्वसुहृदः  आप्ना प्रियजनलाई शङ्खान्  शडःखहरू 
खाण्डवप्रस्थं  इन्द्रप्रस्थको हषंयन्तः  खुसी पार्द दप्सुः  बजाए 


वाक्यार्थ शत्रुहरूलाई जितेका ती वीरहरूले इन्द्रप्रस्थ नजिकमा पुगेर प्रियजनहरूका लागि 
आनन्द दिने र दुर्जनहरूलाई दुःख दिने शङ्खघोष गर । 


तच्छत्वा प्रीतमनसं इन्दरपरस्थनिवासिनः। 
मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्तमनोरथः ॥ ३६॥ 


पदढार्थ निवास गर्ने जनहरू राजा  राजा युधिष्ठिरको 
तत्  त्यो शङ्खध्वनि प्रीतमनसः  अत्यन्त खुसी भएरआप्तमनोरथः च  मनोकामना 
श्रुत्वा  सुनेर मागधं  मगधराज जरासन्ध पूरा भएको 

इन्द्रप्रस्थनिवासिनः  इन्द्रप्रस्थमा शान्तं  मरिसकेको र मेनिरे  सम्पे 





ताक्यार्थ त्यो शङ्खध्वनिलाई सुनैर इन्दरप्रस्थमा बस्ने मानिसहरू अत्यन्त खुसी भए, किनभने 
उनीहरूले त्यो शङ्खघोषलाई जरासन्धको नाश र राजा युधिष्ठिरको कामना पूरा भएको सङ्तको 
रूपमा सम्दे। 


अभिवन्द्याथ राजानं भीमासंनजनादंनाः। 
सवंमाश्रावयाञ्चक्ुरात्मना यदनुष्ठितम् ॥ ३४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४८१३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७३ 
पदार्थ जनार्दनले यत्  जेजे 

अथ  त्यसपच्छि राजानं  राजा युधिष्ठिरलाई अनुष्ठितं  गरिएका थिए 
भीमाजुंनजनादंनाः  इनदरप्रस्थमाअभिवन्य  अभिवादन गरेर सवम्  वती सबै वृत्तान्त 
पुगेका भीम, अर्जुन र भगवान् आत्मना  आफूहरूद्वारा आश्रावयाञ्चक्रुः  सुनाउनुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि इन्द्रप्रस्थमा पुग्नुभएका भीम, अर्जुन र श्रीकृष्णले राजा युधिष्ठिरलाई 
अभिवादन गर्नुभयो र आपूहरूले गरेका सबै कामहरूको वृत्तान्त सुनाउनुभयो । 


निरम्य धममंराजस्तत् केशवेनानुकम्पितम् । 
आनन्दाश्चुकलां मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन ॥ ३५॥ 





पदार्थ   त्यो जरासन्धको वध आनन्दाश्चुकलां  हर्षका आंसु 
धर्मराजः  राजा युधिष्टिर भएको खबर मुञ्चन्  बगार्ददे 

पोः   

कंरावेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा निशम्य  सुनेर किञ्चन  केही पनि 
अनुकम्पितं  अनुग्रह गरिएको  प्रेमका कारण न उवाच  बोलेनन् 


ताक्यार्थ भगवानूद्रारा अनुग्रह गरी जरासन्धको वध गरिएको वृत्तान्त सुनेर खुसी भएका राजा 
युधिष्ठिरले प्रमका कारण आंँखाबाट हर्षका आंसु बगाद्रहे, उनले केही पनि बोलेनन्। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दङ्ञामस्कन्धे 


उत्तरार्धे कृष्णाद्यागमने त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४८१४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 


अथ चतुःसप्ततितमोऽध्यायः 
भगवान्को अग्रपूजा र शिशुपालको वध 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभोः। 
कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमवीत् ॥ १॥ 





पदार्थ वृत्तान्त र श्रुत्वा  सुनेर 

राजा युधिष्ठिरः  राजा तं  त्यस्ता प्रीतः  प्रसन्न भई 
युधिष्ठिरले विभोः  भगवान् तं  उहाँ लाई 

एवं  यसप्रकारको कृष्णस्य  श्रीकृष्णको अबवीत्  भनन लागे 
जरासन्धवधं  जरासन्धवधको अनुभावं च  लीलाप्रभाव 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार जरासन्धको वध र सर्वशक्तिमान् श्रीकृष्णका लीलाप्रभावहरू 
सुनेर प्रसननन भएका राजा युधिष्ठिरले भगवान्लाई भन्न लागे । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भने 

० न्रे, अ न 

ये स्युस्त्रेरोक्यरुरवः सर्वे रोकमहेङ्वराः। 
वहन्ति दुलभ रुन्ध्वा दिरसेवानुशासनम् ॥ २॥ 





पढार्थ लोकमहेश्वराः  इन्द्र आदि अनुशासनं  आज्ञा 

येजो लोकपालहरू लब्ध्वा  पाएर 

त्ेलोक्यगुरवः  तीनै लोकका स्युः  छन् तिनीहरू शिरसा एव  शिरले 

गुरु ब्रह्मा, महेश्वर आदि र॒ दुखुभं  सजिलै प्राप्त गर्न वहन्ति  धारण गर्दछन् 
ट 

सवं  सम्पूर्ण नसकिने हजुरको 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! त्रिलोकका गुरु ब्रह्मा, शङ्कर आदि र इन्द्र आदि लोकपालहरू दुर्लभ 
हजुरको आज्ञा पाएर त्यसलाई श्द्धापूर्वक शिरोपर गर्दछन् । 
 ् दीनानामीशमानिनाम् 
स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशामानिनाम् । 
घत्तेऽनुरासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ २॥ 


पदार्थ सः  त्यस्ता अरविन्दाक्षः  कमलनयन 
भूमन्  हे सर्वव्यापक प्रभु भवान्  हजुर भगवान्ले 


रालालन्द्री टीका 


८८१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 
दीनानाम्  शक्तिहीन भएर पनि अनुशासनं  आदेशलाई अत्यन्तविडम्बनम्  अत्यन्त 
ईरामानिनां  आफैलाई ईश्वर धत्ते  पालन गर्नुहुन्छ आश्चर्यको कुरा हो 

ठान्ने हामीहरूको तत्  त्यो 


ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक प्रभु! सर्वशक्तिमान् भएर पनि कमलनयन हजुरले दीनहीन भए तापनि 
आफूलाई ने ईश्वर मानने हामी जस्ताको आदेशलाई स्वीकार गर्नृहुन्छ । हजुरको यो लीला अत्यन्त 
आश्चर्यलाग्दो छ । 


न द्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः। 


९८८  ९, भ 


कमाभववतं तज हसते च यथा खेः॥ ४॥ 





पढार्थ बरह्मणः  परब्रह्मस्वरूप कर्मभिः  कर्मद्रारा 

हि  निश्चय नै परमात्मनः  परमात्माको न वधते  बददा पनि बद्दैन र 
एकस्य  नामरूपरहित एक तेजः  प्रभाव हसते च  घट्दा पनि घट्दैन 
अद्वितीयस्य  अद्वितीय कारण रेः यथा  सूर्यको जसरी 


ताक्यार्थ जसरी उदय र अस्तरूप कर्मद्रारा सूर्यको तेज घटबढ हँदेन, त्यसै गरी कुनै पनि 
कर्मले हजुरको महिमा घटने र बदन हदेन । किनभने हजुर नामरूपरहित अद्वितीय परमात्मस्वरूप 
ब्रह्म हुनुहुन्छ । 


न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । 
त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वेकृता ॥ ५॥ 


पढार्थ भक्तानां  भक्तहरूको तव इति च  तँ रतेरोहो 
अजित  कोटीद्रारा पनि जित्न पशूनां इव  अज्ञानी पशुहरूको भन्ने 

नसकिने जस्तो वेकृता  विपरीत 

माधव  हि माघव मम अहम् इति  म र मेरो हो नानाधीः  भेदयुक्त बुद्धि 

ते  हजुरका भन्ने र नवे  निश्चयनै हदैन 





ताक्यार्थ कोहीद्रारा पनि जित्न नसकिने हे माधव प्रभु ! पशुहरूको जस्तो श्यो महँरमेरोहोः 
तथा तं होस् र तेरो हो भन्ने भेदयुक्त विपरीत बुद्धि हजुरका भक्तहरूको हैदेन । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्त्वा यज्ञिये काठे वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः। 
कृष्णानुमोदितः पार्थो बाह्यणान् बह्मवादिनः ॥ ६॥ 
पढार्थ सः ती पार्थः  राजा युधिष्ठिरे 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


इति  यसप्रकार 
उक्त्वा  भनेर 
कृष्णानुमोदितः  भगवान् 
श्रीकृष्णको आज्ञा लिएर 


श्रीमद्भागवत 


यज्ञिये  राजसूय यज्ञ 
अनुकूलको 

काठे  समयमा 
बह्यवादिनः  ब्रह्मवादी 





४८१६ 
अध्याय ७४ 


युक्तान्  योग्य 

बाह्यणान्  ब्राह्मणहरूलाई 
ऋत्विजः  ऋत्विक्को रूपमा 
वव्रे  वरण गरे 


ताक्यार्थ यति भनिसकेपछि राजा युधिष्ठिरले भगवान्को अनुमति लिएर अनुकूल समयमा 
योग्य ब्रह्मवादी ब्राह्मणहरूलाई ऋत्विकूको रूपमा वरण गरे। 

द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर्गोतमोऽसितः। 

वसिष्ठङ्च्यवनः कण्वो मेत्रेयः कवषस्त्रितः ॥ ७॥ 

विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर्जमिनिः कतुः । 

पैलः पराशरो गर्गो वेशाम्पायन एव च ॥ ८॥ 

अथवां कश्यपो घोम्यो रामो भाग॑व आसुरिः । 


वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतब्रणः॥ ९॥ 











पदार्थ  त्रित कर्यपः  कश्यप 

दवेपायनः  कृष्णद्रैपायन विरवामित्रः  विश्वामित्र धघोम्यः  धौम्य 

भरद्वाजः  भरद्राज वामदेवः  वामदेव रामः  परशुराम 

सुमन्तुः  सुमन्तु सुमतिः  सुमति भागंवः  शुक्राचार्य 

गोतमः  गौतम जैमिनिः  जैमिनि आसुरिः  आसुरि 

असितः  असित क्रतुः  क्रतु वीतिहोत्रः  वीतिहोत्र 

वसिष्ठः  वसिष्ठ पलः  पैल मधुच्छन्दा  मधुच्छन्दा 
च्यवनः  च्यवन पराशरः  पराशर वीरसेनः  वीरसेन 

कण्वः  कण्व गगः  गर्ग अकृतव्रणः एव च  अकृतव्रण 
मेत्रेयः  मेत्रेय वेशम्पायनः  वैशम्पायन लगायतका ऋषिहरूलाई राजा 
कवषः  कवष अथवां  अथर्वा युधिष्ठिरले वरण गरे 





ताक्यार्थ त्यस क्रममा राजा युधिष्ठिरले कृष्णद्वैपायन, भरद्वाज, सुमन्तु, गौतम, असित, वसिष्ठ, 
च्यवन, कण्व, मैत्रेय, कवष, त्रित, विश्वामित्र, वामदेव, सुमति, जेमिनि, क्रतु, पैल, पराशर, गर्ग, 
वेशम्पायन, अथर्वा, कश्यप, धौम्य, परथ्युराम, भार्गव, आसुरि, वीतिहोत्र, मधुच्छन्दा, वीरसेन र 


अकृतव्रण आदि ऋषिहरूलाई वरण गरे। 
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपाद्यः। 
धृतराष्टः सहसुतो विदुरश्च महामतिः ॥ १०॥ 


रालालन्द्री टीका 


४८१७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 


ब्राह्मणाः कषत्रिया वेश्याः शूद्रा यज्ञदिदक्षवः । 
तत्रेयुः सव॑राजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ १९॥ 


पदार्थ महामतिः  बुद्धिमान् ।  वैश्यहरू 
नृप  ह राजा परीक्षित् विदुरः च  विदुर शद्राः  शूद्रहरू 
उपहूताः  आमन्त्रित गरिएका तथा  त्यसे गरी सवंराजानः  सम्पूर्ण राजाहरू 


दरोणभीष्मकृपाद्यः  द्रोणाचार्य, यज्ञदिदुक्षवः  यज्ञ टर्न चाहने राज्ञां  राजाका 

भीष्म पितामह, कृपाचार्यहरू अन्ये च  अरू पनि आमन्त्रित प्रकृतयः  कर्मचारी वर्गसमेत 
सहसुतः  छोराहरू दुर्योधन गरिएका तत्र  त्यहाँ यज्ञस्थलमा 
आदिले सहित भएका बराह्मणाः  ब्राह्मणहरू ईयुः  आए 

धृतराष्टः  राजा धृतराष्ट क्षत्रियाः  क्षत्रियहरू 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसै गरी त्यहं आमन्त्रित गरिएका द्रोणाचार्य, भीष्मपितामह, कृपाचार्य, 
दुर्योधन आदि छोराहरूले सहित धृतराष्ट्र र बुद्धिमान् विदुर पनि आद्रपुगे । राजसूय यज्ञको दर्शन 
गर्न चाहने आमन्त्रित नगरिएका ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शद्रहरू अनि विभिन्न देशका राजा र 
तिनका कर्मचारीहरू पनि त्यहं आद्पुगे । 


ततस्ते देवयजनं बाह्यणाः स्वणंलाद्गलेः। 
कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयाञ्चक्रिरे नृपम् ॥ १२॥ 





पदढार्थ ॥  सुनको हलोले नृपं  राजा युधिष्ठिरलाई 
ततः  त्यसपछि देवयजनं  यज्ञभूमि यथाम्नायं  वैदिक विधि 
ते ती वरण गरिएका कृष्ट्वा  जौतेर अनुसार 

ब्रह्मणाः  ब्राह्मणहरूले तत्र  त्यो यज्ञमा दीक्षयाञ्चकरिरे  दीक्षित गरे 





वाक्यार्थ त्यसपच्छि वरण गरिएका ती ब्राह्मणहरूले सुनको हलोले यज्ञभूमि जोते र राजा 
युधिष्ठिरलाई वैदिक विधि अनुसार यज्ञमा दीभ्षित गरे। 


हैमाः किरोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । 

इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चभवसंयुताः ॥ १३॥ 
सगणाः सिद्धगन्धवां विद्याधरमहोरगाः । 

मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणाः ॥ १ ॥ 
राजानश्च समाहूता राजपत्न्यङ्च सवंशः। 
राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डुसुतस्य वे ॥ १५॥ 


रालालन्द्री टीका 


७८१८ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 
पदार्थ रुद्रले सहित भएका खगकिन्नरचारणाः  पक्षी, 

वै  निश्चयनै इन्द्रादयः  इन्द्र आदि किन्नर र चारणहरू 

पुरा  पहिला लोकपालाः  लोकपालहरू समाहूताः  बोलाइएका 

यथा  जसरी सगणाः  आपफ्ना गणले सहित राजानः च  राजाहरू अनि 
वरुणस्य  वरुणको राजसूय भएका राजपत्न्यः च  रानीहरू समेत 
यज्ञमा सिद्धगन्धवांः  सिद्ध र सवंशः  सबै 

उपकरणाः  यज्ञपाव्रहरू गन्धर्वहरू पाण्डुसुतस्य  पाण्डुपुत्र 

हैमाः  सुवर्णमय थिए विद्याधरमहोरगाः  विद्याधर र राज्ञः  राजा युधिष्ठिरको 
किल  निश्चय नै युधिष्ठिरको नागहरू राजसूयं  राजसूय यज्ञमा 
यज्ञमा पनि थिए मुनयः  मुनिहरू समीयुः स्म  उपस्थित भएका 
विरिञ्चभवसंयुताः  ब्रह्मा र॒ यक्षरक्षांसि  यक्ष र राक्षसहरू थिए 


ताक्यार्थ प्राचीन कालमा वरुणको यज्ञमा ४ युधिष्ठिरको यस राजसूय यज्ञमा पनि सम्पूर्ण 
यज्ञपात्रहरू सुनले बनेका थिए । पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरको यस यज्ञमा आमन्त्रित भएका ब्रह्मा र 
रुद्रले सहित सम्पूर्ण इन्द्र आदि लोकपालहरू, आआप्ना गणले सहित भएका सिद्ध र गन्धर्वहरू, 
विद्याधर, नाग, मनि, यक्ष, राक्षस, पक्षी, किन्नर, चारणहरू तथा इुलाटुला राजा र तिनका 
पत्नीहरू समेत उपस्थित भएका थिए। 


मेनिरे कृष्णभक्तस्य सुपपन्नमविस्मिताः। 
अयाजयन् महाराजं याजका देववचंसः। 
राजसूयेन विधिवत् प्राचेतसमिवामराः ॥ १६॥ 





पदार्थ अधिकारी प्राचेतसम् इव  वरुणलाई छ 
अविस्मिताः  कुनै शङ्का मेनिरे  माने महाराजं  महाराज 

नभएका ती सबेले देववच॑सः  देवताको जस्तो युधिष्ठिरलाई 

कृष्णभक्तस्य  भगवान् कान्ति भएका विधिवत्  विधिपूर्वक 
श्रीकृष्णका भक्त राजा याजकाः  यज्ञ गर्ने राजसूयेन  राजसूय यज्ञदरारा 
युधिष्ठिरलाई ब्राह्मणहरूले अयाजयन्  यज्ञ गर्न लगाए 
सूपपन्नं  राजसूय यज्ञका अमराः  देवताहरूले 


ताक्यार्थ त्यहं उपस्थित सबेले भगवान् श्रीकृष्णका भक्त युधिष्ठिरलाई राजसूय यज्ञका योग्य 
अधिकारी हन् भने कुरा विना शङ्खा स्वीकार गरे। यज्ञ गर्ने ब्राह्मणहरूले जसरी पहिला 
देवताहरूले वरुणद्रारा यज्ञ गराएका धिए, त्यसै गरी विधिपूर्वक युधिष्ठिरदारा राजसूय यज्ञ गराए। 


  हन्यवनीपाटो याजकान् 
सोत्येऽ सद्सस्पतीन्। 
अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहितः ॥ १७ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


८४८१९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ सुसमाहितः  अत्यन्त सावधान 
सोत्ये अहनि  सोमलताबाट भएर 


रस खक्नि दिन महाभागान्  प्ूज्न योग्य 
अवनीपालः  राजा युधिष्ठिरले याजकान्  ऋत्वि कहरूलाई र 





अध्याय ७४ 


सदसस्पतीन्  सभाका श्रेष्ठ 
व्यक्तिहरूलाई 

यथावत्  विधिपूर्वक 
अपूजयत्  पूजा गरे 


ताक्यार्थ सोमलताबाट रस छिक्नि दिन राजा युधिष्ठिरले अत्यन्त सावधान भएर पूजा गर्न योग्य 
ऋत्विकहरूलाई र सभाका श्रेष्ठ व्यक्तिहरूलाई विधिपूर्वक पूजा गरे। 


सदस्यायरयार्हणार्ह वे विमृरान्तः सभासदः । 


नाध्यगच्छन्ननेकान्त्यात् सहदेवस्तदात्वीत् ॥ ८ ॥ 


 पहिला पूजा 
गर्न योग्य व्यक्तिको सम्बन्धमा 
विमृशन्तः  विचार गर्दै जांँदा 
र 

वे  निश्चय नै 


पदार्थ 

अनेकान्त्यात्  योग्य व्यक्ति 
धरे भएका कारण 

सभासद्  सभासद्हरूले 


गर्न सकेनन् 

तदा  त्यसै वेला 
सहदेवः  सहदेवले 
अनवीत्  भने 





न अध्यगच्छन्  कुनै निश्चय 


ताक्यार्थ त्यस सभामा अग्रपूजा पाउन योग्य व्यक्तिहरू धरे थिए अतः सभासद्हरूले धेरै 
छलफल गर्दा पनि पहिला कसको पूजा गर्ने भन्ने कुराको टङगीो लगाउन सकेनन्। त्यसपछि 
सहदेवले यसौ भने। 


सदसि  सभामा 


अहेति द्यच्युतः श्रेष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पतिः। 
एष वे देवताः सवां देशकाधनादयः ॥ १९॥ 


पढार्थ ्  निश्चय नै 
सात्वतां पतिः  यदुवंशीहरूका प्रेष्ठं  अग्रपूजा गर्न 


  सम्पूर्ण 
देवताः  देवता तथा 





मालिक अर्हति  योग्य हुनुहुन्छ   देश, काल 
भगवान्  भगवान् वै  किनभने र धनसम्पत्ति आदि सबे 
अच्युतः  श्रीकृष्ण नै एषः  उहाँ ने हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ यदुवंशीहरूका मालिक भगवान् श्रीकृष्ण नै अग्रपूजा पाडन योग्य हूनुहुन्छ, किनभने 
सम्पूर्ण देवता, देश, काल र धनसम्पत्ति आदि सबे उहाँ ने हुनह॒न्छ । 
यदात्मकमिदं विश्वं करतव्च यदात्मकाः। 
अग्निराहुतयो मन्त्राः साङ्ख्यं योगर्च यत्परः ॥ २०॥ 
इदं  यो 


पदार्थ विश्वं  संसार 


रामालन्द्री टीका 


८८२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 
यदात्मकं  जसको रूप हो आहुतयः  आहूुतिहरू यत्परः  जसका स्वरूप हुन् 
क्रतवः च  यज्ञहरू पनि मन्त्राः  वेदमन्त्रहरू उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण ने 
यदात्मकाः  जसका स्वरूप साङ्ख्यं  साडख्य ज्ञानमार्ग ह॒नुहन्छ 

हन् र 

अग्निः  अग्निर योगः च  योग कर्ममार्ग पनि 





वाक्यार्थ यो सारा विश्व जसको रूप हो, यज्ञहरू पनि जसका स्वरूप हुन्, अग्नि, आहूति र 
वेदमन्त्रहरू जसका रूप हुन् अनि साडख्य ज्ञानमार्ग र योग कर्ममार्ग यी सबे पनि जसका 
स्वरूप हुन् त्यस्ता भगवान् श्रीकृष्ण ने हुनुहुन्छ । 


एक एवाद्वितीयोऽसवेतदात्म्यमिदं जगत् । 
आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः ॥ २१॥ 


पदार्थ एकः एव  सृष्टि हुनुभन्दा जगत्  संसारलाई 
सभ्याः  हे सभासदहरू पहिले एक मात्र हूनहुन््यो आत्मना  आफले 
अद्वितीयः  अद्वितीय आत्माश्रयः  आपनो आश्रय सृजति  सृष्टि गर्नुहुन्छ 
सजातीयविजातीय भेद शून्य आफ हुनुभएका उहाँले अवति  पालन गर्नृहुन्छ र 
अजः  अजन्मा एतदात्म्यं  श्रीकृष्णमय हन्ति  संहार गर्नूहुन्छ 
असो  उहाँ इदं  यो 





वाक्यार्थ हे सभासदहरू ! अद्वितीय सजातीयविजातीय भेदशून्य अजन्मा भगवान् श्रीकृष्ण ने 
संसारको एक मात्र कारण हुनहुन्छ । आफ्नो आश्रय अफ हुनुभएका उहाँले नै यस संसारको 
सुष्टि, स्थिति र संहार गर्नृहुन्छ । 


विविधानीह कमोणि जनयन् यदवेक्षया । 
ईहते यद्यं सर्वः श्रेयो घमौदिलक्षणम् ॥ २२॥ 


पदार्थ इह  यहाँ धमौदिलक्षणं  धर्म, अर्थ, काम, 
यदवेक्षया  जुन भगवान्को विविधानि  अनेक किसिमका मोक्षरूप 

अनुग्रहले कमौणि  कर्महरू श्रेयः  पुरुषार्थ 

अयं  यो जनयन्  गर्दै ईहते  सम्पन्न गर्द 

सवं  सम्पूर्ण संसारले यत्  जुन 





ताक्यार्थ सारा जगत् भगवान्कै अनुग्रहले अनेक किसिमका कर्महरू गरेर धर्म, अर्थ, काम र 
मोक्षरूप पुरुषार्थको सिद्धि गर्द । 


तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमादणम्। 
एवं चेत् स्वभूतानामात्मनश्चाहंणं भवेत् ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


४८२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 
पढार्थ परमाणं  पहिलो पूजा प्राणीहरूको र 

तस्मात्  त्यसकारण दीयतां  समर्पण गरियोस् आत्मनः च  आफ्नो पनि 
महते  सर्वश्रेष्ठ एवं चेत्  यसो गरियो भने अर्हणं  पूजा 

कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई सवभूतानां  सम्पूर्ण भवेत्  हने 





ताक्यार्थ त्यसकारण सर्वश्रेष्ठ श्रीकृष्णलाई नै पहिलो पूजा गरियोस्। यसौ गरियो भने सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको र आफ्नो समेत पूजा हुनेछ । 


सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदरिने । 
देयं शान्ताय पृणांय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४॥ 





पढार्थ सर्वभूतात्मभूताय  सम्पूर्ण  शान्त 

दत्तस्य  दानको प्राणीहरूका आत्मस्वरूप पृणांय  पूर्ण ब्रह्मस्वरूप 
आनन्त्यं  अनन्त प्रतिफल हुनुभएका कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई नै 
इच्छता  चाहने व्यक्तिले अनन्यदरिने  समदर्शी देयम्  प्रथम पूजा दिनुपर्वछछ 


वाक्यार्थ आफूले गरेको दानको पूजाको अनन्त फल चाहने व्यक्तिले सम्पूर्ण प्राणीका 
आत्मस्वरूप, समदर्शी, परमशान्त र पूर्ण ब्रह्मस्वरूप श्रीकृष्णलाई ने प्रथम पूजा दिनुपर्दछ। 


इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तृष्णीं कृष्णानुभाववित्। 
तच्छत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः ॥ २५॥ 





पढार्थ उक्त्वा  भनेर स्वे  सम्पूर्ण 
कृष्णानुभाववित्  श्रीकृष्णको तुष्णीं  चुप सत्तमाः  सज्जनहरूले 
प्रभावलाई जाने अभूत्  लागे भए साघु साघु इति  ठिक हो ठिक 
सहदेवः  सहदेव तत्  त्यो भनाद हो भन्दै 

इति  यति श्रत्वा  सुनेर तुष्टुवुः  समर्थन गरे 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको प्रभावलाई राम्री बुफेका सहदेव यति भनेर चुप लागे। उनको 
कथन सुनेर प्रसन्न भएका सज्जनहरूले ठिक हो ठिक हो भन्दै यस कुराको समर्थन गरे। 


श अ   ट 


शरुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हादं सभासदाम्। 
समहंयद्धषीकेशं प्रीतः प्रणयविह्यलः ॥ २६॥ 


पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर ज्ञात्वा  बुफेर 
दविजेरितं  ब्राह्मणहरूले ठिक सभासदां  सभासद्हरूको प्रीतः  अति प्रसन्न भएका 
हो भनेको हादं  भावना पनि राजा  राजा युधिष्ठिरले 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


प्रणयविहलः  प्रेमपूर्वक 


श्रीमद्भागवत 


८४८२२ 


अध्याय ७४ 


हृषीकेदं  भगवान् हृषीकेशलाईसमहंयत्  पूजा गरे 


ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूले ठिक हो ठिक हो भनेको सुनेर सभासद्हरूको भावना बुेका राजा 
युधिष्ठिरले प्रेमले विहल हदे आनन्दपूर्वक भगवान् श्रीकृष्णको पूजा गरे । 


तत्पादाववनिज्यापः शिरसा लोकपावनीः । 


सभायंः सानुजामात्यः सकुटुम्बोऽवहन्मुदा ॥ २७॥ 


पदार्थ 

तत्पादो  ती भगवान्का 
चरणलाई 

अवनिज्य  धोएर 
लोकपावनीः  लोकलाई नै 


पवित्र पार्ने 

आपः  चरणजललाई 
मुदा  आनन्दपूर्वक 
सभायंः  पत्नीसहित भएर 


सानुजामात्यः  भाइ, मन्त्री र 





सकुटुम्बः  बन्धुबान्धवहरूले 
सहित भई 

शिरसा  शिरमा 

अवहत्  धारण गरे 


ताक्यार्थ राजा युधिष्ठिरले भगवान्का चरणलाई धोए र तीनै लोकलाई पवित्र पार्ने त्यो 
जललाई आनी रानी, भाद्, मन्त्री र बन्धुबान्धवहरू सहित उनले आफ्नो शिरमा धारण गरे 
जलले शिरमा सेचन गरे । 

पीतकोषेयेभूषणेर्च अस 


वासोभिः पीतकोषेयेभुषणेर्च महाधनः । 
अहेयित्वाश्ुपूणाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८॥ 


पदार्थ 

पीतकोषेयेः  पर्ैला रेशमी 
वासोभिः  कपडा 
महाधनैः  बहुमूल्य 


भूषणेः च  गरगहनाहरूले 
समेत 

अहैयित्वा  पूजा गरेर 
अश्चुपृणांक्षः  हर्षका आंसुले 





आंँखा भरिएका युधिष्ठिरले 
समवेक्षितुं  भगवान्लाई 
राम्रोसंग हेर्न पनि 

न अशकत्  सकेनन् 


ताक्यार्थ त्यसपछि युधिष्ठिरले रेशमी पीताम्बर र बहुमूल्य गरगहनाहरू समर्पण गरेर 
भगवानूको पूजा गरे । त्यस वेला हर्षका आंँसुले आंँखा भरिएकाले उनले भगवानूलाई राम्ररी हेर्न 
पनि सकेनन्। 


इत्थं सभानितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः। 
नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः ॥ २९॥ 





पढार्थ वीक्ष्य  देखेर नमः  नमः 

इत्थं  यसप्रकार सवे  सम्पूर्ण जय इति  जय आदि भन्दै 
सभाजितं  पूजित हुनुभएका जनाः  जनहरूले तं  ती भगवान् श्रीकृष्णलाई 
श्रीकृष्णलाई प्राञ्जलयः  हात जोडेर नेमुः  नमस्कार गरे 


रामालन्द्री टीका 


४८२३ 
दशम स्कन्ध 


पुष्पवृष्टयः  पुष्पवृष्टिहरू 


श्रीमद्भागवत 


निपेतुः  बर्सिए 


अध्याय ७४ 


ताक्यार्थ यसप्रकार पूजित हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई त्यहाँ उपस्थित सबैले नम, जय 
भन्दे दुई हात जोडेर नमस्कार गरे, त्यस वेला पुष्पवृष्टि पनि हुन लाग्यो । 


इत्थं निराम्य दमघोषसुतः स्वपीठ 
दुत्थाय कृष्णगुणवणंनजातमन्युः । 

उतिक्षप्य बाहुमिदमाह सदस्यमषीं 
संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः ॥ ० ॥ 


पदार्थ 
इत्थं  यसप्रकार भगवानूको 
गुणवर्णन 


अमर्षी  अर्कालाई सहन नसक्ने 
अभीतः  कसैसंग नडराउने 
दमघोषसुतः  दमघोषको पुत्र 


बाहुं  हात 
उतिक्षप्य  रुट्कारदै 
भगवते  भगवान् श्रीकृष्णलाई 





निरम्य  सुनेर शिशुपाल परुषाणि  कठोर वचनहरू 
कृष्णगुणवणंनजातमन्युः  स्वपीठात्  आपनो आसनबाट संभ्रावयन्  सुनावे 
श्रीकृष्णका गुणहरूको वर्णनले उत्थाय  उठेर इदं  यसो 

रिसाएको सदसि  सभामा आह  भन्न लाग्यो 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्का गुणहरूको वर्णन हून लागेपचछ्छि त्यो सुनेर रिसाएको अर्कालाई 
सहन नसक्ने दमघोषपुत्र शिशुपाल सभामा आफ्नो आसनबाट जुरुक्क उट्यो र कसैको डर 
नमानी हात ट्कायो र कठोर वचनहरू भगवान् श्रीकृष्णलाई सुनादे यसो भन्न लाग्यो । 


ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती श्रुतिः। 
वृद्धानामपि य् बुद्धिवांखवाक्येविभि्यते ॥ ३९॥ 
इति श्रुतिः  यो श्रुतिवाक्य 
सत्यवती  सार्थक छ 
ईशः  ईश्वर हो र त्यो यत्  किनभने बारुवाक्येः  बालकको कुराले 
दुरत्ययः  अकाट्य छ वृद्धानां अपि  ज्ञान र आयुले विभिद्यते  विभ्रमित हुन्छ 
ताक्यार्थ काल ने ईश्वर हो र जति चेष्टा गरे पनि त्यसलाई टर्न सकिंदेन भन्ने श्रुतिकथन 
सर्वथा सत्य छ। किनभने ज्ञान र आयुले समेत वृद्ध भएकाहरूको बुद्धि पनि एडटा बालकको 
बोलीले भ्रममा पर्दछछ। जसरी यहाँ सहदेवको बोलीले सबेलाई भ्रममा पारेको छ । 


बुढा भएकाहरूको पनि 
बुद्धिः  मति 


पदार्थ 
काठः  काल नै 





यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् । 
सदसस्पतयः सरवे कृष्णो यत्सम्मतोऽ्हणे ॥ ३२॥ 


रालालन्द्री टीका 


८८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 
पदढार्थ काममा सम्मतः  योग्य छन् भने 

स्वे  सम्पूर्ण भ्रष्टाः  सिपालु हुनुहन्छ बालभाषितं  अज्ञानी सहदेवको 
सदसस्पतयः  हे सभासदहरू यत्  त्यसकारण कथनलाई 

यूयं  हजुरहरू अहेणे  अग्रपूजाका निम्ति मा मन्ध्वम्  सत्य नमान्नुहोस् 
पात्रविदां  योग्य व्यक्ति छाने कृष्णः  श्रीकृष्ण नै 





ताक्यार्थ हे सभासद्हरू ! हजुरहरू सबै योग्य व्यक्ति छाने काममा सिपालु हुनुहुन्छ । अतः 
कृष्ण ने अग्रपूजाका निम्ति योग्य छन् भन्ने सहदेवको कुरालाई सही नमान्नुहोस् । 


तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविष्वस्तकलत्मषान् । 
परमषीन् बह्यनिष्टांल्लोकपाटेर्च पूजितान् ॥ ३३॥ 
सदस्पतीनतिक्रम्य गोपालः कुलपांसनः। 

यथा काकः पुरोडाशं सपयां कथमर्हति ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ बह्यनिष्ठान्  ब्रह्मवादी काकः  काग 
तपोविद्याव्रतघरान्  तपस्वी, छोकपाठेः च  पुरोडाशं  यज्ञको हविको 
विद्वान् र ब्रतधारी लोकपालहर्द्रारा समेत भागी बन्दैन, त्यसै गरी 
ज्ञानविष्वस्तकल्मषान्  पूजितान्  पूजित कुलपांसनः  कुलकलङ़ 
ज्ञानद्वारा अज्ञानरूपी कल्मषलाई सद्स्पतीन्  सभाका पूज्य गोपालः  गोखालोले 
हटाएका व्यक्तिहरूलाई कथं  कसरी 

परमर्षीन्  ठला मन्त्रदरष्टा अतिक्रम्य  छोडेर सपयां  अग्रपूना 
ऋषिहरू यथा  जसरी अर्हति  प्राप्त गर्दछछ 





वाक्यार्थ यहां इलाढुला तपस्वी, विद्रान् र ब्रतधारी तथा ज्ञानद्वारा अज्ञानरूपी कल्मष नष्ट 
गरेका मन्त्रद्रष्टा ब्रह्मनिष्ठ एवं सभाका पूज्य व्यक्तिहरू उपस्थित हूनुहृन्छ । लो कपालहरूद्वारा समेत 
पूजित यिनीहरूलाई छाडेर कुलको कलङ़ यो गोठालो कसरी अग्रपूजाको अधिकारी हुन सक्दछछ ? 
के कीं काग हविको अधिकारी हुन सक्छ ? 


वणाश्रमकुलपितः सवघमंबहिष्कृतः। 
स्वेरवर्तीं गुणे्हीन  कथमर्हति   
स्वेरवतीं गुणेर्हीनः सपयां कथमर्हति ॥ २५॥ 





पदार्थ तिरस्कार गरिएको सपयां  प्रथम पूजाका लागि 
व्णाश्रमकुलपेतः  वर्णधर्म, स्वैरवतीं  स्वच्छन्दचारी कथं  कसरी 

आश्रमधर्म र कुलधर्म नमानने गुणैः  गुणहरूले पनि अर्हति  योग्य हुन्छ 
स्व॑घमंबहिष्कृतः  सबै धर्मबाट हीनः  हीन भएको व्यक्ति 


रालालन्द्री टीका 


४८२५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 


ताक्यार्थ वर्णधर्म, आश्रमधर्म र कुलधर्म नमान, सम्पूर्णं धर्मले रहित, मनलागी गरेर हिंडने, 
गुणहरूले हीन भएको यो प्रथम पूजाका लागि कसरी योग्य हुन्छ ? 


ययातिनेषां हि कुरं शप्तं सदुभिर्वहिष्कृतम् । 
वृथापानरतं शरवत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६॥ 





पढार्थ बहिष्कृतं  बहिष्कृत कुटं  वंश 

हि  निश्चय नै रारवत्  सर्च कथम्  कसरी 

ययातिना  राजा ययातिद्रारा वृथापानरतं  मदिरापानमा सपर्यां  अग्रपूजाको 
राप्तं  श्राप दिद्एको लागिरहने अहेति  योग्य हुन सक्छ 
सदुमिः  सज्जनहरूद्रारा एषां  यी यादवहरूको 


ताक्यार्थ यादव कुललाई राजा ययातिद्रारा श्राप दिदएको थियो। यो वंश सत्पुरुषहरुद्रारा 
बहिष्कृत छ । सर्धँ मदिरापानमा लागिरहने यिनीहरूको यो कुल कसरी अग्रपूजाको योग्य हुन 
सक्छ ? 


 न भ  


्ह्यषिसेवितान् देशान् हित्वेतेऽ बरह्मवच॑ंसम् । 
समुद्रं दुग॑माभ्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः ॥ २७ ॥ 


पढार्थ अबह्मवचंसं  यज्ञ आदि वैदिक एते  यी 

ह्यषिसेवितान्  ब्रह्मवादी कर्म नहुने दस्यवः  डका यादवहरूले 
ऋषिमुनिहरूद्रारा सेवित दुग॑म्  जान नसकिने बस्न प्रजाः  प्रजाहरूलाई 
देशान्  व्रजमण्डल आदि अयोग्य बाधन्ते  दुःख दिद्रहेका छन् 
देशलाई समुद्रं  समुद्रलाई 

हित्वा  छाडर आश्रित्य  आश्रय बनाएर 





ताक्यार्थ ब्रह्मवादी ऋषिमुनिहरुद्रारा सेवित त्रजमण्डललाई छोडेर यिनीहरू यज्ञ॒ आदि वैदिक 
कर्म नहूुने बस्न अयोग्य समृद्रको शरणमा गएर बसेका छन् र यी डंका यादवहरूले प्रजाहरूलाई 
दुःख दिद्रहेका छन्। 

विवरण माधथिका श्लोकटहरूमा शिशुपालले भगवान् श्रीकृष्णको निन्दा गरेको छ। भगवान् 
शिशुपालको पनि साक्षात् आत्मा ह॒नुहुन्छ । सबैका आत्मा भएका उहाँको निन्दा गर्नु आफ्नै 
अपमान गर्नु हो भगवान्को होइन, उहांलाई त जे भन्दा पनि स्तुति नै हृन्छ। त्यसेले यहाँ 
शिशुपालले भगवान् श्रीकृष्णलाई निन्दा गर्दै बोलेका यी श्लोकहरूलाई स्तुतिरूपमा पनि 
अर्थ्याइएको छ । शिशुपालले भगवानूलाई गोठालो, कुलको कल्, गुणरहित आदि भनी अनेक 
प्रकारले निन्दा गर्न खोजेको छ । तर यसबाट भगवान्को निन्दा नभई सम्मानकै तात्पर्य निस्किएको 
छ । परमात्मा सूर्यजस्तो उज्ज्वल एवं उच्च हुनुहन्छ । कसैले सूर्यपट्टि हैरेर थुक्यो भने त्यो थुकको 


रामालन्द्री टीका 


८८२६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 


छिटा थुक्ने व्यक्तिमाथि नै बर्सिन्छ, सूर्यकहाँ पुरन सक्दैन। यसै गरी भगवानूको निन्दा गर्नलि पनि 
भगवानूमाथि गरिएको निन्दा आफैमाथि बर्सिन्छ। 

भगवान्लाई गोपाल भनिएको छ। गोशब्दका पृथिवी, वेद, इन्द्रिय आदि अनेक अर्थ 
हन्छन्। परमात्मा पृथिवीका पनि पति हुनहुन्छ, वेदका पनि पति हूनुह॒न्छ र सम्पूर्ण प्राणीहरूका 
जति इन्द्रियहरू छन्, तिनलाई चलाने र नियन्त्रित गर्ने तिनको मालिक पनि हुनुहुन्छ । यसरी 
संसारका मालिक ज्ञानराशिभूत वेदका आदिप्रवर्तक अनि सबेका इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रित गर्ने 
अन्तर्यामीको रूपमा गोशब्दले परमात्माको स्तुति गाएको छ। कुलपांसन शब्दको स्तुतिपरक 
व्युत्पत्ति गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ कुत्सितं लपन्तीति कुलपाः तान् असते समाघातयति इति 
कुलपांसनः अर्थात् अशास्त्रीय तुच्छ वचनहरू बोल्दै हिंडनेलाई कुलप भनिन्छ भने भगवान् ती सवे 
दुष्टहरूलाई आफ्नो दण्डद्रारा सुधार गर्नृहुन्छ। यसरी यो शब्दबाट कुत्सित वचन बोल्ने दुष्ट 
राजाहरूलाई दण्ड दिने भगवान् हुनहुन्छ भन्ने भाव प्रकट भएको छ । यहां यथा काकः नपदढेर 
यथाकाकः पाठ स्वीकारी यथा अकाकः यसरी पदच्छेद गरी काक शब्दको अधि अकारको 
अनुवर्तन गरी स्तुतिपरक अर्थ गरिन्छ। क भनेको सुख हो भने अक भनेको तद्िरोधी दुःख हो। 
कम् च अकम् च नास्ति यस्मिन् अर्थात् जहां सुख र दुःखको भेद छैन, त्यस्ता परमात्मालाई यहां 
अकाक भनिएको छ । सुखदुःखबाट मुक्त आत्मनिष्ठ व्यक्ति सम्पूर्ण सम्मानको अधिकारी हुन्छ । 
पुरोडाश त केवल यज्ञमा देवताहरूका लागि दिडन्छ, त्यस्तो अपूर्ण सम्मान आप्तकाम 
परमात्मालाई योग्य हदेन। परमात्मा वर्ण, आश्रम र कुलको मर्यादाबाट टाढा हुनहुन्छ किनभने 
उहाँ नित्यमुक्त भएकाले यी सबको आवश्यकता उहाँलाई छैन । सबे धर्महरूको कषेत्रबाट परमात्मा 
बहिष्कृत अर्थात् बाहिर हुनुह॒न्छ । धर्मले परमात्मालाई द्ँदेन, यसले त केवल नाशवान् स्वर्गादि 
लोकसम्म पुय्याउन सक्छ। यसैले आत्मालाई कठोपनिषद् १।२।१४मा अन्यत्र धर्मदन्यत्राधर्मात् 
अर्थात् धर्म र अधर्मभन्दा पर भनी बताइएको छ । आत्मा धर्मबाट बहिष्कृत हुनुको यही तात्पर्य 
हो । स्वैरवर्ती अर्थात् स्वच्छन्द आचरण गर्न भन्ने शब्दले पनि परमात्माकै महिमा गाएको छ। 
परमात्मा त्रिगुणमय बन्धनबाट माथि हुनुहुन्छ । जो परमात्मततत्वलाई जानने गुणातीत ज्ञानीहरू छन्, 
तिनीहरू त शास्त्रका विधिनिषेध या नियन्त्रणबाट बाहिर हृन्छन् भने स्वयं परमात्मालाई 
शास्त्रको नियन्त्रण कसरी सम्भव छ र ? त्यसैले परमात्मा यथेच्छ आचरण गर्नृहुन्छ भन्ने यसको 
अर्थ हो। सपर्या भनेको पूजा हो। परमात्मा यसको योग्य हुनुहुननन भन्नुको मतलब सर्वात्मा 
उहांलाई केवल बाहिरी पूजा मात्र गरेर पुग्दैन। उहाँलाई त सर्वस्व समर्पण चाहिन्छ। उहाँ 
मुख्यरूपमा त्यसकै अधिकारी हनुहुन्छ । सद्भिर्बहिष्कृतम् यस पदावलीको पनि स्तुतिपरक अर्थ 
गर्न सकिन्छ । बहिः शब्दको अर्थं बाहिर या माथि भन्ने हन्छ। सत्पुरुषहरूले परमात्मालाई 
शरीरका दूषित अङ्गहरूभन्दा बाहिर शिरमाथि स्थान दिएका छन् भन्ने अर्थ यसबाट निस्कन्छ। 
वृथा अपानं यसको अर्थ व्यर्थमा खानपिन नगर्ने अत्यन्त नियमित आचरण भएका भन्ने हुन्छ । 
ब्रह्मवर्चस् अर्थात् वेदमार्गका विरोधी ती अब्रह्मवर्चस स्थानहरूलाई हित्वा अर्थात् छाडी 
ब्रह्र्षिहरूद्वारा सेवित पुण्य स्थानहरूको ने श्रीकृष्णले आश्रय लिनुहुन्छ । अनि दस्यवः अर्थात् दुष्ट 
ती प्रजाः अर्थात् व्यक्तिहरूलाई श्रीकृष्णले बाधित अर्थात् दण्डित गर्नृहुन्छ । 


रालालन्द्री टीका 


४८२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 


यसरी यी श्लोकहरूको भगवान् श्रीकृष्णलाई स्तुति गरिएको भन्ने स्तुतिपरक अर्थ पनि गर्न 
सकिन्छ । 


एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गलः । 
नोवाच किञ्चिद् भगवान् यथा सिंहः शिवारुतम् ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ बभाषे  बोल्यो तर भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
नष्टमङ्गलः  पुण्य सकिएको यथा  जसरी किञ्चित्  केही पनि 
शिशुपालले सिंहः  सिंहले न उवाच  बोल्नुभएन 
एवमादीनि  यी आदि शिवारुतं  स्यालको आवाजको 

अभद्राणि  नराम्रा वाणीहरू वास्ता गर्दैन, त्यसै गरी 





ताक्यार्थ पुण्य सकिएको शिश्ुपालले यस्ता अनेक दुर्वचनहरू बोल्यो, तर जसरी स्यालले 
कराएको सिंहले वास्ता गर्दन, त्यसै गरी भगवान्ले पनि उसको कुराको वास्तै नगररेर केटी उत्तर 
दिनुभएन । 

भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत् सभासदः । 

कर्णो पिधाय निरजसुः शपन्तङ्चेदिपं रुषा ॥ ३९॥ 





पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर कर्णो  दुबै कान 

तत्  त्यस किसिमको सभासदः  सभासद्हरू पिधाय  थुनेर 

दुःसहं  सहन गर्न नसकिने रुषा  रिसले निजंग्मुः  सभामण्डपबाट 
भगवन्निन्दनं  भगवान्को चेदिपं  शिशुपाललाई बाहिर निस्किए 

निन्दालाई शपन्तः  गाली गर्दै 


ताक्यार्थ भगवान्को त्यस किसिमको निन्दा सुनेर सभासदहरू रिसाएर शिशुपाललाई गाली 
गर्दै हातले कान थुनेर सभामण्डपवाट बाहिर निस्किए। 


निन्दां भगवतः शुण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । 
ततो नपिति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः ॥ ४०॥ 


पदार्थ निन्दां  निन्दा सुकृतात्  पुण्यबाट 
यः  जो व्यक्ति रुण्वन्  सुनेर च्युतः  रहित भएर 
भगवतः  भगवान्को ततः  त्यस ठांबाट अधः  तल नरकमा 
तत्परस्य वा  अथवा न अपेति  हट्दैन निस्किएर याति  जान्छ 
भगवान्ूमा समर्पित जादेन 

जनस्य  भक्तको सः अपि  त्यो पनि 





रालालन्द्री टीका 


४८२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति भगवानूको अथवा उहाँका भक्तको निन्दा सुनेर त्यहाँबाट हट्देन, त्यो पनि 
पुण्यरहित भएर नरकमा पर्दछ। 


ततः पाण्ड्सुताः कृ्दा मत्स्यकेकयसृञ्जया   

उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः ॥ ५१॥ 
पदार्थ मत्स्यकेकयसृञ्जयाः  मत्स्य, शिशुपाललाई मर्त इच्छाले 
ततः  त्यसपछि कैकय र सुज्जयवंशी राजाहरू समुत्तस्थुः  खडा भए 
उदायुधाः  हतियार उठएका करद्धाः  रिसाएर 
पाण्डुसुताः  पाण्ड्पुत्रहरू शिदुपालजिघांसवः  


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान्को निन्दा सुनेर रिसाएका पाण्डवहरू तथा मत्स्य, कैकय र 
सुञ्जयवंशी राजाहरू शिशुपाललाई मार्ने इच्छाले हातमा हतियार लिएर खडा भए। 





र भ जगृहे ् खडगचर्मणी 
ततर्चेदयस्त्वसम्प्रान्तो जगृहे खड् । 
भत्संयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत ॥ ४२॥ 





पदार्थ नडराएको राज्ञः  राजाहरूलाई 

भारत  हे राजा परीक्षित् चेद्यः तु  शिशुपालले चाहं भत्संयन्  गाली गर्दै 

ततः  त्यसपछि सदसि  सभाभवनमा खड्गचमंणी  तरबार र ढाल 
असम्भ्रान्तः  कन्ति पनि कृष्णपक्षीयान्  श्रीकृष्ण पक्षका जगृहे  समात्यो 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! त्यसपछि क्ति पनि नडराएको त्यस शिशुपालले सभाभवनमा 
श्रीकृष्णपक्षका राजाहरूलाई गाली गर्द हातमा तरबार र ढाल लियो। 


तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवायं स्वयं रुषा । 
रिरः श्षुरान्तचकरेण जहारापततो रिपोः ॥ ४३॥ 





पढार्थ निवायं  रोकेर ्ुरान्तचक्रेण  धारिलो चक्रले 
तावत्  त्यसै वेला रुषा  रिसले चुर भएर स्वयं  अफ 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले आपततः  आपफूतिर आद्रहेको जहार  काटिदिनुभयो 

उत्थाय  उदेर रिपोः  शत्रु शिशुपालको 

स्वान्  आपफ्ना पक्षकालाई शिरः  टाउको 


ताक्यार्थ त्यसै वेला भगवान्ले उठेर आफ्ना पक्षका राजाहरूलाई शान्त गर्नुभयो र रिसले चुर 
भएर आफूतिर आद्रहेको शिशुपालको टाउको धारिलौ सुदर्शनचक्रले आफ काटिदिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८८२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 
४७४०१ प्यासीच्छिदुपाठे ४० 
राब्दः कोलाहलोऽप्यासीचि हते महान् । 
श दुदरवुजींवितेषिण नर 

तस्यानुयायिनो भूपा दुदरवुर्जीवितेषिणः ॥ ४४ ॥ 
पढार्थ कोलाहलः राब्द्ः अपि तस्य  त्यो शिशुपालका 
शिशुपाठे  शिशुपाल हल्लाखल्ला पनि अनुयायिनः  अनुयायी 
हते  मारिएपछ्छि आसीत्  भयो भूपाः  राजाहरू 
महान्  ठलो जीवितैषिणः  बांच्न चाहने ुद्रवुः  त्यहांबाट भागे 





तवाक्यार्थ यसप्रकार शिशुपाल मारिएपच्ि त्यहाँ ठुलो हल्लाखल्ला मच्चियो र उसका अनुयायी 
राजाहरू प्राण जोगाउनका लागि त्यहांबाट भागे। 


    चेद्यदेहोत्थितं ५ ज्योतिवांसुदेवमुपाविशत्      
चेद्यदेहोत्थितं ज्योतिवांसुदेवमुपाविशत्। 
पश्यतां सवंभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ५५॥ 


पदार्थ र ध पश्यतां  हेदि 

खात्  आकाशबाट चेदयदेहोत्थितं  शिशुपालको वासुदेवं  भगवान् वासुदेवमा 
च्युता  खसेको शरीरबाट निस्किएको उपाविशत्  प्रवेश गययो 
उल्का  उल्का ज्योतिः  तेज पनि 

भुवि इव  पृथिवीमा विलीन सवभूतानां  सबै प्राणीले 





ताक्यार्थ जसरी आकाशबाट खसेको उल्का पृथिवीमा विलीन ह॒न्छ, त्यसै गरी शिशुपालको 
शरीरबाट निस्किएको ज्योति सबले हेदहिर्दै भगवान् वासुदेवमा प्रवेश गययो । 


जन्मत्रयातुगुणितवेरसंरन्धया धिया । 
ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥ 





पढार्थ ध्यायन्  चिन्तन गदगद हि  निश्चय नै 
जन्मत्रयानुरुणितवेरसंरब्धया  शिशुपाल भावः  भावना नै 
तीनतीन जन्मसम्म शत्रुता तन्मयतां  उहाँ भगवान् मा भवकारणम्  जन्ममृत्युरूप 
बढाइएको लीन संसारको कारण हो 

धिया  बुद्धिले यातः  भयो 


ताक्यार्थ तीनतीन जन्मसम्म शत्रुका रूपमा निरन्तर भगवानूको चिन्तन गरेकाले शिशुपाल 
भगवानूमा लीन भयो । निश्चय नै जन्ममृत्युरूप संसार र मोक्षको कारण भावना नै हो। 


ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात्। 
स्वान् सम्पूज्य विधिवच्चकेऽवभृथमेकराट् ॥ ४७॥ 


रामालन्द्री टीका 


८८३० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 
पदार्थ ब्राह्मणहरूलाई विधिवत्  विधिपूर्वक 

एकराट्  चक्रवर्ती राजा विपुलां  प्रशस्त अवभृथं  यज्ञको समाप्तिमा 
युधिष्ठिरले दक्षिणां  दक्षिणा गरिने अवभृथ स्नान 
ससदस्येभ्यः  सदस्यहरूले अदात्  दिए र चक्रे  गरे 

सहित सवान्  सबैलाई 

ऋत्विग्भ्यः  ऋत्विक् सम्पूज्य  सम्मान गरेर 





ताक्यार्थ यसपचल्छि चक्रवर्ती राजा युधिष्ठिरले सदस्यहरूले सहित ॒ सम्पूर्ण ऋत्विक् 
ब्राह्मणहरूलाई प्रशस्त दक्षिणा र सम्मान दिएर सन्तुष्ट गराए अनि विधिपूर्वक यज्ञको अन्तमा 
गरिने अवभुथ स्नान गरे। 


साधयित्वा   व 
त्वा करतुं राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वर ः। 
उवास कतिचिन्मासान् सुहद्भिरभियाचितः ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ अभियाचितः  अनुरोध कतिचित्  केटी 
राज्ञः  राजा युधिष्ठिरको गरिनुभएका मासान्  महिनासम्म 
क्रतुं  राजसूययज्ञ योगेरवरेश्वरः  योगेश्वरहरूका उवास  बस्नुभयो 
साधयित्वा  सम्पन्न गरेर पनि ईश्वर 

सुदट्भिः  बन्धुबान्धवहरुद्रारा कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 


ताक्यार्थ यसरी धर्मराज युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञ सम्पन्न गरादसकेपल्छि योगेश्वरहरूका पनि 
ईश्वर भगवान् श्रीकृष्ण बन्धुबान्धवको अनुरोधलाई स्वीकार गरी केही महिनासम्म हस्तिनापुरमा नै 
बस्नुभयो । 


ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीरवरः। 
ययो सभायंः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः ॥ ४९॥ 


पदढार्थ ्  राजा युधिष्टठिरसंग ईङवरः  भगवान् श्रीकृष्ण 
ततः  त्यसपछि अनुज्ञाप्य  अनुमति लिएर स्वपुरं  आफ्नो राजधानी 
अनिच्छन्तम् अपि  सभायंः  रानीहरूसहित दरारकामा 


भगवान्लाई पठाउन नचाहने 
भए पनि 


सामात्यः  मन््रीहरूले सहित 
  देवकीपुत्र 








ययो  जानुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपच्छि राजा युधिष्ठिरको मनमा भगवानूलाई बिदा गर्न इच्छा थिएन तापनि उनको 
अनुमति लिएर देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना रानी र मन्त्रीहरूका साथमा आफ्नो 


द्रारकापुरीतफं जानुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४८३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७४ 


वणितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । 
वेकुण्ठवासिनोजन्म विप्ररापात् पुनः पुनः ॥ ५०॥ 





पदढार्थ ब्राह्मणको श्रापले गर्दा मया  मद्रारा 
वैकुण्ठ्वासिनोः  वैकुण्ठमा पुनः पुनः  बारम्बार ते  तपार्ईलाई 

बस्ने जयविजयले जन्म  जन्म लिनुपरेको बहुविस्तरं  विस्तारपूर्वक 
विप्रशापात्  शनक आदि तदुपाख्यानं  त्यो कथा वणिंतम्  वर्णन गरियो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! वैकुण्ठवासी जयविजयले शनक आदि ब्राह्मणहरूको श्रापका 
कारण बारम्बार जन्म लिनुपरेको वृत्तान्त मैले तपाईलाई पहिले नै विस्तारपूर्वक बतादसकेको द्ध । 


राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्टिरः। 
बरह्यक्षत्रसभामध्ये शुरुभे सुरराडिव ॥ ५९॥ 


पदार्थ स्नातः  स्नान गरेका क्षत्रियहरूको सभाको मारूमा 
राजसूयावभृथ्येन  राजसूय राजा  राजा सुरराट् इव  देवराज इन्द्र यँ 
यज्ञको अन्तमा गरिने युधिष्ठिरः  युधिष्ठिर सुभे  सुशोभित भणए 
अवभुथजलले बरह्यक्षत्रसभामध्ये  ब्राह्मण र 





ताक्यार्थ राजसूय यज्ञको अन्तमा अवभुथ जलले स्नान गरेका राजा युधिष्ठिर ब्राह्मण र 
क्षत्रियहरूको सभाको माख्मा देवराज इन्द्र ४ सुशोभित भए। 


राज्ञा सभानिताः सवं सुरमानवखेचराः । 
कृष्णं कतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुपुंदा ॥ ५२॥ 


पदढार्थ र आकाशमा उडने उपदेवहरू मुदा  प्रसन्नतापूर्वक 
राज्ञा  राजा युधिष्ठिरद्रारा कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णको स्वधामानि  आआफ्ना 
सभाजिताः  सत्कार गरिएका तथा लोकमा 

  
सवे  सम्पूर्ण करतुं च  यज्ञको पनि ययुः  गए 
सुरमानवखेचराः  देवता, मानव शंसन्तः  प्रशंसा गर्दै 





ताक्यार्थ राजा युधिष्ठिरले सत्कार गरेपछ्छि देवता, मानव र आकाशमा उड्ने उपदेव आदि सबै 
भगवान् श्रीकृष्ण र राजसूय यज्ञको प्रशंसा गर्दै प्रसन्न भएर आआप्ना लोकमा फरकिए। 


दुर्योघनमृते पापं कलि कुरुकुलामयम्। 
यो न सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ ताँ  त्यस्तो 

पाण्डुसुतस्य  पाण्डुपुत्र राजा भियं  शोभा कीर्ति 
युधिष्ठिरको दुष्ट्वा  देखेर 

स्फीतां  राजसूययज्ञका यः  जसले 

कारण बढेको न सेहे  सहन गर्न सकेन त्यो 


४८३२ 
अध्याय ७४ 


कलिं  कलहप्रिय 

पापं  पापी 

कुरुकुलामयं  कुरुवंशको रोग 
दुर्योधनं ५ 

दुयोधनं  दुर्योधनलाई 





ऋते  छाडेर सवै खुसी भए 


ताक्यार्थ राजसूययज्ञका कारण राजा युधिष्ठिरको कीर्तिं बढेको देखेर अरू सबे खुसी भए तर 


कलहप्रेमी, पापी कुरुवंशको रोग दुर्योधनले त्यो सहन गर्न सकेन। 


य इदं कीतैयेद् विष्णोः कमं चेयवधादिकम् । 


राजमोक्षं वितानं च स्वपेः प्रमुच्यते ॥ ५४॥ 


पदढार्थ  
यः  जसले चेद्यवधादिकं  शिशुपालको वध 
इदं  यो राजमोक्षं  राजाहरूको मुक्ति र 


विष्णोः  सर्वव्यापक भगवान् वितानं च  यज्ञसम्पादन आदि 


कमं  लीलाहरू 
कीतैयेत्  वर्णन गर्द त्यो 
स्वपेः  सम्पूर्ण पापहरूबाट 





परमुच्यते  मुक्त हुन्छ 


वाक्यार्थ जसले शिशुपालको वध, वन्दी राजाहरूको मुक्ति र यज्ञसम्पादन आदि भगवान् 
श्रीकृष्णका लीलाहरूको वर्णन गर्द, त्यो सब पापबाट मुक्त हुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशामस्कन्धे 


   


उत्तराध शङुपारुवघा नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


४८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७५ 


अथ पञ्चसप्ततितमोऽघ्यायः 
राजसूय यज्ञमा दुर्योधनको मानभङ्ग 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भने 

अजातशात्रोस्तं दुष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । 

सवे मुमुदिरे बहन् नृदेवा ये समागताः ॥ १॥ 
दुर्योधनं वजेयित्वा राजानः सष॑यः सुराः । 

इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणसुच्यताम् ॥ २॥ 


पदढार्थ वजजयित्वा  छाडेर मुमुदिरे इति  प्रसन्न भए भन्ने 
जह्यन्  हे ब्रह्मविद् ये  जे जति नः  हामीहरूद्वारा जे 
अजातशत्रोः  कोही पनि शत्रुं नृदेवाः  मानिस, देवता श्रुतं  सुनियो 

नभएका राजा युधिष्ठिरको राजानः  राजाहरू भगवन्  हे भगवान् 
तंत्यो सषंयः  ऋषिहरूले सहित तत्र  त्यसको 

राजसूयमहोद्यं  राजसूय यज्ञ॒ सुराः  देवताहरू कारणं  कारण 

महोत्सव समागताः  त्यहं आएका उच्यताम्  बताउनुहोस् 
दष्ट्वा  देखेर थिए, ती 

दुर्योधनं  दुर्योधिनलाई सरवे  सबै 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मविद् शुकदेवजी ! अजातशत्रु राजा युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञ महोत्सव देखेर 
दुर्योधन बाहेक जेजति मानिस, देवता, राजा, ऋषिमुनि र देवता त्यहँ आएका धथिए ती सबे 
प्रसनन भए भन्ने जुन कुरा सुनाउनुभयो, त्यसमा दुर्योधन खुसी नहुनाको कारण के हो ? कृपा गरी 
हामीलाई बताउनुहोस् । 

ऋषिरुवाच ऋषि श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः। 

बान्धवाः पर्चियांयां तस्यासन् प्रेमबन्धनाः ॥ ३॥ 


पढार्थ पितामहस्य  पितामह यज्ञे  यज्ञमा 
ते  तपाईका युधिष्ठिरको प्रमबन्धनाः  प्रमले बांधिएका 
महात्मनः  महात्मा राजसूये  राजसूय तस्य  उनका 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


बान्धवाः  सबे बन्धुबान्धव 
परिचियांयां  यज्ञका विभिन्न 


श्रीमद्भागवत 


काममा खरिएका 
आसन्  थिए 


८८३४ 


अध्याय ७५ 


ताक्यार्थ हे राजा ! तपाईका पितामह राजा युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा प्रमको बन्धनले 
बाँधिएकाले सबै बन्धुबान्धवहरू यज्ञका विभिन्न काममा खटिएका धथिए। 


भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोघनः। 
सहदेवस्तु पूजायां नकुटो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ 


पदढार्थ 

भीमः  भीमसेन 
महानसाध्यक्षः  भान्साका 
प्रमुख 


सुयोधनः  दुर्योधन 
घनाघ्यक्षः  कोषाध्यक्ष 
सहदेवः तु  सहदेव चाहं 
पूजायां  स्वागतसत्कारमा र 





नकुलः  नकुल 
दरन्यसाघने  यज्ञीय वस्तु 
सम्पादनमा नियुक्त भएका 
थिए 


ताक्यार्थ त्यसमा भीमसेन भान्साका प्रमुख धिए भने दुर्योधन कोषाध्यक्ष थियो । त्यस्तै सहदेव 
स्वागतसत्कारको काममा र नकुल यज्ञसामग्री सम्पादनमा खटिएका थिए। 


गुरुदुभरूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने । 
परिवेषणे द्रूपदजा कणोँ दाने महामनाः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

जिष्णुः  विजयी अर्जुन 
गुरुशुश्रूषणे  मान्यजनको 
सेवामा 

कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 


पादावनेजने  अतिथिहरूको 
पाठ धुने काममा 

दरुपद्जा  द्रुपदपुत्री द्रौपदी 
परििषणे  भोजन पस्कने 
वितरण गर्ने काममा र 





महामनाः  उदार मन भएका 
कणः  कर्ण 

दाने  दान दिने काममा 
खटिएका धिए 


ताक्यार्थ अर्जुन मान्यजनहरूको सेवामा लागेका थिए भने भगवान् श्रीकृष्ण अतिधिहरूको पाड 
धुने काममा लाग्नुभएको धियो । त्यसै गरी द्रौपदी भोजन पस्कने काममा लागेकी थिडन् भने 
उदार मन भएका कर्ण दान दिने काममा खटिएका धिए। 


युयुधानो विकणंङ्च हादिंक्यो विदुरादयः। 
बाहीकपुत्रा भूयांया ये च सन्तदंनाद्यः ॥ ६॥ 
निरूपिता महायज्ञे नानाकमंसु ते तदा । 
प्रवतंन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीषंवः ॥ ७ ॥ 
राजेन्द्र  हे राजा परीक्षित् 


पदार्थ युयुधानः  सात्यकि 


रामालन्द्री टीका 


८८३५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


विकणंः  विकर्णं दुर्योधनको सन्तदंनादयः  सन्तर्दन आदि 
भाद येच जो जो थिए 
हार्दिक्यः  कृतवर्मा ते  तिनीहरू सबै 

विदुरादयः च  विदुर आदि पनिमहायज्ञे  राजसूय यज्ञमा 
बाहीकपुत्राः  बाहीकका छोरो नानाकमंसु  विभिन्न काममा 


अध्याय ७५ 


राज्ञः  राजा युधिष्ठिरको 
प्रियचिकीषंवः  हित गर्न 
इच्छले 

प्रवर्तन्ते स्म  आआप्नो काम 
गरिरहेका धथिए 


सोमदत्त र त्यसको छोरा निरूपिताः  नियुक्त भएर 
भूयांद्याः  भूरिश्रवा आदि तथा तदा  त्यस वेला 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसै गरी सात्यकि, विकर्ण, कृतवर्मा, विदुर, बाह्लीकका छोरा सोमदत्त 


र तिनका छोरा भूरिश्रवा र सन्तर्दन आदि पनि राजसूय यज्ञका विभिन्न काममा नियुक्त भएर राजा 
युधिष्ठिरको हित हुने किसिमले आआपफ्ना कर्म गरिरहेका धिए। 





ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहत्तमेषु 
स्विष्टेषु सूनृतसमहणदक्षिणाभिः। 

चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे 
चक्ुस्ततस्त्ववभृथस्नपनं दुनद्याम् ॥ ८॥ 


बोली, विभिन्न पूजासामग्री र 
दकषिणाले 

स्विष्टेषु  बिदाई गरेपछ्छि र 
चेदय  शिशुपाल 

सुहत्तमेषु  प्रिय सात्वतपतेः  भगवान् 
बन्धुबान्धवहरूलाई श्रीकृष्णको गरिने अवभुथ स्नान 
सूनृतसमहणदक्षिणाभिः  मिठो चरणं  चरणमा चक्रुः  गरे 

ताक्यार्थ ऋत्विक्, सभासद् र विद्रानूहरूको तथा प्रिय बन्धुबान्धवहरूको मिढठो बोली, विभिन्न 
प्रकारका सामग्री तथा दक्षिणाले बिदादइ भटसकेपछि र॒ शिशुपालले शरीर त्यागी भगवान् 
श्रीकृष्णको चरणको शरण प्राप्त गरिसकेपचि राजा युधिष्ठिरले गङ्गामा गएर यज्ञको अन्तमा गरिने 
अवभृथ स्नान गरे। 


पढार्थ 
ऋत्विकसदस्यबहुवित्सु  
ऋत्विक् ब्राह्मण, सभासद् र 
विद्वानूहरू तथा 


प्रविष्टे च  समर्पित भएपछ्छि 
ततः तु  त्यसपछि बल्ल राजा 
युधिष्ठिरले 

दयुनदां  गङ्गाजीमा गएर 
अवभृथस्नपनं  यज्ञको अन्तमा 





मृदङ्गशद्कपणवधुन्धुयांनकगोमुखाः । 
वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥ ९॥ 
स्नानको उत्सवमा 

मृदङ्गाह्घपणवघुन्धुयांनक 


गोमुखाः  मृदङ्ग, शडख, 
ढोलक, नौबत, नगडा र गोमुख 


पदार्थ 
आवभूथोत्सवे  अवभृथ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


आदि 


श्रीमद्भागवत 


वादित्राणि  बाजाहरू 


४८३६ 


अध्याय ७५ 


विचित्राणि  अनेक किसिमका नेदुः  बज्न लागे 
ताक्यार्थ राजा युधिष्ठिरले अवभृथ स्नान गर्न लाग्दा मृदङ्ग, शङ्ख, दोलक, नौबत, नगडा र 
गोमुख आदि अनेक किसिमका बाजाहरू बज्न लागे । 

नतंक्यो ननृतुहंष्टा गायका युथशो जगुः । 

वीणावेणुतलोन्नादस्तेषां स दिवमस्पृ्यत् ॥ १० ॥ 


वीणवेणुतलोन्नादः  वीणा, 
बांसुरी र तालीको आवाजले 


गायकाः  गायकहरूले 
जगुः  गाउन लागे 


पदार्थ 
नत॑क्यः  नर्वकीहरू 





हृष्टाः  प्रसन्न भएर तेषां  वी नर्तकी र दिवं  आकाशलाई 
ननृतुः  नाच्न लागे गायकहरूको अस्पृरात्  छोयो 
यूथशः  हलका हुल सःत्यो 


ताक्यार्थ नर्तकीहरू प्रसनन भएर नाच्न लागे। हुलका हृल गायकहरूले गीत गाउन थाले र 
तिनीहरूका वीणा, बाँसुरी र तालीको आवाजले आकाश नै गुज्जायमान भयो। 


न्द, ० 


चित्रध्वजपताकागेरिभेन्द्रस्यन्दनावभिः। 
स्वलद्कतेभटेभूपा नियंयू रुक्ममालिनः ॥ १९॥ 
यटुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोरालाः। 


र  , न सेन्येयंजमानपुर 
कम्पयन्ता भुव स्न्वयजमानषपुरःसराः ॥ १२॥ 
पदार्थ भूपाः  राजाहरू सेन्येः  सेनाहरूका साथमा 
रुक्ममाणिनः  सुनका माला चित्रध्वजपताकामरेः  रड़ीचङ्गी भुवं  पृथिवीलाई नै 
लगाएका ध्वजापताकाले सजिएका कम्पयन्तः  हल्लाँदे 
यदुसुञ्जयकाम्बोजकुरुकेकय इभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः  उत्तम यजमानपुरःसराः  राजा 


कोशलाः  यद्, सृञ्जय, हात्ती, रथ र घोडा तथा युधिष्ठिरलाई अधि लगाएर 
कम्बोज, कुरु, केकय र कोशल स्वलङ्कतेः  सजाइएका नियंयुः  शहरदेखि बाहिर 


देशका भटः  सैनिकहरूले सहित निस्किए 


ताक्यार्थ सुनका माला लगाएका यदु, सृञ्जय, कम्बोज, कुरु, केकय र कोशल देशका 
राजाहरू रङ़ीचङ़गी ध्वजापताकाले सजिएका हात्ती, रथ र घोडा तथा खुबसंग सिंगारिएका 
सेनिकहरूका साथमा महाराज युधिष्ठिरलाई अधि लगाएर पृथिवीलाई कपार्दँदे शहरदेखि बाहिर 
निस्किए। 





रामालन्द्री टीका 


५८३७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७५ 
सद्स्यर्विग्डिजभ्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा । 
देवषिपितृगन्धवास्तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः ॥ १२॥ 


पदार्थ   उच्च स्वरमा युधिष्ठिरलाई 
सदस्यत्विग्हिजश्रेष्ठाः  बह्यघोषेण  वेदपाठ गर्दै हिंडे पुष्पवर्षिणः  पुष्पवृष्टि गर्दै 
सभासद्, ऋत्विक् र अन्य श्रेष्ठ देवषिपितृगन्धवांः  देवता, तुष्टुवुः  स्तुति गर्न लागे 
विद्वानूहरू ऋषि, पितर॒ र गन्धर्वहरूले राजा 





ताक्यार्थ सभासद्, ऋत्विक् र॒ अन्य श्रेष्ठ विद्रानूहरू उच्च स्वरले वेदमन्त्र उच्चारण गर्दै 
उनीहरूको साथमा लागे भने देवता, ऋषि, पित्र तथा गन्धर्वहरूले आकाशबाट पुष्पवृष्टि गर्दै 
युधिष्ठिरको स्तुति गर्न लागे । 


स्वलङ्कृता नरा नारयो गन्धस्रभूषणाम्बरेः। 
विलिम्पन्त्योऽभिसिञ्चन्त्यो विजहूविविधे रसेः ॥ १ ॥ 





पदार्थ नराः  पुरुषहरू र अभिसिञ्चन्त्यः  एकले 
गन्धस्तग्भूषणाम्बरे ९ 

न्धस्रग्भूषणाम्बरेः  सुगन्धित नायः  नारीहरू अर्कालाई सेचन गर्दै र 

चन्दन, माला, गहना र विविधैः  अनेक प्रकारका वििम्पन्त्यः  चन्दन आदि 

कपडाहरूले रसेः  रस सुगन्धित तेल, लेपन गर्द 

स्वलद्कृताः  राग्ररी सजिएका जलले विजहुः  आपसमा खेल्न थाले 


ताक्यार्थ सुगन्धित चन्दन, माला, गहना र राम्राराम्रा कपडाले राग्ररी सजिएका हस्तिनापुरका 
पुरुष तथा नारीहरू एकआपसमा अनेक प्रकारका सुगन्धित तेल, जल आदि सेचन गर्द र चन्दन 
आदि लेपन गर्दै आपसमा खेलन थाले। 


तेलगोरसगन्धोदहरिदरासान्द्रुङकमेः । 

पुम्भिकिप्ताः प्रलिम्पन्त्यो विजहूवांरयोषितः ॥ १५॥ 
पदढार्थ जल, बेसार र कुड कुम आदि पुरुषहरूलाई दलिदिंदे 
पुम्भिः  पुरुषहर्द्रारा लिप्ताः  दलिएका विजहुः  रमाइलो गर्न लागे 


तेलमोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्र वारयोषितः  नगरवधूहरू 
ुकुमेः  तेल, गोरस, सुगन्धित परलिम्पन्त्यः  तिने पदार्थ 


ताक्यार्थ पुरुषहरूद्रारा तेल, गोरस, सुगन्धित जल, बेसार र कुडकुम आदि दलिएका 
नगरवधूहरू पनि तिनै पदार्थ पुरुषहरूलाई दलिदिंदे रमादलो गर्न लागे । 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


  


श्रीमद्भागवत 


न 


गुप्ता नृभिनिरगमन्तुपलब्धुमेतद् 


 यथा  .  र  
दन्य सया बद्व विमानवर्नृदन्यः। 


ता मातुठेयसखिभिः परिषिच्यमानाः 
सीडहासविकसददना विरेुः ॥ ६ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

एतत्  यो उत्सव 

उपलब्धुं  हेर्न 

दिवि  आकाशमा 

देव्यः  अप्सराहरू 
विमानवेरेः  उत्तमउत्तम 
विमानका साथ आएका धिए, 


त्यसै गरी 

नृभिः  सैनिकरूद्रारा 
गुप्ताः  रक्षा गरिएका 
नृदेव्यः  रानीहरू पनि 
निरगमन्  गएका थिए 
मातुखेयसखिभिः  मामाका 
छोरा श्रीकृष्ण र उका 
साथीहरूले 


४८३८ 


अध्याय ७५ 


परिषिच्यमानाः  पानी 
छयापिएका 
स्रीडहासविकसदद्नाः  
लज्जासहितको मुस्कानले 
हसिलो मुख भएका 

ताः  ती रानीहरू 

विरेजुः  अति शोभायमान 
देखिए 





वाक्यार्थ यो राजसूय यज्ञको उत्सव हरन अप्सराहरू राम्राराम्रा विमानमा चदेर 
आकाशमार्गबाट आएका थिए, त्यसै गरी सैनिकहरूद्रारा सुरक्षित भएका इन्द्रप्रस्थका रानीहरू पनि 
पालकी आदिमा चदढेर शहरबाहिर निस्किएका यथिए। श्रीकृष्ण र उहांका साथीहरूले पानी 
छयापिदिनाले लजाँदै मुस्कुरादइरहेका ती रानीहरू अत्यन्त शोभायमान देखिएका थिए। 


ता देवराचुत सखीन् सिषिचुदंतीभिः 
किलन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः। 
ओत्सुक्यमुक्तकबराच्च्यवमानमाल्याः 
क्षोभं दधुमंलधियां रुचिरेविंहारेः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

किठन्नाम्बराः  लगाएका 
कपडा भिज्नाले 
विवृतगात्रकुचोरुमध्याः  शरीर, 
स्तन र तिघ्राका बिचभाग 
देखिएका 


ओत्सुक्यमुक्तकबरात्  जिस्किंदे ।  तिनका साथीहरूलाई 


गर्दा खुलेका चुल्टाबाट 


च्यवमानमाल्याः  पूल 
मालाहरू एरिरहेका 

ताः  ती रानीहरूले 
द्तीभिः  पिचकारीहरूद्रारा 
देवरान्  देवरहरू 

उत  र 


सिषिचुः  छयापिदिए 


रुचिरः  यसप्रकारको 
रमाइला 

विहारः  ऋडाहरुद्ारा 
मरुधियां  मलिन चित्त 
भएकाहरूलाई 

क्षोभं  उत्तेजित 

दधुः  बनाए 





रामालन्द्री टीका 


८४८३९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७५ 


ताक्यार्थ दूयापिएको पानीले लगाएका कपड़ा भिज्नाले ती रानीहरूका शरीरका विभिन्न भाग, 
स्तन र तिघ्राका बिचभागहरू बाहिरबाटै देखिन लागे । जिस्किंदै गर्दा कपालका चुल्ठा खुलेर 
फूलमाला र्वै गरेका तिनीहरूले पनि पिचकारीहरूद्रारा देवर र उनका साथीहरूलाई पानी 
छयाप्न थाले । रानीहरूको यस्तो रमादइलो क्रीडा देखेर मलिन चित्त भएका पुरूषहरूको मनमा 
कामवासना पलायो । 


स सम्राड् रथमारुटः सदर्वं रुक्ममालिनम्। 
व्यरोचत स्वपत्नीभिः क्रियाभिः करतुराडिव ॥ १८ ॥ 





पदार्थ रथं  रथमा क्रियाभिः  प्रयाज आदि 
सदृर्वं  राम्राराम्रा घोडाले आरुढः  चेका क्रियाका साथमा 

युक्त भएको सः सम्राट्  ती राजा युधिष्ठिर क्रतुराट् इव  राजसूय यज्ञ फँ 
रुक्ममालिनं  सुनका स्वपत्नीभिः  आप्ना व्यरोचत  शोभायमान देखिए 
मालाहरूले सजादृएको रानीहरूका साथमा 


वाक्यार्थ आप्ना पत्नीहरूका साथमा राम्राराम्रा घोडा भएको अनि सुनका मालाले 
सिंगारिएको रथमा चढेका राजा युधिष्ठिर प्रयाज आदि क्रियाका साथमा मूर्तिमान् राजसूय यज्ञ फे 
सुशोभित भए। 


पत्नीसंयाजावभृे  ग्र  १ . तमृत्विज 
रचारत्वा त तमत्वजः । 
आचान्तं स्नापयाञ्चक्रुग्गायां सह कृष्णया ॥ १९॥ 





पदढार्थ स्नानमा गरिने पत्वीसंयाज कृष्णया सह  द्रौपदीले सहित 
तेती आदि कर्म तं  ती राजा युधिष्ठिरलाई 
ऋत्विजः  ऋत्विक् चरित्वा  गराएर गङ्गायां  गङ्गामा 
ब्राह्मणहरूले आचान्तं  आचमन आदि स्नापयाञ्चक्रुः  स्नान गराए 
पत्नीसंयाजावमभथ्येः  यज्ञान्त गरेका 


ताक्यार्थ त्यसपछि ती ऋत्विक्हरूले यज्ञान्तस्नानमा गरिने पत्नीसंयाज आदि कर्म गराएर 
द्रौपदीसहित राजा युधिष्ठिरलाई आचमन गर्न लगाई गङ्गामा स्नान गराए। 


देवदुन्दुभयो नेदुनंखुन्दुभिभिः समम्। 
मुमुचुः पुष्पवषोणि देवषिपितुमानवाः ॥ २०॥ 


पढार्थ  दमाहाका र पनि 
त्यस समयमा समं  साथमा नेदुः  बज्न लागे 
नरखदुन्दुभिमिः  मान्छेले देवदुन्दुभयः  देवताहरूका देवषिपितुमानवाः  देवता, 


रामालन्द्री टीका 


४८८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७५ 


पुष्पवषीणि  पुष्पवृष्टि मुमुचुः  छोडन लागे 
ताक्यार्थ त्यस समयमा मान्छेले बजाएका दमाहाका साथमा देवताहरूका दमाहाहरू पनि बज्न 
लागे अनि देवता, ऋषि, पित्र॒ र मनुष्यहरूले पुष्पवृष्टि गर्न लागे । 


ऋषि, पितु र मनुष्यहरूले 


सस्तुस्तत्र ततः स्वे वणाश्रमयुता नराः। 
महापातक्यपि यतः सयो मुच्येत किंल्विषात् ॥ २९॥ 





पदार्थ आश्रमका महापातकी अपि  महापातकी 
ततः  त्यसपछि युधिष्ठिरले सव  सम्पूर्ण पनि 

स्नान गरिसकेपकछ्छि नराः  मानिसहरूले किल्बिषात्  पापबाट 

तत्र  त्यहं गएका सस्युः  स्नान गरे सद्यः  तत्काल 

वणांश्रमयुताः  सबै वर्ण र॒ यतः  जहाँ स्नान गनलि मुच्येत  मृक्त ह॒न्छ 


वाक्यार्थ राजा युधिष्ठिरले स्नान गरिसकेपच्ि गङ्गाको तटमा पुगेका सबे वर्ण र आश्रमका 
मानिसहरूले स्नान गरे । जुन गङ्गामा स्नान गर्नलि महापातकी पनि तत्काल पापबाट मूक्त हुन्छ । 


० न  


अथ रजाहतं क्षम पाराय स्वल्कुत   
ऋत्विक्सदस्यविप्रादीनानचांभरणाम्बरेः ॥ २२॥ 
पदार्थ परिधाय  लगाएर ऋत्विक्सदस्यविप्रादीन्  
अथ  यसपचछछि स्नान स्वलङ्कुतः  सिंगारिएका ऋत्विक्, सभासद् र ब्राह्मण 
गरिसकेपचछछि राजा  राजा युधिष्ठिरले आदिलाई 
अहते  नयां आभरणाम्बेरेः  आभूषण र॒ आनच॑  पूजा गरे 
क्षोमे  रेशमी कपडा वस्त्र आदिले 





ताक्यार्थ स्नान गरिसकेपचछि नयाँ रेशमी वस्त्र लगाएर सजिएका राजा युधिष्ठिरले राग्राराम्रा 
आभूषण र वस्त्र आदिले ऋत्विक्, सभासद् र ब्राह्मणहरूलाई पूजा गरे । 


बन्धूज्ञातिनृपान् मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सवंशः। 
अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः ॥ २३॥ 


पढार्थ 

नारायणपरः  नारायण 
भगवानूमा समर्पित 

नृपः  राजा युधिष्ठिरले 


बन्धुज्ञातिनृपान्  भादबन्धु, 
नाताकुटुम्ब, राजाहरू 
मित्रसुहृदः  हितैषी मित्र तथा 
शुभचिन्तकहरूलाई र 





अन्यान् च  अरूलाई पनि 
४७ 

सवशः  सबे तरहले 

अभीक्ष्णं  बारम्बार 

पूजयामास  पूजा गरे 


वाक्यार्थ भगवत्परायण राजा युधिष्ठिरले आपफ्ना भाद्बन्धु, नाताकुटुम्ब, राजामहाराजा, हितैषी 


रामालन्द्री टीका 


८८४१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७५ 


मित्र तथा शुभचिन्तकहरूलाई पनि विभिन्न तरिकाले बारम्बार पूजा गरे। 


सरवे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्र 


घुप्रिएको कपालले अनुहार 


गुष्णीषकञ्चुकदुकूलमहाघ्यंहाराः । 
नायंश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट 
वक्त्रश्ियः कनकमेखलया विरेजुः ॥ २४॥ 
पढार्थ सर्वे  सवै 
मणिकरुण्डलस्रुष्णीषकञ्चुक जनाः  पुरुषहरू 


दुकूलमहाघ्यंहाराः  मणिका सुररुचः  देवता ढै शोभायमान 
कुण्डल, फूलका माला, पगरी, देखिएका धथिए भने 

रघ्नाकवच, दोपहर तथा बहुमूल्य कुण्डलयुगारकवृन्दुष्टवक्त्र 
हारहरू पहिरेका श्रियः  दुबै कानमा कुण्डल र 


चम्किएका 

नायः च  नारीहरू पनि 
कनकमेखल्या  कम्मरमा 
नाँधेको सुनौलो मेखलाले गर्दा 





विरेजुः  सुशोभित भएका थिए 


वाक्यार्थ त्यसवेला मणिका कुण्डल, पूलका माला, पगरी, रक्नाकवच, दोपटरा र बहुमूल्य हार 
पहिरिएका सबे पुरुषहरू स्वर्गका देवताहरू ॐ शोभायमान भएका धथिए भने दुबे कानमा 
लगाइएका कुण्डल र धुप्रिएको कालो कपालले अनुहार चम्किएका अनि कम्मरमा सुनोलो 
मेखला बांधेका नारीहरू ज्यादे सुशोभित देखिएका थिए। 


अथत्विंजो महाशीखाः सदस्या बह्मवादिनः। 
बरह्मक्षत्रियविट्शद्रा राजानो ये समागताः ॥ २५॥ 
देवषिपितभूतानि लोकपालाः सहानुगाः । 
पूनितास्तमलुज्ञाप्य स्वधामानि ययुनुप ॥ २६॥ 


पदार्थ ।  राजाहरू आएका थिए ती सबै 

नृप  हे राजा परीक्षित् बरहमक्षत्रियविट्शद्राः  ब्राह्मण, पूजिताः  पूजित सम्मानित 
अथ  त्यसपछि क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रहरू भएर 

येजोजो देवषिपितुभूतानि  देवता, ऋषि, तं  ती युधिष्ठिरको 


महाशीलाः  परमशीलवान् पित्र प्राणीहरू तथा 
ऋत्विजः  ऋत्विक्हरू सहानुगाः  अनुयायीले सहित 
बरह्मवादिनः  वैदिक ब्राह्मणहरू लोकपालाः  लोकपालहरू 
सदस्याः  सभासद्हरू समागताः  राजसूय यज्ञमा 


अनुज्ञाप्य  अनुमति लिएर 
स्वधामानि  आआपनो 
धामतफ॑ 





ययुः  गणए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपछि परमशीलवान् ऋत्विक्, वैदिक ब्राह्मण, सभासद्, 


रामालन्द्री टीका 


८८छर् 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७५ 


राजाहरू, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, देवता, ऋषि, पितर॒ तथा अरू प्राणी एवं अनुयायीले 
सहितका लोकपालहरू जोजो राजसूय यज्ञमा आएका थिए ती सबे राजा युधिष्ठिर्रारा 
सम्मानित भए र उनको अनुमति लिएर आआफ्नो धामतफं गए । 


हरिदासस्य राजष राजसूयमहोद्यम् । 
नेवातुप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्योऽमृतं यथा ॥ २७॥ 





पदार्थ गरी महोत्सवको 

यथा  जसरी हरिदासस्य  भगवान् हरिका प्रशंसन्तः  प्रशंसा गरेर कोही 
मत्यः  मनुष्य भक्त पनि 

अमृतं  अमृत राजर्षेः  राजर्षि युधिष्ठिरको न एव अतृप्यन्  तृप्त भएनन् 
पिबन्  पिएर तृप्त हुदैन, त्यै राजसूयमहोद्यं  राजसूय यज्ञ 


ताक्यार्थ जसरी अमृत पिएर मानिसहरू कहिल्यै पनि तृप्त हैदेनन्, त्यसै गरी भगवद्भक्त राजा 
युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमहोत्सवको प्रशंसा गरेर कोटी पनि तप्त भएनन्। 


ततो युधिष्ठिरो राजा सुहत्सम्बन्धिबान्धवान् । 
प्रेम्णा निवासयामास कृष्णं च त्यागकातरः ॥ २८॥ 


पदार्थ युधिष्ठिरः  युधिष्ठिरले पनि 

ततः  त्यसपछि सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान्  प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक 
त्यागकातरः  विदछछोडदेखि इष्टमित्र, नाताकुटुम्ब, निवासयामास  रोकेर राखे 
उराउने बन्धुबान्धवहरूलाई र 

राजा  महाराज कृष्णं च  भगवान् श्रीकृष्णलाई 





ताक्यार्थ त्यसपछि विदछोडलाई सहन नसक्ने राजा युधिष्ठिरले आपफ्ना इष्टमित्र, नाताकुटुम्ब, 
बन्धुबान्धवहरू र भगवान् श्रीकृष्णलाई समेत प्रेमपूर्वक रोकेर राखे । 


भगवानपि तत्राद्गं न्यवात्सीत् तत्प्रियङ्करः। 
प्रस्थाप्य यदुवीरांङ्च साम्बादीश्च कुशस्थलीम् ॥ २९॥ 





पदढार्थ श्रीकृष्ण पनि प्रस्थाप्य  पठएर 
अङ्गं  हे राजा परीक्षित् साम्बादीन् च  साम्ब आदि तत्र  त्यहीं 
तत्प्रियङ्रः  युधिष्ठिरको पुत्रहरूलाई र न्यवात्सीत्  बस्नुभयो 
कल्याण चाहने यदुवीरान् च  यदुवीरहरूलाई 

भगवान् अपि  भगवान् कुरास्थलीम्  द्रारकामा 


रामालन्द्री टीका 


८८४२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७५ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! युधिष्ठिरको कल्याण चाहने भगवान् श्रीकृष्णले पनि साम्ब आदि 
पुत्रहरूलाई र यदुवीरहरूलाई द्वारका पठाएर आफू चाहं त्यहीं बस्नुभयो । 

इत्थं राजा धम॑सुतो मनोरथमहाणंवम् । 

सुदुस्तरं समुत्तीयं कृष्णेनासीद् गतज्वरः ॥ ३० ॥ 


पढार्थ सुदुस्तरं  सजिलै तर्न नसकिने समुत्तीयं  तरेर 
घम॑सुतः  धर्मराजपुत्र मनोरथमहाणंवं  राजसूय यज्ञ॒ गतज्वरः  चिन्तामुक्त 
राजा  राजा युधिष्ठिर सम्पन्न गर्न इच्छारूप समुद्रलाई आसीत्  भए 

इत्थं  यसप्रकार कृष्णेन  श्रीकृष्णको कृपाले 





ताक्यार्थ धर्मराजका पुत्र राजा युधिष्ठिर यसप्रकारसंग सजिलै तर्न नसकिने राजसूय यज्ञ 
सम्पन्न गर्ने इच्छारूप समुद्रलाई श्रीकृष्णको कृपाले सजिलै पार गरेर चिन्तामुक्त भए । 


एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । 
अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः ॥ ३१॥ 


पढार्थ अन्तःपुरे  अन्तःपुरमा वीक्ष्य  देखेर 
एकदा  एक दिन श्रियं  सम्पत्ति र दुर्योधनः  दुर्योधन 


अच्युतात्मनः  भगवान्का राजसूयस्य  राजसूय यज्ञद्रारा अतप्यत्  अत्यन्त दुःखी भयो 
परमप्रेमी प्राप्त भएको 
तस्य  ती राजा युधिष्ठिरको महित्वं च  सम्मान पनि 


तवाक्यार्थ एक दिन भगवान्का परमप्रेमी महाराज युधिष्ठिरको अन्तःपुरको सम्पत्ति र 
राजसूययज्ञद्रारा प्राप्त भएको मानसम्मान देखेर दुर्योधन अत्यन्त दुःखी भयो । 


यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्ररक्ष्मी 

नाना विभान्ति किल विरवसृजोपश्नकप्ताः। 
तामिः पतीन् द्रुपद्राजसुतोपतस्थे 

यस्यां विषक्तहृदयः कुरुराडतप्यत् ॥ ३२॥ 





यस््मिस्तदा मघुपतेर्महिषीसहस्र 
श्रोणीभरेण र श  
श्रोणीभरेण शनकैः म्रवणदङ्धिशोभम्। 
मध्ये सुचारु कुचनकु्कमशोणहारं 


श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाद्यम् ॥ ३३॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

यस्मिन्  जुन महलमा 

किल  निश्चय नै 

विश्वसृजा  विश्वकर्मद्वारा 
उपङ्कृप्ताः  सुजना गरिएका 
नाना  विभिन्न प्रकारका 
नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेनद्रलक्ष्मीः  
नरपति, दैत्यपति र सुरपतिका 
भोगउपभोगका सामग्री र 
सम्पत्ति 

विभान्ति  सजिसजाउ धथिए र 
तामिः  ती सामग्रीहरूद्रारा 
दरूपद्राजसुता  द्रौपदीले 
पतीन्  आपफ्ना पतिहरूलाई 


श्रीमद्भागवत 


उपतस्थे  सेवा गर्दथिन् 
यस्यां  जुन द्रौपदीमा 
विषक्तहृदयः  चित्त आसक्त 
भएको 

कुरूराट्  कुरु देशको युवराज 
दुर्योधन 

अतप्यत्  अत्यन्त दुःखी बन्यो 
यस्मिन्  जुन अन्तःपुरमा 
तदा  त्यस समयमा 
श्रोणीभरेण  कम्मरको भारले 
रानकेः  विस्तारेबिस्तर 
क्वणदङ्चिशोभं  बज्ने 
पाउजुले सुशोभित पाड भएका 
मध्ये  बिच भाग 


८८४ 
अध्याय ७५ 


सुचारु  ज्यादे सुन्दर भएका 
कुचकुद्कुमशोणहारं  स्तनमा 
लगाएको कुङ्कुमले गर्दा राता 
राता भएका हार लगाएका 
प्रचलकुण्डलकुन्तलाद्यं  
हल््लिंदे गरेका कुण्डल र 
घुत्रिएको कपालको शोभाले 
सुशोभित 

श्रीमन्मुखं  चम्किलो अनुहार 
भएका 

मघुपतेः  भगवान् श्रीकृष्णका 
महिषीसहस्रम्  हजार रानीहरू 
बसेका थिए 





ताक्यार्थ पाण्डवहरूका निम्ति विश्वकमलि जुन महल बनाएका धिए, त्यसमा नरपति, दैत्यपति 
र सुरपतिहरूका नाना प्रकारका सम्पत्तिहरू शोभायमान धिए । यिनै सम्पत्तिहरूद्वारा रानी द्रौपदी 
आपफ्ना पतिहरूको सेवा गर्दथिन्। त्यस समय त्यस राजभवनमा भगवान् श्रीकृष्णका हजारौँ 
रानीहरूसमेत बसेका धथिए। कम्मरको भारका कारण विस्तारे विस्तारे हिंडने ती रानीहरूको 
पाउजुको छमछम आवाजले त्यो भवन रखने शोभायमान भएको धियो । रानीहरूका छाती र स्तनमा 
लगाइएको कुडकुमकले गर्दा उनीहरूले लगाएका हारसमेत राताराता देखिएका थिए। कानमा 
दरुलिरहेका कुण्डल र घुभ्रिएका कपालले चम्किएका तिनीहरूका मुखकमलहरू अत्यन्त सुशोभित 
थिए। यो सब देख्दा द्रौपदीमा चित्त आसक्त भएको दुर्योधन डाहले अत्यन्त दुःखी बन्यो । 


सभायां मयक्कप्तायां क्वापि धममसुतोऽधिराट् । 

वृतो ऽनुजेबन्धुभिङ्च कृष्णेनापि स्वचश्चुषा ॥ ३४॥ 
आसीनः काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । 
पारमेष्ट्यभ्रिया जुष्टः स्तुयमानरुच वन्दिभिः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 
क्व अपि कुनै दिन 


ध्म॑सुतः  धर्मराज 
अधिराट्  महाराज युधिष्ठिर 


मयक्कप्तायां  मय दानवद्रारा अनुजैः  भाइहरूले 


बनाइएको 
सभायां  सभाभवनमा 


बन्धुभिः च  बन्धुबान्धवहरूले 
र 


स्वचक्ुषा  आपफ्ना आंखाका 
नानीजस्ता 

कृष्णेन अपि  भगवान् 
श्रीकृष्णले समेत 





वृतः  धघेरिएर 


रामालन्द्री टीका 


८८४५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७५ 


पारमेष्द्यभ्रिया  ब्रह्माजीको स्तुयमानः  प्रशंसित हदे आसने  सिंहासनमा 

जस्तो एेश्वर्यले साक्षात्  प्रत्यक्ष आसीनः  बसिरहेका थिए 
सुष्टः  युक्त भएर मघवान् इव  देवराज इन्द्र ४ 
वन्दिभिः च  वन्दीगणद्रारा काञ्चने  सुनको 
वाक्यार्थ कुनै दिन राजा युधिष्ठिर आपना भाइ, बन्धुबान्धवहरू र आंँखाका नानी ४ प्यारा 
भगवान् श्रीकृष्णद्रारा धेरिएर ब्रह्माजीको जस्तो एेश्वर्यले सुसम्पन्न भई वन्दीगणद्रारा प्रशंसित हदि 
मयदानवले बनाएको सभाभवनको सुवर्णमय सिंहासनमा देवराज इन्द्र ४ सुशोभित भई बसेका 
धिए। 





भ दुर्योधनो  परीतो   
तत्र दुयोधनो मानी परीतो भ्रातुभिनृप । 
किरीटमाली न्यविशदसिहस्तः क्षिपन् रुषा ॥ ३६॥ 





पढार्थ भ्रातृभिः  आपना भाइहरूले दुर्योधनः  दुर्योधन 

नृप  हे राजा परीक्षित् परीतः  धेरिएको रुषा  रिसले 

तत्र  त्यहँ असिहस्तः  हातमा तरार क्षिपन्  द्रारपालहरूलाई 
किरीटमाली  मुकुट रमाला लिएको हप्काखदै 

लगाएको मानी  अभिमानी न्यविशत्  प्रवेश गयो 


ताक्यार्थ त्यसै वेला मुकुट र मालाले सजिएको र आपफ्ना भाडहरूले घेरिएको अभिमानी 
दुर्योधन हातमा तरबार लिएर रिसले द्वारपालहरूलाई हप्काडदे त्यस सभाभित्र पस्यो । 


स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्वान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत्। 


जके च स्थलवट् श्रान्त्या मयमायाविमोहितः॥ ३७ ॥ 
पढार्थ मत्वा  मानेर चाहं 
मयमायाविमोहितः  स्थरे  त्यस्ता ठाठंमा पानीमा स्थल्वत्  सुख्खा स्थल हो 
मयदानवको मायाले मोहित लव्रिएर भिज्ला भनेर भन्ने ठानी 
भएको दुर्योधन वस्त्रान्तं  कपडाका फेरहरू श्रान्त्या  भ्रमले हिंड्दा 
स्थरे  सुख्खा ठाउंमा अभ्यगृह्णात्  उचाल्न लाग्यो र अपतत्  लड्यो 
जलं  पानी भएको जरे च  पानी भएको ठाउंमा 





ताक्यार्थ मयदावनको मायाले मोहित भएको दुर्योधन पानी नभएको सुख्खा ठडँमा पानी 
भएको ठा भन्ठानी लुगा स्याहार्दे हिंडन लाग्यो भने पानी भएको ठँलाई सुख्खा ठा भन्टानी 
हिंडदा ऊ लड्यो । 

जहास भीमस्तं दुष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे । 

निवाय॑माणा अप्यङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिताः ॥ ३८ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् 

तं  त्यसरी हिंडिरहेको त्यो 
दुर्योधनलाई 

दष्ट्वा  देखेर 
कृष्णानुमोदिताः  भगवान् 


श्रीमद्भागवत 


श्री कृष्णबाट स्वीकृतिको सङ़त 
पाएका कारण 

राज्ञा  राजा युधिष्ठिारा 
निवायंमाणाः अपि  रोकिंदा 
रोकिंदे पनि 

भीमः  भीमसेन 


८८४६ 


अध्याय ७५ 


जहास  हाँसे यस्ते 
नृपतयः  राजाहरू 

अपरे  अन्य 

स्त्रियः  स्त्रीहरू पनि हासे 





वाक्यार्थ हे परीभ्षित् ! दुर्योधनलाई त्यसरी हिंडिरहेको देखेर युधिष्ठिरले रोक्दारोक्दै पनि 
भगवान् श्रीकृष्णबाट स्वीकृतिको सङ्केत पाएका कारण भीमसेन, राजाहरू र अन्य स्त्रीहरू हाँस्न 


स व्रीडितोऽवाग्वद्नो रुषा ज्वलन्निष्कम्य तृष्णीं प्रययो गजाहयम्। 
हाहेति शब्दः सुमहानभूत् सतामजातरातरुविंमना इवाभवत्। 
बभूव तुष्णीं भगवान् भुवो भरं समुज्जिहीषं्र॑मति स्म यदुदुशा ॥ ३९॥ 


लागे। 

पदार्थ 

व्रीडितः  यसरी लज्जित 
भएको 

सः त्यो दुर्योधन 


अवाग्वद्नः  उधोमुख लगाएर 
रुषा  रिसले 

ज्वलन्  बल्दे 

तुष्णीं  चुपचाप 

निष्कम्य  सभाभवनबाट 
निस्किएर 

गजाहयं  हस्तिनापुरतफं 


प्रययो  गयो 

सतां  सज्जनहरूका बिचमा 
हाहा इति  हाय हाय जस्ता 
सुमहान्  ठलाठला 

शब्दः  शब्दहरू 

अभूत्  गुन्जिन लागे 
अजातशत्रुः  शत्रुविहीन राजा 
युधिष्ठिर 

विमनाः इव  खिन जस्ता 
अभवत्  भए 

भुवः  पुथिवीको 


भरं  भार 

समुज्जिहीषुः  हटाउन चाहने 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
तृष्णीं  चुप 

बभूव  लाग्नुभयो 

यटुदुरा  जुन भगवान्को हेराद 
मात्रले 

भ्रमति स्म  दुर्योधन भ्रमित 
भएको थियो 





वाक्यार्थ यसरी लज्जित भएको दुर्योधन रिसले चुर भएर रधोमुख लगाएर चुपचाप 
सभाभवनबाट निस्किएर हस्तिनापुरतिर लाग्यो। यो घटना देख्दा अनर्थको कल्पनाले 
सज्जनहरूका बिचमा हाहाकार मच्चिन लाग्यो । राजा युधिष्ठिरको मन पनि खिन्न भयो । जुन 
भगवान् श्रीकृष्णको हेराइ मात्रले दुर्योधन भ्रमित भएको धियो पृथिवीको भार हरण गर्न चाहनुहुने 
उहां भगवान् चुप लागेर बस्नुभयो । 


एतत् तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । 
सुयोधनस्य दोरात्म्यं राजसूये महातो ॥ ४०॥ 


रालालन्द्री टीका 


८८८७ 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
त्वया  तपाई्रारा 

इह  यहाँ 

राजसूये  राजसूय 


श्रीमद्भागवत 


महाक्रतो  महायज्ञमा 
सुयोधनस्य  दुर्योधन 
दोरात्म्यं  रिसाउनुको 

यत्  जुन कारणका बारेमा 
अहं  म 





अध्याय ७५ 


पृष्टः  सोधिएको धिष 
एतत्  यो से 

ते  तपारईलाई 
अभिहितम्  बताइयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! राजसूय महायज्ञमा अरू सब प्रसन्न भए, तर दुर्योधन किन 
प्रसन्न भएन भन्ने कुरा तपारईले मलाई सोध्नुभएको थियो, त्यो सबे वृत्तान्त मेले बताणएँ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 


ु्योधनमानभङ्गो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


५८५८८ 


अध्याय ७ 


अथ षट्ूसप्ततितमोऽध्यायः 


शाल्व र यादवहरूबिचको युद्ध 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथान्यदपि कृष्णस्य शुणु कमाद्ुतं नृप । 
क्रीडानरशरीरस्य यथा सोभपतिहंतः ॥ १॥ 


पदार्थ गर्नुभएका 
नृप  हे राजा परीक्षित् कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
अथ  अन अन्यत् अपि  अर्को पनि 


क्रीडानरदारीरस्य  लीला गर्बकाअटुमुतं  आश्चर्यलाग्दो 
निम्ति मनुष्यको शरीर धारण कमं  काम 





शृणु  सुन्नुोस् 

यथा  जसरी 

सोभपतिः  सौभनामक 
विमानको मालिक शाल्व 
हतः  मारिएको थियो 


ताक्यार्थ हि राजा परीक्षित्! अब लीला गर्नका लागि मनुष्यको शरीर धारण गर्मुभएका 
भगवान् श्रीकृष्णले सौभनामक विमानको मालिक शाल्वलाई कसरी मार्नुभयो भन्ने अर्को 


आश्चर्यलाग्दो कुरा सुन्नुहोस् । 


शिशुपालसखः शाल्वो रुक्िमण्युद्दाह आगतः। 
यदुभिनिजिंतः सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥ २॥ 


पदार्थ शि्युपारसखः  शिशुपालको 
रुकिमण्युदधाहे  रुविमिणीको मित्र 

विवाहमा शाल्वः  शाल्व 

आगतः  आएको तथा  तथा 





जरासन्धादयः  जरासन्ध आदि 
सङ्ख्ये  युदधमा 

यदुभिः  यादवहरूद्रारा 

   

निजिंतः  पराजित भएका थिए 


वाक्यार्थ रुक्मिणीको विवाहमा आएका शिशुपालका मित्र शाल्व र जरासन्ध आदिलाई 


यदु वंशीहरूले युद्धमा हराएका थिए। 


साल्वः प्रतिज्ञामकरोच्छृण्वतां सवभूमुजाम् । 


 ५  अ न ५ 
अयादवीं क्ष्मा कार्त्य पारूुष मम परयत ॥ ३॥ 


पदार्थ शुण्वतां  सुनने गरी 
स्व॑भूमुजां  त्यसै वेला शाल्वः  शाल्वले 
सम्पूर्ण राजाहरूले क्ष्मां  प्रथिवीलाई 


अयादवीं  यादवरहित 
करिष्ये  बनाउनेचु 
मम  मेरो 


रामालन्द्री टीका 


८४८४९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९६ 
पौरुषं  पुरुषार्थ परतिज्ञां  प्रतिज्ञा 
पश्यत  हेर भनी अकरोत्  गयो 


ताक्यार्थ त्यसै वेला त्यस शाल्वले सम्पूर्णं राजाहरूलाई सुनाडँदै एक दिन म सम्पूर्ण 
पुथिवीलाई यादवरहित बनाउने्कु, मेरो पुरुषार्थ हेर भन्दै प्रतिज्ञा गयो । 


इति मूढः प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । 
आराधयामास नृप पांसुमुष्टिं सकृद् रसन् ॥ ४॥ 


  दिनको एकपटक 
पांसुमुष्टिं  एकमुटी धुलो 


पलुपतिं  पशुपतिनाथ 
प्रभं  भगवान्लाई 


पदार्थ 
नृप  हे राजा परीक्षित् 





मूढः  मूर्ख शाल्वले खरानी आराधयामास  आराधना गर्न 
इति  यस्तो ग्रसन्  खि लाग्यो 
प्रतिज्ञाय  प्रतिज्ञा गरेर देवं  देवाधिदेव 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यो मूर्ख शाल्वले यसप्रकार प्रतिज्ञा गरेर केवल एक मुठी खरानी 
खाएर देवाधिदेव भगवान् पशुपतिनाथको आराधना गर्न लाग्यो । 


संवत्सरान्ते भगवानाश्युतोष उमापतिः। 
वरेणच्छन्दयामास सात्वं ररणमागतम् ॥ ५॥ 
पदार्थ उमापतिः  उमापति शङ्रले 
संवत्सरान्ते  एक वर्ष बितेपचछिरारणं  शरणमा 
आद्युतोषः  चट प्रसन्न हुनृहने आगतं  आएको 
भगवान्  भगवान् साल्वं  शाल्वलाई 


ताक्यार्थ शाल्वले एक वर्ष तपस्या गरिसकेपछि पार्वतीपति आशुतोष भगवान् शङडूरले शरणमा 
परेको शाल्वलाई वर मागन भन्नुभयो । 


वरेण  वररारा 
छन्दयामास  इच्छा पूर्ण गर्न 
भन्नुभयो 





देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । 
अभेदं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम् ॥ ६ ॥ 


गन्धर्वोरगरक्षसां  गन्धर्व, सर्प 
र राक्षसहरूले 

अभेद्यं  भेदन गर्न नसक्ने 
कामगं  इच्छा अनुसार उडने 


पढार्थ 

सः  त्यस शाल्वले 
देवासुरमनुष्याणां  देवता, 
असुर, मनुष्य एवं 


वृष्णिभीषणं  यदुवंशीहरूका 
लागि डर लाग्दो 
यानं  विमान 





वव्रे  वर माग्यो 


ताक्यार्थ त्यस शाल्वले देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व, नाग र राक्षस आदि कसैद्रारा पनि नष्ट 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९८५० 


अध्याय ७ 


नहूने र इच्छा अनुसार उड्ने तथा यदु वंशीहरूलाई तर्साउने विमान वरको रूपमा माग्यो । 


तथेति गिरिशादिष्टो मयः परपुरंजयः। 
पुरं निमाय शाल्वाय प्रादात् सोभमयस्मयम् ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

तथा इति  त्यस्तै होस् 
भनिसकेपच्ि 
गिरिशादिष्टः  भगवान् 
शङ्रको आज्ञा पाएको 


परपुरंजयः  शत्रुको नगरमाथि 
विजय प्राप्त गर्न 

मयः  मय दानवले 

अयस्मयं  फलामले तयार 
भएको 





सोभं  सौभ नामक 

पुरं  नगरजस्तो विमान 
निमांय  बनाएर 
शाल्वाय  शाल्वलाई 
प्रादात्  दियो 


ताक्यार्थ भगवान् शङ्रले त्यस्तै होस् भन्नुभयो र उहँको आज्ञाले शत्रृहरूको नगरमाथि विजय 
प्राप्त गर्ने मय दानवले फलामेफलामको नगर जस्तो सौभनामक विमान निर्माण गरेर शाल्वलाई 
दियो । 


स ठन्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् । 


न   र ,  ल ५ 
ययो द्वारवतीं शाल्वो वेरं वृत्णकृत स्मरन् ॥  ॥ 


पढार्थ 

सःत्यो 

शाल्वः  शाल्व 

तमोधाम  अन्धकारमय 
दुरासदं  दुःखले प्राप्त हुने 


ट  इच्छा अनुसार चल्ने 


यानं  सौभयान 
ठब्प्वा  पाएर 


वृष्णिकृतं  यादवहरूले गरेको 
वेरं  शत्रुता लाई 





स्मरन्  सम्िदे 

द्वारवतीं  द्वारका पुरीमा 
न्त 

ययो  गयो 


ताक्यार्थ अन्धकारमय भएका कारण सजिलै देखन नसकिने अनि इच्छ अनुसार चल्ने 
सौभनामक विमान प्राप्त गरेपछि त्यो शाल्व यादवहरूप्रतिको शत्रुतालाई सम्फिंदे द्वारका पुरीमा 


गयो । 


निरुष्य सेनया शाल्वो महत्या भरतषभ । 
पुरीं बभञ्जोपवनान्युद्यानानि च सवशः ॥ ९॥ 
सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाद्रारतोलिकाः। 
विहारान् स विमानाग्रयात् निपेतुः शस्त्रवृष्टयः ॥ १०॥ 


पदार्थ 


भरतषभ  हे राजा परीक्षित् 


सःनत्यो 


राल्वः  शाल्वले 
महत्या  टलो 
सेनया  सेनाद्रारा 


पुरीं  द्वारका पुरीलाई 

निरुष्य  चारैतिरबाट धेरेर 

उपवनानि  त्यहाँका उपवनहरू 
रालानन्दरी टीका 


८८५५१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
उद्यानानि  बर्गैचाहरू अटाली, पर्खाल र विमानाग्रयात्  सौभ विमानको 
सगोपुराणि  शहरका द्रारहरू विहारान् च  ऋीडास्थल अगाडिको भागवाट त्यति 
सहित हरूलाई वेला 

दवाराणि  घरका द्वारहरू सवंशः  सवै तिरबाट रास्ववृष्टयः  शस्त्रहरूको वर्षा 
प्रासादाष्राकतोलिकाः  दरबार, बभञ्ज  भत्काउन लाग्यो निपितुः  हन लाग्यो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यस शाल्वले द्वारका पुरीलाई आपफ्ना सेनाको समूहद्रारा 
चारैतिरबाट घेययो र त्यसपछि त्यहाँका उपवन, बर्गँचा, शहरका टढोकासहित घरहरूका द्रारहरू, 
दरबार, अटाली, पर्खाल र क्रीडास्थलहरू भत्काउन लाग्यो। त्यसपछि त्यो सौभ विमानको 
अगाडिको भागवाट शस्त्रहरूको वर्षा हुन लाग्यो । 


शिला द्रुमार्चाशनयः सपां आसारशकराः। 
प्रचण्डङ्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिः ॥ ९॥ 





पदार्थ आसारशकराः च  असिनाहरू दिशः  चारे दिशाहरू 
शिलाः  दुङ्गाहरू पनि बर्सन लागे रजसा  धुलोले 

द्रमः  रुखहरू प्रचण्डः  भयडूर आच्छादिताः  ढाकिए 
अङनयः  वज्रहरू चक्रवातः  हुरीबतास 

सपांः  सर्पहरू अभूत्  चल्न लाग्यो 


ताक्यार्थ त्यसपछि विमानबाट दुङ्गा, रुख, वज्र, सर्प र असिनाहरू वर्सन लागे । उरलाग्दो गरी 
ठलो हुरीबतास चल्न लाग्यो अनि चारै दिशाहरू धुलोले ढाकिए। 


इत्य्य॑माना सोभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् । 
नाभ्यपद्यत शं राज॑स्त्रिपुरेण यथा मही ॥ १२॥ 





पदार्थ थिडइनन् कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् इति  त्यसै गरी नगरी  द्वारका पुरीले 

यथा  जसरी सोमेन  सौभ विमानद्रारा रां  सुख 

त्रिपुरेण  त्रिपुरासुरबाट भृरां  अत्यन्त न अभ्यपद्यत  पाइनन् 

मही  पृथिवीले शान्ति पाएकी अद्यंमाना  सताइएकी 


ताक्यार्थ पहिला जसी त्रिपुरासुरले सतारंदा प्रथिवीले शान्ति प्राप्त गरेकी धथिनन् त्यसै गरी 
शाल्वप्रयुक्त सौभ विमानद्रारा सतादएकी भगवान् श्रीकृष्णकी द्वारका पुरीले सुख पाडइनन्। 


प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजाः प्रजाः । 
मा मेष्टेत्यभ्यधाद् वीरो रथारूढो महायशाः ॥ १३॥ 


रालालन्द्री टीका 


४८५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
पढार्थ वीक्ष्य  देखेर भगवान्  भगवान् 

निजाः  आफ्ना रथारूढः  रथमा चटेका प्रदयुम्नः  प्रचयुम्नले 

प्रजाः  प्रजाहरू महायशाः  परम यशस्वी मा भेष्ट इति  नडराओ 
बाध्यमानाः  पीडित भट्रहेका वीरः  वीर अभ्यधात्  भने 





ताक्यार्थ आफ्ना प्रजाहरू पीडित भट्रहेको देखेर परमयशस्वी वीर भगवान् प्रदयुम्नले रथमा 
चदेर नडराओ भने। 


सात्यकिर्चारुदेष्णङ्च साम्बोऽक्रूरः सहानुजः। 
हार्दिक्यो भानुविन्दङ्च गदश्च शुकसारणो ॥ १ ॥ 
अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपाः। 

नियंयुदैशिता गुप्ता रथेभारवपदातिभिः॥ १५॥ 





पदार्थ भानुविन्दः च  भानुविन्द गुप्ताः  सुरक्षित भएका 
सात्यकिः  सात्यकि गद्ः च  गद अनि महेष्वासाः  ठुला धनुर्धरी 
चारुदेष्णः  चारुदेष्ण शुकसारणो  शुक तथा सारण रथयूथपयृथपाः  महारथी एवं 
साम्बः  साम्ब अपरे च  अरू सेनापतिहरू 

सहानुजः  भाइटरूले सहित दंशिताः  कवच लगाएका नियंयुः  शहराहिर निस्किए 
अक्रूरः  अक्रूर रथेभारवपदातिभिः  रथ, हात्ती, 

हादिक्यः च  हार्दिक्य र घोडा र पैदल सेनाद्रार 


ताक्यार्थ उनको पछिपछि सात्यकि, चारुदेष्ण, साम्ब, भादहरूले सहित अक्रूर, हार्विक्य र 
भानुविन्द, गद, शुक र सारण तथा अरू पनि ठुला धनुर्धरी महारथी एवं सेनापतिहरू शहरबाहिर 
निस्किए। त्यस वेला कवच लगाएका यी सबेको सुरक्षाका निम्ति रथ, हात्ती, घोडा र पैदल 
सिपाही सहितको इलो सेनासमूह पछि लागेको थियो । 


ततः प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभिः सह । 
यथासुराणां विबुधेस्तमुटं रोमहर्षणम् ॥ १६ ॥ 





पढार्थ तुमुलं  घनघोर सेनाहरूको 

ततः  त्यसपछि रोमहषण  रोमाञ्चकारी यदुभिः सह  यादवहरूका 
यथा  जसरी युद्धं  युद्ध भएको थियो, त्यसै साथमा 

असुराणां  दानवहरूको गरी प्रववृते  युद्ध हुन लाग्यो 
विबुधः  देवताहरूसंग राल्वानां  शाल्वका 


तवाक्यार्थ त्यसपछि जसरी दानवहरूको देवताहरूसंग घनघोर र ॒रोमाञ्चकारी युद्ध भएको 


रालालन्द्री टीका 


८८५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७ 


थियो, त्यसै गरी शाल्वका सेनाहरूको यादवहरूका साथ भयङ्कर युद्ध हुन लाग्यो । 


र,   ९ ज्र रुकिमिणीसुत 
ताश्च सोभपतेमाया दिन्यास्तरे रुक्मिणीसुतः। 
क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगुः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ प्रचुम्नले 
उष्णगुः  सूर्यले क्षणेन  एकै छिनमा 
नेदं  रात्रिको सोभपतेः  सौभपति शाल्वको 


तमः इव  अन्धकारलाई ४ ताः  ती युद्धसम्बन्धी 
रुकिमिणीसुतः  रुक्मिणीका पत्रमायाः च  मायाहरूलाई पनि 


दिव्यास्त्रैः  दिव्य अस््रहरू 
प्रयोग गरेर 
नाशयामास  नष्ट गरिदिए 





ताक्यार्थ जसरी सूर्यले आप्ना किरणहरूद्वारा रात्रिको अन्धकारलाई हटारंछन्, त्यसै गरी 
रुकिमिणीपुत्र प्रदयुम्नले आप्ना दिव्य अस्त्रहरूको प्रयोग गरेर एकचछिनमे सौभपति शाल्वका 


मायाहरूलाई नष्ट गरिदिए। 
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वणपुङ्वेरयोमुखेः। 


शाल्वस्य ध्वजिनीपाटं शरेः सन्नतपर्वभिः ॥ १८॥ 


सन्नतपवेभिः  जडान गरिएका 
ठांहरू नदेखिएका 
पञ्चविंशत्या  पच्चीस ओटा 
ररे  बाणहरूले 


पदार्थ 

स्वण॑पुद्धैः  सुनका प्वांख र 
अयोमुखेः  फलामका टप्पा 
भएका 


शाल्वस्य  शाल्वको 
ध्वजिनीपाटं  सेनापतिलाई 
विन्याध  घाइते बनाददिए 





ताक्यार्थ अनि प्रदयुम्नले सुनका प्वाँंख र फलामका टप्पा भएका र जडान गरिएका ठहर 
नदेखिएका पच्चीस ओटा बाण प्रहार गरेर शाल्वको सेनापतिलाई घाइते बनाइदिए । 


४ शातेनातादयच्छात्वसेकैकेनास्य   र  
च्छाद सानकन्  


दरामिदंशमिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभिः ॥ १९॥ 


सैनिकहरूलाई 

एकेकेन  एकएक बाणले 
अ 

नेतून्  सारथिहरूलाई 
दशभिः दशभिः  दशदश 
ओटा बाणले र 


पदार्थ 

साल्वं  शाल्वलाई 
न 

रतेन  सय बाणले 

अस्य  त्यसका 

र, 

सेनिकान्  प्रत्येक 





वाहनानि  वाहन हात्ती, घोडा 
र रथ लाई 

त्रिभित्रिभिः  तीनतीन ओट 
बाणले 

अताडयत्  प्रहार गरे 


ताक्यार्थ प्रद्युम्ने शाल्वलाई सय बाणले, उसका प्रत्येक सैनिकलाई एकएक ओटा बाणले, 
सारथिहरूलाई दशदश ओटा बाणले र हात्ती, घोडा र रथ आदि वाहनलाई तीनतीन ओटा 


बाणले प्रहार गरे। 


रामालन्द्री टीका 


८८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
तददुभतं महत्कमं प्रुम्नस्य महात्मनः । 
दुष्ट्वा तं पूजयामासुः सवे स्वपरसेनिकाः ॥ २०॥ 
पदार्थ महत्  इलो र शत्रुतर्फका सैनिकहरूले 
महात्मनः  महापराक्रमी कमं  कार्यलाई तं  ती प्रद्युम्नको 
प्रद्युम्नस्य  प्रद्युम्नको दष्ट्वा  देखेर पूजयामासुः  प्रशंसा गर्न लागे 
तत्  त्यो सर्वे  सम्पूर्ण 
अदुभुतं  आश्चर्यलाग्दो स्वपरसेनिकाः  आपना पष्टिका 





ताक्यार्थ महापराक्रमी प्रचुम्नको त्यो आश्चर्यलाग्दो र महान् पराक्रमलाई देखेर आना र 
शत्रुतफका सैनिकहरूले उनको प्रशंसा गर्न लागे । 


बहुरूपेकरूपं तद् दुश्यते न च दुश्यते । 
मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं पेरेरभूत् ॥ २९॥ 


पदार्थ बहुरूपेकरूपं  कहिले अनेक 
मयकृतं  मय दानवले बनाएको रूपमा र कटहिले एड रूपमा 


तत्  त्यो दुश्यते च  देखिन्थ्यो र फेरि 
मायामयं  मायावी सौभ कटहिले 
विमान न दश्यते  कतै पनि 


देखिंदेनथ्यो यसरी त्यो 

परैः  शत्रु यादवहरूद्रारा 
दुविभाव्यं  अहिले कहाँ छ 
भनेर पत्ता लगाउनै नसकिने 





अभूत्  भयो 


ताक्यार्थ मयदानवले बनाएको त्यो मायावी सौभ विमान कहिले एकरूपमा र कहिले अनेक 
रूपमा देखिन्थ्यो र किले चाह कहीं पनि देखिंदेनथ्यो । यसले गर्दा शाल्वका शत्रु यादवहरूले 
अहिले त्यो विमान कहाँ छ भनी पत्ता लगाउन सकेनन्। 


क्वचिद् भूमो क्वचिद् व्योम्नि गिरिमूध्निं जले क्वचित्। 
अलातचक्रवद ्राम्यत् सोभ तद् दुरवस्थितम् ॥ २२॥ 


पदार्थ गिरिमूध्निं  पहाडका टाकुरामा अलातचक्रवत्  अगुल्टो 
क्वचित्  किले र कहिले घुमाउंदा बनेको चक्र ठै 
भूमो  भुम जठे  पानीमा दुरवस्थितम्  एक ठामा 
क्वचित्  किले भ्राम्यत्  घुमिरहने बस्दैनथ्यो 

व्योम्नि  आकाशमा तत्  त्यो 

क्वचित्  कहिले सोभं  सौभ विमान 





ताक्यार्थ किले भ्दैमा, कहिले आकाशमा, कटहिले पहाडका टाकुरामा र कहिले पानीमा रहने 


रामालन्द्री टीका 


८८५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७६ 


त्यो शाल्वको सौभ विमान अगुल्टो घुमाडँदा बनेको चक्रमा अगुल्टो एक ठा्द॑मा नरहे ४ एक 
ठारँमा बस्दैनथ्यो । 


र न ,  
यत्र सत्रापरक््यत ससाभः सहसानकः । 
राल्वस्ततस्ततोऽमुञ्चञ्छरान् सात्वतयूथपाः ॥ २३॥ 





पदार्थ शाल्वः  शाल्व सेनापतिहरूले 

ससोभः  सौभविमानमा सवार यत्र यत्र  जहाँ जहाँ ङारान्  बाण 

भएको र उपलक्षयेत  देखिन्ध्यो अमुञ्चन्  छोडन लागे 
सहसेनिकः  आपना सेनाले ततस्ततः  त्यहाँत्यहां 

सहित भएको सात्वतयृथपाः  यदुवंशी 


ताक्यार्थ सौभविमान र सेनाले सहित भएको त्यो शाल्व जहाँ जहाँ देखिन्थ्यो त्यहीं त्यहीं 
यदुवंशी सेनापतिहरूले बाण प्रहार गर्न लागे । 


ररेरग्न्यकसंस्पर्होराशीविषदुरासदे    र  न्द 
रारेरग्न्यकसंस्पशेराशीविषदुरासदेः। 
पीड्यमानपुरानीकः शाल्वो ऽमुद्यत् परेरितेः ॥ २४ ॥ 





पदार्थ फँ असह्य पीडयमानपुरानीकः  विमान र 
अग्न्यकसंस्पर्शैः  आगो र॒ परेस्तिः  शत्र यदुवीरहरूले सेना क्षतविक्षत भएको 
सूर्यको जस्तो ताप भएका प्रहार गरेका शाल्वः  शाल्व 
आश्ीविषदुरास्देः  सर्पको विषशेरेः  बाणहरूद्रारा अमुह्यत्  मूर्च्छा पग्यो 


ताक्यार्थ यदुवीरहरुद्रारा प्रहार गरिएका आगो र सूर्यको जस्तो उग्र ताप भएका तथा सर्पको 
विष ४ असह्य बाणहरू लागेर शाल्वको सौभ विमान र सम्पूर्ण सेना क्षतविक्षत भए भने स्वयं 
शाल्व समेत मूर्छा पय्यो । 


राल्वानीकपरस्त्रोधे्वृष्णिवीरा ९   
ठ भृशादिताः। 
न तत्यज रणं स्वं स्वं लोकद्यजिगीषवः ॥ २५॥ 
पदार्थ भृशादिताः  अत्यन्त पीडित चाहने 
साल्वानीकपरशस्तरोधेः  भए तापनि वृष्णिवीराः  यदु वीरहरूले 
शाल्वका सेनापतिहरूले प्रहार खोकद्वयजिगीषवः  यो लोक र स्वं स्वं रणं  आआपफ्नो युद्ध 
गरेका शस्त्रहरूको वषलि परलोक दुबे लोकलाई जित्न न तत्यञ्चुः  छाडेनन् 


ताक्यार्थ शाल्वका सेनापतिहरूले प्रहार गरेका शस्त्रहरूको वषलि अत्यन्त पीडित भए तापनि 
यो लोक र परलोक दुबे लोकलाई जित्न चाहने यदुवीरहरूले आआपफ्नो युद्ध छोडनन्। 





रामालन्द्री टीका 


४८५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


शाल्वामात्यो द्ुमान्नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडितः। 
आसाद्य गद्या मोव्यां व्याहत्य व्यनदद् बली ॥ २६॥ 


पदढार्थ शाल्वामात्यः  शाल्वको गद्या  गदाले 

प्राक्प्रपीडितः  पहिला मन्त्रीले व्याहत्य  पप्रदयुम्नलाई प्रहार 
प्रद्युम्नद्रारा पीडित भएको प्रद्युम्नं  प्रद्युम्नको गरेर 

द्युमान् नाम  द्युमान् नाम आसाद्य  नजिकमा आएर व्यनदत्  गर्जना गर्न लाग्यो 
गरेको मोव्यां  फलामले बनेको 

बली  महाबलशाली भयङ्कर 





ताक्यार्थ पहिला प्रद्युम्नले जसलाई घाइते बनाएका धिए त्यो द्युमान् नाम गरेको महाबलशाली 
शाल्वको मन्त्रीले नजिकमा आएर प्रद्युम्नलाई फलामले बनेको भयडूर गदाले हिर्कायो र दठुलो 
स्वरमा गर्जना गर्न लाग्यो । 


प्रयुम्नं गद्या रीणवक्षःस्थलमरिन्दमम्। 
अपोवाह रणात् सूतो धर्मविद् दारुकात्मजः ॥ २७॥ 
पदार्थ गद्या  गदाले रणात्  युद्धस्थलबाट 
धर्मवित्  युद्धको धर्म बुरका शीणंवक्षःस्थटं  छाती फुटेका अपोवाह  बाहिर निकाले 
दारुकात्मजः  दारुकका छोरा अरिन्दमं  शत्रुमाथि दमन गर्ने 
सूतः  सारथि सूतले परद्युम्न  प्रदयुम्नलाई 


ताक्यार्थ शत्रुले प्रहार गरेको गदाले लागेर छाती फुटेका शत्रुमाथि दमन गर्ने प्रदयुम्नलाई युद्धको 
धर्म बुरेका दारुकपुत्र सूतले खुटपट युद्धस्थलबाट बाहिर निकाले । 





ठन्धसंज्ञो  व  ते सारथिमबवीत् 
न्धसंज्ञो मुहूर्तेन काष्णिः सारथिमनवीत् । 
अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसपंणम् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ सारथिं  सारथि सूतलाई अपसपंणं  भगाउने 

मुहूर्तेन  दुरई घडीपचि अनवीत्  भनन लागे यत्  जुन काम तिमीले गयौ 
लब्धसंज्ञः  मूर्च्छबाट अहो सूत  हे सूत इदं  यो 

व्युंखिएका मे  मलाई असाघु  सहै नराम्रो भयो 
काष्णिंः  कृष्णपुत्र प्रदुम्नले रणात्  रणभूमिबाट 





वाक्यार्थ एक मुहूर्वपच्छि जब प्रदयुम्नलाई होस आयो तब उनले सारथिलाई भने हे सूत! 
तिमीले मलाई युद्धभूमिबाट भगाउने जुन काम गयौ, त्यो साहे नराम्रो काम गयौ । 


रामालन्द्री टीका 


८८५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
न यदूनां कुले जातः श्रूयते रणविच्युतः। 
विना मत् कलीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिंल्बिषात् ॥ २९॥ 
पदार्थ पराप्तकिल्विषात्  अपकीर्ति कुठे  वंशमा 
कलीबचित्तेन  मन कमजोर प्राप्त गरेको रणविच्युतः  युद्ध छोडेर भागने 
भएको मत् विना  मलाई छाडेर जातः  जन्मिएको 
सूतेन  सारथि सूतद्रारा यदूनां  वीर यादवहरूको न श्रूयते  सुनिएको छैन 





ताक्यार्थ मन कमजोर भएको यो सारथिको कारणले मैले अपकीर्तिं प्राप्त गर किनभने मलाई 
छाडर वीर यदुकुलमा युद्ध छोडेर भागने कुनै पुरुष जन्मेको कुरो सुनिएको छैन । 


किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरो रामकेदावो । 
युद्धात् सम्यगपकरान्तः पृष्टस्तत्रात्मनः क्षमम् ॥ ३० ॥ 


पदढार्थ 

युद्धात्  युद्धभूमिबाट 
सम्यक्  राग्रेसंग 
अपक्रान्तः  भागेको मेले 


रामकेडावो  बलराम र श्रीकृष्ण 
पितरो  यी दुई पिताहरूको 
अभिसङ्गम्य  अगाडि पुगेर 
पृष्टः  उर्होँहरूले सोष्दा 





तत्र  त्यहाँ 

आत्मनः  आफूलाई 

क्षमं  सुहांदो 

किंनु वक्ष्ये  के भन्नेहोला 


ताक्यार्थ युद्धभूमिबाट राग्रेसंग भागेको मैले ठुलाबा बलराम र पिता श्रीकृष्णको अगाडि 
पुगेपछि उहाँहरूले सोध्दा त्यहाँ मेले आफूसुहाँदो के भने होला ? 


व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामयः। 
क्डठेन्यं कथं कथं वीर तवान्येः कथ्यतां मृधे ॥ ३१ ॥ 


पढार्थ मृधे  युद्धमा कथ्यतां  त्यो भन भनेर 
हसन्त्यः  उपहास गरिरहेका अन्यः  शत्रहरूले व्यक्तं  अवश्य ने 

  

मे मेरा तव  तिमीलाई कथयिष्यन्ति  भनेछन् 
भ्रातृजामयः  भाउजूहरूले कथं कथं  कसरी 

वीर  हे वीर क्टेन्यं  नपुंसक बनाए 





वाक्यार्थ अवश्य पनि मेरा भाउजूहरूले मलाई जिस्क्यारँदे हे वीर ! युद्धमा तिमीलाई शत्रुले 
कसरी नपुंसक बनाए, त्यो हामीलाई पनि भन भन्नेछन् । 


सारथिरुवाच सारथिले भने 
धमं विजानतायुष्मन् कृतमेतन्मया विभो । 
सूतः कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी ॥ ३२॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ एतत्  यो काम 
आयुष्मन्  हे चिरञ्जीवी कृतं  गरिएको हो किनभने 
घमं  सारथिको धर्म विभो  हे प्रभु 

विजानता  जानेवाला सूतः  सारथिले 


मया  मद्रारा कृच्छ्रगतं  आपत्तिमा परेको 





९८५८ 
अध्याय ७६ 


रथिनं  रथीलाई अनि 
रथी  रथीले 

सारथिं  सारथिलाई 
रक्षेत्  रश्ना गर्नुपर्दछ 


ताक्यार्थ हे चिरञ्जीवी ! सारथिको धर्म बुणेरने मैले यो काम गरेको ह किनभने हे प्रभ! 
आपत्तिमा परेको वेलामा सारथिले रथीको र रथीले सारथिको र्ना गर्नुपर्वछछ । 


एतद् विदित्वा तु भवान् मयापोवाहितो रणात् । 
उपसृष्टः परेणेति मूच्छितो गद्या हतः ॥ ३३॥ 


पदार्थ हजुर 
परेण  शत्ुद्रारा उपसृष्टः इति  सङ्टमा 
गद्या  गदाले पर्नुभयो भन्ने 


हतः  प्रहार गरिएका र एतत्  यही सारथिको धर्मलाई 
मूच्छितः  मूर्च्छित हूनृभएको विदित्वा तु  बुेर नै 





मया  मद्रारा 

भवान्  हजुर 

रणात्  युद्धबाट 

अपोवाहितः  भगादनुभएको हो 


ताक्यार्थ शत्रुको गदाको प्रहारले हजुर मूर्छित भई सङ्टमा पर्नुभएको थियो, त्यस अवस्थामा 


सारथिको त्यही धर्म बुफेर मैले हजुरलाई युद्धबाट भगाएको हूं । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दङ्ञामस्कन्धे 


उत्तरार्धे शाल्वयुद्धे षट्ूसप्ततितमोऽध्यायः 


॥ ७६ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


८८५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 
अथ   घ्याय 
अथ सम्तसमप्ताततमाश्न्यायः 
शाल्व वध 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
स उपस्पृश्य सलिटं दंशितो धृतकामुंकः। 
नय मां द्युमतः पाश्वं वीरस्येत्याह सारथिम् ॥ १॥ 
पदार्थ सःतु  ती प्रदयुम्नले त पारशवं  नजिकमा 
सलिलं  पानी सारथिं  सारथिलाई नय  लैजाऊ 
उपस्पृश्य  आचमन गरेर मां  मलाई इति  यस्तो 
दंशितः  कवच धारण गरी वीरस्य  वीर आह  भने 
धृतकामुंकः  धनु धारण गरेका दुमतः  चुमान्को 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि प्रदुम्नले जल आचमन गरी कवच र धनु धारण गरे र सारथिसंग मलाई 
वीर द्युमान्को नजिकमा लैजाऊ भने। 


विधमन्तं स्वसेन्यानि दयुमन्तं रुक्मिणीसुतः। 
प्रतिहत्य प्रत्यविध्यन्नाराचैरष्टभिः स्मयन् ॥ २॥ 


स्मयन्  मुस्कुराउदे 
अष्टभिः  आठ ओटा 


पढार्थ सेनाहरूलाई 

रुकिमिणीसुतः  रुक्मिणीका पूत्रविधमन्तं  प्रहार गरिरहको 
प्रचयुम्नले दयुमन्तं  दयुमान्लाई नाराचैः  बाणहरूले 
स्वसेन्यानि  आपना प्रतिहत्य  रोकेर प्रत्यविध्यत्  प्रहार गरे 
ताक्यार्थ आपफ्ना सेनालाई धमाधम प्रहार गरिरहेको द्युमान्को नजिक पुगेर रुक्मिणीका पुत्र 
प्रद्युम्नले पहिला त्यसलाई रोकी मुस्कुराडदे आठ ओटा बाणले प्रहार गरे। 





चतुभिंर्चतुरो वाहान् सूतमेकेन चाहनत्। 
द्वाभ्यां घनच केतुं च शरेणान्येन वे शिरः ॥ ३॥ 


पढार्थ 

चतुभिंः  चार ओटा बाणले 
चतुरः वाहान्  चार ओटा 
घोडालाई 


एकेन  एउटा बाणले 
सूतं च  सारथिलाई 
दवाभ्यां  दुई ओट बाणले 
केतुं  ध्वजा र 





धनुः च  धनुलाई अनि 
अन्येन वै  अर्को एक 
शरेण च  बाणले 

शिरः  द्युमान्को टाउको 


रामालन्द्री टीका 


४८६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 


अहनत्  काटिदिए 


ताक्यार्थ प्रदयुम्नले चार ओटा बाणले चार ओटा घोडालाई, एडटाले सारथिलाई, दुई ओटाले 
ध्वजा र धनुलाई तथा अर्को एक बाणले द्युमानृको शिर नै काटिदिए। 


गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्तुः सोभपतेबंलम् । 
्       सच्छिन्नकन्धरा 
पेतुः समुद्रे सोभेयाः सर्वे न्धराः ॥ ४॥ 


पदठार्थ जघ्नुः  प्रहार गर्न लागे काटिएर 

 सोभेया 
गद्सात्यकिसाम्बाद्याः  गद,   सौभ विमानमा समुद्र  समुद्रमा 
सात्यकि, साम्ब आदि वीरहरूले बसेका पेतुः  खस्न लागे 
च व 
सोभपतेः  सौभपति शाल्वका सवे  सब सेनाहरू 
बलं  सेनालाई सज्छिन्नकन्धराः  टाउको 





ताक्यार्थ गद, सात्यकि र साम्ब आदि वीरहरूले शाल्वका सेनालाई प्रहार गर्व लागे । त्यसपचछ्छि 
सौभ विमानमा बसेका सब सेनाहरू टाउको काटिएर समुद्रमा खस्न लागे । 


एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् । 
युद्धं त्रिणवरात्रं तदभूत् तुमुलमुल्बणम् ॥ ५॥ 





पदार्थ शाल्वानां  शाल्वका युद्धं  युद्ध 

एवं  यसरी सैनिकहरूका बिचमा त्रिणवरात्रं  सत्ताईस 
इतरेतरं  एकलेअर्कालाई तुमुलं  घमासान र रातदिनसम्म 

निघ्नतां  प्रहार गरिरहेका उल्बणं  भयङ्कर अभूत्  चल्यो 
यदूनां  याद वहरू र तत्  त्यो 


ताक्यार्थ यसरी एकले अर्कालाई प्रहार गरिरहेका यदुवंशी र शाल्वका सैनिकहरूका बिचमा 
सत्ताईस रातदिनसम्म अति घमासान र भयङ्रको युद्ध चल्यो । 


इन्द्रप्रस्थं गतः कृष्ण आहुतो धम॑सूनुना । 
राजसूयेऽथ निवृत्ते रिुपाठे च संस्थिते ॥ ६॥ 
कुरुवृद्धानलुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । 
निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् दारवती ययो ॥ ७ ॥ 


पढार्थ घ्मंसूनुना  धर्मपुत्र आहूतः  बोलाइनुभएका 
अथ  त्यसपच्छि युधिष्ठिरारा इन्द्रप्रस्थं  इन्द्रप्रस्थमा 


रामालन्द्री टीका 


४८६१ 
दशम स्कन्ध 


गतः  जानुभएका 

कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 
राजसूये  राजसूय यज्ञ 
निवृत्ते  समाप्त भएपच्ि र 
रशिदुपाठे च  शिशुपाल पनि 
संस्थिते  संसारबाट बिदा 
भद्सकेपच्ि 


श्रीमद्भागवत 


अतिघोराणि  अत्यन्त भयङ्कर 
निमित्तानि  अपशकुनहरू 
पश्यन्  देखेर 

ससुतां  छोराहरूले सहित 
भएकी 

पृथां  कुन्तीलाई 

कुरुवृद्धान्  कुलका 





अध्याय ७७ 


मान्यजनहरूलाई 

मुनीन् च  ऋषिमुनिहरूलाई 
अनुज्ञाप्य  सोधेर म जान्दु है 
भनी सोधेर, आज्ञा लिएर 
दवारवतीं  दारकापुरीमा 

ययो  फर्किनुभयो 


ताक्यार्थ यति वेला धर्मपुत्र युधिष्ठिरले बोलाएर भगवान् श्रीकृष्ण इन्दरप्रस्थमा जानुभएको 
धथियो। युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञ॒ सम्पन्न भएको थियो भने शिशुपालले संसारबाट बिदा 
लिइसकेको थियो । यसै बिचमा त्यहाँ भयडूर अपशकुनहरू देखिन थालेपल्ि भगवान् श्रीकृष्ण 
कुलका मान्यजन, ऋषिमुनि, पाण्डवहरू र कुन्तीसंग अनुमति लिएर द्वारकापुर फर्किनुभयो । 


आह चाहमिहायात आयमिश्रामिसङ्गतः। 
राजन्यार्चेदयपक्षीया नूनं हन्युः पुरी मम ॥ ८॥ 


पढार्थ  आँ पुरीं  दारकापुरीमा 
आयैमिश्रामिसङ्गतः  पूज्य नूनं  निश्चय नै हन्युः  आक्रमण गरे होलान् 
बलरामले सहित चेद्यपक्षीयाः  शिशुपालपक्षका भनी 

अहं  म राजन्याः  राजाहरूले आह च  मनमने भन्नुभयो 
इह  यहाँ इन्दरप्रस्थमा मम मेरो 





ताक्यार्थ बाटामा फकिदै गर्दा भगवानूले मनमने बलरामका साथमा म इन्दरप्रस्थमा आएपचछ्ि 
पक्कै पनि शिशुपाल पक्षका राजाहरूले मेरो द्रारकापुरीमा आक्रमण गरे होलान् भनी भन्नुभयो । 


वीक्ष्य तत्कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम्। 
सोभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केरावः ॥ ९॥ 





पदार्थ शाल्वराजं च  शाल्वराजलाई निरूप्य  दाजु बलरामलाई 
द्वारका पुगेर पनि सुम्पेर 

स्वानां  आफन्तहरूको वीक्ष्य  देखेर केरावः  श्रीकृष्णले 
तत्कदनं  त्यस्तो सङटलाई पुररक्षणं  सहरको रक्ना गर्ने दारुकं  सारथिलाई 

सोभं च  सौभविमान र जिम्मा प्राह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ द्वारका पुग्दा भगवान्ले सांँच्चै नै आफन्तहरू सङ्टमा परेको तथा सौभ विमान र 
शाल्व यहीं उपस्थित भएको देख्नुभयो र सहरको रक्षा गर्ने जिम्मा दाजु बलरामलाई सुम्पेर उहांले 
सारथि दारुकलाई यसो भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८८६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 


रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वे । 
सम्भ्रमस्ते न कतन्यो मायावी सोभराडयम् ॥ १० ॥ 


पदार्थ   नजिकमा तापनि 

सूत  हे सारथि प्रापय  पु्याऊ ते  तिमीले 

मे  मेरो वे  निश्चय ने सम्भ्रमः  आत्तिने काम 
रथं  रथलाई अयं यो न कतंन्यः  नगर्नू 

आशु  चट सोभराट्  सौभपति शाल्व 

शाल्वस्य  शाल्वको मायावी  अत्यन्त मायावी छ 





ताक्यार्थ हि सारथि! मेरो रथलाई च्छिद्रे शाल्वको नजिकमा पु्याऊ। यो शाल्व अत्यन्त 
मायावी छ तर पनि तिमी कत्ति नआत्तिनू । 


इत्यक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुकः । 
विशन्तं ददुशयुः सवं स्वे परे चारुणानुजम् ॥ १९॥ 


पढार्थ चोदयामास  घोडालाई गरुडको छन्डा भएको रथवाला 
इति उक्तः  यसप्रकार कुदाउन लागे भगवानूलाई 

भगवान्को आज्ञा पाएका स्वे  आपफ्ना पक्षका र विशन्तं  युद्धभूमिमा प्रवेश 
दारुकः  सारथि दारूकले परे च  शत्रुपक्षका गर्दै गरेको 

रथं  रथमा सर्वे  सबैले ददुद्ुः  देखे 

आस्थाय  चदेर अरुणानुजं  अरुणको भाद 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्को आज्ञा पाएपक्ि सारथि दारुकले रथमा चदढेर घोडाहरूलाई 
वेगले दौडाउन लागे भने भगवान्का आप्ना र शाल्वपक्षका सवे सेनाले अरुणका भाइ गरूडको 
खन्डा भएको रथमा सवार हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण युद्धभूमिमा प्रवेश गरेको देखे । 


राल्वर्च कृष्णमारोक्य हतप्रायबलेङ्वरः। 
प्राहरत् कृष्णसूताय शक्ति भीमरवां मृधे ॥ १२॥ 





पढार्थ मृधे  युद्धभूमिमा सारथिलाई 

हतप्रायबटेरवरः  सिदधिन कृष्णं  श्रीकृष्णलाई भीमरवां  चर्को आवाज गर्न 
लागेका सैनिकटरूको मालिक आलोक्य  देखेर राक्तिं  शक्ति 

शाल्वः च  शाल्वले पनि कृष्णसूताय  कृष्णको प्राहरत्  प्रहार गयो 


ताक्यार्थ लगभग सेनाहरू सिदिन लागेको शाल्वले भगवान् श्रीकृष्णलाई उपस्थित भएको 
देख्यो र उहाँको सारथिमाथि चरको आवाज गर्न एडटा शक्ति प्रहार गययो । 


रामालन्द्री टीका 


४८६२ 


दशम स्कन्ध 


तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७७ 


भासयन्ती दिश्चः शोरिः सायकैः शतधाच्छिनत् ॥ १३६॥ 


पदार्थ 

रंहसा  अति वेगले 

नभसि  आकाशमा 
आपतन्तीं  आदइरहेको 
महोल्कां इव  प्रचण्ड उल्का 


जस्तो 

दिशः  सवे दिशा 
भासयन्ती  प्रकाशित गर्ने 
तां  त्यो शक्तिलाई 

शोरिः  भगवान् श्रीकृष्णले 





सायकैः  बाणहर्द्रारा 
शातधा  सयौँ टुक्रा पारी 
अच्छिनत्  काटिदिनुभयो 


ताक्यार्थ प्रचण्ड उल्का जस्तो सबै दिशा प्रकाशित गर्दै अति वेगले आकाशमार्गबाट सारथितिर 
आदरहेको त्यो शक्तिलाई भगवान्ले बाण प्रहार गरेर सयौ ट॒क्रा पारिदिनुभयो । 


५ ्   षोडशाभिविंदुध्वा त, र  ् 
तंच ध्वा बणेः सोभं च खे भ्रमत् 
अविध्यच्छरसन्दोहेः खं सूर्यं इव ररिममिः ॥ ९४ ॥ 


पलढार्थ 

तं च  त्यस शाल्वलाई पनि 
षोडराभिः  सोह ओटा 
बणिः  बाणले 

विदुध्वा  प्रहार गरेर 


खे  आकाशमा 

भ्रमत्  घुमिरहेको 

सोभं च  सौभ विमानलाई 
समेत 

सूयः  सूर्यले 





रदिमभिः  आप्ना 

किरणहरूद्रारा 

खं इव  आकाशलाई ढाके ठै 
क 


रारसन्दोहेः  बाणको वषलि 
अविध्यत्  ध्वस्त पारिदिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि भगवान्ले सोह ओटा बाणले शाल्वलाई प्रहार गर्नृभयो र आकाशमा 
उडिरहेको सौभ विमानलाई समेत बाणको वर्षा गरी सूर्यका किरणले आकाश ढाकेर 
अन्धकारलाई ध्वस्त पारे फँ ध्वस्त पारिदिनुभयो । 


साल्वः रोरेस्तु दोः सन्यं सशाङ्ख शाङ्खघन्वनः। 
बिभेद न्यपतद्धस्ताच्छाङ्गमासीत् तददुभुतम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

साल्वः  शाल्वले 

शरेः  भगवान् श्रीकृष्णको 
सशाब्बं  शार्धनुषले सहित 
भएको 

सन्यं  देब्र 


दोः  हातमा 

 अ 

बिभद्  बाण प्रहार गय्यो 
त्यस प्रहारले 

शा््गघन्वनः तु  शा 
धनुषधारी श्रीकृष्णको चाहं 
हस्तात्  हातबाट 





शाखम्  शाई धनुष 
न्यपतत्  खस्यो 
तत्  त्यो 

अदुभुतं  ज्यादे अनीटो 
आसीत्  भयो 


ताक्यार्थ शाल्वले पनि शार्धनुषधारी भगवान् श्रीकृष्णको शाईधनुषले सुशोभित देब्रे हातमा 
बाणको प्रहार गयो । त्यो प्रहारले उहाँको हातबाट शाईधनुष फुस्केर खस्यो, यो ज्यादै अनौटो 


घटना भयो । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८८६४ 


अध्याय ७७ 


हाहाकारो महानासीद् भूतानां तत्र पश्यताम् । 
निनद्य सोभराद्च्चैरिदमाह जनार्दनम् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यो घटना 

परयतां  हेरिरहेका 
भूतानां  सबे प्राणीहरूका 
बिचमा 

महान्  टलो 


हाहाकारः  यो कसरी भयो 
भन्ने हाहाकार 
आसीत्  हन लाग्यो त्यसै 
वेला 
सोभराट्  शाल्वले 

न्रे 
उच्चैः  इलो 





निनद्य  स्वरमा गर्जना गर्दै 
जनादनं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
इद्  यस्तो 

आह  भन्न लाग्यो 


ताक्यार्थ त्यहं यो अनौटो घटना देख्नेहरू सबेले यो कसरी भयो भन्दै हाहाकार गर्न लागे । 
त्यसै वेला सौभपति शाल्वले इलो स्वरमा गर्जना गर्दै भगवान् श्रीकृष्णलाई यसो भन्न लाग्यो । 


यत् त्वया मूढ नः सख्युभ्रांत॒भांयां हतेक्षताम् । 
प्रमत्तः स सभामध्ये त्वया व्यापादितः सखा ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

मूढ  हे मूर्ख 
यत्  जुन 
त्वया  ततद्रारा 
ईक्षतां  हेदर्हिद 


नः हाम्रो 

सख्युः  मित्र र 

भ्रातुः  भाइ शिशुपालकी 
भायां  पत्नी रुक्मिणी 
हृता  हरण गरिइन् र 





सभामध्ये  सभाको बिचमा 
प्रमत्तः  असावधान 

सः सखा  ती हाम्रा मित्र 
त्वया  तदार 

व्यापादितः  मारिए 


वाक्यार्थ हे मूर्ख! तले हामी सबेले हेदर्हि्दै हाम्रा मित्र एवं भाद शिशुपालकी पत्नी 
रुकिमिणीलाई हरण गरिस् र फेरि सभाका बिचमा हाम्रा मित्रलाई दुक्याएर मारिस् । 


तं त्वाद्य निशितेबणिरपराजितमानिनम् । 
नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेमंमाग्रतः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ अपराजितमानिनं  आफूलाई बणिः  बाणहरुद्रारा 
अद्य  आज करैले जित्न नसक्ने भने अपुनरावृत्तिं  फेरि फर्कर 
यदि  यदि घमन्डी नआउने मृत्युलोकमा 

मम  मेयो तं  त्यस्तो नयामि  पुयाउनेु 
अग्रतः  अगाडि त्वा तु  तलाई चाहं 

तिष्ठेः  परिस् भने निरितेः  तिखातिखा 





ताक्यार्थ तँ आपरूलाई कसैले जित्न नसक्ने भन्ने सम्णी घमन्ड गरेर हिंडको छस्, यदि आज रतं 


रामालन्द्री टीका 


८८६५५ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७७ 


मेरो अगाडि परिस् भने तिखातिखा बाण प्रहार गरेर म तलाई फेरि नफकिनि मत्युलोकमा 


पु्याउनेद्धु । 

श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 

वृथा त्वं कत्थसे मन्द् न पर्यस्यन्तिकेऽन्तकम्। 

पौरुषं दरशंयन्ति स्म शुरा न बहुभाषिणः ॥ १९॥ 
पदढार्थ छस् पौरुषं  पुरुषार्थ गै 
मन्द  हे मूर्ख अन्तिके  नजिकै आएको दशंयन्ति स्म  देखांछन् 
त्वं  तं अन्तकं  मृत्युलाई बहुभाषिणः न  धरे बोल्दैनन् 
वृथा  व्यर्थमा न पश्यसि  देखेको छैनस् 
कत्थसे  बकबक गरिरहेको शुराः  वीरहरू 





ताक्यार्थ हे मूर्ख ! तं व्यर्थमा बकबक गरिरहेको छस्, आफ्नो नजिकै आएको मृत्युलाई पनि 
तैले देखेको कैनस् । वीरहरू त पुरुषार्थ गरैरे देखा्ंछन्, धरे बोल्दैनन्। 


इत्युक्त्वा भगवाञ्छाल्वं गदया भीमवेगया । 
तताड जत्र संरब्धः स चकम्पे वमन्नसुक् ॥ २०॥ 


पदार्थ गद्या  गदाले 

इति उक्त्वा  यति भनेर शाल्वं  शाल्वको 

संर्धः  अत्यन्त रिसाउनुभएकाजत्रो  काँधको हाडमा 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले तताड  प्रहार गर्नुभयो 
भीमवेगया  भयङ्कर वेग भएको सः  त्यसले त्यो शाल्व 


असृक्  रगत 
वमन्  छाददै 
् 
चकम्पे  काम्न लाग्यो 





तवाक्यार्थ यति भनेर अत्यन्त रिसाउनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले भयर वेग भएको गदाले 
शाल्वको कोँधको हाडमा प्रहार गर्मुभयो । त्यसपचछ्छि त्यो शाल्व रगद छाद्दे काम्न लाग्यो । 


पदार्थ 


गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत । 
ततो मुहूतं आगत्य पुरुषः शिरसाच्युतम् ॥ 


९ श स्मीति 
दवक्या ब्राहताऽ नत्वा व्राह क्च रुद्न् ॥ २९॥ 


कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल । 
बदुध्वापनीतः शाल्वेन सोनिकेन यथा पञ्युः ॥ २२॥ 


गदायां  भगवानले प्रहारा गरेको गदा 


रामालन्द्री टीका 


८८६६ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 
सन्निवृत्तायां  फर्किएपछ्ि  रदे सोनिकेन  कसाई्रारा 
शाल्वः तु  शाल्व त  माता देवकीट्रारा पञ्युः  पशु बांँधेर लगिन्छ, 
अन्तरधीयत  अन्तरधान भयो प्रहितः अस्मि इति  पठाइएको त्यसै गरी 

ततः  त्यसपछि हं उहाँले भन्नुभएको छ भन्दै शाल्वेन  शाल्वद्रारा 

मुहूर्ते  दुई घडी बितेपछ्ि वचः  वचन ते तिम्रा 

पुरुषः  एउटा पुरुष प्राह  बोल्यो पिता  पिता 

आगत्य  आणएर पितृवत्सल  हे पितृवत्सल  बदुध्वा  बांधिएटर 

शिरसा  शिर ठुकाएर महाबाहो  हे महाबाहु अपनीतः  लगिनुभयो 
अच्युतं  भगवान्लाई कृष्ण कृष्ण  हे कृष्ण, हे कृष्ण 

नत्वा  नमस्कार गरेर यथा  जसरी 





ताक्यार्थ भगवानूले प्रहार गरेको गदा फरकिएपच्ि शाल्व त्यहांबाट अन्तरधान भयो । यसपचछि 
दुई घडी वितेपछ्ि एउटा पुरुष भगवान्को नजिक आयो र शिर निहुराएर उहाँ लाई नमस्कार गयो 
र रेँदेरंदे भन्न लाग्यो मलाई हजुरकी आमा देवकीले पठाउनुभएको हो, उहौँले भन्नुभएको 
छ हे कृष्ण । हे महाबाहु ! हे पित्॒वत्सल ! जसरी कसाईले पशुलाई बाँधेर लैजान्छ, त्यसै गरी 
शाल्वले तिम्रा पितालाई बाँधेर लग्यो । 


निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषीं प्रकृतिं गतः। 
९ ०५ ् क ् यथा 
विमनस्को घृणी स्नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा ॥ २३॥ 


पदढार्थ स्नेहात्  पिताप्रतिको प्रमका घृणी  दयालु 

विप्रियं  दुःखद समाचार कारणले कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले 
निरम्य  सुनेर मानुषीं  मनुष्यको जस्त विमनस्कः  अत्यन्त खिन्न हदे 
प्राकृतः यथा  सामान्य मान्छेले प्रकृतिं  स्वभावमा बभाषे  भन्न लाग्नुभयो 

फ गतः  पुग्नुभएका 





ताक्यार्थ त्यो दुःखद समाचार सुन्दा भगवान् साधारण मान्छे जस्तो बन्नुभयो र पिताप्रतिको 
स्नेहका कारण अत्यन्त खिन्न भएर भन्न लाग्नुभयो । 


कथं राममसम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरेः । 
शाल्वेनात्पीयसा नीतः पिता मे बलवान् विधिः ॥ २४॥ 





पदार्थ असम्भ्रान्तं  अत्यन्त सावधान शाल्वेन  शाल्वद्रारा 
सुरासुरैः  देवता र दानव रामं  बलरामलाई मे  मेरा 

कोहीद्रारा पनि जित्वा  जितेर पिता  पिता 

अजेयं  जित्न नसकिने अल्पीयसा  थोर बल भएको कथं  कसरी 


रामालन्द्री टीका 


४८६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 
नीतः  अपहरण गरिनुभयो विधिः  सांच्चै नै भाग्य रहे 
होला बलवान्  बलशाली हदो 


ताक्यार्थ साँच्चै नै भाग्य अति बलवान् हदो रहेछछ, नत्र देवता र दानव कसैले पनि जित्न 
नसक्ने दाजु बलरामलाई जितेर कम बल भएको त्यस शाल्वले कसरी मेरा पितालाई अपहरण गर्न 
सक्थ्यो होला र? 


इति चुवाणे गोविन्दे सोभराट् प्रत्युपस्थितः। 
वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच सः ॥ २५॥ 


पढार्थ सोभराट्  शाल्वले भयो र 

गोविन्दे  भगवानूले वसुदेवम् इव  वसुदेवजस्तै कृष्णं च  श्रीकृष्णलाई पनि 
इति  यस्तो पुरुषलाई इदं  यसो 

बरुवाणे  भनिरहंदा आनीय  लिएर उवाच  भन्न लाग्यो 
सःत्यो प्रत्युपस्थितः  त्यहीं उपस्थित 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले यसो भनिरहंदा त्यो शाल्व वसुदेव जस्ते एउटा पुरुषलाई 
लिएर त्यहीं उपस्थित भयो र श्रीकृष्णलाई यसो भन्न लाग्यो । 


स् जनिता कस् त्   जीवसि ९ 
एष ते जनिता तातो यदथमिह जीवसि । 
वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुमीशार्चेत् पाहि बालिश ॥ २६॥ 


पदार्थ इह  यहाँ बालिश  हे मूर्ख 

एषः  यो जीवसि  तं बँचेको छस् चेत्  यदि 

ते  लाई अमुम्  यसलाई ईशः  तँ शक्तिसम्पनन छस् भने 
जनिता  जन्माउने ते  तैले पाहि  यसको रक्षा गर् 

तातः  बाबु हो वीक्षतः  हेदर्हिर्दै 

यदर्थम्  जसका निम्ति वधिष्ये  मारन 





वाक्यार्थ यो तलाई जन्माउने तेरो बाबु हो, यसैका निम्ति तं संसारमा बांँचिरहेको छस्, तेरे 
अगाडि यसलाई मैले मानु । हे मूर्ख ! यदि तँ शक्तिसम्पन्न छस् भने यसको रक्षा गर्। 


    ५ 
एवं निभ॑त्स्यं मायावी खड्गेनानकन्दुभेः। 
उत्कृत्य हिर आदाय खस्थं सोभं समाविशत् ॥ २७॥ 


पदार्थ एवं  यसप्रकार दिएर 
मायावी  मायावी शाल्वले निभंत्स्यं  भगवान्लाई धम्की  आनकदुन्दुभेः  वसुदेवको 


रामालन्द्री टीका 


४८६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 
शिरः  टाउको आदाय  त्यसलाई लिएर समाविशत्  प्रवेश गयो 
खड्गेन  तरबारले खस्थं  आकाशमा रहेको 

उत्कृत्य  काटेर सोभं  सौभ विमानमा 


ताक्यार्थ यसप्रकार मायावी शाल्वले भगवान्लाई धम्की दिएर तरबारले वसुदेवको टाडको 
काट्यो र त्यसलाई लिएर आकाशमा रेको सौभ विमानमा प्रवेश गयो । 


ततो मुहूतं प्रकृतावुपप्टुतः स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्गतः। 
महानुभावस्तदयुध्यदासुरीं मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम् ॥ २८॥ 





पदार्थ ततः  त्यसपछि शाल्वप्रसृतां  शाल्वले 
स्वजनानुषङ्गतः  आफन्तप्रतिको स्वबोधः  आफनो ज्ञानस्वरूपमा फैलाएको 

आसक्तिका कारण रहनुभएका आसुरीं  राक्षसी 

मुहूतं  दुई घडीसम्म महानुभावः  महापुरुष मायां  मायाजाल हो भन्ने 
प्रकृतो  शोकमा सः  ती भगवान् श्रीकृष्णले अबुध्यत्  बुज्नुभयो 
उपप्टुतः  डबर तत्  त्यो सबै 

आस्ते  स्थित हुनुभयो मयोदितां  मयद्रारा बताइएको 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण पिता वसुदेवप्रतिको आसक्तिका कारण दुई घडीसम्म 
शोकमा इल्नुभयो र त्यसपछि आफनो ज्ञानस्वरूपमा रहनुभएका महापुरुष भगवान् श्रीकृष्णले यो 
मयदानवको उपदेश अनुसार शाल्वले फैलाएको मायाजाल हो भने बुमनुभयो । 


न तत्र दूतं न पितुः कलेवरं प्रबुद्ध आजो समपश्यदच्युतः। 
स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सोभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यतः ॥ २९॥ 





पढार्थ जसरी अम्बरचारिणं  आकाशमा इुल्ने 
प्रबुद्धः  वास्तविकतालाई तत्र आजो  त्यस युद्धस्थलमा सोभस्थं  सौभविमानमा बसेको 
बुमनुभएका दूतं  दूतलाई रिपुं  शत्रु शाल्वलाई 

अच्युतः  अच्युत श्रीकृष्णले न समपरयत्  देख्नृभएन आलोक्य  देखेर 

स्वाप्नं  सपनामा देखिएका पितुः  पिताको निहन्तुं  मार्न 

वस्तुहरू कठेवरं च  शरीरलाई पनि उद्यतः  तयार हुनुभयो 

यथा  यै व्युंकिदा नदेखे न  देख्नुभएन बरु 


ताक्यार्थ यसप्रकार वास्तविकतालाई बुमनुभएका श्रीकृष्णले व्युंखिदा सपनामा देखिएका 
वस्तुहरू नदेखे रँ त्यस ॒युद्धस्थलमा न त दूतलाई देखनुभयो, न त पिताको शरीरलाई नै। बरु 
सौभविमानमा चदेर आकाशमा घुमिरहेको शत्रु शाल्वलाई देखेर उहाँ त्यसलाई मार्न तयार 
हूनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८८६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 


एवं वदन्ति राजष ऋषयः के च नान्विताः। 
यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत ॥ २०॥ 


पदढार्थ एवं  यस्तो गर्देनन् 

राजर्षे  हे राजा परीक्षित् वदन्ति  भन्दछन् यत्  जुन 

न अन्विताः  पूर्व र परको उत  तर स्ववाचः  आप्नो कथनको 
विचार नगर्ने ते  तिनीहरूले विरुध्येत  विरुद्ध हुन्छ 

०. ५ 

केच  कुनै कुनै नूनं  निश्चय ने 

ऋषयः  ऋषिहरूले न स्मरन्ति  यो कुरामा ख्याल 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! पूर्वं र परको विचार नगर्ने कुनैकुनै ऋषिहरूले यस्तो भन्दछन्, 
तर तिनीहरूले यस कुरामा ख्याल गरेका छैनन्। भगवान्का सम्बन्धमा यो कुरा भन्न मिल्दैन 
विचारे नगरी भनिएको यो कुरा उहांके वचनको विरुद्ध हुन्छ । 


न र  म  


क्व शोकमोहो स्नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवाः। 
क्व चाखण्डितविज्ञानज्ञानेरवर्यस्त्वखण्डितः ॥ ३९ ॥ 





पढार्थ स्नेहः वा  अथवा आसक्ति ेश्वर्यले परिपूर्ण 
अज्ञसम्भवाः  अज्ञानी मनुष्यमा भयं वा  अथवा डर अखण्डितः तु  अखण्डित 
हने क्व  कहाँ पूर्ण ब्रह्मस्वरूप भगवान् 
ये  जेजति अखण्डितविज्ञानज्ञानेशवयंः  श्रीकृष्ण 

सोकमोहो  शोक, मोह अखण्ड ज्ञान, विज्ञान र क्व च  कटां 


ताक्यार्थ अज्ञानीहरूमा रहने शोक, मोह, आसक्ति र डर कहां ? कटहिल्यै पनि खण्डित नहुने 
अखण्ड ज्ञान, विज्ञान र एेश्वर्यले परिपूर्ण भगवान् श्रीकृष्ण कहाँ ? 


यत्पाद्सेवोजिंतयात्मविद्यया हिन्वन्त्यनादयात्मविपयंयग्रहम् । 
लभन्त आत्मीयमनन्तमेक्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सद्गते ॥ ३२॥ 





पढार्थ चल्दै आएको लभन्ते  प्राप्त गर्दछन् त्यस्ता 
यत्पादसेवोजिंतया  जसका आत्मविपयंयग्रहं  अनात्म॒ सदुगतेः  सज्जनहरूको मात्र 
चरणकमलको सेवा गनलि आदि भावलाई गति भएका 

प्राप्त भएको हिन्वन्ति  नष्ट गर्दछन् र परमस्य  परम पुरुषलाई 
आत्मविद्या  आत्मविद्याद्रारा आत्मीयं  आपनो वास्तविक मोहः  मोह 

ठुलाटठुला ऋषिमुनिहरू अनन्तं व्यापक कुतः नु  कहां हनु 

अनादि  परापूर्व कालदेखि रवर  रेश्वर्यलाई 


रामालन्द्री टीका 


८७० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 


ताक्यार्थ जसका चरणकमलको सेवा गनलि प्राप्त भएको आत्मविव्याद्रारा ठुलाटठुला 
ऋषिमुनिहरू परापूर्व कालदेखि चल्दे आएको अनात्म शरीर आदि भावलाई नाश गरेर 
आत्मज्ञानरूपी अनन्त एेश्वर्य प्राप्त गर्दछछन्, त्यस्ता सज्जनहरूका एक मात्र गति हुनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्णलाई कहँ मोह हुन ? 


तं शस्त्रपुगेः प्रहरन्तमोजसा 

शाल्वं शरेः शोरिरमोघविकरमः। 
विटुध्वाच्छिनद् वमं धनुः शिरोमणिं 

सोभं च शत्रोरगदया रुरोज ह ॥ ३३॥ 





पढार्थ गरिरहेको शिरोमणिं  मुकुटलाई 
अमोघविक्रमः  अमोघ तंत्यो अच्छिनत्  टक्राटक्रा 
शक्तिसम्पन्न शाल्वं  शाल्वलाई पारिदिनुभयो 

र र 

रारेः  भगवान् श्रीकृष्णले इरेः  बाणहरूले रात्रः  शत्रु शाल्वको 

ओजसा  वेगले विदुध्वा  प्रहार गरेर सोभं च  सौभ विमानलाई पनि 
रस्त्रपूगेः  शस्त्रको समूहद्रारा वमं  त्यसको कवच गदया  गदाले 

प्रहरन्तं  आफूमायि प्रहार धुः  धनुष र रुरोज ह  नष्ट गरिदिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि अमोघ शक्ति भएका भगवान् श्रीकृष्णले जोडतोडका साथ शस्त्रको वर्षा 
गर्दै आफूमाथि प्रहार गरिरेको शाल्वलाई बाण प्रहार गरी घाइते बनाउनुभयो र त्यसका कवच, 
धनुष एवं मुकुटलाई टक्राट॒क्रा पारिदिनुभयो, अनि सौभ विमानलाई गदाले हिरकाए्र नष्ट 
गरिदिनुभयो । 


तत् कृष्णहस्तेरितया विचूणितं 
पपात तोये गद्या सहस्रधा । 
विसृज्य तदुभूतलमास्थितो गदा 
मुद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद् दतम् ॥ ३४॥ 





पदार्थ विचूणिंतं  ट्क्रिएको विसृज्य  छोडेर 
कृष्णहस्तेरितया  श्रीकृष्णका तत्  त्यो सौभविमान भूतलं  जमिनमा 
हातद्रारा चलाइएको तोये  पानीमा आस्थितः  आएको 
गदया  गदाको प्रहारले पपात  खस्यो शाल्वः  शाल्वले 
सहस्रधा  हजारी ट॒क्रामा तत्  त्यसलाई गदां  गदा 


रामालन्द्री टीका 


४८७१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 
उद्यम्य  उटाएर अच्युतं  भगवान् श्रीकृष्णतिर 
द्रुतं  वेगले अभ्यगात्  दौडियो 


ताक्यार्थ भगवानूले प्रहार गरेको गदाद्रारा हजारौँ टुक्रा बनेको शाल्वको सौभविमान पानीमा 
खस्यो । त्यसपछि त्यो शाल्व विमान छडी जमिनमा ओर्लियो र गदा उठाएर वेगले भगवान् 
श्रीकृष्ण भएतिर दौडियो । 


आधावतः सगदं तस्य बाहुं भल्लेन छिन्त्वाथ रथाङ्गमद्भुतम् । 
वधाय शाल्वस्य र्याकंसन्निभं बिभ्रद् बभौ साकं इवोदयाचलः ॥ ३५॥ 





पदार्थ चिनत्वा  छिनालेर रथाद्गं  सुदर्शनचक्र 
आधावतः  आपफूतिर दौडिंदे अथ  त्यसपछि बिभ्रत्  धारण गर्ुभएका 
आद्ररहेको शाल्वस्य  शाल्वको भगवान् श्रीकृष्ण 

तस्य  त्यो शाल्वको वधाय  वधका निम्ति साकः  सूर्यले सहित भएको 
सगदं  गदासहितको अदुभुतं  अनौटो उद्याचलः इव  उदयाचल 
बाहुं  हातलाई लयाकसन्निभं  प्रलयकालीन पर्वत ओ 

भल्छेन  भालाले सूर्यजस्तो वभो  सुशोभित हुनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले पहिला आफूतिर दौडिंदे आद्रहेको शाल्वको गदा समाएको हातलाई 
भालाले काटिदिनुभयो र त्यसपछि त्यसलाई मार्का निम्ति ज्यादे अनौढठो र प्रलयकालीन 
सूर्यजस्तो सुदर्शन चक्र धारण गर्नुभयो । त्यस वेला भगवान् सूर्यले सहित भएको उदयाचल पर्वत 
फँ अति शोभायमान देखिनुभयो । 


जहार तेनेव शिरः सकुण्डलं किरीययुक्तं पुरुमायिनो हरिः। 
वच्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरो बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम् ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले जहार  काटिदिनुभयो 
यथा  जसरी पहिला तेन एव  त्यही सुदर्शन चक्रले तदा  त्यति वेला त्यहं 
पुरन्द्रः  इन्द्रले पुरुमायिनः  मायावी शाल्वको नृणां  शाल्वपक्षका सेनाहरूको 


वृत्रस्य  वुत्रासुरको शिर 
वरेण  वजद्रारा काटिदिएका 
थिए, त्यसै गरी 


सकुण्डलं  कुण्डलसहित 
किरीययुक्तं  मुकुट लगाएको 
शिरः  टाउको 





हाहा इति  हाहाकार 
वचः  शब्द 
बभूव  भयो 


ताक्यार्थ जसरी पहिला देवराज इन्द्रले वज्र प्रहार गरेर वुत्रासुरको टाउको काटिदिएका थिए, 
त्यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णले सुदर्शन चक्र प्रहार गरेर कुण्डल र मुकुटले सजिएको शाल्वको 
टाउको काटिदिनुभयो । त्यो देखेर शाल्वपक्षका सेनाहरूले ठलो हाहाकार गर्न लागे । 


रामालन्द्री टीका 


४८७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७७ 
तस्मिन् निपतिते पापे सोभे च गदया हते । 
नेदुदुन्दुभयो राजन् दिवि देवगणेरिताः ॥ 
सखीनामपचितिं कुवन् दन्तवक्रो रुषाभ्यगात् ॥ ३७ ॥ 





पढार्थ ।  ध्वस्त भएपछ्छि सखीनां  शाल्व आदि 
राजन्  हे राजा परीक्षित् दिवि  आकाशमा मित्रहरूको वधको 
तस्मिन्  त्यो देवगणेरिताः  देवताहरूले अपचितिं  बदला 

पापे  पापी शाल्व बजाएका कुवन्  लिनका निम्ति 
निपतिते  मारिएपचछि र दुन्दुभयः  दुन्दुभि आदि दन्तवक्त्र  दन्तवक्त्र 
सोमे च  सौभ विमान पनि बाजाहरू रुषा  रिसाएर 

गदया  गदाद्रारा निदुः  बज्न लागे अभ्यगात्  त्यहीं आद्रपुग्यो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी पापी शाल्व मारिएपचछि र गदाको प्रहारले उसको सौभ 
विमान ध्वस्त भएपचछि आकाशमा देवताहरूद्रारा बजाइएका दुन्दुभि आदि बाजाहरू बज्न लागे । 
त्यसै वेला आपफ्ना मित्रहरूको वधको बदला लिनका निम्ति दन्तवक्त्र रिसाँदै त्यहीं आद्पुग्यो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 
सोभवधो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४८७३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७त 
अथाष्टसप्ततितमो ॥ ध्याय 
अथाष्टसम्ताततमाऽव्यायः 
दन्तवक्त्र र विदूरथको वध 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

रिशुपालस्य शाल्वस्य पोण्ड्कस्यापि दुर्मतिः। 

पररोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसोहदम् ॥ १॥ 

एकः पदातिः सङ्क्रुद्धो गदापाणिः प्रकम्पयन् । 

पदुभ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदु्यत ॥ २॥ 
पदार्थ मित्रतालाई इमां  यो पृथिवीलाईने 
महाराज  हे राजा परीक्षित् कुवन्  पूरा गर्न प्रकम्पयन्  हल्ला्दे 
परलोकगतानां  मरिसकेका एकः  एक्लै आद्रहेको 
शिशुपाटस्य  शिशुपालको पदातिः  पैदल दुमतिः  खराब बुद्धि भएको 


साल्वस्य च  शाल्वको र 
पोण्ड्कस्य अपि  
पौण्ड़कसंगको पनि 
पारोक्ष्यसोहदं  पहिलाको 


सङ्कुद्धः  अत्यन्त रिसाएर 
गदापाणिः  हातमा गदा 
लिएको 

पदुभ्याम्  पेतालाले हानेर 





महासत्त्वः  महाशक््िशाली 
दन्तवक्त्र 
व्यदुर्यत  देखा पय्यो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! मरिसकेका शिशुपाल, शाल्व र पौण्ड्क आदि मित्रहरूको 
पहिलाको मित्रऋण चुक्ता गर्न भनी महाशक्तिशाली दुर्मति दन्तवक्त्र रिसले चुर भएर हातमा गदा 
लिई एक्लै पैदल नै खुद्राको प्रहारले पुथिवीलाई नै हल्ला्दै आइरहेको देखियो । 


तं तथायान्तमालोकय गदामादाय सत्वरः । 


अवप्टुत्य रथात् कृष्णः सिन्धुं वेरेव प्रत्यधात् ॥ २॥ 


पढार्थ 

तथा  त्यसरी 
आयान्तं  आदइरहेको 
तं  त्यो दन्तवक्त्रलाई 
आलोक्य  देखेर 


कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले 
गदां  गदा 


आदाय  लिएर 
सत्वरः  रटपट 
रथात्  रथबाट 


अवप्लुत्य  ओर्लिएर 
वेला  किनाराले 

सिन्धुं इव  समुद्रलाई ठै 
प्रत्यधात्  त्यसलाई 





रोकिदिनुभयो 


ताक्यार्थ दन्तवक्त्र त्यसरी रिसाएर आफूतिर आदरहेको देखेर भगवान् श्रीकृष्ण हातमा गदा 
लिई तत्काल रथबाट ओर्लिनुभयो र किनाराले समृद्रलाई रोके ४ उहाँले त्यसलाई रोकिदिनुभयो । 


रालालन्द्री टीका 


४८७४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७त 
गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुमंदः । 
दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दुष्टिपथं गतः ॥ ४॥ 

पढार्थ मुकुन्दं  श्रीकृष्णलाई मम  मेरो 

दुमंद्ः  घमन्डले मातेको प्राह  भन लाग्यो दुष्टिपथं  दृष्टिगोचर 

कारूषः  दन्तवक्त्रले दिष्ट्या दिष्ट्ूया  भाग्यले गर्दा गतः  भएको छस् 

गदां  गदा अद्य  आज 

उद्यम्य  उठाएर भवान्  तं 





ताक्यार्थ घमन्डले मातेको दन्तवक्त्रले गदा उठाएर भगवान् श्रीकृष्णलाई भन्न लाग्यो 
भाग्यले गर्दा आज तं मेरो आंखाको सामने आएको छस् । 


त्वं मातुकेयो नः कृष्ण मित्रधरुङ् मां जिघांससि । 
अतस्त्वां गदया मन्द् हनिष्ये वज्रकल्पया ॥ ५॥ 





पदार्थ आदिलाई मार्ने मन्द्  हे मूर्ख 

कृष्ण  हे कृष्ण त्वं तं त्वां  तलाई म 

नः  हाम्रा मां  मलाई वज्रकल्पया  वज्रजस्तो 
मातुखेयः  मामाको छोरो होस् जिघांससि  मार्न चाहन्छस् गदया  गदाले 
मित्रध्रुक्  मित्र शिशुपाल अतः  त्यसकारण हनिष्ये  मारन 


वाक्यार्थ हे कृष्ण ! तँ मेरो मामाको छोरो होस् तसर्थ तलाई मेले मार्न त नहूने हो, तर, तैले 
मेरा मित्र शिशुपाल आदिलाई मारिदिदस् र मलाई समेत मार्न खोजिरहेको छस् । अतः आज म 


तलाई वज्रजस्तो कठोर गदाले हानेर मार्नद्ु। 


तद्यानृण्यमुपेम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सलः । 
बन्धुरूपमरि हत्वा व्याधिं देहचरं यथा ॥ ६॥ 


पदार्थ 
अज्ञ  हे मूर्खं 
तहिं  त्यसैले 


  शरीरमा लागेको 
व्याधिं  रोगलाई 
यथा  जस्ते गरी 


मित्रवत्सलः  मित्रहरूको प्रेमी बन्धुरूपं  भाइवन्धुरूप 


म 


अरि  शत्रं तलाई 





हत्वा  मारेर 

मित्राणां  मित्रहरूको 
आनृण्यं  ऋणमूक्तिको 
अवस्थामा 

उपमि  प्राप्त हुने 


ताक्यार्थ हे मूर्ख ! आफन्त भए तापनि आपने शरीरबाट उत्पन्न भएको रोगसमान तँ मेरो शत्र 
होस् । त्यसैले अब तलाई मारेर मित्रहरूलाई अति प्रेम गर्ने म मित्रऋणबाट मुक्त हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


८८७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७त 
एवं रूकैस्तुदन् वाक्येः कृष्णं तेत्ररिव द्विपम् । 
गदयाताडयन्मूधनं सिंहवद् व्यनदच्च सः ॥ ७ ॥ 

पदढार्थ एवं  यसप्रकारका गद्या  गदाले 


मूध्नि  टाउकोमा 
अताडयत्  हिर्कायो र 


रूक्षैः  रुखा 
वाक्यः  वचनहरूले 
कृष्णं  श्रीकृष्णलाई सिंहवत्  सिंहले ठै 

तुदन्  पीडित बन्दे व्यनदत् च  गर्जना गर्न लाग्यो 
ताक्यार्थ त्यसपछि त्यस दन्तवक्त्रले जसरी अडकुशले हिकणएिर माहतेले हात्तीलाई पीडित 
बनांछ, त्यसै गरी अनेक रुखा वचन प्रयोग गरी श्रीकृष्णलाई पीडित बना्ँदे टाउकोमा गदाले 
प्रहार गयो र सिंहले फँ गर्जना गर्व लाग्यो । 


सः  त्यो दन्तवक्त्रले 

तेत्रेः  अडकुशहरूले 

द्विपं इव  हात्तीलाई पीडित 
बनाए रँ 





गदयाभिहतोऽप्याजो न चचाल यदृढूहः। 
कृष्णोऽपि तमहन् गु्यां कोमोदक्या स्तनान्तरे ॥ ८ ॥ 


पदार्थ अभिहतः अपि  प्रहार गरिए 


यदहः  यदुकुलका संरक्षक तापनि 
कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण न चचार  विचलित हुनुभएन 
आजो  युद्धमा गव्यां  ठलो 


गद्या  गदाद्रारा कोमोदक्या  कौमोदकी गदाले 





तं  त्यो दन्तवक्त्रलाई 
स्तनान्तरे  स्तनको बिच 
छातीमा 

अहन्  हिकनुभयो 


ताक्यार्थ यदुकुलका संरक्षक भगवान् श्रीकृष्ण दन्तवक्त्रले हानेको गदाको प्रहारले क्ति पनि 
विचलित हूनुभएन, त्यसपछि उहाँले कौमोदकी गदाले त्यसको स्तनको बिच छातीमा 


हिकडनुभयो । 


.   


गदानिभिन्नहदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् । 


प्रसायं केशबाहङ्घ्रीन् धरण्यां न्यपतद् व्यसुः ॥ ९॥ 


पदार्थ मुखात्  मुखबाट 
गदानिमिन्नहदयः  गदाको रुपिरं  रगत 
प्रहारले छाती फुटेर उद्वमन्  छादे 


व्यसुः  प्राण उडेको दन्तवक्त्र केरबाहङ्घ्रीन्  कपाल, हात र 





खुद 
प्रसायं  फैलाएर 
धरण्यां  पृथिवीमा 


न्यपतत्  लड्यो 


ताक्यार्थ गदाको प्रहारले छाती फुटेर प्राण उडेको दन्तवक्त्र मुखबाट रगत छाददै हात, खुट्रार 


कपाल फैलाडदे भू्दूमा लद्यो। 


रामालन्द्री टीका 


७८७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७८ 


ततः सुक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविदाददुभुतम् । 
पश्यतां सवभूतानां यथा चे्यवघे नृप ॥ १० ॥ 





पढार्थ ततः  त्यो दन्तवक्त्रको सवभूतानां  सवै प्राणीले 
नृप  हि राजा परीक्षित् ध पर्यतां  हेदि 

यथा  जसरी सृक्ष्मतरं  सानो कृष्णं  श्रीकृष्णमा 
चैद्यवधे  शिशुपालको वधमा अदुभुतं  आश्चर्यलाग्दो आविशत्  प्रवेश गयो 
भएको धियो, त्यसै गरी ज्योतिः  ज्योति निस्किएर 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि हे राजा परीक्षित्! जसरी शिशुपालको वध भएको थियो, त्यसै गरी 
दन्तवक्त्रको शरीरबाट एउटा सानो आश्चर्य लाग्दो ज्योति निस्किएर सबेले हेदहिर्दै भगवान् 
श्रीकृष्णमा प्रवेश गव्यो । 


विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्टुतः। 
आगच्छदसिचमांभ्यामुच्छर्वसंस्तन्जिघांसया ॥ ९॥ 


पदढार्थ मत्युको शोकले व्याकुल भएर तज्जिघांसया  ती श्रीकृष्णलाई 
तद्भ्राता  त्यो दन्तवक्त्रको उच्छ्वसन्  लामोलामो सास मार्ने इच्छाले 
भाद फेर्दै आगच्छत्  आयो 


विदूरथः तु  विदूरथ चाहं असिचमांभ्यां  तरार र ढाल 
भ्रातृशोकपरिप्टुतः  दाजुको लिएर 

ताक्यार्थ यसपछि दन्तवक्त्रको भाद विदूरथ दाजुको मूत्युको शोकले व्याकुल भएर 
श्रीकृष्णलाई मारने इच्छले रसिको ठोकमा लामोलामो सास फेर्दै ढाल र तरबार लिएर त्यहीं 
आइपुग्यो । 





तस्य चापततः कृष्णर्चकरेण क्षुरनेमिना । 
 भ जहार राजेन्द्र सकिरीरं  
शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीरं सकुण्डलम् ॥ १२॥ 


पदार्थ सकिरीटं  मुकुट र भएको 
राजेन्द्र  हे राजा परीक्षित् सकुण्डलं  कुण्डल सहित चक्रेण  सुदर्शन चक्रले 
कृष्णः  श्रीकृष्णले भएको जहार  काटिदिनुभयो 


आपततः  दौडेर आद्ररहेको शिरः  टाउको 
तस्य च  त्यो विदूरथको पनि ्षुरेमिना  छुराको जस्तो धार 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णले पनि विदूरथ आफूतिर आदइलागेको देखेर 


दुराको जस्तो धार भएको सुदर्शन चक्र प्रहार गरेर मुकुट र कुण्डलले सजिएको त्यसको टाउको 
काटिदिनुभयो । 





रामालन्द्री टीका 


४८७७ 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७त 


एवं सोभं च शाल्वं च दन्तवक्व्रं सहानुजम् । 
हत्वा दुरविंषहानन्येरीडितः सुरमानवेः ॥ १३॥ 
मुनिभिः सिद्धगन््वविंद्याधरमहोरगेः। 

अप्सरोभिः पितृगणेयक्षैः किन्नरचारणेः ॥ १४ ॥ 
उपगीयमानविजयः कुसुमेरभिव्षिंतः। 


दशम स्कन्ध 

वृतश्च वृष्णिप्रवरेविवेशालङकतां 
पदार्थ 
एवं  यसप्रकार 


अन्येः  अरू कोहीद्रारा पनि 
दुविंषहान्  जित्न नसकिने 
शाल्वं  शाल्वलाई 

सहानुजं  भाइले सहित 
दन्तवक्तरं च  दन्तवक्त्रलाई र 
सोभं च  सौभ विमानलाई 
हत्वा  नष्ट गरेर 

सुरमानवेः  देवता र 


ईडितः  पूजित हुनुभएका 
मुनिभिः  मुनिहरुद्रारा 
सिद्धगन््वेः  सिद्ध, गन्धर्वद्रारा 
विद्याधरमहोरगेः  विद्याधर र 
नागहरुद्रारा 

पितृगणेः  पित॒हरद्रारा 
अप्सरोभिः  अप्सराहरूद्रारा 
यक्षैः  यक्षहरूद्रारा 
किन्नरचारणेः च  किन्नर 


नर ९  
पुरीम् ॥ ९५॥ 
मनुष्यहरुद्रारा 


चारणहरूद्रारा पनि 
उपगीयमानविजयः  विजयको 
प्रशंसा गरिनुभएका 

कुसुमः  पुष्पहर्द्रारा 
अभिवर्षतः  वृष्टि गरिनुभएका 
वृष्णिप्रवेरेः  यदुवीरहरद्रारा 
वृतः  घेरिनुभएका भगवान् 
अलङकुतां  सुसज्जित 

पुरीम्  द्वारका पुरमा 





विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार अरू कसैले पनि जित्न नसक्ने शाल्व, उसको सौभ विमान, दन्तवक्त्र र 
उसको भाइ विदूरथ आदि शत्रुहरूलाई समाप्त गरेर भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो सुन्दर द्रारकापुरीमा 
प्रवेश गर्नुभयो । त्यसवेला देवता र मनुष्यहरू उहाँको स्तुति गर्न लागेका थिए। मुनि, सिद्ध, 
गन्धर्व, विद्याधर, नाग, पित्र, अप्सरा, यक्ष, किन्नर तथा चारण आदि एूलको वर्षा गर्दै भगवान्को 
विजयगीत गाउन लागेका थिए भने यदुवीरहरू भगवान्को पचछिपछि लागेका थिए। 


एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवाञ्जगदीश्वरः। 


ईयते  देखिनुहुन्छ 


ईयते पञुदुष्टीनां निजिंतो जयतीति सः ॥ १६ ॥ 
पदार्थ कृष्णः  श्रीकृष्ण 
एवं  यसप्रकार पदुदुष्टीनां  अज्ञानीहरूको 


योगेरवरः  योगेश्वर 


दृष्टिमा 


जगदीर्वरः  संसारका मालिक निजिंतः इति  जरासन्धद्रारा 


भगवान्  भगवान् 


ह राद्एजस्ता 


सः  वास्तवमा उहाँ 
जयति  विजेता नै हुनुहुन्छ 





रामालन्द्री टीका 


८७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ल 


ताक्यार्थ यसप्रकार योगेश्वर, संसारका मालिक भगवान् श्रीकृष्ण अज्ञानीहरूका दृष्टिमा 
जरासन्ध आदिद्रारा हरादए जस्ता देखिनुहन्छ, तर वास्तवमा उहौँ त सर्धँ विजेता नै हुनुहुन्छ । 


श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्ड्वेः। 
तीथीभिषेकन्याजेन मध्यस्थः प्रययो किल ॥ १७ ॥ 





पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर गर्न बहानाले 

कुरूणां  कौरवहरूको मध्यस्थः  कुने पक्षमा पनि प्रययो किल  ्रारकाबाट 
पाण्डवैः सह  पाण्डवहरूसंग नलाग्नुभएका हिंडनुभयो 

युद्धोद्यमं  युद्धको तयारी रामः  बलराम 

भएको तीथौमिषेकल्याजेन  वीर्थस्तनान 


वाक्यार्थ कौरवहरूको पाण्डवसंग युद्धको तयारी हदे भन्ने सुनेर कुनै पक्षमा नलागनुभएका 
बलराम तीर्थस्नान गर्ने बहानाले द्वारकाबाट हिडनुभयो । 


स्नात्वा प्रभासे सन्तप्यं देवषिपितृमानवान्। 
सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययो ब्राह्मणसंवृतः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

भ 
प्रभासे  प्रभास क्षेत्रमा 
स्नात्वा  स्नान गरेर 
देवषिपितृमानवान्  देवता, 


ऋषि, पित्र र मनुष्यहरूलाई 
सन्तप्यं  खुसी बनाएर 
ब्राह्मणसंवृतः  बाह्मणहरूले 
सहित भई 





सरस्वतीं  सरस्वती नदीको 
प्रतिस्रोतं  मुहानतिर 

न्त 
ययो  जानुभयो 


ताक्यार्थ प्रभासक्षेत्रमा पुगेर बलरामले स्नान गर्नुभयो र देवता, ऋषि, पितर॒ तथा मनुष्यहरूलाई 
तुप्त॒बनाउनुभयो । त्यसपछि ब्राह्मणहरूलाई साथमा लिएर उहाँ सरस्वती नदीको मृहानतिर 
जानुभयो । 


पृथूदकं बिन्दुसरस्त्रितकूपं सुदशंनम् । 

विशां बह्यतीर्थं च चकर प्राचीं सरस्वतीम् ॥ १९॥ 
यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत । 

जगाम नैमिषं यत्र ऋषयः सत्रमासते ॥ २०॥ 





पढार्थ त्रितकूपं  त्रितकूप चक्रं  चक्रतीर्थं र 

भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् सुदशनं  सुदर्शन प्राचीं  पूर्ववाहिनी 

पृथूदकं  पथूदक विशालं  विशालतीर्थ सरस्वतीम् च  सरस्वती आदि 
बिन्दुसरः  बिन्दुसर ब्रह्यतीथं  ब्रह्मतीर्थ तीर्थमा पनि जानुभयो 


रामालन्द्री टीका 


८४८७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७त 
यमुनां अनु  यमुनाका एव  जुनजुन तीर्थ यत्र  जहां 

किनारमा रहेका थिए, तिनको दर्शन गर्दै ऋषयः  ऋषिहरूले 

गङ्गां अनु च  गङ्गाका नैमिषं  नैमिषारण्य क्षेत्रमा सत्रं  यज्ञ 

किनारमा पनि रहेका जगाम  जानुभयो आसते  गर्न लागेका थिए 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसपच्ि बलराम क्रमशः पुथूदक, बिन्दुसर, त्रितकूप, सुदर्शन, विशाल, 
ब्रह्मतीर्थ, चक्रतीर्थं र पूर्ववाहिनी सरस्वती आदि वीर्थमा जानुभयो । त्यसपछि उहाँ यमुना र गङ्गाका 
किनारमा जुनजुन प्रसिद्ध स्थलहरू थिए, ती सबेको दर्शन गर्दै नैमिषारण्य क्षेत्रमा पुग्नुभयो जहाँ 
ऋषिहरूले यज्ञ गर्न लागेका थिए। 


द ् दीघंसत्रिण  
तमागतमाभघ्रत्य मुनय दीघंसत्रिण   
अभिनन्दय यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चाच॑यन् ॥ २९॥ 





पलढार्थ लागेका प्रणम्य  नमस्कार गरेर 

तं  ती बलराम मुनयः  ऋषिहरूले यथान्यायं च  मर्यादा अनुसार 
आगतं  आद्पुगनुभएको उत्थाय  उर अचंयन्  पूजा पनि गरे 
अभिप्रेत्य  देखेर अभिनन्य  स्वागतसत्कार 

दीघंसत्रिणः  लामो यज्ञ गर्न गरी 


ताक्यार्थ बलराम आद्पुग्नुभएको देखेर लामो यज्ञअनुष्ठानमा दीक्षा लिएर बसेका ऋषिहरूले 
आआप्नो आसनबाट उठेर उहाँको स्वागतसत्कार गरेर नमस्कार गरिसकेपच्छि मर्यादापूर्वक पूजा 
गरे। 


  


सोऽचितः सपरीवारः कृतासनपरिग्रहः । 
रोमहषंणमासीनं  ज अ स 
रोमहषणमासीनं महषः रिष्यमेक्षत ॥ २२॥ 


पढार्थ बसिसक्नुभएका रोमहर्षणं  सूतजीलाई 
सपरीवारः  ब्राह्मणहरूले सहित सः  ती बलरामले आसीनं  उच्च आसनमा 
अचिंतः  पूजित हुनुभएका र॒ महर्षेः  महर्षि वेदव्यासका बसेको 

कृतासनपरिग्रहः  आसनमा शिष्यं  शिष्य एेक्षत  देख्नुभयो 





वाक्यार्थ आपना साथमा आएका ब्राह्मणहरूले सहित पूजित भएर आसनग्रहण गरिसकेपच्छि 
बलरामले वेदव्यासका शिष्य सूतजीलाई उच्च आसन व्यासासनमा बसेको देखनुभयो । 


अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रहणाञ्जलिम्। 
अध्यासीनं च तान् विप्रांश्चुकोपोदीक्ष्य माघवः ॥ २३॥ 
पदार्थ अप्रत्युत्थायिनं  उढेर स्वागत सत्कार नगर्ने 


रामालन्द्री टीका 


८८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७त 


अकृतप्रहणाञ्जलि  हात जोडर अध्यासीनं च  उच्च आसनमा माघवः  बलराम 
नमस्कार नगर्ने बसेका चुकोप  रिसाउनुभयो 
तान्  ती सूतं  सूतजीलाई 
विप्रान्  ब्राह्मणहरूभन्दा उद्दीक्ष्य  देखेर 





ताक्यार्थ अतिथि आदा उठेर स्वागतसत्कार र नमस्कार नगर्ने तर ब्राह्मणहरूभमन्दा उच्च 
आसनमा बस्ने सूतजीलाई देखेर बलराम रिसाउनुभयो । 


कस्मादसाविमान् विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमजः । 
धर्मपालांस्तथेवास्मान् वधमर्हति दुर्मतिः ॥ २४ ॥ 





पदार्थ इमान्  यी अध्यास्ते  उच्च आसनमा 
प्रतिरोमजः  विपरीत जातिमा विप्रान्  ब्राह्मणहरू र बसिरहेको छ 

जन्मिएको तथा एव  त्यसै गरी दुमतिः  यो दुर्बुद्धि त 
असो  यो सूत अस्मान्  हामीहरूभन्दा वधं  मारिन 

धर्म॑पालान्  धर्मको रक्ना गर्ने कस्मात्  कसरी अर्हति  योग्य छ 


ताक्यार्थ अनि यसो भन्न लागनुभयो प्रतिलोम जातिमा उत्पन्न भएर पनि यो धर्मको रक्षा गर्ने 
ब्राह्मणहरू र हामीभन्दा उच्च आसनमा कसरी बसिरहेको छ ? यो दुर्बुद्धि त मारिन योग्य छ । 


ऋषेभंगवतो भूत्वा रिष्योऽघीत्य बहुनि च। 
सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ २५॥ 
अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिनः । 

न गुणाय भवन्ति स्म नरस्येवानितात्मनः ॥ २६॥ 


पढार्थ ध्मंशास््राणि च  धर्मशास्त्रहरू नराखेको 

भगवतः  भगवान् बहुनि  धेरै वृथा  व्यर्थ 

ऋषेः  ऋषि व्यासजीको अधीत्य  पढेर पनि पण्डितमानिनः  आफैलाई 
शिष्यः  चेलो अदान्तस्य  इन्द्रिय दमन विद्रान् ठाने यस अभिमानीको 
भूत्वा  भएर नगरेको विद्या 

सेतिहासपुराणानि  अविनीतस्य  उहण्ड गुणाय  हितका निम्ति 
इतिहाससहित पुराणहरू नरस्य इव  नटको फँ न भवन्ति स्म  हैदेन 

सवंशः  सम्पूर्ण अनितात्मनः  मनलाई वशमा 





ताक्यार्थ भगवान् व्यासजीको चेलो भएर अनेक इतिहास, पुराण र धर्मशास्त्रको अध्ययन 
गरेको भए ॒तापनि यसले अहिलेसम्म इद्द्रियलाई नियन्त्रण गर्न सकेको छैन। अशिष्ट यसले 


रामालन्द्री टीका 


४८८१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ल 


आफैलाई ठलो विद्वान् सम्फ्एिको छ । जसरी नाटकका सबे क्रियाकलाप केवल अभिनयका निम्ति 
हन्, त्यसै गरी यसको सारा अध्ययन देखाओटी मात्र हो । यस्ताले पटढेको विद्या कसैको हितका 
लागि पनि हदेन। 


एतदर्थ हि छोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः। 
वध्या मे घमध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिकाः ॥ २७॥ 


पदार्थ ते  तिनीहरू मया  मैले 
हि  निश्चय नै मे  मद्रारा अस्मिन्  यस 

४७  ५  
घमेष्वजिनः  धर्मको स्वांग वध्याः  मारिन योग्य हृन्छन् लोके  संसारमा 
पार्नेहरू हि  निश्चय नै अवतारः  अवतार 
अधिकाः  बदी एतदथंः  यस्ते दुष्टको कृतः  लिएको हँ 
पातकिनः  पापी हृन्छन् विनाशका लागि 





वाक्यार्थ जो मानिस केवल धर्मको स्वाँड मात्र पार्दछछन्, तिनीहरू ने न् बढी पापी हुन्छन्। 
अतः तिनीहरूलाई मेले मार्नुपर्छ । यस्तेको नाशका निम्ति मेले यस संसारमा अवतार लिएको ह । 
एतावदुक्त्वा भगवान् निवृत्तोऽसद्रधादपि । 
भावित्वात् तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत् प्रभुः ॥ २८ ॥ 


तं  ती सूतजीलाई 
करस्थेन  हातमा रहेको 


पदार्थ निवृत्तः  विरत हुनुभएका 
भावित्वात्  भवितव्यलाई टर्म भगवान्  भगवान् 





नसकिने हूनाले प्रभुः  बलरामले कुशाग्रेण  कुशको ट्प्पोले 
असदधात् अपि  दुष्टहरूको एतावत्  यसप्रकार हानेर 
नाश गर्ने कामबाट समेत उक्त्वा  भनेर अहनत्  मार्नुभयो 


ताक्यार्थ भवितव्यलाई कसैले टार्ब नसक्ने हनाले वीर्थयात्रामा लागेर दुष्टहरूको वध गर्न 
कार्यबाट समेत विरत हुनुभएका भगवान् बलरामले यति भनेर हातमा लिएको कुशको ट्प्पोले 
हानी सूतजीलाई मार्नुभयो । 


हाहेति वादिनः सरवे मुनयः खिन्नमानसाः। 
उन्चुः सङ्कषणं देवमधरम॑स्ते कृतः प्रभो ॥ २९॥ 


पढार्थ खिन्नमानसाः  चित्त व्याकुल ।  भगवान् 

हाहा इति  हाय यो के भयो भएका सङ्कषणं  बलरामलाई 
भन्दै स्वे  सम्पूर्ण उत्वुः  यसो भन्न लागे 
वादिनः  हाहाकार गर्दै गरेका मुनयः  मुनिहरूले प्रभो  हे प्रभु 





रामालन्द्री टीका 


४८८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७त 
ते  हजुख्धारा काम 

अधमः  अधर्म गर्न नहूने कृतः  गरियो 


ताक्यार्थ सूतजी मारिनासाथ सम्पूर्णं मुनिरू हाय! यो के अनर्थं भयो ? भन्दै हाहाकार गर्न 
थाले र अत्यन्त खिन्न भएर भगवान् बलरामलाई भन्न लागे हे प्रभु ! हजुरले गर्न नहूने काम 
गर्नुभयो । 


अस्य बह्मासनं दत्तमस्माभियंदुनन्दन । 
आयुश्चात्माक्लमं तावद् यावत् सत्रं समाप्यते ॥ ३०॥ 


पदार्थ तावत्  तबसम्मका लागि आयुः च  आयुसमेत 
यदुनन्दन  हे यदुनन्दन अस्य  यिनलाई अस्माभिः  हामीहरुद्रारा 
यावत्  जबसम्म ब्रह्मासनं  उच्च आसन दत्तम्  दिदएको धियो 
सत्रं  यज्ञ आत्माक्ठमं  शारीरिक 

समाप्यते  पूर्ण हन्छ दुःखकष्टले रहित 





ताक्यार्थ हे यदुनन्दन ! हामीहरूले नै यी सूतजीलाई उच्च आसनमा राखेका धियौ र हाम्रो यज्ञ 
समाप्त नहदासम्मको लागि शारीरिक दुःखकष्टले रहित आयुसमेत दिएका धियौँ 


अजानतेवाचरितस्त्वया बह्मवधो यथा । 
योगेरवरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामकः ॥ ३१॥ 


पढार्थ यथा  जस्तो भवतः  हजुरको निम्ति 
अजानता एव  नजान्नाले नै आचरितः  कर्म गरियो आम्नायः अपि  वेद पनि 
त्वया  हजुरद्रारा तापनि न नियामकः  शासक हुन 
जह्मवधः  ब्रह्महत्या योगेङ्वरस्य  योगेश्वर सक्दैन 





ताक्यार्थ नजान्नाले नै हजुरले ब्रह्महत्यासमानको काम गर्जुभयो, तापनि योगेश्वर हजुरलाई 
वेदले समेत कुनै शासन लगाउन सक्दैन। 


यदेतद् बह्यहत्यायाः पावनं लोकपावन । 
चरिष्यति भवांल्लोकसङ््रहोऽनन्यचोदितः ॥ ३२॥ 


पढार्थ अनन्यचोदितः  अककि चरिष्यति  गर्नृहन्छ भने त 
लोकपावन  हे लोकलाई पवित्र प्रणाले नभएर स्वयं लोकसङ्ग्रहः  लोकका निम्ति 
गर्न अवतार लिनुभएका प्रभु एतत्  यो शिक्षा मिल्ने थियो 

यदि  यदि नह्यहत्यायाः  ब्रह्महत्याको 

भवान्  हजुरले पावनं  प्रायश्चित्त 





रालालन्द्री टीका 


४८८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७त 
ताक्यार्थ लोकको कल्याणका निम्ति अवतार लिनुभएका हे प्रभु ! अकलि नसम्णाईकन यदि 
हजुर आफैले यस ब्रह्महत्याको प्रायश्चित गर्नुभयो भने त्यसबाट लोकलाई शिक्षा मिल्ने थियो । 

श्रीभगवानुवाच भगवान् बलरामले भन्नुभयो 

करिष्ये वधरनिवेशं लोकालुग्रहकाम्यया । 

नियमः प्रथमे कल्पे यावान् स तु विधीयताम् ॥ २३॥ 





पदढार्थ प्रायश्चित्त त यावान्  जे जस्तो 

   

लोकानुग्रहकाम्यया  लोकको करिष्ये  गरनह्ु त्यसकारण नियमः  नियम छ 
कल्याणको चाहनाले प्रथमे कल्पे  उत्तम किसिमको सः  त्यो 

वधनिवेशं तु  यस ब्रह्महत्याको पप्रायश्चित्तका निम्ति विधीयताम्  बताउनुहोस् 


वाक्यार्थ लोकको कल्याणका निम्ति म यस ब्रह्महत्याको प्रायश्चित्त अवश्य गर्नु । त्यसकारण 
यसका निम्ति जुन सर्वश्रेष्ठ विधि छ, त्यो मलाई बताउनुहोस्। 


दी्घमायुर्बेतेतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च । 
आश्ञासितं यत्तद् बरूत साधये योगमायया ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ सत्त्वम्  बल भने 

बत  फेरि हजुरहरूद्वारा इन्द्रियम् एव च  इन्द्रियशक्ति योगमायया  म योगमायाद्रारा 
एतस्य  यी सूतको थियो साधये  पूरा गरिदिनेु 

यत्  जुन तत्  त्यो सबे 

दीर्घम् आयुः  लामो आयु आशासितं  चाहना गरिएको छ 





ताक्यार्थ फेरि हजुरहरूले यी सूतको लामो आयु, बल, इन्द्रियशक्ति आदि जेजे चाहनुभएको 
छ, त्यो मलाई भन्नुहोस्, म योगमायाद्वारा त्यो सबे पूरा गरिदिनेद्घु । 


ऋषय उचुः ऋषिहरूले भने 


अस्त्रस्य तव वीयंस्य मृत्योरस्माकमेव च । 

यथा भवेद् वचः सत्यं तथा राम विधीयताम् ॥ ३५॥ 
पढार्थ वीयंस्य  पराक्रमको भवेत्  सिद्ध हुन्छ 
राम  हे बलराम मृत्योः च  सूतको मृत्युको र॒ तथा एव  त्यस्तै 
यथा  जसो गर्दा अस्माकम्  हामीहरूको विधीयताम्  गर्नुहोस् 
तव  हजुरको वचः  वाणीको 
अस्त्रस्य  अस्त्रको सत्यम्  सत्यता 





रामालन्द्री टीका 


४८८४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७तल 


ताक्यार्थ हे बलराम ! अब जसो गर्दा हजुरको अस्त्र र पराक्रम, सूतको मृत्यु र हामीहरूको 
वचनको सार्थकता हुन्छ, त्यस्तो कुनै उपाय गर्नुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् बलरामले भन्नुभयो 
आत्मा वे पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् । 
तस्मादस्य भवेद् वक्ता आयुरिन्द्रियसत्त्ववान् ॥ ३६ ॥ 





पढार्थ वेदानुरासनम्  वेदको आयु तथा इन्द्रियशक्ति र बलले 
आत्मा वै  पिताको आत्मा नैअनुशासन छ सम्पन्न 

पत्रः  पुत्रका रूपमा तस्मात्  त्यसकारण वक्ता  वक्ता पुराणवाचक 
उत्पन्नः  उत्पन्न हुन्छ अस्य  यिनको पुत्र भवेत्  हनेछन् 

इति  यस्तो आयुरिन्द्रियसत्त्ववान्  दीर्घ 


ताक्यार्थ पिताको आत्मा नै पुत्ररूपमा उत्पनन हुन्छ भन्ने वेदको आज्ञा छ, त्यसकारण सूतको 
सटामा यिनका छोरा दीर्घायु, इन्द्रियशक्ति र बलले सम्पन्न हूनेछन् र उनी हजुरहरूका लागि 
पुराणवाचक हुनेछन् । 


कि वः कामो मुनिश्रेष्ठा बरूताहं करवाण्यथ । 
अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ अहं  म मे  मेरो 

मुनिश्रेष्ठाः  हे श्रेष्ठ मुनिहरू करवाणि  पूरा गरिदिन्छु यथा  जसरी 

वः  हजुरहरूको अथ तु  त्यसपछि अपचितिं  प्रायश्चित्त हुन्छ 
किंके बुधाः  हे विद्रानूहरू त्यो 

कामः  चाहना छ अजानतः  अनजानमा गल्ती चिन्त्यताम्  विचार गर्नुहोस् 
ब्रूत  बताउनुहोस् गरेको 





वाक्यार्थ हे श्रेष्ठ मुनिहरू ! यसबाहेक हजुरहरू के चाहनुहुन्छ, त्यो भन्नुहोस्, म त्यसलाई पूरा 
गरिदिनेद्ु । हे विद्वानूहरू ! अब मबाट अनजानमा भएको अपराधको प्रायश्चित्तका सम्बन्धमा पनि 
केही विचार गर्नुहोस् । 


ऋषय उन्चुः ऋषिहरूले भने 
इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानवः। 
स दूषयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पवेणि ॥ ३८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९८८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ घोरः  उरलाग्दो 
इल्वलस्य  इल्वलको दानवः  दैत्य छ 
सुतः  छोरो सः  त्यो दैत्यले 


बल्वलः नाम  बल्वल नामको पर्वणि पर्वणि  हरेक पर्वमा 


अध्याय ७त 


एत्य  यहां आएर 
नः  हामीहरूको 
सत्रं  यज्ञ 





दूषयति  दूषित गरिदिन्छ 


ताक्यार्थ हे बलराम ! यहाँ इल्वलको छोरो बल्वल नाम गरेको एडटा दानव छ । त्यो दानवले 


हरेक पर्वको वेलामा यहाँ आएर हाम्रो यज्ञलाई दूषित गरिदिन्छ । 
तं पापं जहि दाशाहं तन्नः शुभूषणं परम् । 
पूयशोणितविण्मूत्रसुरामांसामिवर्षिणम् ॥ ३९ 


पदार्थ मूत्र, रक्सी र मासुको वर्षा गर्ने 
दाशाहं  हे यदुनन्दन बलराम तं  त्यो 
पूयशोणितविण्मूत्रसुरामांसामि पापं  पापीलाई 

वर्षिणं  पिप, रगत, विष्टा, जहि  मार्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे यदुनन्दन बलराम ! यहाँ आणएर पिप, रगत, विष्टा, 


॥ 

नः  हामीहरूका लागि 
तत्  त्यही ने 

परं  ठुलो 





शुश्रूषणम्  सेवा हुनेछ 
मूत्र, रक्सी र मासुको वर्षा गर्दै 


हाम्रो यज्ञलाई अपवित्र पार्ने त्यस पापीलाई मारिदिनुहोस्। त्यही नै हामीहरूलाई हजुरको ठुलो 


सेवा हुने । 
ततश्च भारतं वषं परीत्य सुसमाहितः। 
 दवादशामासांस्तीथंस्नायी   विशुध्यसे 
चरित्वा द्ादशमासांस्तीथस्नायी विद्ुध्यसे ॥ ४०॥ 
पदार्थ गर्दै चरित्वा  घुमेपछि 
ततः च  त्यसपच्ि दादशमासान्  बाह महिनासम्म वि्ुध्यसे  शुद्ध पापनाट 
सुसमाहितः  एकाग्रचित्त भएर भारतं वषं  भारतवर्षलाई मक्त हूनुहुनेछ 


तीथंस्नायी  तीर्थहरूमा स्नान परीत्य  प्रदक्षिणा गरेर 





ताक्यार्थ त्यसपछि एकाग्रचित्त भएर तीर्थहरूमा स्नान गर्दै बाह महिनासम्म भारतवर्षको 


प्रदक्षिणा गरेपच्ि हजुर पापबाट मूक्त हुनुहुनेछछ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधं बलदेवचरिते 


बल्वलवघोपक्रमो नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४८८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
अथेकोनासीतितमो  घ्याय 
अथेकोनारीतितमोऽध्यायः 
भगवान् बलरामको तीर्थयात्रा 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

ततः पवंण्युपावृत्ते प्रचण्डः पांशुवषंणः। 

भीमो वायुरभूद् राजन् पूयगन्धस्तु वंशः ॥ १॥ 
पढार्थ उपावृत्ते तु  आएपछ्छि भीमः  भयडर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् पांशुवषणः  धुलोको वर्षा गर्ने वायुः  हावाहुरी 
ततः  त्यसपछि सवंशः  जताततैबाट अभूत्  चल्न थाल्यो 
पवणि  पर्वको समय पूयगन्धः  दुर्गन्धमय 
ओँशीपच्िको प्रतिपदा प्रचण्डः  अत्यन्त वेगवान् 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! पर्वको समय आएपचछ्ि अत्यन्त वेगवान्, भयङ्कर, दुर्गन्धमय अनि धुलोको 
वर्षा गर्न हावाहुरी चल्न थाल्यो । 


 तेघ्यमयं .       
ततोऽ वषं बल्वलेन विनिमिंतम्। 
अभवद् यज्ञशालायां सोऽन्वदुश्यत शूलधृक् ॥ २॥ 





पढार्थ अमेध्यमयं  अपवित्र लिएको 

ततः  त्यसपछि वस्तुहरूको सः  त्यो बल्वल पनि 
यज्ञशालायां  यज्ञशालामा वषं  वर्षा अन्वदुश्यत  देखियो 
बल्वटेन  बल्वलद्रारा अभवत्  भयो 

विनिमिंतं  रचिएको शूलधृक्  हातमा त्रिशूल 


वाक्यार्थ यसपच्छि ऋषिहरूको यज्ञशालामा बल्वल दानवद्रवारा सिर्जिएको अपवित्र वस्तुहरूको 
वर्षा हुन थाल्यो । त्यसपछि ऊ पनि हातमा त्रिशूल लिई देखा पयो । 


तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । 
तप्तताम्ररिखारमश्चं द॑ष्टोग्र्ुकुरीमुखम् ॥ २॥ 
सस्मार मुसलं रामः परसेन्यविदारणम् । 

हलं च दत्यदमनं ते तू्ण॑मुपतस्थतुः ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५८८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
पदार्थ दष्टग्रधरुकुटीमुखं  दला दाहा   दैत्यहरूलाई दमन 
बृहत्कायं  विशाल शरीर रटेढा आंखीभौँदारा भयङर गर्न 

भएको मुख भएको हं च  हलो पनि 
भिन्नाञ्जनचयोपमं  तं  त्यसलाई सस्मार  सम्नुभयो 
कोट्याइएको गाजलको विलोकय  देखेर ते वी दुबै अस्त्र 

थुप्रोसमान कालो रामः  बलरामले तूणम्  तत्काल 
तप्तताम्रशिखारमश्चं  तताइएको परसेन्यविदारणं  शत्रुसेनालाई उपतस्थतुः  उपस्थित भए 
तामासमान रातो वर्णका दाही, नष्ट गर्न 

कपाल आदि भएको मुसरं  मुसल र 





ताक्यार्थ त्यो दैत्यको शरीर अत्यन्त विशाल धियो र कोटयादएको गाजलको थुप्रो जस्तो 
कालो वर्णको धथियो। उसका दाही, कपाल आदि सबे तताइएको तामासमान रातो वर्णका धिए 
भने टुलो दाहा र टेढा ओंँखीभौँद्रारा उसको मुख अत्यन्त भयानक लाग्थ्यो । त्यसलाई देखेर 
बलरामले शत्रुसेनालाई नष्ट गर्ने मुसल र दैत्यहरूको दमन गर्न हलोलाई पनि सम्िनुभयो । 
यसपचछछि तत्काल ने ती दुबै शस्त्र उपस्थित भए । 


तमाकृष्य हठग्रेण बल्वरं गगनेचरम् । 
मुसलेनाहनत् कुद्धो मूध्नि बहदरं बलः ॥ ५॥ 





पढार्थ गगनेचरं  आकाशचारी आकृष्य  तानेर 

करुद्धः  रिसाएका तंत्यो मुसलेन  मुसलद्रारा 
बलः  बलरामले बल्वलं  बल्वललाई मूध्नि  शिरमा 

ब्ह्म्रहं  ब्राह्मणहरूको द्रोही हलग्रेण  हलोको ट्प्पोले अहनत्  प्रहार गर्नृभयो 


वाक्यार्थ अत्यन्त रिसाउनुभएका बलरामले ब्राह्मणहरूसंग द्रोह गर्ने त्यो आकाशचारी दानव 
बल्वललाई हलोको टप्पाले तानी मुसलद्वारा त्यसको शिरमा प्रहार गर्नुभयो । 


सोऽपतद् भुवि निभिन्नललाटोऽसृक समुत्सृजन्। 
मुञ्चन्नातंस्वरं शेरो यथा वज्रहतोऽरुणः ॥ ६॥ 


पढार्थ आतंस्वरं  चिच्याइएको स्वर वज्रहतः  वज्र प्रहार गरिएको 
निभिन्नठलाटः  निधार फुटेको मुञ्चन्  निकाल्दै अरुणः  गेरु आदि धातुद्रारा 
सः  त्यो बल्वल भुवि  भुर्देमा रङ्गिएको 

असृक्  रगत अपतत्  टल्यो शेलः  पहाड खसेको थियो 
समुत्सृजन्  बगाँदे यथा  जसरी 





ताक्यार्थ मुसलद्रारा निधार फुटेकाले त्यो बल्वल रगत बगार्ददे र ठुलो स्वरले चिच्याँदे 


रामालन्द्री टीका 


५८८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 


त्यसरी नै भुर्द॑मा ढल्यो जसरी इन्द्रको वजप्रहारपछि गेरु आदि धातुहरूद्वारा रङ्गिएको पहाड भूर्दैमा 
ढलेको धियो । 


संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिषः। 
अभ्यषिञ्चन् महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा ॥ ७ ॥ 


पदार्थ रामं  बलरामलाई वृत्रघ्नं यथा  देवराज इन्द्रलाई 
महाभागाः  महाभाग्यशाली संस्तुत्य  स्तुति गरी रँ 
मुनयः  मुनिहरूले विबुधाः  देवताहरूले अभ्यषिञ्चन्  अभिषेक गरे 


ताक्यार्थ महाभाग्यशाली मुनिहरूले बलरामको स्तुति गरे र देवताहरूले देवराज इन्द्रलाई 
अभिषेक गरे मै उहाँको अभिषेक पनि गरे। 


वैजयन्तीं ददु्मांलां श्रीधामाम्लानपदङ्कजाम् । 
रामाय वाससी दिव्ये दिल्यान्याभरणानि च ॥ ८ ॥ 


पदार्थ  मालां  वैजयन्ती आभरणानि च  आभूषणहरू 
रामाय  बलरामका लागि नामक माला पनि 

श्रीधामाम्खानपङ्कजां  लक्ष्मीको दिव्ये  दिव्य ददुः  दिए 

निवास भएका ताजा वाससी  वस्त्रहरू 

कमलपुष्पले उनिएको दिव्यानि  दिव्य 





ताक्यार्थ मुनिहरूले बलरामलाई लक्ष्मीको निवासस्थान भएको कमलको ताजा फूलले 
उनिएको वेजयन्ती माला, दिव्य वस्त्र र दिव्य आभूषणहरू पनि प्रदान गरे। 


 कोरिकीमेत्य  क 
अथ तरभ्यनुज्ञातः कोरिकीमेत्य बाह्यणेः। 
स्नात्वा सरोवरमगाद् यतः सरयूरास्वत् ॥ ९॥ 


पढार्थ कोशिकीम्  कौशिकी नदीमा आसख्रवत्  निस्कन्छिन् 
अथ  त्यसपचछ्छि एत्य  गएर सरोवरं  त्यो पोखरीमा 
तेः  ती ऋषिहर्द्रारा स्नात्वा  स्नान गरी अगात्  जानुभयो 


अभ्यनुज्ञातः  आज्ञा पाएका यतः  जँबाट 
बाह्मणः  ब्राह्मणहरूसहित सरयूः  सरयू 
ताक्यार्थ त्यसपछि बलराम ऋषिहरूसंग आज्ञा लिई ब्राह्मणहरूले सहित भई कौशिकी नदीमा 
गएर त्यहाँ स्नान गरी सरयू नदीको उदगमस्थलमा रहेको पोखरीमा जानुभयो । 





रामालन्द्री टीका 


८४८८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
अनुस्रोतेन सरयु प्रयागमुपगम्य सः। 
स्नात्वा सन्तप्यं देवादीन् जगाम पुरहाश्रमम् ॥ १०॥ 

पढार्थ   प्रयाग सन्तप्यं  तर्पण गरेर 

सः  ती बलराम उपगम्य  गएर पुलहाश्रमं  पुलहाश्चममा 

सरयूं  सरयू नदीको स्नात्वा  स्नान गरी जगाम  जानुभयो 

अनुस्रोतेन  किनारे किनार॒ देवादीन्  देवता आदिलाई 





ताक्यार्थ यसपचछ्ि बलराम सरयू नदीको किनारकिनार यसको मूलतफं अगाडि बढी त्यहाँबाट 
प्रयाग जानुभयो र त्यहाँ स्नान गरेर देवता आदिलाई तर्पण गरी पुलहाश्रममा जानुभयो । 


गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्टुतः। 
गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ १९॥ 
उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दुष्ट्वाभिवाद्य च । 
सप्तगोदावरं वेणां पम्पां भीमरथी ततः ॥ १२॥ 
स्कन्दं दष्ट्वा ययो रामः श्रीशे गिरिशाल्यम्। 
द्रविडेषु महापुण्यं दुष्ट्वाद्र वेङकटं परभुः ॥ १३॥ 
कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिदराम्। 
श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरिः ॥ १ ॥ 
ऋषभाद्रि हरेः कषेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । 

सामुद्रं सेतुमगमन्महापातकनाशनम् ॥ १५॥ 





पढ्ार्थ पितृन्  पितृहरूलाई अभिवाद्य च  अभिवादन गरेर 
गोमतीं  गोमती दष्ट्वा  तर्पण गरी सप्तगोदावरीं  सप्त गोदावरी 
गण्डकीं  गण्डकी र गङ्गासागरसङ्गमे  गङ्गसागरको वेणां  वेणा 

विपाशां  विपाशा नदीमा सङ्गममा गएर पम्पां  पम्पा 

स्नात्वा  स्नान गरी उपस्पृश्य  स्नान, आचमन भीमरथी  भीमरथीमा स्नान 

शोणे  शोण नदीमा पनि आदि गरी गर्मुभयो 

आप्टुतः  इुबुल्की लगाई महेन्द्राद्रौ  महेन्द्र पर्वतमा ततः  त्यसपछि 

गयां  गया रामं  परशुरामलाई स्कन्दं  कार्तिकियको 

गत्वा  गई दुष्ट्वा  दर्शन गरी दष्ट्वा  दर्शन गरी 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


रामः  बलराम 
गिरिशालयं  शिवजीको 
निवासस्थान भएको 
श्रीडेरं  श्रीशैलमा 
ययो  जानुभयो 

प्रभुः  समर्थ उहाँले 
द्रविडेषु  द्रविड प्रदेशमा 
महापुण्यं  परमपुण्यमय 
वेङ्कटं अद्रिं  वेडटाचल 
भगवानूलाई 

दष्ट्वा  दर्शन गरी 


कामकोष्णीं पुरी  कामकोष्णी महापुण्यं  परमपुण्यमय क्षेत्रको 


श्रीमद्भागवत 


कामाक्षा पीठ 

काञ्चीं  काञ्चीपुरी आदि 
दर्शन गरी 

सरिदरां  श्रेष्ठ नदी 
कावेरीं च  कावेरीमा पनि 
स्नान गरी 

यत्र  जहां 

हरिः  भगवान् श्रीहरि 
सन्निहितः  नित्य रहनुभएको 
छ त्यस्तो 

श्रीरङ्गाख्यं  श्रीरङ्गनामक 





८९० 
अध्याय ७९ 


दर्शन गर्नुभयो 

न. 

हरेः  भगवान्को 

७ 

क्षेत्रं  कत्र 

ऋषभाद्रिं  ऋषभ पर्वत 
तथा  त्यसै गरी 

दक्षिणां  दक्षिणको 
मथुरां  मथुरा गई 
सामुद्रं  समुद्रमा बांँधिएको 
महापातकनाशनं  भयर 
पापलाई नष्ट गर्ने 

सेतुं  सेतुबन्धमा 
अगमत्  जानुभयो 


ताक्यार्थ यसपचछि बलरामले गोमती, गण्डकी, विपाशा र शोण यी नदीहरूमा स्नान गर्नुभयो र 
गया गई उहांले पित्रहरूलाई तर्पण गर्नुभयो। यसपचछछि उहाँले गङ्गासागरको तटमा गई स्नान, 
आचमन आदि गरेर महेन्द्रपर्वतमा गई परशुरामको दर्शन र अभिवादन गर्नुभयो, त्यसपछि सप्त 
गोदावरी वेणा, पम्पा र भीमरथी नदीमा स्नान गर्नुभयो र कार््तिकेयको दर्शन गरी बलराम 
शिवजीको निवासस्थान भएको श्रीशैलपर्वतमा जानुभयो। यसपचछि उहाँले द्रविड प्रदेशमा गई 
परमपुण्यमय वेडटाचल भगवान्को दर्शन गर्नुभयो। यसपच्छि उहाँ कामाक्षा पीठ र काञ्ची पुरी 
आदि तीर्थ र श्रेष्ठ नदी कावेरीको दर्शन गरी भगवान् श्रीहरिको नित्य सन्निधि रहने परमपुण्यमय 
श्रीरङ्क्षेत्रमा पनि जानुभयो । यसपचछि उहाँ श्रीहरि भगवान्को स्थान भएको ऋषभ पर्वत, दक्षिण 
मथुरा र महापापहरूलाई समेत नष्ट गर्ने समुद्रकिनारको सेतुबन्ध तीर्थमा पनि जानुभयो । 


तत्रायुतमदाद् धेनूत्राह्यणेभ्यो हलायुधः। 
कृतमालां ताम्रपर्णीं मर्यं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ 


तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । 
स  ४ चारीरभिरनुज्ञातो न   ९ 
योजितस्तेन चारीभिरनुज्ञातो गतोऽणंवम् ॥ 


दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं द्दशं सः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

हलायुधः  हलो नै हतियार 
भएका बलरामले 

तत्र  त्यहं सेतुबन्धमा 


बराह्मणेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 
अयुतं  दश हजार 

धेनूः  गाईहरू 

अदात्  दिनुभयो 





कृतमालां  कृतमाला र 
ताम्रपर्णीं  ताम्रपर्णी नदीमा 
स्नान गरी 

कुलाचलं  कुलपर्वतहरूमध्ये 


रामालन्द्री टीका 


८८९९१ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
एक गरी ।  समुद्रतिर 

मलयं च  मलय पर्वतमा तेन  उदहाँदरारा गतः  जानुभएका 

जानुभयो आशीभिः  आशीर्वादले तत्र  त्यहां 

तत्र  त्यहँ योजितः  युक्त भई कन्याख्यां  कन्या 

समासीनं  रहनुहने अनुज्ञातः च  अनुमति समेत कन्याकुमारी नामकी 

अगस्त्यं  अगस्त्य मुनिलाई प्राप्त गरी दुर्गां  दुर्गा 

नमस्कृत्य  नमस्कार र सः  ती बलरामले  देवीलाई 

अभिवाद्य च  अभिवादन पनि दक्षिणं  दक्षिण द्दशं  दर्शन गर्नुभयो 


वाक्यार्थ बलरामले सेतुबन्ध तीर्थमा ब्राह्मणहरूलाई दशहजार गाईहरू दान गर्नुभयो र 
कृतमाला, ताम्रपर्णीं नदीमा स्नान गरी उहाँ कुलपर्वतहरूमध्ये एक मलय पर्वतमा पुग्नुभयो । त्यहाँ 
रहनुहुने अगस्त्यमुनिलाई नमस्कार र अभिवादन गरी उहांबाट आशीर्वाद र अनुमतिसमेत लिई उहाँ 
दक्षिणसमृद्रतिर लाग्नुभयो । त्यहोँ बलरामले कन्यकुमारी नामकी दुर्गा देवीको दर्शन गर्नुभयो । 


ततः फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम् । 
विष्णुः सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पदांद् गवायुतम् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ विष्णुः  विष्णु तीर्थमा 

ततः  त्यसपछि सन्निहितः  सर्धं रहनुहुन्छ, स्नात्वा  स्नान गरी 
फाल्गुनं  फाल्गुन क्षेत्रमा त्यस्तो गवायुतं  दशहजार गाई 
आसाद्य  पुगी उत्तमं  सर्वश्रेष्ठ अस्पशंत्  छुनुभयो दान 
यत्र  जहाँ पञ्चाप्सरसं  पञ्चाप्सरस गर्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि बलराम फाल्गुन क्षेत्रमा पुगनुभयो र भगवान् विष्णु नित्य निवास गर्ने श्रेष्ठ 
पञ्चाप्सरसतीर्थमा स्नान गरी दशहजार गाई दान गर्नुभयो । 


ततोऽभिवज्य भगवान् केरलांस्तु तरिगतंकान्। 
गोकणांख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र घूजेटेः ॥ १९॥ 


पढार्थ अभिव्ज्य  पुगी फेरि गोकर्णाख्यं  गोकर्णनामक 
भगवान्  भगवान् बलराम यत्र  जर्हाँ शिवक्षे्रम्  शिवक्षेत्रमा 
ततः  त्यर्हाबाट धूजेटेः  भगवान् शङरको पुगनुभयो 

केरलान्  केरल र सान्निध्यं  सन्निधि रहन्छ, 

त्रिगतंकान् तु  त्रिगर्त देशमा त्यस्तो 





ताक्यार्थ यसपछि भगवान् बलराम केरल र त्रिगर्त देशहरूमा जानुभयो र त्यहाँबाट भगवान्को 
निरन्तर सन्निधि हुने गोकर्ण नामको शिवक्षेत्रमा पुगनुभयो । 


रालालन्द्री टीका 


८८९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 


आयां दैपायनीं दुष्ट्वा शुरपारकमगाद् बलः । 

तापीं पयोष्णीं निविन्प्यामुपस्पृर्याथ दण्डकम् ॥ २०॥ 
प्विर्य रेवामगमट् यत्र माहिष्मती पुरी । 
मनुतीथ॑मुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१९॥ 


पदार्थ तापीं  तापी । शहर छ 

बलः  बलराम पयोष्णीं  पयोष्णी रेवां  रेवा नर्मदा नदीमा 
दवेपायनीं  द्रीपमा निवास गर्ने निरविन्ध्यां  निर्विन्ध्या नदीमा अगमत्  जानुभयो त्यहँ 
आर्यां  आयदिवीलाई उपस्पृष्य  स्नान, आचमन गरी मनुतीथंम्  मनुतीर्थमा 

दष्ट्वा  दर्शन गरी दण्डकं  दण्डकारण्यमा उपस्पृश्य  स्नान, आचमन गरी 
शुपांरकं  शूर्पारक तीर्थमा परविकय  प्रवेश गरेर पुनः  फेरि 

अगात्  जानुभयो यत्र  जहाँ प्रभासं  प्रभास क्षेत्रमा 

अथ  त्यसपछि माहिष्मती पुरी  माहिष्मती आगमत्  आद्वपुगनुभयो 





वाक्यार्थ त्यसपच्छि बलरामले जलले घेरिएको द्वीप टापूमा निवास गर्न आयदिवीको दर्शन 
गर्नुभयो र त्यसपच्ि उहाँ शूर्पारक क्षेत्रमा जानुभयो । यसपच्छि तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या नवीहरूमा 
स्नान, आचमन गर्दै दण्डकारण्यक्षेत्रमा प्रवेश गर्नुभयो र त्यहाँबाट माहिष्मतीनामक शहर भएको 
पवित्र नर्मदानदीको तटमा पुग्नुभयो । त्यहाँबाट मनुतीर्थमा स्नान, आचमन गरी उहाँ फेरि प्रभास 
क्षेत्रमा नै फर्किनुभयो । 


श्रुत्वा द्विजः कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे । 
सवंराजन्यनिधनं भारं मेने हतं भुवः ॥ २२॥ 





पदार्थ पाण्डवहरूको युद्धमा भुवः  पृथिवीको 
दविजिः  ब्राह्मणहरुदरारा सर्वराजन्यनिधनं  सबै भारं  भार 
कथ्यमानं  भनिएको राजाहरूको निधन भएको कुरा हृतं  नष्ट भएको 
कुरुपाण्डवसंयुगे  कौरव र॒ श्रुत्वा  सुनेर मेने  उान्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यहाँ ब्राह्मणहरूले बलरामलाई कौरव र पाण्डवहरूको युद्धमा सबेजसो राजाहरू 
मरेको खबर सुनाए। यसबाट बलरामले पृथिवीको भार नष्ट भयो भन्ने ठान्नुभयो । 


भीमदुर्योधनयोगंदाम    ५ युध्यतोर्मृधे  ९ 
स नयां युध्यतोमृधे । 
वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दनः ॥ २३॥ 
पदार्थ सः ती यदुनन्दनः  यदुकुलश्रेष्ठ 


रामालन्द्री टीका 


८४८९द् 
दशम स्कन्ध 


बलरामले 
मघे  युद्धमा 
गदाभ्यां  गदाद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


युध्यतोः  लडिरेका 
भीमदुर्योधनयोः  भीम र 


दुर्योधनको लडादईंलाई 


अध्याय ७९ 


वारयिष्यन्  रोक्न खोज्दै 
विनशनं  कुरक्ेत्रमा 
जगाम  जानुभयो 


ताक्यार्थ यदुकुलश्रेष्ठ बलरामले भीम र दुर्योधन परस्पर गदायुद्ध गरिरहेको थाहा पाएर 
त्यसलाई रोक्न कुरक्षेत्रमा जानुभयो । 


युधिष्ठिरस्तु तं दुष्ट्वा यमो कृष्णांनावपि । 
अभिवाद्याभवंस्तृष्णीं किं विवक्षुरिहागतः ॥ २४॥ 


कृष्णाुनो अपि  श्रीकृष्ण र 


पदढार्थ आगतः  आउनुभयो भन्ने 


तं  उहाँलाई 
दुष्ट्वा तु  देखेर 
युधिष्ठिरः  युधिष्ठिर 


अर्जुनसमेतले 
अभिवाद्य  अभिवादन गरी 
किं विवक्षुः  के भन्न 


सोची 
तूष्णीं  चुपचाप 
अभवन्  हुनुभयो 


इह  यहाँ 
ताक्यार्थ बलरामलाई देखेपछि महाराज युधिष्ठिर, नकुल, सहदेव, अर्जुन र भगवान् श्रीकृष्णले 
उहांलाई प्रणाम गर्नुभयो र बलराम यहाँ के भनन आद्पुग्नुभयो भने सोची सबे चुपचाप रहनुभयो । 





यमो  नकुल र सहदेव 


न्द,  ग्रे, 


उभो क न,  विज्येषिणो 
गदापाणी उभौ दुष्ट्वा संरब्धो विजयषिणो । 
मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविद्मबवीत् ॥ २५॥ 





पदार्थ विचित्राणि  विचित्र दुष्ट्वा  देखेर 
गदापाणी  गदा हातमा लिई मण्डलानि  दाउपेचहरूलाई इदं  यसो 

संर्धो  क्रोधयुक्त भएका चरन्तो  बदलिरहेका अब्रवीत्  भन्नुभयो 
विजयेषिणौ  विजय चाहने उभौ  दुबैलाई 


ताक्यार्थ बलरामले भीम र दुर्योधन दुबेलाई हातमा गदा लिई अत्यन्त क्रुद्ध भई युद्ध गर्न 
थालेको देख्नुभयो । ती दुबे आआपफ्नो विजय चाहँदे गदायुद्धका अनेक दाउपेचहरू बदलिरेका 
थिए । उहाँले दुबेलाई यसो भन्नुभयो । 


द स वीरे  राजन्  ० भ 
युवां तुल्यबलो वीरो हे हे वृकोदर । 
एकं प्राणाधिकं मन्ये उतेकं शिक्षयाधिकम् ॥ २६॥ 
० ६ समवीयंयो १ 
तस्मादेकतरस्येह युवयोः समवीयंयोः। 
न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रणः ॥ २७॥ 


रामालन्द्री टीका 


८८९्छ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
पदार्थ उत  त्यस्तै एकतरस्य  कुनै एक जनाको 
हे राजन्  हे राजा दुर्योधन एकं  अर्कोलाई जयः  विजय र 


हे वृकोद्र  हे भीमसेन शिक्षया  गदायुद्धको शिक्षाद्राराअन्यः वा  पराजय पनि 


युवां  तिमीहरू दुब अधिकं  शरेष्ठ मान्दद्ु न ठक्ष्यते  देखिंदैन 
तुल्यबलो  बराबर बल भएका तस्मात्  त्यसैले अफठः  व्यर्थको 
वीरो  वीर हौ समवीयंयोः  बराबर पराक्रम रणः  लडाई 

एकं  एउटालाई भएका विरमतु  बन्द होस् 


प्राणाधिकं  अधिक बलशाली युवयोः  तिमी दुबैको 
मन्ये  मान्दह्ु इह  यो युद्धमा 
ताक्यार्थ हे राजा दुर्योधन! हे भीमसेन! तिमीहरू दुबे बराबर बलशाली वीरहरू हौ। 
भीमसेनमा शारीरिक बल बढी छ भने दुर्योधनमा गदायुद्धको शिक्षा बढी देख्दद्घु । त्यसैले उत्तिके 
पराक्रम भएका तिमी दुरईको युद्धमा कुनै एक पक्षको विजय या पराजय हुने देखिएको कैन । 
त्यसैले यो व्यर्थको लडादं बन्द गर। 





९  


न तद्वाक्यं जगृहत॒ब॑द्धवेरो नृपाथंवत्। 
अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च ॥ २८॥ 


पढार्थ 
नृप  हे राजा परीक्षित् 


 


बद्धवेरो  दृढ वेरभाव भएका 


दुरुक्तं  दुर्वचन र 
दुष्कृतानि च  दुर्व्यवहारहरूलाई 
समेत 


अर्थवत्  हितकारक 
तद्वाक्यं  बलरामको वचनलाई 
न जगृहतुः  ग्रहण गरेनन् 





अन्योन्यं  एकआपसका अनुस्मरन्तो  सम्दरहेका दुबैले 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! ती दुबेको वैरभाव अत्यन्त दृढ भडइसकेको थियो। तिनीहरू एक 
आपसका दुर्वचन र दुर्व्यवहारहरूलाई सम्णिरहेका थिए । त्यसैले तिनीहरूले बलरामको हितकारक 
वचन मानेनन्। 


 न ्   

दृष्ट् तद्नुमन्वाना रमा दवारवतीं ययो । 
उग्रसेनादिमि     परतेज्ञातिमि    

उग्रस्नादाभः  समुपागतः ॥ २९॥ 


पढार्थ अनुमन्वानः  ठानी उग्रसेनादिभिः  उग्रसेन आदि 
रामः  बलराम द्वारवतीं  द्वारकामा ज्ञातिभिः  बन्धुहरूद्रारा 

तत्  यसलाई ययो  जानुभयो त्यहाँ समुपागतः  स्वागत गरिनुभयो 
दिष्टं  प्रारब्ध प्रीतेः  अत्यन्त प्रसन्न भएका 





ताक्यार्थ बलरामले त्यो लडाईलाई प्रारब्ध ठान्नुभयो र उहाँ त्यहाँबाट द्वारका फरकिनुभयो । 
उहाँको आगमनबाट अत्यन्त प्रसन्न भएका उग्रसेन आदि बन्धुहरूले उहाँको स्वागत गरे। 


रामालन्द्री टीका 


८८९५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 


तं पुरन्नैमिषं प्राप्तमृषयोऽयाजयन् सुदा । 


त्वद्ग कुभिः सर्वनिवृत्ताखिरविग्रहम् ॥ २०॥ 
पदार्थ निवृत्ताखिलविग्रहं  सारा क्रतुभिः  यज्ञटरूद्रारा 
ऋषयः  ऋषिहरूले वेरभावलाई त्यागेका मुदा  प्रसन्नतापूर्वक 
पुनः  फेरि क्रत्वद्गं  यज्ञस्वरूप भएका अयाजयन्  यजन गराए 
न्द,   ५ ५ 
नेमिषं  नेमिषारण्यमा नै तं  ती बलरामलाई 
प्राप्तं  आड्पुगेका स्वैः  सबै प्रकारका 





ताक्यार्थ बलराम फेरि नैमिषारण्य क्षेत्रमा नै पुगेपछछि ऋषिहरूले वैरभाव पूर्णतया त्यागी त्यां 
आएका र वास्तवमा यज्ञमय शरीर भएका बलरामद्वारा अनेक प्रकारका यज्ञहरूको अनुष्ठान 
गराए। 


तेभ्यो विुद्धविज्ञानं भगवान् व्यतरद् विभुः । 
येनेवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विरवगं विदुः ॥ २१॥ 





पढार्थ व्यतरत्  प्रदान गर्नुभयो वि्वगं  विश्वभरि व्याप्त 
विभुः  सर्वसमर्थ येन एव  जसद्रारा नै आत्मानं  आफूलाई 
भगवान्  भगवान् बलरामले आत्मनि  आफैभित्र विदुः  जाने अनुभव गरे 
तेभ्यः  तिनीहरूलाई अदः  यो सम्पूर्ण 

विशुद्धविज्ञानं  विशुद्ध तत्त्वज्ञान विश्वं  विश्व र 


वाक्यार्थ सर्वसमर्थ भगवान् बलरामले ती ऋषिहरूलाई विशुद्ध तत्त्वज्ञानको उपदेश गर्नुभयो । 
जुन ज्ञानबाट तिनीहरूले आपफूभित्रै सम्पूर्ण विश्वलाई र सम्पूर्ण विश्वभरि आपूलाई नै व्याप्त 
भएको अनुभव गरे। 


स्वपतन्यावभृथस्नातो ज्ञातिबन्धुसुहृटरूतः । 
रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दुः सुवासाः सुष्ट्वलङ्कुतः ॥ ३२ ॥ 





पढार्थ र हितैषीहरूले युक्त भएका म  आफ्नो 
स्वपत्न्या  आना पत्नीसंगै सुवासाः  सुन्दर वस्त्र धारण चन्द्रिकाद्रारा 
अवभृथस्नातः  यज्ञान्तमा गर्ने इन्दुः इव  चन्द्रमा 
अवभृथ स्नान गरेका सुष्टु  राम्ररी रेजे  शोभित हूनुभयो 
ज्ञातिबन्धुसुहृद्रूतः  बन्धुबान्धव अलङ्कुतः  सिंगारिएका 


ताक्यार्थ आनी पत्नी रेवतीसंगै अवभथस्नान सकी सुन्दर वस्त्र र आभूषणहरुद्रारा 
सिंगारिनुभएका बलराम आपफ्ना बन्धुबान्धव र हितैषीहरूको बिचमा र॑दा किरणले युक्त चन्द्रमा 


रामालन्द्री टीका 


४८९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७९ 
४ सुशोभित हनुभयो । 


ईदुग्विधान्यसङ्ख्यानि बलस्य बर्शालिनः। 
अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामत्य॑स्य सन्ति हि ॥ ३३॥ 


पदार्थ वाणीद्रारा ग्रहण गर्न नसकिने असङ्ख्यानि  अगणित 
हि  निश्चय नै मायामत्यंस्य  मायाद्रारा मनुष्य अनन्त चरित्रहरू 
बलशालिनः  परम बलशाली बने सन्ति  छन् 

अनन्तस्य  शेषस्वरूप बलस्य  बलरामका 

अप्रमेयस्य  अप्रमेय मन, इईदुग्विधानि  यसप्रकारका 





ताक्यार्थ निश्चय नै परमबलशाली शेषस्वरूप बलराम मन, वाणीद्रारा नाप्न नसकिने हुनुहुन्छ । 
मायाद्रारा मनुष्यशरीर धारण गर्ने उहाँका यस्ता अनन्त चरित्रहरू छन् । 


योऽनुस्मरेत रामस्य कमांण्यदुभुतक्मणः। 
सायं प्रातरनन्तस्य विष्णोः स दयितो भवेत् ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ रामस्य  बलरामका सःत्यो 

यः  जसले कमणि  चरित्रहरूलाई विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
अदुभुतकमंणः  अदभुत चरित्र सायं  बेलुका र द्यितः  प्रिय 

भएका प्रातः  बिहान भवेत्  हन्छ 

अनन्तस्य  अनन्त अनुस्मरेत  स्मरण गर्दछछ 


ताक्यार्थ जसले अदभुत चरित्र भएका बलरामका यस्ता लीलाहरूलाई बिहान र बेलुका स्मरण 
गर्द भने त्यो व्यक्ति भगवान् विष्णुको प्रिय हुन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
बलदेवतीर्थंयात्रानिरूपणं    नामेकोनारीतितमो ्   अ ध्याय 
बल्देवतीथंयात्रानिरूपणं ऽध्यायः ॥ ७९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४८९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


अथाञ्चीतितमो  घ्याय 
ऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णद्रारा श्रीदामाको स्वागत 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः। 
वीयाण्यनन्तवीयंस्य श्रोतुमिच्छामहे प्रभो ॥ १॥ 


पदार्थ मुकुन्दस्य  मूकुन्दका 
भगवन्  हे भगवान् शुकदेव यानि  जुनजुन 
अनन्तवीयंस्य  अनन्त पराक्रम अन्यानि च  अरू पनि 
भएका वीयांणि लीलाचरित्रहरू 
महात्मनः  महात्मा छन् 


प्रभो  हे प्रभु वी सबै 
श्रोतुं  सुन्न 
इच्छामि  चाहन्छु 





ताक्यार्थ हे भगवान् शुकदेव ! अनन्त पराक्रम भएका महात्मा मुकुन्द भगवान्का अरू जति 
पनि लीलाचरित्रहरू छन्, ती सबै म सुननन चाहन्ु । 


को नु श्रुत्वासकृद् बह्यन्तुत्तमःङ्लोकसत्कथाः। 
विरमेत विोषज्ञो विषण्णः काममार्गणेः ॥ २॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव 
काममाणेः  विषयभोगको 
खोजी गर्दागर्द 

विषण्णः  दुःखी भएको 


विशेषज्ञः  भगवान्को 
लीलारसलाई जानेको 

कः नु  कुन चाहं व्यक्तिले 
उत्तमःङ्लोकसत्कथाः  
पवित्रकीर्तिं भएका भगवान्का 





सच्चरित्रहरूलाई 

असकृत्  बारम्बार 

श्रुत्वा  सुनेर पनि 

  सेः 

विरमेत  त्यसलाई छोडला 


वाक्यार्थ हे श्रीशुकदेव ! विषयभोगको खोजी गद्गद दुःखी भएको र भगवान्को 
लीलारसबाट आनन्द लिने को त्यस्तो व्यक्ति होला जसले पवित्रकीर्तिं भगवान्का 


सच्चरित्रहरूलाई बारम्बार सुनेर पनि त्यसलाई छाडला ? 


सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करो च तत्कम॑करो मनरच । 
स्मरेद् वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु णोति तत्पुण्यकथाः स कणः ॥ ३॥ 


तस्य  ती भगवान्का 
गुणान्  गुणहरू 


पदार्थ 
यया  जसद्रारा 


गृणीते  ग्रहण गर्द भने 
सा त्यही 


रामालन्द्री टीका 


५८९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
वाक्  वाणी हो स्थिरजङ्गमेषु  स्थावरजङ्गम तत्पुण्यकथाः  ती भगवान्का 
तत्क्मकरो च  भगवानूसम्बन्धी  सबैभित्र मङ्गलमय चरित्रहरू 

काम गर्ने वसन्तं  बसिरहेका शुणोति  सुन्छ भने 

करो  ती हात हुन् परमात्मालाई सः  त्यही 

मनः च  मनले चाहं स्मरेत्  सम्मोस् कणः  कान हो 





वाक्यार्थ जुन वाणीले भगवान्का गुणहरूको कीर्तन गर्व्छ ॒त्यही असल वाणी हो, 
भगवान्सम्बन्धी काम गर्ने हात नै वास्तविक हात हून्। स्थावरजङ्गम प्राणीहरूभित्र रहने 
परमात्माको स्मरण गर्ने मन नै वास्तविक मन हो अनि भगवानूका मङ्लमय चरित्रहरूलाई सुन्ने 
कानने असली कान हो। 


शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमानमेत् तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः 
अद्गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥ ४॥ 





पदार्थ तदेव  उहाँ लाई नै तज्जनानां  उहँका भक्तहरूको 
शिरः तु  शिरले चाहं पश्यति  ठैर्दछ नित्यं  सर्य 

तस्य  ती भगवान्का तत् हिन त्योनै पादोदकं  चरणजललाई 
उभयलिद्गं  चलअचल चक्षुः  आंखा हो भजन्ति  लिन्छन् भने 

सबैथरी प्रतिमालाई अथ  त्यसै गरी अङ्गानि  तिने अङ्हरू हुन् 
आनमेत्  प्रणाम गरोस् यानि  जसले 

यत्  जसले विष्णोः  भगवान् विष्णुको 


वाक्यार्थ भगवान्का चलअचल प्रतिमालाई प्रणाम गर्ने शिर नै वास्तविक शिर हो, 
भगवानूको दर्शन गर्ने आंँखा नै वास्तविक आंँखा हुन्, अनि भगवान् र उहँका भक्तका 
चरणजललाई लिने अङ्गहरू नै असली अङ्गहरू हुन् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बाद्रायणिः। 
वासुदेवे भगवति निमग्नहदयोऽ वीत् ॥ ५॥ 


पदार्थ भगवति  भगवान्मा बादरायणिः  श्रीशुकदेवले 
विष्णुरातेन  परीक्षितुद्रारा निमग्नहद्यः  हदय लीन अनवीत्  भन्नुभयो 
सम्पृष्टः  सोधिएका भएका 

वासुदेवे  वासुदेव भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न 





ताक्यार्थ परीक्षित्ले यसरी भगवान्को सम्बन्धमा सोधेपचछ्ि एेश्वर्यसम्पन्न श्रीशुकदेवको हृदय 


रालालन्द्री टीका 


८४८९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


भगवान् वासुदेवमा निमग्न भयो । त्यसपच्छि उहाँले भन्न लाग्नुभयो । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा भगवत्कथासम्बन्धी परीक्षितको प्रश्नपच्छि श्रीशुकदेवले त्यसको 
उत्तर दिने उपक्रम गर्जुभएको वर्णन गरिएको छ । योभन्दा अधिल्ला अध्यायमा बलदेव सम्बन्धी 
चरित्रहरू सुनिसकेपचछि परीभषितूलाई साक्षात् भगवान्कै चरित्र सुनने इच्छा भयो । भगवान्को 
दयामय उदार चरित्र बताउने क्रममा अब श्रीशुकदेव श्रीदामाको प्रसङ्ग सम्पदे हुनुहुन्छ। यस 
प्रसङ्गमा भगवानूमा रहेका विनय, प्रेम, सदभाव जस्ता गुणहरूको प्रकाश भएको छ । श्रीदामासंग 
भगवान्को आन्तरिक प्रेमसम्बन्ध, श्रीदामाको त्यागीपन एवं भगवानूले गर्नुभएको उनको सम्मान 
यी सबेलाई सम्फिंदा श्रीशुकदेवको मन भगवान् वासुदेवमा निमग्न भएको छ । निमगनहूदयः यो 
पदको अर्थ हुन्छ भगवान्मा जसको हृदय इडबेको छ। यो पदले भगवान्मा गई चित्त पूरा 
हराएको या विलीन भएको अवस्थालाई सड़ेत गरेको छ। भागवतको उपदेश गर्ने क्रममा 
श्रीशुकदेवलाई यस्तो अवस्था जम्मा दुई पटक आएको देखिन्छ । भगवानूले सर्वरूप धारण गरेको 
लीला प्रसङ्ग बताउने क्रममा उहाँका सबै इन्द्रिय अनन्त परमात्मामा लीन भएको र बल्ल बल्ल 
उहाँले परिश्रमपूर्वक बाहिरतिर फक्िनुभएको बताइएको छ कृच्छ्रात् पुनर्वब्धबहिर्दूशिः 
भागवत १०१२।४४ । यहाँ पनि शुकदेवको हृदय परमात्मामा विलीन भएको बतादएको छ । यी 
दुबे लीलामा परमात्माको विशेष दयामयता प्रकट भएको छ । भगवानूले दुष्टदमन गरेर भक्तमाथि 
दया गर्दा त्यहाँ क्रूरताको अंश पनि मिसिएको छ । तर प्रेम र करुणाको आधारमा भक्तमाथि दया 
गरेको र स्वयं आफूलाई ने भक्तप्रति समर्पित गरिदिएको वेलामा र्नै विशेषता हुन्छ। 
श्रीदामालीला त्यस्तै विशेष लीला हो । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कृष्णस्यासीत् सखा करिचिद् ाह्यणो बह्यवित्तमः। 


विरक्त इन्द्ियार्थषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ ६॥ 
पदार्थ गरिने विषयहरूमा श्रेष्ठ 
कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णका विरक्तः  राग नभएका ब्राह्मणः  ब्राह्मण 
कदिचत्  कुनै प्रशान्तात्मा  मन शान्त भएका आसीत्  थिए 
सखा  साथी जितेन्द्रियः  इन्द्रिय जितेका 
इन्द्रियार्थेषु  इन्द्रियद्रारा ग्रहण बह्यवित्तमः  ब्रह्मज्ञानीहरूमध्ये 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका कुनै साथी इन्द्ियद्रारा ग्रहण गरिने विषयहरूबाट विरक्त, मन 
शान्त भएका, इन्द्रिय जितेका र ब्रह्मज्ञानीहरूमध्ये श्रेष्ठ ब्राह्मण थिए। 


यद्च्छयोपपन्नेन भ भ ९ गृहाश्रमी 
टन वतमानो गृहाश्रमी । 
तस्य भायां कुचेलस्य श्षुतक्षामा च तथाविधा ॥ ७॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पलढार्थ 

गृहाश्रमी  गृहस्थ भएर पनि 
उनी 

यदुच्छया  अचानक 
उपपन्नेन  प्राप्त भएको 


श्रीमद्भागवत 


वस्तुद्रारा 

४७ 
वतमानः  जीवन धारण 
गरिरहेका थिए 
कुचेलस्य  फाटेका पुराना 
वस्त्र लगाने 


९०० 
अध्याय ८ 


तस्य  उनकी 

भायां च  पत्नी पनि 
तथाविधा  उनीजस्तै 
ुत्क्षामा  भोकले दुब्लाएकी 





थिटन् 


ताक्यार्थ गृहस्थ भएर पनि उनी अचानक प्राप्त भएको वस्तुबाट जीवन निर्वाह गर्दथे, फाटेका 
पुराना वस्त्र लगा, अनि उनकी पत्नी पनि उनीजस्ते भोकले दुब्लाएकी थिदन्। 


पतिव्रता पतिं प्राह म्खायता वदनेन सा । 
दरिद्रा सीदमाना सा वेपमानाभिगम्य च ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

साती 

पतिव्रता  पतिव्रता स्त्री 
दस्रा  अत्यन्त दरिद्र र 
सीदमाना च  दुःखी पनि 


धिन् 

वेपमाना  भोकले काम्दै 
अभिगम्य  श्रीदामाको 
अगाडि आई 

सा  उनले 


म्लायता  निन्याउरो 

र बनाददै 
वदनेन  अनुहार बनावे 
पतिं  पतिलाई 
प्राह  भनिन् 





ताक्यार्थ ती पतिव्रता स्त्री अत्यन्त दरिद्र र दुःखी थिडन्। एक दिन भोकले काम्दै श्रीदामाको 
अगाडि आएर उनले निन्याउरो अनुहार बनाँदे पतिलाई यसो भनिन्। 


नतु बह्यन् भगवतः सखा साक्षाच्छ्रियः पतिः। 
ब्रह्यण्यर्च शरण्यद्च भगवान् सात्वतषभः॥ ९॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण 
ननु  निश्चय नै 
भगवतः  हजुरका 
सखा  साथी 


सात्वतष॑भः  सात्वत वंशमा 
शरेष्ठ 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
साक्षात्  साक्षात् 

भ्रियः  लक्ष्मीका 


पतिः  स्वामी 

ब्रह्मण्यः च  ब्राह्मणभक्त एवं 
रारण्यः च  शरणागतवत्सल 
पनि हुनुहन्छ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! हजुरका साथी सात्वत वंशमा श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्ण साक्षात् लक्ष्मीका 
स्वामी, ब्राह्मणभक्त र शरणागतवसत्सल पनि हुनुहुन्छ । 


नर,  


तमुपेहि महाभाग साधूनां च परायणम् । 
दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १० ॥ 
पदार्थ महाभाग  हे महाभाग्यशाली साधूनां  सत्पुरुषहरूका 


रामालन्द्री टीका 


८४९०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
परायणं  एक मात्र आश्रय सीदते  दुःखी भद्रहेका भूरि  धेरै 

तं  उहाँके कुटुम्बिने  गृहस्थ द्रविणं च  सम्पत्ति पनि 

   

उपेहि  नजिक जानुहोस् ते  हजुरलाई दास्यति  दिनुहुनेछछ 


वाक्यार्थ हे महाभाग्यशाली ! हजुर सत्पुरुषहरूका एक मात्र आश्रय भएका उहौँकै नजिक 
जानुहोस् । दुःखी गृहस्थ हजुरलाई उहाँ ले धरे धन दिनुहुनेच । 


आस्तेऽधुना हारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेडवरः। 
स्मरतः पादकमटमात्मानमपि यच्छति ॥ 
किं न्वथंकामान् भजतो नात्यभीष्टाञ्जगद्गुरुः ॥ १९॥ 


पदार्थ पादकमलं  चरणकमललाई न अत्यभीष्टान्  धैरे चाहन 
भोजवृष्ण्यन्धकेडवरः  भोज, स्मरतः  स्मरण गर्नेहरूका योग्य नभएका 

वृष्णि र अन्धकवंशका स्वामी लागि अथंकामान्  सम्पत्ति र 
जगद्गुरुः  जगद्गुरु उहाँ आत्मानम् अपि  आफैलाई विषयभोग दिनु 

अधुना  अहिले पनि किंनु के नौलो भयो र 
द्वारवत्यां  द्रारकामा यच्छति  दिनुह॒न्छ भने 

आस्ते  रहनुहुन्छ भजतः  आपना भक्तहरूलाई 





ताक्यार्थ भोज, वृष्णि र अन्धकवंशका स्वामी उहाँ अहिले द्रारकामा हनुहृन्छ । आफ्नो 
चरणकमलको सम्खना गर्नैहरूका लागि उहँले आफैलाई समेत दिनुहुन्छ भने आपना भक्तहरूलाई 
धेर चाहन योग्य नभएका सम्पत्ति र विषयभोग दिनु के नौलो भयो र? 

वितरण माथिको प्रसङ्गमा श्रीदामा दम्पतीमा रहेको आर्थिक दख्द्रिता बतादएको छ। 
श्रीशुकदेवले श्रीदामाको विषयमा बताँदे यी गृहस्थ भए पनि स्वतः प्राप्त भएका वस्तुहरूबाट 
गुजारा चलाउने विरक्त ब्रह्ज्ञानी थिए भनी बताउनुभएको छ । श्रीदामा भोकानाङ्गा रहन्थे, 
संगसंगे उनकी पत्नी पनि त्यही भोकोनाङ्गो जीवन बितारँथिन्। पतिको विरक्तिपूर्ण जीवनमा 
पत्नी पनि रहनुले पत्नीमा श्रीदामाप्रति भएको समर्पणभावको परिचय दिएको छ । पति दरिद्र एवं 
असमर्थ छन् भन्दैमा उनले आफ्नो पतिको अपमान गरेकी छैनन्, पतिपत्नीको बिचमा हुने यही 
समर्पणभावले गृहस्थ जीवनलाई परमार्थसाधनामय बनाइदिन्छ । पैसा र सुविधाका लागि आपसमा 
प्रम हनु कुनै ठलो कुरो होडन, यो त केवल स्वार्थी आसक्तिपूर्णं भाव हो। यदि कष्टको बिचमा 
पनि साथ मिल्यो भने पतिपत्नी हुनुको सार्थकता हुन्छ । भोका श्रीदामासंग भोकाएकी उनकी 
पत्नीले बोल्दा महाभाग अर्थात् हे परम सौभाग्यवान् भनी सम्बोधन गरेकी छिन्। निर्धन हुन 
दुभग्यि होइन, अपि तु आफ्नो चरित्र र नियमबाट तल खस्किनु दुर्भाग्य एवं लज्जाको विषय हो । 
विपत्तिमा पनि साथ दिने यस्ती धर्मपत्नी पाएकैले श्रीदामाको जीवन परमात्मप्रेममा मुग्ध हुन 
सकेको हो। भोकले कामिरेकी दर्रा पत्नीले मलिन अनुहार लगा्ँदे आफ्ना पतिलाई भनिन् 
हे पतिदेव ! हजुरका साथी साक्षात् लक्ष्मीका पति हुनुहन्छ र उहाँ ब्राह्मणहरूको कष्टलाई तत्काल 


रामालन्द्री टीका 


८४९०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


हरण गर्नृहुन्छ । उहाँकहँ जानुहोस्, उहाँले पक्कै पनि हजुरलाई गृहस्थ भन्ने जानी धैरे धन 
दिनुहूनेछछ । उनी भन्छिन् भगवान् आप्ना भक्तहरूलाई आफ्नै स्वरूप त दिनुहुन्छ भने तुच्छ 
धनसम्पत्ति दिनु के नीलो भयो र? यहो भगवानूसँंग जीविका चलाउन पुग्ने सम्पत्ति माग्नुपर्ने 
सुखाव श्रीदामालाई उनकी पत्नीले दिएकी छिन्। 

यस प्रसङ्गमा प्रशस्त शङ्ाहरू उत्पन्न हृन्छन्। सर्वन्तिर्यामी श्रीकृष्ण के आपफ्ना भक्तको 
दुरवस्थालाई जान्नहुन्नथ्यो ? के उहाँ लाई भक्तले आपनो दरिद्रता बताउनुपर्दछछ ? भगवानू्ले भक्तको 
योगक्षेम वहन गर्ने प्रतिज्ञा विर्सनुभयो ? यदि भक्तले आफ्नो जीविकाको चिन्ता आफैं गर्नुपर्वछछ 
भने उसले परमात्मचिन्तन किले गर्ने ? आदि । तर पनि यहाँ अव्यक्त रूपमा परमात्माले भक्तप्रति 
दया नै गर्मुभएको देखिन्छ । सबभन्दा मख्य समस्या भक्तले दुःख पादा भगवान्ले किन 
जोगाउनुभएन भन्ने हो । यसको उत्तर हो भक्त विषयभोग नपादा दुःखी एवं सन्तप्त हुँदै हदेन । 
भक्तिको अमृत पिएर मस्त भएको व्यक्तिले न संसारका भोगको आशा गर्द, न त ऊ तिनको 
भरमा बाँचेको नै हृन्छ। भक्तको प्राण एवं आत्मा पनि भगवान् नै भएकाले यी दुरईको 
प्रमसम्बन्धको विषयमा बाह्यदृष्टि भएका संसारीहरूले अडकलबाजी गर्बुको केटी अर्थ रदेन । 
यदि भक्तले दुःख पाएकै छ भनी कल्पना गर्ने हो भने पनि त्यो दुःख उसको लागि परम 
ओषधिसमान हृन्छ । विपत्तिमा दृढतापूर्वक परमात्मस्मरण हुन्छ । सम्पत्ति प्राप्त भएपच्छि त्यसैको 
चिन्तन हुन थाल्छ। यसरी परमात्मालाई ने विर्सनु त दरिद्र हूनुभन्दा खन् भयानक स्थिति हो। 
संसारका असत्य पदार्थलाई नपादा यदि सत्य परमात्माको सम्फ्ना हुन्छ भने त्यो अभाव 
सम्पत्तिभन्दा लाखौँ गुणा बढी हितकारक हुन्छ । सम्पत्ति पाई आफैलाई विर्सनुभन्दा भक्त यही 
स्थितिमा रहन बढी मन परां र भक्तको वास्तविक हित पनि यसैमा छ। भगवानूले भक्तको 
योगक्षेम वहन गरु भनेको उनीहरूको हित गरु भन्नुभएको हो, जुन काम परमात्माले 
गरिरहनुभएकै छ । फेरि दुःख भएन भने भक्तको उच्च महिमा कसरी प्रकाशित हृन्छ र ? दुःख एवं 
आपत्तिको बिचमा पनि अडिग रहनु भक्तको विशेषता हो। लोकोत्तर सामर्थ्यलाई प्रकट गरी 
भक्तको महत्व बढाउन पनि परमात्माले वेलावेलामा यस्ता परीक्षा गर्नृहुन्छ । 

श्रीदामाकी पत्नीले पतिलाई भगवानूसंग सम्पत्ति अन्न आदि मागन सुणाव दिनुले पनि केही 
शङ़ा उत्पननन गरेको छ। भक्तले निष्काम भावले परमात्मसेवा गर्नुपर्वछछ। यदि संसारका वस्तुहरू 
चाहेर उसले भक्ति गय्यो भने त्यो भक्ति नभई व्यापार हो। उसो भए यिनले किन भगवानूसंग 
अन्न, वस्त्र आदि चाहिन् ? यो शङ़ाको उत्तर रहस्यमय छ । भक्तहरू जब केटी कसैसंग मारनुपयो 
भने उनीहरू त्यो वस्तु भगवानसंग नै माग्दछन्। भगवान् निष्काम एवं आप्तकाम हूनुभएकाले 
उहांसंग जे माध्यमले सम्बन्ध राखे पनि त्यो सम्बन्ध निष्काम नै हृन्छ। भक्तले परमात्मासंग 
भावपूर्ण भई प्रार्थना गयो र परमात्माले मागेको वस्तु उसलाई दिनुभयो भने त्यो परमात्माबाट 
प्राप्त प्रसाद हृन्छ र त्यो वस्तु सांसारिक नै देखिए पनि त्यसले संसारको बन्धनमा पार्दैेन। यसैले 
भगवानूको भक्तले अकामः सर्वकामो वा अर्थात् केटी कामना नभए पनि वा जुनसुकै कामना भए 
पनि परमात्माकै सेवा गर्नुपर्दछछ। यो प्रसङ्ग केवल भक्तहरूका लागि हो, अभक्त राक्षस आदिका 
लागि होइन। अभक्तले परमात्माबाट लौकिक वर मार्दा तिनको नाश नै भएको देखिन्छ, तर 


रामालन्द्री टीका 


८९०३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


भक्तको माग प्रेम र श्रद्धाले भरिएको हुन्छ । अभक्तहरू वस्तुको प्राप्ति भएपचछि केवल त्यसकै 
चिन्तन गर्दछन्, तर ॒भक्तहरू भगवानूसंग केही मागन अधि अनि पछि पनि वरदाता उने 
परमात्माको कीर्तिं गाद्रहन्छन्। सानो बच्चाले आमाबाट दुध पिउन खोज्नु कहीं अमिल्दो हुन्छ 
र? त्यसैले भक्तहरूले परमात्माबाट आवश्यक वस्तुको माग गर्नु अनुचित छैन र यो कामनाले 
तिनलाई संसारी बनाउँदेन । जो सम्पत्ति आदिलाई भगवानूको प्रसाद सम्णी भोग गर्दछ, त्यो भक्त 
कसरी बन्धनमा पर्न सक्छ? यसरी भक्तहरूले आपफ्ना स्वामीसंग अत्यावश्यक वस्तुहरूको 
कहिलेकाहीं माग गर्नुले तिनको अनन्यता र निष्कामतामा हानि हैदेन। किनभने त्यो कामनाले 
परमात्माकै सम्खना दिलाइरहेको हुन्छ । 

अर्को प्रकारले विचार गर्दा भक्तहरूले परमात्मासंग कुनै वस्तुको माग गरे भने त्यो 
उनीहरूको स्वार्थको कारणले मागिएको हैन । भक्त परमात्माको कीर्तिं सबैतिर फैलिएको देख्न 
र सुन्न चाहन्छन्। यदि भगवान्का भक्तहरू नै दुःखी, सन्तप्त भए भने नास्तिकहरूले त्यसलाई 
दृष्टान्त बनाई परमात्माको निन्दा गर्न र उहाँ भक्तवत्सल नभएको सिद्ध गर्न थाल्दछन्। 
भगवानूलाई यो दुर्नामिबाट बचाउनकै लागि भक्त आप्नो दुरवस्था हटाइदिन भगवानूसंग प्रार्थना 
गर्दछन्। यो प्रार्थनामा स्वार्थको दुर्गन्ध होइन, परमात्माको कीर्तिं फैलाउने र उहाँ भक्तवत्सल 
भएको सिद्ध गर्ने भावको सुवास छ। के भक्तले दुःख परेको वेलामा भगवान्को अधि हात 
फैलाउन पादेन ? उह बाहेक अर्को कोसंग हात फैलाउने त? अरूका अधि हात फैलाएर पनि 
भगवान्का अधि निष्काम रहनुपर्दछ भन्ने भाव पनि दूषित आग्रह हो। त्यसैले यहाँ श्रीदामाकी 
पत्नीले भगवानूसंग केही माग्ने चाहना गरेकी हुन् । 


स एवं भायंया विप्रो बहुशः प्राधिंतो मृद् । 

अयं हि परमो काभ उत्तमःरुलोकदशंनम् ॥ १२॥ 

इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । 
अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३॥ 





पढार्थ भगवान्को दर्शन गर्नु द्धे  गरे र भने 

एवं  यसप्रकार अयं हि  यही नै कल्याणि  हे कल्याणी 
भायंया  पत्नीद्रारा परमः  सबैभन्दा ठुलो गृहे  घरमा 

बहुशः  बारम्बार लाभः  लाभहो किञ्चित्  केटी 

मृद्  नम्रतापूर्वक इति  यस्तो उपायनं  उपहार 
प्राथितः  प्रार्थना गरिएका मनसा  मनले अपि अस्तिछकि 
सः ती सञ्चिन्त्य  विचार गरेर दीयताम्  देऊ 

विप्रः  ब्राह्मणले गमनाय  जानका लागि 

उत्तमःङलोकदशंनं  पवित्रकीर्तिं मतिं  निश्चय 


रामालन्द्री टीका 


८४९०४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


ताक्यार्थ यसप्रकार पत्नीद्रारा बारम्बार नम्रतापूर्वक प्रार्थना गरिएका ती ब्राह्मणले मनमनै के 
सोचे भने पवित्रकीर्तिं भगवान्को दर्शन गर्नु यही नै मानवजीवनको ठुलो लाभ हो। यसैले उनले 
द्रारकामा जाने निश्चय गरे र पत्नीलाई भने हे कल्याणमयी ! घरमा केही उपहार दिने वस्तु छ 
भने मलाई देऊ । 


याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान्। 
चैरखण्डन तान् बदुध्वा भत्र प्रादादुपायनम् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 
विप्रान्  ब्राह्मणहरूबाट 
चतुरः मुष्टीन्  चार मुटी 


  मागेर 
चैरुखण्डेन  कपडाको टक्राले 
तान्  तिनलाई 


भत्रे  पतिलाई 

उपायनं  भगवानलाई चढाउने 
उपहार 

प्रादात्  दिदन् 





पृथुकतण्डुलान्  चिरा बटुध्वा  बाँधेर 
ताक्यार्थ ब्राह्मणका घरबाट चार मुटी चिरा मागेर तिनले कपडाको टुक्राले त्यसलाई बांधिन् 
अनि आपफ्ना पतिलाई भगवान्का लागि उपहार भनी दिन् । 


स तानादाय विप्राय्रयः प्रययो द्वारकां किर । 
कृष्णसन्दशनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥ १५॥ 





पढार्थ सः ती श्रीदामा स्यात्  होला भन्ने 
किर  निश्चय नै मह्यं  मलाई इति  यस्तो 

तान्  वी चार मठी चिउरा कृष्णसन्दशंनं  श्रीकृष्णको चिन्तयन्  विचार गर्दै 
आदाय  लिएर दर्शन द्वारकां  द्वारका 
विप्राग्रयः  ब्राह्मणश्रेष्ठ कथं  कसरी प्रययो  गए 


वाक्यार्थ त्यो चार मुठी चिरा लिएर ती ब्राह्मणश्रेष्ठ श्रीदामा मलाई श्रीकृष्णको दर्शन किले 
होला भन्ने सोच्यै ह्रारका गए । 

वितरण माथिका श्लोकमा श्रीदामामा रहेको अकिञ्चनपना रप्रेमभाव प्रकट भएको छ । यहां 
श्रीदामालाई आफ्नो अतिशय गरिबीको पनि खासै चिन्ता नभएको देखिन्छ । पतिव्रता पत्नीले 
बारम्बार आग्रह गरेपच्छि मात्र श्रीदामा भगवान् श्रीकृष्णकहां जान तयार भएका हृन् । पत्नीले 
भगवान्कहाँं गई केटी सम्पत्ति ल्याउन प्रार्थना गरेकी धिन्, तर श्रीदामा सम्पत्ति पाउने आशाले 
नभई केवल श्रीकृष्णको दर्शनका लागि मात्र त्यहाँ जान तयार भए। पवित्रकीर्तिं परमात्माको 
दर्शन हनु नै सबभन्दा ठलो लाभ हो भन्ने सोची श्रीदामा भगवान्कहँ गए । हुन पनि संसारका 
वस्तुहरूलाई जति महत्त्व दिए पनि आखिरमा ती असत्य वस्तु हून्। तिनको प्राप्तिमा खुसी हुनुपर्ने 
केही कारण कैन, किनभने ती सबे एक दिन अवश्य बिलाउनेछन्। सत् वस्तु त परमात्मा मात्र 
हनहन्छ । सपनाको करौडौँ रूपैँयाभन्दा जाग्रत् अवस्थाको एक रुपैयँको बदी महत्त्व हुन्छ । ठिक 


रामालन्द्री टीका 


८९०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


यसै गरी संसारका असत्य पदार्थहरूमन्दा परमात्मदर्शन जहिले पनि बढी मूल्यवान् हुन्छ । त्यसैले 
श्रीदामाको मनमा नाशवान् वस्तुहरुूप्रति आसक्ति थिएन, केवल परमात्मदर्शन गर्ने इच्छा मात्र 
थियो । रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं देवतां गुरुम् अर्थात् खाली हात गएर राजा, देवता र गुरुहरूको 
दर्शन नग्न भने नीति छ। श्रीदामा भगवानूकहां जांँदा आफ्नो घरमा भएको वस्तु उपहारको 
रूपमा लैजान चाहन्छन्। अपि अस्ति अर्थात् केटी छ कि ? भन्ने सोधाइभित्र घरमा पक्क केटी 
पनि कैन होला भन्ने भाव एल्किएको छ । श्रीदामाकी पत्नी भगवान्लाई दिनका लागि चार मुढी 
चिरा माग्न अककि घरमा पुण्छिन् र त्यसलाई एडटा कपडाको दुक्रामा बाँधी श्रीदामालाई 
दिन्छिन्। श्रीदामादम्पतीले स्वतः प्राप्त भएको अन्न आदिले मात्र जीविका चला्ँथे। भगवान्लाई 
उपहार दिनका लागि त केही माग्ने पनि पयो भनेर माग्दा चार मुठी चिरा मिल्यो। चिरा 
मारन श्रीदामा नभई उनकी पत्नी नै गएको बताइएको छ। यसबाट श्रीदामा अयाचित वृत्तिमा 
रहेको पुष्टि हुन्छ। यसरी केवल कृष्णदर्शन गर्ने इच्छाले मात्र श्रीदामा भगवान्कहाँ गएको 
देखिन्छ । 


त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिरः कक्षाश्च सद्धिजः। 
विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधमिणाम् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ गुल्मानि  छाउनी र निष्ठावान् 

सद्धिजः  अर् ब्राह्मणहरूले तिखः  तीन वटा अगम्यान्धकवृष्णीनां  अगम्य 
सहित कक्षाः च  चौबाटाहरू पनि भएका अन्धक र वृष्णिहरूका 
विप्रः  ती श्रीदामा अतीयाय  पार गरेर गृहेषु  घरहरू भएको ठ॑मा 
त्रीणि  तीन वटा अच्युतधमिणां  भगवदधर्ममा पुगे 





ताक्यार्थ ती श्रीदामा अरु ब्राह्मणहरूले सहित भई तीन वटा छाउनी अनि तीन चौबाटाहरूलाई 
पनि पार गरेर भगवदधर्मको पालन गर्ने वृष्णि र अन्धकवंशीहरूका अगम्य घरहरूमा पुगे । 


गृहं द्यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेिजः। 
विवेशेकतमं श्रीमद् बह्यानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥ 


पदार्थ गृहं  घरहरू थिए एकतमं  एडटा कुनै 

हरेः  भगवान्का द्विजः  ती श्रीदामा श्रीमत्  रेश्वर्यसम्पन्न घरभित्र 
दबष्टसहस्राणां  सोह हजार बह्यानन्दं  ब्रह्मानन्दलाई विवे  प्रवेश गरे 

महिषीणां  रानीहरूका गतः यथा  पाए 





वाक्यार्थ त्यहाँ भगवान्का सोह हजार रानीहरूका घरहरू थिए। श्रीदामा तीमध्ये कुनै एउटा 
घरमा प्रवेश गरे र उनलाई त्यहाँ ब्रह्मानन्द प्राप्त गरे ४ भयो । 


रामालन्द्री टीका 


८४९०६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापयंङ्मास्थितः। 
सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोभ्यां पय॑ग्रहीन्मुदा ॥ १८ ॥ 





पढार्थ दूरात्  टाढैबाट अभ्येत्य च  नजिकै आणएर 
प्रियापयंङं  प्रिया रुक्मिणीको तं  ती श्रीदामालाई मुदा  प्रसन्नतापूर्वक 
पलङ्गमा विलोक्य  देखेर दोभ्यां  दुब हातद्रारा 
आस्थितः  बसिरहनुभएका सहसा  रुटपट पय॑ग्रदीत्  अंगाल्नुभयो 
अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्ण उत्थाय  उठेर 


ताक्यार्थ भगवान् रुकिमिणीको पलङ्गमा बसिरहनुभएको थियो । उहाँले टादढैबाट श्रीदामालाई 
आदे गरेको देख्नुभयो अनि रटपट उनको नजिकै आई दुबे हातले प्रसननतापूर्वक अंगालो 
मार्नुभयो । 


सख्युः प्रियस्य विप्र्षरज्गसङ्गातिनिवृंतः। 
परीतो व्यमुञ्चद्न्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ॥ १९॥ 





पढार्थ अङ्गसङ्गातिनिवृंतः  अड़मालबाटभगवान्ले 

प्रियस्य  आपना प्रिय अत्यन्त आनन्दित र नेत्राभ्यां  दुबै आंखाबाट 
सख्युः  साथी प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका अब्बिन्दून्  आंसुका थोपाहरू 
विप्रषः  ब्राह्मण श्रीदामाको पुष्करेक्षणः  कमलनयन न्यमुञ्चत्  खसाउनुभयो 


ताक्यार्थ आफ्ना प्रिय साथी ती श्रीदामाको अङ्मालबाट अत्यन्त आनन्दित र प्रसन्न हुनुभएका 
कमलनयन भगवान्ले आपफ्ना दुबे आंँखाबाट आंसुका थोपाहरू खसाट्नुभयो । 


अथोपवेश्य पङ्क स्वयं सख्युः समहंणम् । 
उपहत्यावनिज्यास्य पादो पादावनेजनीः ॥ २०॥ 
अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवांल्टोकपावनः। 
न्यलिम्पद् दिन्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङकमेः ॥ २९॥ 





पदार्थ समदहणं  पूजासामग्री पवित्र गराउने 

राजन्  हे राजा परीक्षित् उपहृत्य  ल्याई भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
अथ  यसपच्छि सख्युः  साथीको अस्य  यी श्रीदामाको 

प्के  पलङ्गमा पादो  दुबै पाउलाई पादावनेजनीः  चरण पखालेको 
उपवेश्य  राखेर अवनिज्य  पखालेर जललाई 

स्वयं  आफैं लोकपावनः  सम्पूर्ण लोकलाई शिरसा  शिरले 


रामालन्द्री टीका 


९०७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
अग्रहीत्  ग्रहण गर्नुभयो अनि भिसिएको शरीरमा लेपन गर्नुभयो 
चन्दनागुरुकुङ्कुमेः  चन्दन, दिव्यगन्धेन  दिव्य लेषदरारा 

अगुरु र कुडकुम आदि व्यलिम्पत्  श्रीदामाको 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसपचछ्छि भगवान्ले उनलाई आपने पलङ्गमा राखी प्ूजासामग्री 
ल्याउनुभयो र उनका दुबे पाड पखाल्नुभयो । सम्पूर्ण लोकहरूलाई पवित्र गराउनुहूने भगवानूले 
त्यो चरणजललाई आफ्नो शिरमा लगाउनुभयो र उनको शरीरमा चन्दन, अगुरु, कुङ्कुम आदि 
मिसिएको दिव्य गन्धको लेपन गर्नुभयो । 


धृपेः सुरभिभिमिंत्र प्रदीपावलिभिसुंदा । 
अचित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमनवीत् ॥ २२॥ 





पढार्थ दारा पनि आवेद्य  समर्पित गरी 
मित्रं  आफ्ना साथीलाई अचित्वा  पूजा गरेर स्वागतम्  स्वागत छ 
सुरभिभिः  सुगन्धित मुदा  प्रसननतापूर्वक अनवीत्  भन्नुभयो 
धूपैः  धूपहर्द्रारा ताम्बूलं  पान एवं 

प्रदीपावलिभिः  दीपमालिका गां च  गाई पनि 


ताक्यार्थ उहँले आपफ्ना साथीलाई सुगन्धित धूप र दीपमालिकाद्रारा पनि पूजा गर्नुभयो र खुसी 
हदे पान एवं गाई समर्पित गरी स्वागत छ भन्नुभयो । 


कुचेलं मलिनं क्षामं द्विजं घमनिसन्ततम्। 
देवी पर्यचरत् साक्षाच्चामरव्यजनेन वे ॥ २३॥ 


पदार्थ क्षामं  दुर्बल  लक्ष्मीरूपिणी रकिमिणीले 
वै  निश्चयनै धमनिसन्ततं  सम्पूर्ण नसाहरू चामरव्यजनेन  चमर र 

कुचेलं  फाटेका पुराना वस्त्र॒बाहिरे देखिएका पड्खाद्रारा 

लगाएका द्विजं  ती ब्राह्मणलाई पय॑चरत्  सेवा गरिन् 

मलिनं  मलिन साक्षात्  साक्षात् 





ताक्यार्थ फाटेका पुराना वस्त्रहरू लगाएका, शरीर पनि अत्यन्त मेलो र दुर्बल भएका ती 
ब्राह्मणका शरीरका सारा नसाहरू बाहिर निस्किए रँ देखिन्थे । साक्षात् लक्ष्मीरूपिणी रुक्मिणीले 
चमर र पङ्खा हल्लाई ती ब्राह्मणको सेवा गरिन्। 


पुरजनो न कृष्णोनामलकीर्तिना ९ 
अन्तःपुरजनो दुष्ट्वा कृष्णेनामलकी्तिना । 
विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


९०८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
पदार्थ भएका अवधूतं  अवधूतलाई 
अन्तःपुरजनः  अन्तःपुरमा बस्नेकृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा दष्ट्वा  देखेर 

मानिसहरू अतिप्रीत्या  अत्यन्त प्रेमपूर्वक विस्मितः  आश्चर्यचकित 
अमलकी्तिना  निर्मल कीर्तिं सभानजितं  सेवा गरिएका अभूत्  भए 





ताक्यार्थ अन्तःपुरमा बस्ने मानिसहरू निर्मल कीर्ति भएका भगवान् श्रीकृष्णले अत्यन्त 
प्रमपूर्वक ती अवधूतको सेवा गरेको देखेर आश्चर्यचकित भए । 


किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्ुणा । 

श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गहितेनाधमेन च ॥ २५॥ 
च  स्त,  श्रीनिवासेन 

योऽसो त्रिखोकरुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः। 
पयंङस्थां भ्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६॥ 





पढार्थ अनेन  यो श्रीनिवासेन  लक्ष्मीपतिद्रारा 
अस्मिन्  यो भिक्षुणा  मगन्तेले सम्भृतः  सेवित भयो र 

लोके  लोकमा किंके पयंङकस्थां  पलङ्गमा बसिरहेकी 
अवधूतेन  नाङ्ञो पुण्यं  पुण्य श्रियं  लक्ष्मीरूपिणी 

श्रिया  सम्पत्ति कृतं  गरे रुकिमिणीलाई 

हीनेन  रहित यः असो  जुन यो भिक्षुक हित्वा  छडी 

गरहिंतेन  निन्दित र त्रिलोकगुरुणा  तीनै लोकका अग्रजः यथा  दाजु ठ 

अधमेन च  निकृष्ट गुरु परिष्वक्तः  अङ्माल गरियो 


ताक्यार्थ यो लोकमा सम्पत्तिले रहित, निन्दित र निकृष्ट यो अवधूत मगन्तेले के त्यस्तो पुण्य 
गरे, जसलाई तीनै लोकका गुरु लक्ष्मीपति श्रीकृष्णले सेवा गर्नुभयो । उहाँले पलङ्गमा बसिरहेकी 
रुकिमिणीलाई छाडी आपफ्ना दाजुको सम्मान गरे ४ रुटपट उठी यसलाई अडमाल गर्नुभयो । 


कथयाञ्चक्रतुगांथाः पूवां गुरुकुले सतोः। 
आत्मनोठंलिता राजन् करो गृह्य परस्परम् ॥ २७॥ 


पढार्थ गुरुकुठे  गुरुकुलमा गाथाः  कथाहरू 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सतोः  भएका कथयाञ्चक्रतुः  भन्न 
परस्परं  आपसमा आत्मनोः  आप दुर्दबिचको थाल्नुभयो 

करो  हात पूवाः  पहिलेका 

गृह्य  समातेर ललिताः  सुमधुर 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण र श्रीदामाले आपसमा हात समातेर गुरुकुलमा रहं॑दा 


रालालन्द्री टीका 


८४९०९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
आपू दुर्ईदबिचमा भएका सुमधुर संस्मरणहरू सुनाउन थाल्नुभयो । 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
अपि ब्रह्मन् गुरुकुलाद् भवता कुन्धदक्षिणात्। 
समावृत्तेन घमंज्ञ भा्यढा सदुद्ची न वा ॥ २८॥ 
पढार्थ गुरुकुलात्  गुरुकुलबाट भायां  पत्नी 
घम॑ज्ञ  हे धर्म जान्ने समावृत्तेन  स्नातक बनेर ऊढानवा  विवाह गरियो कि 
ब्रह्मन्  ब्राह्मणदेव फकिसकेका गरिएन 
लब्धदक्षिणात्  दक्षिणा भवता अपि  हजुरद्रारा पनि 
पाइसकेका सदशी  आफूलाई सुहाउने 





ताक्यार्थ हि धर्म जानने ब्राह्मणदेव ! गुरुकुलमा गुरुलाई गुरुदक्षिणा बुखाई स्नातकको रूपमा 
त्यहाँंबाट फर्किएपच्छि हजुरले आपफूलाई सुहाउने पत्नी विवाह गर्नुभयो कि गर्नुभएन ? 


प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहितं तथा । 
नेवातिभीयसे    धनेषु       
नेवातिप्रीयसे विद्रन् धनेषु विदितं हि मे ॥ २९॥ 


पदार्थ चित्तं  चित्त न एव अतिप्रीयसे  अत्यन्त 
विद्वन्  हे विद्वान् ब्राह्मण अकामविहितं  विषयभोगमा प्रीति गर्नृहुन भन्ने 
प्रायः  धेरैजसो आसक्त कछैन हि  निश्चय नै 
् ५ क 
गृहेषु  घरमा रह॑दा पनि तथा  त्यसै गरी मे  मलाई 
म च.  
ते  हजुरको घनेषु  सम्पत्ति आदिमा विदितम्  थाहा छ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! धैरेजसो घरमा रहँदा पनि हजुरको चित्त विषयभोगमा आसक्त छेन, 
अनि हजुर सम्पत्ति आदिमा पनि त्यति धेरै प्रीति गर्नृहुन्न भन्ने मलाई निश्चित रूपमा थाहा छ। 


केचित् कुर्वन्ति कमौणि कामेरहतचेतसः। 
त्यजन्त प्रकृती्दिवीर्यथाहं  ५ भ 
न्तः प्रकृतीरदेवीयथाहं लोकसङ्गरहम् ॥ ३० ॥ 





पदार्थ प  परमदेवको दैवी कुवन्ति  गर्दछन् 

कामः  विषयवासनाहरूद्रारा मायाबाट निर्मित यथा  जसरी 

अहतचेतसः  चित्त विक्षिप्त प्रकृतीः  वासनाहरूलाई अहं  म 

नभएका त्यजन्तः  त्यागदै लोकसङ्ग्रहम्  लोकसडग्रहका 
केचित्  कोहीकोटी कमीणि  कर्महरू लागि कर्म गर्द 


ताक्यार्थ विषयवासनाबाट चित्त विक्षिप्त नभएका कोही मानिस भने परमात्माको मायाबाट 


रामालन्द्री टीका 


८४९१० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


निर्मित वासनाहरूलाई त्याग्दे मैले ४ लोकसडग्रहका लागि कर्म गर्दछन् । 
कचिद् गुरुकुले वासं बह्यन् स्मरसि नो यतः। 
द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमर्युते ॥ ३१॥ 





पदार्थ वासं  बसाइलाई द्विजः  ब्राह्मण 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण स्मरसि  सम्णनुहन्छ तमसः  अज्ञानरूपी 
कच्चित्  के यतः  जहाँबाट अन्धकारबाट 
गुरुकुठे  गुरुकुलमा विज्ञेयं  जान्नुपर्न कुरा पारं  पार 

नो  हामी दुरईको विज्ञाय  जानेर अनुते  पारं 


वाक्यार्थ हे ब्राह्मण! के हजुरले हामी दुई संगे गुरुकुलमा बसेको सम्णनुहुन्छ ? जुन 
गुरुकुलबाट जान्तुपर्ने कुरा जानेर ब्राह्मण अज्ञानरूपी अन्धकारबाट पार हुन्छ । 


स वे सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भवः। 
आयोऽङ्गं यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः ॥ ३२॥ 





पदढार्थ यी द्विजातिहरूको हुन्छन् 

अङ्ग  हे प्रिय ब्राह्मण सत्कर्मणां  उपनयन आदि आश्रमिणां  सबै आश्वरमका 
इह  यो संसारमा संस्कारहरूका कर्ता व्यक्ति लाई 

यत्र  जुन पितामा सः  ती मन्त्रदाता गुरु ज्ञानदः  ज्ञान दिने 

सम्भवः  कसैको उत्पत्ति हृन्छ वि  निश्चय नै गुरुः  तेस्रा गुरु चाहं 
आद्यः  ती पहिला गुरु हृन् यथा  जसरी साक्षात्  स्वयं मेरे स्वरूप हन् 
द्विजातेः  ब्राह्मण, क्षत्रिय र॒ अहं  म पूज्य दकु त्यस्तै 


ताक्यार्थ यस संसारमा पिता नै पहिला गुरु हुन्, जहाँबाट प्राणी जन्मन्छ । यसपच्ि ब्राह्मण, 
क्षत्रिय र वैश्य यी द्विजातिलाई उपनयन आदि संस्कार आदि गरी वेद पटढाउने गुरु दोप्रा हन्, जो 
म जत्तिकै पूज्य हुन्छन्। सब आश्वरमका व्यक्तिहरूलाई ज्ञान दिने तेस्ना गुरु चाहं मेरे स्वरूप हुन् । 


नन्वथंकोविदा बह्यन् वणांभ्रमवतामिह । 
ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवाणंवम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ गुरुणा  गुरुरूप तरन्ति  तर्दछन् 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मणदेव मया  मद्वारा ननु  निश्चय नै तिनीहरू 
इह  यस संसारमा वाचा  उपदेश वचनको अर्थकोविदाः  पुरुषार्थमा 
वणांश्रमवतां  वणश्रिमयुक्त माध्यमले कुशल छन् 

मनुष्यहरूमध्ये अञ्जः  सजिलैसंग 

येजो भवाणंवं  संसारसमुद्रलाई 





रामालन्द्री टीका 


४९१९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! यस संसारमा व्णश्रिमधर्मले युक्त व्यक्तिहरूमध्ये जोजो गुरुरूप मेरो 


उपदेशको माध्यमले ने सजिलैसंग संसारसमृद्रलाई तर्वछन्, तिनीहरू ने आफ्नो पुरुषार्थमा कुशल 
छन्। 


नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपरामेन वा । 
तुष्येयं स्वभूतात्मा रुरुशु्रूषया यथा ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ यथा  जसरी उपनयनवेदाध्ययन आदिद्रारा 
सवभूतात्मा  सवे प्राणीहरूको गुरुदुभ्रुषया  गुरुको सेवाद्रारा तपसा  तपस्याद्रारा 

आत्मा खुसी ह॒न्छु त्यसरी उपरामेन वा  उपशमद्रारा पनि 
अहं  म इज्याप्रजातिभ्यां  यज्ञ र न तुष्येयम्  प्रसन्न हन्न 





ताक्यार्थ सवे प्राणीहरूको आत्मा म यज्ञ॒ आदि गृहस्थधर्म, उपनयन आदि ब्रह्मचर्य धर्म, 
तपस्या आदि वानप्रस्थ धर्म र उपशम आदि संन्यासधर्मबाट पनि त्यति प्रसन्न हन्न, जति 
गुरुसेवाद्रारा प्रसन्न हृन्छु। 


अपि नः स्मर्यते बह्यन् वृत्तं निवसतां गुरो । 
गुरुदारेश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५॥ 
प्रविष्टानां महारण्यमपर्तो सुमहद् द्विज । 
वातवष॑ंमभूत् तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्नवः ॥ ३६॥ 


पदार्थ सुमहत्  ठलो निष्टुराः  बेस्सरी ग्जिनि 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मणदेव महारण्यं  जङ्गलमा स्तनयित्नवः  बादलहरू 
गुरो  गुरुको निकटमा प्रविष्टानां  पसेको वेलामा देखिएका थिए 

निवसतां  संगै बसेको वेलामा द्विज  हे ब्राह्मण ! नः  हामीहरूको हामीमाथि 
क्वचित्  कुनै दिन अपर्तौ  मौसमविना पनि घटेको 

गुरुदरेः  गुरूपत्नीद्रारा तीरं  अत्यन्त तीव्र वृत्तं  त्यो घटना 
इन्धनानयने  दाउरा ल्याउन वातवषंम्  हावाहुरीसहित पानी अपि स्मर्यते  के सम्खनुहुन्छ 
चोदितानां  पटाइएका अभूत्  बर्सिएको थियो 





वाक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! हामी गुरुकुलमा संगे बसेको वेलामा कुनै दिन हामीलाई गुरुआमाले 
दाउरा लिन वनमा पठाउनुभएको धियो । हामी इलो जङ्गलमा पस्यौँ र अचानक पानी पर्ने मौसम 
ने नभए पनि हावाहुरीसहित घनघोर वर्षा भयो । बादल गड्गडाउन थाल्यो । त्यो घटना तपाई 
सम्िनुहुन्छ ? 


रामालन्द्री टीका 


०४९९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
सूयंश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिश्ः। 
निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ३७ ॥ 
पदार्थ दिशाः च  दिशाहरू पनि निम्नं  गहिरो ठा र 
तावत्  त्यही वेलामा तमसा  अन्धकार्रारा कूटं  किनारा परेको ठं 
सूयः च  सूर्य पनि आवृताः  ढाकिए किञ्चन  केटी पनि 
अस्तं गतः  अस्ताए जरुमयं  पानी नै पानी भयो न प्राज्ञायत  थाहा पाइएन 





वाक्यार्थ त्यही वेला सूर्य अस्ताए र दिशाहरू पनि अन्धकार्रारा ढाकिए। जतातते पानी नै 
पानी भएकाले कुन गहिरो खाल्टो हो अनि कुन अग्लो ठाउ हो भन्ने केही पनि थाहा पाइएन । 


  


वयं भृशां तत्र महानिलाम्बुभिनिंहन्यमाना मुहुरम्बुसम्प्लवे । 
दिश्ोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने गृहीतहस्ताः परिबभ्रिमातुराः ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ निहन्यमानाः  चुटिएका परस्परं  आपसमा 

अथ  यसपचछ्छि वयं  हामी गृहीतहस्ताः  हात समाई 
तत्र  त्यहं अम्बुसम्प्टवे  पानीले ठढाकेको आतुराः  अत्यन्त आत्तिंदै 
महानिलम्बुभिः  ठलो वने  त्यो वनमा मुहुः  बारम्बार 
हुरीसहितको वषलि दिशः  दिशाविदिशालाई परिबभ्रिम  घुमिरह्यौँ 
भृदां  धेरैनै अविदन्तः  थाहा नपाउनाले 


ताक्यार्थ त्यसपचछ्छि त्यहँ हामीलाई हूरीसहितको वषलि धरे नै चुट्यो । पानी नै पानीले ढाकेको 
त्यो वनमा हामीले दिशाविदिशा पनि थाहा पाउन सकेनौँ अनि अत्यन्त आत्ते आपसमा हात 
समाएर वनमा बारम्बार घुमिरद्यौँ । 


एतद् विदित्वा उदिते रो सान्दीपनिरांसुः। 
अन्वेषमाणो नः शिष्यानाचार्योऽपर्यदातुरान् ॥ ३९॥ 





पदार्थ नः  हामीलाई शिष्यान्  शिष्य हामीलाई 
एतत्  यो अन्वेषमाणः  खोजी गर्दै आतुरान्  अत्यन्त पीडित 
विदित्वा  थाहा पाएर आचायंः  हाम्रा आचार्य अपर्यत्  देख्नुभयो 
रवो  सूर्य सान्दीपनिः  सान्दीपनि नामका 

 
उदिते  उदाइसकेपच्छि गुरुः  गुरुले 


ताक्यार्थ हामी दाउरया लिन जाँदा वनम विचल्ली परेको थाहा पाई सूर्य उदाएपचछछि हामीलाई 
खोज्दे आउनुभएका हाम्रा आचार्य सान्दीपनि गुरुले हामी शिष्यहरूलाई ज्यादै दुःख पाएको 


देख्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४९९१३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८० 


अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदुःखिताः। 
आत्मा वे प्राणिनां प्रष्ठस्तमनादुत्य मत्पराः ॥ ४०॥ 





पढार्थ र  ज्यादै दुःखी प्रष्ठः  सबैभन्दा प्रिय हुन्छ 
अहो  अहो भयो तं  त्यसलाई पनि 

हे पुत्रकाः  हे छोराहरू वे  निश्चय नै अनादुत्य  अनादर गरी 
यूयं  तिमीहरू प्राणिनां  प्राणीहरूका लागि मत्पराः  हाम्रो सेवा गयौ 
अस्मद्थं  हाम्रा लागि आत्मा  शरीर 


ताक्यार्थ हे छोराहरू ! तिमीहरू हाम्रा लागि अत्यन्त पीडित भयौ । निश्चय नै सब प्राणीहरूका 
लागि शरीर सबैभन्दा बठी प्रिय हुन्छ, त्यसलाई पनि वास्ता नगरी तिमीहरूले हाम्रो सेवा गययौ । 


एतदेव हि सच्छष्येः कर्तव्यं रुरुनिष्कृतम्। 
यद् वै विशुद्धभावेन स्वांथांत्मापंणं रुरो ॥ ४९१॥ 


पढार्थ सवांधांत्मापंणं  सम्पूर्ण वस्तु र गुरुनिष्कृतं  गुरुको ऋण तिने 
वे  निश्चय नै आफैःलाई पनि अर्पण गरिदिनु काम 

यत्  जुन एतत् एव हि  यही नै कतंन्यम्  गरिनुपर्दछछ 
विशुद्धभावेन  विशुद्ध भावले सच्छिष्यैः  असल 

गुरो  गुरुमा शिष्यहरुद्ारा 





वाक्यार्थ विशुद्धभावले सम्पूर्ण वस्तु र आफलाई पनि गुरुमा अर्पण गरिदिनुपर्दछ। असल 
शिष्यहरूले गर्ने गुरुको ऋण तिर्नै काम भनेको यही हो । 


तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः । 
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ५२॥ 


पदार्थ मनोरथाः  इच्छाहरू छन्दांसि  वेदहरू 

भो द्विज्रेष्ठाः  हे श्रेष्ठ सत्याः  सफल अयातयामानि  निरसन र 
ब्राह्मणहरू सन्तु  होऊन् सबेतिर सफल हने 

अहं  म इह  यस लोकमा र भवन्तु  होऊन् 

तुष्टः  प्रसन्न भं परत्र च  परलोकमा पनि 





वाक्यार्थ हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू ! म॒ तिमीहरूदेखि प्रसन्न भण, तिमीहरूका सने इच्छाहरू पूरा 
होऊन्। मसंग पटढेका वेदहरू नबिर्सने र सबेतिर सफल हून होऊन्। 


रामालन्द्री टीका 


४९१४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेरमनि । 
गुरोरुग्रहेणेव पुमान् पूणः प्रशान्तये ॥ ४३॥ 





पढार्थ अनेकानि  अनेक घटना भए पूणं  पूर्ण र 

गुरुवेरुमनि  गुरुका घरमा पुमान्  मनुष्य प्रशान्तये  परम शान्तिका 
वसतां  बसिरहेका हाम्रा गुरोः  गुरुको लागि योग्य पनि हुन्छ 
इत्थंविधानि  यस्तै खालका अनुग्रहेण एव  अनुग्रहले नै 


ताक्यार्थ गुरुका घरमा बसिरहेका वेलामा हाम्रा यस्तै अनेक घटनाहरू बिते । गुरुको अनुग्रहले 
ने मनुष्य पूर्ण र परम शान्तिका लागि योग्य हुन्छ । 


ब्राह्मण उवाच ब्राह्मण श्रीदामाले भने 
किमस्माभिरनिवृत्तं देवदेव जगद्गुरो । 
भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत् ॥ ४४॥ 





पढार्थ सत्यकामेन  सत्यसडूल्प अभूत्  भयो 

देवदेव  हे परमदेव भवता  हजुरको साथमा अस्माभिः  हामीहरूद्रारा 
जगद्गुरो  हे जगदगुरु गुरो  गुरुकं अनिवृत्तं  गरिन बाँकी 
येषां  जुन हामीहरूको वासः  निवास किम् केरह्यो र 


वाक्यार्थ हे परमदेव ! हे जगदगुरु ! जुन हामीहरूको गुरुकुलमा सत्यसङ्ल्प हजुरसंगसंगे बसा 
भयो, त्यसपछि हामीले जीवनमा गर्नुपर्ने के नै बाँकी रह्यो र? 


यस्यच्छन्दोमयं ब्रह्य देह आवपनं विभो । 
श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ ५५॥ 





पढार्थ अनि गुरुषु  गुरुहरूसंगको 

 अ प  

विभो  हे सर्वव्यापक परमात्मा श्रेयसां  कल्याण चार वासः  निवास 

यस्य  जसको पुरुषार्थका अत्यन्तविडम्बनम्  अत्यन्त 
देहः  शरीर आवपनं  मूलघ्रोत छन् विडम्बना हो 

छन्दोमयं बह्म  वेदरूप ब्रह्म तस्य  त्यस्ता हजुरको 


ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक परमात्मा ! छन्दोमय सम्पूर्ण वेद अनि धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चार 
पुरुषार्थ हजुरकै शरीर हून्। यस्ता हजुर गुरुहरूकहाँ बस्नु देखावटी विडम्बना मात्र हो केवल 
हामीहरू जस्तालाई शिक्षा दिनका लागि मात्र हो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
श्रीदामचरिते अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८०॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
अथेकारीतितमो   घ्याय 
अथेकाशीतितमोऽध्यायः 
भगवानूदढारा श्रीदामालाई एेश्वर्य प्रदान 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः । 

सवभूतमनोऽमिज्ञः स्मयमान उवाच तम् ॥ १॥ 
पदार्थ गदगद स्मयमानः  मुस्कुराउदे 
द्विजमुख्येन सह  ब्राह्मणश्रेष्ठ सर्व॑भूतमनोऽभिज्ञः  सबैका तं  उनलाई 
श्रीदामासंग मनका कुरा जान्ने उवाच  भन्नुभयो 


इत्थं  यसरी 
सङ्कथयन्  सुखपूर्वक कुरा 


सःवती 
हरिः  श्रीहरि भगवान्ले 





ताक्यार्थ यसप्रकार ब्राह्मणश्रेष्ठ श्रीदामासंग कुरा गर्दगिर्दै सबैको मनको कुरा जाने श्रीहरि 


भगवानले मुस्कुरा्ँदे उनलाई भन्नुभयो । 


ब्रह्मण्यो बाह्यणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । 


क 


प्रेम्णा निरीक्षणेनेव प्रक्षन् खलु सतां गतिः ॥ २॥ 


पढार्थ 

खलु  निश्चय नै 

सतां गतिः  सत्पुरुषहरूका 
एक मात्र आश्रय 

ब्रह्मण्यः  ब्राह्मणहरूका भक्त ्  हर्दे 


भगवान्  भगवान् 
कृष्णः  श्रीकृष्णले 








प्रहसन्  हाँस्दै 

प्रियं  ती आफ्ना प्यारा 
ब्राह्मणम्  ब्राह्मण श्रीदामालाई 
भन्नुभयो 


वाक्यार्थ सत्पुरुषहरूका एक मात्र आश्रय अनि ब्राह्मणहरूका अत्यन्त भक्त भगवान् श्रीकृष्णले 
प्रमपूर्वक हर्दे, मन्द हाँस्दे ती आपफ्ना प्यारा साथी ब्राह्मण श्रीदामालाई यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
किमुपायनमानीतं बह्यन् मे भवता गृहात् । 
अण्वप्युपाहतं भक्तैः प्रम्णा भूरयव मे भवेत् ॥ 
भूयप्यभक्तोपहतं न मे तोषाय कल्पते ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


०४९१६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
पढार्थ   ल्यादएको छ भवेत्  हन्छ 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण भक्तैः  भक्तहरूद्रारा अभक्तोपहतं  अभक्तद्रारा 
भवता  हजुरारा प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक ल्यादएको 

गृहात्  घरबाट उपाहृतं  ल्याइएको भूरि अपि  धेरै वस्तु पनि 

मे  मेरा लागि अणु अपि  थोर पनि मे  मेरो 

किंके मे  मेरा लागि तोषाय  सन्तुष्टिका लागि 
उपायनं  उपहार भरिए  धैरैनै न कल्पते  समर्थ हदेन 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! हजुरले घरबाट मेरा लागि के उपहार ल्याउनुभएको छ? मेरा लागि 
भक्तहरूले प्रेमपूर्वक ल्याएको थोर पनि धेरै हुन्छ भने अभक्तले ल्याएको धेरै वस्तुले पनि मलाई 
सन्तुष्ट गराउन सक्दैन। 


पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । 
तदहं भक्त्युपहतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ४ ॥ 





पदढार्थ फट  फल ल्याएको 

यः  जसले तोयं  जल तत्  त्यो उपहारलाई 
भक्त्या  भक्तिपूर्वक प्रयच्छति  चटढा्ंछ अहं  म 

मे  मलाई प्रयतात्मनः  पवित्र अन्तःकरण अइनामि  खान्छु 
पत्रं  पात भएको व्यक्तिको 

पुष्पं  फूल भक्त्युपहृतं  भक्तिपूर्वक 


ताक्यार्थ जसले मलाई पात, परूल, फल, जल आदि जे पनि भक्तिपूर्वक चढा्ंछ भने पवित्र 
अन्तःकरण भएको त्यसले भक्तिपूर्वक अर्पण गरेको वस्तुलाई म स्वीकार गर्व । 


इत्यक्तोऽपि द्विजस्तस्मे व्रीडितः पतये श्रियः। 
पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छद्वादूमुखः ॥ ५॥ 


पदार्थ अवाङ्मुखः  उँधो मृन्टो श्रीकृष्णलाई 

राजन्  हे राजा परीक्षित् लगाएका पृथुकप्रसृतिं  चिउराको पोको 
इति  यस्तो द्विजः  ती ब्राह्मणले न प्रायच्छत्  दिएनन् 

उक्तः अपि  भनिए पनि श्रियः पतये  लक्ष्मीपति 

व्रीडितः  अत्यन्त लजाएका तस्मे  ती भगवान् 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! श्रीकृष्णले यसो भन्दा पनि ती ब्राह्मण लाजले उधो मुन्टो लगाई 
सिरे । साक्षात् लक्ष्मीपति भगवान् श्रीकृष्णलाई उनले त्यो चिउराको पोको दिएनन् दिन 
सकेनन् । 


रामालन्द्री टीका 


८९१७ 


दशम स्कन्ध 


सर्व॑भूतात्मदुक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ८१ 


विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत् पुरा ॥ ६॥ 


पत्न्याः पतिवतायास्तु सखा प्रियचिकीषंया । 


प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमत्यंदुकभाः ॥ ७॥ 


पढार्थ 

साक्षात्  साक्षात् 
सर्व॑भूतात्मद्क  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको अन्तःकरणका 
भावलाई जाने भगवान्ले 
तस्य  तिनको 
आगमनकारणं  आउनुको 
कारणलाई 

विज्ञाय  जानेर 


अचिन्तयत्  विचार गर्नुभयो 
अयं  यी 

सखा  मेरा साथीले 

पुरा  आजभन्दा पहिले 
श्रीकामः  सम्पत्तिको चाहनाले 
मा  मलाई 

न अभजत्  सेवा गरेका छैनन् 
पतिव्रतायाः  पतिव्रता 

पत्न्याः  पत्नीको 





प्रियचिकीषंया  प्रिय गर्ने 
इच्छाले 

मां  मकां 

प्राप्तः  आएका हुन् 
अस्य तु  यिनका लागि 
अमत्यंदुलभाः  देवदुर्लभ 
सम्पदः  सम्पत्तिहरू 
दास्यामि  दिनेषु 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूको अन्तःकरणका भावहरूलाई साक्षात् जानने भगवानूले श्रीदामा 
आफूकहाँ आनको कारण बुणिहाल्नुभयो । उहाँले के विचार गर्जुभयो भने यी मेरा साथीले 
आजभन्दा पहिले कहिल्यै पनि सम्पत्तिको चाहनाले मेरो सेवा गरेका धथिएनन्। आज चाह आप्नी 
पतिव्रता पत्नीको प्रियकार्य गर्ने इच्छाले यी मकहाँ आएका छन्। यसैले यिनलाई अब म देवदुर्लभ 
एेश्वर्य प्रदान गर्नु । 


इत्थं विचिन्त्य वसनाच्चीरबद्धान् द्विजन्मनः । 


  


स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ वसनात्  कपडाबाट इदं किंयोकेहोत 
इत्थं  यस्तो चीरबद्धान्  कपडाको टक्रोमा इति  यसो भन्दै 
विचिन्त्य  विचार गरेर बाँधिएका स्वयं  आफैं 
द्विजन्मनः  ब्राह्मणको पृथुकतण्डुलान्  चिउराहरूलाई जहार  थुत्नुभयो 


ताक्यार्थ यस्तो विचार गरेर भगवान् श्रीकृष्णले ती श्रीदामा ब्राह्मणको कपडाभित्रबाट 
कपडाको ट्क्रामा बांधिएको चिडउराको पोको आफ थुत्नुभयो । 

विवरण यस श्लोकमा भगवान्ले श्रीदामालाई कृपा गर्न उनको हातबाट चिउराको पोको 
खोसेर लिनुभएको बतादएको छ। भगवान् सबे प्राणीहरूको मनोभावलाई जान्नुहन्थ्यो । उहाँ लाई 
श्रीदामादम्पतीको दुरवस्था अनि पत्नीको प्रेरणाले श्रीदामा आफ्नो नजिक आउनुको कारण पनि 


रामालन्द्री टीका 


८४९१८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


थाहा थियो । भगवान् परम दयालु हुनहुन्छ, आप्ना भक्तहरूलाई सुख दिने उहाँको स्वभाव छ। 
उसो भए अहिलेसम्म भगवान्ले किन श्रीदामादम्पतीलाई कृपा गर्नुभएन त? किनभने यो 
उनीहरूको प्रारब्धको अधीन कर्मव्यवस्था थियो । भगवान्को कृपा सबेतिर समानरूपले बर्सिएको 
छ, तर त्यसलाई प्राप्त गर्न उदहाँप्रति समर्पित हुने र त्यसलाई आत्मसात् गर्ने परिश्रमको खांँचो छ। 
व्यक्तिले स्वयं परिश्रम गरेविना परमात्माबाट बर्सिने कृपालाई आपफूभित्र उतार्न सक्दैन। यसैले 
परमात्माको उपासना, आराधना आदि गर्ने विधान शास्त्रहरूमा बताइएको छ । मानिसले अलिकति 
जल र अलिकति फल चढा्देमा जगतूपति परमात्मालाई केही हँदेन ? तर यो श्रद्धा एवं समर्पणले 
ऊ स्वयं भगवत्कृपाबाट लाभान्वित ह॒न्छ । त्यसैले आफ्नो सम्मान गराउन नभई भक्तको कल्याण 
गर्नका लागि नै भगवान्को तिनको पूजा स्वीकार गर्नृहुन्छ । श्रीदामा सद्ोीचका कारण भगवानूलाई 
आपले ल्याएको वस्तु दिन लजाइरहेका छन्। तर उनले केही समर्पण नगरेसम्म उनको पुरानो 
कर्मदोषको प्रतिबन्ध हट्न सक्देन । साक्षात् लक्ष्मीपतिलाई चार मुटी चिउरा कसरी अर्पण गरू ? 
भन्ने सङड़ोच श्रीदामामा रेको छ । भक्तले भगवान्लाई आफूसंग भएको वस्तु चटढाउने हो, यसमा 
उसले लजाउनुरहदेन । परमात्मकृपा प्राप्त हुनुभन्दा अधि भक्तमा के नै उत्तम वस्तु हृन्छन् र ? ऊसंग 
भएका मन, इन्द्रिय आदि सबै संसारको दोषद्रारा मलिन भएका हुन्छन् । यिनलाई भगवान्को अधि 
अर्पण गर्न लजाउने हो भने भगवत्कृपा कसरी प्राप्त हुन्छ र ? त्यसैले भक्तले सङ़्ोच गरिरहंदा पनि 
भगवान् तिनीहरूभित्र रहेका वस्तुहरूलाई जस्ताको तस्ते स्वीकार गरी प्रसन्न हुनुहुन्छ र भक्तमाथि 
कृपाप्रसाद बर्साउनुहन्छ । श्रीदामाले चिउराको पोकोलाई कपडाभित्र लुकाएका थिए, तर 
भगवानूले सवे जानिहाल्नुभयो र त्यसलाई उहांले आफैं थुत्तुभयो । यसरी यहाँ भक्तमाथि कृपा 
बर्साउन चाहने भगवानूको आतुरता अनि भगवानूलाई यस्तो तुच्छ वस्तु कसरी चढाऊं भनी 
भक्तमा भएको सङोचको स्थिति देखादएको छ । 


नन्वेतदुपनीतं  परमप्रीणनं ् 
नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । 
तपंयन्त्यङ्ग मां विवमेते पृथुकतण्डलाः ॥ ९॥ 


पदार्थ परमप्रीणनं  अत्यन्त प्रिय मां  मलाई 

सखे  हे मित्र उपनीतं  उपहार ल्यायौ विरवं  सारा संसारलाई नै 
नतु  निश्चय नै अङ्ग  हे प्रिय तपंयन्ति  तृप्त गर्दछन् 
एतत्  यो एते  यी 

मे  मलाई पृथुकतण्डुलाः  चिउराहरूले 





तवाक्यार्थ हे मित्र! यो त तिमीले मलाई अत्यन्त प्रिय लाग्ने उपहार ल्यायौ। हे प्रिय! यी 
चिउराले मलाई मात्र नभई सारा संसारलाई ने तृप्त गर्दछन्। 


इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । 
तावच्छीजंगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिनः ॥ १०॥ 


रालालन्द्री टीका 


८९१९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
पदार्थ द्वितीयां  अर्को मृदरी पनि श्रीः  लक्ष्मीजीले 

इति  यसो भन्दै जग्धुं  खान परमेष्ठिनः  भगवान्को 
सकृत्  एकपटक आददे  लिनुभयो हस्तं  हात 

मुष्टिं  एक मुदरी चिरा तावत्  त्यसै वेलामा जगृहे  समात्नुभयो 

जग्ध्वा  खाएर तत्परा  भगवत्परायण 





ताक्यार्थ यसो भन्दै भगवानूले एक मुदरी चिउरा खाएर अर्को मुदरी पनि खान हातमा लिनुभयो, 
तर त्यसै वेलामा भगवत्परायणा लक्ष्मीरूपिणी रुक्िमिणीले भगवान्को हात च्याप्प समात्नुभयो । 


विवरण यस श्लोकमा रुक्मिणीलाई तत्परा र भगवान्लाई चाहं परमेष्टी भनिएबाट विशेष 
तात्पर्य प्रकट भएको छ । तत्परा शब्दले लक्ष्मीजी भगवान्लाई छोडेर अरू कीं रहन सक्नुहुन्न 
भन्ने अर्थ बुखएको छ। जब भगवानूले श्रीदामाको एक मुदरी चिउरा खानुभयो, तब विश्वात्मा 
उहाँ तुप्त हदा विश्व नै तृप्त भयो। यसरी विश्वभरिका सब प्राणीहरूलाई भोजनद्रारा तृप्त 
बनाएको पुण्य उनलाई प्राप्त भयो । भगवान् परमेष्ठी अर्थात् कर्मफलको विभाग गर्ने विधाता पनि 
हनहन्छ । श्रीदामाको जीवनमा रेको निर्धनताको कारण सञ्चित भएको सम्पूर्ण सज्चित कर्मलाई 
भगवानूले संसारलाई तप्त बनाएको यही पुण्यद्रारा नष्ट गरिदिनुभयो । आपफ्ना भक्तहरूका लागि 
भगवान् आफू स्वयंलाई त अर्पण गर्नृहुन्छ भने सामान्य ेश्वर्यको के कुरा ? प्रेमको एक मुदरी 
चिउराबाट प्रसन्न बन्नुभएका भगवानूले श्रीदामालाई सम्पूर्ण समृद्धि दिइसकेपक्छि अर्को मूद्री 
चिरा पनि खानुभएको भए उहाँले आफ्नी अधिनी रुकिमिणीसमेत उनकै सेवामा अर्पण गरिदिन 
सकनहुन्थ्यो । लक्ष्मीरूपा रुक्मिणी तत्परा अर्थात् केवल भगवत्परायणा चछिन्। परमेष्ठी अर्थात् 
भागयविधाता भगवान्ले श्रीदामालाई सम्पूर्ण एेश्वर्यप्रदान गरेको कुरा लक्ष्मीजीलाई सह्य छ, तर 
आफूलाई समेत उनके सेवामा लगाइपिने कुरा उनलाई सह्य कछैन। त्यसैले भगवान्को 
दयामयतालाई बुरेकी लक्ष्मीरूपा रुक्मिणीले अर्को मुटी चिउरा खान लाग्दा भगवानूको हात 
च्याप्ये समातिन् र आपफूहरूले पनि प्रसाद पाउनुपर्ने बताइन्। प्रेमी भक्तको श्रद्धापूर्वकको 
समर्पणलाई ग्रहण गर्न लाग्दा लक्ष्मीजीले विचमा हात समाती रोक्नुको यही रहस्य यहाँ सूचित 
भएको छ। 


एतावतालं विरवात्मन् सवंसम्पत्समृद्धये । 
अर्स््मिल्छोकेऽथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम् ॥ ९॥ 





पढार्थ रोके  लोकमा त्वत्तोषकारणं  हजुरको 
विकूवात्मन्  है विश्वात्मा अथवा  अथवा सन्तुष्टिको कारण भएको 
भगवान् अमुष्मिन्  परलोकमा समेत एतावता  यत्ति एक मुढी 
पुंसः  प्राणीका लागि सवंसम्पत्समृद्धये  सबैथरी चिउराबाट नै 

अस्मिन्  यस समृद्धि प्राप्त गर्नका लागि अलम्  पर्याप्त छ 


रामालन्द्री टीका 


८९२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! प्राणीहरूलाई यो लोक वा परलोकका सबैथरी समुदिहरू प्राप्त गर्नका 
लागि प्रेमपूर्वकको एक मुटी चिउरा ने पर्याप्त छ, किनभने त्यतिबाट नै विश्वात्मा हजुर प्रसन्न 
हन्हन्छ । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा भगवान्ले चिउराको पोको आफ्नो हातमा पर्नैवित्तिकै त्यसबाट 
एक फाँको लगादृहाल्नुभयो भनी बतादइएको छ। परमात्मा राम्रा वस्तुहरूको होन, शुद्ध भावको 
भोको हुनुहन्छ । उहांलाई खुसी गराउने वस्तु भनेकै हृदयभित्रको निष्कपट प्रेम एवं समर्पण हो । 
भावयपूर्वक अर्पण गरेका वस्तुहरू नराम्रा भए पनि परमात्माले प्रेमपूर्वक त्यसलाई ग्रहण गर्बृहुन्छ । 
उहाँले श्रीदामाद्रारा ल्यादइएको चिरा असाध्यै मिठो मानी खानुभयो । एक मुटी खाई अर्को मुठी 
चिरा खान लाग्दा रुकिमिणीले हात समात्तुभएको यहाँ बतादृएको छ । भगवान्ले भक्तको 
श्रद्धालाई स्वीकार गरिरह॑दा लक्ष्मीले किन विचमा बिथोल्नुभयो ? भन्ने शङ़ा हुन सक्छ । यसको 
उत्तर के हो भने भगवान्ले एक फाँको चिरा खांँदा नै श्रीदामालाई यो लोक र परलोकको 
समृदधिले युक्त बनाइदिइसक्नुभएको थियो । भगवान्की नित्य सहचरी एवं एेश्वर्यकी अधिष्ठात्री 
लक्ष्मी भगवान्को कृपा कसरी बर्सिन्छ भन्ने जान्नुहुन्थ्यो । एक फांँको चिउरा खादेमा त सम्पूर्ण 
समृद्धि यिनीमाथि बर्साइ्दिदसक्नुभयो भने अर्को पटक पनि चिरा खानुभयो भने त मैले समेत 
भगवानूलाई छडी यी ब्राह्मणक सेवा गर्नुपर्ला भन्ने आशङ़ाले लक्ष्मीले हात समात्नुभएको धियो । 
पहिलोपटक श्रीदामाको आगमन हदा उनलाई फाटेको कपडा लगाएका, मैला, दुन्ला, पातला र 
कामिरहेका देख्ने रुकिमिणीसहितका रानीहरूलाई शिक्षा दिनके लागि पनि भगवानूले सारा एेश्वर्य 
श्रीदामालाई सुम्पने विचार गर्नुभएको हो । यही भगवान्को मनोभाव बुी रुकिमिणीले भगवान्को 
हात समाउनुभयो र आफूहरूले पनि प्रसाद पाडनुपर्ने धारणा राख्नुभयो । यसरी सानो निहमा पनि 
भगवान्ले भक्तमाथि इलो कृपा बर्सनुहन्छ भन्ने कुरा यहाँ देखादइएको छ । 


ब्रह्मणस्तां तु रजनीमुषित्वाच्युतमन्दिरे। 
भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वगतं यथा ॥ १२॥ 





पदार्थ तां त्यो पीत्वा  पिई 

ब्राह्मणः तु  ब्राह्मण श्रीदामा रजनीम्  रात आत्मानं  आपूलाई 

चाहं उषित्वा  बसी स्वगतं  स्वर्ग लोकमा पुगेको 
अच्युतमन्दिरि  श्रीकृष्णको सुखं  सुखपूर्वक यथा  समान 

भवनमा भुक्त्वा  खाई मेने  माने 


ताक्यार्थ श्रीदामाले त्यो रात भगवान् श्रीकृष्णकै महलमा विताए । सुखपूर्वक खानपान गरी 
बसेका उनले आपफूलाई स्वर्ग लोकमा पुगेको ४ ठाने। 


न अ, ् ्   . 
रवाभूत वश्वभावन स्वसुखनाभवान्दतः । 
जगाम स्वालयं तात पथ्यनुब्रज्य नन्दितः ॥ १३॥ 


रालालन्द्री टीका 


८९२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
पदार्थ भगवानूदरारा पथि  बाटोमा 

तात  हे प्रिय परीक्षित् अभिवन्दितः  अभिवादन अनुव्रज्य  निस्किई 

रवोभूते  भोलिपल्ट भएपचछि गरिएका स्वालयं  आफ्नो घरतिर 
स्वसुखेन  आत्माराम नन्दितः  अत्यन्त प्रसन्न भएका जगाम  गए 

विङवभावेन  विश्वकै भरण गर्नउनी 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भोलिपल्ट भएपचछि आत्माराम एवं सम्पूर्ण संसारका पालक भगवानूद्रारा 
अभिवादन गरिएका र अत्यन्त प्रसन्न भएका ती श्रीदामा बाटोमा निस्किई आफ्नो घरतिर गए । 


स चाटब्ध्वा धनं कृष्णान्न तु याचितवान् स्वयम् । 
स्वगृहान् वीडितोऽगच्छन्महदशंननिवृंतः ॥ १ ॥ 


पदार्थ कृष्णात्  श्रीकृष्णबाट न याचितवान्  मागेनन् 
महदशंननिवृंतः  भगवान्को घनं  सम्पत्ति व्रीडितः  अलिअलि लजाई 
दर्शनबाट आनन्दित भएका अक्ब्ध्वा  नपाई स्वगृहान्  आफ्नो घरतिर 
सः च  उनी पनि स्वयं तु  आफले पनि अगच्छत्  गए 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन पाडनाले अत्यन्त आनन्दित भएका श्रीदामाले भगवान्बाट 
कुनै सम्पत्ति पनि पाएनन् उनले आफैं केटी मागन पनि सकेनन्। त्यसैले उनी अलिअलि लजा्दैदे 
घरतिर गए । 


अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दुष्टा ब्रह्मण्यता मया । 
यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीमादिलष्टो बिभ्रतोरसि ॥ १५॥ 





पदार्थ बह्यण्यता  ब्राह्मणहरूप्रतिको उरसि  वक्षस्थलमा 

अहो  आश्चर्य प्रम लक्ष्मीम्  लक्ष्मी 

मया  मद्रारा दुष्टा  देखियो बिभ्रता  राख्नुहने भगवानूद्रारा 
ब्रह्मण्यदेवस्य  ब्राह्मणभक्त  यत्  किनभने आदिष्टः  अङ्माल गरि 
भगवान्को द्रिद्रतमः  अत्यन्त दख म 


ताक्यार्थ अहो ! आश्चर्य छ, मैले आज ब्राह्मणभक्त भगवान् श्रीकृष्णको ब्राह्मणहरुूप्रतिको प्रेम 
प्रत्यक्ष अनुभव गर। आफ्नो वक्षस्थलमा स्वयं लक्ष्मीलाई राख्नुहूने उहाँले अत्यन्त निर्धन मलाई 
अङ़माल गर्नुभयो । 


क्वाहं दश्रिः पापीयान् क्व कृष्णः श्रीनिकेतनः। 
बह्यबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्मितः ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
पदार्थ श्रीनिकेतनः  लक्ष्मीपति भन्ने भावनाले नै 

द्रः  निर्धन कृष्णः  श्रीकृष्ण बाहुभ्यां  दुबे हातद्राय 
पापीयान्  अत्यन्त पापी क्व  कहां परिरम्मितः  अङ़माल गरि 
अहं  म अहं  म 

क्व  कहां नह्यबन्धुः इति स्म  ब्राह्मण हो 





ताक्यार्थ निर्धन एवं अत्यन्त पापी म कहाँ ? अनि साक्षात् लक्ष्मीपति श्रीकृष्ण कहाँ ? तर पनि 
यो ब्राह्मण हो भन्ने भावनाको कारणले नै भगवानूले मलाई दुबे हातले अडमाल गर्नुभयो । 


   प्रियासुष्टे  न न यथा 
नवासतः प्रियायुष्ट पयङ भ्रातर यथा । 
महिष्या वीनितः श्रान्तो बारव्यजनहस्तया ॥ १७ ॥ 


पदार्थ भ्रातरः यथा  दाजु पङ्खा लिएकी 

प्रियायुष्टे  प्रिया रुक्मिणीसंगै निवासितः  बसाद्ं महिष्या  रानी रुकिमिणीद्रारा 
बसिरहेको श्रान्तः  थाकेको म वीजितः  हम्कां 

पयङ्े  आप्नो पलङ्गमा बाकव्यजनहस्तया  हातमा 





वाक्यार्थ रुक्मिणीसंगे आपू बसिरहेको पलङ्गमा नै भगवानूले आप्नो दाजुलाई ॐ मलाई 
राख्नुभयो । थाकेको मलाई हातमा पड्खा लिएकी रानी रुक्मिणीले नै पडखाले हम्किदिनुभयो । 


शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभिः। 
पूनितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ भगवान्द्रारा   सेवाद्रारा 
विप्रदेवेन  ब्राह्मणहरूलाई पादसंवाहनादिभिः  पाड देववत्  देवता 
देवता मान्ने दबाउने आदि पूनितः  पूजित भं 
च 

देवदेवेन  सर्वश्रेष्ठ देवता परमया  अत्यन्त श्रेष्ठ 





ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूलाई देवतासमान मान्ने देवाधिदेव भगवानू्ले पाड दबाउने आदि अनेकथरी 
सेवा गरेर मलाई देवतालाई ॐ सत्कार गर्नुभयो । 


स्वगांपवगंयोः पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । 
सवांसामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणाचंनम् ॥ १९॥ 





पढार्थ मोक्षको सिद्धीनां अपि  सिद्धिहरूको 
तच्वरणाच॑नम्  उहाँको रसायां  रसातल र पनि 

चरणसेवा नै भुवि  पृथिवीमा हुने मूलम्  मूल हो 

पुंसां  मानिसहरूका लागि सम्पदां  सबेथरी सम्पत्तिको 

स्वगांपवगंयोः  स्वर्ग र सवांसां  सवै प्रकारका 


रालालन्द्री टीका 


८९२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


ताक्यार्थ मानिसहरूका लागि स्वर्ग र मोक्षप्राप्ति, रसातल र पृथिवी आदि लोकहरूमा हुने 
अनन्त एेश्वर्यप्राप्ति र सबेथरी सिदधिहरूको प्राप्तका लागि पनि भगवानूको चरणसेवा नै मूल हो । 


अधनोऽयं धनं प्राप्य मायन्नुच्चेनं मां स्मरेत् 
इति कारुणिको नूनं घनं मेऽभूरि नाद्दात् ॥ २०॥ 


पदार्थ पराप्य  पाएर मे  मलाई 

नूनं  निश्चय नै उच्चैः  बेस्सरी अभूरि  थोर पनि 
कारुणिकः  दयालु भगवान्ले माद्यन्  मात्तिई धनं  सम्पत्ति 

अयं  यो मां  मलाई न अददात्  दिनुभएन 
अधनः  निर्धन ब्राह्मण न स्मरेत्  नसम्ला 

घनं  धन इति  यस्तो सोची 





ताक्यार्थ निश्चय नै दयालु भगवानूले यो निर्धन ब्राह्मणले धन प्राप्त गय्यो भने बेस्सरी मात्तिई 
मलाई समेत विर्सला भने सोची मलाई थोर पनि सम्पत्ति दिनुभएन । 

वितवरणमाथिका श्लोकटहरूमा श्रीदामाले भगवान्को कृपा र प्रेमप्रति सदभाव व्यक्त गरेका छन्। 
श्रीदामा अयाचितवृत्तिका व्यक्ति थिए। उनले नमागीकन स्वतः प्राप्त हुने वस्तुहरूबाट जीविका 
चलाउने नियम बनाएका थिए। भगवान् श्रीकृष्णले उनको टठुलो स्वागतसम्मान आदि गरे पनि 
तत्काल श्रीदामालाई कत्ति पनि धन दिनुभएन। भगवान्ले नदिएपच्छि श्रीदामाले पनि आले 
सम्पत्ति मागेनन्। श्रीदामा लजाएका थिए र महापुरुषको दर्शनबाट खुसी भएका धथिषए। 
श्रीदामालाई भगवानूले अन्तर्यामी हूनुभएकाले उहाँले आफ्नो समस्या बुमनुहुनेछ र मलाई केही धन 
दिए पठाउनुहनेछ भन्ने आशा गरेका थिए । भगवान्ले जब उनले थाहा पाउने गरी केही दिनुभएन 
त्यसपछि उनलाई आफनो विचारको सम्खना भयो । सबैका आत्मा एवं सम्पूर्ण पदार्थहरूको रूपमा 
पनि देखिनुभएका परमात्मासंग केही सम्पत्ति आदिको अपेक्षा गर्नु लाजको कुरा होदन र ? जसले 
प्राणीहरूलाई निःशुल्क रूपमा जगत्का सम्पूर्ण पदार्थ, यिनलाई भोग गर्ने इन्द्रिय अनि स्वयं 
व्यक्तित्व नै प्रदान गर्नुभएको छ, त्यस्ता सर्वदाता परमात्मालाई फेरि क्षुद्र सम्पत्ति दिनका लागि 
पुकार्नुं राम्रो होइन। यसबाट व्यक्ति अकृतज्ञ भएको र जति दिँदा पनि असन्तुष्ट नै रहने खालको 
भएको बुखिन्छ । आपफूमा पनि यस्तै विचार आएको देखी श्रीदामा आफैंसंग लजाएका छन् । उनले 
सम्पत्तिको अभावमा पनि महहूर्शननिर्वृतः अर्थात् महापुरुषहरूकै दर्शनवबाट चित्त बुखाएका छन् । 
यसबाट के थाहा पाडन सकिन्छ भने उनको मनमा अनेक विचारहरू उद्दै थिए । के भगवानूले 
मन नपराएकोले आपूलाई केही नदिनुभएको त होन ? भन्ने शङ़ा आफ हटाङँदे उनी भन्छन् 
यसो हुन सक्देन, किनभने भगवान्ले मलाई स्वयं आप्नै पलङ्मा राखी मेरो सेवा गर्नुभयो। 
भगवान् त ब्राह्मणहरूलाई देवतासमान मानने स्वभावको हुनहुन्छ । जसको चरणसेवाद्रारा भोग र 
मोक्ष दुबे पाडइन्छ, त्यस्ता परमात्माले मेरो चरणसेवा गर्नु नै सबैभन्दा ठुलो सम्मान हो। उसो भए 
उहाँले अलिकति पनि सम्पत्ति किन दिनुभएन त ? भने मनको शङ्गा हटाँदे उनी भन्छन् 


रामालन्द्री टीका 


८९२४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


सम्पत्ति प्राप्त गरेर म नमात्तिऊं भन्ने उेश्यले केही नदिनुभएको हुनुपर्दछछ । धन प्राप्त भएपच्ि मत्त 
हैदे यसले मलाई विर्न सक्छ, यसरी सम्पत्तिको मदमा परमात्मालाई विर्सनुभन्दा निर्धन रहनु नै 
कल्याणकारक छ भन्ने सम्णी मप्रति दया गर्ने परमात्माले मलाई सम्पत्ति दिनुभएन भन्ने 
श्रीदामाको भाव हो। 

यस प्रसङ्गबाट सांसारिक विषयहरूको थोर पनि अभिलाषाले मानिसलाई कति दुःख दिन्छ 
भन्ने शिक्षा समेत पाडइन्छ । श्रीदामाले अहिलेसम्मको पूरा जीवन निर्धन भई बिताएका धथिए। 
नमागीकन प्राप्त भएका वस्तुमा आश्रित रर्हदा उनको मनमा अनेक कामनाहरूको चुलबुल 
धथिएन। उनी शान्त थिए र सम्पूर्ण हृदयले सर्वात्मा परमात्माका भक्त पनि धथिए। जब पत्नीको 
दुरवस्था अनि हार्दिक प्रार्थनाको कारण उनको मनमा भगवान्ले केही दिइहाट्नुहुन्छ कि ? भन्ने 
भावना आयो तब त्यसको अप्राप्तिमा उनको मन केटी विचलित भयो। केही पनि इच्छा नै 
राखिएन भने केही वस्तु नपादा पनि व्यक्ति दुःखी हदेन, तर थोर इच्छा राखिएको छ भने पनि 
त्यसको अप्राप्तिमा व्यक्ति दुःखी हृन्छ। यसरी विषयहरूमा जति आसक्ति या कामना गरिन्छ, 
त्यसको अप्राप्तिमा त्यति बदी दुःखी हुने पनि निश्चित नै छ। कामनाको प्रवेश भएपचछ्छि 
भगवान्का भक्तहरूको मन पनि विचलित हुन्छ र त्यसलाई धेरै सम्णाइबुखाई गरेपछि मात्र 
मनलाई आफनो नियन्त्रणमा लिन सकिन्छ। गीतामा पनि भगवान्ले विषयहरूको चिन्तनले ने 
काम, क्रोध आदिलाई बढाँदे लैजाने र विषयको चिन्तन नै सर्वनाशको कारण हुने बताउनुभएको 
छ श्रीमदभगवद्गीता २।५९६ । यसरी भक्तको हृदयमा सांसारिक पदार्थहरूको कामनाले प्रवेश 
पाउनू्हदेन भन्ने शिक्षा दिनका लागि पनि भगवानूले श्रीदामालाई प्रत्यक्ष सम्पत्ति नदिई कामनाको 
दुःख अनुभव गराददिनुभएको थियो। यहाँ श्रीदामाले अलिकति कामना राख्दा त्यसको 
अप्राप्तिद्रारा उनको मनमा भएको विचलन हटाउन उनले धेर सम्णादवबुखाई गर्नुपरेको देखाई यही 
तथ्य प्रकट गर्न खोजिएको छ। 


इति तच्चिन्तयन्नन्तः प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । 
सूरयानठेन्दुसङ्रोविंमानेः सर्व॑तो वृतम् ॥ २९॥ 
विचित्रोपवनोानेः कूजदुद्विजकुलाकुलेः । 
प्रात्फुल्लकमुदाम्भोजकहारोत्पलवारिभिः ॥ २२॥ 
जुष्टं स्वलङ्ुतेः पुम्भिः स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभिः। 
किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २६॥ 
एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योँऽमरप्रभाः। 
प्रत्यगृहन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा ॥ २४॥ 

पदार्थ इति  यसप्रकार अन्तः  मनमनै 


रामालन्द्री टीका 


५९२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
चिन्तयन्  चिन्तन गर्दै र उन्यानहरूद्रारा समेत इदं  यस्तो 

हिंडिरह॑दा वृतं  घेरिएको कथं  कसरी 

सवंतः  चारैतिरबाट तत्  त्यो अभूत्  भयो 
सूरयानलेन्दुसङ्काशेः  सूर्य, चन्द्र॒ निजगृहान्तिकं  आपनो घरको इति एवं  यसप्रकार 

र अग्निसिमान चम्किला नजिक मीमांसमानं  विचार गरिरहेका 
विमानैः  अनेक महलहरद्रारा प्राप्तः  पुगे तंती 

कूजदिदनकुखाकुलैः  स्वलङ्कुतेः  राप्ररी सिंगारिएका महाभागं  महाभाग्यशाली 
करादरहेका अनेक पक्षीहरूले पुम्भिः  पुरुषहरू र श्रीदामालाई 

व्याप्त भएको हरिणाक्षिभिः  कमलनयनी अमरप्रभाः  देवस्तीसमान 
प्रोत्फुल्लकूमुदाम्भोजकहारोत्पल स्त्रीभिः च  स््रीहरूद्रारा चम्किला 

वारिभिः  कुमुद रक्तकमल, जुष्टं  सेवित भएको नायं  नारीहरू र 

अम्भोज दिनमा मात्र फुले इदंयो नराः  पुरुषहरूले 

कमल, कह्लार श्वेत कमल किंकेहो भूयसा  ठलो 

पानीमा ठकमक्क फुलिरहेको कस्यवा  कसको गीतवाद्येन  गानाबजानाद्रारा 
विचित्रोपवनोदयानेः  स्थानं  निवासस्थान हो परत्यगृहन्  स्वागत गरे 
पोखरीसहितको विचित्र उपवन तत्  त्यस्तो गं 





ताक्यार्थ यसप्रकार श्रीदामा श्रीकृष्णको विषयमा मनमनै चिन्तन गर्द हिंडिरहेका थिए, त्यही 
वेलामा उनी अकस्मात् सूर्य, चन्द्र र अग्निसिमान चम्किला महलहरूद्रारा चारैतिरबाट धेरिएको 
आफ्नो घरको नजिक पुगे। त्यो सम्पूर्ण क्षेत्र पोखरीसहितका विचित्र उपवन तथा उद्यानहरूद्रारा 
युक्त थियो । त्यहं अनेक प्रकारका पक्षीहरू कराद्रहेका थिए भने पानीमाथि कुमुद, अम्भोज 
कह्लार आदि कमलहरू फुलिरहेका थिए। राम्ररी सिंगारिएका पुरुष र कमलनयनी स्त्रीहरूद्रारा 
घेरिएका चम्किला महलहरू देख्दा उनलाई यो के होला ॐ लाग्यो । त्यसपछि यो कसको ठं 
होला भन्ने विचार आयो र पछि आफ्नै वासस्थान सम्णी त्यस्तो गं यस्तो कसरी भयो होला 
भन्ने सोच आयो । यस्ता विचारमा मगन भट्रहेका ती महाभाग्यशाली श्रीदामालाई देवस्त्रीसमानका 
नारी एवं अनेक पुरुषहरूले इलो गीतवाद्यको साथमा स्वागत गरे । 


पतिमागतमाकण्यं पल्न्युद्धषतिसम्श्रमा । 
निश्चक्राम गृहात् तृणं रूपिणी श्रीरिवालयात् ॥ २५॥ 





पदार्थ अतिसम्भ्रमा  हडबड़ाएकी निवासबाट आए कै 
पतिम्  आप्ना पति पत्नी  श्रीदामाकी पत्नी तूणं  रुटपट 
आगतम्  आएको रूपिणी  सुन्दरी गृहात्  घरबाट 
आकण्यं  सुनेर श्रीः  लक्ष्मी निरुचकाम  निस्किन् 
उद्धषौ  अत्यन्त हर्षित भएकी आख्यात् इव  कमलवनको 


रामालन्द्री टीका 


८९२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


ताक्यार्थ श्रीदामाकी पत्नीले जब आफ्ना पति आएको सुनिन्, तब अत्यन्त हर्षित भई उनी 
हड्बडाइन्। त्यसपछि कमलवनको निवासस्थानबाट स्वङ्गसुन्दरी लक्ष्मी बाहिर आए मँ उनी 
घरबाट बाहिर निस्किन्। 


पतिव्रता पतिं दुष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्चुलोचना । 
मीकिताक्ष्यनमट् बुद्धया मनसा परिषस्वजे ॥ २६॥ 


पदढार्थ लिएकी अनमत्  प्रणाम गरिन् र 
पतिं  पतिलाई मीलिताक्षी  आंखा चिम्लिएकी मनसा  मनमनै 
दुष्ट्वा  देखेर पतिव्रता  ती पतित्रताले परिषस्वजे  अड्माल गरन् 


प्रमोत्कण्ठाश्ुलोचना  प्रेमद्वारा बुद्धया  बुद्धिद्रारा 
उत्कण्ठित भई आंखाभरि आंसु निश्चयपूर्वक 





ताक्यार्थ आफ्ना पतिलाई देखेर ती पतित्रताका ओंँखाभरि प्रेमद्वारा उत्कण्ठित आंसु आए र 
त्यसलाई रोक्न उनले ओंँखा चिम्लिन्। उनले आप्ना पतिलाई बुदधिद्रारा प्रणाम गरिन् र मनमनै 
अङ़माल गरिन्। 


पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवी वेमानिकीमिव । 
दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मितः ॥ २७॥ 


पदार्थ लगाएका वीक्ष्य  देखेर 
वैमानिकीम्  आकाशचारी दासीनां  दासीहरूको सः  ती श्रीदामा 
देवीं इव  देवस्त्री ॐ मध्ये  बिचमा विस्मितः  आश्चर्यचकित भए 


विस्फुरन्तीं  चम्किरहेकी भान्तीं  प्रकाशित भद्रहेकी 
निष्ककण्ठीनां  घांटीमा हार पत्नीं  पत्नीलाई 


ताक्यार्थ श्रीदामाले आफ्नी पत्नीलाई आकाशचारी देवस्त्री ४ चम्किरहेकी देखे । घांटीमा हार 
लगाएका अनेक दासीहरूको बिचमा चम्किरहेकी पत्नीलाई देखेर श्रीदामा आश्चर्यचकित भए। 


प्रीतः स्वयं तया युक्तः प्रविष्टो निजमन्दिरम् । 
मणिस्तम्भरतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा ॥ २८ ॥ 








पदढार्थ स्वयं  साक्षात् मणिमय खम्बाहरूले युक्त 
प्रीतः  प्रसन्न भई महेन्द्रभवनं यथा  इन्द्रको महल भएको 

तया  वी पत्नीद्रारा ् निजमन्दिरं  आपनो महलमा 
युक्तः  युक्त भएर मणिस्तम्भरातोपेतं  स्यौ प्रविष्टः  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ पत्नीलाई साथ लिएर अत्यन्त प्रसन्न भई श्रीदामा इन्द्रको महल जस्तै स्यौ मणिमय 


रामालन्द्री टीका 


८९२७ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


खम्बाहरूले युक्त भएको आफ्नो महलमा प्रवेश गरे । 


अध्याय ८१ 


पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः । 
पया हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९॥ 
आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । 
मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ २०॥ 


पदार्थ 

 
पयःफनानभाः  दुधको 
फिजसमान 
रय्याः  बिदलूयौनाहरू 
दान्ताः  हात्तीको दाँतबाट 
बनेका 


  पलङ्गहरू 
हेमदण्डानि  सुनका दण्ड 
भएका 

चामरव्यजनानि च  चामर र 
पड्खाहरू 

मृदूपस्तरणानि च  कोमल 


रुक्मपरिच्छदाः  सुन मोरिएका आसनले युक्त 


 च  सुवर्णमय 
आसनानि  सिंहासनहरू 
मुक्तादामविलम्बीनि  मोतीका 
माला दुलिरहेका 

द्युमन्ति  चम्किला 

वितानानि च  चंदुवाहरू पनि 
थिए 





ताक्यार्थ त्यहाँ हात्तीको दाँतबाट बनेका र सुनले मोरिएका अनेक पलङ्हरू थिए, जसमा 
दुधको फिंजसमान सेता र चम्किला बिदयौना ओदूयाइएका थिए । त्यहाँका चामर, पड्खा आदि 
पनि सुनके दण्डले युक्त धथिए। सुवर्णमय सिंहासनहरूमा कोमल आसन ओक्छ्याइएको धियो । 
तिनमा मोतीका माला एलिरहेका र चम्किला चंदुवाहरू टंँगिएका धथिए। 


स्वच्छस्फटिककुद्येषु महामारकतेषु च । 


रत्नदीपा भ्राजमाना ललनारत्नसंयुताः ॥ ३१॥ 


भ्राजमानाः  जगमगाद्रहेका 
थिए 


पटढार्थ भित्ताहरूमा 

महामारकतेषु  पन्ना मिसिएको ललनारत्नसंयुताः  स््ीमूर्तिले 
स्वच्छस्फटिककुद्येषु च  स्वच्छसहित 

स्फटिकमणिद्रारा निर्मित रत्नदीपाः  रत्नमय दीपहरू 
ताक्यार्थ स्फटिकमणिद्वारा निर्मित भित्ताहरूमा पन्ना जडिएको थियो भने त्यहाँ रहेका 
स्त्रीमूर्तिहरूको हातमा रत्नमय दीपहरू जगमगादरहेका थिए। 





विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धीः सवंसम्पदाम् । 
तकयामास निन्य॑ग्रः स्वसमद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥ 


पिश्वर्यहरूको 
समृद्धीः  भरिभराउ 


रामालन्द्री टीका 


तत्र  त्यां 
स्वंसम्पदां  सबैथरी 


पदार्थ 
बाह्यणः  ती ब्राह्मणले 


८४९२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
विरोक्य  देखेर उहितुकीम्  विना कारणको ।तकयामास  विचार गरे 
निव्यंग्रः  गम्भीर भई स्वसमृद्धं  आफनो समृद्धिलाई 


ताक्यार्थ ती ब्राह्मण श्रीदामाले आफ्नो घरमा सबेथरी रेश्वर्यहरू भरिभराड भएको देखे । 
आफ्नो यो विना कारण समृद्धि भएको विषयमा उनले गम्भीरतापूर्वक विचार गरे। 


नूनं बेतेतन्मम दुर्भगस्य शरवदुदरद्रस्य समद्धिहेतुः। 
महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपयेत यदूत्तमस्य ॥ ३३॥ 





पदढार्थ समृद्धिहेतुः  समृद्धिको कारण भगवान्को 

नूनं बत  निश्चय नै एतत्  यो अवलोकतः  हेरादभन्दा 
दुभंगस्य  अभागी महाविभूतेः  सम्पूर्णं एेश्वर्यले अन्यः  अरू 
शाङ्वद्दखस्य  नित्य दरिद्र युक्त न एव उपपद्येत  कुनै 
मम  मेरो यदूत्तमस्य  यदुश्रेष्ठ उपायबाट पनि हुन सक्दैन 


ताक्यार्थ अभागी एवं नित्यदख भएको मेरो यो समृदधिको कारण सम्पूर्ण एेश्वर्यले युक्त 
यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्ण भगवान्को हेराइबाहेक अरू केही हून सक्दैन। 

वितरण यस प्रसङ्गमा श्रीदामाले आफ्नो घरमा अचानक आएको समृद्धि भगवानकै कृपा हो 
भनी पत्ता लगाएका छन्। भगवान्ले आपूलाई प्रत्यक्ष रूपमा केही नदिएकोमा मनलाई 
सम्फाइुखाइ गरिरहेका श्रीदामाले आफ्नो घर भएको ठारँमा पुग्दा त्यहोँ त सुवर्णमय बस्ती 
सेको देखे । श्रीदामाबाट खोसी भगवान् श्रीकृष्णले एक मुद्र चिउरा खानेवित्तिकै श्रीदामाका 
सम्पूर्ण पुराना दोषहरू हटिसकेका थिए । सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड जसका पेटभित्र छ, त्यस्ता परमात्मालाई 
तुप्त गर्नुले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डभरिका प्राणीहरूलाई भरपेट भोजन गराएको पुण्य उनलाई प्राप्त भयो । 
अनि जुन रात श्रीदामा अच्युतमन्दिर अर्थात् भगवान् श्रीकृष्णको घरमा सुतेका धिए, त्यही रात 
भगवानूको रहस्यमयी कृपाशक्िले काम गयो र रातारात उनको घर भएको गाँ ने समृदधिले 
परिपूर्ण भयो । यहाँ श्रीदामाको घर सुवर्णमय अन्य घरहरुद्रारा घेरिएको भनी बताइएको छ । 
श्रीदामासंग प्रसन्न हुनुभएका भगवान्ले अरूलाई पनि विनाप्रयास समृद्ध बनाउनुभयो ? भन्ने शङ्गा 
हन्छ । भगवान्को कृपा ने कस्तो छ भने एडटा भक्तले गरेको सेवाबाट प्रसनन भई उहाँ सबेको 
हित गरिदिनुहन्छ । श्रीदामासंँगे उनका छिमेकीहरूको पनि कल्याण गरिदिनुले भगवान्को यही 
उदारतालाई सिद्ध गर्वछ। यसो हुनुमा श्रीदामाको मनोभावले पनि काम गरेको बुखिन्छ। 
श्रीदामाको बस्ती निर्धन गा थियो भन्ने कुरा त्यहाँ उनीहरूले खान नपाएबाट नै स्पष्ट हुन्छ । 
भगवान्का लागि उपहार दिन अन्न मागन जाँदा उनकी पत्नीले जम्मा चार मुटी चिरा भेटनुले 
पनि यो कुराको पुष्टि गर्दछ। निर्धन भए तापनि तीमध्येके कसैले कहिलेकाहीं केही न केही 
दिएकै भरमा श्रीदामादम्पतीको अहिलेसम्मको गुजारा चलेको थियो । यसरी यतिका समयसम्म 
आपूलाई जसोतसो बचाउने चछ्िमेकीहरूको बिचमा आपू एक्लै मात्र सुवर्णमय भवनमा बस्न 
श्रीदामा पक्के पनि स्वीकार गर्देनथे। यसैले भक्तको मनोभावलाई बुरी भगवान्ले तिनीहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


८९२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


पनि समृद्ध बनादृदिनुभयो । फेरि जुन चिउराको मूद्रीबाट भगवान् श्रीदामासंग प्रसन्न हुनुभएको 
थियो, त्यो पनि उनलाई अरूले नै दिएका धथिए । यसरी श्रीदामासंगै समृदधिमा अरू छ्िमेकीहरूको 
पनि अधिकार हुन गएको थियो । 

सबेरितबाट समृद्धि नै समृदधिले भरिएको आफनो बस्ती एवं घरलाई देखेपछि श्रीदामाले 
यस्तो कसरी भयो ? भन्ने विचार गरे। भक्तहरूले भगवत्प्रसादस्वरूप प्राप्त गरेको समृद्धि र 
अभक्त दानवले कठोर तपस्याको बलमा प्राप्त गरेको समुन्नतिमा यही अन्तर हुन्छ । भक्त 
सम्पत्ति देख्दा पनि त्यसप्रति व्यग्र अर्थात् उत्ताउलो हैदैन, ऊ त्यसमा वरदाता परमात्माको 
कृपालाई अनुभव गर्न थाल्दछ। आसुरी स्वभावका व्यक्तिहरू भने थोर सम्पत्तिको प्राप्तिमा पनि 
मात्तिई परमात्मालाई बिर्सन्छन् । यहाँ श्रीदामाले नआत्तिई विचार गरे र विना कारण सम्पत्ति प्राप्त 
हनुमा भगवत्कृपा नै कारण हो भन्ने पत्ता लगाइहाले । उनले आपफूलाई अभागी र निरन्तरको दरिद्र 
भनेका छन्। यसको अर्थं सम्पत्ति प्राप्त हनु अधि धनले दरिद्र भएको अनि परमात्मदर्शनपचछ्छि 
उहाँ ले प्रत्यक्ष रूपमा केही नदिएको देखी विचारको दरिद्र भएको भन्ने हुन्छ । भगवान् र उको 
कृपामाथि नै शङ़ा गरी आफूले फरकिंदा बाटोभरि गरेको कल्पना पनि विचारको सङ़र्णता या 
दखिद्रिता नै थियो। यसरी आफ्नो सङ़ीर्ण एवं शङ़ालु सोचप्रति नै असन्तुष्टिको भाव यहाँ व्यक्त 
भएको छ । परमात्मा अनन्त वैभवका स्वामी हुनुहुन्छ । उहाँको एक मात्र कृपादृष्टि पनि वेभव 
प्रदान गर्न पर्याप्त छ। यसरी भगवानूको कृपादृष्टिका कारणले नै आपले विनाकारण यति समृद्धि 
पाएको अनुभव श्रीदामाले प्रकट गरेका छन् । 


नन्व्चुवाणो दिते समक्षं याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोजः। 
पन्यवत् तत् स्वयमीक्षमाणो दाशाहंकाणामृषभः सखा मे ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ भूरिभोजः  अनन्त समक्षं  अगाडिबाट 

ननु  निश्चय नै एिश्वर्यसम्पन्न अद्बुवाणः  नभनेर नै 
स्वयं  आफैले दाशाहंकाणां  यदुकुलका याचिष्णवे  याचकलाई 
तत्  त्यसलाई ऋषभः  श्रेष्ठ भूरि अपि  धरे नै रेश्वर्य 
पज॑न्यवत्  बादलले ओँ मे मेरा दिते  प्रदान गर्नृहुन्छ 
ईक्षमाणः  र्व सखा  साथीले 





ताक्यार्थ यदुकुलश्रेष्ठ भगवान् अनन्त एेश्वर्यसम्पन्न हुनुहन्छ, त्यसैले उहाँले आपले भक्तलाई 
वरको रूपमा दिने एेश्वर्य अत्यन्त थोर देख्नुहन्छ र वर्षाकालको बादलले रँ चुपचाप याचक 
भक्तहरूलाई धेरै एेश्वर्य प्रदान गर्नृहुन्छ । 

वितवरण यस श्लोकमा श्रीदामाले भगवान्को कृपा कसरी बर्सिन्छ भन्ने अनुभव व्यक्त गरेका 
छन् । भगवानूले आप्ना भक्तहरूका सम्पूर्ण इच्छाहरू पूरा गर्नृहुन्छ, तर उहाँ अरू सामान्य दाताहरू 
जस्तो प्रचार गरी त्यसलाई प्रकट गर्नृहुन्न। भगवान् नबोलीकन नै कृपा बर्साउनि स्वभावको 
हनहन्छ । भगवान्ले संसारमा कहिल्यै पनि आफ्नो उदारता, सर्वशक्तिमत्ता आदि गुणहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


८९३० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


प्रत्यक्ष रूपमा प्रकट गर्जुभएको छैन । सम्पूर्ण संसारको रचना गरेर पनि परमात्माले व्यक्त रूपमा 
कहीं आप्नो उपस्थिति जनाउनुभएको कैन । उहाँ सर्धँ गुप्त रहिरहनुह॒न्छ । यसैलाई उपनिषदमा 
परोक्षप्रिया इव हि देवाः एेतरेयोपनिषद् १।३१४ अर्थात् परमात्मा परोक्षप्रिय हुनृहुन्छ भनी 
नतादइएको छ । परमात्माले नै सबेको हृद यभित्र रही सबेलाई यथास्थानमा प्रेरित र निर्देशित गर्दै 
सब व्यवहार चलादरहनुभएको छ, तर प्राणी सीमित अभिमान एवं अज्ञानको वशमा परी सारा 
संसारलाई मेले नै चलाएको हँ भन्ने ठान्दछछ । यसरी अनाहकमा व्यक्तिहरूले अभिमान गरिरहंदा 
पनि वास्तविक जगत्सञ्चालक परमात्मा भने चुपचाप बसिरहनुभएको छ, किनभने आफ्नो काम 
भन्दै हिंडने उहाँको स्वभाव छैन । अज्ञानमा मस्त भएका प्राणीहरूको आपसी अभिमानको तमासा 
हेर्न उहाँलाई मजा लाग्दो हो, अथवा असत्य जगत्का असत्य व्यवहारमा के रुचि लिनु भने 
उपेक्षाको भाव भएकाले हो, अहिलेसम्म परमात्माले आफ्नो सर्वशक्तिमत्तालाई प्राणीहरूको सामु 
देखाउनुभएको छैन । विवेकी मनुष्यहरूले उहाँको गोप्य रहस्यलाई आपने बुद्धि एवं साधनाको 
बलले अनुभव गर्दछन्। यसका लागि श्रद्धाभक्तिले भरिएको दृष्टिको खांँचो पर्दछ। यदि 
श्रद्धाको आंँखाले जगत्को व्यवस्थालाई हेर्न हो भने त्यहाँ रहस्यमय कृपाशक्तिको खुखल्को सहजे 
पाटन्छ, जुन शक्तिले प्राणीहरूको प्राण, मन, शरीर एवं सारा सृुष्टिलाई अभूतपूर्वं कौशलले 
सञ्चालित गरिरहेको छ। यहाँ पनि श्रद्धाको दृष्टि भएकाले श्रीदामाले आफ्नो समृदधिमा 
भगवान्को कृपा नै कारण भएको तथ्यलाई देखेका छन् । 

यहं भगवान्को कृपालाई बादलले पानी बर्साए ॐ भनिएको छ। जसरी बादलले 
डांडापाखा, खेतबारी, खोलानाला, समुद्र जतातते पानी बसर्खंछ, त्यसै गरी भगवान्को कृपा पनि 
सबेतिर समान रूपले बर्सिन्छ। जो अनन्त सामर्थ्यले युक्त हृन्छ, प्राणीहरूले मागेका दुलाभन्दा 
ठला कुरा पनि उसका लागि सामान्य वस्तु हृन्छन्। परमात्मा अनन्त आनन्द एवं वेभवले परिपूर्ण 
हनुभएकाले सकाम व्यक्तिहरूले गर्ने ठुलाभन्दा दुला प्रार्थनाहरू पूरा गर्दा पनि उहाँलाई ती सबे 
वस्तुहरू अत्यन्त सामान्य छन् भन्ने लाग्दछछ । फेरि भक्तको प्रेमपूर्ण भजन चाह उहाँ लाई अत्यन्त 
बढी जस्तो लाग्दछ । त्यत्रो भजनको साटो म यति तुच्छ विषयहरू कसरी दिऊं भन्ने सङोचका 
कारण परमात्मा आपफूले दिएको भने थाहा नै नहूने गरी ती वस्तुहरू प्रदान गर्नृहुन्छ, जसरी 
कृषक सुतेको वेलामा बादलले चुपचाप पानी बसरखंछ। भक्तको भजनलाई धरे अनि उसलाई 
दिने वस्तु चाहं अत्यन्त कम देखी भगवान् सर्धँ अप्रकट रूपमा नै ती वस्तुहरू प्रदान गर्नुहुन्छ । 
यसरी यहाँ श्रीदामाले भगवत्कृपा पानी बरसे फँ बरसिने भाव प्रकट गरेका छन् । 


किञ्चित् करोत्युवपि यत् स्वदत्तं सुहत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी। 
मयोपनीतां पृथुकेकमुष्ट प्रत्यग्रहीत् ्रीतियुतो महात्मा ॥ २५॥ 


पढार्थ वस्तुलाई करोति  गर्दछन् मान्नुहुन्छ 
यत्  जुन उरु अपि  घेरे भए पनि सुहृत्कृतं  आप्ना भक्तले 
स्वदत्तं  आपफूले दिएको किञ्चित्  थोर मात्र दिएको 


रामालन्द्री टीका 


४९३९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
फट्यु अपि  अत्यन्त सानो महात्मा  उदारहृ्दय भएका पृथुकेकमुष्टिं  एक मुठी चिउरा 
वस्तुलाई पनि उहँले प्रत्यग्रहीत्  स्वीकार 

भूरिकारी  धेर ठान्नुहुन्छ मया  मद्रारा गरिदिनुभयो खाइदिनुभयो 
प्रीतियुतः  प्रेमयुक्त उपनीतां  लगिएको 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण भक्तहरुप्रति प्रेमी र उदारहदय भएका हुनुहुन्छ । उहाँले आफना 
भक्तले दिएको सानो उपहारलाई पनि धैरे गन्नुहुन्छ र आपले दिएको वर भने धरे भए पनि थोर 
ठान्नुह॒न्छ । उहाँले मेले लगेको एक मुढी चिरा प्रेमपूर्वक खाइदिनुभयो । 


न सोहदसख्यमेत्री न्स  पुनजन्मनि   जन्मनि  
तस्येव मे सोहदसख्यमेत्री दास्यं पुनजंन्मनि जन्मनि स्यात्। 
महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस्तत्पुरुषप्रसङ्गः ॥ ३६ ॥ 





पदढार्थ सख्य, मित्रता र श्रीकृष्णसंग 

मे मेरो दास्यं  सेवकभावसमेत विषज्जतः  प्रेम गरिरहदा 
पुनः  फेरि स्यात्  होस् तत्पुरुषप्रसङ्गः  उहांके 
जन्मनि जन्मनि  जन्मौँ जन्ममागुणाटयेन  सम्पूर्ण भक्तहरूको सत्सङ्ग पाडयोस् 
तस्य एव  उहांसंगे सदगुणहरूका खानी 

सोहदसख्यमेत्री  सौहार्द, महानुभावेन  उदारहदय 


ताक्यार्थ मेरो फेरि पनि जन्मौँ जन्ममा श्रीकृष्णसंग सौहार्द, सख्य र मित्रताको सम्बन्ध 
भट्रहोस् । त्यसै गरी स्थ उहाँके सेवा गर्न पाद्रहू। सारा सदगुणहरूका एक मात्र खानी उहाँसंगे 
प्रम गर्दा उहाँका प्रेमी भक्तहरूको सत्सङ्ग पनि प्राप्त भद्ररहोस् । 


भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीनं समथंयत्यजः । 
अदीघंबोधाय विचक्षणः स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोदुभवम् ॥ ३७॥ 





पदार्थ स्वयं  स्वयं चित्राः  अनेक प्रकारका 

हि  निश्चय नै विचक्षणः  परमज्ञानी सम्पदः  सम्पत्ति 

धनिनां  धनीहरूको अजः  अजन्मा राज्यं  राज्यर 

मदोदुभवं  धनमदद्वारा उत्पननन भगवान्  भगवान्ले विभूतीः  एेश्वर्यहरू पनि 
निपातं  पतनलाई अदीघंबोधाय  दूरदर्शी नभएका न समथंयति  प्रदान गर्नृहुन्न 
पश्यन्  देखेर भक्ताय  भक्त लाई 


वाक्यार्थ धनसम्पत्तिले युक्त अनेक व्यक्तिहरू त्यसको मदद्रारा पतन भएको कुरा भगवानूलाई 
थाहा छ । त्यसैले उहांले दूरदर्शी विवेकदुष्टि नभएको आफ्नो भक्तलाई कहिल्थै पनि सम्पत्ति, 
राज्य र एश्वर्य प्रदान गर्नृहुन्न । 

विवरण माधथिका श्लोकहरूमा श्रीदामाले भगवानुसंग नै आफ्नो सम्बन्ध भद्रहोस् र उहांमा 


रामालन्द्री टीका 


८९३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


भक्ति लागिरहोस् भनी प्रार्थना गरेका छन् । श्रीदामा आपूलाई विषयहरूको कामनाले नछडेकाले 
अहिल्यै मुक्त भइहाल्ने आशामा कैनन्। उनी भन्छन् हरेक जन्ममा मेरो सम्बन्ध परमात्मासंग नै 
भट्रहोस्। साक्षात् परमात्मा आप्ना मित्र भएकोमा भाग्यको अनुभव गर्दै श्रीदामा बारम्बार 
परमात्मालाई ने साथीको रूपमा पाउन प्रार्थना गर्दछन् । सौहृद, सख्य र मैत्री यी तीन ओरटै समान 
अर्थ दिने शब्द हुन्, यी तीनै ओटा पदको प्रयोग गरिएबाट केवल भगवान्लाई मात्र साथी बनाउन 
खोज्ने श्रीदामाको अतिशय आतुरता प्रकट भएको छ । उनले भगवान्को सेवक हून पाऊं भनी 
मागेका छन्। भगवान्को भक्ति माग्नुको कारण खुलाँदे उनी भन्छन् भगवान् आपफ्ना असली 
भक्तहरूलाई एश्वर्य, समृद्धि आदि कटहिल्यै दिनुहुन्न । सम्पत्ति आदिको प्राप्तिपचछछि त्यसैमा ध्यान 
गई मदसमेत चददछ। यसरी अधःपतन हुने देखी भगवान् आपफ्ना असली भक्तहरूलाई कटहिल्यै 
पनि सम्पत्तिको खन्खटमा फसाउनुहुनन । ममा दृढ भक्ति नभएकाले मेरो चित्त बाहिरी विषयहरूको 
आशामा लाग्यो र मलाई भगवानूले बाहिरी विषयहरू दिनुभयो, अब म भुलेर पनि यी 
पदार्थहरूको आसक्तिमा फस्दिन, अब त म परमात्माबाट केवल भक्ति मात्र चाहन्छु भन्ने भाव 
श्रीदामाले व्यक्त गरेका छन्। यहाँ श्रीदामाले आफ्नो भक्तिमा अपूर्णता भएकोले नै भगवानले 
आपूलाई सम्पत्ति दिनुभएको धारणा राखे तापनि वास्तवमा चाह उनी पूर्ण भक्त ने हुन् । भक्तहरू 
विनयी हुने हदा उनीहरूले नम्रतावश यस्ता प्रार्थनाहरू गर्दछन्, अथवा अरू संसारी व्यक्तिहरूका 
तफबाट यस्ता प्रार्थनाहरू गर्दछन्। भगवानूले उनको प्रेम अपूर्ण भएकाले होइन, अपि तु भक्तको 
योगक्षेम वहन गर्ने आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नके लागि श्रीदामामाथि कृपा गर्नुभएको हो । यसरी यहां 
भक्तको लागि सम्पूर्ण समृद्धि अर्पण गरिदिने भगवानूको दयामयता अनि सम्पत्ति प्राप्त हदा 
आपफूमा कामनाको प्रवेश भयो कि भन्ने ठानी सजग हुने भक्तको परमात्मप्रम उजागर भएको छ। 


इत्थं त बुद्धया  ् जनार्दने  
इत्थं व्यवसितो बुद्धया भक्तोऽ तीव जनादने । 
विषयान् जायया त्यक्ष्यन् बुभुजे नातिलम्पटः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ अतीव  अत्यन्त त्यक्ष्यन्  त्यागने इच्छा गर्दै 
इत्थं  यसप्रकार भक्तः  भक्त र जायया  पत्नीको साथ 
बुद्धया  मनमने नातिलम्पटः  वासनाको वशमा बुभुजे  तिनको भोग गरे 


व्यवसितः  निश्चय गरेका नभएका उनले 

जनार्दने  भगवान् श्रीकृष्णमा विषयान्  विषयहरूलाई 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका अत्यन्त भक्त ती श्रीदामाले मनमनै यस्तो निश्चय गरी 
विषयहरूको आसक्तिले शून्य भई तिनलाई त्याग गर्ने इच्छाले पत्नीसंग विषयको उपभोग गरे । 





न्द, अ  ०. न 
तस्य वे देवदेवस्य हरे्य॑ज्ञपतेः प्रभोः। 
ब्राह्यणाः प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


७९३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
पढार्थ   भगवान् ब्राह्मणाः  ब्राह्मणहरू हुन् 
वे  निश्चयनै तस्य  वी तेभ्यः परं  तिनीहरूभन्दा पर 
देवदेवस्य  देवताका पनि हरेः  श्रीहरिको न विद्यते  केही छैन 
देवता प्रभवः  प्रभु 

स स,  
यज्ञपते  यज्ञपति  इष्टदेव 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण देवताका पनि देवता, यज्ञपति र सर्वसमर्थ हुनुहन्छ, तैपनि उहाँका 
लागि प्रभु एवं इष्टदे वहरू ब्राह्मणहरू नै हन् । यसैले ब्राह्मणहरूभन्दा पर केही कैन । 


एवं स विप्रो भगवत्सुहृत् तदा दुष्ट्वा स्वभृत्येरजितं पराजितम् । 
तदुध्यानवेगोदटू्रथितात्मबन्धनस्तद्धाम लेभेऽचिरतः सतां गतिम् ॥ ४०॥ 





पदार्थ स्वभृत्येः  आपना भक्तहरुद्रारा संसारबन्धनलाई नष्ट गरी 
एवं  यसप्रकार अजितं  अजित भगवान् पनि अचिरतः  चांडे नै 

तदा  त्यस समयमा पराजितं  पराजित भएको सतां  सज्जनहरूको 
भगवत्सुहृत्  भगवान्का साथी दुष्ट्वा  देखेर गतिं  गति भएको 
सःती तदुध्यानवेगोदुग्रथितात्मबन्धनः  तद्धाम  उहाँको स्वरूपलाई 
विप्रः  ब्राह्मणले उहाँको ध्यानको वेगद्रारा ठेभे  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार त्यस वेला भगवान्का साथी ती ब्राह्मणले अजित भगवान् पनि आफ्ना 
भक्तहरूसंग पराजित हुनुहदो रे भन्ने जाने। भगवान्को दृढतापूर्वक चिन्तन गर्नलि उनको 
संसारबन्धन पुरे नष्ट भयो र उनले चांडे नै सज्जनहरूद्रारा पाडन योग्य एक मात्र 
भगवत्स्वरूपलाई प्राप्त गरे। 


एतद् बह्यण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नरः। 
लन्धभावो भगवति कमंबन्धाद् विमुच्यते ॥ ४१॥ 





पदार्थ बह्यण्यतां  ब्राह्मणभक्तिलाई गरेको 

ब्रह्मण्यदेवस्य  ब्राह्मणहरूलाई श्रुत्वा  सुनेर नरः  व्यक्ति 

ने देवता मानने भगवान्को भगवति  भगवान्मा कम॑बन्धात्  कर्मबन्धनबाट 
एतत्  यस्तो छन्धभावः  प्रेमभाव प्राप्त विमुच्यते  मुक्त ह॒न्छ 


ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूलाई न देवता माने भगवान् श्रीकृष्णको ब्राह्मणभक्तिको यो चरित्रलाई 
सुनेर भगवानूमा प्रेमभाव प्राप्त गर्न व्यक्ति कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
पृथुकोपाख्यानं नामेकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९२४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 
अथ दयरीतितमो  घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णबाट गोपगोपिनीहरूलाई अध्यात्मज्ञानको उपदेश 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

अथेकद्ा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयोः । 

सूर्योपरागः सुमहानासीत् कल्पक्षये यथा ॥ १॥ 
पदढार्थ श्रीकृष्ण यथा  यै 
अथ  यसपचछ्ि दारवत्यां  द्वारकामै सुमहान्  अत्यन्त ठुलो 
एकदा  एक दिन वसतोः  बसिरहेको समयमा सूर्योपरागः  सूर्यग्रहण 
रामकृष्णयोः  बलराम र कल्पक्षये  कल्पको अन्तमा आसीत्  भयो लाग्यो 





ताक्यार्थ बलराम र श्रीकृष्ण दवारकाम बसिरहेको वेलामा एक दिन कल्पको अन्त्य समयमा 


लागे फं अत्यन्त ठुलो सूर्यग्रहण लाग्यो । 


तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सवंतः। 


   


समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयोविधित्सया ॥ २॥ 


पदार्थ ज्ञात्वा  जानेर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् श्रेयोविधित्सया  कल्याणको 
मनुजाः  मानिसहरूले इच्छाले 


स्वंतः  सबेतिरबाट 
समन्तपञ्चकं  समन्तपञ्चकं 


पुरस्तात् एव  पहिले नै 
तं  त्यो सूर्यग्रहणलाई 





भन्ते 
कषत्रं  ठख॑मा 
ययुः  गए 


ताक्यार्थ हे परीक्षित्! त्यो ग्रहण लाग्ने कुरा थाहा पाई मानिसहरू सबेतिरबाट आफ्नो 


कल्याणको इच्छाले समन्तपजञ्चक भन्ने ठाडंमा गए । 


निशक्षत्रियां महीं कुवन् रामः शस्त्रभृतां वरः। 


नृपाणां रुधिरोघेण यत्र चक्रे महाहदान् ॥ ३॥ 


पढार्थ रामः  परशुरामले 

यत्र  जुन ठम महीं  पृथिवीलाई 
रास््रभृतां  शस्त्रधारीहरूमध्ये निशक्षत्रियां  क्षत्रियरहित 
वरः  श्रेष्ठ कुवन्  नादे 





नृपाणां  राजाहरूका 
रुधिरोघेण  रगतको भेलले 
महाहदान्  इला पोखरीहरू 


चके  बनाउनुभएको थियो 


रामालन्द्री टीका 


८९३५ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 


ताक्यार्थ त्यस॒ समन्तपञ्चक भन्ने ठार्द॑मा शस्त्रधारीहरूमध्ये श्रेष्ठ परशुरामले सम्पूर्ण 
पृथिवीलाई क्षत्रियरहित बनाउने क्रममा अनेकौँ राजाका रगतद्रारा ठुला पोखरीहरू बनाउनुभएको 


थियो । 

ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । 

 सङ्गराहयन्नीरो ् यथान्यो ४ ् 

लोकं सङ् ऽघापलुत्तये ॥ ४ ॥ 
पदार्थ पनि अन्यः  अरू सामान्य व्यक्तिले 
यत्र च  जहां भगवान्  भगवान् अघापनुत्तये  पापनाशका 
कर्मणा  कर्मद्रारा रामः  परशुरामले लागि 
अस्पृष्टः  नछछोदने लोकं  सामान्य जनतालाई यथा  ४ै 
ईशः अपि  सर्वसमर्थ भएर सङ्ग्राहयन्  शिक्षा ददै ईजे  यज्ञ गर्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् परशुराम कर्मद्वारा अस्पृष्ट सर्वसमर्थं ईश्वर हुनुहुन््यो, तर पनि उहाँले 
सामान्य जनतालाई धर्मको शिक्षा दिनका लागि पापनाशका लागि अनेक यज्ञहरू गर्नुभयो । 


महत्यां तीथंयात्रायां तत्रागन् भारतीः प्रजाः । 
वृष्णयूच तथाकरूरवसुदेवाहुकाद्यः ॥ ५॥ 
ययुभांरत तत्क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णवः। 
गदप्रद्युम्नसाम्बाद्याः सुचन्द्रशचुकसारणेः ॥ ६॥ 
आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवमां च यूथपः। 


निर , त 


तं स्थदवावष्ण्याग्हवङ्चव तररखप्ठकवः ॥ ७ ॥ 


र,    


गजनददूभरच्राभनृभावदाघरद्ुभः । 
व्यरचन्त महारत्जाः पाय कञ्वनमारुनः ॥  ॥ 





पदार्थ भारतीः  भारतवर्षका वृष्णयः च  वृष्णिहरू पनि 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् प्रजाः  जनताहरू तत्  त्यो 

तत्र  त्यहाँ अगन्  गए क्षेत्रं  ठउंमा 

महत्यां  ठुलो तथा  त्यसै गरी ययुः  गए 

तीर्थयात्रायां  तीर्थयात्रामा अक्रूरवसुदेवाहुकादयः  अक्रूर, सुचन्द्रश्युकसारणेः  सुचन्द्र, 
स्वं  आफ्नो वसुदेव, आहुक उग्रसेन आदि शुक, सारण आदिले सहित 
अघं  पापलाई गदप्रयुम्नसाम्बाद्याः  गद, अनिरुद्धः  अनिरुद्ध 
क्षपयिष्णवः  नष्ट गर्न चाहने प्रद्युम्न र साम्ब आदि रक्षायां  द्वारकाको रक्षामा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


आस्ते  रहेका थिए ष  देवताका 
कृतवमां च  कृतवर्मा चाहं विमान दै चम्किला 
यूथपः  वीर्थयात्रीसमूहका रथः  रथहरूद्रारा 


रक्षक थिए 


तरलप्टवेः  अत्यन्त छिटो 


काञ्चनमालिनः  सुनको माला दौडने 


लगाएका 
तेती 


र 
हयः च  घोडाहरद्रारा 
अभ्राभेः  मेघसमान 


महातेजाः  महातेजस्वीहरू नददुभिः  गर्जिरहेका 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यो इलो तीर्थयात्राको अवसरमा आफ्नो पापलाई नष्ट गर्न चाहने 
भारतवर्षका जनताहरू अनि गद, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, अक्रूर, वसुदेव, उग्रसेन आदि सारा 
वृष्णिवंशीहरू पनि त्यो क्षेत्रमा गए । सुचन्द्र, शुक, सारणले सहित अनिरुद्ध द्वारकाको रक्षामा 
खटिएका थिए। त्यो वीर्थयात्रीसमूहको रक्षक चाहं कृतवर्मा थिए। सुनको माला लगाएका ती 
महातेजस्वी वृष्णिहरू देवताका विमान फँ चम्किला रथ, अत्यन्त छिटो दौडने घोडा, मेघसमान 
गर्जिरहेका हात्ती तथा विद्याधरसमान कान्ति भएका मानिसहरुद्वारा पनि सुशोभित थिए। 


पदार्थ 


दिन्यसखग्वस््रसन्नाहाः कलत्रः खेचरा इव । 





४९३६ 
अध्याय ८२ 


गजैः  हात्तीहर्द्रारा 
विद्याधरद्युभिः  विद्याधरसमान 
कान्ति भएका 

नृभिः  मानिसहरूद्रारा 

पथि  बाटोमा 

व्यरोचन्त  सुशोभित भए 


तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिताः ॥ ९। 


ाह्मणेभ्यो ददुर्धेनूवांसःसखगुक्ममालिनीः। 


रामहदेषु विधिवत् पुनराप्टुत्य वृष्णयः ॥ १०॥ 
ददुः स्वन्नं दविजाग्रयेभ्यः कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति । 
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥ १९॥ 
भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्धच्छायाङ्प्रिपाङ््रिषु । 
तत्रागतांस्ते ददुशयुः सुहत्सम्बन्धिनो नृपान् ॥ १२॥ 


भएका 


दिन्यस्रग्वस््रसन्नाहाः  दिव्य महाभागाः  महाभाग्यशाली 


मालार वस्त्र 


धारण गरेका तिनीहरूले 


कलत्रैः  पत्नीहरद्रारा तत्र  त्यहं 
खेचराः इव  आकाशचारी स्नात्वा  स्नान गरी 


देवतासमानका 
सुसमाहिताः  


ध 
उपोष्य  ग्रहणको सूतकमा 
एकाग्र मन उपवास बसी 





ब्राह्मणेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 
वासःखग्ुक्ममालिनीः  कपडा, 
माला र सुनका हारहरू 
पहिरादइएका 

धेनूः  गा्हरू 

ददुः  दिए 

पुनः  फेरि 


रामालन्द्री टीका 


८९३७ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वृष्णयः  वृष्णि यदुवंशी हरू अस्तु इति  होस् भन्ने 
रामहदेषु  परशुरामद्रारा निर्मित कामनाले 


पोखरीमा 

विधिवत्  विधिपूर्वक 
आप्टुत्य  ्रहणमोक्षको 
स्नान गरेर 

दविजाग्रयेभ्यः  श्रेष्ठ 
ब्राह्मणहरूलाई 

नः  हाम्रो 

कृष्णे  कृष्णमा 

भक्तिः  भक्ति 


स्वन्नं  उत्कृष्ट अन्न 

ददुः  दान गरे 

स्वयं च  आफ पनि 
तदनुज्ञाताः  ब्राह्मणहरूद्रारा 
आज्ञा पाएका 

कृष्णदेवताः  कृष्णलाई नै 
देवता मान्ने 

वृष्णयः  वृष्णिहरूले 
भुक्त्वा  भोजन गरी 


अध्याय ८२ 


स्निग्धच्छायाङ्घरिपाङ्घरिषु  
शीतल छायादार वृक्षहरूको 
फेदमा 

कामं  आनन्दपूर्वक 
उपविविशुः  बसे 

ते  तिनीहरूले 

तत्र  त्यहाँ 

आगतान्  आएका 
सुहृत्सम्बन्धिनः  प्रिय आफन्त 
नृपान्  राजाहरूलाई 





ददशयुः  देखे 


ताक्यार्थ ती वृष्णिहरूले दिव्यमाला र वस्त्र धारण गरेका थिए र पत्नीहरुद्रारा शोभित हदा 
उनीहरू आकाशचारी देवतासमान देखिन्थे। महाभाग्यशाली तिनीहरूले वीर्थक्षेत्रमा पुग्नेवित्तिके 
एकाग्र मन गरी स्नान गरे र ्रहणको सूतकको उपवास गरी ब्राह्मणहरूलाई कपडा, माला र 
सुनका हारहरूले सुसज्जित अनेक गाईहरू दान गरे। ग्रहणमोक्ष भद्सकेपक्ि ती वृष्णिहरूले 
परशुरामद्वारा निर्मित पोखरीहरूमा विधिपूर्वक स्नान गरे र भगवान् कृष्णमा आफ्नो भक्ति लागोस् 
भन्ने इच्छा गरी ब्राह्मणहरूलाई उत्कृष्ट अन्नहरू दान गरे। श्रीकृष्ण नै देवता भएका ती 
वृष्णिहरूले ब्राह्मणहरूको आज्ञा लिई भोजन गरे र उनीहरू शीतल छायादार वृक्षहरूको फेदमा 
आनन्दपूर्वक बसे । तिनीहरूले त्यहाँ आएका आफ्ना प्रिय आफन्त राजाहरूलाई पनि देखे । 


मत्स्योक्षीनरकोशल्यविदरभकुरुसृञ्जयान् । 
काम्बोजकैकयान् ०२ कुन्तीनानतैकेरलान् ४ 
मद्रान् कुन ॥ १३॥ 
अन्यांश्चेवात्मपक्षीयान् परांङ्च शतशो नृप । 
  गोपीर्चोत्कण्ठितार्चिरम् ्   
नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीड्चोत ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
मत्स्योश्षीनरकोशल्यविदरभकुरु 
सृञ्जयान्  मत्स्य, उशीनर, 
कोशल, विदर्भ, कुर, सृञ्जय 
आदि देशका राजाहरूलाई 
काम्बोजकेकयान्  कम्बोज र 
केकयका राजाहरूलाई 


मद्रान्  मद्रनरेश 

कुन्तीन्  कुन्तीभोज 
आनतकेरखान् एव  आनर्त र 
केरलका राजाहरूलाई 
नन्दादीन्  नन्द आदि 
सुहृदः  अत्यन्त हितैषी 
गोपान्  गोपहरूलाई 

चिरं  लामो समयदेखि 


उत्कण्ठिताः  कृष्णको दर्शन 
गर्न उत्कण्ठित भएका 

गोपीः च  गोपिनीहरूलाई 
अन्यान् च  अरू पनि 
आत्मपक्षीयान्  आपफना पक्षका 
रतरः  स्यौँ 

परान् च  शत्रुपक्षीय 





राजाहरूलाई पनि देखे 


रामालन्द्री टीका 


४९३८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यहाँ मत्स्य, उशीनर, कोशल, विदर्भ, कुरु, सृञ्जय, कम्बोज, केकय, 
मद्र, कुन्ती, आनर्त, केरल आदि अनेक देशका राजाहरू जम्मा भएका थिए । त्यहाँ यदुवंशीहरूका 
आप्ना पक्ष एवं शत्रुपक्षका स्यौ राजाहरू धथिए । त्यसै गरी यदुहरूका अत्यन्त हितैषी नन्द आदि 


गोपहरू र श्रीकृष्णको दर्शन गर्न लामो समयदेखि उत्कण्ठित भएका गोपिनीहरू पनि त्यहाँ 
आएका धिए। ती वृष्णिहरूले यी सबैलाई देखे । 


अन्योन्यसन्दशंनहरषरंहसा प्रोत्फुल्लहददक््सरोरुहश्चियः। 
आदिरष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला हष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुमुंदम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ चम्किला अनुहार भएका तिनीहरू 
अन्योन्यसन्दशंनहर्षरंहसा  नयनैः  आंखाहरूबाट गाढं  बेस्सरी 
एकअर्कालाई देखी हर्षको वेग स्रवज्जलाः  आंसु खसिरहेका आरिलघष्य  आलिङ्गन गरी 
बद्नाले हृष्यतत्वचः  रोमाञ्चित मुदं  प्रसन्नतामा 
प्रत्फुल्लहदक्त्रसरोरुहभ्चियः  भद्रहेका ययुः  पुगे 

फुलेका कमल रै प्रसन्न हृदय र रुद्धगिरः  वाणी रोकिएका 





वाक्यार्थ एकअर्कालाई देखेपछ्ि उनीहरूमा हर्षको वेग बद्यो र उनीहरूको हदय एवं अनुहार 
फुलेका कमल मै प्रसन्न देखिन थाले। आंखाबाट हर्षका ओंँसु खसालिरहेका, अङ्गप्रत्यङ्ग 
रोमाजञ्चित भद्रहेका र॒वाणीसमेत रोकिएका तिनीहरू एकअर्कालाई आलिङ्गन गरी अत्यन्त 
प्रसन्न भए। 


स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसोहदस्मितामलापाङ्गदुशोऽभिरेभिरे । 
स्तनेः स्तनान् कुद्कुमपद्करूषितान् निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्ुलोचनाः ॥ १६ ॥ 


पढार्थ अतिसोहदस्मितामलापाङ्गदुशः  स्तनैः  स्तनहरूद्रारा 
प्रणयाश्चुलोचनाः  परमको अत्यन्त प्रेम, मन्द मुस्कान र॒ निहत्य  प्रताडित गर्दै 
आंँसुले आंखा भरिएका निर्मल कटाक्षले युक्त भई दोभिंः  हातहरूले 
स्तियः च  स्त्रीहरूले पनि कुङ्कमपङ्करूषितान्  कुडकुम अभिरेभिरे  आलिङ्गन गरे 
मिथः  एकअर्कालाई चूर्ण लेपन गरिएका 

संवीक्ष्य  देखेर स्तनान्  स्तनहरूलाई 





ताक्यार्थ गोपिनी र प्रमको आंँसुले आंखा भरिएका यदुवंशी स्त्रीहरूले एकअर्कालाई देखे । 
अत्यन्त प्रेम, मन्द मुस्कान र निर्मल कटाक्षले युक्त भएका तिनीहरूले हातहरुद्रारा एकअर्कलिाई 
बेस्सरी आलिङ्गन गरे। त्यस समयमा कुडकुमचूर्ण लेपन गरिएका उनीहरूका स्तनहरू आपसमा 
टोक्किएका थिए। 


रामालन्द्री टीका 


८४९३९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 
 . भ वृद्धान्  , .  
तताजगवादययत यवष्ठराभवादताः। 
स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथा मिथः ॥ १७॥ 
पदढार्थ ते  तिनीहरूले पृष्ट्वा  सोधी 
ततः  त्यसपछि वृद्धान्  ज्येष्ठ व्यक्तिहरूलाई मिथः  आपसमा 
यविष्ठः  कनिष्ठहरूद्रारा अभिवाद्य  अभिवादन गरी कृष्णकथाः  कृष्णकथा 
अभमिवादिताः  अभिवादन स्वागतं  स्वागत र चक्रुः  गर्न थाले 
गरिएका कुदार  सन्वोबिसन्वो 





वाक्यार्थ यसपच्छि आफूभन्दा कनिष्ठ व्यक्तिद्वारा अभिवादन गरिएका ती सबले आपफूभन्दा 
ज्येष्ठ व्यक्तिहरूलाई अभिवादन गरे र एकआपसमा स्वागत गरी सन्ोबिसन्वोबारे प्रश्न गरे। 
त्यसपछि उनीहरूले श्रीकृष्णको विषयमा चर्चा गर्न थाले । 


पृथा भ्रातृन् स्वसु्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि । 
भ्रातृपत्नीमुंकुन्दं च जहो सङ्कथया शुचः ॥ १८ ॥ 





पढार्थ पितरो  मातापिता सङ्कथया  प्रेमपूर्वक 
पृथा च  कुन्तीले पनि भ्रातृपत्नीः  भाउजूहरू र बातचितद्रारा 
भ्रातृन्  आपना भाङ्हरू मुकुन्दं अपि  श्रीकृष्णलाई शुचः  दुःख 
स्वसः  बहिनीहरू समेत जहो  त्यागिन् 
तत्पुत्रान्  तिनीहरूका छोराहरू वीक्ष्य  देखेर 


ताक्यार्थ कुन्तीले पनि आफना भाद्र, बहिनी, तिनका छोरा, मातापिता, भाउजूहरू र 
श्रीकृष्णलाई समेत देखिन् र परस्परमा प्रेमपूर्वक वार्तालाप गरी आफ्ना सारा दुःख त्यागिन् । 


कुन्त्युवाच कुन्तीले भनिन् 
आयं भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृतारिषम् । 
यद्वा आपत्सु मदयातां नातुस्मरथ सत्तमाः ॥ १९॥ 


पदार्थ अकृताशिषं  अभागी आपत्सु  आपत्कालमा 
आयं  श्रेष्ठ मन्ये  मान्द्य महाता  मेरो कुरा पनि 
भ्रातः  हे भाद् यत् वै  किनभने न अनुस्मरथ  सम्ष्एनौ 
अहं  म सत्तमाः  तिमीजस्ता श्रेष्ठ 

आत्मानं  आपूलाई व्यक्तिहरूले समेत 





ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ भाइ वसुदेव ! म॒ अत्यन्त अभागी छु जस्तो लाग्छ, किनभने तिमीजस्ता श्रेष्ठ 


रामालन्द्री टीका 


८४९४० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 


व्यक्तिहरूले समेत अनेक आपत्तिको समयमा पनि मेयो सम्फना पनि गरेनौ । 


सुहदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि । 
नाुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ २०॥ 


पदार्थ स्वजनं  त्यो स्वजनलाई भ्रातरः  दाजुभाद र 

यस्य  जसको सुहृदः  उसका हितैषी पितरो अपि  मातापिताले समेत 
दैवं  भाग्य ज्ञातयः  सम्बन्धी न अनुस्मरन्ति  सम्फिदैनन् 
अदक्षिणं  उल्टो हृन्छ पुत्राः  छोरा 





ताक्यार्थ जसको भाग्य उल्टो हुन्छ, त्यस्ता व्यक्तिलाई उसका आपने हितैषी, सम्बन्धी, छोरा, 
मातापिता र दाजुभाद्हरूले समेत वास्ता गर्दैनन्। 


वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 
अम्ब मास्मानसूयेथा दैवकीडनकान् नरान् । 
ईङस्य हि वशे रोकः कुरुते कार्यतेऽथवा ॥ २९॥ 





पदार्थ नरान्  मानिसलाई वशो  वशमा रही 
अम्ब  हे बहिनी कुन्ती मा असूयेथाः  दोषी नमान कुरुते  काम गर्द 
अस्मान्  हामी हि  निश्चय नै अथवा  अथवा 
दैवक्रीडनकान्  भाग्यका लोकः  सम्पूर्ण संसार कार्यते  गरादन्छ 
खेलौना जस्ता ईशस्य  ईश्वरकै 


ताक्यार्थ हे बहिनी कुन्ती ! हामी सबै मानिसहरू त भाग्यका खेलौना हौं, त्यसैले हामीलाई 
दोषी नमान। यो सम्पूर्ण संसारका प्राणीहरू ईश्वरकै वशमा रही कुनै पनि काम गर्दछन् वा 
गराइन्छन् । 


कंसप्रतापिताः सवे वयं याता दिदं दिशम् । 
एतर्येव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥ २२॥ 





पदार्थ भई एतरहिं  यही 

स्वसः  हि बहिनी कुन्ती  दिशं  चारैतर्फः स्थानं  स्थानमा 

स्वे  सवे याताः  भागेका थि्यौँ आसादिताः  ल्याद्पुयाइयौँ 
वयं  हामीहरू पुनः  फेरि 

कंसप्रतापिताः  कंसबाट पीडितदेवेन एव  भाग्यद्रारा नै 


ताक्यार्थ हे कुन्ती ! पहिले हामी सबै कसबाट पीडित भई चारैतफ भागेका थि्यौँ। अहिले 


रामालन्द्री टीका 


५९४९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 
फेरि भाग्यकै कारणले यही स्थानमा ल्यादइपुग्यादइएका छँ । 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
न अ    ,       
वसुदवाय्रसनाद्ययजभस्तञ चता नृषाः । 
आसन्नच्युतसन्दशंपरमानन्दनिवृंताः ॥ २३॥ 


पदार्थ अचिंताः  सत्कार गरिएका श्रीकृष्णको दर्शनद्रारा 
वसुदेवोग्रसेनाद्येः  वसुदेव, ति ती परमानन्दमा मग्न भएका 
उग्रसेन आदि नृपाः  राजाहरू आसन्  थिए 

यदुभिः  यदु वंशीहरूद्रारा अच्युतसन्दशंपरमानन्दनिवृंताः  





ताक्यार्थ वसुदेव, उग्रसेन आदि यदुवंशीहरूद्रारा सत्कार गरिएका ती सम्पूर्ण राजाहरू पनि 
भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन गरी परम आनन्दमा मगन भएका धिए। 


भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । 
सदाराः पाण्डवाः कुन्ती सृञ्जयो विदुरः कृपः ॥ २४॥ 
कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान्। 
पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धुष्टकेतुः सकारिराट् ॥ २५॥ 
दमघोषो विशालाक्षो मेथिलो मद्रकेकये । 

युधामन्युः सुशमां च ससुता बाहिकादयः ॥ २६॥ 
राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्टिरमनुबताः। 

श्रीनिकेतं वपुः शरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः ॥ २७॥ 





पढार्थ सदाराः  पत्नी सहित महान्  त्रेष्ठ 

राजेन्द्र॒  हे राजा परीक्षित् पाण्डवाः  पाण्डवहरू नग्नजित्  नग्नजित् 

भीष्मः  भीष्म कुन्ती  कुन्ती पुरुजित्  पुरुजित् 

द्रोणः  द्रोणाचार्य सृञ्जयः  सृञ्जय द्रुपदः  द्रुपद 

अम्बिकापुत्रः  अम्बिकापुत्र विदुरः  विदुर शल्यः  शल्य 

धृतराष्ट्र कृपः  कृपाचार्य सकारिराट्  काशीका राजा 
ससुता  छोराले सहित कुन्तीभोजः  कुन्तीभोज सहित 

गान्धारी  गान्धारी विराटः च  विराट धृष्टकेतुः  धृष्टकेतु 

तथा  त्यसै गरी भीष्मकः  भीष्मक द्मघोषः  दमघोष 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


बाहिकादयः  बाहिक आदि 


८९४२ 


अध्याय ८२ 


सस्त्रीकं  अधङ्किनीले सहित 


विराखाक्षः  विशालाक्ष 
मैथिलः  मिथिलाधीश 

 
मद्रककयो  मद्र र केकय 
देशका राजा 
युधामन्युः  युधामन्यु 
सुरामां च  सुशर्मा 
ससुताः  छोराहरूले सहित 


येचजो 

युधिष्ठिरम् अनुव्रताः  
युधिष्ठिरको अनुसरण गर्न 
राजानः  राजाहरू थिए, ती 
सवे 

रोरेः  श्रीकृष्णको 


श्रीनिकेतं  लक्ष्मीक निवास 
भएको 

वपुः  सुन्दर शरीरलाई 

वीक्ष्य  देखेर 

विस्मिताः  आश्चर्यचकित भए 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भीष्म, द्रोणाचार्य, धृतराष्ट, छोराहरू सहित गान्धारी, पत्नी सहित 
पाण्डव, कुन्ती, सृञ्जय, विदुर, कृपाचार्य, कुन्तीभोज, विराट, भीष्मक, नग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपद, 
शल्य, काशीका राजा, धृष्टकेतु, दमघोष, विशालाक्ष, मिथिलाधीश, मद्र तथा केकय देशका 
राजा, युधामन्यु, सुशर्मा, छोराहरू सहित बाह्विक आदि जो जो युधिष्ठिरका अनुयायी राजाहरू 
थिए तिनीहरू सबे अधिनी रुक्िमिणीले सहित भएको र लक्ष्मीक निवासस्थान भएको भगवान्को 
सुन्दर शरीर देखेर अत्यन्त आश्चर्यचकित भए। 


अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमहणाः। 
प्रशंसुमुंदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २८ ॥ 





पढार्थ प्राप्तसमहणाः  सत्कार कृष्णपरिग्रहान्  श्रीकृष्णका 
अथ  त्यसपछि गरिएका स्वजन 

रामकृष्णाभ्यां  बलराम र॒ ते  ती राजाहरूले वृष्णीन्  वृष्णिवंशीहरूलाई 
श्रीकृष्णद्रारा मुदा  प्रसन्नताले प्ररादासुः  प्रशंसा गरे 
सम्यक्  राम्ररी युक्ताः  युक्त भई 


ताक्यार्थ त्यसपछि बलराम र श्रीकृष्णद्रारा राम्री सत्कार गरिएका ती राजाहरूले अत्यन्त 
प्रसन्न भई श्रीकृष्णका स्वजन वृष्णिवंशीहरूको प्रशंसा गरे । 


् भोजपते ०  जन्मभाजो   
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । 
यत्पक्यथासकृत् कृष्णं दुदंशंमपि योगिनाम् ॥ २९॥ 





पदढार्थ नृणां  मानिसहरूमध्ये पनि 

अहो  अहो जन्मभाजः  सफल जन्म॒ दुर्दशंम्  देखन नसकिने 
भोजपते  हे भोजराज उग्रसेन भएका हुनुहन्छ कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
यूयं  हजुरहरू यत्  किनभने असकृत्  बारम्बार 

इह  यहाँ जन्मने योगिनाम् अपि  योगीहरूद्रारा परयथ  देखिरहनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे भोजराज उग्रसेन ! संसारमा जन्मने मानिसहरूमध्ये हजुरहरूको जन्म सफल छ। 


रालालन्द्री टीका 


४९४३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 
किनभने योगीहरुद्वारा पनि देखन नसकिने भगवान् श्रीकृष्णलाई हजुरहरू बारम्बार दे ख्नुहन्छ । 
यद्विश्चुतिः श्रुतिलुतेदमरं पुनाति 
पादावनेजनपयर्च वचर्च शास्त्रम् । 
भूः कालभनिंतभगापि यदङ्धिपद्म 
स्पर्शोँत्थशक्तिरभिवषति नोऽखिला्थान् ॥ २० ॥ 
तदशंनस्परांनानुपथप्रजल्प 
राय्यासनाशनसयोनसपिण्डबन्धः । 
येषां गृहे निरयवत्मनि वत॑तां वः 
स्वगांपवगविरमः स्वयमास विष्णुः ॥ ३१॥ 





पढार्थ यदङ्प्रिपदुमस्परशोत्थशक्तिः  शरीरको सम्बन्ध छ 
यद्विश्चुतिः  जसको कीर्ति जसको चरणस्पर्श हुनाले निरयवत्मनि  नरकको द्वार 
श्ुतिनुता  वेदद्वारा प्रशंसित छ शक्तिसञ्चार भएर भएको प्रवृत्ति मार्गमा 
पादावनेजनपयः च  चरण नः  हाम्रा लागि वतंतां  रहिरेका 
पखालिएको जल र अखिलाथांन्  सवै येषां  जो 

शास्त्रं  वेदरूप मनोरथहरूलाई वः  हजुरहरूको 

वचः च  वाणीले पनि अभिवषति  पूर्ण गर्छिन् गृहे  घरमा 

इदं  यो तदशंनस्पशंनानुपथप्रजल्पराय्या स्वगांपवगविरमः  स्वर्ग र 
अट  सम्पूर्ण संसारलाई सनारानसयोनसपिण्डबन्धः  मोक्षको इच्छालाई समेत 
पुनाति  पवित्र गरार्ख॑ंछ हजुरहरूलाई त्यस्ता हटाददिने 

कालभनिंतभगा अपि  समयको श्रीकृष्णको दर्शन, स्पर्श, संगै विष्णुः  भगवान् विष्णु 
प्रभावद्रारा सौभाग्यहीन भएकी हिंडाद्, बातचित, सुता, बसाइ, स्वयं  स्वयम् 

भूः  पृथिवी पनि खुवाइ, वैवाहिक सम्बन्ध आदि आस  प्रकट हुनुभएको छ 


ताक्यार्थ जसको कीर्ति वेदद्रारा प्रशंसित छ र जसको चरण पखालेको जल र वेदरूप वाणीले 
पनि समस्त संसारलाई पवित्र गरारंछ पृथिवी समयको प्रभावद्वारा सौभाग्यहीन भएकी थिइन्, तर 
जसको चरणस्पर्शलाई पाएर उनमा फेरि शक्तिसज्चार भएको छ र हाम्रा लागि उनी सबे 
चाहिएका वस्तुहरू प्रदान गर्वछ्छिन्, हजुरहरू त्यस्ता श्रीकृष्णको दर्शन गर्नृहुन्छ, उहाँको स्पर्श, 
संगसंगे हिंडाइ, बातचित, सुता, बसाइ, खुवाइ र वैवाहिक सम्बन्ध आदि अनेक प्रकारका 
शारीरिक सम्बन्धहरू पनि हजुरहरूलाई प्राप्त छन्। यद्यपि हजुरहरू नरकको द्वार भएको 
प्रवृत्तिमार्गमा रहिरहनुभएको छ, तर हजुरहरूको घरमा स्वयं भगवान् विष्णु प्रकट हुनुभएको छ, 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


जसलाई पाइसकेपचछ्ि स्वर्ग र मोक्षको समेत इच्छा हदेन। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । 


तत्रागमद् वृतो 
पदार्थ 
नन्दः  नन्दले 
तत्र  त्यहां 


से धिसः ९. 


प्राप्तान्  आएका 
ज्ञात्वा  जानेर 
अनःस्थार्थेः  गाडामा सामान 


कृष्णपुरोगमान्  श्रीकृष्ण आदि राखेका 


यदून्  यदुवंशीहरूलाई 


गोपैः  गोपहरूद्रारा 


८९४४ 


अध्याय ८२ 


गपरनःस्याचाद्टुक्षया ॥ २९॥ 


वृतः  युक्त भई 

दिदक्षया  श्रीकृष्णलाई रन 
इच्छाले 

तत्र  त्यहां 





आगमत्  आए 


तवाक्यार्थ नन्दले पनि त्यहाँ श्रीकृष्ण समेतका यदुवंशीहरू आएको थाहा पाए । आपफ्ना सारा 
सामानहरू गाडामा राखेर गोपहरूले युक्त भई श्रीकृष्णको दर्शन गर्ने इच्छाले उनी त्यहं आए । 


अ 


तं दुष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्वः प्राणमिवोत्थिताः। 
परिषस्वजिरे गाटं चिरदशंनकातराः ॥ ३३॥ 
 न    
वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेमविहलः । 
स्मरन् कंसकृतान् कटेशान् पुत्रन्यासं च गोकुे ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ उठे फे घटनालाई 

चिरदशंनकातराः  लामो उत्थिताः  उठे स्मरन्  सम्फे 

समयदेखि नदेख्नाले उत्कण्ठित हृष्टाः  अत्यन्त प्रसनन भई प्रेमविह्वलः  प्रमले विहल 
भएका गादं  बेस्सरी भएका 

वृष्णयः  वृष्णि यदु हरूले परिषस्वजिरे  अडमाल गरे वसुदेवः  वसुदेवले 

तं  ती नन्दलाई कसकृतान्  कसले गरेका परिष्वज्य  अडमाल गरी 
दष्ट्वा  देखेर केशान्  अत्याचारहरूलाई सम्प्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न भए 
तन्वः  प्राणहीन शरीरहरू गोकुले  गोकुलमा 

प्राणं इव  प्राणलाई प्राप्त गरेर पुत्रन्यासं च  छोरो राखिएको 


ताक्यार्थ नन्द आदिलाई लामो समयदेखि नदेखेको हूनाले यदुवंशीहरू अत्यन्त उत्कण्ठित 
भएका थिए, त्यसैले उनलाई देख्नेवित्तिकै उनीहरू प्रसन्नतापूर्वक त्से गरी जय्याकजुरुक उठे, 
जसरी प्राणहीन शरीरमा प्राणसज्चार भएपचछि त्यो उट्दछ । यसपच्ि उनीहरूले नन्द आदि लाई 
बेस्सरी अड़माल गरे, वसुदेवले पनि कसले गरेका अत्याचारहरूलाई र आफ्नो छोरो गोकुलमा 


रामालन्द्री टीका 


८९४५ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ८२ 


लगी राखिएको घटनालाई सम्फिदे प्रेमले विह्ल भएर नन्दलाई अङमाल गरे र अत्यन्त प्रसन्न 


भए। 


कृष्णरामो परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च । 
न किञ्चनोचतुः वरम्णा साश्रुकण्ठो कुरुूदधह ॥ ३५॥ 
तावात्मासनमारेप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । 
यद्ोदा च महाभागा सुतो विजहतुः शुचः ॥ ३६॥ 


पदार्थ 


साश्रुकण्ठो  आंसुले गला 


कुरूद्धह  हे कुरुवंशी परीक्षित् अवरुद्ध भएका मातापिता 
कृष्णरामो  बलराम र कृष्णले किञ्चन  केही पनि 


पितरो  मातापितालाई 
अभिवाद्य  अभिवादन गरेर 


न उत्वतुः  बोल्न सकेनन् 
महाभागा  महाभाग्यशाली 


परिष्वज्य च  अङ्माल समेत योदा च  यशोदाले पनि 


गरे र 
प्रेम्णा  प्रेमद्रारा 


तो  वी दुई 
सुतो  छोराहरूलाई 





आत्मासनं  आप्नै काखमा 
आरोप्य  राखेर 

बाहुभ्यां च  दुबे हातले 
परिरभ्य  अङ्माल गरी 
शुचः  सबे शोक 

विजहतुः  त्यागिन् 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! बलराम र श्रीकृष्णले पनि मातापिता यशोदा र नन्दलाई अभिवादन 
गरी परस्पर अङ्माल पनि गरे। प्रेमका आंसुले गला अवरुद्ध भएकाले उनीहरूले केही पनि बोल्न 
सकेनन्। महाभाग्यशाली यशोदाले पनि ती दुई छोराहरूलाई काखमा राखेर दुबे हातले अङ़माल 


रारिन् र सबै शोक त्यागिन्। 


रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेरुवरीम् । 
स्मरन्त्यो तत्कृतां मेत्रीं बाष्पकण्ट्यो समूचतुः ॥ ३७ ॥ 
का विस्मरेत वां मेत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वर । 
अवाप्याप्येन्द्रमेरुवर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

अथ च  त्यसपचछ्ि 

रोहिणी  रोहिणी र 

देवकी  देवकीले 
त्रजेरुवरीम्  व्रजकी मालिक्नी 
यशोदालाई 


्  अङ्माल गरी 
तत्कृतां  उनले गरेको 

मेत्रीं  मेव्रीपूर्ण उपकारलाई 
स्मरन्त्यो  सम्िदै 
बाष्पकण्द्यो  गदगद कण्ठ भई 
समूचतुः  भने 





त्रजेरुवरि  हे ब्रजकी मालिक्नी 
यशोदा 

एन्द्रम्  इन्द्रको 

एेङ्वर्यं  एेश्वर्यलाई 

अवाप्य अपि  पाएर पनि 
यस्याः  जसको 


रामालन्द्री टीका 


८९४६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 
इह  यहां  हामीबिचको का कसले 

प्रतिक्रिया  प्रत्युपकार अनिवृत्तां  कहिल्यै नट॒टने विस्मरेत  बिर्सन सक्ला 

न  गर्न सकिंदैन मेत्रीम्  मित्रतालाई 


ताक्यार्थ त्यसपछि रोहिणी र देवकीले यशोदालाई अडमाल गरे। उनीहरूले यशोदाले गरेको 
मेत्रीपूर्ण उपकारलाई सम्टिदै गद्गद कण्ठ भई भने हे यशोदा ! हामीबिचको यो मित्रता 
कहिल्यै ठुटन सक्देन, प्रत्युपकारद्रारा ऋण चुकाडन पनि नसकिने यो हाम्रो स्नेहलाई इन्द्रकै एेश्वर्य 
पाएर पनि हामी कहिल्यै भुल्न सक्दैनौँ । 


एतावदुष्टपितरो युवयोः स्म पित्रोः 
सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । 
पराप्योषतुरभवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो 
न्यस्तावकुत्र च भयो न सतां परः स्वः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ एतो  यी दुई कृष्ण र बलराम प्राप्य  पाएर 
यद्वत्  जसरी अदृष्टपितरो  आपना ऊषतुः स्म  बसेका धिए 


अक्ष्णोः  दुबै आंखाको रक्षक 
पक्ष्म  परेला 

ह  निश्चय ने 

भवति  हन्छ 

युवयोः  हजुर दर्मा 

न्यस्तो  राखिएका 


पितामातालाई देख्नै नपाए पनि 
अकुत्र च भयो  निर्भय भई 
पित्रोः  पितासमान हजुर दुरईके 
सम्प्रणनाभ्युदयपोषणपाटनानि  
प्रेम, विभिनन उत्सव हित 
चिन्तन र पालनपोषण 





सतां  सज्जनहरूका लागि 


परः  पराद् र 
स्वः  आफन्त 
न  हैदेनन् 


ताक्यार्थ जसरी परेलाद्रारा जंँखा सुरक्षित हुन्छ, त्यसै गरी हजुर दुई नन्द र यशोदाको भरमा 
छोडिएका यी कृष्णबलराम सुरक्षित भए । आपफ्ना पितामातालाई देख्नै नपाए पनि यिनीहरू 
निर्भय भई हजुर दुर्दलाई नै पितामाता मानेर बसेका थिए र यिनीहरूले हजुरहरूको प्रेम, 
हितचिन्तन र पालनपोषण पनि पाएका थिए। किनभने हजुरहरूजस्ता सज्जनका लागि कोही 


आफन्त र पराद् हँदेनन् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

गोप्यश्च कृष्णमुपरुभ्य चिरादभीष्टं 
यतपरेक्षणे दुिषु पक्ष्मकृतं शापन्ति । 

दुग्भिहंदीकृतमरुं परिरभ्य सवां 
स्तदुभावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ४०॥ 


रालालन्द्री टीका 


८४९४७ 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

सवांः  सबै 

गोप्यः च  गोपिनीहरूले पनि 
यत्परेक्षणे  जसलाई हर्दा 
दुशिषु  आंखामा 

पक्ष्मकृतं  परेला बनाउने 


श्रीमद्भागवत 


चिरात्  लामो समयदेखि 
अभीष्टं  चाहना गरिएका 
कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
उपलभ्य  पाएर 

दुग्भिः  आं खाहरुद्रारा 
हृदीकृतं  हद यमा पुययाइएका 


अध्याय ८२ 


परिरभ्य  अङ़माल गरी 
नित्ययुजां अपि  नित्ययुक्त 
रहने योगीहरूलाई पनि 

दुरापं  अप्राप्य 

तदुभावं  भगवान्के भावलाई 
आपुः  प्राप्त गरे 


विधातालाई उहाँलाई 
शापन्ति  धिक्कार्दथे अट  पूर्णरूपले 


ताक्यार्थ गोपिनीहरू श्रीकृष्णको दर्शन गर्दा ओआंँखामा परेला बनाउने विधातालाई धिक्कार्दथे। 
धरे समय अधिदेखि देखन चाहना गरिएका त्यस्ता श्रीकृष्णलाई पाएर उनीहरूले ओंखाको 
माध्यमले उहाँ लाई हृदयमा पुयाए र त्यहीं पूर्णरूपले अङमाल गरे, यसबाट उनीहरूले नित्ययुक्त 
योगीहरूले पनि प्राप्त गर्न नसक्ने भगवदभावलाई प्राप्त गरे। 
विवरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्ण र गोपिनीहरूबिच देखादेख भएको बताइृएको छ । 
अक्रूरले वृन्दावनबाट श्रीकृष्णलाई लिएर गदसकेपचछ्ि भगवान् श्रीकृष्ण र ॒गोपिनीहरूबिच भेट 
भएको धिएन। यस बिचमा भगवान् श्रीकृष्ण दुलाटठुला राजपरिवारहरूलाई सहयोगसल्लाह 
दिने अनि अनेक दुष्ट शासकहरूलाई दमन गर्ने विशिष्ट भूमिकामा पुगिसक्नुभएको थियो । 
उनीहरूले वर्सौसम्म श्रीकृष्णलाई ने सम्िंदे दिनरात बिताएका थिए र श्रीकृष्ण आने प्रतीक्षामा 
हरेक नयाँ दिनको स्वागत गरेका थिए । श्रीकृष्णले भने स्वयं आपू नआई कहिले उद्धव त कहिले 
बलरामलाई पठाई गोपिनीहरूलाई प्रेमसन्देश सुनाद्रहनुभएको धियो । गोपिनीहरू र श्रीकृष्णको 
प्रमको विषयमा विशेष प्रकारका रहस्यहरू रहेका छन्। सामान्य प्रेममा पनि प्रेमीहरू एक 
आपसमा द्ुष्टिन सक्दैनन्, उनीहरूलाई एक विना अर्कोलाई बांच्न गाह्ो परेको देखिन्छ, तर 
गोपिनीहरू र श्रीकृष्णले पनि यसबिचमा कहिल्यै एकअकलिाई भेटन प्रयास गरेको देखिंदैन। 
मथुरामा रहनुहूने श्रीकृष्ण रथबाट केही घण्टामा नै पुग्न सकिने नजिकैको वृन्दावनमा कटहिल्यै 
फकिनुभएन । वृन्दावनमा उहाँले सर्वाधिक प्रेम गरेका गोपिनीहरूलाई भेटन उहाँले कहिल्यै समय 
निकाल्नुभएन। के उहाँ तिनै श्रीकृष्ण हुनुहन्थ्यो ? जसले गोपिनीहरूलाई महारासका क्रममा 
आपले उनीहरूको प्रेमको ऋण जन्म लगाएर पनि तिर्न नसक्ने बताउनुभएको धियो ? यता 
गोपिनीहरूले पनि नजिकै रहेको मथुरामा पुगी श्रीकृष्णदर्शन गर्ने प्रयास गरेको देखिंदेन । आफ्ना 
प्रियलाई पाडइन्छ भनेर कतिपय प्रेमीहरू संसारे पनि छड्न तयार हुन्छन् भने गोपिनीहरू केही 
समय वृन्दावनलाई छडी मथुरासम्म जान किन सकेनन् ? के उनीहरू तिनै गोपिनी धथिए? 
जसलाई श्रीकृष्णविनाको एक निमेष पनि युगौँ बितेसमानको लाग्थ्यो र प्राण नै निस्कन लागे पै 
हुन्थ्यो । यदि त्यसै हो भने यिनीहरूले त्यति लामो समय श्रीकृष्णविना घरबारमा कसरी बिताए ? 
गोपिनीहरू त श्रीकृष्णको इसारामा चल्ने अनि उहाँको सुखमा सुखी हुने स्वभावका धिए, 
उनीहरूले आफ्नो पूर्ण अस्तित्व श्रीकृष्णलाई चढादइसकेकाले ती सबे गोपिनीहरू आफ्नो 





रामालन्द्री टीका 


८९४८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 


नियन्त्रणमा होन, श्रीकृष्णकै नियन्त्रणमा थिए । श्रीकृष्ण सामान्य भूमिकाबाट दुला राजनेताको 
भूमिकामा पुगेपल्छि गोपिनीहरूले उहांको इसाराविना कसरी श्रीकृष्णलाई भेट्न सक्थे र? फेरि 
श्रीकृष्णले वृन्दावनबाट जाने क्रममा आप च्छद आदइहाल्छु पनि त भन्नुभएको थियो । यति मात्र 
नभई उद्धव आदिलाई सन्देश दिने क्रममा पनि श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई आपू राजपाटको 
ख्मेला मिलाएर च्छद्र नै गोपिनीहरूकहाँ आइहाल्ने बताउनुभएको थियो। यसरी हरेकपटक 
श्रीकृष्णले आपू नै वृन्दावन आइहाल्छु भनेर बताँदा बताडँदे गोपिनीहरूले आफैं हिपी गरी 
पहिल्यै मथुरा पुग्न सकेनन्, वृन्दावनमा ने रही प्रतीक्षा गरिरहे । श्रीकृष्णविना उनीहरूलाई ओंँखा 
छिम्क्याउन गाहो हुने पनि अवश्य हो, तर प्रतीक्षा गर्नुबाहेक अरू कुनै उपाय नभएपचछि के गर्नु ? 
श्रीकृष्णको विरहमा उनीहरू मर्न पनि सक्दैनथे, यसो गर्दा एडटा त श्रीकृष्णको घोर दुर्नाम हुन््यो 
भने अर्को उनीहरूको जीवन स्वयं उनीहरूकहां नभई श्रीकृष्णको नियन्त्रणमा धियो । अनेक पटक 
त्वयि धृतासवः अर्थात् श्रीकृष्णमा नै प्राण अडिएका भवदायुषां अर्थात् श्रीकृष्ण नै आयु भएका 
भन्ने बताई गोपिनीहरूले आफ्नो जीवन श्रीकृष्णको इसारामा चल्दछ भनी बताएका छन्। 
गोपिनीहरूको जीवन श्रीकृष्णका लागि थियो, त्यसैले विरहको जति वेदना भए पनि उनीहरू 
श्रीकृष्णका लागि भनेर युगौँं युग पनि बाँच्न तयार थिए। गोपिनीहरूको विशेषता के हो भने 
उनीहरूले आना लागि नभई प्रियतम श्रीकृष्णका लागि नै उहांसित प्रेम गरेका छन्। आफनो 
स्वार्थ या आनन्दका लागि उनीहरूको प्रम थिएन। हजारौँ रानीहरूसंग विवाह गरी यदुवंशका 
मालिक बनेर मथुरा अनि द्रारकामा रमादरहनुभएका श्रीकृष्णका अधि गोपिनीहरू तंछाडमछाड गर्दै 
जानुको के अर्थ हुन्थ्यो र? त्यसरी बिचमा जाँदा श्रीकृष्णको व्यक्तित्व अनि कार्यक्रममा बाधा 
आई उहां लाई त्यसले दुःख हुन पनि त सक्दथ्यो ? गोपिनीहरू आप्ना कारणले श्रीकृष्णलाई दुःख 
हने कल्पना पनि गर्न सक्दैनथे । त्यसैले बदलिँदो परिस्थितिमा उनीहरू श्रीकृष्णलाई भेटन मथुरा 
वा द्वारका कहीं गएनन्, व्रजमण्डलमा नै बसिरहे । 

यस सूर्यग्रहण स्नानको प्रसङ्गमा भने गोकुल र यदुकुलका बिच अचानक भेट भयो । यसै 
वेला श्रीकृष्ण र गोपिनीहरूको पनि देखादेख भयो । यसरी विधिको रहस्यमय विधानले गोपिनी र 
श्रीकृष्णलाई उनीहरू दुबे बस्ने ठा्ड॑मा होइन, अपि तु परदेशमा भेटायो । श्लोकमा आएको कृष्णं 
उपलभ्य भने पदले अचानक श्रीकृष्णसंग भेट भएको तफ सड़ेत गरेको छ । गोपिनीहरू नन्द 
यशोदा आदिसंगै धिए, त्यसेले पहिले नन्द आदिसंग ने श्रीकृष्णको मिलनभलाकुसारी भयो । 
प्राणैदेखि श्रीकृष्णलाई चाहने गोपिनीहरूलाई त्यति समय पर्खन पनि असाध्यै अष्ट्यारो भयो भन्ने 
अर्थ चिरात् अभीष्टम् भन्ने पदले बुखाएको छ। उनीहरू श्रीकृष्णविना आंँखा रिम्क्याडन पनि 
गाह मान्थे र परेला बनाउने विधातालाई गाली गर्थे। यस्तो आतुरता हदा पनि बाहिर सबैको 
अघि श्रीकृष्णसंग प्रेमपूर्ण मिलन सम्भव धथिएन। त्यसैले उनीहरूले हृदीकृतं परिरभ्य अर्थात् 
ओंँखाको माध्यमले हृदयभित्र पुय्यादएका श्रीकृष्णलाई भित्रभित्रै अङमाल गरे र तद्भावं अर्थात् 
श्रीकृष्णकै भावमा पुगे। यसरी गोपिनी र श्रीकृष्णको हार्दिक मिलन भएको प्रसङ्ग यस श्लोकमा 
बताइएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


८९४९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 


भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गतः। 
आरिरष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निद्मबवीत् ॥ ४१॥ 


पदार्थ तथाभूताः  उत्कण्ठित भएका पृष्ट्वा  सोधी 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण ताः  तिनीहरूलाई प्रहसन्  हाँस्दै 
विविक्ते  एकान्तमा आदिटघ्य  अङ़माल गरी इदं  सो 

उपसङ्गतः  तिनीहरूसंग मिली अनामयं  कुशलमङ्गल अनवीत्  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले एकान्तमा गोपिनीहरूसंग भेटघाट गर्नुभयो र अत्यन्त उत्कण्ठित 
भएका तिनीहरूलाई अड़माल गर्नुभयो। उहाँले गोपिनीहरूसंग कुशलमङ्गल सोधी हाँस्दे सो 
भन्नुभयो । 


अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानामथचिकीषया । 
गतांङिचिरायिताञ्छ्नुपक्षक्षपणचेतसः ॥ ४२॥ 
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविरशङ्कया । 

नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४३॥ 


पदार्थ चिरायितान्  आउन ठिला युनक्ति  जोडनुहुन्छ र 

सख्यः  हे साथी गोपिनीहरू भएका वियुनक्ति च  छुट्याउनुहन्छ 
स्वानां  आफन्तहरूको नः  हामीलाई अकृतज्ञाविशङ्या  कृतघ्न भने 
अथचिकीषंया  प्रयोजन पूरा अपि स्मरथ  के तिमीहरू आशङाले 

गर्ने इच्छाले सम्न्छो अपि स्वित्  के 

गतान्  गएका र नूनं  निश्चय नै अस्मान्  हामीलाई 
रातुपक्षक्षपणचेतसः  त्यहीं भगवान्  भगवान्ले नै अवध्यायथ  सम्ख्ना गर्दथ्यौ 
शत्रुलाई नष्ट गर्न चित्त लाग्नाले भूतानि  प्राणीहरूलाई 





ताक्यार्थ हे साथी गोपिनीहरू ! आफन्तहरूको प्रयोजन पूरा गर्न म तिमीहरूबाट टाढा भएको 
धिं र त्यी शत्रुहरूलाई नष्ट गर्नतिरे चित्त लाग्नाले आउन हिला गररै। के तिमीहरू मलाई 
सम्खिन्थ्यौ ? प्राणीहरूलाई एक अर्कालाई जोड़ने र द्ुटयाउने त भगवान् नै हुनुहुन्छ, के तिमीहरूले 
मलाई कृतघ्न ठानी सम्फना गर्न गर्दथ्यौ त? 

वायुयंथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च। 

संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४४॥ 
पदार्थ यथा  जसरी वायुः  वायुले 


रालालन्द्री टीका 


४९५० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 
घनानीकं  बादलसमूह पनि तथा  त्यय गरी 

तृणं  घास संयोज्य  आपसमा जोडी भूतकृत्  संसार रचयिताले पनि 
तूलं  कपास भूयः  फेरि भूतानि  प्राणीहरूलाई 

रजांसि च  धुलोका कणलाई आक्षिपते  द्ुटयाइदिन्छ जोडने र द्ुटयाउने गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ जसरी वायुने बादल, घास, कपास र धुलोका कणहरूलाई आपसमा जोडी फेरि 
छुट्याददिन्छ, त्यसै गरी भगवानूले पनि प्राणीहरूलाई एकआपसमा जोड़ने र छ्ुट्याउने गर्नृहुन्छ । 


मयि भक्तिहिं भूतानाममृतत्वाय कल्पते । 
दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः ॥ ४५॥ 


पढार्थ आसीत्  भएको छ भूतानां  प्राणीहरूको 
दिष्ट्या  सौभाग्यवश यत्  किनभने अमृतत्वाय  मोक्षका लागि 
भवतीनां  तिमीहरूको हि  निश्चय नै कल्पते  साधन हुन्छ 


मदापनः  मलाई प्राप्त गराउने मयि  ममा 
मत्स्नेहः  मप्रतिको प्रेम भक्तिः  भक्ति शुद्ध प्रेम 
वाक्यार्थ यो सौभाग्यको कुरो हो कि, तिमीहरूलाई मलाई पाउने साधन भएको मेयो प्रेम प्राप्त 
भएको छ, किनभने मप्रतिको भक्ति नै प्राणीहरूको लागि मोक्षको साधन हन्छ। 
वितवरण यस प्रसङ्गमा भगवान् श्रीकृष्णले आपूले लामो समयसम्म गोपिनीहरूसंग भेट 
नगरेकोमा चिन्तिति भएका उनीहरूलाई सम्खाउनुभएको छ । श्रीकृष्णले दुष्टहरूलाई नाश गर्न 
लाग्दा धेरै ठिलो भएको भनी माफ मागे ४ गर्नुभएको छ। श्रीकृष्णले हे गोपिनीहरू ! के 
तिमीहरूले मलाई सम्णन्थ्यौ ? भनेर सोध्नुको कुनै अर्थ छैन, किनभने उहांके लागि जीवन 
विताउने गोपिनीहरूलाई भेटन एक पटक पनि नआएकाले स्वयं श्रीकृष्णले नै गोपिनीहरूलाई 
कति सम्िनुहुन्थ्यो भन्ने सन्देह छ । गोपिनीहरूको यही मनोभावलाई बुखी श्रीकृष्णले तिमीहरूले 
मलाई कृतघ्न र निरी भन्यौ कि ? भनी प्रश्न गर्नुभएको छ। गोपिनीहरूको दृढ श्रीकृष्णप्रेम र 
लामो प्रतीक्षाप्रति सहानुभूति राख्नेहरूको आरोप के छ भने श्रीकृष्णले गोपिनीहरूको सम्पूर्ण प्रेम 
एवं समर्पणलाई लिई एकपटक पनि मुख नदेखाउनुले उहाँ कृतघ्न हुन सम्भव छ । तर यो प्रेमको 
रिस हो र यसमा प्रेमीप्रति अ पनि पूर्णरूपले समर्पित भएको भावको खुखल्को पाइन्छ । 
श्रीकृष्णले उत्तर दिंदा पहिले त संयोगवियोग विधिले नै गराउने भन्दै त्यसमा विधिलाई नै दोष 
दिनुभएको छ। तर यी सबै कुरा बताडँदा पनि गोपिनीहरूको चित्त नबुखेकाले उहँले आपन 
मुखले आफ्नो ईश्वरीयताको वर्णन गर्नुपरेको छ। यो भूमिकामा आएर उहाँले आपले 
गोपिनीहरूलाई नभेटेको तात्पर्य अर्थ्याउनुभएको छ। 

भगवान्का भक्तहरू भन्छन् गोपिनीहरूलाई लामो समयसम्म नभेट्नु भगवानूको दोष 
होइन, गुण ने हो। भक्ति बढाउन र भक्तको महिमा प्रकाशित गर्नकै लागि भगवान् भक्तसंग 
दुषटिए ४ गर्नृहुन्छ, वास्तवमा त सबैका आत्मा श्रीकृष्णले पूरे छाडिदिएका भए गोपिनीहरू बाँच्न 





रामालन्द्री टीका 


८९५१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठर 


पनि कसरी सम्भव हून्थ्यो र ? बाहिरबाट हर्दा श्रीकृष्ण निष्ठुर भएको देखिए पनि यो उहाँको 
लीला मात्र हो। यदि श्रीकृष्णविरहमा यति बढी दुःखी नभएका भए, अनि दिनरात श्रीकृष्णमय 
भई उहांलाई समफिदे नविताएका भए गोपिनीहरू प्रमका आदर्श थिए भन्ने कसरी थाहा हुन््यो ? 
श्रीकृष्णविरहमा गोपिनीहरूको श्रीकृष्णप्रति प्रेम यति धेरै बढेको धियो कि उनीहरू सर्धै 
श्रीकृष्णभावनामा इबिरहन्थे । श्रीकृष्णलाई आफ्नै रूपमा हृद यभित्र नित्य प्राप्त गराउने स्नेह 
उनीहरूभित्र थियो । यसरी हर्दा गोपिनीहरूसंग वियोग भएकै धथिएन किनभने विरहको वेलामा हुने 
निरन्तर सम्खनाको कारणले उह आन्तरिक रूपमा सर्धैँ गोपिनीहरूसंगे हनुहन््यो । यदि श्रीकृष्णले 
जीवनभरि मिलनको आनन्द मात्र चखाउनुभएको भए उनीहरूको प्रम यति विकसित हुने थिएन । 
श्रीकृष्णलाई पनि आपफ्ना अन्तरङ्ग प्रेमीहरूसंग दह्ुटिनुपर्दा अवश्य कष्ट हन्थ्यो होला । उहाँ सबे 
प्राणीहरूका अन्तर्यामी भएकाले तीभित्रका वेदनाहरूलाई पनि स्पष्ट थाहा पाउनुहुन्थ्यो । यसरी 
गोपिनीहरूको क्षणक्षणको विरह वेदनालाई अनुभव गरेर पनि श्रीकृष्ण उनीहरूसंग द्ुद्टिनुमा 
केही विशेष कारण त अवश्य हनुपर्दछ । उहाँले गोपिनीहरूलाई प्रेम नगर्ने पनि होइन, किनभने 
उद्धव, बलराम आदिको माध्यमले उहाँले बाहिरी रूपमा पनि गोपिनीहरूको खबर लिदरहनुहुन्थ्यो । 
श्रीकृष्ण सामान्य प्रेमीहरूजस्तै प्रेमीसंग हँसखेल गरी रमाइरहने स्वभावको हुनुहुन्नथ्यो, उहाँलाई त 
आपूलाई प्रेम गर्ने गोपिनीहरूको प्रेमको उच्च आदर्शलाई जगत्सामु प्रकट गर्नु थियो, जुन कुरा 
विरह अवस्थामा बाहेक अरू वेलामा प्रकट हूदेनथ्यो । फेरि सामुनेमा रहिरहंदा सध प्रियतमको 
स्मरण हदेन र उनलाई वबिर्सइन्छ । तर विरहको अवस्थामा त व्यक्ति निरन्तर प्रेमीको चिन्तनमा 
इबिरहेको हुन्छ । श्रीकृष्णविरहको कारणले गोपिनीहरूले खन् आन्तरिक रूपमा उहाँलाई पाए, यो 
प्राप्ति शारीरिक निकटताभन्दा क्यौ गुणा बदी आत्मिक मिलनरूप थियो । यसैलाई श्रीकृष्णले 
श्लोकमा आफूलाई प्राप्त गराउने स्नेह भन्नुभएको छ । यसरी यहाँ गोपिनी र श्रीकृष्णको वियोग 
के कारणले आवश्यक थियो भनी श्रीकृष्णले बताउनुभएको छ। 


अहं हि सवभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहिः। 
भोतिकानां यथा खं वाभूांयुज्योँतिरङ्गनाः ॥ ४६॥ 





पदढार्थ वाः  जल प्राणीहरूको 

अद्घनाः  हे सुन्दरी गोपिनीहरू भूः  पृथिवी आदिः  आदि 

यथा  जसरी वायुः  वायु अन्तः  अन्तमा 
मोतिकानां  सारा भौतिक ज्योतिः  तेज हन्छन् अन्तरं  भित्र 
पदार्थहरूको आदि अन्तमा हि  निश्चय नै बहिः  बाहिर समेत 
खं  आकाश सवभूतानां  सम्पूर्ण अहम्  मने व्याप्त दु 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी गोपिनीहरू ! जसरी धटो आदि भौतिक पदार्थहरूमा आकाश, जल, वायु, 
पृथिवी र तेज व्याप्त हुन्छन् त्यसै गरी सम्पूर्ण प्राणीहरूको आदि, अन्त, भित्र र बाहिर समेतमनै 
व्याप्त दु । 


रामालन्द्री टीका 


४९५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 


एवं ह्येतानि भूतानि मूतेष्वात्मात्मना ततः। 
उभयं मय्यथ परे पर्यताभातमक्षरे ॥ ४७ ॥ 





पदार्थ आत्मना  कारणरूपले रहेका मयि  म 

एवं  यसप्रकार छन् अक्षरे  अक्षर ब्रह्मा 
हि  निश्चय नै आत्मा  जीवात्मा समेत त्यसै उभयं  यी दुबैलाई 
भूतेषु  सम्पूर्ण पदार्थहरूमा गरी रहेको छ आभातं  कल्पित 
कार्यरूप शरीरहरूमा अथ  त्यसैले परयत  देख 

एतानि  यी ततः  यी दुबैभन्दा 

भूतानि  पृथिवी, जल आदि परे  पर रेको 


ताक्यार्थ यसप्रकार जसरी सबै कार्यरूप शरीर आदिमा पृथिवी, जल आदि भौतिक पदार्थ 
कारणरूपले विद्यमान हुन्छन्, त्यसै गरी हरेक शरीरमा जीवात्मा समेत रहेको हृन्छ । अक्षर ब्रह्म 
चाहं यी दुबेभन्दा पर रेको छ, त्यो अक्षर ब्रह्म मने हं र यसैमा भोक्ता र भोग्यरूप सम्पूर्ण 
प्रपञ्च कल्पित छ भनी बु । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अष्यात्मरिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः । 
तदयुस्मरणघ्वस्तजीवकोरशास्तमध्यगन् ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा बुरनाले जीवभाव नष्ट भएका 
एवं  यसप्रकार शिक्षिताः  शिक्षित भएका गोप्यः  गोपिनीहरूले 
अध्यात्मशिक्षया  आत्मतत्वको तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशाः  तं  उहाँ लाई 

ज्ञान दिरई उहाँको वास्तविक रूपलाई अध्यगन्  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई आत्मतत्वको ज्ञान प्रदान गर्नुभयो। 
यसबाट उनीहरूले श्रीकृष्णको वास्तविक स्वरूपलाई बुफे र यही ज्ञानद्वारा उनीहरूको जीवभाव 
नष्ट भयो । यसरी उनीहरूले आपन आत्मस्वरूप श्री कृष्णलाई प्राप्त गरे । 

वितरण माधथिका श्लोकहरूमा भगवान् श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई आत्मतत्व सम्बन्धी उपदेश 
गररेपच्ि गोपिनीहरूको जीवकोश ध्वस्त भयो भनी बताइएको छ । श्रीकृष्णविरहमा विचलित 
भट्रहेका गोपिनीहरूलाई भगवानूले आफनो सर्वव्यापक अस्तित्वको ज्ञान दिनुभएको छ । सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको आदि र अन्त परमात्मा न हनुह॒न्छ । जसरी माटोबाट उत्पनन अनि माटोमा नै बिलाउने 
धेटो माटो ने सिद्ध हुन्छ, त्यसै गरी आत्माबाट उत्पनन भई त्यहं हराउने सम्पूर्ण जगत् पनि 
आत्मरूप नै हो भन्ने सिद्ध हृन्छ। सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आत्मा अर्थात् परमात्मा नै भोक्ता 
जीवात्माको रूपमा भित्र पस्नुभएको छ। सर्वव्यापक परमात्मा करीं भित्र पस्न र निस्कन कहाँ 


रामालन्द्री टीका 


८९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठर 


सम्भव छ र? त्यसैले यो प्रवेश भनेको घैँटोभित्र आकाश पस्तु ४ मात्र हो। आकाशको जति 
भागमा घटो कल्पित छ, त्यति भागलाई घटाकाश भनिन्छ, यो घधटोको पनि अधिष्ठान हो, तर 
धैटोभित्र पसेको आकाश भन्ने व्यवहार हृन्छ। यसै गरी सर्वव्यापक आत्माको जति भागमा 
अन्तःकरणरूप उपाधिको कल्पना हृन्छ, त्यसैलाई भोक्ता जीव भनिन्छ। अन्तःकरण आदि 
उपाधिका धर्महरुद्वारा युक्त हुने हुनाले यो भोक्ता भाव आत्माको असली स्वरूप होडइन। 
उपनिषदमा पनि आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहूर्मनीषिणः कटोपनिषद् १।३४ अर्थात् आत्मा, 
इन्द्रिय र मन मिलेर भोक्ता बन्दछ भनी यही कुराको पुष्टि गरिएको छ । यसरी शब्द, स्पर्श आदि 
विषयहरूले युक्त यो सम्पूर्ण जगत् आत्माको भोग्य हो भने आत्मा पनि इन्द्रिय, अन्तःकरण आदि 
उपाधिको माध्यमले त्यसको भोक्ता हो। भोक्ता चेतन तत्व नभए भोग्य जगत्को के प्रयोजन ? 
जगतूमा अनेक थरी वस्तु रहनुको केही अर्थ रहैदेन र ती वस्तु भए पनि नभए सरह ने हृन्छन्, 
जबसम्म भोक्ता आत्माले तिनलाई विषय गर्दैन। यसरी भोक्ता आत्माको भोगद्रारा नै विषयहरूको 
सत्ता सिद्ध हुन्छ । यसै लाई जैमिनि मूनिले शेषः परार्थत्वात् मीमांसासूत्र ३१।२ अर्थात् आत्माको 
भोगका लागि हुने भएकाले जगत् आत्माको शेष हो भने आत्मा शेषी हो भन्नुभएको छ । यसरी 
भोग्य जगत् भोक्तामा अडएको छ भने ऊ स्वयं चाहं कहाँ अडिएको छ ? यसको उत्तर हो, 
अक्षर परमात्मामा नै भोक्त॒त्वभाव कल्पित भएकाले यो त्यहीं अडिएको छ। वास्तवमा भोग्य 
पदार्थं अनि भोक्ता आत्माको रूपमा पनि देखिने एडटे परमतत्त्व भएकाले ती दुबे त्यही परम 
सत्तामा अडिएका छन्। यसैलाई श्लोकमा उभयं अर्थात् ती दुबेलाई अक्षरे अर्थात् अक्षर परब्रह्ममा 
आभातं अर्थात् कल्पित भएको जगत् भनी उपदेश दिइएको छ । 

यहाँ गोपिनीहरूलाई अध्यात्मशिक्षा अर्थात् शरीरभित्र रहने साक्षी चेतनतत्वको विषयमा 
ज्ञान दिएर भगवान्ले शास्त्रहरूको प्रतिज्ञालाई पनि सत्य बनाउनुभएको छ। भगवद्गीतामा 
भगवानूले ददामि बुद्धियोगं तम् १०१० अर्थात् प्रीतिपूर्वकं आफ्नो भजन गर्ने र सर्धं आप्नो 
चिन्तनमा नै समय बिताउने अनन्य भक्तहरूलाई ज्ञानप्रदान गर्वं भनी बताउनुभएको छ । सामान्य 
व्यवहारमा पनि आफ्नो गोप्य रहस्य या भित्री स्वरूप आपफ्ना अन्तरङ्ग मानिसहरूसंग मात्र प्रकट 
गरिन्छ । भगवान्का भक्तहरू ने उहाँका सबैभन्दा बदी अन्तरङ्ग हन्। त्यसैले तिनीहरूलाई 
भगवानूको यथार्थ स्वरूपको ज्ञान नहूने कुरे भएन। यद्यपि यी गोपिनीहरू श्रुतिरूपा धिए र 
भगवत्तत्वलाई पूरा जान्दथे। त्यसैले त्यस्ता ज्ञानीहरूलाई उपदेशको आवश्यकता धिएन, तर 
मर्यादा स्थापनाका लागि भगवान्ले यसो गर्जुभएको हो । गोपिनीहरू परम ज्ञानवती भए तापनि 
तिनीहरू अत्यधिक प्रमका कारणले श्रीकृष्णको ईश्वरत्वलाई ने भुल्ने गरी गाढभावमा पुग्थे । त्यस 
वेला उनीहरूले श्रीकृष्णप्रति प्रकट गरेका भावहरू टेर्दा सामान्य मानिसलाई त्यसमा अज्ञानी 
मानिसले गर्ने आसक्तिको शङड़ा हुन सक्दछ । यहाँ गोपिनीहरूलाई तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशाः 
भनिएको छ। यसको अर्थ निरन्तर रूपमा परमात्मचिन्तन ग्नलि गोपिनीहरूको जीवकोश अर्थात् 
लिङ्गशरीर ध्वस्त भएको थियो भने हुन्छ । तं अध्यगन् यो शब्दको अर्थ श्रीकृष्णलाई पाए भन्ने 
हुन्छ । ज्ञानी गोपिनीहरूले अखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् अर्थात् सम्पूर्णं प्राणीरूका अन्तर्यामी भन्ने त 
पहिल्यै जानिरहेके थिए। त्यसैले यसको अर्थ श्रीकृष्णको उपदेशपचछि यी गोपिनीहरूको 


रालालन्द्री टीका 


८४९५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८२ 


शरीरबन्धन तत्काल निवृत्त भयो र पहिल्यै ज्ञानद्वारा लिङ्गशरीर नष्ट भटद्सकेका उनीहरू स्थूल 
शरीरलाई पनि छडी तत्काल श्रीकृष्णमय भए भने हुन्छ । कसैको मतमा भने गोपिनीहरू 
भगवान्को नित्य लीलासहचरी हन् र तिनीहरूलाई आपूसमान केवल मायाशक्तिको भरमा मात्र 
उत्पन्न गरेकाले तिनीहरूमा लिङ्गशरीरको सम्भावना कैन । यसरी विचार गर्दा जीवकोश शब्दको 
अर्थ गोपिनीहरूको जीवनलाई गम्लङ्ग ढाक्ने विरहभाव भन्ने हृन्छ। आफ्नै रूपमा परमात्मालाई 
नुफेपलि कृष्णविरह कसरी सम्भव हुन्थ्यो र ? त्यसैले तिनले विरह फाले र श्रीकृष्णलाई सदाका 
लागि पाए। गोपिनीहरूको समूहमा साधना आदिको बलले माथिल्लो अवस्थामा पुगेकाले 
तत्त्वज्ञान नभटदसकेका कोही गोपिनी पनि धथिए भनेर मानने हो भने यो उपदेशपचछि उनीहरूमा ज्ञान 
उत्पनन भएको र त्यसद्वारा अज्ञान नष्ट भई उनीहरूको जीवकोश अर्थात् लिङ्ग शरीर पनि तत्काल 
ध्वस्त भएको मान्न सकिन्छ । यो मतमा भने तं अध्यगन् यो शब्दको अर्थं उनीहरूले अन्तर्यामी 
आत्माकै रूपमा श्रीकृष्णलाई बुरे भने हुन्छ । 


आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं 
   ९   विचिन्त्यमगाधबोधे कनेर 
योगेरवरेहेदि विचिन्त्यमगाधबोधेः। 
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं 


गेहञ्जुषामपि मनस्युदियात् सदा नः ॥ ४९॥ 


पदार्थ योगेश्वरैः  योगेश्वरहरूले पनि पदारविन्दं  हजुरको 

ते च  तिनीहरूले हृदि  हदयभित्र चरणकमल 

आहुः  भने विचिन्त्यं  चिन्तन गर्न योग्य गिहञ्जुषां  घर्यवहारमै रेका 
नलिननाभ  नाभिमा कमल संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं  नः  हाम्रो 


धारण गर्ने हे भगवान् 
अगाधबोधेः  अगाध ज्यादै 
धरे ज्ञान भएका 


संसाररूपी कुवामा 
खसेकाहरूको उद्धार गर्ने एक 
मात्र साधन भएको 


मनसि अपि  मनमा पनि 
सदा  निरन्तर 





उदियात्  उदादरहोस् 


ताक्यार्थ गोपिनीहरूले भने हे कमलनाभ भगवान् ! हजुरको चरण अगाध ज्ञान भएका 
योगेश्वरहरूले पनि आफ्नो हृदयभित्र चिन्तन गर्न योग्य छ । त्यसै गरी यही नै संसाररूपी कुवामा 
खसेकाहरूलाई उद्धार गर्ने एक मात्र साधन हो । हामीहरू घरव्यवहारमै फसेका छँ, तर पनि हाम्रो 


मनमा हजुरको चरणकमल निरन्तर उदादरहोस् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 


वृष्णिगोपसङ्गमो नाम दयरीतितमोऽध्यायः ॥ ८२॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९५५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
अथ ज्रयस्ीतितमो न ध्याय 
अथ ऽध्यायः 
भगवान्का पटरानीहरूको द्रौपदीसंगको संवाद 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

तथानुगृद्य भगवान् गोपीनां स गुरुगतिः। 

युधिष्ठिरमथापृच्छत् सर्वांङच सुहदोऽव्ययम् ॥ १॥ 
पदार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले सवान्  सबै 
गोपीनां  गोपिनीहरूका तथा  त्यसप्रकार सुहृदः च  अरू 
गुरुः  गुरु र अनुगृह्य  अनुग्रह गरी आफन्तहरूलाई पनि 


गतिः  एक मात्र प्राप्तव्य 
सःती 


अथ  यसपचि 
युधिष्ठिरं  युधिष्ठिरलाई 


अन्ययं  कुशलमङ्गल 
अपृच्छत्  सोध्नुभयो 





ताक्यार्थ गोपिनीहरूका गुरु र एक मात्र प्राप्तव्य भएका भगवानूले पहिला गोपिनीहरूलाई 
अनुग्रह गर्नुभयो र यसपच्छि उहाँले युधिष्ठिर एवं अरू बान्धवहरूसंग कुशलमङ्गल सोध्नुभयो । 


त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः। 
परतयूचुहष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः॥ २॥ 





पदार्थ नष्ट भएका र सुसत्कृताः  सत्कार गरिएका 
एवं  यसप्रकार लोकनाथेन  जगन्नाथ हृष्टमनसः  प्रसन्न मन भएका 
तत्पादेक्षाहतांहसः  उहांको भगवानूदरारा ते  तिनीहरूले 

चरणकमलको दर्शन गनलि पाप परिपृष्टः  सोधिएका प्रत्यूचुः  भने 


ताक्यार्थ ती राजाहरूको सम्पूर्ण पाप भगवान्को चरणकमलको दर्शन गर्नलि नै नष्ट 
भदसकेको थियो । जगन्नाथ भगवान्ले यस प्रकार कुशलमङ्गल सोधी सत्कार गरेपछि अर प्रसन्न 


भएका उनीहरूले यसो भने । 


कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित्। 


  भ ९ न, ५ 

पपबान्त य कणपुटस्ल 
पदढार्थ जन्ममत्युको कारण भएको 
प्रभु  हे प्रभु अज्ञानरूपी विस्मृतिलाई नष्ट 
ये  जो व्यक्ति गर्त 


देदकृदस्मृतिच्छिदं  बारम्बार 


महन्मनस्तः  महापुरुषहरूको 





प्रभो देहम्भृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥ ३॥ 


मनभित्रबाट 

क्वचित्  कहिलेकाहीं 
मुखनिःसृतं  मुखको माध्यमले 
निस्कने 


रामालन्द्री टीका 


५४९५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
त्वच्चरणाम्बुजासवं  हजुरको   तृप्त हने गरी प्राणीहरूको 
चरणकमलको रस पिबन्ति  पिंछन् अशिवं  अकल्याण 


 न ५ 
कणपुटेः  कानरूपी दुनाद्रारा दहम्भृतां  त्यस्ता देहधारी कुतः  कसरी हुन सक्छ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! अज्ञानरूपी विस्मृति नै अनन्त जन्ममृत्युको कारण हो र यसलाई हजुरको 
चरणकमलको रसले नष्ट गर्न सक्दछ। महापुरुषहरूको मनमा गुप्त रहने यो रस कहिलेकाहीं 
मुखको माध्यमले बाहिर निस्कन्छ, जो व्यक्तिले कानरूपी दुनाद्रारा तप्त हने गरी यस रसलाई 
पिरंछन्, त्यस्ता व्यक्तिको अकल्याण कसरी हून सक्दछ र ? 


हित्वात्मधामविधुतात्मकृतन्यवस्थ 
मानन्द्सम्प्ठवमखण्डमकुण्ठवबोधम् । 
कारोपसुष्टनिगमावन आत्तयोग 
मायाकृतिं परमहंसगतिं नताः स्म ॥ ४॥ 


पदार्थ हित्वा  त्याग गरेर आनन्दसम्प्ठवं  परमानन्दमय 
आत्मधामविघुतात्मकृतत्र्यवस्थं काटोपसुष्टनिगमावने  अखण्डं  अखण्ड 

आपनो स्वरूपको प्रकाशले कालद्रारा नष्ट भएका वेदको अकुण्ठबोधं  नित्यज्ञानस्वरूप 
आफैमा कल्पित भएका जाग्रत्, । गर्न परमहंसगतिं  श्रेष्ठ ज्ञानीहरूका 
स्वप्न, सुषुप्ति यी तीन आत्तयोगमायाकृतिं  मायाद्रारा एक मात्र गति हजुरलाई 
अवस्थालाई शरीर धारण गर्नुहुने नताः स्म  नमस्कार गर्दछछछँ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! आफ्नो स्वरूपको प्रकाशले आफैमा कल्पित भएका जाग्रत्, स्वप्न, 
सुषुप्ति यी तीन अवस्थालाई ध्वस्त गर्नृहुने, कालद्रारा नष्ट भएका वेदलाई रक्ना गर्न मायाद्रारा 
शरीर धारण गर्नृहुने, केवल परमानन्दमय, अखण्ड, नित्यज्ञानस्वरूप र श्रेष्ठ ज्ञानीहरूका पनि एक 
मात्र गति हुनुभएका हजुरलाई हामी नमस्कार गर्दछीँ । 


ऋषिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इत्युत्तमःङ्टोकरिखामणिं जने 
ष्वभिष्टुवत्स्वन्धककोरवस्त्रियः। 

समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं 
स्त्रिखोकगीताः शुणु वणंयामि ते ॥ ५॥ 


पढार्थ जनेषु  मानिसहरूले कीर्तिं भएकाहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ 
इति  यसप्रकार उत्तमःरखोकरिखामणिं  पवित्र भगवान्लाई 


रामालन्द्री टीका 


८९५७ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अभिष्टुवत्सु  स्तुति गरिरहंदा वत्रिखोकमीताः  तीनै लोकमा 
अन्धककोरवस्त्रियः  अन्धक र गाइएका 


कुरुवंशका स्त्रीहरूले 
समेत्य  जम्मा भई 
मिथः  परस्परमा 


गोविन्द्कथाः  गोविन्दका 
चरित्रहरू 
अगणन्  वर्णन गरे 





अध्याय ८ 
ते  तपार्ईलाई 
वणंयामि  म बताह 
शृणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ यसप्रकार सबै मानिसहरूले पवित्रकीर्तिं भएका महापुरुषहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ भगवान्को 
स्तुति गरिरर्हदा अन्धक र कुरुवंशका स्त्रीहरूले पनि जम्मा भई परस्परमा तीन लोकमा प्रसिद्ध 
गोविन्द भगवान्का पावन चरित्रहरूको वर्णन गरे। म तपाईलाई बताह, सुन्नुहोस् । 


द्रोपदयुवाच प्रौपदीले भनिन् 
र, ९   न जाम्बवति    
ह वदम्यच्युता भद्र ह जाम्बवात केशर । 


भ     
 सत्यभाम कारखन्द् शर्न्य 


   


राहाण कक््मण ॥ ६ ॥ 


हे कृष्णपत्न्य एतन्नो बरूत वो भगवान् स्वयम् । 
उपयेमे यथा टोकमनुकुवंन् स्वमायया ॥ ७॥ 


पदार्थ 

हे वेदभिं  हे रुक्मिणी 

भद्रे हे भद्रा 

हे जाम्बवति  हे जाम्बवती 
कोदाठे  हे सत्या 

हे सत्यभामे  हे सत्यभामा 
कालिन्दि  हे कालिन्दी 
दोव्ये  हे शैव्या 


।  हि रोहिणी 

लक्ष्मणे  हे लक्ष्मणा 
कृष्णपत्न्यः  हे 
कृष्णपत्नीहरू 

स्वमायया  आफ्नो मायाद्रारा 
लोकं  सांसारिक रीतिलाई 
अनुकुव॑न्  अनुकरण गर्दै 
भगवान्  भगवान् 





अच्युतः  श्रीकृष्णले 
स्वयं  आले 
यथा  जसरी 


वः  तपाईहरूलाई 
उपयेमे  विवाह गर्नुभयो 
एतत्  यो 

नः  हामीलाई 

ब्रूत  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे रुक्मिणी ! हे भद्रा! हे जाम्बवती! हि सत्या! हे सत्यभामा ! हे कालिन्दी ! हे 
शेव्या ! हे रोहिणी ! हि लक्ष्मणा ! हे कृष्णपत्नीहरू ! आफ्नो मायाद्रारा संसारको रीतिलाई 
अनुकरण गर्दै भगवान् श्रीकृष्णले तपा्ईहरूलाई कसरी विवाह गर्नुभयो, त्यो कुरा हामीलाई 


बताउनुहोस् । 


रुक्मिण्युवाच रुविमिणीले भनिन् 
चेद्याय मा्यितुमुद्यतकामुकेषु 
राजस्वजेयभरदोखरिताङ्भरिरेणुः। 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात् 
तच्छरीनिकेतचरणोऽस्तु ममाचनाय ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

० 

चेयाय  शिशुपालका लागि 

मा  मलाई 

अपयितुम्  अर्पण गर्न 

उद्यतकामुकेषु  धनु उठाई 

बसेका 

राजसु  राजाहरूको बिचमा 
अजेयभटरोखरिताङ्घ्रिरेणु ० . 

्धिरेणुः  


अजेय वीरहरूका शिरमाथि 
जसका चरणको धुलो शोभित 
हन्छन् त्यस्ता भगवान्ले 
अजावियुथात्  भेडाको 
बथानबाट 

मृगेन्द्रः  सिंहले 

भागं इव  आफ्नो भागलाई 
हरण गरे यै 





४९८ 


अध्याय ८३ 


निन्ये  लैजानुभयो 
तच्छीनिकेतचरणः  लक्ष्मीको 
निवास भएको त्यस्तो 
भगवान्को चरण 

मम  मेरो 

अच॑नाय  सेवा गर्नका लागि 
अस्तु  होस् 


ताक्यार्थ शिशुपालसंग मेरो विवाह गर्न तयारी भडद्रहेको थियो । अनेक राजाहरू धनु उठाई 
सेका थिए। जसको चरणको धुलो अजेय वीरहरूका मस्तकमाथि पनि सुशोभित हुन्छ त्यस्ता 
भगवानूले ती राजाहरूको बिचबाट मलाई त्यसै गरी हरण गरेर लैजानुभयो जसरी भेडाको 
बथानबाट सिंहले आफ्नो भाग ग्रहण गर्द । त्यस्ता भगवान्को चरणलाई मैले सर्धं सेवा गरिरहन 


पाऊ। 


सत्यभामोवाच सत्यभामाले भनिन् 

यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन 
रिप्ताभिशापमपमाष्टमुपाजहार । 

जित्वक्षंराजमथ रत्नमदात् स तेन 
भीतः पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

यः  जसले 
सनाभिवधतप्तहृदा  सहोदर 
भाद प्रसेन मनलि दुःखी हृदय 
भएका 

मे  मेरा 

ततेन  पिता सत्राजित्द्रारा 
किप्तामिशापं  लगाइएको 
आरोपलाई 


अपमाष्टुम्  हटाडन 
ऋक्षराजं  ऋक्षराज 
जाम्बवानूलाई 

जित्वा  जितेर 

रत्नं  स्यमन्तक मणि 
उपाजहार  ल्याउनुभयो र 
अदात्  मेरे पितालाई 
दिनुभयो 

अथ  त्यसपछि 





तेन  यसबाट 

भीतः  उराएका 

सःती 

पिता  मेरा पिताले 

दत्ताम् अपि  अरू कसैलाई 
दिने प्रतिज्ञा गरिएकी भए पनि 
मां  मलाई 

प्रभवे  प्रभु श्रीकृष्णकरै लागि 
आदिशत  अर्पण गर्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


८९५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 


ताक्यार्थ आपफ्ना सहोदर भाद प्रसेन मनलि दुःखी भएका मेरा पिता सत्राजितूले भगवान्लाई ने 
मणि चोरेको आरोप लगाउनुभयो । त्यसलाई हटाउन भगवान्ले जाम्बवानूलाई जिती त्यो मणि 
ल्याउनुभयो र मेरे पितालाई दिनुभयो। यसबाट उराउनुभएका मेरा पिताले अरू कसैलाई दिने 
प्रतिज्ञा गरिएकी भए पनि मलाई श्रीकृष्णकै लागि अर्पण गर्नुभयो । 


जाम्बवत्युवाच जाम्बवतीले भनिन् 
प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदेवं 

सीतापतिं त्रिणवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् । 
ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदहंणं मां 

पादो प्रगृह्य मणिनाहमसुष्य दासी ॥ १० ॥ 


पदार्थ प्राज्ञाय  नचिन्नाले प्रगृह्य  समातेर 
देहकृत्  मेरो शरीरका अमुना  यी भगवान् मणिना  मणिको साथमा 
जन्मदाता पिताले श्री कृष्णसंग मां  मलाई समेत 


निजनाथदेवं  आप्ना एक मात्र त्रिणवहानि  सत्ताईस दिनसम्म 


अहंणं  उपहार 





इष्टदेव अयुघ्यत्  युद्ध गर्नुभयो उपाहरत्  चढाउनुभयो 
सीतापतिं  सीतापति परीक्षितः  परीक्षा पूरा भएपचछ्छि अहं  त्यस्ती म 
श्रीरामस्वरूप ज्ञात्वा  भगवान् भन्ने जानैर अमुष्य  उहांकी 

अमुं  यी श्रीकृष्णलाई पादौ  दुबै चरणलाई दासी  सेविका हँ 


ताक्यार्थ मेरा पिताले आपफ्ना एक मात्र इष्टदेव श्रीरामस्वरूप श्रीकृष्णलाई नचिन्नाले उहाँसंग 
सत्ताईस दिनसम्म युद्ध गर्नुभयो । त्यो परीक्षा पूरा भडसकेपछि उहाँले बल्ल भगवान्लाई चिन्नुभयो 
र श्रीकृष्णका दुबे चरण समाती मणिको साथमा मलाई समेत उपहारको रूपमा चढाउनुभयो । 
त्यस्ती म उने भगवान्की सेविका हं । 


कालिन्द्युवाच कालिन्दीले भनिन् 
तपर्चरन्तीमाज्ञाय स्वपाद्स्पशंनाशया । 
सख्योपेत्याय्रहीत् पाणिं योऽहं तदुगृहमाजंनी ॥ १९॥ 


अग्रहीत्  स्वीकार गर्नुभयो 
अहं  म 

तद्गृहमाजंनी  त्यस्ता 
भगवान्को घर बढार्ने सेविका हँ 


पढार्थ आज्ञाय  जानेर 
स्वपाद्स्परांनाशया  भगवान्को यः  जसले 

चरणस्पर्श गर्ने इच्छाले सख्या  साथी अर्जुनसंग 
तपः  तपस्या उपेत्य  आई 
चरन्तीम्  गरिरहेकी मलाई पाणिं  हात 





रामालन्द्री टीका 


४९६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
ताक्यार्थ म भगवान् श्रीकृष्णकै चरणस्पर्श गर्ने इच्छाले तपस्या गरिरहेकी धथिँ। मेरो 


भावनालाई बुरेर उहाँ आपफ्ना साथी अर्जुन सहित मेरो नजिक आउनुभयो र उहाँले मेरो हात 
स्वीकार गर्नुभयो । त्यस्ती म भगवान्को घर बढार्ने सेविका हँ । 


मित्रविन्दोवाच मित्रविन्दाले भनिन् 
यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान् 
निन्ये इवयूथगमिवात्मबलिं द्िपारिः। 
भ्रातृंश्च मेऽपकुरुतः स्वपुरं ियोक 
स्तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्रयवनेजनत्वम् ॥ १२॥ 





पदार्थ विजित्य  जिती स्वपुरं  आफ्नो द्रारिकापुरी 
यः जो द्विपारिः  सिंहले निन्ये  लैजानुभयो 
स्वयंवरे  स्वयंवरमा रवयुथगं  कुकुरको बथानको मे  मेरो लागि 

उपेत्य  पुगी बिचमा रेको अनुभवं  जन्मौँ जन्म 
भूपान्  राजाहरूलाई र आत्मबलिं इव  आफ्नो तस्य  उक 

अपकुरुतः  बाण प्रहार भागलाई यँ अट्घ्रयवनेजनत्वं  चरण 
गरिरहेका मां  मलाई पखाल्ने सेवा 

मे  मेरा श्रियोकः  लक्ष्मीको निवास अस्तु  प्राप्त भद्रहोस् 
भ्रातृन् च  भाइहरूलाई समेत भएको 


ताक्यार्थ मेरो स्वयंवर भद्रहेको ठाँमा अकस्मात् भगवान् पुग्नुभयो र उहँले त्यहाँका सबै 
राजाहरूलाई अनि बाण प्रहार गरिरहेका मेरा भाइहरूलाई पनि जिती मलाई त्यसै गरी हरण 
गर्नुभयो जसरी कुकुरको बथानबिचमा रहेको आफ्नो भागलाई सिंहले हरण गर्वछछ । उहांले मलाई 
लक्ष्मीको निवास भएको आफ्नो दवारिकापुरीमा लैजानुभयो । मलाई जन्मौँ जन्मसम्म पनि त्यस्ता 
भगवानूको चरण पखाल्ने सौभाग्य प्राप्त भद्रहोस् । 


सत्योवाच सत्याले भनिन् 
४९ ४.१ तिबटवीयंसुती ४७ 
सप्तोक्षणोऽ क्ष्णराद्खान् 
पित्रा कृतान् क्षितिपवीयपरीक्षणाय । 
तान् वीरदुमंदहनस्तरसा निगृह्य 
क्रीडन् बबन्ध ह यथा रिरावोऽजतोकान् ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९६९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
पदार्थ भएका ह  नै 

पित्रा  मेरा पिताद्रारा वीरदुमंदहनः  वीरहरूको बबन्ध  बध्नुभयो 
क्षितिपवीयंपरीक्षणाय  अभिमानलाई नष्ट गरिदिने यथा  जसरी 

राजाहरूको पराक्रमलाई परीक्षा तान्  ती शिशवः  बच्चाहरू 


गर्न सप्तोक्षणः  सात सांदिहरूलाई अजतोकान्  साना 
कृतान्  तयार गरिएका तरसा  वेगपूर्वक पाठीहरूलाई बांँच्छन् 
अतिबटवीयंसुतीकष्णशद्वान्  निगृह्य  नियन्त्रित गरी 





ज्यादै बलिया र तिखा सिड कीडन्  ख्यालख्यालमा 


ताक्यार्थ मेरा पिताले राजाहरूको पराक्रमलाई परीक्षा गर्न ज्यादै बलिया र तिखा सिङ भएका 
सात ओटा सांँढेहरू तयार गरेर राख्नुभएको थियो । इला वीरहरूका अभिमान नष्ट गरिदिने ती 
साते ओटा साँढेलाई भगवानूले वेगपूर्वक एकसाथ नियन्त्रणमा लिनुभयो र ख्यालख्यालमा 
तिनलाई त्यसै गरी बांधिदिनुभयो जसरी बच्चाहरूले साना पाठीहरूलाई बाँधिदिन्छन् । 

य इत्थं वीयंशुल्कां मां दासीमिश्चतुरद्गिणीम् । 


   


पथि निजित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ ४ ॥ 





पदार्थ पथि  बाटोमा विघ्न गर्न सेनाका साथ द्रारिकापुरी 
यः  जसले आउने निन्ये  लैजानुभयो 

इत्थं  यसप्रकार राजन्यान्  राजाहरूलाई समेत मे  मलाई 

वीयंशुल्कां  पराक्रम नै मोल निर्जित्य  जिती तदुदास्यं  त्यस्ता भगवानूको 
भएकी दासीभिः  अनेक दासीहरू र सेवा 

मां  मलाई चतुरङ्गिणीम्  चतुरङ्गिणी अस्तु  प्राप्त भद्रहोस् 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्णले पराक्रम ने मोल भएकी मलाई जित्नुभयो र बाटोमा 
विघ्न गर्न आउने अरू राजाहरूलाई समेत परास्त गरिदिनुभयो। यसपछि उहांले अनेक दासी र 
चतुरङ्गिणी सेनाका साथ मलाई द्रारिकापुरी लिएर जानुभयो । त्यस्ता भगवान्को सेवा मलाई सरैं 
प्राप्त भड्रहोस् । 


भद्रोवाच भद्राले भनिन् 
पिता मे मातुरेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । 
कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षोहिण्या सखीजनैः ॥ १५॥ 


पदार्थ पिता  पिताले तचत्तं  उनै भगवान्मा 
कृष्णे  हे द्रौपदी स्वयं  आफैं सानैदेखि मन लागेकी मलाई 
मे  मेरा आहूय  बोलाई अक्षोहिण्या  अक्षौहिणी सेना र 


रामालन्द्री टीका 


८९६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 


सखीजनैः  सखीहरूसंगे कृष्णाय  कृष्णलाई 
मातुखेयाय  मामाका छोरा दत्तवान्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ हे द्रौपदी ! श्रीकृष्ण मेरा मामाका छोरा हुनुहुन्थ्यो र उहाँमा मेरो मन सानैदेखि 
लागेको थियो। त्यसैले मेरा पिताले आफैं श्रीकृष्णलाई बोलाई अक्षौहिणी सेना र अनेकं 
सखीहरूसंग मलाई दिनुभयो । 


अस्य मे पादसंस्प्ों भवेज्जन्मनि जन्मनि । 
कमभिभ्राम्यमाणाया येन तच्छरेय आत्मनः ॥ ९६ ॥ 





पढार्थ जन्मनि जन्मनि  जन्मौँ येन  जसद्रारा 

कमभिः  कर्महरूको कारण जन्मसम्म आत्मनः  आफ्नो जीवको 
श्राम्यमाणायाः  संसारमा अस्य  उहांको तत्  त्यो वास्तविक 
घुमिरहेकी पादसंस्पशंः  चरणस्पर्श श्रेयः  कल्याण हुन्छ 

मे  मेरो भवेत्  प्राप्त होस् 


ताक्यार्थ कर्महरूका कारण संसारचक्रमा बारम्बार धुमिरहे तापनि हरेक जन्मपिच्छे मलाई 
भगवानूकै चरणस्पर्श प्राप्त होस्, जसको चरणसेवाबाट जीवको वास्तविक कल्याण हुन्छ । 


लक्ष्मणोवाच लक्ष्मणाले भनिन् 
ममापि राज्ञयच्युतजन्मकमं श्रुत्वा मुहुनांरदगी तमास ह । 
चित्तं मुकुन्दे किल पदूमहस्तया वृतः सुसम्मृर्य विहाय लोकपान् ॥ १७ ॥ 


पार्थ पदुमहस्तया  कमल हातमा ह  निश्चय नै यस्तो विचार 


राज्ञि  हे रानी द्रौपदी लिएकी लक्ष्मीद्रारा 
नारदगीतं  नारदद्रारा गादएको सुसम्मृश्य  अत्यन्त विचार 


अच्युतजन्मकमं  भगवान्को गरी 

जन्म र चरित्रलाई लोकपान्  लोकपालहरूलाई 
मुहुः  बारम्बार विहाय  छाडी 

श्रुत्वा  सुनेर वृतः  भगवान् ने वरण 
किल  त्यसै गरी गरिनुभयो 





गरेर 

मम अपि  मेरो पनि 
चित्तं  मन 

मुकुन्दे  मुकुन्दमा 
आस  लाग्यो 


वाक्यार्थ हे रानी द्रौपदी ! देवर्षिं नारदद्रारा गाइएको भगवान्को जन्म र चरित्र सम्बन्धी कथा 
बारम्बार सुनेर अनि लक्ष्मीजीले अत्यन्त विचार गरी अरू सारा लोकपालहरूलाई छाडी 
भगवानूलाई ने रोजिन् भन्ने यस्तो विचार गरेर पनि मेरो मन मुकुन्दमा नै लाग्यो । 


रामालन्द्री टीका 


८९६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सलः। 
वृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत् ॥ १८ ॥ 

पढार्थ बृहत्सेनः इति  बृहत्येन यो तत्र  यस विषयमा 

साध्वि  हे पतिव्रता द्रौपदी नामले उपायम्  उपाय 

मम  मेरो ख्यातः  प्रसिद्ध अचीकरत्  रच्नुभयो 

मतं  भावनालाई दुहितवत्सलः  पुत्रीवत्सल 

ज्ञात्वा  बुफेर पिता  पिताले 





ताक्यार्थ हे द्रौपदी ! मलाई अत्यन्त प्रम गर्नृहुने बृहत्सेन नामले प्रसिद्ध मेरा पिताले मेरो 
भावनालाई बुणेर यस विषयमा एडटा उपाय रच्नुभयो । 


यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्यः पार्थेप्सया कृतः। 
अयं तु बहिराच्छन्नो दुश्यते स जठे परम् ॥ १९॥ 





पदार्थ मत्स्यः  भेदन गरिने माछोको आच्छन्नः  ढाकिएको थियो 
राज्ञि  हे रानी द्रौपदी आकृति परं  तर 

यथा  जसरी कृतः  बनादराखिएको थियो अयं  यो चाहं 

स्वयंवरे  तिम्रो स्वयंवरमा सःतु त्यो माछो जठे  कलशको जलमा मात्र 
पार्थेप्सया  अर्जुनको चाहनाले बहिः  बाहिराट मात्र दुश्यते  देखिन्थ्यो 


ताक्यार्थ हे द्रौपदी ! जसरी तिम्रो स्वयंवरमा तिम्रा पिताले अर्जुनको चाहनाले मत्स्यभेदनको 
आयोजना गर्बुभएको थियो, त्यसै गरी मेरा पिताले मत्स्यभेदनको आयोजना गर्नुभएको धियो । 
तिम्रो स्वयंवरमा राखिएको मादो केवल बाहिरबाट मात्र ढाकिएको धियो खम्बामा आंँखा 
अडयाई हर्दा बिचबाट अलि अलि देखिन्थ्यो तर मेरो स्वयंवरमा राखिएको माखछछोको त केवल 
तल राखिएको कलशको जलमा मात्र छया देखन सकिन्थ्यो । 


्रुत्वेतत् सवतो भूपा आययु्मत्पितुः पुरम्। 
स्वस्त्ररस्तरतत्त्वज्ञाः सोपाध्यायाः सहस्राः ॥ २०॥ 


पढार्थ अस्त्र शस्त्रको रहस्यलाई जानने सवंतः  चारैतर्फबाट 
एतत्  यस्तो सोपाध्यायाः  गुरुहरूसहित मत्पितुः  मेरा पिताको 
श्रुत्वा  सुनेर सहस्रशः  हजारौँ पुरं  शहरमा 
स्वांस्वशस्चतत््वज्ञाः  सवै भूपाः  राजाहरू आययुः  आए 





ताक्यार्थ यस्तो सुनैर सबै अस्त्र शस्त्रको रहस्य जाने हजारौँ राजाहरू आपफ्ना गुरुहरूले सहित 


भई चारैतिरबाट मेरा पिताको शहरमा आड्पुगे । 


रालालन्द्री टीका 


८९६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
  द यथावीर्यं यथावय 
पत्रा स्म्पजताः सव यथावीयं यथावयः। 
आददुः सशरं चापं वेदं पषदि मद्धियः ॥ २९॥ 

पदार्थ सम्पूजिताः  सत्कार गरिएका वद्धं  लक्ष्यवेधन गर्न 


यथावीयं  पराक्रम अनुसार र॒मद्धियः  ममा मन लगाएका 


यथावयः  उमेर अनुसार 
पित्रा  मेरा पिताद्रारा 


स्वे  सब राजाहरूले 
पषदि  स्वयंवरसभामा 


सशरं  बाणले सहित भएको 
चापं  धनु 





आददुः  हातमा लिए 


वाक्यार्थ मेरा पिताले सबै राजाहरूलाई उनीहरूको पराक्रम र उमेर अनुसार स्वागतसत्कार 
गर्नुभयो । स्वयंवरसभामा मलाई लैजान चाहने ती सबै राजाहरूले लक्ष्यवेधनका लागि बाणले 
सहित भएको धनु हातमा लिए । 


आदाय व्यसृजन् केचित् सज्यं कतुंमनीरवराः। 
आकोटि ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुनाहताः ॥ २२॥ 


पढार्थ व्यसृजन्  छोडिदिए आकोटि  अर्को टृप्पोसम्म 
सज्यं कतुम्  तांदो चढाउन अमुना  यसद्रारा तांँदो ज्यां  डोरीलाई 
अनीश्वराः  असमर्थ भएका उचिट्िएर समुत्कृष्य  खिचेर मात्र 


केचित्  कुनै राजाहरूले 
आदाय  धनुलाई लिएर 


आहताः  प्रताडित भएका 
अ 
एके  कुनै राजाहरूले 


पेतुः  ढले 





ताक्यार्थ कुनै राजाहरूले त्यस धनुमा तांँदो चटढाउनै सकेनन्, त्यसैले उनीहरूले धनुलाई 
लिनेवित्तिकै छोडिदिए । कुनै राजाहरूले चाहं धनुको एक छेडदेखि अर्को छेउसम्म डोरी खिचे। 
तर डोरी खिच्दाखिच्यै ताँदो उचिद्टिएर लाग्नाले उनीहरू त्यहीं ढले । 


सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपाः। 
भीमो दु्धनः कणो नाविन्दंस्तदवस्थितिम् ॥ २३॥ 


पदार्थ भीमः  भीम पनि 

अपरे  अरू दुर्योधनः  दुर्योधन तदवस्थितिं  माछो भएको 
मागघाम्बष्ठचेदिपाः  मगधराज कणः  कर्ण लउलाई 

जरासन्ध, अम्बष्ठनरेश र वीराः  यस्ता वीरहरूले न अविन्दन्  थाहा पाउने 
शिशुपाल सज्यं कृत्वा  ताँदो चढाएर सकेनन् 





ताक्यार्थ अरू मगधराज जरासन्ध, अम्बष्ठनरेश, शिशुपाल, भीम, दुर्योधन, कर्ण जस्ता 
वीरहरूले चाहं ताँदो त चदढाए तर माछ्छो कहाँ रहेको छ भन्ने थाहा पाडनै सकेनन्। 


रामालन्द्री टीका 


८९६५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 


मत्स्याभासं जठे वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम्। 
पार्थां यत्तोऽसृजद् बाणं नाच्छिनत् पस्पशे परम् ॥ २४॥ 


पदार्थ अवस्थितिलाई परं  तर त्यसले 

 
जरे  कलशको जलमा ज्ञात्वा  जानेर न अच्छिनत्  चिनाउन सकेन 
मत्स्याभासं  माछोको यत्तः  एकाग्र भएका माछछोलाई खार्न सकेन 
छायालाई पाथः  अर्जुनले पस्पृदो  छोयो मात्रै 
वीक्ष्य  देखेर बाणं  बाण 
तद्वस्थितिम् च  त्यसको असृजत्  छोडे 





वाक्यार्थ कलशको जलमा माछछछोको छायालाई देखेर अर्जुनले त्यो माछ रहेको स्थानलाई पत्ता 
लगाए र एकाग्र भई उनले बाण पनि छोडे। उनको बाणले माछछोलाई छोयो तर ार्न सकेन। 


राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । 

भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ रीख्या ॥ २५॥ 

तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जठे । 

छिन्त्वेषुणापातयत् तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६॥ 


पदार्थ लीलया  ख्यालख्यालमा सूर्ये च  सूर्य 

भग्नमानेषु  मानमर्दन भएका सज्यं कृत्वा  तांँदो चढाएर अभिजिति  अभिजित् नक्षत्रमा 
मानिषु  अभिमानी तस्मिन्  त्यस धनुमा स्थिते  रेको वेलामा 
राजन्येषु  राजाहरू विशिखं  बाण इषुणा  बाणले 

निवृत्तेषु  फरकिसकेपचछि सन्धाय  सन्धान गरेर छित्वा  वेधन गरी 

अथ  त्यसपछि जठे  जलमा तं  त्यो माछछोलाई 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले सकृत्  एकपटक अपातयत्  खारिदिनुभयो 

धनुः  धनु मत्स्यं  माछोलाई 

आदाय  लिएर वीक्ष्य  हरर 





वाक्यार्थ मानमर्वन भएका अभिमानी राजाहरू त्यहाँबाट फरकिए । यसपचछछि भगवान् श्रीकृष्णले 
धनु उठाउनुभयो र त्यसमाथि ख्यालख्यालमे ताँदो चटढाइदिनुभयो । उहाँले त्यसमा बाणसन्धान गरेर 
तल कलशको जलमा माछछछोको छायालाई एकपटक हैर्नुभयो र सूर्य अभिजित् नक्षत्रमा रहेको 
वेलामा बाणद्रारा माछछोलाई वेधन गरी त्यसलाई रारिदिनुभयो । 
दिवि दुन्दुभयो नेदुजयरशब्दयुता भुवि । 
  


देवच कुसुमासारान् मुमुचुहैषविहलाः ॥ २७॥ 


रालालन्द्री टीका 


८९६६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
पदार्थ ष  जयजयकारको भुवि  पृथिवीमा 

दिवि  आकाशमा शब्द गरिरहेका कुसुमासारान्  पुष्पवृष्टि 
दुन्दुभयः  दुन्दुभिहरू हषविहलाः  हर्षविह्ल भएका मुमुचुः  गराए 

नेदुः  बज्न थाले देवाः च  देवताहरूले पनि 





ताक्यार्थ लक्ष्यवेधन भद्रसकेपक्छि आकाशमा दुन्दुभिहरू बज्न थाले र देवताहरूले भगवान्को 
जयजयकार गर्दै हर्षविहल भएर पृथिवीमा दिव्य पुष्पहरूको वृष्टि गर्न थाले । 


तद् रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यां 
पटुभ्यां प्रगृह्य कनकोज्वलरत्नमालाम्। 
् निवीय  परिधाय र,  त् 
नूत्ने निवीय परिधाय च कोरिकायरये 
सव्रीडहासवदना कवरीधृतस्रक् ॥ २८ ॥ 


पदढार्थ पाउजूले युक्त वस्त्र 
कवरीधृतस्रक्  चुल्टोमा पदुभ्यां  पाडले निवीय  लगाएर 
फूलको माला गुथिएकी कनकोज्वलरत्नमालां  सुनद्रारा परिधाय च  त्यसमाथि 


मेखलासमेत बाँधैर 
तत् र्वं  त्यो स्वयंवरसभामा 
आविशम्  पसेँ 


उज्वल भएको रत्नमालालाई 
प्रगृह्य  हातमा लिरई 


स्रीडहासवद्ना  लज्जाले 
सहित हंसिलो अनुहार भएकी 
अहं  म लक्ष्मणा नूत्ने  नयाँ नयाँ 
 र 

कटनृपुराभ्यां  बजिरहेका काराकायये  उत्तम रेशमी 
ताक्यार्थ त्यस वेला म चुल्टोमा फूलको माला लगाएर लजालु किसिमले हांँस्दे पाडमा 
लगाएका पाउजु बजाँदै मेखला भएको उत्तम रेशमी वस्त्र लगाएर सुनले उज्यालो बनेको 
रत्नमाला हातमा लिई त्यो स्वयंवरसभामा प्रवेश गरं 





उन्नीय वक्रमुरुकुन्तरकुण्डलत्विड् 
गण्डस्थलं शिरिरहासकयाक्षमोक्षः 
निरी   ९ 
राज्ञो निरीक्ष्य परितः शनकेमुरारे 
रंसेऽनुरक्तहदया निदधे स्वमालाम् ॥ २९॥ 


रिशिरहासकटाक्षमोक्षेः  शीतल 
हासो र कके नजरद्रारा 

परितः  ओरिपरि रहेका 

राज्ञः  राजाहरूलाई 


पदार्थ 
उरुकुन्तलकुण्डलत्विड्गण्ड 
स्थटं  घना घुमौरा कपाल र 
कानका कुण्डलद्रारा दुबे गाला 


उज्वल भएको 

वक्त्रं  मुखलाई 
उन्नीय  थोर उठाएर 
रानकेः  विस्तारे 





रामालन्द्री टीका 


८९६७ 
दशम स्कन्ध 


निरीक्ष्य  हिरेर 


श्रीमद्भागवत 


मुरारेः  श्रीकृष्णके 


अनुरक्तहृदया  भगवान्मा मन अंसे  गलामा 


लागेकी मेले 


स्वमालां  आफूले लिएको 


अध्याय ८३ 


वरमालालाई 
निदधे  राखिदिषं 


ताक्यार्थ घुमौरा घना कपाल र कानका चम्किला कुण्डलद्वारा दुबे गालाहरू उज्वल भएका 
थिए। यस्तो आफ्नो मुखलाई थोर उठाई मेले शीतल हाँसो र अलिअलि कर्के नजारा ती 
ओरिपरि रेका राजाहरूलाई दरै। मेरो मन पहिल्यैदेखि भगवान्मा अनुरक्त भटडसकेको थियो, 
त्यसैले मेले हातको वरमाला उहाँके गलामा पहि्यादइदिषँ । 

तावन्मृदब्बप्हयः राङ्खभेयांनकादय   


निनेदुनटनतंक्यो ननूत॒गांयका जगुः ॥ ३०॥ 


पदढार्थ मृदङ्गपट्हाः  मृदङ्ग र दमाहा ननृतुः  नाच्न थाले 
तावत्  त्ययै समयमा बाजाहरू गायकाः  गायकहरूले 
शह्वभेयांनकादयः  शङ्ख, निनेदुः  बज्न थाले जगुः  गाउन थाले 





भेरी, नगडा आदि नरनतंक्यः  नट र नर्वकीहरू 


ताक्यार्थ त्यसै समयमा शङ्ख, भेरी, नगडा, मृदङ्ग र दमाहा आदि बाजाहरू बज्न थाले भने 
नट र नर्तकीहरू नाच थाले, यसै गरी गायकहरूले गाउन थाले। 


एवं वृते भगवति मयेशो नृपयूथपाः। 
न सेहिरे याज्ञसेनि स्पधंन्तो हृच्छयातुराः ॥ ३१॥ 


पदार्थ ईरो  सर्वसमर्थ श्रीकृष्ण गर्ने 

याज्ञसेनि  हे द्रौपदी वृते  वरण गरिनुभएपछ्छि नृपयूथपाः  अनेकों राजाहरूले 
एवं  यसप्रकार हृच्छयातुराः  कामपीडित न सेहिरे  यो कुरा सहेनन् 
मया  मद्रारा भएका 

भगवति  भगवान् स्पधन्तः  भगवानसंग सेखी 





ताक्यार्थ हे द्रौपदी ! यसप्रकार मैले सर्वसमर्थं भगवान् श्रीकृष्णलाई वरण गरेपच्छि त्यहाँ रहेका 
कामपीडित भएका र भगवानसंग सेखी गर्ने अनेक राजाहरूले मेरो स्वयंवरलाई सहन सकेनन्। 


मां तावद् रथमारोप्य हयरत्नचतुष्ययम्। 
शा््खमुदयम्य सन्नद्धस्तस्थावाजो चतुर्भुजः ॥ ३२॥ 


चतुभुंजः  चतुर्भुज भगवान्ले हयरत्नचतुष्टयं  श्रेष्ठ चार 
मां  मलाई घोडाले युक्त 


पदार्थ 
तावत्  त्यही वेलामा 


रामालन्द्री टीका 


८४९६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 
रथं  आफ्नो रथमा उद्यम्य  उठाएर तस्थो  बस्नुभयो 

आरोप्य  बसाई आजो  युद्धमा 

शार््खम्  शार धनु सन्नद्धः  तत्पर भई 


ताक्यार्थ त्यही बेलामा चतुर्भुज भगवान् श्रीकृष्णले मलाई श्रेष्ठ चार घोडाहरूले सहित भएको 
आफनो रथमा राख्नुभयो र शा धनु उठाई ती राजाहरूसंग युद्ध गर्न तयार हुनुभयो । 


दारुकर्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् । 
मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव ॥ ३३॥ 


पदार्थ भूभुजां  राजाहरूको बिचैनाट रथं  रथलाई 

राज्ञि  हे रानी द्रौपदी मृगाणां  मृगहरूको बिचबाट चोदयामास  द्रारकातिर हाँके 
दारुकः  दारुकले चाहं मृगराट् इव  सिंहले यैं 

मिषतां  हेरिरहेका काञ्चनोपस्करं  सुवर्णमय 





ताक्यार्थ हे रानी द्रौपदी! भगवान्का सारथि दारुकले चाह ती सबे राजाहरूले हर्दा 
सुवर्णमय भगवान्को रथलाई द्रारकातिर हाँके, जसरी मृगहरूको विचबाट सिंहले आफ्नो भाग 
लिएर जान्छ। 

तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेधं पथि केचन । 

संयत्ता उद्धतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम् ॥ ३४ ॥ 





पढार्थ केचन  केही पथि  बाटोमा भगवान्लाई 
संयत्ताः  युद्धमा तत्पर राजन्याः  राजाहरूले निषेधं  रोक्न 

उद्धतेष्वासाः  धनु उगएका म्रामसिंहाः  कुकुरहरूले अन्वसज्जन्त  पछि पछि 
तेती हरिम् यथा  सिंहलाई ॐै दौडिए 


ताक्यार्थ ती केही राजाहरू हातमा धनु उठा्डँदे गार्का कुकुरहरूले सिंहलाई रोक्न खोजे कै 
बाटोमा भगवान् श्रीकृष्णलाई रोक्न उहांको पछि पछि दौडिए। 


ते शाङ्गच्युतबाणोधेः कृत्तबाहङ्प्रिकन्धराः। 


ऊष प्रते     सन्त्यज्य 

निपेतुः प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवुः ॥ ३५॥ 
पढार्थ खटा र गर्धन काटिएका निपेतुः  ढले 
शाङ्गच्युतबाणोधेः  शा्धनुबाट ति  ती एके  कोही चाहं 
बर्सिएका बाणहरूबाट केचित्  कोटी राजाहरू सन्त्यज्य  युद्ध छोडी 
कृत्तबाहङ््रिकन्धराः  हात, प्रधने  युद्धस्थलमा ुद्रूबुः  भागे 





रामालन्द्री टीका 


८९६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 


ताक्यार्थ शार्धनुबाट बर्सिएका बाणहरूबाट केटी राजाहरूको हात, खुट्रा र॒गर्धनसमेत 
काटियो र उनीहरू युद्धस्थलमँ ढले । केही राजाहरू चाहं बिचमै युद्ध छडी भागे । 


ततः पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कतां 
रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् । 

कुरास्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां 
समाविशत् तरणिरिव स्वकेतनम् ॥ ३६ ॥ 





पढार्थ टंगिएको स्वकेतनं  आफ्नो निवास 
ततः  त्यसपछि अत्यलङ्कतां  अत्यन्त भएको 

यदुपतिः  यदुपति श्रीकृष्ण सजादएको कुशस्थलीं  दारका 
रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणां  दिवि  स्वर्गमा पुरीं  पुरीमा 

सूर्यको प्रकाशलाई नै छेक्ने गरी भुवि च  पृथिवीमा पनि तरणिः इव  सूर्यले यै 
ध्वजा, पताका, चित्र र तोरण अभिसंस्तुतां  प्रशंसा गरिएको समाविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ अनेकों ध्वजा, पताका, चित्र र तोरणहरूद्वारा सूर्यको प्रकाशलाई ने छेकने गरी 
विशेषरूपले सजाइएको र स्वर्ग र पृथिवीमा समेत प्रशंसा गरिएको द्वारका पुरीमा यदुपति भगवान् 
श्रीकृष्ण सूर्य फैँ प्रवेश गर्नुभयो । 


पिता मे पूजयामास सुहत्सम्बन्धिबान्धवान्। 
महा्ह॑वासोऽलङ्करेः शय्यासनपरिच्छेदेः ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ वस्त्र र आभूषणहरूद्रारा र सम्बन्धित बन्धुबान्धवहरूलाई 
मे मेरा रय्यासनपरिच्छेदेः  शय्या, पूजयामास  पूजा गर्जुभयो 
पिता  पिताले आसन र विविध सामग्रीहरुद्रारा 

महार्हवासोऽलङ्कीरेः  बहुमूल्य सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान्  हितैषी 





ताक्यार्थ मेरा पिताले पनि आफ्नो हितैषी, स्वजन बन्धुबान्धवहरूलाई बहुमूल्य वस्त्र र 
आभूषणहरू तथा शय्या, आसन र अन्य विविध सामग्रीहरुद्वारा सत्कार गर्नुभयो । 


दासीभिः सवंसम्पद्भिभटेभरथवाजिभिः। 
आयुधानि महाहौणि ददो पूणस्य भक्तितः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 


पिताले 


पूणस्य  पूर्ण भगवान्का लागि दासीभिः  दासीहरूले 
सवंसम्पदुभिः  सबै प्रकारका हात्ती, रथ र घोडाले सहित 


भक्तितः  भक्तिपूर्वक मेरा 


सम्पत्तिहरूले 
्   
भटेभरथवाजिभिः  सैनिक, 


रामालन्द्री टीका 


९.७० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


महाहाणि  बहुमूल्य आयुधानि  अस्त्रशस्त्रहरू ददौ  अर्पण गर्नृभयो 


ताक्यार्थ यद्यपि भगवान् परिपूर्ण हुनह॒न्छ तर पनि मेरा पिताले भगवान्लाई अनेक दासी, सबे 
प्रकारका सम्पत्ति, अनेक सैनिक, हात्ती, घोडाहरू र ॒संगसंगे बहुमूल्य अस्त्रशस्त्रहरू पनि 
भक्तिपूर्वक दिनुभयो । 


आत्मारामस्य तस्येमा वयं वे गृहदासिकाः। 
सवंसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम ॥ ३९॥ 


पदार्थ आसक्तिलाई छाड्नाले र भगवान्का 

वे  निश्चय नै तपसा च  तपस्या ग्नलि गृहदासिकाः  घरका सेविका 
इमाः  यी अद्धा  साक्षात् बभूविम  भएका छँ 

वयं  हामीहरू तस्य  ती 

सवंसद्गनिवृत्त्या  सबै आत्मारामस्य  आत्माराम 





ताक्यार्थ पूवर्जजन्ममा सबे आसक्तिलाई छाडी अनेक तपस्याहरू ग्नलि यी हामीहरू साक्षात् 
आत्माराम भगवानूका घरका सेविकाहरू हून पाएका छँ । 


महिष्य उचुः महारानीहरूले भने 
भोमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा 

ज्ञात्वाथ नः क्षितिजये जितराजकन्याः। 
निमुंच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्तीः 

पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकामः ॥ ४०॥ 





पदार्थ युधि  युद्धमा गरिरहेका 

अथ  यसै गरी सगणं  सेनासहित नः  हामीहरूलाई 
क्षितिजये  परथिवी विजय गर्ने भौमं  भौमासुरलाई निरुच्य  चटाई 

क्रममा निहत्य  मारेर यःजो 

जितराजकन्याः  जितिएका संसृतिविमोक्षं  संसार आप्तकामः  मनोरथ पूर्ण 
राजाका कन्याहरूलाई बन्धनबाट मुक्त गराउने भएका भगवान् श्रीकृष्णले 
तेन  त्यो भौमासुरद्रारा पादाम्बुजं  भगवान्को परिणिनाय  पाणिग्रहण 
रुद्धाः  बन्दी बनाइएका भन्ने चरणकमल गर्नुभयो 

ज्ञात्वा  थाहा पाएर अनुस्मरन्तीः  चिन्तन 


ताक्यार्थ पृथिवी विजय गर्ने क्रममा भौमासुरले सारा राजाहरूलाई जिती तिनका कन्या 


रामालन्द्री टीका 


८४९७१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 


हामीहरूलाई बन्दी बनाएको धियो। यो कुरा थाहा पाएर भगवानूले युद्ध गरी सेनासहित 
भौमासुरलाई नष्ट गरिदिनुभयो । हामी सबै कन्याहरू संसारबन्धनबाट मुक्त गराउने साधन भएको 
भगवानूको चरणकमलकै चिन्तन गरिरहेका धियँ । मनोरथ पूर्ण भएका भगवानूले पनि हामी 
सबेलाई बन्धनबाट द्ुटाई हामीहरूसंग विवाह गर्जुभयो । 


न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं मोज्यमप्युत । 
वैराज्यं पारमेष्ट्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम् ॥ ४१॥ 


पढार्थ   अनेक भोग हरेः  भगवान्को 
साध्वि  हे पतिव्रता द्रौपदी अपि उत  ययै गरी पदं वा  सालोक्य आदि 
वयं  हामीहरू वेराज्यं  अणिमा आदि रेश्वर्य मुक्तिलाई पनि 


साम्राज्यं  पृथिवीको साम्राज्य पारमेष्ठ्यं  ब्रह्माजीको पद॒ न  चाहदैनौं 
स्वाराज्यं  स्वर्गको राज्य आनन्त्यं च  मोक्ष 
ताक्यार्थ हे पतित्रता द्रौपदी! हामीहरू पृथिवीको साम्राज्य, स्वर्गको राज्य, अनेक भोग, 
अणिमा आदि एश्वर्य, ब्रह्माजीको पद, मोक्ष अथवा भगवान्को पद मानिने सालोक्य आदि 
मृक्तिलाई पनि चा्हदेनौँ । 





कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः भ्रियः। 
कुचकुद्कुमगन्धाद्यं मूध्नां वोदुं गदाभृतः ॥ ४२॥ 
व्रजस्तियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्यस्तृणवीरुधः। 
गावश्चारयतो गोपाः पाद्स्पशं महात्मनः ॥ ४३॥ 


पदार्थ श्रीकृष्णको एतस्य  तिने भगवान् 
व्रजस्त्रियः  व्रजका गोपिनीहरू यत्  जुन श्रीकृष्णको 

गावः  गाई पादस्परशं  चरणस्पर्शलाई श्रीमत्पाद्रजः  श्रीयुक्त 
चारयतः  चरादरहेका वाञ्छन्ति  चाहन्छन् त्यही चरणको धुलोलाई हामी 
गोपाः  गोपहरू श्रियः  लक्ष्मीजीको मूध्नां  शिरले 

पुलिन्यः  भिल्लिनीहरू कुचकुङ्कुमगन्धादयं  स्तनमा वोट  धारण गर्न 
तृणवीरुधः  घाँस र लागेको कुडकुमको गन्धले कामयामहे  चाहन्छौँ 
बुट्यानहरूले समेत युक्त 

महात्मनः  उदारचरित्र गदाभृतः  गदाधारी 





ताक्यार्थ त्रजका गोपिनीहरू, गाई चराउने गोपहरू, भिल्लिनीहरू र त्यहाँका घाँस, पात र 
बुट्यानले समेत उदारचरित्र भगवान् श्रीकृष्णको जुन चरणस्पर्शलाई चाहन्छन्, हामीहरू पनि 


रालालन्द्री टीका 


८४९७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८३ 


लक्ष्मीका स्तनमा लिप्त कुङ्कुमको सुगन्धले युक्त तिन भगवान् श्रीकृष्णका श्रीयुक्त चरणको 
धुलोलाई आफनो शिरमा धारण गर्न चाहन्छौँ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दहामस्कन्धे 
उत्तरार्धे त्य्ीतितमोऽध्यायः ॥ ८३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९७३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय तथ 
अथ चतुरशीतितमो , घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
वसुदेवको यज्ञमहोत्सव 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
श्रुत्वा पृथा सुबटपुत््यथ याज्ञसेनी 
माघन्यथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्यः। 
कृष्णेऽखिलात्मनि हस प्रणयालुबन्धं 
सवां विसिस्म्युरलमश्चुकलाकुटाक्ष्यः॥ १॥ 
पदढार्थ पृथा  कुन्ती उत  त्यसै गरी 
अखिलात्मनि  सम्पूर्ण प्राणीकासुबटपुत्री  सुबलपुत्री गान्धारी स्वगोप्यः  भगवान्का आपफ्ना 
आत्मस्वरूप अथ  त्यसै गरी गोपिनीहरू 
हरो  भगवान् श्रीहरिरूप याज्ञसेनी  द्रौपदी सवाः  यी सबै 
कृष्णे  श्रीकृष्णमा माधवी  सुभद्रा अश्रुकलाकुखाक्ष्यः  आंखाभरि 
प्रणयानुबन्धं  पत्नीहरूको अथ  अनि आंसु पारी 
परम प्रेम भएको क्षितिपपत्न्यः  अरू राजाका अलं  पूर्णतः 
श्रुत्वा  सुनेर पत्नीहरू विसिस्म्युः  विस्मित भए 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीका आत्मस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णमा ती सबै श्रीकृष्णका पत्नीहरूको 
गहिरो एकनासको प्रेम रहेको जानेर त्यहाँ रहेका कुन्ती, गान्धारी, द्रौपदी, सुभद्रा एवं अन्य 
राजाका पत्नीहरू र भगवानूका प्रियतमा गोपिनीहरूसमेत आंँखाभरि आंसु पारी अत्यन्त विस्मित 





बलरामलाई ह्न इच्छाले 
तत्र  त्यहांँ 
आययुः  आदइपुगे 


भए। 
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभिः स्त्रीषु नृभिनृषु । 
आययुपुंनयस्तत्र कृष्णरामदिदक्षया ॥ २॥ 

पदार्थ स्वरीषु  स्त्रीहरूसंग 

इति  यसरी सम्भाषमाणासु  कुरा गरिरहेको 

नृभिः  पुरुषहरूले वेलामा 

नृषु  पुरुषहरूसंग मुनयः  मूनिहरू 

स्त्रीभिः  स्व्रीहरूले कृष्णरामदिदुक्षया  श्रीकृष्ण र 


ताक्यार्थ यसप्रकार पुरुषहरूले पुरुषसंग र स्त्रीहरूले स्त्रीसंग एकआपसमा कुराकानी 


रालालन्द्री टीका 


८९७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय तथ 
गरिरहेकै समयमा ऋषिमुनिहरू श्रीकृष्ण र बलरामको दर्शन गर्ने इच्छले त्यहोँ आद्पुगे । 


द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवरोऽसितः। 

विरवामित्रः शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गोतमः ॥ ३॥ 
रामः सरिष्यो भगवान् वसिष्ठो गाक्वो भृगुः। 
पुलस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च माकण्डयो बृहस्पतिः ॥ ४॥ 
दितस्तरितङ्चैकतर्च बह्यपुत्रास्तथा्खिराः । 

अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयो ऽपरे ॥ ५॥ 





पदार्थ भगवान्  भगवान् एकतः च  एकत 

दवेपायनः  द्वैपायन रामः  परशुराम ह्यपुत्राः च  ब्रह्माजीका सनक 
नारदः  नारद वसिष्ठः  वसिष्ठ आदि पत्रहरू 

च्यवनः  च्यवन गाख्वः  गालव तथा  त्यसै गरी 

देवलः  देवल भृगुः  भगु अङ्गिराः  अङ्गिरा 

असितः  असित पुलस्त्यः  पुलस्त्य अगस्त्यः  अगस्त्य 
विश्वामित्रः  विश्वामित्र करयपः  कश्यप याज्ञवल्क्यः  याज्ञवल्क्य 
रातानन्द्ः  शतानन्द अत्रिः  अत्रि अपरे  अरू 

भरद्ाजः  भरद्राज माकण्डेयः  मार्कण्डेय वामदेवाद्यः च  वामदेव आदि 
अथ  त्यसै गरी वृहस्पतिः  बृहस्पति मुनिहरू पनि आए 

गोतमः  गौतम द्वितः च  द्वित 

सशिष्यः  शिष्यहरूले सहित त्रितः च  त्रित 


ताक्यार्थ त्यहाँ द्रैपायन, नारद, च्यवन, देवल, असित, विश्वामित्र, शतानन्द, भरट्राज, गौतम यी 
ऋषिहरू, यसै गरी आफ्ना शिष्यहरू सहित भगवान् परशुराम, वसिष्ठ, गालव, भृगु, पुलस्त्य, 
कश्यप, अत्रि, मार्कण्डेय, बृहस्पति, द्वित, त्रित र एकत यी ऋषिहरू पनि आए । यसै गरी 
ब्रह्माजीका पुत्रहरू सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार, अङ्गिरा ऋषि, अगस्त्य, याज्ञवल्क्य र 
वामदेव आदि अरू मुनिहरू समेत त्यहं आद्पुगे । 


तान् दुष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादयः । 
पाण्डवाः कृष्णरामो च प्रणेमुविंश्ववन्दितान् ॥ ६॥ 


पदार्थ वन्दना गरिएका दष्ट्वा  देखेर 
विहववन्दितान्  सबेद्रारा तान्  ती मुनिहरूलाई प्रागासीनाः  पहिलेदेखि बसेका 


रामालन्द्री टीका 


४९.७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
नृपादयः  राजाहरू बलराम पनि प्रणेमुः  प्रणाम गरे 
पाण्डवाः  पाण्डवहरू सहसा  रखुटपट 


कृष्णरामो च  श्रीकृष्ण र॒ उत्थाय  उठेर 


ताक्यार्थ सबेद्रारा वन्दना गरिएका ती ऋषिमूुनिहरूलाई देख्नेवित्तिके त्यस सभामा पहिलेदेखि 
सेका राजाहरू, पाण्डवहरू एवं श्रीकृष्ण र बलरामले समेत रुटपट उठेर तिनीहरूलाई प्रणाम 
गरे। 


  तानानचंयंथा म् प १  
तानानचुंयंथा सवं सहरामोऽच्युतोऽचंयत्। 
स्वागतासनपादयाघ्य॑माल्यधूपानुलेपनेः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ यथा  विधिपूर्वकः अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्णले 
स्वागतासनपाद्याघ्यंमाल्यघूपा स्वे  सबले पनि 

नुठेपनेः  स्वागत, आसन, तान्  ती ऋषिहरूलाई अच॑यत्  उहांहरूको पूजा 
पाद्य, अर्घ्य, पूलको माला, धूप आनचुंः  पूजा गरे गर्नुभयो 

र चन्दन आदिद्रारा सहरामः  बलरामले सहित 


ताक्यार्थ ती सबले त्यहँ आएका ऋषिहरूलाई स्वागत, आसन, पाद्य, अर्घ्य, पूलको माला, 
धूप, चन्दन आदिद्रारा विधिपूर्वक पूजा गरे। यसै गरी बलरामसहित भगवान् श्रीकृष्णले पनि 
उहांहरूको पूजा गर्नुभयो । 


उवाच सुखमासीनान् भगवान् धमम॑गप्ततुः। 
सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशुण्वतः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ नियन्त्रित गरी सदसः  सभाको बिचमा 
ध्मगुप्ततुः  धर्मरभ्नाकै लागि अनुशुण्वतः  भगवान्कै कुरा सुखं  सुखपूर्वक 

शरीर धारण गर्ने सुनिरहेको आसीनान्  बसेका 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण महतः  विशाल ऋषिहरूलाई 

यतवाचः  आफ्नो बोली तस्यच त्यो उवाच  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ धर्मरक्षाकै लागि शरीरधारण गर्नृहुने भगवान् श्रीकृष्णले मौन भएर आफूले भनेको 
कुरा सुनिरहेको विशाल सभाको बिचमा सुखपूर्वक बसेका ती ऋषिहरूलाई यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
अहो वयं जन्मभृतो रब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । 
देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेरवरदशंनम् ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय तथ 
पढार्थ कार्त्स्न्येन  पूर्णतया  दर्शन 

अहो  अहो तत्फलं  त्यो जन्मधारणको अपि  देवताहरूको 
जन्मभृतः  मनुष्यजन्म धारण फल लागि पनि 

गर्न रन्धं  पादयो दुष्प्रापम्  दुष्प्राप्य छ 

वयं  हामीहरू धन्य छँ, यत्  किनभने 

हामीहरूद्रारा योगेर्वरदशेनं  योगेश्वर 





ताक्यार्थ अहो ! मनुष्यजन्म पाएर हामीहरू धन्य भएका छँ । आज हामीले मनुष्यजन्मको फल 
पूरे पायौ, किनभने देवताहरूलाई समेत दुर्लभ योगेश्वरहरूको दर्शन हामीलाई प्राप्त भएको छ। 


किं स्वल्पतपसां नृणामचांयां देवच्ुषाम् । 
दशनस्पदानप्ररनप्रहपादाच॑नादिकम् ॥ १०॥ 


पदार्थ ्  मूर्तिमा देवता देख्ने बातचित, प्रणाम, चरणस्पर्श 
स्वत्पतपसां  थोरे तपस्या नृणां  मानिसहरूका लागि आदि 

भएका दशंेनस्पशंनप्ररनप्रहपादाचना किम्  के प्राप्त हुन्ध्यो 
अचांयां  पूजाको समयमा मात्र दिकं  हजुरहरूको दर्शन, स्पर्श, 





ताक्यार्थ जो व्यक्तिहरू केवल पूजाको समयमा मात्र मूर्तिमा देवतालाई देख्दछन्, सबेतिर 
देख्देनन् । त्यसै गरी जो व्यक्तिहरू थोरे तपस्या भएका छन्, तिनीहरूलाई हजुरहरू जस्ताको दर्शन, 
स्पर्श, बातचित, प्रणाम, चरणस्पर्श आदि सौभाग्य कसरी प्राप्त हुन सक्छ र? 


न ह्यम्मयानि तीथौनि न देवा मृच्छिलामयाः। 
ते पुनन्त्युरुकाठेन दरंनादेव साधवः ॥ ९॥ 


पदार्थ मृच्छिलामयाः  माटो र हुङ्गाका पुनन्ति  व्यक्तिलाई पवित्र 
हि  निश्चय नै मूर्तिं मात्र गर्दछन् भने 

तीथोनि  वीर्थहरू न  हेदेनन् साधवः  साधुहरूले चाहं 
अम्मयानि  जलमय मात्र ति  तिनीहरूले दशनात् एव  केवल दर्शनबाट 
न  हैदेनन् उरुकाठेन  लामो समयसम्मको नै पवित्र गर्दछन् 

देवाः  देवताहरू सेवाबाट मात्र 





ताक्यार्थ वीर्थहरू केवल जलमय मात्र हदेनन्, त्यसै गरी देवताहरू माटो र द्ङ्गाका मात्र 
हैदेनन्। ती सबले लामो समयसम्मको सेवाबाट मात्र व्यक्तिलाई पवित्र बनार्ंछन् भने साधुहरूले 
त केवल दर्शनबाट नै पवित्र बनार्खंछन् । 


नाग्निनं सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूजंलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मनः । 
उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपदिचतो घ्नन्ति मुहूतंसेवया ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


९.७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय तथ 
पदढार्थ उपासिताः  उपासना गरिएका सूयंः न  सूर्यले सक्दैनन् 

भूः  पृथिवी यी सबेले चन्द्रतारकाः च न  चन्द्र 
जटं  जल भेदकृतः  भेदबुद्धि गर्न ताराहरूले पनि सक्दैनन् 

खं  आकाश व्यक्तिको विपरिचतः  ब्रह्मज्ञानी 

इवसनः  वायु अघं  पाप अज्ञान लाई ऋषिहरूले चाहं 

अथ  त्यरै गरी न हरन्ति  नष्ट गर्न सक्दैनन् मुहूतंसेवया  एक मुहूर्वको 
वाक्  वाणी यसै गरी सेवाबाट मात्र 

मनः  मन समेत अग्निः न  अग्निले सक्दैनन् घ्नन्ति  नष्ट गरिदिन्छन् 





ताक्यार्थ उपासना गरिएका अग्नि, सूर्य, चन्द्रमा, तारा, पृथिवी, जल, आकाश, वाणी रमन यी 
सबेले भेदवबुद्धिपूर्वक उपासना गर्ने व्यक्तिको पाप अज्ञानलाई नष्ट गर्न सक्दैनन्, तर आपफूलाई 
ब्रह्मभन्दा अभिन्न रूपमा बुरेका ज्ञानीहरूले चाह एक मुहूर्वको सत्सङ्गबाट मात्रै पनि अज्ञानलाई 
नष्ट गरिदिन्छन् । 
  . त्रिधातुके न  ह 

यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके स्वधीः कलत्रादिषु भोम इज्यधीः। 

यत्तीथबुद्धिः सलिठे न कहिचिज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः ॥ १३॥ 
अभिज्ञेषु  आत्मज्ञानी 


पदार्थ हुन्छ 


यस्य  जसको 

कुणपे  मूदसिमान 

त्रिधातुके  वात, पित्त र 
कफबाट निर्मित शरीरमा 
आत्मबुद्धिः  आत्मबुद्धि हुन्छ 
कलत्रादिषु  पत्नी आदिमा 
स्वधीः  आफनो भने बुद्धि 


भोमे  पृथिवीका ङ्गा, माटोको 
प्रतिमामा मात्र 

इज्यधीः  पूज्य देवताभाव हुन्छ 
सलिठे  जलमा मात्र 
यत्तीथंबुद्धिः  जसको तीर्थवुद्धि 
हन्छ 

कहिचित्  कहिल्यै पनि 





जनेषु  महापुरुषहरूमा 
न  होदन 
सःएवन्त्योनै 

गोखरः  पशुहरूमा पनि 
निन्दिति गधासमान हो 


ताक्यार्थ वात, पित्त र कफ यी तीन धातु मिलेर बनेको शरीर मूदसिमानको छ, तर जसले 
यसमा आत्मबुद्धि गर्दछ, त्यही मान्छेको पत्नी, पुत्र आदिमा आफ्नो भन्ने बुद्धि हुन्छ । जो व्यक्ति 
आत्मज्ञानी महापुरुषहरूमा नभई दुङ्गा, माटोको प्रतिमामा मात्र देवताको भाव राख्दछ र जलमा 


मात्र तीर्थबुद्धि गर्द, त्यो व्यक्ति पशुहरूमा पनि निन्दित गधासमान हो । 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
निशम्येत्थं भगवतः कृष्णस्याकुण्ठमेधसः। 
वचो दुरन्वयं विप्रस्तुष्णीमासन् भ्रमद्धियः ॥ १४॥ 


पदार्थ 


इत्थं  यसप्रकार 


अकुण्ठमेधसः  नित्यज्ञानसम्पन्न 


रामालन्द्री टीका 


९.७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय तथ 
भगवतः  भगवान् वचः  वचनलाई विप्राः  ती ऋषिहरू 
कृष्णस्य  श्रीकृष्णको निरम्य  सुनेर तूष्णीम्  चुपचाप 


दुरन्वयं  तात्पर्य बुर्नै नसकिने भ्रमद्धियः  बुद्धि भ्रान्त भएका आसन्  रे 


ताक्यार्थ यसरी नित्यज्ञानसम्पन्न भगवान् श्रीकृष्णको तात्पर्य ॒बुण्नै नसकिने किसिमको 
रहस्यमय वचन सुनेर बुद्धि भ्रान्त भएका ती सारा ऋषिहरू चुप लागिरटे । 


चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितन्यताम् । 
जनसङ्ग्रह इत्यूचुः स्मयन्तस्तं जगदुगुरुम् ॥ १५॥ 


पदार्थ चिरं  धेरै कालसम्म तिनीहरूले 

मुनयः  मुनिहरूले विमृश्य  विचार गरी तंती 

ईङवरस्य  सर्वसमर्थ जनसङ्ग्रहः इति  लोकलाई जगद्गुरुं  जगदगुरु 
भगवान्को शिक्षा दिनको लागि हो भन्ने श्रीकृष्णलाई 
ईशितव्यतां  कर्मपरतन्त् बुेर उन्वुः  यसो भने 
जीवको फँ व्यवहारलाई स्मयन्तः  मुस्कुरादे 





ताक्यार्थ ती सम्पूर्णं ऋषिहरूले भगवान् श्रीकृष्णले सर्वसमर्थ ईश्वर भएर पनि कर्मपरतन्त्र 
जीवहरूले कैं व्यवहार गरिरहेको देखे र उनीहरूले धैरे समयसम्म विचार गरिसकेपच्छि भगवान्को 
त्यस्तो व्यवहार लोकलाई शिक्षा दिनको लागि हो भन्ने बुे। त्यसपछि उनीहरूले मुस्कुराउँदे 
जगदगुरु श्रीकृष्णलाई यसो भने । 


मुनय ऊचुः मुनिहरूले भने 
यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विद्वसृजामधीर्वराः । 
यदीशितन्यायति गूढ इहया अहो विचित्रं भगवद्धिचेष्टितम् ॥ १६ ॥ 


पढार्थ मध्ये भ्रष्ठ ईरितन्यायति  कर्मपरतन्त्र 
यन्मायया  जसको मायाद्रारा वयं  हामी ऋषिहरूसमेत जीव ॐ आचरण गर्नृहुन्छ 


 ९ 


विङ्वसृजां  विश्वका सृष्टिकर्ता विमोहिताः  मोहित भएका छौं अहो  आश्चर्य 





प्रजापतिहरूमध्ये यत्  जुन मायाकै भगवद्विचेष्टितं  भगवान्को 
अधीर्वराः  श्रेष्ठ मरीचि आदि ईहया  चेष्टाद्रारा चेष्टा 
तत््वविदत्तमाः  तत्तवज्ञानीहरू गूढः  गुप्त भई विचित्रम्  विचित्र छ 


ताक्यार्थ हजुरको मायाद्रारा नै मरीचि आदि श्रेष्ठ प्रजापतिहरू र सर्वश्रेष्ठ तत््वज्ञानी हामीहरू 
पनि मोहित भएका छँ । मायाद्रारा नै मनुष्यका रै चेष्टा गरी हजुर आफूलाई लुकाउनुह॒न्छ र 
कर्मपरतन्त्र जीव ॐ आचरण गर्नृहुन्छ । अहो ! भगवान्को चेष्टा विचित्र र आश्चर्यमय छ। 


रामालन्द्री टीका 


८४९७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


अनीह एतद् बहुधेक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । 


रर,  भूमिर्बहुनामरूपिणी 


भोमि भूमिबहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७॥ 





पदार्थ एकः  एक र अत्ति  संहार गर्नृहुन्छ 
यथा हि  जसरी अनीहः  इच्छाशून्य परमात्मा न बध्यते  तर यसबाट 
भेमेः  पृथिवीका धटो आदि आत्मना  अले बांधिनुहुनन 
पदार्थहरुद्रारा एतत्  यो संसारलाई अहो  आश्चर्य 

भूमिः  एउटै पृथिवी बहुधा  अनेक रूपमा विभूम्नः  परमात्माको 
बहुनामरूपिणी  अनेक नाम र सृजति  रचुहन्छ विडम्बनं  देखावटी 
रूपवाली हृन्छिन्, त्यस्तै अवति  पालन गर्नृहुन्छ र॒ चरितम्  चरित्र छ 


ताक्यार्थ जसरी एडटै पृथिवी घटो, आरी आदि अनेक नामरूपमा देखिन्छिन्, त्यसै गरी 
परमात्मा पनि इच्छाशन्य र एक मात्र भएर पनि आफले अनेक रूपमा यो संसारको सुष्टि, स्थिति 
र संहार गर्नृहुन्छ, तर यो कर्मबाट उँ चाह बांधिनुहून। अहो ! परमात्माको सबे चरित्र 
मायाद्रारा देखावटी रूपमा प्रकट भएको छ। 
अथापि काठे स्वजनाभिगप्तये बिभषिं सत्त्वं खलनिग्रहाय च । 
स्वलीलया वेदपथं सनातनं वणांश्रमात्मा पुरुषः परो भवान् ॥ १८ ॥ 





पढार्थ काठे  समयसमयमा भवान्  हजुर 

अथ  यद्यपि हजुर स्वजनाभिगुप्तये  आप्ना सत्त्वं  सत्त्वमय शरीर 

परः  परम भक्तहरूको रक्षाका लागि बिभषिं  धारण गर्नृहुन्छ 

पुरुषः  पुरुष हुनुहुन्छ खलनिग्रहाय च  दुष्टहरूलाई स्वलीलया  आफ्नो लीलाद्रारा 
कर्मबन्धनले रहित भएका निग्रह गर्नका लागि सनातनं  सनातन 

हजुरका लागि आपनो स्वार्थ वणां्रमात्मा  वर्णधर्म र वेद्पथं अपि  वेदमार्गलाई पनि 
भन्ने केही पनि कैन तर पनि आश्रमधर्मरूप रक्षा गर्नृहन्छ 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! यद्यपि हजुर परम पुरुष हुनुहुन्छ र ॒कर्मबन्धनले रहित पनि हुनुहुन्छ । 
यसैले हजुरका लागि आफ्नो स्वार्थ भन्ने केही पनि छैन तर पनि समयसमयमा आफना 
भक्तहरूको रक्षा र दुष्टहरूको निग्रहका लागि वर्णधर्म र आश्रमधर्मरूप हजुरले सत्त्वमय शरीर 
धारण गर्नृहुन्छ र आपफ्ना लीलाद्वारा सनातन वेदमार्गको पनि रक्षा गर्नृहुन्छ । 

ब्रह्म ते हृदयं शुक्रं तपःस्वाध्यायसंयमेः। 

यत्रोपलन्धं सद् व्यक्तमन्यक्तं च ततः परम् ॥ १९॥ 
पदार्थ ति  हजुरको शक्टं  विशुद्ध 


रामालन्द्री टीका 


९८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय तथ 
हृदयं  हदय स्वाध्याय र संयमद्रारा ततः परं  त्यो भन्दा पर रहेको 
ब्रह्य वेदनेहो व्यक्तं  कार्यरूप सम्पूर्णं जगत् सत् च  सन्मात्र ब्रह्मतत्त्व 

यत्र  जहाँ अन्यक्तं  कारण पञ्चमहाभूत समेत 

तपःस्वाध्यायसंयमेः  तपस्या, आदि उपलब्धम्  उपलब्ध हुन्छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको आन्तरिक विशुद्ध रूप भनेको वेद नै हो । त्यही वेदमा तपस्या, 
स्वाध्याय र संयम आदि सदगुणद्रारा, कार्यप्रपञ्च, कारणरूप पञ्चमहाभूत र ती दुबेभन्दा पर 
रहेको सद्रूप केवल ब्रह्मतत्त्व समेत उपलब्ध हुन्छ । 


तस्माद् बह्यकुलं ह्यन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मनः। 
सभाजयसि सद्धाम तदुब्रह्मण्याग्रणीभंवान् ॥ २०॥ 





पदढार्थ मात्र कारण सभाजयसि  सत्कार गर्नृहुन्छ 
तस्मात्  त्यसेले आत्मनः  आप्नो तत्  त्यसैले 

ब्रह्मन्  हे भगवान् सद्धाम  श्रेष्ठ निवासस्थान भवान्  हजुर 

त्वं  हजुर भएका ब्ह्मण्याग्रणीः  ब्राह्मणभक्तहरू 
शास्त्रयोनेः  शास््रका एक ब्रह्मकुलं  ब्राह्मणहरूलाई मध्ये सर्वश्रेष्ठ हूनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नै वेद आदि सम्पूर्णं शास्त्रका एक मात्र कारण हूनुहुन्छ र 
ब्राह्मणहरूले नै आपफूभित्र हजुरको स्वरूपलाई अनुभव गर्दछन्। त्यसैले हजुरले ब्राह्मणहरूलाई 
सत्कार गर्नृहुन्छ र यसैले हजुर सर्वशरष्ठ ब्राह्मणभक्त हुनुहुन्छ । 


अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दशः । 
त्वया सङ्गम्य सदुगत्या यदन्तः श्रेयसां परः ॥ २९॥ 





पदार्थ त्वया  त्यस्ता हजुरसंग विद्यायाः  ज्ञानको 

यत्  जुन हजुर सङ्खम्य  भेटघाट गनलि र॒ तपसः  तपस्याको 

श्रेयसां  कल्याणहरूको सद्गत्या  सङ्गत गर्नाले दुशः  दर्शनको र 

परः  परम अद्य  आज जन्मसाफल्यम्  जन्मको समेत 
अन्तः  अवधि हुनुहुन्छ नः  हामीहरूको सफलता प्राप्त भएको छ 


ताक्यार्थ हजुर नै कल्याणका परम अवधि हूनुहृन्छ । यस्ता हजुरसंग भेटघाट गर्दा र सङ्गत गर्दा 
आज हामीहरूको ज्ञान, तपस्या, दर्शन र मनुष्यजन्म समेत पूर्णरूपमा सफल बनेको छ। 


र, १ भ कृष्णायाकुण्ठमेधसे ४ 
नमस्तस्मे भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । 
स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने परमात्मने ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९८१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ अकुण्ठमेधसे  नित्यज्ञान 
स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने  सम्पन्न 

आप्नो योगमायाद्रारा अनन्त परमात्मने  परमात्मा 
महिमालाई लुकाउनुहुने भगवते  सर्वसमर्थ 





अध्याय ठ 


तस्मे  त्यस्ता 
कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 
नमः  नमस्कार छ 


वाक्यार्थ आफ्नो योगमायाद्रारा अनन्त महिमालाई लुकाउनूहूने र ॒नित्यज्ञानसम्पन्न यस्ता 


सर्वसमर्थ श्रीकृष्ण परमात्मालाई नमस्कार छ। 


न य॑ विदन्त्यमी भूपा एकारामारच वृष्णयः। 


मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीडवरम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ काट  कालस्वरूप 
आत्मानं  सबैका आत्मा भएर ईश्वरं  ईश्वर 

पनि यं  जुन श्रीकृष्णलाई 
मायाजवनिकाच्छन्नं  मायाको अमी  यी 
आवरणद्रारा ढाकिनुभएका भूपाः  राजाहरू र 





एकारामाः  एडटे घरमा बस्ने 
वृष्णयः च  वृष्णिहरूले पनि 
न विदन्ति  जान्दैनन् 


ताक्यार्थ सबैका आत्मा भएर पनि भगवान् मायाको आवरणद्रवारा ढाकिनुभएको छ । उहाँ ने 
कालस्वरूप पनि हुनुहुन्छ । यस्ता श्रीकृष्ण भगवान्लाई यी सम्पूर्ण राजाहरू र एडटै घरमा बस्ने 


वृष्णिहरूले पनि बुम्न सकेका छैनन्। 


यथा रायानः पुरुष आत्मानं सुणतत्वदूक् । 


नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४॥ 


एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । 


मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्टवात् ॥ २५॥ 


पदार्थ आत्मानं  स्वप्न अवस्थाके 
यथा  जसरी शरीरलाई देख्दछछ 
गुणतत्त्वदुक्  गुण स्वप्नलाई परं  यो भन्दा पर रेको 


नै वास्तविक सम्क्नि रहितं  स्वप्नरहित जाग्रत् 
रशायानः  सुतिरहेको स्वरूपलाई 

पुरुषः  व्यक्तिले न वेद्  जान्न सक्दैन 
नाममात्रेन्द्रियाभातं  नाम॒ एवं  यसै गरी 


नाममात्रेषु  नाम मात्रका 
विषयेषु  विषयहरूमा 


मात्रको इन्द्रियद्रारा मनमा 
देखिएका 





इन्द्रियेहया  इन्द्रियको 
आसक्तिरूप 

मायया  मायाद्रारा 
विभ्रमच््चित्तः  चित्त मोहित 
भएको व्यक्तिले 
स्मत्युपप्ठवात्  विवेकशक्ति 
नष्ट भएकाले 

त्वा  आत्मस्वरूप हजुरलाई 
न वेद्  जान्न सक्दैनन् 


रालालन्द्री टीका 


८४९८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८४ 


ताक्यार्थ जसरी सुतिरहेको व्यक्तिले स्वप्नलाई नै वास्तविक सम्छन्छ र काल्पनिक इन्द्रियद्रारा 
मनमा देखिएका आपफ्ना अनेकथरी शरीरलाई वास्तविक ठान्दछछ र ॒स्वप्नभन्दा परको 
जाग्रत्कालको शरीरलाई बिर्सिएको हृन्छ, ठिक यसै गरी काल्पनिक विषयहरूमा इन्द्रियको 
आसक्तिरूपी मायाद्रारा चित्त मोहित भएका व्यक्तिहरूको पनि विवेकशक्ति नष्ट हुन्छ र उनीहरूले 
वास्तविक आत्मस्वरूप हजुरलाई बुम्न सक्दैनन्। 

वितवरण यस प्रसङ्गमा परमात्माको वास्तविक स्वरूपलाई उहांसंगे बस्ने व्यक्तिहरूले र राजा 
आदिले समेत बरुन सकेका छैनन् भनी ऋषिहरूले बताएका छन् । वृष्णिहरू भगवानूसंग एडटै 
घरमा बस्छन्, तर उनीहरूमध्ये उहाँको ईश्वरीयताको सम्बन्धमा कमेलाई मात्र थाहा छ। यहाँ 
एकारामा भन्ने शब्द प्रयोग गरी अति नजिक भएकाले परमात्माको उपेक्षा हन गएको तफ सङत 
गरिएको छ। जब कुनै पनि वस्तुसंग अत्यन्त नजिक भट्न्छ भने त्यसको महत्त्व कम हुन्छ । 
भगवान् पनि एडटै घरमा हूनुभएकाले होला, वृष्णिवंशका धेरैले श्रीकृष्णको वास्तविक रूपमा 
त्यति ध्यान दिएका धिएनन्। उनीहरूले बाहिरी शरीरको रूपमा मात्र उहाँलाई चिनेका थिए। 
उनीहरूले श्रीकृष्णलाई बाहिरबाहिर मात्र बुणेका तर यथार्थ रूपमा बुरुन नसकेकोलाई श्लोकमा 
स्वप्नसंग तुलना गरिएको छ। श्लोकमा प्रयोग गरिएको गुणतत्तवदृक् शब्दले स्वप्नावस्थाका 
अयथार्थ वस्तुहरूलाई यथार्थ रूपमा ने ठाने व्यक्ति भन्ने अर्थ बुाएको छ। सपना देख्दा व्यक्ति 
आफ्नै मनभित्र रहेका वासनाहरूलाई मूर्तरूपमा अफैले कल्पना गरी तिनको भोग गरिरहेको 
हुन्छ । स्वप्नमा चेतन व्यक्ति जम्मा एउटा हुन्छ, तर त्यही एउटै व्यक्ति अनेक प्राणीहरूको रूपमा 
कल्पित भई सारा व्यवहारलाई प्रकाशित गरिरहेको ह॒न्छ । ऊ आफ कहिले बाघ, कटहिले पक्षी, 
कहिले मान्छे बन्दै विचित्र रूपमा फेरिदरहेको हन्छ । आफैलाई नै वासनामय तैजस जगत्को 
रूपमा बनाई त्यसको उपभोग पनि गरिरहेको त्यो व्यक्तिलाई आफू स्वप्नभन्दा अलग यसको 
दरष्टा हं भन्ने थाहा हैदेन। त्यस बेलामा व्यक्ति स्वाप्निकं इन्द्रियहरूबाट ग्रहण गरिने आफ्नो 
काल्पनिक रूपलाई नै आप भन्ने सोचिरहेको हुन्छ । ढोका बन्द गरेर सुरक्षित रूपले बिस्तरामा 
सुतिरहेको व्यक्ति एकाएक वनको एकान्तमा बाघले लखेटिरहेको आपूलाई देख्दछ । यहां 
सामान्यतया तीन ओटा चेतन हृन्छन्, एउटा सपनाको आफू, एउटा लखेटने बाघ, अनि एउटा 
चाहं यो सबै घटनालाई जानिरहने साक्षी आत्मा। यीमध्ये साक्षी आत्माको चेतनाद्रारा नै 
पहिलेका दुब चेतनावान् भद्रहेका हृन्छन् । यदि चेतनाको दृष्टिले भन्ने हो भने स्वप्नमा लखेट्ने र 
लखेटिने दुबे आपू नै हो भने उपाधिको दृष्टिले भन्दा ती दुबे आपु नभई त्यसको प्रकाशक मात्र 
आपू हो । यसरी सपनामा व्यक्ति आफू स्वयं साक्षी भए पनि त्यसलाई भुली सपनाभित्र पात्रको 
रूपमा आफ्नो कल्पना गर्वछ, त्यसै गरी संसारस्वप्नमा पात्र भई पहिले जीवले पनि आफू यो 
संसारस्वप्नको द्रष्टा परमात्मा नै हँ भनी बुखुन सकेको छैन । संसारस्वप्न सामूहिक हो र त्यसको 
कारण माया हो भने दैनिक देखिने स्वप्न वैयक्तिक हो र यसको कारण व्यष्टि अविद्या हो। 
सपनाबाट जागेपछि त्यसको नाश हुन्छ भने ज्ञानद्वारा जागेपक्ि यो संसारस्वप्नको पनि नाश हुन्छ । 
यो अनादिमायाको निद्रा हो, यसैद्रारा चित्त भ्रान्त भद्रहेको व्यक्ति विवेकशक्ति हराएकाले 
आपूलाई य्हींभित्रको पात्र ठान ठल्दछ। यसरी आपूलाई अनेक काल्पनिक पात्रहरूको रूपमा 


रामालन्द्री टीका 


८९८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


जानिरहेको जीवले यसका द्रष्टा वास्तविक आत्मा हजुरलाई विर्सिन्छ भनी श्लोकमा संसार 
स्वप्नलाई प्रकाशित गर्ने आत्माको रूपमा श्रीकृष्णको स्तुति गरिएको छ । 


तस्याद्य ते ददुरिमाङ्धिमघोघमरषं 
तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगेः। 
उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीवकोशा 
आपुभवद्गतिमथोऽनुगृहाण भक्तान् ॥ २६॥ 





पढार्थ सुविपक्वयोगेः  योगसिद्ध॒ अन्तःकरणरूप जीवकोश नष्ट 
अद्य  आज भदसकेकाहर्द्रारा पनि भएका भक्तहरूले 

तस्य  त्यस्ता हृदि कृतं  हृदयमा धारण गरिने भवद्गतिम्  हजुरको 

ते  हजुरको अङ्घ्रिम्  चरणलाई भगवद् भावलाई 
अघोघमष॑तीथांस्पदं  ददुशिम  हामीले देख्यौँ आपुः  प्राप्त गरे 
पापसमूहलाई नष्ट गरिदिने उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीव अथो  त्यरैले 

तीर्थमयी गङ्गाको पनि आश्रय कोशाः  निरन्तर बहिरहेको भक्तान्  भक्तहरूलाई 
भएको भक्तिद्रारा नष्ट भएको अनुगृहाण  अनुग्रह गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हजुरको चरण सारा पापलाई नष्ट गरिदिने तीर्थमयी गङ्गाको पनि एक मात्र आश्रय 
हो। योगसिद्ध भएका महापुरुषहरू पनि यसलाई आफ्नो हृदयभित्र॒ धारण गर्वछछन्। यस्तो 
चरणलाई हामीले दर्शन गर्य्योँ। जो व्यक्तिहरू निरन्तर बदिरहेको हजुरको भक्तिद्रारा 
अन्तःकरणरूपी जीवकोशलाई नष्ट गर्वछछन् तिनीहरूले मात्र भगवद्भावलाई प्राप्त गर्दछन् । त्यसैले 
हे भगवान् ! आपफ्ना भक्तहरूमाथि अनुग्रह गर्नुहोस् । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यनुज्ञाप्य दाशाहं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । 
राजष स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मनः ॥ २७॥ 


पदार्थ युधिष्ठिरं  युधिष्ठिरसंग गन्तुं  जान 
राजष  हे राजर्षि परीक्षित् अनुज्ञाप्य  अनुमति लिई मनः  मन 
इति  यसप्रकार मुनयः  ती मुनिहरूले दधिरे  गरे 


दाशा  यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्णसंग स्वाश्रमान्  आआपफना 
धृतराष्ट्  धृतराष्ट्रसंग र आश्रममा 

ताक्यार्थ हि राजर्षिं परीक्षित् ! यसप्रकार ती मुनिहरूले श्रीकृष्ण, धृतराष्ट्र र युधिष्ठिरसंग 
अनुमति लिई आआप्ना आश्रममा जाने विचार गरे। 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


तद् वीक्ष्य तानुपब्ज्य वसुदेवो महायशाः । 


श्रीमद्भागवत 


८९८छ 


अध्याय ठ 


प्रणम्य चोपसङ्गह्य बभाषेदं सुयन्त्रितः ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

महायराः  महायशस्वी 
वसुदेवः  वसुदेवले 
तत्  यस्तो 

वीक्ष्य  देखी 


तान्  ती मूनिहरूको 
उपव्रज्य  नजिक गई 
प्रणम्य  प्रणाम गरी 
उपसङ्गृह्य च  तिनको चरण 
समातेर 





सुयन्तितः  नम्रतापूर्वक 
इदं  यसो 
बभाषे  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ महायशस्वी वसुदेवले मुनिहरूलाई जान खोजेको देख्नुभयो र ॒उहाँले मुनिहरूको 
नजिक गई प्रणाम गरेर तिनको चरण समाती नम्रतापूर्वक यसो भन्नुभयो । 


वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 
  ०  ्रोतुमहथ 
नमा वः सवद्वभ्य ऋषयः न्रतुमह्य । 


   


कमणा कमनिहारो यथा स्यान्नस्तद्च्यताम् ॥ २९ ॥ 


पदार्थ 
स्वदेवेभ्यः  सर्वदेवस्वरूप 
वः  हजुरहरूलाई 


नमः  नमस्कार छ 
ऋषयः  हे ऋषिहरू 


श्रोतुं  मेरो कुरा सुन्न 
अहंथ  योग्य हुनुहुन्छ 
कमणा  कर्मद्रारा 
यथा  जुन उपायले 
नः  हाम्रो 





कर्मनिहारः  कर्मको नाश 
स्यात्  हन्छ 

तत्  त्यो उपाय 
उच्यताम्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे सर्वदेवमय ऋषिहरू ! हजुरहरूलाई नमस्कार छ । मेरो एउटा प्रार्थना सुन्नुहोस् । 
कर्मद्रारा जुन उपायले हाम्रो कर्मको नाश हुन्छ त्यो उपाय बताउनुहोस् । 


नारद् उवाच नारदले भन्नुभयो 
नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । 
कृष्णं मत्वाभंकं यन्नः पृच्छति श्रेय आत्मनः ॥ २०॥ 


पदार्थ यत्  किनभने आत्मनः  आफ्नो 
विप्राः  हे ऋषिहरू वसुदेवः  वसुदेवले श्रेयः  कल्याणको मार्ग 
इदं  यो कृष्णं  श्रीकृष्णलाई बुभुत्सया  जानने इच्छाले 


अतिचित्रम्  अत्यन्त आश्चर्य अभंकं  सामान्य बालक 


न  होइन 


मत्वा  सम्ेकाले 





नः  हामीसंग 
पृच्छति  सोध्दै ह॒नुहन्छ 


ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! यो अत्यन्त आश्चर्यको विषय होइन, किनभने वसुदेवले भगवान् 


रामालन्द्री टीका 


४९८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठय 


श्रीकृष्णलाई सामान्य बालक सम्येकाले नै उहाँ आफ्नो कल्याणको मार्ग जान्ने इच्छाले हामीसंग 
त्यस विषयमा प्रश्न गरिरहनुभएको छ। 


सन्निकर्षोऽत्र मत्यांनामनाद्रणकारणम् । 
गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१॥ 





पलढार्थ कारण हो व्यक्ति 

अत्र  यस संसारमा यथा  जसरी शुद्धये  शुद्धिका लागि 
सन्निकषंः  नजिक रहनु नै गाङ्गं  गङ्गाजललाई अन्याम्भः  अरू वीर्थको जल 
मत्यानां  मानिसहरूको हित्वा  छाडी भएतिर 

अनाद्रणकारणं  अनादरको तत्रत्यः  गङ्गको नजिक बस्ते याति  जान्छ 


वाक्यार्थ यस संसारमा नजिक रनु अनादरको कारण हो। किनभने गङ्गाको नजिक बस्ने 
व्यक्ति पनि आत्मशुदधिका लागि गङ्गाजल छडी अरू तीर्थको जल भएतिर लाग्दछ । 


यस्यानुमूतिः काठेन खयोत्पत्त्यादिनास्य वे । 

स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२॥ 

तं कलठेशकर्मपरिपाकरुणप्रवाहैरव्याहतानुभवमीरवरमद्धितीयम् । 
प्राणादिभिः स्वविभवेरुपगूढमन्यो मन्येत सूयैमिव मेघहिमोपरागेः ॥ ३२॥ 





पदढार्थ उत्पत्तिद्रारा समेत नढाकिने ज्ञानस्वरूप हुनुभएका 
वै  निश्चयनै कुतर्चन  यी कुनै पनि अद्धितीयं  अद्वितीय 

यस्य  जुन भगवान्को कारणले तं  त्यस्ता 

अनुभूतिः  ज्ञान न रिष्यति  नष्ट हदैन ईर्वरं  ईश्वरलाई 

काठेन  समयद्रारा कटेशाकर्म॑परिपाकरुणप्रवाहेः  अन्यः  अर्को अज्ञानी 
अस्य  यस संसारको राग आदि क्लेश, त्यसद्रारा हुने व्यक्तिले 

लयोत्पत्त्यादिना  लय, उत्पत्ति कर्म, त्यसबाट उत्पन्न हुने मेघहिमोपरागेः  बादल, 
आदिबाट सुखदुःख र सत्त्व आदि तुषारपात र ग्रहण आदिद्रारा 
स्वतः  स्वयं गुणहरूको प्रवाहद्रारा सूयम् इव  सूर्य ठाकिषए रै 
अन्यस्मात् च  अरू कुनै प्राणादिभिः  प्राण आदि उपगूटं  ढाकिएको 
कारणले वा स्वविभवेः  आफ्नै कार्यहरूद्रारा मन्येत  मान्ला 

गुणतः  नयाँ गुणहरूको अन्याहतानुभवं  कटिल्यै 


ताक्यार्थ समयको प्रभावद्वारा भएको संसारको उत्पत्ति, लय आदिबाट, स्वतः, अरू कुनै 
कारणले या नयाँ गुणहरूको उत्पत्तिद्रारा समेत भगवान्को नित्यज्ञानशक्ति कहिल्यै नष्ट हदेन। 


रामालन्द्री टीका 


८९८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८४ 


अज्ञानी व्यक्तिले कहिल्यै नढाकिने ज्ञानशक्ति भएका भगवान्लाई पनि राग आदि क्लेश, त्यसद्रारा 
हने कर्म, त्यसबाट उत्पन हने सुखदुःख र सत्व आदि गुणहरूको प्रभावद्वारा त्यसै गरी आफ्नै 
कार्य भएका प्राण आदिद्रारा ढाकिएको ठान्दछ जसरी सूर्य बादल, तुषारपात र ग्रहण आदिद्रारा 
ढाकिए फँ देखिन्छ । 
विवरण यस प्रसङ्गमा देवर्षि नारदले श्रीकृष्णलाई अज्ञानीहरूले नै सामान्य मनुष्य ठान्दछन् भनी 
नताउनुभएको छ । वसुदेवले ऋषिहरूलाई कर्मबन्धनबाट द्ुट्न के के गर्नुपर्ला ? भनी सोध्नुभएको 
छ । कर्मबन्धनबाट छ्ुटने सबेभन्दा सजिलो साधन भनेको भक्ति हो । साक्षात् परमात्मा श्रीकृष्ण, 
जसको चिन्तन गर्नाले मात्र कर्मबन्धबाट तत्काल द्ुट्कारा मिल्दषछ, त्यस्ता भगवान् साथमा हदा 
पनि अरू साधनको भर पर्न राम्रो होदन। आखिर कर्म गरेर पनि त्यसको फल ईश्वरमा अर्पण 
गरी उहाँको प्रसन्नताले नै कर्मबन्धन हट्ने हो। यसरी कर्मको परम्पराले परमात्मालाई 
रिफाउनुभन्दा निरन्तर प्रेमपूर्ण चिन्तनले उहाँ लाई खुसी पार्न सजिलो छ। यसैलाई भगवान्ले गीता 
११।५४मा भक्त्या त्वनन्यया शक्यः अर्थात् अनन्य भक्तिद्रारा मलाई पाउन सकिन्छ भनी 
बताउनुभएको छ । यसरी छोटो बाटोबाट परमात्मालाई खुसी पार्न सकिने हूदाहदै लामो बाटो 
रोज्नु मूर्खता पनि हो । नारद भन्नुहुन्छ निरन्तर नजिक भएका कारणले वसुदेवले श्रीकृष्णलाई 
ईश्वर नभई सामान्य मानव ठानेका छन्। यसलाई नीतिशास्त्रमा अतिपरिचयात् अवज्ञा अर्थात् 
अति चिनजान भएपच्छि बेवास्ता हुन्छ भनी बताइएको छ । जसरी गङ्गानजिक बस्ने मानिस 
सर्वतीर्थमयी गङ्गालाई छडी तीर्थस्नान र दर्शन गर्न अरू नदीतिर दौडिन्छ, त्यसै गरी साक्षात् 
परमात्मालाई छाडी कर्महरूको भर पर्न पनि परमात्मामा अविश्वासकै कारणले हो । 

श्रीकृष्णको विषयमा बताँदे नारद भन्नुहुन्छ उँ सर्वरूप अनि सर्वसमर्थं अद्वितीय 
ईश्वर हनुहन्छ । उहाँमा कर्म आदिको बन्धन कछैन। योगसूत्र १।२४मा पनि क्लेशकर्म 
विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेषः ईश्वरः अर्थात् कर्म, क्लेश आदिको बन्धनले नछोदने 
पुरुषविशेष नै ईश्वर हो भनिएको छ । प्रस्तुत श्लोकमा श्रीकृष्णलाई क्लेश, कर्म आदि नभएको 
बतादइएको छ । यहाँ क्लेश भनेर रागद्रेष आदि क्लेशहरूलाई लिनुपर्वछ । योगशास्त्रमा अविद्या, 
अस्मिता, राग, देष र अभिनिवेश मृत्युभय गरी पाँच प्रकारका क्लेश हृन्छन् भनिएको छ । यसरी 
आत्मामा क्रमशः अज्ञान, अहङ्कार, राग, द्वेष र मूत्युभय गरी पाँच प्रकारका क्लेश नरहेको थाहा 
हन्छ । कर्म भनेर शुभ, अशुभ र मिश्र गरी सबेथरी कर्महरूलाई लिनुपर्दछ । परिपाक शब्दको अर्थ 
कर्महरूको परिपाक भएर उत्पनन हुने फललाई लिदन्छ। यसरी शुभ कर्मको फल सुख र अशुभ 
कर्मको फल दुःख यी दुबे परमात्मामा नरहने सिद्ध हृन्छ । गुणप्रवाह शब्दको अर्थं सत्त्व आदि 
गुणहरूको प्रवाह हो। जीव गुणको प्रवाह अनुसार काम गर्दछछ भने परमात्मामा गुणहरूको 
प्रवाहरूप वासना पनि छैन भन्ने यसको अर्थ हृन्छ। यसरी परमात्मा नित्य प्रकाशमान विलक्षण 
स्वभावका भएर पनि अज्ञानीहरूका लागि भने आप्नै कार्यहरूद्वारा ढाकिए यँ हनुभएको छ । यहाँ 
परमात्मा ढाकिए ४ हुनुमा बादल, तुषारपात र ग्रहण गरी तीन दृष्टान्त दिदएको छ। जसरी 
बादलले सूर्यलाई छेक्न सक्दैन, न तुषारोले सूर्यलाई ढाक्न सक्छ न ग्रहणले त्यसलाई छोप्न 
सक्छ । यदि राहुको छाया, बादल र तुषारोले सूर्यलाई ढाक्ने हो भने ती स्वयं कहांबाट प्रकाशित 


रामालन्द्री टीका 


४९८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


हन्छन् त ? किनभने राहु आदि त केवल ग्रहणको वेलामा सूर्य आदिको प्रकाश पाएर मात्र 
देखिन्छन्, अरू वेलामा तिनको अस्तित्व नै सिद्ध हदेन। यसरी आपफ्ना प्रकाशक सूर्यलाई तिनले 
कसरी ढाक्न सक्छन् र ? त्यसै गरी परमात्माबाट न प्रकाशित भएको संसारले आपफ्ना कारण एवं 
प्रकाशक परमात्मालाई कसरी ढाक्न सक्छ । अज्ञानीहरूले बादलले सूर्यलाई ढाक्यो भन्ने व्यवहार 
गरे फ संसारधर्मद्रारा परमात्मा ठढाकिनुभयो या छोदनुभयो भन्नु पनि अज्ञान नै हो। त्यसैले 
श्रीकृष्णलाई शरीर आदि स्वीकार गरेको भरमा त्यसको सम्बन्धले युक्त भएको सामान्य मानिस 
मान्न मिल्दैन, उहाँ त सबै उपाधिहरूका पनि आधार परमात्मा नै हूनुह॒न्छ भनी नारदले यहां 
श्रीकृष्णको स्वरूप बताउनुभएको छ । 


अथोचुमुंनयो राजन्नाभाष्यानकटुन्दुमिम् । 
सर्वेषां शुण्वतां राज्ञां तथेवाच्युतरामयोः ॥ ३४॥ 


पदार्थ राज्ञां  राजाहरूले आनकटुन्दुभिम्  वसुदेवलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् रुण्वतां  सुनिरहंदा आभाष्य  सम्बोधन गरी 
अथ  यसपचछ्ि तथा एव  त्यसै गरी उन्चुः  यसो भने 

मुनयः  मुनिहरूले अच्युतरामयोः  बलराम र 

सर्वेषां  सवे श्रीकृष्णको अधि 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसपचछ्छि मुनिहरूले भगवान् श्रीकृष्ण, बलराम र अरू सबे राजाहरूको 
सामने तिनीहरूले सुनने गरी वसुदेवलाई सम्बोधन गर्दै भन्न लागे। 


कमणा कमनिहार एष साघु निरूपितः। 
यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सवंयज्ञेर्वरं मखेः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

यत्  जुन 

सवंयज्ञेरवरं  यज्ञपुरुष 
विष्णुं  भगवान् विष्णुलाई 
मखेः  यज्ञटरूद्रारा 


श्रद्धया  श्द्धापूर्वक 
यजेत्  पूजन गरिन्छ 


एषः  यो नै 
साधु  राम्रो 


 
कमणा  कर्मद्रारा 





क्मनिहारः  कर्म नाश गर्न 
उपाय हो भनेर 
निरूपितः  बतादएको छ 


ताक्यार्थ यज्ञपुरुष भगवान् विष्णुलाई अनेक यज्ञहरुूद्रारा श्रद्धापूर्वक पूजन गर्नुपर्वछ। यो नै 
कर्महरूद्वारा कर्मलाई नष्ट गर्ने सर्वश्रेष्ठ उपाय हो भनी बताइएको छ। 

चित्तस्योपदामोऽयं वे कविभिः शास्त्रचश्चुषा । 

दरिंतः सुगमो योगो धममश्चात्ममुदावहः ॥ ३६ ॥ 


अयंवै  यो नै कविभिः  ज्ञानीहरुद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


पदार्थ 


८९८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठय 
शास्त्रचक्षुषा  शास्त्रको दृष्टिले सुगमः  सजिलो अनुभूति गराउने 
चित्तस्य  चित्तको योगः  योग घमः च  धर्मसमेत 


उपरमः  शान्तिको उपाय आत्ममुदावहः  आत्मानन्दको दशितः  देखादइयो 


ताक्यार्थ ज्ञानीहरूले शास्त्रको दृष्टिद्रारा चित्तशान्तिको उपाय, आत्मानन्दको अनुभूति गराउने 
धर्म र सजिलो योगसाधनको रूपमा समेत यही कुरा बताएका छन् । 


अयं स्वस्त्ययनः पन्था द्विजातेगहमेधिनः। 
यच्छरद्धयाप्तवित्तेन शुकलेनेज्येत पूरुषः ॥ २७ ॥ 


पढार्थ श्रद्धया  श्द्धापूर्वक द्विजातेः  द्रिजातिका लागि 
यत्  जुन पूरुषः  परमात्मा स्वस्त्ययनः  कल्याणकारक 
शुक्टेन  सेतो न्यायपूर्वक इज्येत  सेवित हनुहुन्छ पन्था  मार्ग हो 

आप्तवित्तेन  कमाइएको अयंयोनै 
सम्पत्तिले गृहमेधिनः  गृहस्थ 
ताक्यार्थ न्यायपूर्वकं कमादृएको सम्पत्तिले श्रद्धापूर्वक परमात्माको सेवा गर्नुपर्दछ। गृहस्थ 
द्विजातिहरूका लागि यो नै कल्याणकारक मार्ग हो। 

विवरण यस प्रसङ्गमा कर्महरूद्रारा कर्मनाश हने विधि भनेको श्रद्धापूर्वक परमात्माको आराधना 
गर्नु ने हो भनी ऋषिहरूले बताउनुभएको छ । वेद आदि शास्त्रहरूमा अधिकारीको स्तर अनुसार 
परमात्मालाई प्राप्त गर्ने अनेक मार्गहरू बताइएका छन्। जो व्यक्ति यो लोक र परलोकका 
फलभोगदेखि पूर्णरूपमा विरक्त एवं दृढनिश्चयी छन्, त्यस्ता व्यक्तिहरूका लागि ज्ञानमार्ग उपयुक्त 
छ । यस्तो विरक्त शिष्यले गुरुबाट सम्पूर्ण जगतभरमको अधिष्ठानको रूपमा आत्मतत्व रहेको बुरी 
त्यही रूपमा ऊ स्थित हुन्छ र कृतकृत्य बन्दछ। अलि कम विरक्त एवं प्रेमप्रधान व्यक्तिहरूका 
लागि भक्ति मार्ग उपयुक्त हन्छ। यसमा व्यक्ति आफ्नै आत्मस्वरूप सर्वाधार परमात्मासंग 
व्यक्तिगत प्रेमसम्बन्ध राखी दिनरात उहाँकै चिन्तन गरी सम्पूर्णं संसार एवं अफैलाई विर्सन्छ र 
परमात्मभावमा प्राप्त हुन्छ । विषयमा आसक्ति भएका प्रवृत्तिप्रधान व्यक्तिहरूका लागि कर्ममार्ग 
उपयुक्त हुन्छ । यसमा व्यक्ति शास्त्रीय कर्महरूको अनुष्ठान गर्द त्यसको फल परमात्मालाई अर्पण 
गरेर विस्तारे चित्तशुद्धि गर्द र पचि ज्ञानद्वारा मोक्ष प्राप्त गर्दछ। यीमध्ये ज्ञान र भक्ति असङ्ग 
परमात्मभावमा पुय्याउने मुख्य साधन हन् भने कर्म यी दुबैका लागि गौण साधन हो। तर 
प्रवृत्तिप्रधान व्यक्तिहरूको हदय केही नगरीकन सन्तुष्ट हँदेन। उनीहरूलाई न तत््वज्ञानको 
उपदेशमा पूरा विश्वास हुन सक्छ, न त परमात्माप्रति दृढ भक्ति नै । यस्ता व्यक्तिहरूलाई कर्म नै 
आवश्यक हुन्छ, त्यसैले वेदमा यस्ता अधिकारीको बाहुल्यलाई विचार गरी धरे भागमा कर्मके 
चर्चा गरिएको छ। अतः कर्म गर्नुको तात्पर्य पनि आफ्नो अहंको सन्तुष्ट नभई आत्माको 
अकर्तृत्वबोध या अकर्ता आत्मभावमा पुग्नु ने हो। जे मन पयो त्यही कर्म गरेर होदन, अपि तु 
शास्त्रीय कर्म गर्दै त्यसको फल परमात्मालाई अर्पण गरेर नै व्यक्ति शुद्धचित्त बन सक्छ, त्यी 





रामालन्द्री टीका 


८४९८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८४ 


भएर श्लोकमा घरव्यवहारमा आसक्त रहेको पुरुषको कल्याणकारक बाटो भनेर कर्ममार्गलाई 
लिदृएको छ । यहाँ सेतो सम्पत्तिद्रारा आर्जन गरिएको सम्पत्तिले परमात्मसेवा गर्नुपर्वछछ भनिएको 
छ । सेतो धन भनेर वर्णधर्म अनुसारका सत्कर्म गरी प्राप्त भएको उचित धनलाई भनिएको हो । 
यज्ञ गर्नुगराउनु, दान लिनुदिनु, पदनुपढाउनु यी ब्राह्मणका छ ओटा कर्महरू हून्। यी छमध्ये 
पनि तीन ओटा कर्म ब्राह्मणत्वको रक्नाका लागि हुन् भने तीन ओटा कर्म चाहं जीविकाका लागि 
हन् । पढाउनु, यज्ञ गराउनु र दान लिनु यी कर्मबाट अर्जित धन ब्राह्मणका लागि स्वच्छ धन हो। 
यसै गरी क्षत्रियको स्वधर्म अनुसार युद्धमा शत्रुलाई विजय गर्दा, प्रजासंग कर उठा र दोष 
अनुसारका दण्ड दिदा प्राप्त हुने धन उसका लागि सेतो धन हो। कृषिकर्म, गाई आदि 
वस्तुहरूको पालन अनि व्यापार यी वैश्यका मुख्य स्वधर्म हृन्, त्यसैले यसबाट आर्जन गरिएको 
सम्पत्ति वैश्यका लागि सेतो धन हृन्छ भने अरूको सेवा, नोकरी आदिबाट प्राप्त धन शूद्रका 
लागि सेतो धन हृन्छ। आफ्नो स्वधर्मलाई त्याग गरेर अरूको वृकत्तिलाई अपनाई कमादएको 
धनलाई उत्तम मानदेन । अंशबण्डामा प्राप्त, आपफ्ना मित्रहरूले प्रीतिपूर्वक दिएको उपहार अनि 
ससुरा आदिले दिएको धन चाह सबै वर्णका व्यक्तिहरूलाई ग्राह्य हुन्छ । यसरी शुक्ल अर्थात् शुद्ध 
धनद्वारा परमात्माको सेवा, यज्ञ, दान आदि गर्नु र त्यसको फल परमात्मालाई अर्पण गर्नु ने 
कर्मबाट कर्मबन्धनको नाश हुने उपाय हो भनी यहाँ बतादइएको छ। 


क  यज्ञदानेगहेदारसुतेषणाम् ९  म्द, 
वित्तेषणां यज्ञदानेगहेदारसुतेषणाम् । 
आत्मलोकेषणां देव कालेन विसृजेद् बुधः ॥ 
०९ न्स,  ययुर्धीरास्तपोवनम् 
ग्रामे त्यक्तेषणाः सवे ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ इच्छालाई र ग्रामे  घरगांमा रहेर 

प न न्त 

दव  हे वसुदेव कारेन  समयको प्रभावद्रारा त्यक्तेषणाः  सबेथरी इच्छालाई 
बुधः  बुद्धिमान् व्यक्तिले सब भोग नष्ट हृन्छन् भने त्यागिदिएका 

यज्ञदाने  यज्ञ र दानद्रारा विचारले सर्वे  सबै 

वित्तेषणां  धनको इच्छालाई आत्मलोकेषणां  पुण्यलोक धीराः  धीर व्यक्तिहरू 

गृहेः  गृहस्थ धर्मद्वारा हरूको इच्छा लाई तपोवनं  तपोवनमा 
दारसुतेषणां  पत्नी र पुत्रको विसृजेत्  त्यागिदेओस् ययुः  जान्थे 


ताक्यार्थ हे वसुदेव ! बुद्धिमान् व्यक्तिले यज्ञ र दानद्रारा धनको इच्छालाई, गृहस्थ धर्मद्वारा 
पत्नी र पुत्रको इच्छालाई, त्यसै गरी समयको प्रभावद्रारा सबै भोग नष्ट हुन्छन् भन्ने विचारले 
पुण्यलोकहरूको इच्छालाई समेत त्यागिदिनुपर्दछ । किनभने सबै धीर व्यक्तिहरू घरगार्ख॑मा रह॑दा 
ने सबेथरी इच्छालाई नष्ट गरेर मात्र तपोवनमा जाने गर्दथे। 

वितरण यहाँ तीन प्रकारका एषणा वित्तेषणा, दारसुतैषणा र आत्मलोकैषणाको उल्लेख गरी 
तिनीहरूलाई त्यागने उपायको पनि उल्लेख गरिएको छ । एषणा वा इच्छाहरूलाई त्यारनका लागि 


रामालन्द्री टीका 


८९९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


कर्महरूलाई साधनका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। ती तीन प्रकारका इच्छामध्ये सम्पत्तिको 
इच्छाचाहिं यज्ञ, दान आदिद्रारा सीमित एवं नियन्त्रित गर्नुपर्दछछ। सन्तानको इच्छालाई विवाह, 
पुत्रोत्पादन आदिद्रारा पूरा गर्नुपर्दछ भने लोकटहरूमा जाने इच्छालाई केही समयपचछ्छि यी नष्ट हन्छन् 
भन्ने भावनाद्रारा नियन्त्रित गर्नुपर्दछ। यसरी तीनै इच्छाहरूलाई त्याग्न सकिन्छ भन्ने कुरा यहां 
बताउन खोजिएको छ। 


     न जातो    ९   भ 
ऋणेस्त्रिमिद्धिजो जातो देवषिपितृणां प्रभो । 
यज्ञाध्ययनपुतरेस्तान्यनिस्तीयं त्यजन् पतेत् ॥ ३९॥ 





पदार्थ तरिभिः  तीनथरी तानि  ती ऋणलाई 

प्रभो  हे प्रभु ऋणेः  ऋणले सहित भएर अनिस्तीयं  नतिरी 

द्विजः  ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य जातः  जन्मिएको हुन्छ त्यजन्  कर्म त्यागने व्यक्ति 
देवषिपितृणां  देवता, ऋषि र॒यज्ञाध्ययनपुतरैः  यज्ञ, शास्त्रको पतेत्  पतित हुन्छ 
पितृहरूको अध्ययन र पुत्रजन्मद्रारा 


ताक्यार्थ हे वसुदेव ! ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य यी द्विजहरूमा जन्मजात नै देवता, ऋषि र 
पित्ृहरूको तीनथरी ऋण रहेको ह॒न्छ । यज्ञ, शास्त्रको अध्ययन र पुत्रजन्मद्रारा यी तीन ऋणलाई 
चुक्ता नगरी कर्म त्यागने मानिस पतित हुन्छ । 
विवरण यस प्रसङ्गमा तीन प्रकारका ऋणहरू चुक्ता गरिसकेपछि मात्र इच्छाहरूको त्याग हुन 
सक्छ भनी बताइएको छ । यहाँ शास्त्रीय कर्महरूका अधिकारी भएका ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य यी 
तीन वर्णका मानिसहरूले जन्मिंदेमा तीन किसिमका ऋणहरू बोकेर आएका हृन्छन् भनिएको छ। 
जसरी मानिसले व्यवहार चलाउनका लागि पचि लिने ऋणहरू समयमा नै अनिवार्य चुकाउनुपर्दछ, 
यदि ऋण चुकाएन भने उसमाथि व्याजको भारी पनि बद्दै जान्छ र केही धरौटी आदि भए त्यो 
जफत हुन्छ, त्यसै गरी जन्मिंदा मानिसले सूष्ष्म रूपमा विभिन किसिमका ऋणहरूलाई लिएर 
आएको हुन्छ, अनि जीवनभरिको समयमा त्यसलाई चुक्ता गरिसक्नुपर्दछ। ती ऋणहरू हुन् 
देवऋण, ऋषिक्रण र पितृक्रण । 

मानिसलाई देवताहरूले जे दिएका छन् त्यो प्राप्त भएबापत मानिसलाई लागेको ऋण 
देवऋण हो । प्रकृतिले सारा प्राणीहरूलाई यथायोग्य जीवन, भोजन, परिवेश आदि निःशुल्क 
दिएकी छिन्। मानिसले आफनो व्यवहारमा थोरे पानी, थोरे हावा अनि थोर बिजुली पनि अरूलाई 
निःशुल्क दिनसकेको कैन, तर प्रकृतिबाट यो सबै निःशुल्क रूपमा मानिसलाई प्राप्त छ । नदीको 
पानी, सूर्यको प्रकाश अनि वायुमण्डलको हावा लिन कसैलाई कसैको रोकावट क्ैन। यसको अर्थ 
मानिसले यिनीहरूको मनपरी प्रयोग गर्न पारं भने चाह होइन। यी सबैका अधिष्ठाता 
देवताहरूलाई प्रसन्न पारी भोग गर्दा मात्र त्यसले राम्रो फल दिन्छ। बाहिरी पदार्थहरूलाई मात्र 
नभरई देवताहरूले हाम्रा इन्द्रियहरूलाई पनि शक्ति दिद्ररहेका हृन्छन्। मानिसले आफ लाई टठुलो 
ठानी विर्सनु अलग कुरा हो, तर इन्द्रियका अनुग्राहक देवताविना यसका इन्द्रियहरू बेकम्मा 


रामालन्द्री टीका 


८९९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८४ 


हन्छन् । हातका देवता इन्द्र, पाडका विष्णु, ओंँखाका सूर्य आदि गरी सम्पूर्ण देवताहरूलाई सम्ण्नि 
र प्रसन्न पार्ने जिम्मा पनि विवेकशील प्राणी भएकाले मानिसक हो । शास्त्रविधि अनुसारका यज्ञ, 
दान, पूजा आदि गर्नाले देवताहरू प्रसन्न हृन्छन्, देवऋण चुकाउनु भनेको यही हो । 

मानिसलाई राम्रो बाटो देखाई व्यवस्थित एवं सत्यनिष्ठ जीवन विताडन सिकाउने क्रममा 
ऋषिहरूले अनेकौँ शास्त्रहरूको रचना गरेका छन्। यी शास्त्रका उपदेशहरू गाईगोर् या 
पक्षीहरूका लागि होइन, मान्छेके लागि बनाइएका हृन् । यदि मानिसले शास्त्रहरूले अध्ययन गेन 
र पूर्खहिरूले युगौँयुगदेखि मानिसक लागि भनेर संरक्षण गर्दै आएको ज्ञानपरम्पराको अपहेलना 
गय्यो भने यी शास््रहरू एवं ऋषिहरूको पनि अपहेलना हुन जान्छ, यसैलाई ऋषिक्रण भन्दछन् । 
शास्त्रहरूको अध्ययन गरी जीवन त्यस अनुसार बिताउने अनि आगामी पिढीमा पनि त्यो ज्ञानको 
आलोक फैलाउने कामले ऋषिऋण चुक्ता हुन्छ । 

पितृऋण भनेको वंशपरम्पराप्रतिको उत्तरदायित्व हो। अहिलेसम्म क्रमशः चलिआएको 
वंशपरम्परालाई व्यक्तिले मोहवश या न्ट मानेर अधि बढाएन भने त्यो परम्परा टुटने हनाले 
त्यसो गर्दा पितृक्रण लाग्दछ। पितृकऋणलाई शास्त्रीय रीतिले असल सन्तानको उत्पादन गरेर 
चुकाउनुपर्दछ। यो संसारलाई सुन्दर बनाइराख्नु हरेक व्यक्तिको कर्तव्य हो, यसका लागि उसले 
कर्तव्यनिष्ठ सन्तति उत्पनन गर्नुपर्दछछछ र त्यस्तो सन्ततिको हातमा संसारलाई छोडिदिनुपर्दछ । केवल 
सन्तान जन्माएर मात्र पितृऋणबाट द्ुट्कारा मिल्दैन, उनीहरूलाई उच्च जीवनपद्धतिको परिपालना 
गर्दै जीवनयापन गर्न सक्ने पारिवारिक एवं सामाजिक वातावरणको पनि सिर्जना गर्नुपर्छ। आपफ्ना 
पुर्खाहरूले संरक्षित गर्दै आएको उच्च आदर्शलाई आफ्नो जीवनमा उतारने सन्तान जन्माएर मात्र 
पितरऋणबाट द्ुट्न सकिन्छ । कमाउन, खान र बच्चा जन्माउन मात्र लागिपर्न नयाँ पिदीले 
संसारलाई आदर्श जीवनपद्धतिको आधारमा चलारँदेन, उल्टै अनादि परम्परालाई नै ध्वस्त 
पारिदिन्छ। त्यसैले त्यस्ता सन्तान जन्माउनु र नजन्माउनुमा शास्त्रीय दृष्टिलि खासै केही अन्तर 
कैन । यसरी सत्कर्महरूको परिपालन, सत् शास्त्रको अध्ययन र असल सन्तानको उत्पादनद्रवारा तीन 
किसिमका ऋणबाट मूक्त भएपक्ि मात्र व्यक्ति परम पुरुषार्थको अधिकारी हुन्छ । 


 ्  ग्रै,    र 
त्व त्वद्य सक्त हम्या व त्षाप्त्रामहामत  
     १ 
यङ्ञदवणसुन्सुच्य नकश्णाऽश्स्णा भव ॥ ९० ॥ 


पदार्थ  दुई ऋणवाट निक्रणः  ऋणरहित र 
महामते  हे परमबुद्धिमान् मुक्तः  मूक्त भडसकेका अरारणः  शरणरहित 
वसुदेव त्वं तु  तपार्ईले गृहत्यागी 

अद्य  आजसम्म यज्ञेः  यज्ञहरूद्रारा भव  बन्नुहोस् 

वै  निश्चय नै देवम्  देवऋणलाई 

ऋषिपित्रोः  ऋषि र पितुको उन्मुच्य  चुकाई 





वाक्यार्थ हे परमबुद्धिमान् वसुदेव ! तपाई आजसम्म ऋषि्रण र पितृकऋणबाट मूक्त 


रामालन्द्री टीका 


८४९९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८४ 


भटसकनुभएको छ । अब अनेक यज्ञहरुद्रारा देवऋणलाई पनि चुकाई तपाई सबै ऋणवबाट मुक्त 
भएर गृहत्यागी बन्नुहोस् । 


वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हसिम्। 
जगतामीशवरं प्राचः स यद् वां पुत्रतां गतः ॥ ४१९॥ 





पार्थ ईरुवरं  नियन्ता यत्  त्यसैले 

वसुदेव  हे वसुदेव हरिम्  हरि भगवान्लाई सः  उहाँ 

भवान्  तपारईले परमया  परम वां  तपारईहरूको 
नूनं  निश्चय ने भक्त्या  भक्तिद्रारा पुत्रतां  पुत्र 

जगतां  सम्पूर्ण संसारका प्राचः  अर्चना गर्नुभएको थियो गतः  बन्नुभएको छ 


ताक्यार्थ हे वसुदेव ! तपार्ईले सम्पूर्ण संसारका नियन्ता हरि भगवान्लाई पक्क पनि परम 
भक्तिपूर्वक अर्चना गर्नुभएको थियो त्यसैले भगवान् तपार्ईहरू दुर्दको पुत्र बन्नुभएको छ। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामनाः। 
तानृषीनृत्विजो वव्रे मृध्नानम्य प्रसाद्य च ॥ ४२॥ 


पढार्थ वसुदेवः  वसुदेवले ऋषीन्  ऋषिहरूलाई 

इति  यसप्रकार मूध्नां  शिर ठुकाई ऋत्विजः  यज्ञको ऋत्विकृको 
तद्चनं  ती ऋषिहरूको वचन आनम्य  प्रणाम गरेर रूपमा 

श्रुत्वा  सुनेर प्रसाद्य च  खुसी गराई वरे  वरण गर्नुभयो 
महामनाः  उदारचित्त भएका तान्  ती 





वाक्यार्थ उदारचित्त भएका वसुदेवले ऋषिहरूको वचन सुनेर शिर दुकाई प्रणाम गर्नुभयो र 
तिनीहरूलाई प्रसन्न गराई यज्ञको ऋत्विकूको रूपमा वरण गर्नजुभयो । 


त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धामिंकम्। 
तस्मिन्नयाजयन् क्षत्रे मखेरुत्तमकल्पकेः ॥ ४३॥ 


पदार्थ ऋषयः  ऋषिहरूले उत्तमकल्पकैः  उत्तम सामग्रीले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् तस्मिन्  त्यो सहित 

धर्मेण  धर्मपूर्वक कषेत्रे  तीर्थक्षेत्रमा मखेः  यज्ञहरुद्रारा 

वृताः  वरण गरिएका धार्मिकम्  धार्मिक अयाजयन्  यजन गराए 
तेती एनम्  यी वसुदेवलाई 





रामालन्द्री टीका 


८९९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ठ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! धर्मपूर्वक वरण गरिएका ती ऋषिहरूले धर्मपरायण वसुदेवलाई त्यसै 
तीर्थक्षेत्रमा अनेक उत्तम सामग्रीहरूले युक्त श्रेष्ठ यज्ञहरूको अनुष्ठान गराए। 


तदुदीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णयः पुष्करख्जः। 


स्नाताः सुवाससो राजन् राजानः सुष्ट्वलङ्कुताः ॥ ४४ ॥ 


वृष्णयः  वृष्णिहरू 

स्नाताः  स्नान गरी 

सुवाससः  सुन्दर वस्त्र पहिरी 
पुष्करस्रजः  कमलका मालाले 
शोभित भए 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
तदुदीक्षायां  त्यो यज्ञको 
दीक्षाविधि 

प्रवृत्तायां  सुरु भएपचि 





राजानः  राजाहरू पनि 


सुष्टु  राग्ररी 
अलङकुताः  सिंगारिए 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यस यज्ञको दीक्षाविधि सुरु भएपचछ्ि सारा वृष्णिहरूले स्नान गरी सुन्दर 
वस्त्र पहिरिए र कमलका मालाहरू धारण गरे । त्यये गरी अन्य राजाहरू पनि राम्ररी सजिए। 


तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ट्यः सुवाससः। 
दीक्षाशालामुपाजग्मुराकिप्ता वस्तुपाणयः ॥ ७५॥ 


पदार्थ आकिप्ताः  शरीरमा चन्दन 
निष्ककण्ट्यः  सुवर्णमय हार आदिको अङ्गराग लेपन गरेका 
पहिरिएका मुदिताः  अत्यन्त प्रसन्न 
सुवाससः  सुन्दर वस्त्र धारण ।तन्महिष्यः च  ती वृष्णिवंशी 
गरेका स्त्रीहरूले पनि 


ताक्यार्थ वृष्णिवंशी स्त्रीहरूले पनि सुन्दर वस्त्र र सुवर्णमय 





वस्तुपाणयः  माङ्गलिक 
सामग्रीहरू हातमा लिई 
दीक्षारालां  दीक्षाशालामा 
उपाजग्मुः  आद्रपुगे प्रवेश 
गरे 


हार पहिरिएका थिए भने अङ्ग 


अङ्गमा चन्दनलेप लगाएका थिए। हातमा माङ्गलिक सामग्रीहरू लिंदे अत्यन्त प्रसन्न भएका 


तिनीहरू दीक्षाशालाभित्र प्रवेश गरे। 
नेदुमदङ्गपय्हशद्कभेयांनकाद्यः। 
ननृतुनंटनत॑क्यस्तुष्टुवुः सूतमागधाः ॥ 
जगुः सुकण्ड्यो गन्धव्यंः सद्खीतं सहभतुंकाः 

नेदुः  बज्न थाले 

नटनतंक्यः  नट र नर्तकीहरू 


ननृतुः  नाच्न थाले 
सूतमागधाः  सूत, मागध आदि 


पदार्थ 
मृदङ्गपय्शह्खभेयांनकादयः  
मृदङ्ग, पटह, शङ्ख, भेरी र 
आनकजस्ता बाजाहरू 





॥ ८६ ॥ 

तुष्टवुः  स्तुति गर्न थाले 
सहभतुकाः  पतिले सहित 
भएका 

सुकण्ड्यः  मिढटो स्वर भएका 


रामालन्द्री टीका 


८९९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


गन्धव्यंः  गन्धर्वपत्नीहरूले सङ्गीतं  मिठो गीत जगुः  गाउन थाले 

ताक्यार्थ त्यो समयमा मृदङ्ग, पटह, शडख, भेरी र आनक जस्ता बाजाहरू बज्न थाले, नट र 
नर्तकीहरू नाच्न थाले, सूत र मागध आदिले स्तुति गर्न थाले भने आआप्ना पतिले सहित 
भएका मिढठो स्वर भएका गन्धर्वपत्वीहरूले गाउन थाले । 


तमभ्यषिञ्चन् विधिवदृक्तमभ्यक्तमृत्विजिः। 

पत्नीभिरष्टादशमिः सोमराजमिवोडुभिः ॥ ५७ ॥ 
पदार्थ अष्टादशभिः  अठार दलेका 
ऋत्विजः  ऋत्विकृहरूले पत्नीभिः  पत्नीहरूले सहित तं  ती वसुदेवलाई 
उदभिः  ताराहरूले सहित अक्तम्  गाजल लगाएका विधिवत्  विधिपूर्वक 
सोमराजम् इव  चन्द्रमालाई ४ अभ्यक्तम्  सवै अङ्गमा नोनी अभ्यषिञ्चन्  अभिषेक गरे 
वाक्यार्थ ती ऋत्विकहरूले आंखामा गाजल लगाएका र सबै अङ्गमा नौनी दलेका अटार 


पत्नीहरूले सहित वसुदेवलाई महाभिषेकको विधिद्रारा अभिषेक गरे, जसरी पहिले ताराहरूसहित 
चन्द्रमाको अभिषेक भएको थियो । 





ताभिरकूलवल्येहारिनुपुरकुण्डलेः । 
स्वलङ्कुताभिविंबभो दीक्षितोऽजिनसंवृतः ॥ ४८॥ 


पढार्थ दुकूलवल्येः  सुन्दर साडी र स्वलङ्कताभिः  राम्ररी सजिएका 
दीक्षितः  दीक्षित भएकाले बालाहरुद्रारा ताभिः  ती पत्नीहरूको बिचमा 
अजिनसंवृतः  मृगचर्म धारण हारनूपुरकुण्डलेः  बहुमूल्य हार, विबभो  सुशोभित ह॒नुभयो 
गरेका वसुदेव पाउजु र कुण्डलहरूद्रारा 





ताक्यार्थ यज्ञविधिमा दीभषित भएका वसुदेवले मृगचर्म धारण गर्नुभएको थियो भने उहाँका 
पत्नीहरू चाहं सुन्दर साडी, बाला, बहुमूल्य हार, पाउजु, कर्णकुण्डल आदि आभूषणद्रारा राम्ररी 
सजिएका थिए । यसबाट वसुदेव अत्यन्त सुशोभित देखिनुभयो । 


तस्यत्विंजो महाराज रत्नकोरोयवाससः। 
ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणो ऽध्वरे ॥ ४९॥ 





पढार्थ ससदस्याः  सदस्यहरूले सहित विरेजुः  सुशोभित भए 
महाराज  हे राजा परीक्षित् तस्य  ती वसुदेवका यथा  जसरी 
रत्नकोशेयवाससः  रत्न र॒ ति ती वृत्रहणः  इन्द्रको 

रेशमी वस्त्र लगाएका ऋत्विजः  ऋत्विकृहरू अध्वरे  यज्ञमा भएका थिए 


रामालन्द्री टीका 


८९९५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८४ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! वसुदेवका यज्ञका सबे ऋत्विक् र सदस्यहरूले अनेक रत्न र रेशमी 
वस्त्रहरू धारण गरेका थिए। यसबाट तिनीहरू इन्द्रको यज्ञमा वरण भएका ब्राह्मणहरू रै 
सुशोभित भए। 


तदा रामरूच कृष्णरुच स्वैः स्वर्बन्धुभिरन्वितो । 
रेजतुः स्वसुतेदरेर्जविरो स्वविभूतिभिः ॥ ५०॥ 


पढार्थ अन्वितो  युक्त भएका ह  आपफना एश्वर्य 
तदा  त्यस समयमा जीवेश्ो  जीवहरूका ईश्वर स्वसुतैः  आप्ना पुत्र तथा 
स्वैः स्वेः  आआपना रामः च  बलराम र दारः  आप्ना पत्नीहरूसंगे 
बन्पुभिः  बान्धवहरूद्रारा कृष्णः च  श्रीकृष्णसमेत रेजतुः  सुशोभित हूनुभयो 





वाक्यार्थ त्यस समयमा सबै जीवहरूका ईश्वर भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम आआफ्ना 
बन्धुबान्धव, पुत्र, एश्वर्य तथा पत्नीहरुद्रारा युक्त हदा र्न सुशोभित हुनुभयो । 
ईजेऽनुयन्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणेः। 


नर   


पराकृतेरवेकृतेय॑ज्ञे्रव्यज्ञानकरियेर्वरम् ॥ ५९॥ 





पदढार्थ पः  प्राकृत त्यसका मन्त्र र क्रियाविधि 

अतुयज्ञं  हरक यज्ञपिच्छे विकृतैः  वैकृत सबैका स्वामी भगवान्लाई 
  त र  

अग्नहात्रादिटक्षणेः  अग्निहोत्र यज्ञः  यज्ञहरूद्रारा विधिना  विधिपूर्वकः 

आदि द्रव्यज्ञानकरियेरवरं  यज्ञीय द्रव्य, ईजे  पूजा गर्नुभयो 


ताक्यार्थ वसुदेवले हरेक यज्ञपिच्छे अग्निहोत्र आदि प्राकृत, वैकृत यज्ञविधिद्रारा यज्ञीय द्रव्य, 
त्यसमा प्रयोग हुने द्रव्य, यज्ञीय क्रियाका पनि एक मात्र स्वामी भगवान् श्रीकृष्णलाई विधिपूर्वकः 
पूजा गर्नुभयो । 


अथत्विग्भ्योऽददात् काठे यथाम्नातं स दक्षिणाः । 
स्वलङ्कतेभ्योऽलङ्कुत्य गोभूकन्या महाधनाः ॥ ५२॥ 





पढार्थ काठे  उचित समयमा यथाम्नातं  विधिले बताए 
अथ  यसपच्ि महाधनाः  बहुमूल्य अनुसार 

सः  ती वसुदेवले गोभूकन्याः  गाई, जमिन र॒ दक्षिणाः  दकषिणाहरू 
स्वल्कुतेभ्यः  राम्रै सजिएका कन्याहरू समेत अददात्  दिनुभयो 
ऋत्विग्भ्यः  ब्राह्मणहरूलाई अलङ्कृत्य  सजाएर 


ताक्यार्थ यसपचछ्छि उचित समयमा वसुदेवले ती राम्ररी सजिएका ब्राह्मणहरूलाई बहुमूल्य गाई, 
जमिन र कन्याहरूलाई सजाएर विधिपूर्वक दकषिणाको रूपमा दिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८९९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


पत्नीसंयाजावभृथ्येश्चरित्वा ते महर्षयः । 
सस्नू रामहदे विप्रा यजमानपुरःसराः ॥ ५२॥ 


पढार्थ ते ती रामहदे  परशुरामद्रारा निर्मित 
पत्नीसंयाजावभृथ्येः  पत्नी यजमानपुरःसराः  यजमानलाई पोखरीमा 

संयाज र अवभृथ स्नान अधि लगाई सस्नुः  स्नान गरे 

सम्बन्धी कर्म महषयः  महर्षि 

चरित्वा  गरेर विप्राः  ब्राह्मणहरूले 





ताक्यार्थ यसपचछि ती महर्षि ब्राह्मणहरूले ती यजमान वसुदेवलाई पत्नीसंयाज र अवभथ स्नान 
सम्बन्धी अवशिष्ट कर्म पनि सम्पन्न गराए अनि उहोँलाई अधि लगाई आफूहरूले पनि 
परशुरामद्वारा निर्मित पोखरीमा स्नान गर। 


स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात् तथा स्त्रियः। 
ततः स्वलङ्कतो वणांनादवभ्योऽन्नेन पूजयत् ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ अदात्  दिनुभयो आङइवभ्यः  कुकुरदेखि 
स्नातः  अवभृथ स्नान सकी तथा  त्यसै गरी वर्णान्  ब्राह्मणसम्मका 
वसुदेवले स्त्रियः  उाँका पत्नीहरूले वर्णहरूलाई 

वन्दिभ्यः  वन्दना गर्नहरूलाई पनि दान गरे अन्नेन  भोजनद्रारा 
अलङ्कारवासांसि  गहना र॒ ततः  त्यसपछि पूजयत्  खुसी गराउनुभयो 
वस््रहरू स्वलङ्कृतः  राम्ररी सजिई उहोँले 


ताक्यार्थ वसुदेव तथा उहाँका पत्नीहरूले अवभथ स्नान सकी वन्दना गर्नेहरूलाई गहना र 
वस्त्रहरू दान गर्नुभयो । यसपछि वस्त्रपरिधान आदिद्रारा राम्ररी सजिई उहांले कुकुरदेखि 
ब्राह्मणसम्मका सबे प्राणीहरूलाई अन्नभोजन गराई खुसी गराउनुभयो । 


बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हण भूयसा । 
विदभंकोरालकुरून् काशिकेकयसञ्जयान् ॥ ५५॥ 
सदस्यत्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । 
श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्तः प्रययुः कतुम् ॥ ५६॥ 


पदार्थ सदारान्  पत्नीसहित विदभंकोशलकुरून्  विदर्भ, 
भूयसा  धेरै ससुतान्  पुत्रले सहित कोशल र कुरुदेशका 
परिबर्हेण  उपहार सामग्रद्रारा बन्धून्  बन्धुहरूलाई राजाहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


८४९९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठय 
काशिकेकयसृजञ्जयान्  काशी, नृभूतपितृचारणान्  मनुष्य, भूत, अनुज्ञाप्य  आज्ञा लिई 

केकय र सुञ्जय देशका पित्र र चारणहरूलाई सत्कार क्रतुं  यज्ञलाई 

राजाहरूलाई गरे त्यसपछि शंसन्तः  प्रशंसा गर्दै 
सदस्यत्विक्सुरगणान्  सदस्य, श्रीनिकेतं  लक्ष्मीपति प्रययुः  ती सवै गए 

ऋत्विक् र देवताहरूलाई भगवानुसंँग 





ताक्यार्थ वसुदेवले धेरेथरी उपहारसामग्रीद्ारा पत्नी र पुत्रले सहित आप्ना सब बन्धुहरूलाई 
सत्कार गर्नुभयो। यसै गरी उहाँले विदर्भ, कोशल, कुर, काशी, केकय, सञ्जय आदि देशका 
राजाहरूलाई, यज्ञमा वरण गरिएका ऋत्विक्, सदस्य र देवताहरूलाई अनि मनुष्य, भूत, पित्र र 
चारणहरूलाई समेत उपहारा सन्तुष्ट गर्नुभयो । यसपचछ्ि यी सबै लक्ष्मीपति भगवानसंग आज्ञा 
लिई यज्ञको प्रशंसा गर्दै आफ्नो स्थानतिर फर्किए। 


धृतराष्टोऽनुजः पाथां भीष्मो द्रोणः पृथा यमो । 

नारदो भगवान् व्यासः सुहत्सम्बन्धिबान्धवाः ॥ ५७ ॥ 
बन्धून् परिष्वज्य यदून् सोहदात् किलन्नचेतसः। 
ययुविरहकृच्छरेण स्वदेशांश्चापरे जनाः ॥ ५८ ॥ 





पदार्थ द्रोणः  द्रोणाचार्य जनाः च  व्यक्तिहरूले 
सोहदात्  प्रेमका कारण पृथा  कुन्ती बन्धून्  आप्ना बन्धु 
किलन्नचेतसः  आर्द्र हृदय यमो  जुम्ल्याहा नकुल र॒ यदून्  यदुवंशीहरूलाई 
भएका सहदेव परिष्वज्य  अङ़माल गरी 
धृतराष्टः  धृतराष्ट्र नारदः  देवर्षिं नारद विरहकृच्छरेण  विरहव्यथा युक्त 
अनुजः  भाद विदुर भगवान् व्यासः  भगवान् व्यास भई 

पाथाः  कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर, अपरे  अरू स्वदेशान्  आप्नो देशमा 
भीम र अर्जुन सुहत्सम्बन्धिबान्धवाः  हितैषी ययुः  गए 

भीष्मः  भीष्म र सम्बन्धित बन्धुबान्धव 


ताक्यार्थ धृतराष्ट्र, विदुर, युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, भीष्मपितामह, द्रोणाचार्य, कुन्ती, नकुल, 
सहदेव, नारद, भगवान् व्यास र अन्य हितैषी सम्बन्धी बान्धवहरूले आपफ्ना बन्धु यादवहरूसंग 
स्नेहार्द्रं चित्तले अड़माल गरे र आपसमा दुषटिनुपर्दा विरहव्यथा युक्त भई ती आआफ्ना देशतिर 
लागे। 


नन्दस्तु सह गोपालेवंहत्या पूनयाचिंतः। 
कृष्णरामोग्रसेनायन्यवात्सीद्    बन्धुवत्सल 

ट् बन  ॥ ५९॥ 

पदार्थ कृष्णरामोग्रसेनायेः  श्रीकृष्ण, 





बलराम र उग्रसेन आदिद्रारा 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८४९९८ 


अध्याय ठ 


बृहत्या  दुलो विशेषरूपको बन्धुवत्सलः  बन्धुहरूलाई प्रेम गोपाङेः सह  गोपटरूसंग 


पूजया  सेवाद्रारा 
अचिंतः  सत्कार गरिएका 


गर्न 
नन्द् तु  नन्द चाहं 


न्यवात्सीत्  त्यहीं बसे 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण, बलराम र उग्रसेन आदि यदुहरूले नन्दलाई विशेष सामग्रीहरुद्रारा सत्कार 
गरे। आफ्ना बन्धुहरूलाई प्रेम गर्ने नन्द पनि केही समय गोपहरूसंग त्यहीं बसे । 


वसुदेवो ऽञ्जसोत्तीयं मनोरथमहाणंवम् । 
सुहृद्वृतः प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६० ॥ 


पदढार्थ प्रीतमनाः  प्रसन्न मन भएका करे  हातमा 
मनोरथमहाणंवं  मनोरथरूपी सुहृद्वृतः  बन्धुबान्धवले स्पृष्न्  समाती 
महासागरलाई सहित आह  यसो भन्नुभयो 
अञ्जसा  सजिलैसंग वसुदेवः  वसुदेवले 

उत्तीयं  तरी नन्दं  नन्दलाई 





वाक्यार्थ वसुदेवले पनि आफ्नो ठुलो मनोरथरूपी महासागरलाई सजिलै पार गर्नुभयो । यसबाट 
अत्यन्त प्रसन्न भएका र सबे बन्धुबान्धवले सहित उहाँले नन्दको हात समातेर यसो भन्नुभयो । 


वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 
भ्रातरीराकृतः पारो नृणां यः स्नेहसंज्ञितः। 
तं दुस्त्यजमहं मन्ये शूराणामपि योगिनाम् ॥ ६१॥ 


पदढार्थ 

भ्रातः  हे भाद नन्द 

नृणां  मनुष्यहरूका लागि 
यः  जुन 

स्नेहसं्ितः  स्नेह नामको 


ईशकृतः  ईश्वरद्रारा रचित 
पाशाः  पाशो छ 

तं  त्यसलाई 

अहं  म 

शूराणां  इला इला 





योगिनां अपि  योगीहरूका 
लागि पनि 

दुस्त्यजं  त्याग्न नसकिने 
मन्ये  ठन्दह्ु 


ताक्यार्थ हे नन्द ! ईश्वरले मनुष्यहरूलाई बांँध्नका लागि स्नेह नामको पाशो बनाउनुभएको छ । 
त्यसलाई त्याग्न त ठुला शूरवीर योगीहरू पनि सक्दैनन् भने म॒ ठान्दद्ु। 


अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमेः। 
मेत्रयर्पिताफला वापि न निवर्तेत किंचित् ॥ ६२ ॥ 


पढार्थ सत्तमः  सत्पुरुषहरूमध्ये श्रेष्ठ   यो 


कृताज्ञेषु  अकृतज्ञ 
अस्मासु  हामीहरूमा 


हजुरद्रारा 
अप्रतिकल्पा  अनुपम 


मत्री  मित्रता 
अपिता  प्रदान गरिएको छ 


रालालन्द्री टीका 


८४९९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
अफला वा अपि  प्रत्युपकार यत्  यो मित्रताबाट किचित्  कटहिल्यै पनि 
शून्य भएर पनि सद्भाववश न निवतंत  हजुर हटनुहुनन 


ताक्यार्थ हामी अकृतज्ञ भए पनि सत्पुरुषहरूमध्ये श्रेष्ठ हजुरले हामीलाई अनुपम मित्रता प्रदान 
गर्नुभएको छ । हामी कुनै पनि प्रत्युपकारले यसको फल दिन सक्दैनौँ, तर पनि हजुरले केवल 
सद्भाववश यसलाई वहन गरिरहनुभएको छ। 


प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रात्वों नाचराम हि । 
अघुना श्रीमदान्धाक्ना न पश्यामः पुरः सतः ॥ ६३॥ 





पदार्थ अकल्पात् च  सामर्थ्यं नहुनाले श्रीमदान्धाक्षाः  सम्पत्तिको 
भ्रातः  हे भाइ नन्द वः  हजुरहरूको मदले अन्धो भएका कारण 

हि  निश्चय नै कुशलं  प्रिय पुरः  आनौ अधि 

प्राक्  पहिले कारागारमा बन्द न आचरामः  गर्न सकेनौँ सतः  रहनुभएका हजुरलाई 
भएका वेला हामीले अघुना  अहिले चाहं न पश्यामः  देखेका क्ैनौँ 


ताक्यार्थ हे नन्द ! पहिले कारागारमा बन्द भएका वेला सामर्थ्य नभएकाले हामीले हजुरको 
केही प्रिय गर्न सकेनँ, अहिले चाहं सम्पत्तिको मदले अन्धो भएकाले हामीले आफ्नै अगाडि 
रहेका हजुरलाई पनि राम्ररी देखन सकेका कछैनौँ । 


मा राज्यश्रीरभूत् पुंसः श्रेयस्कामस्य मानद । 

स्वजनानुत बन्पून् वान परयति यवान्यदुक् ॥ ६४ ॥ 
पदार्थ राज्यश्रीः  राज्यलक्ष्मीको प्राप्तिउत  अफै 
मानद  हे सबेलाई सम्मान गर्न मा अभूत्  कटिल्यै नहोस् बन्धून् वा  बन्धुहरूलाई समेत 
नन्द यया  जसद्रारा न पश्यति  देख्दैन 
भ्रेयस्कामस्य  कल्याण चाहने अन्धदृक्  अन्धो भएको उसले 
पुंसः  व्यक्तिका लागि स्वजनान्  आफन्तहरूलाई 
ताक्यार्थ हे सबेलाई सम्मान गर्न नन्द ! कल्याण चाहने व्यक्तिलाई कटहिल्यै पनि राज्यलक्ष्मीको 


प्राप्ति नहोस्, किनभने यसद्वारा अन्धो भएको व्यक्तिले आपफना स्वजन या बन्धुबान्धव कसैलाई 
पनि देख्दैन। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 





न्द, ९  


एवं सोहददोथिल्यचित्त आनकटुन्दुमिः। 
रुरोद तत्कृतां मेत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचनः ॥ ६५॥ 
पदार्थ एवं  यसप्रकार सोहदशेथिल्यचित्तः  प्रेमद्वारा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

हृदय पग्लिएका   वसुदेवले 
अश्चुविखोचनः  आंखाभरि तत्कृता  ती नन्दले गरेको 
आंसु भएका मेत्रीं  मित्रताको व्यवहारलाई 


९५००० 
अध्याय ८४ 


स्मरन्  सम्पदे 
रुरोद  रुनुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार नन्दसंग कुरा गदगिर्दै वसुदेवको हृदय प्रेमद्वारा पर्लियो । उहाँले नन्दले 
गरेको मित्रताको व्यवहारलाई सम्दे ओंँखाभरि आंसु पारेर रुन थाल्नुभयो । 


नन्दस्तु सख्युः प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्द्रामयोः। 
अद्य शव इति मासास्तरीन् यदुभिमोनितोऽवसत् ॥ ६६ ॥ 


पदढार्थ  तु  नन्द चाहं 
यदुभिः  यदुहरुद्रारा गोविन्द्रामयोः  श्रीकृष्ण र 
मानितः  सम्मानित भएका बलरामको 


प्रेम्णा  प्रमका कारण 
अदय उवः इति  आज भोलि 


सख्युः  साथी वसुदेवको 
प्रियकृत्  प्रिय गर्ने 





गर्दै 

त्रीन्  तीन 
मासान्  महिनासम्म 
अवसत्  त्यहीं बसे 


ताक्यार्थ आफ्ना साथी वसुदेवलाई प्रसन्न गर्नका लागि एवं श्रीकृष्ण र बलरामप्रतिको प्रेमका 
कारण पनि यदुवंशीहरूद्वारा सम्मानित नन्द आजभोलि गद्गद तीन महिनासम्म त्यहं बसे । 


ततः कामः पूरयंमाणः स्रजः सहबान्धवः। 


पराध्यांभरणक्षोमनानानघ्य॑परिच्छिदेः ॥ ६७ ॥ 


० ५ कृष्णोद्धवबलादिभि   
वसुदवा्रस्नाम्या कृष्णद्धवबखादाभः । 


दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभि्ययो ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ र  अमूल्य आभूषण, 
ततः  त्यसपछि मी वस्त्र र अनेक प्रकारका 


वसुदेवोग्रसेनाभ्यां  वसुदेव र॒उत्तम सामग्रीहरूद्रारा 
उग्रसेनद्रारा कामेः  अनेक भोगहरुद्रारा 
कृष्णोद्धवबलादिमिः  श्रीकृष्ण, पूयंमाणः  तप्त गरिएका 
बलराम र उद्धवद्रारा पनि सव्रजः  ब्रजवासीहरू र 
पराध्याभरणक्षोमनानानघ्यं सहबान्धवः  बन्धुहरूले सहित 





नन्द 
दत्तं  दिद्एको 

पारिबर्हं  उपहारसामग्रीलाई 
आदाय  लिएर 

यदुभिः  यदुहरुद्रारा 
यापितः  बिदा गरिएपचछ्ि 
ययो  घरतिर गए 


ताक्यार्थ यसपच्ि वसुदेव, उग्रसेन, श्रीकृष्ण, बलराम र उद्धव आदिले अमूल्य आभूषणः, रेशमी 
वस्त्र र अनेक प्रकारका उत्तम सामग्रीहरू एवं अनेक भोगहरूद्रारा नन्दलाई तप्त गरे। सारा 
व्रजवासी एवं बन्धुहरूले सहित भएका नन्द उनीहरुद्रारा दिद्एको उपहारसामग्री लिई बिदा भएर 
घरतिर लागे । 


रामालन्द्री टीका 


९५००१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय तथ 
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुे । 
मनः क्षिप्तं पुनहतुंमनीशा मथुरां ययुः ॥ ६९॥ 

पढार्थ पुनः  फेरि गोप्यः च  गोपिनीहरूसमेत 


हर्तुम्  त्यां बाट हटाउन 
अनीशाः  नसकेका 

नन्दः  नन्द 

गोपाः च  गोपहरू र 


गोविन्दचरणाम्बुजे  श्रीकृष्ण 
भगवान्को चरणकमलमा 
क्षिप्तं  दिइएको 

मनः  मनलाई 


मथुरां  मथुरातिर 
ययुः  गए 





वाक्यार्थ नन्द, गोपहरू र गोपिनीहरूको चित्त भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलमा लागिसकेको 
थियो । आफ्नो मनलाई त्यहाँबाट हटाउनै नसकी तिनीहरू मथुरातिर गए । 


बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णयः कृष्णदेवताः । 
वीक्ष्य प्रावृषमासन्नां ययुद्वारवतीं पुनः ॥ ७० ॥ 


पदार्थ 


प्रतियातेषु  बिदा भडसकेपछ्छि 


कृष्णदेवताः  श्रीकृष्ण नै देवता प्रावृषं  वषत्रितुलाई 


भएका 
वृष्णयः  यदु वंशीहरू 
बन्धुषु  आपफ्ना बन्धु 


आसन्नां  नजिकैे आडन 
लागेको 
वीक्ष्य  जानेर 





पुनः  फेरि 
द्रवतीं  द्वारकामा 
ययुः  गए 


वाक्यार्थ यदुवंशीहरूका एक मात्र देवता भगवान् श्रीकृष्ण नै हुनुहुन्थ्यो । आपफ्ना बन्धुहरू 
घरतिर फरकिंएपचछ्छि उनीहरू पनि वर्षा ऋतु नजिकिएको ठानेर दारकामा फर्किए । 


जनेभ्यः कथयाञ्चक्रुयंदुदेवमहोत्सवम् । 
यदासीत् तीथंयात्रायां सुहृत्सन्दशंनादिकम् ॥ ७९१॥ 


पढार्थ 

यदुदेवमहोत्सवं  यदुदेव 
वसुदेवको यज्ञमहोत्सव र 
तीथंयात्रायां  वीर्थयात्रामा 


यत्  जुन 
सुहत्सन्दशंनादिकं  बन्धु 
बान्धवहरूसंग भेटघाट 
आसीत्  भएको थियो त्यो 





सबे 
जनेभ्यः  द्रारकावासीहरूलाई 
कथयाञ्चक्रुः  बताए 


वाक्यार्थ उनीहरूले फर्किएर द्वारकावासीहरूलाई वसुदेवको यज्ञमहोत्सव अनि तीर्थयात्रामा 
आफ्ना बन्धुबान्धवहरूसंग भएको भेटघाटको विषयमा पनि बताए । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
तीथंयात्रानुवणंनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४॥ 


रामालन्द्री टीका 


५००२् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 


अथ पञ्चाक्षीतितमो ् ध्याय 
अथ पञ्चाशीतितमोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णले आपना मरेका छ जना दाजुहरूलाई फर्कणएर ल्याउनु 


श्रीवाद्रायणिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथेकदात्मजे प्राप्तो कृतपादाभिवन्दनो । 
वसुदेवोऽभिनन्दयाह प्रीत्या सङ्कषंणाच्युतो ॥ १॥ 


पदार्थ वन्दना गरेका अभिनन्दय  अभिनन्दन गरी 
अथ  त्यसपछ्छि आत्मजो  आपना दुई पुत्र॒ वसुदेवः  वसुदेवले 
एकदा  एक दिन सङ्षणाच्युतो  बलराम र॒ आह  भन्नुभयो 


प्राप्तो  नजिक आएका 
कृतपादामिवन्दनो  चरणमा 


श्रीकृष्णलाई 
प्रीत्या  प्रीतिपूर्वक 





तवाक्यार्थ एक दिन नजिकमा आएर आफ्नो चरणमा वन्दना गरेका प्यारा छोरा बलराम र 
श्रीकृष्णलाई प्रमपूर्वक अभिनन्दन गरी वसुदेवले भन्नुभयो । 


मुनीनां स वचःश्रुत्वा पुत्रयोधांमसूचकम् । 
तदीर्येजांतविभ्रम्भः परिभाष्याभ्यभाषत ॥ २॥ 


पदार्थ मुनीनां  ऋषिहरूको 
सः  ती वसुदेवले वचः  वचनलाई 
पुत्रयोः  आपना दुबै छोराको श्रुत्वा  सुनेर 
धामसूचकं  महिमालाई सूचित तदीयः  तिनका 
गर्ने पराक्रमहरूद्रारा 





जातविभ्रम्भः  विश्वस्त समेत 
भएर 

परिभाष्य  प्रेमपूर्वक सम्बोधन 
गरी 

अभ्यभाषत  यसो भन्नुभयो 


वाक्यार्थ वसुदेवले ऋषिहरूको मुखनाट आपना दुबे छोराहरूको महिमाको सम्बन्धमा सुनेपच्ि 
ती दुरईका अहिलेसम्मका पराक्रमहरूलाई समेत विचार गरी उहोँको मनमा यी भगवान् हुन् भन्ने 
दृढ विश्वास उत्पन भयो । त्यसैले उहांले दुबेलाई प्रेमपूर्वक सम्बोधन गरी यसो भन्नुभयो । 

कृष्ण कृष्ण महायोगिन् सङ्षण सनातन । 

जाने वामस्य यत् साक्षात् प्रधानपुरुषो परो ॥ ३॥ 


कृष्ण कृष्ण  हे कृष्ण 
सनातन  नित्य 


सङ्कषण  हे बलराम 
अस्य  यो संसारको 


पदार्थ 
महायोगिन्  महायोगी 


रामालन्द्री टीका 


९५००३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
यत्  जुन रहेका छन् वां  हजुर दुरईदलाई नै 


साक्षात्  वास्तविक कारण परो  त्यो भन्दा पनि पर रहेका जाने  गन्दह 
प्रथानपुरुषो  प्रकृति र पुरुष ईश्वररूप 


ताक्यार्थ हे महायोगी श्रीकृण ! हे सनातन बलराम ! यो संसारको वास्तविक कारणका रूपमा 
रहेका प्रकृति र पुरुषभन्दा पनि पर रहनृहुने ईश्वरका रूपमा म हजुर दुरईदलाई नै ठान्दद्ु । 


यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । 
स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ ४॥ 


पदार्थ यथा  जसरी प्रधानपुरुषेश्वर  प्रकृति, पुरुष 
यत्र  जहाँ यदा  जहिले त्यो भन्दा पर ईश्वररूप 

येन  जसद्रारा यत् यत्  जुन जुन वस्तु भगवान्  भगवान् हजुर नै 
यतः  जहाँबाट स्यात्  उत्पन्न भएको छ  हुनुह॒न्छ 

यस्य  जसको सम्बन्धले इदं  यो सबै 

यस्मे  जसका लागि साक्षात्  साक्षात् 





ताक्यार्थ यो संसारमा जहाँ जसद्रारा, जहाँबाट, जसको सम्बन्धले, जसका लागि, जसरी, 
जहिले जुन जुन वस्तु उत्पनन भएका छन् ती सबैको कारणरूप प्रकृति, पुरुष र ती दुबेभन्दा पर 
रहेका साक्षात् ईश्वर पनि हजुर नै हनुहुन्छ । 


एतन्नानाविधं विङवमात्मसुष्टमघोक्षज । 
आत्मनानुप्रविरश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभष्यंजः ॥ ५॥ 





पदार्थ एतत्  यो अजः  अजन्मा हजुरले नै 

अधोक्षज  हे इन्दरियले नेभटने नानाविधं  अनेक प्रकारको प्राणः  प्राण र 

आत्मन्  परमात्मा विरवं  विश्वभित्र जीवः  जीवात्माको रूपमा 
आत्मसुष्टं  आफैद्रारा आत्मना  आत्मरूपले बिभषिं  यसलाई धारण 

रचिएको अनुप्रविश्य  प्रवेश गरी गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे इन्द्रियातीत परमात्मा ! स्वयं अजन्मा भएर पनि अफैदरारा रचिएको यो अनेक 
प्रकारको विश्वभित्र हजुर आत्मरूपले प्रवेश गर्नृहुन्छ र जीवात्मा र प्राणको रूपमा यसलाई धारण 
गर्नृहुन्छ । 

विवरण यस प्रसङ्गमा सम्पूर्ण संसारलाई उत्पन्न गर्ने अनि यसभित्र पसी पोषणधारण गर्ने पनि 
परमात्मा न ह॒नहुन्छ भनी वसुदेवले श्रीकृष्णबलरामको स्तुति गर्नुभएको छ । कर्मद्वारा चित्त शुद्ध 
भटसकेपक्छि मात्र व्यक्ति परमात्मदर्शनको अधिकारी बन्दछ। वसुदेवले पनि कर्मानुष्ठान 
गरिसकेपक्ि चित्त शुद्ध भएकाले ऋषिहरूको उपदेश अनुसार परमात्मतत््वलाई बुणनुभएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


५००८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 


तीर्थसेवा, यज्ञको अनुष्ठान र महापुरुषको सदुपदेशबाट वसुदेव शुद्धचित्त बन्नुभएको छ र उहाँलाई 
श्रीकृष्णको ईश्वरीय स्वरूपको ज्ञान भएको छ। 

संसारका पदार्थं त॒ अनेक कारणहरूबाट उत्पनन हुन्छन्, जस्तै कुमालेबाट टो अनि 
उकर्मीसिकर्मीबाट घर आदि। त्यसैले यह परमात्मा यी सबका कारण कसरी हूनुभयो भन्ने 
शङ़ा हुन्छ । त्यसको उत्तरमा श्लोकमा जहाँ जसरी जेजे उत्पन्न भए पनि त्यो सब परमात्मरूप ने 
भएकाले उहाँबाट नै उत्पन्न भएको हो भनी बताइएको छ । यहाँ सात ओटै विभक्ति र छ ओट 
कारकको नाम लिदइृएको छ । यत्र॒ अर्थात् जहां भन्ने शब्दले अधिकरण कारक एवं सप्तमी 
विभक्तिलाई बुरार्ंछ, येन भन्ने शब्दले कर्ता र करण दुबै कारकलाई अनि त॒तीया विभक्तिलाई 
बुखारंछ । यतः अर्थात् जसबाट भन्ने शब्दले अपादान कारक र पञ्चमी विभक्ति अनि यस्मै अर्थात् 
जसका लागि भन्ने शब्दले सम्प्रदान कारक र चतुर्थी विभक्तिलाई बुखांछ । यस्य अर्थात् जसको 
भन्ने शब्दले सम्बन्ध अर्थ र षष्ठी विभक्तिलाई जनारंछ । दई ओट यत् पदमध्ये एउटाले प्रयोज्य 
कर्ता अनि अकलि कर्मकारकलाई बुखांछन्। यसरी जहाँ जुन वस्तु जसद्रारा, जसबाट, जसका 
लागि, जसको सम्बन्धले जुन रूपमा उत्पन्न भए पनि त्यो परमात्माबाट नै उत्पनन भएको हो 
किनभने सवे रूपमा त परमात्मा नै हनुह॒न्छ भने यसको अर्थ हो । इदं भगवान् अर्थात् यो सबै 
भगवान् ने हूनहुन्छ भन्ने अंशले यही अर्थलाई पुष्ट गर्द । 

परमात्माले केवल सृष्टि मात्र गर्ने होइन, यो संसारको धारण, पोषण पनि उहँले ने 
गर्नुभएको छ भनी अर्को श्लोकमा बतादइएको छ । आत्मसुष्टम् अर्थात् आफैले रचना गरेका अनेक 
पदार्थ एवं प्राणीहरूभित्र आत्मना अर्थात् जीवरूपले पसी परमात्माले नै संसारलाई 
चलाद्रहनुभएको छ । अजः अर्थात् परमात्मा यद्यपि स्वरूपतः अजन्मा ने हुनुहन्छ तर अन्तःकरण 
आदि उपाधिलाई लिएर जीवको रूपमा चाहं उत्पन्न हून सक्नुहुन्छ । उपनिषदमा संसारको रचना 
पछि यसको विभाग गर्नका लागि परमात्माले जीवरूपमा प्रवेश गर्ने सङ्ल्प गर्नुभएको प्रसङ्ग 
आंछ । अनेन जीवेनात्मनानप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि छान्दोग्योपनिषद् ९।३।२ अर्थात् 
जीवात्माको रूपले शरीरभित्र पसी नाम र रूपलाई विभक्त गरु भन्ने सोची परमात्मा शरीरभित्र 
पस्नुभएको छ। अनि प्रश्नोपनिषद् ६।४मा चाहं स प्राणमसृजत अर्थात् शरीरभित्र जीवरूपले 
प्रवेश गर्न अनि त्यहँबाट निस्कन पनि मुख्य सहयोगीको रूपमा परमात्माले प्राणको सृष्टि 
गर्नुभएको हो भनी बतादएको छ। परमात्मा प्राणको माध्यमले जीवरूपले शरीरमा पस्ने र 
प्राणसंगे जीव पनि निस्कने व्यवस्था शास्त्रहरूमा प्रतिपादित छ । यसरी प्राण र जीवको नित्य 
सम्बन्ध छ । प्राण क्रियाशक्ति हो भने जीव ज्ञानशक्तिरूप हो । यी दुबे परमात्मामा कल्पित हुन् तर 
ओपाधिक रूपद्वारा नै परमात्माले संसार चलाउनुहन्छ । यसरी हरेक प्राणीहरूभित्र जीव अनि प्राण 
बनी पसेर तिनलाई अड्याउने या धारण गर्ने पनि परमात्मा न हनुहन्छ भनी यहाँ बताइएको छ। 


प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो याः परस्य ताः। 
वेसादश्याद्  ० ग्र . 
पारतन्त्याद् वेसादुश्याद् योशचेष्टेव चेष्टताम् ॥ ६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५००५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
पढार्थ ताः ती सवै  विरुद्ध स्वभाव 
विङवसृजां  संसार सृष्टि गर्ने परस्य  परमात्माकै हुन् भएकाले 
प्राणादीनां  क्रियाशक्तिरूप पारतन्त्यात्  प्राण आदि चेष्टतां  चेष्टा गरिरहेका 
प्राण आदिको परतन्त्र भएकाले तिनीहरूमा 

१. 
याः  जुन जुन दयोः  अचेतन प्राण आदि र॒ चेष्टा एव  केवल चेष्टा मात्र 
शक्तयः  शक्तिहरू छन् परमात्मा यी दुरईका बिच हो चैतन्यशक्ति होइन 





ताक्यार्थ संसारको सृष्टि गर्न क्रियाशक्तिरूप समष्टि प्राण आदिका सबै शक्तिहरू परमात्माका 
हन् । प्राण आदि परतन्त्र छन् र ती सबे चेतन परमात्माभन्दा विरुद्ध जड स्वभावका छन्। त्यसैले 
प्राण आदिमा चेष्टा देखिए तापनि तिनीहरूमा त्यो बाहिरी रूपमा मात्र देखिएको हो, वास्तवमा 
चैतन्यशक्ति परमात्माको ने हो। 
वितरण प्राण आदि नै जगत्लाई धारण गर्ने अनि तिनका कारण पनि हुन्छन् भने प्राण 
आदिभन्दा अतिरिक्त ईश्वरलाई किन जगत्को कर्ता मान्ने ? भन्ने शङ़ाको उत्तर यस श्लोकमा 
दिद्एको छ । यहाँ प्राण भनेर समष्टि प्राणरूप सूत्रात्मा हिरण्यगर्भलाई लिनुपर्दछ । समष्टि प्राणरूप 
हिरण्यगर्भ पनि जगतूकारण हुन् तर तिनीहरूमा रहेको सृष्टि गर्न शक्ति परमात्माको नै शक्ति हो। 
यिनको उत्पत्ति पनि परमात्माबाट नै भएको हो। त्यसैले बाहिरी रूपमा जगतूप्रष्टा भनिने 
हिरण्यगर्भ आदि वास्तवमा सृष्टिकर्ता होडनन्, यो शक्ति त परमात्माको नै हो। समष्टि प्राणलाई 
किन कारण नमान्ने ? भन्ने शङ्को समाधानमा भनिन्छ, पारतन्त्यात् अर्थात् ती परतन्त्र भएकाले । 
कार्य गर्नमा जौ स्वतन्त्र ह॒न्छ, त्यसलाई नै कर्ता भनिन्छ। यसैलाई पाणिनीय अष्टाध्यायी 
१।४।५४मा स्वतन्त्रः कर्ता भनिएको छ। काम गर्ने शक्ति चेतनमा हुन्छ, जड पदार्थमा हदेन । 
त्यसैले शक्तयः अर्थात् सृष्टि, स्थिति आदिको शक्ति केवल परमात्मामा मात्र हुन सक्छ। प्राण 
आदि त परतन्त्र छन्। परमात्माद्रारा सञ्चालित भएर मात्र चल्ने हूनाले यी परतन्त्र वस्तुहरू 
जगत्कारण बन्न सक्देनन्। निसानालाई वेधन गर्ने शक्ति बाणमा होइन, बाण चलाउने मानिसमा 
नै रहेको ह॒न्छ । मानिसले सञ्चालन गरे अनुसार नै बाणले लक्ष्यलाई वेधन गर्द । यहाँ बाणले 
वेधन गरेको देखिए तापनि त्यो बाण मानिसबाट नै सञ्चालित भएको छ, त्यसे गरी परमात्माबाट 
ने शक्ति प्राप्त गरी हिरण्यगर्भ आदि जगत्कारण बन्दछन् । ईश्वर र प्राण आदि आआफै स्वतन्त्र 
पनि त हुन सक्छन् ? भन्ने शङ्ामा भनिन्छ द्वयोः वैसादृश्यात् अर्थात् ईश्वर र प्राण दुबे असमान 
भएकाले एउटा जस्त अर्को हुन सम्भव कैन । परमात्मा चेतन छ भने प्राण अचेतन छ। अचेतन 
वस्तु आफ स्वतन्त्र भएको कीं पनि देखिंदेन, अपि तु चेतनतत्त्वकै अधीनमा रेको देखिन्छ । 
त्यसकारण परमात्मालाई स्वतन्त्र कारण एवं प्राणलाई त्यसको अधीनमा रहेको मान्नुपर्दछ । 

द्वयोः वैसादृश्यात् यो पदावलीको अर्को पनि अर्थ हृन्छ। जगत्कारणको रूपमा सिद्ध गर्न 
खोजिएको प्राण आदिमध्ये हररकको आआपफ्नै कार्य एवं विशेषताहरू छन् । इयोः अर्थात् तीमध्ये 
जम्मा दुई पनि एडटै स्वभाव एवं कार्यका कैनन् । वैसादृश्य अर्थात् कार्य एवं स्वभाव भिन्नभिन्न 
भएकाले तिनले एकआपसमा मिली जगत्लाई कसरी उत्पन्न गर्न सक्छन् ? आआफना भिन्न 
भिन्न विषयतफं प्रवृत्त हुने इन्द्रिय, प्राण आदि विरोधी भएकाले आफैं एक आपसमा मिली 


रामालन्द्री टीका 


५००६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
जगत्कारण हन सक्देनन्। त्यसैले एउटा चेतनको नियन्त्रणमा रहेर नै यिनले एडटै कार्यलाई 


उत्पन्न गर्न सक्दछन् । यिनीहरूमा देखिएको चेष्टा पनि परमात्माके शक्तिद्रारा भएको हो । यसैले 
जगत्कारण चेतन परमात्मा ने हुनुह॒न्छ भनी यहाँ सिद्ध गरिएको छ। 


९९ 


कान्तिस्तेजः प्रभा सत्ता चन्द्रागन्यकक्षविद्युताम् । 
यत् स्थेर्यं भूमृतां भूमेवृत्तिगन्धोऽथंतो भवान् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ तेजः  तेज भूमेः  प्रथिवीको 

अर्थतः  परमार्थतः प्रभा  प्रभा वृत्तिः  धारण शक्ति र 
चन्द्राग्न्यकक्षविद्युतां  चन्द्र, सत्ता  सत्ता गन्धः  गन्धरूपी विशेष गुण 
अग्नि, सूर्य, नक्षत्र र विद्युतको भूभृतां  पहाडहरूको पनि 

क्रमशः यत्  जुन भवान्  हजुर नै हुनुहन्छ 
कान्तिः  कान्ति स्थेर्यं  स्थिरता छ 





वाक्यार्थ चन्द्रमाको कान्ति, अग्निको तेज, सूर्यको प्रभा, नक्षत्र र विद्युतको चमकरूपी सत्ता 
यी सबै हजुर नै ह॒नुहन्छ । यसै गरी पहाडहरूमा रहेको स्थिरता, पृथिवीमा रहेको धारण शक्ति र 
गन्धरूपी विशेष गुण समेत हजुर नै हुनुहन्छ । 


तपणं प्राणनमपां देव त्वं ताश्च तद्रसः। 
ओज न ५ न  ९  
 सहो बट चेष्टा गातवांयोस्तवेरवर ॥ ८ ॥ 





पढार्थ ताः त्यो जल र बट  शरीरको बल र 

देव  हे भगवान् तद्रसः च  त्यसमा रहने रस॒ वायोः  वायुको 

त्वं  हजुर नै पनि ह॒नुहन्छ चेष्टा  हल्लिने चेष्टा र 

अपां  जलको ईङवर  हे भगवान् गतिः  आउनेजाने गति पनि 
तपंणं  तृप्त गर्ने र ओजः  इन्द्रियशक्ति तव  हजुरकै हो 

प्राणनं  जीवन दिने शक्ति सहः  अन्तःकरणको शक्ति 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! जलमा तप्त गर्ने र जीवन रक्षा गर्ने जुन शक्ति छ त्यस रूपमा हजुर ने 
हुनुहन्छ । जलमा रहेको रस र स्वयं जल समेत हजुर ने हुनृहुन्छ । इन्द्रिय, अन्तःकरण र शरीरमा 
रहेका अनेक प्रकारका शक्तिहरू र वायुको चेष्टा एवं गति समेत सब हजुरका ने शक्ति हुन् । 


दिङ्चां त्वमवकारोऽसि दिशः खं स्फोट आश्रयः। 
नादो वणंस्त्वमोङ्कार आकृतीनां पृथककृतिः ॥ ९॥ 


पदार्थ दिशां  दिशाहरूको दिशः  दिशास्वरूप पनि 
त्वं  हजुर नै अवकाशः  खाली ठं असि  हनुहन्छ 
रालानन्द्री टीका 


९५००७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
खं  आकाश नादः  पश्यन्तीरूप ध्वनि पृथक्कृतिः  ुद्राद्टै नाम 
आश्रयः  त्यसमा आश्रित ओङ्कारः  मध्यमारूप ध्वनि त्वम्  हजुर नै ह॒नुहन्छ 

भएको वणं  उच्चारण गरिने ध्वनि 

स्फोटः  स्फोट शब्दतन्मात्रा आकृतीनां  पदार्थहरूको 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नै दशे दिशा र त्यसबिचको खाली ठर्ंरूपसमेत हुनहुन्छ । हजुर नै 
आकाश र त्यसमा रेका स्फोट हुनहुन्छ भने नादरूप पश्यन्ती, ओडाररूप मध्यमा, अनेक वर्णरूप 
वेखरी र पदार्थहरूलाई बताउने ह्राद नामपदहरू पनि हजुर नै हनुहन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा दिक्, आकाश एवं शब्द तन्मात्रा आदिको रूपमा परमात्माको स्तुति 
गरिएको छ । पूर्व, पश्चिम आदि सब दिशाहरू परमात्मामा नै कल्पित भएका हृन् । तिनका लागि 
अवकाशः अर्थात् खाली ठार प्रदान गर्न पनि परमात्मा नै हुनुहुन्छ । दिशाहरू कुनै निश्चित वस्तु 
होइनन्, यिनलाई चेतन तत्त्तले जसरी अवकाश दिन्छ, त्यसै गरी यिनीहरू सिद्ध हन्छन् । चेतन 
ततत्वको आधारमा नै दिशाहरूको कल्पना हुन्छ । व्यक्ति जहाँ अवस्थित ह॒न्छ, त्यहांबाट ने दिशाको 
गणना हुन्छ । एक ठा्खमा बस्दा पूर्वतफ रहेको पहाड अर्को ठा॑मा बस्दा पश्चिमतफ पर्न सक्छ । 
यसबाट दिशाहरूलाई सिद्ध गर्ने पनि चेतन आत्मतत्व हो भने सिद्ध हुन्छ । यहाँ अवकाश अनि 
शब्दतन्मात्रा आदिको रूपमा पनि परमात्मा नै हुनुहुन्छ । यस्ते स्फोट भनेर परा वाणीरूपी चित् 
तत्त्वलाई लिनुपर्दछछ । स्फुटति प्रकाशतेऽर्थो यस्मात् अर्थात् जहांबाट अर्थं अभिव्यक्त हुन्छ, त्यस्तो 
चेतन ब्रह्मतत्वलाई स्फोट भनिएको छ। परा वाक्को स्थान मेरुदण्डको सुरुवात हुने मूलाधार 
चक्रको प्रदेश हो। त्यहां ज्योतिर्मय लिङ्ग आकाशमा जीवकला रेको हुन्छ । यही चेतन तत््वलाई 
परा वाक् भनी तन्त्रशास्त्रहरूमा बताइएको छ। नादः भन्ने शब्दले वाणीको पश्यन्ती रूपलाई 
बुखाएको छ । वाणीको परा र पश्यन्ती स्वरूप मनको पनि विषय होइन, केवल मध्यमा रूपलाई 
मात्र मनले सोच्न सक्छ भन्ने शब्दशास्त्रीहरूको सिद्धान्त पाइन्छ । मानसिक जप, अथवा मानसिक 
तर्क आदिमा शब्दको जुन रूप प्रयुक्त हुन्छ, त्यही ने त्यसको मध्यमावस्था हो । यसलाई श्लोकमा 
आएको ओङ्कारः यो शब्दले जनाएको छ । घांँटीबाट बाहिर निस्कने शब्द सबैभन्दा बाहिरी बखरी 
अवस्था हो र इन्द्रिय आदिको पनि यो विषय हृन्छ । यसलाई श्लोकमा वर्ण भनी बतादएको छ। 
अक्षर, मात्रा आदिको विभाग अनि अनेक भाषाका अनेक शब्दप्रयोग आदिको विभाग मुख्यतः 
यही बाह्य अवस्थामा मात्र हुन्छ, भित्री शब्दततत्व समान रहन्छ। यसरी यहाँ व्यक्त अव्यक्त 
शब्दतत्वको रूपमा परमात्माको स्तुति गरिएको छ । 


इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवारच तदनुग्रहः । 
 अ बुद्धर्जीवस्यानुस्मृति  
अवबोधो भवान्  सती ॥ १०॥ 


पदार्थ तु  इन्द्रियहरूका विषय प्रकाशन शक्ति हुनुहुन्छ 
त्वं  हजुर नै देवाः  अधिष्ठाता देवता भवान्  हजुर ने 
इन्द्रियं  इन्द्रिय तदनुग्रहः च  तिनीहरूका बुद्धेः  बुद्धिको 


रामालन्द्री टीका 


९५००८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
अवबोधः  ज्ञानशक्ति सती  विशुद्ध हुनुहन्छ 
जीवस्य  जीवको अनुस्मृतिः  स्मृतिशक्ति पनि 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर ने सम्पूर्ण इन्द्रियरूप, तिनका अधिष्ठाता र तिनका विषय प्रकाशन 
गर्ने शक्तिस्वरूप समेत हुनहुन्छ । हजुर नै बुदिको ज्ञानशक्ति र ॒जीवात्माको विशुद्ध स्मृतिशक्ति 
पनि हुनुहुन्छ । 


भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तेजसः। 

वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनाम् ॥ ९९ ॥ 

 च  इन्द्रियहरूका अधिष्ठाता देवताहरूको लागि 
लागि   सात्त्विक अहङ्ार 
तेजसः  तैजस तिनको कारण अनुद्ायिनां  जीवहरूको 


राजस अहङकार र प्रधानम्  संसारको कारणभूत 
विकल्पानां  इन्द्रियका माया समेत हुनुहुन्छ 






पदार्थ 

भूतानां  प्राणीहरूका लागि 
भूतादिः  प्राणीहरूको कारण 
तामस अहङ़ार 

असि  हनुहन्छ 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नै सम्पूर्ण प्राणीहरूका कारण तामस अहङाररूप हुनुहुन्छ, 
इन्द्रियहरूको कारण राजस अहङ़ार र इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरूको कारण सात्त्विक 
अहङ्ाररूप हजुर नै हुनुहुन्छ। यसै गरी जीवहरूका लागि संसार रचना गर्ने माया शक्ति समेत 
हजुर ने हूनुहुन्छ । 


नइवरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनरवरम्। 
यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम् ॥ १२॥ 





पदार्थ निरूपितं  व्याप्त रहेको त्वं  हजुर नै 

यथा  जसरी देखिन्छ त्यसै गरी तत्  त्यो कारणरूप 
दरन्यविकारेषु  माटो आदि इह  यो संसारमा अनवरं  अविनाशी तत्तव 
दरव्यका विकार भएका पदार्थमा नरवरेषु  नाशवान् असि  हुनुहन्छ 

द्रव्यमात्रं  माटो आदि द्रव्य नै भावेषु  पदार्थहरूमा 


ताक्यार्थ जसी द्रव्यका विकार भएका संसारका सारा पदार्थहरूमा द्रव्य नै व्याप्त देखिन्छ, 
त्यसै गरी नाशवान् सारा पदार्थहरूमा ती सबैका कारणरूप अविनाशी हजुर नै व्याप्त हुनुहुन्छ । 


सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तदुवृत्तयर्च याः। 
त्वय्यद्धा बरह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥ १३॥ 
पदार्थ सत्त्वं  सत्त्व रजः  रज 


रामालन्द्री टीका 


००९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
तमः  तम तद्वृत्तयः च  तिनका वृत्तिहरू परे बरह्मणि  परत्रह्ममा 

इति  यी छन् योगमायया  योगमायाद्रारा 
गुणाः  गुणहरू र उद्धा  निश्चय नै कल्पिताः  कल्पित भएका हुन् 
याः  जति पनि त्वयि  हजुर 





ताक्यार्थ सत्त्व, रज र तम यी तीनै गुण एवं यसका जति पनि महतूतत्त्व आदि वृत्तिहरू छन्, 
ती सबे निश्चय नै पखब्रह्म परमात्मारूप हजुरमा योगमायाद्वारा कल्पित भएका हुन् । 


तस्मान्न सन्त्यमी भावा यहिं त्वयि विकल्पिताः । 
त्वं चामीषु विकारेषु द्यन्यदाव्यावहारिकः ॥ १४ ॥ 





पदार्थ त्वयि  हजुरमा अवगत हुनुहुन्छ 

तस्मात्  त्यसैले विकल्पिताः  कल्पित हुन्छन् अन्यदा  विकल्पको निवृत्ति 

अमी  यी त्वं च  हजुर समेत तब भएको वेलामा 

भावाः  पदार्थहरू अमीषु  यी अन्यावहारिकः  व्यवहारभिन्न 
न सन्ति  छैनन् विकारेषु  विकारहरूमा परमार्थ अद्वितीय सतस्वरूप 

यहिं  जब हि  निश्चय नै कारणरूपमा हनहुन्छ 


ताक्यार्थ संसारका सारा पदार्थहरू वास्तवमा कठैनन्, तर जब यी हजुरमा कल्पित हन्छन्, तब 
सत्य फँ देखिन्छन् र हजुर पनि यिनमा कारणरूपले अनुगत फँ हुनुहुन्छ, तर विकल्पको निवृत्ति 
भएपच्ि पारमार्थिक अवस्थामा त केवल हजुर मात्र अद्वितीय सतूस्वरूप रहनहुन्छ । 


गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मनः। 
 सृ?  संसरन्तीह ९ , 
गतिं सृक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कममिः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

एतस्मिन्  यो 

गुणप्रवाहे  गुणप्रवाहरूप 
संसारमा 

अखिलात्मनः  सबैका आत्मा 
भगवान्को 


सृक्ष्मां  सूक्ष्म संसारभन्दा 
पर 

गतिं  वास्तविक स्वरूपलाई 
अबुधाः तु  नजान्ने अज्ञानीहरू 
चादिं 

इह  यो संसारम 


अबोधेन  अज्ञानजन्य अभिमान 
अहंबुद्धि्रारा 

कमभिः  अनेक कर्महरूको 
बन्धनले 

संसरन्ति  जन्म र मृत्युको 





चक्रमा घुमिरहन्छन् 


ताक्यार्थ यो सम्पूर्ण संसार सत्व आदि तीन गुणहरूकै प्रवाह हो । सर्वात्मा भगवान् चाहं 
संसारभन्दा पर हूनुहुन्छ । उहाँको वास्तविक स्वरूपलाई नजानने अज्ञानीहरू चाह शरीर आदिमै 
अहंबुद्धि गर्दछछन् र त्यसद्रारा अनेक कर्महरू गर्दै जन्म र मृत्युको चक्रमा धघुमिरहन्छन्। 


यदुच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुरुभाम्। 
स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेरवर ॥ १६॥ 


रालालन्द्री टीका 


५०१० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
स्वार्थे  वास्तविक लाभवाट 


प्रमत्तस्य  विचलित भएको 


पदार्थ 
ईङ्वर  हे भगवान् 


युक्त 
दुलभां  अत्यन्त दुर्लभ 
यदुच्छया  सौभाग्यवश नृतां  मनुष्य शरीर मेरो 

इह  यो संसारमा प्राप्य  पाएर वयः  उमेर 

सुकल्पां  सबेथरी सामर्थ्यले त्वन्मायया  हजुरको मायाद्रारा गतम्  बित्यो 

ताक्यार्थ हे भगवान् ! मैले यस संसारमा सौभाग्यवश इन्द्रिय, विवेक आदि सबेथरी सामर्थ्यले 


युक्त भएको दुर्लभ मनुष्यशरीर पाएको धि तर हजुरको मायाद्रारा आफ्नो वास्तविक पारमार्थिक 
कल्याणदेखि विमुख भएको मेरो उमेर व्यर्थमा बित्यो । 


रसस 


असावहं ममेवेते देहे चास्यान्वयादिषु । 
स्नेहपारोनिंबध्नाति भवान् सर्वमिदं जगत् ॥ १७ ॥ 





पदार्थ असो  यही मम एव  मेरा नै हुन् भन्ने 
भवान्  हजुर अहं  म हं भन्ने अहंबुद्धिद्रारा ममबुदधि आदि 

इदं  यो अस्य च  यो शगीरसम्बन्धी स्नेहपाशः  स्नेहका 
सवम्  सम्पूर्ण अन्वयादिषु  पत्रपरिवार पाशहरुद्वारा 

जगत्  संसारलाई आदिमा निबध्नाति  बाँध्नह॒न्छ 

देहे  शरीरमा एते  यी 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नै सारा संसारका प्राणीहरूलाई शरीरमा यही म हँ भन्ने बुद्धि, 
अनि शरीर सम्बन्धी पुत्र परिवारहरूमा यी मेरा नै हन् भनने बुद्धि आदि स्नेहपाशद्रारा बांध्नुहुन्छ । 


युवां न नः सुतो साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरो । 
भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह ॥ १८॥ 


पदार्थ 
भूभारक्षत्रक्षपणे  पृथिवीका 
भारसमानका क्षत्रियहरूलाई 
नष्ट गर्न 
अवतीर्णो  अवतीर्ण भएका 


युवां  हजुर दुद 

साक्षात्  साक्षात् 
प्रथानपुरुषेश्वरो  प्रकृति र 

जी वहरूका पनि स्वामी हुनुहुन्छ 
नः हाम्रा 





सुतो  छोरा मात्र 

न  हृनुहृन्न 

ह  निश्चय नै 

तथा  यस्ते कुरा 

आत्थ  भन्नुभएको थियो 


ताक्यार्थ पृथिवीका भारसमानका क्षत्रियहरूलाई नष्ट गर्न अवतीर्ण भएका हजुर दुई केवल 
हाम्रा छोरा नभई साक्षात् प्रकृति र पुरुषका पनि स्वामी हुनहुन्छ । यही कुरा हजुरले जन्मको 
समयमा पनि भन्नुभएको धियो । 


तत् ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द् 
मापन्नसंसृतिभयापहमातंबन्धो । 


रामालन्द्री टीका 


०९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 


एतावतारमरमिन्द्रियलारसेन 
मत्यांत्मदुक् त्वयि परे यदपत्यबुद्धिः ॥ १९॥ 





पदढार्थ नष्ट गर्ने अलं अलं  पुग्यो पुग्यो 
आतंबन्धो  हे दुःखीहरूका पदारविन्दम्  चरणकमलको यत्  जुन वासनाको कारण 
मित्र अरणम्  शरणमा मत्यांत्मदुक  मरणशील 
तत्  त्यसैले गतः  गएको शरीरमा आत्मबुद्धि 

अद्य  आज अस्मिन दु त्वयि  हजुर 

ते  हजुरको एतावता  अहिलेसम्मको परे  परमात्मामा 
आपन्नसंसृतिभयापहं  शरणमा इन्द्रियलालसेन  इन्दरियको अपत्यबुद्धिः  पुत्रबुद्धि समेत 
आएकाहरूको संसारभयलाई भोगवासनाबाट भएको छ 


ताक्यार्थ दुःखीहरूका मित्र हे भगवान् ! हजुरको चरणकमलले शरणमा आएकाहरूको 
संसारभयलाई नष्ट गर्द । आज म त्यही चरणकमलको शरणमा आएको दु । मेरो अहिलेसम्मको 
इन्द्रियहरूको भोगवासनाबाट अब म अघाणएँं। यही वासनाको कारण मरणशील शरीरमा 
आत्मबृदधि र साक्षात् परमात्मा हजुरमा पुत्रबुदधि समेत भएको छ। 


सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नो 

सञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजघर्मगुप्त्य । 
नानातनृगंगनवद् विदधज्जहासि 

को वेद् भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥ २०॥ 





पदार्थ भनेर विद्धन्  स्वीकार गर्दै 
ननु  निश्चय नै भवान्  हजुरले जहासि  छोडनुहन्छ 
अजः  अजन्मा भएर पनि सूतीगृहे  सूतिकागृहमा भूम्नः  सर्वव्यापक 
निजधमगुप्त्ये  आफृद्रारा जगाद्  बताउनुभएको थियो परमात्माको 

प्रवर्तित धर्मको संरक्षणका लागिउरुगाय  हे अनन्तकीर्ति विभूतिमायां  एेश्वर्यमय 
अनुयुगं  युगैपिच्छे भगवान् हजुर योगमायालाई 

नो  तिमी दुर्ईदबाट गगनवत्  आकाशले ॐ कः  कसले 

सञ्जज्ञे इति  उत्पनन हन्छु नानातनूः  अनेक रूपलाई वेद्  जान्न सक्छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले जन्म लिने वेला प्रसूतिगृहमा नै हामीलाई म अजन्मा भएर पनि 
आफैदरारा प्रवर्तित धर्ममर्यादाको संरक्षण गर्नका लागि हरेक युगमा हामी तिमीहरू दुरईदको पुत्र 
बनेर अवतार लिन्छौं भनी बताउनुभएको थियो । हे अनन्तकीर्ति भगवान् ! जसरी आकाशमा 


रामालन्द्री टीका 


॥ . 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 


उपाधि अनुसार अनेकरूपता देखिन्छ त्यसै गरी हजुर पनि मायाद्रारा अनेक स्वरूप धारण गर्दै 
त्यसलाई छोडदै गर्नृहुन्छ । सर्वव्यापक हजुरको एेश्वर्यमय योगमायालाई कसले जान्न सक्दछ र ? 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
आकर्ण्येत्थं पितुवांक्यं भगवान् सात्वतष॑भः। 
प्रत्याह प्रश्रयानम्रः प्रहसञ्खलक्ष्णया गिरा ॥ २१॥ 


पढार्थ आकण्यं  सुनेर प्रभ्रयानम्रः  नम्रतापूर्वक दुकेर 
इत्थं  यसप्रकारको सात्वतषभः  यदुकुलश्रेष्ठ सलक्ष्णया  मधुर 
पितुः  पिताको भगवान्  भगवानूले गिरा  वाणीद्रारा 
वाक्यं  वचनलाई प्रहसन्  हाँस्दे प्रत्याह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ आपफ्ना पिताको यस्तो वचन सुनेपछ्ि यदुकुलश्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्ण मन्द 
मुस्कुराउनुभयो र नम्रतापूर्वक दुकेर उहाँले मधुर वाणीले यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
०  समवेतार्थ   
वच वः समवताथ ताततदुषमन्मह् । 
यन्नः पुत्रान् समुदिश्य तत्त्वग्राम उदाहृतः ॥ २२॥ 


पढार्थ समवेतार्थ  युक्तियुक्त समुदिश्य  उदेश्य गरेर 
तात  हे पिताजी उपमन्महे  मान्दं तत्त्वग्राम  ब्रह्मज्ञान 
एतत्  यो यत्  किनभने उदाहृतः  बताउनुभयो 
वः  हजुरको पुत्रान्  हजुरका छोरा 

वचः  वचनलाई नः  हामीलाई 





वाक्यार्थ हे पिताजी ! हजुरको यो वचनलाई हामी पूर्णतः युक्तियुक्त मान्दं, किनभने हजुरले 
आपना छोराहरूका लागि तत्तवज्ञानको उपदेश गर्जुभएको छ । 


अहं यूयमसावायं इमे च द्वारकोकसः। 
सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृर्याः सचराचरम् ॥ २३॥ 


पदार्थ इमे  यी एवं  यसै गरी 

यदुश्रेष्ठ  हे यदु्रष्ठ पिताजी दारकोकसः च  द्वारकावासी विमृरूयाः  विचार गर्न योग्य 
अहं  म प्रजाहरूसमेत छन् 

यूयं  हजुरहरू सचराचरं  चर अचर प्राणीहरू 

असो आयं  यी मान्य बलराम सर्वे अपि  सवै पनि 





रामालन्द्री टीका 


०९३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 


ताक्यार्थ हे यदुश्रेष्ठ पिताजी ! म, हजुरहरू, मेरा दाद बलराम, द्वारकावासी सम्पूर्ण प्रजाहरू र 
सम्पूर्ण चराचर जगत्का प्राणीहरूलाई पनि यसै गरी ब्रह्मरूपमा विचार गर्नुपर्दछ। 


आत्मा द्येकः स्वयंज्योतिरनित्योऽन्यो निरणो गुणिः। 
आत्मसुष्टेस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४॥ 

खं वायुज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । 
आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि ॥ २५॥ 


पढार्थ तत्कृतेषु  ती गुणहरुद्रारा भूः  पृथिवी यी पदार्थहरू 

हि  निश्चय नै उत्पन्न तत्कृतेषु  यिनका कार्य घट 
एकः  अद्वितीय भूतेषु  पदार्थहरूमा आदिमा देखिए ठै 

स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश अन्यः  पृथक् पुथक् एकः अपि  अद्वितीय भएर पनि 
नित्यः  नित्य बहुधा  अनेक छँ असो  यो आत्मा 

निगणः  निर्गुण इयते  देखिन्छ यथारायं  उपाधिहरूको भेदले 
आत्मा  आत्मा खं  आकाश आविस्तिरोऽल्पभूरि  प्रकट हुने, 
आत्मसृष्टेः  आफूद्रारा वायुः  वायु हराउने, थोर र धरे हुने आदि 
सिर्जिएका ज्योतिः  तेज नानात्वं  अनेक भावमा पनि 
गुणेः  गुणहरूद्रारा आपः  जल याति  प्राप्त हन्छ 





ताक्यार्थ यद्यपि आत्मतत्व अद्वितीय, स्वयंप्रकाश, नित्य र निर्गुण छ, तर ऊ आफूमा ने 
गुणहरूको सृष्टि गर्द र ती गुणहरूद्रारा उत्पन्न भएका पज्चमहाभूतहरूमा भिन्न भिन्न अनेक 
रूपले देखिन्छ । जसरी आकाश, वायु, तेज, जल र पृथिवी यी महाभूतहरू धटो आदि आआफ्ना 
कार्यमा कार्य अनुसार अनेक रूपमा देखिन्छन्, त्यसै गरी अद्वितीय आत्मा पनि उपाधिहरूको 
भेदले कटहिले प्रकट, कटहिले तिरोहित, कहिले धरे र कहिले थोर गरी अनेक भावमा प्राप्त हुन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृतम् । 
श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तृष्णीं प्रीतमना अभूत् ॥ २६॥ 


पढार्थ उदाहृतम्  बतादइएको कुरा प्रीतमनाः  प्रसन्न भएका 
राजन्  हे राजा परीक्षित् श्रुत्वा  सुनेर वसुदेवः  वसुदेव 

एवं  यसप्रकार विनष्टनानाधीः  भेदबुद्धि नष्ट तृष्णीं  मौन 

भगवता  भगवान्द्रारा भएका अभूत्  हनुभयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णको यो वचनलाई सुनेर वसुदेवको भेदबुदधि नष्ट 
भयो । उहाँ अत्यन्त आनन्दमा मगन भएर मौन हूनुभयो । 


रालालन्द्री टीका 


५०१४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 


अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । 

श्रुत्वानीतं गुरोः पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७॥ 
कृष्णरामो समाश्रान्य पुत्रान् कंसवि्हिंसितान्। 
स्मरन्ती कृपणं प्राह वैकठव्यादश्ुलोचना ॥ २८॥ 





पढार्थ  सुनेर ् दीनताका कारण 
कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् सुविस्मिता  विस्मित भएकी अश्रुलोचना  ओंखाभरि आंसु 
अथ  त्यसपछि सवैदेवता  सवदिवरूपिणी पारेर 

तत्र  त्यहाँ देवकी  देवकीले कृष्णरामो  श्रीकृष्ण र 
आत्मजाभ्यां  पुत्रहरूद्रारा कंसविहिंसितान्  कसद्वारा  बलरामलाई 

गुरोः  गुरु सान्दीपनीको मारिएका समाश्रान्य  सुनादे 

पुत्रं  छोरालाई पुत्रान्  आपना छोराहरूलाई कृपणं  करुणस्वरले 

आनीतं  मृत्युबाट फकर्एिको स्मरन्ती  सम्िदै प्राह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! आप्ना छोराहरूले सान्दीपनी गुरुका मेका छोरालाई पनि फर्कणर 
ल्याए भन्ने सुनेर विस्मित भएकी सर्वदेवस्वरूपिणी देवकीले त्यही वेलामा कसले मारेका आपफना 
छोराहरूलाई सम्ेर अत्यन्त कष्टका कारण ओंँखाभरि आंसु पारी श्रीकृष्ण र बलरामलाई 
सम्बोधन गर्दै करुण स्वरले यसो भन्नुभयो । 


देवक्युवाच देवकीले भन्नुभयो 
राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेरवरेशवर । 
वेदाहं वां विर्वसुजामीखवरावादिपरुषो ॥ २९॥ 


पदर्थ योगेश्वरेश्वर  योगेश्वरहरूका विषवसृजां  विश्वस्रष्टा 
अप्रमेयात्मन्  अनन्त शक्ति पनि ईश्वर प्रजापतिहरूका 

ईरवरो 
भएका कृष्ण  हे कृष्ण ईरवरो  ईश्वर 
राम  लोकलाई आनन्द दिने अहं  म आदिपूरुषो  आदिपुरुष 
राम  हे बलराम वां  हजुर दुरईदलाई नै वेद्  जान्दद्ु 





ताक्यार्थ लोकलाई आनन्द दिने अनन्त शक्तिसम्पनन हे बलराम ! योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर हे 
श्रीकृष्ण । म हजुरहरू दुबेलाई विश्वम्नष्टा प्रजापतिहरूका पनि पति आदिपुरुष मान्दद्ु । 


काठविष्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास््रवतिनाम् । 
भूमेभारायमाणानामवती्णो  ० ९ 
भूमेभारायमाणानामवतीणो किलाद्य मे ॥ ३०॥ 


रामालन्द्री टीका 


५०१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
पढार्थ भूमेः  पृथिवीका किल  निश्चय नै 
काठविध्वस्तसत्त्वानां  कालको भारायमाणानां  भारसमान  अद्य  अहिले 

प्रभावले सदगुणहरू नष्ट भएका भएका मे  मेरो गर्भवाट 
उच्छास््व्तिनां  शास्त्रलाई राज्ञां  राजाहरूको नाशका अवतीर्णो  उत्पन्न हुनुभएको 
उल्लङ्घन गर्ने आचरण भएका लागि हो 





वाक्यार्थ कालको प्रभावद्वारा सारा सदगुणहरू नष्ट भएका, शास्त्रलाई उल्लङ्घन गरी 
आफ्नो इच्छा अनुसार आचरण गर्ने, पुथिवीका भारसमान भएका राजाहरूलाई नष्ट गर्न अहिले 
हजुरहरू दुबे मेरो गर्भवाट उत्पन्न हूनुभएको हो । 


यस्यांशांरांङाभागेन विरवोत्पत्तिटयोदयाः। 
भवन्ति किर विरवात्मंस्तं त्वाहं गतिं गता ॥ ३१॥ 


पदार्थ मायाका गुणद्रारा तं  त्यस्ता 
विवात्मन्  हे विश्वात्मा वि्वोत्पत्तिखयोद्याः  संसारको त्वा  हजुरको 
किल  निश्चय नै सृष्टि, स्थिति र प्रलय गतिं  शरणमा 
यस्य  जसको भवन्ति  हन्छन् गता  आएकी दु 
अंशांशांशभागेन  अंश पुरुष अद्य  आज 

को अंश मायाको पनि अंश अहं म 





वाक्यार्थ हे विश्वात्मा ! हजुरको अंशसमानको पुरुष, त्यसको पनि अंश माया र त्यसका पनि 
अंश भएका तीन गुणहरूको थोर भागवाट मात्र सम्पूर्णं संसारको सृष्टि, स्थिति र प्रलय हुन्छ । 
आज म त्यस्ता हजुरको शरणमा आएकी हु । 


चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा कालचोदितो । 
आनिन्यथुः पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ 
तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेवरेर्वो । 
भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहतान् ॥ ३३॥ 


पदढार्थ समेत प्रेरित भएर थियो 

चिरात्  धरे समय अधिनै गुरवे  गुरुका लागि योगेवरेद्वरो  योगेश्वरका 
मृतसुतादाने  मरेको छोरालाई पितुस्थानात्  पितृहरूको स्थान पनि ईश्वर 

ल्याउन यमलोकबाट युवां  हजुर दुर्ईदले 

गुरुणा  सान्दीपनी गुरुद्रारा र॒गुरुदक्षिणां  पुत्ररूप गुरुदक्षिणा तथा  त्यसै गरी 
कालचोदितो  यमराजद्रारा आनिन्यथुः  ल्याउनुभएको मे  मेरो 





रामालन्द्री टीका 


॥  


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
कामं  इच्छालाई कसद्वारा मारिएका द्रष्टं  र्न 
कुरुतम्  पूरा गर्नुहोस् पुत्रान्  छो राहरूलाई कामये  चाहन्छु 


भोजराजहतान्  भोजराज  आहतान्  फेरि फकरिएका 


ताक्यार्थ सान्दीपनी गुरुका छोरा धैरे पहिले मेका धिए । गुरुको प्रेरणा र यमराजको समेत 
इच्छा अनुसार हजुर दुर्ईले ती गुरुपुत्रलाई गुरुदकषिणाको रूपमा यमलोकबाट ल्याइदिनुभएको 
थियो । योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर हजुरहरू दुबेले त्यसै गरी मेरो इच्छालाई पनि पूरा गर्नुहोस् । 
कसले नष्ट गरेका मेरा छोराहरूलाई फर्काइ्विनुहोस्, म तिनीहरूलाई हेर्न चाहन्छु। 


ऋषिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं सञ्चोदितो मात्रा रामः कृष्णरूच भारत । 
सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितो ॥ २४ ॥ 


पदढार्थ सञ्चोदितो  प्ररत भएका उपाश्रितौ  आश्रय लिई 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् रामः  बलराम र सुतलं  सुतल लोकमा 

एवं  यसप्रकार कृष्णः च  श्रीकृष्णले संविविशतुः  प्रवेश गर्नुभयो 
मात्रा  माता देवकीद्रारा योगमायां  योगमायाको 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार आप्नी माता देवकीको प्रेरणाद्वारा बलराम र श्रीकृष्णले 
योगमायाको आश्रय लिई सुतल लोकमा प्रवेश गर्नुभयो । 


तस्मिन् प्रविष्टावुपलमभ्य दैत्यराड विद्वात्मदेवं सुतरां तथात्मनः। 
तदुदशंनाह्ादपरिष्ठुताशयः सद्यः समुत्थाय ननाम सान्वयः ॥ ३५॥ 





पदार्थ ने आत्मा र इष्टदेवलाई हृदय परिपूर्ण भएका 
देत्यराड  दैत्यराज बलिले तस्मिन्  त्यहां सान्वयः  सपरिवार उनले 
सुतरां  अकस्मात् प्रविष्टो  प्रवेश गरेका सद्यः  ठकटपट 

आत्मनः  आफ्ना उपलभ्य  देखेर समुत्थाय  उटेर 

तथा  त्यसै गरी तदुदशंनाह्यादपरिप्टुतारायः  ननाम  प्रणाम गरे 
विर्वात्मदेवं  सम्पूर्ण संसारका उहांहरूको दर्शनको खुसीले 


ताक्यार्थ दैत्यराज बलिले आफ्नो भवनमा सम्पूर्ण संसारका नै आत्मा, इष्टदेव र॒ आफ्ना 
भगवानूलाई प्रवेश गरेको देखे । उहांँहरूको दर्शन गर्नाले परमानन्दले हृदय परिपूर्ण भएका उनले 
परिवारसहित ख्टपट उठेर उहाँहरूलाई प्रणाम गरे । 


   प क वि 
तयोः समानीय वरासनं मुदा नवष्टयस्तत्र महात्मनस्त्याः । 
दधार पादाववनिज्य तज्जलं सवृन्द् आनह्य पुनद्यदम्बु ह ॥ ३६॥ 


रामालन्द्री टीका 


९५०१७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८५ 
पढार्थ तयोः  उदहांहरू दुबे आनह्य  ब्रह्मादेखि सम्पूर्ण 
मुदा  प्रसन्नतापूर्वक महात्मनोः  महात्माहरूको जगतूलाई 

तयोः  ती दुर्ईलाई पादो  चरण पुनत्  पवित्र गर्दछ 

वरासनं  श्रेष्ठ आसन अवनिज्य  पखालेर तत्  त्यो 

समानीय  ल्याइदिएपचछ्छि यत्  जुन जलं  जललाई 

तत्र  त्यहां अम्बु  जलले सवृन्द्ः  सपरिवार बलिले 
निविष्टयोः  बस्नुभएका ह  निश्चय नै दधार  शिरमा धारण गरे 





ताक्यार्थ बलिले प्रसन्नतापूर्वक श्रीकृष्ण र बलराम दुबैलाई श्रेष्ठ आसन प्रदान गरे। उहांहरू 
दुबे त्यहं बसिसकेपछछि उनले चरण पखालेर ब्रह्मादेखि सम्पूर्ण जगत्लाई पवित्र॒ गर्ने त्यस 
जललाई सपरिवार शिरमा धारण गरे। 


समरह॑यामास स तो विभूतिभिमंहाहंवस्त्राभरणाुटेपनेः। 
ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभिः स्वगोत्रवित्तात्मसमपणेन च ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ बहुमूल्य वस्त्र, आभूषण र 
सः  उनले चन्दन आदिद्रारा 

तो  उदहांहरू दुबैलाई ताम्बूखदीपामृतभक्षणादिभिः  
विभूतिभिः  अनेक एेश्वर्यद्रारा ताम्बूल, दीप एवं अमृतसमान 


  
महाह वस्त्राभरणावुटेपनः  मिठा भोजनहरूद्रारा 


स्वगोत्रवित्तात्मसमपणेन च  

आप्ना समस्त परिवार, धन र 
शरीरलाई समेत समर्पण गरेर 

समहंयामास  पूजा गरे 





ताक्यार्थ बलिले श्रीकृष्ण र बलरामलाई अनन्त एश्वर्य अर्पण गरे। उनले बहुमूल्य वस्त्र, 
आभूषण, चन्दन, ताम्बूल, दीप एवं अमृतसमान भोजन आदि सामग्री र त्यसै गरी आफ्ना सम्पूर्ण 
परिवार, धन र आफलाई पनि भगवानूमा समर्पण गरेर उहांहरूको पूजा गरे। 


स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं बिभ्रन्मुहुः प्रेमविभिन्नया धिया । 
उवाच हानन्द्जलाकुलेक्षणः प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ   ती 

नृप  हे राजा परीक्षित् इन्द्रसेनः  बलिले 

ह  निश्चय नै प्रेमविभिन्नया  प्रेमद्वारा विह्वल 
आनन्दजलाकुलेक्षणः  हर्षको भएको 

आंसुद्रारा आंँखा भरिएका धिया  मनले 


प्रहृष्टरोमा  रोमाञ्चित भएका भगवत्पदाम्बुजं  भगवान्को 


चरणलाई 

बिभ्रन्  धारण गर्दै 
गदुगदाक्षरं  गदगद स्वरले 
मुहुः  बारम्बार 

उवाच  स्तुति गरे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! राजा बलिका दुबे आंखा हर्षीश्रद्रारा भरिएका थिए र उनी 
रोमाज्चित भड्रहेका धिषए । प्रेमद्वारा विहल भएको मनले शिरमाथि भगवान्को चरणलाई धारण 
गर्दै उनले गदगद भएको स्वरद्रारा बारम्बार भगवान्को स्तुति गर । 


रामालन्द्री टीका 


५०१  
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 
बलिरुवाच बलिले भने 


भ ४ ६ वेधसे  
नमोऽनन्ताय वृहते नमः कृष्णाय वेधसे । 
साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९॥ 





पढार्थ वेधसे  जगत्का निर्माता र योगका प्रवर्तक 

बृहते  सम्पूर्ण भूमण्डललाई कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई ब्रह्मणे  ब्रह्मस्वरूप 
धारण गर्ने सर्वव्यापक नमः  नमस्कार छ परमात्मने  परमात्मालाई 
अनन्ताय  अनन्त साङ्ख्ययोगवितानाय  साङ्ख्यनमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण भूमण्डललाई धारण गर्ने सर्वव्यापक अनन्तरूप सङर्षणलाई नमस्कार छ। 
सम्पूर्ण जगतका रचयिता भगवान् श्रीकृष्णलाई नमस्कार छ । साङ्ख्य एवं योगशास्त्रका प्रवर्तक 
परब्रह्म परमात्मालाई नमस्कार छ। 


दशनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुलभम् । 
रजस्तमःस्वभावानां यन्नः प्राप्तो यदुच्छया ॥ ४०॥ 





पदार्थ दुष्प्रापं च  दुर्लभ छ नः  हामीहरुद्रारा 

हि  निश्चय नै अदुरुभम् अपि  सुलभ पनि छ यदुच्छया  सहजरूपमा नै 
वां  हजुरहरूको यत्  किनभने प्राप्तो  प्राप्त हुनुभयो 
दशनं  दर्शन रजस्तमःस्वभावानां  रजोगुणी 

भूतानां  प्राणीहरूका लागि र तमोगुणी स्वभाव भएका 


वाक्यार्थ हजुरहरूको दर्शन सामान्य प्राणीहरूलाई अत्यन्त दुर्लभ छ तर हजुरहरूको कृपा भयो 
भने त्यो अत्यन्त सुलभ पनि छ। किनभने रजोगुणी र तमोगुणी स्वभाव भएका हामीहरूले पनि 
आज हजुरहरूकै कृपाद्रारा हजुरहरूको दर्शन प्राप्त गरेका छँ । 


देत्यदानवगन्धरवांः सिद्धविद्याधचारणाः । 

यक्षरक्षःपिशाचार्च भूतप्रमथनायकाः ॥ ४१॥ 

वि्युद्धसत्त्वघाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशारीरिणि । 

नित्यं निबद्धवेरास्ते वयं चान्ये च तादुशाः ॥ ४२॥ 

  केचनोद्बद्धवैरेण त् त् 

स भक्त्या केचन कामतः। 

न तथा सत्त्वसंरब्धाः सन्निकृष्टाः सुरादयः ॥ ४३॥ 
पदार्थ दित्यदानवगन्धवाँः  दैत्य, दानव र गन्धर्वहरू 


रामालन्द्री टीका 


५०१९ 
दशम स्कन्ध 


सिद्धविद्याध्रचारणाः  सिद्ध, 
विद्याधर र चारणहरू 
यक्षरक्षःपिशाचाः च  यक्ष, 
राक्षस र पिशाचहरू 
भूतप्रमथनायकाः  भूत र 
प्रमथगणहरू 

विशुद्धसत्तवधाम्नि  विशुद्ध 
सत्त्वस्वरूप 

रास््ररारीरिणि  वेदमय शरीर 


हनुह॒ने 
त्वयि  हजुरमा 


श्रीमद्भागवत 
अद्धा  निश्चय ने 
नित्यं  सर्य 


निबद्धवेराः  वैरभाव गर्न 
तेती 

वयं च  हामीहरू समेत 

अन्ये  अरू 

तादुशाः च  तीजस्ते प्राणीहरू 
पनि 

केचन  कोही 

उदुबद्धवेरेण  अत्यन्त दृढ 
वेरभावद्रारा 





अध्याय ८५ 


केचन  कोही 

भक्त्या  भक्तिद्रारा र 
कामतः  कोटी कामनाद्रारा नै 
हजुरलाई प्राप्त गर्दछछन् 
सत््वसंरब्धाः  सत्त्वगुणी 
स्वभावका 

सन्निकृष्टाः  नजिकै रहने 
सुरादयः  देवताहरूले 

तथा  यति सजिलै 

न  प्राप्त गर्दैनन् 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको स्वरूप विशुद्ध सत्त्वमय र वेदमय छ तर दैत्य, दानव, गन्धर्व, 
सिद्ध, विद्याधर, चारण, यक्ष, राक्षस, पिशाच, भूत, प्रमथगण यी सबै हजुरसंग दृढतापूर्वक 
द्रेषबुद्धि गर्वछछन् । यस्ता हामीहरूमध्ये धेरेजसोले अत्यन्त दृढ वेरभावद्रारा हजुरलाई प्राप्त गरेका छँ 
भने कसैले भक्ति अनि कसैले चाहं कामनाद्रारा प्राप्त गरेका छन्। हामीले जति सजिलैसंग 
हजुरलाई प्राप्त गयौ, त्यति सजिलै सत्त्वगुणी एवं हजुरका निकट ग्रहने देवताहरूले समेत 


हजुरलाई प्राप्त गरेका कछैनन् । 


इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेडवरेरवर । 
न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम् ॥ ४४॥ 


पदढार्थ 

योगेरुवरेरवर  हे 
योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर 
प्रायः  प्रायः जसो 

तव  हजुरको 


योगमायां  योगमायालाई 
योगेशाः अपि  योगेश्वरहरूले 
पनि 

इदं इत्थं इति  यो यस्तै हो 
भनेर 





न विदन्ति  जान्दैनन् भने 
वयं  हामीहरू 
कुतः  कसरी जान्न सक्छ 


ताक्यार्थ हे योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर ! हजुरको योगमायालाई श्रेष्ठ योगेश्वरहरूले पनि यो 
यस्तै हो भनी जान्न सक्दैनन् भने हामीहरूले कसरी जानन सकद र ? 


तन्नः प्रसीद निरपेक्षविमृग्ययुष्मत् 
पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात्। 
निष्कम्य विदवरारणाद्नघ्रञुपलन्धवृत्तिः 
शान्तो यथेव उत सव॑ंसखेश्चरामि ॥ ४५॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

तत्  त्यसैले 

नः  हामीमाथि 

प्रसीद  प्रसनन हनुहोस् 
निरपेक्षविमृग्ययुष्मत्पादारविन्द 
धिषणान्यगृहान्धकूपात्  
निष्काम पुरुषहरूद्रारा चाहना 


श्रीमद्भागवत 


गरिने हजुरको चरणकमलभन्दा 
भिन्न घरपरिवाररूपी अंध्यारो 
कुवाबाट 

निष्कम्य  निस्किएर 
विर्वशरणाङ्घ्रयुपरन्धवृत्तिः  
संसारैका आश्रय भएका 
हजुरका चरणको सेवा गरेर 


९५०२० 


अध्याय ८५ 


शान्तः  शान्त भई 
यथा  जसरी 

एकः  एक्लै 

उत  अथवा 
स्वंसखेः  सर्वहितैषी 
सन्तहरूसंग 

चरामि  रहन सक 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! ममाथि प्रसनन हुनुहोस्। हजुरको 


चरणकमलको चाहना निष्काम 


पुरुषहरू पनि गर्दछन्। त्यसभन्दा भिन्न घरपरिवाररूपी अध्यायो कुवाबाट निस्किएर सबेलाई 
आश्रय दिने हजुरका चरणको सेवा गरेर मुनि जीवन धारण गरी म एक्लै शान्तिपूर्वक रहन सक 
अथवा हजुरका भक्तहरूको साथ रहन सक । 


शाध्यस्मानीरितव्येश निष्पापान् कुरु नः प्रभो । 
पुमान्यच्छरद्यातिष्ठंङ्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६॥ 


पदार्थ नः  हामीहरूलाई पुमान्  व्यक्ति 

ईशितव्येशा  सम्पूर्ण जगत्का निष्पापान्  निष्पाप चोदनायाः  विधिनिषेधको 
नियन्ता भगवान् कुरु  बनाउनुहोस् बन्धनबाट 

अस्मान्  हामीहरूलाई यत्  हजुरको आज्ञालाई विमुच्यते  मुक्त ह॒न्छ 
शाधि  आज्ञा दिनुहोस् श्रद्धया  श्द्धापूर्वक 

प्रभो  हे प्रभु अतिष्ठन्  पालन गर्नलि 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्ण जगत्का नियन्ता हुनुहन्छ । त्यसैले उपयुक्त आज्ञा दिई 
हामीलाई निष्पाप बनाउनुहोस् । किनभने जो व्यक्ति श्रद्धापूर्वक हजुरको आज्ञालाई पालन गर्द, 
त्यो व्यक्ति विधिनिषेधरूप संसारबन्धनबाट मुक्त हुन्छ । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 

आसन् मरीचेः षट्पुत्रा उर्णांयां प्रथमेऽन्तरे । 
देवाः कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम् ॥ ४७ ॥ 
तेनासुरीमगन् योनिमघुनावद्यकमंणा । 
हिरण्यकरिपोजांता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ 


देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिताः। 
सा ताञ्छोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५०९१ 






दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ  त्यी 

राजन्  हे राजा बलि अवद्यकमणा  उपहासरूप 
प्रथमे  पहिलो निन्दित कर्मबाट 

अन्तरे  स्वायम्भुव मन्वन्तरमा आसुरीम्  आसुरी 
मरीचेः  मरीचिकी योनिं  योनिमा 


उणांयां  ऊर्णा नामकी पत्नीमाअगन्  गए र 

षट्पुत्राः  छ पुत्रहरू दिरण्यकशिपोः  

आसन्  भएका धथिए हिरण्यकशिपुका पुत्रका रूपमा 
सुतां  आफ्नी पुत्री वाग्देवीसंग जाताः  उत्पन्न भए 

यभितुं  समागम गर्न अधुना  अहिले 


उद्यतं  तयार भएका योगमायया  योगमायाद्रारा 
कं  ब्रह्माजीलाई नीताः  ल्याइएका 
वीक्ष्य  देखेर ते  तिनीहरू 


देवक्याः  देवकीको 
उदरे  गर्भबाट 


देवाः  यी देवताहरूले 
जहसुः  उपहास गरे 





अध्याय ८५ 


जाताः  उत्पन्न भए 
कंसविहिंसिताः  कसबाट 
मृत्युम प्राप्त भए 

सा तीदेवकीले 

तान्  ती 

स्वान्  आपफ्ना 
आत्मजान्  छोराहरूलाई 
खोचती  सम्णी शोक 
गरिरहनुभएको छ 

इमे  यिनीहरू 

ते तिस्रो 

अन्तिके  निकट 
अध्यासते  रेका छन् 


ताक्यार्थ हे दैत्यराज बलि ! स्वायम्भुव नामक पहिलो मन्वन्तरमा प्रजापति मरीचिकी ऊर्णा 
नामकी पत्नीका छ पुतव्रहरू भए । ब्रह्माजीले मोहवश आप्नी पुत्री वाग्देवीसंग समागम गर्न तयार 
भएको वेलामा यी देवताहरूले ब्रह्माजीलाई उपहास गरे र आप्नो उपहास ग्ने अपराधको दण्डको 
रूपमा ब्रह्माजीको श्रापबाट तिनीहरू आसुरी योनिमा पुगी हिरण्यकशिपुका पुत्रहरूका रूपमा 
उत्पन्न भएका थिए । त्यसपचछ्ि तिनीहरूलाई योगमायाले देवकीको गर्भमा राखिदिदन् र त्यहाँबाट 
जन्मिनेवित्तिके कंसले तिनलाई मारिदिए । माता देवकी अहिले पनि आप्ना ती पुत्रहरूलाई सम्दि 


शोक गरिहनुभएको छ र ती पत्रहरू अहिले तिम्रा नजिकमा छन् । 
इत एतान् प्रणेष्यामो मातृशोकापुत्तये । 
ततः शापाद् विनिमुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वराः ॥ ५० ॥ 
स्मरोटुगीथः परिष्वङ्गः पतङ्गः शुदरभृद् घणी । 
षडिमे मत्प्रसादेन पुनयांस्यन्ति सद्गतिम् ॥ ५१॥ 


प्रणेष्यामः  लिएर जानें 
ततः  त्यसपछि 

शापात्  ब्रह्माको श्रापबाट 
विनिमुंक्ताः  मुक्त भएका 
विज्वराः  दुःखरहित यिनीहरू 


पलार्थ 
मातृरोकापनुत्तये  माता 
देवकीको शोक नष्ट गर्न 
इतः  यहाँ बाट 

एतान्  यिनीहरूलाई 





लोकं  आप्नो लोकमा 
यास्यन्ति  जानेछन् 
स्मरोद्गीथः  स्मर र उद्गीथ 
परिष्वङ्गः  परिष्वङ्ग 

पतङ्गः  पतङ्ग 


रामालन्द्री टीका 


५०२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
्ुद्रभृत  कष्रभत् षट्  छ भाद्हरू सद्गतिं  सद्गतिमा 

घृणी  घृणी मत्प्रसादेन  मेरो कृपाद्रारा यास्यन्ति  प्राप्त हनन् 

द्मे  यी पुनः  फेरि 


वाक्यार्थ हे बलि ! आपफनी माता देवकीको शोकलाई नष्ट गर्न हामीले यिनीहरूलाई यहांबाट 
लिएर जानेच्छं । त्यसपच्छि ब्रह्माजीको श्रापबाट मूक्त भई सुखी भएका यिनीहरू आफ्नो लोकमा 
जानेछछन्। स्मर, उद्गीथ, परिष्वङ्ग, पतङ्ग, क्षद्रभृत् र धृणी यी छ भादहरू मेरो कृपाद्रारा पुनः 
सद्गतिमा प्राप्त हुनेछन् । 


अस 


इत्युक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूनितो । 
पुनद्वारवतीमेत्य मातुः पुत्रानयच्छताम् ॥ ५२॥ 


पदार्थ तान्  तिनीहरूलाई मातुः  माता देवकीलाई 
इति उक्त्वा  यसो भनी समादाय  लिएर पुत्रान्  ती पुत्रहरू 
इन्द्रसेनेन  बलिद्रारा पुनः  फेरि अयच्छताम्  प्रदान गर्नुभयो 
पूजितो  पूजित भएका दारवतीम्  द्वारकामा 

श्रीकृष्ण र बलरामले एत्य  आएर 





ताक्यार्थ महाराज बलिले श्रीकृष्ण र बलराम दुबैको पूजा गरे। यसपच्छि ती छ भाइलाई नै 
लिएर श्रीकृष्ण र बलराम द्वारकामा फर्विनुभयो र आनी माता देवकीलाई ती पत्रहरू प्रदान 
गर्नुभयो । 


तान् दुष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्तुतस्तनी । 
परिष्वज्याङ्मारोण्य मूषघ्न्यजिघ्रदभीक्ष्णशः ॥ ५३॥ 


पढार्थ बालकान्  आपना आरोप्य  राखेर 
पुत्रस्नेहस्तुतस्तनी  पुत्रस्नेहनाट बालकहरूलाई अभीक्ष्णशः  बारम्बार 
स्तन रसाद्रेकी दुष्ट्वा  देखेर मूधिनि  शिरमा 

देवी  माता देवकीले परिष्वज्य  अड़माल गरी अनिघ्रत्  सुंध्नुभयो 
तान्  ती अङ्कं  काखमा 





ताक्यार्थ पत्रस्नेहको कारण माता देवकीका स्तन रसाद्रहेका थिए। आपफ्ना बालकहरूलाई 
मृत्युबाट फरकिएको देखी अङमाल गरी उहाँले सबैलाई आफ्नो काखमा राख्नुभयो र बारम्बार 
शिरमा सुंघ्नुभयो । 


अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्परांपरिप्टुता । 
मोहिता मायया विष्णोयंया सृष्टिः प्रवतंते ॥ ५७४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
यया  जसद्रारा मायया  मायाशक्तिद्रारा 
सृष्टिः  सृष्टि मोहिता  मोहित भएकी 


प्रवतैते  चल्दछछ त्यस्ती सुतस्पशंपरिष्टुता  छोराहरूको 


अध्याय ८५ 


स्पर्शद्रारा हृदय पग्लिएकी 
प्रीता  अत्यन्त प्रसन्न देवकीले 
स्तनं  स्तन 





अपाययत्  पिलाउनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् विष्णुको जुन मायाद्रारा नै सम्पूर्णं सुष्टि चल्दछ त्यो मायाद्रारा मोहित 


भएकी देवकीको आपफ्ना छोराहरूको स्पर्शबाट हृदय परिलियो र 
सबैलाई स्तनपान गराउनुभयो । 


पीत्वामृतं पयस्तस्याः पीतशेषं गदाभृतः। 


अत्यन्त प्रसननन भएकी उहांले ती 


नारायणाङ्खगसंस्परप्रतिटन्धात्मदशंनाः ॥ ५५॥ 


प. ०  देवकीं  श  
तं नमस्कृत्य गाववन्द् देवकीं पितरं बलम् । 


मिषतां सर्वभूतानां ययुधांम दिवोकसाम् ॥ ५६ ॥ 


पदार्थ द बटं  बलरामलाई पनि 
गदाभृतः  गदाधारी भगवान् दशनाः  श्रीकृष्णको नमस्कृत्य  नमस्कार गरी 
श्रीकृष्णले अङ्गस्पर्शलाई पाएर सवभूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूले 
पीतरोषं  पिएर बाँकी रहेको आत्मसाक्षात्कार प्राप्त भएका मिषतां  हेदि 

तस्याः  ती देवकीको ते  तिनीहरूले दिवोकसां  देवताहरूको 

अमृतं  अमृतसमान गोविन्दं  श्रीकृष्ण भगवान् धाम  लोकमा 

पयः  दुध देवकीं  माता देवकी ययुः  गणए 

पीत्वा  पिएर पितरं  पिता वसुदेव 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले पिएर बाँकी रहेको देवकीको स्तनबाट निःसृत अमृतमय दुधलाई 
पिउनाले र श्रीकृष्णको अङ्गस्पर्शलाई पाडनाले ती छ भादलाई आत्मसाक्षात्कार भयो । ती सबेले 
भगवान् श्रीकृष्ण, माता देवकी, पिता वसुदेव र बलरामलाई नमस्कार गरे र सबै प्राणीहरूले 
हेदहिर्दै उनीहरू देवताहरूको लोकमा गए । 


च देवकी देवी   
तं दुष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिग॑मम् । 
मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ ५७॥ 





पदार्थ  देखेर रचितां  रचिएको 
नृप  हे राजा परीक्षित् सुविस्मिता  अत्यन्त विस्मित मायां  माया 
तंत्यो  देवकी मेने  उान्नुभयो 
मृतागमननिग॑मं  मरेका  देवीले 

छोराहरूको आगमन र गमनलाई कृष्णस्य  श्रीकृष्णद्वारा 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! मेका आप्ना छोराहरू अकस्मात् आएको र तत्काल नै देवलोकतिर 


रामालन्द्री टीका 


५०२२४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८१ 


गएको समेत देखी देवकी देवी अत्यन्त विस्मित हूनुभयो । उहाँले यसलाई भगवान् श्रीकृष्णले 
रचेको माया ठान्नुभयो । 
एवंविधान्यदुभुतानि कृष्णस्य परमात्मनः । 


वीयांण्यनन्तवीयंस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ कृष्णस्य  श्रीकृष्ण अनन्तानि  अनन्त 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् परमात्मनः  भगवान्का वीयांणि  लीलाचरित्रहरू 
अनन्तवीयंस्य  अनन्त पराक्रम एवंविधानि  यस्ता प्रकारका सन्ति  रहेका छन् 
भएका अटूभुतानि  अदभुत 





ताक्यार्थ हे परीभित् ! भगवान् श्रीकृष्णको पराक्रम अनन्त छ। उहाँका यस्ता अदभुत 
लीलाचरित्रहरू अनन्त रहेका छन्। 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
य इदमनुशुणोति श्रावयेद् वा मुरारे 
स्चरितममृतकीर्तेवणिंतं     न्द 
इचरितममृतकीतेवणितं व्यासपुत्रः। 
जगदघभिदलं तदुभक्तसत्कणंपूरं 
भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९॥ 





पढार्थ भगवद्भक्तहरूका कानलाई अनुशुणोति  सुन्दछ 

यः  जसले आनन्दित गर्न श्रावयेत् वा  अथवा सुनांछ, 
व्यासपुत्रेः  व्यासपुत्र अमृतकीर्तेः  अनन्त कीर्ति त्यो 

शुकदेवद्रारा भएका भगवति  भगवान्मा 

वर्णितं  वर्णन गरिएको मुरारेः  भगवान् श्रीकृष्णको कृतचित्तः  चित्त लागी 
जगदघभित्  संसारका सम्पूर्ण इदं  यो तत्क्षेमधाम  उहँको मङ्लमय 
पापलाई नष्ट गर्ने चरितं  चरित्रलाई पदमा 

तदुभक्तसत्कण॑पूरं  अलं  पूर्णतया याति  प्राप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ व्यासपुत्र शुकदेवद्वारा वर्णन गरिएको अनन्तकीर्ति भगवान् श्रीकृष्णको चरित्र 
संसारभरका सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट गर्न समर्थ छ, यस चरित्रले भगवदभक्तहरूका कानलाई 
आनन्द प्रदान गर्द । जसले यस चरित्रलाई पूर्णतया सुन्दछछ अथवा सुनारंछ त्यो व्यक्तिको चित्त 
भगवान्मा लाग्दछछ र उसले भगवानूको मङ्लमय पदलाई प्राप्त गर्द । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 
मृताग्रजानयनं नाम पञ्चाश्चीतितमोऽध्यायः ॥ ८५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


अथ षर्क्रीतितमोऽध्याय 
अथ ऽध्यायः 
सुभद्राहरण 
राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
ब्रह्मन् वेदितुमिच्छामः स्वसारं रामकृष्णयोः । 
  अ   ् पितामही 
यथोपयेमे विजयो या ममासीत् ॥ १॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव 
या जो 

मम  मेरी 

पितामही  हजुरभामा 


आसीत्  हनुहन्थ्यो 
रामकृष्णयोः  भगवान् बलराम 
र श्रीकृष्णकी 

स्वसारं  बहिनी सुभद्रालाई 
विजयः  मेरा पितामह अर्जुनले 


यथा  जुन प्रकारले 

उपयेमे  विवाह गर्नुभयो त्यो 
वेदितुं  जान्न 

इच्छामः  चाहन्छौँ 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव ! भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामकी बहिनी सुभद्रा मेरी हजुरआमा 
हनुहन्थ्यो । मेरा पितामह अर्जुनले उहाँसंग जसरी विवाह गर्नुभयो, म त्यो प्रसङ्ग सुन्न चाहन्छु। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अलुंनस्तीथंयात्रायां पयंटन्नवनीं प्रभुः। 

गतः प्रभासमशुणोन्मातुेयी स आत्मनः ॥ २॥ 
दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । 

तल्लिप्सुः स यतिभूत्वा त्रिदण्डी हारकामगात् ॥ ३॥ 


पदार्थ सः  उनले अपरे च  अरूले चाहं 
प्रभुः  परमवीर आत्मनः  आपनी न इति  होइन भने सुनेर 
असयुनः  अर्जुन मातुखेयीं  मामाकी छोरी तल्लिप्सुः  तिनलाई चा्हदे 
तीथंयात्रायां  वीर्थयात्राको सुभद्राको विषयमा सः  ती अर्जुन 

क्रममा अयुणोत्  सुने त्रिदण्डी  त्रिदण्डी 

अवनीं  पृथिवीभर रामः  बलरामले यतिः  संन्यासी 

पयंटन्  भ्रमण गर्दै तां  तिनलाई भूत्वा  भएर 

प्रभासं  प्रभास क्षेत्रमा दुर्योधनाय  दर्योधनका लागि ारकां  द्वारका 

गतः  पुगे दास्यति  दिन खोज्दैछछन् अगात्  गए 





ताक्यार्थ परमवीर अर्जुन तीर्थयात्राको क्रममा पुथिवीभर भ्रमण गर्दै प्रभास क्षेत्रमा पुगेका थिए, 


रामालन्द्री टीका 


५०२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


त्यटी वेलामा उनले आपफ्नी मामाकी छोरी सुभद्रालाई बलराम दुर्योधनसेंग विवाह गरिदिन 
खोज्देछन्, अरूले चाहं होइन भने सुने। त्यस्तो थाहा पाई सुभद्रालाई पाठने इच्छाले अर्जुन 
त्रिदण्डी संन्यासीको वेष धारण गरी द्वारकामा गए। 


तत्र वे वार्षिकान् मासानवात्सीत् स्वार्थसाधकः । 
न  भ ५  रामेणाजानता 
पौरेः सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः॥ ४॥ 


पदार्थ 


  सेवा गरिएका 


अजानता  अर्जुन भन्ने नजानने स्वाथंसाधकः  स्वार्थसिद्ध गर्न 


रामेण  बलरामद्रारा 


खोज्ने 


परिः च  पुरवासीहरुद्रारा पनि सः  तिनी 


अभीक्ष्णं  निरन्तर 


वे  निश्चय नै 


तत्र  त्यहाँ 

वाषिंकान्  वर्षकालका 
मासान्  चार महिना 
अवात्सीत्  बसे 





ताक्यार्थ बलरामले तिनलाई अर्जुन भनी चिन्नुभएन। त्यसैले उहँले र अन्य द्रारकाका 
बासिन्दाहरूले पनि उनको निरन्तर सेवा गरिरहे। आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्न खोज्ने तिनी 
वर्षाकालका चार महिनासम्म द्वारकार्मँ बसे । 


एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्त्रय तम्। 
श्रद्धयोपहृतं र  भे ५  बुभुजे  
श्रद्धयोपहृतं भेक्ष्यं बलेन बुभुजे किल ॥ ५॥ 


पदार्थ तं  उनलाई र  श्रद्धापूर्वक 
किल  निश्चय नै निमन्त्य  निमन्त्रण गरी उपहृतं  अर्पण गरिएको 
एकदा  एकपटक गृहं  घरमा भेक्षयं  भिक्षाभोजनलाई 
आतिथ्येन  अतिथिसत्कारको आनीय  ल्याई बुभुजे  ग्रहण गरे 
विधानले बठेन  बलरामद्रारा 





ताक्यार्थ एकपटक बलरामले तिनलाई अतिथिसत्कारको विधानले घरमा निमन्त्रण गर्नुभयो र 
श्रद्धापूर्वक भिक्षाभोजन दिनुभयो । तिनले पनि त्यो भोजनलाई ग्रहण गरे। 


  वीरमनोहराम् 
सोऽपरयत् तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् । 
्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावश्चब्धं मनो दधे ॥ ६॥ 


कन्यां  कन्यालाई 

अपश्यत्  देखे 
प्र्युत्फुल्लेक्षणः  प्रेमले आंखा 
प्रफुल्लित भएका 

सः  उनले 


तस्यां  तिनमा 

भावक्षुन्धं  कन्याप्राप्तिको 
कामनाले क्षुब्ध भएको 
मनः  मन 

दधे  लगाए 


पदार्थ 

तत्र  त्यहाँ अर्जुनले 
वीरमनोहरां  वीरहरूको 
मनलाई समेत हरण गर्ने 
महतीं  दुली भदसकेकी 





रालालन्द्री टीका 


५०२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
वाक्यार्थ भोजनको समयमा अर्जुनले वीरहरूको मनलाई समेत हरण गर्ने विवाहयोग्य उमेरकी 


युवती सुभद्रालाई देखे । प्रेमका कारण आंखा प्रफुल्लित भएका उनले ती सुभद्रालाई पाउने 
इच्छाले क्षुब्ध भएको मन उनैतिर लगाए । 


  स नारीणां ५ 
सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । 
हसन्ती व्रीडितापाद्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा ॥ ७ ॥ 


पढार्थ तन्न्यस्तहृदयेक्षणा  उनैमा सा अपि  उनले पनि 
नारीणां  नारीहरूको हृदय र नजर दुबे लागेकी तं  ती अर्जुनलाई 
हृदयंगमं  मनलाई हरण हसन्ती  हांसिरहेकी चकमे  चाहिन् 
गरिदिने व्रीडितापाद्गी  लजालु कर्के 

वीक्ष्य  अर्जुनलाई देखेर नजर भएकी 





ताक्यार्थ नारीहरूको मनलाई हरण गरिदिने अर्जुनलाई देखेर सुभद्राले पनि आफनो हृदय र 
नजर दुबे उनैतिर लगाइन्। लजालु कर्के नजर भएकी र मन्द मुस्कुराद्रहेकी उनले पनि मनमनै 
तिनै अर्जुनलाई पति बनाउने चाहना गरिन्। 


तां परं समलुध्यायन्नन्तरं प्रप्सुरजुंनः। 
न रेभे शं भ्रमच््वित्तः कामेनातिबटीयसा ॥ ८ ॥ 


पदार्थ   खोजिरेका असनः  अर्जुनले 
तां  वी सुभद्रालाई अतिबलीयसा  अत्यन्त बलिष्ठ शां  शान्ति 
परं  अत्यन्त कामेन  कामनाद्रारा न ठेभे  पाएनन् 


समनुध्यायन्  चिन्तन गरिरेकाभ्रमच्च्वत्तः  चित्त विक्षिप्त 
अन्तरं  हरण गर्ने अवसरलाई ।भट्रहेका 





ताक्यार्थ यसपचछि अर्जुनले निरन्तर रूपमा उनै सुभद्राको चिन्तन गर्न थाले र कहिले सुभद्रालाई 
हरण गरू भनी अवसर खोज्न थाले। यसप्रकार अत्यन्त बलिष्ठ कामनाद्वारा चित्त विक्षिप्त भएका 
अर्जुनले शान्ति पाएनन्। 


महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुगनिगंताम् । 
जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महारथः ॥ ९॥ 
रथस्थो धनुरादाय शुरांश्चारुन्धतो भटान् । 
विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


५०२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पदार्थ  विशाल भटान् च  सैनिकहरूलाई 
पित्रोः  मातापिता देवकी र देवयात्रायां  देवयात्राको विद्राव्य  तितरवितर पारी 
वसुदेवको समयमा स्वानां  सुभद्राका 

कृष्णस्य च  कृष्णको समेत दुगनिगंतां  द्वारकाको आफन्तहरू 

अनुमतः  अनुमति लिएका किल्लाबाट निस्किएकी क्रोरातां  चिच्यादर्ंदा नै 
रथस्थः  रथमा चटेका रथस्थां  रथमा चढेकी उनलाई मृगरार्  सिंहले 

महारथः  ती महारथी अर्जुनले आरुन्धतः  रोक्न प्रयास स्वभागं इव  आफ्नो भागलाई 
धनुः  धनु गरिरहेका फ़ सुभद्रालाई 

आदाय  लिएर शूरान्  शूर जहार  हरण गरे 





ताक्यार्थ देवकी, वसुदेव र श्रीकृष्णसंँग अनुमति लिएका महारथी अर्जुनले विशाल देवयात्राको 
समयमा द्वारकाको किल्लाबाट बाहिर निस्किएकी सुभद्रालाई रथमा रहेकै अवस्थामा त्यहोँबाट 
हरण गरे। ती अर्जुन आफ्नो धनु लिई रथमा चढेका धिए र आपफूलाई रोक्न प्रयास गर्ने सारा 
शूरवीर सैनिकहरूलाई तितरवितर पारी सुभद्राका वरिपरि रेका सारा आफन्तहरूले चिच्यादैदे 
हेदहिर्दै उनले सिंहले आप्नो भागलाई हरण गरे ४ सुभद्रालाई हरण गरे। 


तच्छत्वा श्षुभितो रामः पर्वणीव महाणंवः। 
गृहीतपादः कृष्णेन सुहृदुभिङ्चान्वसाम्यत ॥ १॥ 





पढार्थ महाणंवः इव  समुद्र मै समातिनुभएका 

तत्  त्यो सुभद्राको हरण कुमितः  श्षुब्ध हुनुभएका रामः  बलराम 

भएको सुहृद्भिः  आफन्तहरुद्रारा अन्वसाम्यत  शान्त हुनुभयो 
श्रुत्वा  सुनेर कृष्णेन च  श्रीकृष्णद्रारा समेत 

पवंणि  पूर्णिमिाको दिन गृहीतपादः  चरण 


ताक्यार्थ अर्जुनले सुभद्रा हरण गरेको सुनेर बलराम पूर्णिमाको दिन समुद्र क्षुब्ध भए रै क्षुब्ध 
हुनुभयो । श्रीकृष्ण र अन्य आफन्तहरूले चरण समाती अनुनय गरिसकेपछ्ि उहां बल्ल शान्त 
हूनुभयो । 


प्राहिणोत् पायिहाणि वरवध्वोमुंदा बलः । 
महाधनोपस्करेभरथारवनरयोषितः ॥ १२॥ 


पदढार्थ महाघनोपस्करेभरथाङश्वनर  पारिबहयणि  उपहार सामग्री 
बलः  बलरामले योषितः  धेर धन, सामग्री, प्राहिणोत्  पठाउनुभयो 
मुदा  प्रसन्नतापूर्वक हात्ती, रथ, घोडा र दासदासी 

वरवध्वोः  वरवधूका लागि समेत 





रामालन्द्री टीका 


५०२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


ताक्यार्थ यसपच्ि प्रसनन हुनुभएका बलरामले वर र वधूका लागि धैरे धन, सामग्री, हात्ती, रथ, 
घोडा र अन्य दासदासी समेत अनेक उपहारहरू पठाउनुभयो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्चुतः। 
कृष्णेकभकत्या पूणारथ॑ः शान्तः कविरलम्पटः ॥ १३॥ 


पदार्थ शान्तः  शान्त कृष्णस्य  कृष्णका भक्त 
कृष्णेकभक्त्या  केवल कविः  ज्ञानी द्विजश्रेष्ठः  कुने श्रेष्ठ ब्राह्मण 
कृष्णभक्तिबाट अलम्पटः  विरक्त आसीत्  थिए 

पूणाथ  आपना सवै इच्छा श्ुतदेवः इति  श्रुतदेव नामले 

पूर्ण भएको ठान्ने श्रुतः  प्रख्यात 





ताक्यार्थ श्रुतदेव नाम गरेका भगवान् श्रीकृष्णका भक्त श्रेष्ठ ब्राह्मण धिए । परमशान्त, ज्ञानी र 
विरक्त उनी आपफ्ना सबै इच्छाहरू केवल कृष्णभक्तिबाट ने पूरा भएको ठान्दथे । 


स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । 
अनीहयाऽऽगताहा्यनिवतिंतनिजक्रियः॥ १४॥ 


पढार्थ प्राप्त भएको भोजनद्रारा विदेहेषु  विदेह क्षेत्रको 
अनीहया  केटी उद्योग जीविका जसोतसो चलाइरहेका मिथिलायां  मिथिला नगरीमा 
नगरीकन गृहाश्रमी  गृहस्थ उवास  बस्दथे 
आगताहायनिवतिंतनिजक्रियः  सः  उनी 





ताक्यार्थ शरीर रक्षाका लागि कुनै पनि प्रयत्न नगर्ने, जस्तो अन्न प्राप्त हृन्छ त्यसैद्रारा आफ्नो 
जीवनयात्रा चलाउने ती गृहस्थ ब्राह्मण विदेह क्षेत्रको मिथिलानगरीमा बस्दथे। 


यात्रामात्रं त्वहरहर्देवादुपनमत्युत । 
नाधिकं तावता तुष्टः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः ॥ १५॥ 


पदार्थ उपनमति  प्राप्त हुन्थ्यो तुष्टः  सन्तुष्ट उनले 
 छतं   

देवात् तु  देववश उत  त्यो भन्दा यथोचिताः  उचित 
अहरहः  प्रतिदिन अधिकं  बढी क्रियाः  कर्महरू 
यात्रामात्रं  शरीररक्ना गर्न मात्र न  होइन चके  गरे 

भोजन तावता  त्यतिबाट नै 





वाक्यार्थ प्रारब्धवश प्रतिदिन उनलाई केवल शरीररक्षाका लागि मात्र अलिकति भोजन 


रामालन्द्री टीका 


५५०३० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
मिल्दथ्यो, त्यो भन्दा बढी होइन । उनी त्यसैमा सन्तुष्ट भई उचित कर्महरू गर्दथे । 
तथा तद्राष्टूपारोऽङ्ग बहुखारव इति श्रुतः । 
मेथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियो ॥ १६॥ 





पदार्थ र इति  बहुलाश्व॒ उभौ अपि  दुबैने 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् नामले अच्युतप्रियो  श्रीकृष्ण 
तथा  त्यसै गरी शरुतः  प्रख्यात भगवान्का प्यारा धिए 
तद्राष्टूपालः  उनका देशका मेथिः  मैथिल वंशका 

राजा निरहम्मानः  अहङ्ाररहित थिए 


ताक्यार्थ हे परीक्षित्! यसै गरी त्यो देशका बहुलाश्व नामका मैथिल वंशी राजा पनि 
अहङ़ाररहित भगवदभक्त थिए। यी दुबे भगवान् श्रीकृष्णका प्यारा भक्त धथिए। 


तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहतं रथम्। 


आरुद्य साकं मुनिभिविदेहान् प्रययो प्रभुः ॥ १७ ॥ 
पदार्थ भगवान्  श्रीकृष्ण भगवान् आरुह्य  चदढेर 
तयोः  ती दुबैमाथि दारुकेण  दारुकद्रारा मुनिभिः साकं  मुनिहरूसंग 
प्रसन्नः  प्रसन्न हुनुभएका आहृतं  ल्यादएको विदेहान्  विदेह नगरीतर्फ 
प्रभुः  सर्वसमर्थ रथं  रथमा प्रययो  लाग्नुभयो 





ताक्यार्थ सर्वसमर्थ भगवान् श्रीकृष्ण ती दुबे भक्तहरूमाथि प्रसनन हनुहुन्थ्यो, त्यसैले दारुकट्रारा 
ल्याइएको रथमा चढी उहाँ मुनिहरूलाई समेत लिएर विदेह नगरीतफ लाग्नुभयो । 


् न १   
नर्दा वामदवाजत्नः कृष्णा रमाञसताररणः । 


अदं बृहस्पतिः कण्वो मेत्रेयरुच्यवनाद्यः ॥ १८ ॥ 
पढार्थ रामः  परशुराम   कण्व 
नारदः  नारद असितः  असित मेत्रेयः  मेत्रेय र 
वामदेवः  वामदेव आरुणिः  आरुणि च्यवनादयः  च्यवन आदि 
अत्रिः  अत्रि अहं  म शुकदेव ऋषिहरू थिए 
कृष्णः  कृष्णद्रैपायन व्यास वृहस्पतिः  बृहस्पति 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णसेंग देवर्षिं नारद, वामदेव, अत्रि, कृष्णद्वैपायन व्यास, परशुराम, 
असित, आरुणि, बृहस्पति, कण्व, मैत्रेय र च्यवन आदि ऋषिहरू धथिए र साथे म शुकदेव पनि 
त्यहीं धिं । 


रामालन्द्री टीका 


५०३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


तत्र तत्र तमायान्तं पोरा जानपदा नृप । 


उपतस्थुः साघ्यंहस्ता ग्रहेः सू्यमिवोदितम् ॥ १९॥ 
पढार्थ दिए रँ पोराः  नगरवासी प्रजाहरूले 
नृप  हे राजा परीक्षित् तत्र तत्र  तीती ठडंमा साघ्यंहस्ताः  उपहार 
ग्रहेः  अन्य ग्रहहरूका साथ आयान्तं  आडइपुगेका सामग्रीहरू हातमा लिई 
उदितं  उदाएका तं  ती भगवानूलाई उपतस्थुः  उपस्थित भए 
सूयम् इव  सूर्यलाई अर्घ्य जानपदाः  ग्रामवासी 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! अनेक ग्रहहरूका साथ सूर्य उदाए रै अनेक ऋषिहरूका साथ तीती 
ठाडँमा आद्पुग्नुभएका भगवान्लाई त्यहाँका ग्रामवासी र नगरवासी प्रजाहरूले हातमा अनेक 
उपहार सामग्री लिएर सत्कार गरे। 


आनतंघन्वकुरुजाङ्गलकङमत्स्य 
पाञ्चालकुन्तिमघुकेकयकोशलाणां 
अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास 
स्निग्धेक्षणं नृप पपुदेशिभिनृनायंः ॥ २०॥ 
पदढार्थ पाञ्चाल, कुन्ति, मधु, केकय, हँसो रप्रेमपूर्ण हेराइ भएका 
नृप  हे राजा परीक्षित् कोशल, अर्ण आदि देशका तन्मुखसरोजं  भगवान्को 
आनतंघन्वकुरुजाङ्गलकडूमत्स्य अन्ये  अरू पनि मृुखकमललाई 
पाञ्चालकुन्तिमघुकेकयकोश नृनायंः च  नरनारीहरूले पपुः  पिए 
लाणांः  आनर्त, धन्व, दुशिभिः  आंखाद्रारा 
कुरुजाङ्गल, कड्, मत्स्य, उदारहासस्निग्धेक्षणं  प्रसनन 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! आनर्त, धन्व, कुरुजाङ्गल, कड्, मत्स्य, पाञ्चाल, कुन्ति, मधु, केकय, 
कोशल, अर्ण आदि देशका र अन्य नरनारीहरूले पनि उन्मुक्त हाँसो रप्रेमपूर्ण हेरादले युक्त 
भगवान्को मुखकमललाई हेरिरहे । 


तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिसदुगभ्यः 
क्षेमं त्रिलोकरुरुरथंदुहं च यच्छन् । 
शृण्वन् दिगन्तधवटं स्वयशो ऽशुभघ्नं 


, ९ 


गीतं सुरगाभरगाच्छनकाववहान् ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५०३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पदार्थ यच्छन्  प्रदान गर्दै स्वयशः  आफ्नो कीर्तिकथा 
स्ववीक्षणविनष्टतमिसद्ग्भ्यः  सुरैः  देवताहरूदरारा शुण्वन्  सुन्दै 

आपनो श्रीकृष्णको दर्शनबाट नृभिः  मनुष्यहरूद्रारा त्रिखोकगुरुः  वीनै लोकका गुरु 
अज्ञानदृष्टि नष्ट भएका गीतं  गाइएको भगवान् 

तेभ्यः  वी प्रजाहरूलाई दिगन्तघवलं  समस्त दिशालाई  शनकैः  विस्तार 

क्षेमं  परमकल्याण र उज्वल बनाउने विदेहान्  विदेह नगरीतर्फ 
अथ॑दुशां च  तत्त्वज्ञान समेत अश्युभघ्नं  अशुभ नष्ट गर्ने अगात्  लागनुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन गनलि ती सारा प्रजाहरूको अज्ञानदृष्टि नष्ट भएको 
थियो । त्यसेले भगवान् तिनलाई आफनो दुष्टिको माध्यमले परमकल्याण र तत्त्वज्ञान प्रदान गर्दै 
हुनुहन्थ्यो । देवता र मनुष्यहरूद्रारा समेत गादएको सारा संसारको दिग्दिगन्तसम्म उज्वल बनाउने र 
अशुभलाई नष्ट गर्ने आफ्नो कीर्तिकथा सुन्दे भगवान् विस्तारे विदेह नगरीतफं लागनुभयो । 


तेऽच्युतं प्राप्तमाकण्यं पोरा जानपदा नृप । 
अभीयुभुदितास्तस्मे गृहीता्हंणपाणयः॥ २२॥ 


पढार्थ मुदिताः  अत्यन्त प्रसन्न भएका जानपदाः  ग्रामवासी प्रजाहरू 
नृप  हे राजा परीक्षित् गृहीता्हणपाणयः  हातमा तस्मे  ती भगवान् श्रीकृष्णको 
अच्युतं  भगवान् श्रीकृष्ण पूजाका सामग्रीहरू लिएका सत्कारका लागि 

प्राप्तं  आद्पुग्नुभएको तेती अभीयुः  अगाडि बे 
आकण्यं  सुनेर पौराः  नगरवासी र 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण आद्पुग्नुभएको सुनैर नगरवासी र ग्रामवासी सब 
प्रजाहरू अत्यन्त प्रसन्न भए । उनीहरू आआफ्ना हातमा प्ूजाका सामग्री लिएर भगवान्को 
सत्कारका लागि अगाडि बढे। 


दुष्ट्वा त उत्तमरलोकं प्रीत्युत्फुल्लाननारायाः । 
केधृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वास्तथा मुनीन् ॥ २३॥ 





पदार्थ मुनीन्  ती मुनिहरूलाई समेत धृताञ्जलिभिः  अञ्जलि बांँधेर 
उत्तमरलोकं  पवित्रकीर्तिं दष्ट्वा  देखेर केः  शिरहरूद्रारा 

हुनुभएका भगवान्लाई ्रीत्युत्फुल्लाननाशयाः  अत्यन्त नेमुः  प्रणाम गरे 

तथा  त्यसै गरी प्रसन्न अनुहार र मन भएका 

श्ुतपूवान्  नाम मात्र सुनिएका ति  ती प्रजाहरूले 


ताक्यार्थ पवित्रकीर्तिं भगवान् र नाम मात्र सुनिएका ती ऋषिहरूलाई समेत देखेर सारा 


रामालन्द्री टीका 


५०३२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


प्रजाहरूको अनुहार र मन अत्यन्त प्रसन्न भयो । तिनीहरूले दुबे हात जोडी शिर डुकाई सबेलाई 
प्रणाम गरे। 


स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानो तं जगद्गुरुम् । 
मेथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुः प्रभोः ॥ २४ ॥ 


पढार्थ श्रुतदेवः च  श्रुतदेव ब्राह्मण 
तंती सम्प्राप्तं  आउनुभएको पनि 

जगद्गुरु  जगदगुरु मन्वानो  ठानिरहेका प्रभोः  भगवान्को 
भगवान्लाई मेथिः  मिथिलाका राजा पादयोः  चरणमा 
स्वानुग्रहाय  आफूमाथि अनुग्रह बहुलाश्व पेततुः  परे 





ताक्यार्थ जगदगुरु भगवान् श्रीकृष्ण आफूमाथि अनुग्रह गर्बकै लागि आउनुभएको हो भन्ने 
ठानिरेका मिथिलाका राजा बहुलाश्व र श्रुतदेव ब्राह्मण दुबेले भगवानूको चरणमा प्रणाम गरे। 


न्यमन्त्रयेतां दाशार्ह॑मातिथ्येन सह द्विजेः। 
मेथिलः श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली ॥ २५॥ 


पढार्थ श्रुतदेवः च  श्रुतदेवले पनि आतिथ्येन  अतिथिसत्कारका 
संहताञ्जली  दुबै हात युगपत्  एकै पटक लागि 

जोडिरहेका दविजः सह  ऋषिहरूका साथमान्यमन्त्रयेताम्  निमन्त्रित गरे 
मेथिलः  मिथिलाका राजा दाशा्हंम्  भगवान् 

बहुलाश्व श्रीकृष्णलाई 





ताक्यार्थ दुबे हात जोडिरहेका मिथिलाका राजा बहूुलाश्व र श्रुतदेव ब्राह्मणले ऋषिहरूका 
साथमा भगवान्लाई आतिथ्यग्रहण गर्नका लागि एकै पटक निमन्त्रित गरे। 


 त ९ प्रियचिकीषया ९  

भगवांस्तदभिपरेत्य हयोः प्रियचिकीषया । 

उभयोराविदाद् गेहमुभाभ्यां तदलक्षितः ॥ २६॥ 
पढार्थ अभिप्रेत्य  स्वीकार गरी अलक्षितः  थाहा नपाइने भएर 
हयोः  राजा र ब्राह्मण दुबैको भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले उभयोः  दुबैको 
प्रियचिकीष॑ंया  प्रिय गर्न तत्  त्यो दुबैतिर एकसाथ गिं  घरमा 
इच्छाले गएको कुरा आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
तत्  त्यो दुबेको प्रार्थनालाई उभाभ्यां  दुबेद्रारा 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले बहुलाश्व राजा र श्रुतदेव ब्राह्मण यी दुबेलाई प्रसन्न बनाउन 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


५०३४ 


अध्याय ८ 


चाहनुभयो र उहाँले दुबैको प्रार्थनालाई एकैपटक स्वीकार्नुभयो । उहाँ दुबेले थाहा नपाउने गरी 


एकैपटक ती दुबैको घरमा प्रवेश गर्मुभयो । 
श्रोतुमप्यसतां दूरान् जनकः स्वगृहागतान्। 
आनीतेष्वासनाग्रयेषु सुखासीनान् महामनाः 
प्रवृद्धभक्त्या उद्धष॑हृदयास्राविटेक्षणः। 


नत्वा तदड्स्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः 


॥ २७ ॥ 


॥ २८ ॥ 


सकुटुम्बो वहन् मृध्नां पूजयाञ्चक्र ईङवरान्। 


गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्यगोवृषे 


न्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपाघ्यगोवृषः ॥ २९॥ 


पदार्थ आएका 
प्रवृद्धभक्त्या  निरन्तर आसनाग्रयेषु  भ्रष्ठ आसनहरू 
बहिरहेको भक्तिद्रारा आनीतेषु  ल्याएपचछि 


उद्धष॑हृदयास्राविटेक्षणः  अत्यन्तसुखासीनान्  सु खपूर्वक त्यहं 
हर्षित हृदय र हर्षको आंसुले बसेका तिनीहरूलाई 

भरिएका आंखा भएका नत्वा  नमस्कार गरी 
महामनाः  उदारचित्त तद्टङ्घ्रीन्  ती श्रीकृष्ण र 
जनकः  बहुलाश्व जनकले मुनिहरूको चरणलाई 

असतां  दुराचारीहरूका लागि प्रक्षाल्य  पखाली 

श्रोतुम् अपि  सुन पनि सकुदटुम्बः  परिवारले सहित 
दूरान्  दुर्लभ लोकपावनीः  संसारलाई पवित्र 
स्वगृहागतान्  आफ्नै घरमा गर्न 





तद्पः  त्यो जललाई 

मूध्नां  शिरले 

वहन्  धारण गर्दै 
गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपाघ्यं 
गोवृषः  चन्दन, माला, वस्त्र, 
अलङ्कार, धूप, दीप, अर्घ्य, गाई, 
गोरु आदि उपहारहरुद्रारा 
ईङवरान्  भगवत्स्वरूप 
श्रीकृष्ण र ऋषिहरूलाई 
पूजयाञ्चक्रे  पूजा गरे 


ताक्यार्थ दुराचारी पुरुषहरुद्रारा नाम सुन समेत नपाइने श्रेष्ठ ऋषिहरू आफ्नै घरमा 
आउनुभएको र स्वागतार्थं ल्यादएका श्रेष्ठ आसनमा आनन्दपूर्वक बस्नुभएको देखेर उदारमना 
राजा बहुलाश्वको हृदय अत्यन्त हर्षित भयो र उनका ओंँखाबाट हर्षका आंसु बरन थाले । निरन्तर 
बहिरहेको भक्तिद्वारा युक्त भई उनले ती सारा ऋषिहरूलाई नमस्कार गरी उहाँहरूको चरणलाई 
पखाले र सम्पूर्ण संसारलाई पवित्र गर्न त्यो जललाई आफन्तसहित शिरमा धारण गरे। यसपचछि 
उनले भगवत्स्वरूप ती ऋषिहरूलाई चन्दन, माला, वस्त्र, अलङ्कार, धूप, दीप, अर्घ्य, गाई, गोरु 


आदि उपहारहरू समर्पण गरी पूजा गरे। 


वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतपिंतान् । 


पादावङ्कगतो विष्णोः संस्पृराञ्छनकैमुंदा ॥ २०॥ 


रालालन्द्री टीका 


५०३५ 


दशम स्कन्ध 


पदढार्थ 

अन्नतपिंतान्  
भएका ऋषिहरूलाई 
प्रीणन्  प्रसन्न गर्दै 


अङ्कगतो  आपना काखमा 


श्रीमद्भागवत 


रहेका 


भोजनद्रारा तप्त विष्णोः  श्रीकृष्णका 


पादो  दुबै पाउलाई 
शनकेः  विस्तार 
संस्पृशन्  सुम्मुम्यादे 





अध्याय ८ 


मधुरया  मधुर 
वाचा  वाणीट्रारा 
मुदा  आनन्दपूर्वक 
इदं  यसो 

आह  भने 


ताक्यार्थ सारा ऋषिहरू भोजनद्रारा तुप्त भटसकेपचछि भगवान् श्रीकृष्णका दुबे पाउलाई आफ्नो 
काखमा राखी विस्तारे सुम्सुम्याँदे राजाले मधुर वाणीले भगवान् श्रीकृष्णलाई यसो भने। 


राजोवाच राजा बहुलाश्वले भने 
भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वदुग् विभो । 
अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दशनं गतः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ आत्मा  अन्तरात्मा स्मरतां  सग्ररिहने 
विभो  हे भगवान् साक्षी  साक्षी र नः  हामीहरूलाई 
भवान्  हजुर स्वदुक्  स्वयंप्रकाश हुनुहन्छ दशनं  हजुरको दर्शन 
हि  निश्चय नै अथ  त्यसैले गतः  प्राप्त भयो 
सवभूतानां  सम्पूर्ण त्वत्पदाम्भोजं  हजुरको 

प्राणीहरूका चरणकमललाई 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूका अन्तरात्मा, साक्षी र स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ । 
त्यसैले निरन्तर हजुरको चरणकमललाई सम्िरहने हामीलाई हजुरको दर्शन प्राप्त भयो । 


स्ववचस्तदुतं कतुंमस्मदुदुग्गोचरो भवान् । 


यदात्थेकान्तभक्तान् मे नानन्तः श्रीरजः प्रियः ॥ ३२॥ 





पदार्थ अजः  ब्रह्मा पनि ऋतं  सत्य 

मे  मलाई प्रियः न  प्रिय छैनन् भनी कतुम्  गर्न 
एकान्तभक्तान्  आपफ्ना अनन्य यत्  जे भवान्  हजुर 
भक्तहरूभन्दा आत्थ  भन्नुभएको थियो अस्मदुदुग्गोचरः  हाम्रो 
अनन्तः  बलराम तत्  त्यो आंँखाद्रारा देखिनुभएको हो 
श्रीः  लक्ष्मी स्ववचः  आफ्नो वचनलाई 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले आपफूलाई बलराम, लक्ष्मी र ब्रह्माभन्दा पनि आफ्ना अनन्य 
भक्तहरू ने बटठी प्रिय हृन्छन् भनी बताउनुभएको थियो । त्यही वचनलाई सत्य सिद्ध गर्न हजुर 
हाम्रो ओंँखाद्रवारा देखिनुभएको हो । 


रामालन्द्री टीका 


५०२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
् त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद्     विसृजेत् 
को नु त्वच्वरणाम्भोजमेवंविद् पुमान्। 
निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मद्ः ॥ ३३॥ 
पदढार्थ शान्तानां  शान्त कः नु  कुन चाहं 
यः  जुन मुनीनां  मुनिहरूलाई पुमान्  व्यक्तिले 
त्वं  हजुर आत्मद्ः  आपनो स्वरूपै त्वच्चरणाम्भोजं  हजुरको 
निष्किञ्चनानां  अकिञ्चन प्रदान गर्नुहुन्छ चरणकमललाई 
अन्य कुनै आश्रय नभएका एवंवित्  यस्तो जाने विसृजेत्  छोडदला र 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर अन्य कुनै आश्रय नभएका शान्त मुनिहरूलाई आफ्नो स्वरूप ने 
प्रदान गर्नहुन्छ । हजुरको कृपालाई जानने कुन चाहं व्यक्तिले हजुरको चरणकमललाई छोडला र ? 


५ वतीयं      
योऽवतीयं यदोर्वशो नृणां संसरतामिह । 
यदो वितेने तच्छान्त्ये तरेरोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ इह  यो संसारमा   तीनै 

यः  जसले संसरतां  घुमिरहेका लोकको पापलाई नष्ट गर्न सक्ने 
यदोः  यदुको नृणां  मनुष्यहरूका लागि यशः  कीर्ति 

वंशो  कुलमा तच्छान्त्ये  तिनीहरूको वितेने  फैलाउनुभयो 

अवतीयं  अवतार लिरई शान्तिका लागि 





ताक्यार्थ जन्ममृत्युरूप संसारचक्रमा घुमिरेका संसारका सारा प्राणीहरूको संसारबन्धनलाई 
नष्ट गर्नका लागि हजुरले यदुकुलमा अवतार लिई तीनै लोकको पापराशिलाई नष्ट गर्न सक्ने 
आफ्नो कीर्तिं फैलाउनुभयो । 


नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । 
नारायणाय ऋषये सुखान्तं तप ईयुषे ॥ २५॥ 


पदढार्थ नारायणाय  नारायण कृष्णाय  श्रीकृष्ण 
सुशान्तं  शान्तिपूर्वक ऋषये  ऋषिलाई तुभ्यं  हजुरलाई 
तपः  तपस्या अकुण्ठमेधसे  नित्यज्ञानसम्पन्न नमः  नमस्कार छ 
ईयुषे  गरिरहेका भगवते  भगवान् 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नित्यज्ञानसम्पनन हूनुह॒न्छ र नारायण ऋषिको रूपमा शान्तिपूर्वक 
तपस्या समेत गर्नृहुन्छ । त्यस्ता श्रीकृष्ण भगवान्लाई नमस्कार छ। 


दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजेः। 
समेतः पादरजसा पुनीहीदं निमेः कुलम् ॥ ३६॥ 


रालालन्द्री टीका 


९५०३७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ दिनानि  दिनसम्म 
भूमन्  हे सर्वव्यापक भगवान् नः  हाम्रो 


दविजः  ब्राह्मणहरूद्रारा गृहान्  घरमा 
समेतः  सहित भई निवस  बस्नुहोस् 
कतिचित्  केही पाद्रजसा  आफ्नो 





अध्याय ८ 


चरणधूलिट्रारा 

इदं  यो 

निमेः  निमिको 

कुलं  कुललाई 

पुनीहि  पवित्र गर्नुहोस् 


वाक्यार्थ हे सर्वव्यापक भगवान् ! यी ऋषिहरूले सहित भई हजुर केही दिनसम्म हाम्रो घरमा 
बस्नुहोस्। आफ्नो चरणधूलिद्वारा निमिको यो कुललाई पवित्र गरिदिनुहोस् । 


इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवांल्लोकभावनः। 


उवास कुवन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ लोकभावनः  संसारका 
राज्ञा  राजाद्रारा जीवनदाता 
इति  यसप्रकार भगवान्  श्रीकृष्ण 


उपामन्त्रितः  प्रार्थना गरिएका मिथिकानरयोषितां  मिथिला 





वासी नरनारीहरूको 
कल्याणं  कल्याण 
कुवन्  गर्दै 

उवास  बस्नुभयो 


ताक्यार्थ राजा बहुलाश्वले यसप्रकार प्रार्थना गरेपछ्ि सम्पूर्ण संसारका जीवनदाता भगवान् 
श्रीकृष्ण मिथिलावासी नरनारीहरूको कल्याण गर्दै केही समय त्यहीं रहनुभयो । 


श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । 


नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननतं ह ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ अच्युतं  भगवान्लाई देखेर 
ह  निश्चय नै यथा  जसरी 

शरुतदेवः  श्रुतदेव ब्राह्मण जनकः  राजा प्रसन्न भएका 
स्वगृहान्  आफ्ना घरमा थिए, त्यसै गरी 


प्राप्तं  आउनुभएका 


सुसंहृष्टः  प्रसन्न भई 





मुनीन्  मुनिहरूलाई 
नत्वा  नमस्कार गरेर 
वासः  कपडा 
धुन्वन्  हल्लाँदे 
ननतं  नाच्न थाले 


ताक्यार्थ जसरी भगवान्को आगमनद्रारा बहुलाश्च प्रसन्न भएका थिए त्यसै गरी श्रुतदेव 
ब्राह्मण पनि आफ्नो घरमा भगवान् आद्पुग्नुभएको देखेर अत्यन्त प्रसन्न भए । उनले सबै 
मुनिहरूलाई नमस्कार गरे र साहै खुसी भएर उनी आप्नो कपडा हल्लाँदे नाच्न थाले । 
तृणपीठबृसीष्वेतानानीतेषुपवेश्य सः। 
स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभायां ऽ वनिजे मुदा ॥ ३९॥ 

सः  तिनले 


पदार्थ एतान्  यी ऋषिहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


९५०२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


आनीतेषु  स्वागतका लागि उपवेश्य  राखेर 
ल्याइएका स्वागतेन  स्वागतद्रारा 
तृणपीढबृसीषु  घांस राखिएको अभिनन्दय  अभिनन्दन गरी 
पिर्का र कुशासनहरूमा सभायंः  पत्नीसहित भई 
वाक्यार्थ श्रुतदेव ब्राह्मणले सम्पूर्ण ऋषिहरूलाई स्वागत गरी धाँस राखिएको पिर्का र 
कुशासनहरूमा राखेर अभिनन्दन गरे अनि अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक पत्नीले सहित भई उनले ती 
सबैको चरण प्रक्षालन गरे। 


मुदा  प्रसन्नतापूर्वक 
अट्रीन्  सबैको चरणलाई 
अवनिजे  प्रक्षालन गरे 





तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । 
स्नापयाञ्चकर उद्धषों छन्धस्वंमनोरथः ॥ ४०॥ 


महाभागः  महाभाग्यशाली 
श्रुतदेवले 

तदम्भसा  त्यो चरण 
पखालेको जलद्रारा 


पदार्थ 

उद्धषंः  अत्यन्त हर्षित र 
लन्धसवंमनोरथः  सम्पूर्ण 
मनोरथ पूर्णं भएका 


सगृहान्वयं  घरपरिवारसहित 
आत्मानं  आफूलाई 
स्नापयाञ्चकरे  सेचन गरे 





ताक्यार्थ श्रुतदेव ब्राह्मण आफ्ना सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण हूनाले अत्यन्त हर्णित थिए। 
महाभाग्यशाली तिनले ऋषिहरूको चरण पखालेको जलले आपू र आफ्ना घरपरिवारलाई पनि 
सेचन गररे। 

वितवरण यस प्रसङ्गमा श्रुतदेव ब्राह्मणले आफनो घरमा ऋषिहरूसहित भगवान् पाल्नु हदा ज्यादै 
प्रसनन भई उहाँहरूको सेवा गरेको वर्णन गरिएको छ। श्रुतदेवले भगवान् आफ्नो घरमा 
आउनुभएको प्रसन्नतामा मस्त भएर वासः धुन्वन् अर्थात् कपडा हल्लाउदे नाच्न थालेको 
बतादइएको छ। भगवान्को आगमनबाट जो व्यक्ति यति प्रसन्न भई संसारेलाई विर्सन सक्छ, 
त्यसकै घरमा भगवान् आनुहुन्छ । जबसम्म व्यक्तिले परमात्मदर्शनमा आनन्दको उद्ररेकलाई अनुभव 
गर्न सक्दैन, तबसम्म आनन्दस्वरूप परमात्मा प्रकट हूनुको केही अर्थ रहेदेन। त्यसैले मनमा यति 
व्यग्रता उत्पन्न नभरईकन परमात्मा प्रकट हूनुहुन्न पनि। उहाँलाई पूर्ण समर्पणको भावले मात्र 
प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सकिन्छ । श्रुतदेवले परमात्माको दर्शनद्वारा आप्ना सबे इच्छाहरू पूरा भएको 
सम्ेका छन् । 


फलाहणोक्ीररिवामृताम्बुभिमृदा    तुलसीकुशाम्बुजे 
फलाहणोज्ञीरदहिवामृताम्बुभिमृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजेः। 
आराधयामास यथोपपन्नया सपयंया सत्त्वविवधंनान्धसा ॥ ८९ ॥ 


पदढार्थ प्रकारको तरण र निर्मल मधुर मृदा  माटोद्रारा 


फलाहंणोरीरशिवामृताम्बुभिः  जलद्रारा 
फल, चन्दन, उशीर विशेष सुरभ्या  सुगन्धित 


तुलसीकुशाम्बुजैः  तुलसी, कुश 
र कमल आदि एूलद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


९५०३९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
सत्वविवधंनान्धसा  भएको आराधना गरे 


सत्वगुणलाई बढाउने अन्नद्रारा सपयंया  पूजासामग्रीद्रारा 
यथोपपन्नया  अनायास प्राप्त आराधयामास  सबैको 


ताक्यार्थ ती श्रुतदेवले फल, चन्दन, उशीर, निर्मल एवं मधुर जल, सुगन्धित माटो, तुलसी, 
कुश, कमल एवं सत्वगुणलाई बढाउने अन्न आदि अनायास प्राप्त पूजासामग्रीहरुद्रारा ती सम्पूर्ण 
अभ्यागतहरूको आराधना गरे । 


स तकयामास कुतो ममान्वभूद् गृहान्धकूपे पतितस्य सङ्गमः। 
यः सर्व॑तीरथास्पदपादरेणुभिः कृष्णेन चास्यात्मनिकेतमूसुरेः ॥ ४२॥ 





पदार्थ आत्मनिकेतभूसुरेः च  मम  मेरा निम्ति 

यः  जुन भगवान्का निवासस्थान समान कुतः  कसरी 

कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णसंग ऋषिहरूसंग अन्वभूत्  प्राप्त हुन गयो भनी 
अस्य  उहांका सङ्गमः  समागम छ सः  ती श्रुतदेवले 
सवंतीथांस्पदपाद्रेणुभिः  गृहान्धकूपे  घरव्यवहारको तकयामास  विचार गरे 
सम्पूर्ण तीर्थरूप चरणधूलि अंध्यारो कुवामा 

भएका पतितस्य  खसेको 


वाक्यार्थ श्रुतदेवले के विचार गरे भने घरव्यवहारको अँध्यारो कुवामा खसेको मलाई भगवान् 
श्रीकृष्णसंग र ॒उहांका निवासस्थान भएका ऋषिहरूसंग मिल्ने अवसर कसरी प्राप्त भयो ? 
किनभने यी ऋषिहरूको चरणको धुलो ने वीर्थसमान हुन्छ । 

वितरण यस प्रसङ्मा श्रुतदेवले भगवान्को दर्शन गर्ने सौभाग्य मलाई कसरी प्राप्त भयो भनी 
कल्पना गरेका छन् । भक्तहरू स्वभावतः विनयी हुन्छन् । उनीहरू आपफूमा दोषहरू रहेका देख्छन् 
अनि अरूमा गुणै गुण भरिएको देख्छन्। यो हीनताको नभई नम्रताको भाव हो। यो भावले 
मानिसलाई व्यर्थको घमन्ड, आत्मप्रशंसा आदि दुर्गुणबाट जोगारंछ । यहाँ श्रुतदेवले यही नम्रताको 
भावमा आपूलाई घरमा आसक्त भनी बताएका छन्। जो संसारमा पूरा आसक्ति गर्द त्यसलाई 
त मोहको अँध्यारोले छोपिदिएको हृन्छ र त्यो आपफूले अत्यधिक आसक्ति गरेको दु भन्ने पनि 
थाहा पादेन । जब व्यक्ति हद यभित्रैदेखि आपफूले अति आसक्ति गरी गल्ती गरेको अनुभव गर्द 
तब ऊ त्यो कमजोरीलाई दुक्किएर पनि फेरि अँगाल्दैन। त्यसैले भक्तहरूले भनिरहे तापनि 
उनीहरूमा आसक्ति या मोह रहेको हँदेन। भक्तहरू विशाल हृदयका हुने हुनाले उनीहरू 
परमात्माको प्रार्थना गर्दा सबै संसारभरिका प्राणीहरूको तफबाट उनीहरूकै व्यवहार या 
भावनालाई लिई उहाँको स्तुति गर्दछन्। यस्तो स्तुति ग्नलि अर्को के पनि फाइदा हुन्छ भने यसले 
संसारमा आसक्त भएका व्यक्तिहरूलाई भरोसा दिन्छ। प्रह्लाद, श्रुतदेव, नारद जस्ता भक्तहरूले 
पनि आपूलाई मोहमा फसेको भनी बता्ँदा अरू मोही व्यक्तिहरूलाई आपू पनि उनीहरूजस्तै 
रहेकाले भक्त हुन सक्ने आशा पलारंछ । नत्र विषयी व्यक्ति सड़ोचका कारणले नै परमात्माको 


रामालन्द्री टीका 


५०४० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


नजिक नगईकने समय नष्ट गरिरहन्छ । यसरी भक्तहरूले संसारी व्यक्तिको हितका लागि 
उनीहरूको तर्फबाट पनि परमात्माको स्तुति गर्वछन्। अर्को कुरा, भक्तहरू अहिलेसम्म आफ्नो 
जन्म भएबाट के अनुमान लगारंछन् भने मैले पहिले एकपटक पनि परमात्माको भावपूर्ण प्रार्थना 
गरिनदहु, त्यसैले मेरो फेरि संसारमा जन्म भएको छ। एउटा भक्त प्रार्थना गर्दै भन्छ वपुः 
प्रादुर्भावात् अनुमितम् अर्थात् मेरो पुनर्जन्म भएकाले के अनुमान हृन्छ भने मैले न क्षणमपि भवन्तं 
प्रणतवान् अर्थात् एक क्षण पनि हजुरलाई प्रणाम गरिनद्कु। यो मेरो पुरानो अपराधलाई क्षमा 
गरिदिनुहोस् भनी भक्त भगवानूसंग प्रार्थना गर्दछन्, त्यही भावमा यहाँ श्रुतदेवले आप भगवान्को 
भक्त भएर पनि पुरानो गल्तीलाई सम्पदे आफूलाई मोहमा फसेको भनी बताएका हुन् भन्ने 
नुखिन्छ । तपस्वी ऋषिहरू परमात्माका निवासस्थान हन् । उनीहरूको र साक्षात् परमात्माके दर्शन 
गर्ने आपरूमा योग्यता नभए पनि परमात्माकै कृपाको कारणले यो सम्भव भएको ठानी श्रुतदेवले 
भक्तहरूमा अनिवार्य रहने नम्रताको सदगुणलाई प्रकट गरेका छन्। त्यसैले यो भक्तिप्रति 
अविश्वास नभरई परमात्माको कृपामा पूर्ण विश्वास अनि आफूमा रहेको नम्रताको अभिव्यक्ति हो । 


सुपविष्टान् कृतातिथ्याञ्छ्ुतदेव उपस्थितः । 
सभायंस्वजनापत्य उवाचाङ्घ्रयभिमरांनः ॥ ५३॥ 


पदार्थ अट्घ्रयमिमरांनः  चरण 
सभायंस्वजनापत्यः  आप्ना दबादरहेका 
पत्नी र स्वजनहरूले सहित श्ुतदेवः  श्रुतदेवले 


उपस्थितः  सेवामा उपस्थित सुपविष्टान्  आनन्दपूर्वक 





बसेका 

कृतातिथ्यान्  आतिथ्य सत्कार 
गरिएका तिनीहरूलाई 

उवाच  भने 


ताक्यार्थ जब सबै ऋषिहरू श्रुतदेवको आतिथ्यलाई स्वीकार गरी आनन्दपूर्वक बसे, तब 
आप्ना पत्नी, स्वजन र पुत्रहरूले सहित भई उनीहरूको सेवामा उपस्थित भएका उनले उनीहरूको 


चरण दबाँदे यसो भने। 
श्रुतदेव उवाच श्ुतदेवले भने 
नाद्य नो दशनं प्राप्तः परं परमपूरुषः। 


यर्हीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो द्यात्मसत्तया ॥ ४४॥ 


पदार्थ न  होदन 
परमपूरुषः  परमपुरुष परमात्मा परं  परन्तु 

अद्य  आज मात्र यदहिं  जब 

नः  हामीलाई शक्तिभिः  आप्ना 
दानं  दर्शन दिन शक्तिहरुद्रारा 


प्राप्तः  आउनुभएको भने इद्  यो जगत्लाई 





सृष्ट्वा  सृष्टि गरी 
आत्मसत्तया  आफ्नो सत्ताद्रारा 
प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभयो 

हि  निश्चय नै त्यही 
वेलादेखि नै उहाँ नित्य प्राप्त 


हन॒हन्छ 


रामालन्द्री टीका 


५०९८१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


ताक्यार्थ हामीलाई आज मात्र परमपुरुष परमात्माको दर्शन प्राप्त भएको हो भन्ने होइन । जब 
भगवान्ले आपफ्ना शक्तिद्रारा सम्पूर्ण जगत्लाई सृष्टि गरी आत्मसत्ताको रूपमा यहांभित्र प्रवेश 
गर्नुभयो त्यसै वेलादेखि उहाँको दर्शन हामीलाई हुन थालेको हो । 


यथा इयानः पुरुषो मनसेवात्ममायया । 
सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नमनुविश्यावभासते ॥ ४५॥ 


पढार्थ आत्ममायया एव  आफ्नो सृष्ट्वा  सचना गरी 

यथा  जसरी कल्पनाबाट नै अनुविश्य  त्यहींभित्र पसेर 
रायानः  सुतिरहेको परं  जाग्रत्भन्दा भिन्न अवभासते  देखिन्छ 

पुरुषः  व्यक्तिले स्वाप्नं  स्वप्नको 

मनसा  मनद्वारा लोकं  संसारलाई 





ताक्यार्थ जसरी सुतिरहेको व्यक्तिले मनमने केवल कल्पनाबाट मात्र जाग्रतभन्दा भिन्न 
स्वप्नसंसारलाई रचना गर्द र आपरूसमेत त्यही स्वप्नभित्र प्रवेश गरी प्रकट हुन्छ, त्यसै गरी हजुर 
संसारको सृष्टि गरी यसभित्र प्रकट हूनुभएको छ। 

वितवरण यस प्रसङ्गमा श्रुतदेवले भगवान्को स्तुति गर्दै उहाँले आज मात्र आफूलाई दर्शन 
दिनुभएको होइन, अपितु सम्पूर्ण संसारको रूपमा प्रकट हुने सर्वरूप उहाँले नित्य दर्शन 
दिद्रहनुभएको छ भनी बताएका छन्। आफ्नो सत्ताद्रारा सम्पूर्ण पदार्थहरूभित्र पसी तिनलाई 
सत्तावान् बताउने परमात्मा कटहिले अदृश्य हुनुहुन्थ्यो र ? यहाँ श्रीकृष्णलाई शरीररूपमा नभई 
सर्वान्तर्यामी ततत्वको रूपमा वर्णन गरिएको छ । श्रीकृष्ण केवल एउटा शरीर मात्र हुनुहुन्न । जसरी 
मानिसहरूसंग भेटघाट गर्नका लागि उनीहरूको शरीरको नजिक हुनै पर्वछ, तर परमात्मा सर्वरूप 
हुनुभएकाले शरीररूपमा पाउनु मात्र उहाँलाई भेटनु होइन, उहाँ त॒ आफ्नै आत्माको रूपमा 
हनहन्छ । यहाँ श्रुतदेवले स्वप्नको दृष्टान्तद्रारा परमात्मतत््वलाई बताएका छन् । स्वप्नमा व्यक्ति 
आफ्नै कल्पनाद्रारा पहाड, नक्षत्र, आकाश, सूर्य आदि सम्पूर्णं पदार्थहरूको सुष्टि गर्दछ अनि ती 
जड वस्तुहरूलाई प्रकाशित गर्न चेतन रूपमा त्यहांभित्र आफ प्रवेश गर्वछ । संसारको सृष्टि गर्ने 
जुन तत्त्व हो, त्यहांभित्र जीवरूपले प्रवेश गरी यसको व्यवहारलाई प्रकाशित गर्ने पनि उहीने 
तततव हो । श्लोकमा जगत्को रचना हुनुलाई स्वप्नकल्पनाको दृष्टान्तद्रारा बताइएको छ । जसरी 
जीवले देख्ने प्रतिदिनको स्वप्नमा ऊ आफनो सडूल्प अनुसारका पदार्थहरूको सुष्टि गरेर त्यसभित्रे 
पस्छ, अनि त्यहाँका सुखदुःखको भोग गर्दै यी सारा व्यवहारहरूलाई आप्नै सत्ताले प्रकाशित 
गरिरहेको ह॒न्छ, यसै गरी यो संसार पनि परमात्माको स्वप्नकल्पना ने हो। वेदान्तदर्शनमा 
जगत्लाई पनि ईश्वरको स्वप्न ने भनिएको छ । यद्यपि स्वप्नका पदार्थ प्रतिदिन जामग्रतूमा आएपचछ्ि 
बाधित हुन्छन्, अनि जाग्रत्का पदार्थहरू चाहं जीवनभरि नै रहिरहन्छन्, त्यसैले मानिसलाई पहाड, 
नदी, समुद्र आदि सम्पूर्ण पदार्थ नित्य एवं स्थिर ४ैँ लाग्छन्, तर यो बाहिरी वस्तुहरूको साम्राज्य 
पनि स्वप्नकल्पना नै हो। स्वप्नको समयमा पनि त्यतिखेरका वस्तुहरू सत्तावान् लाग्दछन्, 


रालालन्द्री टीका 


५०४२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


इन्द्रियहरूले तिनको भोग गर्दा जाग्रतूमा रै इन्द्रियहरूमा पूर्ण त्ुप्ति पनि हृन्छ, तर त्यहोँबाट 
जागेपचछ्छि तिनको केही अस्तित्व रदेन, त्यस्ते यो जाग्रत्रूपी निद्राबाट जागिसकेपचछि यो जाग्रत्को 
पनि केटी अस्तित्व रदेन । जाग्रत् र स्वप्नमा फरक कति मात्र छ भने स्वप्नको रचना गर्न प्रमाता 
जीव हो भने जामग्रतृका पदार्थको कल्पना गर्ने चाहं मायायुक्त ब्रह्म या ईश्वर हो। सपनालाई 
बाधित गर्न यसको अधिष्ठान प्रमाता जीवलाई जाने पुग्दछ भने जाग्रत्का पदार्थको बाध गर्न भने 
परमात्माके अनुभव गर्नुपर्दछ। त्यो अनुभव नहुन्नेल मायाको निद्रामा निदादइरहेको हने हनाले 
संसार सत्य ॐ प्रतीति भट्रहेको मात्र हो । वास्तवमा दुबे सपना नै हुन् 

यहाँ के शङ़ा हुन्छ भने सपना त॒ मनभित्र देखिन्छ, यसैले बाहिर देखिने संसार कसरी 
स्वप्नसमान मिथ्या हुन सक्छ ? यसको उत्तरमा भनिन्छ, जाग्रत्का पदार्थहरू पनि विराट् पुरुषको 
शरीरभित्र देखिने भएकाले यी पनि मिथ्या नै हुन्। जसरी परिच्छिन्न मनभित्र बाहिरका व्यापक 
वस्तुहरू आकाश, समुद्र आदि छिन नसके पनि देखिएकाले यी वास्तविक होदनन्, त्यस्तै परमात्मा 
पनि सच्चिदानन्दघन हुनुहुन्छ, उहाँभित्र कुनै वस्तु छिन नसके पनि देखिएका छन्। यसैले यी 
वस्तुहरू मिथ्या हुन् । वेदान्तशास्त्र एवं तत्त्वदर्शी जीवन्मूक्तहरूको अनुभवमा जाग्रतको संसार र 
स्वप्न संसारबिच रहेको फरक भनेको सपना र सपनाभित्रको उपसपना यतिमात्रको फरक हो । 
कुनै व्यक्ति सपना देखिरहेको छ । त्यहां ऊ आफूलाई एउटा सामान्य घरभित्र सुती अर्को सपना 
देखिरहेको अनुभव गर्वछछ । उुपडीमा सुतेकाले आफ्ना कामनालाई तृप्त गर्न ऊ सपनाभित्रको पनि 
सपनामा अर्को भव्य महलको कल्पना गर्वछ अनित्यो दोस्रो सपनाबाट व्यँणिसकेपछछि वास्तविक 
सपनामा चाहं त्यो महल, आदिको भोग असत्य भएको र आपू दुंपडीभित्र रहने सामान्य व्यक्ति 
भएकै अनुभव गर्दछ । वास्तवमा भन्ने हो भने दुपडीमा सुत्नु, अनि त्यहाँभित्र पनि सपनामा अर्को 
महलमा विहार गरेको देख्नु यी दुबे सपना नै हन्। स्वप्न अवस्थामा रहिररहदा त्यो व्यक्तिले 
आपूलाई वास्तविक रूपमा दुंपडीभित्र रहेको ठान्दछछ र महलको स्वप्न चाह काल्पनिक भएको 
मान्दछ्छ, तर यथार्थ वस्तुस्थितिमा त्यसको दुपडी र महल दुबे असत्य एवं काल्पनिक हन् । ठिक 
यसै गरी अनादि मायाको निद्रामा सुतिरहेको जीवले पनि यो जाग्रतूमा देखिएका काल्पनिक 
पदार्थलाई सत्य एवं यहांभित्र देखिने स्वप्नलाई काल्पनिक ठानेको छ । यसैलाई माण्डूक्यकारिका 
१।१६मा भनिएको छ अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते, अजमनिव्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते 
तदा अर्थात् जुन दिन यो व्यक्ति सांँच्चिकै ज्ञानमा जाग्दछ भने उसले आपफूलाई अजन्मा अनि 
मायाको निद्राले रहित परमात्मक रूपमा अनुभव गर्द । 

यसरी यहाँ जाग्रत् पनि ईश्वरको सपना भएको र जीवले स्वप्नमा काल्पनिक पदार्थहरू 
जन्माई तिनलाई प्रकाशित गरे फैँ परमात्माले पनि कल्पनाद्रारा संसारका पदार्थहरू बनाई चेतन 
रूपले यसभित्र छ्िरेर यी पदार्थहरूलाई प्रकाशित गरिरहनुभएको बतादएको छ। 


शृण्वतां गदतां शरवदच॑तां त्वाभिवन्दताम्। 
नृणां संवद्तामन्तहदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६॥ 


रामालन्द्री टीका 


५०४२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पदढार्थ त्वा  हजुरलाई नृणां  मनुष्यहरूको 

शुण्वतां  कथा श्रवण गर्ने अभिवन्दतां  स्तुति गर्न अन्तहेदि  हद यभित्र 

गदतां  कीर्तन गर्न संवदतां  परस्पर चर्चा गर्ने भासि  प्रकट हुनृहुन्छ 
शरवत्  निरन्तर अमलात्मनां  निर्मल 

अचंतां  पूजा गर्न अन्तःकरण भएका 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! जो व्यक्ति हजुरको कथा श्रवण गर्दछन्, कीर्तन गर्दछन्, निरन्तर हजुरको 
पूजा गर्दछन्, हजुरको स्तुति गर्दछछन् र एकआपसमा हजुरकै चर्चा गर्वछछन् भने त्यस्ता निर्मल 
अन्तःकरण हुने मनुष्यहरूको हृदयभित्र हजुर प्रकट हुनुहुन्छ । 


हदिस्थोऽप्यतिदूरस्थः कर्मविक्षिप्तचेतसाम्। 
आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यन्त्युपेतगुणात्मनाम् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ अतिटूरस्थः  हजुर अत्यन्त वृत्ति्रारा 

कर्मविक्षिप्तचेतसां  कर्गद्रारा गढा हुनुहुन्छ अग्राह्यः अपि  अग्राह्य भए 
चित्त विक्षिप्त भएकाहरूका उपेतगुणात्मनां  पनि 

लागि भगवद्भक्तिरूपी गुणले युक्त अन्ति  निकटमा हुनुहुन्छ 
हृदिस्थः अपि  हदयभित्रै भए अन्तःकरण भएकाहरूका लागि 

तापनि आत्मशक्तिभिः  अन्तःकरणका 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! जसको चित्त लौकिक, वैदिक आदि अनेक कर्मवासनाद्रवारा निरन्तर 
विक्षिप्त भद्वरहन्छ, त्यस्ता व्यक्तिहरूका हृदयभित्रै रहेर पनि हजुर तिनीहरूभन्दा अत्यन्त टाढा 
हुनहुन्छ । यद्यपि हजुर अन्तःकरणका वृत्तिहरद्रारा अग्राह्य हुनुहुन्छ, तर पनि जसको चित्त 
भगवद्भक्तिद्रारा युक्त छ, त्यस्ता व्यक्तिहरूको लागि भने हजुर त्यहींभित्र नित्य प्राप्त हुनुहन्छ । 

विवरण यस प्रसङ्गमा परमात्मालाई टाढाभन्दा टाढा अनि नजिकभन्दा नजिक रहनुभएको भनी 
स्तुति गरिएको छ । परमात्मा हृदयभित्र ने हुनुह॒न्छ, कहीं बाहिर होइन, तर बरहिर्दुष्टि भएका 
मानिसहरू परमात्मालाई बाहिरबाहिर खोज्न हिड्छन् र कीं पनि पारँदेनन्। बरु प्रकाशगतिले 
उडदे गए टाढाटाढाका ताराहरूसम्म पुग्न सकिएला, या केही समयमा नै पृथ्वीको चक्कर 
लगाउन सकिएला, तर बाहिर करीं पनि परमात्मा प्रत्यक्ष रूपमा नहुनुभएकाले उहाँलाई त्यहाँ 
जति खोजे पनि पाउन सकिंदैन। अनेक संसारी कर्म एवं तिनको फलको कामनाले गर्दा जसको 
चित्त निरन्तर विक्षिप्त भद्वरहन्छ, त्यस्ता व्यक्तिहरू बाहिर मात्र हेन्, भित्र हेर्न सक्दैनन् । त्यस्ताका 
लागि परमात्मा टाढाभन्दा टाढा हूनुहुन्छ । तर निरन्तर परमात्माको गुणचिन्तनले युक्त अन्तर्मुख मन 
भएकाहरूका लागि भने परमात्मा अत्यन्त नजिक नै हुनहन्छ । पुष्पदन्ताचार्यले शिवमहिम्नः स्तोत्र 
२९मा भगवान् शिवको स्तुति गर्ने क्रममा उहाँ लाई नेदिष्ठ अर्थात् सबैभन्दा नजिक एवं दविष्ठ 
अर्थात् सबैभन्दा टाढा रहेको भनी स्तुति गर्नुभएको छ। ईशावास्योपनिषद् ५मा पनि 
परमात्मालाई तद् दूरे तद्रन्तिके अर्थात् उहाँ टाढाभन्दा टाढा एवं नजिकमा सबभन्दा नजिक 


रामालन्द्री टीका 


५०९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


हनुहन्छ भनिएको छ । कुनै पनि वस्तु एकैचोटि टाढा र नजिक हुन सक्देन । तर अधिकारीको भेद 
अनुसार परमात्मा दुबे रूप हुनुहन्छ । जो विक्षिप्त मन भएका व्यक्तिहरू छन्, तिनका लागि 
परमात्मा अत्यन्त टाढा हुनुहृन्छ भने जो अन्तर्मुख अधिकारी छन्, तिनीहरूका लागि सबभन्दा 
नजिक हुनुहन्छ । आफ्नै हृदयभित्र त्यसको प्रकाशक आत्मा बनी रहने परमात्माभन्दा नजिक अर्को 
को ने हुन सम्भव छ र? आफूभन्दा नजिक अर्को कोही व्यक्ति पनि हैदेन। जो इन्द्रियहरूको 
प्रयोगविना पनि साक्षात् प्रत्यक्ष भद्रहन्छ त्यो आत्मा हो। आफन्त एवं परिवारलाई आफनो 
सबभन्दा नजिक भनिए तापनि तिनीहरू कटहिल्ये पनि आफूजत्तिकै नजिक एवं अन्तरङ्ग हन 
सक्देनन् । 


नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । 
सकारणाकारणलिद्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धदुष्टये ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

अध्यात्मविदां  आत्मज्ञानी 
हरूका 

परात्मने  परमात्मस्वरूप 
अनात्मने  शरीर आदिलाई नै 
आत्मा मान्नेहरूका लागि 


स्वात्मविभक्तमृत्यवे  भेदबुद्धि 
द्रारा प्राप्त हुने मृत्युरूप 
सकारणाकारणलिद्गं  प्रकृति, 
महत्तत्त्व यी दुबे उपाधिलाई 
ईयुषे  नियन्त्रित गर्न 
स्वमायया  आफ्नो मायाद्रारा 





असंवृतरुदधदुष्यये  आफ़ूबाहेक 
अरू सबैको ज्ञानदृष्टिलाई 
ढाकिदिने 

ते  हजुरलाई 

नमः  नमस्कार 

अस्तु  छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर आत्मज्ञानीहरूका लागि परमात्मस्वरूप हुनुहुन्छ । जो व्यक्ति शरीर 
आदिलाई नै आत्मा ठान्दछन्, त्यस्ता अज्ञानीहरूका लागि हजुर भेदबृदधिद्रारा प्राप्त हुने 
संसारचक्ररूपी मृत्युको रूपमा हुनुहुन्छ । महत्तत्व आदि कार्य र प्रकृतिरूप कारण यी सबैका 
नियामक हजुर नै हूनुहुन्छ । आफ्नो मायाशक्तिद्रारा आपूबाहेक अरू सबैको ज्ञानदृष्टिलाई 
ठाकिदिनुहुने हजुरलाई म नमस्कार गरव । 


स त्वं शाधि स्वभृत्यान् नः किं देव करवामहे । 
एतदन्तो नृणां क्लेश्यो यद् भवानक्षिगोचरः ॥ ४९॥ 


पढार्थ सेवकहरूलाई अक्षिगोचरः  देखिनुहन्छ 
देव  हे भगवान् शाधि  आज्ञा दिनुहोस् नृणां  मनुष्यहरूको 

सः  त्यस्ता किंके क्टेशः  सम्पूर्ण दुःख 
त्वं  हजुरले करवामहे  गर एतदन्तः  त्यही वेलामा 
नः  हामी यत्  जब समाप्त हुन्छ 

स्वभृत्यान्  हजुरका भवान्  हजुर 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हामी सबै हजुरका सेवकहरू हौँ। हामी के गरौ? हजुरले आज्ञा 


रामालन्द्री टीका 


५०४५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


दिनुहोस् । मानिसहरूको सम्पूर्ण दुःख त्यसै समयमा समाप्त हुन्छ, जब हजुरको दर्शन प्राप्त हृन्छ । 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तदुक्तमित्युपाकण्यं भगवान् प्रणतातिंहा । 
गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥ ५० ॥ 





पढार्थ प्रणतातिंहा  शरणागतहरूको गृहीत्वा  समाएर 
ह  निश्चय नै दुःखलाई नष्ट गर्ने प्रहसन्  हाँस्वै 
इति  यसप्रकार भगवान्  भगवानूले तं  ती श्रुतदेवलाई 
तदुक्तम्  उनको वचनलाई पाणिना  आपफ्ना हातले उवाच  भन्नुभयो 
उपाकण्यं  सुनेर पाणिं  उनको हातलाई 


ताक्यार्थ यसप्रकार श्रुतदेवको वचनलाई सुनेर शरणमा आएका भक्तहरूको दुःखलाई नष्ट गर्ने 
भगवानूले आपफ्ना हातले श्रुतदेवका दुबे हातलाई समातेर हाँस्दे यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
बह्यंस्तेऽनुग्रहाथांय सम्प्रप्तान् विद्धयमून् मुनीन् । 
सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्तः पाद्रेणुभिः ॥ ५९॥ 





पढार्थ अनुग्रहाथांय  अनुग्रह गर्नकै धुलोद्रारा 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण श्रुतदेव  लागि लोकान्  सम्पूर्ण लोकलाई 
अमून्  यी सम्प्राप्तान्  यहाँ आएका भन्ने पुनन्तः  पवित्र गर्द यिनीहरू 
मुनीन्  म॒निहरूलाई विद्धि  जान मया  मसंग 

ते  तिमीमाथि पादरेणुभिः  आप्ना चरणको सञ्चरन्ति  विचरण गर्दछन् 


वाक्यार्थ हे ब्राह्मण श्रुतदेव ! यी सम्पूर्णं ऋषिमुनिहरू तिमीमाथि अनुग्रह गर्नकै लागि यहाँ 
आएका हृन् भन्ने बुखु । यी सबे मुनिहरू आप्ना चरणको धुलोद्रारा सम्पूर्ण लोकलाई पवित्र गर्दै 


मसंग विचरण गर्वछछन् । 
र ्  तीथानि  ददांनस्परांनाचैने  ४७ 
देवाः क्षेत्राणि तीथौनि दंनस्पदशंनाचनेः। 
रानेः पुनन्ति काठेन तद्प्यरहत्तमेक्षया ॥ ५२ 


पदार्थ दशंनस्पशंनाच॑नेः  दर्शन, स्पर्श 
देवाः  देवताहरू र पूजाद्रारा 

भ   न्स 

क्षेत्राणि  पुण्य क्ेत्रहरू शनः  विस्तारे 


तीथौनि  वीर्थस्थलहरू काठेन  धेरै समयपच्ि मात्र 





पुनन्ति  पवित्र गर्दछन् 

तत् अपि  त्यो पवित्रता पनि 
अर्हत्तमेक्षया  सन्तहरूको 
दृष्टिाट मात्रे प्राप्त हुन्छ 


रामालन्द्री टीका 


५०४६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


ताक्यार्थ देवताहरू, पुण्ये ्रहरू र वीर्थस्थलहरूले दर्शन, स्पर्श र पूजाद्रारा विस्तारे विस्तारे धेरै 
दिनमा मात्र पवित्र गर्वछछन्, तर तिनीहरूमा रहेको पवित्रता शक्ति पनि सन्तहरूको दुष्टिबाट मात्रै 
प्राप्त हुन्छ । 


ब्रह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । 
तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कख्या युतः ॥ ५३॥ 





पदार्थ जन्मना  जन्मजात नै मत्कलया  मेयो भक्तिद्रारा 
इह  यस संसारमा श्रेयान्  श्रेष्ठ छ युतः  युक्त छ भने त 
सर्वेषां  सबै तपसा  तपस्या कसु  र्न् के कुरा 
प्राणिनाम्  प्राणीहरूमध्ये विद्यया  शास््ज्ञान 

ब्राह्मणः  ब्राह्मण तुष्ट्या  सन्तुष्ट र 


ताक्यार्थ यस संसारमा सबै प्राणीहरूमध्ये ब्राह्मण जन्मबाट नै सर्वश्रेष्ठ छ। तपस्या, 
शास्व्रज्ञान, सन्तोष र मेरो भक्ति समेत छभनेतसख्न् के कुरा? 


न बाह्यणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुभुंजम् । 
४०००१ अ क  ९ 
सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो ह्यहम् ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ रूपम्  रूपसमेत सर्ववेद्मयः  सम्पूर्ण वेदमय छ 
हि  निश्चय नै बाह्मणात्  ब्राह्मणभन्दा अहं  म 

मे  मेरो द्यितं  बढी प्रिय सवेदेवमयः  सर्वदेवमय छु 
एतत्  यो न छैन 

चतुभुंजम्  चतुर्भुज विप्रः  ब्राह्मण 





ताक्यार्थ मेरो यो चतुर्भुज रूपसमेत मलाई ब्राह्मणहरू भन्दा बी प्रिय छैन । किनभने ब्राह्मण 
वेदमय छन् र म सर्वदेवमय दु । 


  न्द, 


दुष्प्रज्ञा अविदित्वेवमवजानन्त्यसूयवः। 
गुरुं मां विप्रमात्मानमचांदाविज्यदुष्टयः ॥ ५५ ॥ 


पढार्थ भएकाहरू आत्मानं  आत्मस्वरूप 
अचादो  केवल मूर्तिमा मात्र॒ एवं  यस्तो रहस्यलाई विप्रं  ब्राह्मणलाई 


इज्यदुष्टयः  पूज्यदुष्टि गर्ने अविदित्वा एव  नजान्नाले नै अवजानन्ति  तिरस्कार गर्दछन् 
असूयवः  दोषदृष्टि भएका मां  मेरा स्वरूप भएका 
दुष्प्रज्ञाः  विकृत बुद्धि गुरुं  जगत्का नै गुरु 
ताक्यार्थ जो व्यक्तिहरू केवल मूर्तिं आदिमा ने पूज्य दृष्टि गर्दछछन् र अरूतिर दोषदृष्टि गर्दछन् 
यसालाल्रन्द्री टीका 





५०४७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


यस्ता विकृत बुद्धि भएका व्यक्तिहरूले मात्र यो रहस्यलाई नबुढी मेरा स्वरूप भएका सम्पूर्ण 
संसारका नै गुरु आत्मस्वरूप ब्राह्मणहरूलाई तिरस्कार गर्वछन् । 


चराचरमिदं विवं भावा ये चास्य हेतवः। 
मदरपाणीति ० चेतस्याघत्त   
मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ॥ ५६ ॥ 





पदार्थ विव  सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड समेत सबैलाई 

मदीक्षया  मेरो साक्षात्कार्रारा ये  जुन जुन मद्रूपाणि इति  मेरे स्वरूप हन् 
विप्रः  ब्राह्मणले अस्य  यो संसारका भनी 

इदं  यो भावाः  भावहरू छन् चेतसि  चित्तमा 

चराचरं  चर, अचर हेतवः च  तिनका कारणहरू आघत्ते  धारण गर्दछछन् 


वाक्यार्थ ब्राह्मणहरू मेरो स्वरूपको साक्षात्कार्रारा सम्पूर्ण चराचर जगत्, यसमा भएका 
अनेक भाव एवं यिनका कारण भएका प्रकृति आदि सबे पदार्थहरूलाई भगवानुकै स्वरूप हृन् 
भनी हृदयबाट निश्चय गर्दछन् । 
वितरण यस प्रसङ्गमा भगवानूले ब्राह्मणहरूको प्रशंसा गर्जुभएको छ । ब्राह्मणहरू स्वभावतः 
पवित्र एवं सन्तुष्ट हृदय भएका हुन्छन् । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्मस्वभावजम् अर्थात् ज्ञान, 
विज्ञान र परमात्माप्रतिको अटल विश्वास ब्राह्मणहरूको स्वाभाविक धर्म हो। यस्ता स्वधर्मनिष्ठ 
ब्राह्मणहरूको यहां प्रशंसा गरिएको हो । मेयो कलाले युक्त ब्राह्मण खन् प्रशंसनीय हुन्छन् भनी 
भगवानूले यहाँ बताउनुभएको छ । यहाँ कलाको अर्थ उपासना हो । गत्यर्थक धातु ज्ञानार्थक पनि 
हने भएकाले कल गतौ धातुबाट बनेको कला शब्दले परमात्माको ज्ञान या चिन्तन भन्ने अर्थ 
बुखारंछ । यसरी स्वतः नै पूज्य ब्राह्मण यदि परमात्माको उपासक छ भने त्यो खन् पूज्य हुन्छ । 
भगवान्ले यहाँ प्रशंसाको क्रममा आफ्नो चतुर्भुज रूपभन्दा पनि ब्राह्मण नै आपूलाई प्रिय भएको 
बताउनुभएको छ । तपस्वी ब्राह्मणहरू भगवान्लाई आप्नो शरीरभन्दा पनि बढी प्रिय लाग्छन् भन्ने 
कुरा अन्यत्र पनि बतादइएको छ। जयविजयले सनक आदिको अपमान गरेको वेलामा आफ्ना 
सेवकको तफबाट माफी माग्दे भगवान्ले छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम् अर्थात् 
हजुरहरूको प्रतिकूल आचरण गयो भने म॒ आफ्नै बाहु पनि छिनादइदिन सक्छ भनी बताउनुभएको 
छ। 

भगवान्ले ब्राह्मणहरूको अत्यधिक प्रशंसा गरेबाट उहाँले ब्राह्मणहरूलाई उनीहरूको 
स्वधर्मको महत्तासमेत सम्ाददिनुभएको छ । ब्राह्मणहरूको स्वधर्म भनेको सत् शास्त्रहरूको 
अध्ययन गर्नु र संसारभर त्यसको आलोकलाई छरिदिनु हो । तपस्या, भक्ति र ज्ञान यिनका नित्य 
साथी हन्। एकान्तमा बस्ने र भिक्षा मागेर खाने भए तापनि यिनीहरूभित्र ज्ञानवेराग्यको उच्चता 
रहेको ह॒न्छ । आन्तरिक उच्चताके कारणले गर्दा उच्च आसनमा बस्ने सम्राट्हरू पनि यिनका 
अगाडि केका देखिन्छन् । ब्राह्मणहरू जबसम्म उच्च जीवनमूल्यको अनुसरण गर्दै रहन्छन् र 
समाजलाई त्यसको आलोकले प्रकाशित गरिरहन्छन्, तबसम्म धर्म एवं नीतिमाथि केही सड़ट 


रालालन्द्री टीका 


१५०८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


आउन सक्देन। त्यसैले धर्मरक्नाका लागि अवतीर्ण भगवानूले ब्राह्मणहरूको सम्पत्ति भएको 
सनातन ज्ञानपरम्पराको पनि प्रचार गर्नृहुन्छ र ब्राह्मणहरूको स्वयं सम्मान गरी तिनको उच्चतालाई 
समाजमा स्थापित गर्नृहुन्छ । यहाँ पनि भगवान्ले स्वयं ब्राह्मणहरूको सम्मान गर्नुभएको छ । अनि 
तिनमा रहनुपर्ने स्वाभाविक गुणहरूको विषयमा पनि बताइदिनुभएको छ । जब ब्राह्मणहरू आफनो 
तपस्या, शास्त्रनिष्ठा, श्रद्धा आदिले परिपूर्ण भएको जीवनलाई भन्दा बाहिरी उन्नतिमा रहनुलाई 
राम्रो ठन्न थाल्दछन्, तब उनीहरूबाट त्याग एवं संयमको उच्च जीवनमूल्य पनि खस्किंदै जान्छ । 
यसको अभावमा उनीहरू समाजबाट सम्मान पनि पाडन सक्दैनन्। परम्परागत रूपमा धर्मको र्ना 
गर्दै आएको यो वर्णले धर्मलाई छाडिदियो भने समाजमा तत्काल नै कुनै अर्को वर्णले यो 
क्षतिलाई पूरा गर्न सक्देन। यसबाट धर्मको प्रचारमा असर पुग्छ र सामान्य जनता धर्मबाट विमुख 
हन पुग्दछन्। यसरी धर्मको रक्रा या हानि हूनुमा ब्राह्मणहरू ने सबेभन्दा प्रमुख कारण सिद्ध 
हन्छन्। तपस्या, संयम आदि नै ब्राह्मणको धर्म अर्थात् ब्राह्मणत्व हो, त्यसको रक्षा अर्थात् 
पालनाबाट मात्र वैदिक धर्मको रक्रा सम्भव छ। श्रीशङ्राचार्य गीताभाष्यको सुरुमा लेख्नुहुन्छ 
ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रभितः स्याद् वैदिको धर्मः अर्थात् ब्राह्मणत्वको रक्नाबाट मात्र वैदिक 
धर्मको रक्षा सम्भव छ । यसरी यहां भगवान्ले ब्राह्मणहरूको उच्च चारित्रिक विशेषतालाई देखाई 
तिनीहरूको महत्व प्रकट गर्नुभएको छ। 


तस्माद् बह्यऋषीनेतान् बह्यन् मच्छरद्धयाचय । 
एवं चेदचिंतोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभिः॥ ५७॥ 





पदार्थ मच्छ्रद्धया  मेरे समान श्रद्धाले अस्मि  हनु 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण श्रुतदेव  अच॑य  पूजा गर अन्यथा  नत्र 
तस्मात्  त्यसैले एवं चेत्  यसो हदा भूरिभूतिभिः  अनेकौँ 
एतान्  यी अद्धा  निश्चय ने एेश्वर्यद्रारा पनि 
बह्यऋषीन्  ब्रहमर्षिहरूलाई अचिंतः  पूजित न  होइन 


वाक्यार्थ हे श्रुतदेव ! त्यसैले यी सम्पूर्ण ब्रह्र्षिहरूलाई तिमी मेरे स्वरूप सम्णी पूर्ण श्रद्धाले 
पूजा गर। यसबाट मात्र म पूर्णतः पूजित हुनेद्धु, धरे एेश्वर्यहरू मात्र चढाएर मेरो पूजा हदेन । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
स इत्थं प्रभुणादिष्टः सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । 


आराध्येकात्मभावेन मेथिलङ्चाप सद्गतिम् ॥ ५८ ॥ 
पढार्थ आदिष्टः  आदिष्ट भएपचछछि द्विजोत्तमान्  श्रेष्ठ मुनिहरूलाई 
इत्थं  यसप्रकार सहकृष्णान्  भगवान् एकात्मभावेन  एकात्मभावले 
प्रभुणा  प्रभु श्रीकृष्णद्वारा श्री कृष्णसहित आराध्य  आराधना गरी 


रामालन्द्री टीका 


५०८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८६ 


सः ती श्रुतदेव र बहुलाश्वले पनि आप  प्राप्त गरे 

मेधिलः च  मिथिलानेरेश सद्गतिम्  सद्गति 

ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्को आदेश पाएर श्रुतदेवले श्रीकृष्णसहित ती सम्पूर्ण श्रेष्ठ 
मुनिहरूलाई एकात्मभावले आराधना गरे र॒ सद्गति प्राप्त गरे। यसै गरी मिथिलाका राजा 
बहुलाश्वले पनि सद्गति प्राप्त गरे। 


एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान्। 
उषित्वादिशय सन्मागं पुनदांरवतीमगात् ॥ ५९॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवान् आदिश्य  उपदेश गरी 
राजन्  हे राजा परीक्षित् उषित्वा  मिथिलामा बसी पुनः  फेरि 

एवं  यसप्रकार स्वभक्तयोः  आपना दुबै दवारवतीम्  द्वारकातिर 
भक्तभक्तिमान्  भक्तहरूका भक्तहरूलाई अगात्  जानुभयो 
भक्त सन्मागं  सन्मार्गको 





ताक्यार्थ हे परीभित् ! यसप्रकार भक्तहरूका भक्त भगवान्ले मिथिलामा बसी आप्ना दुबे 
भक्तहरूलाई सन्मार्गको उपदेश गर्नुभयो र त्यसपछि दारकानगरीतिर जानुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
४ न षटस्चीतितमो न् घ्याय 
श्रुतदेवाुप्रहो नाम ऽध्यायः ॥ ८६॥ 


रामालन्द्री टीका 


१५०५० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


अथ सप्ताशीतितमोऽध्यायः 
वेदस्तुति 
परीक्षिदुवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
ब्रह्मन् बह्यण्यनिर्देश्ये निरणे गुणवृत्तयः । 
कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सदसतः परे ॥ १॥ 





पदार्थ मायादेखि गुणवृत्तयः  गुणलाई विषय 
ज्मन्  हे भगवान् परे  पर रेका गर्न 

साक्षात्  स्पष्ट रूपमा अनिर्देश्य  देखाउन नसकिने श्रुतयः  वेदहरू 

सदसतः  सत् र असत्देखि निरगुणे  गुणले रहित कथं  कसरी 

कार्यरूप जगत् र कारण जह्मणि  ब्रह्ममा चरन्ति  प्रवृत्त हृन्छन् 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! सत् र असत्देखि कार्यरूप जगत् र कारण मायादेखि पर रहेको 
देखाउन नसकिने निर्गुण ब्रह्ममा गुणलाई विषय गर्न वेदहरू कसरी प्रवृत्त हुन्छन् ? 
वितरण यस श्लोकमा राजाले श्रीशुकदेवसंग वेदहरूले ब्रह्मतत्त्व कसरी बतारंछन् भनी सोधेका 
छन्। यहाँ एडटै वेदलाई पनि कर्म, उपासना र ज्ञानकाण्ड गरी तीन भागमा कल्पना गरेर वेदहरू 
भन्ने बहुवचनको प्रयोग गरिएको छ । सामान्यतया हर्दा कर्मकाण्डले स्वर्ग आदि लोकमा पुय्याउने 
कर्महरूको, उपासनाकाण्डले अनेक देवतासम्बन्धी उपासनाको अनि ज्ञानकाण्डले चाहं 
परमात्मतत्वको प्रतिपादन गर्दछन्, तर वेदको परम तात्पर्य भने अद्वितीय ब्रह्मलाई बताउनु ने हो। 
कर्मद्रारा चित्तशुद्धि, उपासनाद्वारा विक्षेप आदि आन्तरिक प्रतिबन्धकटहरूको निवारण भएपच्छि मात्र 
ज्ञानको उपदेश गर्नुको सार्थकता हुने भएकाले ज्ञानभन्दा अधि वेदले कर्मर उपासनालाई 
बताएको हो । वास्तवमा कर्म एवं उपासनाको पनि परम लक्ष्य अद्वितीय परमात्मततत्वको बोध नै 
हो । वेदको तात्पर्यको विषयमा उपदेश गरी भगवान् मिथिलाबाट द्वारकातिर फर्कनुभयो । परीक्षित् 
राजालाई भने सन्मार्ग अर्थात् वेदहरूले अद्वितीय ब्रह्मलाई बुखा्ंछन् भन्ने विषयमा सन्देह भयो । 
सन्मार्गको व्याख्या गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ सतां स्वतःप्रमाणभूतानां वेदानां मार्गं 
ब्रह्मपरत्वम् अर्थात् स्वतः प्रमाण भएका वेदहरू कसरी ब्रह्मपरक छन् ? 

वेदान्तशास्त्र अनुसार वेदहरू अपौरुषेय भएकाले सर्वोच्च प्रमाण हुन् अनि अरू कुनै 
प्रमाणान्तरको अपेक्षा गर्न नपर्ने हुनाले पनि यिनीहरू स्वतः प्रमाण हुन् । ज्ञानार्थक विद् धातुबाट 
वेद शब्द बन्द, यसको अर्थं ज्ञान या ज्ञानको साधन भन्ने हृन्छ। वेदको लक्षण गर्दै भनिएको 
छ धर्मब्रह्मप्रतिपादकं अपौरुषेयं वाक्यं वेदः अर्थात् धर्म र ब्रह्मलाई प्रतिपादित गर्ने अपौरुषेय 
वाक्यनै वेद हो। संसारका सामान्य प्रमाणहरूले बाह्य लौकिक वस्तुहरूलाई मात्र अनुभव गराउन 
सक्छन्। जुन वस्तुहरू लौकिक सीमाक्षेत्रभित्र पर्दैनन्, तिनको ज्ञान वेदबाट हुन्छ । उदाहरणका 


रामालन्द्री टीका 


५०५९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


रूपमा धर्मअधर्मलाई लिन सकिन्छ । प्राणीहरूलाई राम्रानराम्रा योनिहरूमा जन्माउने तत्त्वलाई 
धर्मअधर्म भनिन्छ। यो सूष्ष्म वस्तु भएकाले इन्द्रियहरूले यसलाई ग्रहण गर्न सक्दैनन्। यसलाई 
जानन वेदकै सहारा लिनुपर्दछ । त्यसैले भनिएको छ धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः 
मनुस्मृति २१३ अर्थात् धर्मलाई जान्न खोज्नेहरूका लागि वेद नै परम प्रमाण हो। सम्पूर्ण 
संसारको उत्पत्ति जहाँबाट हृन्छ, त्यही ब्रह्मत्व हो। प्राणीका इन्द्रियहरू सृष्टिभित्रका 
पदार्थहरूलाई देखन सक्छन्, तर यसका स्रष्टा परमात्मालाई जानन तिनीहरू समर्थ हदेनन्। यसका 
लागि पनि वेदक सहारा लिनुपर्दछ। यसरी संसारमा अरू प्रमाणले बताउन नसक्ने पदार्थहरूको 
यथार्थं ज्ञान पनि वेदप्रमाणबाट मात्र हुन सक्दछ। भनिएको पनि छ प्रत्यक्षेणानुमित्या वा 
यस्तूपायो न बुदध्यते, एनं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता अर्थात् प्रत्यक्ष र अनुमान प्रमाणले 
विषय गर्न नसक्ने वस्तुलाई वेदले बताइदिन्छ, यही वेदको महत्ता हो। अरूले नबुखाएको कुरा 
बुखाउने भएकाले वेदलाई अपूर्व प्रमाण भनिन्छ । वेदको प्रशंसा गर्दै भनिएको छ चातुर्वर्ण्यं त्रयो 
लोकाश्चत्वारश्चाश्माः पृथक्, भूतं भव्यद् भविष्यञ्च सर्व वेदात् प्रसिध्यति मनुस्मृति १२।९७ 
अर्थात् चारे वर्ण, तीनै लोक, चार आश्रम अनि भूत, भविष्य एवं वर्तमान सबे पदार्थहरूको ज्ञान 
वेदबाट मात्र हृन्छ। यसप्रकार वेद त्यस्तो ज्ञानराशि हो, जसले व्यक्त, अव्यक्त सम्पूर्ण 
पदार्थहरूलाई प्रकाशित गरिदिन्छ। 

वेदवाक्यलाई पाँच भागमा विभक्त गरिएको छ। ती पाँच भाग ह॒न् विधि, मन्त्र, 
नामधेय, निषेध र अर्थवाद । विधि भन्नाले लिङ् र लोट् लकार अनि तव्यत् प्रत्यय अन्तमा हुने 
क्रियाबोधक वाक्य हुन्। जस्तै अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः अर्थात् स्वर्ग जान चाहने व्यक्तिले 
अग्निहोत्र यज्ञ गरोस् भन्दा जुहुयात् भन्ने विधिलिडको क्रियापद प्रयोग गरिएको छ । त्यसैले यो 
विधिवाक्य हो। मन्त्र भन्नाले यज्ञीय प्रयोगको प्रक्रिया एवं अर्थ सम्णाउने वाक्य हुन् । नामधेय 
भनेर यज्ञका नामहरू बताएका वाक्यहरूलाई बुखिन्छ भने निषेध भनेका कुनै पनि कुराबाट 
निवृत्त गर्ने वाक्यहरू हुन् । ब्राह्मणो न हन्तव्यः अर्थात् ब्राह्मणलाई मार्ज हदेन, मा हिंस्यात् 
सर्वभूतानि अर्थात् कुनै पनि प्राणीलाई नमार, अनि स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् अर्थात् 
पदन पटढाठनमा कटिल्यै अल्छी नगर भन्ने जस्ता वाक्यहरूले निषिद्ध आचरणबाट निवृत्त गर्दछछन्। 
त्यसैले यस्ता वाक्यलाई निषेधवाक्य भन्दछन्। अर्थवाद वाक्यचार्हिं दुई प्रकारको हृन्छ, एउटा 
विधिशेष अर्थवाद र अर्को निषेधशेष अर्थवाद । प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः अर्थात् 
प्रशंसा र निन्दामध्ये कुनै एक बताउने वाक्यलाई अर्थवाद भनिन्छ। अर्थवाद वाक्यको आफ्नो कुनै 
अलग तात्पर्य हैदेन, अपितु यसले विधि र निषेध वाक्यले बताएको अर्थलाई ने पुष्टि गर्दछ। 
प्रशंसापरक वाक्यले विधि वाक्यको अर्थलाई पुष्टि गर्द भने निन्दा वाक्यले चाहं निषेधपरक 
अर्थलाई बुरारंछ । अर्थवादले कुनै पनि कुरालाई धेर बढाएर भन्ने हुनाले यसले भनेको जस्ताको 
तस्ते प्रमाण नभई विधि र निषेधको अङ्ग या शेषको रूपमा ने यो प्रमाण ह॒न्छ। अज्ञानी रहनुहुनन 
भन्ने बताउन शास्त्रमा अनेक ठंमा अज्ञानको निन्दा गरिएका निषेध अर्थवाद पाडइन्छन्। असूर्या 
नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः अर्थात् घोर अन्धकारबाट ढाकिएका नीच योनिहरूमा अज्ञानी 
व्यक्ति जाकिद्रहन्छ भन्ने वचनको तात्पर्य अज्ञानको निन्दामा रेको छ। त्यसै गरी स स्वराड् 


रामालन्द्री टीका 


५०५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


भवति सम्राड् भवति अर्थात् आत्मन्न व्यक्ति सम्पूर्णं संसारको सम्राट् अनि आपू नै आफनो राजा 
हन्छ भन्ने वचनको तात्पर्य ज्ञानको प्रशंसा या विधिमा छ। यसरी पाँच ज्ञानमध्ये विधि र निषेध 
वाक्य मुख्य हन्छन्, अर्थवाद वाक्यले विधिनिषेध दुबैको अर्थ बुखाउन सघारंछन् भने नामधेय र 
मन्त्र वाक्यले विधिद्रारा प्रतिपादित कर्म आदिको विषयमा बतारंछन्। यसप्रकार वेदवाक्यहरू 
पांच प्रकारका छन् । 

वेद नित्य ज्ञानस्वरूप त हदे हो साथसाथे यसको शब्दरूप पनि अपौरुषेय हो भन्ने 
शास्त्रीय मान्यता छ। पूर्वमीमांसकहरू वेद परमात्माबाट पनि उत्पन्न नभएकाले यो अपौरुषेय हो, 
सुष्टिकालमा विधाताले यसको रोकिएको सम्प्रदायलाई फेरि चलाइदिनुभएको मात्र हो, त्यसैले यो 
शब्दरूपमा पनि नित्य हो भन्ने मान्दछन्। वेदान्तीहरू भने परमात्माबाट उत्पनन हूंदाहदै पनि वेद 
अपौरुषेय भएको धारणा राख्छन्। सामान्यतया पुरुषवबाट रचिएको पौरुषेय अनि पुरुषबाट 
नरचिएको अपौरुषेय हो भन्ने लाण्छ, तर दार्शनिक रूपमा यस्तो अर्थं होइन। यदि पुरुषले 
उच्चारण गरेको नै पौरुषेय हो भन्ने हो भने त मनमने भनिएका या कल्पना गरिएका श्लोक या 
भावनाहरू सबै अपौरुषेय एवं परम प्रमाण हुने भए। यसकारण स्वजातीय पुरानो उच्चारणको 
अपेक्षा नगरी नयाँ तरिकाले उच्चारण गर्नु या बनाउनु नै पौरुषेयताको लक्षण हो। यद्यपि स्मृति, 
पुराण आदिका कथावस्तु पनि पुराना कल्पका प्रसिद्ध कथाहरू हुने गर्दछछन्, तर तिनको प्रतिपादन 
या लेखन शैली पुरानो शैलीकै अनुसार हदेन । हरेक कल्पमा वेदव्यासले आफ्नै तरिकाले यी 
आख्यानहरूलाई सडग्रह गर्न हुनाले पुराण आदि पौरुषेय हुन्। तर वेद चाहं पूर्व कल्पमा जसरी 
उच्चारण गरिएको थियो, अहिले पनि त्यसै गरी उच्चारण गरिएको हो। यसका अक्षर, मात्रा 
आदि सबै सनातनरूपले उही छन्। सर्वज्ञ परमात्माले पुरानो उच्चारणको अनुसार नै आप्नो 
निःश्वासबाट वेदको प्रवर्तन गर्नुभएको हो । यो परमात्माको स्वाभाविक वाणी हो। त्यसैले परम 
पुरुष परमात्माले उच्चारण गर्दा पनि यो अपौरुषेय नै रहेको हो। वेदान्त परिभाषामा 
अपौरुषेयत्वको लक्षण यसप्रकार गरिएको छ सजातीयोच्चारणापिक्षोच्चारणविषयत्वम् अर्थात् 
पुरानो उच्चारण अनुसार नै पछि पनि उच्चारण गरिनु वेदको अपौरुषेयता हो। उसो भए 
वेदमन्त्रका अनेक ऋषिहरू द्रष्टा कसरी भए त ? भन्ते शङ्धा हुन सक्छ। यसको उत्तर हो, 
ऋषिहरूले वेदमन्त्रलाई रचेका नभरई ध्यानावस्थामा साक्षात्कार गरेका हन् । वेद नित्य शब्द हो । 
भूः, भुवः आदि व्याहूतिको उच्चारण गरेर ने बाहिरी पृथिवी आदि लोकको सुजना भएको हो । 
सुष्टिमा यो शब्द सदा गुन्जिद्रहन्छ । जो व्यक्ति तपस्या, संयम आदि साधनाको बलले समर्थ 
भएको हुन्छ उसले एकाग्र मनले हृदयभित्र नित्य अनाहत नादको रूपमा यसको साक्षात्कार 
गर्दछछ । ऋषिहरूले पनि आआपना संस्कार अनुसारका यिनै नित्य शब्दहरूलाई हृदयभित्र उपलब्ध 
गर्दै शिष्यप्रशिष्यलाई पढाएका हन् । त्यसैले सबेले उच्चारण गर्दा गर्द पनि वेद अपौरुषेय हो । 

अपौरुषेय भएकाले वेदमा पुरुष सम्बन्धी दोषहरूको सम्भावना छैन । पुरुष सम्बन्धी दोष 
भनेका भ्रम, प्रमाद, विप्रलिप्सा र करणापाटव गरी चार प्रकारका दोषहरू हृन्। भ्रम भनेको 
अयथार्थ ज्ञान हो । व्यक्तिले आफूलाई जतिसुकै बुद्धिमान् सम्फ़े पनि अनि आफ्नो अनुभवमा जति 
धेरै विश्वास गरे पनि त्यसका इन्द्रियहरूले कहिलेकाहीं भ्रमवश अयथार्थ वस्तुको दर्शन 


रामालन्द्री टीका 


५०५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


गराइदिन्छन् र ऊ त्यसलाई सत्य मान्दछ । डोरीमा सर्प, आकाशमा निलोपन आदि यस्ता भ्रम हुन्, 
जसले पुरुषको ज्ञान कुनै न कुनै रूपमा त्रुरिपूर्ण हुन्छ नै भनी सिद्ध गर्दछन् । प्रमाद भनेको 
असावधानी या अल्छी गर्नु हो। यसबाट पनि पुरुषको ज्ञान अपूर्ण हुन्छ । विप्रलिप्सा भनेको लोभ 
या कपट स्वभाव हो। यसले गर्दा व्यक्ति आफ्नो अनुभव यथार्थं रूपमा अरूलाई खुलस्त 
अभिव्यक्त गर्न सक्देन । करणापाटव भनेको इन्द्रियहरू समर्थ नहुनु हो, यसकारणले पनि व्यक्तिको 
ज्ञान अपूर्ण हुने र उसले बताएको कुरा अप्रामाणिक हुने ह॒न्छ । यसरी चारे प्रकारका दोषले 
नछछोदने हुनाले वेदको वचन स्वतःप्रमाण हो र योभन्दा माथि अर्को कुनै प्रमाण हँदेन। 

यहां राजा परीक्षित्ले वेदहरूले परमात्मतत्व बताउने सम्बन्धमा जिज्ञासा राखेका छन् । 
अपौरुषेय एवं परम प्रमाण भए तापनि वेदहरू आखिर त्रिगुणमय संसारफै अन्तर्गत छन्। मन, 
वचन आदिले विषय गर्न नसक्ने परम ततत्वलाई वेदवचनले पनि विषय गर्न सक्देनन्, किनभने 
त्रिगुणमय संसारभित्र पर्ने वस्तुले गुणातीत ब्रह्मलाई ग्रहण गर्न सम्भव छैन । ब्रह्मतत्त्व सत् र असत् 
अर्थात् कार्य र कारणभन्दा पर रहेकाले पनि यसलाई कुनै पनि रूपमा किटान गरी बताउन 
सम्भव छैन । त्यसैले ब्रह्मलाई अनिर्देश्य भनिएको छ । कुनै पनि वस्तु निर्देश्य हुन अर्थात् यो यस्ते 
हो भनी निश्चित रूपमा बताइदिनका लागि त्यसमा जाति, गुण, क्रिया र सम्बन्ध हुने पर्दछ। 
घटत्वाद् घटः भन्दा घटत्व जातिद्वारा घटको निश्चय हुन्छ । ब्रह्म अद्वितीय ततव भएकाले त्यसमा 
कुनै जाति छैन, त्यसैले यो जातिद्रारा निर्देश्य हुन सक्देन । चिसो पानी, तातो आगो आदि भन्दा 
चिसो, तातो गुणद्वारा पदार्थहरूको बोध ह॒न्छ । निर्गुण ब्रह्ममा कुनै गुण नहुने भएकाले त्यो 
गुणद्वारा निर्देश्य पनि हुन सक्देन। जो हिँडिरहेको छ त्यो राम हो भन्दा हिडुनुरूप क्रियाद्वारा 
रामको निश्चय भएको छ, तर ब्रह्म निष्क्रिय भएकाले त्यसलाई क्रियाद्वारा पनि निर्देश गर्न 
सकिंदेन । बाटो छेडको घर भन्दा बाटोको सम्बन्धद्वारा घरको ज्ञान भयो, तर ब्रह्म असङ्ग भएकाले 
त्यो कसैसंग पनि सम्बन्धित छैन, त्यसेले सम्बन्धद्रारा पनि ब्रह्मको निर्देश या निश्चय गर्न सम्भव 
कैन। यसरी कुनै पनि रूपले बताउन नसकिने निरपेक्ष आत्मतत्त्वलाई वेदले कसरी विषय गर्न 
सक्दछ भनी यहाँ जिज्ञासा राखिएको हो । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
बुदधीन्द्रियमनप्राणान् जनानामसृजत् प्रभुः । 
मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥ २॥ 


पढार्थ आत्मने च  विषयभोग बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् च  बुद्धि, 
प्रभुः  सर्वसमर्थं भगवान्ले कामका लागि इन्द्रिय, मन र प्राणहरूलाई 


भवार्थं  धर्मको अनुष्ठानका अकल्पनाय च  मोक्षका लागि असृजत्  सृष्टि गर्नुभयो 
लागि पनि 
मात्राथं  अर्थप्राप्तिका लागि जनानां  प्राणीहरूको 





रामालन्द्री टीका 


९५०५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


ताक्यार्थ भगवान्ले प्राणीहरूले धर्म, अर्थ, विषयको उपभोग र मोक्ष प्राप्त गरून् भनी बुद्धि, 
इन्द्रिय, मन र प्राणको सृष्टि गर्नुभयो । 
विवरण यस श्लोकमा भगवान्ले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चारे पुरुषार्थको सिदधिका लागि 
प्राणीहरूका इन्द्रिय आदि सृष्टि गर्नुभयो भनी श्रीशुकदेवले बताउनुभएको छ । राजा परीक्षितूले 
निर्गुण ब्रह्मतत्त्वलाई वेदहरूले कसरी प्रतिपादित गर्वछछन् ? भनी सोघध्नुभएको थियो, त्यसको 
उत्तरमा भगवानूले इन्द्रिय आदिको सृष्टि भएको कुरा बताउनु कत्तिको प्रासङ्गिक होला ? सामान्य 
दृष्टिलि हर्दा यहाँ एक थरी सोधिएकोमा अर्को थरी उत्तर दिए ॐ देखिन्छ । तर आचार्यहरूले 
श्रीशुकदेवको भनादइको तात्पर्यलाई निकालेर यसको भित्री आशयलाई व्याख्या गर्नुभएको छ। 
सर्वसमर्थं भगवानूले प्राणीहरूले पुरुषार्थ गर्न सकून् भनी बुद्धि, इन्द्रिय, मन र प्राणको 
सृष्टि गर्नुभयो । पुरुषार्थ चार प्रकारका मानिएका छन् धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष। यहाँ पनि 
मात्रार्थं, भवार्थं, आत्मने र अकल्पनाय यी चार शब्दहरूले चार पुरुषार्थलाई ने बुखा्ंछन् । मीयन्ते 
इति अर्थात् जो प्रमाणहरुद्रारा विषय गरिन्छन् या सिद्ध हुन्छन्, ती वस्तुहरू मात्रा हृन्। यो पदले 
संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरूलाई जनारंछ । संसारभरिका सबै पदार्थहरूमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण 
सम्पत्ति नै ह॒न्छ, त्यसेले यहाँ मात्रा भने शब्दले अर्थरूप पुरुषार्थलाई बुखार्ख॑ंछ । भव शब्दको 
शाब्दिक अर्थं उत्पत्ति या जन्म भन्ने हृन्छ । जन्मको हेतुभूत कर्मलाई पनि भव शब्दले जनारँछ । 
कर्म अनुसार नै प्राणीहरूका शरीर आदिको उत्पत्ति हृन्छ । राम्रो कर्मद्रारा राम्रो योनि अनि नराम्रा 
कर्मद्रारा नीच योनिको प्राप्ति हुन्छ। यसरी मानिस, देवता आदि उच्च योनिहरूमा हुने जन्मलाई 
लिंदा भव शब्दले यसको हेतु भएको शुभ कर्म या धर्मलाई बुखांछ । आत्मने शब्दको अर्थ यो 
लोकपरलोकमा घुमी तीती फलहरूको उपभोग गर्ने जीव भनी गरिएको छ। अनेक थरी 
विषयहरूको भोग गर्ने हुनाले यो आत्मने भन्ने पदले कामरूप पुरुषार्थलाई बुखाएको छ। 
अकल्पनाय यो शब्दको अर्थ हुन्छ, संसार कल्पनाले रहित हुनका लागि। यसले ज्ञानद्वारा 
संसारको कल्पनालाई बाधित गरी आत्मरूपमा अवस्थित हुने मोक्षरूपी परम पुरुषार्थलाई 
बुखाएको छ । जनानां अर्थात् मानिसहरूका लागि क्रमशः धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चार 
पुरुषार्थ सिद्ध गराउन परमात्माले मन, बुद्धि आदिको रचना गर्नुभयो । मात्रा अर्थात् पदार्थहरूको 
प्रमिति अर्थात् यथार्थ ज्ञान गर्नका लागि बुद्धिको आवश्यकता हुन्छ । भव अर्थात् शुभ कर्म गर्नका 
लागि इन्द्रियहरूको आवश्यकता परिहाल्छ । आत्मने अर्थात् लोकान्तर आदिमा गई विषयभोग गर्न, 
त्यसको आनन्द लिन मन चाहिन्छ नै, किनभने वासनायुक्त मन नभईकन कुनै पनि फलभोग हुन 
सक्देन। अकल्पनाय अर्थात् मोक्षका लागि प्राण अर्थात् जीवनको आवश्यकता परिहाल्छ। 
जीवनको प्रयोजन बता्ँदे भनिएको छ, तत्त्वजिज्ञासा गर्नका लागि प्राणधारण गर्नुपर्दछ। यसरी 
चार पुरुषार्थको प्राप्तिका लागि क्रमशः बुद्धि, इन्द्रिय, मन र प्राणको प्रमुख प्रयोजन रेको बुरुन 
सकिन्छ । मात्राको अर्थ श्रुति भन्ने पनि गरिएको पाडइन्छ । मीयन्ते गुणकार्याणि गुणातीतं च याभिः 
अर्थात् जसद्रारा त्रिगुणमय संसारमा अनेक प्रकारका कर्महरूको र गुणातीत आत्माको पनि ज्ञान 
हन्छ, त्यो श्रुतिलाई मात्रा भनिन्छ। मात्रार्थं पदको अर्थ हुन्छ, वेदलाई धारण गर्नका लागि । अर्थात् 
वेदार्थलाई बुम्नका लागि नै परमात्माले बुदधिको रचना गर्नुभएको हो । भव भनेको लोकान्तर 


रामालन्द्री टीका 


५५०५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


प्राप्तिरूप अभ्युदय हो । अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः अर्थात् स्वर्ग जान चाहने व्यक्तिले अग्निहोत्र 
यज्ञ गरोस् भन्ने बुणनुको सार्थकता अग्निहोत्र गरी स्वर्गसम्म पुगनुमा ने छ। अग्निहोत्रका लागि 
समर्थ इन्द्रियहरूको आवश्यकता हुन्छ । यसैले भव अर्थात् अभ्युदय फल भएको धर्म अनुष्ठानका 
लागि इन्द्रियहरूको सृष्टि भयो । लोकान्तरगमनको सार्थकता त्यहाँका दिव्य फलहरूलाई भोगनुमा 
ने छ । त्यसैले आत्मने अर्थात् जीवले दिव्य स्वर्गीय फल भोगनका लागि मनको सृष्टि भएको हो । 
अकल्पनाय शब्दको अर्थ हो, मोक्ष। कर्मफल भोग्दा भोग्दा त्यसको अपूर्णता अनि क्षणिकतालाई 
लुेर व्यक्ति विस्तारे विरक्त बन्दै जान्छ र अन्तमा मोक्ष प्राप्त गर्दछ। यसरी विचारपूर्वक मोक्षसम्म 
पुरनका लागि प्राण अर्थात् जीवनको अनिवार्य आवश्यकता पर्दछ। 

दोस्रो प्रकारले अर्थ गर्दा भने श्लोकमा आएका मात्रार्थं आदि चारै पदहरू वेद अनि 
तत्प्रतिपादित कर्म आदिसंगे क्रमशः सम्बन्धित रहेका देखिन्छन्। वेदमा मुख्यतया संसारका 
फलभोग एवं तिनका साधन यज्ञादिको प्रतिपादन गर्ने कर्मभाग अनि ती सबैको अनित्यता बताई 
आत्मज्ञानको उपदेश गर्ने ज्ञानभाग गरी दुई भाग हृन्छन् । वेदको अध्ययन गर्दा मानिसले कर्मभाग 
र ज्ञानभाग दुबेको अर्थ बुणुदछ। मात्रार्थं भन्ने पदले दुबे प्रकारका वेद मन्त्रहरूको अर्थं बुमनुलाई 
जनाएको छ। सबै अर्थ बु तापनि व्यक्तिको चित्त वासनाग्रस्त हुने हनाले उसले पहिले स्वर्ग 
आदि लोकमा पुय्याउने कर्महरूकै अनुसरण गर्दछ, यसैलाई यहाँ भवार्थं यो पदले बताएको छ। 
कर्मको फल भनेको दिव्य लोकहरूको भोग गर्नु हो, यसैलाई आत्मने शब्दले बताएको छ। 
अनादि कालदेखि बारम्बार दिव्य भोगहरू भोग्दा पनि जब पूर्णं त्ुप्ति हदेन, तब भने परमात्माको 
कृपाले मानिस आपले कामनाको वशमा परी व्यर्थमा नै यो लोकपरलोकमा आउजाड गरेको र 
दुःख पाएको भन्ने सम्खिनि पुण्छ। यसपचछ्ि भने संसारबाट विरक्त भएको व्यक्ति पहिले अध्ययन 
गरेकै वेदको ज्ञानखण्डलाई सम्िन्छ र त्यसको अनुसरणद्वारा मोक्ष प्राप्त गर्दछ। 

यहाँ वेदले निर्गुण ब्रह्मलाई कसरी बतारंछन् ? भनी गरिएको जिज्ञासाको प्रस्तुत श्लोकबाट 
उत्तर आयो कि आएन भन्ने शङ्ा हुन्छ । श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ सगुणमेव सच्चिदानन्दं 
भगवन्तं श्रुतयः प्रतिपादयन्ति अर्थात् श्रुतिहरूले सगुण सच्चिदानन्द परमात्मालाई नै प्रतिपादन 
गर्दछन्। श्लोकमा प्राणीहरूका लागि बुद्धि, मन, इन्द्रिय आदिको सृष्टि भएको बताइएबाट ती 
बुद्धि, इन्द्रिय आदिले सगुण ब्रह्मलाई विषय गर्न सक्छन् भन्ने तात्पर्य निस्कन्छ। वेद वाक् वा 
वाणीरूप हो, प्राणवायुको सहायताले वागिन्द्रियद्रारा यसको उच्चारण हुन्छ अनि यसलाई सुनेर 
अर्थ बुम्नका लागि चाहं श्रवण इन्द्रिय, मन आदिको आवश्यकता पर्दछ। यसरी वेद र इन्द्रिय 
प्राण आदिको सम्बन्ध रहेको छ । अर ऋग्वेदलाई वाक्रूप, यजुर्वेदलाई मनरूप अनि सामवेदलाई 
प्राणरूप भनी बताइएको समेत पाडइन्छ ऋचं वाचं प्रपद्ये मनो यजुः साम प्राणं प्रपद्ये । यसप्रकार 
वाक् आदि कर्मेन्द्रिय अनि प्राणको माध्यमले उच्चरित हने र श्रवण इन्द्रिय र मनको माध्यमले 
अर्थ बुखिनि वेदले पहिले सगुण ब्रह्मलाई ने विषय गर्वछछ। निर्गुण ब्रह्म त मन र वाणीको विषय 
हुन सक्देन। यसैलाई उपनिषद्मा अचिन्त्यं अव्ययपदेश्यम् अर्थात् चिन्तन गर्न पनि नसकिने अनि 
निश्चित रूपमा बताउन पनि नसकिने भनिएको छ । यसैले वेदले निर्गुण ब्रह्मको विषयमा जति 
बताए पनि त्यो पहिले शुद्धसतत्वमय मायाविशिष्ट ईश्वरकहां ने पुग्दछ। 


रामालन्द्री टीका 


५०५६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


ब्रह्मलाई बतारँदा वेदमा दुई प्रकारका वाक्यहरू आंछन्, एउटा विधिपरक अनि अर्को 
निषेधपरक । विधिपरक प्रतिपादनले ब्रह्मलाई यस्तो छ अथवा यस्तै हो भनी बतार्ंछ भने 
निषेधमुख प्रतिपादनले चादि यस्तो छैन या यस्तो होइन भनी अकरण भाषामा ब्रह्मलाई बुरारंछ । 
यहाँ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, यः सर्वज्ञः स सर्ववित् इत्यादि सम्पूर्ण वाक्यहरूले ब्रह्म चितुन्ञान र 
आनन्दस्वरूप छ, यो सर्वज्ञ र अकै विशेष रूपले सबे संसारलाई जान्दछछ भनी विधिपरक करण 
शेलीले ब्रह्मलाई बुखएका छन्। यसै गरी अस्थूलमनण्वहस्वम् बृहदारण्यकोपनिषद् ३।८।८ 
अशब्दमस्पर्शमरूपम् कठोपनिषद् १।३१५ आदि वाक्यहरूले चादिं ब्रह्म ठुलो, सानो, छोटो, लामो 
केही कैन अनि यसमा शब्द, स्पर्श, रूप आदि पनि छैनन् भनी निषेधपरक अकरण शैलीमा 
ब्रह्मलाई बुखाएका छन्। दुबे प्रकारका वाक्यहरूलाई उदधुत गर्दै श्रीधरस्वामीले विधिपरक 
वाक्यहरू लक्षणाद्रारा ब्रह्ममा पर्यवसित हुने अनि निषेधपरक वाक्यहरू चाहं सोरे ब्रह्ममा 
पर्यवसित हने बताउनुभएको छ । ब्रह्म सत्, चित् र आनन्दस्वरूप छ भन्दा यो वाक्यले पहिले 
मायाविशिष्ट ब्रह्मलाई नै बुा्ंछ । यसरी ब्रह्मलाई प्रतिपादन गर्ने सब वाक्यहरूले अभिधा वृत्तिले 
ईश्वरलाई नै विषय गर्दछछन्। जब तत् त्वमसि अर्थात् त्यही तिमी हौ जस्ता महावाक्यहरूले जीव र 
ईश्वरको अभेद प्रतिपादन गर्छन् तब सर्वज्ञ ईश्वरसंग अल्पन्ञ जीवको अभेद सम्भव नहुने अनुपपत्ति 
आइपर्दछ । जीव र ईश्वरलाई अभिन्न बनाउनका लागि ईश्वराट पनि चैतन्य अंश अनि जीवबाट 
पनि चैतन्य अंश मात्र लिनुपर्दछछ। दुबेमा विरोधी रूपले रहेका सर्वज्ञत्व अनि अल्पज्ञत्व आदि 
उपाधिहरूलाई चाह छोडिदिनुपर्वछ । श्रीशङड्राचार्य लेखनुहुन्छ एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः 
सम्यङ्निरासे न परो न जीवः विवेकचूडामणि, २४६ अर्थात् परमात्मा र जीवात्माका यी दुब 
विरोधी उपाधिहरूलाई छडिदिएपच्छि न परमात्मा न जीवात्मा नै रहन्छ, केवल चैतन्य ब्रह्मतत्त्व 
मात्र अवशिष्ट रहन्छ। यसलाई जहदजहल्लक्षणा भन्दछन्। अलिकति अंश छडी, अलिकति 
अंशलाई लिएर अर्थ बुण्ने लक्षणा नै जहदजहल्लक्षणा हो । जीव र ईश्वरको अभिधार्थमा अभेद 
हन नसकेपच्ि लक्ष्ार्थमा अभेद गर्नुपर्ने प्रक्रिया रहेको छ। यसैलाई श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ 
तच्च प्रकारान्तरेणाघटमानं ब्रह्मणि पर्यवसानं गमयति अर्थात् जीव र ईश्वरको अभेद अरू कुनै 
पनि प्रकारले घटन या मिल्न नसक्ने हुनाले ती दुबेको तात्पर्य ब्रह्ममा पर्यवसित ह॒न्छ । जीवलाई र 
ईश्वरलाई आआपफ्नो रूपले बताउने वाक्यहरूको पनि अन्तिम अर्थं भने अद्वितीय ब्रह्म ने हुन्छ । 
यसरी विधिपरक वाक्यले पहिले इन्द्रिय, वाणी आदिले विषय गर्न सकिने सगुण ईश्वरलाई 
नताएर फेरि तात्पर्य निकाल्ने क्रममा चाहं त्यही ईश्वरमा तिनै सर्वज्ञत्व, आनन्दरूपत्व आदि 
उपाधिहरूको निषेध गरी निर्गुण ब्रह्मलाई बुखांछन्। यसलाई बुखाउन राजहंसको दृष्टान्त दिन 
सकिन्छ । जसरी राजहंसले दुध र पानी घोलिएको मिश्रणमा नै चुच्चो गाङ्छ, तर त्यहाँबाट केवल 
दुधदुधको अंशलाई मात्र लिई पानी छाडिदिन्छ, त्यसै गरी वेदवाक्यले पनि पहिले ब्रह्म र माया 
मिसिएको सगुण ईश्वरलाई नै विषय गरी पछि तात्पर्य निकाल्ने क्रममा भने त्रिगुणमय मायालाई 
छाडी निर्गुण ब्रह्मलाई मात्र ग्रहण गर्द । 

निषेधपरक वाक्यहरूको विषयमा बता्ँदे श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ अस्थूलादिवाक्यानां 
तु साक्षादुपाधिनिषेधेन निर्गुण एव पर्यवसानम् अर्थात् अस्थूलमनणु आदि निषेधपरक वाक्यहरूले 


रामालन्द्री टीका 


५०५७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


त ब्रह्ममा सिधै ठइलोसानो आदि उपाधिलाई निषेध गर्ने हुनाले यिनले चाहं अभिधा वृत्तिद्रारा नै 
ब्रह्मलाई बुखा्ंछन्। सगुण ईश्वरलाई ग्रहण गराउने वेलामा त इन्द्रिय, मन आदिको उपयोग भयो, 
तर निर्गुण ब्रह्मलाई बुखारँदा यिनको उपयोग कहाँ र॒ कसरी हुन्छ ? भन्ने जिज्ञासा उटठा्ँदे 
वंशीधरले भावार्थदीपिकाप्रकाश टीकामा यसको विस्तरत व्याख्या गर्नुभएको छ । उहाँ लेख्नुह॒न्छ 
अतन्निरसने श्ुतिप्रतिपादनम् अर्थात् ब्रह्मा नभएका उपाधिहरूको निषेध गर्दै वेदले ब्रह्मलाई 
बुखार । उपाधिहरूको निषेध गर्न त्यहोँ पहिले उपाधि अवश्य पनि रेको हुनुपर्दछ । अध्यारोप 
अर्थात् उपाधिहरूको आरोप विना अपवाद अर्थात् तिनको निषेध हून सक्दैन। अस्थूलमनणु अर्थात् 
ब्रह्म ठुलो पनि छैन अनि सानो पनि कैन, अशब्दमस्पर्शमरूपम् अर्थात् ब्रह्ममा शब्द, स्पर्श, रूप 
आदि केही पनि छैन भनेर निषेध गर्नका लागि त्यहाँ ठइलासाना अनि शब्द, स्पर्श आदि उपाधि 
अवश्य ने चाहिन्छ। यी सारा उपाधिहरूको उत्पत्ति मन, बुद्धि आदिको कारणले नै हुन्छ । अनि 
यिनको ग्रहण पनि इन्द्रिय आदिद्रारा नै हुने गर्दछ। त्यसेले तदर्थं बुद्धूयादीन् असुजत अर्थात् 
उपाधिहरूको आरोप गर्नका लागि बुद्धि आदिको रचना गर्नुभयो । यसप्रकार विधिपरक वाक्यले 
बुद्धि, इन्द्रिय आदिद्वारा ग्रहण गरिने सगुण ब्रह्मलाई बुखाएर पछि त्यसको निषेध गरी परम्पराद्रारा 
निर्गुण ब्रह्मलाई बुखाउने अनि निषेधपरक वाक्यले चाह ईश्वरमा उपाधिहरूको निषेध गरी सिधै 
ब्रह्मलाई बुखाउने हूनाले वेदवाक्यले निर्गुण ब्रह्मलाई विषय गर्न सक्छन्। 


९, 


स  र  पू्यजेधृता ९ 
सेषा द्युपनिषद् बाह्य पूर्वेषां पूवेजेधूंता । 
श्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिल्चनः ॥ ३॥ 





पदार्थ धृता  धारण गरिएको छ अकिञ्चनः  अकिञ्चन माया 
साएषात्यो यो हि  निश्चय नै र मायाको कार्यदेखि मुक्त 
बाह्मी उपनिषत्  ब्रह्मको ज्ञान यः  जसले भएर 
गराउने उपनिषद् तां  त्यो उपनिषद् ज्ञानलाई क्षेमं  मोक्षलाई 

अ । , 

पूवेषां पूवेजः  पूर्वजहरूको पनि्रद्धया  श्रद्धापूर्वक गच्छेत्  प्राप्त गर्वछछ 
पूर्वजद्रारा धारयेत्  धारण गर्द, उसले 


ताक्यार्थ जसले पूर्वजहरूका पनि पूर्वज सनक आदि ऋषिहरुद्रारा धारण गरिएको यो 
ब्रह्मको ज्ञान गराउने उपनिषदलाई श्रद्धापूर्वक धारण गर्द, त्यो व्यक्तिले माया र मायाको कार्य 
भूत एवं भौतिक प्रपञ्चको बाध गरी मोक्षलाई प्राप्त गर्द । 

वितरण यस श्लोकमा वेदहरूले गरेको परमात्माको स्तुतिलाई ब्राह्मी उपनिषद् भनिएको छ। 
गुरुपराम्पराद्रारा प्राप्त यस उपदेशलाई जसले हृदयङ्गम गर्वछछ, त्यस व्यक्तिले परम कल्याण प्राप्त 
गर्द भनी श्रीशुकदेवले यसको महत्व गाउनुभएको छ । ब्राह्मी शब्दको अर्थ हन्छ, ब्रह्मपरा अर्थात् 
ब्रह्मलाई प्रतिपादन गर्ने। उपनिषद् स्त्रीलिङगी शब्द भएकाले त्यसको विशेषणको रूपमा ब्राह्मी 
भन्ने स्त्रीलिड़ी पदक प्रयोग गरिएको छ। वेदको ज्ञानकाण्ड भागलाई उपनिषद् भनिन्छ भने यो 
पुराणको स्तोत्र कसरी उपनिषद् भयो भन्ने शङ्ा हन सक्छ । यसका लागि उपनिषद् शब्दको अर्थ 


रामालन्द्री टीका 


१५०५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


बु्नु आवश्यक छ । 

उप र नि उपसर्गले युक्त सदलु धातुमा क्विप् प्रत्ययको संयोजनबाट उपनिषद् शब्द 
बन्दछ । सदलु धातुका तीन अर्थ हृन्छन् विशरण, गति र अवसादन। यसको अर्थं कम गर्नु 
पुययाइपिनु र नष्ट गरिदिनु भन्ने हृन्छ। उप उपसर्गको चाहं नजिक भन्ने अर्थ हुन्छ भने नि 
उपसर्गको अर्थं पूर्णतया या निश्चयपूर्वक भन्ने हुन्छ । उपनिषद् भनेको सर्वोच्च विद्या भएकाले 
यसलाई प्राप्त गर्न विरक्त अधिकारी पूर्ण समर्पणको भावले गुरुको नजिक जानुपर्वछ र 
दृढतापूर्वक उहाँको सेवा गर्दै निष्ठापूर्वक यसलाई ग्रहण गर्नुपर्दछ । मुण्डकोपनिषद् १।२१२मा 
पनि तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् अर्थात् त्यो तत्व जान्नका लागि मुमुक्षु व्यक्ति गुरुकहां 
समर्पित भई जाओस् भनी आदेश दिएको छ । भगवत्पाद श्रीशङ्राचार्य भाष्यमा लेख्नुहन्छ 
उपसद उपगम्य तन्निष्ठतया ये शीलयन्ति अर्थात् गुरुकहाँ उपसनन भई श्रद्धापूर्वक नजिक गई 
जसले निष्ठापूर्वक यसलाई लिन खोज्दछन्, तिनै व्यक्तिहरूले मात्र यो विद्याको वास्तविक लाभ 
प्राप्त गर्दछन्। यसरी उप उपसर्गले गुरुको नजिक रहनुलाई जनाएको छ भने नि उपसर्गले 
निष्ठापूर्वक वेदान्तश्रवणलाई सूचित गरेको छ। सदलु धातुका तीन अर्थमध्ये एउटा हुन्छ, तनू 
करोति अर्थात् कम गर्व्छछ। यसले अविद्यालाई कम गर्ने अर्थ दिन्छ। अर्को गमयति अर्थात् 
पु्यारंछ भन्ने अर्थले चार्हिं जीवलाई ब्रह्मभावमा पुय्याइदिने अर्थ बुखारंछ । त्यस्तै अवसादयति 
अर्थात् नष्ट गरिदिन्छ भन्ने अर्थले अज्ञान र त्यसको कार्य प्रमात्॒त्व आदिलाई पूर्णतः नष्ट गरिदिने 
बुाएको छ। यसरी अज्ञान कम गराउन, ब्रह्मभावमा पुयाइदिने अनि अज्ञान एवं त्यसको 
कार्यलाई पूर्णतः नष्ट गरिदिने सामर्थ्य त ब्रह्मविद्या अर्थात् ब्रह्मको अपरोक्ष साक्षात्कारमा मात्र छ। 
त्यसैले उपनिषद् शब्दले वास्तवमा ब्रहमज्ञानलाई ने बुरारंछ । यसरी अखण्डाकार वृत्तिमा चढेको 
ब्रह्मको प्रतिभास ने उपनिषद् हो जसले अज्ञान नष्ट गरी ब्रह्म बनाइदिन्छ। उसो भए ग्रन्थलाई 
पनि किन उपनिषद् भनिन्छ त ? यसको उत्तरमा श्रीशडूराचार्य लेख्नुह॒न्छ तादर्थ्याद् ग्रन्थोऽपि 
उपनिषद् अर्थात् ब्रह्मविद्यालाई प्रतिपादन गर्ने भएकाले ग्रन्थलाई पनि उपनिषद् भनिएको हो । यसै 
अनुसार ब्रह्मविद्यालाई बताउने वेदस्तुतिलाई पनि उपनिषद् भनिएको हो । 

यस श्लोकमा उपनिषद्का सम्पूर्णं लक्षणहरू वेदस्तुतिमा रहेको देखादएको छ । सबभन्दा 
पहिले त उपनिषद् भनेको ब्रह्मलाई प्रतिपादन गर्ने शास्त्र हो। केनोपनिषद् ४।७मा अध्यात्म, 
अधिदैव आदि रूपमा ब्रह्मतत्वलाई बताइसकेपछि यही उपदेश ने ब्राह्मी उपनिषद् हो भनिएको 
छ । ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमन्रूम अर्थात् तिमीलाई मेले मन आदिको प्रेरक र प्रकाशकको रूपमा 
ब्राह्मी उपनिषद्को उपदेश गरिसके । प्रस्तुत श्लोकमा पनि ब्राह्मी यो पद आएको छ। यसले यो 
वेदस्तुतिमा ब्रह्मतत्त्वको वर्णन गरिएको छ भन्ने जना्ंछ । अरु वेदस्तुतिमा त्यो तत्वलाई प्राप्त गर्ने 
साधनको पनि वर्णन गरिएको छ । शास्त्रहरूले ब्रह्मलाई मात्र बताएर पुग्दैन, तिनले त्यो तत्तव 
प्राप्त गर्ने विधान पनि सिकाउनुपर्दछ। त्यसैले केनोपनिषद् ४।८मा ब्राह्मी उपनिषदको 
उपदेशपचछि त्यसलाई प्राप्त गर्न साधनहरू पनि बताइएका छन्। तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा 
वेदाः सवङ्गानि सत्यमायतनम्, तस्थै अर्थात् त्यस ब्रह्म विद्यालाई प्राप्त गर्नका लागि तपस्या, दम, 
सत्कर्म, अङ्गसहित वेदको अध्ययन र सत्य आदि साधन हुन्। यसरी तततव एवं त्यसलाई पाठने 


रामालन्द्री टीका 


५०५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


साधन पनि बताइएकाले वेदस्तुति पूर्णं उपनिषद् हो । 

उपनिषद् शब्दमा उप उपसर्गले गुरुको नजिकमा जानुलाई जनारंछ, श्लोकमा पनि पूर्वेषां 
पूर्वजैः धृता यो पदावलीले गुरुपरम्पराको सङ्केत गरेको छ। नि उपसर्गले निष्ठापूर्वकको 
वेदान्तश्रवणलाई जनांछ भने श्लोकमा पनि श्रद्धया धारयेत् यो पदले श्रद्धापूर्वकं वेदान्तको 
उपदेशलाई धारण गर्नू भन्ने त्यही अर्थलाई बुखाएको छ । अकिञ्चनः शब्दको अर्थ हुन्छ, माया 
एवं त्यसका कार्य सम्पूर्ण उपाधिहरूलाई नष्ट गरेर। यसले सदलु धातुको अविद्या र त्यसको 
कार्यलाई निरस्त गर्ने भन्ने अर्थलाई बुखाएको छ। क्षेमं गच्छेत् शब्दको अर्थ हुन्छ, ब्रह्मस्वरूप 
मोक्षलाई प्राप्त गर्वछछ। यसले सदलु धातुको पु्याइदिने भन्ने अर्थलाई बुखाएको छ। यसरी 
उपनिषद् शब्दमा आउने सम्पूर्ण पदहरूको अर्थलाई यस श्लोकले बताएको छ । 


अत्र ते वणैयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम्। 
नारदस्य च संवादमृषेनांरायणस्य च ॥ ४॥ 





पढार्थ ऋषेः  ऋषि नारायणान्वितां  नारायणसंग 
अत्र  यहाँ नारायणस्य च  नारायणको सम्बन्धित 

ते  तपार्ईलाई पनि गाथां  चरित्रको 

नारदस्य च  देवर्षि नारदको र संवादं  संवाद भएको वणयिष्यामि  वर्णन गर्नु 


ताक्यार्थ म यहाँ तपारईलाई देवर्षिं नारद र नारायण ऋषिको संवाद भएको भगवान् 
नारायणसंग सम्बन्धित चरित्रको वर्णन गर्नु । 


एकदा नारदो लोकान् पयंटन् भगवत्प्रियः । 
सनातनमृषिं द्रष्टुं ययो नारायणाश्रमम् ॥ ५॥ 





पढार्थ लोकान्  लोकहरू द्रष्टुं  दर्शन गर्नका लागि 
एकदा  एक दिन पयंटन्  घुम्दै नारायणाश्रमं  नारायणको 
भगवत्प्रियः  भगवान्का प्यारा सनातनं  सनातन आश्रममा 

नारदः  देवर्षि नारद ऋषिं  ऋषि नारायणलाई ययो  जानुभयो 


ताक्यार्थ एक दिन भगवान्का प्यारा भक्त देवर्षिं नारद लोकलोकान्तरमा घुम्दै सनातन ऋषि 
नारायणको दर्शन गर्न नारायणको आश्रममा जानुभयो । 


च ज अ ् तु 
यो वे भारतवषंऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । 
धर्म॑ज्ञानरामोपेतमाकल्पादास्थितस्तपः॥ ६॥ 


पढार्थ यः  जुन भगवान् भारतवषं  भारतवर्षमा 
वै  निश्चयनै अस्मिन्  यो नृणां  मनुष्यहरूको 


रालालन्द्री टीका 


९५०६० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
स्वस्तये  कल्याणका लागि र प्रारम्भदेखि नै तपः  तपस्या 

क्षेमाय  मोक्षका लागि धरम॑ज्ञानरामोपेतं  धर्मज्ञान र॒ आस्थितः  गरेर बस्नुभएको छ 
आकल्पात्  कल्पको वेराग्यले युक्त 


वाक्यार्थ जुन भगवान् नारायण भारतवर्ष बदरिकाश्रममा मनुष्यहरूको कल्याण र मोक्षका 
लागि कल्पको सुरुवातदेखि नै धर्मज्ञान र वैराग्यले सहित भएर तपस्या गरेर बस्नुभएको छ। 


तत्रोपविष्टमृषिभिः कठापग्रामवासिभिः। 
परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्ह ॥ ७ ॥ 


पदार्थ कलापग्रामवासिभिः  कलाप उपविष्टम्  बस्नुभएका 
कुरूदह  हे कुरुवंशी परीक्षित् नाम गरेको गामा बस्ने नारायणलाई 

प्रणतः  नम्र भएका नारदले ऋषिभिः  ऋषिहरद्रारा इदं एव  यही कुरो 
तत्र  त्यहाँ परीतं  धेरिएर अपृच्छत्  सोध्नुभयो 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् नारायण कलापग्राममा बस्ने ऋषिहरुद्रारा घेरिएर रहनुभएको 
थियो । नारदले उहाँ लाई विनम्रतापूर्वक प्रणाम गर्दै यही कुरो सोध्नुभयो । 


तस्मे ह्यवोचद् भगवानृषीणां शुण्वतामिदम्। 
यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ आदिका बिच ऋषीणां  ऋषिहरूले 
हि  निश्चय नै यः  जुन शृण्वतां  सुन्दासुन्दे 
जनरोकनिवासिनां  जनलोकमा बह्यवादः  ब्रह्मचर्चा सम्पनन तस्मे  ती नारदलाई 
बस्ने भएको धियो, त्यही इदम्  यो कुरा 
पूर्वेषां  पूर्वजहरू सनक भगवान्  भगवान् नारायणले अवोचत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ जनलोकमा निवास गर्ने पूर्वजहरू सनक आदिका बिच जुन ब्रह्मचर्चा भएको थियो, 
त्यही ब्रह्मचर्चा सुनननका लागि अत्यन्त उत्सुक ऋषिहरूका विच भगवान् नारायणले देवर्षि 
नारदलाई बताउनुभयो । 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीनारायणले भन्नुभयो 
स्वायम्भुव बह्यसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा । 
४ 


तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूध्वेरेतसाम् ॥ ९॥ 
पदार्थ स्वायम्भुव  हे ब्रह्मपुत्र नारद पुरा  पहिले 


रामालन्द्री टीका 


५०६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
जनलोके  जनलोकमा मानसपुत्र मुनिहरूको 

तत्रस्थानां  त्यहां बस्ते उर्वरेतसां  ऊर्ध्वरेता जह्यसत्रं  ब्रह्मचर्चा 

मानसानां  ब्रह्माजीका मुनीनां  सनक आदि अभवत्  भयो 


ताक्यार्थ हे नारद ! पहिले जनलोकमा बस्ने ब्रह्माजीका मानसपुत्र ऊर्ध्वरेता सनक आदि 
मुनिहरूको बिचमा ब्रह्मचर्चा भएको धियो । 


सवेतदीपं  ९ ९  
इवेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीर्वरम् । 
ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शोरते ॥ 
तत्र हायमभूत् प्ररनस्त्वं मां यमनुपृच्छसि ॥ १०॥ 


पदार्थ सुसंवृत्तः  सम्पन्न भएको मां  मलाई 

त्वयि  तिमी थियो यं  जुन प्रश्न 

तदीश्वरं  त्यहाँका अधिष्ठाता यत्र  जुन ब्रह्मचर्चामा अनुपृच्छसि  सोध्दैषछौ 
अनिरुद्ध भगवानलाई श्रुतयः  वेदहरू पनि अयं  यही 

द्रष्टुं  ठेर्नका लागि रोरते  मौन रहन्छन् प्रनः  प्रश्न 

खवेतद्वीपं  श्वेतद्रीप तत्र  त्यां अभूत्  भएको थियो 
गतवति  गएको वेलामा ह  निश्चय नै 

ब्रह्मवादः  यो ब्रह्मचर्चा त्वं  तिमी 





ताक्यार्थ हे नारद ! तिमी शवेतद्रीपमा त्यहाँका अधिष्ठाता भगवानूको दर्शन गर्न भनी गएको 
वेलामा यो ब्रह्मसम्बन्धी चर्चा भएको थियो, जुन ब्रह्मचर्चामा वेदहरूसमेत चुपचाप बसेका धिए। 
यहाँ तिमीले मलाई जे सोधेका छौ, यही प्रश्न त्यहाँ उठेको थियो । 


तुल्यश्चुततपःशीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमाः। 

अपि चक्रुः प्रवचनमेकं शुश्रूषवो ऽपरे ॥ ॥ 
पदार्थ शत्रु, मित्र र उदासीन भने चक्रुः  बनाए 
तुल्यश्चुततपःशीलाः  शास््रको भावबाट माथि उठेका भएर अपरे  अरूहरू 





ज्ञान, तपस्या र शील बराबर रुभ्रूषवः  श्रोताहरू थिए 
भएका एकं  एक जनालाई 
तुल्यस्वीयारिमध्यमाः अपि  प्रवचनं  प्रवक्ता 


वाक्यार्थ ती सनक आदि चारै कुमारहरू तपस्या, शास्त्रज्ञान र शीलमा बराबर थिए। 
उनीहरूलाई आप्नो, पराइ र उदासीन भन्ने भाव पनि थिएन। तर पनि एक सनन्दनलाई प्रवक्ता 
बनाई अरू सबे सुन बसेका थिए। 


रामालन्द्री टीका 


५०६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


सनन्दन उवाच सनन्दनले भन्नुभयो 
स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिमिः। 
तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तल्लिद्धः श्रुतयः परम् ॥ १२॥ 
यथा शयानं सम्राजं वन्दिनस्तत्पराकमेः। 

  सुरलोकैर्बोधयन्त्यलुजीविन    
प्रत्यूषेऽभ्येत्य न्त्यनुजीविनः ॥ १३॥ 





पदार्थ गादरएका शक्तिहरूका साथ 

यथा  जसरी तत्पराक्रमेः  ती राजाका रायानं  सुतिरहनुभएका 
अनुजीविनः  सेवक पराक्रमहरुद्रारा परं  परमात्मालाई 

वन्दिनः  स्तुतिपाठकहरूले बोधयन्ति  जगारंछन् तदन्ते  त्यो प्रलयकालको 
प्रत्यूषे  प्रातःकालमा श्रुतयः  वेदहरूले पनि अन्तमा 

अभ्येत्य  नजिक गएर स्वसृष्टं  आफूले सृष्टि गरेको तल्लिङ्गः  उहौँका 

शयानं  सुतिरहेका इदं  यो जगत्लाई पराक्रमसूचक वचनहरुद्रारा 
सम्राजं  चक्रवर्तीं राजालाई आपीय  आफूमा लीन गरेर बोधयाञ्चक्रुः  जागा गराउन 
सुशूोकेः  मिठा वचनले राक्तेमिः सह  आप्ना लागे 


वाक्यार्थ जसरी राजाको स्तुतिपाठ गर्ने वन्दीहरूले प्रातःकालमा राजा सुतेको ठाडमा गई मिटा 
वचनद्वारा राजाको पराक्रमको वर्णन गरेर उनलाई जगारंछन्, त्यसै गरी आपले सृष्टि गरेको 
सम्पूर्ण संसारलाई आफैमा लीन गराएर आफ्ना शक्तिहरूका साथ सुत्नुभएका परमात्मालाई 
वेदहरूले उहांका पराक्रमसूचक स्तुतिवाक्यहरूद्रारा जगाडन लागे । 

विवरण यस प्रसङ्गमा वेदस्तुतिको उपक्रम बताइएको छ । प्रलयकालमा भगवानूले आले 
सुजना गरेको यो विश्वब्रह्माण्डलाई आफैमा संहार गर्नृहुन्छ । प्रलयका लागि उहाँले कुनै प्रयास 
गरिरहनुपर्देन, किनभने यो विश्वप्रपञ्च परमात्माको केवल कल्पना मात्र भएकाले उहाँले आफ्नो 
इच्छालाई संवरण गर्नेवित्तिकै यसको विनाश भडइहाल्दछ । संसारका प्राणीहरूलाई यहाँभित्रका वस्तु 
जति ठोस एवं स्थिर लागे तापनि ती सब परमात्माका कल्पना हुन्। अस्य च सुप्तं महाप्रलयः 
अर्थात् परमात्मा सुत्तु नै महाप्रलय हो। त्यसैले दृश्य जगत् प्रपज्चलाई आमा लीन गरी 
परमात्मा आफू मात्र बांकी रहनुहुन्छ। उहाँमा रहेका सृष्टि, स्थिति आदि शक्तिहरू पनि 
प्रलयकालमा उहांमा लीन भएका हुन्छन्। जब यो प्रलयकाल समाप्त हुने वेला हृन्छ, तब श्रुतिहरू 
परमात्मालाई प्रतिपादन गर्ने मन्त्रहरूद्रारा उहाँको स्तुति गर्वछन्। यहाँ शङ़ा हृन्छ, प्रलयकालमा 
सम्पूर्ण संसार लीन भएपछि वेदहरू कसरी बाँकी रहेर तिनले परमात्माको स्तुति गर्ने ? यसको 
उत्तरमा भनिन्छ सुष्टिसिमये प्रथमनिःश्वासभूताः श्रुतयः अर्थात् प्रलयको अन्तमा सुष्टि सुरु हुने 
वेलामा जब परमात्माले पहिलो सास फेर्नृहुन्छ, त्यही सास नै वेदवाणी हो। ऋक्, यजु, साम र 
अथर्व गरी यी चारै वेदहरू परमात्माका निःश्वासरूप हन् भनेर वेदले ने बताएको छ 


रामालन्द्री टीका 


५०६३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


निःश्वासितमेतद यद् ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः। यसरी परमात्माका निःश्वासरूप 
वेदवचनले तल्लिङ्गैः अर्थात् परमात्मालाई प्रतिपादन गर्न वाक्यहरुद्रारा उहाँको स्तुति गर्दछन्। 
यसको दृष्टान्तको रूपमा यहाँ वन्दना गर्नैहरूले राजाको स्तुति गर्नुलाई बतादइएको छ। जसरी 
राजालाई प्रातःकालमा वन्दीहरूले उनको स्तुति गार्ददै जगारंछन्, त्यसै गरी वेदहरू पनि 
परमात्माका सेवक भएकाले तिनले मधुर स्तुतिवचनहरूद्रारा उहाँ लाई जगारंछन्। 

यो वेदस्तुतिको चर्चा सर्वप्रथम जनलोकमा भएको धियो । प्रलयको अन्तमा वेदहरूले 
परमात्मतत्वलाई कसरी बता्ंछन्, त्यही अनुसार यहो सनन्दनले परमात्मततत्वको वर्णन गर्नुभएको 
छ । वेदको प्रतिपादनलाई आधार बनाइएको हुनाले यहो अरू पौराणिक स्तोत्रहरूमा भन्दा बढी ने 
वेदिक भाषाको प्रयोग गरिएको छ । यद्यपि चार ओटै कुमारहरू सवे पूर्णतः ज्ञानी हनुहन्थ्यो, तर 
शास्त्रपरम्पराको रक्षाका लागि उहांहरूमध्ये कटहिले एउटा अनि किले अर्को प्रवक्ता भएर 
तत्त्वचर्चा चलिरहन्थ्यो । यसपटक जनलोकको ब्रह्मसत्रमा सनन्दन प्रवक्ता अनि अरू तीन भाद्र 
श्रोता हुनहुन्थ्यो । यहाँ चौधदेखि एकचालीस श्लोकसम्म जम्मा अद्राईस श्लोकटहरूमा वेदस्तुति 
बतादइएको छ । यसमा वेदका अनेक प्रकारका मन्त्रहरूले आआप्नो भाव दुष्टर रूपमा प्रकट 
गरेका छन्। यसरी मुख्य अर्ठाईस प्रकारका वेदमन्त्रहरुद्रारा परमात्माप्रतिको भाव यहाँ अभिव्यक्त 
भएको छ । श्रीधर स्वामीले हरेक श्लोकमा वेदमन्त्रहरूको उद्धरण दिदे यी श्लोकटहरूको व्याख्या 
गर्ुभएको छ । उहाँले समष्टि रूपमा भागवतमा टीका लेख्नुजधि वेदस्तुतिको प्रकरणमा पहिल्यै 
व्याख्या लेख्नुभएको थियो भन्ने विद्रानूहरूको भनाईइ छ । उर्हँले आफ्ना इष्टदेव श्रीनुसिंहको 
स्मरण गर्दै प्रतिज्ञापूर्वकं वेदस्तुतिप्रकरणको व्याख्या गर्नुभएको देख्दा पहिले पृथक् रूपमा 
लेखिएको यो व्याख्यालाई पछि सम्पूर्ण भागवतको व्याख्या गर्ने वेलामा यहींभित्र समाहित 
गरिदिएको प्रतीत हुन्छ । उहांले आफ्ना इष्टदेवलाई यहाँ जुन श्लोकद्वारा नमस्कार गर्नुभयो, 
भागवतको प्रारम्भमा पनि त्यही स्तुतिपद्यको उल्लेख छ । श्रीधरी टीकामा वेदस्तुति प्रकरणको 
उत्कृष्ट व्याख्या गरिएको छ । बृहदवैष्णवतोषिणी टीकाकार सनातन गोस्वामीले भने वेदस्तुतिका 
श्लोकहरूलाई श्रीकृष्णलीलाकै तात्पर्यमा अर्थ्याउनुभएको छ । यहाँ अनेक प्रकारका गोपिनीहरू नै 
शरुतिहरू हुन् र तिनले आआप्नो भाव अनुसार परमात्मालाई बतार्खंछन् भन्ने उहाँको व्याख्याको 
तात्पर्य रहेको छ। 


श्रुतय ऊचुः वेदहरूले भने 
जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां 
त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः। 
अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते 
क्वचिदजयात्मना च चरतोऽनुचरेन्निगमः॥ ४ ॥ 


पार्थ अखिलशक्त्यवबोधक  अन्तर्यामीरूपले सम्पूर्ण 


रालालन्द्री टीका 


९५०६२ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
शक्तिहरूलाई जगाउने अजां  अविद्यालाई समयमा 

अजित  हे अजित भगवान् जहि  नाश गर्नुहोस् अजया  मायाद्रारा 

जय जय  हजुरको जय जय यत्  किनभने आत्मना च  आफनो स्वरूप 
होस् त्वं  हजुर सत्, चित् र आनन्द स्वरूप 
दोषगृभीतगुणां  जीवहरूको आत्मना  स्वरूपले नै द्वारा समेत 

आनन्दरूपतालाई ढाक्न तीन समवरुद्धसमस्तभगः  सम्पूर्ण चरतः  रहनुहुने 

गुण धारण गर्ने एिश्वर्यहरूलाई प्राप्त गरेको ते  हजुरलाई 

अगजगदोकसां  स्थावर र॒ असि  हनुहुन्छ निगमः  वेदले 

जङ्गम सबैथरी जीवहरूको क्वचित्  कटी सष्टिको अनुचरेत्  प्रतिपादन गर्द 


वाक्यार्थ अन्तर्यामीरूपले सम्पूर्ण शक्तिहरूलाई जगाने हे अजित भगवान् ! हजुरको जय जय 
होस् । स्थावर र जङ्गम सबेथरी जीवहरूको आनन्दरूपतालाई ढाक्न अनेक गुण धारण गरे म गर्ने 
यस अविद्यालाई नाश गरिदिनुहोस्। हजुर स्वरूपतः नै सबेथरी एेश्वर्यशक्तिहरूद्वारा नित्ययुक्त 
रहनुह॒न्छ । जब हजुर सृष्टि आदिको समयमा माया र आफ्नो सत्, चित् आनन्दस्वरूपलाई समेटी 
अनन्त जगत्को रूपमा देखिनुहुन्छ, त्यही अवस्थामा नै हजुरलाई वेदहरूले वर्णन गर्वछन् । 
वितवरण यस श्लोकमा वेदहरूले परमात्मासंँग जीवहरूको अज्ञानलाई नष्ट गरिदिनका लागि 
प्रार्थना गरेका छन् । जीवहरू रजोगुणी एवं मायाको अधीनमा हुन्छन् । उनीहरूको मन स्थ चञ्चल 
भदरहन्छ अनि उनीहरू अविद्या, अस्मिता आदि पाँच प्रकारका क्लेशहरूले पनि युक्त हुन्छन् । 
जसले परमात्माको भावपूर्ण प्रार्थना गर्दछ, त्यस्तो व्यक्तिको संसारबन्धन हट्दछ भनी शास्त्रहरूमा 
बतादृएको छ। संसारको दुःखमा मायाद्रारा अनादिकालदेखि रुमलिएका यी जीवहरूको 
अवस्थालाई देखी वेदहरूले उनीहरूका लागि आफैं परमात्माको स्तुति गरेका छन्। यहाँ श्रुति 
भन्ने स्त्रीलिङगी शब्दको प्रयोग भएको छ, यसले भगवती श्रुति सम्पूर्ण जीवहरूको जननीसमान 
भएको सूचित भएको छ। माताहरूले आप्ना पुत्रहरूको दुःख हटाइदिन आप्ना पतिसंग प्रार्थना 
गरिदिए रँ जीवहरूको अज्ञान एवं दुःख नष्ट गरिदिन वेदहरूले यहाँ आफ्ना मालिक परमात्माको 
स्तुति गरेका छन् । श्रीशडराचार्य उपनिषद्भाष्यमा बताउनृहन्छ मातुपित्रुसहम्रेणापि श्रोत्रहितैषिणी 
श्ुतिः अर्थात् हजारौँ आमाबाबुले भन्दा पनि वेदहरूले प्राणीहरूका कल्याणको चिन्तन गर्दछन्। 
यद्यपि आमाबुबा पनि आफ्ना सन्तानको पूर्ण अभ्युदय देख्न चाहन्छन्, तर ती स्वयं अज्ञानी 
भएकाले कसरी पूर्ण अभ्युदय हुन्छ, आफ जान्देनन्। वेदहरूले चाह प्राणीहरूको कल्याणको 
उपाय सबे जानने हुनाले वेदलाई हजारौँ मातापिताभन्दा पनि श्रेष्ठ बताइएको छ । अर्को तरिकाले 
विचार गर्दा चाहं अज्ञानमा रुमल्लिई आत्तिएका जीवहरूले आफ्नो प्रतिनिधि बनाई श्रुतिलाई 
परमात्माको स्तुति गर्न लगाएको बुखिन्छ । परमात्माको स्तुति गर्न आफूहरू असमर्थ भएकाले 
जीवहरूको तफबाट आपफ्ना परमहितैषी श्रुतिलाई ने त्यो काममा लगाउनु उचित नै हो। 

यहाँ परमात्मालाई अजित अर्थात् कसैद्रारा पनि जित्न नसकिने हे परमात्मा ! भनी 
सम्बोधन गरिएको छ। यसले मायाका बन्धन आदि सबैलाई नष्ट गरिदिन सकने उहँको 
पराक्रमको प्रशंसा गरिएको छ। अग भनेको नर्हिंड्ने स्थावर प्राणीहरू हुन्, जगत् भनेको हिंडने 


रामालन्द्री टीका 


५५०६५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


जङ्गम प्राणीहरू हन्। ओकसाम् अर्थात् यी दुबेथरी प्राणीहरूको अजा अर्थात् अविद्यालाई पूर्णतः 
नष्ट गरिदिनुहोस् भनी वेदले प्रार्थना गरेका छन् र यही कार्यद्वारा उहाँको उत्कर्ष हुने पनि 
जनाएका छन् । 

अविद्या त तीन गुणले युक्त छे, गुणयुक्तलाई कसरी मार्न मिल्दछछ र? भन्ने जिज्ञासामा 
वेदहरू उत्तर दिन्छन् दोषगरुभीतगुणाम् अर्थात् तीन गुणयुक्त भए तापनि यो दुष्टाले अरूलाई 
दुःख दिनका लागि गुण स्वीकार गरेकी हो। 

यहाँ गृहीत भन्ने अर्थमा गभीत शब्दको प्रयोग गरिएको छ। यो वैदिक प्रयोग हो। 
दोषगुभीत यो पदावलीको आनन्द आदि गुणहरूको आवरण गर्ने भन्ने अर्थं निस्कन्छ। जसले 
अककिा गुणहरूलाई छोपी तिनलाई दुःख दिन आफू गुण स्वीकार गर्द भने त्यसलाई दण्ड दिनै 
पर्दछ। अविद्या गुणवती भए तापनि उसको गुणको प्रयोग प्राणीहरूको आनन्दरूपतालाई छोपी 
तिनलाई दुःख दिन प्रयोग भएकाले त्यसलाई मार्नुपर्ने वेदहरूको तर्क छ। यदि अविद्याले 
जीवहरूलाई मोहित गर्वे भने यसले मलाई पनि त मोहित गर्दी होली अनि म कसरी त्यसलाई 
मार्न सक्छ त ? भन्ने भगवानूको प्रश्नमा उत्तर दिदे वेदहरू समवरुद्धसमस्तभगः अर्थात् परमात्मा 
सम्पूर्ण एेश्वर्यले युक्त र समर्थ हूनुभएकाले उहाँलाई मायाले मोहित गर्न नसक्ने कुरा वेदहरू 
जनाँदछन्। हजुर आफ्नो सामर्थ्यद्रारा मायालाई वशमा राख्नुहुन्छ। त्यसैले जीवहरूको 
अविद्यालाई हटाउन हजुर समर्थ हनुहुन्छ भने वेदहरूको भनाइको तात्पर्य निस्कन्छ । 

आफ्नो अज्ञानको नाश त आफ्नै प्रयासले पो गर्नुपर्दछ त, दृष्ट एवात्मनीश्वरे अर्थात् 
आपूमा परमात्मदर्शन गरिसकेपछि हदयको अज्ञानरूपी गांँठो नष्ट हुन्छ भनी वेदमा पनि 
बतादइएको छ । त्यसैले जीवहरूले आफैं ज्ञानवैराग्य आदिद्वारा युक्त भई अज्ञानको नाश गर्नुपर्दछ 
भन्ने परमात्माको भनादको उत्तर दिदे वेदहरू भन्छन् अखिलशक्त्यवबोधक अर्थात् हे परमात्मा ! 
हजुर ने सबे प्राणीहरूका शक्ति लाई प्रबुद्ध गराइविनुहुन्छ । यः आत्मनि तिष्ठन् अर्थात् जुन परमात्मा 
जीवहरूभित्र पसी तिनलाई नियन्त्रित गर्नृहुन्छ, उह नै अन्तर्यामी हुनुहुन्छ भनी अन्तर्यामी तत्त्वको 
रूपमा परमात्माको प्रतिपादन गरिएको छ। हृदयभित्रका प्रेरकको रूपमा उहाँले नै सबे 
प्राणीहरूका राम्रा नाम्रा सबै भावहरूलाई सञ्चालित गर्नृहुन्छ। अविद्यालाई जित्ने शक्तिको 
उद्बोधन तिनीहरूभित्र हजुरले ने गर्नृहुन्छ । त्यसैले तिनीहरू स्वतन्त्ररूपमा अविद्यालाई नष्ट गर्न 
समर्थ क्ैनन् भन्नु यसको तात्पर्य हो। म सबे गर्न समर्थ दु भन्नेमा के प्रमाण छ? भन्ने 
भगवान्को प्रश्नमा वेदहरू त्यसमा आफ प्रमाण भएको बतारंछन् । निगमः अर्थात् हामी वेदहरू ने 
परमात्मा, उहाँका नित्यशक्ति एवं अनन्त कल्याण गुणहरूका विषयमा प्रमाण चछछँ। त्यसैले 
सर्वसमर्थ परमात्माले वेदहरूको भनादइ अनुसार जीवहरूको अविद्यालाई नष्ट गर्नुपर्ने अनिवार्यता 
यहाँ देखादइएको छ । 

मत निर्गुण, निरुपाधिक छु, मनवचन आदि कसैले पनि मलाई विषय गर्न सक्देनन् भने 
तिमीहरूले मलाई कसरी बताउन सक्छौ ? भने भगवान्को प्रश्नमा वेदहरूले मायालाई स्वीकार 
गरेको अवस्थामा मात्र आपफूहरूले परमात्मालाई बताउन सक्ने जनाएका छन्। यहाँ अजया र 
आत्मना यी दुई पद आएका छन्। यसलाई अजया चरतः र आत्मना चरतः भनी दुई भागमा 


रामालन्द्री टीका 


५०६६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


विभक्त गरी अर्थ बुगनुपर्दछ। अजया चरतः भने पदले मायाद्रारा सृष्टि आदिमा प्रवृत्त भएका 
परमात्मालाई बुखारंछ भने आत्मना चरतः भन्ने पदले सत्, चित्, आनन्द, अद्वितीय आदि अनन्त 
कल्याण गुणहरूले युक्त हुनुभएका परमात्मालाई बुरारंछ । जब परमात्मा मायाद्रारा सृष्टिको 
विस्तार गर्नृहुन्छ, त्यही वेलामा वेदले परमात्मालाई सृष्टि, स्थिति र लयको कारणको रूपमा 
बताउंछन् यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति... तद् 
ब्रह्म तैत्तिरीयोपनिषद् ३१ अर्थात् जसबाट यी सम्पूर्ण प्राणीहरू उत्पनन ह॒न्छन्, जहाँ यी सबे 
अडिन्छन्, अनि जहाँ गई यी अन्तमा लीन हृन्छन्, त्यो नै ब्रह्मतत्त्व हो भनी वेदले यही रूपमा 
परमात्मालाई बताएका छन्। यो परमात्माको तटस्थ लक्षण हो । आत्मना अर्थात् स्वरूपतः चाहं 
परमात्मा सच्चिदानन्दरूप हुनुहन्छ। यद्यपि यो प्रतिपादन पनि मायाविशिष्ट अवस्थामा मात्र गर्न 
सम्भव छ, तर पनि यी गुणहरू परमात्माका स्वरूपभूत आन्तरिक गुण हुन्। निर्गुण ब्रह्मलाई सत्ता, 
चित्ता र आनन्दरूपता जस्ता गुणद्वारा कसरी बताउन सकिन्छ र? त्यसैले यी स्वरूपलक्षणका 
पदहरूले पनि पहिले सगुण ब्रह्मलाई ने बताई पछि जीव र ईश्वरको अभेद बु्ठाउनुपर्दा भने 
तात्पर्यतः निर्गुण ब्रह्मलाई सूचित गर्दछन् मात्र। यसरी वेदहरूले परमात्माको गुणलाई स्वीकार 
गरेको अवस्थामा आफूहरूले उहाँ को स्तुति गर्न सक्ने जनाएका छन् । 

वेदस्तुतिको यस श्लोकमा प्रतिपादित विषयलाई श्रीधरस्वामीले यसरी संक्षेपीकरण 
गर्नुभएको छ 

जय जयाजित जह्यगजङ्गमावृत्तिमजामुपनीतमृषागुणाम् । 
न हि भवन्तमृते प्रभवन्त्यमी निगमगीतगुणार्णवता तव ।। 

अर्थात् हे अजित परमात्मा ! हजुरको उत्कर्ष होस् । स्थावर जङ्गम सबे प्राणीहरूलाई 
मोहद्रारा ढाकिदिने अविद्यालाई मारिदिनुहोस्, किनभने यसले अरूलाई दुःख दिनके लागि व्यर्थमा 
देखावटी गुणहरूलाई धारण गरेकी छ । हजुरविना प्राणीहरू आफ मात्र यसलाई नष्ट गर्न 
सक्देनन्, वेदहरूले सगुण अवस्थामा हजुरका अनेक गुणहरू गाएका छन्। 

वेदस्तुतिको यो श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाको तात्पर्यमा अर्को प्रकारले समेत अर्थ्याद्एको 
छ । बुहदवैष्णवतोषिणी टीकाकार सनातन गोस्वामी लेख्नुहन्छ हे सबेलाई जितने श्रीकृष्ण 
भगवान् ! अजां अर्थात् निद्रालाई त्यागिपिनुहोस्। यो स्तुतिमा श्रुतिको स्तुति भनेर श्रुतिरूपा 
गोपिनीहरूले गरेको स्तुतिलाई लिनुपर्वछ। भगवान्ले सोध्नुभयो, यो निद्रा पनि मेरो एउटा लीला 
हो। त्यसलाई किन छोड़ने ? यसको उत्तरमा श्रुतिहरू भन्छन् दोषगभीतगुणाम्। दोषेण 
वचनामृतलीलावलोकनाद्यनाविर्भावरूपेण गृहीतो गुणः लीलास्वरूपो येन ताम् भने यसको विग्रह 
हो । भगवान्को वचनामृत सुन्न नपाउनु र उहाँको कल्याणमय विचित्र हिरा प्रकट नहुनु नै दोष 
हो । निद्राले यसकै लागि गुण अर्थात् लीलाको रूप बनाई आएकी हो । त्यसैले दोषयुक्त भएकाले 
यसलाई छाडिदिनुपर्दछ। यहाँ दोष भनेर व्रजका मान्यजन बिचमा आउलान् कि भन्ने सन्देहलाई 
पनि लिन सकिन्छ । श्रीकृष्ण आपफ्ना चञ्चले लीलाहरूको बिचमा त्रजका मान्यजन आउलान् कि 
भनेर सशङ़्ित रहनुहन्छ । कोही आयो भने निदाए रँ गरिदिने उहाँको बानी छ। यस्तो देखावटी 
निद्रा त्यागी आफूहरूसंग फेरि लीला गर्नका लागि पनि यहाँ प्रार्थना गरिएको छ। यो निद्राले 


रामालन्द्री टीका 


९५०६७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


जाग्रत् अवस्थामा भगवान्का दिव्य लीलाहरूको अनुभव गरेर हुने दिव्य आनन्दलाई पनि 
रोकिदिन्छ । रसमय एवं उल्लासरूप परमात्मालाई निःस्पन्द र नीरस बनादइदिने यो एउटा दोष हो । 
त्यसैले यसलाई छडिहाल्नुपर्वछ भन्ने भक्तको प्रार्थना यहाँ अभिव्यक्त भएको छ । मेरो निद्राले 
मलाई विश्वामको सुख दिन्छ नि त, यस्तो सुख दिनेलाई मेले किन छोड़ने ? भन्ने शङ्गामा श्रुतिहरू 
उत्तर दिन्छन् आत्मना समवरुद्धसमस्तभगः अर्थात् हजुर आफ ने सम्पूर्ण एेश्वर्यहरूलाई प्राप्त 
गरी नित्य आनन्दमय स्वरूपमा अवस्थित रहनुहुन्छ । यस्ता आफैमा रमाउनेलाई निद्राको सुख किन 
चाहियो ? 

उसो भए वृन्दावनका रुख, गाई आदिले मलाई किन अतिशय आनन्द दिन्छन् त ? भन्ने 
प्रश्नको उत्तरमा वेदरूपा गोपिनीहरू भन्छन् अगजगदोकसाम् अखिलशक्त्यवबोधक । अग 
भनेका वृन्दावनका स्थावर रुखहरू र॒ जगत् भनेका जङ्गम गाई, पक्षी, भ्रमरा आदि हून्। यी 
सबेभित्र आनन्दित पार्ने शक्ति त छ, तर तिनीहरूभित्र रही हजुरले नै आनन्दशक्तिको उद्बोधन 
गर्नुभएको हो । हजुरको कृपादृष्टिलाई नपाउने हो भने तिनीहरूभित्रको रस सुक्न सक्छ । त्यसैले 
आफ्नो कृपापूर्ण एवं आनन्दमय हिराइबाट सम्पूर्ण ॒वृन्दावनवासी स्थावरजङ्गम प्राणीहरूलाई 
आनन्दित बनाउनुहोस् र त्यही रसलाई पिई फेरि आफ पनि आनन्दित हुनुहोस् । एडटै मैले कसरी 
सबेलाई आनन्दित गरौ भन्ने शङ्का हदा गोपिनीहरू उत्तर दिन्छन् क्वचित् अर्थात् कहिलेकाहीं 
हजुरले यसो गर्नुभएको छ। अजया अर्थात् आफ्नो योगमायालाई साथ लिई आत्मना अर्थात् 
आफैले अनेक रूप लिई चित्स्वरूप हजुरले रासक्रीडा आदिको समयमा सबेलाई एकैपटक 
आनन्दित गर्नुभएको छ । निगमः अर्थात् वेदको प्रमाण दिदे गोपिनीहरू कृष्णको विषयमा आफ्नो 
धारणा सही भएको पुष्टि गर्दछन् एको वशी सर्वगः कृष्ण ईड्यः एकोऽपि सन् बहुधा 
योऽवभाति अर्थात् श्रीकृष्ण एउ सर्वव्यापक प्रशंसनीय र सबेलाई वशमा राख्न सकनुहन्छ, उहाँ 
एउटे भए पनि अनेक रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ । यसरी अनेक रूपमा प्रकट भई सबैलाई आनन्द दिन 
सक्ने भएकाले लीलारसको सिदधिका लागि निद्रा वा आलस्यलाई छडनुपर्ने भक्तको धारणा यहां 
अभिव्यक्त भएको छ। यसरी वेदका वचनहरूमा अनेक तात्पर्य ॒हृन्छन्। दार्शनिक रूपमा 
उपनिषदको सिद्धान्त अनुसार निर्गुण परमात्माकै व्याख्या वेदहरूले गरेका हन् भने लीलारसका 
रसिक भक्तहरूको हृदयमा चाहं भगवल्लीलाकै मधुर अर्थ अभिव्यक्त हुन्छ । 


बृहदुपटन्धमेतदवयन्त्यवरोषतया 
यत उद्यास्तमयो विकृतेरमृदि वाविकृतात्। 
अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं 


कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १५॥ 


पदार्थ सबै देवताहरूको रूपमा अवरोषतया  अन्तमा एड 
एतत्  यो इन्द्र, वरुण आदि उपलब्धं  उपलब्ध सबे तत्त्व अवशिष्ट रहने हुनाले 


रामालन्द्री टीका 


५०६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
वृहत्  सर्वव्यापक ब्रह्मके उत्पन्न भए रँ दधुः  समर्पित गरेका छन् 
रूपमा उद्यास्तमयो  उत्पत्ति र विलय नृणां  मानिसहरूका 

अवयन्ति  वेदहरू बतारंछन् हुन्छ भुवि  पृथिवीमा 

अविकृतात्  अविकारी अतः  त्यसैले दत्तपदानि  राखिएका पाउहरू 
यतः  जुन तत्त्वबाट ऋषयः  ऋषिहरूले कथं  कसरी 

विकृतेः  सम्पूर्णं विकारी मनोक्चनाचरितं  मन, वचन र अयथा  अरू कुनै ठाउंमा 
प्रपञ्चको आचरणलाई राखिएका 

मृदि वा  माटोमा धटो आदि त्वयि  हजुरमा नै भवन्ति  हुन सक्छन् 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! वेदहरू इन्द्र, वरुण आदि सबे देवताहरूको रूपमा पनि एड 
ब्रह्मततत्वको ने वर्णन गर्दछछन्, किनभने अन्तमा त्यही एउटे मात्र तत्तव अवशिष्ट रहन्छ । जसरी धटो 
आदि पदार्थको उत्पत्ति र विलय माटोमा ने हन्छ, त्यसै गरी सम्पूर्ण विकारी प्रपञ्चको उत्पत्ति र 
नाश पनि त्यही अविकारी तत्वमा हुन्छ । अतः मन्त्रद्रष्टा ऋषिहरूले आफ्नो मन र वाणीको 
उपयोग हजुरकै प्रतिपादनमा गरेका छन्। मनुष्यहरूले माटो, दुङ्गा, ईट आदि जुनसुकै वस्तुमा 
आफ्नो पाड राखे पनि त्यो पाड के पृथिवीमा नै राखेको ठहर्दैन र ? 
विवरण यस श्लोकमा वेदहरूले परमात्मा सर्वरूप हुनुहुन्छ भनी उहाँको स्तुति गरेका छन्। यो 
भन्दा अधिल्लो श्लोकमा वेदहरूले सगुण परमात्मालाई प्रतिपादन गर्वछछन् भनी बताइएको धियो । 
यसमा के शङ़ा हुन्छ भने वेदमा त परमात्माको मात्र होइन, अरू अरू देवताहरूको पनि सर्वश्रेष्ठ 
रूपमा वर्णन गरिएको छ । इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा ऋग्वेद १।३२१५ आदि श्रुतिले इन्द्रको 
प्रशंसा गरेका छन् । फेरि अग्निमूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् आदि वचनहरूले अग्निलाई 
ने श्रेष्ठ भनी बताएका छन्। यातः अर्थात् जङ्गम प्राणीहरूको अनि अवसितस्य अर्थात् स्थावर 
प्राणीहरूको पनि राजा अर्थात् स्वामी इन्द्र हुन् भन्दा कहँ परमात्माको स्तुति भयो ? अनि सूर्यका 
रूपमा अग्निने द्युलोकका मूर्धा हुन् र पुथिवीका पनि यी स्वामी हुन् भनी अग्निलाई आकाश र 
पातालको स्वामी बताउँदा कसरी परमात्माको स्तुति भयो ? यसरी अरूअरू देवताको प्रशंसा गर्ने 
वेदहरूले परमात्माको प्रतिपादन गरेको भन्न कँ मिल्छ र? भन्ने शङ़ा हो। यसको उत्तरमा 
वेदहरू भन्दछन् एतत् उपलब्धम् अर्थात् वेदमा वर्णन गरिएका यी सब देवता आदि बृहत् अर्थात् 
सर्वव्यापक ब्रह्मरूप नै हृन् । त्यसैले सबैको स्तुति सर्वरूप हजुरकै स्तुति हो । 

वेदान्तशास्त्रमा सम्पूर्ण प्रपञ्चलाई पनि ब्रह्मरूप नै मानिन्छ । सर्वं खल्विदं ब्रह्म अर्थात् यो 
सब जगत् ब्रह्मने हो भनी वेदले यही अर्थ बताएको छ । उपलब्धम् भन्ने शब्दले इन्द्रिय आदि 
प्रमाणद्रारा देखिने लौकिक वस्तु अनि वेदप्रमाणद्वारा जानिने पारलौकिक वस्तुहरू सबेलाई 
लिएको छ। अतः यो लोकपरलोकको दुबे संसार, त्यहाँका पदार्थहरू अनि त्यहाँका प्राणी, 
मानिस, गाई, देवता आदि सबै ब्रह्मरूप ने हन्। किन ? भन्ने प्रश्नको उत्तरमा भनिन्छ 
अवशेषतया अर्थात् अन्तमा एडट ब्रह्मतत्त्व मात्र अवशिष्ट रहने भएकाले । ब्रह्मबाट नै जगत्को 
उदयास्तमयो अर्थात् उत्पत्ति र प्रलय हुन्छ । यहाँका सम्पूर्णं प्राणीहरू ब्रह्मादेखि भुसुनासम्मका 
सम्पूर्ण जीवहरू एडटे परमात्माबाट उत्पन भएका हन् र त्यहीं गई यिनीहरू लीन हुन्छन् । 


रामालन्द्री टीका 


५५०६९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


उपनिषद्मा यसलाई आगोबाट छिल्का निस्कनुसमान बतादइएको छ । तदक्षरात् विविधाः सोम्य 
भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापयन्ति अर्थात् आगोबाट रिल्का निस्किए फँ ने अक्षर परमात्माबाट 
सम्पूर्ण जीवहरू निस्कन्छन् र त्यी गई विलीन हुन्छन्। बाहिरी संसार ब्रह्मनाट उत्पन्न भई त्यहीं 
अडन्छ र त्यहं लीन हुन्छ भन्नेमा त यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते भन्ने श्रुति प्रमाण ने छ  
तैत्तिरीयोपनिषद् ३१ । जो जहां उत्पन्न भई जहाँ अडन्छ र अन्तमा जहो लीन हुन्छ, त्यो त्यो 
कारण तत्त्वदेखि अभिन्न हुन्छ । जीव र जगत् यी दुबे परमात्माबाटे उत्पन्न भई त्यी लीन हुने 
भएकाले ती पनि वास्तवमा ब्रह्मरूप ने हुन् । ब्रह्म सबैको उपादान कारण हो अनि कार्य उपादान 
कारणदेखि अभिन्न हुन्छ । 

ब्रह्म सबको कारण हो भने त्यो केही न केही रूपमा बिग्रिएर नै कार्यको रूपमा आएको 
हन सक्छ । अतः ब्रह्ममा विकार आँ कि भन्ने शद्धा हदा भनिन्छ अविकृतात् अर्थात् अविकृत 
रहेको ब्रह्मबाट नै जगत्को उत्पत्ति भएको हो, यसमा ब्रह्म क्ति पनि बिग्रिएको कैन । कारणले 
आफ्नो स्वरूपलाई नछोडीकन अर्को रूपमा देखिनुलाई विवर्त भनिन्छ। यसमा कारण वस्तुको 
आफनो स्वरूप बिग्रिएको या नयाँ भएको हदेन । मृदि अर्थात् माटोमा विकृतेः अर्थात् धटो, गमला 
आदि कार्यहरूको उदय भएको देखिन्छ, तर धैँटोमा माटो बाहेक कुनै नयाँ वस्तु छैन । माटोले 
आप्नो रूपलाई नछाडी धैँटोको नामरूपलाई धारण गरेको छ। यसै गरी ब्रह्म पनि क्ति पनि 
नबिग्िई मायाद्रारा जगत्को रूपमा देखिएको मात्र हो । त्यसैले त्यसमा विकार या परिवर्तनको 
शङ़ा छैन। यसरी अनेक पदार्थ एवं प्राणीहरूको रूपमा देखिंदा पनि आफ्नो स्वरूपमा केही 
विकार नआएका हजुरमा नै ऋषिहरूले मन, वचन र आचरण समर्पित गरेका छन्। यसैलाई 
उपनिषद्मा तज्जलानिति शान्त उपासीत छान्दोग्योपनिषद् ३१४१ अर्थात् सम्पूर्ण संसार ब्रह्मबाट 
ने जजन्मिने, ललीन हने, अनितिप्राण धारण गर्ने भएकाले शान्त भावले ब्रह्मको मात्र चिन्तन 
गर भनी बताइएको छ । यहाँ ऋषयः भनेर मन्त्र अनि मन्त्रद्रष्टा ऋषि दुबेलाई लिन सकिन्छ । 
वेदका मन्त्रहरूले अग्नि, वायु आदिको प्रशंसा त गरेका छन्, तर ती सबै एडटे परमात्माकै अनेक 
रूपहरू हन्। परमात्मा ने इन्द्र, वायु आदि भित्र आत्मरूपले पसी तिनलाई सिद्ध गराउनुहन्छ । 
अनि तीती अनेक नामबाट पुकारिई उँ स्वयं नै यज्ञीय आहृतिहरूको भोग पनि गर्नृहन्छ भने 
कुरा पहिले बतादइएको छ एकः पृथङ् नामभिराहुतो मृदा गृहणाति पूर्णः स्वयमाशिषां पतिः । 
यसप्रकार अनेक संस्कार भएका प्राणीहरूको श्रद्धालाई स्थिर गर्न परमात्मा नै अनेक देवताको 
रूपमा बन्ने अनि वेदहरूले पनि परमात्माका तिनै अनेक रूपहरूको स्तुति गर्ने गरेको कुरा सिद्ध 
हन्छ। भक्तले यां तनुं अर्थात् जुन रूपमा परमात्माको आराधना गर्न चाहन्छ, परमात्मा पनि 
त्यसको श्रद्धालाई अडिग बनाउनका लागि तीती रूपको बनिदिनुहुन्छ भनी भगवद्गीता 
७।२१मा भगवान्ले उपदेश गर्नुभएको छ तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्। अर्थात् म 
भक्तको श्रद्धालाई अडिग बनाउनका लागि तीती रूप धारण गर्द्ु। यसरी वेदहरूमा किले 
देवताको स्तुति गर्ने त कटहिले परमात्माको गुण गाउने भन्ने व्यभिचारको दोष पनि आँदेन। 
किनभने सबैथरी मन्त्रहरूले आखिर अन्तमा त परमात्मालाई नै बुखाएका छन्। वेदहरू दृष्टान्त 
दिदे भन्छन् नृणां अर्थात् मानिसहरूले दत्तपदानि अर्थात् अरू दुङ्गा, काठ आदिमाथि खुदा राखे 


रानालन्द्री टीका 


९५०७० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


तापनि उसको खुदा के पृथिवीमा नै हैदेन र? जसरी दुङ्गा, काठ, माटो आदि सबे पुथिवी 
भएकाले ती माथि टेक्दा आखिर पृथिवीमा नै टेकेको हुन्छ, त्यसै गरी देवताहरू परमात्माकै 
अनेक रूप भएकाले उनीहरूको ह्राद स्तुति गर्दा पनि त्यो एडटै परमात्माको स्तुति हृन्छ । 
श्वेताश्वतरोपनिषद् ४।२मा पनि अग्नि, वायु आदि सब देवता एडटै तत्त्व हन् भनी बताइएको 
पाइन्छ तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद् वायुस्तदु चन्द्रमाः अर्थात् त्यही अग्नि तत्त्व आदित्य हो, वायु र 
चन्द्रमा पनि हो । यसरी यहाँ सर्वरूपमा रहेका परमात्माको स्तुति गरिएको छ। 

यस श्लोकको श्रीकृष्णलीलापरक व्याख्या पनि गरिएको छ। यो भन्दा अधिल्लो श्लोकमा 
श्रुतिहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई आंँखा खोली वृन्दावनमा विहार गर्नका लागि प्रार्थना गरेका 
थिए । त्यसमा मानौ भगवानले सोध्नुभयो त्यो वृन्दावन कस्तो छ र मेले त्यहाँं विहार गर्नुपययो ? 
यसको उत्तरमा श्रुतिहरू भन्छन् उपलब्धम् अर्थात् बाहिर इन्द्ियद्रारा देखिने यो वृन्दावन बृहत् 
अर्थात् साक्षात् ब्रह्मरूप नै हो भनी भक्तहरू बतार्ंछन् । भक्तहरूका अनुसार भगवानूले आफ्नो सत् 
अंश र चित् अंशबाट आफ्ना दिव्य धामहरूको रचना गर्नृहुन्छ । यी दिव्य धामहरू प्राकृतिक या 
मायिक उपादानबाट बनेका नभई स्वयं चिद्रूप परमात्माकै उपादानबाट बनेका हून्। यसैले गोलोक 
आदि धामहरू नित्य छन् । पृथिवीमा लीला गर्न अवतार लिंँदा भगवानूसंगे उहाँको दिव्यलोकको 
पनि यहाँ आविर्भाव हुन्छ र भगवान् त्यहीं लीला गर्नृहुन्छ । यसरी चिद्रूप परमात्माबाट नै उत्पन्न 
भएकाले वृन्दावन आदि धामहरू परमात्मरूप नै हुन् भनी भक्तहरू बतारंछन्। अवशेषतया अर्थात् 
प्रलयपचछ्छि पनि बांकी रहिरहने हुनाले यी धाम नित्य छन् । पुराणहरूमा काशीक्षेत्रलाई भगवान् 
शिवको त्रिशूलमा अडिएकाले प्रलयमा पनि नष्ट नहुने बताइएको पाडृन्छ । त्यसै गरी वृन्दावन पनि 
नष्ट नहुने भएकाले त्यो ब्रह्मरूप ने हो । अविकृतात् अर्थात् वृन्दावन स्वयं त अविकारी छ, तर 
त्यहांबाट विकृतेः अर्थात् विकाररूप अनेक रुख, लहरा आदिको उदयास्तमयौ अर्थात् उत्पत्ति र 
प्रलय भद्रहन्छ । वृन्दावनको नित्यताको विषयमा उपनिषद्वचनहरूलाई प्रमाणको रूपमा उद्धुत 
गरिएको छ साक्षाद् ब्रह्म गोपालपुरी भवति। सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेषां भूतानां 
भवति। अथास्य भजनं भवति। यथा हि वै सरसि पद्मं तिष्ठति तथा भूम्यां हि तिष्ठति 
गोपालोत्तरतापिन्युपनिषद् १ अर्थात् गोपालपुर वृन्दावन साक्षात् ब्रह्म नै हो, जसरी पोखरीमा 
त्यहाँको पानीद्रारा नछोदएर कमल बस्छ, त्यसै गरी पृथिवीमा यो बसेको छ। 

श्लोकमा आएको अतः भन्ने शब्दले श्रीकृष्णको निवासस्थान वृन्दावनको त यति महिमा 
छ भने साक्षात् श्रीकृष्णको कति होला ? भन्ने तफ सङ्केत गरेको छ । त्यसैले ऋषयः अर्थात् देवर्षि 
नारद आदिले त्वयि अर्थात् हजुर श्रीकृष्णमा नै मनो दधुः अर्थात् मन लगाए। अरू सम्पूर्ण 
अवतारहरूको आविर्भावका हेतु भएकाले सर्वं अवताररूप श्रीकृष्णको भजन नै सबैको भजन हो 
भनी ऋषिहरूले श्रीकृष्णमा मन लगाए भन्ने पनि अर्थ हुन्छ । फेरि श्रुतिरूपा गोपिनीहरू भन्छन् 
भुवि अर्थात् वृन्दावन भूमिमा दत्तपदानि अर्थात् पाडला टेकियो भने त्यो कटिल्ये अयथा अर्थात् 
अनर्थका लागि हदेन, तिनले त जन्ममत्युको प्रवाहरूप अनर्थलाई नष्ट गरी श्रीकृष्णलाई नै प्राप्त 
गर्दछन् । 

यसप्रकार प्रस्तुत श्लोकमा अरू सम्पूर्ण देवताहरूको स्तुति या उपासना पनि एड 


रामालन्द्री टीका 


९५०७ १ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


परमात्माको उपासना हो भनी बतादृएको छ। यस श्लोकको तात्पर्य बताडँदे श्रीधर स्वामी 
लेख्नुहन्छ 
दरुहिणबहिरवीन््रमुखामराः जगदिदं न भवेत् पुथगुत्थितम् । 
बहुमुखैरपि मन्त्रगणैरजस्वमुरमूर्तिरतो विनिगद्यसे । । 
ब्रह्माजी, अग्नि, सूर्य, इन्द्र॒ आदि देवता अनि सम्पूर्ण जगत् पनि परमात्माभन्दा भिन्न रूपमा 
उत्पन्न भएका कछैनन्। अनेक देवताहरूको विषयमा बताउने मन्त्रहरूले पनि तीती मूर्विहरूको 
रूपमा रहने परमात्मालाई ने स्तुति गरेका हुन्छन्। 


इति तव सूरयस्त्यपिपतेऽखिललोकमल 
क्षपणकथामृतान्पिमवगाह्य तपांसि जहुः । 
किमुत पुनः स्वधामविघुताश्यकालगुणाः 
परम भजन्ति ये पद्मजसख्सुखानुभवम् ॥ १६ ॥ 





पदार्थ कथारूपी अमृतको सागरमा कालका सारा मलिनता एवं 
त्यधिपते  हे त्रिगुणात्मिका अवगाह्य  इुबुल्की लगाई अवस्थाहरूलाई नष्ट गरेका 
मायाका स्वामी तपांसि  सम्पूर्ण कष्टमय ये  जसले 

सूरयः  विवेकीहरूले अनुष्ठानहरूलाई अजस्रसुखानुभवं  नित्य 
इति  यस्ता प्रकारका जहुः  छोडिदिए सुखानुभवस्वरूप 

तव  हजुरको परम  हे परमात्मा पदं  हजुरको चरणलाई 
अखिललोकमलक्षपणकथा स्वधामविघुतारयकालगुणाः  भजन्ति  चिन्तन गर्दछन् 
मृतान्धिं  समस्त संसारको परमात्मस्वरूप आत्मतत्वको पुनः  फेरि 

तापलाई नष्ट गर्न समर्थ स्फुरणद्रारा अन्तःकरण र किंउत  के भन्नु 


ताक्यार्थ त्रिगुणात्मिका मायाका मालिक हे भगवान् ! हजुरका विवेकी भक्तहरूले सम्पूर्ण 
मनुष्यहरूको पापलाई नाश गर्ने हजुरको कथारूपी अमृतको सागरमा इडबुल्की लगाएर सम्पूर्ण 
कष्ट त्याग्दछन् भने जसले परमात्मस्वरूप आत्मतत्वको अनुभव गरेर अन्तःकरणका मलिनता एवं 
कालका विभिन्न अवस्थाको बाध गरेका छन् र निरन्तर सुखानुभूतिको वर्षा गरिरहने हजुरको 
चरणको सेवन गरिरेका छन्, ती मनुष्यहरू दुःखबाट सर्धैका लागि पार ह॒न्छन् भन्ने कुरामा के 
आश्चर्य छर? 

वितवरण यस श्लोकमा भगवान्को दिव्य गुणकथा अनि नित्यसुखरूप उहाँको वास्तविक 
स्वरूपको पनि प्रशंसा गरिएको छ । यहाँ भगवान्लाई त्रयधिपते भनी सम्बोधन गरिएको छ। 
यसको अर्थं त्रिगुणात्मिका मायालाई नियन्त्रित गर्ने भन्ने हुन्छ। वेदहरूले यस्ता मायापति 
परमात्माको वर्णन त गरेकै छन्, साथे महापुरुषहरूले पनि आफ्नो सम्पूर्ण जीवन परमात्माका 
लागि समर्पित गरी यी शास्त्रवचनहरू प्रामाणिक भएको पुष्टि गरेका छन्। महापुरुषहरूको 


रामालन्द्री टीका 


५०७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


आचरणविना शास्त्रका तात्पर्यहरू खुल्दैनन्, अनि तिनीहरू यथार्थ भएनभएको पनि थाहा 
पाददेन। त्यसैले धर्मको स्वरूप बताउने क्रममा वेद र स्मृतिसंगसंगे सदाचार अर्थात् 
महापुरुषहरूको आचरणलाई पनि धर्म भनिएको छ वेदः स्मृतिः सदाचारः मनुस्मृति २१२ । 
सूरयः अर्थात् यस्ता महापुरुषहरू कथामृताब्धिम् अर्थात् भगवान्का कथामृतरूपी सागरमा चुर्लुम्म 
डन्छन्। यो सगुण परमात्माको भक्तिको प्रसङ्ग हो। यसमा भगवत्कथा श्रवणको सबैभन्दा बढी 
महत्व रहेको हुन्छ । 

माधुर्य, भक्त वात्सल्य आदि अनन्त कल्याण गुणहरूले युक्त हुनुभएका परमात्मालाई आप्नो 
हृद यभित्र ल्यादपुग्याउने बाटो कुन होला ? यसको लागि एक मात्र बाटो भनेको श्रवणेन्द्रिय नै 
हो। कथा श्रवण गरिसकेपक्छि कानको प्वालबाट भगवान् सिधै हदयभित्र प्रवेश गर्नृहुन्छ । उहाँ 
भित्र गडसकेपछि अन्तःस्थः अर्थात् भित्र अडिनुहुन्छ, बाहिर निस्कनुहुन । उहाँ सत्पुरुषहरूका परम 
हितैषी भएकाले आपफ्ना यी भक्तहरूका मनमा रहेका अभद्र अर्थात् जति दुर्वासना, पाप आदि 
छन्, ती सबेलाई नष्ट गरिदिनुहुन्छ भनी बतादइएको छ शृण्वतां स्वकथां कृष्णः 
पुण्यश्रवणकीर्तनः, हृबन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत् स्वयम् भागवत १।२१७ । दुर्वासनाबाट 
ग्रस्त व्यक्तिहरूले कसरी परमात्माको भक्ति गर्ने ? भनेर आन्तिनुपर्देन। किनभने भावयपूर्वक 
भगवानूको गुणकथाको श्रवण गर्ने हो भने सारा दुर्वासनाहरू स्वतः नष्ट हदे जान्छन्। त्यसैले 
कथाश्रवण भक्तिको प्रमुख साधन हो। साधनभक्तिको वर्णन गर्ने क्रममा सबभन्दा पहिला श्रवणं 
भनेर यही श्रवणलाई नै बताइएको छ । कथाश्रवण गरिसकेपच्छि भगवान्को स्वरूप एवं माहात्म्य 
थाहा पाडृन्छ । महत्त्व थाहा नपाईकन कुनै पनि वस्तुसंग प्रेम हून सक्देन । प्रेम भडसकेपच्छि भने 
व्यक्ति आफ्नो प्रेमीको गुणगानलाई नसुनी बस्नै सक्दैन। यसैले भक्तिसाधनामा साधनाको आरम्भ 
पनि कथाश्रवणबाट ने हुन्छ र भगवत्साक्षात्कार पछि सिद्धावस्थामा त यो खन् अनिवार्य हुन्छ । 
भक्तिको लक्षण गर्दा नारदभक्तिसूत्र १।७मा कथादिष्विति गर्गः अर्थात् कथाश्रवण आदिमा 
अनुराग हनु ने भक्ति हो भन्ने गर्गको मत उल्लेख गरिएको छ। सम्पूर्ण प्राणीहरूका दुर्वासना, 
पाप आदिलाई नष्ट गरिदिन भगवत्कथा नै सक्षम छ। भगवान्को नाममा अनि उहाँको 
गुणकथामा यस्तो सामर्थ्य छ, जसले एकै पटकमा जन्मौँ जन्मका सम्पूर्णं पापराशिहरूलाई नष्ट 
गरिदिन्छ । नाम्नोऽस्ति यावती शक्तिः पापनिर्हरणे हरः तावत् कर्तुं न शक्नोति पातकं पातकी जनः 
अर्थात् भगवानूको नाममा पापलाई नष्ट गर्न यति शक्ति छ कि, त्यति पाप पापीभन्दा पापी 
व्यक्तिले जीवनभरमा पनि गर्न सक्दैन। यो दृष्टिले भगवान्लाई भन्दा पनि भगवान्को नामलाई 
बटठी महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं अगाडि हृंदा कंस, शिशुपाल आदिको 
दुर्वासना नष्ट भएन, तर कसैले भगवान्को कथाश्रवण गय्यो भने त्यो व्यक्तिको दुर्वासना अवश्य 
ने नष्ट हुन्छ । त्यसैले भक्तहरू भगवान्को कथालाई अमृतको समुद्र भने गान्दछन् । शीतल जलमा 
इबुल्की लगाएपच्छि बाहिरको प्रचण्ड तापबाट स्वतः जोगिन सकिन्छ, त्यसै गरी भगवान्को 
कथामृतरूपी समुद्रमा इडुबुल्की लगाएपचछछि पनि तपांसि अर्थात् दुर्वासना या दुःखहरूबाट स्वतः 
जोगिन सकिन्छ । यसरी भगवत्कथाश्रवण गर्ने व्यक्तिले पापलाई छोडिदिन्छ भन्ने एउटा अर्थ हो । 
यो साधक भक्तहरूलाई गरिएको उपदेश हो । 


रामालन्द्री टीका 


९५०७ २ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


प्रहादजस्ता सिद्ध भक्तहरू, जो भगवत्कथा श्रवणलाई छाडेर एक क्षण पनि बस्न सक्देनन्, 
तिनीहरूलाई हर्दा यस श्लोकको अर्को अर्थं पनि हृन्छ। सूरयः अर्थात् भगवत्तत्व साक्षात्कार 
गरिसकेका सिद्ध भक्तहरू सर्धँ कथामृतरूपी समुद्रमा इबिरहन्छन्। भगवान्को कथा अखिललोक 
अर्थात् सारा संसारको पापलाई नष्ट गर्न समर्थ छ । श्रीशुकदेव जस्ता परमज्ञानी सिद्ध भक्तहरूबाट 
कथाश्रवण गरेर परीक्षित् जस्ता राजाहरूको जन्मौँ जन्मका पाप, अज्ञान आदि सबे नष्ट भएको 
प्रमाण पादृन्छ । भक्तमा आफैं कुनै पाप नहूने भए तापनि संसारभरको पापलाई नष्ट गर्न उनीहरू 
सर्धं भगवान्को कथालाई उच्चारण गरिरहन्छन्। भगवानूको गुणकथा यस्तो आकर्षक छ कि, 
त्यसबाट आकृष्ट भई श्रीशुकदेव जस्ता ठुला ज्ञानीहरू पनि तपांसि अर्थात् तपस्या आदि शास्त्रीय 
साधनहरूलाई छाडिदिन्छन्। तपस्या, दान, यज्ञ आदि सबे साधनहरू भक्तिका अघि व्यर्थ हन्छन्, 
किनभने भगवान् निर्मल भक्तिद्रारा मात्र प्रसनन बन्नुहृन्छ। यो कुरा प्रह्नादले देत्य बालकहरूलाई 
पनि उपदेश गर्नुभएको छ प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम् भागवत ७।८।५२ । 
यसप्रकार भगवत्कथाको सबैभन्दा बढी महत्त्व सिद्ध हुन्छ । श्रवणलाई साधन भक्तिकै कोटिमा 
गनिने भएकाले अनि संसारबन्धन नष्ट गर्ने यसको प्रमुख प्रयोजन पनि साधनावस्थामा नै रहने 
भएकाले यहाँ साधनावस्थाकै अर्थ प्रमुख छ। 

प्रस्तुत श्लोकमा आधा अंशले साधनरूप भक्तिको वर्णन गरेको छ भने अर्को आधा अंशले 
चाहं परमात्माको वास्तविक निरुपाधिक स्थितिमा अवस्थित रहने ज्ञानको अवस्थालाई जनाएको 
छ । यदि भगवान्को कथालाई केवल श्रवण मात्र गर्ने व्यक्तिहरूले त हदयभित्रका सारा पाप 
आदिलाई त्यागिदिन्छन् भने स्वप्रकाश आत्मामा अवस्थित भई त्रिगुणमय बन्धनलाई ध्वस्त 
गरिसकेका ज्ञानीहरूले पापलाई त्यागिदिन्छन् भन्नु के अनौटो भयो र? ज्ञानीलाई पापले हँदेन 
भन्ने कुरा छान्दोग्योपनिषद् ४।१४।२३मा कमलको पातको दृष्टान्तसहित बताइएको छ यथा 
पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवं विद्धि पापं कर्म न श्लिष्यते अर्थात् जसरी कमलको पात 
पानीले भिन्दन, त्यसै गरी आत्मालाई जानने व्यक्ति पनि पापबाट छेदेन । स्वधाम शब्दको अर्थ 
हन्छ आफ्नो वास्तविक स्वरूपको स्फुरण। यो जीव र ईश्वरको एकताको ज्ञानद्वारा स्वयं 
अन्तःकरण ने ध्वस्त हुन्छ र कर्मका सारा बन्धनहरू तत्काल नष्ट हुन्छन्। यसै लाई उपनिषदमा 
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे मुण्डकोपनिषद् २२९ अर्थात् आपफूमा ईश्वरलाई 
अनुभव गर्ने वित्तिकै कर्मबन्धन आदि सबे ध्वस्त हृन्छन् भनी बतादइएको छ । यहाँ आशय शब्दले 
अनेक संस्कारहरूले युक्त रहने अन्तःकरणलाई बुखाएको छ। त्यसका गुण भनेर रागद्वेष 
आदिलाई लिनुपर्दछ । त्यसै गरी कालगुण भनेर चाह बुदया्, मृत्यु आदिलाई लिनुपर्दछ । आपनो 
स्वरूप अपहतपाप्मा अर्थात् पाप आदि दोषले रहित छ, अनि विजरः विमृत्युः अर्थात् बुदयाद र 
मत्युले पनि रहित छ भनी उपनिषद्मा बतादृएको छ छान्दोग्योपनिषद् १।२।९ । यस्तो वास्तविक 
स्वरूपलाई बुणिसकेपछि साधकले भ्रमद्रारा आफूमा कल्पना गरिएका यी सबे ओपाधिक 
बन्धनलाई तत्काल छडिदिन्छ। यहाँ परम भन्ने शब्दले परमात्माको निरुपाधिक वास्तविक 
स्वरूपलाई बुखएको छ । अजघ्सुखानुभव अर्थात् नित्यसुखानुभवरूप परमात्माको पदं अर्थात् 
स्वरूपलाई आत्मरूपमे साक्षात्कार गरी सध त्यसमा रमादरहने ज्ञानीहरूको महत्व यहाँ गादएको 


रानालन्द्री टीका 


९५०७८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


छ। यस श्लोकमा भक्तिको उत्कृष्ट साधनाप्रणालीको पनि सूचना पाटन्छ। सबभन्दा पहिला 
संसारका तापबाट तप्त भई आएका व्यक्तिहरू भगवत्कथाश्रवणको मार्गबाट साधनामा लाग्दछन् । 
साधन भक्तिद्रारा सारा तापपाप आदि नष्ट भएपचछ्ि शुद्ध एवं निश्चल चित्तमा नै स्वधाम अर्थात् 
आत्माको वास्तविक स्वरूप प्रकाशित हुन्छ । ज्ञान नहुन्जेलसम्म व्यक्तिको साधना मायामय थियो । 
अब व्यक्ति त्यो मायाको सीमाबाट पर पुग्दछ। अन्तःकरण र कालका सवे बन्धन ध्वस्त गर्नुले 
यही मायालाई अतिक्रमण गरेको जनादृएको छ । जीवनभरि भक्तिको साधना गरेको हुनाले व्यक्ति 
ज्ञानी भएपछि पनि त्यसलाई छाडदैन अपितु आपफ्ना आत्मरूप परमात्माको आनन्दमय वास्तविक 
रूपमा रमाद्रहन्छ। यो भक्तिसाधनाको पराकाष्ठा हो, यसमा ज्ञानी स्वयं परमात्मरूप भएको 
हृन्छ । यसैलाई भगवान्ले गीता ७।१८मा ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् अर्थात् ज्ञानी त मेरो आत्मा नै 
हो भन्नुभएको छ । 

वंशीधरले यस श्लोकलाई अर्को प्रकारले अर्थ्याउनुभएको छ । यो भन्दा अधिल्लो श्लोकमा 
ऋषिहरूले परमात्मामा मन लगांछन् भनी बताइएको थियो, भगवान्मा मन लगाडनका लागि 
त्यहं विक्षेप आदि केटी हुनुहँदेन । घरव्यवहारमा रह॑दा व्यावहारिक समस्या अनि नित्य र 
नैमित्तिक कर्मका विधानले परमात्मामा मन लगाउनका लागि बाधा गर्न थाल्दछ। यो बाधालाई 
हटाई निरन्तर आत्मचिन्तन गरिरहनका लागि शास्त्रमा संन्यासको विधान गरिएको छ। प्रस्तुत 
श्लोकमा आधा श्लोकले विविदिषा संन्यास एवं आधा श्लोकले विद्रत्संन्यासलाई बताएको छ । 

सूरयः यो पदले संसारबन्धनबाट माथि उदन चाहने मुमुक्षुहरूलाई बुखाएको छ । कथा भनेर 
वेदान्तश्रवणलाई लिनुपर्दछ। यो कथा अमृताल्धि अर्थात् अमृतको समुद्र हो। वेदान्तश्रवणलाई 
किन अमृतसमुद्र भनियो भने शङ़ामा भनिन्छ अमृतत्वसाधनत्वात् दुरवगाहत्वाच्च अर्थात् 
वेदान्तश्रवण अमृतत्व मोक्षको साधन भएकाले अमृत हो अनि दुरवगाह अर्थात् यसको भित्री 
तहसम्म पुग्न गाहो भएकोले पनि यो समुद्र हो। यो वेदान्तश्रवणले संसारका सारा 
मलिनताहरूलाई नष्ट गरिदिन्छ। तपन्तीति तपांसि भन्ने व्युत्पत्ति अनुसार यहाँ यसको अर्थ तीन 
एषणाहरू भन्ने लिनुपर्दछ। संसारबन्धनबाट मुक्त हुन चाहने मानिसहरू पुत्रैषणायाश्च 
वित्तेषणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति बृहदारण्यकोपनिषद् ३।५५१ अर्थात् 
पुत्रैषणा, वित्तेषणा र लोकैषणाबाट जागेर भिक्षाचर्या गरी हिंड्छन् भनी उपनिषद्मा बताइएको 
छ । सन्तानको इच्छा, सम्पत्ति कमाउने इच्छा अनि पदप्रतिष्ठाको एवं कीर्तिको इच्छालाई छडी 
वनमा गएर आत्मचिन्तन गर्दा स्वरूपमा स्थित हुन सजिलो पर्दछछ। यो विविदिषा संन्यास अर्थात् 
आत्मज्ञानको इच्छाले लिने संन्यास हो । यहाँ भगवान्लाई तरयधिपते भनी सम्बोधन गरिएबाट तीन 
आश्रम ब्रह्मचर्य, गृहस्थ र वानप्रस्थ मा गरेका कर्महरुद्रारा खुसी भई चित्त शुद्ध गराएर 
आत्मज्ञानको अधिकारी बनाइदिने परमात्माप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरिएको छ । ज्ञानीहरू भने स्व 
अर्थात् आफ्नै स्वरूपमा अवस्थित भई धाम अर्थात् स्वरूपकै प्रकाशद्रारा अन्तःकरण आदि 
सबेलाई बाधित गर्दछन्। यहाँ विधुत शब्दको अर्थ हृन्छ रज्जुसर्पादिवत् बाधितः अर्थात् डोरीमा 
भ्रमवश देखिएको सर्प बाधित भए ॐ बाधित भएको । ज्ञानद्वारा केके बाधित ह॒न्छन् भन्ने 
जिज्ञासामा श्लोकमा भनिन्छ आशयकालगुणाः अर्थात् अन्तःकरण, काल र गुणहरू बाधित 


रामालन्द्री टीका 


९५०७५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


हन्छन्। ज्ञानद्वारा अन्तःकरण अथवा हृदयग्रन्थि नष्ट हृन्छ, काल अर्थात् मृत्यु आदि पनि बाधित 
हन्छन् अनि गुण अर्थात् राग द्वेष, सत्त्व, रज, तम, सुखदुःख आदि सबे प्रकारका गुणहरू बाधित 
हृन्छन्। याज्ञवल्क्य जस्ता ती ज्ञानीहरू अजम्नसुखानुभवम् अर्थात् नित्य सुखानुभवस्वरूप पदं 
अर्थात् आफ्नो स्वरूपको निर्बाधिरूपमा अनुभव गर्न घरबार छाडिदिन्छन्। अज्ञानी मूमश्ुले त 
आत्मज्ञानका लागि तीनै एषणा त्यागिदिन्छन् भने ज्ञानीहरूले असत्यरूपमा प्रतीत हुने संसारलाई 
छोडनु के नै नौलो भयो र? भने अर्थ यसबाट निस्कन्छ। 

भगवान् श्रीकृष्णको लीलापरक अर्थ गर्दा त्यधिपते शब्दको अर्थ हृन्छ, नृत्य, गीत र वादन 
यी तीनै कर्ममा निपुण भएका । अथवा मुनिरूपा, श्रुतिरूपा र नित्यसिद्धा गोपिनीहरूका अधिपति 
भन्ने अर्थ पनि गर्न सकिन्छ । तपस्या आदि शास्त्रीय साधनहरूले पनि हटाउन नसक्ने भगवन्निन्दा 
आदि पापहरू हुन्छन्। अखिल अर्थात् ती सबै मल अर्थात् पापहरूलाई पनि भगवान्का रसमय 
रासविहार आदि कथाहरूले नष्ट गरिदिन्छन्। भगवान्का रसमय कथा सुनेर चित्त पर्लिएपचछ्छि 
त्यसका सम्पूर्ण दुराग्रहहरू पनि नष्ट हुन्छन्, अनि भक्तिका प्रतिबन्धक अन्य दोषहरू पनि निवृत्त 
हन्छन् । यस्ता रसमय कथामा अवगाह्य अर्थात् डुबेर रसिक भक्तहरू तपांसि अर्थात् अरू बाहिरी 
धर्महरूको आश्रयलाई छडिदिन्छन्। भगवदधर्मको पालनमा बाधक हुने लोकधर्मलाई 
त्यागिदिनुपर्दछ भन्ने यसको तात्पर्य हो। भगवानूको कथालाई स्वीकार गर्ने भक्तहरूको त यस्तो 
अवस्था हुन्छ भने स्वधाम अर्थात् भगवान्का दिव्य धामहरूमा रही भगवत्स्वरूपको दर्शनस्पर्श 
आदिद्रारा जसका सबै दोष हटेका हुन्छन्, तिनले ताप छाडिदिनुमा के आश्चर्य हुन्छ र ? यहाँ 
आशय अर्थात् अन्तःकरणका गुण भनेर कामना आदिलाई लिनुपर्वछछ। अनि कालका गुण भनेर 
समयको बन्धनलाई लिनुपर्दछ। गोपिनीहरूले भगवान्मा प्रेम गरी पतिपुत्र, घर आदिको 
कामनालाई छडिदिए अनि समयको बन्धनलाई पनि उनीहरूले जिते। रासलीलाको समयमा 
कल्पौँसम्मको समयलाई क्षणसमान अनि श्रीकृष्णविनाको निमेषभरको समय पनि कल्पौँसमान 
अनुभव गर्ने तिनीहरूमा कालको बन्धन पनि धथिएन। यसरी यस्ता भक्तहरूले संसारको तापलाई 
नष्ट गर्नुमा आश्चर्य हुदैन भने यस श्लोकको आशय हो। बल्लभाचार्यले चाहं साक्षात् ते 
पादसंश्लिष्टास्ते किं वाच्याः महायशाः अर्थात् हजुरको कथाश्रवण गर्ने त तापहरूबाट मुक्त हन्छन् 
भने जो हजुरको पाठक निकटमा रही त्यसको सेवा गर्दछन्, तिनको विषयमा के भन्न ? भन्ने अर्थ 
गर्नुभएको छ। 

यसप्रकार प्रस्तुत श्लोकका अनेक अर्थ हृन्छन् । मुख्यतः कथाश्रवण गर्न साधक भक्तहरू 
पनि पापमूक्त हुन्छन् भने आनन्दस्वरूप परमात्माको वास्तविक रूपमा नित्य आत्मभावले स्थित 
रहने जीवन्मुक्त महापुरुषहरू पापबाट मुक्त हुनुमा के आश्चर्य ? यहाँ तपांसि शब्दले चिन्तालाई 
लिंदा ज्ञानीलाई पापपुण्यको चिन्ताले पनि नसताउने अर्थ ह॒न्छ। यसलाई उपनिषद्मा स तंह 
वाव न तपति किमहं साधु नकरवम् किमहं असाधु अकरवम् अर्थात् यो ज्ञानीलाई मेले किन 
सत्कर्म गरिनद्ु, अनि मैले किन यस्तो असाधु कर्म गरि भने चिन्ताले सता्दँदेन भनी बताइएको 
छ । यिनै अर्थहरूलाई श्लोकरूपमा संग्रह गर्दे श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ 

सकलवेदगणेरितसद्गुणस्त्वमिति सर्वमनीषिजना रताः । 


रालालन्द्री टीका 


५०७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


त्वयि सुभद्रगुणश्रवणादिभिस्तव पदस्मरणेन गतक्लमाः । । 
अर्थात् हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्णं वेदहरूद्वारा सदगुणहरूको स्तुति गरिएका हुनुहुन्छ भनी 
सबे सत्पुरुषहरू हजुरमा रमार्ंछन्। हे परम कल्याणमय परमात्मा ! हजुरका कल्याण गुणहरूको 
श्रवणद्वारा अनि हजुरको स्वरूपलाई सम्फेर पनि तिनीहरू संसारका क्लेशहरूबाट मुक्त हुन्छन् । 


दुतय इव इवसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा 
महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदुग्रहतः। 

पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः 
सदसतः परं त्वमथ यदेष्ववरोषमृतम् ॥ १७ ॥ 





पदार्थ महदहमादयः  महत्तत्त्व, पुरुषविधः  पुरुष शरीरको 
असुभृतः  प्राणीहरू अहङ्ार आदिले आकारले 

यदि  यदि अण्डं  अण्ड समष्टि ब्रह्माण्ड अन्वयः  घुस्नुभएको छ 

ते  हजुरको र व्यष्टि स्थूल शरीर अथ  यसैले 

अनुविघाः  अनुवर्ती छन् सेवा असृजन्  सुजना गरे यत्  जो 

गर्दछन् भने यः जो एषु  यी कोशहरूमा 
रवसन्ति  जीवित रहन्छन्, नत्र अन्नमयादिषु  अन्नमय आदि अवरोषं  अवशिष्ट रहने 
दूतयः इव  केवल खलांती ४ कोशहरूमा ऋतं  सत्यस्वरूप 

हन्छन् चरमः  ती सबैका अन्तिम सदसतः  स्थूल, सूष्ष्मभन्दा 
यदनुग्रहतः  जसको अधिष्ठान भएर पनि परं  पर रहेका 

अनूपग्रहबाट अत्र  यिनमा त्वम्  हजुर न हुनुहुन्छ 


वाक्यार्थ प्राणीहरू यदि हजुरको सेवा गर्वछछन् भने ती प्राणीहरूको जीवन सफल जीवन हो। 
यदि तिनीहरू हजुरका भक्त छैनन् भने खलांँतीले सास फेरे ४ सास फेर्ने तिनीहरूको जीवन 
निरर्थक हन्छ । जुन आत्माबाट सामर्थ्य प्राप्त गरेर महत्तत्त्व र अहड़ार आदिले समष्टि ब्रह्माण्ड र 
व्यष्टि स्थूल शरीरको सृष्टि गरे, जुन आत्मा अन्नमय आदि पाँच कोशहरूको आकारमा आकारित 
भएर ती पांच कोशहरूसंग मिलेको जस्तो प्रतीत भद्रहेको छ । वस्तुतः अन्नमय आदि पाँच 
कोशहरूको अधिष्ठानरूपले अथवा साक्षीरूपले र स्थूल, सूक्ष्मभन्दा पर सत्यरूपले अवस्थित 
आत्मतत्त्व हजुर नै हुनुहुन्छ । 

वितरण यस श्लोकमा भगवान्का भजन नगर्नैहरूको निन्दा गरिएको छ । अधिल्लो श्लोकमा 
बताइए अनुसार कथाश्रवणरूप साधना भक्ति अनि ज्ञानात्मिका भक्ति दुबेले रहित भएका 
व्यक्तिहरूको जीवन व्यर्थ हुन्छ भनिएको छ । प्राणीहरू यदि परमात्माको सेवा गर्दछन् भने 
तिनीहरू बाँचेको सार्थक हुन्छ । अनुविदधति इति अनुविधाः यो व्युत्पत्ति अनुसार अनुविधाः यो 
पदको अर्थ हुन्छ अनुवर्ती भक्तहरू। यदि प्राणीहरू परमात्माको सेवा गर्वछछन् भने उनीहरूको 


रामालन्द्री टीका 


१५०७७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


जीवन सार्थक हुन्छ, नत्र केवल खलोँतीले सास फेर्नुसमान मात्र उनीहरूको जीवन हुन्छ। 
उपनिषद्मा परमात्मालाई सम्पूर्ण इन्द्रियहरूभित्र प्रेरक शक्तिको रूपमा रही सबैलाई सञ्चालित 
गर्ने ततत्वको रूपमा बतादएको छ येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शश्च मेथुनान्, एतेनैव 
विजानाति अर्थात् परमात्माको चैतन्य सत्ताद्वारा ने प्राणीहरू रूप, रस, गन्ध, शब्द, स्पर्श आदि 
अनुभव गर्दछन्। इन्द्रियहरूमा संसारका विषयहरूलाई प्रकाशित गर्ने सामर्थ्य हदेन, तिनीहरूले 
आत्मशक्तिलाई पाएर मात्र प्रकाशित गर्न सक्दछन्। अरु केनोपनिषद् १।२मा त प्राणीहरूका 
इन्द्रियभित्र रहने दर्शन, स्पर्श आदि गर्ने शक्तिको रूपमा पनि परमात्मा नै रहेको बतादएको छ 
श्रोत्रस्य शरोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः अर्थात् त्यही आत्मतत्त्व 
श्रोत्रेन्दरियको पनि श्रोत्र अर्थात् श्रवणसामर्थ्य हो, मनको मनन गर्ने शक्ति, वाणीको बोल्ने शक्ति, 
अनि प्राणको श्वासप्रश्वास गर्ने शक्ति पनि त्यी तत्त्व हो। सम्पूर्णं इन्द्रियहरूभित्र तीती 
सामर्थ्यको रूपमा परमात्मा ने बसेकाले उहाँ विना इन्द्रियहरू स्वतः अस्तित्वहीन एवं बेकम्मा 
हन्छन्। अतः परमात्मचिन्तन नगर्ने प्राणीहरूले सास लिनु व्यर्थ छ, त्यो त खलाँतीले सास 
फेरेजस्ते हो । 

महापुरुषहरूले भक्तिरहित जीवनको धरे निन्दा गरेका छन्। मानिस भएर बांच्नुको अर्थ 
केवल पेट भर्नु, घर बनाउनु, सन्तान जन्माउनु र मेर जानुमा मात्र कछैन। मानिसले त आफ्नो 
स्वधर्मको पालनपूर्वक जीवन बाँच्यो भने मात्र त्यसले बाँचेको ठरहर्छ । सास फेरेर बाँचेको हुने भए 
खलांँतीलाई पनि ज्यँदो भनिनुपर्ने। यसकारण जीवन भनेको देखावटी वस्तु होइन, यो त एटा 
चेतना हो र विवेक हो। त्यसैले शास्त्रहरूमा परमात्माको दर्शन नगर्ने जंँखालाई मयूरको प्वांखको 
थोप्ला, कथाश्रवण नगर्ने कानलाई रुखका टोडका अनि परमात्माको उददेश्यले तीर्थयात्रा आदि 
नगर्ने खुट्रालाई रुख भनिएको छ । यो सबैको तात्पर्य मानिसले संसारको भोग एवं भौतिक उन्नति 
गरेर मात्र बाँचेको ठहर्देन, उसले त विवेकशक्तिको प्रयोग गरेर सर्वव्यापी परमात्मालाई खोज्न 
सक्नुपर्दछ र त्यसैमा समर्पित हून सक्नुपर्दछ भन्ने हो । परमात्मा सत्य वस्तु हनुह॒न्छ, संसार मिथ्या 
छ । असत्य पदार्थमा लागी सत्य वस्तुलाई छाडिदिने इन्द्रियहरूलाई कसरी सार्थक भन्न सकिन्छ 
र? 

परमात्माको भक्तिविना पनि मानिसहरू विषयको भोग गरी बाँचेकै छन् त ? भन्ने शङ्गा 
हदा यहो यो संसारको उत्पत्ति पनि परमात्माको अनुग्रहद्रारा नै भएकाले उहाँको स्मरणविना 
संसारभोग गरेको पनि सार्थक नहूने कुरा यहाँ बतादइएको छ । यदनुग्रहतः अर्थात् जुन परमात्माको 
अनुग्रहद्रारा नै महदहमादयः अर्थात् महत्तत्त्व र अहङार आदिले अण्ड अर्थात् समष्टि ब्रह्माण्ड र 
व्यष्टि स्थूल शरीरको रचना गरेका हुन् । महत्तत््व, अहङ्ार आदि स्वयं जड भएकाले यिनबाट 
जगत्को उत्पत्ति हन सक्दैन, यसका लागि चेतनको आवश्यकता पर्दछछ। वेदान्तसिद्धान्त अनुसार 
त ब्रह्म बहक अर्को कुनै दोस्रो वस्तु क्ैन। जगत्को सृष्टि हुनुभन्दा अधि एकमेवाद्वितीयम् 
छान्दोग्योपनिषद् ६।२।१ अर्थात् एक मात्र रहने अद्टितीय ब्रह्मबाट ने सम्पूर्ण जगत्को उत्पत्ति 
भएको हो । ब्रह्मविना महत्त्व आदिको पनि कुनै अलग अस्तित्व कैन । यहाँ अनुग्रह शब्दको अर्थ 
तीती कार्यरूपमा प्रकट हनु भने हृन्छ । यसरी जगत् सृष्टिको कारणता महत्तत्त्व आदिमा नभरई 


रामालन्द्री टीका 


९५०७८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


साक्षात् ब्रह्ममा नै रहेको बुमनुपर्वछछ । प्रकृति, महत्तत्त्व आदि उपाधिले युक्त भएर नै ब्रह्म जगत्को 
कारण हुन्छ । पूर्व पूर्वं उपाधिले युक्त ब्रह्मतत्त्व उत्तरोत्तर कार्यरूपमा प्रकट हन्छ। त्यसैले 
आकाशबाट वायु, वायुबाट तेज उत्पनन हुन्छ भन्ने श्रुतिको तात्पर्य स्पष्ट पार्द ब्रह्मसूत्रमा तीती 
पूर्वपूर्वं कारण अवस्थामा रहेको ब्रह्मबाट तीती उत्तरउत्तर कार्यको रूपमा उत्पन्न हनु नै जगत् 
सृष्टिको प्रक्रिया हो भनी बतादएको छ। यसप्रकार महत्तत्त्व आदि पनि जुन परमात्माको 
अस्तित्वविना केटी गर्न सक्दैनन्, त्यस्ता परमात्मा नै सबका उत्पादक एवं प्रकाशक हूनुहुन्छ । 
जगत्लाई जगत्को रूपमा प्रकाशित गर्ने परमात्मा हुनुभएकाले उहाँविना जगत्भोगको पनि कुनै 
अस्तित्व र्हेदेन, त्यसेले संसारीहरूले परमात्मालाई विर्सिई भोग गर्नुको केटी अर्थ छैन भन्ने यसको 
तात्पर्य हो। यसलाई वंशीधर लेख्नुह॒न्छ त्वत्कृतप्रकाशादिरूपानूग्रहं विना कामादिसुखमपि न 
स्यात् अर्थात् हजुरले प्रकाशित गरी तिनलाई सिद्ध नगरिदिए विषयभोगको सुख पनि सिद्ध हँदेन । 

इन्द्रियहरू समष्टि ब्रह्माण्ड र व्यष्टि शरीरभित्र प्रवेश गर्नुअधि उनीहरूले परमात्माको स्तुति 
गरेको पाडन्छ । इन्द्रियका अभिमानी यी देवताहरू स्वक्रियानीशाः अर्थात् आफनो सृष्टि उत्पन्न गर्ने 
कार्यमा असमर्थं भएकाले तिनीहरूले हात जोडी परमात्माको स्तुति गरे भनी बतादइएको छ 
भागवत ३।५।३७ । नमाम ते देव पदारविन्दम् अर्थात् हे परमात्मा ! हजुरको चरणकमललाई 
प्रणाम गर्दछौं भागवत ३।५।३८ भनी इन्दरियका अभिमानी देवताहरूले स्तुति गरेका छन्। 
यसप्रकार यी इन्द्रियहरूले परमात्माको स्तुतिपूर्वक नै शरीरमा प्रवेश गरेको हुनाले जसले आफ्ना 
इन्द्रियहरूलाई तिनै परमात्माको सेवामा लगाँदेनन्, तिनीहरूका इन्द्रिय शरीरमा रहे पनि नरे 
बराबर नै हृन्छन् । त्यसैले यहाँ त्यस्ता इन्द्रियहरू बेकम्मा हृन्छन् भनिएको हो । असुभृतः यो पदले 
केवल आने प्राणको मात्र भरणपोषण गर्ने संसारी व्यक्तिहरूलाई बुखाद्रएको छ । शरीर, इन्द्रिय, 
मन आदिलाई ने आत्मा मानने यस्ता व्यक्तिहरू आफ्नो वास्तविक स्वरूपको उपेक्षा गर्वछन् र 
परमात्मालाई नचिनी जीवन बर्बाद पार्दछन्। यिनीहरूलाई उपनिषद्मा आत्मघाती भनिएको छ। 
यिनीहरूको दुर्गतिको वर्णन गर्दै ईशावास्योपनिषद् ३मा भनिएको छ असुर्या नाम ते लोका 
अन्धेन तमासावृताः, तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः अर्थात् जोजो आत्मघाती 
व्यक्तिहरू छन्, ती सबै बारम्बार घोर अन्धकारबाट ढाकिएका अज्ञानमय योनिहरूमा परिरहन्छन् । 
यहाँ आफ्नै स्वरूप भएका परमात्मालाई नजान्ने र॒उहांको सेवा नगर्ने व्यक्तिहरूको निन्दा 
गरिएको छ। 

यस श्लोकमा परमात्माको अनुग्रहबाट नै महत्त्व आदिले जगतूको रचना गरे भनिएबाट 
सांख्यसिद्धान्तको खण्डन भएको छ । सांख्यशास्त्र अनुसार सुष्टिमा केवल प्रकृतिको मात्र भूमिका 
हृन्छ, पुरुष त केवल द्रष्टा मात्र हृन्छ। सांख्यसिद्धान्त अनुसार सृष्टि गर्नका लागि प्रकृतिलाई 
पुरुषको अनुग्रह या शक्ति चाहिंदेन । प्रकृति महत्तत्व, अहङ़ार आदिको माध्यमले त्रिगुणमय 
संसारको रचना गर्न स्वयं समर्थ हुन्छे। यहाँ चाहं महत्तत््व आदिले परमात्माको अनुग्रहबाट मात्र 
सुष्टि रचना गर्न सकेको बताइएको छ । गीता ९१०मा पनि भगवानूले मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते 
सचराचरम् अर्थात् मेरे शक्तिलाई पाएर प्रकृतिले चराचर जगत्लाई रच्कछे भनिएको छ । यसद्वारा 
प्रकृतिलाई स्वतन्त्र रूपमा जगत्कारण माने सांख्यमतको खण्डन भएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


५०७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


आत्माको स्वरूप बताडँदे यस श्लोकमा श्रुतिहरू भन्छन् पुरुषविधः अर्थात् आत्मतत्त्व 
शरीर रै छ । पुरुषस्य विधा इव विधा यस्य सः अर्थात् अन्नमयकोश आदि ४ आकार हनु नै 
आत्मा पुरुषविध हूनुको तात्पर्य हो । अशरीर एवं चिद्रूप आत्मा शरीर रैं हुन कसरी सम्भव छ ? 
भन्ने शङामा श्रुतिहरू उत्तर दिदे भन्छन् अन्वयः अत्र॒ अर्थात् अन्नमय, प्राणमय आदि 
शरीरहरूमा आत्माको अन्वय या अनुवृत्ति भएकाले आत्मालाई पनि शरीर ४ भनिएको हो । 

ब्रह्म पांचे कोशहरूबाट असङ्ग एवं छुट छ भन्ने जनाउन यस श्लोकमा सदसतः परं भने 
पदको प्रयोग गरिएको छ। सत् असत् अर्थात् स्थूल, सूक्ष्म सबेथरी कोशहरूदेखि ब्रह्मतत्त्व पर 
रहेको छ । ती सबै कोशहरू अनात्मा भएकाले बाधित हुन्छन् या नष्ट हृन्छन्, तर आत्मा चाहं 
अवशेषम् अर्थात् ती कोशहरूको बाध हदा पनि अवशिष्ट रहिरहन्छ । यसरी सबै शरीर आदिको 
बाध हदा पनि सतुरूपमा रहिरहने हुनाले आत्मालाई ऋतम् अर्थात् सत् स्वरूप भनी बताद्रएको छ । 

यो श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलापरक व्याख्या गर्दा असुभृतः भन्ने पदद्वारा याज्ञिक 
ब्राह्मणहरूलाई लिदएको छ । श्रीकृष्णले अन्न आदिको याचना गर्दा वास्ता नगर्ने ब्राह्मणहरूको 
निन्दा गरिएको प्रसङ्ग हो यो। अनेक यज्ञ गरी जसको आराधना गरिन्छ, तिनै यज्ञपति परमात्माको 
इच्छा लाई अवहेलना गर्ने ती ब्राह्मणलाई असुभतः भनिएको हो । ब्राह्मण, यज्ञकर्ता आदि केही 
नभनी यो पदको प्रयोग गर्नुमा तिनले प्राणधारण गरी आपफूलाई जीवित ठान्नु व्यर्थ छ भन्ने 
उपहासको भाव प्रकट भएको छ। सनातन गोस्वामी लेखनुहुन्छ असुभृत्त्वोक्तिः रोषबहूत्वात् 
अर्थात् ब्राह्मण नभनी असुभृत् भन्नुले श्रुतिहरूको क्रोधलाई दर्साएको छ । अनुविधाः शब्दको अर्थ 
हन्छ, अनुअनुविधयः यज्ञाः येषां ते अर्थात् एकपचछि अर्को गरी यज्ञविधिहरू गरिरहन्छन् जो 
तिनीहरू। त्यस्ता याज्ञिकहरूको जीवन खलाँतीले सास फर्म समान मात्र हो। भगवान् त 
गोठालाको छोरा गोप हुनुहुन्छ, उहाँको इच्छा पूरा नगर्दैमा के दोष भयो र ? भन्ने प्रश्नमा श्रुतिहरू 
भन्छन् यदनूग्रहतः जुन भगवान्कै अनुग्रहद्रारा महत् अर्थात् सृष्टिकर्ता ब्रह्मादिहरूले ब्रह्माण्डको 
रचना गर्न सक्दछन्, यस्ता हजुर सर्वश्रेष्ठ हुनुहन्छ । यहाँ विधु शब्दको अर्थ चन्द्रमा या प्रकाशक 
भन्ने हून्छ । पुरुषविधो यो पदको अर्थ हे मनुष्यहरूमा सर्वश्रेष्ठ श्रीकृष्णचन्द्र ! भन्ने हुन्छ । अथवा 
पुरुषाणां ब्रह्मविष्णुशिवानां विधुः प्रकाशक अर्थात् ब्रह्माण्डका श्रेष्ठ पुरुषहरू ब्रह्मा, विष्णु र 
शिवका पनि प्रकाशक हे परमात्मा ! भन्ने अर्थ पनि गर्न सकिन्छ । 

अन्नमयादिषु च रमः यसरी पदच्छेद गरी पाठभेद मान्दा प्रचुर अन्न भएका व्रजका अनेक 
ठंहरू अनि एकान्त प्रदेशहरूमा पनि श्रीकृष्ण खोदे खेल्दै रमाउनुहन्छ भन्ने अर्थ हुन्छ । रमते इति 
रमः अर्थात् रमाउने। यहाँ रमः शब्दले सध रमादइरहने श्रीकृष्णलाई बताएको छ। यसरी 
त्रजमण्डलमा खाँदे खेल्दै रमाउने श्रीकृष्णलाई जसले भोजन आदिद्रारा प्रसन्न पारेनन्, तिनीहरू 
नांँच्नु व्यर्थ छ । श्लोकको अन्तिमि पडक्तिमा श्रीकृष्णसंग गोकुल र गाईगोठको रक्ना गर्न प्रार्थना 
गरिएको छ । सत् अर्थात् गाईहरू बस्ने पवित्र गोठ या गोकुललाई अव अर्थात् रक्षा गर। त्यो 
गोकुल कस्तो छ ? भन्ने प्रश्नको उत्तर दिदे श्ुतिहरू भन्छन् असतः परं अर्थात् दष्ट कंसको 
शत्रुसमान भएको गोकुललाई रक्षा गर। अनेक राक्षसहरू पठाई उपद्रव मच्चाद्रहने कंसलाई नष्ट 
गरी व्रजमण्डलको रक्षा गर्न प्रार्थना यहं गरिएको छ। यो ब्रजमण्डल शेषं अर्थात् श्रीकृष्णकै 


रामालन्द्री टीका 


९९०८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


उपभोगका लागि हो। सत्स्वरूप परमात्मा जसबाट आनन्द लिनुहन्छ, त्यो स्थान पनि ऋतं अर्थात् 
सत्स्वरूप नै होला, किनभने असत् वस्तुबाट परमात्मालाई के आनन्द आउला र ? यसरी यहां 
श्रीकृष्णको प्रशंसा गरिएको छ। 
यसप्रकार यस श्लोकमा सम्पूर्ण शरीर आदिका साक्षीका रूपमा श्रीकृष्णको वर्णन 
गरिएको छ । अनि जसले परमात्माको भजन गर्देनन्, तिनको जीवन व्यर्थ भएको जनाइएको छ । 
यस श्लोकका भावलाई समेट श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 
नरवपुः प्रतिपद्य यदि त्वयि श्रवणवर्णनसंस्मरणादिभिः। 
नरहरे न भजन्ति नृणामिदं दृतिवदुच्छ्वसितं विफलं ततः । 
अर्थात् हि नरहरि ! मानिसको जन्म पाएर पनि प्राणीले यदि श्रवण, कीर्तन र स्मरण 
आदिद्रारा हजुरको भजन गरेनन् भने तिनीहरूले सास लिनु खलांँतीले हावा पफ्याँक्नु मै व्यर्थ छ। 


उदरमुपासते य ऋषिवत्म॑सु कूपंद्शः 
परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । 
तत उद्गादनन्त तव धाम शिरः परमं 
पुनरिह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १८ ॥ 





पढार्थ परिसरपद्धतिं  सारा धाम  स्थान 

ये  जो साधकहरू नाडीहरूको निर्गमनकेन्द्र शिरः  ब्रह्मरन््रमा 
ऋषिवत्मंसु  ऋषिका हृदयं  हदय प्रदेशमा उदगात्  पुगिन्छ 
सम्प्रदायहरूमा दहरं  सूक्ष्म ब्रह्मको ध्यान यत् समेत्य  जसलाई प्राप्त 
कूपंदुशः  स्थूल दृष्टि बुद्धि गर्दछन् गरेर 

भएका छन्, तिनीहरू अनन्त  हे परमात्मा पुनः  फेरि 

उदरं  उदरस्थ मणिपुर चक्रमा ततः  त्यस हदयकमलबाट इह  यो 

उपासते  ब्रह्मको ध्यान गर्दछछन् तव  हजुरको कृतान्तमुखे  कालको मुखमा 
आरुणयः  आरुणिहरू चाहं परमं  सर्वश्रेष्ठ न पतन्ति  खस्दैनन् 


ताक्यार्थ ऋषि सम्प्रदायहरूमा रहेका तर स्थूल बुद्धि भएका साधकहरू उदरस्थ मणिपुर 
चक्रमा ब्रह्मको उपासना गर्दछन्। शुद्ध चित्त भएका अरुण सम्प्रदायका ऋषिहरू भने सम्पूर्ण 
नाडीहरू जहाँबाट फैलिन्छन् त्यस्तो हदयरूप आकाशमा सूक्ष्म ब्रह्मको उपासना गर्दछन्। 
परमात्माको असली स्वरूपलाई उपलब्ध ॒गराउने सुषुम्ना नाडी त्यही हृदयबाट निकिलिएर 
ब्रह्मरन्ध्रतिर गएको छ र भगवान्को त्यस धामलाई प्राप्त गरिसकेपचछि साधकहरू कालको मुखमा 
पर्देनन्। 

विवरण यस श्लोकमा ऋषिहरूले अनेक उपाधिको आधारमा परमात्मालाई अनेक रूपमा 
उपासना गर्दछन् भनी बतादइएको छ। श्रीधर स्वामीले उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्षा उपासते, हृदयं 


रामालन्द्री टीका 


५०८१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


ब्रह्मेति आरुणयः भन्ने श्रुतिवाक्यको उद्धरण दिदे यसको व्याख्या गर्नुभएको छ। शाकराक्षहरूले 
उदरलाई ने ब्रह्म भनी उपासना गर्दछन् भने आरुणिहरूले चाह हृदयलाई नै ब्रह्म भनी उपासना 
गर्दछन् भन्ने यसको तात्पर्य हो । श्लोकमा शाकराक्षहरूलाई बुखाउन कूर्पदृशः भन्ने पद आएको 
छ । कर्प श्करारजः विद्यते दक्षु अक्षिषु येषां अर्थात् कूर्प भनेको सख्खरको धुलो, दुक् अर्थात् 
आंँखामा छ जसको तिनलाई कूर्पदृक् भन्दछन्। यसको तात्पर्य रजोगुणद्वारा दृष्टि ढाकिएका या 
स्थूलदुष्टि भएका भन्ने हृन्छ । यिनीहरूले स्थूलदृष्टि भएका हूनाले हदयभित्र प्रेरकको रूपमा 
रहेका परमात्मालाई जान्न सक्देनन् र पेटभित्र उनको उपासना गर्दछछन्, उदरको सामान्य अर्थ पेट 
भन्ने हुन्छ, तर उदरोपासना गर्जुको अर्थ पेटलाई ब्रह्म सम्किनु चाहं होइन । पेटभित्र आएको 
वस्तुलाई पचाउने वैश्वानर रहेको छ । भगवानूले गीता १५१४मा भन्नुभएको छ अहं वैश्वानरो 
भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः अर्थात् प्राणीहरूको पेटभित्र वैश्वानर अर्थात् जठरानल भएर बस्ने मने 
हं । वंशीधर लेख्नुह॒न्छ उदरं वैश्वानरान्तर्यामिणं अर्थात् यहाँ उदर भनेर वेश्वानरका पति 
अन्तर्यामी रूपमा रहेका परमात्मालाई लिनुपर्दछ । अन्न आदिलाई पचाई शरीरका लागि आवश्यक 
शक्ति उत्पन्न गरिदिने हूनाले यो परमात्माको रूप क्रियाशक्तिको प्रवर्तक हो। शार्कराक्षहरूले 
मणिपूर चक्रमा यही रूपमा परमात्माको चिन्तन गर्दछन्। आरुणयः अर्थात् आरुणिहरू चाह 
सृक्ष्मदृष्टि भएका हूुनाले हृदयं अर्थात् हृदयभित्रका प्रेरकका रूपमा परमात्माको चिन्तन गर्दछछछन् । 
हृद यभित्र अन्तर्यामीका रूपमा परमात्मा रहनुहुन्छ र यस रूपले उहाँ ले जीवलाई प्रेरित गर्नुहुन्छ । 
बुद्धि आदिको प्रवृत्ति पनि उहाँबाट नै हुन्छ । त्यसैले ज्ञानशक्तिका प्रवर्तक जीवका अन्तर्यामी 
परमात्माको रूपमा आरुणिहरूले उहँको उपासना गरेको देखिन्छ । यसरी केही स्थूल दृष्टि 
भएकाहरू क्रियाशक्तिको प्रवर्तक उदरस्थ वैश्वानरको रूपमा परमात्माको चिन्तन गर्दछन् भने 
सूक्ष्म दृष्टि भएकाहरू चाह ज्ञानशक्तिका प्रवर्तक हृदयस्थ अन्तर्यामीका रूपमा परमात्माको 
चिन्तन गर्दछन्। यहाँ हदयलाई परिसरपद्धति भनिएको छ । यसको अर्थ हुन्छ परितः सरन्ति इति 
परिसराः नाड्यः तासां पद्तिं प्रसरणस्थानम् अर्थात् शरीरभरि जतातते फैलिएका नाडीहरू प्रसारित 
हुने मूल ठा । प्रश्नोपनिषद् ३।६मा पनि हृदयबाट मुख्य एक सय एक नाडीहरू निस्किएका 
छन् भनिएको छ । हृदय नै मूलरूपमा परमात्मालाई उपलब्ध गर्ने स्थान हो । यसलाई परमात्माको 
निवासस्थान भनी शास्त्रहरूमा बतादएको छ। अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म 
दहरोऽस्मिन्न्तराकाशः छान्दोग्योपनिषद् ८।११ अर्थात् यो ब्रह्मपुर शरीरभित्र पुण्डरीक कमलको 
आकारको मांसपिण्ड छ । त्यसभित्रको खाली ठाउंलाई दहराकाश भनिन्छ। यही दहराकाशमा नै 
ब्रह्मको उपलब्धि हुने हूनाले ब्रह्मलाई पनि दहरब्रह्म भनिएको हो । 

शरीरभित्रका नाडीहरूमध्ये सबभन्दा महत्त्वपूर्ण सुषुम्णा नाडी ने हो। यसलाई श्लोकमा 
तव धाम अर्थात् परमात्माको उपलब्धिस्थान भनिएको छ। यो नाडी मूलाधार चक्रबाट हृदय हदे 
ब्रह्मरन््र सहस्रारसम्म पुगेको छ र त्यसलाई पनि भेदन गरी ज्योतिर्मय एवं अदृश्य रूपमा यो 
ब्रह्मलोकसम्म फैलिएको छ । यसैद्रारा प्राण त्यागने व्यक्तिहरू सिधा ब्रह्मलोक जान्छन्, त्यसैले यस 
श्लोकमा यसलाई पादइसकेपछि मानिसहरू फेरि कालको चक्रमा फकिंदेनन् भनी बताइएको छ। 
यहाँ नाडी र चक्रहरूको प्रसङ्ग बुरन योग एवं तन्त्रशास्त्रका मुख्य मान्यताहरू जान्नु आवश्यक 


रालालन्द्री टीका 


५०८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


देखिन्छ । 

योगशास्त्रमा षड्चक्र अर्थात् छ ओटा चक्रहरू बताएका छन्। शरीरमा नै रहने अनेक 
प्रकारका नाडीहरूमध्ये इडा, पिङ्गला र सुषुम्णा मुख्य नाडीहरू हृन् । मूलाधार प्रदेशबाट सुरु 
भएका यी नाडीमध्ये इडा दाहिनेतिर, पिङ्गला देव्रेतिर हुन्छ भने बिचमा सुषुम्णा नाडी हुन्छ। यी 
क्रमशः सूर्य, चन्द्र र अग्निका प्रतिनिधिहरू हृन् । प्राणवायुसंग यिनीहरूको प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ । 
इडा नाडीबाट प्राणवायु चल्दा नाकको दाहिने स्वर खुलेको हुन्छ भने पिङ्गलाबाट चल्दा देव्रे स्वर 
खुलेको हन्छ । यसको अनुभव नाकका प्वालमध्ये कताको श्वास बढी खुलेको छ, यसबाट गर्न 
सकिन्छ । सुषुम्णाबाट प्राणवायु चल्दा चाह दुबे नाकका प्वालबाट समानरूपमा श्वास खुलेको 
हन्छ । परमात्माको ध्यान, अन्तरङ्ग योगाभ्यास र दृढ ब्रह्मचिन्तन आदि गरिएको वेलामा स्वतः नै 
प्राण सुषुम्णाबाट चलेको ह॒न्छ। सामान्य अवस्थामा भने उढदुई घण्टाको अन्तरमा इडा 
पिङ्गलामा स्वरहरू बदलिद्ररहेका हन्छन्। चन्द्रस्वर अर्थात् नाकका बायाँ प्वाल खुल्दा शरीरभित्र 
शीतलताको सञ्चार हृन्छ, त्यसैले दिडंसो बढी मात्रामा यो स्वर चल्नु शुभ मानिन्छ भने रातमा 
उष्णतावर्धक बाया या सूर्यस्वर चल्नु शुभ मानिन्छ। यसरी यी तीन नाडीहरूको सम्बन्ध छ। तीन 
नाडीहरू जहाँ एक आपसमा जोडिई नाडीगुच्छको आकार लिन्छन्, त्यसैलाई ने योगशास्त्रमा 
अनेक चक्रहरू भनिएको छ । यद्यपि शरीरका नाडीहरू जहाँ गुच्छ बन्दछन्, त्यही स्थानमा यौगिक 
चक्रहरू पनि रहेका हृन्छन्, तर चक्रहरू ज्योतिर्मय तेजस भएकाले यिनीहरू स्थूल दुष्टिबाट नभई 
सूक्ष्म मानस दुष्टिबाट मात्र प्रत्यक्ष हुन्छन् । मूलाधार प्रदेशमा जहाँबाट तीन नाडीहरू निस्कन्छन्, 
त्यहं तीनै नाडीहरू एकै ठाद॑मा जोडिएका ह॒न्छन्। त्यसैले यसलाई मूलाधार चक्र भनिन्छ। 
यसको ठा गुदा र लिङ्गको बिचमा रहेको हुन्छ । यहाँबाट फेरि ह्ुदटिएका यी नाडीहरू लिङ्ग र 
नाभिका बिच प्रदेशमा फेरि जोडिन्छन्, यसलाई स्वाधिष्ठान चक्र भनिन्छ। यसभन्दा माथि पनि 
नाडीगुच्छके आधारमा नाभिप्रदेशमा मणिपूर चक्र, हृदयप्रदेशमा अनाहत चक्र, रुद्रघण्टीभन्दा थोर 
तल घांँटीको सुरुवात हुने प्रदेशमा विशुद्ध चक्र, दुई आंँखीभौँको बिच प्रदेशमा आज्ञा चक्र रहेका 
हन्छन्। योगाभ्यास आदिद्रारा आफ्नो प्राण र चेतनालाई सुषुम्णा नाडीबाट सर्धं सजञ्चरित गराउन 
सकियो भने यी छ ओटै चक्रहरू क्रमशः खुल्दे जान्छन्, यसैलाई तन्त्रशास्त्रमा कुण्डलिनी जागरण 
भनिएको छ । छ चक्रहरूको जागरणपचछ्ि अन्तिम स्थान सहस्नारमा व्यक्तिको चेतना स्थिर रहन्छ । 
मूलाधारमा रहेको कुण्डलिनी शक्ति अन्तश्चेतनाको जागरण संगसंगे सुषुम्णा नाडीको माध्यमले 
अधि बेर चक्रहरूलाई भेदन गर्दै सह्रारमा प्रतिष्ठित हुनुलाई तन्त्रशास्त्रमा शिवशक्िको 
सामरस्य या अभेद भनिएको छ। योगशास्त्रमा पनि व्यक्तिको सूक्ष्म प्राणवायु सुषुम्णाको 
माध्यमले सहप्रारमा प्रतिष्ठित हुनुलाई समाधिको स्थिति भनिएको छ। यहाँ समेत्य अर्थात् 
प्रतिष्ठित भटसकेपछछि व्यक्ति फेरि कृतान्तमुखे अर्थात् कालको मुखमा फकिंदिन । 

यस श्लोकको श्रीकृष्णलीलापरक व्याख्या गर्दा यहाँ भगवदधामको महत्व गाइएको छ। 
यहाँ कूर्पदृशः यो पदले वशिष्ठ आदि ऋषिहरूलाई लिनुपर्वछ । जसरी उदर अर्थात् पेट सम्पूर्ण 
शरीरको बिच भागमा हुन्छ, त्यसै गरी व्रजक्षेत्रको विच भागमा मधुवन पर्दछ्, यस प्रदेशमा 
वशिष्ठ आदिको आश्रम रहेको भन्ने प्रसिद्धि छ। त्यसैले वशिष्ठ आदि ऋषि उदरस्थानीय 


रामालन्द्री टीका 


९५०८३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


मधुवनको ने उपासते अर्थात् नजिक रहेको स्पष्ट हन्छ। आरूणयः शब्दको अर्थ यहाँ अनुरागी 
भक्तहरू भन्ने गर्नुपर्वछ। हृदय परमात्माको निवास भए जस्तै वृन्दावन पनि परमात्माको 
निवासक्षेत्र हो । हृदयबाट नाडीहरू निस्किए रै यहाँबाट अनेक सर्नानदीहरू निस्किएका छन् । 
यसरी अनुरागी भक्तहरूले वृन्दावनकै उपासना गर्ने अर्थात् यहीं आसन जमाउने स्पष्ट हुन्छ । 
यसलाई दहर भन्नुको अर्थं चाहं यो कुञ्जलता आदिको कारणले खडीले भरिएको र गुप्त छ 
भन्ने गर्नुपर्दछ । यहाँबाट चाहं ती भक्तहरू शिरः अर्थात् परमात्मा निवास गर्ने नन्दगृहमे पुग्छन्। 
शिरः शब्दको अर्थं गर्दै सनातन गोस्वामी लेख्नुह॒न्छ शिरोभूतं नन्दीश्वर शृङ्गरूपम्। यसको अर्थ 
ठला सिड हुने गाईगोरुहरूको स्थान नै भगवान्का लागि प्रिय निवास भन्ने हुन्छ । गाई गोरुहरू 
धरे रहेका नन्दका घरमा परमात्मा रहनुहुन्छ । यो नै भगवान्को परमं धाम अर्थात् सर्वश्रेष्ठ स्थान 
हो । वेदमा पनि परमात्माको स्वरूपलाई यसै रूपमा बताइएको छ। यत्र गावो भूरिशृङ्गाऽअयासः 
अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णयः परमं पदमवभाति भूरि ऋग्वेद १।१४५।९ अर्थात् जहाँ ठुला सिड 
भएका गाई, गोरुहरू रहन्छन्, त्यही ने सवे कामना बर्साउने उरुगाय परमात्माको परम पद हो । 
कुनै पनि व्यक्ति इह समेत्य अर्थात् यो परमात्माको क्षेत्रमा आद्पुग्यो भने त्यो फेरि कालको 
मुखमा पर्दैन। यसरी यहाँ भगवद्धामको दर्शन गर्जुको महत्त्व बतादृएको छ । 

यसप्रकार यो श्लोकमा नाभि र हृदयप्रदेशका तीती स्वरूपमा परमात्मचिन्तन गर्ने अनि 
सबेलाई अतिक्रमण गरी शिरमा पुग्ने यौगिक प्रक्रिया बतादएको छ। यी सबे भावलाई सङ्ग्रह 
गरी श्रीधर स्वामी लेनुहुन्छ 

उदरादिषु यः पुंसां चिन्तितो मुनिवर््मभिः। 
हन्ति मूत्युभयं देवो हृद्गतं तमुपास्महे । । 

अर्थात् मुनिहरूले आआफ्ना प्रक्रिया अनुसार वैश्वानर अन्तर्यामी आदिको चिन्तन 
गरिएको जुन परमात्माले मृत्युको भयलाई नष्ट गरिदिनुहुन्छ, त्यस्ता हृदयस्थ परमात्माको उपासना 
गर्दछौं । 


स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया 
तरतमतङ्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः। 

अथ वितथास्वमृष्ववितथं तव धाम समं 
विरजधियोऽन्वयन्त्यभिविपण्यव एकरसम् ॥ १९॥ 





पदार्थ स्वकृतानुकृतिः  आफ्नै कार्यको  चकास्सि  प्रकट हुनुहन्छ 
स्वकृतविचित्रयोनिषु  आद्रारा अनुकरण गर्दै अथ  यसैले 

रचित अनेक शरीरहरूमा तरतमतः  ऊचनीच भावले अभिविपण्यवः  सबैथरी 
हेतुतया  उपादान कारणरूपले अनलवत्  दाउरा अनुसार व्यावहारिक कर्म, यिनको फल 
विशन् इव  प्रवेश गरे रै आगो रँ आदिलाई छाडिदिएका 


रामालन्द्री टीका 


९५०८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
विरजधियः  निर्मल बुद्धि तव  हजुरको समं  समानरूपले रहने 
भएकाहरू एकरसं  एकरस नित्य घाम  स्वरूपलाई 

वितथासु  विनाशी आनन्दस्वरूप अन्वयन्ति  साक्षात्कार गर्दछछन् 
अमूषु  यी शरीरहरूमा अवितथं  सत्य 





ताक्यार्थ हजुर आफूले बनाएका भिन्नभिन शरीरहरूमा उपादानरूपले प्रवेश गरे फँ 
देखिनुहुन्छ, जसरी अग्नि स्वरूपतः एडटे भए पनि दाउरा आदि उपाधि अनुसार त्यस्ते उपाधिको 
आकारमा देखिन्छ, त्यसै गरी हजुर पनि आपरूबाट निर्मित विभिन्न शरीरको आकारमा आकारित 
भए मै प्रतीत हुनुह॒न्छ । यसकारण यस लोक र परलोकका कर्म र कर्मफलबाट विरक्त हूुनाले शुद्ध 
चित्त भएका साधकटहरू विनाशवान् एवं मिथ्या शरीरहरूमा सत्य निर्विशेष एवं एकरसरूपले 
हजुरको स्वरूपलाई जान्दछछन्। 
वितरण यस श्लोकमा परमात्मा उपाधिभेदले रहित हुनुहुन्छ भनी बताइएको छ । यसभन्दा 
अधिल्लो श्लोकमा परमात्मालाई नाभिप्रदेश हृदयप्रदेश आदिमा चिन्तन गरिने बतादइएको धियो । 
त्यहं के शङ भयो भने नाभिप्रदेश या हृदयमा परमात्मचिन्तन गर्बका लागि तीती ठर्॑मा 
परमात्माको सम्बन्ध छ या छैन ? यदि ती स्थानमा परमात्माको सम्बन्ध छैन भन्ने हो भने त्यहाँ 
ध्यान गरेर परमात्माको स्वरूपको साक्षात्कार कसरी गर्ने ? यदि परमात्माको सम्बन्ध छ भने 
शरीरका साथ सम्बन्धित हुनहुने परमात्मा जीवजस्तै भड्हाल्नुभयो । जसरी जीव शरीर आदि 
उपाधिका साथ सम्बन्धित भएकाले परतन्त्र, अल्पन्ञ र अपूज्य छ, त्यसै गरी परमात्मा पनि शरीर 
आदि उपाधिका साथ सम्बन्धित हूनुभएको छ भने उहाँमा पनि अपूज्यताको आपत्ति आइपर्ला । 
यदि परमात्माको शरीर आदि उपाधिसंग वास्तविक सम्बन्ध छैन, केवल अज्ञानको कारणले 
सम्बन्ध भए कै प्रतीत भएको मात्र हो भने पनि समस्याको समाधान हुने देखिंदैन। किनभने 
वेदान्तमा त जीवको पनि शरीर आदिसंग वास्तविक सम्बन्ध छैन, त्यो केवल अज्ञानका कारणले 
देखिएको हो भनिन्छ, त्यसो भए जीवको ध्यान गरेर पनि मोक्ष ह॒नुपययो, यी अनेक आशङ्ाहरूको 
उत्तरको रूपमा यो श्लोक आएको छ । यहाँ परमात्मा जीवको रूपमा अनेक ओपाधिक भेदहरूले 
युक्त हदा पनि वास्तवमा चाहं अद्वितीय ने हुनुहुन्छ भनी बतादएको छ । 

स्वकृतविचित्रयोनिषु अर्थात् आफले उत्पन्न गरेका अनेक प्रकारका शरीरमा परमात्मा 
आफ प्रवेश गर्नृहन्छ । यसलाई तैत्तिरीयोपनिषद् २।६मा तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् अर्थात् 
जगत्को रचना गरी त्यहींभित्र प्रवेश गर्नुभयो भनी बतादएको छ। यसरी परमात्माले संसार 
रच्नुभयो अनि त्यहींभित्र पस्नुभयो भनी बताएको सुन्दा सामान्य मानिसहरूलाई के शङा हन्छ भने 
यो कुनै व्यक्तिले घर बनाई प्रवेश गरे रै हो। जसरी घर बनाँदा मान्छे दुद्र अनि बन्ने घर दु 
हन्छ, अनि इदा, सिमेन्ट, बालुवा आदिद्रारा घर बनादसकेपचछि मान्छे त्यसभित्र पस्दछ, त्यसै गरी 
परमात्मा पनि संसारभन्दा पृथक् हुनुहुन्छ, प्रकृतिका उपादानहरुद्रारा यसलाई रचना गरी उहाँ 
यहाँभित्र प्रवेश गर्नृहुन्छ भन्ने सामान्य धारणा रहेको हुन्छ । तर उपनिषद् सिद्धान्त अनुसार यो 
नुखाइ ठिक कछैन। सुष्टि उत्पनन गर्नुभन्दा अधि परमात्मा बाहेक कुनै दोस्रो वस्तु थिएन, जसको 
प्रयोग गरी परमात्माद्रारा संसारको रचना गरिएको होस् । सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् 


रामालन्द्री टीका 


५०८५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


छान्दोग्योपनिषद् ६।२१ अर्थात् हे बाबु ! सृष्टि हूनुभन्दा पहिले एडटै सत्य तत्त्व मात्र थियो, त्यो 
अद्वितीय थियो । जहाँ आपूभन्दा द्रो वस्तु ने सम्भव छैन, त्यहाँ जगत् बनाउनुको के अर्थ हून 
सक्छ र ? एउटे परमात्माले जगत् बनाउनुको मतलब उहाँ स्वयं जगत्को रूपमा देखिनु हो । जो 
स्वयं जगत्को रूपमा देखिएको छ, त्यो वस्तु जगत्भित्र पस्न कसरी सक्दछ ? फेरि कहीं पस्नका 
लागि त त्यो भन्दा आपू सानो हुनुपर्दछ, के परमात्मा पनि जगत्भन्दा सानो भएकाले घरभित्र 
मान्छे प्रवेश गरे ॐ यहाँ पस्नुभएको हो ? यसो पनि होइन । यहाँ जगतूभित्र पस्नु भन्नुको तात्पर्य 
पनि कार्य जगत्को रूपमा प्रकट हुनु नै हो । वेदान्त शास्त्रमा जगत् र ब्रह्मको कार्यकारणभाव 
देखाडँदा माटो र चैँटोको दृष्टान्त दिने गरिन्छ । जसरी टो उत्पन्न हूनुअधि केवल माटो मात्र 
रहेको हुन्छ, धैटो बन्दा पनि त्यहाँ धैटोको रूपमा केवल माटो मात्र हृन्छ । यसैलाई चैटोमा माटो 
पसेको भन्न सकिन्छ । त्यसै गरी जगत् उत्पन्न हूनुअधि एक मात्र रहेको ब्रह्मत्व आफ ने 
जगत्को रूपमा बनेकाले त्यसलाई जगतूभित्र पसेको भन्न सकिन्छ । उपादान कारणलाई छाडी 
कार्यको अस्तित्व हुन नसक्नु ने त्यो कारण कार्यभित्र प्रवेश गर्नु हो। यसैलाई बुखाडन श्लोकमा 
हेतुतया भन्ने पद आएको छ। 

वेदान्तमा जस्तै साङ्ख्य सिद्धान्तमा पनि कार्य उत्पन्न हुनुभन्दा अधि त्यो कार्य वस्तु 
आफ्नो कारणमा रहेको हुन्छ भन्ने मानिन्छ । साङ्ख्य मतमा जगत्को उपादान कारण प्रकृति हो, 
त्यो कार्यको रूपमा परिणत हृन्छ । आफूले रचना गरेका कार्य शरीर आदिभित्र कारण रूपले पस्ने 
भन्दा यस श्लोकमा पनि साडख्यसिद्धान्त अनुसार जगत्को उत्पत्तिलाई बतादएको हो कि भन्ने 
शङ़ा हुन सक्छ, तर श्लोकमा आएको हेतुतया विशन् भन्ने पदले त्यो मतलाई खण्डन गरेको छ । 
किनभने साड्ख्यसिद्धान्त अनुसार कारणमा कार्य अव्यक्त रूपले रहन सम्भव छ, तर कार्यमा 
कारण प्रवेश गर्न सम्भव छैन। जसरी दुधमा अव्यक्त रूपमा दही विद्यमान छ, तर दही 
बनिसकेपच्ि त्यहोँबाट दुध निकाल्न नसकिने हूुनाले त्यहाँ दुध कैन भन्नुपर्दछ्, त्यसै गरी प्रकृति 
पनि जगत्को रूपमा परिणत भदसकेको छ र अब ऊ आफ्नो कारण रूपमा त्यहाँ छैन । कार्यभित्र 
पनि कारणलाई जस्ताको तस्तै रहिरहेको मानन वेदान्तसम्मत विवर्तवादलाई ने अंगाल्नुपर्दछ। 
विवर्त भनेको कारणले आफनो रूपलाई नछ्ाडी कार्यको रूपमा देखिनु हो । श्लोकमा आएको इव 
यो पदले पनि वास्तवमा कार्यभित्र कारण नपसेको, तर पनि कार्यको रूपमा पनि आफ नै रहेको 
भन्ने तथ्यलाई सङ़त गरेको छ । परमात्मा जगतभित्र पस्नु मुख्य प्रवेश होइन, अपि तु नाममात्रको 
प्रवेश हो भन्ने अर्थ यसले बुखाएको छ। यसरी आफले रचना गरेका कार्यहरूभित्र उपादान 
कारणरूपले परमात्मा प्रविष्ट हुनुहन्छ भन्ने तात्पर्य हृन्छ । 

परमात्मा जगतुभित्र जीवरूपले पनि प्रवेश गर्नुभएको छ । परमात्मा जगत्को रूपमा बन्दा 
पनि त्यहं व्यवहार आदि केही भएन। जगत्को व्यवहार चलाउन फेरि परमात्माले त्यहं चेतनको 
रूपमा प्रवेश गर्नुपर्ने आवश्यकता भयो । यही देखेर परमात्मा जीवचैतन्यको रूपमा यहाँ प्रवेश 
गर्नुभयो । अनेन जीवेनात्मनानूप्रविश्य नामरूपे व्याकरणवाणि अर्थात् म॒यो जीवात्माको रूपमा 
जगतभित्र पसी नाम र रूपलाई विभक्त गर्नु भन्ने परमात्माको सड्ल्प छान्दोग्योपनिषद् 
६।३।२मा बतादृएको छ । यँ फेरि के शङ्का हुन्छ भने परमात्मा जीवरूपले शरीरहरूभित्र प्रवेश 


रामालन्द्री टीका 


५०८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


गर्नुको तात्पर्य के हो ? परमात्माले आपूभन्दा अलगगे जीव भन्ने दु रूप बनाई त्यहाँभित्र प्रवेश 
गर्नुभएको हो कि ? तर उपनिषदसिद्धान्त अनुसार जीव परमात्माभन्दा भिन्न अलग अस्तित्व 
होइन। यसलाई दृष्टान्तको रूपमा बताउने क्रममा घटाकाश र महाकाशको दृष्टान्त दिदन्छ । 
आकाश व्यापक छ, त्यसको जति भागमा घट उत्पन्न हुन्छ, त्यति भागको नाम घटाकाश हो। 
घटाकाश वास्तवमा महाकाशनेहो र त्यो धैटोभित्र प्रवेश गरेको पनि होन, त्यो त घैटोको पनि 
अधिष्ठान हो, तर पनि घटसंगै घटाकाश पनि उत्पनन भएको अनि घटभित्र घटाकाश रहेको 
व्यवहार हुन्छ । यसै गरी सर्वव्यापक आत्माको जति भागमा अन्तःकरण उत्पन्न हुन्छ, त्यति 
भागको नाम जीव पर्न जान्छ। अन्तःकरणावच्छिनन अर्थात् अन्तःकरणको धेरामा परेको त्यही 
चेतन्यको नाम जीव हुन जान्छ। यसैलाई माण्डूक्यकारिका ३२मा आत्मा 
ह्याकाशवज्जीवैर्घटाकाशैरिवोदितः अर्थात् आत्माको जीवरूपमा उत्पत्ति भनेको घटट्रारा 
घटाकाशहरू उत्पन्न भए भन्नु ओँ हो भनिएको छ । शरीर, इन्द्रिय, अन्तःकरण आदि उपाधिहरूको 
उत्पत्ति भदसकेपचछि सर्वव्यापक आत्मा स्वतः ती उपाधिहरूभित्र पनि हुने नै भयो । आत्मा ती 
उपाधिहरूको पनि हेतुतया अर्थात् अधिष्ठानको रूपले पहिले ने विद्यमान थियो, त्यसैले ती 
उपाधिहरूभित्र प्रवेश हने कुरा भएन । त्यसैले श्लोकमा विशन् इव अर्थात् प्रवेश गरे ४ भनिएको 
छ । एठटै आत्मा नै अनेक जीवहरूको रूपमा देखिएको हो भन्ने उपनिषद्को सिद्धान्तलाई यसले 
पुष्टि गरेको छ। 

आत्मा एडटे भए जीवहरूमा उचनीच भाव, अनि कोही सुखी, कोही दुःखी किन भएको 
छ त ? भन्ने शङ्गा हुन्छ । यसको उत्तर पनि उपाधिभेदलाई लिएर दिने गरिन्छ । आत्मा एडटै भए 
पनि त्यसको उपाधि अन्तःकरण भिन्नभिन्न भएकाले त्यही अन्तःकरण अनुसार प्राणीहरूको 
उचनीचभाव देखिएको हो । जसरी एडटै आकाश सबे धैँटोभित्र छिरी अनेक घटाकाश भ भएको 
छ, तर जुन टो उपाधिभित्र धुवाँ, धुलो आदि लागेको छ, त्यसको सम्बन्ध त्यही घटाकाशसंग 
मात्र हृन्छ, अरू घटाकाशसंग होदन। यही दृष्टान्त दिदे गौडपादाचार्यले यथैकस्मिन् घटाकाशे 
रजोधूमादिभिर्युते, न सर्वे संप्रयुज्यन्ते तद्वज्जीवाः सुखादिभिः माण्डूक्यकारिका ३।५ अर्थात् यसै 
गरी जीवहरू पनि सुखदुःखले युक्त ह॒न्छन् भनी बताउनुभएको छ। जुन अन्तःकरण उपाधिमा 
सुखदुःख आदि उत्पन्न हुन्छन्, त्यहँबाट त्यही उपाधिले युक्त आत्मा मात्र छोटन्छ, अरू 
छो्दैदेनन्। एडउटाको सुखदुःख, दोष आदिले अर्को जीवलाई त ह्देन भने निरुपाधिक परमात्मामा 
शरीर आदि उपाधिको सम्बन्ध कसरी हुन सक्छ र ? यसरी आत्मामा भिन्नता नभए पनि उपाधिमा 
भिन्नता भएकाले सुखदुःख व्यवस्था भएको छ। यही कारणले अन्तःकरण, उचनीच संस्कार 
आदिको आधारमा संसारका प्राणीहरूमध्ये कुनै जुनी उच्च र कुनै जुनी नीच भन्ने व्यवस्था 
भएको हो। यसैलाई श्लोकमा तरतमतः चकास्मि अर्थात् श्रेष्ठतर, श्रेष्ठतम आदि रूपमा प्रकट 
हनहन्छ भनी बतादएको छ। स्वकृतानुकृतिः अर्थात् आफैले रचना गरेका उपाधिहरूको 
अनुकरणका कारणले नै अनलवत् अर्थात् आगो ॐ परमात्मामा अनेक भेद देखिएको हो भनिएको 
छ । जसरी एउटै अग्नितत्वलाई दाउरारूपी उपाधिको कारण धरे दाउया हदा ठुलो आगो, अनि 
कम दाउरा हदा सानो आगो भनिन्छ। त्यसै गरी अन्तःकरणका एवं त्यसका संस्कारको श्रेष्ठताले 


रामालन्द्री टीका 


९५०८७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


गर्दा मनुष्य आदि जन्म श्रेष्ठ अनि पशु आदि जन्म निच भएको हो । यी सबै उपाधिहरू वितथ 
अर्थात् मिथ्या हन्, तर ती सबेभित्र परमात्माको स्वरूप भने अवितथं अर्थात् सत्य एवं समान छ। 
यसलाई प्राप्त गर्न योग्य व्यक्तिहरूको चर्चा गर्दै श्रुतिहरू भन्दछन् विरजधियः अर्थात् जसको 
बुद्धि निर्मल छ, त्यस्ताले अन्वयन्ति अर्थात् अनुसन्धानपूर्वक सबेभित्र रहेका परमात्मालाई पारंछन् । 
उपनिषद्मा विरजं ब्रह्म निष्कलम् अर्थात् ब्रह्म रजले रहित एवं निष्कल छ भनिएको छ । यहाँ रज 
भनेर माया एवं मायाको कार्यं सबेलाई लिनुपर्दछछ। त्यस्तो ब्रह्मलाई पाडन व्यक्तिको बुद्धि पनि 
विरज अर्थात् अज्ञान, दुर्वासना अनि तीनै गुणहरूको मलले रहित हनु आवश्यक छ। 
अभिविपण्यवः यो पदको अर्थं सबै व्यवहार त्यागेका भन्ने हृन्छ। अतः चित्त शुद्ध भई सबे 
सांसारिक व्यवहार त्यागेका व्यक्तिहरूले मात्र एकरस आत्माको साक्षात्कार गर्दछन् । 

यहाँ विचित्रयोनिषु भन्ने पदद्रारा भगवान्का कच्छप आदि अवतारलाई पनि लिन सकिन्छ । 
सबेका हेतुभूत एउटै परमात्मा भए पनि उहाँ ती सबेमा प्रवेश गरी तरतमतः अर्थात् श्रेष्ठताको 
तारतम्यले प्रकाशित हुनुहुन्छ । अनेक अवतारमध्ये कुन अवतारमा कति कला, अनि कुन अवतारमा 
कति पूर्णं भन्ने शास्त्रहरूमा बतादएको छ । उहाँले राम आदि अवतारको क्रममा स्वकृतं अर्थात् 
आफैले बनाएको सत्यपालन आदिको मर्यादालाई पनि अनुकृतिः अर्थात् अनुकरण गर्मुभएको छ। 
यहाँ विचित्रयोनिषु भनेर ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर आदिलाई पनि लिन सकिन्छ । यी तीनओटे रूप 
एडटे परमात्म तत्त्वबाट उत्पन्न भएका हुन् र अरू देवताका रूपहरूमध्ये श्रेष्ठ पनि छन्। यद्यपि 
सबे देवयोनि श्रेष्ठ मानिन्छन्, तर विशेषतः गणेश, देवी, सूर्य, विष्णु र शिव यी पाँच देवता भने 
अप श्रेष्ठतर र श्रेष्ठतम मानिन्छन्। यह तरतरमतः भन्ने पदले यही अर्थ बुखाएको छ। एड 
परमात्मामा श्रेष्ठतर र श्रेष्ठतम भाव कसरी भयो, यसको उत्तरमा वंशीधर लेख्नुहन्छ उपासकका 
लागि आआपफ्ना उपास्य स्वरूप श्रेष्ठतम अनि अरू स्वरूपहरू चाहं श्रेष्ठतर हुन्छन्। यी सबे 
भेदहरू वितथ अर्थात् मिथ्या ह॒न्। उपासकहरूको बुद्धि अनुसार ने रूपरहित ब्रह्ममा अनेक रूपको 
कल्पना भएको हो, वास्तवमा त यी सबै रूप ओपाधिक भएकाले मिथ्या हुन्, परमात्मा 
निरुपाधिक एवं अद्वितीय हुनुहृन्छ भन्ने वेदान्तको सिद्धान्त हो । यदि तीती देवताहरूलाई दुद्रा 
सत्य मानने हो भने परस्परविरोधात् शास्त्राप्रामाण्यम् अर्थात् शास्त्रहरूमा परस्पर विरोध परी शास्त्र 
ने अप्रमाण हुने दोष आइपर्दकछछ । शिव, स्कन्द आदि पुराणहरूमा शिवलाई नै परमतत्त्व अनि ब्रह्मा, 
विष्णु आदिलाई तिनका अङ्ग मानिएको छ, त्यसै गरी भागवत, विष्णु आदि पुराणहरूमा विष्णु वा 
कृष्णलाई अनि देवीपुराण आदिमा देवीलाई नै परमतत्वको रूपमा बताइएको छ । यदि ती सबे 
रूपभेद यथार्थ ह॒न्थे त शास्त्रको तात्पर्यमा परस्पर विरोध पर्दथ्यो। अनि कहिले कुन, कहिले 
कुनलाई श्रेष्ठ बताउने शास्त्र नै अप्रामाणिक भएको ठहर्दथ्यो । तर एडटै परमात्माका यी सबे 
अनेक रूप भएकाले सबेलाई परमात्मरूपले सर्वश्रेष्ठ बताउनु अनि देवताको रूपले चाह उहाँको 
अङ्ग भनी बताउनु सवे मिल्न आर्ख॑ंछ । श्लोकमा आएको तव धाम समं भने पदावलीले सवे 
उपास्य रूपहरूभित्र परमात्माको स्वरूप समान छ भनी यही तात्पर्यलाई बतादइएको छ । 

श्रीकृष्णलीलाको रूपमा अथ्य्ंदा चाहं यो श्लोकले भगवान्ले गाई, बाच्छा आदि 
सबैको रूपलाई धारण गर्नुभएको लीलातफ सड़त गरेको छ । ब्रह्माजीले गाई, बाच्छा, श्रीकृष्णका 


रामालन्द्री टीका 


१५०८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


गोठाला साथीहरू आदिको हरण गरेपछि भगवान् आफैले ती सबेको सृष्टि गर्नुभयो । त्यो सृष्टिमा 
गाई, बाच्छा, लौरी, दाम्नो, गोठाला, तिनका कपडा, खाजा, शीलस्वभाव आदि विचित्र भेद 
उपभेद आदि थिए। जड चेतनमय सम्पूर्णं पदार्थको रूपमा परमात्मा रूपान्तरित हुनुभयो । यसरी 
मानँ ती सवे पदार्थहरूभित्र पसे ॐ हनुभयो, तर भगवान् श्रीकृष्ण तिनीहरूको रूपमा मात्र होइन, 
आपने मूल स्वरूपमा पनि हनुहुन्थ्यो । यसेले यहाँ भगवान्लाई ती प्राणीभित्र प्रवेश गरेको नभनी 
इव अर्थात् ती भन्दा पृथक् हुनुह॒न्थ्यो भन्ने तात्पर्य निस्कन्छ । ती अनेक पदार्थहरूको रूपमा बन्दा 
उहांमा श्रेष्ठताको तारतम्य देखियो। गोठाला, गाई आदि रूपमा बन्नु चेतन सृष्टि भएकाले 
श्रेष्ठतम थियो भने लौरो, दाम्लो, कपड़ा आदि जड सृष्टि भएकाले तीभन्दा नीच थिए। उहाँ 
मायाद्रारा तीती रूपमा हूनुभएको धियो कि ? भन्ने शङ्खामा भनिन्छ स्वकृतानुकृतिः अर्थात् यो 
मायिक सुष्टि नभई चिद्रूप परमात्माको स्वयंको सृष्टि थियो र उहाँले त्यसकै अनुवर्तन गर्मुभएको 
थियो । श्लोकमा आएको वितथ शब्दको अर्थ हुन्छ विगतः तथा मायादेहभावादिः येषां अर्थात् 
जसमा अरू प्राणीहरूमा हुने जस्तो मायिक देहभाव कैन । अनेक प्राणीको रूपमा स्वयं भगवान् 
हुनुभएकाले उनीहरूमा देहात्मभाव, अज्ञान आदि केही पनि धिएनन्, तिनले त अनेक प्राणीहरूको 
आकारमा रह॑ँदा पनि आपफूलाई परमात्मरूपमा नै बुर्दथे। यसैलाई श्रीशुकदेवले भागवत 
१०।१३।२५मा हरेस्तोकता मायया विना अर्थात् श्रीहरि भगवान् गोपबालक बन्नुभयो, तर उहाँमा 
मायाअन्ञान थिएन भनी बताउनुभएको छ । ती सबै नाम मात्रका बालक धिए, वास्तवमा त ती 
सबे श्रीकृष्ण नै थिए भन्ने यसको तात्पर्य हो । श्लोकमा आएको तव धाम सत्यं अर्थात् ती सबेमा 
हजुरको स्वरूप बराबर थियो भने पदावलीले यही अर्थं बुखाएको छ । यहोँ अवितथंको अर्थ ती 
ती आकृतिहरूद्रारा पनि भगवान्को भगवत्ता छोपिएको थिएन भन्ने गर्नुपर्दछ । यस्ता परमात्मालाई 
अभिविपण्यवः अर्थात् परमभक्तहरूले जान्दछछन् । पण व्यवहारे स्तुतौ च अर्थात् व्यवहार र स्तुतिको 
अर्थ भएको पण धातुबाट अभि र वि उपसर्ग लागेर प्रथमा विभक्तिको बहुवचनमा अभिविपण्यवः 
यो पद बन्दछ। पण धातुको व्यवहार भन्ने अर्थ लिंदा अभितः विगतः पण्यः व्यवहारः येषां ते 
अर्थात् जसले संसार व्यवहारलाई सम्पूर्ण रूपमा छडिदिएका छन् भन्ने अर्थ लाग्छ। अनि स्तुति 
अर्थ लिंदा चाहिं अभितः विशेषेण पणयन्ति स्तुवन्ति अर्थात् पूर्णरूपले र विशेष भावले जसले 
भगवान्को स्तुति गर्दछछन् भन्ने अर्थ लाग्दछ। यसरी सारा घर्यवहार त्यागेर परमात्माको स्तुति 
गाउने विशेष भक्तहरूले सर्वत्र विद्यमान एकरस परमात्मालाई जान्दछन् । 

यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्मामा वास्तविक रूपमा शरीर आदि उपाधिहरूको सम्बन्ध 
नभएको अनि उहाँ चरअचर सम्पूर्ण प्राणीहरूको भित्र अन्तर्यामी आत्मरूपले अनुस्यूत हूनुभएको 
बतादइएको छ । अन्तःकरण उपाधिको कारणले ने जीव बनेको हो, त्यसैले त्यो सुख, दुःख आदि 
ओपाधिक दोषहरुद्रारा छोदन्छ, परमात्मा त॒ महाकाशसमान निरुपाधिक हुनुभएकाले उहाँ लाई 
शरीरदोषले द्ँदेन, अनि सबै जीवहरू परमात्मामा नै कल्पित भएकाले ती परमात्माभन्दा अलग 
पनि हून सक्दैनन् भन्ने बुणनुपर्दछ । यस श्लोकको भावलाई संक्षिप्त रूपमा बताडँदे श्रीधर स्वामी 
लेख्नुहुन्छ 

स्वनिर्मितिषु कार्येषु तारतम्यविवर्जितम् । 


रालालन्द्री टीका 


५०८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


सर्वानुस्यूतसन्मात्रं भगवन्तं भजामहे ।। 
अर्थात् आफैद्रारा रचना गरिएका कार्यहरूमा सत्तारूपले अनुस्यूत अनि शरीर आदिको 
तारतम्य हदा पनि आप चाह त्यसको उचनीच भावले रहित हुनुहुने भगवान्को भजन गर्दच्छँ । 


स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं 
तव पुरुषं वदन्त्यखिलरक्तिधृतोंऽशकृतम्। 
इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं 
भवत उपासतेऽङ्घ्रिमभवं भुवि विदवसिताः ॥ २०॥ 


पदढार्थ तव  हजुरकै कवयः  विवेकीहरूले 

अमीषु  यी अंशकृतं  अश अथवा कार्य भुवि  यस संसारमा 
स्वकृतपुरेषु  आपफूबाट भनेर पनि निगमावपनं  वेदमा बतादएका 
रचिएका शरीरहरूमा वदन्ति  कोही बतार्खंछन् कर्महरूको फल दिने एक मात्र 
अबहिरन्तरसंवरणं  वस्तुतः इति  यसप्रकार आश्रय 

बाहिरी, भित्री आवरणले रहित नृगतिं  जीवको वास्तविक भवतः  हजुरकै 

भएको परमात्मरूपतालाई अभवं  अभयरूप 

पुरुषं  जीवलाई विविच्य  विचार गरी अङ्प्रिं  चरणकमललाई 
अखिलरशक्तिधृतः  सम्पूर्ण वि्वसिताः  निश्चित बुद्धि उपासते  उपासना गर्दछन् 
शक्तिहरूले युक्त भएका 





ताक्यार्थ आआप्ना कर्महरूद्वारा आर्जित मनुष्य आदि शरीरहरूमा बाहिर र ॒भित्रको 
आवरणले शून्य भएको भोक्ताको रूपमा विद्यमान जीवात्मालाई सम्पूर्ण शक्तिहरूको आश्रय 
भएका हजुरको अंश हो भनी भन्दछन्। जी वात्माहरूको यस्तो स्वरूपलाई विचार गरेका विवेकी 
ममृक्षुहरूले यस मर्त्यलोकमा वेदमा बतादृएका कर्महरूको फल दिने एक मात्र आश्रय भएको 
संसारनाशक हजुरको चरणकमलको उपासना गर्ने गर्दछछन्। 

विवरण संसारका पदार्थहरूमध्ये यज्ञीय वस्तुहरू द्रव्यपरक, जीव यजमानपरक अनि ईश्वर 
चादिं देवतापरक हुन्छन्। यस श्लोकमा जीवात्मालाई भगवान्को अंश भनी बताद्रएको छ । श्रीधर 
स्वामी लेखनुहुन्छ कर्मभिः संसरतो जीवस्यापि भगवद्भावं लक्षणया बोधयन्त्यः अर्थात् 
कर्महरूको कारणले संसारको चक्रमा परिरहेका जीवको पनि भगवदभावलाई बुखाउने 
लक्षणापरक श्रुतिहरूले गरेको स्तुति हो यो। यसमा श्रीधर स्वामीले यश्चायं पुरुषे यश्चासौ 
आदित्ये स एकः अर्थात् जो यो पुरुषभित्र छ, अनि जो आदित्यमण्डलमा रहेको छ, त्यो एडटे हो 
भन्ने श्रुतिको उल्लेख गर्नुभएको छ। मीमांसा दर्शनमा ईश्वरको सत्ता मारननिंदेन। जसअनुसार 
कर्महरूको कारणले नै जगत्को व्यवस्था चल्ने भएकाले ईश्वर भनेको कर्म नै हो । अनि ब्रह्मलाई 
बताउने जति पनि श्रुतिहरू छन्, तिनीहरूको तात्पर्य यज्ञानुष्ठान र॒ यजमानको स्वरूपलाई 


रामालन्द्री टीका 


९५०९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


बताउनुमा रहेको छ, वेदको सम्पूर्ण भाग क्रियापरक हुने भएकाले जुन भाग क्रियापरक छैन, त्यस 
भागलाई पनि क्रियाको अङ्गकै रूपमा अर्थ्याउनुपर्दछ नत्र वेदमा नै अप्रामाण्य आंछ भने 
मीमांसासिद्धान्त रहेको छ। भनिएको पनि छ आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानां 
तस्मादनित्यमुच्यते जेमिनिसूत्र २१ अर्थात् वेद क्रियापरक भएकाले जुन क्रियापरक छैन, त्यो 
अर्थहीन हुन्छ । मीमांसाशास्त्रमा वेदान्तभाग वेदको ऊषर भाग अर्थात् केटी कर्मफल नफल्ने भाग 
हो समेत भनिएको छ । यसरी आत्मस्वरूपलाई प्रतिपादन गर्ने सम्पूर्ण मन्त्रहरूको तात्पर्य 
यजमानको स्वरूप बताउनुमा नै छ भने मीमांसाशास्त्रीहरूको भनाईइ छ। यद्यपि धर्मतत्त्तको 
सिकठिक निर्णय गर्न मीमांसाको अनिवार्यता रहन्छ, तर यसको मुख्य विषय धर्मप्रतिपादन 
भएकाले यसलाई त्यति अर्थमा मात्र प्रामाणिक मान्न सकिन्छ। आत्मा या ब्रह्मको विषयमा 
विचार गर्ने शास्त्र वेदान्त भएकाले यस विषयमा मीमांसाको नभरई वेदान्तकै प्रामाणिकता 
स्वतःसिद्ध छ । त्यसैले उपनिषद्मा सर्वशक्तिसम्पनन परमात्मा एवं उहांको आराधनाको विषयमा 
बतादइएको छ । यस्य देवे परा भक्तिः श्वेताश्वतरोपनिषद् ६।२३ अर्थात् जो व्यक्तिको परमात्मामा 
परम भक्ति छ, त्यही व्यक्ति ज्ञानको अधिकारी हुन्छ । यिन ईश्वरभक्ति सम्बन्धी श्रुतिहरूले आफ्नो 
भाव प्रस्तुत श्लोकमा बताएका छन् । 

स्वकृतपरेषु अर्थात् आले रचना गरेका शरीरहरूमा परमात्मा जीवरूपले पस्नुभएको छ। 
नामरूपको विभाग गरी जगत्का पदार्थहरूको दुद्रा भोग गर्न भोक्तारूपले अन्तःकरण, शरीर 
उपाधिमा पस्नुभएका परमात्मालाई नै जीव भनिन्छ। कठोपनिषद् १।३।४मा भोक्ताको विषयमा 
भनिएको छ आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहूर्मनीषिणः अर्थात् आत्मा, इन्द्रिय र मन मिलेर भोक्ता 
जीवभाव बन्दछ। यसरी मन आदि उपाधिहरूमा कारण जीवभाव खडा हुन्छ भन्ने उपनिषदको 
सिद्धान्त हो। यहाँ जीवलाई सर्वशक्तिशाली परमात्माको अंश भनिएको छ। यसको अर्थ गर्दै 
श्रीधर स्वामी लेखनुहन्छ अंश इव अंशः अर्थात् जीव अंश भँ अंश मात्र हो, वास्तवमा ने अंश 
चाह होदन । कुनै दर्शनहरूमा जीवलाई परमात्माको अंश भने मानिन्छ। केही वेष्णव दर्शनका 
आचार्यहरूले पनि जीवले परमात्माको भक्ति अनिवार्य गर्नुपर्वदछ भन्ने कुरा प्रमाणतः सिद्ध गर्का 
लागि यो मतको प्रतिपादन गर्नुभएको पाडइन्छ । जीव परमात्माको अंश हो, अनि परमात्मा सम्पूर्ण 
जीवहरूका अंशी हुनहन्छ, त्यसैले अंश जीवले आपफ्ना अंशी परमात्मा को भजन गर्नुपर्दछ भनेर 
यसको प्रतिपादन गरिन्छ। तर भक्तिको सिदधिका लागि जीवलाई परमात्माको अंश नै मान्नुपर्न 
अनिवार्यता देखिंदेन । त्यसैले वेदान्तमा जीव र ईश्वर वस्तुतः एडटै चैतन्य भए तापनि उपाधिको 
घटबढका कारण यिनीहरू भिन्न भएकाले अल्पज्ञ जीवले आफनो बन्धनलाई नष्ट गर्न सर्वज्ञ एवं 
सर्वशक्तिमान् परमात्माको आराधना गर्नुपर्दछ भन्ने बताइन्छ । आपूमा स्वतः ने प्रेम हुने हदा आपने 
स्वरूपभूत ईश्वरसंग निरतिशय प्रेम गर्न पनि सम्भव छ । त्यसैले यहाँ अंशको अर्थं अंश इव अंशः 
भनी गरिएको छ। 

आत्मतत्व एक मात्र र अद्वितीय छ एकमेवाद्वितीयम् छान्दोग्योपनिषद् ६।२१ यही 
आत्मतत्त्व शुद्ध सत्त्वात्मिका मायाले युक्त हदा या त्यसमा प्रतिबिम्बित हदा ईश्वररूप बन्द । 
शुद्ध सत्त्वमय उपाधि भएकाले ईश्वरमा नित्य ज्ञान र अखण्डित एश्वर्य छ । जीवहरूको अज्ञानमय 


रामालन्द्री टीका 


५०९९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


दृष्टिमा ब्रह्म र ईश्वर फरक भँ देखिए पनि यी वास्तवमा एड हुन् र ईश्वरले आपफूलाई ब्रह्म भनेर 
ने जान्नुहन्छ । यसरी सत्तवगुणका कारणले ईश्वर सर्वसमर्थ, सर्वज्ञ एवं जगत्कर्ता हुनुहुन्छ । 
रजोगुणी अविद्या या अन्तःकरणमा प्रतिबिम्बित हदा भने त्यही आत्मतत्त्व जीव बन्दछ। यो जीव 
रजोगुणी उपाधिले युक्त भएको हदा अल्पज्ञ छ, त्यसको आत्मरूपता ढाकिएको छ र यो संसारको 
बन्धनमा परी दुःखी भड्रहेको छ । यसले आपफना सवे दुःख हटाउन आफ्नै आत्मस्वरूप परम मित्र 
एवं एक मात्र हितैषी उनै ईश्वरको आराधना गर्दछछ। यसरी जीव र ईश्वरको सम्बन्धलाई 
उपनिषद्मा एडटै रुखमा बस्ने खाने चरा र नखाने चरा भनी बताइएको छ तयोरन्यः पिप्पलं 
स्वाद्रतत्यनश्ननन्यो अभिचाकशीति मुण्डकोपनिषद् ३१।१ अर्थात् ती दुर्ईदमध्ये एउटा चरो पिपल 
कर्मफललाई मिटठो मानी खान्छ भने अर्को चाहं नखाईकन हेरिरहन्छ । परमात्मा जीवका 
अविज्ञातसखा अर्थात् विर्सिएका साथी हन्। संसारभोगमा आसक्त भई जीवले आपफ्ना नित्य 
हितैषीलाई चटक्कै विर्सिएको छ। तिनै ईश्वरले जीवहरूलाई मोहनिद्राबाट नव्युँखाई आफनो 
स्वरूपमा प्रतिष्ठित गर्न उपदेश दिदे भन्नुभएको छ अहं भवान चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो 
भागवत ४।२८।६२ अर्थात् म तिमी हँ र तिमी पनि मभन्दा भिनन होडनौ, म नै हौ । यसरी जीव र 
परमात्माको स्पष्ट शब्दमा एकात्मकता देखाइएको छ। यसैलाई उपनिषदका तत्वमसि 
छान्दोग्योपनिषद् ६।८५।७ जस्ता महावाक्यहरूले बताएका छन्। 

फेरि शङ्गा हुन्छ, शास्त्रमा त जीव परमात्माको अंश हो भनी स्पष्टतया प्रतिपादन गर्ने 
वाक्यहरू पनि रहेका छन् नि त, यसको उत्तर हो, शास्त्रहरूमा जीवलाई परमात्माको अंश भन्नुको 
तात्पर्य रहस्यमय छ। यदि स्वरूपतः नै जीव परमात्माको अंश हुने हो भने परमात्मा अनेक 
जीवहरूको अंश मिलेर बन्नुभएको होला भन्ने शङ्गा आउन सक्छ। जसरी शरीरको एठटा अङ्ग 
बिग्रंदा या नष्ट हदा सारा शरीरलाई कष्ट हुन्छ, त्यसै गरी जीवात्माहरू दुःखी हदा त्यसको 
दोषले अंशी परमात्मालाई पनि दुन सक्छ । यदि परमात्मा जीवहरू जस्ते सुख, दुःख आदिले युक्त 
हनुभयो भने उहाँ पनि जीव समान भडइहाल्नुभयो, पूज्य हनुभएन। अंश भन्ने वित्तिकै टुक्रा या 
केही भाग भन्ने अर्थं लाग्छ। यदि परमात्मा ट्क्रिने या भाग लाग्ने भयो भने उहाँको अखण्डता र 
नित्यतामा पनि हानि पुग्न जान्छ। यसरी अनेक दोषहरू आउने हदा जीवलाई ईश्वरको अंश मान्न 
उचित देखिंदेन। उसो भए ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः श्रीमद्भगवद्गीता १५।७ 
अर्थात् जीवलोकमा मेरो अंशने जीव भएर सनातन रूपमा रहेको छ । अनि ब्रह्मसूत्र २३४३मा 
आएको अंशो नानाव्यपदेशात् आदि शास्त्रवचनहरूको अर्थ के हो त ? यसको उत्तरमा भनिन्छ 
यिनीहरूले जीवचैतन्यलाई नभरई यसको उपाधि अन्तःकरणलाई लिई यस्तो कुरा बताएका हुन्। 
चैतन्य त एक मात्र भएकाले त्यसमा जीव ईश्वर आदिको भाग लाग्नै सक्दैन। यदि भाग लग्यो 
भने त्यो परम अस्तित्व हुनै सक्दैन। यसैले जीव अंश होइन । यसको उपाधि भएको अन्तःकरण 
भने परिच्छिन एवं मायाको कार्य भएकाले पक्कै पनि अंश हो । शरीर, इन्द्रिय, अन्तःकरण आदि 
परिच्छिन्न एवं अंशभूत वस्तु भएका हुनाले यिनको उपाधिमा परेको आत्मालाई पनि परमात्माको 
अंश भनिएको मात्र हो। यिनै उपाधिका कारणले जीवचैतन्यले केवल सानो शरीरमा मात्र 
आत्मबुद्धि गरेकाले त्यसलाई पनि अंश भनिएको हो। यसरी मायाको कार्य भएकाले त्यसको 


रामालन्द्री टीका 


९५०९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


अंशभूत अन्तःकरणमा चैतन्यको प्रतिबिम्ब पर्दा खडा भएको जीवात्मालाई पनि परमात्माको अंश 
भनी बतादृएको छ। यो अंश भनेको घटभित्र रहेको घटाकाशलाई महाकाशको अंश अनि 
एेनाभित्र परेको मुखको प्रतिबिम्बलाई बिम्बको अंश भने ४ मात्र हो। जसरी हरेक एेनापिच्छे 
सूर्यको प्रतिबिम्ब पर्दछ र एेनाहरूमा करोडौँ सूर्यहरू रहेका हृन्छन्, ती सवे सूर्यहरू आकाशीय 
सूर्यका अंश हृन् कि होदनन्, यदि अंश हुन् भने एेना फुटाएपच्ि ती अंशहरू सबे अंशीमा मिल्न 
गएको देखिनुपर्ने, यदि होडइनन् भने संसारमा करोडौँ सूर्य छन् भनिनुपर्न, तर यस्तो भनिर्दैन, अपि 
तु सूर्य एउ छ र त्यसको आभास मात्र एेना, पोखरी आदिमा पर्दछ भनिन्छ। ठिक यसै गरी एडटै 
आत्माको प्रतिबिम्ब अनेकों अन्तःकरण उपाधिमा परेको हुनाले एडटे परमात्मा अनेक जीव गँ 
देखिएको मात्र हो । वास्तवमा ऊ प्रतिबिम्बरूपले मिथ्या अनि बिम्बरूपले चाहं परमात्मा नै हो । 
यसैले यहाँ जीवलाई परमात्माको टखयाक्कै अंश या अङ्ग नभई अंश ॐ अंश भनिएको हो। 

यस श्लोकमा आएको अखिलशक्तिधृतः यो पदले सर्वशक्तिमान् परमात्मालाई बुखाएको 
छ । यसले परमात्माको शक्ति पूर्ण रहेको र जीव चाह अल्पशक्तिमान् भएकाले यी दुरईको अंश 
अंशीभाव केवल मायाशक्ति र अन्तःकरणलाई लिएर भएको हो भन्ने सूचित गरेको छ। कृत 
शब्दको अर्थं गरिएको छ कृत इव कृतः । जीव नित्य ब्रह्मरूप भएकाले यो कार्य हुनै सक्देन । 
यसैलाई ब्रह्मसूत्र २३१७मा नात्माऽश्रतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः अर्थात् आत्मा जन्मिदेन, आत्मा 
जन्मिन्छ भनी वेदमा नबतादइएकाले अनि आत्मा नित्य भएकाले भनिएको छ । जहाँ जीवलाई 
कार्यमा उत्पत्तिमान्को रूपमा बतादइएको ह॒न्छ, त्यहं त्यसको अर्थं अन्तःकरणरूप उपाधिको 
जन्मलाई लिएर भनिएको हो । उपाधि जन्मिंदा त्यहांभित्र प्रतिबिम्बित आत्मा पनि जन्मे ४ भएको 
मात्र हो, जसरी घट उत्पनन हदा घटाकाश उत्पन भए यै ह॒न्छ । 

यसप्रकार प्राणीहरूको वास्तविक गति या परमात्मरूपतालाई बुी विवेकीहरूले बाहिरी 
संसारमा मन लगाँदेनन्। अभवं अर्थात् संसाररहित परमात्माको यथार्थं स्वरूपमा नै उनीहरूले 
मन लगांछन्। परमात्मा निगमावपन अर्थात् वेदोक्त कर्महरूलाई रोपे ठँ हुनुहुन्छ । आवपन 
शब्दको अर्थ हृन्छ उप्यन्ते अस्मिन् कर्माणि इति आवपनं क्षेत्रम् अर्थात् जहाँ कर्महरू रोपिन्छन्, 
त्यस्तो खेत। खेतमा नरोपी कुनै पनि बिड उग्रदेन, त्यसै गरी परमात्मामा समर्पित नगरिएका 
कर्महरू पनि दोषयुक्त हुन्छन् र तिनीहरूले पुण्यरूपी फल फलाउन सक्दैनन्। परमात्मचिन्तनले नै 
कर्महरूलाई त्रुटिरहित बनाइदिन्छ। सर्व करोति निश्छिद्रं नामसङ़ीर्तनं तव भागवत ८।२२३१६ 
अर्थात् परमात्माको नामसङ़्ीर्तनले कर्महरूमा रहेका सारा दोष या त्रुटिहरूलाई मेटी त्यसलाई 
निश्छिद्र बनाइदिन्छ । परमात्मामा समर्पित नगरिएका कर्महरू चाहं निष्काम कर्म नै भए पनि 
तिनीहरूले पूर्ण कल्याण गर्न सक्देनन्। ती अकल्याणरूप नै ह॒न्छन् भनी बतादइएको छ न 
चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् भागवत १।५।१२ । त्यसैले परमात्मा सबै कर्महरूलाई फलाटइदिने 
खेतसमान हुनह॒न्छ । भक्तिद्रारा ने कर्महरू सिद्ध हन्छन् । भक्त्या सिद्ध्यन्ति कर्मीण कर्मभिस्तुष्यते 
हरिः, तस्मिन् तुष्टे भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्ष अवाप्यते अर्थात् भक्तिद्वारा कर्महरू सिद्ध हुन्छन्, कर्मद्वारा 
परमात्मा प्रसन्न हुनुह॒न्छ, परमात्मा प्रसन्न भएपचछ्छि ज्ञान हुन्छ, अनि त्यसद्रारा मोक्ष प्राप्ति हुन्छ । 

यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलारूपमा अ््यडदे सनातन गोस्वामी भन्नुहन्छ स्वकृतपरेषु 


रामालन्द्री टीका 


५५०९द् 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


अर्थात् आप्ना भक्तहरूले निवास गर्ने वृन्दावन आदि ठर्ंहरूमा भगवान् अंशरूपले रहनुहुन्छ । 
यहाँ अंश भनेर प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सदूर्षण यी तीन व्यूहलाई अथवा बलदेवलाई पनि लिन 
सकिन्छ । अंशकृतम्, अंशावताररूपेण प्राप्यम् अर्थात् अंशकृत शब्दको अर्थ अंशावताररूपले प्राप्त 
हुनुभएका भन्ने हृन्छ । संवरणं शब्दको अर्थ हृन्छ, अलगअलग हनु, दुष्टरिन आदि । नास्ति बहिः 
अन्तः च संवरणं यस्य अर्थात् जो भित्रबाहिर कतै पनि परमात्माबाट ह्ुषटिएको या अलग भएको 
कैन । व्रजलीलामा बलराम घरभित्र अनि घरबाहिर पनि कटहिल्यै भगवानूसँग अलग हुनुभएन । 
नुगति शब्दले परमात्माको मनुष्यलीलालाई बुणनुपर्दछछ । आपफ्ना अनुचरहरूको साथमा परमात्माले 
गर्नुभएको मनुष्यलीलालाई कवयः अर्थात् ब्रह्मा आदिले पनि विचार गर्दछन् । यहां विमृश्य शब्दले 
तुलना गरेर भन्ने अर्थं पनि दिन्छ। भगवान् पूर्णावतार हुनहुन्छ भने बुखाउन उहांसंगे उहाँका 
अंशावतार पनि भएका छन्। तर विवेकीहरू विचारपूर्वक परमात्मालाई नै अंशी एवं सर्वश्रेष्ठ 
रूपमा उहाँके चरणको उपासना गर्दछ्न्, अरूको होइन । 
यसरी यो श्लोकमा जीव पनि उपाधितः परमात्माको अंश भए पनि स्वरूपतः परमात्मरूप 
ने भएकाले विवेकीहरू जीवहरूका पनि आत्मभूत परमात्मामा नै मन लगारंछन् भनी बतादइएको 
छ। यस श्लोकको भावलाई समेट्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ 
त्वदंशस्य ममेशान त्वन्मायाकृतबन्धनम्। 
त्वदड्घ्रिसेवामाविश्य परानन्द निवर्तय ।। 
अर्थात् हे परमात्मा ! हजुरको अंश भएको मलाई मायाद्रारा खडा भएको बन्धनलाई आपन 
चरणसेवामा लगाई हटाइविनुहोस् । हजुर सर्वशक्तिमान् एवं परम आनन्दरूप हूनुहुन्छ । 


दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो 
स्चरितमहामृतान्धिपरिवतंपरिश्रमणाः। 

न परिलषन्ति केचिदपवगंमपीड्वर ते 
चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः ॥ २९॥ 


पदार्थ तव  हजुरको गृहाः  चरणकमलका 

ईश्वर  हे परमात्मा चरितमहामृतान्धिपरिवतंपरि हांससमान भक्तहरूको सङ्तद्रारा 
दुरवगमात्मतत््वनिगमाय  श्रमणाः  लीलारूपी घरव्यवहारलाई त्यागिदिएका 
दुर्बोध आत्मतत्वको ज्ञान महासागरमा निरन्तर इबुल्की केचित्  कोटी व्यक्तिहरूले 
गराउनका लागि लगादरहने अपवगम् अपि  मोक्षलाई 
आत्ततनोः  शरीर धारण ते  हजुरकै समेत 

गर्नृहुने चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्ट न परिलषन्ति  चाहेदेनन् 





ताक्यार्थ हे ईश्वर ! दुर्बोध आत्मतत्त्वको ज्ञान गराउनका लागि नै हजुरले विभिन्न समयमा 
विभिन्न अवतार लिनृहुन्छ। हजुरका जिज्ञासु भक्तहरू हजुरको लीलारूपी अमृतको महासागरमा 


रामालन्द्री टीका 


९५०९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


निरन्तर इुबुल्की लगादइरहन्छन् । हजुरका चरणकमलका सेवक हँससमानका भक्तहरूको सङ्तद्रारा 
सारा घरव्यवहारलाई त्यागिदिने यस्ता कुनै कुनै भक्तहरू त मोक्षको पनि इच्छा गर्देनन्। 
वितरण यस श्लोकमा भक्तिको महत्त्व गाइएको छ । भक्ति परमात्मप्राप्तिमा कर्म आदि रै 
सामान्य साधन मात्र हो कि भन्ने शङ्खा हदा यो परमात्मप्राप्तिमा मुख्य साधन हो भन्ने जनाउन 
यस श्लोकमा भक्तिको प्रशंसा गरिएको छ । श्ुतिमा बताइएको छ तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा 
विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन बृहदारण्यकोपनिषद् ४।४।२२ अर्थात् त्यो यो आत्मालाई 
ब्राह्मणहरू वेदाध्ययन, यज्ञ, दान, तपस्या आदि साधनहरूद्वारा जानन खोज्दछन्। यहाँ यज्ञ, दान 
आदि सत्कर्महरूले ब्रह्मज्ञानको इच्छालाई उत्पन्न गर्ने बताइएको छ । ज्ञानद्वारा मोक्ष हुनभुन्दा अधि 
आत्मजिज्ञासा अनिवार्यं चाहिन्छ। यसको साधन बताउने क्रममा यहाँ भक्तिको नाम आएन। 
त्यसैले भक्ति सामान्य साधन मात्र हो कि भने शङड़ा हृन्छ। यस विषयमा श्रीधर स्वामी 
लेख्नुहुन्छ भक्ति अल्पसाधनं इति अनुचितमिव मन्वानः भक्तिं गुरूकरोति अर्थात् भक्ति 
अल्पसाधन हो कि भन्ने शङ्ालाई अनुचित मान्दै भक्तिलाई यहाँ शरेष्ठ बतादएको छ । 

परमात्मा वास्तवमा माया एवं मायाको कार्यले रहित हुनुहन्छ । यस्ता निर्गुण निष्क्रिय 
आत्मामा मन लगाउन पनि असाध्य कठिन हुन्छ । अरु मनको विषय सगुणरूप मात्र हुने हदा 
निरुपाधिक आत्मामा मन लगाउनै सकिंदैन । कुनै पनि गुण, धर्म आदि व्यक्त नभएका परमात्मामा 
के आधारले मन लगाउने ? त्यसकारण अव्यक्त परमात्मामा मन लगाउन या उपाधिहरूलाई 
बाधित गरी निरुपाधिक रूपमा अवस्थित हून प्रयास गर्न अत्यन्त कठिन छ । त्यसैले भगवद्गीता 
१२।५मा भगवान्ले अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते अर्थात् शरीरमा आत्मबुद्धि गर्नृहरूले 
अव्यक्त आत्मस्थितिलाई पाडन असाध्ये कठिन छ भनिएको छ । त्यसैले आत्मतत्त्व दुरवगम्य छ 
अर्थात् यसलाई जानन बुण्न अत्यन्त दुःखले मात्र सकिन्छ, यो सामान्य व्यक्तिहरूका लागि प्रायः 
असम्भव छ । संसारमा देखिने, भोगिने सबे पदार्थहरूलाई बाधित गरी नदेखिने ततत्वमा स्थित रहनु 
कहाँ सजिलो ह॒न्छ र ? त्यसैले प्राणीहरूलाई सजिलो होस् भन्नका लागि परमात्माले व्यक्तरूपमा 
अनेक अवतारहरू लिदइदिनुहुन्छ । जब भगवान् लीलाद्रारा अनेक रूपहरू बनाउनुहन्छ, तब 
प्राणीहरूलाई साकार रूपमा प्राप्त त्यस्ता परमात्माको चिन्तन गर्न र मन लगाउन सजिलो पर्दछ। 
वास्तवमा परमात्माले अवतार लिनुको वास्तविक प्रयोजन पनि यही हो। यद्यपि शास्त्रहरूमा 
परमात्माले धर्मसंस्थापना गर्न र दुष्टहरूलाई दण्ड दिन अवतार लिनुहुन्छ भनी बतादएको छ, तर 
यो त उहाँको दिव्य ईश्वरीय पराक्रमको कुरा भयो, उहाँका मधुर लीलाहरू भक्तहरूलाई 
आनन्दित पार्न र त्यसको चिन्तनद्वारा उनीहरूको बन्धनलाई समाप्त गरिदिनका लागि हन्छन्। 
दुष्टदमन आदि चरित्रले पनि ईश्वरीय पराक्रम सम्फाई भक्तहरूको मन परमात्मामा निरुद्ध 
गरिदिन्छ। दुष्टहरूको नाश त सर्वसमर्थ परमात्माको इच्छाद्रारा नै भडइहाल्यो, फेरि दुष्टदमन गर्नु 
मात्र अवतारको उदेश्य हने भए भगवानूले तत्काल अवतार लिरई दुष्टहरूलाई मारेर गए 
भटटाल्थ्यो, मानवीय आचरण गर्नुपर्ने आवश्यकता धथिएन । त्यसैले परमात्माको अवतारको मुख्य 
प्रयोजन हो, दुर्बोध आत्मतत्त्व जनाइदिनु या देखाददिनु। यदि अवतारहरू नभएका भए 
परमात्माको स्वरूपलाई कसले आफ खोजेर जान्न सक्छ र? त्यस्ता परमात्माका चरित्रहरू 


रामालन्द्री टीका 


८५०९५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


अमृतका समृद्रसमान छन्। भक्तहरू त्यहीं इबिरहन्छन् र संसारका सारा तापहरूलाई तत्काल 
त्यागिदिन्छन् । यहाँ परिभ्रमण शब्दको अर्थ दुर्ईप्रकारको हुन्छ । एक प्रकारले भन्दा परि उपसर्गको 
अर्थ त्यागिदिनु हो परिः वर्जनार्थः अर्थात् यहाँ परि उपसर्ग त्यागको अर्थमा प्रयुक्त छ। अर्को 
प्रकारले भन्दा परि शब्दले पूर्ण श्रम गर्नु भने सामान्य अर्थलाई ने बुखांछ। परमात्माको 
चिन्तनद्रारा, उहोँको कथाश्रवण आदिमा डुबी भक्तहरू संसारका सारा श्रमहरूलाई तत्काल नै 
त्यागिदिन्छन् भने एउटा अर्थ ॒हो। अनि अर्को अर्थ हो भगवान्का भक्तहरू आपनो 
जीवनभरिको सम्पूर्ण प्रयास भगवान्को कथाश्रवणमा ने गर्दछन् । यस्ता भगवन्निष्ठ भक्तहरू आफू 
जस्तै भगवदभक्तहरूको सङ्गत गरी घरव्यवहारको ठन्टलाई त्यागिदिन्छन् अनि परमात्माको भजन 
दुटछ भन्ने आशङ्ाले अपवर्ग अर्थात् मोक्षलाई पनि चाहेदेनन्। यो भनादइबाट भक्तहरूले इन्द्र॒ आदि 
पदको चाहना गर्छन् कि ? भन्ने कुरा त स्वतः नै निरस्त भएको छ कुतोऽन्यत् इनद्रादिपदम् ? 
भक्तले मोक्षलाई पनि नचाहने कुराबाट मोक्षभन्दा भक्ति नै श्रेष्ठ रहेको प्रतीत हून्छ, तर 
परमात्माको दृढ प्रेमरूपा भक्ति अनि मोक्ष अलग गर्न सकिने विषय होडइनन् । 

सम्पूर्णं शास्त्रहरूले मोक्षलाई परम पुरुषार्थको रूपमा मानैका छन् । वेदान्तमा मोक्ष भनेको 
कुनै बाहिरी वस्तु नभई स्वात्मनि अवस्थानं अर्थात् आत्मामै अवस्थित हनु नै हो। आप निरतिशय 
आनन्दरूप भएकाले त्यसमा अवस्थित भई सम्पूर्ण दुःखहरूबाट मूक्त भएको स्थिति ने मोक्ष हो । 
भागवत २१०६ मा पनि स्वरूपेण व्यवस्थितिः अर्थात् ज्ञानद्वारा आफ्नो स्वरूपमा स्थित रहनु नै 
मोक्ष हो भनिएको छ। संसारमा अज्ञानको कारणले नै प्राणीहरू अनात्मा शरीर आदिमा 
आत्मबुद्धि गर्दछछन् र ती अनित्य पदार्थहरूको चिन्तन एवं संरक्षणमा समय बितारंछन्। अज्ञानलाई 
नष्ट गर्न ज्ञान मात्र साधन भएकाले यो अज्ञानात्मक संसारबाट मुक्त हुनका लागि ज्ञानको 
अनिवार्यता रहेको छ । ज्ञान या मोक्षलाई नचाहेर पनि हटाउन या तिरस्कार गर्न सकिंदेन, किनभने 
त्यो आपन यथार्थं स्वरूप हो । परमात्मतत्त्वको वास्तविक ज्ञान शुद्ध हृदयमा मात्र हुन सम्भव छ, 
हदयबाट संसारका दुर्वासना फाली त्यसलाई शुद्ध गर्न भक्ति अनिवार्य छ। यहीं आणएर केही 
दार्शनिकहरू भक्तिले केवल चित्त शुद्धि मात्र गर्ने, ज्ञानका लागि त विधिपूर्वक वेदान्तश्रवण, 
मनन आदि गर्न पर्न धारणा राख्छन्, तर भागवत र श्रीमद्भगवद्गीताको मत अनुसार भक्तिद्रारा 
सीधे परमात्मतत्वको साक्षात्कार हून सम्भव छ। भागवत १०८२।४८मा तदनुस्मरणध्वस्तजीव 
कोशास्तमध्यगन् अर्थात् गोपिनीहरू ज्ञानद्वारा लिङ्गशरीरको बन्धनलाई ध्वस्त पारी परमात्मा पुगे 
भनिएको छ। गीता १०११मा पनि भगवान्ले अहमज्ञानजं तमः नाशयामि अर्थात् मैले मेरो 
भक्तहरूको अज्ञानरूपी अन्धकारलाई नष्ट गरिदिन्छु भन्नुभएको छ। यसरी अन्तर्यामी परमात्मा 
भक्तिद्रारा खुसी भएपचछि उहाँ आफ्नो निरावरण वास्तविक रूपमा प्रकट हुनलाई केको आपत्ति छ 
र? त्यसैले भक्ति ज्ञानको प्रमुख र सर्वोत्कृष्ट साधन हो भन्ने बुखिन्छ । यी दृढ भक्तहरू रसस्वरूप 
परमात्मामा पूरे इुबेका हुन्छन् र आफूलाई पनि यिनीहरूले परमात्मामा नै समर्पित गरिदिएका 
हन्छन् । परमात्मस्वरूपमा नित्यनिरन्तर इबिरहनाले यिनीहरू नित्य मुक्त छँदैछन्, फेरि अर्को मोक्ष 
यिनीहरूलाई किन चाहियो । फेरि अर्को रहस्यमय कुरा के छ भने भक्तहरूले आफ्नो सुखका 
लागि भन्दा परमात्माको सुखका लागि ने उहांसंग प्रेम गरेका हृन्छन्। मुक्त भई स्वयं पनि 


रामालन्द्री टीका 


९५०९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


रसस्वरूप नै भई परमात्मरूपमा बस्न त॒ आनन्द छ, तर त्यहं परमात्माको सेवा छैन। 
अनन्तकालसम्म परमात्मालाई सेवा गरेर उहांँलाई नै आफ्नो भावद्वारा सर्धं आनन्दित बनादराख्ने 
उदेश्य भएकाले ने भक्तहरू मोक्षको पनि चाहना गर्देनन्। मोक्ष प्राप्त गरी स्वयं परमात्मामा मिल्नु 
या परमात्मा ने बन्नुभन्दा पनि आप परमात्माको नजिकै तर अलग बसी उहाँको अनन्त 
आनन्दको रसास्वादन गरिर्ंदा उनीहरूलाई तुप्ति हुन्छ । त्यसैले भक्तहरू मोक्ष पनि चाहदेनन् 
भनिएको हो । अलग अलग उपाधिलाई स्वीकार गरी भावराज्यको आनन्द लिन त मुक्त पुरुषहरू 
पनि मायाद्रारा लीलामय शरीर धारण गर्दछछन् र भगवान्को आराधना गर्वछछन् भन्ने प्रमाण पादृन्छ । 
न॒सिंहतायिनी उपनिषदको भाष्यमा भगवत्पाद शङ्राचार्य लेख्नुह॒न्छ मूकता अपि लीलया विग्रहं 
धृत्वा भगवन्तं भजन्ति। यद्यपि द्वैत बन्धनको कारण हो, तर त्यो ज्ञान हुनुभन्दा अधि मात्र बन्धन 
हन्छ, ज्ञानपछि त भक्तिको आनन्द लिन भक्त र भगवान्को दैत कल्पना गरी परमात्माको सेवा 
गर्नु अद्वैत स्थितिभन्दा पनि रमाइलो हुन्छ भने विद्रानूहरूको भनादइ छ भक्त्यर्थं कल्पितं 
द्रेतमद्रैतादपि सुन्दरम्। यसरी यहाँ मक्त पुरुषहरूले पनि चाहने भगवद्भक्तिलाई प्रशंसा गरिएको 
छ। 

श्रीकृष्णलीलाको तात्पर्यमा अर््यदा पनि आत्ततनुः अर्थात् भगवानूले शरीर स्वीकार गर्नु, 
आत्मतत्त्वकै प्रचारका लागि हो भन्ने बुखिन्छ। परमात्मतत्व दुरवगम रेको छ । अजन्मा हदा 
पनि जन्म लिनै पर्ने, एेश्वर्यसम्पन्न हदा पनि यशोदा र हामीसंग भागनुपर्न, दुर्बोध रहस्ययुक्त चरित्र 
प्रदर्शनका लागि पनि उँ अवतीर्ण हूनुभएको हो। यसरी यशोदाले ओखलमा बांधिदिएको, 
गोपिनीहरूसंग भागेका आदि रहस्यमय लीला गर्ने परमात्माको कथामृतमा इनी भक्तहरू 
आनन्दित रहने र उनीहरूले परमात्मभावमा नै पुयाइदिने मोक्ष नचाहने कुरा यस श्लोकमा 
बताइएको छ। 

यस श्लोकको भावलाई समेट श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 

त्वत्कथामृतपाथोधौ विहरन्तो महामुदः। 
कुर्वन्ति कृतिनः केचिच्चतुर्व्ग तृणोपमम् । । 

अर्थात् हजुरका गुणकथारूपी अमृतसमुद्रमा विहार गरिरहेका कोही भाग्यशाली र परम 

आनन्दमय भक्तहरूले धर्म अर्थ, काम र मोक्ष यी चारे ओटा पुरुषार्थलाई तणबराबर ठान्दछन् । 


त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहत्परयव 
्वरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च। 
न बत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महनो 


यदनुराया भ्रमन्त्युरुभये कुडारीरमभृतः ॥ २२॥ 


पदार्थ लागि उन्मुख भए कुलायं  जड शरीर पनि 
त्वदनुपथं  हजुरको सेवाको इदं  यो आत्मसुहृत्परियवत्  आपू, 


रामालन्द्री टीका 


५०९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
हितैषी र प्रिय उन्मुखे  कल्याणका लागि यदनुायाः  जुन असत् 

चरति  प्रतीत हुन्छ अभिमुख हुनुभएका वस्तुहरूको वासना भएका 

तथा च  तर पनि हिते  हितकारक कुशरीरभृतः  कुत्सित शरीर 
अहो  आश्चर्य छ प्रिये  प्रिय धारण गरिरहने व्यक्तिहरू 
असदुपासनया  असत् आत्मनि  आत्मरूप उरुभये  ज्यादै भयानक 
वस्तुहरूकै चाहना गर्नलि त्वयि  हजुरमा संसारमा 

आत्महनः  आत्मघाती बनेका बत  निश्चय नै भ्रमन्ति  धुमिरहन्छन् 
व्यक्तिहरू न रमन्ति  रमाउदेनन् 





ताक्यार्थ यो शरीर हजुरको सेवाको लागि उन्मुख भएको अवस्थामा आपू, सुहृद र मित्रले 
जस्तै कुनै व्यक्तिको हित गर्वछछ। तर आश्चर्यको कुरो के छ भने आफनो विनाशतफं अग्रसर 
भएका व्यक्तिहरू आफ्नो हित गर्ने परमप्रिय आत्मरूप हजुरमा रमाङँदेनन्। त्यसको विपरीत 
जीवात्माहरू निरन्तर दुःखदायी असत् पदार्थहरूको चिन्तन गरिरहन्छन्। यसले गर्दा उनीहरू 
विभिन्न जुनीहरूमा जन्म लिएर यो ज्यादे भयानक संसारमा धुमिरहन्छन् । 
विवरण यस श्लोकमा भगवद्भक्तिले रहित भएकाहरूको निन्दा गरिएको छ । शरीर माटोमा 
उत्पन्न भई त्यहीं लीने हुने वस्तु हो, यसलाई परमात्मसेवामा लगाउन सकियो भने यसको 
सार्थकता हृन्छ । यदि परमात्मामा लगाउन सकिएन भने यो शरीर केवल माटोसमान मात्र हुन्छ । 
यहाँ शरीरलाई कुलाय भनिएको छ । कौ पृथिव्यां लीयते इति अर्थात् पृथिवीमा लीन हुने हुनाले 
यसलाई कुलाय भनिएको हो । जड शरीरभित्र चेतन आत्मरूपले परमात्मा पस्नुभएकाले नै यो 
शरीरले चेतनले फँ व्यवहार गरिरहेको छ । यसरी सारा संसारको व्यवहारलाई त शरीरभित्र रहने 
परमात्माले ने सिद्ध गर्नुभएको छ। त्यसैले उहाँको सेवा एवं अनुवर्तन गर्नु नै शरीरको प्रमुख 
कर्तव्य हो । आचार्यहरूले परमात्माप्रतिको यही कृतज्ञता नै भक्ति हो भन्नुभएको छ। सामान्य 
संसारमा कसैले आपत्कालमा सानो सहयोग गयो भने पनि व्यक्तिहरू ऊप्रति ऋणी हुन्छन् र 
जीवनभर कृतज्ञ बनिरहन्छन् । व्यक्तिले केटी स्वार्थको कारणले नै अर्कोलाई सहयोग गरेको हुन्छ, 
तर पनि ऊप्रति कृतज्ञ भद्रहन्छ । परमात्माले त विनास्वार्थ प्राणीहरूलाई सर्वस्व प्रदान गर्नुभएको 
छ । यसका इन्द्रिय, मन, बुद्धि, आदि सबै परमात्माबाटे प्राप्त भएका हून्। यति मात्र नभई स्वयं 
आत्मरूपले पनि परमात्मा नै पस्नुभएको छ भने पछि त प्राणीहरूका लागि सम्पूर्ण अमूल्य 
सम्पत्ति एवं जीवन पनि दिने परमात्माप्रति कति कृतज्ञ बन्नुपर्ला ? आपफ्ना इन्द्रिय, मन र शरीरका 
पनि मालिक परमात्मालाई कृतज्ञताको कारणले सर्धं सम्िरहनु ने भक्ति हो । श्लोकमा त्वदनुपथं 
भन्ने पद आएको छ। यसको तात्पर्य हुन्छ हजुरको सेवाको लायक भयो भने नै यो शरीरको 
सार्थकता रहन्छ । आत्मविना यो शरीर कसरी चेतन हुन सक्छ ? अनि कसरी सुहृत्, मित्र आदि 
बन्न सक्छ । यसैलाई श्लोकमा आत्मसुहृत्परियवत् भन्ने शब्दले बताएको छ । जड शरीर कसैको 
पनि मित्र या सुहृत् हुन सक्दैन । यदि हुने भए मूर्दालाई पनि मित्र आदि व्यवहार गर्नुपर्ने । त्यसैले 
शरीरको सबैथरी लौकिक सम्बन्ध आदि व्यवहार पनि आत्मद्रारा नै सिद्ध छ भन्ने बुखिन्छ । 
परमात्मा प्राणीहरूको कल्याणकारक अनि परमप्रिय पनि हुनुहन्छ । सामान्य लोकमा जो 


रालालन्द्री टीका 


९५०९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


प्रिय हुन्छ, त्यो कल्याणकारक पनि ह॒न्छ भन्ने कैन । अर उपनिषद्मा त श्रेय र प्रेयको स्वरूप ने 
दुद्रा छ भनी बताइएको छ । श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते, प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते 
अर्थात् धीर व्यक्तिले प्रेयलाई छाडी श्रेयलाई ग्रहण गर्द भने मन्द बुद्धि भएको मानिस सांसारिक 
वस्तुहरूको प्राप्ति र संरक्षणमा नै रमाई प्रेयलाई ग्रहण गर्छ । श्रेय भनेको कल्याणको मार्ग हो भने 
प्रेय भनेको क्षणिक विषयसुखको मार्ग हो। मानिसलाई तत्कालीन सुख ने प्रिय लाग्ने भएकाले 
उसले पछि दुःख दिने विषयभोगहरूलाई नै प्छ्यारँदे आएको छ । रट भोगदा सुख दिने र पछि 
चाह दुःख दिने यस्तो सुखलाई गीता १८।३८मा भगवान्ले राजस सुख भन्नुभएको छ । श्रेयमार्ग 
चाहं यद्यपि परमकल्याण एवं निरतिशय आनन्दमा पुग्छ, तर यो पहिले अलि कणष्टकारक हुन्छ । 
त्यसैले सामान्य व्यक्तिहरूले यो सात्विक एवं पूर्णं सुखलाई छाडी अपूर्ण सुखलाई नै मन 
परांछन्। त्यसैले उसका लागि संसारको मार्ग ने प्रिय रहेको छ। यसरी हितकारक वस्तु प्रिय 
नलाग्ने अनि अहितकारक वस्तु प्रिय लागने भेद देखिन्छ । यो भेद अज्ञानीहरूद्रारा कल्पित हो र 
त्यही अज्ञानीहरूकै दृष्टिलाई लिई उपनिषदले पनि श्रेय र प्रेयमा भेद देखाएको हो । वास्तवमा 
विचार गर्दा त आत्मा नै परम प्रिय अनि परम हितकारक सिद्ध हृन्छ। आत्माकै लागि नै 
संसारभरका सम्पूर्णं पदार्थहरूमा प्रेम ह॒न्छ, यसको तात्पर्य ती सब वस्तुहरू भन्दा आत्मा नै परम 
प्रिय हृन्छ भन्ने हो । आत्मा नै परम पुरुषार्थ मोक्षरूप भएकाले परम हितकारक पनि छ । यसैले 
श्लोकमा परमात्मालाई हितकारक र प्रिय भनिएको हो । 

यस्ता परमात्मालाई भजन नगर्ने र अनात्मा पदार्थहरूमा नै रमाउने व्यक्तिहरू आत्महनः 
अर्थात् आत्मघातीहरू हुन्। यिनीहरू सत् परमात्मवस्तुलाई छडी असत् सांसारिक वस्तुहरूको 
कामना गर्वछन् र तिनीहरूमा रमारंछन्। यिनीहरूले शरीर धारण गर्नु व्यर्थ छ । कुशरीरभृतः यो 
पदको अर्थ हुन्छ, कुत्सितं शीरं बिभ्रति इति अर्थात् जसले कुत्सित शरीरलाई नै बोकेका छन् 
शरीर पञ्चभूतले बनेको विकारी वस्तु हो, यसबाट क्षणक्षणमा मल निस्किरहेको हुन्छ । यस्तो 
कुत्सित शरीरलाई नै आप्र भनेर आत्मरूपमा बोकिरहने व्यक्तिहरूको मूर्खतालाई यहाँ सड़त 
गरिएको छ। सत्, चित् र आनन्दरूप आफूलाई बिर्सेर असत्, जड र दुःखरूप शरीरलाई बोक्ने 
संसारीहरूले के सुख पार्थे ? त्यसैले बाटो बिराएकाले उनीहरू उरुभय अर्थात् जन्म, मृत्यु, रोग, 
बुद् यादं आदि अनेक भयले युक्त संसारमा नै धघुमिरहन्छन्। 

यसलाई श्रीकृष्णलीलापरक अर्थ गर्दा भने यहां भगवान्कै कुलमा जन्मिएर पनि उहाँसंग 
प्रम नगर्नेहरूको निन्दा गरिएको छ । कुलाय भन्ने शब्दले यदुवंशीहरूको शरीरलाई लिनुपर्दछ। 
कुले अयते जन्मना समेति इति कुलायः अर्थात् भगवान् जन्मिएकै यदुकुलमा जन्म लिने शरीर 
कुलाय हो। एडटै कुलका बान्धव भएकाले ती भगवान्का सुहृत् भँ प्रतीत ह॒न्छन्। भगवानसंगे 
भएकाले उनीहरूलाई परमात्मसेवा गर्न सजिलो पनि छ। त्वदनुपथं शब्दको अर्थ हुन्छ 
त्वत्सेवौपयिकम् अर्थात् त्यसद्रारा परमात्माको सेवा गर्नु उपयुक्त हुन्छ, तर कोटी व्यक्तिहरू असत् 
अर्थात् बाहिरी संसारका धन आदि विषयलाई नै चाहन्छन्, तिनीहरूले परमात्मालाई पनि विरस 
आत्मघात गरिरेका छन्। स्यमन्तक मणिको प्रसङ्गमा मणिको लोभले भगवानुसंग द्रोह गर्ने या 
निन्दा गर्ने शतधन्वा, प्रसेन आदिलाई यहां निन्दा गरिएको हो। यसप्रकार यो श्लोकमा 


रामालन्द्री टीका 


५०९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


परमात्माको सेवा गर्ने उचित शरीर पाएर पनि उदहाँको चिन्तन नगर्नहरूको निन्दा गरिएको छ। 
यस श्लोकको भावलाई संक्षिप्त रूपमा श्रीधर स्वामी बताउनुहन्छ 
त्वय्यात्मनि जगन्नाथे मन्मनो रमतामिह । 
कदा ममेदृशं जन्म मानुषं सम्भविष्यति ।। 
अर्थात् संसारैका स्वामी एवं आत्मस्वरूप हजुरमा मेरो मन॒ रमाद्ररहोस्, यस्तो 
परमात्मसेवाका लागि योग्य मनुष्यजन्म मलाई कहिले प्राप्त होला ? 


निमृतमरुन्मनोऽक्षदढयोगयुजो हदि य 
न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् 
स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो 
वयमपि ते समाः समदृशोऽद्प्रिसरोजसुघाः ॥ २३॥ 


पदार्थ स्मरणात्  आफनो भाव तत्  ती परमात्मामा नै 
निमृतमरुन्मनोऽक्षदुढयोगयुजः  अनुसार सम्षिदा ययुः  प्राप्त भए 

प्राण, मन र इन्द्रियलाई अरयः  भगवद््रोहीहरू र॒ अङ्घ्रिसरोजसुधाः  
नियन्त्रित गरी दृढ योग धारण उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्त  चरणकमलको ध्यान गर्ने 
गर्ने धियः  हजुरका सर्पसमान वयम् अपि  हामीहरू पनि 
मुनयः  मुनिहरूले बलिष्ठ दुई बाहुका आलिङ्गन समदः  समदर्शी 

हदि  हद यभित्र आदिका चाहनामा लिप्त भएका ति  हजुरका लागि 

यत्  जसलाई स्त्रियः अपि  गोपिनी आदि समाः  बराबरने छँ 
उपासते  उपासना गर्दछन् स्तरीहरू पनि 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! प्राणवायु, इन्द्रिय, मन आदिलाई नियन्त्रित गरी उपासना गर्ने योगीहरूले 
हजुरको उपासना गर्दछछन् र हजुरलाई प्राप्त गर्दछन्, भवगद्रोहीहरू र हजुरका सर्पसमान बलिष्ठ 
दुई बाहुका आलिङ्गन आदिका चाहनामा लिप्त भएका गोपिनी आदि स्त्रीहरूले पनि हजुरलाई नै 
प्राप्त गर्दछन्, हजुरको चरणकमलको ध्यान गर्ने हामी वेदहरू पनि समदर्शी हजुरका लागि 
तिनीहरू बराबर त छँ नि। 

विवरण यस श्लोकमा विभिन्नथरी भाव राख्नेहरूले परमात्मालाई उही रूपमा पारंछन् 
भनिएको छ। मुनि भनेका संसारको लौकिक व्यवहारलाई त्यागी एकान्तस्थलमा मौन रूपमा 
साधना गर्दै जीवन बिताउने तपस्वीहरू हन् । प्राणवायु, मन र सारा इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रित गरेर 
दृढ योग गर्ने ती मुनिहरूले आफ्नो अविरल तपस्याद्रारा परमात्मालाई प्राप्त गर्दछन्। यति मात्र 
नभई अरयः अर्थात् भगवान्का शत्रुहरूले पनि परमात्मालाई त्यही रूपमा प्राप्त गर्दछन्। यहाँ 
भगवान्का शत्रु भन्नाले जसले भगवानूलाई शत्रुरूपले हैर्दछन्, तिनीहरू भन्ने अर्थं हुन्छ । 
भगवान्को भुजदण्ड बलियो सर्पं समान छ। यसमा आसक्त भएका गोपिनीहरूले पनि 


रामालन्द्री टीका 


५१  
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


भगवानूलाई प्राप्त गरे भने परमात्मतत्वलाई यथार्थसंग जानने हामी वेदले पनि उही परमात्मालाई 
प्राप्त गयौ भनी श्लोकमा बतादएको छ । यहाँ मुनिहरूले शान्त भावले उपासना गरेर 
परमात्मालाई पाएका छन् भने केटी राजाहरूले शत्रुभावले चिन्तन गरेर परमात्मालाई पाएका छन् । 
गोपिनी आदिले कामभावले भगवानूलाई पाएका छन् भने वेदहरूले तत्तवज्ञानद्रारा परमात्मालाई 
पाएका छन्। यसरी अनेक भावले पनि एडटे परमात्मालाई प्राप्त गरिने कुरा यहाँ बताइएको छ । 
यहाँ के शङ़ा हुन्छ भने भावमा यति भिन्नता हदा पनि एउटे वस्तुलाई कसरी प्राप्त गर्न 
सकियो ? मुनिहरूको शुद्ध भक्ति अनि शत्रुहरूको शत्रुता दुबे समानहो त? यदि त्यसो हो भने 
भगवान्को भक्तिको के महत्त्व भयो र ? फेरि सबेका आत्मा भएका भगवानूलाई द्वेष गर्नैहरू त 
महाअन्धकारमय नरकमा पो जाकिनुपर्ने, तिनीहरूले पनि मोक्ष पाउनु कत्तिको उचित छः 
सामान्य मानिसहरू पनि को व्यक्ति आफ्नो अनुकूल एवं प्रिय छ, अनि को व्यक्ति आफ्नो अहित 
चितारंछ भन्ने थाहा पारंछन् भने अन्तर्यामी भगवानूलाई को आफ्नो भक्त हो अनि को आफ्नो 
शत्रु हो भन्ने थाहा हदेन ?। तर भगवानूले अनेक भावहरूबाट आफूमा मन लगाने सबैलाई 
समान दुष्टिले हरन हुनाले यसो भएको हो । भगवान्मा सामान्य मानिसहरूमा जस्त भेददृष्टि छैन । 
सामान्य मानिसहरू आफूलाई शरीर हँ भने ठान्दछन् अनि त्यसको उपकार या अपकार गर्नलाई 
आपने उपकार या अपकार गरेको सम्खिन्छन् । तिनीहरूमा आफ्नो उपकार गर्ने मित्र अनि आफ्नो 
अपकार गर्ने शत्रु हुन् भन्ने भाव हुन्छ । परमात्मा त शरीरमा आत्मबुद्धि गर्नृहुन्न, उहाँ सबेलाई 
आत्मदृष्टिले मात्र हर्नृहुन्छ । आत्मालाई कसैले पनि केही हानि या अपकार गर्न नसक्ने हुनाले 
आत्मवादीहरू सबे व्यक्तिहरूलाई समान भावले ठर्दछन्। उनीहरू शरीरसम्बन्धी पदार्थहरूमा मोह 
अनि तिनको नाश भएकोमा शोक पनि गर्दनन् । त्यसैले उपनिषदमा पनि तत्र को मोहः कः शोकः 
एकत्वमनुपश्यतः अर्थात् जसले सबेलाई एडउटै आत्मा देख्दछ भने त्यहाँ शोक र मोह हुन कसरी 
सम्भव छ र ? भनिएको छ । संसारमा एउटे परमात्मतत्त्व रहेको छ भनेर जान्ने विवेकीहरू समदर्शी 
हन्छन् भनी गीता ५१८ मा पनि बतादइएको छ पण्डिताः समदर्शिनः । यसरी परमात्मतत्वलाई 
जान्नेहरू त सबेमा समदुष्टि गर्दछछन् भने भगवानूले सबेमा समदृष्टि गर्नु के नौलो भयो र? यो 
उहाँको अज्ञता नभई परम कृपा हो । यही बुखाउन श्लोकमा समदृशः यो पद आएको छ। 
भगवानूलाई सबेले समानरूपले पाउनुमा आगोलाई दृष्टान्त दिन सकिन्छ । जाडो महिनामा 
यदि करीं आगो बालिएको छ भने त्यसले आपफूनजिक आउने सबेलाई समान रूपले ताप दिन्छ। 
चिसो हटाउनु, तातो दिनु र प्रकाश फिंजाउनु यी आगोका स्वाभाविक कार्य हून्। यसलाई कुनै 
व्यक्तिको भाव या चिन्तनले यताउता पार्ब सक्देन। कोही व्यक्ति श्रद्धापूर्वकं आगोलाई 
परमात्माको मुख मान्दै त्यसको निकटमा जान्छ भने त्यो व्यक्तिले पनि आगोबाट उत्तिने प्रकाश 
एवं उष्णता प्राप्त गर्द अनि कोटी व्यक्ति आगोलाई निभाउने सोचले बाल्टीभरि पानी लिएर 
गयो भने पनि आगोले त्यसलाई त्यत्ति नै उष्णता दिन्छ। यसमा आगोप्रति राम्रो भाव या दुर्भाव 
राख्नु मुख्य नभई त्यसको नजिक जानु मात्र मुख्य रेको छ। यसै गरी परमात्मामा पनि 
स्वाभाविक रूपमा दया, वात्सल्य आदि गुणहरू रहेका छन् भने स्वभावतः ने संसारबन्धनलाई 
नष्ट गर्ने सामर्थ्य उहाँमा छ। उहांका नजिक जाने व्यक्तिहरू यी स्वाभाविक गुणहरुद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


५९०१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


लाभान्वित हुन्छन्। यसमा राम्रो या नराम्रो भावले नजिक जानुलाई हेरिदैन। आपरूलाई ककसले 
पारंछन् भनी शास्त्रनियम बताउने क्रममा परमात्माले जसले आफ्नो भक्ति गर्छन्, तिनैले मलाई 
पारंछन् भन्ने व्यवस्था गर्नुभएन, किनभने उहँमा आफनो प्रचार या कीर्तिको अलिकति पनि 
कामना कछैन। बरु उहँले सबे प्राणीको अनेकथरी धारणाहरूलाई हेरी सबेका लागि उपयुक्त हुने 
गरी के व्यवस्था गर्नुभयो भने जो परमात्माको स्मरण गर्वछ, त्यही व्यक्तिले परमात्मालाई पारं । 
जुनसुके भावद्रारा भए पनि कोटी परमात्माको नजिक गयो अर्थात् उसले उहाँको स्मरण गययो भने 
उसले परमात्मालाई पाउने भयो। यसै कारणले मुनिहरूले र॒ भगवान्का शत्रुहरूले पनि 
परमात्मालाई पाएका हुन् । 

भगवान्का भक्त नारद, श्रीशुकदेव, वेदव्यास आदि मुनिहरू हुन् भने शिशुपाल, हिरण्याक्ष, 
हिरण्यकशिपु, रावण आदि भगवानूलाई शत्रुरूपले सम्फरहने व्यक्तिहरू हुन् । प्रेमीलाई त वेला 
मौकामा सम््टिन्छ, तर शत्रुलाई त उठेदेखि सुतुन्जेलसम्म गहिरोसंग सम्ण्दिएको हुन्छ । दृढतापूर्वक 
सम्ख्एिकाले शिशुपाल आदिले परमात्मालाई ने प्राप्त गरेका हून्। त्यसै गरी गोपिनीहरूले 
कामद्वारा भगवानूमा मन लगाए। श्लोकमा गोपिनी आदि स्त्रीहरूलाई भगवान्को भुजदण्डमा 
आसक्त भनिएको छ । गोपिनीहरूले आपहरू किन भगवान्का सेविका भ्यौ भनी बताउने क्रममा 
पनि उनीहरूले यसलाई कारणको रूपमा बताएका छन्। दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य 
भागवत १०।२९।३९ अर्थात् संसारेलाई अभय दिने बलिष्ठ पाखुरा देखेर पनि हामी हजुरका दासी 
भएका हँ । भगवानूमा मन आसक्त हुनुमा मुख्यतया तीन कारणहरू बतादइएका छन् उहाँको 
अप्रतिम सौन्दर्य, दिव्य एश्वर्य र अपरिमित पराक्रम। घुभ्रिएका कपालहरूले घेरिएको अनि मन्द 
मुस्कानयुक्त भगवान्को सुन्दर अनुहार भगवानप्रति गोपिनीहरू आसक्त हुनुको प्रमुख कारण हो । 
त्यसै गरी लक्ष्मी आदिलाई पनि स्थान दिने उहाँको दिव्य एेश्वर्य अनि बलिष्ठ पाखुराबाट सूचित 
भएको अतुलनीय पराक्रम भगवानूमा मन लाउनुका कारण हुन्। यहो गोपिनीहरूले ईश्वरीय 
पराक्रमको पनि चर्चा गरेर के सूचना गरेका छन् भने उनीहरूको श्रीकृष्णप्रतिको प्रेम शरीरको 
सौन्दर्यमा मात्र आसक्त हने सामान्य लौकिक काम नभई ईश्वरसंग गरिने विशुद्ध प्रेम हो। 
गोपिनीहरूले श्रीकृष्णप्रति गरेको उत्कट प्रमलाई नै काम शब्दद्वारा बतादएको हो । फेरि आसक्ति 
सर्धं बन्धनको कारण कहाँ हुन्छ र ? त्यो आसक्ति कुन वस्तुमा लागेको छ, त्यही अनुसार यसको 
स्वरूप एवं फलको निर्णय गर्नुपर्वछ । एउटा स्वधर्मनिष्ठ क्षत्रियका लागि देशको सम्प्रभुतामा पूर्ण 
आसक्ति हनु अनि त्यसको रक्षार्थं हाँसीहांसी प्राण त्याग्नुलाई ब्रह्मलोकको प्राप्तिसाधन भनी 
बतादएको छ परिव्राड् योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः अर्थात् योगयुक्त भई प्राण त्यागने 
संन्यासी र देश एवं धर्मका लागि लडा्दमा मारिने वीर दुबे सूर्यमण्डललाई भेदन गरी ब्रह्मलोक 
पुग्दछन्। जहां स्वधर्ममा निष्ठा हुनुलाई त उत्तम गतिको साधन बतादृएको छ भने स्वयं 
परमात्मामा गरिने आसक्तिको के कुरा । संसारमा गरिने अनुराग आसक्ति हुन्छ भने भगवानप्रतिको 
अनुराग भक्ति हृन्छ। यसैलाई शाण्डिल्यभक्तिसूत्र ११।२मा सा परानुरक्तिरीश्वरे अर्थात् भक्ति 
भनेको परमात्मामा अत्यन्त अनुराग हूनु हो भनिएको छ। यसरी यस श्लोकमा अनेक भावले 
भगवानूको चिन्तन गर्नेहरूले पनि एडटे परमात्मालाई पारंछन् र यसमा परमात्माको समदृष्टि ने 


रामालन्द्री टीका 


५९०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


कारण हो भनी बतादएको छ। 
यस श्लोकको भावलाई संक्षिप्त रूपमा व्यक्त गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ 
चरणस्मरणं प्रेम्णा तव देव सुदुर्लभम् । 
यथा कथच्चिन्नृहरे मम भूयादहर्निशम् । । 
अर्थात्, हि नृसिंह प्रभो ! प्रेमपूर्वक हजुरको चरणस्मरण गर्नु असाध्यै दुर्लभ छ, त्यसैले म 
दिनरात सर्धं कसैगरी भए पनि हजुरलाई सम्िरहन सक । 
यहाँ शत्रुता, प्रम आदिद्रारा चिन्तन गर्नैमध्ये प्रेमपूर्वकको चिन्तनलाई नै सुदुर्लभ भनिएको 
छ । यद्यपि द्वेष, भय आदि भावहरुूद्रारा निरन्तर चिन्तन हुन्छ, तर पनि त्यहां परमात्माको आनन्द 
प्रस्फुटित हदेन। विरोधी भावले युक्त भएकाले यी व्यक्तिहरू परमात्मचिन्तनमा सुख पाँदेनन्, 
मररेपछि मात्र परमात्मालाई पारंछन्। भक्तहरू चाहं भक्तिपूर्वक चिन्तन गर्दा यहाँ पनि परम 
आनन्द पारंछन् अनि मरेपछि पनि परमानन्द पारंछन्। त्यसैले साधना र साध्य दुबे स्थितिमा 
आनन्ददायक भएकाले भगवान्मा प्रेमपूर्वक मन लगाउनु नै सर्वोत्कृष्ट र शास्त्रसम्मत ठहर । 


क इह तु वेद् बतावरजन्मल्योऽग्रसरं 
यत उदगादुषियंमनु देवगणा उभये । 
तहिं न सन्न चासदुभयं न च काठजवः 
किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥ २४॥ 


पदार्थ  उत्पननन हुनुभयो तहिं  त्यस समयमा 

बत  निश्चय नै यम् अनु  जसपचछ्ि सत्  कार्यप्रपञ्च र 

इह  यो संसारमा उभये  आध्यात्मिक र असत्  कारण महत्त्व आदि 
अवरजन्मख्यः  पछि जन्मने र आधिदैविक न  हँदेनन् 

मत्यु हुने देवगणाः  देवगणहरू उत्पन्न उभयं च न  दुबेबाट बनेको 
कः नु  कुन प्राणीले भए शरीर समेत हँदेन 

अग्रसरं  सृष्टिभन्दा पहिलेदेखि यदा  जब काठकजवः च न  कालको 
सिद्ध हुनुभएका हजुरलाई शास्त्रं  शास्त्रलाई वेगसमेत हैदेन 

वेद्  जान्दछ अवकृष्य  लीन गरी तत्र  त्यहँ 

यतः  जसबाट शयीत  प्रलयनिद्रामा मस्त भई किम् अपि न  केटी पनि रहदेन 
ऋषिः  ब्रह्मा सुत्नुहन्छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! यस संसारको सृष्टि हुनुभन्दा पटहिलेदेखि नै विद्यमान हजुरलाई पचि 
उत्पन्न र नष्ट हुने स्वभाव भएको कुन प्राणीले जानन सक्दछ र ? हजुरबाट सबेभन्दा पहिले 
ब्रह्माजी उत्पनन हुनुभयो । ब्रह्माजीपच्छि आध्यात्मिक र आधिभौतिक अरू देवताहरू उत्पन्न भए। 
जब प्रलयकालमा सम्पूर्ण सृष्ट पदार्थहरूलाई आफूमा लीन गरेर हजुर प्रलयनिद्रामा मस्त भई 


रामालन्द्री टीका 


५१०३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


सुत्नृहन्छ, त्यस समयमा जीवात्माहरूसंग हजुरलाई जान्ने कुनै साधन हदेन, किनभने त्यस समयमा 
न त सत् शब्दवाच्य स्थूल आकाश आदि पदार्थ हृन्छन्, न त असत् शब्दवाच्य महत् आदि 
तत्त्वहरू नै ह॒न्छन्, न त त्यस समयमा सत् असतूबाट बनेको स्थूल शरीर नै हृन्छ। न त त्यहाँ 
प्रकृतिका गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न गर्ने काल ने हुन्छ । केही पनि हदेनन्। जब यी पदार्थहरूकै 
अभाव छ भने इन्द्रिय र प्राण आदि हने कुरे भएन। त्यस समयमा वेद आदि शास्त्रहरू पनि 
हैदेनन्। अनि हजुरलाई त्यस समयमा जीवात्माहरूले कुन साधनले जान्ने ? 
वितरण यस श्लोकमा भगवान् प्रलयनिद्रामा मस्त भई सुत्नुभएको वेलामा प्राणीहरूले 
परमात्मालाई जान्न सक्दैनन् भनी बतादइएको छ । अवरजन्मलयः पदको अर्थ हुन्छ, अवरं पश्चात्, 
जन्मलयौ वर्तते यस्य सः अर्थात् जसको उत्पत्ति एवं नाश पछि हृन्छ। सृष्टिकालमा 
पञ्चमहाभूतको सुष्टिपच्छि सबभन्दा पहिला ब्रह्माजी उत्पन्न हूनुभयो । त्यसपचछि प्राणीका अनेक 
कर्मसंस्कारहरूका आधारमा अनेक योनिमा उनीहरूलाई ब्रह्माजीले नै उत्पन्न गर्नुभयो । सम्पूर्ण 
देवताहरू पनि परमात्माबाट नै उत्पन्न भएका हृन्। यसरी सारा संसारको उत्पत्ति हुनुभन्दा अधि 
परमात्मा ने हनुहन््यो । यो सृष्टिको उत्पत्ति हूनुअधि केवल सत् तत्त्व मात्र थियो र त्यो तत्त्व 
परमात्मा हूनहुन्थ्यो । यसैलाई श्लोकमा आएको अग्रसरं यो शब्दले जनाएको छ । पछि उत्पन्न 
भएको कुनै पनि कार्यले आफ्नो कारणको विषयमा निकर्योल गर्न सक्दैन  टो उत्पन्न हुनुजधि 
माटोको अवस्था के कस्तो थियो? यो घैँटोबाट पत्ता लाग्ने कुरा होदइन। यसैले सुष्टिमा पछि 
उत्पन्न भएका प्राणीहरूले आपफ्ना कारण परमात्मालाई ठिकठिक जानन सक्देनन् भन्नु यस 
श्लोकको आशय हो। यहाँ देवगणाः यो शब्दले आध्यात्मिक र आधिदैविक दुबे देवताहरूलाई 
लिन सकिन्छ । आधिदैविक देव भनेर अग्नि, वायु, वरुण, इन्द्र॒ आदि प्रसिद्ध देवता नै भए भने 
आध्यात्मिक देवता भनेका चाह इन्द्रियहरू हून्। उभये अर्थात् यी दुबैथरी देवताहरूको 
उत्पत्तिपछछि मात्र जगत्मा प्राणीहरूको शरीर उत्पन्न भएको हो । 

यस श्लोकमा सुष्टिकालमा अनि सृष्टिपछ्ि पनि प्राणीहरूले परमात्मालाई जानन नसक्ने 
बतादइएको छ । देव अर्थात् सम्पूर्ण इन्द्रिय र तिनका प्रेरक अधिष्ठाता देवताहरू पछि उत्पन्न 
भएका हून्। ती सबैको उत्पत्ति हुने अधिष्ठान भनेको परमात्मा नै हनुहन्छ । सृष्टिकालमा प्राणीले 
केही पनि कुरा जान्नुपर्दा इन्द्रियहरूको नै सहायता चाहिन्छ। कान, ओंँखा, छाला आदि 
जञानेन्द्रियहरूको माध्यमले नै प्राणीलाई वस्तुहरूको ज्ञान हुन्छ, तर यी सम्पूर्णं इन्द्रियहरूले 
मायाका कार्य स्थूल पदार्थहरूलाई मात्र देखन सक्छन्। सूक्ष्म पदार्थहरू जो मायाकै कार्य हुन्, 
तिनलाई पनि यिनले ग्रहण गर्न सक्दैनन् भने मायाका पनि अधिष्ठान परमात्मालाई जान्न सक्ने 
कुरे आएन । देवता शब्दले इन्द्रियहरूलाई लिंँदा ऋषि शब्दले मनलाई लिन सकिन्छ । ऋषति 
गच्छति सङ्ल्पमात्रेण दूरम् अर्थात् सङूल्पमात्रले टाढाटाढा पुग्ने हुनाले मनलाई ऋषि भन्न 
सकिन्छ । यो मन इन्द्रियहरूभन्दा पनि पहिले उत्पन्न भएको हो अनि यसमा यिनीहरूमन्दा पनि 
सूक्ष्म पदार्थलाई देखने शक्ति विद्यमान छ। यसैलाई वेदमा दूरङ्गमं ज्योतिषां ज्योतिः 
रुद्राष्टाध्यायी, १।५ अर्थात् टाढासम्म जानन सक्ने अनि ज्योति अर्थात् विषयप्रकाशक 
इन्द्रियहरूको पनि ज्योति अर्थात् प्रकाशक मन हो भनिएको छ। फेरि मनद्रारा परमात्मालाई 


रामालन्द्री टीका 


५१०८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


देख्नुपर्दछ भनी बृहदारण्यकोपनिषद् ४।४।१९मा भनिएको पादन्छ मनसैवानुद्रष्टन्यम् । त्यसैले 
मनले त परमात्मालाई देखन सक्छ कि ? भन्दा वास्तवमा मनद्रारा पनि परमात्मालाई ठम्याउन 
सकिने देखिंदेन । परमात्मा मनको पनि कारण एवं अधिष्ठान हो। मन जहोँ पुग्दछ, त्यसको 
अधिष्ठानको रूपमा आत्मा पहिल्यैदेखि त्यहाँं विद्यमान छ । त्यसैले पछि उत्पन्न हूने मनले 
आत्मालाई बुकाउन सक्दैन। 

उसो भए प्रलयकालमा परमात्माभित्रै पसेका हुनाले प्राणीहरूले उहाँलाई जानन सक्छन् 
कि ? भन्ने शङ्ामा भनिन्छ, प्रलयकालमा त न् इन्द्रिय, विषय आदि ज्ञानसामग्री केही पनि 
नभएकाले त्यस॒वेलामा प्राणीहरूले परमात्मालाई जानन सक्दैनन्। प्रलयमा शास्त्र पनि 
परमात्मामा ने लीन भएको हन्छ, त्यसको अभावमा प्राणीहरूले के आधारमा परमात्माको निश्चय 
गर्न सक्छन् र ? सत् अर्थात् मूर्तं या स्थूल पदार्थं अनि असत् अर्थात् अमूर्त या सूक्ष्म पदार्थ दुबे 
प्रलयकालमा छैनन् । प्राणीका सवे इन्द्रिय र मनसमेत अविद्यामा लीन हुने हुनाले त्यस वेलामा 
तिनले परमात्मालाई जानन सक्देनन्। यसरी सृष्टि एवं प्रलयमा पनि कुनै पनि उपायले 
परमात्मालाई ठम्याउन नसकिने कुरा यहाँ जनाइएको छ। 

यस श्लोकको भावलाई संक्षिप्त रूपमा बता्ँदे श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 

क्वाहं बुद्ध्यादिसंरूढः क्व च भूमन्महस्तव । 
दीनबन्धो दयासिन्धो भक्तिं मे नृहरे दिश ।। 

अर्थात् हे सर्वव्यापक परमात्मा! म॒ कहाँ बुद्धि, इन्द्रिय आदिको आधारमा ज्ञान गर्ने 
सामान्य प्राणी अनि कहाँ कुनै पनि इन्द्रिय आदिले विषय नगरिने हजुरको अपार महिमायुक्त 
स्वरूप । त्यसैले हे दयासिन्धु ! हे दीनबन्धु ! मलाई भक्तिकै वर दिनुहोस् । 

यसप्रकार यस श्लोकमा प्राणीका ज्ञानसाधन भएका इन्द्रिय आदिले परमात्मालाई प्राप्त 
गर्न नसक्ने हदा शरणागतिपूर्वक उहाँको भक्ति गर्नु नै एक मात्र उपाय भएको बताइएको छ। 

यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलापरक अर्थं गर्दा भने यहाँ वेणुनादको प्रशंसा गरिएको छ। 
सनातन गोस्वामी लेख्नृहृन्छ वेणोः माधुर्यवण्निन तं स्तुवन्ति अर्थात् श्रुतिहरू वेणुको माधुर्य 
तादे श्रीकृष्णको स्तुति गर्दछन्। अग्रसरं शब्दले वेणुलाई बुखाएको छ । अग्रे अन्तः शब्दरूपेण 
सरति प्रविशति अर्थात् अन्तःकरणभित्र शब्दरूपले पस्ने भएकाले वेणु अग्रसर हो । त्यसलाई अनि 
त्यसको माधुर्यलाई कसले ठम्याउन सक्छ र ? भने श्रुतिहरूको प्रश्न छ । अवरजन्म शब्दको अर्थ 
सामान्य प्राकृत शरीरको जन्म भन्ने हृन्छ । अवरजन्मनः लयः नाशः अभावो वा यस्य सः अर्थात् 
जसको सामान्य प्राकृत जन्म कैन, त्यस्ता चिद्रूप शरीर भएकाहरूले पनि यसको माधुर्यलाई 
ठम्याउन सक्दैनन्। सामान्यतया ऋषि भन्ने शब्दले वेदमन्त्रका प्रष्टाहरूलाई बुखांछ, तर यहाँ 
ऋषि शब्दले श्रीकृष्णको वंशीबाट निस्कने मोहनमन्त्ररूप नादलाई नै लिनुपर्दछ। ऋषिः उदगात् 
शब्दको अर्थ हुन्छ, मोहननाद आफ निस्कियो। यसले श्रीकृष्णको वंशी कहिलेकाहीं आफैं पनि 
बज्दछ भन्ने सूचना दिन्छ। यं अनु अर्थात् जुन वेणुनादलाई सुनिसकेपछि देवगणाः अर्थात् 
देवताहरू पनि प्रसन्न भई बाहिर निस्किए। यहाँ उभये अर्थात् दुरईदथरी देवगण भनिएको छ। 
यसको अर्थं रुद्र आदि एक थरी देवगण अनि अर्का चाह भगवान्का पार्षदरूप गरुड, विष्वक्सेन, 


रामालन्द्री टीका 


५१०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


जय आदि देवगण भन्ने हुन्छ । श्रुतिहरू भन्छन् श्रीकृष्णको वंशी सौभाग्यशाली छ किनभने त्यो 
उहांको ओठमे अडद्ररहन्छ । गान्धर्वशास्त्रका गीत, नृत्य, बाजा आदिका जति पनि रस छन्, ती 
सबेलाई यसले फिक्का पारिदिन्छ। शास्त्रं अर्थात् गान्धर्वशास्त्रहरूलाई अवकृष्य अर्थात् पूरे 
आफैमा तानी तत्र अर्थात् श्रीकृष्णको ओठमा जब यो शयीत अर्थात् अडन्छ, तब किमपि न 
अर्थात् जगत्मा कुनै पनि वस्तु आफनो ठाठँमा अडिन सक्दैन। सत् असत् उभयं च न यो 
पदावलीले सत् असत् र उभयरूप प्राणीहरूले आफ्नो स्वाभाविकतालाई छाडी अकै हुने 
बतादृएको छ । सत् भनेका चेतन प्राणीहरू हुन्, असत् भनेका जड हुङ्गा आदि हुन्। अनि उभय 
भनेका जडचतेन दुबे लाग्ने वृक्ष, लहरा आदि हुन् । श्रीकृष्णले बांसुरी बजाएपचछि चेतनप्राणी 
मूर्च्छित भई जड बन्दछन्, अनि जड भएका दुङ्गाहरू समेत पग्लिई चेतन र चलमला्ंछन् । 
मिश्रितयोनि रुखहरूले पनि आफ्नो स्वभाव छडदछन्। उनीहरूका हांगाबाट मधुधारा निस्कन्छ, 
अनि ती चलमलारंछन्। यही कुरा गोपिनीहरूले पनि बताएका छन् अस्पन्दनं गतिमतां 
पुलकस्तरूणां भागवत १०।२१।१९ अर्थात् गतिमानूहरू निःस्पन्द हुने अनि रुखहरू पुलकित भई 
हल्लिने, परिवर्तन देखिन्छ । यसरी जडचेतन र उभयरूप प्राणीहरूले आआप्नो स्वभावलाई 
छाडेको कुरा यहाँ बतादएको छ। 

यसै गरी कालजवः अर्थात् कालको वेग पनि त्यो वेलामा ठप्प हृन्छ । रासलीलाको क्रममा 
श्रीकृष्णले वेणु बजाएपच्ि कालको वेग रोकिई एउटे रात ब्रह्मरात्रबराबर भएको बतादइएको छ । 
सूर्य, चन्द्र॒ आदि रोकिनाले कालको वेग रोकिएको अनुमान हुन्छ । तत्र अर्थात् त्यो वेलामा न 
किमपि अर्थात् केही पनि आफ्नो रूपमा रहँदेनन्। यसले नदी आदिलाई सूचित गरेको छ। 
श्रीकृष्णको वेणु सुनेर नदीहरूको वेग पनि रोकिने अनि उनीहरूले छलरूपी हातहरू निकाली 
श्रीकृष्णलाई अङमाल गर्न खोज्ने कुरा बतादएको छ आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभूजैर्मुरारः भागवत 
१०।२१।१५ । यसरी सम्पूर्ण जगत् वंशीको धुनले मस्त भएको बतादइएको छ । सनातन गोस्वामी 
लेख्नुहन्छ सर्वमेव जगत् वेणुनादाम्बुधौ मज्जतीत्यर्थः अर्थात् सम्पूर्णं जगत् ने वेणुनादको समृद्रमा 
इब्छ भन्न यो श्लोकको आशय हो। 


जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां 
विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितेः। 
त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता 
त्वयि न ततः परत्र स भवेदवबोधरसे ॥ २५॥ 


पदार्थ सतः  सत् रूप दुःखहरूको आत्मनि  आत्मामा 

येच  जो जो दार्शनिकहरू मृतिं  विनाश अर्थात् मुक्ति भिदां  भेद साङ्ख्य मत 
असतः  असद्रूप जगत्को नैयायिक मत विपणं  कर्मव्यवहारलाई 
जनिं  उत्पत्ति वैशेषिक मत उत  यस्तै ऋतं  सत्य मीमांसक मत 





रामालन्द्री टीका 


५९०६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
स्मरन्ति  सम्दिन्छन् भन्ते अवबोधरसे  ज्ञानस्वरूप 

ते  ती व्यक्तिहरू भिदा  भेद त्वयि  हजुरमा 

आरूपितेः  आरोपित भ्रमद्रारा यदबोधकृता  जसको स्वरूप सः  त्यो भेद 

उपदिशन्ति  उपदेश गर्दछन् नजान्नाले हुन्छ न भवेत्  छैन 

त्रिगुणमयः  त्रिगुणमय ततः  त्यहाँबाट 

पुमान् इति  परमात्मा हुनुह॒न्छ परत्र  पर रहेको 





ताक्यार्थ कारणमा नभएको कार्यको उत्पत्ति ह॒न्छ भनी वेशेषिकहरू भन्दछन्। नेयायिकहरू 
प्रमाण, प्रमेय आदि सोह पदार्थहरूको ज्ञान भएपचछ्छि हुने एक्काईस प्रकारका दुःखहरूको 
निवृत्तिलाई मृक्ति भन्छन्। साङ्ख्यहरू आत्मा अनेक छन् भनी स्वीकार गर्दछन्। मीमांसकहरू 
कर्मफलको व्यवहार सत्य हो भनी स्वीकार गर्वछछन्, तर यी सम्पूर्ण दार्शनिकहरू तत््वदृष्टिले 
उपदेश नगरी आरोपित भ्रमलाई स्वीकार गरेर उपदेश गर्वछन् । परमात्माको अज्ञानको कारणले नै 
पुरुष त्रिगुणमय हो भन्ने भेद स्वीकार गरिएको हो । वस्तुतः अज्ञानदेखि पर रहेका ज्ञानस्वरूप 
हजुरमा त्यो भेद छैन । 
विवरण यस श्लोकमा परमात्माको विषयमा ठिकठिक निश्चय गर्न नसकी ठुला दार्शनिकहरू 
समेत भ्रममा परेको बताइएको छ । न्याय, वेशेणिक, योग, साड ख्य, मीमांसक यी सबे वेदलाई 
प्रमाण मानने दार्शनिक सम्प्रदाय नै हुन्। त्यसैले यिनीहरूलाई आस्तिक दर्शन भनिन्छ। छ ओट 
आस्तिक दर्शनहरूमध्ये उपनिषत्प्रतिपाद्य वेदान्तले बाहेक अरू कसैले पनि वेदको परम तात्पर्य 
अद्धितीय परमात्मप्रतिपादनमा रहेको छ भनी ठम्याउन सकेनन्। उनीहरूमध्ये कसैले परमाणुलाई 
अनि कसैले प्रकृतिलाई जगत्कारण भने र द्ैतको प्रतिपादन गरिरहे। वेदको तात्पर्य ठम्याउन 
नसकेकाले ती दर्शनहरूले अनेक अमिल्दा कुरा बताएका छन् भनी यहाँ बतादएको छ । स्वयं 
वेदले आफ्नो तात्पर्य आफैं प्रकट गरेकाले यहाँबाट उपनिषत्प्रतिपाद् प्रामाणिकता निःसन्देह पुष्ट 
भएको छ। 

असतः जनिं पदावलीले कारणमा पहिले नभएको कार्य पछि उत्पन्न भएको हो भनी मान्ने 
वेशेषिक सिद्धान्तलाई सङ़त गरेको छ। यसल सिद्धान्तलाई असत्कार्यवाद भनिन्छ। कार्य कारणमा 
धथिएन, यो पलि मात्र उत्पन्न भएको हो । यदि नभएको वस्तु उत्पन्न हुने हो भने माटोबाट सुनका 
गहना किन बनेनन् त ? यो शङ्ामा असत्कार्यवादीहरू उत्तर दिन्छन् माटोमा धटो नभए तापनि 
चैटो उत्पन्न गर्ने क्षमता रेको छ । त्यस्तै सुनमा गहना उत्पन्न गर्ने सामर्थ्य रहेको छ । त्यसैले ती 
ती कारणमा तीती कार्यको मात्र उत्पत्ति हुन सक्छ । तर वेदान्तको दृष्टिमा भने असत् वस्तुको 
उत्पत्ति सम्भव कैन । कारणरूपमा सत् रेको वस्तु मात्र जन्मिन सक्छ । जगत् ब्रह्मरूप नै भएको 
हनाले यो आफ्नो कारणरूपमा नहुने कुरे आएन। यदि जगत् ब्रह्मरूपले धथिएन भने त्यहाँबाट 
पृथक् रूपमा जन्मेको यो ब्रह्मभन्दा अलग सत्तावान् छ भन्ने शङ्गा हुन सक्छ । त्यसैले असत्को 
उत्पत्ति भयो भन्ने दार्शनिकहरू भ्रान्त छन्। योग दर्शनमा पनि जीवमा पहिला ब्रह्मत्व थिएन, पछि 
योगानुष्ठान आदिद्रारा मात्र यो ब्रह्म बन्दछ भन्ने मानिन्छ। यसरी नभएको ब्रह्मरूपताको उत्पत्ति 
योगीहरू मान्दछन्। यो मत पनि उपनिषत्सम्मत छैन । किनभने यदि जीव अहिलेसम्म ब्रह्म थिएन 


रामालन्द्री टीका 


५९० ॥  
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


भने अब पनि कसै गरी ब्रह्म हुन सक्देन। त्यसैले ब्रह्म नै भए पनि अज्ञानको कारणले अके 
रूपमा प्रतीत भद्रहेको जीव ज्ञानद्वारा फेरि ब्रह्मरूप ने हुन्छ भन्ने उपनिषद्को सिद्धान्तलाई ने 
मान्नुपर्ने देखिन्छ । 

कुनै दार्शनिकटहरू सतः मृतिम् अर्थात् सत् वस्तु नष्ट हुन्छ भन्दछछन्। नैयायिकहरू संसार 
एवं सुखदुःख आदि सबैलाई सत्रूप मान्दछन् अनि पचि ज्ञानद्वारा चाहं एक्काईस प्रकारक 
दुःखको ध्वंस भई मोक्ष हृन्छ भन्दछछन्। तर सत् वस्तुको नाश सम्भव कछैन। नाभावो विद्यते सतः 
श्रीमदभगवद्गीता २१९ अर्थात् सत् वस्तुको अभाव कहिल्यै छैन भनी भगवान्ले बताउनुभएको 
छ । यदि सुखदुःख आदि वास्तवमा नै सत् हुन् भने तिनीहरूको नाश कसरी भयो ? अनि पछि 
नाश हने हुन् भने ती सत्य कसरी भए ? किनभने त्यो वस्तु नै सत्य हन्छ, जुन वस्तु कटहिल्यै नष्ट 
हैदेन । त्यसैले यो नैयायिक मत पनि ठिक छैन। 

फेरि साडख्य आदि धैरेजसो दार्शनिक आत्मामा भेद मान्दछन्। पुरुषबहूत्वं सिद्धम् 
सांख्यकारिका १८ अर्थात् प्रमाणद्रारा पुरुषहरू धरे छन् भन्ने सिद्ध ह॒न्छ भन्ने उनीहरूको मत 
रहेको छ। तर चैतन्य तत्व धैरे हुन सम्भव कैन। यदि चैतन्यतत्त्व धरे भयो भने त्यसको 
सर्वव्यापकतामा अनि सर्वरूपतामा हानि हृन्छ । परमसत्ता दुई वा तीन हुनै सक्देन, किनभने दुई वा 
तीन या धेरै हुने वित्तिकै त्यो परमसत्ता नै हन सक्दैन। यदि परमसत्तामा भेद माने हो भने 
जगत्को उत्पत्ति आदि कसले गर्दछ ? यदि सबै काम एउदैले गर्दछ भन्ने हो भने अरू चैतन्य 
नाममात्रका चैतन्य हुने भए, तिनलाई अलग सत्तावान् किन मान्ते ? अनि सबे मिलेर गर्दछन् भने 
जगत् उत्पत्ति आदि गर्न अरू सबैको अपेक्षा हुने तिनीहरू निरेक्ष परमसत्ता हुन सक्देनन्। यदि 
दु्राद्ुटरे रूपमा जगत् सृष्टि आदि गर्न सक्छन् भने एउटाले गरेको सृुष्टिमा अर्कोलि प्रलय 
गरिदिएमा जगत्को अव्यवस्था हुन सक्छ । त्यसैले बाहिर जति द्वैत या अनेक प्रतीत भए तापनि 
परम सत्तामा विभाजन या द्वैत मान्न सकिंदेन। 

मीमांसकहरू विपणम् अर्थात् कर्मफलको भोगलाई सत्य मान्दछन्। भोग्दे जाँदा नष्ट हदे 
जाने पदार्थहरूलाई कसरी सत्य मानन सकिन्छ र ? त्यसैले सबै दार्शनिकहरू आरूपितैः अर्थात् 
आत्मामा आरोपित भएका परमाणु, प्रकृति कर्म आदिलाई नै वास्तविक रूपमा लिई त्यसकै 
उपदेश गरिरहेका छन् । यहाँ उपदेश भन्नाले तीती दर्शनका सिद्धान्तलाई लिनुपर्दछ । 

न्यायवेशेषिक दर्शनमा परमाणु नै जगत्को कारण हो, यसमा केवल परमाणुहरूको 
संयोगका लागि मात्र ईश्वरको आवश्यकता परेको हो । ईश्वरको इच्छाले आपसमा संयुक्त भएका 
परमाणुहरूले हयणुक र त्रसरेणुको क्रमले विशाल विश्वको उत्पत्ति गर्दछछन्। माटोलाई जोडी 
कुमालेले धटो बनाए रै पहिल्यैदेखि रहेका परमाणुहरूलाई जोडी परमात्माले जगत् बनाएकाले 
जगतुप्रति ईश्वर निमित्त कारण हुनुहन्छ भन्ने मानिन्छ। उता साडख्य र योग दर्शनमा पनि प्रकृति 
र पुरुष नै तत्त्व अनि सबे कार्य गर्ने प्रकृति नै हो भन्ने मानिन्छ। मीमांसादर्शनमा भने सम्पूर्ण 
संसार कर्मक कारणले उत्पन ह॒न्छ भनिन्छ । यदि परमात्मा तीन गुणहरूले युक्त हुनुहन्थ्यो भने यी 
विभिन्न प्रतिपादनहरू मिल्दथे । किनभने आत्मा गुणहरूको कारणले अनेक रूपमा अनेक प्रकारले 
जगत्को कारण बनेको भनी सबे मतलाई सत्य मान्न सकिन्थ्यो, तर आत्मतत्व वस्तुतः निर्गुण 


रालालन्द्री टीका 


९५१ ८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


भएकाले एडटै आत्मामा यी अनेक प्रतिपादनहरू कसरी मिल्दछन् र ? त्यसैले दार्शनिकहरूले 
बताएको यो भेद अबोधकृता अर्थात् केवल अज्ञानका कारणले कल्पित भएको हो। एडटै 
आत्मतत्त्वलाई नजान्नाले यी दार्शनिकहरूले अनेक वादहरू बताएका छन् । जब कुनै पनि कुरामा 
अनेक विकल्प र विमति देखिन्छन् भने तिनीहरूको परस्पर विरोधले ती सबे आअफै 
अप्रामाणिक बन्दछन्। जगत्को विषयमा पनि अनेक दार्शनिकहरूको आफ्नै सिद्धान्त र विवाद 
भएकाले यसद्रारा त जगत्को उत्पत्ति नै प्रामाणिक होइन र यो वास्तवमा ब्रह्मरूप ने हो भने 
वेदान्तको अजातवाद सिद्ध हुन पुग्दछ । त्यसैले माण्डूक्योपनिषत्कारिका ४।५मा भनिएको छ 
ख्याप्यमानामजातिं तैरनुमोदामहे वयम् अर्थात् अनेक दार्शनिकहरूले जगत् उत्पत्तिको सम्बन्धमा 
विवाद गरेर यो अप्रामाणिक भएको र वास्तवमा कुनै पनि उत्पत्तिक्रिया अमिल्दो भएकाले 
अजातवाद ने प्रामाणिक हो भनी बताइरहेका छन्, हामी तिनीहरूको रुगडाबाट सूचित भएका 
अजातवादलाई अनुमोदन गर्दछछौँ। परमात्मा ज्ञानस्वरूप एकरस हुनहन्छ । उहाँमा यी भेद 
व्यवहारहरूको सम्बन्ध छैन किनभने यो सबै व्यवहार अज्ञानमूलक भएकाले ज्ञानस्वरूप 
परमात्मामा सम्भव कैन । 
यस श्लोकको भाव प्रकट गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 
मिथ्यातक॑सुकर्कशेरितमहावादान्धकारान्तर 
भ्राम्यन्मन्दमतेरमन्दमहिमंस्त्वज्ञानवत्मस्फुटम् । 
श्रीमन्माधव वामन त्रिनयन श्रीशङ्कर श्रीपते 
गोविन्देति मृदा वदन् मधुपते ! मूक्तः कदा स्यामहम् ।। 
अर्थात्, हे भगवान् ! व्यर्का अनेक कर्कश तर्कहरू एवं वादसिद्धान्तहरूको 
महाअन्धकारमा फसेर म भ्रान्त हृदेषु । हजुरको महिमा अमन्द अर्थात् अनन्त छ भने म मन्दमति 
हु, त्यसेले हजुरलाई जानने उपाय छैन । हजुरलाई सम्णिनु बाहेक अरू कुनै उपाय नभएकाले म 
हजुरका माधव, वामन, त्रिनयन, श्रीशङ्कर, श्रीपति, गोविन्द आदि नामहरूको उच्चारण गर्दै कहिले 
मुक्त हला ? 
यो श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलापरक अर्थमा व्याख्या गर्दा भने यहाँ इन्द्रले गोकुलमा 
प्रलयकारी छन्खछावात पठाएको बताइएको छ । श्रीकृष्णले इन्द्रयज्ञ रोकेपच्छि इन्द्रले गोकुललाई 
ध्वस्त गर्न भनेर प्रलयकालीन सांवर्तक नामका मेघलाई वृष्टि गर्न पठाए। असत् शब्दको अर्थ 
हन्छ, दुष्ट मेघहरू। विध्वंसकारी यी मेघहरूको जनिं अर्थात् उत्पत्तिले सतः अर्थात् गोकुलको 
मृतिं अर्थात् नाश हुन्छ भन्नेमा विश्वस्त धिए। यिनीहरूले स्मरन्ति अर्थात् यही चिन्तन गरेर 
उपदिशन्ति त्यही अनुसारको आज्ञा पनि मेघलाई दिए । यिनीहरूको सड्ल्प के थियो भन्ने बारे 
श्रीशुकदेवले नन्दगोष्ठजिघांसया भागवत १०२५७ अर्थात् नन्दको गोकुललाई ध्वस्त गर्ने इच्छाले 
भन्ने पदद्रारा बताउनुभएको छ । त्यही सङ यहाँ गरिएको छ । त्यस वेलामा इन्द्रे श्रीकृष्ण 
परमात्मा हनहन्छ भन्ने विर्सिएका यथिए, उनले श्रीकृष्णलाई परमात्मा नभई सामान्य मानिस 
मानेका थिए। आत्मनि अर्थात् श्रीकृष्णमा भिदा अर्थात् परमात्माभन्दा भिन्नता छ या मनुष्यता छ 
भन्ने उनको विचार थियो। यसकै अभिव्यक्ति उनले कृष्णनिन्दाको वेलामा वाचालं बालिशं 


रामालन्द्री टीका 


५५९०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


स्तन्धम् भागवत १०।२५।५ अर्थात् यो कृष्ण धेरै बोलिरहने, मूर्ख र अटेरी छ भनी गरेका छन्। 
नन्द आदिले सामान्य श्रद्धावश इन्द्रलाई श्रेष्ठ देवता मानी विपणं अर्थात् जुन इन्द्रध्वजोत्थापन 
आदि व्यवहार गर्दथे, त्यसैलाई ने ती अभिमानीहरू ऋतं अर्थात् सत्य र नित्य मान्थे। यो सबे 
सोचाइ र गराइ केवल आरूपितैः अर्थात् आपने बुद्धिमा आरोपित अज्ञानद्रारा भएको धियो । यहाँ 
भगवान् श्रीकृष्णलाई त्रिगुणमयः पुमान् अर्थात् त्रिगुणमयी प्रकृतिका अधिष्ठाता भन्नु पनि अज्ञान 
भएको बतादएको छ । त्रिगुणात्मिका प्रकृतिका अधिष्ठाता भन्दा भगवान् साङ्ख्यसि द्धान्तीहरूले 
मानेका पुरुषसमान बन्नुहुन्छ । त्यहोँ पुरुषको जगत् उत्पत्ति आदिमा केही भूमिका र शक्ति छैन । 
तर श्रीकृष्ण सर्वशक्तिमान् हूनुहुन्छ र सम्पूर्ण सुष्टिको रूपमा उहौँ आफैं न प्रकट हुनुभएको छ। 
गीताको पन्ध्रौँ अध्यायमा भगवान्ले अक्षर पुरुषभन्दा पनि परमात्मततत्व अलग रहेको 
बताउनुभएको छ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः श्रीमदभगवद्गीता १५१७ अर्थात् यी 
दुबे पुरुषभन्दा उत्तम पुरुष परमात्मा अलग हुनहन्छ। यसरी साडख्यशास्त्रीय पुरुषभन्दा पनि 
पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण श्रेष्ठ हुनहुन्छ । श्लोकमा ततः परम् अर्थात् त्यो त्रिगुणात्मिका पुरुषभन्दा 
परमात्मा पर रहनुहन्छ भनी यही अर्थलाई सङडेत गरिएको छ। यद्यपि पुरुष त्रिगुणात्मिका 
प्रकृतिलाई चेतना दिने तत्व हो, तर श्रीकृष्ण पुरुषोत्तम हूनुभएकाले उहाँंलाई भिदा अर्थात् 
परमात्माभन्दा भिन्न त्रिगुणमय पुरुषको रूपमा बताउनु अबोध अर्थात् अज्ञान हो। यसो भए इन्द्रले 
श्रीकृष्णलाई छन् सामान्य मनुष्य मानी उहाँमाथि गरेको आक्रमण कति अज्ञानमय धियो भन्ने?जे 
होस् त्वयि अर्थात् हजुरमा सः अर्थात् अज्ञानद्रारा कल्पना गरिएको त्यो दुष्टसङ्ल्प न भवेत् अर्थात् 
सफल भएन । पछि उनले केर हजुरको स्तुति गर्नुपय्यो । यसप्रकार यस श्लोकको कृष्णलीलापरक 
व्याख्या गरिएको छ। 

यसप्रकार प्रस्तुत श्लोकमा श्रुतिहरूले अनेक ॒दार्शनिकहरूको रगडालाई अमिल्दो भनी 
नताएर परमात्माको शरणमा भक्तिपूर्वक जानु नै ज्ञान एवं मोक्षको हेतु हो भने कुरा बतादृएको 
छ । श्रुतिहरूले दर्शनको वादविवादमा अल्सिनु राम्रो होदन भन्ने सूचित गरेका छन्। यसै गरी 
जगत् उत्पत्तिसम्बन्धी सबे धारणा बाखिएकाले परमात्माभन्दा भिन्न जगत् उत्पन्न नै नभएको अनि 
त्रिगुणमय पुरुष पनि परमात्माभन्दा भिन्न नभएको बताएर वेदहरूले यो प्रपञ्च अनि पुरुष 
दुबेलाई परमात्मादेखि अभिन्न रूपमा सिद्ध गरेका छन् । 


सदिव मनस्तिवृत््वयि विभात्यसदामतुजात् 
सदभिमृश्न्त्यरोषमिदमात्मतयात्मविद्ः। 

न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया 
स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ लगायत असत्  असत् र 
आमनुजात्  मनुष्य जीव त्रिवृत्  त्रिगुणात्मक प्रपञ्च मनः  मनद्वारा कल्पित भएर 


रामालन्द्री टीका 


१९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
पनि आत्मतया  आत्मरूपले नै विकृतिं  गहनाहरूलाई 

त्वयि  अधिष्ठान हजुरमा रहेर सत्  सत्य न त्यजन्ति  छोडदैनन् 
सत् इव  सत्य यै अभिमृशन्ति  मान्दछन् स्वकृतं  आफैद्रारा रचित 
विभाति  प्रतीत हुन्छ हि  निश्चय नै सुन खोज्ने इदं  यो जगतमा 

आत्मविदः  आत्मन्ञानीहरू व्यक्तिहरू अनुप्रविष्टं  प्रविष्ट भएका 
चाहं तदात्मतया  सुनक स्वरूप परमात्मा 

अरोषं  सम्पूर्ण भएकाले आत्मतया  पुरुषरूपले 

इदं  यो जगत्लाई कनकस्य  सुनका अवसितम्  निश्चित हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ यो त्रिगुणात्मक प्रपञ्च र जीव यी दुबे मनद्वारा कल्पित वा असत्य भएर पनि 
हजुरको सत्तालाई प्राप्त गरेर सत्य ४ प्रतीत भदट्रहेका छन्। जसरी सुन चाहने मानिसले सुनबाट 
बनेका गहनालाई सुन नै हो भनी निश्चय गरी त्यसको परित्याग गर्दैेनन् त्यसै गरी आत्मज्ञानी 
पुरुषहरू भोक्ता र भोग्यको रूपमा प्रतीयमान सम्पूर्ण जगत् आत्मरूपले परमात्मा भन्दा अलग 
होइन भन्ने निश्चय गर्दछन् र जगतूको परित्याग गर्देनन्। 

विवरण यो श्लोकमा परमात्मा नै प्रपञ्च एवं पुरुषरूपले हुनुहुन्छ भनी बताइएको छ । अधिल्लो 
श्लोकमा प्रपञ्च एवं पुरुष परमात्माभन्दा भिन्न रूपमा सिद्ध हदेनन् भनी बतादएको धियो । उसो 
भए यिनीहरू सत् रूपमा कसरी प्रतीत भड्रहेका छन् त ? भन्ने शङ़ा हदा यो श्लोकमा ती दुबे 
परमात्माकै कारणले सत् रूपमा प्रतीत भएको बतादएको छ । त्रिवृत् अर्थात् त्रिगुणात्मक प्रपञ्च 
वास्तवमा मनको विलास मात्र हो। त्यसैले श्लोकमा आएको मनः शब्दको अर्थं मनद्रारा कल्पित 
भन्ने हो । वास्तवमा सम्पूर्ण संसार मनको विलास एवं भ्रमरूप हो। डोरीमा सर्पं अनि सिपीमा 
चाँदी छैन, तर देखने व्यक्तिको मनको कल्पनाले त्यहँ सर्प एवं चाँदी उत्पनन गरिदिन्छ । जुन भ्रम 
हृन्छ, त्यो प्रमाणतः देखिएको हदेन, अपि तु मनको कल्पनाले मात्र देखिएको हुन्छ । जहाँ 
त्रिगुणात्मक प्रपञ्चको स्फुरण छ, त्यहँ मन छ अनि जहाँ मन कैन त्यहाँ त्रिगुणात्मक प्रपञ्चको 
स्फुरण छैन । कुनै पनि वस्तु उपलब्ध नभए, त्यसबाट त्यो वस्तुको अभावज्ञान गरिन्छ, यसलाई 
अनुपलब्धि प्रमाण भनिन्छ। इन्द्रियले ग्रहण गर्न योग्य वस्तु यदि अनुपलब्ध हुन्छ या देखिंदेन भने 
त्यसको अभावको निश्चय हुन्छ । प्रपञ्च पनि इन्द्रियग्राह्य वस्तु हो, जाग्रत् र स्वप्नमा देखिए 
तापनि सुषुप्तिमा नदेखिने हुनाले त्यो वेलामा यसको अभावको ज्ञान हुन्छ । जुन वस्तुको सुषुप्तिमा 
अभाव छ, त्यसलाई कसरी सत् मानन सकिन्छ र ? किनभने जो स्धैँ रहन्छ, त्यसलाई मात्र सत् 
भनिन्छ । त्यसैले सुषुप्तिमा नभएकाले जगत् सत्य होइन भनी विवेकचूडामणि २३६मा भनिएको 
छ यदि सत्यं भवेद् विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम्। यन्नोपलभ्यते किच्चिदतोऽसत् स्वप्नवन्मुषा । 
अर्थात् यदि विश्व सत्य हुन्थ्यो भने त्यो सुषुप्ति अवस्थामा पनि उपलब्ध हनु पर्थ्यो । सुषुप्तिमा 
जगत् हेन त्यसकारण जाग्रतूमा देखिएको जगत् पनि केवल स्वप्न छै दुटो हो। भागवत 
११।१३।३४मे पनि ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं अर्थात् यो जगत्लाई केवल मनको कल्पना र 
भ्रम हो भनी विचार गर्न भनिएको छ । त्यसैले यस श्लोकमा मनः अर्थात् मनद्वारा कल्पित भएको 
त्रिगुणात्मक प्रपञ्च असत् हो भनिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


५११९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


इदं बुद्धिले विषय गर्ने प्रपञ्च मात्र होइन, अहं अर्थात् म हँ भन्ने बुदधिले विषय गर्ने चेतन 
प्राणीहरू पनि आत्मामा कल्पित भएका हुन् । त्यसैलाई बुखाउन श्लोकमा आमनुजात् भन्ने पद 
आएको छ । मनुज भनेर यहाँ जीवलाई लिनुपर्दछछ । जीवदेखि जगतूसम्म सम्पूर्ण वस्तुहरू मनको 
भ्रमद्रारा कल्पित भएका हृन् । भ्रमद्रारा नै जीवहरू अनेक पदार्थं एवं लोकलोकान्तरका कल्पना 
गर्दछन् र अज्ञानमै घुमिरहन्छन्। यहाँ के शङड़ा हुन्छ भने पुरुष र प्रपञ्च दुबे मनको भ्रम भए मन 
त त्यसको कारण भएकाले सत्य नै होला अनि फेरि द्रैतको शङ़ा भइहाल्यो नि त ? यसको उत्तर 
हो, मनः अर्थात् मन पनि स्वरूपतः नभएकै वस्तु हो। वेदान्तमा अन्तःकरण उपाधिद्रारा नै 
जीवभाव खडा भएको मानिन्छ। महाकाशमा घट उत्पन्न भएपक्छि घटाकाश पनि जन्म्यो भन्ने 
व्यवहार भए ४ आत्मामा अन्तःकरण उपाधि उत्पन भएपचछ्छि त्यहाँ जीव पनि उत्पन्न भयो भन्ने 
व्यवहार हृन्छ । यसरी जीवभावको कारण अन्तःकरणलाई मानिन्छ। तर यो अन्तःकरण पनि 
स्वरूपतः असत् वस्तु नै हो। किनभने जुन वस्तु उत्पन हुन्छ र नष्ट हुन्छ, त्यसलाई सत् मान्न 
सकिंदेन । मन पनि अज्ञानको कारणले कल्पित हुने हदा त्यो पनि असत् नै हो। त्यसैले सम्पूर्ण 
संसार भ्रमद्वारा ने कल्पित भएको हो । 

यहाँ शङ्गा के हुन्छ भने सबे पदार्थ अविद्याद्रारा कल्पित भएको भए ब्रह्मज्ञानीहरूले त यो 
केही पनि नदेख्नुपर्नै। उनीहरूले पनि जगत्लाई यस्ते देखेकाले यसलाई कल्पित भनी मान्न 
मिल्दैन। यसको उत्तरमा भनिन्छ आत्मविदः अर्थात् आत्मज्ञानीहरूले चाहं जगत्लाई जगत्को 
रूपमा नभई आत्मतया अर्थात् आत्माकै रूपमा सत् मान्दछन्। जसरी डोरीमा देखिएको सर्प 
सर्परूपले मिथ्या हो अनि वास्तवमा चाहं त्यो डोरी नै हो, त्यसै गरी प्रपञ्च पनि नाम र रूपको 
दृष्टिमा मिथ्या हो अनि ब्रह्मरूपले सत्य नै हो । वेदान्तमा अध्यस्त वस्तुको सत्तालाई अधिष्ठानके 
सत्ता मानिन्छ। भनिएको पनि छ नाधिष्ठानात् भिन्नतारोपितस्य अर्थात् आरोपित वस्तु 
अधिष्ठटानदेखि भिन्न हदेन। कनकस्य अर्थात् सुनको विकृतिं अर्थात् विकार गहनालाई के सुन 
भनिंदेन र ? त्यसै गरी तदात्मतया अर्थात् प्रपञ्चको रूपले यसभित्र प्रवेश गर्ने परमात्मा नै 
भएकाले ज्ञानीहरू यो सबेलाई आत्मतया अर्थात् आत्मरूपले नै निश्चय गर्दछन् । 

श्रीकृष्णलीलापरक व्याख्या गर्दा भने यहाँ सम्पूर्ण विश्व अनि वृन्दावन आदि धामलाई 
श्रीकृष्णक रूपमा बताइएको छ । आमनुजात् अर्थात् मानिसदेखि लिएर सम्पूर्ण भुवन मन इव 
अर्थात् मन फँ अस्थिर एवं अनित्य भए तापनि त्वयि अर्थात् श्रीकृष्णमा ने सत् विभाति सत् रूपले 
देखिएका छन्। यो प्रपञ्च त्रिवृत् अर्थात् तीन थरी तापहरूद्वारा आवृत पनि छ । तापनाशक 
हजुरको आगमनको कारणले नै यो संसार राम्रो ४ देखिएको छ । उसो भए नित्यलीलास्थल भनिने 
वृन्दावन आदि पनि असत् एवं तापयुक्त ने छन् त ? भन्ने शङ्ामा भनिन्छ इदं अशेषं अर्थात् 
वृन्दावन आदि धाम र त्यसले युक्त सम्पूर्ण जगत्लाई आत्मविदः अर्थात् अन्तर्यामी रूपले 
हजुरलाई देख्नेहरूले चाह सत् अर्थात् हजुरकै रूपमा देख्दछन्। किनभने आत्मतया अर्थात् चिद्रूप 
परमात्मा आफ नै ती अनेक रूपमा रहनुभएको छ । स्वकृतं अर्थात् यो प्रपञ्च परमात्माबाट नै 
रचित हो, अनि आत्मतया अनुप्रविष्टम् अर्थात् यसभित्र आत्मरूपले पस्ने ती परमात्मा नै हुनुहन्छ । 
त्यसैले यो सब जगत् श्रीकृष्णकै स्वरूप हो भनी ज्ञानी भक्तहरू भन्दछन्। 


रामालन्द्री टीका 


९९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


श्रीधर स्वामी यस श्लोकको अर्थमा आफ्नो भाव थप्दै लेख्नुहन्छ 
यत्सत्वतः सदा भान्ति जगदेतदसत्स्वनः । 
सदाभासमसत्यस्मिन् भगवन्तं भजाम तम्। । 
अर्थात् स्वयं असत् भए पनि यो जगत् जसको सत्ताको कारणले सत् रूप देखिन्छ, त्यस्ता 
असत्यमा पनि सत् रूपले देखिने परमात्मालाई भजन गर्वं । 
यसप्रकार यस श्लोकमा सम्पूर्णं जगत् एवं जीवहरू पनि परमात्मामा कल्पित भएकाले 
असत् रूप हुन् अनि परमात्मा चाह ती सबेभित्र सत्रूपले पसी सबेलाई सत्य ४ प्रतीत गरादइदिने 
तत्तव हुनुहुन्छ भनी स्तुति गरिएको छ। 


तव परि ये चरन्त्यखिलसत््वनिकेततया 
त उत पदाकरमन्त्यविगणय्य शिरो निकरतेः। 
परिवयसे पञ्ूनिव गिरा विबुधानपि तां 
स्त्वयि कृतसोहदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः ॥ २७॥ 


पदार्थ अविगणय्य  तिरस्कार गर्दै त्वयि  हजुरमा 

ये  जो व्यक्तिहरू पदा  पैतालाले कृतसोहदाः  प्रेमभाव राख्ने 
अखिलसत्त्वनिकेततया  सम्पूर्ण आक्रमन्ति  टेक्दछन् व्यक्तिहरू 

जगत्को अधिष्ठानको रूपमा तान्  भक्तिरहित ती पुनन्ति  जगत्लाई पवित्र 
तव  हजुरको विबुधान् अपि  विद्रानूहरूलाई गर्दछछन् 

परिचरन्ति  उपासना गर्दछन् पनि ये  जो व्यक्तिहरू 

ते  तिनीहरूले गिरा  वेदरूपी वाणीद्रारा विमुखाः  हजुराट विमुख छन् 
उत  निश्चय नै परन् इव  पशुहरूलाई ४ न  तिनीहरूले गर्देनन् 

निक्रतेः  मृत्युको परिवयसे  बँध्नुहुन्छ 

शिरः  शिरलाई खलु  निश्चय नै 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! जुन व्यक्तिहरू सम्पूर्ण प्राणीहरूको अधिष्ठानको रूपमा हजुरको भजन 
गर्दछन्, तिने भक्तहरू मृत्युको शिरलाई तिरस्कार गर्दै पेतालाले कुल्चेर संसारबाट पार हुन्छन्। जो 
हजुरको भक्तिबाट विमुख छन् उनीहरूले विद्वान् नै भए पनि हजुरको वेदवाणीरूपी बन्धनबाट पार 
पाडन सक्दैनन्। हजुरसंग जो प्रेम गर्दछछन्, तिनीहरूले आफूलाई पवित्र गर्दछन् र अरूलाई पनि 
पवित्र गर्दछन्। जो व्यक्ति हजुरबाट विमुख हृन्छन् तिनीहरू न आफू पवित्र हृन्छन् न त उनीहरूले 
अरूलाई पवित्र गराउन नै सक्दलछन्। 

वितरण यस श्लोकमा सर्वान्तर्यामी रूपमा परमात्माको भजन गर्नेहरूले मृत्युलाई पनि 
जित्दछन् भनी बताइएको छ । अखिलसततवनिकेत शब्दको अर्थ हृन्छ अखिलानि सत्त्वानि निकेतो 
यस्य सः अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीहरू जसका निवास हून्। परमात्माको घर भनेको सबैको हदय नै 


रामालन्द्री टीका 


५९१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


हो । जसरी सहरभित्र मुख्य स्थानमा राजाको निवास हुन्छ त्यसै गरी शरीररूपी सहरको हृदयरूपी 
घरमा परमात्माको निवास छ। यसैले छान्दोग्योपनिषद् ८।१।२मा यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं 
पुण्डरीकं वेश्म॒ अर्थात् ब्रह्मको सहर यस शरीरमा हदयकमल नै उहांको घर हो। आत्माको 
उपलब्धि गर्ने ठँ हृदय भएकाले त्यसलाई आत्माको निवास भनी बताइएको हो । यसैले गीतामा 
पनि ईश्वर सब प्राणीहरूको हदयदेशमा बस्दछन् ईश्वरः सर्वभूतानां हदेशेऽर्जुन तिष्ठति 
श्रीमदभगवद्गीता १८।६१ भनी बताइएको पाडइन्छ । यसरी सबेभित्र परमात्मा रेको बुखी जसले 
परमात्माको उपासना गर्दछन् तिनीहरूले मृत्युलाई पनि तिरस्कारपूर्वक अतिक्रमण गर्दछन्। अख 
पदा आक्रमन्ति अर्थात् आफ्नो पैतालाले मृत्युको शिरमाथि टेक्दछन् भनिएको छ । यसको कथा 
प्रसङ्ग धरुवचरित्रमा आंछ । ध्रुव पृथ्वीबाट दिव्य लोकमा जाने वेलामा भगवान्को विमानसंगसंगे 
मृत्यु पनि आयो, तर ध्रुव मृत्युलाई ने सिंढी बनाई मृत्युको शिरमाथि टेकेर दिव्य विमानमा चदे। 
मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् भागवत ४१२३० अर्थात् मूत्युकै शिरमाथि पाड राखी 
त्यो दिव्य विमानमा उनी चढे। यसरी भगवान्का भक्तले मृत्युलाई जित्ने स्पष्ट छ । 

भक्ति नै जन्ममृत्युमय संसारबन्धनबाट पार त्ने उपाय हो भन्दै वेदहरू बतारंछन् यदि 
व्यक्ति भगवान्को भक्त कैन भने त्यस्ता ज्ञानीहरूलाई पनि हजुर आफ्नो गिरा अर्थात् वेदरूप 
वाणीद्रारा परिवयसे अर्थात् बाँधिदिनृहुन्छ । यहां ज्ञानी भनेर परमात्मतत्त्वको ज्ञान नभएका 
शास्त्रजञहरूलाई लिनुपर्दछछ । किनभने तिनीहरूलाई मात्र संसारको बन्धन सम्भव छ । शास्त्र जान्ने 
वित्तिकै परमात्मतत्वको ज्ञान हुने अनि मोक्ष हुने होदन। यसका लागि त भक्तिको आवश्यकता 
पर्दछ। भक्तिविनाका केवल शास्त्रवेत्ताहरूलाई चाहं भगवान्ले आफ्नो वेदरूपी वाणीद्रारा ने 
संसारमा बांधिदिनृहन्छ । यो भन्नुको आशय के हो भने भक्तिविना भित्रका वासनाहरूको नाश हुन 
सम्भव छैन। वासनाको नाश नभएसम्म व्यक्ति जति शास्त्र जान्ने भए पनि कर्मफलहरूलाई सत्य 
मानी तिनमा आसक्त भड्हाल्दछ । वेदमा अनेक कर्म गरी अनेक फल पाइने चर्चा सुनेपछछि ती 
व्यक्तिहरू स्वभावतः तिनै सकाम कर्महरूमा लाग्दछन् र बारम्बार कर्मफल भोगन संसारमा 
जन्मिरहन्छन् । भक्तहरू चाह परमात्माबाहेक अरू कोटी चार्हेदेनन् र उनीहरूमा संसारको वासना 
ने हैदेन। त्यसैले तिनीहरू यहाँ बाँधिदेनन्। मत्युलाई जित्न अर्थात् मोक्षका लागि भक्तिको 
अनिवार्यता बताँदे श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ भगवत्परिचर्यया तु सम्यगमलचित्तानां तत्प्रसादेन 
लन्धापरोक्षज्ञानानां अयन्तन एव करकलितो मोक्षः यसको आशय के हो भने परमात्मतत्व सबैको 
हृदयको प्रकाशकको रूपले अपरोक्ष हुने भए पनि भक्तिरहित व्यक्तिहरूको चित्त मलिन हुने 
भएकाले उनीहरूका लागि परमात्मा परोक्ष मात्र हूनुहुन्छ । शास्त्रबाट परमात्मालाई राम्रोसँग जाने 
पचि उनीहरूको ज्ञान अपरोक्ष हुन सक्देन । त्यसैले त्यो अनपरोक्षभ्रमनिवृत्तिसमर्थम् अर्थात् अपरोक्ष 
भ्रमलाई हटाउन समर्थ हदेन। भगवत्परिचर्या अर्थात् भगवान्को सेवाबाट चाह व्यक्तिको चित्त 
पूर्णतया निर्मल हुन्छ । अनि भगवान्कै प्रसन्नताले तिनीहरूको हृदयमा अपरोक्ष ज्ञान उत्पन्न हुन्छ । 
यसरी भक्तहरू स्वतः नै मुक्त हन्छन् । त्यसेले भगवान्का भक्तहरूले संसारलाई पवित्र पार्दछछन् भने 
अभक्तहरू चाहं आपने अन्तःकरण पनि पवित्र नभएकाले उनीहरूले कसैलाई पनि पवित्र पार्न 
सक्देनन् । 


रामालन्द्री टीका 


५९९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाको रूपमा अथ्यङिंदा यहाँ याज्ञिक ब्राह्मणहरूभन्दा सामान्य 
जातिका भक्तहरू नै श्रेष्ठ भएको जनादइएको छ । सनातन गोस्वामी लेख्नुहन्छ ननु कसभयात् 
वने निलीनस्य कथं स्तुतिः अर्थात् कंसदेखि उराएर मथुराबाट भागी वृन्दावनमा लुक्नेलाई 
परमात्मा भनी किन स्तुति गर्ने? यो शङ्को उत्तर दिद श्रुतिहरू यो श्लोकमा भगवान् त के 
भगवानूका चरणसेवक भक्तहरू पनि निर्भय हुने बता्ंछन्। यहाँ अखिलसत्वनिकेत यो पदद्रारा 
भगवान्लाई सम्बोधन गरिएको छ । हे सबेका अन्तर्यामी परमात्मा ! भन्ने यसको अर्थ हो। तया 
अर्थात् भगवानूकै अन्तरङ्ग स्वरूप भणएकी श्रीराधासंग तव हजुरको चिन्तन गरी जो परिचरन्ति 
अर्थात् सेवा गर्दछन्, तिनीहरूले मूत्युलाई पनि अतिक्रमण गर्वछछन् । जो भक्त कछैनन्, ती विद्वान् नै 
भए पनि तिनलाई हजुर गिरा अर्थात् आफ्नो वेदरूप वाणीद्रारा कर्मको खन्ुटमा परिवयसे अर्थात् 
नांधिदिनुहुन्छ । ब्रजमण्डलका याज्ञिक ब्राह्मणहरूले कर्मको बन्धनमा परी भगवानूलाई नै अनादर 
गरेका र पछि पश्चात्ताप गरेको कथा बताइसकिएको छ । भगवानूमा मन लगाउनेहरू सामान्य 
जातिका व्यक्ति नै भए पनि ती पवित्र हुन्छन् र यिनीहरूले सम्पूर्ण जगत्लाई नै पवित्र बनारंछन् । 
यसमा गोपगोपिनीहरू स्वयं दृष्टान्त छन्। उद्धवजीले भागवत १०।४७।६२मा यिनको 
चरणधूलिलाई पनि नमस्कार गर्दै भन्नुभएको छ वन्दे नन्दव्रजस्व्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णशः, यासां 
हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम् अर्थात् जुन यी गोपिनीहरूले गाएको हरिकथाले तीनै भुवनलाई 
पवित्र पारिदिन्छ। भगवानूबाट विमुख व्यक्तिहरू भने आफ पनि पवित्र हदेनन्, तिनले अरूलाई 
पवित्र गर्ने के कुरा ? 

श्रीधर स्वामी यस श्लोकको भावार्थलाई संक्षेपमा बता्दैदे भन्नुह॒न्छ 

तपन्तु तापैः प्रपतन्तु पर्वतादट्न्तु तीर्थानि पठन्तु चागमान् । 
यजन्तु यागर्विवदन्तु वादैर्विना हरिं नैव मृतिं तरन्ति ।। 

अर्थात् तपस्याको तापमा तप्त होऊन्, अथवा पहाडबाट खसून्। वीर्थमा भड्किऊन् अथवा 
वेदहरूको अध्ययन गरून्, यज्ञहरू गरून् अथवा अनेक दर्शनको वादविवाद गरून्, हरिको 
भक्तिविना तिनीहरूले मत्युलाई तर्न सक्दैनन्। 

यसप्रकार प्रस्तुत श्लोकमा भक्तिविना शास्त्राध्ययन आदिको बलले मात्र कसै गरी पनि 
मृत्युबाट तर्न या मक्त हुन नसकिने कुरा बतादइएको छ। 


त्वमकरणः स्वराडखिरकारकराक्तिधर 

स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषाः 
वषभुजो ऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो 

विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतर्चकिताः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ स्वराट्  स्वयंप्रकाश अखिलकारकशक्तिधरः  सम्पूर्ण 
अकरणः  इन्द्रिय आदिले रहित त्वं  हजुर नै प्राणीहरूका इन्द्रिय आदिका 


रामालन्द्री टीका 


५९१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
शक्तिहरूलाई धारण गरनृहुन्छ अखिलक्षितिपतेः इव  चक्रवर्ती ये तु  जो देवताहरू 

अजया  अविद्याले सहित राजालाई कै अधिकृताः  नियुक्त छन्, 
अनिमिषाः  देवताहरू र तव  हजुरलाई तिनीहरू 

विश्वसृजः  विश्व सृष्टि गर्ने बिं  उपहार भवतः  हजुरबाट 

ब्रह्मा आदि समेत उद्वहन्ति  चढा्ंछन् र चकिताः  राई 

वषभुनः  प्रादेशिक समदन्ति  भोग गर्दछन् विदधति  काम गरिरहन्छन् 
राजाहरूले यत्र  जुन काममा 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर स्वयंप्रकाश हूनुहन्छ र मन, इन्द्रिय आदि करणहरू हजुरमा कछतैनन् । 
तर पनि हजुरले नै सम्पूर्ण प्राणीहरूका इन्द्रिय आदिलाई शक्ति प्रदान गरी धारण गर्नहुन्छ। 
अविद्यायुक्त सम्पूर्ण देवता र विश्वम्रष्टा ब्रह्मा आदि समेत प्रदेशिक राजाहरूले चक्रवर्ती 
सम्राटलाई कर चढाए मै अन्तर्यामी हजुरलाई सारा विषयभोग समर्पण गर्दै आप पनि भोग 
गर्दछन् । ती देवताहरू जोजो जुनजुन कर्ममा नियुक्त भएका छन्, तिनीहरू हजुरबाट डराएर नै 
आप्ना काम गर्दछन्। 
वितरण यस श्लोकमा परमात्मालाई सम्पूर्ण देवताहरूले सेवा गर्ने र उहाँको आज्ञाको अधीनमा 
ने रही काम गर्न कुरा बताइएको छ । अधिल्लो श्लोकमा परमात्मालाई सबेको हृदयभरि रही 
सबेलाई प्रेरित गर्ने भनी स्तुति गरिएको थियो । त्यसमा शङ़ा भयो, उसो भए परमात्मा के सबैका 
इन्द्रिय अन्तःकरण आदि युक्त भोक्ता हूनुहन्छ त ? किनभने आत्मा, इन्द्रिय र मन मिलेपच्छि भोक्ता 
बन्दछ भनिएको छ । यो शङ्को उत्तरमा भनिन्छ त्वं अकरणः अर्थात् हजुर इन्द्रियसम्बन्धले 
रहित हुनुहुन्छ । इन्द्रिय, मन आदिको सम्बन्धले रहित भए तापनि परमात्मा अखिलकारकशक्तिधरः 
अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीका सम्पूर्ण इन्द्रिय आदिका शक्तिलाई धारण गर्नृहुन्छ। यसको अर्थ सबे 
इन्द्रियहरू आत्माको शक्तिलाई पाएर नै शक्तियुक्त हृन्छन् अनि त्यही चेतन सत्ताद्वारा प्रेरित भई 
आआप्नो काम गर्वछछन् भन्ने हो । परमात्मा चाह स्वराट् अर्थात् स्वयं प्रकाशित हुने भएकाले 
नित्यज्ञानस्वरूप उहाँलाई कुनै कारण आदिको आवश्यकता पर्दैन। यसैलाई श्वेताश्वतरोपनिषद्  
३१९मा अपादपाणिपादो जवनो ग्रहीता, पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः अर्थात् परमात्मा हात नभए 
पनि लिन सक्नहुन्छ, खुट्रा नभए पनि वेगपूर्वक हिंडन सक्नुहन्छ अनि आंँखा र कान नभए पनि 
देखन र सुन्न सक्नुहन्छ भनी बतादइएको छ। इन्द्रिय, अन्तःकरण, त्यसका वृत्ति आदि सब जड 
भएकाले यिनीहरूले कुनै पनि विषयलाई प्रकाशित गर्न सक्देनन्। इन्द्रियको माध्यमले निस्किएको 
अन्तःकरणको वृत्तिमा आत्मचैतन्यको प्रकाशले नै पदार्थहरूलाई प्रकाशित गर्वछ। यसरी 
इन्द्रियहरूलाई विषयको प्रकाशन गर्न आत्मशक्तिको आवश्यकता पर्दछ। आत्मालाई भने केही 
प्रकाशित गर्न पनि कुनै पनि इन्द्रियको आवश्यकता पर्देन। यसलाई वेदान्तमा साक्षिभास्य भनिन्छ । 
स्वयं इन्द्रिय अन्तःकरण, त्यसका धर्म आदि साक्षिभास्य हृन्। त्यसैले परमात्मा अकरण हुनुभए 
पनि सबै करण आदिको शक्तिलाई परमात्माले ने प्रेरित गर्बृहुन्छ भनिएको हो । 

देवताहरू अनि ब्रह्मा आदिले पनि अविव्याले युक्त भई परमात्माकै सेवा गर्दछन्। यहाँ 
श्रीधर स्वामीले देवताहरूले भगवान्को आज्ञालाई पालन गर्नु नै उहाँको सेवा गर्नु या उहाँलाई 


रामालन्द्री टीका 


१९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


उपहार चढाउनु हो भन्नुभएको छ । जसरी चक्रवर्तीं सम्राटु्रारा ठँठा॑मा राखिएका रजौटाहरू 
सम्राटको आज्ञा अनुसार आफ्नो अधिकारमा रहन्छन्, त्यसै गरी देवताहरू पनि जहो खटादएका 
छन्, त्यहाँ रही भयपूर्वक भगवान्को आज्ञापालन गर्वछछन्। यसलाई कटोपनिषद् २३३ मा 
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः, भयादिन्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः अर्थात् 
परमात्माको भयद्वारा नै वायु, सूर्य, अग्नि, इन्द्र र मृत्युसमेत आआप्नो कर्तव्यमा लाग्दछन् भनी 
बताइएको छ । 

यहाँ अनिमिषः भनेर इन्द्रियरूप देवताहरू अनि विश्वसुजः भनेर वासनाको कारणले 
संसारको प्रवर्तन गर्ने अन्तःकरण चतुष्टयलाई पनि लिन सकिन्छ। अजया अर्थात् अनादि 
अविद्याद्रारा युक्त भएका यी इन्द्रियहरू कामनाद्रारा विक्षिप्त भई बरहिर्मुखी बन्दछन्, अनि 
विषयहरूको ग्रहण गर्दछन् । तर यिनीहरूले गरेको विषयको ग्रहण आत्मामा समर्पण नगरी 
प्रमाणित या प्रकाशित हूदेन। आत्माले थाहा नपाई न खाएको, न छोएको, न त सुनेको नै सिद्ध 
हन्छ । त्यसैले इन्द्रियहरूले बलिं अर्थात् तीती विषयरूपी उपहार आत्मालाई चढा्ंछन् अनि 
बल्ल तिनको भोग प्रकाशित हुन्छ र ती तृप्त हृन्छन्। यहाँ समदन्तिको अर्थ खान्छन् भन्ने चाहं 
होइन, किनभने इन्द्रियहरू जड भएकाले स्वयं भोक्ता हुन सक्दैनन्। इन्दरियहरूले विषयहरूलाई 
बाहिरबाट भित्र ल्याउनु नै तिनले भोग गर्नु हो, र आत्मामा ल्याई आआपफ्ना विषयहरू चटढाउने 
प्रक्रियालाई ने बलि समर्पण भनिएको छ। प्रश्नोनिषद् २७मा पनि सम्पूर्ण देवताहरूले 
आत्मालाई उपहार चढारंछन् भनी बताइएको छ । 

यस श्लोकको श्रीकृष्णलीलापरक व्याख्या गर्दा भने यहाँ ब्रह्मा, इन्द्र आदि सम्पूर्ण 
देवताहरूले श्रीकृष्णको सेवा गर्छन् भन्ने कुरा बताद्रएको छ । भगवान् अकरणः अर्थात् करणद्रारा 
हने क्रियाको सम्बन्धले रहित हुनुहुन्छ । अनेक क्रीडा गर्ने भगवान् कसरी करणसम्बन्धले रहित 
हनुभयो ? भन्ने प्रश्नमा श्रुतिहरू भन्दछन् स्वराट् अर्थात् परमात्मा स्वयंप्रकाश चिद्रूप हूनुभएकाले 
प्राकृत क्रियाहरूले युक्त हूनुहुन्न । रसलीला आदिको क्रममा अनेक क्रीडा गरे पनि त्यो उको 
चितृशक्तिले गरेको लीलाविलास हो। उसो भए जगत्को सृष्टि आदि कार्य कसले गर्छ त? भन्ने 
शङामा वेदहरू उत्तर दिन्छन् अखिलकारकशक्तिधरः अर्थात् भगवान् नै सम्पूर्ण कारक अर्थात् 
ब्रह्मा आदिका शक्तिलाई धारण गर्नृहुन्छ। यसको अर्थं ब्रह्मा आदि परमात्माके शक्तिद्रारा 
जगत्कर्ता आदि बन्दछन् भन्ने हून्छ । अनिमिषः अर्थात् देवताहरू अनि विश्वसुजः अर्थात् जगत् 
स्रष्टा ब्रह्मा आदिले पनि हजुरफै सेवा गर्दछन् । यहाँ पनि बलिसमर्पणको अर्थ सेवा गर्नु भन्ने नै 
गरिन्छ । यी सबेले परिमात्माको सेवा विभिन्न प्रकारले गरेका छन् । ब्रह्मा र इन्द्रले गाईबाच्छाहरण 
र गोवर्धनधारणको प्रसङ्गमा भगवान्को स्तुति गरेर अनि उहाँलाई गोविन्दको रूपमा अभिषेक गरेर 
सेवा गरेका छन्। वायुले गरेको सेवा वेणु बजाँदे श्रीकृष्ण वनमा इलिरहेको अवस्थामा 
सुगन्धित भई विस्तारे बहनु हो भन्ने कुरा युगलगीतको प्रसङ्गमा उल्लेख छ 
मन्दवायुरुपवात्यनुकूलम् भागवत १०।३५।२१ । चन्द्रले रासलीलाको समयमा वनलाई प्रकाशित 
गर्ने गरी उदाएर सेवा गरेका छन् वैमानिकैः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानः भागवत १०।३३।२३ यसरी 
सब देवताहरूले भगवानूको सेवा गरेका छन्। 


रामालन्द्री टीका 


. 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


श्रीधर स्वामी यस श्लोकको भाव बता्डदे लेख्नुह॒न्छ 
अनिन्दियोऽपि यो देवः सर्वकारकशक्तिधुक् । 
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वसेव्यं नमामि तम्।। 
अर्थात् जुन परमात्मा इन्द्रियरहित भएर पनि सबै कारकहरूको शक्तिलाई धारण गर्नहुन्छ, 
त्यस्ता सर्वज्ञ सर्वकर्ता अनि सबैका सेव्य परमात्मालाई म प्रणाम गर्दहु। 
यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्मा सबेका सेव्य अनि इन्द्रियरहित भए तापनि उहँले सबेका 
इन्द्रिय आदिलाई प्रेरित गर्नहुन्छ भनी स्तुति गरिएको छ। 


स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो 


न हि परमस्य करिचद्परो न परङ्च भवेद् 


अध्याय ८७ 


विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः। 


वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः ॥ २९॥ 





पदार्थ उत्थनिमित्तयुजः  सृष्टिसङ़ल्प द्धतः  धारण गर्नुहुने 
हि  निश्चय नै रूप ईक्षणद्वारा नै सुष्टिका वियतः इव  आकाश छँ 
विमुक्त  हे नित्यमुक्त निमित्त भएका कर्महरू जागेका व्यापक 

यदि  यदि स्थिरचरजातयः  स्थावर, जङ्गम तव  हजुर 

ततः  मायाभन्दा सम्पूर्ण प्राणीहरू परमस्य  परमात्माको 
परस्य  पर रहनुभएका हजुरको स्युः  उत्पनन हुन्छन् करिचत्  कोही पनि 
अजया  मायासंग अपदस्य  वाणी र मनका अपरः न  आफन्त छैन 
उदीक्षया  ईक्षणरूप अविषय परः च  पराइ पनि 
विहरः  विहार हुन्छ शुन्यतुखां  शून्यको तुल्यता न भवेत्  कोटी छैन 


ताक्यार्थ हे नित्ययुक्त परमात्मा ! जुन समयमा मायाभन्दा पर रहनुभएका हजुरको मायाका 
साथ विहार हुन्छ, त्यसै समयमा हजुरको इच्छाद्रारा उत्पन्न कर्महरूका साथ सम्बन्ध राखेर 
हजुरबाट स्थावर र जङ्गम प्राणीहरूको उत्पत्ति हुन्छ र वस्तुतः तुलनामा शून्यतुल्य हुनुभएका, 
आकाश ैँ व्यापक अनि मन र वाणीका विषय नहूनुभएका परम कारुणिक हजुरका लागि न 
आफ्नो भन्ने कोही छ, न त अर्को भन्ने ने कुनै छ। 

विवरण यस श्लोकमा इन्द्रियका प्रवर्तक भएकाले मात्र होइन, अपि तु उहाँबाट नै उत्पन्न 
भएकाले पनि जीवहरूले परमात्माको सेवा गर्नुपर्ने बताइएको छ । स्थावर, जङ्गम सवे प्राणीहरू 
परमात्माबाट नै उत्पन्न भएका हून्। उदीक्षया अर्थात् उहँको ईक्षणद्वारा नै यी सबैको उत्पत्ति 
भएको हो । छान्दोग्योपनिषद् ६।२३मा यसलाई तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय अर्थात् परमात्माले 
एकबाट धेरै हुने सड्ल्प गर्नुभयो भनी बताइएको छ । उदीक्षया उत्थैः निमित्तैः युज्यन्ते यस्तो विग्रह 
गर्दा उदीक्षया उत्यनिमित्तयुजः यो पदावलीले प्राणीहरूलाई बतारंछ । परमात्माको ईक्षणरूप 


रामालन्द्री टीका 


५१९१८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


सङड़ल्पले प्राणीहरूका निमित्त अर्थात् संसारका कारणभूत कर्महरू उत्थित भए । जब कर्महरू 
जागा भए तब त्यसकै संस्कार अनुरूप प्राणीहरूको जन्म भयो । यसरी अनादि सृुष्टिपरम्परालाई 
यहाँ सङ्केत गरिएको छ। यसरी प्राणीका कर्महरूसंगे प्राणीको पनि व्युत्थान अर्थात् प्रलयबाट 
जागरण तब हुन्छ, जब परमात्मा मायाद्रारा विहार गर्नृहुन्छ । परमात्माबाट नै सम्पूर्ण प्राणीहरू 
उत्पन्न भए भन्दा के हुन्छ ? त्यहां माया अनि अनादि कर्मसंस्कारहरूको के आवश्यकता भन्ने 
शङ़ामा वेदहरू बताँदछन् आकाश समान एवं सर्वव्यापक परमात्माबाट असमान रूपमा 
प्राणीहरूको सष्टि हुन सक्देन, त्यसैले माया एवं कर्मसंस्कारहरू अवश्य नै चाहिन्छन्। यदि 
सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई परमात्माले कर्म आदिले निरपेक्ष भएर नै उत्पन्न गर्नुभयो भन्ने हो भने 
उहांमा मुख्य दुई दोष आंछन् एउटा विषमता अनि अर्को निर्दयीपना । भगवान्ले यत्तिकै सृष्टि 
गर्नुभएको हो भने उहाँले कसेलाई सुखी अनि कसैलाई दुःखी कसरी बनाउनुभयो ? यसरी सुखी, 
दुःखी बनाँदा उहाँले प्राणीहरूमाथि विषमता गरेको दोष आउने भयो अनि अर्को चाहं 
दुःखीहरूप्रति उहँले दया नगर्ुभएको देखियो । यसैले यी दोष नआऊन् भन्नका लागि प्राणीका 
पूर्वपूर्वं संस्कार अनुसार नै उत्तरउत्तर जन्महरू हुन्छन् भन्नुपर्दछ । शून्यतुलां दधतः यो पदावलीले 
प्रलयकालमा अरू सबेद्रारा रहित भई शून्य ै रहनुभएकोतफ सड़ेत गरेको छ। परमात्मा 
प्रलयकालमा हूनुभए तापनि किन शून्य म प्रतीत हुनुभयो त ? यस प्रश्नको उत्तरस्वरूप वेदहरू 
भन्छन् अपदस्य अर्थात् परमात्मा इन्द्रियहरुद्रारा नभेटिनुभएकाले शून्य र लागनुभएको हो । 
प्रलयकालमा परमात्मालाई जानने साधन पनि कैन, अनि उहाँ पदार्थ आदि कुनै रूपमा प्रकट पनि 
हनुभएको कछैन। यसरी अप्रकट वा अव्यक्त रहेकाले परमात्मालाई शून्य ४ भनिएको हो । यसरी 
प्रलयमा परमात्मामा लीन भएका प्राणीहरू उहाँको सडल्पले उहांबाट ने उत्पनन हुने भएकाले 
उनीहरूले परमात्मसेवा गर्नुपर्ने कुरा यहाँ बताइएको छ। 

यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाका रूपमा अर्थ्यंदा भने यहाँ अन्तरङ्ग भक्तहरूको प्रशंसा 
गरिएको छ । परस्य अर्थात् पुरुषोत्तम श्रीकृष्णको अजया अर्थात् लीलाशक्तिद्रारा जब विहरः वा 
विहार हुन्छ, तब वृन्दावनवासी सब प्राणीहरू प्रफुलि्लित हन्छन् । स्थिरचरजातयः यो पदको विग्रह 
हन्छ स्थिराश्च चराश्च जातयः सजातयश्च अर्थात् वृन्दावनवासी भगवान्का तीन थरी भक्तलाई 
यसले सङड़ेत गरेको छ। यिनीहरू जम्मै भगवान्को इच्छ हुनेवित्तिकै विहारका लागि तयार 
भट्हाल्दछन्। उदीक्षया अर्थात् भगवान्को कृपापूर्ण दृष्टद्रारा नै यिनीहरू उत्थनिमित्तयुजः अर्थात् 
विहारका साधनले संयुक्त भद्हाल्दछन्। उत्था प्रकटा विहारकारणानां युक् योगो यासु ताः अर्थात् 
प्रकट भएका छन् श्रीकृष्णसेंग विहार गर्ने साधन एवं उदीपक कारणहरू जसमा । स्थिर अर्थात् 
लता, वृक्ष आदिमा कृष्णसंग विहारका लागि फूल फल लाग्ने र मधुधारा चुहिने परिवर्तन एवं 
उदीपक सामग्री देखिन्छन्। उता चर अर्थात् मयूर, भ्रमर आदि प्राणीहरूमा चाहं प्वांख फैलाउने 
अनि मधुर गुञ्जन गर्ने आदि उदहीपक सामग्रीको प्राकट्य देखिन्छ । जातयः अर्थात् भगवान्का 
सजातीय गोपगोपिनीहरूमा चाहं अनुकूल वेष, अलिअलि लज्जा, प्रफुल्लता आदि उहीपक 
सामग्रीहरू प्रकट हुन्छन्। यसरी श्रीकृष्णको सङल्पसंगसंगे वृन्दावनका अनेक प्राणीहरूमा 
लीलाका लागि आवश्यक सामग्रीहरू प्रकट भएका छन्। 


रालालन्द्री टीका 


९९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


वृन्दावनकासंग मात्र विशेष लीला गर्दा भगवान्मा वैषम्य दोष आरं कि भन्ने शङ़ा हदा 
भगवानूले प्राणीहरूमा गर्ने समव्यवहारलाई यहाँ देखादएको छ । परमस्य अर्थात् परमात्माका लागि 
कोही पनि परअपर हदेन। उहोँले कर्म अनुसार ने प्राणीहरूलाई सुखदुःख आदि फल प्रदान 
गर्नृहुन्छ । यसरी आफूमा भक्ति नगर्नहरुूप्रति परमात्माले गर्ने सामान्य दया यहोँ बतादयो। जो 
विद्वेष गछन्, तिनीहरूका लागि भने परमात्मा शून्यतुलां दधन् अर्थात् शून्य फँ अप्रकट भई 
रहिदिनुहुन्छ । उह अपद अर्थात् इन्द्रियको विषय नहूनुभएकाले ती विद्रेषीहरू उहाँलाई भेट्राउन 
पनि सक्देनन्। यसरी विशेष अन्तरङ्गहरूसंग विशेष कृपापूर्ण लीला, सामान्य प्राणीहरूलाई तीती 
कर्मफल प्रदान गर्न सामान्य दया एवं विद्ेषीहरूलाई पनि उपेक्षा गरी दण्ड नदिने दया गरेर 
भगवानूमा रहेको दया वृत्तिको यहाँ प्रशंसा गरिएको छ। यसरी सबेतिर समान हुने परमात्माको 
स्वभाव भए तापनि आफ्नो विशेष प्रेमवश जसले भगवान्को विशेष कृपा पाएका छन्, त्यस्ता 
वृन्दावनवासी अन्तरङ्ग भक्तहरूको प्रशंसा यहाँ गरिएको हो । 

यस श्लोकको भावानुसार श्रीधर स्वामी अर्को श्लोक रचना गर्नृहुन्छ 

त्वदीक्षणवशक्षोभमायाबोधितकर्मभिः । 
जातान् संसरतः खिन्नान् नृहरे पाहि नः पितः । 

अर्थात् हे नृसिंह ! संसार रचाउने हजुरको सडूल्प भदसकेपच्छि क्षुव्ध भएकी मायाद्रारा 
प्राणीहरूका कर्मसंस्कारहरू उरीप्त हुन्छन् र त्यसको वशमा परी प्राणीहरू संसारमा बारम्बार 
जन्ममृत्यु पाद्ररहन्छन्। यसरी अनेक दुःखबाट खिन्न भएका ती प्राणीहरूलाई सबैका पिता 
हजुरले रक्षा गर्नुहोस् । 

यसप्रकार प्रस्तुत श्लोकमा सम्पूर्ण संसारको कारण एवं सबेतिर समान रहने परमात्माको 
स्तुति गरिएको छ। 


अपरिमिता धुवास्तनुभृतो यदि सवंगता 
स्तहिं न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा । 
अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तु भवेत् 
सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥ ३०॥ 


पदार्थ तहिं  त्यसोभए तिनीहरू यन्मयं च  जुन आत्ममय भएर 
धुव  हे परमात्मा न शास्यता इति  शास्य हुन अजनि  जीव उत्पनन भयो 
यदि  यदि सक्दैनन् तत् अविमुच्य  त्यो आफ्नो 


तनुभृतः  शरीरधारीहरू 
अपरिमिताः  अनन्त 
सवंगताः  सर्वव्यापक र 
धुवाः  नित्य मान्ने हो भने 


न नियमः  हजुारा नियन्त्रित 
हन सक्देनन् 

इतरथा  यस्तो नभए मात्र 
तिनीहरू शासित हुन सक्छन् 





कारणरूपतालाई नत्यागी 
नियन्तु  हजुर नियन्त्रक 
भवेत्  हनुहन्छ 
मतदुष्टतया  मन आदिको 


रालालन्द्री टीका 


५९९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


विषय हनु नै दोषरूप भएकाले साधनद्रारा जान्नेहरूका लागि अमतम्  नजानिएको ने छ 
अनुजानतां  मन आदि यत् समं  जुन सर्वसम तत्तव 


ताक्यार्थ यदि सम्पूर्णं जीवात्माहरू अनन्त, नित्य र सर्वव्यापक छन् भनेर मानने हो भने 
परमात्मा र जीवात्माहरूमा कुनै पनि भिन्नता नहुने हुनाले परमात्मा शासक र जीवहरू शास्य 
भन्ने व्यवहार बन्दैन। जीवहरूलाई नित्य र सर्वव्यापक नमानेको खण्डमा घट उत्पन्न हदा 
घटाकाशको उत्पत्ति माने ४ अविद्या या अन्तःकरणरूप उपाधिको उत्पत्ति हदा त्यसमा परेका 
चिदाभासरूप जीवको उत्पत्ति मानने हो भने आपफूबाट उत्पन्न भएका अन्तःकरण उपाधिवाला 
जीवहरू शास्य र हजुर माया उपाधिवाला परमात्मा शासक भन्ने व्यवहार बन्न सक्दछ । हजुरलाई 
कुनै पनि साधकले म॒ परमात्मालाई राम्रोसंग जान्दह्कुं भनेर भन्न सक्दैन, किनभने जसले 
परमात्मालाई राम्रोसंग जान्दद्कु भन्छ उसले परमात्मालाई नजानेकै ठहर्छ, अनि जुन वस्तु मनद्वारा 
ज्ञानको विषय हृन्छ, त्यो दोषयुक्त हुन्छ अर्थात् मिथ्या हुन्छ । 
विवरण यस श्लोकमा जीवहरू शास्य र परमात्मा शासक कसरी बन्नुहुन्छ भन्ने विषय 
बतादइएको छ । यद्यपि परमार्थतः जीव र ईश्वर आत्मरूपले एडटै हृन् भन्ने उपनिषदको परम 
तात्पर्य हो, तर लोकव्यवस्थाका लागि उपाधिको दृष्टिले ईश्वर सबेका नियन्ता एवं जीवहरू 
उहांदरारा नियम्य हृन्छन् । परमात्मालाई अन्तर्यामी भन्न नै हृदयभित्र बसेर सबेलाई नियमन गर्ने या 
शासन गर्ने भन्ने अर्थमा हो। त्यसैले गीता १८।६१मा भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया 
अर्थात् भगवान् ईश्वरले सबेको हृद यभित्र बसी सबे प्राणीहरूलाई आफ्नो मायाद्रारा आफनो इच्छा 
अनुसार नचाउनुहुन्छ भनी बताइएको छ । जीवका सारा व्यवहारलाई साक्षात् प्रकाशित गर्ने 
भएकाले यसलाई साक्षी पनि भनिन्छ। यो जीवको पनि वास्तविक आफ्नै स्वरूप हो, तर 
जबसम्म जीव आफूलाई साक्षी आत्माको रूपमा जान्दैन, तबसम्म जीवको आत्मदृष्टि शरीर, 
अन्तःकरण आदिमा नै हुन्छ र त्यस वेलासम्म साक्षी अन्तर्यामीको नियन्त्रण आवश्यक परिरहन्छ । 
अन्तःकरण उपाधि रहुन्जेलसम्म नियामक या शासकका रूपमा रहने अनि उपाधिको परित्याग 
गरेपछि चाहं जीवको आफ्नै स्वरूप भई स्फुरित हुने यसैलाई बृहदारण्यकोपनिषद् ३७।१५मा 
अन्तर्यामी आत्मा भनिएको छ । यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्यामी अर्थात् जसले 
सवे प्राणीहरूको भित्र रही सबेलाई नियमन गर्दछ, त्यही तिम्रो वास्तविक आत्मा अन्तर्यामी तत्त्व 
हो भनी उपदेश गरिएको छ । यसरी जीव र ईश्वर वास्तवमा एडटै आत्मा भएको तर पनि अविद्या 
अवस्थामा जीवले आत्मामा नभई शरीर, इन्द्रिय आदिमा अहं बुद्धि गरेकाले त्यो अवस्थामा ईश्वर 
जीवको नियामक हृन्छ। यही दृष्टिलि यहो जीव शास्य र ईश्वर शासक हुन्छ भन्ने भावको 
व्याख्या गरिएको हो । 

अधिल्लो श्लोकमा अजा अर्थात् अविद्याद्रारा प्राणीहरू अनेक रूपमा जन्मिएका हुन् भनी 
बतादइएको धियो । त्यहाँ शङ्ा के भयो भने यो अविद्या एडटै छ या धेरै छन् ? यदि अविद्या एडटै 
छ भन्ने हो भने एडटा व्यक्ति अविद्यालाई नाश गरी मूक्त हदा सम्पूर्ण प्राणीहरू मुक्त हुने अवस्था 
आद्पर्ला । अनि अविद्या धेरै छन् भने हो भने कसैले पनि सबै अविद्यालाई पूर्णतः नष्ट गर्न 
नसक्ने हूनाले कोही पनि मुक्त नहूने आपत्ति आउला। यसरी वेदान्तमा अविद्यालाई लिएर जीव 


रामालन्द्री टीका 


४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


एडटै छ या अनेक छ भने शङ्गा हुन्छ । यही विषयमा पूर्वपक्षीहरू के भन्दछन् भने सुखदुःख, 
बन्धनमोक्ष आदिको वैविध्य देखिएकाले जीवलाई एडटै त कसै गरी पनि मान्न सकिंदेन । यसैले 
जीवहरू अनेक छन् भने ने मान्नुपर्दछ। फेरि ती जीवहरूलाई पनि सर्वव्यापक नै मान्नुपर्दछ। 
किनभने तिनलाई अणुपरिमाण या मध्यम परिमाण पनि मानन सकिंदेन। यसरी जीवहरू अनेक 
छन् र तिनीहरू नित्य र सर्वव्यापक छन् भन्नु पर्दछ । पूर्वपक्षको रूपमा उठेको यो भनादइ न्यायको 
मतसंग नजिक देखिन्छ । नैयायिकहरू आत्मा धैरे छन् र ती सबे व्यापक एवं नित्य छन् भनी 
भन्दछन्। जीवात्मालाई व्यापक मान्नुको तकं ददै उनीहरू भन्दछन् किनभने जीवलाई अरू कुनै 
रूपमा बताउन सकिंदेन । यदि अणुपरिमाण मानने हो भने शरीरको एक भागमा आत्मा हदा अर्को 
भागमा आत्मा नरही त्यहाँ अचेतता आडनुपर्ला। यदि मध्यम परिमाण अर्थात् शरीरभरि टम्म 
आत्मा हुन्छ भन्ने हो भने पनि आत्मा शरीरको घटीबढीसंग घटने बद्ने विकारी हुने भयो । 
यसैले आत्मालाई सर्वव्यापक मान्तुपर्वछछ भन्ने उनीहरूको मत॒ रहेको छ । 

यही विषयमा कुरा उठा्ँदे श्रुतिहरू भन्दछन् तनुभृतः अर्थात् शरीरधारी जीवहरू यदि 
अपरिमिताः अर्थात् अनन्त छन् अनि श्ुवाः अर्थात् नित्य पनि छन् अनि सर्वगताः अर्थात् 
सर्वव्यापक छन् भनी मान्ने हो भने न शास्यता अर्थात् जीव र परमात्मामा शास्यशासक भाव 
बन्न सक्दैन। यसप्रकार यहाँ श्रुतिहरूको भनाइबाट न्यायशास्त्र अनुसारको जीवको परिभाषा 
खण्डित भएको छ । यदि जीवहरू परमात्मा जस्तै सर्वव्यापक र नित्य हुने भए तिनीहरू त 
ईश्वरसमान नै भट्हाले । अनि उनीहरूले आपूसमानको ईश्वरलाई किन स्तुति र सेवा गर्ने ? सेवा 
गर्नका लागि त सेव्य वस्तु सेवकभन्दा दुलो हुनुपर्दछ । आपरूभन्दा सानोको अनि आपूबराबरको 
व्यक्तिको पनि कसैले सेवा गर्देन। त्यसैले जीवहरूलाई ईश्वरसमान नित्य एवं सर्वव्यापक मान्न 
सकिंदेन भन्ने श्ुतिहरूको तात्पर्य हो । यहाँ फेरि शङड़ा हन्छ, उपनिषद् आदि शास्त्रमा त जीव र 
ईश्वर एडटे हन् भनी बतादइएको छ । माण्डूक्योपनिषद् ६मा सुषुप्ति अवस्थाको अभिमानी 
प्राज्ञको चर्चा गर्दै त्यही जीवलाई सर्वेश्वर अनि सर्वान्तर्यामी भनी बताइएको छ एष सर्वेश्वर 
एष सर्वज्ञ एषोऽन्तयम्यिष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् अर्थात् यही सर्वेश्वर, सर्वज्ञ, 
सर्वान्तर्यामी र सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्ति एवं नाशको पनि आधार हो। यसको व्याख्यामा 
शाड्रभाष्यमा भनिएको छ एषः स्वरूपावस्थः सर्वेश्वरः अर्थात् यो जीव यदि आफ्नो स्वरूपमा 
सेको छ भने त्यही सर्वेश्वर र सर्वज्ञ हो। यसरी स्वरूपमा बसेको जीव र ईश्वरलाई एडटै 
भनिएको छ। योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ईशावास्योपनिषद् १६ अर्थात् जुन यो 
सूर्यमण्डलाभिमानी ज्योतिर्मय पुरुष ईश्वर छ, त्यही म हूँ । अयमात्मा ब्रह्म बृहदारण्यकोपनिषद् 
२।५१९, तत्त्वमसि छान्दोग्योपनिषद् ६।८।७ आदि महावाक्यहरूले पनि जीव र ब्रह्मको 
एकतालाई नै परम तात्पर्य बनाएका छन् भने ती सबे शास्त्रीय सिद्धान्तभन्दा भिन्न यहाँ जीवलाई 
ईश्वरभन्दा भिन्न अनि शास्य भनी कसरी बतादयो ? यसको उत्तरमा भनिन्छ जीवात्मा यन्मयः 
अर्थात् जीवात्मा परमात्मामय नै हो । 

धेरै वा विकार यी दुई अर्थमा मयट् प्रत्यय गरिन्छ । यहाँ चाहं विकार अर्थमा मयट् प्रत्यय 
गरिएको हो। जीव ईश्वरको विकार हो भन्नुको अर्थं ईश्वर बिग्रिएर जीव बनेको भने पनि 


रामालन्द्री टीका 


५१२२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


होइन । वेदान्तमा जीवलाई विकार भन्नुको के मात्र तात्पर्य हो भने परमात्मा जीवात्माको नाम र 
रूपमा देखिएको छ । वस्तुतः परिवर्तन नए पनि जीवको रूपमा परिवर्तित भए फैँ देखिनु नै 
परमात्माको विकार हुनु हो। यसलाई उपयुक्त दृष्टान्त दिदे उपनिषद्मा मृत्पिण्ड र मृण्मयको 
प्रसङ्ग उठादइएको छ । छान्दोग्योपनिषद् ६।१।४मा आरुणि श्वेतकेतुलाई उपदेश दिदे भन्नुह॒न्छ 
एकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् अर्थात् एउटा माटोको उल्लोलाई जानिसकेपछ्ि 
त्यसबाट बन्ने मृण्मय धटो, गमला आदि स्वतः जानिन्छन्। यहाँ माटोको विकारलाई मृण्मय 
भनिए पनि माटोले आफ्नो स्वरूपलाई नाडी केवल नयाँ नामरूपमा प्रकट भएको मात्र छ। 
त्यसैले मृण्मय पदको अर्थ हुन्छ, माटैमाटो भएको घंटो । त्यसै गरी जीवलाई पनि परमात्माको 
विकार भन्दा यसको अर्थ परमात्मा नै जीवको रूपमा देखिनुभएको मात्र हो, त्यहोँ जीव भनिने 
कुनै दोस्रो वस्तु कैन भन्ने बुखिन्छ । त्यसैले वेदान्तमा विकारको अर्थ बिग्रनु या परिणत हनु नभरई 
विवर्तित हनु या नयोँ ४ देखिनु मात्र हो भन्ने बुमनुपर्वछछ । त्यसै दृष्टिले यहाँ श्रुतिहरूले जीवलाई 
यन्मयः अर्थात् परमात्माको विकार भनेका छन्। जसरी मृण्मय टो माटोदेखि अलग सिद्ध हैदेन, 
त्यसै गरी परमात्ममय जीव पनि परमात्मादेखि अलग सिद्ध हदेन। यसरी परमात्माको सत्ताविना 
स्वयं सिद्ध हन नसक्नु नै जीवलाई परमात्माले नियन्त्रित गर्नु हो । अर भन्दा परमात्माले सत्ता एवं 
चैतन्यद्रारा प्राणीहरूलाई युक्त गराउनु र आपनै सत्ताचैतन्यद्रारा तिनीहरूलाई प्रकाशित गर्नु नै 
परमात्माले जीवहरूलाई नियन्त्रित गर्नु हो। त्यसैले यस श्लोकमा तदविमुच्य अर्थात् त्यो 
कारणरूपतालाई नाडी परमात्मतत्त्व नियन्त्र॒ अर्थात् नियन््रक हुन्छ भनिएको छ । यसरी समम् 
अर्थात् सबेभित्र समानरूपले अनुस्यूत परमात्मा न हनुहन्छ र उहाँ ने आफनो सत्ताद्रारा जीवहरूलाई 
सिद्ध गरी आफ्नै चैतन्यद्रारा तिनलाई प्रकाशित एवं प्रेरित गरेर तिनीहरूलाई नियन्त्रित गर्नृहुन्छ 
भन्ने सिद्ध हुन्छ । 

परमात्मतत्त्वलाई सिधै बताउन सकिंदेन भन्दै वेदहरू भन्दछन् अनुजानतां यत् अमतं 
अर्थात् जान भन्नेहरूका लागि जुन तत्व नजानिने नै रहन्छ। यसलाई केनोपनिषद् २।३मा 
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः अर्थात् जसले ब्रह्मलाई जानन सकिंदेन भन्यो, त्यसले 
जान्यो, अनि जसले चाह ब्रह्मलाई इन्द्रिय आदिद्रारा स्पष्टतः जानन सकिन्छ भन्यो, त्यसले 
आत्मालाई जानेन भनी बताइएको छ । आत्मालाई नजान्नेहरूले जान्ने अनि जान्नेहरूले नजान्ने 
भन्दा यो के भनेको होला भनी शङा हन सक्छ, तर यहाँ अमतं शब्दको अर्थ हुन्छ, जसले ब्रह्म 
अमत छ अर्थात् यो इन्द्रिय, मन आदिको विषय हेन भनेर जान्यो, त्यसैले मतं अर्थात् ब्रह्मलाई 
जान्यो । अनि जसले मतं अर्थात् ब्रह्म इन्द्रिय आदिको विषय हून सक्छ भनी जान्यो, त्यसले न वेद 
अर्थात् ब्रह्मलाई जानेन । यसरी मतदुष्टतया अर्थात् ब्रह्मलाई जाँ भन्दा पनि दोष हुने भएकाले 
यसलाई निश्चित गरेर घट, पट आदि विषयहरू ४ तोक्न सकिंदेन। 

यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाको रूपमा अर्थ्याडंदा भने यो श्लोकमा श्रीकृष्णको 
सर्वरूपधारण सम्बन्धी लीलालाई बतादइएको छ। योभन्दा अधिल्लो श्लोकको श्रीकृष्णपरक 
व्याख्यामा श्रुतिहरूले ब्रजवासीहरूमा श्रीकृष्णको सबैभन्दा बढी प्रेम भएको बताएका थिए। 
भगवानूले मानँ के सोध्नुभयो भने तिमीहरूले यस्तो कसरी भन्न सक्यौ ? म त सबै प्राणीहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


५९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


समान प्रम गर्वह्ु। यसको उत्तरमा वेदहरूले भगवान्ले व्रजवासीको पुत्र बन्नुभएको घटना 
सम्ाएका छन् । ब्रह्माजीले बाच्छा, गोपबालक आदि सबेलाई हरण गरिदिएपचछि भगवान् स्वयं ने 
सबे गोपबालक, बाच्छा, लद्री, दाम्नो, कपडा, शीलस्वभाव आदिको रूपमा प्रकट हुनुभएको 
थियो । स्वयं श्रीकृष्णरूप भएकाले यी सबै जड चेतनमय प्राणीहरू ध्रुव अर्थात् नित्य पनि हुन् र 
सर्वव्यापक पनि। यी अपरिमित अर्थात् अनन्त प्राणीहरूको रूपमा स्वयं श्रीकृष्ण ने हुनहुन्थ्यो । यी 
से श्रीकृष्णरूप नभई सामान्य जीव ने हृन् कि ? भन्ने शङ्ामा श्रुतिहरू भन्दछन् तर्हिं न 
शास्यता स्यात् अर्थात् त्यसो भएदेखि भगवान्भन्दा दुद अस्तित्व एवं व्यक्तित्व भएका अनि नित्य 
पनि भएका यी जीवहरू भगवानुद्रारा शासित हन सक्दैनन्। इतरथा अर्थात् योभन्दा भिन्न यदि 
यिनीहरू भगवद्रूप नै हन् भने हो भने मात्र त्वदिच्छैकमयता अर्थात् श्रीकृष्णको इच्छा नै 
यिनीहरूको पनि इच्छा हुने हुनाले यिनलाई इच्छामात्रले भगवान् नियन्त्रित गर्न सक्नुहुन्छ । तीती 
गाईबाच्छालाई तीती गोठमा अनि तीती गोपबालकटहरूलाई तीती घरमा पुययाई करैले पनि 
रहस्य थाहा नपाउने गरी भगवानूले लीला गर्नुभएको छ। यसलाई श्रीशुकदेवले 
स्वयमात्मात्मगोवत्सान् प्रतिवार्यात्मवत्सपैः भागवत १०१३।२० अर्थात् स्वयं श्रीकृष्णले बाच्छारूप 
आफैःलाई गोपबालकरूप आफद्रारा नियन्त्रित ग्वै आफैसंग क्रीडा गर्जुभयो भनी बताउनुभएको 
छ । 

यन्मयं अर्थात् जुन हजुरले गोपबालक आदि रूप अजनि अर्थात् प्रकट गर्नुभयो, तत् अर्थात् 
त्यही हजुर ने नियन्तु अर्थात् तिनको प्रादुर्भाव र तिरोभावमा समर्थ नियामक हुनुहन्छ । ती बाच्छा 
अनि गोपबालक आदि अरू देवतारूप किन भएनन्, तिनीहरू किन भगवान्कै स्वरूप हुन् त ? 
भन्ने शङ़ा हदा भनिन्छ, किनभने भगवान्समान अरू कोटी पनि कैन, त्यसैले भगवानूका 
स्वरूपभूत गोपहरूलाई अरूसंग तुलना गर्न मिल्दैन । समं अर्थात् श्रीकृष्णसमानका अरू कोही छन् 
भनी बताउनेहरूको मत नै दुष्ट अर्थात् दोषयुक्त छ, त्यसैले त्यो मत अमत अर्थात् वास्तविक 
विचार नै होदन। यसरी ती सबे प्राणी कृष्णरूप अनि उहांद्ारा नै नियम्य सिद्ध हुन्छन्। 

यस श्लोकको भावार्थ बताँदे श्रीधर स्वामी लेखनुहन्छ 

अन्तर्यन्ता सर्वलोकस्य गीतः श्रुत्या युक्त्या चैवमेवावसेयः । 
यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिर्नृसिंहः श्रीमन्तं तं चेतसेवावलम्बे । । 

अर्थात् नृसिंह भगवान् हजुर सबै प्राणीहरूका अन्तर्यामी भनी श्रुति र युक्तिद्रवारा पनि 
निश्चित हुनुहुन्छ । यस्ता सर्वज्ञ, सर्वशक्तियुक्त श्रीनृसिंहको म भित्री हृदयदेखि नै शरण पर्दह्ु 

यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्मा र जीवात्मामा वास्तविक रूपमा भेद नभए तापनि 
उपाधिलाई स्वीकार गरेको अवस्थामा शरीर, इन्द्रिय आदिमा आत्मबुद्धि गर्ने जीव नियम्य अनि 
मायापति ईश्वर नियामक या शासक बन्नुहुन्छ भनी प्रतिपादन गरिएको छ। 


न घटत उदुभवः प्रकृतिपूरुषयोरजयो 
रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जल्बुदूबुदवत् । 


रामालन्द्री टीका 


८२४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणिः परमे 
सरित इवाणवे मघुनि लिल्युररोषरसाः ॥ ३१॥ 


पढार्थ पानी मिली फोका बने  अशेषरसाः  सबैथरी फूलका 
अजयोः  अजन्मा भवन्ति  उत्पनन हृन्छन् रसहरू 

प्रकृतिपूरुषयोः  प्रकृति र॒ ततः  त्यसैले मघुनि इव  एकीभावमा प्राप्त 
पुरुषको ते ती भए रै 

उदुभवः  उत्पत्ति इमे  यी जीवहरू विविधनामगुणेः  आपना अनेक 
न घटते  हुन सक्दैन परमे  परमात्मा नाम, रूप र स्वभाव आदिको 
असुभृतः  प्राणीहरू त्वयि  हजुरमा साथ 

उभययुजा  ती दुबैको परस्पर सरितः  नदीहरू लिल्युः  लीन हुन्छन् 
अध्यासबाट अणवे  समुद्रमा अथवा 

जलट्बुटूबुदवत्  पानीमा वायु रमघुनि  महमा 





ताक्यार्थ प्रकृति र पुरुष दुबे नजन्मिने हुनाले यी दुबेको जीवरूपले उत्पत्ति सम्भव छैन । प्रकृति 
र पुरुष यी दुबे परस्परमा अध्यस्त भएपकछ्ि त वायुसंयुक्त जलबाट जलका फोकाहरू उत्पन्न भए 
फँ परस्परमा अध्यस्त यी प्रकृति र पुरुषहरूबाट जीवहरूको उत्पत्ति हुन सक्दछ । परस्परमा 
अध्यस्त प्रकृति र पुरुषबाट उत्पन्न भएका यी सम्पूर्ण प्राणीहरू सुषुप्ति र प्रलयकालमा माया 
उपाधिवाला हजुरमा त्यसै गरी लीन हृन्छन् जसरी महमा सम्पूर्ण फूलका रसहरू लीन भएका 
हन्छन्। तर मोक्षको समयमा भने हजुरको उपाधि मायाको पनि नाश हुने हुनाले यी सम्पूर्ण 
प्राणीहरू निरुपाधिक हजुरमा त्यसै गरी लीन हुन्छन्, जसरी सम्पूर्ण नदीहरू समुद्रमा लीन हुन्छन्। 
वितवरण यस श्लोकमा वास्तवमा जीवहरू उत्पनन हदेनन् भनी बतादइएको छ । अधिल्लो 
श्लोकमा जीवहरू परमात्माबाट नै उत्पन्न भएकाले ती उहाँद्रारा नियम्य हृन्छन् भनी बताइएको 
थियो । यदि वास्तवमा नै जीवहरू उत्पन्न हुने भएदेखि त ती जीवहरू उत्पन्न र नष्ट हुने भएकाले 
अनित्य हुने भए । अतः उपाधिको सम्बन्धद्वारा नै जीवको ओपाधिक जन्म भएको हो, वास्तवमा 
चाह होइन भन्ने बताउनु प्रस्तुत श्लोकको तात्पर्य हो। जीवहरूलाई उत्पन्न भएको मान्दा कि 
प्रकृतिलाई जीवरूपमा उत्पन्न भन्नुपर्दछ कि त पुरुषलाई। यी दुबै कुरा सम्भव कछैनन् । प्रकृतिलाई 
अजा भनिएको छ, यसको अर्थं हन्छ नजन्मिने। जीवको रूपमा यदि प्रकृति उत्पन्न हुने भए त 
उसको अजात्व नै नष्ट हृन्छ। यसै गरी पुरुषलाई पनि अज भनिएको छ । पुरुष यदि जीवको 
रूपमा उत्पन्न भएको हो भने पनि जीवरूपले पुरुष नै जन्मिएको ठहर र पुरुषको अजत्वमा हानि 
आरँछ । फेरि प्रकृति र पुरुषलाई जीवरूपमा उत्पन्न भएको माने हो भने अरू दोष पनि आउने 
देखिन्छन् । प्रकृति जीवको रूपमा उत्पन्न भएको मान्दा जीवलाई जड भन्नुपर्दछ, किनभने 
कारणको गुण नै कार्यमा आरं । अनि पुरुष उत्पन्न भएको मान्दा पनि पुरुषलाई विकारी 
मानेको हुन जान्छ । त्यसैले श्लोकमा भनिन्छ प्रकृतिपुरुषयोः अर्थात् प्रकृति अनि पुरुष दुबेको 


रामालन्द्री टीका 


५९२५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


उद्भवः अर्थात् जीवरूपले उत्पत्ति हनु नघटते अर्थात् सम्भव कछैन। उसो भए जीव कसरी भएको 
छ त भन्ने शङ्गामा वेदहरू भन्दछन् उभययुजा अर्थात् दुबे आपसमा मिल्नाले नै यस्तो भएको 
छ । प्रकृति जड छे र शरीर आदिको उत्पत्ति उसैबाट ह॒न्छ । पुरुष अर्थात् आत्मा चाहं निर्विकार 
चेतनरूप छ । जब यी दुबे आपसमा जोडिन्छन् तब एकआपसमा एठटाको धर्म अर्कोमा सर्द । 
प्रकृतिबाट उत्पन्न शरीर आदिमा आत्माले अहं अर्थात् म हँ भन्ने बुद्धि गर्नु प्रकृतिमा आत्माको 
अध्यास हो भने आत्मालाई शरीर भनिठान्नु आत्मामा प्रकृतिको अध्यास हनु हो। यसलाई 
परस्पराध्यास भनिन्छ। श्रीशङ्राचार्य ब्रह्मसूत्रशा इरभाष्यको उपक्रममा भन्नुहुन्छ यद्यपि यी दुई 
एउटा चेतन र अर्को जड भएकाले प्रकाश र अन्धकार ४ पृथक् स्वभावबाला छन्, तर पनि 
अनादिकालदेखि यी विरोधीहरूमा पनि परस्पर अध्यास भई शरीरलाई नै आत्मा अनि आत्मालाई 
ने शरीर मानने अज्ञानी लोकव्यवहार चलिआएको छ । यसैलाई अध्यास भनिन्छ। यसरी प्रकृति र 
पुरुषको आपसमा अध्यास भएर नै जीवभाव खडा भएको छ । यसैले जीवमा जड शरीरको अनि 
चेतन आत्माको पनि स्फुरण हुन्छ । यसैलाई श्लोकमा प्रकृति र पुरुष परस्परमा युक्त हुनाले नै 
जीव उत्पन भएको हो भनिएको छ। यसमा दृष्टान्त दिद श्रुतिहरू भन्दछन् जलबुद्बुदवत् 
अर्थात् हावा र पानी मिलेर फोका बने यै प्रकृति र पुरुष दुबैको अंश मिलेर नै जीव बन्द । जुन 
वस्तु उपाधितः बनेको ह॒न्छ, त्यो वास्तवमा बनेके हदेन। यसैले प्रकृति र पुरुषको अध्यास या 
छ्यासमिसका कारणले जीव उत्पन्न हुनुको अर्थ वास्तवमा उत्पन भएकै छैन भन्ने हो । 

उपाधि नष्ट भएपच्छि जीवहरू परमात्मामा ने मिल्दछन् भन्ने श्रुतिप्रमाणद्वारा जीवहरू 
वास्तवमा उत्पन्न नभएको सिद्ध हुन्छ । यदि जीव परमात्माभन्दा भिनै उत्पन भएको हून्थ्यो भने 
त्यो उपाधि नाशपचछछि परमात्मामा पूरे मिल्न कसरी सक्दथ्यो ? त्यसैले जीवहरू उत्पन्न हूनुको अर्थ 
अलगअलग नामरूपमा एडटै तत्तव प्रतीत हनु भन्ने मात्र हो । जब त्यो एडउटे परमात्मवस्तुमा 
कल्पित भएका अनेक नामरूप नष्ट ॒हुन्छन्, तब जीवहरू परमात्मा नै भट्हाल्दछन्। त्यसैले 
श्लोकमा ततः अर्थात् उपाधिको नाश भएपच्छि इमे अर्थात् यी अनेक रूपमा प्रतीत भद्रहेका 
जीवहरू विविधनामगुणैः अर्थात् आआफ्नो अनेक नाम, रूप गुण आदि सहित लिल्युः अर्थात् 
लीन भद्हाल्छन् भनी बताइएको छ । यहाँ जीवहरू परमात्मामा लीन हुने विषयलाई लिएर दुर्ईदथरी 
उपनिषदवचनलाई आधार मानी दुरईदथरी ने दृष्टान्त प्रस्तुत गरिएका छन्। पहिलो दृष्टान्त छ 
महमा अनेक फूलका रसहरू लीन हनु अनि अर्को दृष्टान्त छ नदीहरू आफनो परम गन्तव्य 
समुद्रमा पुगी लीन हनु । पहिलो दृष्टान्त छान्दोग्योपनिषद्को अनि दोस्रो चाहं मुण्डकोपनिषदको 
हो । 

छान्दोग्योपनिषद्मा जीवहरू सुषुप्तिकालमा ब्रह्मा लीन भएर पनि किन आपफूलाई ब्रह्म 
भए भनी थाहा पाँदेनन् भनेर सम्खाउने क्रममा आरुणिले आफनो पुत्र श्वेतकेतुलाई महको दृष्टान्त 
दिनुभएको छ । जसरी मौरीले हजारौँ पूलबाट रस चुसी एडटै घारमा मह बनाई राख्छ, तर ती मह 
बनिसकेका पूलका विभिन्न रसहरूको भेद भने थाहा पादेन त्यसै गरी सुषुप्तिमा ब्रह्मा मिलेका 
जीवहरूले भेद थाहा पा्डदेनन्। त्यहं भनिएको छ यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति 
नानात्ययानां वृक्षाणां रसान् समवहारमेकतां रसं गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुस्याहं 


रामालन्द्री टीका 


१२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


वृक्षस्य रसोऽस्म्यमष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः 
सति सम्पद्यामह इति ६।९।१२ । यही दृष्टान्त प्रलयकालका लागि पनि लागु हुन्छ । त्यहां पनि 
प्राणीहरू आफ्नो व्यष्टि उपाधिलाई विर्सिएर ब्रह्मरूप भएका हुन्छन् तर प्रलयकालमा अज्ञान नष्ट 
भएको हुदेन। त्यसैले यो लय अज्ञान सहितकै लय हुन्छ । अर्को दृष्टान्तमा चाहं जसरी नवीहरू 
आफ्नो परम गन्तव्य समुद्रतिर बग्दै त्यहं पुगेर आफ्नो नामरूपलाई छाडी समुद्र बन्दछन्, त्यसै 
गरी ब्रह्मज्ञानी पनि आफ्नो नामरूपलाई त्यागेर ब्रह्ममा मिली ब्रह्म नै बन्दछन् भनिएको छ यथा 
नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय, तथा विद्वान् नामरूपाद् विमूक्तः परात्परं 
पुरुषमुपैति दिव्यम् मुण्डकोपनिषद् ३।२।८ यसरी ज्ञानद्वारा उपाधिको परित्यागपूर्वक परमात्मामा 
हने लयलाई यहाँ बताइएको छ । श्लोकमा मधुनि अशेषरसाः अर्थात् महमा सबै फूलका रसहरू 
अनि सरितः अणण्वि इव अर्थात् नदीहरू समुद्रमा लीन भए भनी यसैको प्रतिपादन गरिएको छ। 
यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाको रूपमा अ्यडंदा भने यहाँ भगवान्को अनि उहाँकी 
नित्यशक्तिरूपा श्रीराधाको स्वरूप बताइएको छ। उद्भवः अर्थात् हजुरहरूको प्रादुर्भाव 
प्रकृतिपुरुषयोः न अर्थात् प्रकृति र पुरुषको प्रादुर्भाव होइन । हजुरहरू प्रकृति र पुरुषभन्दा भिन्न 
पुरुषोत्तम र उहाँकी शक्तिरूपा हुनहुन्छ । उसो भए के मेरा प्रिय अरू गोपगोपिनीहरू चाहं प्रकृति 
र पुरुषरूप हन् त ? भन्ने शङ़ामा वेदहरू भन्छन् उभययुजा अर्थात् चित्शक्ति र लीलाशक्िको 
योगद्वारा नै असुभृतः अर्थात् हजुरका प्रिय प्राणीहरू उत्पन्न हृन्छन्। यहाँ चितृशक्तिप्रधान र लीला 
अर्थात् माधुरी शक्तिप्रधान गरी दुर्दथरी प्रियजन हुने बताइएको छ । भगवान्का विमला, उत्कर्णिणी 
आदि शक्ति र रुक्मिणी आदि रानीहरू एवं अन्य उद्धव आदि सब भक्त चितृशक्तिप्रधान छन्। 
व्रजवासी श्रीदामा आदि गोप अनि गोपिनीहरू चाहं लीला अर्थात् माधुरीशक्तिप्रधान छन्। यी 
सबेथरी भक्तहरू परमे त्वयि अर्थात् परमात्मा हजुरमा सर्धैँ लीन भट्रहन्छन्। यहाँ मधु निलिल्युः 
यी दुई पदको अर्थं मधु यथा स्यात्तथा निलिल्युः भने ह॒न्छ, अर्थात् यी सबै भक्त आनन्दै आनन्द 
हने गरी परम आनन्दस्वरूप हजुरमा पूर्ण लीन हुन्छन्। भगवानूमा लीन हुने साधन बता्ँदै श्रुति 
भन्छन् विविधनामगुणैः अर्थात् भगवान्का नन्दनन्दन, गोवर्धनधर, दामोदर आदि नामहरू लिएर 
अनि उहाँका भक्तवात्सल्य, सौन्दर्य आदि अनेक गुणहरूलाई सम्फ्एिर भक्तहरू परमात्मामा लीन 
हन्छन् । अनेक रूपले भगवान्लाई सम्फिदे उनीहरू यहाँबाट अशेषरसाः अर्थात् सबेथरी रसहरूको 
आस्वाद गरिरहन्छन् भन्ने भाव रहेको छ। 
यस श्लोकको भावलाई श्लोकान्तरमा श्रीधर स्वामी यसरी प्रस्तुत गर्नृहुन्छ 
यस्मिन्नुचद् विलयमपि यद् भाति विश्वं लयादौ 
जीवोपेतं गरुरुकरुणया केवलात्मावबोधे । 
अत्यन्तान्तं व्रजति सहसा सिन्धुवत् सिन्धुमध्ये 
मध्ये चित्तं त्रिभुवनगुरं भावये तं नृसिंहम् । । 
अर्थात् प्राणीहरूसहित यो सम्पूर्ण संसार जसबाट उत्पन्न भएको छ, जहोँ अडएर यो 
प्रकाशित भएको छ, त्यसै गरी प्रलयकालमा यो सम्पूर्ण जीवजगत् जहाँ गई लीन हृन्छ । गुरुको 
कृपाद्रारा जुन परमात्माको साक्षात्कार भदसकेपचछ्छि मूक्त जीवहरू नदीहरू समुद्रमा गई मिले कै 


रामालन्द्री टीका 


५९२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


जहाँ गई लीन हुन्छन्, त्यस्ता तीन लोकका गुरु श्रीनुसिंहलाई म॒ आफ्नो चित्तभित्र चिन्तन गर्द । 

यसप्रकार यस श्लोकमा जीवहरू वास्तवमा परमात्माबाट उत्पन्न नभएको अपि तु प्रकृति 
र पुरुषको परस्पर अध्यासको कारणले मात्र जीवभाव खडा भएको र उपाधिनाशपच्ि जीवहरू 
परमात्मामा नै मिल्ने कुरा बताइएको छ। 


नृषु तव मायया भ्रमममीष्ववगत्य भृरां 

त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् । 
कथमनुवतंतां भवभयं तव यद् श्ुकुटिः 

सृजति मुहुस्त्रिणेमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२॥ 


पढार्थ अभवे  संसाररहित श्ुकुटिः  टेढो आं खीभौँरूप 
सुधियः  विवेकीहरू त्वयि  हजुरमा त्रिणिमिः  शीत, ग्रीष्म र वर्षा 
अमीषु  यी भावं  भक्ति यी तीन भागवाला कालचक्रले 
नृषु  मानिसहरूमा दधति  गर्दछछन् अभवच्छरणेषु  हजुरका 

तव  हजुरको अनुवतंतां  हजुरको अनुसरण शरणमा नजानेहरूका लागि 
मायया  मायाद्रारा गर्ने भक्तहरूलाई मुहुः  बारम्बार 

अनुप्रभवं  जन्मौँ जन्म कथं  कसरी भयं  भयको 

भृरां  बारम्बार भवभयं  संसारभय हुन सक्छ सृजति  सिर्जना गर्दछ 

भ्रमं  संसारभ्रम भएको यत्  किनभने 

अवगत्य  जानेर तव  हजुरको 





ताक्यार्थ हजुरको मायाको कारणले गर्दा मनुष्यहरूमा बारम्बार भ्रम भदट्रहन्छ भन्ने कुरालाई 
बुषेर विवेकीहरू सर्धँ हजुरको भक्ति गर्दछन्। हजुरको शरणमा आएका भक्तहरूलाई संसारको 
भयले दुन सक्देन । शीत, उष्ण र वर्षा गरी तीन भागमा विभक्त भएको हजुरको ओंँखीभोँको 
रूपमा रहेको कालले हजुरका अभक्तहरूमा मात्रै जन्म र मरणरूपी भयलाई सृष्टि गर्द । 

विवरण यस श्लोकमा भगवानूमा मन लगाउने भक्तहरू संसारबाट भयभीत नहूने बतादइएको 
छ । प्राणीहरू संसारको भ्रममा परेका छन्। यसैले उनीहरू यसबाट उरार्खंछन्। भ्रमको कारण 
परमात्माको माया नै हो। यसलाई अनादि अविद्याका कारणले हुने अध्यास भनिन्छ। अनादि 
अविद्या स्वयं पनि आत्मामा अध्यस्त वस्तु हो, यदि त्यसलाई अध्यस्त नमाने हो भने संसारको 
भ्रमलाई उत्पन्न गर्ने त्यो स्वयं सद्रूप हुन सक्छ । त्यसैले आत्मामा संसार अज्ञानको कारणले 
अध्यस्त हो अनि अज्ञान चाहं स्वरूपतः नै परमात्मामा अध्यस्त हो। यी दुबैको अध्यासलाई 
कारणाध्यास र कार्याध्यास भनिन्छ। अध्यासको कारण अज्ञान हो। त्यसैले आत्मामा अज्ञानको 
अध्यास हुनुलाई कारणाध्यास भनिन्छ भने अज्ञानका कार्य कर्तृत्व भोक्तृत्व आदिको अध्यास 
हनुलाई चाहं कार्याध्यास भनिन्छ । ज्ञानद्वारा अज्ञान हटेपच्ि त्यसको कार्य भएको अध्यास पनि 


रालालन्द्री टीका 


५१२८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


हट्दछछ । वाचस्पति मिश्रले ब्रह्मसूत्रशा इरभाष्यको अध्यासभाष्यको व्याख्यामा अज्ञान र अध्यासको 
कार्यकारणभाव देखाडँदे भन्नुभएको छ यत्र अध्यासः तत्र भेदाग्रहः यत्र भेदाग्रहः तत्र अज्ञानम् 
अर्थात् अध्यास भएको ठडँमा त्यसको कारण भेदाग्रह हुनै पर्दछ अनि भेदाग्रह भएको गरमा 
त्यसको कारण अज्ञान हुनै पर्दछ। यसरी पहिला ब्रह्मस्वरूपको अज्ञान हुन्छ । अज्ञान भदसकेपछि 
सत् वस्तु र असत् वस्तुबिचको भेदलाई जान्न सकिंदेन । भेदस्य अग्रहः अर्थात् सत् र असत्बिचको 
भेदलाई बुमनु या ग्रहण गर्न नसक्नु ने भेदाग्रह हो। जब वस्तुबिचको भिन्नता थाहा हदेन, तब 
असत् अर्थात् नभएको वस्तु पनि सत् अर्थात् सत्य वस्तु छे प्रतीत ह॒न्छ । डोरीमा सर्पं अनि सिपीमा 
चाँदीको अध्यास प्रसिद्ध छ। आफनो अगाडि सिपी भए तापनि व्यक्ति चाँदी देखेको पूर्व 
अनुभवको संस्कार अनि चाँदीप्रतिको आसक्तिको कारणले त्यसलाई अलिअलि टल्किएको 
भरमा चाँदी नै भन्ने देख्दछछ र त्यसलाई समात्न दौडिन्छ । यहाँ पहिला सिपीको अज्ञान भएको छ। 
अनि त्यसलाई सिपी भनी नबुरुनाले अलिअलि टल्किएको देख्नेवित्तिके त्यहाँ मनभित्रको 
चाँदीको संस्कार उदबुद्ध भई चाँदी नै देख्दछ । ठिक यसै गरी व्यक्ति पनि अधिष्ठान ब्रह्मलाई 
नुण्देन। संसार अनुभव गरेको अनादि संस्कारले चित्त भरिएको र संसारप्रति राग पनि भएको 
हुनाले ब्रह्ममा संसारको अध्यास हुन्छ । 

अध्यासको व्युत्पत्ति हन्छ वस्त्वन्तरं अधिकृत्य आस्ते प्रकाशते इति अध्यासः अर्थात् 
एटा वस्तुमा अर्को वस्तु देखिनु नै अध्यास हो। यसलाई अफ स्पष्ट शब्दमा भन्दा अतस्मिन् 
तद्बुद्धिः अध्यासः अर्थात् जुन वस्तु जस्तो छ, त्यसलाई त्यो रूपमा नजानी अर्को रूपमा जान्नु ने 
अध्यास हो। संसार नभएको ठँ ब्रह्ममा संसार देखिनु यही ने अध्यास हो । अर सृक्ष्मतापूर्वक 
हरन हो भने अध्यास शब्दले शरीर र आत्माको परस्परमा हुने आरोपलाई बताएको छ । तव मायया 
अर्थात् परमात्माको माया या अज्ञानको कारण व्यक्ति आत्मालाई यथार्थ रूपमा बुम्देन अनि 
आत्मा एवं शरीरको परस्पर अध्यास गर्न पुग्दछ। आत्मालाई शरीर भन्न र शरीरलाई आत्मा भन्नु 
यो दुबैको परस्परमा आरोप भएको हो । जुन वस्तु आरोपित हृन्छ, त्यो मिथ्या हुन्छ । आत्माको 
शरीरमा अध्यास मान्दा त्यो पनि मिथ्या होला भन्ने शङ्ा हदा वेदान्तमा शरीरको आत्मामा हुने 
भ्रमलाई स्वरूपाध्यास अनि आत्माको शरीरमा हुने भ्रमलाई चाहं संसगध्यास भनिएको छ । शरीर 
आत्मामा स्वरूपतः नै अध्यस्त भएकाले त्यो स्वरूपतः मिथ्या हो तर आत्माको चाह संसर्ग 
अर्थात् सम्बन्ध मात्र अध्यस्त भएकाले आत्मा मिथ्या होइन, संसर्ग मात्र मिथ्या हो। यसरी 
मायाको कारणले भ्रम हुने स्पष्ट छ। 

सुधियः अर्थात् विचारशील व्यक्तिहरू चाहं यो संसार अनि शरीर आदि सबे भ्रमरूप छन् 
भन्ने बुफेर त्वयि अर्थात् हजुर परमात्मामा नै भावं अर्थात् आफ्नो सम्पूर्ण चिन्तन लगारंछन् । यहाँ 
अनूप्रभवं शब्दको अर्थं नित्यनिरन्तर अनि जन्भेपिच्छे भन्ने हृन्छ । भक्त अनेक पटक जन्मिएर पनि 
भगवानूको सेवा गर्न खोज्दछ, त्यसैले उसके भावलाई लिएर वेदले यहाँ अनेक जन्मको कुरा 
उठाएका हन् । त्यस्ता निरन्तरका भक्तहरूलाई कालको उरले कसरी सताउला र ? यहाँ त्रिणेमि 
अर्थात् गर्मी, जाडो र वर्षा गरी मुख्य तीन मौसमले घेरिएको या युक्त भएको संवत्सररूप 
काललाई नै त्रिणेमि भनिएको छ। भगवान्ले भ्रुकुटि खुम्च्याउनु नै काल हो। त्यस कालले 


रामालन्द्री टीका 


५९२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


अभक्तहरूमा मात्र भय जन्माउन सक्छ, भक्तहरूमा होदन । 

यस श्लोकको श्रीकृष्णलीलापरक अर्थं गर्दा यहाँ यज्ञपत्नीहरूको प्रशंसाको भाव आएको 
छ । नृषु अर्थात् पतिहरूमा तव मायया अर्थात् हजुरकै मायाद्रारा भ्रमं अर्थात् श्रीकृष्ण परमात्मा 
नभई सामान्य मनुष्य हुन् भन्ने भ्रान्त धारणालाई अवगत्य अर्थात् जानेर सुधियः अर्थात् बुद्धिशाली 
यज्ञपत्नीहरूले तिनको भरमलाई छाडी हजुरमा नै मन लगाए। पछि त॒ याज्ञिकहरूलाई पनि 
पश्चात्ताप भई भगवानूप्रति भक्ति भएकै देखिन्छ । त्यसैले तिनीहरूलाई कसरी भ्रान्त भन्न 
सकिन्छ ? यसको उत्तरमा भनिन्छ तिनीहरू वास्तवमा भक्त थिएनन्, किनभने तिनले कंसका 
डरका कारण पचि पनि श्रीकृष्णदर्शन गर्न सकेका कछैनन् । श्रुतिहरू भन्दछन् कसको भयको त 
के कुरा, हजुरका भक्तहरूलाई त भवभयं अर्थात् संसारैको भयले पनि सताउन सक्दैन । किनभने 
प्रलयकारी कालाग्निरुद्रले पनि अभवच्छरणेषु अर्थात् भगवान्को शरणमा नजानेहरूलाई नै 
भयभीत बनारंछन्। यहाँ भ्रुकुटि शब्दले भगवान् टेढो आंँखीभौँ या रिसस्वरूप त्रिणेमि अर्थात् 
त्रिनेत्र हुने प्रलयङूर रुद्रलाई लिनुपर्दछछ । संसारैका संहर्ता उहाँले अभक्तहरूलाई मात्र भयभीत 
पार्नृहुन्छ भने त्यो तुच्छ कसले भक्तहरूलाई कसरी भयभीत पार्न सक्छ । अतः केही डर नमानी 
भगवानूको शरणमा जाने यज्ञपत्नीहरू ने श्रेष्ठ छन् भन्ने यस श्लोकको भाव हो। 

यस श्लोकको भावलाई समेटेर श्रीधरस्वामी लेख्नुहुन्छ 

संसारचक्रक्रकचैर्विदीर्णमुदीर्णनानाभवतापतप्तम् । 
कथं चिदापननमिह प्रपन्नं त्वमुद्धर श्रीनृहरे ! नृलोकम् ।। 

अर्थात् हे भगवान् ! संसारका सम्पूर्ण मनुष्यहरू संसारको जन्ममृत्युको चक्ररूपी आराद्रारा 
निरन्तर चिरिरहेका छन् । यिनीहरू अनेक तापहरूबाट असाध्ये तप्त पनि भएका छन्। आपत्तिमा 
पर्नलि बल्ल यिनीहरू हजुरको शरणमा आएका हन्। त्यसैले हजुरले यिनीहरूलाई कुनै पनि 
उपायले उद्धार गरिदिनुहोस् । 

यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्माको मायाद्रारा भ्रमपूर्ण संसारलाई सत्य ठानी सम्पूर्ण 
प्राणीहरू भ्रममा परेका छन् अनि भगवान्का भक्तहरू चाहं यो सब देखेर परमात्माकै शरण 
लिन्छन् । उनीहरूलाई संसारको भयले कसै गरी पनि दून सक्दैन भनी बताइएको छ। 


विजितहषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं 

य इह यतन्ति यन्तुमतिखोटमुपायखिदः। 
व्यसनडतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं 

वणिज इवाज सन्त्यकृतकणंधरा जरुघो ॥ ३३॥ 


पदार्थ इह  यहाँ एवं प्राणवायुहरूलाई जितेका 
अज  हे अजन्मा परमात्मा अतिलोल  अत्यन्त चञ्चल र॒योगीहरूले पनि 
ये  जो मानिसहरू विजितहषीकवायुभिः  कर्मेन्द्रिय अदान्तमनस्तुरगं  नियन्त्रित 


रामालन्द्री टीका 


५१२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
गर्न नसकिने मनरूपी घोडालाई उपायखिदः  अनेक उपाय गर्दा चलाउने व्यक्ति विनाको 

यन्तुं  वशमा गर्न पनि खिन्न भएका वणिजः इव  व्यापारी 

यतन्ति  प्रयास गर्दछन्, तर॒ व्यसनडतान्विताः  अनेकों याव्रीहरू ठै 

गुरोः  गुरुको आपत्तिहरूले ग्रसित तिनीहरू सन्ति  भएका हृन्छन् 

चरणं  चरणलाई जलघो  समुद्रमा 

समवहाय  छोडी अकृतकणंघराः  नाविक डुङ्गा 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! जो साधकहरू गुरुको चरणकमलको आश्रयलाई छाडेर इन्द्रिय र 
प्राणमाथि विजय प्राप्त गरेका ऋषिहरूद्वारा पनि नियन्त्रण गर्न नसकिने अत्यन्त चञ्चल मनरूपी 
घोडालाई अरू कुनै उपायद्रारा वशमा गर्न चाहन्छन् ती साधकहरूले नाविक नभएको 
समूद्रविचको डुङ्गामाथि बसेका व्यक्तिहरूले ४ यस संसाररूपी समुद्रमा केवल कष्ट मात्रे प्राप्त 
गर्दछन् । 
विवरण यस श्लोकमा गुरुको महत्त्व बतादएको छ । अधिल्लो श्लोकमा भक्तहरूले भगवान्मा 
आफ्नो भाव लगा्ंछन् भनी बतादएको धियो । भगवानूमा आफ्नो भाव लगाने भन्ने कुरा मन 
शान्त नभई संभव छैन । मन शान्त गर्नका लागि चाहं गुरुसँग गई उहाँले उपदेश गरेको शास्त्रीय 
उपायको अवलम्बन गरेर मात्र समर्थ भद्न्छ। गुरुविना शास्त्रीय साधनाका रहस्य पनि खुल्देनन्। 
अनि गुरुको उपदेशविना ग्रन्थ आदिबाट स्वतः जानेको विद्या पनि तेजस्वी हैदेन। आचायदिव 
लब्धा विद्या साधिष्ठा भवति अर्थात् आचार्यबाट प्राप्त विद्या नै तेजस्वी या समर्थ हृन्छ । यसरी 
शास्त्रहरूमा परमात्माप्राप्तिका लागि गुरुको आवश्यकता अनिवार्य बतादइएको छ। गुर कस्तो 
हनुपर्वछ र गुरुकं कस्तो भावले कसरी जाने भन्ने कुरा मुण्डकोपनिषद् १।२१२मा यसरी 
बतादइएको छ तद्विज्ञानार्थं स॒ गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् अर्थात् 
आत्मतत्त्वलाई जान्ननका लागि विरक्त शिष्य हातमा समिधा लिएर विनयपूर्वक श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ 
गुरुकहां जाओस् । वेद आदि शास््रहरूको विधिपूर्वकं अध्ययन गरेको शास्व्रज्ञलाई श्रोत्रिय भन्दछछन् 
भने ब्रह्मज्ञान भई आपफूमा नै स्थित भदसकेको व्यक्तिलाई ब्रह्मनिष्ठ भन्दछन्। यसैलाई गीता 
४।३४मा भगवान्ले उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः अर्थात् तिमीले विधिपूर्वकं सेवा एवं 
जिज्ञासा गरेपछि शास्त्रज्ञ एवं तत्त्वदर्शी गुरुहरूले तिमीलाई ज्ञानको उपदेश गर्दछन् भनी 
बताउनुभएको छ। 

यहाँ प्राणायाम आदिद्रारा प्राणवायु अनि विषयमा आसक्त इन्द्रियहरूलाई पनि बलजप्ती 
नियन्त्रणमा लिएका योगीहरूको पनि मन अदान्त अर्थात् अनियन्त्रित नै हुन्छ भनिएको छ। 
मनलाई घोडा भनिएको छ। अनियन्त्रित घोडाले जताततै लगे ४ अनियन्त्रित मनले पनि 
साधकलाई साधनामार्गबाट भड्काई काँबाट कहाँ पुयाददिन्छ, यसको भरोसा हुदैन । मन अत्यन्त 
चञ्चल छ। यसलाई नियन्त्रित गर्न परमात्माको भक्ति नै चाहिन्छ। सुख खोज्ने मनको स्वभाव 
भएको हुनाले जबसम्म मनलाई परमात्मप्रेमको रसमा इबार्हैदेन, तबसम्म त्यसले संसारका 
वस्तुहरूबाट आनन्द लिन छाड्दैन। उता हस्पूर्वक योग॒ गरिरहनेहरू चाहं अनुभवी गुरुहरूले 
बताउने सजिलो बाटोलाई थाहा नपाई मनलाई नियन्त्रण गर्न यसलाई धथिचेर राख्ने प्रयास गर्दछन् । 


रामालन्द्री टीका 


५१३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


तर प्राणवायु र इन्द्रियलाई रोके तापनि मनलाई रोक्न के सकिन्थ्यो ? उनीहरू जब समाधिबाट 
उर्छन् तब मन फेरि पहिले जस्तै वासनायुक्त भद्रहेको हृन्छ । यसरी अनेक उपाय गर्दा पनि केही 
पनि नलागी खिन्न भएका तिनीहरू व्यर्थ ने दुःख पारंछन्। गीता ३।६मा पनि भगवान् 
श्रीकृष्णले विषयभोग नगरी इन्द्रियलाई बलपूर्वक नियन्त्रण मात्र गर्दा तिनीहरूभित्र रहेको सूक्ष्म 
विषयभोगको संस्कार नहराउने र त्यो नियन्त्रणको कार्य केवल मिथ्याचार हुने बताउनुभएको छ। 
जबसम्म मनमा विषयहरुूप्रतिको राग रहिरहन्छ, तबसम्म जति नै मनलाई नियन्त्रित गरे पनि त्यो 
वशीभूत हदेन। गुरुको शरणमा नगई त्यो मन नियन्त्रित हदेन। समुद्रमा इङ्गाभित्र कोही छ, अनि 
त्यहं डुङ्गा चलाउने नाविक छैन भने जति वर्ष लगाए पनिके त्यो ङङ्गाले त्यो ङङ्गामा चढेको 
व्यक्तिलाई आप जान चाहेको किनारामा पुयारंछ ? यसै गरी गुरुविनाको साधनाले पनि 
व्यक्तिलाई उचित लक्ष्यमा पु्याखदेन । 

यस श्लोकको श्रीकृष्णलीलापरक अर्थ गर्दा भने गुरु भनेर श्रीकृष्णलाई ने लिइएको छ। 
अज शब्दले सामान्य प्राणी जन्मिए यै प्राकृत जन्मले रहित हुनुभएका श्रीकृष्णलाई बुखाएको छ। 
भगवान् श्रीकृष्ण गुरु अर्थात् ब्रह्मा आदिलाई पनि वेदको उपदेश गर्ने आदि गुरु हूनुह॒न्छ । उहाँ 
धर्ममर्यादाका प्रवर्तक एवं संरक्षक भएकाले जगदगुरु पनि हुनुहुन्छ । यस्ता सन्मार्ग देखे 
भक्तहरूको उद्धार गर्ने परम गुरु परमात्माको चरणलाई नसमाती व्यक्तिहरू वायुनिग्रह, 
इन्द्रियनिग्रह आदिको साधना गर्दछन् भने तिनीहरूले जति उपाय गरे पनि मनलाई जित्न सक्दैनन् 
र उनीहरू केवल दुःखी मात्र बन्दच्छन्। 

श्रीधर स्वामी यस श्लोकको भाव बता्दे लेख्नुह॒न्छ 

यदा परानन्दगुरो भवत्पदे पदं मनो मे भगर्वल्लभेत । 
तदा निरस्ताखिलसाधनश्रमः श्रयेय सौख्यं भवतः कृपातः । । 

अर्थात् हे भगवान् ! जब परम आनन्दमय गुरु हजुरको चरणमा मेरो मन पूर्णतया समर्पित 
होला, त्यस वेलामा अनेक साधनहरूको व्यर्थ श्रमलाई छडी म हजुरको कृपाबाट सुखपूर्वक ने 
संसारबाट पार हला । 

यसप्रकार यस श्लोकमा प्राण आदिको बलपूर्वक नियन्त्रण गरे तापनि गुरुको शरणमा 
नगरईदकन मन नियन्त्रित नहुने अनि त्यसविना संसारसागरबाट पार तर्न पनि नसकिने कुरा 
बताइएको छ । 


स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथे 
स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सव॑रसे । 
इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां 
सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४॥ 
पढार्थ त्वयि  हजुर सर्वरसे  परमानन्दमय 


रामालन्द्री टीका 


५१२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
आत्मनि  आत्मा रथ आदि सुखभोगवाट चरतां  लागिरहेकाहरूलाई 
सति  रह॑दारहेदै किंकेनेहुन्छर स्वविहते  स्वयंमा विनश्वर र 
श्रयतः  त्यसको आश्रय लिने इति  यस्तो स्वनिरस्तभगे  स्वतः सारशून्य 
नृणां  मान्छेहरूलाई सत्  सत्यलाई इह  यस संसारमा 
स्वजनसुतात्मदारघनधामधरा अजानतां  नजान्ने र कः नु  कुन चाहं वस्तुले 
सुरथेः  आफन्त, पुत्र, शरीर, मिथुनतः  स्त्रीसंग मिली सुखयति  सुख दिन सक्ला र 
पत्नी, धन, घर, जमिन र राम्रा रतये  रतिसुखमा 





ताक्यार्थ परमानन्दस्वरूप हजुर छदारछदे त्यस्ता हजुरको आश्रय लिने मानिसहरूलाई यी तुच्छ 
आफन्त, पुत्र, शरीर, पत्नी, धन, घर, जमिन र राम्रा वाहन आदि सुखभोगको के प्रयोजन छर? 
यस सत्यलाई नजानेर स्त्रीसंग मिली रतिसुखमा लागिरेकाहरूलाई नाशवान् एवं सारविहीन यस 
संसारमा कुन चाहं वस्तुले सुख दिन सक्ला र? 

विवरण यस श्लोकमा भगवानूको आनन्दरूपता एवं सांसारिक वस्तुहरूको निस्सारतालाई 
बतादइएको छ । परमात्मा सर्वरस अर्थात् सम्पूर्णं सुखस्वरूप हुनुहुन्छ । छान्दोग्योपनिषद् ३१४।२मा 
परमात्मालाई सम्पूर्ण रस॒ आदिले युक्त भनी बतादरएको छ सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः। अख 
परमात्मा त स्वयं रसरूप नै हनुह॒न्छ । त्यसैले तैत्तिरीयोपनिषद् २।७मा बताइएको छ रसो वै 
सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवति अर्थात् परमात्मा रसस्वरूप हुनुहन्छ र रसस्वरूप उहाँ लाई पाएर 
ने प्राणीहरू आनन्दित हृन्छन्। त्वयि अर्थात् यस्ता आनन्दरूप हजुर आत्मनि सति अर्थात् स्वयं 
आत्मरूप नै हुनुहुन्छ भने प्राणीहरूलाई अरू बाहिरी विषयबाट आनन्द लिनुको के आवश्यकता 
हन्छ र ? सम्पूर्ण वस्तु एवं प्राणीहरूमा जुन आनन्द देखिन्छ, त्यो त॒ आत्माको आनन्दको थोर 
मात्रा या लेश हो। यसैलाई बृहदारण्यकोपनिषद् ४३३२मा एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि 
मात्रामुपजीवन्ति अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीहरू यही आनन्दस्वरूप आत्माकै केटी आनन्दलाई पाएर 
आनन्दपूर्वक बांच्छन् भनी बताइएको छ । संसारमा जति पनि आनन्द छ, त्यो सबै आत्मरूप 
आनन्दको प्रतिबिम्ब या आभास हो। यही आभास आनन्दलाई पाएर नै मानिसदेखि ब्रह्मासम्मका 
सम्पूर्ण प्राणीहरू आनन्दित भड्रहेका हृन्छन्। यसरी परमात्माको स्वरूपभूत आनन्द असीम छ र 
त्यसलाई पादइसकेका व्यक्तिलाई अरू बाहिरी पदार्थको आनन्दले आकृष्ट गर्न सक्दैन, किनभने ऊ 
त्यो भन्दा अनन्त गुणा बढी आनन्दरूप भई बसिरहेको छ। यो त॒ आनन्दस्वरूप आत्माको 
साक्षात्कार गरिसकेपछिको स्थिति हो । अरु जो वास्तविक आत्मा नभई पति, पुत्र आदि सम्बन्धले 
युक्त काल्पनिक जीव हो, त्यसको आनन्द पनि संसारका सबे बाहिरी पदार्थको आनन्दभन्दा बढी 
हन्छ भन्ने श्रुति र अनुभव दुबेले सिद्ध गरेको छ। आपफनी पत्नीलाई उपदेश गर्ने क्रममा पुत्र आदि 
सम्बन्धले युक्त हुने इच्छा पनि आफ्नै सुख प्राप्तका उपाय मात्र हुन् भनी याज्ञवल्क्यले मेत्रेयीलाई 
नुखाउनुभएको छ । पतिक प्रयोजनका लागि पति प्रिय भएको होइन, आफ्नै लागि नै पति प्रिय 
लागेको हो अनि पत्नीक प्रयोजनका लागि पत्नी प्रिय लागेको होइन आपने लागि पत्नी प्रिय 
लागेको हो न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न 
वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति 


रामालन्द्री टीका 


५१२३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


बृहदारण्यकोपनिषद् २।४।५ । यो पतिपत्नी आदिसंगको सम्बन्ध पनि आनन्दमय आत्मासंग 
सम्बन्ध हुने भएकाले तिनीहरू प्रिय लागेका हुन् । खन् आफनो वास्तविक आत्मस्वरूप त अखण्ड 
आनन्दरूप छ । त्यसको असीम आनन्दको व्याख्या एवं नाप गरे साध्य छैन । जीवलाई सबै पदार्थ 
एवं सम्बन्धीहरूमन्दा बढी आनन्दरूप बुगनुले संसारका पदार्थहरूबाट वैराग्य उत्पनन हुन्छ र त्यो 
वैराग्य आत्मज्ञानको साधन हृन्छ । यो विचार एवं भावनापूर्वकको वेराग्य हो भने आनन्दस्वरूप 
आत्माको साक्षात्कार गरिसकेको स्थितिमा भने सम्पूर्णं असत्रूप पदार्थबाट स्वतः नै वेराग्य हुन्छ, 
यसमा विचारको आवश्यकता पर्देन। सम्पूर्ण संसारलाई असत्रूप जानी आत्मामा नै रमाद्रहने यो 
ज्ञानपचछ्छि हुने वेराग्य ने असली वैराग्य हो। सर्वरसे त्वयि आत्मनि सति अर्थात् पूर्ण आनन्दरूप 
हजुर स्वयं आत्मा भदसकेपचछि अरू सम्बन्धबाट किम् अर्थात् के हुन्छ र? भनी यस श्लोकमा 
बतादइएको वैराग्य आत्मज्ञानपच्िको वेराग्य हो । 

यस्ता सत् अर्थात् सत्स्वरूप परमात्मालाई नजानीकन संसारको सुख पाउन पतिपत्नी 
आदि सम्बन्धमा मस्त रहने प्राणीहरूलाई कुनै पनि वस्तुले सुखी बनाउन सक्देन। संसारलाई 
बताउन श्लोकमा दुई पद आएका छन् स्वनिरस्तभग र स्वविहत । स्वनिरस्तभग शब्दको अर्थ 
हृन्छ स्वयं नै साररहित। संसारका पदार्थहरूमा पहिले त निकै सार या आनन्द होला भन्ने 
लाग्छ, तर जब भोग गर्दै गडन्छ, तब हरेक भोगपिच्छे त्यसको आनन्द निःसार बन्दे जान्छ। यसरी 
पूरा भोग गरिसक्दा संसारका सम्पूर्ण वस्तुमा आफूले खोजे जस्तो आनन्द नभएको थाहा पाडन्छ । 
फेरि संसार विहत अर्थात् नाशवान् छ । नाशवान् पदार्थहरू जति आनन्ददायक भए पनि तिनले 
नाश भएको क्षणमा असह्य पीडा उत्पन्न गरिदिन्छन्। यसैले उपनिषद्मा नाशवान् पदार्थहरूसंग 
गरिएको प्रेम एक दिन दुःखदायी हुने बतादएको छ प्रियं रोत्स्यति बृहदारण्यकोपनिषद् 
१।४।८ । यस्ता नाशवान् पदार्थमा जति प्रेम गयो, त्यसको नाशपचछ्छि त्यति पीडा हन्छ । त्यसैले 
संसारको पदार्थले कसैलाई पनि सुखी बनाउन सक्दैन। 

यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाका रूपमा अर्थ गर्दा भने यहाँ व्रजवासी भक्तहरूको 
भावलाई बतादइएको छ । सर्वरसे अर्थात् सबै रसस्वरूप परम आनन्दमय परमात्मा आत्मनि अर्थात् 
परम प्रिय भद्सकेपचछ्छि त्रजवासीहरूलाई घरव्यवहार अनि आफन्त आदिले पनि सुखी गराउन 
सक्देनन्। त्वयि सति किम्? अर्थात् परमप्रिय हजुर श्रीकृष्ण नै साथमा भएपछि ती 
व्रजवासीहरूलाई अरू साधनहरूको के आवश्यकता ? आफन्त, पुत्र, शरीर, पत्नी, धन, घर्, 
जग्गाजमिन र राम्रा रथ आदि सबै वस्तुहरूबाट भन्दा श्रीकृष्णबाट नै परमानन्द आउने भएकाले 
त्रजवासीहरू ती सबेमा भन्दा श्रीकृष्णमा ने प्रेम गर्दथे। उसो भए उनीहरू तिनै पदार्थको भोग 
गरी किन बसिरहेका थिए त? भन्ने शङ हदा सनातन गोस्वामी लेख्नुहुन्छ एतेषां 
आत्मार्थमनुपयोगः कृष्णार्थमेव इति अर्थात् गोपगोपिनीहरू सारा पदार्थहरूको उपभोग आपफ्ना 
लागि होदन, श्रीकृष्णकै लागि भनेर गर्दथे। तिनीहरूले मोही पारी नौनी बनाएर लुकाउने काम 
नगरेको भए श्रीकृष्णले घरभित्र पसी चोरी गरेको लीला कसरी बन्न सक्थ्यो र ? गोपिनीहरूका 
बालबच्चा नभएका भए भगवानूले गोपबालकटहरूसंग लीला गर्न कसरी सम्भव हुन्थ्यो ? त्यसै 
गरी तिनीहरूले गाई नपालेको भए भगवानूले वनमा गाई चराउन जाने कार्य कसरी हुनसक्थ्यो ? 


रालालन्द्री टीका 


१२४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


त्यसैले ब्रजवासीहरूका गाई पाल्ने, नौनी बनाउने आदि सबे व्यवहारहरू केवल श्रीकृष्णके लागि 
धथिए। एकान्तवासी मुनि रँ यिनीहरूले सबे वस्तुलाई त्यागिदिएका भए श्रीकृष्णको मधुरलीला 
सम्भव हदेनथ्यो । त्यसैले गोपिनीका सारा व्यवहार श्रीकृष्णका लागि थिए, अख गोपिनीहरूले 
आफ्नो शरीरलाई पनि श्रीकृष्णकै भनेर संरक्षण गर्ने बताइएको छ । निजाङ्गमपि यः गोप्यो ममेति 
समुपासते अर्थात् गोपिनीहरूले आप्ना अङ्गहरूलाई पनि मेरो भनेर ने स्याहार गर्दछन् । ब्रह्माजीले 
पनि व्रजवासीहरूका शरीर, सन्तति, प्राण, अन्तःकरण आदि सवे श्रीकृष्णके लागि समर्पित छन् 
आत्मजतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते भागवत १०१४।३५ भन्नुभएको छ । यस्ता सत्स्वरूप परमात्मालाई 
अजानतां नजान्नेहरूका लागि संसारमा कहीं पनि सुख प्राप्त हुन सक्देन । तिनीहरू सुखप्राप्ति हुने 
आशामा अनेक व्यवहार आदि त गर्छन्, तर आनन्दरूप हजुरलाई छडेकाले कटहिल्यै पनि ती 
अज्ञानीहरूले पूर्ण सुख पाउन सक्देनन्। संसारका पदार्थ नाशवान् एवं रसविहीन छन्। 
त्वद्भजनमन्तरा न किमपि सुखम् अर्थात् यो संसारमा परमात्माको भजन गर्नुबाहेक कुनै अर्को 
सुख छैन । 

यस श्लोकको भावलाई सड्नेपीकृत गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 

भजतो हि भवान् साक्षात् परमानन्दचिद्घनः । 
आत्मैव किमतः कृत्यं तुच्छदारसुतादिभिः । । 

अर्थात् हजुरलाई सेवा गर्नैहरूका लागि हजुर स्वयं नै परम आनन्द र चैतन्यरूपले साक्षात् 
प्रकाशित हुने आत्मा हुनहुन्छ भने अब तुच्छ पतिपत्नी सन्तति आदिको के प्रयोजन ? 

यसप्रकार यहाँ परमात्मा नै परम आनन्दरूप आत्मा भएकाले संसारमा सुखका साधन 
भनिएका आफन्त, पतिपत्नी, सन्तति आदि सब व्यर्थ भएको जनादइएको छ । वैराग्य ज्ञानको 
अन्तरङ्ग साधन हो, अनि विषयमा दोषदर्शन नगरी त्यसबाट वैराग्य हुन सम्भव क्ैन। त्यसैले 
आनन्दस्वरूप आत्माको अधि संसारका तुच्छ पदार्थहरूको केही प्रयोजन कैन भन्ने बताई विषयमा 
दोषदर्शन गराएर यहाँ वैराग्यके उपदेश गरिएको छ। 


भुवि पुरुपुण्यतीथंसदनान्युषयो विमदा 

स्त उत भवत्पदाम्बुनहदोऽघभिदङ्प्रिजलाः। 
दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे 

न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥ 





पढार्थ ते ती उत  निश्चय नै रहन्छन् 
भवत्पदाम्बुजहदः  हृदयमा विमदाः  अहङ्ारशुन्य येजो 

हजुरको चरणकमल धारण गर्ने ऋषयः  ऋषिहरू समेत नित्यसुखे  नित्यसुखरूप 
अघमिदङ्पघ्रिजिलाः  आप्नै भुवि  पृथिवीमा आत्मनि  आत्मस्वरूप 
चरणजलबाट नै संसारको ताप पुरुपुण्यतीथंसदनानि  अनेकों त्वयि  हजुरमा 

नष्ट गर्न समर्थं भएका पुण्यतीर्थं क्षत्रहरूमा सकृत्  एकपटक मात्र 


रामालन्द्री टीका 


५२२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
मनः  मन मानिसहरूको विवेक आदिलाई न उपासते  ग्रहण गर्दैनन् 
दधति  लगा्ंछन्, तिनीहरू हरण गर्ने व्यवहारको न्छटलाई 

पुरुषसारहरावसथान्  पुनः  फेरि 


ताक्यार्थ अहड़ारले रहित भएका भगवानूको चरणकमललाई आफनो हृदयमा धारण गरेका 
हनाले आप्ना चरणकमलका जलले अरूको पापलाई नष्ट गर्ने ऋषिहरू समेत आफूले प्राप्त 
गरेको ज्ञानलाई दृढ गराउनका लागि पृथिवीका पुण्य वीर्थहरूको भ्रमण गर्वछन्। यस्ता 
मननशील ऋषिहरू फेरि विवेक र धैर्य आदि गुणहरूलाई नष्ट गर्ने घरव्यवहारमा रमा्दँदेनन् । 
यदि कुनै व्यक्तिले एकपटक आफ्नो मनद्वारा भगवान्को चरणकमलको आस्वादन गरेको छ भने 
उसले त फेरि विवेक आदि गुणहरूलाई नष्ट गर्न गृहस्थाश्रमको सुखलाई रुचा्दैदेन भने 
ऋषिहरूको त कुरा ? 

विवरण यस श्लोकमा भगवान्को नित्य सुखस्वरूपको अनुभवमा रमाउने ज्ञानीहरू संसारका 
खन्खटिला व्यवहारहरूलाई त्यागी उन्मुक्त भावले विचरण गर्दछ्न् भनी बताइएको छ । मदरहित 
भएका ऋषिहरू भवत्पदाम्बुजहदः अर्थात् हजुर भगवान्को चरणकमललाई ने हृदयमा स्थापित 
गर्दछन्। परमात्माको चरण पापनाशक भएकाले जसको हृदयमा परमात्माको चरण रहेको छ, 
त्यस्ता महापुरुषको चरणजल पनि स्वयं वीर्थसमानको हुन्छ । भक्तहरू आफ्नो अन्तर्हदयमा 
हनुभएका भगवानूको कारणले तीर्थको मललाई पनि नष्ट गर्दै तीर्थलाई पनि तीर्थ बनार्ंछन् 
भनिन्छ वीर्थकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता । यस्ता भक्तहरूलाई तीर्थयात्रा आदिको केही 
प्रयोजन छैन, तर पनि उनीहरू महापुरुषहरूको सान्निध्य प्राप्त गर्न अनेक पवित्र वीर्थहरूको यात्रा 
गरिरहन्छन्। उनीहरूलाई व्यवहारको छन्छटिलो बन्धनले बांँघ्न सक्दैन । घरपरिवारको बन्धन त 
प्राणीहरूको सार अर्थात् भित्री क्षमतालाई हरण गर्ने ठाउ हो। यहं आवसथ भनेर घरलाई 
लिद्रएको छ । घरगृहस्थीको भोग गरेर आजित भदसकेका व्यक्तिहरू फेरि यही बन्धनमा बस्दैनन्। 
शास्त्रमा वनमा बस्नुलाई सात्विक वास अनि घरगाडँमा बस्नुलाई राजस वास भनिएको छ 
वने तु सात्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते भागवत ११।२५।२५ । रजोगुणको काम रागद्वेष 
आदि हुन्। सत्सङ्ग गर्नुभन्दा अधि जमेर संसारव्यवहार गरेको अवस्थामा मानिसले त्यहाँ बसी 
अनेक नचाहिंदा कर्महरू अनि व्यर्थका रागद्रेष आदि गरेको हृन्छ । त्यसको सम्खनाले पनि 
उसलाई पीडित गर्दछ। त्यसैले भगवान्का भक्त एवं सत्सङ्ग रुचाउने मान्छेहरू यो घरपरिवारको 
बन्धनलाई छाडर तीर्थक्षेत्रमा गई बस्छन् र महापुरुषहरूको सङ्गतमा रमारंछन्। यिनीहरू फेरि 
घरव्यवहारमा फकिंदेनन्, किनभने यी व्यवहारहरूले मानिसका महत्त्वपूर्ण क्षमा, दया, शान्ति 
आदि गुणहरूलाई खाइदिन्छन् । प्रह्ादले पनि घर रागद्रेष, शोक, भय आदि अनेक अनर्थहरूले 
भरिएको हुने हदा त्यसलाई छाडी भगवान्को चरणको शरणमा जानुपर्दछछ भनी बताउनुभएको 
छ हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजता कुतोभयम् भागवत ५।१८।१४ । यसरी सकृत् 
अर्थात् केवल एकचोटि परमत्मामा मन लगाने भक्तहरू त व्यवहारमा फस्दैनन् भने नित्यसुखे 
आत्मनि अर्थात् नित्यसुखरूप आत्मामा रमाउने ज्ञानीहरू त खन् किन यसमा रमारँथे ? भनिएको 
छ । 


रामालन्द्री टीका 


१२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


यस श्लोकलाई कृष्णलीलाको तात्पर्यमा अर्थ्याडंदा भने यहाँ भगवान्को धाममा नै आधित 
रहने भक्तहरूको प्रशंसा गरिएको छ । ऋषयः अर्थात् देवर्षिं नारद आदि भवत्पदाम्बुजहृदः अर्थात् 
हृदयमा भगवान्को चरणकमलले युक्त भएका भए पनि भगवान्को धाम नजिक बसिरहन्छन् । 
भगवानूको धाम व्रजमण्डलको यस्तो महत्व छ कि यो प्रेमभावको प्रकाशक हो। त्यसैले भक्तहरू 
आफ्नो भावलाई अण बढाउन यसको वरिपरि बस्दछछन्। पुरुपुण्यानि तीर्थानि सदनानि च यस्मिन् 
अर्थात् जुन व्रजमण्डलमा अनन्तपुण्ययुक्त वीर्थहरू एवं सदन अर्थात् भगवान्को निवासस्थानहरू 
पनि छन्, त्यही तब्रजमण्डलमा भक्तहरू आश्रित रहन्छन्। अथवा यहाँ पुरुपुण्य भन्ने शब्दले 
गोपबालकटहरूलाई पनि लिन सकिन्छ। भगवानुसँंग खेल्ने तिनीहरूको प्रशंसा गर्दा तिनलाई 
कृतपुण्यपुञ्जाः भागवत १०१२।१२ अर्थात् अनेक पुण्यका थुप्रो आर्जन गरिसकेका भनिएको छ। 
तिनीहरू तीर्थ अर्थात् यमुना अनि सदन अर्थात् व्रजराज नन्दको घर आदि सबैले युक्त भएको 
वृन्दावनमा बस्दछन्। यी सबै भगवान्लाई आपनो साथी मान्दछन्, उपास्य होइन । त्यसैले यहाँ 
भवत्पदाम्बुजहृदःको अर्थ भवतः पदं स्थानं माथुराख्यम् तत् एव अम्बुजं कमलतुल्यं तत् हृत् भावः 
निवासः येषां भने हृन्छ । भवत्यदको अर्थ हुन्छ, भगवान्को निवासस्थान। त्यो मण्डलाकार 
भएकाले अनि तापहारक पनि भएकाले कमलतुल्य छ । त्यसमा ने गोपहरूको हृत् अर्थात् भाव या 
आदरबुद्धि छ र उनीहरू त्यहीं निवास गर्वछछन्। यस्ता भक्तहरू तीर्थक्षेत्रमा निवास गरी 
घरगृहस्थीको खन्खटिलो व्यवहारमा फस्देनन्। विशेष भक्तहरू व्यवहारको छन्खटमा नफस्नु केही 
नोलो भएन। जसले नित्यसुखरूप श्रीकृष्णमा सकृत् अर्थात् एकपटक पनि मन लगारंछन् भने 
उनीहरू समेत यो रछ्मेलामा पर्देनन्। यसप्रकार यहां भगवान्का विशेष भक्तहरूको प्रशंसा 
गरिएको छ। 
यस श्लोकको भावलाई अन्य रूपमा प्रस्तुत गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 
मूञ्चन्नङ्गतदङ्गसङ्गमनिशं त्वामेव सञ्चिन्तयन् 
सन्तः सन्ति यतो यतो गतमदास्तानाश्रमानावसन् । 
नित्यं तन्मुखपड़जाद् विगलितस्त्वत्पुण्यगाथामृत 
श्रोतःसंप्लवसंप्लुतो नरहरे न स्यामहं देहभृत् । । 
अर्थात् हे नुसिंह भगवान् ! शरीर र ॒त्यससम्बन्धी स्त्री, पुत्र आदिमा आसक्तिलाई छाडी 
हजुरकै चिन्तन गर्दै अनि हजुरका अभिमानरहित भक्तहरू जुन पुण्यक्षेत्रमा बस्छन्, त्यहीं बसेर 
उनीहरूको मुखकमलबाट निस्किएको हजुरको पवित्र कथाको अमृतरूपी महासागरमा इबुल्की 
मार्दे म मुक्त बन्न सरक, फेरि शरीरधारी नबरनू। 
यसप्रकार यस श्लोकमा भगवान्का चरणचिन्तन गर्ने भक्तहरू घर व्यवहारको बन्धनलाई 
छाडी तीर्थक्षेत्रमा महापुरुषहरूको सङ्गत र कथाश्रवण आदि गर्दै त्यहीं आनन्दमा रमार्ंछन् र फेरि 
तुच्छ व्यवहारमा फकिदेनन् भनी बतादइएको छ । 


सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तकहतं 
व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् । 


रालालन्द्री टीका 


५९२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


व्यवहृतये विकत्प इषितोऽन्धपरम्परया 
भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान् ॥ ३६॥ 


पढार्थ मृषा  मिथ्या वस्तुमा पनि इषितः  मानिएको हो 

ननु  निश्चय नै कार्यकारणभाव देखिन्छ ते  हजुरको 

सतः  सत् ब्रह्मबाट उभययुक्  सत्य र मिथ्या दुब भारती  वेदरूप वाणीले 
उत्थितं  उत्पन्न भएकाले मिले बनेको मान्दा पनि उरुवृत्तिभिः  कर्म, त्यसको 
इदं  यो जगत् तथा  जगतलाई सत्य भन्न॒ फल आदि संसारको विषयमा 
सत् इति चेत्  सत् हो भन्ते हो न  सकिंदैन बताउने मन्त्रहरूद्रारा 

भन्ने अन्धपरम्परया  अन्धपरम्परा उक्थजडान्  कर्ममा 
तकहतं  यो तर्क सिद्धछैन वारा आसक्तहरूलाई 

क्वच  कहींकहीं व्यवहृतये  व्यवहार चलाउनका भ्रमयति  भमित बनांछ 
व्यभिचरति  व्यभिचरित हृन्छ लागि 

क्वच  कहींकहीं विकल्पः  जगद्भरम 





ताक्यार्थ सत् ब्रह्मबाट उत्पन भएको हुनाले यो संसार पनि सत् ह॒न्छ भन्ने कुरा तर्कसिद्ध छैन 
किनभने यसमा कते व्यभिचार देखिन्छ । कहीं सत्य वस्तुबाट मिथ्या वस्तु उत्पन्न भएको देखिन्छ । 
सत्य र मिथ्या दुबे मिलेर बनेको मान्दा पनि जगत्लाई सत्य भन सकिंदेन । यो जगत् मिथ्या भए 
पनि व्यवहारका लागि अन्धपरम्पराद्रारा भ्रमलाई स्वीकार गरिएको हुनाले ज्ञान हुनुभन्दा पहिले 
व्यवहार यथावत् चलिरहन्छ । जसले यो वस्तुस्थितिलाई नबुणेर संसारलाई सत्य मानेका छन्, ती 
कर्मश्रद्धाको भारले आक्रान्त मन्दमतिहरूलाई हजुरको कर्म, त्यसको फल आदि संसारको 
विषयमा बताउने वेदरूप वाणीले भ्रमित बनाएको छ। 
विवरण यस श्लोकमा संसारको मिथ्यात्व बताइएको छ । यहाँ पूर्वपक्ष र सिद्धान्त पक्षविचको 
शङ़ा एवं समाधानको शैलीमा वेदहरूले आफ्नो तात्पर्य व्यक्त गरेका छन्। विभिन्न दर्शनहरूमा 
संसारलाई कस्तो मानने भन्ने विषयमा लामो चर्चापरिचर्चा भएको छ। केटी दार्शनिकहरू 
जगत्लाई जस्ताको त्यस्तै सत्य मान्दछन् भने कोही यसलाई केवल भ्रमवश देखिएको भनी 
बतारंछन्। यीमध्ये जगतलाई सत्य मान्नेहरूले प्रत्यक्षप्रमाण र संसार अनुभव गरिएको अनुभव 
प्रमाणको बलद्वारा शास््रका वचनहरूलाई त्यही अनुकूल अर्थं लगाँदे संसारलाई सत्य सिद्ध गर्न 
प्रयास गरेका छन्। वेदान्तबाहेक सबेजसो आस्तिक दर्शनहरू जगत्लाई सत्य नै मान्दछन्। अख 
मीमांसकटहरू त जगत्को उत्पत्ति एवं प्रलय पनि नहने र यो सामान्य हेरफेर भए पनि यस्ते रूपमा 
रहिरहन्छ भनी बतारंछन्। न कदापि अनीदृशं जगत् अर्थात् यो जगत् कहिल्ये पनि योभन्दा अर्को 
खालको धथिएन भनिन्छ। यी सबे दार्शनिकहरूले बताएको संसारको सत्यतालाई यहाँ वेदहरू 
खण्डन गर्दै छन्। 

पूर्वपक्षी शङ गर्दछन्, सतः उत्थितं सत् अर्थात् यो जगत् सत् ब्रह्मबाट उत्पन्न भएकाले 


रामालन्द्री टीका 


५१३२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


सत् ने हो। यहाँ श्रीधर स्वामीले उनीहरूले गरेको अनुमानलाई नै देखाइदिनुभएको छ इदं विश्वं 
सत्, सतः उत्पन्नत्वात्, यथा कनकादुत्पन्नं कुण्डलादि अर्थात् यो जगत् सत्य छ, सत् परमात्माबाट 
उत्पन्न भएकाले, जसरी सुनबाट बनेको गहना सुन ने हृन्छ। यसप्रकार परमात्माबाट उत्पन्न 
भएकाले जगत् पनि परमात्मा जस्तै सत्य नै छ भन्ने उनीहरूको भनादइ हो। तर यो कुरा तर्कहत 
अर्थात् विचारपूर्वक तकं गर्दा समाप्त हृन्छ । किनभने सतूनाट उत्पन्न भएको भन्ने बित्तिकै सत् 
कारण अनि विश्व कार्य भयो । उपादान कारणको रूपमा सत् परमात्मालाई अनि कार्यको रूपमा 
जगत्लाई लिएपच्ि यिनीहरूको बिचमा कसरी अभेद हुन सम्भव छ? यहाँ पूर्वपक्षीले कार्य र 
कारणलाई एडटै मानी कुरा गरेका छन्, सिद्धान्तीले चाह कार्यभन्दा उपादानकारण भिन्ने हुन्छ 
भन्ने आशय व्यक्त गरेका छन्। वेदान्त सिद्धान्तमा उपादान कारण नै कार्यको रूपमा प्रकट 
भएको मानिन्छ, तर कार्यभन्दा कारण अलग हुन्छ भन्ने मानिन्छ। घैँटोमा माटो मात्र छ भन्नु 
अलग कुरा हो, अनि माटो रर्धैटो एडटै हो भन्न अलग कुरा हो। ैटोको नामरूप माटोमा 
कल्पित भएकाले त्यो मिथ्या हो । त्यसै गरी जगत्को नामरूप पनि ब्रह्ममा कल्पित भएकाले यो 
मिथ्या हो। यसलाई उपनिषद्मा वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् 
छान्दोग्योपनिषद् ६।१।४ अर्थात् टो भनिने विकार केवल वाणीले भनिदिएको मात्र हो, त्यो 
मिथ्या हो रमाटो नै साँचो हो भनी बतादरएको छ। यहाँ धैटोलाई विकाररूप भएकाले मिथ्या 
अनि माटोलाई चाह सत्य भनिएको छ । जगत्को नामरूप कल्पित भएकाले यो मिथ्या हो अनि 
यसका आधार परमात्मा चाहं सत्य हुनुहुन्छ । वेदान्तमा कार्य उपादान कारणदेखि अनन्य हुन्छ 
भन्नुको तात्पर्य पनि कार्य र कारण अभिन्न हुन् भन्नु होइन । किनभने कल्पित कार्य र सत्य 
अधिष्ठानको अभेद सम्भव छैन। यसको अर्थ त कार्यरूपमा पनि त्यही कारण तत्त्व मात्र अनुस्यूत 
छ, त्यसैले त्यो कार्य वास्तविक होइन, किनभने त्यसको आपन दु सत्ता कैन भन्ने हुन्छ । यसैले 
जगतलाई सत् ब्रह्म रूप मान्न सकिंदैन। 

फेरि पूर्वपक्षी शङ़ा गर्वछछन्, हामीले अभेद सिद्ध गराउन खोजेका छैन, अपि तु कार्य 
कारणमभन्दा भिन्न छैन भनी भेदनिराकरण मात्र गर्न खोजेको हो, त्यसमा त केही आपत्ति छैन 
होला ? यसको उत्तरमा उत्तरपक्षी भन्दछन् कार्य र कारणको भेदलाई हटाउन सकिंदेन, किनभने 
तिम्रो भनादइ व्यभिचरति अर्थात् लोकमा पनि व्यभिचरित ह॒न्छ। पिताबाट जन्मेको पुत्र के 
पिताबाट भिन्न हैदेन र? त्यसै गरी कुमालेबाट जन्मिएको घटो के कुमालेबाट भिन्न हदेन र? 
यसमा पूर्वपक्षी भन्छन् हामीले त उपादान कारण अनि कार्यको सम्बन्धमा पो भनेका धियौ त। 
कुमाले रट अनि पिता रपुत्र यी उपादानकारणका नभई निमित्तकारणका दृष्टान्त हृन् । निमित्त 
कारण र कार्य आपसमा भिनन नै हृन्छन् । त्यसैले तिम्रो भनाइ ठिक भएन। 

यसको उत्तरमा सिद्धान्ती भन्छन् क्व च मृषा अर्थात् भ्रमस्थलहरूमा पनि पूर्वपक्षीको 
भनाद बाधित ह॒न्छ। डोरीमा सर्पको भ्रम हदा डोरी उपादान कारण हो, अनि त्यहाँं अध्यस्त सर्पं 
त्यसको कार्य हो। डोरी नभएको भए त्यहाँ सर्प देखिंदेनथ्यो । यसप्रकार भ्रमस्थलमा कल्पित सर्प 
आफ्नो उपादान कारण डोरीसंग अभिन्न हुन सक्दैन। यदि अध्यस्त वस्तु अधिष्ठानभन्दा अभिन्न 
हने हो भने डोरीमा अध्यस्त भएको सर्पं आफनो अधिष्ठान या उपादानकारण डोरीदेखि अभिन्न 


रामालन्द्री टीका 


५१२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


होला अनि कहिल्यै पनि बाधित नहोला। जब वास्तविक रूपमा डोरीको ज्ञान हृन्छ, त्यो वेलामा 
सर्परूप यत्तिकै हरार्खंछ । यदि सर्पं डोरीभन्दा अभिन्न भएको भए त त्यो पनि डोरी ४ सत्य 
हुनुपर्नै। यसैले डोरीमा देखिएको सर्पलाई डोरीरूप होइन, अपि तु मिथ्या मान्नुपर्दछ । यसै गरी 
जगत् पनि ब्रह्ममा भ्रमवश देखिएकाले यसलाई मिथ्या मान्नुपर्दछ, ब्रह्म फैँ सत्य होइन । 

यहाँ पूर्वपक्षी शङ़ा गर्दै भन्छन् डोरी र सर्पको दृष्टान्त ठिक कैन, किनभने डोरीमा सर् 
अध्यस्त हुनुको कारण केवल डोरी मात्र होइन, अज्ञान पनि हो। डोरीमा सर्प अध्यस्त हुने भए त 
सब डोरीमा सर्धं सर्प देखिनुपर्न, तर त्यसो हदेन। जहाँ डोरीको अज्ञान हुन्छ, त्यहाँ मात्र सर्पं 
देखिन्छ । यसको मतलब अज्ञानले सहित डोरी ने सर्पको कारण हो भन्ने हुन्छ । अज्ञान स्वयं पनि 
मिथ्या भएकाले त्यसको कार्य सर्पं मिथ्या हुन केही आपत्ति छैन । तर सत् ब्रह्मबाट उत्पन्न यो 
जगत् चाह केवल सत् नै हुनुपर्दछ, मिथ्या होइन । 

यसको उत्तरमा सिद्धान्ती भन्दछन् जसरी सर्प केवल डोरीको मात्र नभई अज्ञानयुक्त 
डोरीको कार्य भएकाले त्यो मिथ्या हो, त्यसै गरी जगत् पनि केवल ब्रह्मको मात्र कार्य नभई 
अज्ञानसहित ब्रह्मको कार्य हो । जब व्यक्ति ब्रह्मस्वरूपलाई यथार्थ रूपमा जान्देन, तब त्यही अज्ञान 
सहितको ब्रह्मबाट नै जगत्भेद खडा हुन्छ । एडटै आत्मा अज्ञानको कारणले नै अनेक भेदमा 
कल्पित भएको हो भनी माण्डूक्यकारिका २।१७मा यही कुरालाई दृष्टान्तपूर्वकं बताइएको छ 
अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता, सर्पधारादिभिभवस्तदवदात्मा विकल्पितः अर्थात् 
अनिश्चित या अज्ञात डोरी नै अन्धकारमा जसरी सर्प, दण्ड, जलधारा आदि अनेक भेदमा 
देखिन्छ, त्यसै गरी अज्ञात आत्मा नै जीव, जगत् आदिको रूपमा कल्पित ह॒न्छ । जगत् केवल 
ब्रह्मको मात्र कार्य भएको भए त मुक्त अवस्थामा पनि ब्रह्ममाट जगत् उत्पन्न हुनुपर्नै अनि संसार 
कहिल्यै नहट्नाले मोक्ष नै असिद्ध हुनुपर्ने। त्यसैले जगत् केवल ब्रह्मको नभई अविद्यायुक्त ब्रह्मको 
कार्य भएकाले यो मिथ्या नै हो। यही कुरा बुखाडन श्लोकमा न तथोभययुक् भन्ने पदावली 
आएको छ । प्रपञ्च पनि उभयभुक् अर्थात् ब्रह्म र अज्ञान दुबैको कार्य हो, केवल ब्रह्मको मात्र 
होइन, त्यसैले यो न तथा अर्थात् पूर्वपक्षीले बताए रँ सतस्वरूप होइन । 

पूर्वपक्षीहरूले आफ्नो पहिलो अनुमानले प्रपजञ्चलाई सत् स्वरूप सिद्ध गराउन असमर्थ 
भएपच्ि फेरि अर्को अनुमान गरेका छन् इदं विश्वं सत् अर्थक्रियाकारित्वात् अर्थात् यो विश्व 
सत् स्वरूप छ, किनभने अर्थक्रियाकारित्व भएको हूुनाले। अर्थक्रियाकारित्वको अर्थ 
व्यवहारयोग्यत्व भन्ने हो । तिर्खा लाग्दा पानी पिउनुपर्ने, भोक लाग्दा भोजन गर्नुपर्ने, अनि रोग 
लाग्दा ओषधी खानुपर्ने देखिन्छ । संसारका यी सारा पदार्थहरू सत्य नहने भए यिनीहरूबाट 
व्यवहार कसरी चल्थ्यो ? यदि असत् वस्तुबाट पनि व्यवहार चल्दछ भने त सपनाको एवं 
कल्पनाको पदार्थले पनि जगत्मा काम गर्नुपर्न। तर जगतूमा त भोक लागेको वेलामा पेट भर्व 
बाहिरी भोजनक आवश्यकता पर्दछछ, काल्पनिक भोजनले काम चल्दैन। त्यसकारण यो सारा 
खानु, लाउनु आदि व्यवहारको विषय भडइ्रहेको संसार असत् हुन सक्देन, सत् ने हुन्छ भन्नुपर्दछ 
भन्ने पूर्वपक्षीहरूको आशय हो। यसको उत्तरमा सिद्धान्ती भन्छन् व्यवहृतये अर्थात् पदार्थ 
व्यवहारयोग्य हुन या क्रियाकारी हुन विकल्पः अर्थात् भ्रम, इषितः अर्थात् इष्ट छ । यसको तात्पर्य 


रामालन्द्री टीका 


५९८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


भ्रमवश कल्पित भएका पदार्थहरुद्रारा ने व्यवहार सिद्ध हुन्छ भन्नु वेदान्तमतमा दोष नभई इष्ट ने 
हन्छ भन्न हो । कल्पित वस्तुद्वारा पनि व्यवहार हृन्छ भन्ने कुरा सर्पले नटोके तापनि सर्पले टोकेको 
भ्रममा अनेक मान्छेहरू आत्तिई बिरामी भएकोबाट स्पष्ट हुन्छ । वेदान्तमा जगत्का पदार्थहरू 
व्यवहारयोग्य या अर्थक्रियाकारी छन् भन्ने कुरालाई खण्डन गर्दै भनिएको छ सप्रयोजनता तेषां 
स्वप्ने विप्रतिपद्यते माण्डूक्यकारिका २७ अर्थात् जगत्का बाह्य पदार्थहरू व्यवहाररूप 
प्रयोजनलाई सिद्ध गर्न हुनाले तिनीहरू सत्य हुन् भने कुरा ठिक होइन, किनभने ती पदार्थहरूको 
प्रयोजनवत्ता स्वप्नमा हरां । स्वप्नका पदार्थले जाग्रतूमा काम नगरे ४ जाग्रत्का पदार्थहरूले 
पनि स्वप्न अवस्थाको व्यवहार चलाउन सक्दैनन्। भर्खर भोजन गरेर सुत्दा कसैले सपनामा 
आपूलाई भोकाएको देख्यो भने त्यसको पेटभित्र रहेको भोजनले त्यस भोकलाई नष्ट गर्न सक्देन, 
त्यहँ त सपनाक भोजन चाहिन्छ । त्यसैले जाग्रत्का पदार्थलाई अर्थक्रियाकारी भएको भनी सत्य 
मान्न सकिंदेन । 

फेरि पूर्वपक्षी सोघ्छन् एक ठम प्रसिद्ध वस्तु अन्यत्र आरोपित हूनुलाई भ्रम भनिन्छ, 
प्रपञ्चलाई पूरे असत् मान्दा यसको भ्रम पनि कसरी सिद्ध हुन्छ र ? किनभने जगत्मा कसैमा पनि 
अप्रसिद्ध एवं असत् वस्तुहरू, जस्त वन्ध्यापुत्र, खरायोको सिङ् आदिको भ्रम भएको क्तैन। 

यसको उत्तरमा भनिन्छ अन्धपरम्परया अर्थात् यो भ्रम अनादि अज्ञानको परम्पराले नै 
चल्दै आएको छ । वेदान्ती भन्छन् कुनै पनि वस्तुको करटी आरोप हुन त्यो वस्तु पहिले सत् 
रूपमा ने हुनुपर्दछ भन्ने कैन, भ्रमका लागि आरोपित वस्तुको सत्ताको अपेक्षा हैदेन। अपितु 
त्यसको प्रतीति मात्र भए पुरदछ। अनादि अज्ञानको कारणले प्रतीत हदे आइ्रहेकाले त्यसके 
आधारमा संसारमा उत्तरउत्तर भ्रमहरू सिद्ध हन्छन्। अज्ञानीहरूले गर्ने हचुवाको व्यवहारलाई 
अन्धपरम्परा भनिन्छ। कुनै एउटा अन्धोले अर्को अन्धोलाई बतायो कि मेले आज त्यो वरको 
फेदमा भूत देखें । त्यसलाई सत्य मानी त्यसले अरूलाई अनि अरूले अरूअरूलाई गरी सबेतिर 
यो कुरा फैलियो। अन्धोको जमातमा कोटी त्यस्तो व्यक्ति पनि त धिएन, जसले त्यहाँ गई 
परीक्षापूर्वक भूत भएको थाहा पाउन सकोस्। यसरी एउटा अन्धोले बताएकोमा सबे अन्धा पछि 
लागे  एउटा अज्ञानीले संसारको सत्ता बताएकोमा सबे अज्ञानीले विनाविचार त्यसलाई पूर्णतः 
प्रामाणिक रूपमा स्वीकार गर्दै आनु अन्धपरम्परा हो। यसरी संसार अनादि अज्ञानकै कारणले 
सिद्ध भएको हो भन्ने बुखिन्छ। 

संसारलाई भ्रमरूप भनी बताउंदा पूर्वपक्षीहरूले फेरि के शङ्का गर्छन् भने यसलाई कसरी 
भ्रमरूप मानन सकिन्छ ? वेदको कर्मकाण्ड भागमा त संसारलाई सत्य बतादइएको छ । अक्षय्यं ह वै 
चातुर्मास्ययाजिनां सुकृतं भवति अर्थात् चातुर्मास्य याग गर्नेहरूलाई अक्षय्य पुण्य प्राप्त हुन्छ, 
अपाम सोमममृता अभूम अर्थात् हामी सोमरसको पान गरी अमर होओँ आदि वाक्यहरूले त 
प्राणी, लोकलोकान्तर, पुण्यपाप आदि सबेलाई सत्यरूपमा बताएका छन्। 

यसको उत्तरमा सिद्धान्ती भन्छन् भारती अर्थात् वेदवाणीले उक्थजडान् अर्थात् कर्ममा 
श्रद्धा भएका जडबुदिहरूलाई उरुवृत्तिभिः अर्थात् अनेक प्रकारका वाक्यहरूद्रारा धुमाइदिन्छन्। 
वेदको तात्पर्य कर्मफलहरूको नित्यता बताउनुमा कैन । प्राणीहरू सत्कर्ममा प्रवृत्त होऊन् र 


रामालन्द्री टीका 


५९४१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


निष्काम भावले कर्महरू गर्दै चित्तशुद्िद्रारा उनीहरूले ज्ञान प्राप्त गरून् भन्ने नै वेदको तात्पर्य 
हो। कर्मकाण्ड भागले कर्मफललाई नित्य भनी बताउनु कर्मको प्रशंसा मात्र हो, जसद्रारा 
प्राणीहरू असत्कर्म छडी शास्त्रीय कर्मफलतफं लागृन्। यसरी अन्तमा ज्ञानमा लैजाने उदेश्यले नै 
कर्मको प्रतिपादन भएको हो । कर्मफल अनित्य हुन्छ भन्ने कुरा त उपनिषद्मा स्पष्टतः बतादइएको 
छ पुण्यजितो लोकः क्षीयते छान्दोग्योपनिषद् ८।५।६ अर्थात् पुण्यबाट प्राप्त लोक पनि क्षीण 
हन्छ। यसरी कर्ममा आसक्त भएकाहरूले मात्र वेदको तात्पर्य थाहा नपाई यसको अर्थलाई 
बड्ग्याएको कुरा यहाँ सूचित गरिएको छ। 
यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलापरक दृष्टिलि अथ्य्िंदा यहाँ मथुरावासी याज्ञिक 
ब्राह्मणहरूकै निन्दा गरिएको बुखिन्छ । मथुरावासी मेरा भक्त भएकाले यी पनि भक्त ने हन् भन्ने 
शङ़ामा वेदहरू सत् वंशमा उत्पन्न भएको व्यक्ति सत् नै हुन्छ भनेर प्रतिपादन गर्दछन्। सतः 
अर्थात् मेरा भक्त मथुरावासीको कुलबाट उत्थितं अर्थात् उत्पन्न यी ब्राह्मणहरू सत् अर्थात् मेरा 
भक्त नै हुन् भने कुरा तर्कहतम् अर्थात् तकसिद्ध कैन । मेरा भक्तबाट उत्पनन व्यक्ति भक्त नै हुन्छन् 
भन्ने कुरा कहीं व्यभिचरति अर्थात् व्यभिचरित ह॒न्छ भने कहीं यो मुषा अर्थात् देखावठी भक्ति 
बन्दछ । कर्ण सूर्यका पुत्र भए पनि सत्रूप भएनन्, उनमा असतूपक्षलाई साथ दिने बुद्धि आयो । 
त्यसैले भक्तका पुत्र भक्त हुन्छन् भनेमा यहीं व्यभिचार भयो । क्व च मुषा अर्थात् कीं चाहं 
भक्तबाट उत्पन्न व्यक्तिहरू पनि देखाओटीरूपमा मात्र भक्त हृन्छन्। व्यासबाट उत्पन्न भएका 
धृतराष्ट न तथा अर्थात् विदुरजस्ता थिएनन्। यहाँ शङ़ा के भयो भने कर्ण त सूर्यपूत्र भए तापनि 
पूर्वकल्पमा सहस्रकवच नाम गरेको दुष्ट धियो, त्यसैले तिनमा भक्ति थिएन, याज्ञिकहरू त 
सदाचारी ब्राह्मण भएकाले यिनीहरूको तुलना तिनीहरूसंग हुनै सक्दैन। यसको उत्तरमा भनिन्छ 
उभययुक् अर्थात् ती याज्ञिकहरूमा ब्राह्मणत्व र खलत्व दुबे थियो । कंसको वृत्ति खाएर बाँचेका 
हनाले तिनीहरूमा पनि दुष्टताको अंश आएको थियो । ती दुष्ट थिए भने गोपबालकटहरूलाई 
श्रीकृष्णले किन तिनीहरूलाई प्रणाम गर्न भने अनि किन गोपबालकहरूले प्रणाम गरे त? यो 
शङ़ाको उत्तरमा भनिन्छ व्यवहृतये अर्थात् बाहिरी व्यवहार चलाउनका लागि अन्धपरम्परया 
अर्थात् ब्राह्मणहरू सवे नै पूज्य हृन्छन् भन्ने अन्धपरम्पराद्रारा तिनीहरूलाई प्रणाम गरिएको धियो । 
वस्तुतः ती जड कर्ममा श्रद्धा भएकाहरूलाई वेदवचनहरूले अनेक रूपले घुमाइदिन्छन्। 
यस श्लोकको भावमा आधारित भएर श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ 
उद्भूतं भवतः सतोऽपि भुवनं सनेव सर्पः स्रजः 
कुर्वत् कार्यमपीह कूटकनकं वेदोऽपि नैवं परः । 
अद्वैतं तव सत्परं तु परमानन्दं पदं तन्मुदा 
वन्दे सुन्दरमिन्दिरानुत हरे मा मुञ्च मामानतम्।। 
अर्थात् सत् परमात्माबाट उत्पन्न भए तापनि यो संसार सत्य नभई मिथ्या ने हो, जसरी 
सत्य मालामा कल्पित भएको सर्प सत्य नभई मिथ्या नै ह॒न्छ । जसरी कहिलेकाहीं नक्कली सुन 
आदिले पनि व्यवहार हन्छ, त्यसै गरी मिथ्या संसारद्वारा नै व्यवहार चल्दछ। जगत्लाई सत्य 
रूपमा बताउनु वेदको पनि तात्पर्य होइन । हे इन्दिराद्रारा सेवित परमात्मा ! हजुरको परमानन्द 


रालालन्द्री टीका 


५९८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


सद्रूप अद्वितीय पद चरणको म॒ आनन्दपूर्वक वन्दना गर्दह्ु, हजुरको शरणमा आएको मलाई 
हजुरले नछडनुहोस् । 

यसप्रकार यस श्लोकमा प्रपञ्च सत्य नभई मिथ्या भएको अनि कर्मश्रद्धा भएका 
मन्दबुद्धिहरूका लागि नै वेदले कर्मफललाई नित्य भनी केवल बताइदिएको मात्र हो भन्ने कुरा 
प्रतिपादन गरिएको छ। 


न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधनाद् 
अनु मितमन्तरा त्वयि विभाति मृषेकरसे । 

अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथे 
विंतथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यवुधाः ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ एकरसे  एकरस आदिद्रारा 

यत्  किनभने त्वयि  हजुरमा उपमीयते  उपमान गरिन्छ 
इदं  यो जगत् मृषा  मिथ्यारूपले नै अबुधाः  अज्ञानीहरू 

अग्रे  उत्पत्तिभन्दा पहिले विभाति  देखिएको छ भन्ते वितथमनोविलासं  मनको 
न आस  थिएन मितं  निश्चित हुन्छ कल्पना भएको मिथ्या 
निघनात् अनु  प्रलयपचछछि अतः  त्यसैले संसारलाई 

न भविष्यत्  रहनेकैन द्रविणजातिविकल्पपथेः  माटो, ऋतम् इति  सत्य भनी 
अतः  त्यरैले फलाम आदि द्रव्य मात्रका अवयन्ति  जान्दछछन् 
अन्तरा  कारणविना नै विकार भएका धटो, हतियार 





ताक्यार्थ यो संसार सुष्टि हुनुभन्दा पहिले पनि धथिएन र प्रलयपचछ्छि पनि रहनेवाला छैन । बिचमा 
केही समयका लागि मिथ्या भएर पनि हजुरको सत्तालाई प्राप्त गरेर हजुरमा यो संसार सत्य फँ 
प्रतीत भद्रहेको छ। जसरी धटो, हतियार आदि अनेक कार्यहरू माटो, फलाम आदि 
कारणद्रव्यबाट नै बन्दछन् र त्यहीं प्रतीत ह॒न्छन्, त्यसै गरी यो संसार पनि हजुरमा प्रतीत हुन्छ । 
अतः मनको विलास मात्र हुनाले मिथ्या भएको यस संसारलाई अज्ञानी व्यक्तिहरू मात्र सत्य हो 
भनी ठान्दछन् । 

विवरण यस श्लोकमा प्रपज्चलाई मिथ्या सिद्ध गर्ने प्रमाण प्रस्तुत गरिएको छ। अधिल्लो 
श्लोकमा प्रपञ्चलाई कसै गरी पनि सिद्ध गर्न सकिंदेन भनी खण्डनपूर्वक बतादइएको धियो । यहां 
चाहं प्रपञ्च परमात्मामा उत्पन्न हुने र नष्ट हुने भएकाले यो मिथ्या हो भनी बतादृएको छ । 
यसमा पनि यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते तेत्तिरीयोपनिषद् ३१ अर्थात् जहाँबाट यी सम्पूर्ण 
प्राणीहरू जन्मिन्छन् भन्ने जस्ता उत्पत्तिपरक श्रुति अनि नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम् ऋग्वेद 
१०१२९।१२ अर्थात् प्रलयकालमा न सत् अनि न असत् पदार्थ नै थियो भनी बताउने प्रलयपरक 
श्रुतिहरूलाई प्रमाणको रूपमा बतादइएको छ । श्लोकमा इदं अर्थात् यो प्रपञ्चलाई अग्रे अर्थात् 


रामालन्द्री टीका 


५१४३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


सुष्टि हुनुभन्दा पहिले न आस धिएन अनि निधनात् अनु अर्थात् प्रलयपछ्छि पनि नभविष्यत् अर्थात् 
हनेक्ैन, त्यसैले अन्तरा अर्थात् बिचमा देखिएको वेलामा पनि यसलाई मृषा मितम् अर्थात् 
मिथ्यारूपमा नै निश्चय गर्नुपर्दछ । 

सत् वस्तु त्यो मात्रे हृन्छ, जो तीनै कालमा अबाधित हृन्छ। अबाधित हनु भन्नुको तात्पर्य 
सदा सर्वदा प्रमाण ज्ञानद्वारा सिद्ध भद्रहनु हो। कुनै पनि वस्तु एकचछिन देखिए ैँ भयो, तर 
प्रमाणपूर्वक ज्ञान गर्दा हरायो वा देखिएन त्यो वस्तु बाधित भयो भनिन्छ । ब्रह्म तीनै कालमा 
अबाध्य छ अर्थात् उपनिषद् र अनुभव प्रमाणको आधारमा यो स्वयंसिद्ध छ, त्यसैले यो सत्य हो । 
भनिएको छ त्रिकालाबाध्यत्वं सत्यत्वम् । तीनै काल भनेको संसारको उत्पत्ति हनुगधि, संसार 
भएको अवस्थामा र संसारको प्रलयपचछ्ि पनि भन्ने अर्थ हो । ब्रह्मतत्त्व संसारको उत्पत्ति हुनुजधि 
सत् रूपमा विद्यमान धियो सदेव सोम्येदमग्र आसीत् छान्दोग्योपनिषद् ६।२१ । प्रलयपच्छि पनि 
ांँकी रहने त्यही परमात्मतत्त्व हो योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् भागवत २।९।३२  । प्रपञ्च चार्हिं 
ठिक यसको उल्टो, सृष्टि हूनुभन्दा अधि पनि धथिएन र सृुष्टिपछ्छि पनि रहनेक्छैन । जुन वस्तु पहिले 
पनि छैन अनि पचि पनि रहेँदैन त्यसलाई सत्य भन्न सकिंदेन । त्यसैले वर्तमानमा प्रपञ्च देखिएको 
भएर पनि यसलाई सत्य मानन सकिंदेन। आदौ अन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा, वितथैः 
सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लभषिताः माण्डूक्यकारिका २।६ अर्थात् अगाडि र पछि पनि जुन वस्तु 
कैन भने त्यसलाई वर्तमानमा देखिंदा देखिंदे पनि कैन नै भन्नुपर्दछ । यी सबै विचमा मात्र देखिने 
पदार्थहरू वितथ अर्थात् अवास्तविक भएर पनि अवितथ अर्थात् वास्तविक फँ देखिएका छन् । 
उत्पन्न हूनुभन्दा अधि र नष्ट भएपच्छि वस्तुहरू नभए पनि जुन वेलामा ती वर्तमान हुन्छन्, त्यस 
वेलामा त ती वस्तुहरूको सत्ता मान्नै पर्वछ भन्ने शङ़ा हदा भनिन्छ अन्तरा अर्थात् बविचको 
समयमा पनि त्यो मिथ्या ने छ । जगत्को नामरूप ब्रह्ममा नै कल्पित भएकाले जुन वेलामा जगत् 
देखिन्छ, त्यस वेलामा पनि त्यसको अस्तित्व कैन, किनभने अध्यस्त वस्तुको सत्ता अधिष्ठटानदेखि 
भिन्न हँदेन। भागवत १०।९१३ मा पनि जगच्च यः अर्थात् जगत्को रूपमा पनि परमात्मा ने 
हनुहन्छ भनी बतादएको छ । यसको अर्थ जगत् छ भनिएको वेलामा पनि त्यो ब्रह्मभन्दा भिन्न 
सत्तावान् नभई ब्रह्ममा नै कल्पित छ भन्ने हो। जसरी डोरीमा सर्पको भ्रम हदा त्यहोँ सर्प भएको 
भान हुन्छ, तर डोरीमा सर्पको भ्रम हनु अधि पनि सर्प थिएन अनि सर्पको भ्रम निवृत्त भदसकेपच्ि 
पनि त्यहाँ सर्पं हदेन । त्यसै गरी जुन वेलामा सर्प देखिएको छ, त्यो वेलामा पनि त्यहोँ सर्पं हदेन। 
यदि भ्रमकालमा देखिएको सर्पं वास्तविक रूपमा नै हुन्थ्यो भने भ्रमनिवृकत्तिपक्ि डोरीबाट सर्पं 
भागेको देखिनुपर्ने, तर त्यस्तो देखिंदेन । त्यसैले डोरीको अज्ञानको कारणले कल्पित भएको सर्प 
देखिएकै वेलामा पनि नभए रँ ब्रह्मको अज्ञानका कारणले कल्पित जगत् देखिएकै वेलामा पनि 
कैन । 

श्रीधर स्वामीले यस श्लोकको व्याख्याको क्रममा शुक्तिरजतको दृष्टान्त दिएर जगत्लाई 
अनुमानद्रारा भ्रमरूप सिद्ध गर्नुभएको छ इदं विश्वं न सत्, आद्यन्तयोः अविद्यमानत्वात् 
विकारित्वात् दृश्यत्वाच्च शुक्तिरूप्यवत्। यहां विश्वलाई मिथ्या सिद्ध गर्न आद्यन्तयोः 
अविद्यमानत्वात् अर्थात् अधि र पछि नहुने, विकारत्व अर्थात् विकारी हुने अनि दृश्यत्व अर्थात् 


रामालन्द्री टीका 


५९८७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


इन्द्रियग्राह्य हने भन्ने तीन हेतुहरू बताउनुभएको छ । जुन वस्तु अधिपछ्ि नभई बिचमा मात्र 
देखिन्छ, त्यो सत् हुन सक्दैन, फेरि जुन वस्तु विकारी अर्थात् परिवर्तनशील हुन्छ, त्यो पनि सत् 
हन सक्दैन, यसै गरी जुन वस्तु दृश्य अर्थात् इन्द्रियमनद्वारा ग्राह्य हुन्छ, त्यो पनि सत् हुन सक्दैन । 
यहाँ सिपीमा देखिएको चाँदीलाई दृष्टान्त बनादइएको छ। यसप्रकार प्रपञ्च पनि शुक्तिरजत रै 
नभएकै वस्तु हो भन्ने सिद्ध हृन्छ । 

यो जगत् स्वरूपतः नभए तापनि कसरी वास्तविक ैँ देखिएको छ त ? भन्ने शङड़ा हदा 
भनिन्छ एकरसे त्वयि विभाति अर्थात् एकरस हजुरमा देखिन्छ । यसलाई माटो चैँटोको रूपमा 
बन्नुसंग॒ तुलना गरिएको छ। द्रविणजातिविकल्पपथैः यसको अर्थ ॒हृन्छ द्रविणजातीनां 
द्रव्यमात्राणां विकल्पाः भेदाः घटकुण्डलादयः तेषां मार्गाः प्रकाराः । यहाँ द्रविणजाति यो पदले 
माटो, सुन आदि द्रव्य मात्रलाई लिनुपर्दछ। यिनीहरूका विकल्प भनेका एडटे माटोबाट अनेक 
रूपमा बन्ने चैटो, गमला आदि र एडटै सुनबाट अनेक रूपमा बन्ने गहना आदि हून्। यसैप्रकार 
एडटै ब्रह्ममा पनि प्रपञ्चको अनेक भेद देखिएको छ । एडटै वस्तुमा अनेक भेद देख्नुले ती सबे 
भेददृष्टिहरू असत्य भएको पुष्टि गर्द, किनभने एडटै वस्तु अनेक हून सम्भव कैन । ब्रह्म पनि 
अद्वितीय वस्तु हो, त्यसमा अनेक भेद देखन आफ्नै मनको कल्पना मात्र हो। अबुधाः अर्थात् 
अज्ञानीहरू चाहं यो व्यर्थको मनको विलास मात्र भएको प्रपञ्चलाई ऋतं अर्थात् सत्य भनी ग्रहण 
गर्दछन्। भोगमा आसक्त भएका व्यक्तिले भोग गरिरहनका लागि संसारलाई सत्य माने तापनि यो 
सब वास्तवमा मिथ्या हो । 

यो श्लोकको श्रीकृष्णलीलापरक अर्थ गर्दा भने प्रस्तुत श्लोकमा शिशुपाल आदि वास्तवमा 
भगवान्का भक्त नै भएको पुष्टि गरिएको छ। अधिल्लो श्लोकमा श्रुतिहरूले जड कर्महरूमा 
आसक्त भई भगवानूलाई भुल्ने याज्ञिकहरूको निन्दा गरेका थिए। यहाँ शङ के भयो भने किन 
खाली ती ब्राह्मणहरूको नै निन्दा गर्न ? तिनीहरू वेदमन्त्रके आधारमा त छन्। यो भन्दा त बरु 
जन्मदेखि ने भगवान्को निन्दा गर्ने शिशुपाल आदिलाई धिक्कार्नुपर्ने हो । यसको उत्तरमा श्रुतिहरू 
भन्दछन् यत् अर्थात् जुन यो दौरात्म्य अर्थात् शिशुपाल, दन्तवक्त्र आदिमा देखिन्छ, त्यो अग्रे 
अर्थात् पहिला पनि थिएन र पछि पनि हुने छैन । पहिला यिनीहरू भगवान्का पार्षद धिए अनि 
पछि आसुरी जन्म समाप्त भटसकेपच्ि पनि यी फेरि भगवान्का नै पार्षद हृन्छन्। अन्तरा अर्थात् 
बिचमा केही समयका लागि लीला गर्न मात्र मुषा अर्थात् काल्पनिक रूपमा यो दुष्ट भाव 
देखिएको हो । जसरी सुनबाट अनेक गहना बन्दा त्यहोँ अधिपचछि पनि सुन ने स्थायी स्थिति हो 
भन्ने सिद्ध हुन्छ, त्यसै गरी पहिले र पछि पनि यिनीहरू भगवान्का पार्षद नै भएकाले यिनीहरूमा 
भक्ति नै स्थायी भाव हो, आसुरी स्वभाव पछि कल्पना गरिएको हो । वितथमनोविलास शब्दको 
अर्थ हुन्छ, सनक आदिको श्रापले ख्यालख्यालमा प्रकटित भएको दुष्टता । यसलाई अबुधाः 
अर्थात् अरू अविवेकीहरूले भने ऋतं अर्थात् सत्य नै ठाने अनि व्यर्थमा ने भगवानूसंग शत्रुता गरे। 
यहाँ अविवेकी भन्नाले शिशुपाल आदिका साथी शाल्व आदिलाई लिनुपर्दछ। यसरी 
नजिककाहरूले शिशुपाल, दन्तवक्त्र आदिलाई भगवान्को शत्रुको रूपमा बुरे पनि शिशुपालहरू 
वास्तवमा भगवान्का भक्त नै थिए भन्ने अर्थ निस्कन्छ। 


रामालन्द्री टीका 


५९८५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


यस श्लोकको भावमा आधारित भएर श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ 
मुकुटकुण्डलकङ्णकिड्णीपरिणतं कनकं परमार्थतः । 
महदहङ्कृतिखप्रमुखं तथा नरहरे परमं परमार्थतः । । 
अर्थात् हे नृसिंह ! जसरी सुन नै मुकुट, कुण्डल, बाला अनि पाउजु आदिको रूपमा 
परिणत भएको छ, त्यसै गरी हजुर नै महत्त्व, अहङ़ार, आकाश आदि पदार्थहरूको रूपमा प्रकट 
हूनुभएको हो । 
यस श्लोकमा सम्पूर्ण संसार मिथ्या भएको र यहाँ केवल परमात्मा मात्र वास्तविक भएको 
बताइएको छ । 


स यदनया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् 
भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः। 
त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो 
महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ उत्पत्ति, नाश आदि त्वचं इव  कांँचुलीलाई फँ 
सःतु त्यो जीव चाहं क्षणिकतालाई तां  त्यो अविद्यालाई 

यत्  जब भजति  धारण गर्द जहासि  त्यागिदिनृहुन्छ 
अजया  अज्ञानको कारणले तदनु  त्यसपछि अपरिमेयभगः  अनन्त एेश्वर्य 
अजां  मायालाई अपेतभगः  आनन्द आदि भएका हजुर 

अनुशयीत  स्वीकार गर्दछ, गुणहरू ढाकिनाले अष्टगुणिते  अणिमा आदि 
त्यस वेला मृत्युं  मृत्युमा प्राप्त हुन्छ अष्टसिदिले युक्त 

गुणान् च  मायाका आत्तभगः  समस्त महसि  परम एेश्वर्यस्थितिमा 
गणहरूलाई एिश्वर्यहरूलाई धारण गर्न महीयसे  सुशोभित रहनुहुन्छ 
सुषन्  लिंदे त्वं उत  हजुर चाहं 

सरूपतां  मायाको गुण ै अहिः  सर्पले 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! जीवले अज्ञानको कारणले मायालाई स्वीकार गर्दछ। त्यो मायाको 
कारणले ऊ शरीर र इन्द्रियहरूका साथ तादात्म्याध्यास प्राप्त गरेर ती शरीर, इन्द्रियहरूका धर्महरू 
पनि आपरूमा अध्यस्त गर्वछछ । अनि ऊ आफ्नो आनन्दस्वरूपलाई बिर्सिएर संसारमा घुम्न थाल्दछ, 
तर हजुरले सर्पले आप्नो कांचुलीलाई छोड ४ त्यो मायालाई छोडनुह॒न्छ । सम्पूर्ण एेश्वर्यहरू 
हजुरलाई नित्य प्राप्त छन्। हजुर अणिमा आदि देश्वर्यले युक्त भएको दलो पदमा विराजमान 
हनु्हन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा जीव अविद्याद्रारा सम्बन्धित हुन्छ तर परमात्मा चाहं त्यससंग सम्बन्धित 
हुनुहुन्न भनी बताइएको छ । अधिल्लो श्लोकमा सारा प्रपञ्च केवल भ्रमद्रारा मात्र कल्पित भएको 


रामालन्द्री टीका 


५९८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


हो भनी बतादइएको थियो । यसमा शङ़ा के भयो भने यदि प्रपञ्च छँदेक्ठैन भने जीव किन प्रपञ्चमा 
नांधिएको छ र यहाँ अनादि कालदेखि दुःख पाद्रहेको छ । त्यसै गरी ईश्वर चाह उही आत्मा 
भएर पनि किन नित्यमुक्त हनुहन्छ ? फेरि संसार सम्पूर्ण रूपमा असत् नै भए वेदका 
कर्मकाण्डभागको पनि के प्रयोजन ? यी सबै शङ्ाहरूको समाधान गर्दे प्रस्तुत श्लोकमा जीव 
अज्ञानयुक्त भएकाले नै बन्धनमा छ, अनि ईश्वर अज्ञानमूक्त भएकाले कर्मफल आदिसंग 
सम्बन्धित हनुहुनन भनी बताइएको छ । जीव र ईश्वरलाई एउ रुखमा बस्ने खाने चरा र नखाने 
चरा भन्ने खालका श्रुतिहरूले यो श्लोकमा आफनो भाव प्रकट गरेका छन्। यहाँ पहिलो दुई 
पडक्तिमा जीव किन बन्धनमा पर्छ भनी बताइएको छ भने बाँकी दुई पडक्तिमा चाहं ईश्वर किन 
बन्धनमा हुनुहुन्न भनी बताइएको छ। 

जीवात्मा संसारका अनेक दुःखहरूबाट तप्त भदट्रहेको छ । यो सबै दुःखहरूको मूल कारण 
आत्माको वास्तविक स्वरूपलाई नजान्नु नै हो । परमानन्दस्वरूप आत्मालाई यथार्थतः जानैका भए 
व्यक्तिहरू सम्पूर्ण दुःख शोकटहरूबाट तत्काल मुक्त हुन्थे । त्यसैले उपनिषदमा भनिएको छ तरति 
शोकमात्मवित् छान्दोग्योपनिषद् ७११ अर्थात् आत्मज्ञानी शोकबाट पार हुन्छ । सम्पूर्ण दुःखको 
मूल अज्ञान नै भएको बुखी योगशास्त्र २।३मा पनि पञ्चक्लेशहरूको गणना गर्दा पहिला 
अविद्याकै नाम आएको छ। अविद्यास्मितारागदरेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः अर्थात् अविद्या, 
अहर, राग, देष र मृत्युभय गरी पाँच प्रकारका क्लेशहरू या दुःखका कारणहरू छन्। यी सबे 
क्लेशहरू जीवमा मात्र हृन्छन्। परमात्मा नित्यज्ञानयुक्त भएको हुनाले उहाँमा यी कसैको पनि 
सम्बन्ध कैन भनी बतादइएको छ । क्लेशकर्मविपाकाशयैः अपरामृष्ट पुरुषविशेषः ईश्वरः योगसूत्र 
१।२४ अर्थात् पाँच प्रकारका क्लेश, कर्म, कर्मको फल र कर्मको संस्कारले रहित भएको 
पुरुषविशेष ने ईश्वर हो । ईश्वरको उपाधि शुद्ध सत्वगुण भएकाले उहँमा अज्ञान आदि कुनै पनि 
दोषको सम्बन्ध क्ैन। जीवको उपाधि चाह रजोगुण भएकाले उसमा अज्ञान आदिको सम्बन्ध 
हन्छ । यसैले जीव अज्ञानयुक्त भएकाले संसारको बन्धनमा परेको अनि परमात्मा चाहं अज्ञानमुक्त 
हुनुभएकाले संसारको बन्धनबाट माथि हुनुभएको हो । 

श्लोकमा जीवले अजा अर्थात् अविद्यालाई स्वीकार गरिसकेपचछ्ि नै अनर्थको परम्परा सुरु 
हुने देखाइएको छ । जब सः त्यस जीवले अजया अर्थात् मायाको कारणबाट अजां अर्थात् 
अविद्यालाई अनुशयीत अर्थात् स्वीकार गर्दछ, तब गुणान् अर्थात् शरीर, इन्द्रिय आदिलाई पनि 
यसले अँगाल्दछछ । जब आत्माले आपूलाई सर्वव्यापक सत्ता हं भने बु्देन, तब ऊ स्वतः नै 
आपूलाई शरीर आदिमा सीमित बुमन थाल्दछछ । यसैलाई यहां गुणान् जुषन् भन्ने पदले बताएको 
छ । जुषन् शब्दको अर्थ हुन्छ, आत्मतया अध्यस्यन् अर्थात् आत्मरूपले अध्यस्त गर्दै । यो आत्माले 
आपूलाई सर्वव्यापक आत्मा नभनी परिच्छिन्न शरीर आदि हँ भननन थालेको अध्यासको अवस्था 
हो । जब आत्माले शरीरमा आत्मबुद्धि गर्न थाल्यो तब त्यसलाई शरीरसम्बन्धी सुखदुःखले दुन 
थाले। यसैलाई श्लोकमा सरूपतां तद्धर्मयोगं भजति भनिएको छ । यसलाई वेदान्त दर्शनमा धर्मी 
अध्यासपचछि धर्मध्यास हुन्छ भनी बतादइएको छ । आत्मा र शरीर यी दुबे धर्मी हुन्। आत्माको धर्म 
नित्यत्व, सद्रूपत्व आदि हो भने शरीरको धर्म जन्म, मृत्यु आदि हून्। जब आत्माको शरीरमा अनि 


रामालन्द्री टीका 


५१४७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


शरीरको आत्मामा परस्पर अध्यास भयो तब यी दुबैका धर्महरू परस्परमा सरे। आगोनजिक 
राखेको फलाममा आगोका दाहकत्व, उष्णत्व आदि गुण सरे अन्तःकरण, शरीर आदिको 
संसर्गमा रहेको आत्मामा पनि शरीरका जन्म, मृत्यु अनि अन्तःकरण सुख, दुःख आदि धर्महरू 
सरे। अनि शरीरमा चाह सद्रूपत्व आदि धर्म आत्माबाट सरे। यसै कारणले आत्मा शरीरधर्मले 
युक्त भई म जन्मन, मर्ह या सुखी, दुःखी ह॒न्छु भन थाल्यो भने शरीर चार्हिँंमनै आत्माहँर 
सत्रूप हँ भनन थाल्यो । तद्धर्मयोग यो पदले आत्मामा शरीर आदिको धर्म सर्ने कुरालाई सङ्केत 
गरेको छ । जब आत्मा यी अध्यस्त धर्महरूले युक्त हुन्छ, तब उसको आफ्नो भग अर्थात् अनन्त 
आनन्द आदि एेश्वर्य ढाकिन्छ । यसरी आत्मा मृत्यु अर्थात् संसारमा प्राप्त भड्रहन्छ । 
उता परमात्मामा भने अजा अर्थात् अविद्या कछैन। उहांले सर्पले कांचुली फेरे यै त्यो 
अविद्यालाई त्यागिदिनुहुन्छ । परमात्मा अपरिमेयभगः अर्थात् अपरिमित रेश्वर्यले युक्त हुनुभएकाले 
उहाँ अष्टगुणिते अर्थात् अणिमा आदि आठ एेश्वर्यले युक्त महसि अर्थात् आपनो ईश्वरीय 
महिमामा प्रतिष्ठित हूनुहुन्छ । 
यस श्लोकको श्रीकृष्णलीलापरक अर्थ गर्दा भने यहाँ श्रीकृष्णमा संसारित्व छैन भने कुरा 
बतादइएको छ । श्रीकृष्ण सुतिरहनुभएको छ र श्ुतिहरू उहाँ लाई उठाउन अनेक प्रार्थनाहरू गर्देछन् । 
यही विचमा मानँ भगवानले भन्नुभयो सुप्तस्य मे कुतः संसारित्वाभावः अर्थात् सुतिरहेको ममा 
कसरी संसारित्व भएन ? अनि तिमीहरू मेरो यतिविधि स्तुति गर्वी । यसको उत्तरमा श्रुतिहरू 
भन्छन् जीवहरू नै अविद्याको सम्बन्धले युक्त ह॒न्छन्, परमात्मा होइन । सः अर्थात् जीव अजया 
अर्थात् अविद्याका कारणले अजां अर्थात् अविद्याकै कार्य भएको निद्रालाई स्वीकार गर्दछ। 
निद्रामा पेरेपचि त्यो स्वप्नमा गुणान् अर्थात् गुणहरूका कारणले सरूपता अर्थात् मान्छे, देवता, 
पशु आदिको स्वरूपलाई प्राप्त गर्द । यही क्रमले आफलाई अनेक भ्रममा कल्पना गर्द त्यो मृतिं 
अर्थात् सुषुप्तिमा पनि पुग्छ । सुषुप्तिमा पुगेको वेलामा त्यो व्यक्ति अपेतभगः अर्थात् आफ्नो शरीर, 
इन्द्रिय आदिको सामर्थ्यले सर्वथा रहित हुन्छ । परमात्मामा त त्यस्तो निद्रा कैन, किनभने उहाँ 
शुद्धसत्त्वमय हुनुभएकाले उहाँमा रजोगुणी निद्राको सम्बन्ध हुने सक्देन । परमात्मामा त सामान्य 
निद्रा ४ लाग्ने योगनिद्रा पो छ जहाँ परमात्मा खन् आत्तभगः अर्थात् परम टेश्वर्यले युक्त हुनुभएको 
हन्छ । महसि अर्थात् रास आदि महोत्सवको वेलामा अपरिमेयभगः अर्थात् अनन्त एेश्वर्यले युक्त 
हुनुभएको स्पष्टतः देखिन्छ, किनभने त्यहाँं उहाँले अनन्त रूप बनाउनुभएको छ अनि अनन्त 
माधुर्यलाई पनि प्रकट गर्नुभएको छ। त्यो वेलामा उहोँ अष्टगुणले अर्थात् राधा आदि मुख्य आठ 
प्रिय सखीहरूद्रारा युक्त हनुह॒न्छ । यसप्रकार परम ेश्वर्यसम्पननन परमात्मामा जीवको भँ संसारित्व 
कैन भन्ने अर्थ यस श्लोकबाट निस्कन्छ। 
यस श्लोकको भावलाई प्रस्तुत गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 
नृत्यन्ती तव वीक्षणाङ्गणगता कालस्वभावादिभि 
भवान् सततवरजस्तमोगुणमयान् उन्मीलयन्ती बहून् । 
मामाक्रम्य पदा शिरस्यतिभरं संमर्दयन्त्यातुरं 
माया ते शरणं गतोऽस्मि नृहरे ! त्वामेव तां वारय ।। 


रामालन्द्री टीका 


५९८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


अर्थात् हे नृसिंह भगवान् ! हजुरको वीक्षण या सङ्ल्प नै मायाको मूल हो। त्यही 
सङ्ल्पको ओआंगनमा यो माया काल, कर्म, स्वभाव आदि रूपलाई धारण गरेर सत्त्व, रज र 
तमोगुणको भावलाई देखाँदे नाँचिरहेकी छे। अहिले मेरो टाउकै माथि चेर यसले आफ्नो भारले 
मलाई यिच्दै मलाई मययाकमुरुक पारिरहेकी छ । यसबाट असाध्यै भयभीत भई म हजुरको 
शरणमा आएको ह्रु, त्यसैले यसलाई हजुरले नै हटाइदिनुहोस् । 

यसप्रकार यस श्लोकमा जीवमा अविद्याको सम्बन्ध भए तापनि परमात्मामा त्यसको 
सम्बन्ध नभएको कुरा बताइएको छ। 


यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा 
दुरधिगमोऽसतां हदि गतोऽस्मृतकण्टमणिः। 

असुतुपयोगिनापमुभयतोऽप्यसुखं भगव 
न्ननपगतान्तकाद्नधिरूढपदाद् भवतः ॥ ३९॥ 





पदार्थ गतः  रहेर पनि हजुर भय नष्ट नहूुनाले र 

यदि  यदि अस्मृतकण्ठमणिः  विर्सिएको भवतः  हजुरको 

यतयः  योगीहरू कण्ठहार जस्त अनधिरूढपदात्  

हदि  हृदयभित्रका दुरधिगमः  दुष्प्राप्य हुनुहुन्छ॒ चरणकमलको प्राप्ति 
कामजाः  कामनाहरूलाई भगवन्  हे भगवान् भटनसक्नाले 

न समुद्धरन्ति  निर्मूल पार्दैनन् असुतृपयोगिनां  इन्द्ियत्ुप्तिका उभयतः अपि  दुबैतिराट 
भने लागि लागिपरने योगीहरूका असुखम्  दुःख रहिरहन्छ 
असतां  त्यस्ता कुयोगीहरूको लागि 

हृदि  हृदयभित्रै अनपगतान्तकात्  कालको 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! जबसम्म योगीहरूले आफ्नो हृदयमा रहेका वासनाहरूलाई जरेसमेत 
उखेलेर फाल्दैनन्, तबसम्म उनीहरूकै हृदयमा रहेर पनि ती कुयोगीहरूका लागि हजुर अप्राप्य 
हनहन्छ, जसरी कुनै व्यक्ति आफ्नै गलामा मणि रहे पनि मेरो गलामा रहेको मणि हरायो भन्दै 
मणि खोज्न थाल्दछछ । त्यस्ता योगीहरूका लागि हजुर अप्राप्य हुनुहुन्छ नै, साथे उनीहरूका लागि 
कालको भय नष्ट नहुनाले र हजुरको चरणकमलको प्राप्ति भटनसकेको हूुनाले मूत्युबाट र 
हजुरबाट समेत भय भडइरहन्छ । 
वितरण यस श्लोकमा भित्री आसक्ति नष्ट नभएसम्म बाहिरी त्यागले मात्र परमात्मालाई पाडन 
नसकिने कुरा बतादइएको छ । कामान् यः कामयते मन्यमानः स॒ कामभिर्जायते तत्र तत्र अर्थात् 
जसले कामनाहरूलाई राम्रो मान्दे अंगाल्दछ, त्यो व्यक्ति ती कामनाहरूको नै वशमा परी तीती 
जुनीहरूमा जन्मिन्छ भनी उपनिषद्मा बतादृएको छ । 

परमात्मतत्वलाई पाउन व्यक्ति पूरे निष्काम हुनुपर्दछ । जबसम्म कामजटा अर्थात् कामका 


रामालन्द्री टीका 


५९४९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


मूल भएका वासनाहरूलाई हटार्हैदेन, तबसम्म॒ तपस्वी मूनिहरूले पनि परमात्मालाई पाउन 
सक्देनन्। बाहिरबाट सारा व्यवहारलाई त्यागेर पनि भित्रबाट त्यसकै सुखमा आसक्त 
भट्ररहनेहरूको यहाँ निन्दा गरिएको छ। वंशीधर लेख्नुहन्छ रहसि विषयभोक्तारः 
मिथ्यासंन्यासिनः अर्थात् यहाँ निन्दा गरिएका व्यक्तिहरू एकान्तमा विषयभोग गर्ने अनि बाहिर 
चाहं देखाओटी रूपमा त्यागी बन्नेहरू हुन् । यिनीहरू शास्त्रज्ञान तपस्या आदिले युक्त भए तापनि 
भित्री वासना नष्ट नभएकाले उनीहरूले परमात्मालाई पाउन सक्देनन्। उपनिषदमा कसले 
शास्त्रज्ञानद्वारा पनि परमात्मालाई पाउन सक्देन भनी बताउने क्रममा भनिएको छ नाविरतो 
दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः, नाशान्तमानसो वाचि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् कठोपनिषद् १।२।२४ । 
प्रज्ञान अर्थात् शास्त्रीय सम्पूर्ण ज्ञानले युक्त भए तापनि जो व्यक्ति दुश्चरित अथवा खराब आदत 
या विषयभोगको दूषित संस्कारले रहित भएको छैन, जसका इन्द्रियहरू विषयतिर विक्षिप्त 
भट्रहन्छन्, जसको मन समाहित छैन अनि जो मोक्षको आनन्दलाई कल्पना गर्छ तर 
परमात्मचिन्तनविना बसिरहन्छ, त्यस्तो व्यक्तिले परमात्मालाई पादेन । गीता ३।६मा भगवानूले 
कर्मन्दरियहरूलाई नियन्त्रित गरी भित्रभित्र चाहं विषयभोगको सम्ख्ना गरिरहने यस्ता 
व्यक्तिहरूलाई मिथ्याचारी भनी निन्दा गर्नुभएको छ विमूढात्मा मिथ्याचारः स॒ उच्यते । 
अज्ञानीलाई त बरु अरूको उपदेशले हृन्छ, तर यस्ता व्यक्तिहरू त आफैं शास्त्रज्ञ भएकाले अनि 
बेठिकलाई ठिक भनी ठानेकाले यिनीहरूलाई सुधार्न सकिंदेन। भगवान् सबका हृदयभित्र रहे पनि 
यस्ताका लागि अप्रकट नै रहनुहन्छ, जसरी विर्सिएको हार घांँटीमै भए पनि अप्रकट हुन्छ । 

शरुतिहरू भन्दछन्, असुतुप अर्थात् इन्द्रिय, प्राण आदिलाई तृप्त गर्न लागिपर्ने यी मिथ्याचारी 
योगीहरूलाई उभयतः अर्थात् यो लोक र परलोकमा पनि सुख छैन । यस लोकमा कामनाको अनि 
मिथ्याचारको दुःखले सताद्रहेको हुनाले अनि स्वधर्म त्यागी विषयसेवनमै मन गरेकाले चाहं 
परलोकमा दुःख पाउने हूनाले यिनीहरू दुबेतिरबाट दुःखी बन्दछन्। शास्त्रहरूमा यस्ता व्यक्तिलाई 
कर्मब्रह्मोभयभ्रष्ट अर्थात् कर्म र ब्रह्म दुवैवाट भ्रष्ट भएको मानिन्छ। ब्रह्मज्ञानी तपस्वी हँ भनी 
कर्मको त्याग गरेकाले कर्मबाट भ्रष्ट अनि ज्ञान उत्पन्न नभएकाले ब्रह्मनाट पनि भ्रष्ट यिनीहरूलाई 
अपवित्र ठानी त्यागिदिनुपर्दछछ। भनिएको छ कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा । तिनीहरूका 
लागि मृत्यु अनपगत अर्थात् हटेको हँदेन । तिनीहरूले मृत्युबाट डराउनुपर्दछछ । अनि अनधिरूढपदात् 
अर्थात् हजुरको परमात्मस्वरूपमा आत्मरूपले आरूढ या स्थित भदनसकेकाले पनि तिनीहरूको 
संसारबन्धन नष्ट हुदैन र तिनीहरू पुनर्जन्म र मूत्युको चक्रमा परिरहन्छन् । 

यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाको क्रममा अ््य्ंदा यहाँ पनि भगवान्को भक्तिलाई छडी 
बाहिरी साधना आदि गर्नैहरूको कामना नष्ट नहूुने भएकाले त्यस्ता देखाओटी साधकहरूकै निन्दा 
गरिएको छ र भगवान्को भक्तिद्वारा भगवान्को पद अर्थात् धाममा स्थित नभई मृत्युको बन्धनबाट 
छुटन नसकिने अर्थ गरिएको छ। 

यस श्लोकको भावमा आधारित भएर श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ 

दम्भन्यासमिषेण वच्चितजनं भोगेकचिन्तातुरं 
सम्महयन्तमहर्निशं विरचितोच्योगक्लमेराकुलम् । 


रालालन्द्री टीका 


५१५० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


आज्ञालङ्धिनमज्ञमज्ञजनता सम्माननासन्मदम् 
दीनानाथ दयानिधान परमानन्द प्रभो पाहि माम् । 
अर्थात् हे भगवान् ! दुटो योगीको भेष बनाएर जनतालाई ठगने, भोगको चिन्ताले आतुर 
हजुरको आज्ञालाई उल्लङ्घन गर्ने, अज्ञानी जनताले दिएको सम्मानलाई प्राप्त गरी व्यर्थमा ने 
अहड़ारले भरिएको म॒ अज्ञानीलाई दीनहरूका नाथ एवं दयानिधान परमानन्दरूप हजुरले रक्षा 


गर्नुहोस् । 
यसप्रकार यस श्लोकमा दाम्भिक अज्ञानीहरूको निन्दा गरिएको छ। 


त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाश्युभयो 
गुणविगुणान्वयांस्तहिं देहभृतां च गिरः। 
अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया 
श्रवणभृतो यतस्त्वमपवगंगतिमनुजेः ॥ ४०॥ 


पदार्थ र  सुखदुःख सम्प्रदायको उपदेशप्रणालीद्रारा 
सगुण  हे षड्गुणरूप रेश्वर्यले आदिलाई र मनुजैः  विवेकी 

युक्त भएका भगवान् देहभृतां  मानिसहरूका मानिसहर्द्रारा 

त्वद्वगमी  हजुरको ततत्वलाई गिरः च  अनेकथरी अन्वहं  प्रतिदिन 

नुख्ने व्यक्ति वचनहरूलाई पनि श्रवणभृतः  कथाश्रवण 

तहिं  त्यस समयमा न वेत्ति  जान्दैन गरिनुभएका 
भवदुत्थश्युभाशुभयोः  हजुरबाट यतः  किनभने त्वं  हजुर 

प्रदत्त शुभ र अशुभ कर्मका अनुयुगं  युगैपिच्छे अपवगंगतिः  मोक्षको कारण 
फल भएका गीतपरम्परया  सच्चा हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे षड्गुणरूप एेश्वर्यले युक्त भएका भगवान् ! हजुरको वास्तविक स्वरूपलाई 
साक्षात्कार गर्ने व्यक्तिले शुभ र अशुभ कर्मको फल सुखदुःख दुबैको सम्बन्धलाई जान्दैन। 
उसले मानिसहरूका अनेकथरी वचनहरूलाई पनि जान्देन । किनभने प्रतियुगमा सम्प्रदायद्रारा प्राप्त 
भएको हजुरको कथा श्रवण गर्ने भक्तहरूलाई हजुर मोक्ष प्रदान गर्नृहुन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा भगवान्का भक्त एवं ज्ञानीहरूको प्रशंसा गरिएको छ। अधिल्लो 
श्लोकमा देखाओटी त्यागीहरूको यो लोक र परलोक पनि नष्ट हृन्छ भनी बतादइएको थियो । यो 
श्लोकमा चाहं त्यस्तो अनावश्यक तपस्या आदिको खन्ख्टमा पर्नुभन्दा भित्री हृदयदेखि नै निश्छल 
भावले परमात्माको भक्ति गर्नु अनि उहाँको स्वरूपज्ञानद्रारा संसारका वासनाहरूलाई नाश गर्नु 
श्रेष्ठ हो भनी उपदेश गरिएको छ । त्वदवगमी अर्थात् परमात्मतत्वलाई पूर्णतः जानने ज्ञानीहरू 
शुभअशुभ अनि सुखदुःख आदिको भेदलाई पनि थाहा पाँदेनन्। उनीहरू केवल आत्मामा नै 
रमादरहेका हुन्छन् र आफ्नै शरीरलाई पनि बिर्सिन्छन् भनी उपनिषद्मा बताइएको छ नोपजनं 


रामालन्द्री टीका 


५१५१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


स्मरन्निदं शरीरम् छान्दोग्योपनिषद् ८।१२।२ । यसरी आत्मामा मस्त भएका ज्ञानीहरू प्रिय र 
अप्रिय अनि निन्दा र स्तुतिमा पनि समान हृन्छन् भनी गीता १४।२४मा भगवान्ले बताउनुभएको 
छ तुल्य प्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः। आत्मज्ञहरू संसारको स्मृतिबाट माथि उठेका 
हन्छन् । सुख र दुःख हुन शरीर आदिसंग सम्बन्धित हूनुपर्दछ, तर जो व्यक्ति शरीरसम्बन्धले रहित 
छ, त्यसलाई सुखदुःखले दुन सक्दैन। यसैलाई अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः 
छान्दोग्योपनिषद् ८१२१ अर्थात् अशरीर भदसकेका व्यक्तिलाई प्रिय र अप्रियले दुन सक्दैनन् 
भनी बतादइएको छ । गीता १४।२४मा पनि भगवान्ले स्वस्थ अर्थात् आपूमा स्थित भएको व्यक्ति 
शरीरका सुखदुःख दुबेलाई बराबर ठान्दछछ, किनभने उसले आपूलाई शरीर नभई आत्माको 
रूपमा बुिसिक्यो भन्नुभएको छ समदुःखसुखः स्वस्थः । यसप्रकार ज्ञानीहरू गुणविगुणान्वयान् 
अर्थात् सुखदुःखको सम्बन्धलाई थाहा पाडँदेनन्। देहाभिमानीहरू यस्ता आत्मनिष्ठ व्यक्तिहरूलाई 
पनि संसारको नियममा बाँध्न खोज्दछन्। उनीहरूले संसारको व्यवहार चलाउन केही नियम 
बनाएका हुन्छन्, जसमा के गर्ने, के नगर्ने भनी निश्चित गरिएको हन्छ । ज्ञानीलाई भने संसारको ने 
भान नहूने भएकाले ऊ यो विधिनिषेधको तहबाट माथि उठिसकेको हुन्छ । अख उसमा त वेदका 
विधिनिषेधले पनि केही गर्न सक्दैनन् भनिएको छ। शास्त्र एवं लोकका मर्यादाहरू त्यसैका 
लागि हुन्, जो यिनको सीमाभित्र छ। त्रिगुणातीत भद्रसकेको व्यक्तिलाई त्रिगुणमय संसार अन्तर्गत 
भएका यी विषयले के नियन्त्रित गर्न सक्दथे ? त्यसैले ज्ञानीहरू देहभुतां अर्थात् देहात्मवादीहरूले 
बनाएका गिरः अर्थात् लौकिक विधिनिषेधका वचनहरूलाई पनि जान्देनन्। यसको अर्थ ज्ञानीहरू 
लोक एवं शास्त्रको विरुद्ध आचरण गर्दै हिइछन् भने चाहं होइन । पापकर्म गर्न दुर्वासना 
आवश्यक हुन्छ, ज्ञानीहरूमा वासना एवं अन्तःकरण नष्ट भदसकेका हुनाले उनीहरूबाट कहिल्यै 
पापकर्म हूनै सक्दैन । बरु उनीहरू अन्तर्यामीको प्रेरणाबाट महान् सत्कर्महरू मात्र गर्छन्। यसरी 
परमात्मभावमा पुगिसकेका ज्ञानीहरूको यहाँ प्रशंसा गरियो । 

अब साधक भक्तहरूको विषयमा श्रुतिहरू बतार॑दछन् सगुण अर्थात् हे सगुण परमात्मा ! 
हजुरका उपासक साधकहरू पनि गीतपरम्परया अर्थात् गुरुको परम्पराले प्राप्त भगवत्कथाको गान 
आदिद्रारा हजुरलाई कानको माध्यमले हृदयभित्र पुय्यार्डंछन् र त्यस्ताका लागि हजुर अपवर्गगतिः 
अर्थात् मोक्षप्रदाता हुनुहृन्छ । यहाँ सगुणगीतपरम्परया यसलाई एरटै पद मान्ने हो भने यसको अर्थ 
गणैः सौन्दर्यमाधुर्यादिभिः सहिता गीतपरम्परा या तया भन्ने हुन्छ । भगवान्मा रहेका सौन्दर्य, 
माधुर्य, भक्तवात्सल्य आदि गुणहरूको चिन्तनसहित भक्तहरू हजुरका चरित्रको गान गरिरहन्छन्। 
त्यस्ता भक्तका लागि हजुर स्वयंले प्रतिज्ञा गरे अनुसार उनीहरूलाई बुद्धियोग प्रदान गरी आपफूमा 
मिलाउनुहन्छ । भगवान्ले आफ्ना नित्यचिन्तन गरिरहने भक्तहरूलाई बुदधियोग दिन्हु र ममा 
मिला भन्नुभएको छ ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति च गीता १०१० । 

यस श्लोकको श्रीकृष्णभक्तिपरक व्याख्या गर्दा यहाँ त्वदवगमी शब्दले श्रीकृष्णको सम्पूर्ण 
चरित्रलाई जाने पूर्ण प्रेमी सिद्ध भक्तहरूलाई लिडइएको छ र दोस्रो पड्क्तिमा चार्हिं पहिले बताए 
जसरी नै साधकहरूको प्रशंसा बतादएको छ । यसरी सिद्ध प्रेमी एवं साधक भक्तको प्रशंसा यहाँ 
गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


५९५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


यस श्लोकको भावमा आधारित भएर श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ 
अवगमं तव मे दिश माधव स्फुरति यन सुखासुखसङ्गमः । 
श्रवणवरणनिभावमथापि वा न हि भवामि यथा विधिकिड्रः ।। 
अर्थात् हि माधव ! मलाई हजुरको त्यस्तो स्वरूपन्ञान प्रदान गर्नुहोस्, जसद्रारा मलाई सुख 
र दुःख आए गएकै थाहा नहोस्। अथवा मलाई हजुरको श्रवण एवं कीर्तन गर्न त्यस्तो तन्मय 
भाव दिनुहोस् जसद्रारा म वेदका विधिनिषेधको अधीनमा नरह । 
यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्मतत्वको यथार्थ ज्ञान गर्ने अनि भगवानूमा पूर्ण भक्ति 
भएका व्यक्तिहरू पनि सुखदुःख, विधिनिषेध आदिको स्तरभन्दा माथि उट्ने र परमात्मामा नै 
प्रतिष्ठित हुने बताइएको छ । 


दयुपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया 
त्वमपि यदन्तराण्डनिचया नलु सावरणाः। 
ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छरुतय 
स्त्वयि हि फटन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः ॥ ४१॥ 


पदार्थ यदन्तरा  जुन हजुरकै भित्र यत्  जुन 

द्युपतयः एव  ब्रह्मा आदि खे  आकाशमा भवन्निधनाः  हजुरमा पर्यवसित 
लोकपालहरू समेत रजांसि इव  धुलो उडे४ै हने 

अनन्ततया  अनन्त हुनुभएकालेवयसा सह  कालचक्रद्वारा श्रुतयः  श्ुतिहरू 

ते  हजुरको सावरणाः  अनेक आवरणले अतन्निरसनेन  माया र 

अन्तं  अन्तलाई सहित भएका मायाको कार्यलाई निषेध गरी 
न ययुः  प्राप्त गर्न सक्दैनन् अण्डनिचयाः  सारा त्वयि  हजुरमा नै 

त्वम् अपि  हजुर पनि ब्रह्माण्डहरू फटन्ति  पर्यवसित हुन्छन् 
सर्वव्यापक हूनुहुन्छ वान्ति  घुमिरहेका छन् 

नतु  निश्चय नै हि  निश्चय नै 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि अनन्त हुनुभएका हजुरको पार पाउन 
सक्देनन्, सर्वव्यापक आकाशमा धुलो उड़े फैँ हजुरभित्र आवरणले युक्त भएका अनन्त ब्रह्माण्डहरू 
निरन्तर घुमिरहेका छन्। हजुरको ज्ञान गराउन नै तात्पर्य भएका सम्पूर्ण वेदहरू हजुरदेखि 
अतिरिक्त माया र मायाको कार्य सम्पूर्ण पदार्थहरूको निषेध गरेर अन्त्यमा तात्पर्यवृत्तिद्रारा हजुरमै 
पर्यवसित ह॒न्छन् । 

वितरण यस श्लोकमा परमात्माको अनन्त महिमालाई बतादइएको छ । योभन्दा अधिल्लो 
श्लोकमा परमात्मालाई जानने व्यक्ति सुखदुःख आदिबाट पार ह॒न्छ भनी बताइएको थियो । 
परमात्मालाई जान्नु भनेको अरू सामान्य पदार्थहरूलाई जस्तो परिच्छिन रूपले जान्नु होइन, 


रामालन्द्री टीका 


५९५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


किनभने परमात्मा त॒ अनन्त हुनुहन्छ भनी बताउनु यो श्लोकको तात्पर्य हो । घटो आदि पदार्थलाई 
जान्दा त्यसलाई परिच्छिन रूपले जानिएको हुन्छ । भूतले घटः अर्थात् भूमा धटो छ भन्दा 
भूमिको केटी भागमा सीमित घटको ज्ञान भदरहेको छ। इन्द्रिय र॒ अन्तःकरण वृत्ति स्वयं 
परिच्छिन्न वस्तु भएकाले तिनीहरूले परिच्छिन्न पदार्थहरूको मात्र तत्त्वतः निश्चय गर्न सक्छन्। 
परमात्मा अन्तःकरण आदिको पनि प्रकाशक भएकाले त्यसले आफ्नो आधारलाई प्रकाशित गर्न 
सक्देन अनि परमात्मा अनन्त हुनुभएकाले पनि उहाँलाई ती परिच्छिन्न करणहरूले भेट्राउन 
सक्देनन्। उपनिषद्मा परमात्माको अनन्तता बताडँदे भनिएको छ यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक् 
पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी बृहदारण्यकोपनिषद् ३।८।४ अर्थात् हे गार्गि! जुन तत्व 
आकाशभन्दा माथि, पृथिवीभन्दा पनि तल छ अनि जसभित्र सम्पूर्ण क्षितिज अटेको छ भनी 
तत्वको उपदेश गरिएको छ । यस्ता आत्मतत््वलाई अपरिच्छिन्न एवं अनन्त रूपमा बता्ँदे 
श्ुतिहरूले यस श्लोकमा आफनो भाव प्रकट गरेका छन्। 

द्युपतयः अर्थात् दिव्य लोकका पतिहरू इन्दर, ब्रह्मा आदिले पनि परमात्माको अन्तलाई 
पाडन सकेनन्। किनभने परमात्मा अनन्त हुनुह॒न्छ । अनन्त शब्दको अर्थ हुन्छ देशकृत, कालकृत 
र वस्तुकृत परिच्छेदले शून्य । कुनै ठाडँमा हनु अनि कुनै ठा्ख॑मा नहनु देशकृत परिच्छेद हो । घटो 
आदि कहीं छन्, करटी छैनन्, त्यसैले ती अव्यापक वस्तु देशपरिच्छेदले युक्त छन्, तर ब्रह्म त 
संसारको अणुपरमाणुमा व्यापक भएकाले त्यसमा देशपरिच्छेद सम्भव छैन । उत्पन्न भएर केही 
समयपचछि नष्ट हुने वस्तुहरूलाई कालले परिच्छिनन अर्थात् सीमित बनाददिएको हुन्छ । तर 
आत्मतत्त्व सर्वदा रहने हुनाले त्यसमा कालकृत परिच्छेद पनि छैन । एउटा वस्तु अर्को वस्तु हून 
नसक्नु वस्तुकृत परिच्छेद हो, जस्त घटो कपडा होइन, अनि कपडा धटो होइन यही नै यिनीहरू 
आपसमा परिच्छिन हनु हो। परमात्मा सम्पूर्णं संसारको रूपमा देखिएकाले सबै पदार्थ 
परमात्मरूप नै हन्, त्यसैले परमात्मामा वस्तुकृत परिच्छेद पनि छैन । यसरी हरेक दृष्टिले अनन्त 
हुनुभएका परमात्मालाई देवताहरूले जान्न सकेनन्। श्रुतिहरू भन्छन् त्वमपि अर्थात् हजुर पनि 
आफनो महिमाको अन्तलाई जान्नुहुनन । उसो भए परमात्मा सर्वज्ञ कसरी हूनुभयो त ? भन्ने शङ्ामा 
भनिन्छ जुन वस्तु छैन, त्यसलाई नजान्दा व्यक्ति अज्ञानी ठरर्दैन। न हि शशविषाणाज्ञानं सार्वज््यं 
विहन्ति अर्थात् खरायोको सिड नहने हनाले त्यसलाई नजान्दा सर्वज्ञतामा हानि आँदेन। 
परमात्माको महिमा पनि अन्तरहित भएकाले त्यसको अन्तलाई नजान्दा परमात्मामा अल्पनज्ञताको 
दोष आँदेन। 

परमात्मा अनन्त हुनहन्छ भन्ने बताँदे श्रुतिहरू भन्छन् सावरणाः अण्डनिचयाः यदन्तरा 
अर्थात् एकभन्दा अर्को दश गुणा विशाल भएका सात थरी आवरणले धेरिएको एउटा ब्रह्माण्ड 
अनि यस्ते अरूअरू पनि ब्रह्माण्ड गरी अनन्त ब्रह्माण्डहरू जुन परमात्माको भित्र नै छन् ती 
सम्पूर्ण ब्रह्माण्डहरू खे रजांसि इव अर्थात् आकाशमा धुलोको कण उड़े फ परमात्मामा 
चलमलार्ठंछन्। जसरी आकाशको लागि एडटा धुलोको कण हल्लिनुको खास केही अर्थं छैन, 
त्यसै गरी परमात्मामा पनि अनन्त ब्रह्माण्डहरू धुलो रँ उडिरहेका छन्, यो उहाँलाई मतलब छैन । 
शरुतिहरूले पनि फलन्ति अर्थात् तात्पर्यतः मात्रै परमात्मालाई बताउंछन्, निश्चयपूर्वक ब्रह्म यस्तै छ 


रामालन्द्री टीका 


५९५४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


र यत्ति छ भन्न सक्देनन्। यसको कारण बता्ँदे श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ सगुणस्य गणानन्त्यात् 
निर्गुणस्य च अगोचरत्वात् सगुण परमात्माको स्वरूप एवं गणको अन्त्य छैन, त्यसैले उहाँलाई पनि 
निश्चित गरी बताडन सकिंदेन, अनि निर्गुण ब्रह्म त अगोचर अर्थात् इन्द्रिय, मन आदिको विषय 
नभएकाले त्यसलाई पनि बताउन सकिंदेन । उसो भए वेद आदि शास््रहरू किन चाहिए त ? यदि 
तिनले आत्मालाई नबुखाउने हो भने तिनीहरूलाई आत्मज्ञानमा किन प्रमाण मान्ने? यो शङ्को 
उत्तर हो, वेदहरूले परमात्मालाई बतारंछन्, तर चैँटो आदिलाई बताए ४ होइन । ब्रह्मवस्तु 
अपरिच्छिन भएकाले यसलाई कुनै पनि नाम, रूप, गुण उपाधि आदिद्रारा निरूपित गर्न सकिंदेन, 
तर पनि जम्मे उपाधिहरूलाई हटाएर बांकी रहने अधिष्ठान तत्त्वको रूपमा भने बताउन सकिन्छ । 
यसो गर्दा ब्रह्म अनन्त पनि रहने भयो अनि शास्त्रहरूले पनि तात्पर्यतः नै भए पनि ब्रह्म बुखाडने 
हुनाले ती अप्रामाणिक पनि भएनन्। अतन्निरसन अर्थात् ब्रह्मा नभएका उपाधि माया, मायाको 
कार्य आदिको निषेध गरेर बाँकी रहने जुन अधिष्ठान तत्त्व छ, अनि जसको कटिल्ये निषेध हुन 
सक्देन, त्यही ब्रह्म हो भनी उपनिषदले बुखार्ंछन्। सम्पूर्ण शास्त्रहरू भवन्िधनाः अर्थात् 
परमात्मामा नै समाप्त हृन्छन्। शास्त्रप्रतिपादनको अन्तिम सीमा परमात्मा भएकाले त्यहोँ गएपछि 
उनीहरू त्यी तत्त्वम शान्त हन्छन्। 

यस श्लोकलाई श्रीकृष्णलीलाको रूपमा अर्थ्यांदा भने यहाँ द्युपतयः अर्थात् ब्रह्मा, इन्द्र 
आदि देवताले पनि रासक्रीडा आदि अवसरमा परमात्माको अनन्त महिमाको अन्त नपाएको अर्थ 
निस्कन्छ। करोडौँ ब्रजगोपिकाहरूसंग दुष्ट रूपमा अभिव्यक्त भई अनन्त लीला गरेकाले 
उनीहरूले परमात्माको अन्त थाहा नपाएका हुन् । त्वम् अपि भन्ने शब्दले त्यस वेला अनन्त माधुर्य 
र सौन्दर्य आदिको रूपमा प्रकट भएको आफनो महिमाको अन्तलाई स्वयं परमात्माले नै पनि 
नजानेको बताइएको छ। परमात्माको अनन्तता बताँदे श्रुतिहरू भन्दछन् त्वदन्तरा अर्थात् 
हजुरको रँको प्वालभित्र नै आवरण सहितका अनन्त ब्रह्माण्डहरू आकाशमा धुलो उड 
उड्दछन्। श्रुतयः अर्थात् वेदहरू जो ज्ञानकाण्डरूप छन्, तिनीहरू निषे धवृत्तिद्रारा परमात्मामा 
पुरन् तर हामीहरू चाहं भवन्निधनाः अर्थात् जन्म, मृत्यु सबे केवल हजुरमा भएका छँ । 
कृष्णलीलाको रूपमा अर्थ्यांदा श्रुति भनेर श्रुतिरूपा गोपिनीहरूलाई ने लिनुपर्ने पहिल्यै बताद्रएको 
थियो । यी गोपिनीहरू सुतिरहेका श्रीकृष्णलाई जगाउन उहाँको स्तुति गरिरहेका छन् । यिनीहरू के 
भन्छन् भने वेद आदि शास्त्रहरू त हजुर अनन्त भए तापनि कुनै उपायले हजुरमा पुगिहाल्दा 
रहेछन्, तर हामीहरू त त्यस्तो केही उपाय जान्दैनौँ । हामीहरूको त॒ जीवन पनि हजुर र निधन 
पनि हजुर ने हनुह॒न्छ । त्यसैले हामीमाथि अब कृपा गर्न जाग्नुहोस् भनी गोपिनीहरूले भगवान् 
श्रीकृष्णको स्तुति गरेका छन् । 

यस श्लोकको भावलाई प्रस्तुत गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ 

द्ुपतयो विदुरन्तमनन्त ते न च भवान्न गिरः श्रुतिमौलयः । 
त्वयि फलन्ति यतो नम इत्यतो जय जयेति भजे तव तत्पदम् ।। 

अर्थात् हे भगवान् ! हजुरको इयत्तालाई ब्रह्मा, इन्द्र॒ आदि देवताहरू र हजुर स्वयंले पनि 

जान्नुहुन्न। वेदका शिरस्थानीय उपनिषद्हरू पनि तात्पर्य वृकत्तिद्रारा बल्ल बल्ल हजुरमा पुग्दछन् । 


रामालन्द्री टीका 


५९५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
हजुरको यस्तो अनन्त पदको जय होस्, उत्कर्ष होस् । हामी सर्धं हजुरकै भजन गरिरहू। 
यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्माको महिमा अनन्त छ भनी बताइएको छ । 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
इत्येतद् बरह्मणः पुत्रा आश्ुत्यात्मानुशासनम् । 
सनन्दनमथानचुः सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम् ॥ ४२॥ 
पदार्थ आत्मानुशासनं  ज्ञात्वा  जानेर 
सिद्धाः  नित्य सिद्ध आत्मस्वरूपको उपदेशलाई अथ  यसपचछछि 
ब्रह्मणः  ब्रह्माजीका आश्रुत्य  सुनेर सनन्दनं  सनन्दनलाई 
पत्राः  चार पुत्रहरूले आत्मनः  आत्माको आनचुः  पूजा गरे 
इति एतत्  यसप्रकारको गतिं  वास्तविक स्वरूपलाई 





ताक्यार्थ यसप्रकार नित्य सिद्ध भए तापनि ती ब्रह्माजीका पुत्रहरूले आत्मविषयक उपदेश सुने 
र त्यसबाट वास्तविक आत्मस्वरूपलाई जानी तिनीहरूले सनन्दनको पूजा गर । 


इत्यरोषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रसः। 
समुद्धतः पूर्वजाते््योमयानेमंहात्मभिः ॥ ४३॥ 





पढार्थ व्योमयानेः  आकाशगामी पनिषद्रसः  समस्त वेद, पुराण 
इति  यसप्रकार महात्मभिः  ती र उपनिषद्को रसलाई 
पूरव॑ातेः  सुष्टिको आरम्भमा महापुरुषहरूद्रारा समुदुधतः  निचोडको रूपमा 
उत्पन्न भएका अरोषसमाम्नायपुराणो निकालिएको छ 


ताक्यार्थ यसप्रकार सृष्टिको आरम्भमा उत्पन्न आकाशगामी सनक आदि महापुरुषहरूले यो 
वेदस्तुतिरूपी समस्त वेद, पुराण र उपनिषद्को रसलाई निचोडको रूपमा निकालेका छन्। 


त्वं चेतद् ब्रह्मदायाद श्रद्धयात्मानुरासनम्। 
धारयंश्चर गां कामं कामानां भजनं नृणाम् ॥ ५४॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मदायाद्  हे ब्रह्मपुत्र नारद 
त्वं च  तपाई पनि 

नृणां  मानिसहरूको 
कामानां  विषय वासनालाई 


भजनं  नष्ट गरिदिने 
एतत्  यो 

आत्मानुशासनं  आत्मविद्या 
लाई 

श्रद्धया  श्द्धापूर्वक 


धारयन्  धारण गर्दै 
कामं  यथेच्छ 

गां  पृथिवीमा 

चर  विचरण गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मपुत्र नारद ! यो आत्मविद्या मनुष्यहरूको सारा विषयवासनालाई नष्ट गरिदिन 


रामालन्द्री टीका 


५९५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


समर्थ छ । तपाई पनि यसलाई श्द्धापूर्वक धारण गरी पृथिवीमा यथेच्छ विचरण गर्नुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं स ऋषिणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । 
पूणं श्रुतधरो राजन्नाह वीरवतो मुनिः ॥ ४५॥ 


पदार्थ वीरवतः  दढ ब्रह्मचर्यव्रत आदिष्टं  दिइएको अदेशलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् स्वीकार गर्न श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 
आत्मवान्  संयमी सःती गृहीत्वा  ग्रहण गरी 

पूणः  पूर्णकाम मुनिः  मुनि नारदले आह  भन्नुभयो 

श्रुतधरः  सुनेको कुरालाई एवं  यसप्रकार 

एकपटकमै धारण गर्ने ऋषिणा  ऋषि नारायणद्रारा 





ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! संयमी, पूर्णकाम, दढ ब्रह्मचर्यब्रतलाई स्वीकार गर्नुभएका, एकपटक 
सुनेको कुरालाई तत्काल धारण गर्नुहुने मुनि नारदले ती नारायणऋषिद्रारा दिएको उपदेशलाई 
श्रद्धापूर्वक धारण गर्नुभयो र ऋषिलाई यसो भन्नुभयो । 


नारद उवाच नारदले भन्नुभयो 
न्द कृष्णायामलकीतये ् 
नमस्तस्मे भगवते कृष्णायामल्कीतये । 
भ त्ते ४ सर्वभूतानामभवायोशती  
यो धत्ते सवभूतानामभवायोरातीः कलाः ॥ ४६ ॥ 


पढार्थ कलाः  कलाहरूले सहित भगवते  भगवान् 

यः  जसले अवतार कृष्णाय  श्रीकृष्णस्वरूप 
सवभूतानां  सम्पूर्ण धत्ते  स्वीकार गरनुहुन्छ हजुरलाई 

प्राणीहरूको तस्मे  त्यस्ता नमः  नमस्कार छ 
अभवाय  मोक्षका लागि अमलकीतये  निर्मलकीर्ति 

उररातीः  श्रेष्ठ एवं मनोहर भएका 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई मोक्षका लागि नै श्रेष्ठ एवं मनोहर 
कलाहरूले युक्त यो नारायणऋषिको अवतार धारण गर्जुभएको छ। निर्मलकीर्तिं भएका त्यस्ता 
भगवान् श्रीकृष्णस्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ । 

इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांदच महात्मनः। 

ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितु्देपायनस्य मे ॥ ४७॥ 
आद्यम्  आदि 


पढार्थ इति  यसप्रकार 


रामालन्द्री टीका 


५९५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 
ऋषिं  ऋषि नारायणलाई र॒ ततः  त्यसपछि नारद   उदारहृदय 
तच्छिषघ्यान् च  उहांका साक्षात्  साक्षात् दे  कृष्णद्रैपायनको 
शिष्यहरूलाई समेत मे मेरा आश्रमं  आश्रममा 

आनम्य  अभिवादन गरी पितुः  पिता अगात्  जानुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार आद्य ऋषि भगवान् नारायण र उहाँका शिष्यहरूलाई समेत अभिवादन गरेर 
देवर्षिं नारद उदारहृदय हुनहुने साक्षात् मेरा पिताजी कृष्णद्रैपायनको आश्रममा जानुभयो । 


सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः । 
तस्मे तद् वण॑यामास नारायणमुखाच्छतम् ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ स्वीकार गरी बस्नुभएका श्रुतं  सुनिएको 
भगवता  भगवान् नारदले तत्  त्यही उपदेश 
कृष्णद्रैपायनद्रारा तस्मे  ती कृष्णद्रैपायनलाई वर्णयामास  बताउनुभयो 


सभाजितः  सत्कार गरिएका नारायणमुखात्  ऋषि 
कृतासनपरिग्रहः  आसन नारायणको मुखबाट 





ताक्यार्थ भगवान् कृष्णद्रैपायनले नारदको स्वागत गर्नुभयो र नारद पनि उहाँले दिएको 
आसनमा बस्नुभयो । त्यसपछि नारदले कृष्णद्रैपायनलाई भगवान् नारायणको मुखबाट सुनिएको 
त्यो उपदेश बताउनुभयो । 


इत्येतद् वणितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया । 


    


यथा बह्यण्यनिरदेश्ये निगुणेऽपि मनङ्चरेत् ॥ ५९॥ 


पदढार्थ कृतः  गरिएको थियो मनः  मन 

राजन्  हे राजा परीक्षित् अनिरदश्ये  मन, वाणी चरेत्  प्रवेश गर्दछछ 
यत्  जुन विषयमा आदिबाट निर्देश गर्न नसकिने इति  यो कुरालाई 
त्वया  तपा्ईरारा निगुणि अपि  निर्गुण एतत्  यसप्रकार 
नः  हामीलाई बह्यणि ब्रह्ममा वर्णितम्  बताइयो 
प्ररनः  प्रश्न यथा  जसरी 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! तपाईले मलाई मन, वाणीद्रारा निर्देश गर्न नसकिने एवं निर्गुण 
ब्रह्मततत्वमा कसरी मन प्रवेश गर्द र वेदहरूले कसरी स्तुति गर्न सक्दछन् भन्ने प्रश्न गर्नुभएको 
थियो, त्यस विषयमा मैले तपारईलाई यो प्रसङ्ग बताएं । 
प न  ल  अ ल्यक्तजीवेरवरो र 
यस्यल्यक्षक जादमव्यानघन याऽ 
यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चकर पुरः शास्ति ताः। 


रामालन्द्री टीका 


५१९५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा 
तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥ 


पढार्थ ऋषिणा  जीवात्माका साथ कुलायं यथा  शरीर आदिलाई 
यः जो अनुप्रविश्य  यसभित्र प्रवेश विर्सिए छँ 

अस्य  यो संसारको गरी अजां  अविद्यालाई 
उत्परक्षकः  सङ्ल्पकर्ता हुनुहुन्छ पुरः  अनेक शरीरहरू जहाति  छाडिदिन्छ 
आदिमध्यनिधने  आदि, मध्य चक्रे  बनाउनुभयो र केवल्यनिरस्तयोनिं  केवल 
र अन्तमा पनि रहनुभएको छ ताः  ती सबेलाई विशुद्ध स्वरूपद्रारा जगत्को 
यःजो शास्ति  नियन्त्रित गर्नृहुन्छ॒  कारण मायालाई निरस्त गर्ने 
अव्यक्तजीवेर्वरः  प्रकृति र॒ अनुरायी  जीव अभयं  अभयरूप 

जीव दुबेको स्वामी हुनुहन्छ यं  जुन स्वरूपमा तं  त्यस्ता 

यः  जसले सम्पद्य  प्राप्त भई हरिम्  श्रीहरिलाई 

इदं  यो संसारलाई सुप्तः  सुषुप्ति अवस्थाको अजस्रं  निरन्तर 

सृष्ट्वा  सचना गरी प्राणीले ध्यायेत्  चिन्तन गर्नुपर्दछ 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् ने सम्पूर्ण विश्वको सङ्ल्पकर्ता हनुहन्छ र उहाँ नै यसको 
आदि, मध्य र अन्तको अवस्थामा स्थित हनुहुन्छ । उहाँ नै प्रकृति र जीव दुबैको स्वामी हूनुहुन्छ । 
सम्पूर्ण जगत्को सिर्जना गरी जीवात्माका साथ यसभित्र प्रवेश गरी उहाँले प्राणीहरूका स्थूल, 
सूक्ष्म र कारण यी अनेक शरीरहरूको सिर्जना गर्नुभएको छ। ती सबेलाई अन्तर्यामी चेतनरूपले 
उहांँले नियन्त्रित गर्नृहुन्छ। जसरी सुषुप्ति अवस्थामा प्राणीले शरीर आदिको सम्बन्धलाई 
त्यागिदिन्छ, त्यसै गरी ब्रह्मस्वरूपमा प्राप्त भएपचछि जीवले पनि अविद्यालाई त्यागिदिन्छ । आफ्नो 
केवल विशुद्धस्वरूपद्रारा जगत्को कारण भएको मायालाई पनि उहाँ निरस्त गर्नृहुन्छ । सबैलाई 
अभय दिने त्यस्ता श्रीहरि भगवान्को निरन्तर चिन्तन गरिरहनुपर्वछ। 

वितरण यस श्लोकमा वेदस्तुतिको सारांश बतादइएको छ । परमात्मा यो विश्वको सङड्ल्पकर्ता 
हनहन्छ । प्रलयकालमा अविद्यामा लीन भएका प्राणीहरूका अनेक कर्मसंस्कारहरूलाई तीती 
भोगद्वारा शान्त गराइदिनका लागि परमात्मा संसारको रचना गर्ने सङूल्प गर्नृहुन्छ । तदैक्षत बहु स्यां 
प्रजायेय छान्दोग्योपनिषद् ६।२।३ अर्थात् परमात्माले ईक्षणरूप सङ्ल्प गर्नुभयो कि म एकबाट 
अनेक बनू । यसबाट परमात्माले संसारलाई कस्तो बनाउने ? भन्ने विषयमा विचार गर्नुभएको 
देखिन्छ । यो विचार या सङ्ल्प कुनै चेतन पुरुषले मात्र गर्न सक्छ । त्यसैले वेदान्तसूत्रमा यही 
ईक्षणश्चुतिलाई नै आधार मानी जगत्को कर्ता कुनै चेतन मात्र हून सक्ने हूुनाले सांख्यले बताए 
अनुसार जड प्रकृति संसारको कारण हुन सक्दैन भनी बताइएको छ ईक्षतेर्नाशब्दम् ब्रह्मसूत्र 
१।१।५ अर्थात् वेदमा प्रतिपादन नगरिएकी प्रकृति जगत्कारण हुन सक्दिन, किनभने वेदमा 
जगत्कर्ताले जगत्को रचनापूर्वं ईक्षण या सड्ल्प गय्यो भनी बताइएको छ । कुनै पनि कार्यप्रति 


रामालन्द्री टीका 


५९५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


चेतन व्यक्ति निमित्तकारण हुन्छ । त्यसैले यस प्रसङ्गले जगत्का प्रति ईश्वर निमित्तकारण हुनुहुन्छ 
भन्ने सूचित भएको छ। 

परमात्मा जगत्का लागि केवल निमित्त मात्र नभई उपादान कारण पनि हुनुहुन्छ, यसलाई 
बुखाउन श्लोकमा आदिमध्यनिधनः यो पद आएको छ। जगत्को आदि अर्थात् उत्पत्ति, मध्य 
अर्थात् स्थिति अनि निधनः अर्थात् प्रलय पनि परमात्मामा नै हुन्छ । जुन वस्तु जहाँ उत्पन्न हृन्छ, 
जहाँ अवस्थित हृन्छ र अन्तमा जहाँ गई लीन हुन्छ, त्यो वस्तुलाई त्यो कारणदेखि भिन्न मान्न 
सकिंदेन। माटोमे उत्पनन भएर त्यहीं स्थित भई त्यहीं नष्ट हुने ैटोलाई माटोरूप नै मानिन्छ। 
यसबाट माटो ्चैटोका लागि उपादानकारण हो भन्ने पनि सूचित हुन्छ। यसै गरी जगत् पनि 
ब्रह्ममा उत्पनन भएर ब्रह्ममा नै अवस्थित भई त्यहीं नै नष्ट हुने भएकाले ब्रह्मदेखि अभिन्न हो । 
यसरी ब्रह्म जगत॒का लागि निमित्त एवं उपादान दुबे कारण भएको हुनाले ब्रह्म जगत्को 
अभिन्ननिमित्तोपादान कारण हो। जसरी चेतन कुमालेले माटोरूप उपादानद्वारा घटो बनार्ंछ, त्यसै 
गरी चेतन परमात्माले आफैःलाई उपादान बनाई आफैमा जगत्को रचना गर्नुभएको हो भन्नु 
यसको आशय हो। यसैले वेदान्तमा भनिन्छ कल्पयत्यात्मनात्मानं आत्मा देवः स्वमायया 
माण्डूक्यकारिका २१२ । 

यहाँ के शङ्खा हुन्छ भने जगत्का लागि त प्रकृति र पुरुष पौ कारण हुन् भनिन्छ, परमात्मा 
कसरी कारण हुनुभयो त ? यसको उत्तरमा भनिन्छ अनव्यक्तजीवेश्वरः अर्थात् परमात्मा अव्यक्त 
प्रकृति र जीव पुरुषको पनि नियन्त्रक हुनुहन्छ । यसरी प्रकृतिपुरुषका पनि मूल कारण भएकाले 
परमात्मा नै जगत्का एक मात्र कारण हुनुहन्छ भने सिद्ध हृन्छ । इदं सृष्ट्वा अर्थात् यो विश्वलाई 
सुष्टि गरेर अनूप्रविश्य अर्थात् यसभित्र प्रवेश पनि गर्नुभयो र ऋषिणा अर्थात् जीवसंग पुरः अर्थात् 
जीवका भोगसाधन शरीर आदिलाई चलाउनुभयो । संसारको रचना गरी जीवरूपले प्रवेश गर्ने पनि 
परमात्मा नै हनह॒न्छ, अनि त्यसलाई प्रकाशित गरी सिद्ध गर्ने पनि परमात्मा ने हुनुहन्छ भन्ने यस 
श्लोकको आशय हो। पुरः शास्तिको अर्थ हुन्छ, जीवका भोगसाधन भएका शरीरहरूलाई 
नियन्त्रित गर्दछ । यहाँ नियन्त्रण गर्नु भनेको चतन्यरूपले त्यहीं पसी ती इन्द्रिय आदिलाई आ 
आफ्नो विषयमा प्रेरित गर्नु हो। यसरी परमात्मा नै जीवरूपले अनि इन्द्रिय आदिलाई प्रेरित गर्ने 
अन्तर्यामीरूपले पनि रहनुभएको थाहा हुन्छ । यसप्रकार माथिल्ला दुई पडक्तिमा परमात्मा 
संसारको कारण कसरी हुनुहुन्छ र संसारमा जीवहरूलाई कसरी प्रेरित गर्बृहुन्छ भन्ने बतादयो । अब 
पचछछिल्ला दुई पडक्तिमा चाहं त्यही परमात्मा उपासकटहरूका लागि कसरी कैवल्यरूप बन्नुहुन्छ 
भनी बतादएको छ । 

यहाँ अनुशयी अर्थात् जीव यं संपद्य अर्थात् जसमा प्राप्त भयो भने अविद्याबाट मुक्त हुन्छ 
भनी परमात्माको स्तुति गरिएको छ । जीवको आफ्नो स्वरूप भनेका परमात्मा नै हुन्। सत्स्वरूप 
परमात्मासंग संयुक्त हदा जीवले आफ्नो स्वरूपलाई प्राप्त गरेको हुन्छ भनी उपनिषद्मा भनिन्छ 
सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति छान्दोग्योपनिषद् ६।८१ अर्थात् सत्स्वरूप 
परमात्मासंग संयुक्त भएको वेलामा जीवले स्वरूपलाई प्राप्त गर्दछछछ । यहो सम्पन्न हुनुको तात्पर्य 
जीवले आफूलाई परमात्मरूपमा जान्नु हो । यसरी आपूलाई जानिसकेको व्यक्तिले अजां अर्थात् 


रालालन्द्री टीका 


५१९६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८७ 


अविद्यालाई जहाति अर्थात् त्यागिदिन्छ। अविद्यालाई त्याग्नुको तात्पर्य अविद्याको कार्यभूत सम्पूर्ण 
प्रपञ्चलाई बाधित गर्नु हो। यहो शङ्का के हुन्छ भने ब्रह्मज्ञानीका लागि पनि संसार जस्ताको तस्ते 
देखिन्छ, यसलाई कसरी हटाउन सम्भव छ ? यसको उत्तरमा भनिन्छ सुप्तः कुलायं यथा अर्थात् 
यो सुतेको व्यक्तिले बाहिरी स्थूल शरीरलाई बिर्सिए ४ हो । सुषुप्तिमा गएको वेलामा व्यक्तिले 
आफ्नो शरीरलाई पूर्णतः बिर्सिएको हुन्छ, सुषुप्त अवस्थामा व्यक्तिहरूका सम्पूर्ण शरीर र इन्द्रिय 
बाधित हुन्छन्। बाहिरी अरू व्यक्तिहरूले यसको शरीर अनि प्राण चलेको देखेर सुषुप्ति 
अवस्थाको जीवसंग सम्बन्ध छ भनेर कल्पना गर्नु भ्रम मात्र हो। त्यसै गरी ब्रह्मज्ञानीका दृष्टिमा 
संसार नभएपचछि अरू बाहिरी व्यक्तिहरूले ऊ संसारसंग सम्बन्धित रहेको भ्रम गर्दछन् । केवल्यात् 
निरस्ता योनिः मूलकारणं अज्ञानं येन सः यो व्युत्पत्तिबाट कैवल्यनिरस्तयोनि पद बन्द । यसको 
अर्थं परमात्माले केवल अद्वितीय रूपमा आफनो स्वरूपको नित्य अनुभव गरेर योनि अर्थात् 
संसारैको मूल कारण अविद्यालाई निरस्त गर्नुभएको छ भन्ने हृन्छ । यस्ता भगवान्लाई प्रणाम 
गरिएको छ। 

यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्मा जगतूका उपादान र निमित्त दुब कारण हुनुभएको, 
प्रकृति र पुरुषभन्दा पनि उहाँ पर रहेको, जीवको रूपमा संसारभित्र पसी शरीर, इन्द्रिय आदिद्रारा 
त्यसको भोग गर्न र साक्षी रूपमा प्रकाशित गरिरहने पनि उहाँ ने भएको, त्यही परमात्मस्वरूपलाई 
आफनो रूपमा जानने र उहाँको शरणमा जाने व्यक्तिले अविद्यालाई नष्ट गर्न सक्ने आदि 
वेदस्तुतिका मुख्य सबे पक्षहरूको समावेश यस श्लोकमा भएको छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 
नारदनारायणसंवादे वेदस्तुतिनांम सप्ताश्ीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५९६१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ल्त 


अथाष्टाञ्चीतितमो  घ्याय 
अथाष्टाशीतितमोऽध्यायः 
आपले दिएको वरबाट भगवान् शिवजीमाथि आदइपरेको सङ़ट 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् । 

प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम् ॥ १॥ 
एतद् वेदितुमिच्छामः सन्देहोऽ्र महान् हि नः। 
विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोविरुद्धा भजतां गतिः ॥ २॥ 


पढार्थ भोजाः  भोगसम्पनन हुन्छन् विरुद्धा  विरुद्ध छ 
देवासुरमनुष्येषु  देवता, असुर लक्ष्म्याः  लक्ष्मीका एतत्  यो 

र मनुष्यहरूमध्ये पतिं  पति वेदितुं  जानन 
येजो हरिम् तु  श्रीहरिका इच्छामः  चाहन्छु 
अशिवं  समस्त भोगलाई  उपासकटहरू चाहं हि  निश्चय नै 
त्यागिदिने न  हदेनन् अत्र  यस विषयमा 
शिवं  भगवान् शिवलाई विरुद्धशीयोः  फरक स्वभाव नः  मेरो मनमा 
भजन्ति  पूज्दछन् भएका महान्  ठलो 

ते  तिनीहरू प्रभ्वोः  दुबै प्रभुहरूको सन्देहः  सन्देह छ 
प्रायः  धेरेजसो भजतां  भक्तहरूको 

घनिनः  धनी र गतिः  फलप्राप्ति 





ताक्यार्थ हे शुकदेव ! भगवान् शिवले समस्त भोगहरूलाई त्यागिदिनुभएको छ, तर उहाँका 
भक्तहरू प्रायःजसो धनी र भोगसम्पन्न देखिन्छन् भने लक्ष्मीपति भगवान्का भक्तहरू चाहं 
भोगविहीन देखिन्छन्। संसारका प्रभु यी दुब देवताहरू एेश्वर्यत्याग र एेश्वर्यसङग्रह यी दुई विरुद्ध 
स्वभावले युक्त हूनुहुन्छ, तर उहांहरूका भक्तहरूलाई भने यसको विपरीत फल मिलेको देखिन्छ । 
यस विषयमा मेरो मनमा ठुलो सन्देह छ । यसैले म यसको रहस्य जानन चाहन्टु । 

वितरण यस अध्यायमा भगवान् विष्णु ने एक मात्र उपास्य भएको बताउन भगवान् शङूरभन्दा 
विष्णुको श्रेष्ठता बताइएको छ । एको देवः श्वेताश्वतरोपनिषद् ६११ अर्थात् परमात्मा एउटा नै 
हनहन भनी उपनिषद्मा बतादइएको छ । एडटै परमात्मा अनेक भक्तका अनेक संस्कार एवं 
आस्थासंग मिल्ने गरी अनेक रूपमा प्रकट हूनुहृन्छ । उपासकहरूले चाहं आफ्नो श्रद्धा अनुसार 
आपफ्ना इष्टदेवलाई मूल परमात्मस्वरूप अनि अन्य देवताहरूलाई उदके विभूति या अनेक 
अभिव्यक्ति भन्ने मान्नुपर्दछछछ । नत्र अनेक देवताहरूको चिन्तनमा लागिरह॑दा व्यक्तिको चित्त कहीं 


रालालन्द्री टीका 


१६२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय न्त 


पनि स्थिर हून पारदेन । चञ्चल मनलाई एडटै तत्त्वमा रोकिदिनु नै भक्तिको मुख्य काम हो । एडटै 
परमात्मालाई मात्र चिन्तन गरी उहाँमा ने निरन्तर मन लगादरहनुलाई अनन्यता भनिन्छ । अनन्य 
अर्थात् अरू कसैको पनि चिन्तन नगरी केवल एउटै स्वरूपको चिन्तन गर्ने साधकको प्रशंसा 
भगवान्ले पनि गर्नुभएको छ अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः गीता ८१४ अर्थात् 
जसले अनन्यचित्त भई नित्य निरन्तर मेरो स्मरण गर्वछ, त्यस्ताका लागि म सुलभ द्ु। यस्तो 
अनन्यताका लागि आपफ्ना इष्टलाई परमात्मस्वरूप मान्नुपर्दछछ भने अरू देवताहरू पनि आपफ्ना 
इष्टके विभूतिहरू हुन् भनी तिनमा पनि इष्टकै बुद्धि गर्नुपर्दछछ । यहाँ भगवान् श्रीकृष्ण नै प्रमुख 
इष्ट हुनुहन्छ । उहाँमा अविचल श्रद्धा स्थिर गर्नका लागि अरू सम्पूर्णं ठुला देवताहरू पनि उहाँके 
अधीनमा छन् भन्ने देखाउनु आवश्यक छ । संसारका मुख्य त्रिदेवमध्ये पनि प्रायः शिव र विष्णुको 
मात्र उपासना गरिन्छ । पूर्णब्रह्म परमात्मा तीनै गुणभन्दा माथि रहने निर्गुण परमतत्व हुनुहुन्छ 
हरिर्हि निर्गुणः साक्षात् भागवत १०।८८।५ अनि भगवान् ब्रह्मा, विष्णु र शडूरचाहि सत्व, रज र 
तम यी तीन गुणलाई लिएर काम गर्नृहुन्छ भनी बतादइएको छ । यिनै गुणलाई लिँदा तमोगुणको 
होइन, सतवगुणको आश्रय लिनुपर्छ भन्ने साधनाको सोपानक्रम बताउन भनिएको हो । शिवजीको 
आराधनालाई कम देखाउनु यसको तात्पर्य होइन । परीक्षितूले प्रश्नमा शिवलाई अशिव भन्नुको 
तात्पर्य सबे भोग त्यागेका भने हृन्छ । अथवा चिताभस्मको लेपन गर्ने आदि अमङ्गल रूपले प्रतीत 
हने भन्ने पनि अर्थ हुन्छ । शिव र विष्णुको शील विरुद्ध छ भन्नुको तात्पर्य यिनमा विरोध छ भन्ने 
होइन, अपि तु विष्णु देवगणद्रारा त शिव भूतगणद्रारा धेरिएर रहनुहन्छ भन्ने स्वभाव बताइएको 
छ । श्लोकमा आएको प्रायः पदको अर्थ लेख्दै सुबोधिनीकार भन्नुह॒न्छ प्रायः पदेन शिवस्य न 
सर्वदा धनप्रदत्वमपि तु मोक्षप्रदत्वमपि अर्थात् प्रायः पदद्वारा भगवान् शिवले धन मात्र दिने नभरई 
मोक्ष पनि दिनुह॒न्छ भन्ने सङ्केत गरिएको छ। यसरी सम्पूर्ण भोगसामग्रीलाई त्यागी एक्लै रहने 
शिवका भक्तहरू अखण्ड एेश्वर्यले पूर्ण हुने अनि सम्पूर्ण भोगसामग्री एवं तिनका अधिष्ठात्री 
लक्ष्मीले पनि युक्त रहने भगवान् विष्णुका भक्तहरू भने अकिञ्चन हुने कसरी भयो होला ? 
परीक्षित्को मनमा पनि यही महान् सन्देह थियो । सात दिनपच्छि मृत्यु हुने श्राप पाएका परीक्षित्ले 
शिवभक्तहरू किन सवे समृदधिले युक्त हृन्छन् ? भनी तिनको समृदधिको विषयमा जिज्ञासा गर्नु 
उपयुक्त छैन । सम्पूर्ण राज्य त्यागी भगवत्कथाको श्रवणमा लागेका राजाले किन यस्तो जिज्ञासा 
राखे होलान् ? यसको उत्तरमा श्रीसनातन गोस्वामीले परीक्षित्को प्रश्नको विशेष आशय 
निकाल्नुभएको छ । परीकषित्ले आफ्ना इष्ट श्रीकृष्णलाई परिपूर्ण परमात्मा सम्णी उहांमा समर्पित 
हन लाग्दा संस्कारवश श्रीशिवलाई सम्ये। वेदहरूले पनि भगवानूकै स्तुति गर्ने हुनाले ध्यायेदस्रजं 
हरिं अर्थात् हरिको सर्धँ ध्यान गर्नुपर्वछ भन्दा उनलाई आशुतोष श्रीशिवको सम्खना भयो। 
श्रीकृष्णशरणागतिमा अन्य देवताको श्रेष्ठत्व चिन्तन बाधक भएकाले उनले आफ्नो मनको शङ़ा 
तत्काल श्रीश्ुकदेवको अधि राखे। सनातन गोस्वामी लेख्नुह॒न्छ श्रीशिवभक्तानां साक्षाद् 
धनादिविभूतिदर्शनात् श्रीशिवस्यैव उत्कर्षो घटेत इति जिज्ञासा अर्थात् श्रीशिवका भक्तहरू तत्काल 
ने समृद्धि आदिले युक्त हुने हदा त्यस्ता आशुतोष शिव ने उत्कृष्ट हुनुहुन्छ कि भन्ने परीभषित्को 
जिज्ञासा हो । जसको शरणमा गएपचछछि तत्काल नै सबै दुःखबाट द्ुटकारा मिल्दछ, त्यसैलाई श्रेष्ठ 


रामालन्द्री टीका 


५९६३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ल्त 


भनिन्छ। शिवशरणमा सबै दुःखको निराकरण भर्ई तत्काल नै सर्वसमृद्धि लाभ भएको देखिने 
हनाले उहाँ ने श्रेष्ठ हुन सक्ने परीभ्षित्को शङ़ा हो। यसको समाधानका लागि यहाँ श्रीशुकदेवले 
शिव त्रिगुणमय हूनुभएकाले उहांबाट त्रिगुणात्मक फल प्राप्त हुने अनि श्रीहरि निर्गुण हुनुभएकाले 
उहांबाट मोक्ष फल पाइने उत्तर दिनुभएको छ। यसै गरी गुणलाई आश्रय लिएको अवस्थामा 
शिवले दिएको समृद्धि एवं वरले कहिलेकाहीं उहाँ स्वयंलाई अष्ठेरोमा पारेको बताउन वृकासुरको 
कथाप्रसङ्ग पनि सुनाउनुभएको छ । शिव र विष्णु आदि देवता छुट हुनुहन्छ भने त परमात्मामा 
पनि भेद हने भयो, यसबाट उपनिषद्मा बतादएको एडउटे परमात्माको सिद्धि पनि भएन भन्ने शङ्गा 
हन सक्छ । यसको उत्तरमा वंशीधर लेख्नुहन्छ नैतावता सर्वविग्रहावच्छिन्नेशैक्यविधानः अर्थात् 
विष्णु भगवान्लाई शिवभन्दा ठुला भनिएबाट परमात्माको सर्वरूपतामा हानि आ्ददेन। शिव, 
विष्णु आदि सब रूपमा देखिने एडटै परमात्मा हुनुहुन्छ। उपासनाको लागि आआपफ्ना 
उपास्यलाई त्यही मूल परमात्मस्वरूप मानी उपासना गर्नुपर्वछ । यसप्रकार यो अध्यायमा शिवलाई 
त्रिगुणात्मक एवं भगवान् श्रीहरिलाई निर्गुण भनी उहांमा श्रद्धा दृढ गरादएको छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
शिवः शक्तियुतः शरवत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः। 
वैकारिकस्तैजसश्च तामसर्चेत्यहं त्रिधा ॥ २॥ 


पदढार्थ   तीनथरी अहङारका ध च  तैजस 

शिवः  भगवान् शिव अधिष्ठाता र तामसः च  तामस 
रारवत्  निरन्तर गुणसंवृतः  तीन गुणले युक्त इति  गरी 

राक्तियुतः  शक्तिले युक्त हुनुहन्छ अहं  अहङ्ार पनि 
हुनुहुन्छ वैकारिकः  वैकारिक त्रिधा  तीन प्रकारको छ 





ताक्यार्थ भगवान् शिव आफ्नो शक्तिले निरन्तर संयुक्त रहनुहन्छ । सतव आदि गुणयुक्त उहाँ 
वैकारिक, तैजस र तामस गरी तीन प्रकारका अहङारको अधिष्ठाता हुनुहन्छ । 


ततो विकारा अभवन् षोडदामीषु कञ्चन । 
उपधावन् विभूतीनां सवांसामश्नुते गतिम् ॥ ४॥ 





पढार्थ अमीषु  यीमध्ये सवासां  सम्पूर्ण 

ततः  त्यसबाट कञ्चन  कुनै पनि विकारका विभूतीनां  एेश्वर्यहरूको 
षोडखरा  सोहथरी अधिष्ठातालाई गतिं  अवस्थालाई 
विकाराः  विकारहरू उपघावन्  सेवा गर्नाले अदलुते  प्राप्त गर्द 
अभवन्  उत्पन्न भए उपासकले 


ताक्यार्थ वतीनथरी अहङ्ारबाट नै दश इन्द्रिय, पाँच महाभूत र एक मन गरी सोह विकारहरू 


रामालन्द्री टीका 


५९६४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय न्त 


उत्पन्न भए । यीमध्ये कसैको पनि अधिष्ठाता देवतालाई उपासना गर्नलि उपासकलाई सबेथरी 
एेश्वर्यको प्राप्ति हन्छ । 


    


हरिहिं निगणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः। 
स सवंदुगुपद्रष्य तं भजन् निरणो भवेत् ॥ ५॥ 


पदार्थ साक्षात्  साक्षात् तं  उहाँ लाई 

हि  निश्चय नै पुरुषः  परमपुरुष हुनुहुन्छ भजन्  भज्नाले 
हरिः  भगवान् श्रीहरि सः  उहाँ निगुणः  गुणातीत 
निगणः  निर्गुण सवंदुक्  सर्वज्ञ र भवेत्  हन्छ 
प्रकृतेः  प्रकृतिभन्दा उपद्रष्टा  सबका 

परः  पर अन्तःकरणका साक्षी हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरि चाहं प्रकृतिभन्दा पर साक्षात् निर्गुण परम पुरुष परमात्मा हुनुहुन्छ । 
उहाँ सर्वज्ञ र सम्पूर्णं अन्तःकरणका साक्षी हुनुहुन्छ । उहांको भजन गर्न व्यक्ति स्वयं पनि गुणातीत 
हुन्छ । 

श  

नवृत्तष्वरवमघषु राजा युष्मात्पतामह  । 

शुण्वन् भगवतो घमांनपृच्छदिदमच्युतम् । । ६ ॥ 





पदार्थ हजुरबुबा रुण्वन्  सुन्दासुन्दै 

अरवमेधेषु  अश्वमेध यज्ञहरू राजा  राजा युधिष्ठिरले अच्युतम्  भगवान् अच्युतलाई 
निवृत्तेषु  समाप्त भएपचछि भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णसंग इदं  यस्तो 

युष्मत्पितामहः  तपारईका  घमांन्  धर्महरू अपृच्छत्  प्रश्न गरे 


ताक्यार्थ अश्वमेध यज्ञहरू समाप्त भएपचछि तपारईका हजुरबुबा महाराज युधिष्ठिरले भगवान् 
श्रीकृष्णसंग धर्मोपदेश श्रवण गदगिर्दे उहाँ लाई यही प्रश्न गरे । 


स आह भगवांस्तस्मे प्रीतः शुभरूषवे प्रभुः । 
  न ग्रेयसार्थाय  न वतीर्णो त् ४ 
नृणां निः योऽ यदोः कुले ॥ ७॥ 


पढार्थ कुठे  कुलमा भगवान्  भगवान्ले 
यःजो अवतीणंः  अवतार लिनुभएको शुश्रूषवे  सुन्न चाहने 
नृणां  मानिसहरूको छ तस्मे  उनलाई 
निशश्रेयसाथांय  परमकल्याणकासः  त्यस्ता आह  यसो भन्नुभयो 
लागि प्रभुः  सर्वसमर्थ 

यदोः  यदुको प्रीतः  प्रसन्न 





रामालन्द्री टीका 


१६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत्त 
ताक्यार्थ मानिसहरूलाई परमकल्याण प्रदान गर्नके लागि यदुकुलमा जन्मिनुभएका सर्वसमर्थ 
भगवान्ले युधिष्ठिरको प्रश्नबाट प्रसनन हदे सुन्न खोजिरहेका उनलाई यसो भन्नुभयो । 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनेः। 
ततोऽघनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखटुःखितम् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ तद्धनं  त्यसको सम्पत्तिलाई दुःखटुःखितं  दुःखै दुःख 
अहं  म हरिष्ये  हरण गर्द पाएको 

यस्य  जसलाई ततः  त्यसपच्छि अधनं  निर्धन त्यसलाई 
अनुगृह्णामि  अनुग्रह गर्द अस्य  यसका त्यजन्ति  छाडिदिन्छन् 
रानेः  विस्तारे विस्तार स्वजनाः  आफन्तहरूले 


ताक्यार्थ जसलाई म अनुग्रह गर्न खोज्छु, त्यसको सम्पत्ति म बिस्तारबिस्तार हरण गरिदिन्छु। 
निर्धन भई दुःखै दुःख पाएको त्यस व्यक्तिलाई उसका आफन्तहरूले पनि छडिदिन्छन् । 


स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद्धनेहया । 
मत्परः कृतमेत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥ ९॥ 


पढार्थ वितथोद्योगः  अनेकों उद्योग मत्परः  मेरा भक्तहरूसंग 
सः  त्यो व्यक्ति गर्दा पनि विफल भई कृतमेत्रस्य  सम्बन्ध गांसेपछछि 
यदा  जब निर्विण्णः  विरक्त मदनुग्रहं  मेरो अनुग्रह 
धनेहया  धनको कामनाले स्यात्  हुन्छ करिष्ये  गर्दह्ु 





ताक्यार्थ त्यो व्यक्ति धनको कामनाले अनेकों उद्योग गर्द, तर ती सबै प्रयत्नहरू विफल हदे 
जान्छन्। यसबाट विरक्त भएको उसले संसारलाई छडी मेरा भक्तहरूसंग सम्बन्ध ॒गँस्दछ। 
यसपच्ि भने म उसलाई अनुग्रह गर्द । 


तद् ब्रह्म परमं सुक्ष्म चिन्मात्रं सदनन्तकम् । 
अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जनः ॥ १०॥ 


पदार्थ तत्  त्यो हित्वा  छाडेर 

परमं  परम ब्रह्म  परत्रह्मतत्तव छ जनः  मानिसले 

सृष्ष्मं  सूक्ष्म अतः  त्यसैले अन्यान्  अरू देवताहरूलाई 
सत्  सद्रूप सुदुराराध्यं  आराधना गर्न भजते  सेवा गर्द 

चिन्मात्रं  चिद्रूप अत्यन्त कठिन 

अनन्तकं  अनन्त मां  मलाई 





रामालन्द्री टीका 


१९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय न्त 


ताक्यार्थ परत्रह्मतत्त्व परम सूक्ष्म, सत्, चित् र अनन्तरूप छ । त्यसेले अत्यन्त कठिन भएको 
मेरो आराधनालाई छाडी सामान्य व्यक्तिहरू अन्य देवताहरूको सेवा गर्वछन् । 


सोसि ठन्धरार्ज्या  श्रयोद्धता 
ततस्त जाद्युताघ्भ्या ड   
मत्ताः प्रमत्ता वरदान् विस्मरन्त्यवजानते ॥ ९ ॥ 


पदार्थ लक्ष्मी आदि पाउनाले उद्धत वरदान्  आपफूलाई वर 
ततः  त्यसपछि भएका दिनेहरूलाई ने 

आश्युतोषेभ्यः  चाँडे खुसी हने मत्ताः  मातिएका विस्मरन्ति  बिर्सन्छन् र 
देवताहरूबाट प्रमत्ताः  प्रमत्त भएका अवजानते  अपमान गर्दछछन् 
ठन्धराज्यश्रियोद्धताः  राज्य, ते  तिनीहरू 





वाक्यार्थ चांडे प्रसनन हुने देवताहरूबाट राज्य, सम्पत्ति आदि भौतिक साधनहरू पाएर ती 
व्यक्तिहरू अत्यन्त उन्मत्त हुन्छन् अनि आपूलाई वर दिने देवतालाई नै विरस उहाँकै अपमान गर्न 
थाल्दलछन् । 

श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

शापप्रसादयोरीशा बह्यविष्णुरिवादयः। 

सद्यः शापप्रसादोऽङ्गं रिवो बह्मा न चाच्युतः ॥ १२॥ 





पदार्थ दिन शिवः  शिवजी र 

अङ्खं  हे प्रिय राजा ईशाः  समर्थ हुनुहुन्छ ब्रह्मा च  ब्रह्माजी हुनुहुन्छ भने 
ह्यविष्णुहिवादयः  ब्रह्मा, सद्यः  तत्काल न अच्युतः  भगवान् विष्णु 
विष्णु र शिव यी तीन शापप्रसाद्ः  श्राप र वरदान हुनुहुन्न 

शापप्रसादयोः  श्राप र वरदान दिने 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! ब्रह्मा, विष्णु र शिव यी तीनै देवताहरू श्राप र वरदान दिन समर्थ 
हुनुहन्छ, तर यीमध्ये ब्रह्मा र शिव चांडे नै प्रसन्न या रुष्ट भर्ईद वरदान या श्राप दिनुहन्छ भने 
भगवान् विष्णु यसो गर्नृहुन्न । 


चोदाहरन्तीममितिहासं    
अत्र न पुरातनम् । 


अ 


वृकासुराय गार्शा वरं दत्त्वाप सङ्कटम् ॥ १२॥ 
पदढार्थ वृकासुराय  वृकासुरलाई सङ्कटं  सङ़टमा 
उत्र च  यस विषयमा वरं  वर आप  प्राप्त हूनुभएको धियो 
गिरिशः  भगवान् शिवले दत्त्वा  दिएर इमं  यस्तो 


रामालन्द्री टीका 


५१६७ 
दशम स्कन्ध 


पुरातनं  पुरानो 
इतिहासं  इतिहास 


श्रीमद्भागवत 


उदाहरन्ति  उदाहरण दिने 
गर्दछन् 


अध्याय ल्त 


ताक्यार्थ भगवान् शिवले चांँडै वरदान दिने विषयमा उहाँले वृकासुरलाई वर ददा आफ 
सङ्टमा पर्नुभएको घटनालाई उदाहरणको रूपमा बताने गरिन्छ । 


वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् । 
ुष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुमतिः ॥ १४ ॥ 





पदार्थ नाम  नामको त्रिषु  तीन 

शकुनेः  शकुनिको असुरः  असुरले देवेषु  देवताहरूमध्ये 

पुत्रः  पुत्र पथि  बाटोमा आद्युतोषं  चाँडे प्रसनन हुने को 
दुर्मतिः  दुष्ट बुद्धि भएको नारदं  देवर्षिं नारदलाई हन् भनी 

वृकः  वृक दुष्ट्वा  देखेर पप्रच्छ  सोध्यो 


वाक्यार्थ शकुनिको पुत्र वृक नामको दुष्ट बुद्धि भएको असुर थियो। उसले कहीं जादे गर्दा 
नाटोमा नारदलाई देखेर ब्रह्मा, विष्णु र शिव यी तीन देवताहरूमध्ये चांँडे प्रसन्न हुने देवता को 
हुन् भनी सोध्यो । 


स आह देवं गिरिशमुपाधावाश्यु सिद्धयसि । 
योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु व॒ष्यति कुप्यति ॥ १५॥ 


पढार्थ गुणदोषाभ्यां  गुण र दोषबाट  भगवान्लाई 

सः  उहाँले आशु  चांडे उपाधाव  आराधना गर 
आह  भन्नुभयो तुष्यति  प्रसनन हुनृहृन्छ र॒ आयु  चांडेने 
यःजो कुप्यति  रिसाउनुहन्छ, त्यस्ता सिद्धयसि  कृतार्थ ह॒नेो 
अल्पाभ्यां  थोर नै गिरिशं  शङ्र 





ताक्यार्थ देवर्षिं नारदले भन्नुभयो हे वृकासुर ! भगवान् शङ्र थोर गुण अथवा थोर दोषबाट 
ने चांँडे प्रसन्न पनि हनृहन्छ र रिसाउनुहुन्छ पनि । त्यसैले तिमीले उनै आशुतोषको आराधना गर। 
यसबाट चाँडे न तिग्रो इच्छा पूरा हुने । 

दशास्यबाणयोस्तुष्टः स्तुवतोवन्दिनोरिव । 

एेर्वयंमतुटं दत्त्वा तत आप सुसङ्करम् ॥ १६ ॥ 


स्तुवतोः  स्तुति गरिरहेका 
दरास्यबाणयोः  रावण र 


पदार्थ 
वन्दिनः इव  वन्दीजनले रँ 


बाणासुरमाथि 
तुष्टः  प्रसन्न भई 


रालालन्द्री टीका 


५९६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त्त 
अतुल  अनन्त दत्त्वा  दिएर सुसङ्कटं  सङ्टमा समेत 
एक्वय॑म्  एेश्वर्य ततः  त्यसपछि आप  प्राप्त हुनुभएको थियो 


ताक्यार्थ रावण र बाणसुरले वन्दीजनले राजाहरूको स्तुति गरे फँ भगवान् शङडरको केवल 
स्तुति मात्र गरेका थिए, यत्तिकैमा प्रसन्न भएका भगवान् शङ्रले उनीहरूलाई अतुल एश्वर्य प्रदान 
गर्नुभएको थियो र पछि त्यही कारणले उहाँ आफैं सड़टमा पर्नुभएको धियो । 


इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत् स्वगात्रतः। 

केदार आत्मक्रव्येण जुहानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥ 
देवोपरन्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । 
रिरोऽवृष्चत् स्वधितिना तत्तीथकिलन्नमुधंजम् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ  भगवान् शङरलाई अहनि  दिनमा 

इति  यसप्रकार ुह्यानः  हवन गर्दै स्वधितिना  धारिलो हतियारले 
आदिष्टः  आज्ञा पाएको स्वगात्रतः  आफ्नो शरीरबाट तत्तीथकिलन्नमूधंजं  केदार 
असुरः  त्यो असुरले तं  उहांको तीर्थमा स्नान गर्नाले कपाल 
केदारे  केदार क्षेत्रमा उपाधावत्  आराधना गयो भिजेको 

आत्मक्रव्येण  आपन शरीरको देवोपलब्धिं  भगवान्को दर्शन शिरः  शिरलाई 

मासु काटेर अप्राप्य  नपाएर अवृरचत्  काटन लाग्यो 
अग्निमुखं  अग्नि नै मुख निवदात्  दुःखी भई 

भएका सप्तमे  सातौँ 





ताक्यार्थ यसप्रकार नारदबाट आज्ञा पाएपछि त्यो असुर केदार क्षेत्रमा गयो। त्यहाँ उसले 
अग्निलाई नै भगवान् शङ्रको मुख ठानी आफ्नो शरीरका अङ्गहरूबाट मासु काटेर हवन गर्दै 
उहांको आराधना गव्यो । लगातार छ दिनसम्म यसप्रकार आराधना गर्दा पनि भगवानूको दर्शन 
प्राप्त नभएपछि दुःखी भई उसले सातौ दिन केदारतीर्थमा स्नान गरी भिजेकै कपाल भएको 
शिरलाई धारिलो हतियारले काट्न खोज्यो । 


  १ 


तदा महाकारुणिको स धूजटियंथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात्। 
निगृह्य दोभ्यां भुजयोन्यंवारयत् तत्स्पदांनाद् भूय उपस्कृताकृतिः ॥ १९॥ 


पदार्थ हामीहरू पर्लिन्छीं त्यसै गरी धूजेटिः च  भगवान् शङ्कर पनि 
तदा  त्यस समयमा महाकारुणिकः  अत्यन्त अग्निः इव  अग्निदेव यँ 
यथा  जसरी कारुणिक अनखात्  अग्निकुण्डबाट 
वयं  कसैको दुःखनाट सः  उहाँ उत्थितः  प्रकट हुनुभयो 





रामालन्द्री टीका 


५१६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ल्त 


दोर्भ्यां  आप्ना दुब हातले न्यवारयत्  निवारण गर्नुभयो भूयः  फेरि 

भुजयोः  वृकासुरका दुबै हात तत्स्पशंनात्  भगवान्को स्पर्श उपस्कृताकृतिः  वृकासुरको 
निगृह्य  समाती हुनाले शरीर पूर्ववत् भयो 

ताक्यार्थ जसरी कसैको दुःख देखी हाम्रो मन पग्लिन्छ, त्यसै गरी वृकासुरले टाडको काट्न 
लागेको देखी महाकारुणिक भगवान् शङ्र पनि अग्निकुण्डबाट अग्निदेव प्रकट भए ४ तत्क्षण 
प्रकट हुनुभयो । त्यसपच्छि उहाँले आप्ना दुबे हातले वृकासुरका दुबे हात समातेर टाउको काटन 


लागेको वृकासुरलाई रोक्नुभयो । भगवान्को स्पर्शबाट वृकासुरको शरीर जस्ताको त्यस्तै भयो । 


तमाह चाङ्गारमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम्। 
प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यतामहो त्वयात्मा भृरामदते वृथा ॥ २०॥ 


पदार्थ 
तं च  उसलाई 
आह  भन्नुभयो 


अद्खं  हे प्रिय वृकासुर 
अट अरं  भयो भयो 
ते  तिमीलाई 

वरं  वर 


वितरामि  दिन्छु 
यथाभिकामं  इच्छा अनुसार 
मे  मबाट 

वृणीष्व  वर माग 

प्रपद्यतां  शरणमा आएका 
नृणां  मानिसहरूका लागि 
तोयेन  जलद्रारा मात्र 





प्रीयेय  प्रसन्न हनु 

अहो  आश्चर्य छ 

त्वया  तिमीद्रारा 

वृथा  बेकारमा नै 

आत्मा  आफ्नो शरीर 

भृरं  बारम्बार 

अद्यते  पीडित भट्रहेको छ 


वाक्यार्थ उहाँले वृकासुरलाई भन्नुभयो हे वृकासुर ! भयो, अब यो काम छोडिदेऊ, म 
तिमीलाई वर दिन्टु। आफ्नो इच्छ अनुसार कुनै पनि वर माग। म त आफ्ना शरणमा आएका 
भक्तहरूप्रति केवल जल चढाउनाले मात्र पनि सन्तुष्ट ह॒न्टु। तिमीले व्यर्थमा आफ्नो शरीरलाई 
पीडा दिद्रहेका छौ । 


देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम्। 
यस्य यस्य करं शीष्णिं धास्ये स प्रियतामिति ॥ २१९॥ 





पढार्थ शीष्णिं  शिरमाथि भूतभयावहं  सम्पूर्ण 
सः त्यो करं  हात प्राणीहरूलाई भय दिने 
पापीयान्  पापिष्ठ असुरले धास्ये  राखिदिन्छु वरं  वर 

देवं  भगवानसंग सः त्यो वव्रे  माग्यो 

यस्य यस्य  जसजसको म्रियताम् इति  मरोस् भन्ने 


ताक्यार्थ त्यो पापिष्ठ वृकासुरले म जसजसको शिरमाथि हात राखिदिन्ट्ु, त्यो मरिहालोस् 
भन्ने सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई भयभीत गर्ने खालको वर माग्यो । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


तच्छुत्वा भगवान् रुद्रो दुम॑ना इव भारत । 


श्रीमद्भागवत 


५१७० 


अध्याय ल्त 


    क्र  भ  यथा 
आमात् प्रहसस्तस्म ददऽहरमृत यथा ॥ २२॥ 


पदठार्थ 

भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् 
तत्  त्यो कुरा 

श्रुत्वा  सुनेर 

भगवान्  भगवान् 


रुद्रः  शङ्रले 

दुमंनाः इव  खिन्न मन भई 
प्रहसन्  अलि अलि हाँस्पै 
ओम् इति  यस्तै होस् भनी 
तस्मे  त्यसलाई 


अहेः  सर्पलाई 
अमृतं यथा  अमृत दिए फँ 
द्दे  वर दिनुभयो 





वाक्यार्थ हे परीभित् ! उसको कुरा सुनैर भगवान् शडूर अलिकति खिन्न हुनुभयो र पचि हाँस्दै 
उहाँले सर्पलाई अमृत दिए ४ वृकासुरलाई यस्ते होस् भनी वर दिनुभयो । 


् ्  गोरीहरणलालस 
इत्युक्तः सोऽसुरो नूनं गोरीहरणलारसः । 
स तदरपरीक्षा्थं शम्भोभूष्निं किलासुरः। 
स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत् स्वकृताच्छिवः ॥ २३॥ 





पदार्थ किल  निश्चय नै धातुं  राख्न 

इति  यसप्रकार सः त्यो आरेभे  थाल्यो 

उक्तः  भनिएको असुरः  असुरले सःती 

सः त्यो तदुवरपरीक्षाथं  त्यो वरको शिवः  शिवजी 

असुरः  असुर परीक्षा गर्न स्वकृतात्  आले दिएको 
नूनं  निश्चय ने राम्भोः  भगवान् शङडरको वरबाट 

गोरीहरणलालसः  गौरीहरण मूध्नि  शिरमाथि अबिभ्यत्  डराउनुभयो 
गर्ने इच्छा गरेको स्वहस्तं  आपनो हात 


ताक्यार्थ यसप्रकार वरदान पाएपछि त्यो असुरको मनमा गौरीहरण गर्ने इच्छा जाग्यो । त्यो 
असुरले शिवजीले दिएको वरको परीक्षा गर्न उहाँके शिरमाथि आफ्नो हात राख्न खोज्यो । यसपच्छि 
भगवान् शिव आफैले दिएको वरबाट डराउनुभयो । 


तेनोपसुष्टः सन्त्रस्तः पराधावन् सवेपथुः । 
यावदन्तं दिवो भूमेः कष्ठानामुदगादुदक् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 
तेन  त्यसद्रारा 
उपसृष्टः  पिका गरिएका 


सन्त्रस्तः  उराएका 
सवेपथुः  काम्दै 
पराधावन्  दौडिरहेका रुद्र 


दिवः  स्वर्गलोक 
भूमेः  पृथिवीको 
अन्तं यावत्  अन्तसम्म 


रालालन्द्री टीका 


५९७१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठठ 


काष्ठानां  दिशाहरूमध्ये उदक्  उत्तरदिशातर्फ उदगात्  जानुभयो 


ताक्यार्थ वृकासुरले पिच गर्न लागेपछ्ि भगवान् शङ्र डरा्ददे काम्दै स्वर्ग, पृथिवी र 
दिशाहरूको अन्तसम्म दौडंदै अन्तमा उत्तरतफ लारनुभयो । 


अजानन्तः प्रतिविधिं तृष्णीमासन् सुरेश्वराः । 

ततो वेकुण्ठमगमद् भास्वरं तमसः परम् ॥ २५॥ 
यत्र नारायणः साक्षान्न्यासिनां परमा गतिः। 
शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावतंते गतः ॥ २६॥ 


पदार्थ शान्तानां  शान्त   जहाँबाट 

सुरेश्वराः  देवताहरू न्यस्तदण्डानां  जगतलाई न आवतेते  फकिदिन, त्यस्तो 
प्रतिविधिं  त्यसको प्रतिकार अभय दिने तमसः  अन्धकारबाट 

गर्न न्यासिनां  संन्यासीहरूको परं  पर रहेको 

अजानन्तः  नजान्नाले परमा  सर्वश्रेष्ठ भास्वरं  प्रकाशमय 
तृष्णम्  चुपचाप गतिः  गति हुनुहने वेकुण्टं  वैकुण्ठलोकमा 
आसन्  रहेका थिए साक्षात्  साक्षात् अगमत्  जानुभयो 

ततः  त्यसपछि उहाँ नारायणः  नारायण हुनृहुन्छ 

यत्र  जहां गतः  त्यहं गएको व्यक्ति 





ताक्यार्थ यो सङ्टलाई प्रतिकार गर्ने कुनै उपाय नदेखेर देवताहरू चुपचाप भए । यसपचछि 
भगवान् शडूर त्यस्तो अन्धकारशृन्य प्रकाशमान वैकुण्ठलोकमा जानुभयो, जहो सम्पूर्ण जगत्लाई 
अभय दिने शान्त, संन्यासीहरूका एक मात्र प्राप्तव्य भगवान् नारायण रहनुहुन्छ र जहाँ गएपच्छि 
व्यक्ति फेरि संसारमा फकिदेन । 


तं तथा व्यसनं दुष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दनः। 
दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा वटुको योगमायया ॥ २७ ॥ 





पदार्थ तथा  भगवान् शङ्रलाई नष्ट योगमायया  योगमायाद्रारा 
वृजिनादंनः  सम्पूर्ण दुःखलाई गर्न त्यस्तो वटुकः  वटक 

नष्ट गर्न व्यसनं  व्यर्थको प्रयास भूत्वा  भई 

भगवान्  भगवान् श्रीहरिले गरिरहेको दूरात्  टाढेबाट 

तं  त्यो वृकासुरलाई दुष्ट्वा  देखेर प्रत्युदियात्  नजिक आडउनुभयो 


ताक्यार्थ भक्तहरूका सम्पूर्ण दुःखलाई नष्ट गर्ने भगवान् श्रीहरिले वृकासुरलाई भगवान् 
शङरलाई दुःख दिन व्यर्थ प्रयास गरिरहेको देख्नुभयो। यसपचछछि उहाँ योगमायाद्वारा वटुकको वेष 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


धारण गरी टाढेबाट विस्तारे वृकासुरको नजिक आउनुभयो । 


मेखलाजिनदण्डाक्षेस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । 
अभिवाद्यामास च तं कुदापाणिविंनीतवत् ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

 न 
मेखलाजनदण्डाक्षः  मेखला, 
म॒गचर्म, दण्ड र रुद्राक्ष धारण 
गरी 


अग्निः इव  अग्नि दै 

ज्वलन्  चम्किरहेका 
कुरापाणिः  हातमा कुश धारण 
गर्ने ती वटुकले 


तेजसा च  शरीरको कान्तिबाट विनीतवत्  नम्र फ भई 


ताक्यार्थ ती वटक मेखला, मृगचर्म, दण्ड र सद्राक्षको मालाद्रारा सुशोभित थिए। हातमा कुश 
धारण गरेका र शरीरको कान्तिद्रारा अग्नि ४ चम्किएका तिनले नम्र भए भै डुकेर वृकासुरलाई 


अभिवादन गरे। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीहरिले भन्नुभयो 
शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्तः किं दूरमागतः। 
क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सवंकामधुक् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

शाकुनेय  हे शकुनिपुत्र 
वृकासुर 

भवान्  हजुर 

व्यक्तं  निश्चय नै 


किं के 

दूरं  राढाबाट 

आगतः  आउनुभएको हो 
क्षणं  केही क्षण 

विश्रम्यतां  विश्राम गर्नुहोस् 


श्रान्तः  थाकेको देखिनृहन्छ पुंसः  व्यक्तिको 


ताक्यार्थ हे शकुनिपुत्र वृकासुर ! हजुर धैरे नै थाकेको देखिनुहुन्छ, के टाढाबाट आउनुभएको 
हो ? केटी क्षण विश्राम गर्नुहोस्, किनभने प्राणीको लागि शरीर नै सबे कामना पूरा गर्ने साधन 
हो । यसलाई धेरै कष्ट नदिनुहोस् । 


यदि नः भ्रवणायालं युष्मदुन्यवसितं विभो । 
५   , स्वा्थान्  समीहते 

भण्यतां प्रायशः पुम्मभिरधृतेः स्वाथांन् समीहते ॥ ०॥ 

युष्मदुन्यवसितं  हजुरको इच्छा अलं  योग्य छ भने 


पदार्थ 
विभो  हे समर्थ वृकासुर 
यदि  यदि 


नः  हामीले 
श्रवणाय  सुन्न 


५९७२ 


अध्याय ल्त 


तं  त्यो वृकासुरलाई 
अभिवादयामास  अभिवादन 
गरे 





अयं यो 

आत्मा  शरीरले नै 
सवंकामघुक्  सबै कामनालाई 
पूरा गर्द 





भण्यताम्  भन्नुहोस् 
प्रायराः  प्रायः जसो मानिसहरू 


रामालन्द्री टीका 


५९७३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ल्त 


धृतेः  आप्ना सहायक स्वाथान्  आपन प्रयोजन 
पुम्भिः  मानिसहरुद्रारा नै समीहते  पूरा गर्न चाहन्छन् 


वाक्यार्थ हे वृकासुर ! यद्यपि हजुर समर्थ हूनुह॒न्छ, तैपनि हामीहरू हजुरको इच्छा सुन्न योग्य 
छँ भने त्यो कुरा बताउनुहोस्। किनभने संसारमा सबैजसो मानिसहरू आपफ्ना सहयोगीहरूबाट 
आफनो इच्छा पूरा गर्न समर्थ भएका देखिन्छन्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवषिणा । 
गतक्लमोऽबवीत् तस्मे यथापूवंमनुष्ठितम् ॥ २९॥ 





पढार्थ वचसा  वचनद्रारा तस्मे  ती वटुकलाई 

एवं  यसप्रकार पृष्टः  सोधिएको यथापूर्वम्  पहिलेदेखि गरेको 
भगवता  भगवानुद्रारा गतक्लमः  थकाइ हटेको अनुष्ठितम्  आफ्नो काम 
अमृतव्षिणा  अमृत वर्षने उसले अबवीत्  बतायो 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवानूले अम॒तसमानको वचनले सोध्नुभएपच्ि उहाँको कुरा सुनी थका 
हटेको त्यसले ब्रह्मचारी वेषधारी ती भगवानूलाई आफूले तपस्या गरेदेखि अहिलेसम्मको सम्पूर्ण 
घटना बतायो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
एवं चेत् तहिं तद्वाक्यं न वयं श्रदधीमहि । 
यो दक्षशापात् पेशाच्यं पराप्तः प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२॥ 


पदढार्थ ध  उनको वाक्यलाई ल स्वामी 
एवं चेत्  यस्तो हो भने न श्रदधीमहि  विश्वास गर्दैनौँ दक्षशापात्  दक्षको श्रापबाट 
तर्हिं  त्यसो भए यः जो पेशाच्यं  आफ पिशाचसमान 
वयं  हामीहरू परेतपिराचराट्  प्रेत र प्राप्तः  बनेका छन् 





ताक्यार्थ यदि यस्तै कुरा हो भने हामीहरू त उनको वरदान दिने भनाइ पत्याडदेनौँ । किनभने 
दक्षका श्रापबाट उनी स्वयं पिशाचसमान भई प्रेत र पिशाचहरूका स्वामी भएका छन् । 


यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरो । 
तद्य्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३॥ 
पदार्थ दानवेन्द्र  हे दानवराज यदि  यदि 


रामालन्द्री टीका 


५१७४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त्त 
वः  हजुरको विश्रम्भः  विश्वास छ भने स्वदिरसि  आपनो शिरमाथि 
तत्र  ती अङ्गं  हे प्रिय पुरुष हस्तं  हात 

जगद्गुरो  जगद्गुरू भनिने तदि  त्यसो भए न्यस्य  राखी 

शिवजीमा आशु  अहिले नै प्रतीयताम्  विश्वास गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे दानवराज ! यदि अर पनि हजुर तिनीलाई जगदगुरु ठानी उनको कुरा पत्याउनुहुन्छ 
भने अहिले नै हजुर आफ्नो शिरमाथि हात राखी त्यो वरदानको परीक्षा गर्नुहोस् । 


यद्यसत्यं वचः शम्भोः कथञ्चिद् दानवष॑भ । 
तदेनं जद्यसद्वाचं न यद् वक्तानृतं पुनः ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ वचः  वचन जहि  नष्ट गरिदिनुहोस् 
दानवषभ  हे दानवराज असत्यं  असत्य भयो भने यत्  जसबाट 

यदि  यदि तदा  त्यस वेला पुनः  फेरि 

कथञ्चित्  कुनै पनि रूपले असद्ाचं  असत्यवादी अनृतं  असत्य 

राम्भोः  शङ्को एलं  यिनलाई न वक्ता  बोल्नै नसकून् 


ताक्यार्थ हे दानवराज ! यदि कुनै पनि रूपमा शङ्रको वचन असत्य साबित भयो भने 
असत्यवादी तिनलाई अहिले ने नष्ट गरिहाल्नुहोस् । जसबाट फेरि यिनले असत्य बोल्न नसकून्। 


इत्थं        
इत्थं भगवतरिचत्रेवंचोभिः स सुपेशठेः। 
भिन्नधीविंस्मृतः शीष्णिं स्वहस्तं कुमतिन्यंघात् ॥ ३५॥ 





पढार्थ वचोभिः  वचनहरूद्रारा सः  त्यस वृकासुरले 
इत्थं  यसप्रकार भिन्नधीः  बुद्धिशक्ति नष्ट शीष्णिं  आफनो टाउकोमा 
भगवतः  भगवान्को भएको र स्वहस्तं  आफनो हात 
सुपेशटेः  मिठा विस्मृतः  सबै कुरा विर्सिएको व्यधात्  राख्यो 

चितरिः  विचित्र कुमतिः  दुष्टबुद्धि 


वाक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीहरिका मिटा एवं विचित्र वचनहरुद्रारा दुष्टबुदधि त्यसको 
लुदधिशक्ति नष्ट भयो र उसले सबै कुरा विर्सियो । यसपचछ्ि उसले आपनै टाउकोमा आप्नो हात 
राख्यो । 

अथापतट् भिन्नदिराः व्रजाहत इव क्षणात् । 

जयदाब्दो नमःशब्दः साधुरशाब्दो भवद् दिवि ॥ ३६॥ 
भिन्नशिराः  शिर फुटेको त्यो 


पदार्थ अथ  यसपचछ्ि 


रामालन्द्री टीका 


५५२७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त्त 
व्रजाहतः इव  वब्रप्रहार भए फँ दिवि  आकाशमा साधुशब्दः  साधुसाधु भने 
क्षणात्  तत्काल नै जयशाब्द्ः  जय शब्द शब्द 

अपतत्  ढल्यो नमःशब्दः  नमः शब्द र अभवत्  हुन थाल्यो 


ताक्यार्थ त्यसपछि वज्रप्रहार भए एँ तत्काल नै त्यस दुष्टको शिर फुट्यो र ऊ त्यहीं ढल्यो। 
आकाशबाट जय, नमः र साधुसाधु जस्ता शब्दहरू सुनिन थाले । 


मुमुचुः पुष्पवषीणि हते पापे वृकासुरे । 
देवषिपितृगन्धवां मोचितः सङ्कटाच्छिवः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ   देवता, रिवः  भगवान् शङ्कर पनि 
पापे  पापी ऋषि, पित्र र गन्धर्वहरूले सङ्टात्  सङ्टबाट 
वृकासुरे  वृकासुर पुष्पवषौणि  पुष्पवर्षा मोचितः  मुक्त हुनुभयो 
हते  नष्ट भएपचि मुमुचुः  गर्न थाले 





ताक्यार्थ पापी वृकासुर नष्ट भएपचछि देवता, ऋषि, पितर॒ र गन्धर्वहरूले त्यहाँ पुष्पवर्षा गर्न 
थाले। अनि भगवान् शिव पनि सङ्टमूक्त हूनुभयो । 


मुक्तं गिरिदामभ्याह भगवान् पुरुषोत्तमः। 
 र प  भ 
अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ 
जन्तुर नर   
हतः को नु महत्स्वीश जन्तुवे कृतकिल्बिषः । 
कषेमी    अ ० ् जगद्गुरो र 
क्षेमी स्यात् किमु विवेो कृतागस्को जगद्गुरो ॥ ३९॥ 





पढार्थ  यो कः नु  कुन चाहं 

पुरुषोत्तमः  पुरुषोत्तम पापः  पापी जन्तुः  प्राणी 

भगवान्  भगवानूले स्वेन  आफ्नै क्षेमी  सुखी 

मुक्तं  सङ़टमुक्त हनुभएका पाप्मना  पापबाट स्यात्  हुन सक्ला र 

गिरिशं  शिवजीलाई हतः  मारियो जगद्गुरो  जगत्का नै गुरु 
अभ्याह  यसो भन्नुभयो ईश  हि ईश्वर विश्वेशो  विश्वेश्वर हजुरमाधि 
अहो  अहो वे  निश्चय ने कृतागस्कः  अपराध गर्ने त 
देव  हे भगवान् महत्सु  महापुरुषहरूमाथि किमु  खन् कसरी हुन सक्छ र 
महादेव  महादेव कृतकिल्बिषः  अपराध गर्ने 


वाक्यार्थ सङटबाट मूक्त हुनुभएका शिवजीलाई पुरुषोत्तम भगवान्ले भन्नुभयो हे भगवान् 
महादेव ! यो पापी आफ्नै पापको कारणले मारियो । हि ईश्वर ! महापुरुषहरूमाथि अपराध गर्ने 
कुन चाहं व्यक्ति सुखी हुन सक्छ र? त्यसमाथि संसारका ने गुरु विश्वेश्वर हजुरमाथि अपराध 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


गर्नैको तके कुरा ? 


५९७६ 


अध्याय ल्त 


य एवमन्याकृतराकत्युदन्वतः परस्य साक्षात् परमात्मनो हरेः। 
गिरित्रिमोक्षं कथयेच्छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभिः ॥ ४०॥ 


पदढार्थ परस्य  प्रकृतिभन्दा पर 
यः  जसले साक्षात्  साक्षात् 
एवं  यसप्रकार परमात्मनः  परमात्मा 


अव्याकृतरक्त्युदन्वतः  मन र हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
वाणीभन्दा पर रहेको अनन्त गिर्त्रिमोक्षं  शड्रलाई 
शक्तिका समुद्र हुनुभएका सङ्टबाट छुटाउने चरित्र 





कथयेत्  भन्छ 

शुणोति वा  अथवा सुन्छ भने 
संसृतिभिः  संसारबन्धनबाट 
तथा  त्यस्तै 

अरिभिः  शत्रुहरूबाट समेत 
विमुच्यते  मुक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ भगवान्को शक्ति मन र वाणीको सीमाभन्दा पर छ र उहाँ अनन्त शक्तिका समुद्र 
हनहन्छ । प्रकृतिभन्दा पर रहेका साक्षात् परमात्मा भगवान् श्रीहरिको यो शङडूरलाई सङ़टबाट मुक्त 
गर्ने लीलाचरित्र जसले सुन्छ वा सुनारंछ त्यो व्यक्ति संसारबन्धनबाट र शत्रुहरूबाट समेत मुक्त 


ह॒न्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 


रुद्रमोक्षणं नामाष्याञ्चीतितमोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


१७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
भ   घ्याय 
अथकननवाततमाऽव्यायः 
भृगु ऋषिबाट त्रिदेवको परीक्षा र भगवान्को कपाले अर्जुनले 
मृत ब्राह्मण बालकलाई ल्याउनु 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सरस्वत्यास्तटे राजन्नृषयः सत्रमासत । 
वितकः समभूत् तेषां त्रिष्वधीरोषु को महान् ॥ १॥ 
पढार्थ सत्रं  यज्ञ कःको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् आसत  गरिरहेका थिए महान्  सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ भनी 
सरस्वत्याः  सरस्वती नदीको तेषां  तिनीहरूको मनमा वितकः  वितर्कं 
तटे  किनारमा तरिषु  तीन समभूत्  भयो 
ऋषयः  ऋषिहरू अधीरोषु  देवताहरूमध्ये 





तवाक्यार्थ हे परीक्षित् ! सरस्वती नदीको किनारमा ऋषिहरू यज्ञ गरिरहेका थिए । तिनीहरूको 
मनमा तीन देवताहरूमध्ये को सर्वश्रेष्ठ हुनुहन्छ भन्ने शङ्गा उत्पनन भयो । 


तस्य जिज्ञासया ते वे भृगुं बह्यसुतं नृप । 


तज्ज्ञप्त्य प्रषयामासुः सोऽभ्यगाद् बह्मणः सभाम् ॥ २॥ 
पढार्थ   तिनीहरूले सःतीभुगु 
नृप  हे परीक्षित् बह्यसुतं  ब्रह्माजीका पुत्र ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको 
वै  निश्चय नै भृगुं  भृगुलाई सभां  सभामा 
तस्य  यसको तज्ज्ञप्त्ये  यो कुरा जानन अभ्यगात्  गए 
जिज्ञासया  जिज्ञासाले प्रेषयामासुः  पठाए 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यस विषयमा जिज्ञासा गरी तिनीहरूले ब्रह्माजीका पुत्र भुगुलाई यो कुरा 
जानन पठाए। ती भृगु पहिले ब्रह्माजीको सभामा गए । 


न तस्मे प्रहृणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया । 


तस्मे चुक्रोध भगवान् प्रज्वलन् स्वेन तेजसा ॥ ३॥ 
परीक्षा गर्न 


पदार्थ 
सत्त्वपरीक्षया  धैर्य आदिको 


तस्मे  ती ब्रह्माजीलाई 


प्रहृणं  अभिवादन 
स्तोत्रं  स्तुति 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


न चक्रे  गरेनन् 
स्वेन  आफनो 
तेजसा  तेजद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


प्रज्वलन्  चम्किरहेका 
भगवान्  भगवान् ब्रह्मा 
तस्मे  उनीमाथि 


८५१७८ 
अध्याय ८९ 


चुक्रोध  रिसाउनुभयो 


ताक्यार्थ भरगुले ब्रह्माजीको धैर्य आदिको परीक्षा गर्न उहाँलाई अभिवादन र स्तुति पनि गरेनन्। 
त्यसपछि आफ्नो तेजद्वारा चम्किरहनुभएका ब्रह्माजी उनीमाथि रिसाउनुभयो । 


स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभुः । 
अशीशमद् यथा वहि स्वयोन्या वारिणात्मभूः ॥ ४॥ 


पढार्थ आत्मनि  आपफूभित्र स्वयोन्या  आपू आगोबाट 
सः ती उत्थितं  उठेको उत्पनन भएको 

प्रभुः  सर्वसमर्थ मन्युम्  क्रोधलाई वारिणा  जलले 

आत्मभूः  ब्रह्माजीले आत्मना  अफैले वहि  आगोलाई निभाइदिन्छ 
आत्मजाय  आप्ना पुत्रका अशीशमत्  शमन गर्नुभयो 

निम्ति यथा  जसरी 





ताक्यार्थ ब्रह्माजी सर्वसमर्थ हुनुहुन्थ्यो, तर उहांले भृगुलाई आपने पुत्र भन्ने जानी आपूभित्र 
उठेको क्रोधलाई शान्त गर्नुभयो। जसरी आगोबाट उत्पन्न भएको जलले आगोलाई शान्त 
गरिदिन्छ। 
टिप्पणी अग्नेरापः अर्थात् आगोबाट जल उत्पन्न भएको हो भन्ने श्रुतिवचन पाडन्छ । 
ग्र ५ 
ततः करसिमगमत् स त दवा मह्श्वरः । 


परिरब्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥ ५॥ 


पदार्थ  महादेव भ्रातरं  भासमान भृगुलाई 
ततः  त्यसपछि महेश्वरः  भगवान् शङडरजीले परिरब्धुं  अङ्माल गर्न 
सःती भृगु मुदा  प्रसन्नतापूर्वक समारेभे  खोज्नुभयो 
केलासं  केलासमा उत्थाय  उठेर 

अगमत्  गए तंती 





ताक्यार्थ त्यसपछि ती भृगु केलास लोकमा गए। आपफ्ना भादसमान भगु आएको देखी 
प्रसन्नतापूर्वक उकठेर भगवान् शङ्रले उनलाई अड़माल गर्न खोज्नुभयो । 


नैच्छत् त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । 
शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेमे तिग्मलोचनः ॥ ६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


९७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पदार्थ चाहेनन् शूट  त्रिशूल 

त्वं  तिमी ह  निश्चय नै उद्यम्य  उठाएर 

उत्पथगः  स्वेच्छाचारी देवः  भगवान् शङ्र तं  तिनलाई 

असि छी चुकोप  रिसाउनुभयो हन्तुं  मारन 

इति  यसो भनी तिग्मलोचनः  क्रोधले टेढो आरेभे  खोज्नुभयो 

न एच्छत्  उनले अङ्माल नजर भएका शिवजीले 





ताक्यार्थ भगवान् शङूरले अड़माल गर्न खोज्दा भुगुले तिमी स्वेच्छाचारी छौ भनी अड़माल गर्न 
चाहेनन्। यसबाट भगवान् शङ्र असाध्ये रिसाउनुभयो र क्रोधले आंँखा टेढा बनारँदे उहँले 
आफ्नो त्रिशूल उठाएर भृगुलाई मार्न तम्सिनुभयो । 


पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । 
अथो जगाम वेकुण्टं यत्र देवो जनार्दनः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ तं  उहाँ लाई   जनार्दन 

देवी  माता सतीले सान्त्वयामास  शान्त देवः  भगवान् हुनुह॒न्छ, त्यो 
पादयोः  चरणमा गराउनुभयो वेकुण्टं  वैकुण्ठमा 

पतित्वा  परर अथो  यसपचछ्छि जगाम  गए 

गिरा  मधुर वचनले यत्र  जहां 





ताक्यार्थ भगवती सतीदेवीले शिवजीको चरण समावती उहांलाई मधुर वचनले शान्त 
गराउनुभयो । यसपच्छि भृगु ऋषि भगवान् नारायणको निवासस्थान वैकुण्ठमा गए । 


रायानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत्। 

तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गतिः ॥ ८ ॥ 
स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । 

आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् ॥ 
अजानतामागतान् वः क्षन्तुमहंथ नः प्रभो ॥ ९॥ 


पढार्थ वक्षसि  छातीमा लक्ष्म्या सह  लक्ष्मीसंग 
श्रियः  लक्ष्मीको अताडयत्  हिकणि उत्थाय  उठेर 

उत्सङ्गे  काखमा ततः  त्यसपछि स्वतल्पात्  आफ्नो 
रायानं  सुतिरहनुभएका सतां  सत्पुरुषहरूका शेषशय्याबाट 
भगवान्लाई गतिः  प्राप्तव्य अवरुह्य  ओर्लिई 

पदा  खुटराले भगवान्  भगवान् अथ  त्यसपछि 





रामालन्द्री टीका 


५१८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
शिरसा  शिरले स्वागतं  स्वागत छ आगतान्  यहाँ आउनुभएका 
मुनिं  मुनिलाई अत्र  यहाँ वः  हजुरलाई 

ननाम  नमस्कार गर्नुभयो आसने  आसनमा अजानतां  नजान्ने 

आह  उहाँले भन्नुभयो क्षणं  केही क्षण नः  हामीलाई 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मरूप भृगु निषीद  बस्नुहोस् क्षन्तुं  क्षमा दिन 

ते  हजुरलाई प्रभो  हे ब्राह्मणदेव अहंथ  योग्य हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ वेकुण्ठमा गई भुगुले भगवती लक्ष्मीजीको काखमा सुतिरहनुभएका भगवान् 
नारायणको छातीमा आफ्ना खुटराले प्रहार गरे। त्यसपछि सत्पुरुषहरूका एक मात्र प्राप्तव्य 
भगवान् लक्ष्मीसंगे त्यहांबाट उटनुभयो र आफ्नो शेषशय्याबाट ओर्विई उहांले शिर ुकाई भगुलाई 
प्रणाम गर्नुभयो। यसपचछि उहाँले भन्नुभयो हे ब्रह्मरूप ऋषि ! हजुरलाई स्वागत छ, यहाँ 
आसनमा केही क्षण बस्नुहोस्। हजुर आडउनुभएको थाहा नपाउनाले मेले स्वागत गर्न सकिनें। 
मलाई हजुरले क्षमा गरिदिनुहोस् । 


अतीव कोमठो तात चरणो ते महामुने । 
इत्युक्त्वा विप्रचरणो मदयन् स्वेन पाणिना ॥ १० ॥ 


पदार्थ अतीव  अत्यन्त पाणिना  हातले 
क  ४०२१ 
महामुने  हे महामुनि कोमलो  कोमल छन् विप्रचरणो  भृगुका चरणलाई 
तात  प्रिय भुगु इति  यस्तो मदंयन्  सुम्सुम्याउन थाल्नुभयो 
ते  हजुरका उक्त्वा  भनी 
चरणो 
चरणो  चरण स्वेन  आफ्नो 





ताक्यार्थ हे प्रिय मुनि भृगु ! हजुरका दुबे चरण अत्यन्त कोमल छन् भन्दे भगवान्ले ती भुगुका 
चरणलाई आपफ्ना हातले सुम्सुम्याउनुभयो । 


पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । 
क  भवतस्तीथांनां च तीथंकारिणा ९ 

पादोदकेन भवतस्तीथानां तीथंकारिणा ॥ १९॥ 

अद्याहं भगर्वेल्लक्ष्या आसमेकान्तभाजनम्। 

वत्स्यत्युरसि मे भूतिभंवत्पादहतांहसः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

तीथांनां  वीर्थहरूलाई पनि 
ती्थ॑कारिणा  तीर्थ बनाउने 
भवतः  हजुरको 


पादोदकेन  चरणजलद्रारा 
सहलोकं  सम्पूर्ण लोकसहित 
मां  मलाई र 

मट्गतान्  मरसंग रहेका 





रोकपालान् च  
लोकपालहरूलाई पनि 
पुनीहि  पवित्र गर्नुहोस् 
भगवन्  हे भगवान् भृगु 


रामालन्द्री टीका 


५९८१ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
अद्य  आज आश्रय मे  मेरो 

अहं  म आसं  भं उरसि  वक्षस्थलमा 

लक्ष्म्याः  लक्ष्मीको भवत्पादहतांहसः  हजुरको भूतिः  लक्ष्मी 

एकान्तभाजनं  एक मात्र चरणस्परश्द्रारा पाप नष्ट भएको वत्स्यति  सर निवास गर्नछिन् 


ताक्यार्थ हे भगवान् भगु ! हजुरको चरणजल सम्पूर्ण तीर्थलाई पनि तीर्थं बनाउन समर्थ छ। 
त्यसद्वारा मेरो वेकुण्ठलोक, म र सम्पूर्ण लोकपालहरूलाई पनि पवित्र गराउनुहोस्। म॒ आज 
लक्ष्मीको एक मात्र आश्रय भएको हु, किनभने हजुरको चरणद्वारा सम्पूर्ण पाप नष्ट भएको मेरो 
वक्षस्थलमा लक्ष्मी सर्धैँ निवास गर्नच्छिन्। 


श्रीञ्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं ब्रुवाणे वेकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा । 
निवृंतस्तपितस्तृष्णीं भक्त्युत्कण्टोऽश्रुलोचनः ॥ १३॥ 





पढार्थ गिरा  वाणीद्रारा अश्चुलोचनः  आंखाभरि आंसु 
वेकुण्ठे  भगवान् विष्णुले निवृतः  अत्यन्त खुसी र भएका 

एवं  यस्तो तपिंतः  तप्त भएका भृगुः  भृगु 

ब्रुवाणे  भनिरहंदा भक्त्युत्कण्ठः  भक्तिद्रारा तृष्णीम्  चुप लागे 
तन्मन्द्रया  उहँको गम्भीर उत्कण्ठित 


ताक्यार्थ भगवान् विष्णुले यस्तो भनेपचछि उहाँको गम्भीर वाणी सुनेर भगु अत्यन्त खुसी र तप्त 
भए । भक्तिद्रारा उत्कण्ठित भएका र आंँखाभरि आंसु भएका तिनी केही नबोली चुप लागिरे। 


पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां बह्यवादिनाम् । 
स्वानुभूतमशेषेण राजन् भृगुरवणंयत् ॥ ४ ॥ 


पढार्थ बह्यवादिनां  ब्रह्मवादी स्वानुभूतं  आफ्नो अनुभवलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् मुनीनां  मुनिहरूको अरोषेण  पूर्णरूपमा 

पुनः च  फेरि सत्रं  यज्ञमा अवणंयत्  वर्णन गरे 

भृगुः  भृगु ऋषि आव्रज्य  आएर 





वाक्यार्थ यसपचछि भृगु ऋषि फर्किंई ती ब्रह्मज्ञानी ऋषिहरूकै यज्ञस्थलमा आद्पुगे र आपफूले 
अनुभव गरेको कुरा उनले पूर्णरूपमा ती सबैलाई सुनाए। 


तन्निराम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः । 
भूयांसं श्रदघुविष्णुं यतः शान्तियंतोऽभयम् ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पलढार्थ 

अथ  यसपचछि 
तत्  त्यो प्रसङ्ग 
निराम्य  सुनेर 


श्रीमद्भागवत 


मुक्तसंशयाः  संशयमूक्त 
मुनयः  मुनिहरूले 
यतः  जहांबाट 

शान्तिः  शान्ति 


विस्मिताः  आश्चर्यचकित र॒ यतः  जहांबाट 





५९८२ 
अध्याय ८९ 


अभयं  अभय प्राप्त हुन्छ, 
त्यस्ता 

विष्णुं  विष्णु भगवानलाई 
भूयांसं  बठीभन्दा बढी 
श्रदधघुः  श्रद्धा गर्न थाले 


वाक्यार्थ भृगुबाट त्यस्तो वर्णन सुनेर सब मुनिहरू आश्चर्यचकित भए र उनीहरूको संशय पनि 
नष्ट भयो । ती सबेले शान्ति र अभयका एक मात्र उद्गम उने भगवान् विष्णुलाई नै सर्वश्रेष्ठ 


मानी श्रद्धा गर्न थाले। 


धर्मः साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम्। 
एेडवर्यं चाष्टधा यस्माद् यशङ्चात्ममलापहम् ॥ ६॥ 
मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम्। 
अकिञ्चनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥ १७॥ 
सत्त्वं यस्य प्रिया मूरतिंबराह्मणास्त्वष्टदेवताः। 
भजन्त्यनाशिषः शान्ता यं वा निपुणवुद्धयः ॥ १८ ॥ 
त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुराः सुराः। 
गुणिन्या मायया सृष्टाः सत्त्वं तत्तीथंसाधनम् ॥ १९॥ 


पढार्थ 

यतः  जहांबाट 
साक्षात्  साक्षात् 

धमः  धर्म 

ज्ञानं  ज्ञान 

वैराग्यं च  वैराग्य 
तदन्वितं  त्यससंगै 
अष्टधा  आढ प्रकारका 
एवय च  सिद्धिहरू समेत 
यस्मात्  जहांबाट 
आत्ममलापहं  चित्तको 
मललाई नष्ट गर्ने 


यं  जसलाई 

न्यस्तदण्डानां  दण्ड त्यागेका 
सम्पूर्ण लोकलाई अभय दिने 
शान्तानां  शान्त 

समचेतसां  समदर्शी 

मुनीनां  मुनिहरूको र 
अकिञ्चनानां  निष्किञ्चन 
साधूनां  साधुहरूको 


परमां  सर्वश्रेष्ठ 
गतिं  आश्रय 
आहुः  भन्दछन् 


सत्त्वं  सत्व गुण नै 


यशः च  यश पनि प्राप्त हृन्छ यस्य  जसको 





प्रिया  प्रिय 

मूतिः  स्वरूप हो 

ब्राह्मणाः तु  ब्राह्मणहरू चाहं 
इष्टदेवताः  इष्टदेवता हुन् 
अनाशिषः  निष्काम 

शान्ताः  शान्त 

निपुणबुद्धयः वा  विवेकसम्पन्न 
व्यक्तिहरूले 

यं  जसलाई 

भजन्ति  भज्दछन् 

तस्य  उहोके 

गुणिन्या  त्रिगुणात्मिका 
मायया  मायाद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


५९८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
राक्षसाः  राक्षस त्रिविधाकृतयः  यी तीनथरी सत्त्वं  सत्त्वमयी मूर्तिं नै 
असुराः  असुर र भिन्नै आकृतिहरू तत्तीथंसाधनम्  उहाँको 

सुराः  देवता सृष्टाः  रचिएका हृन् प्राप्तिको साधन हो 


ताक्यार्थ जहांबाट साक्षात् धर्म, ज्ञान, वैराग्य, आट प्रकारका सिदधिहरू र चित्तको मललाई 
नष्ट गर्ने यश पनि प्राप्त हृन्छ, जसलाई दण्ड त्यागेका, सम्पूर्ण लोकलाई अभय दिने समदर्शी, 
शान्तचित्त मुनिहरूको र निष्किञ्चन साधुहरूको सर्वश्रेष्ठ आश्रय भनी बतारंछन्, त्यस्ता 
भगवान्को स्वरूप शुद्ध सत्त्वमय छ र ब्राह्मणहरू ने उहाँका इष्टदेवता हून्। शान्त एवं निष्काम 
व्यक्तिहरू, त्यसै गरी विवेकसम्पन्न बुद्धिमान् मानिसहरूले पनि उहाँ लाई भजन गर्दछन् । 
त्रिगुणात्मिका मायाले राक्षसी, आसुरी र दैवी गरी उहाँका तीनथरी आकृतिहरू बनाएकी छिन्। 
तीमध्ये सत्त्वमयी मूर्ति नै उहँको प्राप्तिको साधन हो। 
वितवरण यस प्रसङ्गमा तीन देवतामध्ये श्रेष्ठ देवता को हन् ? भन्ने विषयमा ऋषिहरूले 
परीक्षापूर्वक निर्णय गर्नुभएको बताइएको छ। सरस्वती नदीको किनारमा यज्ञ॒ गरिरेका 
ऋषिहरूलाई श्रेष्ठ देवता को हुन् ? भन्ने जिज्ञासा भयो । कर्म गरिरहेको वेलामा देवताको श्रेष्ठता 
सम्बन्धी जिज्ञासा किन चाहियो ? भन्ने शङ हदा भनिन्छ यो कर्मसमर्पणसम्बन्धी जिज्ञासा 
थियो । कर्म गरिसकेपछि त्यसको फल परमात्मामा अर्पण गर्नुपर्दछ भन्ने शास्त्रीय विधान छ। 
ऋषिहरूका पिता भएकाले ब्रह्मा श्रेष्ठ हुनहुन्छ, त्यस्ता आफ्नै पितामा कर्मफल अर्पण गर्ने हो 
कि ? भन्ने एकथरी सन्देह हो । यज्ञस्वरूप हूनुभएकाले यज्ञको फल श्रीविष्णुलाई अर्पण गर्न हो 
कि? भन्ने अर्को सन्देह हो। यसै गरी ज्ञानका उपदेश गर्ने गुरु भएकाले महादेवमा पौ कर्मफल 
अर्पण गर्ने हो कि? भन्ने अर्को थरी शङा हो। यसरी कर्मको फल कसलाई चढाउने भन्ने 
विषयलाई लिएर देवताको श्रेष्ठता सम्बन्धी विचार आयो। जो सर्वश्रेष्ठ हुन्छ, सम्पूर्ण कर्मको 
फल उसैलाई चढाउनुपर्दछ भन्ने निश्चय भएपच्छि ऋषिहरूले सब देवताहरूको परीक्षा गरी निर्णय 
गर्ने सल्लाह गरे। महर्षीणां भगः श्रीमद्भगवद्गीता १०२५ अर्थात् ऋषिहरूमध्ये भृगु सर्वशवेष्ठ 
भएकाले ती ऋषिहरूले उनैलाई प्रतिनिधि बनाए । वल्लभाचार्य लेख्नुह॒न्छ सर्वैः ज्ञानात्मिका 
ब्रह्मशक्तिः भगौ समारोपिता ततः स पख्रह्माविष्टो जातः अर्थात् सवे ऋषिहरूले आफ्नो ज्ञानरूप 
ब्रह्मशक्ति भगुलाई दिए, त्यसपचछ्छि भृगु ब्रह्मतेजका कारणले स्वयं परब्रह्ममा पुगे। यही भएकाले 
उनले संसारको श्रेष्ठ एवं उपास्य देवताहरूलाई पनि परीक्षा गरे । ब्रह्मा, शङूर र विष्णुको अपमान 
गर्दा पनि त्यसको दोषले उनलाई छोएन, किनभने त्यस समयमा उनी शरीरलाई विर्सी 
परब्रह्मभावमा पुगेका थिए। 

श्रेष्ठताको निश्चय गुणहरूको आंँकलनद्वारा नै हुने गर्द । त्रिदेवमध्ये को श्रेष्ठ भनेर 
छुटयाउनको लागि पनि उहांहरूमा कतिकति गुणहरू छन् भनी विचार गर्नुपर्दछ । वंशीधर 
लेख्नुहुन्छ सद्गुणानां मध्ये सर्वावस्थासु क्नोभाभावो महान् अर्थात् गुणहरूमध्ये पनि सुखदुःख 
जस्ता विभिन्न विरोधी परिस्थितिहरूमा समेत समान रूपले रहनु या त्यसद्रारा श्षुब्ध अथवा 
विक्षिप्त नहुनु मुख्य हुन्छ । यही विचारले भृगु श्रेष्ठताको परीक्षा गर्न तत्पर हूुनुभयो । उहाँले 
पहिला ब्रह्माजीको परीक्षा गर्नुभयो । ब्रह्मा भृगुका पिता भएकाले भृगुले उहौँको आदर गर्नुपर्ने हो, 


रामालन्द्री टीका 


५१८४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 


तर त्यो नगर्दा ब्रह्माजी क्षुब्ध हनुहुन्छ कि हुनहुन्न विचार गर्न भृगुले उहाँ लाई प्रणाम गर्नुभएन। यो 
तिरस्कार्रारा ब्रह्माजीलाई अत्यन्त रिस उटयो, तर जब उहाँले भृगु आपन पुत्र भएको देख्नुभयो त 
उहांले त्यो क्रोधलाई शान्त गर्नुभयो । ब्रह्मतेजद्रारा नै ब्रह्मतेज शान्त हन्छ, त्यसैले भृगुमा रहेको 
विशेष ब्रह्मतेजले गर्दा ब्रह्माजीको ब्रह्मतेज शान्त भयो । यसरी ब्रह्माजीमा अपमान गर्दा विक्षेप 
आएको पनि देखियो अनि उहाँले पखब्रह्ममा आविष्ट भएका भृगुलाई छोरा भन्ने ठानी शरीरमा नै 
आत्मबुदधि गरेको पनि देखियो र उहाँको श्रेष्ठता सिद्ध भएन। यसपचछ्छि भगवान् शङ्रको परीक्षा 
गर्न भृगु प्रवृत्त भए । उनको मनोभावको चित्रण गर्दै टीकाकारहरू लेख्छन् भोगका सामग्रीहरूले 
युक्त रहने विष्णुभन्दा विषयभोगले रहित एकान्तवासी शङ्र नै श्रेष्ठ हूनुहोला भन्ने भृगुको भाव 
थियो । भगवान् विष्णु कटहिल्ये भोगमा आसक्त हुनुहुन्न, तर भुगुले भगवानूमा अनावश्यक शङ 
गरेका थिए। उनी यही भावनाका कारण विष्णुकहाँ नगई सीधै शडूरकहां पुगे। शङर महादेव 
हनुभएकाले उहाँ आपूलाई सत्कार नगर्नेप्रति पनि क्रोधित हनहन । भगु आएको देखेपच्छि उहाँ 
उटनुभयो र आफ उनको सत्कार गरी अड़माल गर्न तत्पर हूनुभयो। यो सब देखेपछि भृगुले 
सामान्य अनादरले मात्र शडूरको परीक्षा हुन नसक्ने ठानी गाली गरेर नै उहाँको अनादर गर्नुभयो । 
यसपचछि भने शिवको रैद्ररूप देखापययो। आपले स्वागत गर्न तयार भएको वेलामा जथाभावी 
बोली आफ्नै अपमान गर्ने? भनी रिसारदे शङ्रले त्रिशूल उठाउनुभयो। त्यसपछि भुगुजी 
विष्णुजीको परीक्षा गर्न वैकुण्ठ जानुभयो। शङड्रलाई त वाणीले मात्र अपराध गरिएको धियो, 
त्यसैले विष्णुको परीक्षा गर्न शारीरिक रूपले ने अपराध गरियो, तर शान्तिका अधिपति भगवान् 
विष्णु छाती लात्ताले हान्दा पनि विचलित हुनुभएन। उहाँले देखाएको क्षोभरहित नम्र 
व्यवहारबाट उहाँ सर्वश्रेष्ठ सिद्ध हूनुभयो । भगवान् विष्णुले आफूलाई लात्ताले हाने भृगुलाई पनि 
परम आदर गरेपछि सबे ऋषिहरूका लागि भगवान् विष्णु अग्रपूज्य हुनुभयो । 

तीन देवताबिचको यो पूज्यापूज्य विचारचार्हिं तीन गुणलाई लिएर भएको हो । तमोगुणलाई 
र रजोगुणलाई स्वीकार गर्ने रुद्र र ब्रह्माभन्दा सत्त्वगुणलाई स्वीकार गर्ने विष्णु अवश्य श्रेष्ठ 
हनुहन्छ । तर त्रिगुणातीत परमात्माको चाह ब्रह्मा, विष्णु र रुद्रसित तुलना हुन सक्देन । यहाँ 
त्रिगुणातीत परम ततत्वलाई हरि भनिएको छ हरिर्हि निर्गुणः साक्षात् भागवत १०।८८।५ । 
भागवतमा अन्यत्र ३१४२८, ४।६।४२४९, ८।७।२१३४ भगवान् शिवलाई नै गुणातीत परम 
तत्वका रूपमा स्तुति गरिएको छ। यसैले यो त्रिदेव परीक्षाको तात्पर्य गुणलाई लिंँदा 
सत्त्वगुणाश्रयी देवताको श्रेष्ठत्व प्रतिपादन गर्नु हो, शिवजीको महत्त्व कम देखाउनु होइन । 
वास्तवमा गुणातीत परमात्मालाई भक्त साधकहरूले श्रीहरि वा सदाशिव जुनसुकै रूपमा उपासना 
गर्न सक्छन्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं सारस्वता विप्रा नृणां संशयुत्तये । 
पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गताः ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


५१८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पढार्थ सारस्वताः  सरस्वती नदीको 
नृणां  सामान्य मानिसहरूको तटमा रहेका 

संशयलुत्तये  शङ़ालाई नष्ट गर्नविप्राः  ती ब्राह्मणहरूले 

एवं  यसप्रकार परीक्षा गरेका पुरुषस्य  परमपुरुष भगवान्को 





अध्याय ८९ 


पदाम्भोजसेवया  
चरणकमलको सेवाद्रारा 
तद्गतिं  भगवद्गतिलाई 
गताः  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ सरस्वती नदीको तटमा रहेका ती मूनिहरूले सामान्य प्राणीहरूको शङ्ालाई नष्ट गर्ने 


उदटेश्यले नै यो परीक्षा गरेका थिए। ती सने ब्राह्मणहरूले परम 
सेवाद्रारा भगवद्गतिलाई नै प्राप्त गरे। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


पुरुष भगवान्को चरणकमलको 


इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्धपीयूषं भवभयभित् परस्य पुंसः । 
सुशुरोकं श्रवणपुरेः पिबत्यभीष्ट्णं पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ २९॥ 


पदार्थ मुनितनयास्यपद्मगन्धपीयूषं  
इति एतत्  यो मुनि व्यासका पुत्र शुकदेवको 
परस्य  परमपुरुष मुखकमलबाट निस्किएको 


सुगन्धित अमृतधारालाई 


पान्थः  त्यो बटुवाले 
अध्वभ्रमणपसिथिमं  संसाररूपी 
मार्गमा भ्रमण गरेको थकाइलाई 
जहाति  छोडिदिन्छ 


पुंसः  परमात्माको 
भवभयमित्  संसारभयलाई 
नष्ट गर्ने अभीक्ष्णं  निरन्तर 
सुश्खोकं  प्रशंसनीय पिबति  पिंछ 
ताक्यार्थ परमपुरुष परमात्माको यो प्रशंसनीय कथाचरित्रले सम्पूर्ण संसारभयलाई नष्ट 
गरिदिन्छ। व्यासपुत्र शुकदेवको मुखकमलबाट निस्किएको सुगन्धित अमृतधारासमानको यसलाई 
दुबे कानरूपी दुनाद्रारा जसले निरन्तर पिं, त्यस व्यक्तिले बारम्बार जन्ममृत्युरूपी संसारचक्रमा 
भ्रमण गरेको थकाइलाई तत्काल त्यागिदिन्छ। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्याः कुमारकः । 
जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किठ भारत ॥ २२॥ 


श्रवणपुडेः  कानरूपी दुनाद्रारा 





पदार्थ द्वारवत्यां तु  दवारकामा भुवं  पृथिवीलाई 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् विप्रपत्न्याः  ब्राह्मणपत्नीको स्पृष्ट्वा  दछुनेवित्तिकै 
एकदा  कुनै समयमा कुमारकः  पुत्र ममार  मरिहाल्यो 
किल  निश्चय नै जातमात्रः  जन्मिनासाथ 





ताक्यार्थ हे परीभषित् ! कुनै समयमा द्वारका नगरीमा एउटी ब्राह्मणीको छोरो जन्मिएर 


रामालन्द्री टीका 


५१८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पहिलोचोटि पृथिवीमा द्ुनेवित्तिकै मरिहाल्यो । 
विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वायुंपधाय सः। 
इदं प्रोवाच विरपन्नातुरो दीनमानसः ॥ २३॥ 





पटढार्थ उपधाय  राखी सःवती 

मृतकं  मेको छोरालाई विलपन्  विलाप गर्दै विप्रः  ब्राह्मणले 
गृहीत्वा  लिएर आतुरः  दुःखी इदं  यस्तो 
राजद्वारि  राजाको ढोकामा दीनमानसः  खिन्न भएका प्रोवाच  भने 


वाक्यार्थ ती ब्राह्मणले आपनो मरको छोरालाई लिरई राजाको दढोकामा राखे र दुःखी भर्ई 
खिन्नतापूर्वक विलाप गर्दै यसो भने। 


बरह्मद्विषः शठधियो लुब्धस्य विषयात्मनः। 
्षत्रवन्धोः कमंदोषात् पञ्चत्वं मे गतोऽभंकः ॥ २४॥ 


पढार्थ राठधियः  धूर्वबुद्धि कमंदोषात्  कर्मदोषका कारण 
र ५ 

मे मेरो टुन्धस्य  लोभी र पञ्चत्वं  मृत्युमा 

अरभ॑कः  पुत्र विषयात्मनः  विषयमा आसक्त गतः  प्राप्त भयो 

बरह्मद्विषः  ब्राह्मणदरेषी क्षत्रबन्धोः  क्षत्रियहरूको 





वाक्यार्थ मेरो यो पत्र यी ब्राह्मणद्रेषी, धूर्वबुद्धि, लोभी र विषयमा आसक्त क्षत्रिय राजाहरूको 
कर्मदोषका कारण मयो । 


हिंसाविहारं नृपतिं दुःशचीलमजितेन्द्रियम् । 
प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्यदुःखिताः ॥ २५॥ 


पदार्थ नृपतिं  राजालाई प्रजाः  प्रजाहरू 
दिंसाविहारं  हिंसापरायण भजन्त्यः  सेवा गर्ने सीदन्ति  महान् सडटमा 
दुःशीरं  शीलरहित दशाः  दख फस्छन् 

अजितेन्द्रिय  जितेन्द्रिय नित्यदुःखिताः  निरन्तर दुःखी 

नभएका भटद्रहने 





ताक्यार्थ जो राजाहरू हिंसापरायण छन्, शीलरहित छन् एवं जितेन्द्रिय छैनन्, त्यस्तालाई सेवा 
गर्ने प्रजाहरू निरन्तर दुःखी र दरिद्र त भद्रहन्छन्, उनीहरू महान् सङ्टमा पनि फस्छन्। 


एवं द्वितीयं विप्रषिंस्तुतीयं त्वेवमेव च । 
विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २६॥ 


रालालन्द्री टीका 


५१८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पदार्थ दवितीयं  दोस्रो छोरो मर्दा विसृज्य  छाडी 

सःती एवं एव  त्यसै गरी तां  त्यही 

विप्रषिः  ब्राह्मणले तृतीयं च  ते्नो छोरोलाई पनि गाथां  कुरा 

एवं  यसप्रकार नृपद्वारि  राजाकै ढोकामा समगायत  भने 





ताक्यार्थ वी ब्राह्मणको दोस्रो छोरो र तेस्रो छोरो मरदसिमेत तिनले त्यसै गरी राजाकै दढोकामा 
आफ्नो छोरोलाई राखी विलाप गर्दै त्यही कुरा दोहोयाइरहन लागे । 


तामजुंन उपश्रुत्य कहिंचित् केशवान्तिके । 
परेते नवमे बाठे बराह्मणं समभाषत ॥ २७॥ 





पदार्थ कहिचित्  कुनै दिन तां  त्यो बिलौना 

नवमे  नवँ केरावान्तिके  भगवान् उपश्रुत्य  सुनी 

बाठे  पुत्र पनि श्रीकृष्णको नजिक आएका ब्राह्मणं  ती ब्राह्मणलाई 
परेते  मरेपछ्छि अस्तुनः  अर्जुनले समभाषत  यसो भने 


ताक्यार्थ नवँ पुत्र पनि मरेपछ्छि ती ब्राह्मणले त्यसै गरी विलाप गरिरेको समयमा भगवान्को 
नजिक रहेका अर्जुनले त्यो सुनी ब्राह्मणलाई यसो भने। 


किं स्विद् बह्यंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुधंरः । 


राजन्यबन्धुरेते वै बाह्यणाः सत्र आसते ॥ २८॥ 
पढार्थ  धनुर्धारी वीर राजा हुन् 
ह्यन्  हे ब्राह्मण न अस्ति  कोही पनि कैन ब्राह्मणाः  ब्राह्मण ठै 
इह  यो एते  यी सत्रे  यज्ञमा 
त्वन्निवासे  तिमी बस्ने ठँमा वे  निश्चय नै आसते  रहेका छन् 
किंस्वित्  के राजन्यबन्धुः  नाममात्रका 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! तिमी बस्ने यो नगरीमा के कोही पनि धनुर्धारी वीरकैन? के यी सबै 
राजाहरू यज्ञ मात्रै गरिरहने ब्राह्मणहरू जस्ता नाममात्रका क्षत्रिय हुन् ? 


धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणाः । 
 र, राजन्यवेषेण य जीवन्त्यसुम्भरा 
ते वे राजन्यवेषेण नटा जीवन  ॥ २९॥ 


पदार्थ पुत्र आदिसंग वियोग भई ।  निश्चय ने 
यत्र  जहाँ ब्राह्मणाः  ब्राह्मणहरू ते  तिनीहरू 
धनदारात्मजापृक्ताः  धन, स्त्री, शोचन्ति  शोक गर्दछन् राजन्यवेषेण  क्षत्रियको वेषले 


रामालन्द्री टीका 


५१८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 


असुम्भराः  केवल पेट पाल्ने नयाः  नट ड जीवन्ति  बां च्दछन् 


ताक्यार्थ जुन राज्यमा ब्राह्मणहरू धन, स्त्री, पुत्र आदिसंग वियोग भएर शोक गर्दछन्, त्यस 
राज्यमा क्षत्रिय राजाहरू होडनन्, अपि तु त्यस्तो वेष बनाई पेट पाल्ने नटहरू हुन् । 


अहं प्रजाः वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोरिह । 
अनिस्तीणप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मषः ॥ ३० ॥ 


पदार्थ वां  दुबे पतिपत्नीको हतकल्मषः  यसबाट म पाप 
भगवन्  हे भगवान् प्रजाः  सन्ततिलाई नष्ट भएको हुनका लागि 
अहं  म रक्षिष्ये  रक्षा गर्नु अग्निं  अग्निभित्र 

इह  यहाँ अनिस्तीणप्रतिज्ञः  प्रतिज्ञा पूरा प्रवेक्ष्ये  प्रवेश गर्नु 

दीनयोः  दुःखी गर्न नसक्दा 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! दुःखी हुनुभएका हजुरहरू दुबे पतिपत्नीहरूको आगामी सन्ततिलाई म 
रक्षा गर्नेह्ु। यदि मैले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्न सकिनँ भने सारा पाप नष्ट गर्न अग्निभित्र प्रवेश 
गर्नु । 


ब्राह्मण उवाच ब्राह्मणले भने 

सङ्षंणो वासुदेवः प्रद्युम्नो धन्विनां वरः। 
अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्लुवन्ति यत् ॥ ३१॥ 
तत्कथं नु भवान् कमं दुष्करं जगदीडवरेः । 

त्वं चिकीषसि बालिर्यात् तन्न श्रद्महे वयम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ यत्  जसलाई कमं  कामलाई 
सङषणः  बलराम त्रातुं  जोगाउन बालिश्यात्  मूर्खतावश 
वासुदेवः  वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण न शक्नुवन्ति  सक्दैनन् कथं नु  कसरी 
धन्विनां  धनुर्धारीहरूमध्ये त्वं भवान्  त्यस्ता तिमी चिकीषसि  गर्न खोज्छौ 





वरः  श्रेष्ठ जगदीश्वरः  जगदीश्वरहरुद्रारा तत्  यो कुरालाई 
प्रद्युम्नः  प्रद्युम्न पनि वयं  हामीहरू 
अप्रतिरथः  अद्वितीय योद्धा दुष्करं  गर्न नसकिने न श्रदृष्महे  पत्याङदैन 
अनिरुद्धः  अनिरुद्ध तत्  त्यो 


ताक्यार्थ मेरो पुत्रलाई बलराम, श्रीकृष्ण, श्रेष्ठ धनुर्धरी प्रद्युम्न र अद्वितीय योद्धा अनिरु्धले 
समेत जोगाउन सकेनन्, यस्ता जगदीश्वरहरूले समेत गर्न नसकेको कामलाई केवल मूर्खतावश 
तिमी कसरी गर्न सक्छौ ? यो तिम्रो कुरालाई हामीहरू पत्याङदैनौँ । 


रामालन्द्री टीका 


५१८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
अयुंन उवाच अर्जुनले भने 
नाहं सङ्षणो बह्यन् न कृष्णः काष्णिरेव च । 
अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वे धुः ॥ ३३॥ 

पढार्थ कृष्णः न  कृष्ण होइन असनः नाम  अर्जुन हं 

ह्यन्  हे ब्राह्मण कार्ष्णिः एव च  न त प्रद्युम्न नै यस्य वै  जसको 

अहं  म लि घुः  घन 

सङ्कषंणः न  बलराम होइन अहं वै  म निश्चय नै गाण्डीवम्  गाण्डीव छ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! म बलराम, श्रीकृष्ण र प्रद्युम्न होइन, अपितु अर्जुन हं । जसको गाण्डीव 
नामक धनु छ। 


मावमंस्था मम बह्यन् वीयं त्यम्बकतोषणम् । 
मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजां प्रभो ॥ ४॥ 


पदार्थ वीर्य  पराक्रमलाई मृत्युं  मत्युदेवलाई पनि 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण मा अवमंस्थाः  तिरस्कार विजित्य  जितेर 
मम  मेरो नगर्नुहोस् ते  हजुरको 


् ५ ् 
त्यम्बकतोषणं  भगवान् त्रिनेत्र ्रभो हे प्रभ 
शङ्रलाई पनि प्रसन्न बनाउने प्रधने  युद्धमा 





प्रजां  सन्तानलाई 
आनेष्ये  फिर्ता ल्याउनेद्ु 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! भगवान् शङड्रलाई पनि सन्तुष्ट बनाउने मेरो पराक्रमको तिरस्कार 
नगर्नृहोस् । मैले युद्धमा साक्षात् मृत्युदेवलाई पनि जिती हजुरका सन्ततिलाई फिर्ता ल्याउनेु । 


एवं विश्रम्मभितो विप्रः फाल्गुनेन परन्तप । 
जगाम स्वगृहं प्रीतः पाथ॑वीर्यं निशामयन् ॥ ३५॥ 


पदार्थ विश्रम्मितः  विश्वस्त पारिएका पराक्रमलाई 

परन्तप  हे शत्रुपीडक परीक्षित् प्रीतः  प्रसन्न निरामयन्  वर्णन गर्दै 
एवं  यसप्रकार विप्रः  ती ब्राह्मण स्वगृहं  आपनो घरतिर 
फाल्गुनेन  अर्जुनद्रारा पाथंवीयं  अर्जुनको जगाम  गए 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार अर्जुनद्रारा विश्वस्त बनाइएका ती ब्राह्मण उनको पराक्रमको 
वर्णन गर्दै प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो घर फर्किए। 


प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तमः। 
पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहायुंनमातुरः ॥ ३६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५९९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पदार्थ आतुरः  आत्तिएका प्रजां  मेरो सन्ततिलाई 
भा्यांयाः  आप्नी पत्नीको द्विजसत्तमः  वी ब्राह्मणले पाहि पाहि इति  जोगाउनुहोस्, 
प्रसूतिकाले  प्रसवसमय असनं  अर्जुनलाई जोगाउनुहोस् भनी 

आसन्ने  नजिक हदा मृत्योः  मृत्युको मुखबाट आह  भने 





ताक्यार्थ जब पत्नीको प्रसवकाल नजिक आयो, तब ती ब्राह्मण अत्यन्त आत्तिए र उनले 
अर्जुनसंग हजुरले मृत्युबाट मेरो सन्ततिलाई बचाइदिनुहोस् भनी प्रार्थना गरे । 


स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् । 
दिव्यान्यस््राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ महेङ्वरं  भगवान् शङ्रलाई सज्यं  तांद चढाइएको 
सः  उनले नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर गाण्डीवं  गाण्डीव धनु 
शुचि  पवित्र दिव्यानि  दिव्य आददे  हातमा लिए 
अम्भः  जल अस्त्राणि  अस्त्रहरू 

उपस्पृश्य  आचमन गरी संस्मृत्य  सम्ि 





ताक्यार्थ उनले शुद्ध जल आचमन गरे र भगवान् शङ्रलाई नमस्कार गरे। त्यसपछि दिव्य 
अस्त्रहरूको स्मरण गरी ताँदो चढादइएको गाण्डीव धनु हातमा लिए । 


न्यरुणत् सूतिकागार शरे्नानास््रयोजितेः। 
तियंगृध्वंमधः पाथंश्चकार शारपञ्जरम् ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ सूतिकागारं  प्रसवगृहलाई रारपञ्जरं  बाणैबाणको 
पाथं  अर्जुनले न्यरुणत्  घेरिदिए पिंजडा 

नानास्त्रयोजितेः  अनेक तियंक्  उनले अगलबगलमा चकार  बनाइदिए 
अस्त्रमन्त्रहारा अभिमन्त्रित उ्वंम्  माथि र 

ररः  बाणहरुद्रारा अधः  तल 





वाक्यार्थ यसपछि उनले अनेक अस्त्रमन्त्रहरूद्रारा अभिमन्त्रित बाणहरूले प्रसवगृहलाई 
चारैतिरबाट ढाकिदिए । तल, माथि र अगलबगलमा बाणै बाणले उनले पिंजडा नै बनाइदिए। 


ततः कुमारः सञ्जातो विप्रपत्न्या रुदन् मुहुः । 
्  ००९ सरारीरो ९ 
सद्यो ऽदशंनमापेदे सरारीरो विहायसा ॥ ३९॥ 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 


विप्रपत्न्याः  ब्राह्मणीको 


गर्भवाट 


कुमारः  शिश 
सञ्जातः  उत्पन्न भयो 


रामालन्द्री टीका 


५५१९१ 
दशम स्कन्ध 


मुहुः  बारम्बार 
रुदन्  रोदृरहेको त्यो 
सरारीरः  शरीरसहित नै 


श्रीमद्भागवत 


विहायसा  आकाशमार्गह्ारा 
सद्यः  तत्काल 
अदशनं  अदृश्य 


अध्याय ८९ 


आपेदे  भयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि ती ब्राह्मणकी पत्नीको गर्भवाट एडटा शिशु पदा भयो र बारम्बार रेँदारेँदे 
त्यो बालक शरीरेसहित आकाशमा बिलायो । 


तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन् कृष्णसन्निधो । 
मोदूयं पश्यत मे योऽहं श्रदधे कटीबकत्थनम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ विनिन्दन्  निन्दा गर्दै अहं  मेले 

तदा  त्यस समयमा आह  भने कलीबकत्थनं  नपुंसकको 
विप्रः  ती ब्राह्मणले मे  मेरो पूर्विलाई 

कृष्णसन्निधो  श्रीकृष्णकरै मोदूयं  मूढतालाई श्रद्धे  विश्वास गरे 
नजिकमा परयत  हेर 

विजयं  अर्जुनलाई यः  जुन 





ताक्यार्थ त्यस समयमा ती ब्राह्मणले श्रीकृष्णक समीपमा अर्जुनको निन्दा गर्दै भने हिर, म 
कति मूर्ख रद्ु, मेले यस्तो नपुंसक को फुर्तिलाई पनि पत्या । 


   नानिरुद्धो ४ ४ न 
न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केदरावः। 
यस्य शेकुः परि्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वरः ॥ ४१॥ 





पदार्थ न अनिरुद्धः  न अनिरुद्ध तद्विता  त्यसको रक्षा गर्न 
यस्य  जसको न रामः  न बलराम ईर्वरः  समर्थ 

परित्रातुं  रक्षा गर्न न च केदरावः  न त कृष्णले नै अन्यः  अर्को 

न प्रद्युम्नः  न प्रद्युम्न रोकुः  सके कःकोनैहोला र 


ताक्यार्थ प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, बलराम र श्रीकृष्णले समेत जसको रक्ना गर्न सकेनन्, त्यसको रक्षा 
गर्न अरू कसले सक्ला र? 


धिगसुनं मृषावादं धिगात्मर्छाधिनो धलुः। 
न्द, ५ मोदूयादानिनीषति     
देवोपसृष्टं यो मोदयादानिनीषति दुमतिः॥ ४२॥ 


पदार्थ 
मृषावादं  ढटो बोल्ने 
अस्ुनं  अर्जुनलाई 


धिक्  धिक्कार छ 
आत्मरखापिनः  आत्मप्रशंसा 
गर्ने उसको 


धनुः  धनुलाई 
धिक्  धिक्कार छ 
यः  जुन 


रामालन्द्री टीका 


५९९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
दुमतिः  दुर्बुदधिले हरिएको वस्तुलाई आनिनीषति  ल्याउन खोज्छ 


दैवोपसृष्टं  प्रारब्धद्रारा नै मोद्यात्  मूर्खताले 


ताक्यार्थ ढटो बोल्ने अर्जुनलाई धिक्कार छ, आत्मप्रशंसा गर्ने यस्ता अर्जुनको धनुलाई पनि 
धिक्कार छ। यो दुर्बुद्धिले प्रारन्धद्रारा नै हरिएको हाम्रो सन्ततिलाई मूर्खतापूर्वक फक ल्याउन 
खोजेको छ। 

न  


एवं शपति विप्रषो विद्यामास्थाय फाल्गुनः । 
ययो संयमनीमाश्ु यत्रास्ते मगवान् यमः ॥ ४३॥ 





पदढार्थ फाल्गुनः  अर्जुन यमः  यमराज 

विप्रषौ  ती ब्राह्मणले विद्यां  योगविद्याको आस्ते  बस्नुहुन्छ, त्यो 
एवं  यसप्रकार आस्थाय  आश्रय लिएर संयमनीम्  संयमनी पुरीमा 
शापति  निन्दा गरिरह॑दा यत्र  जहां ययो  गए 

आयु  तत्काल नै भगवान्  भगवान् 


ताक्यार्थ यसरी ब्राह्मणले निन्दा गरिरह॑दा अर्जुन तत्काल योगविद्याको बलले संयमनी पुरीमा 
गए, जहाँ भगवान् यमराज बस्नुहुन्छ । 


विप्रापत्यमचक्षाणस्तत एेन्द्रीमगात् पुरीम् । 
आग्नेयीं नैऋतीं सोम्यां वायन्यां वारुणीमथ । 
रसातटं नाकपृष्टं पिष्ण्यान्यन्यान्युदायुघः ॥ ४४॥ 


पदार्थ  यसपचि वारुणीम्  वरुणको नगरीमा र 
विप्रापत्यं  ब्राह्मणबालकलाई उदायुधः  गाण्डीव उजाडँदै रसातलं  रसातलमा 
अचक्षाणः  नदेखी उनी नाकपृष्ठं  स्वर्गभन्दा माथिका 
ततः  त्यहाँबार आग्नेयीं  अग्निको लोकहरूमा 

एि्द्रीम्  इन्द्रको नैऋतीं  नितऋतिको अन्यानि  अरूअरू 

पुरीम्  पुरीमा सोम्यां  चन्द्रमाको पिष्ण्यानि  स्थानहरूमा पनि 
अगात्  गए वायव्यां  वायुको गए 





ताक्यार्थ यमलोकमा ब्राह्मणबालकलाई नदेखेपछ्ि उनी त्यहांबाट इन्द्रपुरीमा गए । यसपच्ि 
हातमा गाण्डीव लिएका उनी अग्नि, निकऋति, सोम, वायु र वरूण आदिको पुरीहरूमा, त्यसै गरी 
रसातल आदि तलका लोकमा, स्वर्गभन्दा माथिका लोक तथा अरूअरू स्थानमा पनि पुगे । 


छन्धद्धिजसुतो श ह्यनिस्तीणंप्रति    
ततोऽलढ शरुतः। 
अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता ॥ ४५॥ 


रालालन्द्री टीका 


५१९२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


दये द्विजसूनस्ते मावज्ञात्मानमात्मना । 
ये ते नः कीर्तिं विमलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति ॥ ४६॥ 


पदढार्थ 

हि  निश्चय नै 

ततः  त्यसपछि 
अलन्धद्विजसुतः  कहीं पनि 
ब्राह्मणबालकलाई नपाई 
अनिस्तीणप्रतिश्चुतः  प्रतिज्ञा 
पूरा नभएका उनी 

अग्निं  अग्निभित्र 

विविक्चुः  प्रवेश गर्न खोजे 


प्रतिषेधता  त्यसबाट रोक्दै 


कृष्णेन  श्रीकृष्णले 
प्रत्युक्तः  यसो भन्नुभयो 
ते तिम्रा लागि 


द्विजसूनून्  ब्राह्मणका पूत्रहरू 
दरोये  देखाइदिनेच् 

आत्मना  आफैले 

आत्मानं  अफैलाई 

मा अवज्ञ  हेलाँं नगर 





अध्याय ८९ 


ये  जो निन्दा गर्दैछन् 

ते  तिन 

मनुष्याः  मानिसहरूले 
नः  हाम्रो 

विमलां  निर्मल 

कीतिं  कीर्ति 
स्थापयिष्यन्ति  गाउनेछन् 


ताक्यार्थ यसरी कहीं पनि ब्राह्मणबालकलाई नपाएपचछि अर्जुन आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा भएन भनेर 
अग्निभित्र प्रवेश गर्न खोजे। भगवान् श्रीकृष्णले यसबाट रोक्दै उनलाई भन्नुभयो हे अर्जुन! म 
तिमीलाई यी ब्राह्मणका सबै पत्रहरू देखाददिन्टु, आले आफैलाई न धिक्कार। अहिले तिम्रो 


निन्दा गर्ने यिन मान्छेहरूले पचि हाम्रो निर्मल कीर्तिलाई गाउनेछन् । 
इति सम्भाष्य भगवानसुनेन सहेश्वरः। 
दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविरात् ॥ ७ ॥ 





पदढार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण आस्थाय  चढेर 

इति  यस्तो असुनेन सह  अर्जुनसंग प्रतीचीं  पश्चिम 
सम्भाष्य  भनेर दिव्यं  दिव्य दि्ञम्  दिशात्फं 
ईर्वरः  सर्वसमर्थ स्वरथं  आफ्नो रथमा आविशत्  लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ यसो भनी सर्वसमर्थ भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुनलाई साथ लिई आफ्नो दिव्य रथमा 
चदनुभयो र पश्चिम दिशातफं लागनुभयो । 


सप्त द्वीपान् सप्तसिन्धून् सप्तसप्तगिरीनथ । 
लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तमः ॥ ४८॥ 


पदार्थ सप्त सिन्धून्  सात समृद्रलाई सुमहत्तमः  महान् घोर 
सप्तसप्तगिरीन्  सातसात तथा  अनि अन्धकारमा 

पर्वतले युक्त लोकालोकं  लोकालोक विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
सप्त द्वीपान्  साते द्रीपलाई पर्वतलाई समेत 

अथ  त्यसै गरी अतीत्य  नाघी 





रालालन्द्री टीका 


५५१९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 


ताक्यार्थ भगवान्को रथ सातसात पर्वतले युक्त सात द्रीप र सात समुद्रलाई नाघी लोकालोक 
पर्वतलाई समेत काटेर महान् घोरञन्धकारमा प्रवेश गयो । 


तत्राश्वाः शेन्यसुग्रीवमेघपुष्पबखाहकाः। 
तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुभंरतषंभ ॥ ४९॥ 


पदार्थ तमसि  घोर अन्धकारमा अरवाः  भगवान्का दिव्य 
९  शेन्यसुम्रीवमेघपुष्पबलाहका 

भरतषभ  हे भरतवंशीहरूमा   घोडाहरू पनि 

श्रेष्ठ परीभित् शेव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र भ्रष्टगतयः  मार्गभ्रष्ट 

तत्र  त्यो बलाहक नामका बभूवुः  भए 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यो घोर अन्धकारमा भगवान्का शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र बलाहक 
नामका घोडाहरू पनि बाटो नपाई भडकिन थाले। 


तान् दुष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेरवरेशवरः । 
सहस्रादित्यसङ्कारां स्वचक्रं प्राहिणोत् पुरः ॥ ५०॥ 


पदढार्थ 

महायोगेश्वरेश्वरः  
महायोगेश्वरहरूका पनि ईश्वर 
भगवान्  भगवान् 

कृष्णः  श्रीकृष्णले 


तान्  ती घोडाहरूलाई 
दष्ट्वा  देखी 

पुरः  अगाडि 
सहस्रादित्यसङ्काशं  हजारौँ 
सूर्यजस्तो ज्योतिर्मय 


स्वचक्रं  आफ्नो 
सुदर्शनचक्रलाई 
प्राहिणोत्  छोडिदिनुभयो 





ताक्यार्थ महायोगेश्वरहरूका पनि ईश्वर भगवान् श्रीकृष्णले त्यो घोर अन्धकारमा घोडाहरूलाई 
भद्किरहेको देखी रथभन्दा अधि हजारौँ सूर्य  चम्कने आफनो सुदर्शनचक्र छाडिदिनुभयो । 


तमः सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद् भूरितरेण रोचिषा । 
मनोजवं निविविशे सुदशनं गुणच्युतो रामररो यथा चमूः ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

सुघोरं  भयानक 

गहनं  अत्यन्त घना 

कृतं  भगवानूारा ने उत्पन्न 
महत्  महान् 

तमः  अन्धकारलाई 


भूरितरेण  अत्यन्त प्रकाशमान 
रोचिषा  तेजद्रारा 
विदारयत्  चिर्दै 

मनोजवं  मनको वेगले 
सुदशंनं  सुदर्शन चक्र 

यथा  जसरी 


गुणच्युतः  धनुबाट द्ुटेको 
रामरारः  रामको बाण 
चमूः  राक्षससेनामा पस्छ, 
त्यसै गरी 

निविविशे  अगाडि बद्यो 





वाक्यार्थ भगवान्द्रारा नै उत्पन्न त्यो अन्धकार अत्यन्त भयानक, घना एवं अनन्त धियो । 


रालालन्द्री टीका 


५२९५५ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ८९ 


सुदर्शन चक्रले अत्यन्त प्रकाशमान आफनो तेजद्रारा त्यसलाई चिर्दै मनको वेगले त्यसै गरी अधि 
बद्यो, जसरी रामको धनुबाट द्ुटेको बाण राक्षससेनामा प्रवेश गर्द । 


दारेण चक्रानुपथेन तत्तमःपरं परं ज्योतिरनन्तपारम् । 
समर्लुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुनः प्रताडिताक्षोऽपिदघेऽक्षिणी उमे ॥ ५२॥ 


पदार्थ 
चक्रानुपथेन  सुदर्शनचक्रद्रारा 
देखादइएको बाटोको 


् 
हरेण  माध्यमले 
तत्तमःपरं  त्यो अन्धकारको 
सीमाभन्दा पर 


अनन्तपारं  पार पाउन 
नसकिने 

परं  सर्वश्रेष्ठ 

ज्योतिः  ज्योति 
समरुनुवानं  व्याप्त भएको 
प्रसमीक्ष्य  देखेर 





प्रताडिताक्षः  आंखे हेर्न 
नसकेका 
फाल्गुनः  अर्जुनले 

् 
उभे  दुबे 
अक्षिणी  आंँखा 
अपिदधे  बन्द गरे 


ताक्यार्थ सुदर्शनचक्रद्रारा देखादइएको बाटो हदे गएको त्यो रथले अन्धकारको सीमालाई पार 
गय्यो । त्यसभन्दा पर पार पाडन नसकिने सर्वश्रेष्ठ ज्योति व्याप्त भएको देखेर अर्जुनले त्यसलाई 
हेर्न सकेनन् र आप्ना दुबे आंँखा बन्द गरे । 


ततः प्रविष्टः सलिलं नभस्वता बलीयसेजदुवृहटर्मिभूषणम् । 
तत्रादुभुतं वै भवनं द्युमत्तमं ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥ ५२॥ 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपच्छि 
बलीयसा  शक्तिशाली 
नभस्वता  आंधीद्रारा 
एजटुवृहदूमिंभूषणं  ठला 
तरङ्हरू उट्नाले सुशोभित 


भएको 

  दिव्य जलरयाशिमा 
प्रविष्टः  रथ प्रविष्ट भयो 
तत्र  त्यहां 

वे  निश्चय नै 
भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितं  





चम्किला हजारौँ मणिमय 
खम्बाद्रारा सुशोभित 
द्युमत्तमं  प्रकाशमान 
अदुभुतं  आश्चर्यमय 
भवनम्  भवन थियो 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि त्यो रथ दिव्य जलराशिमा प्रवेश गयो । शक्तिशाली आंधी आउनाले त्यां 
ठला तरङ्हरू उठी शोभा बढादरहेका थिए । त्यहोँभित्र प्रकाशमान हजारौँ मणिका खम्बाहरूले 
सुशोभित उज्ज्वल आश्चर्यमय भवन थियो । 


तस्मिन् महाभीममनन्तमदूभुतं सहस्रमृधंन्यफणामणिदयुभिः। 
विभ्राजमानं दविगुणेक्षणोल्वणं सिताचराभं शितिकण्ठजिहम् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ हजारी फणामा रेका दविगुणेक्षणोल्बणं  दुर्दगुना दुई 
तस्मिन्  त्यहाँ मणिहरूको प्रकाशद्रारा हजार भयङ्र आं खाहरूले युक्त 
सहस्रमघन्यफणामणिद्युभिः  विभ्राजमानं  ज्योतिर्मय भएका सिताचलाभं  कैलास 


रामालन्द्री टीका 


५१९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 


पर्वतसमान सेता नीलो भएका अटुभुतं  अदभुत 
शितिकण्ठजिहं  घाँटी र जिन्रो महाभीमं  अत्यन्त भयानक अनन्तम्  शेष हुनहन्थ्यो 


वाक्यार्थ त्यो भवनमा हजार शिरमा जगमगाद्रहेका मणिहरूको प्रकाशद्रारा सुशोभित दुई 
हजार ओटा भयडूर आंँखा भएका सम्पूर्ण शरीर कैलास पर्वतसमान सेतो रघांँटीरजिब्रो नीलो 
भएका अत्यन्त भयानक र आश्चर्यमय शेष हुनुहुन्थ्यो । 


ददं तदुभोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम्। 
सान्द्राम्बुदाभं सुपिशाङ्वाससं प्रसन्नवक्तरं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५५॥ 





पदढार्थ सुपिशद्गवाससं  चम्किलो विशाल ओंँखा भएका 

न  रोषको पलो च 
तदुभोगसुखासनं  ती शेषको परहँलो वस्त्र धारण गर्ने पुरुषात्तमोत्तमं  परमपुरुषोत्तम 
शरीरशय्यामाथि बस्नुहुने प्रसन्नवक्वं  हंसिलो अनुहार महानुभावं  महाप्रभावशाली 
सान्द्रम्बुदाभं  घना भएका विभुं  सर्वव्यापक विष्णुलाई 
बादलसमान अङ्गकान्ति भएका रुचिरायतेक्षणं  सुन्दर र द्दशं  देखे 


ताक्यार्थ शेषनागको शय्यामाथि भगवान् विष्णु विराजमान हुनृहन्थ्यो । उहांको शरीरको 
अङ्गकान्ति घना बादलसमान थियो र उहाँले पर्हैलो वस्त्र धारण गर्जुभएको थियो । हसिलो अनुहार 
एवं सुन्दर र विशाल ओआंँखा भएका महाप्रभावशाली सर्वव्यापक पुरुषोत्तम विष्णुलाई अर्जुनले 
देखे । 


महामणिबातकिरीरकुण्डलप्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । 
प्ररम्बचार्वष्टभुजं सकोस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमार्यावृतम् ॥ ५६ ॥ 
सुनन्दनप्रमुखेः स्वपाषदेश्चकादिभिमूतिरेनिंजायुधेः। 


पुष्ट्या भरिया कीत्यंजयाखिलद्धिभिनिषेन्यमाणं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५७ ॥ 
पदार्थ धारण गर्न मूिंघरेः  मूर्तिमान् 
महामणिनातकिरीरकुण्डलप्रभा श्रीवत्सलक्ष्मं  श्रीवत्सको चिह्न चक्रादिमिः  चक्र आदि 
परिक्षिप्तसहस्रकुन्तलं  बहुमूल्य भएका निजायुधः  आपना 
मणिसमूहद्रारा जडित मुकुट र॒ वनमाख्या  वनमालाद्रारा अस्त्रहरूद्रारा 
कुण्डलहरूको कान्तिद्रारा हजारो वृतं  सुशोभित पुष्ट्या  पुष्टि 
घुभ्रिएका केशराशि चम्किरहेका सुनन्दनप्रमुखेः  सुनन्द, नन्द॒ भरिया  श्री 
प्रम्बचावंष्टभुजं  लामा र॒ आदि कीत्यंजया  कीर्तिं र अजा यी 
सुन्दर आठ भुजा भएका स्वपाषदेः  आपना शक्ति तथा 
सकोस्तुभं  कौस्तुभ मणि पार्षदहरूद्रारा अखिलद्धभिः  सम्पूर्ण 





रामालन्द्री टीका 


५१९७ 
दशम स्कन्ध 


ऋद्िहरूद्रारा 
 अ  
निषेव्यमाणं  सेवा गरिएका 


श्रीमद्भागवत 


अ  
परमेष्ठनां  ब्रह्मा आदि 
लोकपालका पनि 


अध्याय ८९ 


पतिम्  स्वामी भगवान्लाई 
देखे 


ताक्यार्थ अर्जुनले ब्रह्मा आदि लोकपालका पनि स्वामी भगवानूलाई देखे। अनेकौँ बहुमूल्य 
मणिद्रारा जडित मुकुट र कुण्डलद्रारा उहाँका हजार केशराशि चम्किएका धिए, उहौँका लामा र 
सुन्दर आठ हातहरू धथिए, वनमालाधारी उहाँ कौस्तुभ मणि र श्रीवत्सको चिहले समेत सुशोभित 
हनुहन्थ्यो । सुनन्द, नन्द आदि प्रमुख पार्षदहरू, मूर्तिमान् भएका चक्र आदि उहँकै अस्त्रहरू र 
पुष्टि, श्री, कीर्ति, अजा यी चारै शक्ति एवं सबै प्रकारका ऋदिहरुूद्रारा उहाँ सेवित हूनुह॒न्थ्यो । 


ववन्द् आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुरुच तदुदश्ंनजातसाध्वसः। 
तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभुब॑द्वाञ्जली सस्मितमूजंया गिरा ॥ ५८ ॥ 





पलढार्थ दर्शनद्रारा भयभीत भएका बद्धाञ्जटी  हात जोडेका 
अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्णले जिष्णुः च  अर्जुनले पनि तौ  ती दुबैलाई 

आत्मानं  आपनै स्वरूप प्रणाम गरे ऊजंया  ओजस्वी 

अनन्तं  ती अनन्तलाई परमेष्ठिनां  ब्रह्मा आदिका गिरा  वाणीले 

ववन्द  वन्दना गर्नुभयो प्रभुः  स्वामी सस्मितं  मृस्कुराडदै 
तदुदश्ंनजातसाध्वसः  उहांको भूमा  सर्वव्यापक विष्णुले आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नै स्वरूप भएका अनन्तलाई प्रणाम गर्नुभयो र पहिलोपटक 
उहाँ लाई देख्नाले भयभीत भएका अर्जुनले पनि प्रणाम गरे। जब ती दुबे हात जोडेर बसे तब 
ब्रह्मा आदि देवताहरूका स्वामी सर्वव्यापक विष्णुले मुस्कुराडदे ती दुबेलाई ओजस्वी वाणीले 


भन्नुभयो । 


  


 दिजात्मजा  ९ धर्मगुप्तये ७ 
त्मजा मे युवयोदिदश्चणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । 
कलावतीणांववनेभ॑रासुरान् हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५९॥ 


पढार्थ घमगुप्तये  धर्मरभ्ाका लीग त्वरया  च 
युवयोः  तिमी दुबैलाई मे  मेरे भूयः  फेरि 
दिदुश्चणा  देख्न खोजने कलावतीरणो  कला लिई इह  यहीं 
मया  मद्रारा नै अवतीर्ण तिमीहरूले मे मेर 
द्विजात्मजाः  ब्राह्मणका अवनेः  पृथिवीका अन्ति  नजिक 
बालकटहरू भरासुरान्  भार भएका इतम्  आऊ 
उपनीताः  ल्याइएका हुन् असुरहरूलाई 

भुवि  पृथिवीमा हत्वा  मारी 





ताक्यार्थ मेले तिमीहरू दुबेलाई देने इच्छाले ती ब्राह्मणका बालकहरू ल्याएको हँ । तिमीहरू 


रामालन्द्री टीका 


५१९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 


धर्मरक्नाका लागि मेरे कलाद्रारा पृथिवीमा अवतीर्ण भएका हौ। त्यसैले पुथिवीका भार भएका 
असुरहरूलाई नष्ट गरी फेरि चट नै यहीं मेरो नजिक आऊ। 


पर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी । 
धर्ममाचरतां स्थित्ये ऋषभो लोकसङ्ग्रहम् ॥ ६० ॥ 


पदढार्थ नामक लोकसङ्ग्रहं  लोकसडग्रहरूप 
पूणंकामो  सम्पूर्ण कामना पूर्ण ऋषी अपि  ऋषि भएर पनि धमम्  धर्म 

भएका युवां  तिमी दई आचरताम्  आचरण गर 
ऋषभो  सर्वश्रेष्ठ स्थित्ये  जगत्को स्थितिका 

नरनारायणौ  नरनारायण लागि 





ताक्यार्थ तिमी दुबे मेरे स्वरूप नरनारायण ऋषि हौ। सर्वश्ेष्ठ र पूर्णकाम भएर पनि 
तिमीहरूले संसारको स्थितिका लागि लोकसङ्ग्रहरूप धर्मको आचरण गर । 


इत्यादिष्टो भगवता तो कृष्णो परमेष्ठिना । 
ओमित्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६१ ॥ 
न्यवर्ततां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टो यथागतम् । 
विप्राय ददतुः पुत्रान् यथारूपं यथावयः ॥ ६२॥ 





पढार्थ ओम् इति  आज्ञा स्वीकार गरी स्वकं  आपनो 

परमेष्ठिना  विश्वनियन्ता आनम्य  प्रणाम गरेर धाम  द्वारकानगरीतिर 
भगवता  भगवान् विष्णुद्रारा द्विजदारकान्  न्यवतंतां  फर्किए 

इति  यसप्रकार ब्राह्मणबालकटहरूलाई विप्राय  ब्राह्मणलाई 
आदिष्टो  आदेश दिद्एका आदाय  लिई यथारूपं  अनुहार अनुसार 
तो ती दुब सम्प्रहृष्टो  अत्यन्त यथावयः  उमेर अनुसार 
कृष्णो  श्रीकृष्ण र अर्जुनले पप्रसन्नतापूर्वक पुत्रान्  सबे छोराहरू 
भूमानं  सर्वव्यापक पुरुषलाई यथागतं  आए अनुसारने ददतुः  दिए 


ताक्यार्थ यसप्रकार जगन्नियन्ता भगवान् विष्णुले आज्ञा दिनुभयो । त्यो आज्ञालाई स्वीकार गरी 
दुबैले उहाँ लाई प्रणाम गर्नभयो र ब्राह्मणका बालकहरूलाई लिई अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक त्यरै गरी 
दरारकातिर फरविनुभयो जसरी उहांहरू त्यहं पुग्नुभएको धियो । यसपचछ्ि श्रीकृष्ण र ॒अर्जुनले 
ब्राह्मणलाई अनुहार र उमेर अनुसारका सवे पुत्रहरू जिम्मा लगाडइदिनुभयो । 


निशाम्य वेष्णवं धाम पाथ॑ः परमविस्मितः। 
यत्किञ्चित् परुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ ६३॥ 


रालालन्द्री टीका 


५१९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पढार्थ आश्चर्यचकित भएका कृष्णानुकम्पितं  भगवान् 
वैष्णवं  भगवान् विष्णुको पाथः  अर्जुनले श्रीकृष्णकै अनुग्रह हो भन्ने 
धाम  परमधामलाई पुंसां  मानिसहरूमा मेने  ठने 
निशाम्य  देखेर यत्किञ्चित्  जुन अलिकति 

  पोरुषं ५ 
परमविस्मितः  अत्यन्त पोरुषं  सामर्थ्य छ, त्यो सवे 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् विष्णुको परमधाम देखेर अर्जुन अत्यन्त आश्चर्यचकित भए र 
उनले के ठाने भने संसारका सवे प्राणीहरूमा जुन अलिकति सामर्थ्य छ, त्यो भगवान् श्रीकृष्णके 
अनुग्रह हो । 


इतीदुशान्यनेकानि वीयांणीह प्रदंयन् । 


,  , 


बुभुजे विषयान् ग्राम्यानीजे चात्युजितेर्मखेः ॥ ६४ ॥ 


पढार्थ वीर्याणि पराक्रमहरू अत्युर्जितेः  श्रेष्ठ 
इति  यसप्रकार परदश॑यन्  देखाउदे भगवान्ले मखेः च  यज्ञहरूद्रारा 
इह  यस संसारमा ग्राम्यान्  सांसारिक ईजे  यजन गर्नुभयो 
ईदुशानि  यस्ताखाले विषयान्  विषयहरूलाई 

अनेकानि  अनेक बुभुजे  भोग्नुभयो र 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवानूले वीरतापूर्ण अनेक चरित्रहरू देखाउनुभयो। उहाँले साधारण 
मानिससमान सांसारिक विषयहरूको भोग पनि गर्मुभयो र श्रेष्ठ यज्ञहरू पनि सम्पन्न गर्नुभयो । 


प्रववषौखिलान् कामान् प्रजासु ब्राह्मणादिषु । 
यथाकालं यथेन्द्रो भगवान् ्रेष्ट्यमास्थितः ॥ ६५॥ 


पदार्थ प्रजासु  प्रजाहरूमा अखिलान्  सम्पूर्ण 
ष्ट्यं  श्रेष्ठ महापुरुषहरूको यथाकाटं  समय अनुसार कामान्  कामनाहरूलाई 
आस्थितः  आचरणमा रहने यथा एव  जसरी प्रववषं  बसर्दिनुभयो 
भगवान्  भगवान्ले इन्द्रः  इन्द्रले वर्षा गर्दछ्न् 

जाह्यणादिषु  ब्राह्मण आदि त्यसै गरी 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले श्रेष्ठ महापुरुषहरूको आचरण देखा्डदे समयञनुसार ब्राह्मण 
आदि समस्त प्रजाहरूका सबे कामना पूरा गराइदिनुभयो, जसरी इन्द्रले ठिक समयमा वर्षा गर्वछछन् 
र सबैको इच्छा पूर्ण गर्दछन्। 


हत्वा नृपानधमिष्ठान् घातयित्वाजुंनादिभिः। 
अञ्जसा वतंयामास धर्मं धमंसुतादिभिः॥ ६६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५९०० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८९ 
पदार्थ अंनादिभिः  अर्जुन आदिद्रारा अज्जसा  अनायास नै 
अधर्मिष्ठान्  अधर्मी घातयित्वा  नष्ट गराएर घर्मं  धर्ममर्यादालाई 

नृपान्  राजाहरूलाई घमसुतादिमिः  धर्मराज वतंयामास  स्थापित गर्नुभयो 
हत्वा  मारेर र युधिष्ठिर जस्ता राजाहरूद्रारा 





वाक्यार्थ उहांले धैरे अधर्मी राजाहरूलाई आफ मार्नुभयो र अरू धेरेलाई अर्जुन जस्ता 
वीरहरूद्रारा नष्ट गराउनुभयो । यसपचछ्ि उहाँले धर्मराज युधिष्ठिर जस्ता श्रेष्ठ राजाहरूको माध्यमले 
अनायास ने पुथिवीभरि धर्ममर्यादालाई स्थापित गरिदिनुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
दिजद्ुमारानयनं नामेकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५१०९ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सुखं स्वपुर्यां निवसन् हारकायां भियः पतिः। 

सवंसम्पत्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुद्खवेः ॥ १॥ 
स््रीभिर्चोत्तमवेषामिनवयोवनकान्तिमिः। 


   अ 


कन्दुकादिमिहम्येषु 


नित्यं सङ्कलमारगांयां मदच्युदुभिम॑तङ्गजेः । 


, , 


अध्याय ९० 


अथ नवतितमोऽध्यायः 


भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरू 


कीडन्तीमिस्तडिदुद्युभिः ॥ २॥ 


स्वलङ्कुतेभेररवे रथेश्च कनकोज्ज्वलेः ॥ ३॥ 
उद्यानोपवनाद्यायां पुष्पितद्रूमराजिषु । 
निविंशदुभङ्गविहगेनोदितायां समन्ततः ॥ ४॥ 
भ षोडरासाहस्रपत्नीनामेकवल्लभ र 

रेमे षोडरासाहस्रपत्नीनामेकवल्लभः। 
तावद् विचित्ररूपोऽसो तद्गृहेषु महर्धिषु ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

कन्दुकादिमिः  भकुन्डो आदि 
खेलसामग्रीद्ारा 

हर्म्येषु  भवनहरूमा 
क्रीडन्तीमिः  खेलिरहेका 
तडदुद्युभिः  बिजुलीसमान 
चम्किला अङ्ग भएका 
नवयोवनकान्तिभिः  
नवयौवनको कान्तिले युक्त 
उत्तमवेषाभिः  राम्रो वस्त्र 
लगाएका 

स्त्रीभिः  स्त्रीहरुद्वारा र 
वृष्णिपु्धवेः च  वृष्णिवंशी 
श्रेष्ठ पुरुषहरूद्रारा समेत 


जुष्टायां  सेवित भएको 
मदच्युदूभिः  मद चुहिरहेका 
मतङ्गजे  हात्तीहरू 

स्वलङ्कुतेः  राम्नोसंग सजिएका 
भटे  सैनिकहरू 

अवेः  घोडाहरू र 
कनकोज्ज्वलेः  सुवर्णसमान 
चम्किला 

स्थेः च  रथहरुद्रारासमेत 
नित्यं  सर्च 

सङ्कुलमागांयां  बाटो भरिदरहने 
उद्यानोपवनादूयायां  उद्यान र 
उपवनद्रारा सुशोभित 
पुष्ितद्रमराजिषु  एूल फुलेका 





रुखहरूमा 
निरविंशदुभङ्गविहगेः  बसिरहेका 
भेवरा र चराहरूद्रारा 

समन्ततः  जताततैबाट 
नादितायां  शब्द गरिएको 
सवंसम्पत्समृद्धायां  सम्पूर्ण 
सम्पत्तिले समृद्ध भएको 
स्वपुयां  आपनो पुरी 
द्वारकायां  द्वारकामा 
निवसन्  बसिरहेका 
षोडरासाहस्रपत्नीनां  सोह 
हजार पत्नीहरूका 

एकवल्लभः  एडे पति 
तावद्धिचित्ररूपः  त्यति नै थरी 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


विचित्र रूप बनाउने 
असो  यी 
श्रियः पतिः  लक्ष्मीपति 


श्रीमद्भागवत 


भगवान् श्रीकृष्ण 
महद्धिषु  समृद्धिले युक्त 
तदुगृहेषु  ती घरहरूमा 


५२०२ 
अध्याय ९० 


॥  आनन्दपूर्वक 
रेमे  रमाउनुहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ भगवान् द्वारका नगरीमा बस्नुभएको धियो । त्यस नगरीमा बस्ने बिजुली मै चम्किला 
अङ्ग भएका स्त्रीहरू आआपफ्ना भवनहरूमा भकुन्डो आदि अनेकथरी खेलसामग्रीहरू लिएर 
खेल्दथे र नवयौवनको कान्तिलि युक्त ती सबेले उत्तम वस्त्र धारण गरेका थिए। यस्ते श्रेष्ठ 
वृष्णिवंशी वीरहरूद्रारा सेवित भएको त्यस नगरीका राजमार्गहरू सर्धै मत्ता हात्ती, राम्ररी 
सजिएका सैनिक, घोडा र सुवर्णसमान चम्किला रथहरूद्रारा भरिदरहन्थ्यो । उद्यान र उपवनद्वारा 
शोभित त्यहां पूल एुलेका वृक्षहरूमा भँवरा र चराहरू बसी मिटो आवाज निकालिरहन्थे । 
यसप्रकार त्यो नगरी सबै थरी समृदधिले युक्त थियो । त्यहं भगवान्का सोह हजार पत्नीहरू धिए 
रती सबैका एक मात्र पति लक्ष्मीपति भगवान् सोह हजारे ओटा विचित्र रूप धारण गरी सबेथरी 
एेश्वर्यले सम्पन्न ती घरहरूमा सुखपूर्वक रमाउनुहन्थ्यो । 


प्रोत्फुल्लोत्पलकहारकुमुदाम्भोजरेणुभिः। 

वासितामलतोयेषु कूजट्द्विजकुटेषु च ॥ ६॥ 

विजहार विगाह्याम्भो हदिनीषु महोदयः । 

कुचकु्कुमलिप्ताङ्गः परिरव्धरूच योषिताम् ॥ ७ ॥ 

कूजटुद्विजकुटेषु च  हंस आदि 


पदार्थ र 


् 
महोदयः  महाभाग्यशाली 
अ  
योषतां  स्त्रीहरूद्रारा 
परिरन्धः च  अडमाल 


प्रोत्फुल्लोत्पलकहारकुमुदाम्भोज 
रेणुभिः  फुलेका उत्पल, कह्लार 
कुमुद आदि अनेक प्रकारका 


श्रेष्ठ पक्षीका आवाजले युक्त 
भएका 
हदिनीषु  पोखरीहरूमा 


अम्भः  जलमा 

विगाह्य  पौडिई 

विजहार  विहार गर्नृहुन्थ्यो 
ताक्यार्थ भगवान्का ती पत्नीहरूका भवनमा सुन्दर पोखरीहरू धिए। जसमा उत्पल, कह्लार, 
कुमुद आदि कमलपुष्पहरू फुल्दा तिनका परागद्रारा सम्पूर्णं जल सुगन्धित हुन्थ्यो । त्यसै गरी हास 
आदि श्रेष्ठ पक्षीहरू पनि त्यां विचरण गरी कराद्ररहन्थे । भगवान्का पत्नीहरूले जब भगवानूलाई 
अङ़माल गर्दथे, तब तिनको स्तनमा लिप्त भएको कुडकुम भगवान्को अङ्गमा पनि लाग्दथ्यो । 
यसपचछि भगवान् निर्मल जलमा पौडिंदे विहार गर्नृहुन्थ्यो । 


गरिनुभएका 
कुचबु्कमलिप्ताङ्गः  स्तनको 
कुड्कुमले अङ्ग लिप्त भएका 


कमलपुष्पका परागहरूद्रारा 
वासितामरुतोयेषु  सुगन्धित 
निर्मल जल भएका 





गन्धर्वेमृदङ्गपणवानकान्  


उपगीयमानो गन्धर्ेमृदङ  
वादयदुमिमुंदा वीणां सूतमागधवन्दिभिः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२०३ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 
सिच्यमानोऽच्युतस्तामिरहंसन्तीभिः स्म रेचकेः। 
प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिय॑क्षराडिव ॥ ९॥ 


न्दर 


पदार्थ  गन्धर्वहरूद्रारा अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्ण 
मुदा  प्रसन्नतापूर्वक उपगीयमानः  यशोगान प्रतिषिञ्चन्  तिनलाई पनि 
वीणां  वीणा र गरिएका पानी छूयाप्दै 
मृदङ्गपणवानकान्  मृदङ्ग, ढोल, हसन्तीभिः  हांसिरहेका यक्षीभिः  यक्षिणीहरूसंग 
नगडा आदि ताभिः  ती स््रीहरूद्वारा यक्षराट् इव  यक्षराज कुबेर यै 
वादयदुभिः  बजाद्रहेका रेचकैः  पिच्केरीले विचिक्रीडे स्म  विहार 
सूतमागधवन्दिभिः  सूत, मागधसिनच्यमानः  पानी छूयापी गर्नृहुन्थ्यो 

र वन्दीगणहरूद्रारा र भिज्नुभएका 





ताक्यार्थ गन्धर्वहरू भगवान् श्रीकृष्णको यशोगान गर्दथे भने त्यस समयमा सूत, मागध, 
वन्दीगण आदिले प्रसन्नतापूर्वक वीणा, मृदङ्ग, ढोल, नगडा आदि बजारँथे। उहाँका पत्नीहरू 
पिच्केरीद्रारा उहाँलाई पानी छूयापिदिन्थे भने कहिलेकाहीं उहांले पनि ती सबैलाई पानी छूयापी 
भिजाइदिनुहन्थ्यो । यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्ण यक्षराज कुबेरले यक्षिणीहरूसंग विहार गरे फँ 
दरारकापुरीमा आपफ्ना पत्नीहरूसंग विहार गर्नुहुन्थ्यो । 


ताः किलन्नवस््रविवृतोरुकुचप्रदेशाः 
सिञ्चन्त्य उद्धतवृहत्कवरप्रसूनाः। 


 रेचकजिहीरषयोपराह्य  ० 
कान्तं स्म रेचकजिहीरषयोपगुद्य 
जातस्मरोत्स्मयलसदहदना विरेुः ॥ १०॥ 
पदार्थ  गरी 


किलन्नवस््रविवृतोरुकुचप्रदेशाः कान्तं  पति श्रीकृष्णलाई जातस्मरोत्स्मयलसददनाः  
वस्त्र भिज्नाले तिघ्रा, स्तन आदिसिञ्चन्त्यः  पानी छयापिरहेका श्रीकृष्णप्रतिको प्रेम सनै बद्नाले 


अङ्गहरू देखिएका रेचकजिहीरषया  उहांबाट सुशोभित अनुहार भएका 
उद्धृतवृहत्कवरप्रसूनाः  चुल्टोमा पिच्केरी खोस्ने इच्छाले ताः  ती स्त्रीहरू 





गंथिएका फूलहरू विस्तार उपगुह्य  श्रीकृष्णलाई अङ्माल विरेजुः स्म  सुशोभित हन्ये 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका ती पत्नीहरूको वस्त्र भिज्नाले तिनका तिघ्रा, स्तन आदि अङ्गहरू 
नाहिरबाटे देखिन्थे। पति श्रीकृष्णलाई पानी चछयाप्वा चुल्टो खुस्किई त्यहाँ गुथिएका पूलहरू 
खसिरहेका धिए । उनीहरू पिच्केरी खोस्ने इच्छाले भगवान्को नजिक गई उहांलाई आलिङ्गन गर्दथे 
र यसबाट उदहाँप्रतिको प्रम बद्नाले उनीहरूको अनुहार खन् चम्किलो देखिन्थ्यो। यसप्रकार 
भगवान्का पत्नीहरू खन् सुशोभित ह॒न्े। 


रालालन्द्री टीका 


९५२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
कृष्णस्तु तत्स्तनविषन्जितकुद्कुमखक् 
क्रीडामिषद्गघुतकुन्तलवृन्दबन्धः। 
सिञ्चन् मुहयंवतिभिः प्रतिषिच्यमानो 
भ च   श  
रम करणुभारवमपातः परीतः ॥ ९९॥ 
पदार्थ धुभ्रिएका केशहरू लहराद्रहेका २  हत्तिनीहरूद्रारा 
तत्स्तनविषज्जितङुङ्कमस्क्  युवतिभिः  स्तरीहरूदरारा परीतः  घेरिएको 
स््रीहरूको स्तनको कुङ्कुम पप्रतिष्च्यमानः  पानी छयापिंदै इभपतिः इव  हात्ती कै 
वनमालामा लागेका मुहुः  बारम्बार रेमे  रमाउनुभयो 
क्रीडामिषद्वघुतकुन्तलवृन्दबन्धः  सिञ्चन्  तिनलाई छेपदै 
विहारमा मग्न भएकाले कृष्णः तु  भगवान् श्रीकृष्ण 





वाक्यार्थ स्त्रीहरूसंग अङ्माल गर्दा उनीहरूका स्तनको कुङ्कुम भगवान्को वनमालामा 
लारथ्यो । विहारमा मग्न हदा उहँका घुभ्रिएका केशहरू फुकेर लहरादरहेका धिए । स्त्रीहरूद्रारा 
पानी छयापिंदे र उनीहरूलाई समेत पानी दछूयाप्दै भगवान् श्रीकृष्ण त्यसै गरी विहार गर्दै 
रमाउनुभयो, जसरी हत्तिनीहरूद्रारा युक्त भएको हात्ती जलक्रीडा गर्द । 


नटानां नतंकीनां च गीतवाद्योपजीविनाम् । 

क्रीडालङ्खारवासांसि कृष्णोऽदात् तस्य च स्त्रियः ॥ १२॥ 
पदार्थ नटानां  नट र अदात्  दिनुभयो 
कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले नतंकीनां च  नर्तकीहरूका तस्य  उहाँका 
गीतवाद्योपजीविनां  गाउनु र॒लागि स्त्रियः च  स्त्रीहरूले पनि दिए 


बजाउनु नै जीविकाका साधन कीडालङ्कारवासांसि  जलक्रीडा 
भएका गरिसकेपछ्िको गहना र कपडा 





ताक्यार्थ जलक्रीडा गरिसकेपच्ि भगवान् श्रीकृष्ण र उहाँ का पत्नीहरूले बाजा बजाउनु र गीत 
गाउनु नै जीविकाको साधन भएका नट एवं नर्तकीहरूलाई आआपफ्ना गहना र कपड़ा आदि 
दिए। 


कृष्णस्येवं विहरतो गत्यारापेक्षितस्मितेः। 
नम्षविलिपरिष्वङ्गेः स्त्रीणां किर हृता धियः ॥ १३॥ 


पढार्थ विहरतः  विहार गरिरहनुभएका गत्यापेक्षितस्मितेः  
एवं  यसप्रकार कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको चालढाल, बातचित, हैराइ र 


रामालन्द्री टीका 


५५२०५ 
दशम स्कन्ध 


मुस्कानहरूद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


किल  निश्चय नै 


अध्याय ९० 


हृताः  अपहृत भए 


नम॑क्ष्वेटिपरिष्वङ्गैः  लज्जायुक्त स्त्रीणां  ती सबै पत्नीहरूका 
परिहास र अङ़माल आदिद्रारा धियः  बुद्धिवृत्ति 


वाक्यार्थ यसप्रकार विहार गरिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णको चालढाल, बातचित, हेराट्, 
मुस्कान, लज्जायुक्त परिहास र अङमाल आदिद्रारा ती सम्पूर्ण कृष्णपत्नीहरूको बुदधिवृत्ति अपहत 
भयो । 


उचचुमुकुन्देकधियोऽगिर उन्मत्तवज्जडम्। 
चिन्तयन्त्यो ऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शुणु ॥ ४॥ 


पदार्थ चिन्तयन्त्यः  मनमनै चिन्तन ॒ गदतः  बतादरहेको 
मुकुन्देकधियः  श्रीकृष्णमा नै गरिरहने तिनीहरूले मे  मबाट 


तानि तीसबै कुरा 
शृणु  सुन्नुहोस् 


सबे बुद्धि लागेका उन्मत्तवत्  उन्मत्त व्यक्तिले यै 
अगिरः  बोली बन्द भएका जडं  विरहको मूरच्छमिा प्राप्त 
अरविन्दाक्ष  कमलपुष्पजस्तो गराउने वचन 

आंखा भएका श्रीकृष्णलाई उचुः  भने 

ताक्यार्थ ती सबै रानीहरूको बुद्धि केवल भगवान्र्म लाग्नाले उनीहरूको बोली बन्द हुन्थ्यो, 
केवल मनमने कमलनयन श्रीकृष्णलाई नै चिन्तन गर्दै उन्मत्त व्यक्तिले जथाभावी बोले फ उनीहरू 
विरह अवस्थाको मूर्छाम प्राप्त गराउने वचनहरू बोल्थे, यो कुरा म तपाईलाई बताह, 
सुन्नुहोस् । 





मिष्य उत्चुः रानीहरूले भने 


कुररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न रोषे 

स्वपिति जगति रा्यामीशवरो गुप्तबोधः। 

वयमिव सखि कच्चिद् गाढनिभिंन्नचेता 
नलिननयनहासोदारटीर्खो १   अ 

क्षतेन ॥ १५॥ 


पदार्थ 
कुररि  हे न्याउली चरी 
जगति  संसारमा 
रात्र्यां  रातको समयमा 

नत 
गुप्तबोधः  आफ्नो अखण्ड 
ज्ञानशक्तिलाई लुकाई 


ईरवरः  भगवान् श्रीकृष्ण पनि 
स्वपिति  सुतिरहनुभएको छ 
वीतनिद्रा  निद्रा हराएकी 

त्वं  तिमी चाहं 

न शेषे  सुत्दिनौ 

विलपसि  केवल विलाप 





गरिरहन्छ्यो 

सखि  हे सखि 

कच्चित्  के 

वयं इव  हामी 
नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन  
कमलनयन श्रीकृष्णको मधुर 


रामालन्द्री टीका 


५२०६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 


हास्य र लीलामय हेराइले गाढनिर्भिन्नचेताः  के तिरो चित्त पनि घाते भएको हो 


ताक्यार्थ हे न्याउली चरी! संसारमा अहिले रात परेको छ। आप्नो अखण्ड ज्ञानशक्तिलाई 
लुकाई भगवान् श्रीकृष्णसमेत सुतिरहनुभएको छ । तर तिमी चाहं निद्रारहित भई अहिले पनि किन 
विलाप गर्छ? हि सखि! कमलनयन श्रीकृष्णको मधुर हांसो र लीलामय हेराइबाट हाम्रो जस्तै 
तिम्रो चित्त पनि घाइते भएको हो ? 
वितरण यस प्रसङ्गमा भगवान्का पत्नीहरूले आफूभित्र रेको प्रियविरहको भावलाई प्रकट 
गरेका छन्। यद्यपि भगवान् श्रीकृष्ण ती रानीहरूसंगे हूनुहुन्छ, तर उहाँका रानीहरू प्रेमको 
गहिराइमा पुगी स्वयं भगवान्लाई पनि विर्सी छट्पटादरहेका छन्। भगवानूले दिनभर रानीहरूलाई 
खुसी गराउने अनेक लीला गरी जब रात्रिमा विश्राम गर्नृहुन्थ्यो, तब रानीहरू श्रीकृष्णको 
लीलासुख नपाएर विक्षिप्त हुन्थे। उनीहरूले त्यस समयमा कृष्णविरह भएको कल्पना गर्थ। 
विरहको अवस्थामा नै प्रेमको उच्चता प्रकट हृन्छ । प्रियमिलनको वेलामा प्रेमीबाट आपले आनन्द 
लिने आत्मकेन्द्रीभाव प्रबल रहेको हुन्छ । विरहको वेलामा त आफू स्वयंलाई पनि विर्सी व्यक्ति 
आफनो प्रियतममा इडुबेको हुन्छ । उसले सम्पूर्ण जगत्लाई प्रियमय देखन थाल्दछछ, जहाँ जेजे 
भट्रहेको छ, त्यो सब प्रियतमकै लागि भद्रहेको छ भन्ने यिनीहरूको विचार हुन्छ । त्यसैले यहाँ 
रानीहरूले रातमा न्याउलीले गीत गाउनु, मन्दमन्द हावा बग्नु आदि सबैलाई श्रीकृष्णसंगे लगी 
जोडेका छन्। यहाँ रानीहरूले दश थरी प्रतीकहरूलाई सम्बोधन गर्दै श्रीकृष्णप्रतिको आफनो 
प्रमभाव एवं विरहवेदनालाई प्रकट गरेका छन्। ती हून् न्याउली, चखेवा, समुद्र, चन्द्रमा, 
मलयवायु, बादल, कोटली, पहाड, नदी र हाँस । 

अनेक लीलाहरू गरी भगवान् सुत्नुभएपछि छट्पटाइरहेका रानीहरूले न्याउली चरी रोएको 
सुने। यसबाट भगवान्को सुताइमा विघ्न पर्ला कि ? भन्ने उर पनि उनीहरूलाई भयो । यद्यपि ती 
सबे कृष्णविरहमा छटपटादरहेका थिए। तर तिनीहरू रातभरि श्रीकृष्ण जागा रही हामीसंग 
खेल्नुहोस् भन्ने पनि चा्हँदेनथे । श्रीकृष्णको विश्राम नै उनीहरूलाई प्रिय थियो, किनभने उनीहरूले 
आफ्नो लागि नभई श्रीकृष्णको सुखका लागि नै उहाोँलाई प्रेम गरेका थिए। यसैले ती रानीहरूले 
रातिराति कराई श्रीकृष्णको निद्रा नबिथोल्न यहाँ न्याउलीलाई आग्रह गरेका छन् । श्रीकृष्णका 
प्रमीहरू कृष्णलाई छाडेर सम्पूर्ण जगत् स्त्रीरूप हो भन्ने ठान्दछन्। ती रानीहरूले पनि सम्पूर्ण 
जगत् स्त्रीरूप भएको र जहाँ जेजे पनि दुःख आदि छन्, ती सबेको हेतु भगवान्को विरह नै 
भएको अनुमान लगाएका छन्। यस प्रसङ्गमा वल्लभाचार्य लेख्नुहन्छ सर्वेषां भगवानेव एक 
पतिरिति या काचित् दुःखं प्राप्नोति तत्र भगवद्विरह एव हेतुः अर्थात् सबै प्राणीहरूका एक मात्र 
पति भगवान् नै हूनुहुन्छ । पतिको वियोगमा पत्नीहरू सबैभन्दा बढी दुःखी ह॒न्छन् । त्यसकारण 
संसारमा जानीनजानी जति दुःख भएका छन्, ती सवे परमात्मासंग वियोग भएकाले नै उत्पन्न 
भएका हुन् भन्ने धारणाले विचार गर्दा संसारका सारा दुःखहरूको मूल परमात्मालाई बिर्सनुनेहो 
भन्ने सिद्ध ह॒न्छ । यसरी न्याउली चरी रातिराति रनु पनि श्रीकृष्णको विरहके कारणले भएको हो 
भन्ने रानीहरूको विश्वास छ । आफूहरू जसरी कमलनयन श्रीकृष्णको नेत्रबाणले विद्ध भएकाले 
दुःखी भएको हो, त्यसै गरी न्याउलीहरू पनि भगवानूको विरहकै कारणले रोड्रहेका छन् भन्ने 


रामालन्द्री टीका 


५२०७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


कृष्णपत्नीहरूको विचार छ । गाढनिर्भिनचेताः अर्थात् हदय पूर्णतः विद्ध भएकाले जसरी हामी 
सुत्न नसकी दुःखी छो, त्यसै गरी तिमी पनि दुःखी भएकी हौ कि भन्ने रानीहरूको प्रश्न हो। 
यसप्रकार यो प्रसङ्गमा रानीहरूले प्रेमको गाढा अवस्थामा पुगी स्वयं प्रियतमलाई पनि विर्सिएको 
बताइएको छ । 


नेत्रे निमीलयति नक्तमदुष्टबन्पु 
स्त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । 
दास्यं गता वयमिवाच्युतपादचुष्टां 
किं वा स्रजं स्पृहयसे कवरेण वोटुम् ॥ १६॥ 


पदार्थ अदुष्टबन्धुः  आपफ्ना पतिलाई वयं इव  हामी ४ 

चक्रवाकि  हे चखेवी नदेख्नाले अच्युतपादजुष्टां  श्रीकृष्णको 
त्वं  तिमी करुणं  करुण स्वरले पाउमा चटढाइएको 

नक्तं  रातमा रोरवीषि  रोदरहेकी छयौ खजं  मालालाई 

नेत्रे  आंखा किंवा के कवरेण  चुल्टोमा 
निमीलयसि  चिम्लिन्छ्यौ दास्यं  दासी वोदुं  बोक्न 

बत  निश्चय नै गता  बनी स्पृहयसे  चाहन्छ्यौ 





ताक्यार्थ हे चखेवी ! रातमा आंँखा चिम्लिई तिमी आफ्ना पति हराए फँ करूण स्वरले किन 
रोइरहेकी छूयो ? के तिमी पनि भगवान्की दासी बनी हामीले ॐ श्रीकृष्णको चरणमा चढादएको 
मालालाई चुल्टोमा धारण गर्न खोजी रोएकी हौ ? 


प,  र 
भो भोः सदा निष्टनसे उदन्व 
न्नलब्धनिद्रोऽधिगतप्रजागरः। 


किं वा मुकुन्दापहतात्मलाज्छनः 
प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम् ॥ १७ ॥ 

पदार्थ सदा  सर्धं खोसिएका 
अलन्धनिद्रः  कटिल्यै निष्टनसे  गर्जिरिहन्छौ त्वं च  तिमी पनि 
ननिदाउने किंवा के प्राप्तां  हामीले पाएको यै 
अधिगतप्रजागरः  सर्वँ जाग्ने मुकुन्दापहृतात्मलाञ्छनः  दुरत्ययां  शमन गर्न नसकिने 
रोग लागेको मुकुन्दद्वारा धैर्य, गाम्भीर्य आदि दशां  अवस्थामा 
भो भोः उद्न्वन्  हे समुद्र तिमीसबै स्वाभाविक गुणहरू गतः  प्राप्त भएका हौ 





रामालन्द्री टीका 


५९०८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 


वाक्यार्थ हे समुद्र ! तिमी कटहिले पनि ननिदाई गर्जिरहन्छौ ? मानौ तिमीलाई सर्धै जागिरहने 
रोग लागेको छ। अथवा तिमी पनि मुकुन्दद्रारा सर्वस्व चोरिएका हामी फ आना धैर्य आदि 
स्वाभाविक गुणहरू चोरिनाले पार गर्ने नसकिने दुर्वशामा प्राप्त भएका हौ ? 


त्वं यक्ष्मणा बर्वतासि गृहीत इन्दो 
क्षीणस्तमो न निजदीधितिमिः क्षिणोषि । 


कच्चिन्मुकुन्दगदितानि यथा वयं त्वं 

विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ निजदीधितिभिः  आपना बोलेका मिठा वचनहरूलाई 
इन्दो  हे चन्द्रमा किरणहरुद्रारा विस्मृत्य  विर्सिएर 
त्वं  तिमी तमः  अन्धकारलाई स्थगितगीः  बोली बन्द भएका 
बलवता  बलिष्ठ न क्षिणोषि  नष्ट गर्न सक्दैनौ त होडइनौ 
यक्ष्मणा  क्षयरोगद्रारा त्वं  तिमी भोः  हि चन्दर 
गृहीतः  ग्रस्त भएका कच्चित्  के नः  हामीहरूलाई 
असि दछौ यथा वयं  हामी जसरी उपलक्ष्यसे  तिमी त्यस्तै लाग्छौ 
क्षीणः  त्यसैले क्षीण भएर मुकुन्दगदितानि  मुकुन्दले 





ताक्यार्थ हे चन्द्रमा ! तिमीलाई भयङ़र क्षयरोगले ग्रस्त पारेको छ। त्यसद्रारा क्षीण भएका 
कारण तिमीले आफ्ना किरणद्वारा अन्धकारलाई राम्ररी हटाउन पनि सकिरहेका छैनौ । के तिमी 
पनि हामी ॐ मुकुन्दका मिटा वचनहरूलाई विर्सिएर त्यसैको चिन्तामा बोली बन्द भई बसेका 
हौ ? हामीलाई त तिमी त्यस्तै लाग्छी । 


किन्त्वाचरितमस्माभिमंल्यानिर तेऽप्रियम् । 
गोविन्दापाद्गनिभिंन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥ १९॥ 





पदढार्थ अप्रियं  अप्रिय हिराइबाट छियाछिया भएको 
मलयानिल  हे मलय पर्वतबाट किंतुकेनै नः हाम्रो 

वहने वायु आचरितं  गरिएको थियो र॒ हृदि  हृदयमा 

अस्माभिः  हामीहरूद्रारा गोविन्दापाद्गनिरभिन्ने  स्मरं  खन् कामदेवको 

ते तिम्रो गोविन्दको नजरको कर्वे ईरयसि  सञ्चार गरिरहेद्छी 


ताक्यार्थ हे मलय पर्वतबाट वहने वायु! हामीले तिम्रो के नै नराम्रो गरेका धियौ र? तिमी 
गोविन्दको नजरको कके हेरादइबाट विद्ध भई छियाछिया बनेको हाम्रो हृदयमा ख्नै कामदेवको 
सञ्चार गरिरहेच्छो । 


रामालन्द्री टीका 


५५२०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 


विवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णका पटरानीहरूले मलय पर्वतबाट बग्ने बायुलाई नबग्न अनुरोध 
गरेका छन् । प्रेमको उच्चतम स्थितिमा सम्पूर्ण संसार प्रियमय प्रतीत हृन्छ। प्रियको विरहमा 
छटपटाइरहेको व्यक्ति सम्पूर्ण वस्तुहरूद्रारा आफ्नै प्रियतमको सम््ना गर्द । उसलाई संसारभरका 
सबे राम्रा वस्तुहरूले उही प्रियतमकै सम्ख्ना दिलादरहन्छन्। दुःखमा जति आफ्नो प्रियलाई 
सम्म्यो, त्यति त्यसको वेग बदूदछ । प्रियविरहको एडउटे दुःख त॒ खपिनसक्नु भएको वेला न् 
उनैको सम्खना गराइदिई त्यो वेगलाई असह्य पारिदिने जुनसुके वस्तुप्रति पनि प्रेमी व्यक्ति त्यसो 
नग्न प्रार्थना गर्दछछ। प्रेमीको हृदय यति विचित्र हुन्छ कि ऊ प्रियविरहको वेलामा उनलाई 
सम्णाउने खालका कुराहरूलाई नसुने या नअपनाउने निश्चय गर्दगिरवै पनि एउटा अव्यक्त 
आकर्षणले ती वस्तुप्रति ऊ स्वतः ममतामय बनेको हुन्छ । प्रियतमलाई सम्खाउने सम्पूर्ण वस्तुहरू 
उसका लागि ग्राह्य ह॒न्छन्, चाहे त्यसबाट उसमा विरहको अगो खन् किन नदन्कियोस् । यसकारण 
प्रमी व्यक्ति आपफ्ना प्रियतमलाई सम्छाउने वस्तुहरूलाई पनि छाडन सक्दैन र॒त्यसलाई 
अपनाद्ररहन्छ । सायद प्रियविरहमा आपफ्ना प्रियलाई छन्खन् प्रगाढ भावले सस्फिदे छटपटाउनु र 
उनलाई छोडन नसक्नु प्रेमी व्यक्तिको जीवन एवं अस्तित्व भदसकेको हुन्छ । व्यक्ति जति दुःख परे 
पनि आफ्नो अस्तित्वलाई छडन कहाँ चाहन्छ र ? प्रेमीका लागि प्रियतमको सम्ख्ना नै एक मात्र 
अस्तित्व भएकाले ऊ त्यसलाई जसरी भए पनि स्वीकार्दछ । यो अनन्त आनन्द मिसिएको अनन्त 
विरहको कथा हो, जसमा प्रेमी साधक आफ्ना प्रियतम परमात्मामा आफ्नो अस्तित्वलाई 
मिलाइदिन्छ । 

यहाँ रानीहरूले मलय पर्वतको वायुबाट श्रीकृष्णको सम्खना गरेका छन्। वायु बग्नु एउटा 
स्वाभाविक घटना हो तर श्रीकृष्णको शरीरबाट मलय पर्वतको चन्दन जस्तै सुगन्ध निस्कने हुनाले 
त्यो मलयाचलको वायुले श्रीकृष्णको सम्खना दिलार्ंछ । श्रीकृष्णको सम्खना दिलाई स्मर अर्थात् 
कृष्णमिलनको कामनालाई तीव्र पारिदिने हुनाले रानीहरूले त्यो वायुलाई अप्रियकरी भनेका छन् । 
तर यो भाषाभित्र परमको प्रियता लुकेको स्पष्ट नै देखिन्छ । रानीहरू भन्दछन् हाम्रो हृदय यसै त 
गोविन्दका ओंँखाका कर्के हेराइले छिन्नभिन्न भदसकेको छ । खन् त्यसमाथि तिमी असह्य हुने गरी 
प्रियमिलनकै कामना बढा्दँदे छौ । यसै फाटिसकेको हाम्रो मन त्यो तीव्र कामनाको वेगद्रारा ख्नै 
धुजाधुजा हुनेछ । हामीले तिम्रो अप्रिय कामकेने गरेका छँ र हामीलाई यति दुःख दिन्छौ ? भन्ने 
प्रश्न श्रीकृष्णका रानीहरूद्रारा मलय पर्वतको वायुसंग सोधिएको छ। 


मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं 
श्रीवत्साङूं वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमबद्धः। 
अत्युत्कण्ठः शवलहदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः 
स्मृत्वा स्मृत्वा विसुजसि मुहुदुःखदस्तत्प्रसङ्गः ॥ २०॥ 
पदार्थ श्रीमन् मेघ  श्रीमान् मेध॒ त्वं  तिमी 


रामालन्द्री टीका 


५२१० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
नूनं  निश्चय ने श्रीकृष्णलाई मुहुः  पटकपटक 

यादवेन्द्रस्य  यदुश्रेष्ठ ध्यायति  चिन्तन गर्दी बाष्पधाराः  आंसुका धारा यै 
श्रीकृष्णका रावलहृदयः  चिन्तायुक्त हृदय विसृजसि  जल बसर्द्रहेका छी 
दयितः  प्रिय र तत्प्रसङ्गः  श्रीकृष्णसंगको 
असिन्हौ अत्युत्कण्ठः  कृष्ण मिलनको मित्रता 

भवान्  तिमी तीव्र उत्कण्ठाले युक्त तिमी दुःखदः  अत्यन्त कष्टदायक 
वयं इव  हामी ठै अस्मद्विधः  हामीले छै हने रहे 

प्रेमबद्धः  प्रेमयुक्त भई स्मृत्वा स्मृत्वा  बारम्बार 

श्रीवत्साङ्कं  श्रीवत्सचिहले युक्त श्ीकृष्णलाई समि 





ताक्यार्थ हे मेघ ! तिमी पक्के पनि श्रीकृष्णका प्रिय हौ, किनभने हामीले ॐ प्रेमयुक्त भई तिमी 
पनि श्रीकृष्णलाई स्मरण गरिरहेका छौ । चिन्ताले युक्त भएको तिम्रो हृदयमा कृष्णमिलनको तीव्र 
उत्कण्ठा भए मँ लाग्छ। किनभने तिमी हामीले बारम्बार श्रीकृष्णलाई सम््डि ओआंसुका धारा चुहाए 
फँ जलधारा चुहादरहेका छौ । सांँच्चै उनीसंँगको मित्रता अत्यन्त कष्टदायक हुने रहे । 


प्रियरावपदानि भाषसे मृतसञ्जीविकयानया गिरा । 
करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे वल्गितकण्ठ कोकिल ॥ २९॥ 





पढार्थ अनया  यस्तो ते तिम्रो 
वत्गितकण्ठ  सुरिलो घाँटी गिरा  अमृतमय स्वर्रारा किं के 
भएको प्रियरावपदानि  प्रियभाषी प्रियं  उपकार 
कोकिर  हे कोडली श्रीकृष्णका ४ मिटा शब्दहरू करवाणि  गरं 
मृतसञ्जीविकया  मरेकोलाई भाषसे  बोलिरेका छौ मे  मलाई 
पनि बचाउन सक्ने अद्य  आज वद्  बताऊ 


ताक्यार्थ हे सुरिलो घांँटी भएको कोडइली ! तिम्रो अमृतमय मधुर स्वर मेका मान्छेलाई पनि 
नचांछ कि भने ैँ छ । प्रियभाषी श्रीकृष्णले ४ तिमीले पनि मिठा शब्दहरू प्रयोग गरिरहेका छौ । 
यरैले आज म तिमीलाई के उपकार गरू, मलाई बताऊ । 


न चरसि न वदस्युदाखुद्ध क्षितिधर चिन्तयसे महान्तम्थम् । 
अपि बत वसुदेवनन्द्नाङ्ग्रिं वयमिव कामयसे स्तनेविधर्तंम् ॥ २२॥ 





पदार्थ न वदसि  तिमी बोल्दनौ बत  निश्चय नै 

उदाखुद्धे  उदार बुद्धि भएका महान्तं  कुनै ठलो वयं इव  हामीजस्तै 

क्षितिधर  हे पर्वतराज अर्थ॑म्  कुरालाई वसुदेवनन्द्नाङ्घ्रिं  वसुदेवपुत्र 
न चरसि  तिमी चल्दैनौ चिन्तयसे  सोचिरहे  लाग्छौ श्रीकृष्णको चरणलाई 


रालालन्द्री टीका 


५२११ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


स्तनैः  आपना स्तनद्रारा विधरतुम्  धारण गर्न अपि कामयसे  के चाहन्छौ र 


ताक्यार्थ उदारबुदधि भएका हे पर्वतराज ! तिमी न चल्दचछ्छौ, न बोल्दच्छी। कुनै दुलै कुरा 
सोचिरहे ४ लाग्दछ्छौ । के तिमीले पनि हामीले  आपफ्ना चुचुरारूपी स्तनमा वसुदेवपुत्र श्रीकृष्णका 
चरणलाई धारण गर्न खोजिरहेका छौ ? 


शुष्यदुधदाः करिता बत सिन्धुपल्न्यः 
सम्प्रत्यपास्तकमरश्चिय इष्टभतुः। 

यदद् वयं मधुपतेः प्रणयावलोक 
मप्राप्य मुष्टहृदयाः पुरुकरिंताः स्म ॥ २३॥ 


पढार्थ अपास्तकमलश्रियः  मघुपतेः  श्रीकृष्णको 
सिन्धुपत्न्यः  हे नदीहरू कमलपुष्पको शोभा हराएका र पप्रणयावलोकं  प्रेमपूर्ण हेराइलाई 
सम्प्रति  ग्रीष्म्रतुको यो कशिंताः  दुब्ली, पातली अप्राप्य  नपाएर 





समयमा तिमीहरू भएका छौ मुष्टहृदयाः  हृदय चोरिएका 
बत  निश्चय नै यद्वत्  जसरी भएका र 

रुष्यदुध्दाः  हृद रहहरू वयं  हामीहरू पुरुकरिंताः  ज्यादै दुब्लाएका 
सुक्नाले दष्टभतुंः  आपना प्रिय पति स्मः छँ 


वाक्यार्थ हे नदीहरू ! यो ग्रीष्म ऋतुको समयमा आफ्ना पति समुद्रवाट व्षकि जल 
नपाउनाले के तिमीहरू दुब्लाएका हौ ? तिमीहरूका हद रहहरू सुकेका छन् र त्यसमा रहने 
कमलपुष्पको शोभा पनि अचेल हराएको छ। हामीहरू पनि यसै गरी आप्ना प्रिय पति 
श्रीकृष्णको प्रेमपूर्णं हेरादइलाई नपाउनाले हृदय चोरिएर अत्यन्त दुब्लाएका छँ । 


हंस स्वागतमास्यतां पिब पयो बृहयङ्ग रोरेः कथां 
दूतं त्वां नु विदाम कच्चिदजितः स्वस्त्यास्त उक्तं पुरा । 
किं वा नर्चलसोहदः स्मरति तं कस्माद् भजामो वयं 


क्षोद्राखापय कामदं श्रियमृते सेवेकनिष्ठा स्त्रियाम् ॥ २४ ॥ 
पदार्थ अङ्ग  हे प्रिय हाँस दूतं  उनक दूत भनी 
हंस  हेहांस शोरेः  शूरका सन्तान विदाम  जान्दचछछौँ 
स्वागतं  स्वागत छ श्रीकृष्णका कच्चित्  के 
आस्यतां  बस कथां  कथा अजितः  श्रीकृष्ण 
पयः  दुध बूहि  भन स्वस्ति  सन्यै 
पिब  पिऊ त्वां नु  तिमीलाई आस्ते  हनुहन्छ 





रामालन्द्री टीका 


५२१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
किंवा के कषोद्र  श्रीकृष्णका हे साना दूत श्रियं ऋते  के लक्ष्मीलाई छाडी 
चरसोहृदः  अस्थिर तं  उहौँलाई उहाँ आउन सकनुहुन्न 
प्रमसम्बन्ध भएका उहाँ वयं  हामीहरू स्त्रियां  स्त्रीहरूमध्ये 

नः  हामीलाई कस्मात्  किन साएव  केवल उनीनै 

पुरा  पहिलेका भजामः  प्रेम गरौँ एकनिष्ठा  अनन्य प्रेमिका 

उक्तं  एकान्तका कामदं  सबका मनोरथ पूर्ण छन् 

कुराकानीहरूलाई गर्न उहाँ संग 

स्मरति  सम्सिनुहुन्छ आलापय  कुराकानी गराऊ 





वाक्यार्थ हे हँस ! तिमीलाई स्वागत छ, यहाँ बस र दुध पिऊ । श्रीकृष्णका कथाहरू भन। 
तिमीलाई हामी उहाँके दूत ठन्दछँ। के श्रीकृष्ण सन्वै हुनृहुन्छ ? उहाँको प्रेमसम्बन्ध असाध्ये 
अस्थिर छ। के उहाँले हामीलाई र हामीसंग पहिला एकान्तमा गरेका कुराकानीहरूलाई 
सम्खिनुहन्छ ? हामी उहाँसँग किन प्रेम गरौ ? हे श्रीकृष्णका साना दूत ! सबेका मनोरथ पूर्ण गर्न 
उहांसंग हाम्रो पनि कुरा गराऊ। के उहाँ लक्ष्मीलाई छाडी हामीकहँ आउन र हामीसंग बोल्न 
सकनुहुन्न ? के स्त्रीहरूमध्ये लक्ष्मी मात्रै उहाँकी अनन्य प्रेमिका चछ्िन् ? हामी प्रेमिका होडनँ र ? 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इतीदुशेन भावेन कृष्णे योगेवरेशवरे । 
क्रियमाणेन माघन्यो ठेभिरे परमां गतिम् ॥ २५॥ 


माघन्यः  श्रीकृष्णपत्नीहरूले 
परमां  परम 


पदार्थ कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णप्रति 
इति  यसप्रकार क्रियमाणेन  गरिएको 
योगेश्वरेश्वरे  योगेश्वरहरूका ईदुरोन  यस्तो गतिं  गतिलाई 

पनि ईश्वर भावेन  अखण्ड भावनाद्रारा रेमिरे  प्राप्त गरे 

ताक्यार्थ यसप्रकार सबै श्रीकृष्णपत्नीहरूको योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर भगवान् श्री कृष्णप्रति 
गरेको यस्तो अखण्ड भावनाले ती सबले परम गतिलाई प्राप्त गरे। 





श्रुतमात्रोऽपि यः स्रीणां प्रसद्याकरषते मनः। 
उरुगायोरुगीतो वा पश्यन्तीनां कुतः पुनः ॥ २६॥ 


पदार्थ श्रुतमात्रः अपि  केवल सुन्नाले 
उरुगायोरुगीतः  अनेक श्रेष्ठ पनि 
गायकहरूद्रारा अनेक प्रकारले प्रसद्य  हठात् 


चरित्र गाइएका स्त्रीणां  स्त्रीहरूको 
यः  जसले मनः  मनलाई 





 
आकषते  आकृष्ट गर्दछन् भने 
पश्यन्तीनां वा  उहाँ लाई 


देख्नेहरूको त 
१९. त् 
कुतः  के कुरा 


रामालन्द्री टीका 


५२१३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको लीलाचरित्रलाई अनेक व्यक्तिहरूले अनेक प्रकारले गाएका छन् जसलाई 
सुन्दा मात्र पनि स्त्रीहरूको मन श्रीकृष्णप्रति हठात् आकृष्ट हुन्छ भने उहांलाई नै देख्ने स्त्रीहरूको 
तन् के कुरा? 

याः सम्पय॑चरन् प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः। 

जगद्गुरुं भतुबुद्धया तासां किं वण्यते तपः ॥ २७॥ 





पदार्थ पादसंवाहनादिभिः  चरणसेवा तपः  तपस्या 

याः  जसले आदिद्रारा किं  कसरी 

जगद्गुरुं  जगत्का गुरु भतुबुद्धया  पतिभावले वण्यते  बताउन सकिन्छ 
श्रीकृष्णलाई सम्पय॑चरन्  सेवा गरे 

प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक तासां  ती स्त्रीहरूको 


ताक्यार्थ जुन स्त्रीहरूले श्रीकृष्णको चरणसेवा आदि गरी प्रेमपूर्वक पतिभावले उहाँको 
आराधना गरे त्यस्ता यिनीहरूको पूर्वजन्मको तपस्यालाई कसरी बताउन सकिन्छ र ? 


एवं वेदोदितं धम॑मलुतिष्ठन् सतां गतिः। 
गृहं धमाथंकामानां मुहुश्चादशंयत् पदम् ॥ २८॥ 





पढार्थ वेदोदितं  वेदले बताएको काम यी सबैको 

एवं  यसप्रकार धमम्  धर्मलाई पदं  प्राप्तिस्थान भएको 
सतां  सत्पुरुषहरूका मुहुः  बारम्बार गृहं  घरने हो भनी 
गतिः च  एक मात्र गन्तव्य अनुतिष्टन्  पालना गर्दै अद्शंयत्  देखाउनुभयो 
भएका भगवान्ले धमांथंकामानां  धर्म, अर्थ र 


वाक्यार्थ यसप्रकार सत्पुरुषहरूका एक मात्र प्राप्तव्य भगवान् श्रीकृष्णले वेदले बताएको 
धर्मको पालना गर्दै बारम्बार धर्म, अर्थ र काम यी तीनै पुरुषार्थको एक मात्र प्राप्तिस्थान 
गृहस्थाश्रम नै हो भन्ने कुरा देखाउनुभयो । 


आस्थितस्य परं घमं कृष्णस्य गृहमेधिनाम् । 
आसन् षोडशसाहस्रं महिष्यरच शताधिकम् ॥ २९॥ 


४ प  
पदार्थ घमं  धर्मको षोडरासाहस्रं  सोह हजार 
गृहमेधिनां  गृहस्थ आ आस्थतस्य  आश्रय लिएका महिष्यः च  रानीहरू 
गृहमेधिनां  गृहस्थ आश्वरमका 
उपयुक्त कृष्णस्य  श्रीकृष्णका आसन्  धथिए 
लागि उपयुक्त  
५ इाताधक  व्याले बदी 
परं  श्रेष्ठ 





रामालन्द्री टीका 


५२९९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! गृहस्थ आश्रमका लागि उपयुक्त श्रेष्ठ धर्मको अवलम्बन गर्नृहुने 
भगवान् श्रीकृष्णका सोह हजार एकसय रानीहरू थिए। 


तासां स्त्रीरत्नभूतानामष्टो याः प्रागुदाहताः। 
रुविमणीप्रमुखा राजंस्तत्पुत्राश्चातुपूवंशः ॥ २०॥ 


पदढार्थ अष्टो  आठ ओटी पुत्रहरू पनि 

राजन्  हे राजा परीक्षित् याः  जुन जुन अनुपूवंशः  क्रमैसंग 
स्तरीरत्नभूतानां  स्त्रीहरूमध्ये रुविमणीप्रमुखाः  रुक्मिणी प्राक् उदाहृताः  पहिल्यै 
अतिउत्तम भएका आदि रानीहरू भनिसके 





तासां  तीमध्ये तत्पुत्राः च  तिनका मुख्य 


वाक्यार्थ हे परीक्षित्! ती हजारौँ श्रेष्ठ स्त्रीहरूमध्ये पनि रुक्मिणी आदि आठ प्रमुख 
पटरानीहरू थिए । तिनका प्रमुख पुत्रहरूको विषयमा पनि मैले क्रमशः पहिल्यै बताइसकेँ । 


एकेकस्यां दश दश कृष्णोऽजीजनदात्मजान्। 
यावत्य आत्मनो भायां अमोघगतिरीरवरः ॥ ३१॥ 
तेषामुदामवीयांणामष्टादश महारथाः । 
आसन्नुदारयशसस्तेषां नामानि मे शृणु ॥ २२॥ 


पदार्थ एकेकस्यां  प्रत्येक पत्नीमा उदारयकशसः  प्रसिद्धकीर्ति 
अमोघगतिः  अमोघ गति दशा दश  दशदश भएका 

भएका आत्मजान्  पुत्रहरू महारथाः  महारथीहरू 
ईदवरः  सर्वसमर्थ अजीजनत्  जन्माउनुभयो आसन्  धिए 

कृष्णः  श्रीकृष्णले उदामवी्याणां  प्रबल पराक्रम तेषां  तिनीहरूका 
यावत्यः  जति भएका नामानि  नाम 

आत्मनः  आप्ना तेषां  तिनीहरूमध्ये मे  मबाट 

भायाः  पत्नीहरू थिए वी सब अष्टादश  अठार ओटा शुणु  सुननुहोस् 





ताक्यार्थ अमोघ गति भएका सर्वसमर्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना पत्नीहरूमध्ये हरेक पत्नीमा 
दशदश जना पत्रहरू उत्पनन गर्नुभयो । प्रबल पराक्रमी तिनीहरूमध्ये अठार जना महारथीहरू 
प्रसिद्धकीर्तिं भएका थिए । तिनीहरूको नाम म भन्ट्ु, सुन्नुहोस् । 


परयुम्नर्चानिरुद्धङ्च दीप्तिमान् भाुरेव च । 
साम्बो मधुवृहदुभाुदिचत्रभानुवृंकोऽरुणः ॥ २२॥ 


रालालन्द्री टीका 


५२१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 


पुष्करो वेदबाहुर्च श्रुतदेवः सुनन्दनः। 
चित्रबाहरविरूपङ्च कविन्यंग्रोध एव च ॥ ३४॥ 
एतेषामपि राजेन्द्र ततुजानां मधुदिषः। 

परद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृवदुक्मिणीसुतः ॥ ३५॥ 





पदार्थ अरुणः  अरूण मघुद्धिषः  भगवान् श्रीकृष्णका 
प्रदयुम्नः च  प्रद्युम्न पुष्करः  पुष्कर एतेषां  यी 

अनिरुद्धः च  अनिरुद्ध वेदबाहुः च  वेदबाह ततुजानां अपि  पुत्रहरूमध्ये 
दीप्तिमान्  दीप्तिमान् श्रुतदेवः  श्रुतदेव पनि 

भानुः एव च  भानु सुनन्दनः  सुनन्दन प्रथमः  जेठा 

साम्बः  साम्ब चित्रबाहुः  चित्रबाह रुक्मिणीसुतः  रुविमिणीका 
मघुः  मधु विरूपः च  विरूप छोरा 

वृहदुभानुः  बृहदभानु कविः  कवि परदयुम्नः  प्रद्युम्न 

चित्रभानुः  चित्रभानु न्यग्रोधः एव च  न्यग्रोध पितृवत्  आपफ्ना पितासमान 
वृकः  वृक राजेन्द्र  हे महाराज परीक्षित् आसीत्  थिए 


वाक्यार्थ प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, दीप्तिमान्, भानु, साम्ब, मधु, बृहद्भानु, चित्रभानु, वृक, अरूण, 
पुष्कर, वेदबाहु, श्रुतदेव, सुनन्दन, चित्रबाहु, विरूप, कवि र न्यग्रोध यी अटठार जना महारथीहरू 
हन् । यिनीहरूमध्ये पनि जेठा रुक्मिणीपुत्र प्रद्युम्न आपफना पिता श्रीकृष्ण जस्त थिए। 


स रुक्मिणो दुहितरमुपयेमे महारथः । 
तस्मात् सुतोऽनिरुद्धोऽभून्नागायुतबलान्वितः ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ दुहितरं  छोरीलाई हात्तीका बल भएका 
सःती उपयेमे  विवाह गरे सुतः  पुत्र 

महारथः  महारथीले तस्मात्  तिनीबाट अनिरुद्धः  अनिरुद्ध 
रुविमिणः  रुक्मीकी नागायुतबलान्वितः  दश हजार अभूत्  उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ ती महारथी प्रदयुम्नले रुक्मीकी पुत्रीसंग विवाह गरे । तिनबाट दश हजार हात्तीको बल 
भएका पुत्र अनिरुद्ध उत्पन्न भए। 


  पोत्री  अ,  जगृहे 
स चापि रुविमिणः पोत्री दात्रा जगृह ततः । 
वजरस्तस्याभवद् यस्तु मोषलादवरोषितः ॥ ३७॥ 


   


पदृर्थ रुविमणः  रुक्मीका दोहित्रः  नाति छोरीका छोरा 


रामालन्द्री टीका 


५२१६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 
सःच  ती अनिरुद्धने तस्य  उनको मोषलात्  म॒सलबाट भएको 
पोत्री  रुकमीकरै नातिनीलाई वञ्चः  वज नामका पुत्र यदुवंशको विनाशबाट 

जगृहे  ग्रहण गरे अभवत्  भए अवरोषितः  बांकी रहेका धिए 
ततः अपि  तिनबाट यम्तुनो 





ताक्यार्थ रुक्मीका छोरीका छोरा अनिरुद्धले रुक्मीकै नातिनीसंग विवाह गरे र ती दुर्दबाट 
वज्नामक पुत्र उत्पन्न भए । यी व्र मुसलबाट भएको यदुवंशको नाशबाट बचेका थिए। 


प्रतिबाहुरभूत् तस्मात् सुबाहुस्तस्य चात्मजः। 
सुबाहोः शान्तसेनोऽभूच्छतसेनस्तु तत्सुतः ॥ ३८॥ 





पढार्थ तस्य  तिनका शान्तसेनः  शान्तसेन 
तस्मात्  ती वजरबाट आत्मजः च  छोरा चाहं अभूत्  भए 

प्रतिबाहुः  प्रतिबाह सुबाहुः  सुबाहु थिए तत्सुतः तु  तिनका छोरा 
अभूत्  भए सुबाहोः  सुबाहुबाट रातसेनः  शतसेन थिए 


ताक्यार्थ वज्रबाट प्रतिबाहू र प्रतिबाहुबाट सुबाहु उत्पन्न भए । सुबाहुका छोरा शान्तसेन धिए 
भने उनका शतसेन नामका छोरा थिए । 


न ह्येतस्मिन् कुठे जाता अधना अबहुप्रजाः। 
अल्पायुषोऽल्पवीर्यांरच अबरह्मण्याङ्च जज्ञिरे ॥ ३९॥ 





पदढार्थ अबहुप्रजाः च  थोरै सन्तति भएका 

हि  निश्चय नै भएका अब्रह्यण्याः च  ब्राह्मणभक्त 
एतस्मिन्  यो न जाताः  जन्मिएनन् नहुने 

कुठे  कुलमा अल्पायुषः  थोर आयु भएका न जज्ञिरे  जन्मिएनन् 
अधनाः  निर्धन अत्पवीयांः  थोर पराक्रम 


ताक्यार्थ निश्चय ने यो यदुकुलमा थोर सन्तति भएका र धनरहित व्यक्तिहरू जन्मिएनन्। थोर 
आयु, थोर पराक्रम भएका र ब्राह्मणभक्तिहीन व्यक्तिहरू पनि कोही भएनन्। 


यटुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकमंणाम् । 
सङ्ख्या न शक्यते कतुंमपि वषायुतेनृप ॥ ४०॥ 


पढार्थ उत्पन्न भएका पुंसां  व्यक्तिहरूको 

९ अक ।  न ९ 
नृप  हे राजा परीक्षित् विख्यातकमंणां  प्रख्यात चरित्र वषांयुतेः अपि  दश हजारौँ 
यदुवंशप्रसूतानां  यदुवंशमा भएका वर्षमा पनि 


रामालन्द्री टीका 


५२९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 


सङ्ख्या  गणना कर्तुम्  गर्न न शक्यते  सकिंदैन 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यदुवंशमा उत्पन्न भएका यी सबे व्यक्तिहरू प्रख्यात चरित्र भएका 
थिए । यिनीहरू यति धरे थिए कि दशौँ हजार वर्ष लगाएर पनि यिनीहरूको गणना गर्न सकिंदैन। 


तसखः कोटूयः सहस्राणामष्टारीतिरातानि च । 
आसन् यदुकुलाचायांः कुमाराणामिति श्रुतम् ॥ ५९१॥ 


पदार्थ अष्टारीतिरातानि  अठासी सयआसन् इति  थिए भन्ने 
कुमाराणां  यदुकुमारहरूका र श्चुतम्  सुनिन्छ 
यदुकुलाचायांः  आचार्यहरू तिखः कोट्यः च  तीन करोड 

सहस्राणां  हजार गुणा संख्यामा 





ताक्यार्थ यदुकुमारहरूलाई शिक्षादीक्षा दिने आचार्यहरूमात्र तीन करोड अठटासी लाख थिए 
भन्ने सुनिन्छ। 


सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । 
यत्रायुतानामयुतलक्षेणास्ते स आहुकः ॥ ४२॥ 


पढार्थ करिष्यति  गर्न सक्छ अयुतलक्षेण  दश लाख 
महात्मनां  उदार चरित्र भएका यत्र  जहाँ सेनिकट्वारा 

यादवानां  यादवहरूको सःती आस्ते  युक्त हन्ये 
सङ्ख्यानं  गणना आहुकः  उग्रसेन 

कः  कसले अयुतानां  दश हजार गुणा 





ताक्यार्थ उदार हृदय भएका यादवहरूको गणना कसले गर्न सक्छ र ? उग्रसेनका सैनिकहरू ने 
दश अरब थिए। 

२ न्द, 

दवासुराहवहता दतया च सुदारुणाः । 

ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा प्ता बबाधिरे ॥ ४३॥ 

तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुठे । 


अवतीणांः कुलडतं तेषामेकाधिकं नृप ॥ ४ ॥ 


पदार्थ ॐ  भयर उत्पन्नाः  उत्पन्न भई 
येजो देतेयाः  दैत्यहरू धिए प्ताः च  अभिमानपूर्वक 
देवासुराहवहताः  देवासुर ति  तिनीहरू प्रजाः  सम्पूर्ण प्रजाहरूलाई 
संग्राममा मारिएका मनुष्येषु  मनुष्यकुलमा बबाधिरे  दुःख दिन थाले 





रामालन्द्री टीका 


५२१८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
तन्निग्रहाय  तिनको विनाशका   देवताहरू तेषां  तिनीहरूको 

लागि यदोः कुठे  यदुवंशमा एकाधिकं  एक बढी 

हरिणा  भगवानूद्रारा अवतीणांः  अवतीर्ण भए कुलतम्  सय कुल थिषए 
प्रोक्ताः  आदिष्ट भएका नृप  हे राजा परीक्षित् 





ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! देवासुर संग्राममा मारिएका जति भयडूर दैत्यहरू धिए, ती सबे 
मनुष्यलोकमा उत्पन्न भए र तिनीहरूले अभिमानपूर्वक सारा मनुष्यजातिलाई ने दुःख दिन थाले। 
ती सबैको विनाशको लागि भगवानूले देवताहरूलाई आदेश दिनुभयो र देवताहरू यदुवंशमा 
अवतीर्ण भए । त्यसैले यदुवंशीहरूको कुल एक सय एक धियो । 


तेषां प्रमाणं भगवान् प्रमुत्वेनाभवद्धरिः। 
ये चानुवतिनस्तस्य ववृधुः सवंयादवाः ॥ ४५॥ 


पढार्थ प्रमाणं  आदर्श सवंयादवाः  सबै यादवहरू 
भगवान्  भगवान् अभवत्  हनहुन्थ्यो थिए तिनीहरू 

हरिः  श्रीकृष्ण ये च  जोजो ववृधुः  बद्दै गए 

प्रभुत्वेन  प्रमुख भएकाले तस्य  उहांका 

तेषां  ती सबैको अनुवतिंनः  अनुयायी 





ताक्यार्थ ती सबै यदुवंशीहरूका प्रमुख एवं आदर्श भगवान् श्रीकृष्ण नै हुनुहुन््यो । यादवहरू 
भगवान् श्रीकृष्णका अनुयायी भएकाले तिनीहरूको सबे प्रकारले वृद्धि हदे गयो । 


राय्यासनाटनालापक्रीडास्नानादिकमंसु । 

न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः ॥ ४६॥ 
पदार्थ आदि सबे कर्महरूमा आत्मानं  शरीर 
शाय्यासनाटनालापक्रीडास्नानादि कृष्णचेतसः  भगवान् सन्तं  रहेको पनि 
कर्म॑सु  सुत्ने, बस्ने, हिंडने, श्रीकृष्णमा न चित्त लागेका न विदुः  सम्फिंदैनथे 
कुराकानी गर्ने, खेल्ने, नुहाउने वृष्णयः  वृष्णिवंशीहरूले 
ताक्यार्थ सबे वृष्णिवंशीहरू सुत्ने, बस्ने, हिंडने, कुराकानी गर्ने, खेल्ने, नुहाउने आदि सबे 
कर्महरूमा उनीहरूको चित्त भगवान्मा यसप्रकार लाग्दथ्यो कि, उनीहरूलाई आफ्नो शरीरको ने 
याद हदेनथ्यो । 





तीर्थं चकर नृपोनं यदजनि यदुषु स्वःसरित्पादशोचं 


श्रीयंदर्थे भ 


विद्धिट॒स्निग्धाः स्वरूपं ययुरजितपरा ऽन्ययत्नः। 


रामालन्द्री टीका 


५२९१९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


यन्नामामङ्गरघ्नं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्रधमंः 
कृष्णस्येतन्न चित्रं क्षितिभरहरणं काट्चकरायुघस्य ॥ ४७ ॥ 





पदढार्थ ययुः  प्राप्त भए अमङ्गललाई नष्ट गरिदिनेवाला 
नृप  हे राजा परीक्षित् यदर्थे  जसका लागि छ 

यत्  जब अन्ययत्नः  सबै गोत्रधमंः  सबै ऋषिका 
यदुषु  यदुकुलमा भगवान् देवताहरूसमेत प्रयास गर्दछन् वंशधर्महरू 

अजनि  जन्मिनुभयो त्यस्ती यत्कृतः  जसले बनाउनुभयो 
स्वःसरित्पादशोचं  आप्नो श्रीः  लक्ष्मी पनि कालचक्रायुधस्य  कालरूपी 
चरणजल भएको गङ्गारूप अनजितपरा  भगवत्परायण चक्र अस्त्र भएका 

तीथं  तीर्थलाई हुनुहुन्छ कृष्णस्य  श्रीकृष्णका लागि 
उन्न  कम महत्वको श्रुतं  सुनिएको एतत्  यो 

चके  बनाइृदिनुभयो अथ  अथवा क्षितिभरहरणं  सम्पूर्ण 
विद्धिर॒स्निग्धाः  द्वेष गर्ने र प्रेम गदितं  भनिएको पृथिवीको भार हरण गर्नु 
गर्नेहरू सबे यन्नाम  जुन भगवान्को नाम न चित्रम्  आश्चर्य होइन 
स्वरूपं  भगवानूकै स्वरूपमा अमङ्गलघ्नं  सम्पूर्ण 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! जब भगवान् श्रीकृष्ण यदुकुलमा उत्पनन हुनुभयो त्यसपछि उहाँको 
पावन चरित्ररूपी तीर्थले स्वयं उहोँके चरण धोएको जल गङ्गारूपी तीर्थलाई पनि कम महत्त्वको 
बनादइदियो । उहाँसंग देष एवं प्रेम गर्नहरू सबे उहांके स्वरूपमा प्राप्त भए । जसको प्राप्तिका 
लागि देवताहरूले समेत प्रयास गर्दछन् त्यस्ती लक्ष्मीजी पनि केवल भगवानूकै सेवामा रहनुहुन्छ । 
जसको नाम एकपटक मात्र सुन्दा अथवा भन्दा सबे प्रकारका अमङ्गलहरू नष्ट हृन्छन् र जसद्वारा 
सबे ऋषिहरूका वंशधर्महरूको स्थापना भएको छ, यस्ता कालरूपी चक्रलाई नै अस्त्रको रूपमा 
धारण गर्नृहूने भगवान् श्रीकृष्णको लागि यो सम्पूर्ण पृथिवीको भार उतार्ने काम कुनै आश्चर्यको 
कुरा होडन। 


जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो 

९   यदुवरपषत्स्व्दोभिरस्यन्नधमम् ९ 
यदुवरपरषत्स्वेर्दोभिरस्यन्नधमंम् । 

स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन 


व्रजपुरवनितानां वधंयन् कामदेवम् ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ अधमम्  अधर्मलाई म॒स्कानयुक्त मुखद्रारा 
स्वैः  आपना अस्यन्  नष्ट गर्नृहुने व्रजपुरवनितानां  व्रजमण्डलका 
दोभिंः  भुजाहर्द्रारा सुस्मितश्रीमुखेन  आफनो मन्द गोपिनीहरूभित्र 


रामालन्द्री टीका 


५५२२० 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 
कामदेवं  प्रियमिलनको तीव्र  नष्ट गर्नुहुने भनाईइ मात्र भएका 

इच्छा यदुवरपषंत्  सभामा जननिवासः  सम्पूर्ण जगत्का 
वधंयन्  बढाइदिनुहने यदुवीरहरूद्रारा युक्त रहनुहूने आश्वरयस्थल भगवान् श्रीकृष्ण 
स्थिरचरवृजिनघ्नः  स्थावर देवकीजन्मवाद्ः  देवकीबाट जयति  सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ 
जङ्गम सम्पूर्ण प्राणीका उत्पन्न भएका भन्ने केवल 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आपफ्ना भजाहरुद्रारा अधर्मलाई नष्ट गर्नृहुन्छ र आफ्नो मन्द मुस्कान 
भएको मुखमण्डलद्वारा व्रजमण्डलका सबै गोपिनीहरूभित्र प्रियमिलनको तीव्र इच्छा 
बढाइदिनुहन्छ । स्थावरजङ्गम सम्पूर्ण प्राणीका सबैथरी पापहरूलाई नष्ट गर्नृहुने उहाँ यदुकुलका 
श्रेष्ठ पुरुषहरूसंगै सभामा रहनुहुन्छ । देवकीबाट उत्पन्न भएका भन्ने भनाई प्रसिद्ध भए पनि उहाँ 
सम्पूर्ण जगत्का आश्रयस्थल हूनहुन्छ, यस्ता भगवान् श्रीकृष्ण सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ । 


इत्थं परस्य निजवत्मरिरक्षयात्त 
टीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि । 
कमीणि कमंकषणानि यदत्तमस्य 
श्रूयाद्मुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥ ४९॥ 





पदार्थ परस्य  परमात्मा कमोणि  चरित्रहरूलाई 
इत्थं  यसप्रकार यदूत्तमस्य  यदुश्रेष्ठ अमुष्य  उहाँके 
निजवत्मरिरक्षया  आूद्रारा भगवान्को पदयोः  चरणको 
प्रवर्तित धर्ममर्यादाको रक्रा तदूनुरूपविडम्बनानि  उहकै अनुवृत्तिं  सेवालाई 
गर्नका लागि अनुरूप अदभुत इच्छन्  चाहने व्यक्तिले 
आत्तखीखातनोः  लीलाद्रारा कमंकषणानि  सम्पूर्ण श्रूयात्  सुनोस् 

शरीर धारण गर्नृहुने कर्मबन्धनलाई नष्ट गरिदिने 


ताक्यार्थ यदुकुलश्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्ण आफूद्रारा प्रवर्तित धर्ममर्यादाको रक्षा गर्ने उदेश्यले ती 
लीला गर्दै शरीर धारण गर्नृहुन्छ। उहांका सम्पूर्ण चरितव्रहरू सारा जीवहरूका कर्मबन्धनलाई नष्ट 
गरिदिन समर्थं छन् र तिनीहरू भगवानूकै अनुरूप अत्यन्त अदभुत पनि छन्। उहँको 
चरणसेवालाई चाहने व्यक्तिले यी सबै चरित्रहरू सुनोस् । 
मत्य॑स्तयानुसवमेधितया सुकुन्द 
श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयेति । 
तदुधाम दुस्तरकृतान्तजवापवगं 
ग्रामाद् वनं क्षितिभुजोऽपि ययुयंदथां ॥ ५० ॥ 


रालालन्द्री टीका 


५२२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९० 
पदार्थ तया  त्यस भक्तिद्रारा यदथांः  जसका लागि 
अनुसवं  प्रत्येक क्षण मत्यंः  मानिस क्षितिभुजः अपि  राजाहरू पनि 
एधितया  बहिरहने दुस्तरकृतान्तजवापवगं  तनै ग्रामात्  गाड राज्यबाट 
मुकुन्दश्रीमत्कथाश्रवणकीतंन नसकिने कालको वेगबाट पर॒ वनं  वनतिर 

चिन्तया  श्रीकृष्ण भगवान्को मोक्षस्वरूप ययुः  गए 

मनोहर कथाको श्रवण, कीर्तन तदूधाम  उदहाँको परम धाममा 

र चिन्तनरूप एति  पुग्दछ 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको मनोहर कथाको श्रवण, कीर्तन र चिन्तन गर्नाले उहाँमा गरिएको 
भक्ति निरन्तर बद्धिरहन्छ र यसले मानिसलाई तर्न नसकिने कालको वेगबाट पर रहेको मोक्षस्वरूप 
भगवान्को परम धाममा पुयाइदिन्छ । यसक लागि ठुला राजाहरू पनि आफनो राज्य छाडी वनतिर 
गए। 
वितरण यस अध्यायमा श्रीकृष्णप्रति उहाँका रानीहरूको विशिष्ट प्रेम प्रकट भएको छ। 
विद्रानूहरूको भनाईइ अनुसार श्रीकृष्णको प्रममय जीवनको प्राथमिक अवस्थामा गोपिनीहरूको प्रेम 
मुख्य छ भने उत्तरार्ध कालमा रुक्मिणी आदि रानीहरूको प्रेम मुख्य छ। सबेले श्रीकृष्णलाई 
आपूलाई भन्दा पनि बदी प्रम गरेका छन्। यीमध्ये गोपिनीहरूको प्रम सर्वोच्च तहको हो र 
यसको वर्णन पूर्वाद्धमा विशेष रूपले गरिएको छ। गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको विरहमा शरीर नै 
त्यागेको अनि जीवनभर उहोँकै सम्नामा उहांके लागि बाँचेको बतादएको छ । गोपिनीहरूमा 
परकीया भाव थियो र परकीया भावमा ने प्रेमको उच्चता प्रकट हृन्छ भन्ने प्रमको सिद्धान्त हो। 
गोपिनीहरूमा श्रीकृष्णप्रति परकीया भावको प्रेम थियो । यद्यपि दृष्टान्तको रूपमा बताइने परकीया 
भावको प्रेम अत्यन्त तुच्छ र सांसारिक हो, अनित्यो नष्ट हुने प्रेम हो, तर लौकिक प्रेमको 
सबभन्दा तीव्र अभिव्यक्ति पनि त्यही भएकाले त्यसैलाई दृष्टान्त बनाई भगवान् र 
गोपिनीहरूबिचको प्रेमलाई चिनाइएको छ। यसप्रकार दशमस्कन्धमा बताइएका श्रीकृष्णप्रेमका 
लीलाहरूमध्ये गोपिनीहरूको प्रेम सर्वव्यापक एवं उदाहरणको रूपमा बताइन्छ । यता भगवान्का 
आपने पत्नीहरू उहाँका स्वकीया प्रेमी थिए, तर तिनको प्रेम पनि कम थिएन भन्ने देखाउन यो 
अध्यायमा उनीहरूको प्रेमको विशिष्ट पक्षको बयान गरिएको हो । श्रीकृष्णको विरहमा अचेत फँ 
हुने र जताततै श्रीकृष्ण नै देखी बडबडाउने विशेष अवस्था रानीहरूमा पनि देखादृएको छ। 
यसबाट श्रीकृष्णको उत्तरार्धको प्रेमजीवन पनि सशक्त भावपूर्ण भएको पुष्टि हृन्छ । 

दशम स्कन्धलाई निरोध स्कन्ध भनिएको छ । निरोध शब्दको सामान्य अर्थ मनको हलचल 
पूर्ण रूपले बन्द हनु हो । कुनै पनि विषयको स्फूर्तिं नभई मन हराएको या बिलाएको स्थिति ने 
निरोध अवस्था हो। योगशास्त्रमा मनका पाँच अवस्थाहरूमध्ये निरुद्धावस्थालाई सबभन्दा 
उच्चकोटिको मानिन्छ। निर्विकल्प समाधिमा मन पूर्णतः स्फुरणरहित बनेको स्थिति नै 
योगशास्त्रको निरोध हो। तर यहाँ कसैले पनि समाधि लगाई मनको निरोध गरेका होदनन् भने 
यहाँ निरोध कसरी भयो ? भन्ने शङ पनि हन सक्छ । गोपिनी या श्रीकृष्णका रानीहरू सबैको 
चित्त कहिल्थै पनि स्थिर भएर रहँदेनथ्यो, उनीहरूको मन श्रीकृष्णप्रति सर्धँ चञ्चल अनि चिन्तित 


रामालन्द्री टीका 


५२२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


पनि भदट्रहन्थ्यो । तर भक्तिशास्त्र अनुसार मनको यही चज्चलतालाई पनि निरोध अवस्था भनिन्छ। 
मन निरोध गर्बुको मुख्य लक्ष्य मन, अनात्म पदार्थहरूमा नजाओस् भन्ने हो। श्रीकृष्णका 
प्रमीहरूको मन सम्पूर्ण अनात्मपदार्थहरूलाई छाडी सर्धँ श्रीकृष्णमा नै गदरहन्थ्यो । उनीहरूले जे 
भावले चिन्तन गरेका भए पनि आखिर श्रीकृष्ण परमात्मा नै त हुनुहुन््यो । त्यसेले संसारका 
पदार्थहरूमा मन नगई परमात्मा श्रीकृष्णमा मन गद्रहनु नै मनको निरोध हनु हो । अख योगको 
निरुद्ध अवस्था त साधना एवं प्रयासको अपेक्षामा सिद्ध हुन्छ, त्यो स्वाभाविक स्थिति होडन। 
मनलाई एकामग्रतापूर्वक पूर्णतः निश्चल गरिदिएको स्थितिसम्म मात्र योगीहरू निरुद्धावस्थामा 
रहन्छन्। निर्विकल्प समाधिबाट नब्युँखिई शारीरिक व्यवहार आदि गरेको अवस्थामा योगीहरू 
निरुद्धावस्थाबाट र्रैका हुन्छन्, तर परमात्माका आन्तरिक भक्तहरू त प्रयासैविना पनि निरन्तर 
परमात्मामा नै हरादरहेका हृन्छन्। खांँदा, खेल्दा र सुत्दा सबै व्यवहारमा केवल परमात्मालाई देख्ने 
विशिष्ट भक्तहरूले प्रयासद्रारा मनको निरोध गर्ने अभ्यासात्मक स्थितिलाई पार गरिसकेका हृन्छन् 
र विना प्रयास नै परमात्मामा मन निरुद्ध भद्ररहने सहज समाधिको अवस्थामा उनीहरू पुगेका 
हन्छन्। आत्मज्ञ महापुरुषले पनि कहँ मनको निरोध गरिरहन्छन् र ? उनलाई त मन सामान्य 
सांसारिक व्यवहारमा लागिरेको स्थितिमा पनि निरन्तर आत्मस्फुरण भद्रहेको हुन्छ । यसैलाई 
गीतामा भगवान्ले उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्, विमूढाः नानुपश्यन्ति पश्यन्ति 
ज्ञानचक्षुषा श्रीमदभगवद्गीता १५१० अर्थात् अज्ञानीहरू प्राणत्याग गरिरेको, बसेको, खाद्रहेको 
या अन्य व्यवहारमा युक्त भद्रहेको वेलामा पनि आत्मालाई देख्दैनन्, तर ज्ञानदृष्टि भएकाहरूले 
चाहं आत्मालाई देखिरहन्छन् भनी बताउनुभएको छ । यो मन परमात्मामा लागिरहने सहज 
अवस्था हो। भक्तिको उच्च स्थितिमा पनि मन परमात्मामा सहजतापूर्वक नै लागिहरन्छ । यसैले 
सांसारिक विषयमा नगई परमात्मामा नै मन गद्रहेकोलाई लिएर भक्तिको त्यो अवस्थालाई 
निरुद्धावस्था भनिएको छ। श्रीकृष्णका अनेक लीलाहरुद्रारा उहाँका सने प्रेमीहरूको मन पूर्णतः 
उहांमा न निरुद्ध भद्रहने भएकाले यो स्कन्धलाई निरोधस्कन्ध भनिएको हो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे वेयासिक्यामष्टादशसाहस्व्यां पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे 
उत्तराधे श्रीकृष्णचरितानुवणंनं नाम नवतितमोऽध्यायः ॥ ९० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२२४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


एकादशः स्कन्धः 


अथ प्रथमोऽध्यायः 
यदुवंशीलाई ऋषिहरूको श्राप 


अध्याय१ 


श्रीवाद्रायणिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुमिरवृंतः। 
भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १॥ 


पदार्थ ध   दैत्यहरूको संहार भुवः  पृथिवीको 
यदुभिः  यदुहरुद्रारा कृत्वा  गरेर भारं  भार 

वृतः  युक्त जविष्टं  अत्यन्त शीघ्र अवतारयत्  उतार्मुभयो 
सरामः  बलरामसहित कलिं  रुगडालाई 

कृष्णः  श्रीकृष्णले जनयन्  उत्पन्न गराई 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले यदुहरू र बलराम सहित भई अनेकों देत्यहरूको संहार गर्नुभयो र 
यदु यदुहरूके बविचमा रगडा उत्पन्न गराई प्रथिवीको भार उतार्नुभयो । 


न 


ये कोपिताः सुबहु पाण्डुसुताः सपत्ने 


४०२१ 


दुयूतहेलनकचग्रहणादिमिस्तान्। 
कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान् 
हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीशः ॥ २॥ 


पढार्थ 

ईशः  सर्वसमर्थ भगवान्ले 
येजो 

पाण्डुसुताः  पाण्डवहरू 
सपत्नैः  शत्रु बनेका 


कपटी जुवा, अनेकं अपमान र 
द्रौपदीवस्त्रहरण आदिद्रारा 
सुबहु  अत्यन्त 

कोपिताः  क्रोधित बनाइएका 
तान्  ती पाण्डवहरूलाई 





इतरेतरतः  कौरव र पाण्डव 
दुबे पक्षतफं 

समेतान्  युद्ध गर्न आएका 
नृपान्  राजाहरूलाई 

हत्वा  मारेर 


गान्धारीपुत्र कौरवहरुद्रारा निमित्तं  निमित्त क्षितिभारं  प्रथिवीको भारलाई 
दु्यूतहेलनकचग्रहणादिभिः  कृत्वा  बनाएर निरहरत्  हरटाउनुभयो 


ताक्यार्थ सर्वसमर्थ भगवानूले कौरवहरूद्वारा गरिएको कपटी जुवा, अनेक अपमान र 
द्रौपदीवस्त्रहरण आदि कुकृत्यद्रारा अत्यन्त क्रोधित बनादइएका पाण्डवहरूलाई निमित्त बनाई ती 


रामालन्द्री टीका 


५२२५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


दुबे पक्षत्फं युद्ध गर्न सबेतिरबाट जम्मा भएका राजाहरूलाई नष्ट गराउनुभयो र पृथिवीको भार 
उतारिदिनुभयो । 


  


भूभारराजपृतना यदुभिनिंरस्य 

गुप्तैः स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः। 
मन्येऽवनेन॑नु गतोऽप्यगतं हि भारं 

यद्यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३॥ 





पढार्थ सेनाहरूलाई मन्ये  ठन्दद्ु 

अप्रमेयः  अचिन्त्य भगवान्ले निरस्य  नष्ट गरेपछ्छि हि  निश्चय नै 
स्वबाहुभिः  आपफना हातहरू अचिन्तयत्  विचार गर्नुभयो यत्  किनभने 
पराक्रमद्रारा नतु  सांच्चै अहो  अहो 

गुप्तैः  सुरक्षित भएका अवनेः  पृथिवीको भार अविषह्यं  जित्न नसकिने 
यदुभिः  यदुहरूद्रारा गतः अपि  समाप्त भए पनि यादवं  यदहरूको 
भूभारराजपृतनाः  परथिवीका भारं  वास्तविक भार कुट  वंश 

भार भएका राजा र तिनका अगतं  पूर्णतः समाप्त नभएको आस्ते  अफ जीवित छ 


ताक्यार्थ भगवान् अचिन्त्य सङ्ल्प हुनुहृन्छ। उहाँले आप्ना बाहुबलद्वारा सुरक्षित भएका 
यदुहरूको माध्यमले पुथिवीको भार सबे राजा र तिनका सेनाहरूलाई नष्ट गरिदिनुभयो र विचार 
गर्नुभयो सामान्यतः बाहिरी दृष्टिले पुथिवीको भार नष्ट भए तापनि पूर्णतया नष्ट भएको छैन । 
किनभने कसैले जित्न नसक्ने यदुवंशी वीरहरूको कुल अदै बाँकीनेछ। 


नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चि 
न्मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । 
अन्तः कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु 


नर,  


स्तम्बस्य वहिमिव शान्तिमुपेमि धाम ॥ ४॥ 





पदार्थ अस्य  यो यदुकुलको परस्परमा टोकिरई 

नित्यं  निरन्तर अन्यतः  अरू कसैबाट वहम् इव  आगो उत्पन्न भए 
मत्संश्रयस्य  मेरे आश्रयमा परिभवः  पराजय इ 

रहेको कथज्चित्  कसै गरी पनि यदुकुलस्य  यदुकुलको 
विभवोन्नहनस्य  सबै प्रकारका न एव भवेत्  हुनै सक्दैन अन्तः  भित्र 

समृद्धिद्रारा उच्छर्चल बनेको वेणुस्तम्बस्य  बाँसको खड कलि  ख्गडा 


रामालन्द्री टीका 


५२९६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायप१ 
विधाय  उत्पन्न गराएर धाम  आफ्नो धाममा 
शान्तिं  शान्तिपूर्वक उ्पेमि  जान्छु 


ताक्यार्थ यदुकुल निरन्तर मेरो आश्रयमा सुरक्षित भएकाले र सबेथरी समृदधिले युक्त भएकाले 
पनि उच्छुङ्ल भएको छ। यसको विनाश अरू कसैबाट पनि सम्भव छैन। त्यसैले बांसको 
खाडमा परस्पर बाँसहरू टोकिई आगो उत्पन भए रँ यदुकुलकै भित्र परस्पर रगडा उत्पनन गराएर 
म शान्तिपूर्वक आफ्नो धाममा जाने । 


एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईङवरः। 
रापन्याजेन विप्राणां सञ्जहे स्वकुलं विभुः ॥ ५॥ 


पढार्थ सत्यसङ्कल्पः  सत्यसङल्प शापव्याजेन  श्रापको निहंले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् विभुः  सर्वव्यापक स्वकरुटं  आफ्नो कुललाई 
एवं  यसप्रकार ईर्वरः  सर्वसमर्थ भगवान्ले सञ्ज  संहार गर्नृभयो 
व्यवसितः  निश्चय गरी विप्राणां  ब्राह्मणहरूको 





ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! सत्यसड्ल्प भगवानूले यसप्रकार निश्चय गर्नुभयो र सर्वसमर्थं उहाँले 
ब्राह्मणहरूको श्रापको निर्हले यदुकुलको संहार गर्नुभयो । 


स्वमूत्यां लोकलावण्यनिमुंक्त्या लोचनं नृणाम् । 
गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदेस्तानीक्षतां क्रियाः ॥ ६॥ 
आच्छिद्य कीरति सुरुरोकां वितत्य ह्यञ्जसा तु को । 
तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीरवरः ॥ ७ ॥ 


पढार्थ गर्नेहरूको कीर्तिं  कीर्तिलाई 
ईरुवरः  भगवान् श्रीकष्णले चित्तं  चित्तलाई वितत्य  विस्तार गरी 
लोकलावण्यनिमुंक्त्या  सम्पूर्ण पदेः  हिंडाद्रारा नु  निश्चयनै 
संसारको सौन्दर्यलाई तिरस्कृत तान्  उहांको चरणलाई अनया  यही कीर्तिद्रारा 
गर्न ईक्षतां  हेरिरहनेहरूको तमः  अज्ञानरूप अन्धकारलाई 
स्वमूत्यां  आफ्नो आकृतिद्रारा क्रियाः  समस्त लौकिक तरिष्यन्ति  तर्नछन् 
नृणां  मानिसहरूको कर्महरूलाई इति  यसो भनी 
लोचनं  आंखालाई आच्छिद्य  आफैतिर खिचेर स्वं  आपनो 

ताः  ती अत्यन्त मधुर हि  निश्चय नै पदं  धाममा 
लीलाहरूलाई अञ्जसा  सजिलैसंग अगात्  जानुभयो 
गीर्भिः  वाणीहरूद्रारा को  पृथिवीमा 

स्मरतां  उहांको स्मरण सुर्खोकां  सुयशले युक्त 





रालालन्द्री टीका 


५९२९७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय१ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको आकृति सम्पूर्ण संसारको सौन्दर्यलाई पनि तिरस्कृत गरिदिने 
खालको थियो। त्यसद्वारा उहाँले सम्पूर्ण प्राणीहरूको ओंँखालाई आफूतिर आकृष्ट गर्नुभयो । 
आप्ना सुमधुर वाणीहरूद्रारा उहाँ लाई स्मरण गर्ने सब व्यक्तिहरूको चित्तलाई आपफूतिर आकर्षित 
गर्नुभयो भने सुललित हिंडाइद्रारा त्यसको दर्शन गर्ने सबै व्यक्तिहरूको व्यवहार दरटाइदिनुभयो । 
उदहांले पृथिवीभर सजिलै आफ्नो कीर्तिं फैलाउनुभयो र यही चरित्रगान गरेर मानिसहरूले संसारको 
अज्ञानमय अन्धकारलाई पार गर्नेछछन् भनी उहाँ परमधाम जानुभयो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । 
विप्रशापः कथमभूट् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥ 
यन्निमित्तः स वे शापो यादुशो द्विजसत्तम । 
कथमेकात्मनां भेद् एतत् सवं वदस्व मे ॥ ९॥ 






पदार्थ   कसरी एकात्मनां  एक चित्त भएका 
नित्यं  निरन्तर अभूत्  भयो तिनीहरूको बिचमा 
वृद्धोपसेविनां  वृद्धहरूको सेवा द्विजसत्तम  हे ब्राह्मणघ्रेष्ठ भेदः  फुट 

गर्ने शुकदेव कथं  कसरी भयो 

ब्रह्मण्यानां  ब्राह्मणभक्त  निश्चय ने एतत्  यो 

वदान्यानां  श्रेष्ठ दानी सः  सवं  सबै 

कृष्णचेतसां  श्रीकृष्णमा चित्त रापः  श्राप मे  मलाई 


लागेका यन्निमित्तः  जुन कारणले भयो वदस्व  बताउनुहोस् 
वृष्णीनां  वृष्णिवंशीहरूमाथि र 
विप्रशापः  ब्राह्मणहरूको श्राप यादुश्चः  जस्तो थियो 


ताक्यार्थ निरन्तर वृद्धहरूको सेवा गर्ने यदुवंशीहरू ब्राह्मणभक्त र श्रेष्ठ दानी पनि धथिए। 
श्रीकृष्णमा निरन्तर चित्त लागेका यस्ता यिनीहरूमाथि ब्राह्मणहरूको श्राप कसरी लाग्यो? हे 
शुकदेव ! त्यो श्राप जुन कारणले भयो र जस्तो प्रकारको धियो त्यो हामीलाई बताउनुहोस्। यसै 
गरी एडटै चित्त भएका ती यदुवंशीहरूको बिचमा कसरी फुट आयो? यो सबै मलाई 
बताउनुहोस् । 





श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
बिभ्रद् वपुः सकलसुन्द्रसन्निवेशां 
कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः। 


रामालन्द्री टीका 


५२९८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अधघ्यायप१ 


आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः 
संहतुमेच्छत कुलं स्थितकृत्यशोषः ॥ १०॥ 


पढार्थ कमं  कर्मलाई भएका र 
सकलसुन्द्रसन्निवेशं  अङ्ग आचरन्  आचरण गर्दै स्थितकृत्यरोषः  एडटै मात्र 
प्रत्यङ्ग पूर्ण सौन्दर्यले युक्त आप्तकामः  पूर्णकाम सम्पूर्ण पथिवीको भारहरणरूप कर्म 
भएको इच्छा पूर्ण भएका शेष भएका भगवान्ले 

वपुः  शरीरलाई धाम  द्वारका धाममा कुट  आफ्नो कुललाई 
बिभ्रत्  धारण गर्दै आस्थाय  बसी संहतुम्  संहार गर्न 

भुवि  पृथिवीमा रममाणः  रमाइरहनुभएका एेच्छत  इच्छा गर्नुभयो 
सुमङ्गलं  मङ्गलमय उदारकीतिंः  प्रसिद्ध कीर्ति 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले अङ्गप्रत्यङ्ग पूर्ण सौन्दर्यले युक्त भएको शरीर धारण गरी 
पृथिवीमा रहेर मङ्गलमय कर्महरू गर्नुभयो । उहाँ दवारकाधाममा बसेर रमाद्रहनुभए पनि वास्तवमा 
चाहं सम्पूर्ण इच्छा पूर्ण भएका हुनुहन्थ्यो, तर पनि पुथिवीको भारहरणरूप एडटे कर्तव्य बाँकी 
रहेकाले उदारकीर्तिं भएका उहाँंले आफ्नो कुललाई समेत नष्ट गर्ने विचार गर्मुभयो । 
कमणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि 
गायज्जगत्कलिमरापहराणि कृत्वा । 
कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे 


  


पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टाः ॥ ॥ 
पढार्थ कमोणि  लीलाचरित्रहरू भगवानुदरारा 
पुण्यनिवहानि  पुण्य प्रदान गर्ने कृत्वा  गरेर निसृष्टाः  प्रेरित 
सुमङ्गलानि  मङ्लमय यदुदेवगेहे  युदराज उग्रसेनको सुनयः  मुनिहरू 


गायज्जगत्ककिमलापहराणि  राजधानी द्वारकामा 
कीर्विगान गर्ने सवे प्राणीहरूको कालात्मना  कालरूपले 


पिण्डारकं  पिण्डारक क्षेत्रमा 
समगमन्  गए 





कलिदोषलाई नष्ट गरिदिने निवसता  बसिरहनुभएका 
वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका सबे लीलाचरित्रहरू परम मङ्गलमय र पुण्यप्रदान गर्नैवाला छन्। 
जसले यस चरित्रको गान गर्वछछन् ती व्यक्तिका सारा कलिदोषहरू नष्ट हृन्छन्। यस्ता भगवान् 
उग्रसेनको राजधानी द्रारकामा कालरूपले बसिरहनुभएको थियो । यस्ता भगवानूबाट प्रेरित भएका 
मुनिहरू पिण्डारक तीर्थमा गए । 

विदवामित्रोऽसितः कण्वो दुवांसा भृगुरद्विराः। 


०   भ 


करयपो वामद्व ऽक्नरवासष्ठा नारदादयः ॥ १२॥ 


रालालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ भृगुः  भृगु 
विरवामित्रः  विश्वामित्र अद्धिराः  अङ्गिरा 
असितः  असित करयपः  कश्यप 
कण्वः  कण्व वामदेवः  वामदेव 
दुवांसा  दुर्वासा अत्रिः  अत्रि 





२९९ 


अध्याय१ 


वसिष्ठः  वसिष्ठ 
नारदादयः  नारद आदि 
ऋषिहरू पिण्डारक क्षेत्रमा 
गए 


ताक्यार्थ विश्वामित्र, असित, कण्व, दुवसिा, भृगु, अङ्िरा, कश्यप, वामदेव, अत्रि, वसिष्ठ, 


नारद आदि ऋषिहरू पिण्डारक क्षेत्रमा गए । 


क्रीडन्तस्तानुपबज्य कुमारा यदुनन्दनाः । 
उपसङ्खह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३॥ 
तान्  ती ऋषिहरूको नजिक 
उपव्रज्य  गई 

उपसद्गह्य  चरणमा प्रणाम गरी 
अविनीताः  नम्र नभए तापनि 


पलार्थ 

क्रीडन्तः  खेलिरहेका 
यदुनन्दनाः  यदुनन्दन 
कुमाराः  कुमारहरूले 





विनीतवत्  नम्र फ भई 
पप्रच्छुः  सोधे 


ताक्यार्थ यदुनन्दन कुमारहरू आपसमा खेलिरहेका धथिए। त्यसै वेलामा उनीहरू ती ऋषिहरूको 
नजिक गए । उनीहरूले नम्र नभए पनि नम्र मँ बनी मुनिहरूलाई प्रणाम गरी सोधे। 


ते वेषयित्वा स्तरीवेषेः साम्बं जाम्बवतीसुतम् । 
एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तवंत्न्यसितेक्षणा ॥ १ ॥ 


प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रनूतामोघदशनाः। 


प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किं स्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५॥ 


पदार्थ भएकी 

ते  तिनीहरूले अन्तवत्नी  गर्भिणी 
जाम्बवतीसुतं  जाम्बवतीपुत्र प्रसोष्यन्ती  प्रसवसमय भएकी 
साम्बं  साम्बलाई पुत्रकामा  पुत्रको चाहना गर्न 
स्त्रीवेषैः  स्त्रीको वेषभूषाद्रारा साक्षात्  आफैं 


वेषयित्वा  सजाई प्रष्टुं  सोध्न 

विप्राः  हे ब्राह्मणहरू विखज्जती  लजाएकी 
 अ . 

आसितेक्षणा  कालो आंँखा एषा  यिनले 


वः  हजुरहरूलाई 

पृच्छति  सोध्छिन् 

किंस्वित्  के 

सञ्जनयिष्यति  जन्माउनेछछिन् 
अमोघदशंनाः  जसको दर्शन 
व्यर्थ हदेन त्यस्ता हजुरहरूले 
प्रनूत॒  बताइदिनुहोस् 





ताक्यार्थ ती कुमारहरूले जाम्बवतीका पुत्र साम्बलाई स्त्रीको वेषभूषाट्रारा सजाए र 
ऋषिहरूसंग भने हे ब्राह्मणहरू ! कालो ओआंँखा भएकी यी गर्भिणीको प्रसवसमय हुनै लागेको छ 


रामालन्द्री टीका 


५२२० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अधघ्यायप१ 


र यिनी पुत्रको चाहना गर्दच्छिन्। आफ सोध्न लजाएकी यिनले हजुरहरूसंग मेले के जन्मारंदह भनी 
सोध्न खोज्छिन्। हजुरहरूको दर्शन व्यर्थ हदेन । अतः हजुरहरूले यो कुरा बताइदिनुहोस् । 


एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचुः कुपिता नृप । 
जनयिष्यति वो मन्दा मुसटं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥ 





पदार्थ मुनयः  मुनिहरूले कुलनाशनं  कुललाई नष्ट गर्ने 
नृप  हे परीक्षित् तान्  तिनीहरूलाई मुसलं  मुसल 

एवं  यसप्रकार उत्ुः  भने जनयिष्यति  जन्माउनेछछिन् 
प्ररुब्धाः  छक्यादइएका मन्दाः  हे मूर्खहरू 

कुपिताः  रिसाएका वः  तिमीहरूको 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् यसप्रकार जब ती यदुकुमारहरूले मुनिहरूलाई छक्याउन खोजे तब 
तिनीहरूले रिसाई भने हे मूर्खहरू ! यिनले तिमीहरूको कुललाई नष्ट गर्ने मुसल जन्माउनेच्छिन्। 


तच्छत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोद्रम् । 
साम्बस्य ददुशुस्तस्मिन् मुसलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥ 





पदढार्थ साम्बस्य  साम्बको दलो खलु  निश्चय ने 
तत्  त्यो कुरा बनाएको अयस्मयं  फलामको 
श्रुत्वा  सुनेर उदरं  पेट मुसटं  मुसल 

ते  तिनीहरूले विमुच्य  खोलेर हेरदा ददुः  देखे 

सहसा  रकटपट तस्मिन्  त्यहाँ 


ताक्यार्थ यो सुनैर तिनीहरूले रुटपट साम्बको ठुलो बनाएको पेट खोलेर हर्दा त्यहांभित्र 
फलामको मुसल देखे । 


किं कृतं मन्दभाग्येन॑ः किं वदिष्यन्ति नो जनाः। 
इति विहलिता गेहानादाय मुसलं ययुः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ नः  हामीलाई विह्वलिताः  दुःखी भई 
नः  हामी जनाः  मानिसहरूले मुसरं  मुसल 
मन्दभाग्यः  मन्दभाग्यहरुद्रारा किं  के आदाय  लिएर 

किं के वदिष्यन्ति  भन्लान् गेहान्  घरतिर 

कृतं  गरियो इति  यसप्रकार ययुः  गए 


ताक्यार्थ मन्दभाग्य भएका हामीहरूले यो के गयौ ? हामीलाई अरू मानिसहरूले के भन्लान् ? 


रालालन्द्री टीका 


५२३९१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायप११ 
यसप्रकार दुःखी भएका तिनीहरू मुसल लिएर घरतिर गए । 


तच्चोपनीय सदसि परिम्ठानमुखश्चियः। 
राज्ञ अवेदयाञ्चक्रुः सवंयाद्वसन्निो ॥ १९॥ 


पदढार्थ स्वंयादवसन्निधो  सम्पूर्ण राज्ञे  राजा उग्रसेनलाई 
परिम्लानमुखश्रियः च  मुखको यादवहरूको अगाडि आवेदयाञ्चक्रुः  सवै कुरा 
कान्ति मलिन भएका तिनीहरूले सदसि  सभामा बताए 

तत्  त्यो मुसललाई उपनीय  लगेर 





ताक्यार्थ मुखको शोभा मलिन भएका यदुकुमारहरूहरूले सम्पूर्ण यादवहरूले सहित भएको 
राजसभामा त्यो मुसल लगे र सवे कुरा राजा उग्रसेनलाई बताए । 


्रुत्वामोघं विप्रशापं दुष्ट्वा च मुसलं नृप । 
विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुदरकोकसः ॥ २०॥ 


पदार्थ विप्रशापं  ब्राह्मणहरूको दुष्ट्वा  देखेर 

नृप  हे राजा परीक्षित् श्रापलाई विस्मिताः  आश्चर्यचकित र 
दवारकोकसः  द्रारकावासीहरू श्रुत्वा  सुनेर भयसन्त्रस्ताः  भयत्रस्त 
अमोघं  कटहिल्यै असत्य नहुने मुसलं च  मुसल समेत बभूवुः  भए 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! द्रारकावासीहरूले कहिल्थै असत्य नहूने ब्राह्मणहरूले श्राप दिएको सुने 
र मुसलसमेत देखे। यसबाट उनीहरू सबै आश्चर्यचकित र भयत्रस्त भए । 


तच्चूणैयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः । 
समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशोषितम् ॥ २१९॥ 





पढार्थ तत्  त्यो अवदोषितं  बाँकी रहेका 
सःवी मुसलं  मुसललाई रों च  फलामको ट्क्रालाई 
यदुराजः  यदु वंशीहरूका राजा चूणयित्वा  चूर्ण बनाई समुद्रसलिठे  समुद्रको जलमा 
आहुकः  उग्रसेनले अस्य  यसको प्रास्यत्  फालिदिए 


ताक्यार्थ यदुवंशीहरूका राजा उग्रसेनले त्यो मुसललाई चूर्णं बनाउन लगाए र यसको चूर्ण एवं 
मुसलको बाँकी रहेको सानो टक्रालाई समेत उनले समुद्रको जलमा फाल्न लगाए। 


 र ग्रसील्ठोहं    ४ 
करिचन्मत्स्योऽग्रसील्लोदं चूणोनि तरटेस्ततः। 
उद्यमानानि वेलायां रग्नान्यासन् किठैरकाः ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२३२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायप१ 
पढार्थ ततः  त्यसपचछि चृणोनि  ती चूर्णहरू 

लोहं  सानो फलामलाई तरः  तरङ्गहरूद्रारा किल  निश्चय नै 

करिचत्  कुनै उह्यमानानि  छेउतिर लगिएका एरकाः  एरका नामको रार 
मत्स्यः  माछछोले वेलायां  समुद्रकिनारमा आसन्  भए 

अग्रसीत्  निल्यो लग्नानि  लागेका 





वाक्यार्थ त्यहाँबाट बांकी रेको फलामको सानो ट॒क्रोलाई कुनै माचछ्छोले निल्यो भने मुसलको 
घुलोलाई चाहं समुद्रका तरङ्गहरूले बगाँदे किनारमा पुग्याए र त्यसबाट एरका नामका खार 
उत्पनन भए। 


४ गृहीतो स मत्स्यैनीरेनान्यै ९ , ९० 
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैजौलेनान्येः सहार्णवे । 
तस्योदरगतं लोहं स शल्ये टुब्धकोऽकरोत् ॥ २३॥ 





पढार्थ मत्स्यः  त्यो मादो पनि पेटभित्र रहेको 

अणवे  समुद्रमा गृहीतः  समातियो लोहं  फलामलाई 
जाठेन  जाल हान्दा सः त्यो शल्ये  बाणको टुप्पोमा 
अन्येः सह  अरू माछोहरूसंगै ुन्धकः  व्याधाले अकरोत्  लगायो 
मत्स्यघ्नैः  मारहरुद्रारा  तस्योद्रगतं  त्यो माछको 


वाक्यार्थ समृद्रमा जाल हान्दा माणहरूले अरू माचछ्छासंगे त्यो माछालाई पनि समाते। माछछछोको 
पेटभित्र रहेको फलामको सानो टुक्रालाई लिएर एउटा व्याधाले आफ्नो बाणको टुप्पो बनायो । 


भगवान् ज्ञातसवाथं ईश्वरोऽपि तदन्यथा । 
कर्तुं नेच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोद्त ॥ २४॥ 


पढार्थ भगवान्  भगवान्ले कर्तुं  गर्न 

ज्ञातसवांथः  सबै कुरा जानेका तत्  त्यो न एच्छत्  चाहनुभएन 

ईरवरः अपि  सर्वसमर्थ भएर विप्रशापं  ब्राह्मणहरूको अन्वमोदत  अनुमोदन गर्नुभयो 
पनि श्रापलाई 

कालरूपी  कालरूपी अन्यथा  परिवर्तन 





ताक्यार्थ सर्वसमर्थं भगवान्ले यो सबै कुरालाई जान्नुभएको धियो, तर पनि उहाँले 
ब्राह्मणहरूको श्रापलाई परिवर्तन गर्न चाहनुभएन, त्यसको अनुमोदन नै गर्नुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२३२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


अथ द्वितीयोऽध्यायः 
राजा जनक र नौ योगीश्वरहरूको संवाद 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
गोविन्दभुजगुप्तायां ह्यारवत्यां कुरूढह । 


अवात्सीन्नारदो ऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलारसः ॥ १॥ 


पदार्थ नजिक रहन चाहने द्वारवत्यां  द्ारकामा 
कुरूद्ह  हे राजा परीक्षित् नारदः  देवर्षि नारद अभीक्ष्णं  बारम्बार आएर 
कृष्णोपासनलालसः  भगवान् गोविन्दभुजगुप्तायां  श्रीकृष्ण अवात्सीत्  बस्नुहन्थ्यो 
श्रीकृष्णको उपासना तथा सर्धँ भगवान्को हातबाट सुरक्षित 





ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! श्रीकृष्णको उपासनामा उत्कट इच्छा भएका देवर्षिं नारद 
श्रीकृष्णद्वारा सुरक्षित दवारकामा बारम्बार आएर बस्नुहन्थ्यो । 


को तु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । 
न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमेः ॥ २॥ 


पदार्थ मत्युले घेरिएको मुकुन्द्चरणाम्बुजम्  
राजन्  हे राजा परीक्षित् को नु  कुन चाहं व्यक्तिले भगवान्को चरणारविन्दको 
इन्द्रियवान्  कार्य गर्न समर्थ अमरोत्तमेः  श्रेष्ठश्रष्ठ ब्रह्मा न भजेत्  भजन नगर्ला र 
इन्द्रिय भएको र आदि देवताहरूद्रारा पनि 
सवंतोमृत्युः  चारे तर्फबाट उपास्यम्  उपासना गरिने 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! सक्षम इन्द्रिय भए पनि चारैतफबाट मृत्युले त्रसित भएका कुनचाहिं 
व्यक्तिले ब्रह्मा आदि देवताहरूद्वारा पनि उपासना गरिने भगवान्को चरणारविन्दको भजन नगर्लान् 
र? 

विवरण यहाँ नारद सर्धं भगवानूको सन्तिधिमा रहनुहुन्थ्यो भन्ने बताडँदे भक्तिका लागि विशिष्ट 
अधिकारीको विषयमा चर्चा गरिएको छ। नारद सर्धैँ द्रारकामा आद्रहनुहन्थ्यो। भगवान् 
श्रीकृष्णको दर्शन गर्न बारम्बार इच्छा भट्रहने हुनाले उहोँ सैं श्रीकृष्णकै वरिपरि धघुमिरहनुहुन्थ्यो । 
कृष्णोपासनलालसः यसको अर्थ ह॒न्छ श्रीकृष्णको नजिक रहन लालसा गर्ने। लालसा शब्दको 
तात्पर्य तीव्र इच्छा भन्ने हुन्छ । उत्कट इच्छा भएपचछछि व्यक्ति त्यी काम गरिरहन्छ । नारदमा पनि 
कृष्णदर्शन गर्ने उत्कट इच्छ भएकाले उहाँ बारम्बार द्वारकामा आउनुहन्थ्यो । नारदलाई त केही 
क्षणभन्दा बदी एक ठर्डमा बस्न नसक्ने श्राप परेको धियो । त्यसैले सर्धैजसो द्रारकामा रहन 





रामालन्द्री टीका 


५२२४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


कसरी सम्भव भयो ? यस प्रश्नको समाधान गर्दै भनिन्छ गोविन्दभुजगुप्तायाम् अर्थात् द्रारकापुरी 
साक्षात् भगवानूकै बाहुबलले निर्मित र उहाँद्रारा ने रक्षित भएकाले त्यहोँ दक्षको श्राप पुग्दैनथ्यो । 
त्यसैले त्यहां रहंदा दक्षको श्रापले नद्ुने भएकाले पनि नारद सर्धं त्यहीं रहन सक्नुभएको हो । 
नारद नित्यमृक्त हुनुहुन्छ । उहाँले अरू सामान्य प्राणीहरूले जस्तो संसारबाट मूक्तिका लागि 
भगवानूको भजन गर्नुपर्वैन, तर पनि उहाँ निरन्तर भगवान्कै उपासना गर्नृहुन्छ भने अरू सामान्य 
प्राणीहरूले भगवान्को भजन गर्नुपर्नेमा शङड़ा हुनै सक्देन। यही अर्थ बुखाउन अर्को श्लोकमा 
इन्द्रियवान् सामान्य प्राणीहरूले अवश्य भगवान्को भजन गर्नुपर्ने जनाइएको छ । अथवा नारदको 
नित्य भगवच्चिन्तनलाई पुष्टि गर्नका लागि श्रीशुकदेवले सामान्य इन्द्रिय भएका प्राणीहरू त 
भगवानूको कथाबाट आनन्दित भई त्यसलाई त्यागन सक्देनन् भने नारद जस्ता पूर्णतः विरक्त 
व्यक्तिहरूले त्यो परम आनन्दलाई कसरी त्यागन सक्छन् ? भनी बतादइएको छ । यसरी यी दुई 
श्लोकमा नारदको भक्तिद्रारा सामान्य प्राणीहरूको भक्ति अनि सामान्य प्राणीहरूले आनन्दपूर्वक 
गर्ने भगवदभक्तिबाट नारद जस्ता विशिष्ट व्यक्तिहरूको विशिष्ट भक्ति दुबैको पुष्टि भएको छ। 

यहाँ इन्द्रियवान् अर्थात् इन्द्रिय हुने कुन चाहं प्राणीले भगवान्को भजन नगर्ला र ? भनी 
प्रश्न सोधिएको छ । प्राणीहरू सबेतिरबाट मृत्युले आक्रान्त भएका छन्। संसारमा जन्म, बुदयारद, 
मृत्यु आदि अनेक दुःखले थिचिएका यी प्राणीहरूले परमात्माको भजनबाट मात्र आनन्द पाउने 
हनाले उहाँको भजन अवश्य गर्नुपर्छ । अरू देवताको नभरई केवल भगवानुकै भजन गर्नुपर्नैमा 
कारण छ उहाँ उत्तम देवताहरूद्वारा पनि उपास्य हुनुहन्छ । अरू देवताहरू स्वयं मृत्युभयबाट 
आक्रान्त छन्, त्यसैले त्यसबाट बांँच्नका लागि प्राणीहरूले केवल परमात्माकै शरणमा जानुपर्दछ। 
यसबाट मृत्युको भयमा परेका अज्ञानीहरूका लागि भगवानूको भक्ति अनिवार्य रहेको पुष्टि हुन्छ । 
नारद आदि मुक्तहरूमा भने स्वभावतः श्रीकृष्णको उपासना गर्ने लालसा ह॒न्छ । उनीहरू अभीक्ष्णं 
अर्थात् नित्यनिरन्तर भगवान्कै भक्तिमा लीन रहन्छन्, यसरी ज्ञानी र अज्ञानी दुबेले भगवान्को 
भक्ति अनिवार्य रूपले गर्नुपर्ने कुरा सिद्ध छ। 

भक्तिका अधिकारीको विषयमा विषयमा श्रीधर स्वामी लेख्नहुन्छ इन्द्रियवत्वमेव 
अधिकारित्वम् अर्थात् इन्द्रिय भएका सबे व्यक्ति भक्तिका अधिकारी हून्। यसको व्याख्यामा 
वंशीधर लेख्नुहन्छ इन्ियवत्वमेतेन वणधिमाद्यपेक्षा निरस्ता अर्थात् इन्द्रियवत्व यो पदको 
प्रयोगद्रारा भक्तिमा वर्णधर्म, आश्रमनियम आदिको अपेक्षा नरहने बताइएको छ । कुनै पनि काम 
गर्न विशेष अधिकारी चाहिन्छ। पद्नका लागि विद्यार्थीलाई अधिकारी मानिन्छ भने राज्य 
व्यवस्था मिलाउनका लागि नेताहरू अधिकारी मानिन्छन्। जो व्यक्ति सिपले युक्त छ, उसैले मात्र 
गाडी चलाउने, घर बनाउने आदि गर्न सक्दछ, नत्र जोसुकेले जुनसुके कर्म गर्दा त्यहांँ दुर्घटना या 
अस्तव्यस्तताको स्थिति आउने निश्चित छ। यसरी सामान्य व्यवहारमा पनि विशेष अधिकारीले 
मात्र तीती कर्म गर्न पाउने प्रावधान छ। खन् शास्त्रीय कार्यमा त कस्तो अधिकारी भन्ने विशेष 
विवेचना आवश्यक हुन्छ । मीमांसामा अर्थी समर्थः शास्त्रेण अपर्युदस्तः अर्थात् कर्मफल चाहने, 
कर्म गर्न शारीरिक रूपले अनि अनि सम्पत्तिले पनि समर्थं भएको अनि शास्त्रले अयोग्य भनी 
निर्देश नगरेको व्यक्ति नै कर्म गर्ने अधिकारी हृन्छ भनी बताइएको छ । कर्ममा पनि विशेष 


रामालन्द्री टीका 


५२३५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


कर्महरूमा अधिकारीहरूको अपेक्षा हृन्छ । श्रुतिले बताए अनुसार साम्राज्य चाहने राजाले मात्र 
राजसूय यज्ञ गर्न सक्छ, अनि बृहस्पतिसव गर्न केवल ब्राह्मण मात्र योग्य हुन्छ । सामर्थ्य र इच्छा 
हदेमा न राजाले बृहस्पतिसव गर्न सक्छ, न त ब्राह्मणले राजसूय यज्ञ गर्न सक्दछ। यसरी विशेष 
कर्महरू विशेष वर्ण र आश्रमका अधिकारीहरूका लागि निश्चित भएको देखिन्छ । यस्ते 
साधनचतुटष्यसम्पन्न प्रमातालाई मात्र उपनिषद् श्रवण एवं ततवविचारको अधिकारी मानिन्छ। 
यसप्रकार शास्त्रीय मार्गमध्ये कर्म एवं ज्ञानमा विशिष्ट अधिकारीको अपेक्षा हुन्छ । भक्तिका लागि 
भने त्यस्तो विशेष अधिकारको अपेक्षा रहैँदैन । केवल इन्द्रिय भएको व्यक्ति भएदेखि यसमा स्वतः 
अधिकारी हृन्छ । वेदान्त सुननन कान मात्र भएको व्यक्ति अधिकारी हँदेन, तर भगवान्को नाम एवं 
गुणको श्रवण गर्न त कान भएको व्यक्ति पनि अधिकारी हृन्छ। यसै गरी हात, खुदा भएको 
व्यक्ति त्यतिकै भरमा मात्र कर्महरूमा अधिकारी हदेनन् भने परमात्माको सेवा आदि गर्न त्यति 
मात्र साधन भए पुग्दछ । यसरी भक्ति अरू मार्गहरूभन्दा सरल र कम एन्खटिलो हुन्छ । 

इन्द्रिय हुनुको अर्थ अनेक प्रकारले गरिएको छ। यसको पहिलो अर्थ हृन्छ सर्वेन्ियवत्व 
अर्थात् सम्पूर्ण इन्द्रियहरूले परिपूर्ण हनु । कर्मेन्द्रिय, ज्ञानेन्द्रिय आदिका सम्पूर्ण क्षमताहरू केवल 
मानिसमा मात्र अभिव्यक्त हन्छन्, अरू पशुपक्षी आदि प्राणीहरूमा हैदेनन् । त्यसैले कान, आंँखा, 
हात, खुदा, मन आदि सबै इन्द्रियहरूले युक्त मानिसहरू भक्तिका अधिकारी हृन्। अथवा एड 
इन्द्रियले युक्त भएको प्राणी पनि भगवान्को भक्तिमा अधिकारी हुन्छ । गाई, मृग, पहाड, रुख 
आदि सबे श्रीकृष्णको भक्तिमा लीन भएको र जडचेतनमय सम्पूर्ण जगत्ले कृष्णरसमा भिजी 
आआप्नो स्वाभाविकतालाई भुलेको प्रसङ्ग आदसकेको छ। नदीहरू पनि श्रीकृष्णलाई पाउन 
रोकिएको अनि श्रीकृष्णप्रेममा रुखहरूले मधुधारा बर्साएको बताएर श्रीशुकदेवले तिनीहरूमा पनि 
भक्तिको उच्चता प्रकाशित हुन सक्ने बताउनुभएको छ । त्यसकारण सामान्य रूपमा कुनै एक मात्र 
इन्द्रियहरूको क्षमता अभिव्यक्त छ भने पनि त्यो प्राणी भक्तिमा अधिकारी हृन्छ। यसरी ज्ञान, कर्म 
आदि साधनहरू भन्दा भक्तिमा सम्पूर्ण जगत् नै अधिकारी भएको स्पष्ट हुन्छ । इन्द्रियहरू समर्थ 
भएको प्राणीले पनि भगवानूको भक्ति गेन भने चाहं त्यसका इन्द्रिय निरर्थक हन्छन्। 
परमात्माको दर्शन नगर्ने ओआंँखा मयूरको प्वाँखसमान हन्, परमात्मदर्शनका लागि अधि नबदने 
खुदा चाहं रुखसमान हुन् भनिएको छ । यसरी परमात्मामा लागेका इन्द्रियहरू नै वास्तवमा इन्द्रिय 
भएको सिद्ध हुन्छ । सत् वस्तु परमात्मालाई छाडी असत्य संसारको गुणगान गाउने अनि तिनके 
ग्रहण चिन्तन गर्न इन्द्रियलाई इन्द्रिय भन्न मिल्दैन । 

परमात्मा सम्पूर्ण इन्द्रियहरूका अधिष्ठान एवं प्रकाशक हूनुह॒न्छ । उहाँको सत्तामा टिकेका 
ती इन्द्रियहरू उहँकै चैतन्य सत्ताद्वारा प्रकाशित भई आआफ्ना काम गर्वछछन् । त्यसैले तिनीहरूले 
आपफ्ना अधिष्ठानतिर फरकिनु नै भक्ति हो भनिन्छ। हृषीकेण हृषीकेशसेवनं भक्तिरुत्तमा अर्थात् 
विषयतिर लागेका इन्द्रियहरूले विषयलाई छाडी परमात्माको अनुसरण गर्न थाल्नु ने उत्तम भक्ति 
हो । यदि यति सजिलो एवं उपयुक्त साधनलाई पनि अपनारदेन भने त्यो व्यक्ति आत्मघाती हो 
भन्ने शास्त्रको निष्कर्ष छ। इन्द्रिय भएको कुन चाह प्राणीले भगवान्को भजन नगर्ला र? 
भन्नुको तात्पर्य जसले भजन गर्दन, त्यसलाई इन्द्रियवान् भन्ने मिल्दैन भन्ने हो। यसरी यस 


रामालन्द्री टीका 


५२२६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
प्रसङ्गमा भक्तिको विशिष्ट अधिकारित्वको चर्चा गरिएको छ । 
प   क 
तमकद्ा तु द्वा वसुदवा गृहागतम् । 
अचिंतं सुखमासीनमभिवाद्ेदमत्रवीत् ॥ ३॥ 


पदार्थ अचिंतं  पूजा गरिएका र॒ दिवर्षिं  देवर्षि नारदलाई 

एकदा तु  कुनै एक दिन सुखम्  आनन्दसंग अभिवाद्य  नमस्कार आदि गरेर 
वसुदेवः  वसुदेवले आसीनं  बसेका इदं  यस्तो कुरा 

गृहागतं  घरमा आएका तंती अनवीत्  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ कुनै एक दिन वसुदेवले आफ्नो घरमा आएका देवर्षि नारदलाई राम्रोसंग पूजा अर्चना 
गरी सुखसंग राखी नमस्कार आदि गरेर यसो भन्नुभयो । 


वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 
भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सवेदेहिनाम् । 
कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमरलोकवत्मनाम् ॥ ४॥ 





पदार्थ जसरी मङ्गलका लागि हृन्छ भने, त्यसै 
भगवन्  हे प्रभु उत्तमरलोकवत्म॑नां  भगवानतिरगरी 

यथा  जसरी अग्रसर भएका महात्माहरूको भवतः  हजुरको 

पित्रोः  मातापिताको आगमन आगमन यात्रा  आगमन त 

स्वस्तये  सन्तानको कृपणानां  प्रपञ्चमा अल्किएकासवदेहिनाम्  सारा प्राणीहरूको 
कल्याणका लागि हुन्छ र दीनदुःखीहरूको लागि मङ्लका लागि हुन्छ 


वाक्यार्थ हे प्रभु! जसरी मातापिताको आगमन सन्तानको कल्याणका लागि र भगवान्का 
परम भक्त महात्माहरूको आगमन संसारी दुःखी व्यक्तिको कल्याणका लागि ह॒न्छ त्यसै गरी 
हजुरको आगमन सम्पूर्ण प्राणीहरूको मङ्लका लागि हुन्छ । 


भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च । 
सुखायेव हि साधूनां त्वादुश्ामच्युतात्मनाम् ॥ ५॥ 


पदार्थ हुन्छ तर साधूनां  साधुहरूको चरित्र 
देवचरितं  देवताहरूको चरित्र हि  निश्चय नै सुखाय एव  केवल सुखको 
भूतानां  प्राणीहरूको त्वादुशां  हजुरहरू जस्ता लागि मात्र हुन्छ 


सुखाय च  सुखको लागि र॒ अच्युतात्मनां  चित्त भगवानूमा 
दुःखाय च  दुःखको लागि पनिसमर्पण गरिसकेका 





रामालन्द्री टीका 


५२३७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


ताक्यार्थ देवताहरूको चरित्र प्राणीहरूको लागि कहिले सुखदायक हुन्छ र कहिले दुःखदायकः 
पनि हृन्छ, तर हजुरहरू जस्ता भगवानूमा चित्त अर्पण गरिसकेका साधुहरूको चरित्र सर्धं सबैका 
लागि सुखदायक मात्र हुन्छ । 


भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथेव तान्। 
छायेव कमंसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥ ६॥ 


पढार्थ र  कर्म अनुसार साधवः  हजुरहरू जस्ता 

ये  जो व्यक्तिहरू फल दिने साधुहरू 

यथा  जसरी जुन प्रकारले देवाः अपि  देवताहरूले पनि दीनवत्सलाः  दुःखीका प्रिय 
देवान्  देवताहरूलाई तथा एव  त्यसरी आफूले नै हृन्छन् केहीको अपेक्षा नगरी 
भजन्ति  सेवा गर्दछन् गरे अनुसारको सुख प्रदान गर्दछन् 

छाया इव  अनुकरण गर्ने तान्  ती व्यक्तिहरूलाई 

छायाले कै फलप्रदान गर्दछन्, तर 





ताक्यार्थ जुन व्यक्तिहरूले देवताको जसरी आराधना गर्वछछन्, कर्म अनुसार फल दिने 
देवताहरूले पनि ती व्यक्तिलाई छाया जस्तो भएर उस्ते फल प्रदान गर्दछन्, तर हजुरहरू जस्ता 
दुःखीमा दया गर्न व्यक्तिहरू कुनै कुराको अपेक्षा विना नै अरूलाई सुख प्रदान गर्नृहुन्छ । 

विवरण यस प्रसङ्गमा सत्पुरुषहरूको महत्त्व बतादइएको छ । मान्छेका सच्चा हितैषी भनेका 
भगवान्का भक्त साधुहरू ने हुन्। जसरी बच्चाहरूका लागि आमाबाबुको भेट आनन्ददायी हुन्छ, 
त्यसै गरी मुमुक्षु व्यक्तिका लागि पनि साधु पुरुषहरूको सम्मिलन अत्यन्त आनन्ददायी हुन्छ । यहाँ 
मातापिताको दृष्टान्त किन राखिएको छ भने उनीहरू आफ्ना सन्ततिको पूर्णं हित होस् भन्ने 
चिता्ंछन्। मातापिताले आफ्नो शिशुमा अकारण करुणा गर्दछ्न्, त्यसै गरी बच्चाहरू पनि ती 
मातापितामा पूर्णतया निर्भर र समर्पित हुन्छन्। यो भन्दा पनि अर गहिरो सम्बन्ध जिज्ञासु अनि 
ज्ञानीका विच हृन्छ। आमाबाबुले सन्तानको हित होस् भन्ने चाह॑दा पनि अज्ञानको कारणले 
उसलाई दुःखदायी संसारक मार्गमा प्रेरणा गरेर अहित गरेको देखिन्छ, अनि बच्चाहरू विस्तारे 
ठ्ला हदे गएपचल्छि उनीहरूको मातापिताप्रतिको समर्पणभावमा पनि कमी आएको देखिन्छ । तर 
ज्ञानीहरू त जिज्ञासुको परम हित केमा छ भन्ने जान्दछन् र त्यही मार्गमा उनीहरूलाई प्रवर्तित 
गर्दछन्। जिज्ञासुहरू पनि एकपटक गुरुकहँ समर्पित भदसकेपछि जीवनभरि पूर्णरूपले समर्पित 
भदरहन्छन् । मातापिताले दिएको शरीर त कालको प्रभावले एक दिन नष्ट हुन्छ, तर ज्ञानीले जन्म 
दिएको ज्ञानशरीरको त कटहिल्यै नाश हुदैन । यसकारण जिज्ञासुका लागि ज्ञानी महापुरुष ने एक 
मात्र आधार हृन्छन् । जिज्ञासु त्यो व्यक्ति हो, जसले संसारलाई दुःखमय छ भनी अनुभव गरेको छ, 
तर आत्माको स्वरूपानन्द उसमा प्रकट भडसकेको छैन। यो अवस्थामा व्यक्ति न त संसारको 
भोगवबाट सुख पाउन सक्छ न त आत्माबाट नै। त्यसकारण मुमृक्षुको स्थितिलाई अन्तरिश्नमा 
दुन्डिएको त्रिशडक जस्त मानिन्छ। संसारबाट मूक्त नभदसकेको ऊ यसबाट छ्ुटन कुनै भरपर्दो 


रामालन्द्री टीका 


५२३८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


अवलम्बनको अपेक्षामा हुन्छ । यही वेलामा उसलाई त्यस्ता महापुरुष मिल्छन्, जो परम हितको 
उपदेश गर्न समर्थ हृन्छन्। यही समय ने मुमृक्षुका लागि सर्वाधिक आनन्दको समय हुन्छ । यहां 
वसुदेवले देवताहरूमन्दा पनि बढी महापुरुषहरू नै मानिसका लागि कल्याणकारी हुन्छन् भनी 
बताउनुभएको छ। देवताहरू कटहिलेकाहीं आफ्नो अपमान हदा प्रतिकूल आचरण गरी 
प्राणीहरूलाई दुःख पनि दिन्छन्। उनीहरू स्वार्थकै लागि मानिसहरूको कल्याण गर्वछछन्, किनभने 
मानिसले दिएको यज्ञीय आहूति आदिका कारणले नै उनीहरू समर्थ बनिरहन्छन्। अर उपनिषद्मा 
त मानिस ज्ञानी भयो भने आफूभन्दा माथि पुगने आशङ्गाले देवताहरू कल्याणको मार्गमा अधि 
बदन खोज्नेलाई बिचमा विघ्न समेत गर्दछन् भनिएको छ । तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या 
विद्युः बृहदारण्यकोपनिषद् १।४।१० अर्थात् यी देवताहरूलाई यो मन परेन कि, मानिसहरूले 
ततत्वलाई जानून्। देवताहरू समेत मानिसका लागि अहितकर नै छन्। यसरी जो व्यक्ति 
कल्याणको मार्गमा हिंडन खोज्छ, उसका लागि न यो लोकका आमाबुबा पूर्णतः विश्वासयोग्य 
हन्छन्, न परलोकका नियन्त्रक देवताहरू। ऊ केवल एक्लै कल्याणमार्गको पथिक बनेको हुन्छ । 
ज्ञानी पुरुषहरू भने यो मार्गका प्रदर्शक भएकाले संसारमा मुमृक्षुका लागि एक मात्र 
विश्वासयोग्य ह॒न्छन्। यी महापुरुषहरूले मानिसहरूलाई उनीहरूको वास्तविक एवं नित्य 
परमात्मस्वरूपको सम्ख्ना दिलाइदिन्छन्। जसले मृत्युमा पिल्सिरहेको व्यक्तिलाई त्यसबाट 
जोगाङदेनन्, तिनलाई के गुर, के मातापिता, के आफन्त र के देवता भन्नु ? त्यसैले त्यही व्यक्ति 
सच्चा आफन्त हो, जसले मानिसलाई अभयपदको मार्ग देखाइदिन्छ । त्यसैले यहाँ आत्मज्ञ 
महापुरुषहरूको सर्वशरेष्ठता सिद्ध गरिएको छ। 


बरह्॑स्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । 
याञ्छुत्वा श्रद्धया मत्यां मुच्यते सवंतो भयात् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ पार्ने श्रुत्वा  सुनेर 

जह्यन्  हे देवर्षिं धमांन्  धर्महरू मत्यः  मरणधर्मवाला मानिस 
तथा अपि  तपनि पृच्छामः  म सोध्छु सवंतः भयात्  सम्पूर्ण भययुक्त 
तव  हजुरसंग यान्  जुन भागवत धर्महरूलाई संसारबाट 

भागवतान्  भगवान्लाई प्रसन्न भ्रद्धया  श्द्धापूर्वक मुच्यते  मुक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ हे देवर्षिं नारद ! हजुर स्वयं दयालु हंदाहदे पनि म हजुरसंग भगवान्लाई प्रसन्न पार्ने 
धर्मको विषयमा सोध्न चाहन्द्ु, जुन धर्मलाई श्रद्धापूर्वक सुन्नाले मरणधर्मा मानिस भययुक्त 
संसारबाट मूक्त हुन्छ । 


अहं किट पुरानन्तं प्रजाथों भुवि मुक्तिदम् । 
अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२३९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
पदार्थ मुक्तिदं  मोक्ष दिने किल  निश्चय नै 

पुरा  पहिलो जन्ममा अनन्तं  परमात्मालाई मोक्षाय  मोक्षका लागि 

प  गरि 

देवमायया  भगवानूको मायाले भुवि  पृथिवीमा न  आराधना गरिने 

मोहितः  मोहित भएको प्रजाथः  सन्तानप्राप्तिका लागि 

अहं  मेले अपूजयम्  आराधना गरे 





ताक्यार्थ पहिलो जन्ममा मेले मोक्ष दिने भगवान्लाई प्रथिवीमा सन्तानको चाहना गरेर 
आराधना गरर। भगवान्को मायाले मोहित भएका कारण मैले मोक्षका लागि आराधना गरि । 


यथा विचित्रव्यसनाद् भवदुभिर्विंश्वतोभयात् । 
मुच्येम ह्यञ्जसेवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥ ९॥ 





पढार्थ दुःखै दुःखले पूर्ण मुच्येम  मृक्त हन सक्छौँ 
सुव्रत  हे नियमनिष्ठ नारद विवतोभयात्  सांसारिक तथा  त्यस्ता उपायहरू 
यथा  जसरी डरबाट नः  हामीहरूलाई 
भवदुमिः  हजुरहरूको सम्पर्कलेहि  निश्चय नै अद्धा  साक्षात् 
विचित्रव्यसनात्  विभिनखाले अञ्जसा  सजिलै शाधि  उपदेश गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे नियमनिष्ठ नारद ! जसरी हजुरहरूको उपदेशरूप सहाराले हामीहरू यो अनन्त 
दुःखले पूर्ण संसारबाट सजिलै मृक्त हुन सक्छ, त्यस्तो कुराको हामीहरूलाई उपदेश गर्नुहोस् । 

वितवरण यस प्रसङ्गमा वसुदेवले आफ्नो पुरानो अविवेकलाई धिक्कार्दे आपूलाई दुःखको 
पन्जाबाट द्ुंटाउन नारदसंग प्रार्थना गरेका छन्। भगवान्ले मुक्ति दिनुहन्छ । यस्ता सर्वसमर्थ एवं 
परम कल्याणकारक परमात्माको आराधना गरेर पनि मैले सांसारिक मायाले मोहित भई मोक्ष 
मागिनँ भन्ने वसुदेवलाई पद्कुतो लागेको छ । पूर्वजन्ममा आफू कश्यप हदा भगवान्को तपस्या गरी 
उनी र उनकी पत्नीले भगवान् जस्तै छोरो हामीलाई प्राप्त होस् भनी वर मागेका थिए। यसमा 
भगवानूको माया नै कारण हो। जुन व्यक्तिभित्र संसारविषयक कर्मसंस्कारहरू रहन्छन्, ती 
व्यक्तिहरू भगवानूको मायाद्रवारा स्वतः मोहित हुन्छन्। जसको हदय पूर्णतः मारणिएको अनि 
वासनाहरूले रहित भएको छ, तिनीहरूमा मात्र भगवान्को स्वाभाविक मायाशक्तिले लौकिक 
सडल्प उत्पन्न गराउन सक्देन । कश्यप र अदितिभित्र संसारको वासना अवशिष्ट रहेकाले उनीहरू 
भगवान्को मायाद्रारा मोहित भए र सत् वस्तु परमात्मा माग्नु पर्नेमा उनीहरूले असत् वस्तुलाई ने 
मागे । पूर्णं आनन्दको मूल परमात्मा मात्र हुनुहन्छ । अरू कुनै पनि सांसारिक वस्तुहरूबाट त्यस्तो 
आनन्द पादेन । छोरामा आसक्त भएका ती दम्पतीले आखिर संसारमा फसी दुःख नै त पाए? 
वसुदेव आफ्नो अनुभव व्यक्त गर्दै भन्छन् यो संसार त अनेकथरी नयोँनयाँ दुःखले भरिएको 
रहे । यहाँ कहिल्यै नसोचेका आपत्तिहरू आदा रहेछन्। हन पनि भगवान्लाई नै छोराको रूपमा 
पाएर पनि वसुदेवले भोगेको पीडा कम दुःखदायी कछैन। उनले छोरोको इच्छा गर्दा ज्यादे दुःख 
पाएका छन् । अरूका छोराहरू त घरभित्र जन्मन्छन् र त्यसको खुसियाली मनाउन आफन्तहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


५२९४० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


थाहा दिदन्छ, तर वसुदेवको छोरा कारागारभित्र जनि्मिन्छन् र त्यसको सुर्दैकोसम्म पनि कसैले 
पाउन नहने अवस्था हुन्छ । कहां पिताले गर्नुपर्ने छोराको जातकर्म आदि संस्कार अनि कहां 
छोरालाई टोकरीमा लुकाई यमुनापारि गामा लगी छोडनुपर्नै वसुदेवको बाध्यता। बालक 
अवस्थाको छोरालाई खेलाउन र हेर्न पनि नपाएकाले वसुदेवलाई छोरो पाएको सन्तुष्टि पनि 
भएन। यसरी छोराको कामना गनलि वसुदेवले त्यो कामनाबाट धेरै दुःख पाए । उनले संसारलाई 
जताततैबाट भय नै भयले युक्त भनेका छन्। जन्म, रोग, बुदयार्ई, मृत्यु आदि महाभयहरू रहेको 
संसारमा अब बाँधिन हँदेन भन्ने वसुदेवको धारणा छ। जसले संसारबाट धोका पाडसकेपचछि 
त्यसलाई दुःखमय सम्णी ख्टपट त्यसबाट अलग हुन्छ, त्यही प्राणी विवेकी हो । संसारबाट अनेकौ 
दुःख र हन्डर खाँदाखोदि पनि कोही सर्धँ विषयभोग गर्दै बांँचिरहने सपना देख्छ भने त्यस्तो मूर्ख 
व्यक्तिलाई के भन्ने ? विवेकीहरू जब संसारबाट दुःख पार्ंछन् त रटपट त्यसलाई विचार गरी 
संसार ने दुःखमय भएको निष्कर्ष निकाल्दछन्। यही विवेकीहरूको दुष्टिलाई आधार मानी 
भगवान् श्रीकृष्णले गीतामा संसारलाई नाशवान् अनि दुःखको निवासस्थान भन्नुभएको छ 
दुःखालयमशाश्वतम् ८१५ । यो दुःखबाट द्ुट्कारा पाउने उपाय ज्ञानी महापुरुषले नै बताउन 
सक्छन्, अरूले होइन । त्यसैले मूमश्चुहरूका लागि उनीहरू नै आश्रय हृन्छन्। यसरी यहाँ वसुदेवले 
संसारबाट विरक्त भई परमात्माको विषयमा जिज्ञासा राखेका छन्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

राजन्नेवं    
राजन्नेवं कृतप्ररनो वसुदेवेन धीमता । 
परीतस्तमाह देवषिहैरेः संस्मारितो गुणेः ॥ ९०॥ 


पढार्थ कृतप्रश्नः  सोधिएका र   देवर्षि नारदले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् हरेः  भगवान् श्रीहरिका प्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न भएर 
एवं  यसी गुणेः  वर्णन गरिने गुणहरुदधारा तं  ती वसुदेवलाई 

धीमता  बुद्धिमान् संस्मारितः  हरिको सम्फ्ना आह  भन्न लाग्नुभयो 
वसुदेवेन  वसुदेवद्रारा गराइएका 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसरी बुद्धिमान् वसुदेवले नारदलाई प्रश्न सोधिसकेपल्ि नारदलाई 
भगवान् र भगवान्का गुणहरूको याद आयो र अति प्रसन्न हुनुभयो अनि उहाँले वसुदेवलाई भन्न 
लाग्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदले भन्नुभयो 

सम्यगेतट् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ 

यत्पृच्छसे भागवतान् धर्मस्त्वं विरुवभावनान् ॥ ९॥ 
पढार्थ सात्वतषभ  हे यादवश्रेष्ठ वसुदेव 


रामालन्द्री टीका 


५२४१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
भवता  हजुखारा यत्  किनभने भागवतान्  भगवान् सम्बन्धी 
एतत्  यो त्वं  हजुरले घान्  धर्महरू 

सम्यक् व्यवसितं  राम्रो काम॒ विरवभावनान्  सबैलाई पवित्र पृच्छसे  सोध्नुभएको छ 
गरियो पार्ने 





ताक्यार्थ हे वसुदेव ! हजुरले अत्यन्त राम्रो काम गर्जुभयो, किनभने सबैलाई पवित्र पार्ने 
भागवत धर्मको विषयमा हजुरले प्रश्न गर्ुभएको छ। 


श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदुतो वानुमोदितः। 
सद्यः पुनाति सद्धमों देवविवद्रहोऽपि हि ॥ १२॥ 





पढार्थ र   प्रशंसा गरिएको गर्नलाई पनि 

श्रुतः  सुनेको सद्धम॑ः  यो भागवत धर्मले सद्यः  तुरन्त 
अनुपठितः  पठेको हि  निश्चय नै पुनाति  पवित्र पार्द 
ध्यातः  चिन्तन गरिएको देवविवद्रूहः अपि  देवताको 

आदृतः  आदर गरिएको र॒ द्रोह गर्ने र जगत्को ने द्रोह 


ताक्यार्थ यो भागवत धर्मले निश्चय नै केटी सुनेको, पठेको तथा केही चिन्तन गरेको र 
श्रद्धापूर्वक आदर गरेको अनि अरूले आचरण गरेकोमा प्रशंसा मात्रै गरेको भए पनि देवद्रोही र 
जगतक द्रोही भए पनि उसलाई पवित्र पार्द । 


त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीतंनः। 
स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३॥ 





पदार्थ  र कीर्तनबाट पुण्य हुने नारायण 

त्वया  तपाईद्रारा परमकल्याणः  परम मङ्लमय मम  मलाई 

अद्य  आज देवः  दिव्यरूप स्मारितः  स्मरण गरादनुभयो 
पुण्यश्रवणकीतंनः  नामको भगवान् नारायणः  भगवान् 


वाक्यार्थ हे वसुदेव ! हजुरले आज मलाई जसको नाम उच्चारण गनलि र श्रवण गर्नलि पुण्य 
हन्छ, जो परम मङ्गलरूप हुनह॒न्छ र दिव्य रूपवाला हूनुहन्छ, त्यस्ता भगवान् नारायणको स्मरण 
गरादइदिनुभयो । 


अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । 
आषभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥ ४॥ 
पदार्थ अत्र  यो विषयमा भागवत धर्मको विषयमा 


रामालन्द्री टीका 


५२८२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
आष॑भाणां  ऋषभदेवका संवादं  संवादरूप उदाहरन्ति  विद्रान्हरू भन्ने 
पुत्रहरूको र इमं  यो गर्दछछन् 

महात्मनः  महात्मा पुरातनं  पुरानो 

विदेहस्य च  राजा निमिको इतिहासम् अपि  इतिहास पनि 





ताक्यार्थ भागवत धर्मको विषयमा ऋषभदेवका पुत्रहरूको र महात्मा राजा निमिको संवादरूप 
पुरानो इतिहास विद्रानूहरू बताउने गर्दछन् । 


प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः। 
तस्याग्नीधरस्ततो नाभिक्रषभस्तत्सुतः स्मृतः ॥ ५॥ 


पदार्थ गरेका नाभिः  नाभि 
स्वायम्भुवस्य  स्वायम्भुव नाम सुतः  छोरा थिए तत्सुतः  तिनको छोरा 
गरेका तस्य  उनको पनि ऋषभः  ऋषभ 
मनोः  मनुको आग्नीध्रः  आग्नीध्र नाम॒ स्मृतः  भए 

 जो गरेका छोरा 
प्रियव्रतः नाम  प्रियव्रत नाम॒ ततः  त्यसपछि आग्नीध्रनाट 





ताक्यार्थ स्वायंभुव मनुका छोरा प्रियत्रत, प्रियत्रतका छोरा आग्नीध्र, आगनीघ्रका छोरा नाभि र 
नाभिबाट पनि ऋषभदेव नामका छोरा जन्मिए। 


तमाहुवांसुदेवांशं मोक्षघममविवक्षया । 
अवतीणं सुतशतं तस्यासीद् बह्यपारगम् ॥ १६॥ 





पढार्थ वासुदेवांशं  भगवान् वासुदेवकर पार्त 

तं  ती ऋषभदेवलाई अंश भनेर सुतशतं  सय भाद छोरा 
मोक्षधर्मविवक्षया  मोक्षधर्मको आहुः  भन्दछन् आसीत्  थिए 
उपदेशका लागि तस्य  ती ऋषभदेवको 

अवतीणं  अवतीर्ण भएका बह्यपारगं  वेद आदि शास्त्रमा 


ताक्यार्थ ती ऋषभदेवलाई मोक्षधर्मको उपदेश गर्न अवतीर्ण भएका साक्षात् भगवान् 
वासुदेवको अंश भनेर भन्दछछन्, उनका वेद आदि शास्त्रमा पारङ्गत र ब्रह्मज्ञानी सय भाद छोराहरू 
थिए। 


 द 
तेषां वे भरतो ज्येष्टो नारायणपरायणः । 
विख्यातं वषमेतद् यन्नाम्ना भारतमदुभुतम् ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 
तेषां  ती सय भादमध्ये 
न 
ज्येष्ठः  जेठा 
भरतः  भरत नामका थिए 
वै  निश्चय नै उनी 


श्रीमद्भागवत 


नारायणपरायणः  भगवान् 

नारायणका परम भक्त थिए 
यन्नाम्ना  जसको नामबाट 
एतत्  यो 

अटूभुतं  विशाल 


५२४३ 
अध्याय २ 


वषे  वर्ष भूखण्ड 
भारतं  भारतवर्षको नामले 
विख्यातम्  प्रख्यात भयो 





तवाक्यार्थ ती सयभाइ छोराहरूमध्ये जेठा भरत थिए जो भगवान् नारायणका परम भक्त थिए र 
उनैको नाममा यो भूखण्ड भारतवर्षको नामले प्रख्यात भयो । 


स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निग॑तस्तपसा हरिम् । 
उपासीनस्तत्पदवीं ठेभे वे जन्ममिस्तरिभिः॥ १८॥ 


पदार्थ 

इमां  यो 

भुक्तभोगां  भोग 
भोगिसकिएकी परथिवीलाई 
त्यक्त्वा  त्यागेर 


निगंतः  घरबाट निक्लिएका 
सः  ती राजा भरतले 
तपसा  तपस्या गरेर 
हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
उपासीनः  उपासना गर्दै 


ट तीन 

जन्मभिः  जन्म लगाएर 
वे  निश्चय नै 

तत्पद्वीं  मुक्तिको पदलाई 
क क 

टेभे  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ भोग गरिसकिएकी पृथिवीलाई त्यागेर घरबाट निक्लिएका राजर्षिं भरतले तीन 
जन्मसम्म भगवान्को तपस्या गरे र उनले मुक्तिको पदलाई प्राप्त गरे। 


 र  नवद्ीपपतयो 
तषा नव ऽस्य समन्ततः । 


एकाशीतिदिजातय  


कम॑तन्त्रप्रणेतार  ॥ १९॥ 
नवाभवन्महाभागा मुनयो द्यथंशांसिनः। 

श्रमणा वातरसना आत्मविद्ाविशारदाः ॥ २०॥ 
कविहैरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः। 
आविहत्रोऽथ द्रूमिलर्चमसः करभाजनः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

र, 

तेषां  भरतका ती उनान्सय 
छोराहरूमा 

नव  नौ जना 

अस्य  यो भारतवर्षका 
समन्ततः  चारैतफं रहेका 


नवद्वीपपतयः  नौ द्रीपका राजा 
भए 

एकाशीतिः  अरू एकासी जना 
कम॑तन्त्रप्रणेतारः  कर्मकाण्डका 
प्रवर्तक 

द्विजातयः  द्विज भए र 


हि  निश्चय नै 

नव  अरू नौ जना 
श्रमणाः  भिक्षुको रूपमा 
अथंडंसिनः  परमार्थका 
निरूपक 

वातरसनाः  दिगम्बर 





रामालन्द्री टीका 


५२८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
आत्मविद्याविशारदाः  अन्तरिक्षः  अन्तरिक्ष आविर्होत्रः  आविर्होत्र र 
आत्मतत्तववेत्ता दरूमिलः  द्ुमिल अथ  त्यसपछि 

महाभागाः  परम भाग्यशाली चमसः  चमस करभाजनः  करभाजन नामका 
कविः  कवि प्रबुद्धः  प्रवृद्ध मुनयः  मुनिहरू 

हरिः  हरि पिप्पलायनः  पिप्पलायन अभवन्  भए 





ताक्यार्थ राजा भरतका उनान्सय छोराहरूमा नौजना भारतवर्षका वरिपरि रहेका नौ द्रीपका 
राजा भए । एकासी जना कर्मकाण्डका प्रवर्तक द्विज भए र अरू कवि, हरि, अन्तरिक्ष, प्रबुद्ध, 
पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस र करभाजन नामका नौ जना चाहं परमार्थको निरूपण गर्ने 
दिगम्बर र आत्मविद्यामा निपुण परम भाग्यशाली मुनिहरू भए । 


त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । 

आत्मनोऽव्यतिरेकेण पर्यन्तो व्यचरन्महीम् ॥ २२॥ 
पदार्थ विङूवं  जगत्लाई पयन्तः  हर्दे वा विचार गर्दै 
तेती भगवद्रूपं  भगवान्को रूपमा महीम्  पृथिवीमा 


एते  यी नौ योगीश्वरहरू आत्मनः  आफनो आत्माभन्दा व्यचरन्  धुम्दथे 
सदसदात्मकं  कार्यकारणरूप अव्यतिरेकेण  अभिन्न रूपले 


ताक्यार्थ वती नौ योगीश्वरहरू कार्यकारणात्मक जगतलाई भगवानूकै रूपमा र आफ्नो 
आत्मादेखि अभिन्न वस्तुको रूपमा हर्दे पुथिवीमा घुम्दथे । 





अन्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य 
गन्धवंयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । 

मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ 
विद्याघरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २२३॥ 





पढार्थ किन्नरनागलोकान्  देवता, विद्याधर तथा ब्राह्मण र गाई 
अन्याहतेष्टगतयः  कतै सिद्ध, साध्य, गन्धर्व, यक्ष, आदिका 

रोकतोक नभएका मनुष्य, किन्नर र नागका भुवनानि  लोकहरूमा पनि 
मुक्ताः  आसक्तिरहित मुक्त ती लोकहरूमा तथा कामं  स्वच्छन्दतापूर्वक 
योगी श्वरहरू मुनिचारणभूतनाथविद्याधरद्विज चरन्ति  धुम्दथे 
सुरसिद्धसाध्यगन्धवंयक्षनर गवां  मुनि, चारण, भूतनाथ, 


ताक्यार्थ ती नव योगीश्वरहरूलाई कते जान पनि रोकतोक धिएन। आसक्तिरहित भएर देवता, 
सिद्ध, साध्य, गन्धर्व, मनुष्य, किन्नर र नागका लोकहरूमा तथा मुनि, चारण, भूतनाथ, विद्याधर, 


रामालन्द्री टीका 


५२८४५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


ब्राह्मण र गाईका लोकटहरूमा पनि उनीहरू स्वच्छन्दतापूर्वक धघुम्दथे । 
त एकदा निमेः सत्रसुपजग्सुयंद्च्छया । 
वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मनः ॥ २४॥ 





पढार्थ ऋषिभिः  महर्षिहरूद्वारा निमेः  राजा निमिको 

एकदा  कुनै एक दिन वितायमानं  अनुष्ठान सत्रं  यज्ञमा 

ते ती नौ योगीश्वरहरू गरिदरहेको यदुच्छया  स्वेच्छाले घुम्दे फिरै 
अजनाभे  अजनाभ वर्षमा महात्मनः  महात्मा उपजग्मुः  पुगे 


वाक्यार्थ कुनै एक दिन ती नौ योगीश्वरहरू अजनाभ भारत वर्षमा घुम्दै फिर्दै ऋषि 
महर्षिहरुद्रारा अनुष्ठान गरिएको राजा निमिको यज्ञ भदट्रहेको ठाडमा पुगे। 


तान् दुष्ट्वा सूयंसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । 
यजमानोऽग्नयो विप्राः सवं एवोपतस्थिरे ॥ २५॥ 


पढार्थ तान्  ती नौ योगीश्वरहरूलाई अग्नयः  अग्निहरू र 
सूयंसङ्काशान्  सूर्य स्ता दष्ट्वा  देखेर विप्राः  ब्राह्मणहरू 

तेजस्वी यजमानः  यजमानको रूपमा सवे एव  सबै जनाले 
महाभागवतान्  भगवान्का रहेका उपतस्थिरे  उभिएर स्वागत गरे 
परम भक्त नृप  राजा निमि 





ताक्यार्थ सूर्य जस्ता तेजस्वी भगवान्का परमभक्त ती नौ योगीश्वरहरूलाई आदे गरेको देखेर 
यजमानको रूपमा बसेका राजा निमिले, मूर्तिमान् आहवनीय आदि अग्निहरूले र अन्य ब्राह्मणहरू 
सबेले उभिएर स्वागत गरे। 


विदेहस्तानमिप्रेत्य नारायणपरायणान् । 
प्रीतः सम्पूजयाञ्चक्रे आसनस्थान् यथाहंतः ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

विदेहः  राजा निमिले 
तान्  ती योगीश्वरहरूलाई 
नारायणपरायणान्  भगवान् 


नारायणमा अनुरक्त भएको 
अभिप्रेत्य  जानेर 

प्रीतः  अति प्रसन्न हदि 
आसनस्थान्  आसनमा राखेर 





यथाहंतः  योग्यताको क्रमले 
सम्पूजयाञ्चके  पूजा गरे 


वाक्यार्थ राजा निमिले ती योगीश्वरहरूलाई भगवान् नारायणमा अनुरक्त भएको बेर 
उनीहरूलाई आसनमा राखी योग्यताको क्रम अनुसार पूजा गरे। 


रामालन्द्री टीका 


५२८६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


तान् रोचमानान् स्वरुचा बह्यपुत्रोपमान् नव । 
पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ॥ २७॥ 


पार्थ रोचमानान्  चम्किएका नव  नौ योगीश्वरहरूलाई 
परमप्रीतः  अति प्रसन्न भएका ह्यपुत्रोपमान्  ब्रह्माजीका पुत्र प्रश्रयावनतः  अति विनम्र भएर 
नृपः  राजा निमिले सनक आदि जस्ता पप्रच्छ  सोधे 

स्वरुचा  आफ्नो कान्तिलि तान्  ती 





ताक्यार्थ ती नौ योगीश्वरको आगमनले ज्यादै प्रसन्न भएका राजा निमिले आफ्नै कान्तिलि 
उज्ज्वल भएका ती नव योगीश्वरहरूलाई अति नम्रतापूर्वक सोधे । 


विदेह उवाच राजा निमिले भने 
मन्ये भगवतः साक्षात् पाष॑दान् वो मधुद्धिषः। 
विष्णोभंतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८॥ 


पढार्थ पाष॑दान्  पार्षद भक्त लोकानां  सारा लोकलाई 

वः  हजुरहरूलाई मैले मन्ये  मानेको हु पावनाय  पवित्र पार्नको लागि 
साक्षात्  प्रत्यक्ष हि  किनभने चरन्ति  घुम्दछन् 

भगवतः  भगवान् विष्णोः  भगवान् नारायणका 

मधुद्विषः  श्रीहरिका भूतानि  भक्तहरू 





ताक्यार्थ मेले हजुरहरूलाई भगवान् श्रीहरिको पार्षदको रूपमा मानेको छु, किनभने भगवान्का 
भक्तहरू लोकलाई पवित्र पार्नको लागि घुम्दछन् । 


भ,  


दुखुभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः । 
तत्रापि दुर्लभं मन्ये वेकुण्टप्रियदश्ंनम् ॥ २९॥ 


पढार्थ मानुषः देहः  मनुष्य शरीर ल  भगवान्का 
देहिनां  जीवहरूको लागि दुखंभः  दुर्लभ छ र भक्तहरूको दर्शन पाउनु त खन् 
क्षणभङ्गुरः  क्षणभङ्र अत्यन्त तत्र अपि  त्यो मनुष्य जन्ममा दुलभ  अतिदुर्लभ छ भने कुरा 
चांडो नष्ट हनेखालको पनि मन्ये  मान्दं 


वाक्यार्थ प्राणीहरूको लागि क्षणभङ्कर मनुष्य शरीर प्राप्त गर्नु नै दुर्लभ छ। त्यो मनुष्यजन्म 
प्राप्त गरेपछ्छि पनि भगवान्का भक्तहरूको दर्शन त अतिदुर्लभ हो भन्ने कुरा मैले मानेको हु । 


अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः। 
संसारेऽस्मिन् क्षणाधाँऽपि सत्सङ्गः शेवधिनृणाम् ॥ ० ॥ 


रालालन्द्री टीका 


५२८७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
पढार्थ क्षेमं  कल्याणको कुरा सत्सङ्गः  सत्सङ्ग 

अनघाः  हे पुण्यात्मा पृच्छामः  सोच्छों नृणां  मानिसहरूको लागि 
महात्माहरू अस्मिन्  यो रोवधिः  आनन्द दिने खानी 
अतः  त्यसैले हामीहरू संसारे  संसारमा समान हन्छ 

भवतः  हजुरहरूसंग क्षणाघंः अपि  आधा क्षण मात्रै 

आत्यन्तिकं  पारमार्थिक भए पनि 





ताक्यार्थ हे पुण्यात्मा महात्माहरू ! दुर्लभ भएको कारणले नै हामीहरू हजुरहरूसंग पारमार्थिक 
कल्याणको कुरा सोच्छों, किनभने यो संसारमा आधा क्षण मात्रै पनि गरेको सत्सङ्ग मानिसको 
लागि परम आनन्दायक खानी समान हुन्छ । 

विवरण यस प्रसङ्गमा निमिले मनुष्यजन्म अत्यन्त दुर्लभ भएको र यसको सदुपयोगका लागि 
सत्सङ्ग नै गर्नुपर्ने बताएका छन्। शास्त्रहरूमा मनुष्य जन्मको अत्यन्त प्रशंसा गरिएको छ। 
परमात्माले मनुष्यभन्दा पहिले गाई, घोडा आदिको सृष्टि गरे तापनि ती प्राणीभित्र इन्द्रियका 
अभिमानी देवताहरू नपसेको अनि मनुष्यशरीरको रचनापच्छि भने तिनीहरू सब एटपट त्यहाँ 
पसेको कथा एेतरेयोपनिषद्मा आंछ पुरुषो वाव सुकृतम् १।२।२ अर्थात् मनुष्य ने पुण्यमय 
छ । संसारका विषयहरूको भोग पनि मनुष्यले ने गर्न सक्छन्, अनि सत्कर्मको आचरणले ज्ञानद्वारा 
मोक्ष पनि यिनैले पाडन सक्छन्। मनुष्यको माध्यमले नै त्यसका इन्द्रियाभिमानी देवताहरूले समेत 
परम तुप्ति पाडन सक्छन्। त्यसैले देवताहरूले पनि मनुष्यजन्मकै विशेषता गाएका छन्। यद्यपि 
मनुष्यले भौतिक, आध्यात्मिक सबेथरी उन्नति गर्न सक्छ, तर उसको जीवनको सार्थकता भनेको 
परमात्मसाक्षात्कार नै हो, किनभने यही एडटा मात्र त्यस्तो विशेष कर्म हो, जो केवल मानिसले 
मात्र गर्न सक्दछ । अरू प्राणीहरूले गर्न नसक्ने परम पुरुषार्थको प्राप्ति ने मनुष्यको विशेषता हो, 
त्यसैले खानेसुत्ने आदि सबेले गर्न सक्ने काम गरेर मात्र मानिस बांँचेको ठहरिदेन । भगवान्का 
प्रिय भक्तहरूको दर्शन र सत्सङ्ग गर्नु ने मनुष्यजन्मको मुख्य उदेश्य हो । मनिसले जीवनभरि गर्ने 
अनेक काम तिनका अनेकथरी प्रयोजनहरू पनि कालको प्रभावले क्षीण हृन्छन्, भगवान्का 
भक्तहरूको नजिक रही परमात्माको गुणश्चरवण र कीर्तन गर्नु ने जीवनको कहिल्यै नष्ट नहुने 
सम्पत्ति हो, किनभने यसले अविनाशी फल जन्माइदिन्छ । त्यसैले नारद भन्नृहुन्छ अविच्युतोऽर्थः 
कविभिर्निरूपितो यदृत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् भागवत १।५।२२ अर्थात् विद्वानूहरूले मनुष्यका 
सम्पूर्ण सत्कर्महरूको अविनाशी प्रयोजन पवित्रकीर्तिं परमात्माको गुणवर्णन गर्नुलाई नै मानेका 
छन्। मनुष्यको शरीर अवश्य नाशवान् छ तर त्यसको सदुपयोग गर्न सकियो भने अविनाशी नित्य 
सुख पाउन सकिन्छ । के यो भन्दा उत्तम अरू कुनै कुरा हुन सक्छ ? महात्माहरू मनुष्यको शरीर 
कोँंचको पिंजडा जस्ते नाशवान् भएको तर यसको भित्र बस्ने आत्मा चाह हीराको सुगाजस्तो छ 
भनी बतारंछन्। अरू प्राणीहरू मर्नका लागि जन्म लिन्छन्, तर मनुष्य पुनर्जन्ममा नपर्नके लागि 
जन्म लिन्छ र यो सम्भावना उसको जीवनभर रहन्छ । मनुष्यले आफ्नो जीवनको प्रत्येक क्षणलाई 
सदुपयोग गर्नुपर्दछछछ, किनभने यो कुन क्षण समाप्त हृन्छ र आफ्नो परम प्रयोजन नपाईकन नै दुटछ, 
त्यो जान्न सकिंदेन। त्यसै भएर निमिले संसारमा आधा क्षण बराबरको सत्सङ्गलाई पनि परम 


रामालन्द्री टीका 


५२८४८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


कल्याणदायक मानेका छन्। 

सत्सङ्ग तीनथरी हुन्छन्। सतः परमात्मनः सङ्गः सत्सङ्गः अर्थात् सत् वस्तु परमात्माको सङ्ग 
गर्नु सत्सङ्ग हो। यसले नित्यनिरन्तर परमात्माको चिन्तनमा नै मन लागिरहेको उच्च अवस्थालाई 
सङ्केत गरेको छ। सत् शास्त्राणां सङ्गः सत्सङ्गः अर्थात् परमात्माको विषयमा प्रतिपादन गर्ने 
शास्त्रहरूको अर्थविचार गर्नु र त्यसको अध्ययनचिन्तन गर्नु अर्को सत्सङ्ग हो। त्यस्तै अर्को 
सत्सङ्ग चाहं सतां महापुरुषाणां सङ्गः अर्थात् भगवद्भक्त ज्ञानी महापुरुषहरूको सङ्गत गर्नु सत्सङ्ग 
हो । जो मुमृक्षु व्यक्ति ह॒न्छ, ऊ संसारका पदार्थ एवं व्यक्तिहरूको सङ्गत गर्न चाहदेन । उसको एक 
मात्र इच्छा परमात्मालाई पाउने हुन्छ । यसका लागि मार्गदर्शक भएका सत्पुरुषहरूको सङ्गत भने 
ऊ पूरा प्रयासले गर्वछछ। सकिन्छ भने कसैको पनि सङ्गत नगर, किनभने संयोगाः विप्रयोगान्ताः 
अर्थात् हरेक संयोगहरू वियोगमा दुष्टरिने हनाले साधुपुरुषहरूको वियोगले पनि मनमा दुःख उत्पन्न 
गरिदिन्छ। त्यसैले दुःखबाट रहित हुन्छ भने असङ्ग भई रहनुपर्दछ । यदि असङ्ग भई रहन सकिएको 
कैन भने त्यो व्यक्तिले सत्सङ्ग ने गर्नुपर्वछ, असत् संसारको सङ्गत होइन । मानिसलाई संसारको 
दुःसङ्ग गर्ने रोग लागेको छ। यो एकप्रकारको व्यसन ने बनिसकेको हुनाले यसलाई त्यतिकै छोड्न 
सकिंदैन। जसरी कुलतबाट छ्ुटाउन विशेष ओषधिहरूको प्रयोग गरिन्छ र अन्त्यमा त्यो व्यक्ति 
कुलतबाट पूर्णतः छ्ुटदछ, त्यसै गरी संसारको सङ्गत गर्ने कुलत लागेको व्यक्ति पनि सत्सङ्गरूपी 
ओषधिको सेवनबाट विस्तारे विस्तारे सङ्गदोषबाट द्ुट्दछछ र ॒अन्त्यमा त्यो ओषधिलाई पनि 
छोडिदिने असङ्ग स्थितिमा पुग्दछ । यसरी ओषधिको रूपमा सत्सङ्गको महिमा गाइएको छ सङ्गः 
सर्वात्मना हेयः यदि हातुं न शक्यते । स सद्भिरेव कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् अर्थात् सङ्तलाई 
पूर्णरूपले त्यागनुपर्वछछ र यदि पूर्णरूपले छाडन सकिंदेन भने सत्पुरुषहरूसंग सङ्गत ॒गर्नुपर्दछ । 
सङ्गदोषको ओषधि भनेको सत्सङ्ग ने हो। यसरी सत्सङ्गका तीन अर्थमध्ये निरन्तर आत्मस्थितिमा 
पुगेका व्यक्तिहरू पहिलो तहको सत्सङ्ग गर्दछछन्, व्यवहार आदिको सीमित बन्धनलाई त्यागी 
एकान्तसेवन गर्ने व्यक्तिहरू आफैं शास्त्रचिन्तन गरी दोस्रो सत्सङ्ग गर्दछन् भने सामान्य जिज्ञासु 
व्यक्तिहरू परिवार आदिमे रही महापुरुषहरूको सङ्गत गरी तेस्रो सत्सङ्ग गर्दछन्। यीमध्ये सत्सङ्ग 
शब्दले तेस्रो अर्थलाई नै बढी बताएको छ र यहो पनि निमिले योगीश्वरहरूको आगमन हदा यही 
सत्सङ्गको प्रशंसा गरेका हन् । 


धर्मान् भागवतान् बूत यदि नः श्रुतये क्षमम् । 
येः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः ॥ ३९॥ 


पदार्थ आत्मानम् अपि  आपनो नः  हामीहरूलाई 

न भ आकफैलाई 

येः  जसद्रारा स्वरूप वा स्वयं आफैलाई पनि श्रुतये  सुनको लागि 
प्रसन्नः  प्रसन्न भएका दास्यति  दिनुह॒न्छ, त्यस्तो क्षमं  योग्य सम्नुहुन्छ भने 
अजः  भगवान्ले भागवतान्  भागवत ब्रूत  बताउनुहोस् 

प्रपन्नाय  आपना शरणमा ध्मांन्  धर्महरू 

आएका भक्तहरूलाई यदि  यदि 





रामालन्द्री टीका 


५२९४९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ जुन कर्मबाट प्रसन्न भएका भगवानूले आपफ्ना शरणमा परेका भक्तहरूलाई सर्वस्व 
प्रदान गरेर स्वयं आफलाई पनि दिनुहुन्छ, त्यस्तो भागवत धर्म यदि हामी सुन्न योग्य छँ भने 


सुनाउनुहोस् । 
नारद् उवाच नारदले भन्नुभयो 
एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः। 
प्रतिपूज्याघ्रुवन् प्रीत्या ससदस्यत्विंजं नृपम् ॥ ३२॥ 





पदार्थ महत्तमाः  परमपूज्य प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 
वसुदेव  हे वसुदेव ते  ती योगीश्वरहरूले प्रतिपूज्य  सत्कार गरेर 
एवं  यसरी ससद्स्यत्विंजं  अरू सदस्य र अघ्घुवन्  भन्न थाले 
निमिना  राजा निमिद्रारा ऋत्विक्हरू सहित 

पृष्टाः  सोधिएका नृपं  राजा निमिलाई 


ताक्यार्थ हे वसुदेव ! यसरी राजा निमिले सोधिसकेपच्ि ती योगीश्वरहरूले अरू सदस्य र 
ऋत्विक्सहित राजा निमिलाई प्रेमपूर्वक सत्कार गरी भन्न थाले। 


कविरुवाच कविले भने 
मन्येऽकुतद््चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । 
उद्विग्नबुद्धरसदात्मभावाद् विक्वात्मना यत्र निवतेते भीः ॥ ३६॥ 


पढार्थ भयभीत भएका मानिसको मन्ये  म मान्दह्ु 

अत्र  यो संसारमा लागि यत्र  जुन श्रीहरिको उपासनामा 
असदात्मभावात्  असत् शरीर अच्युतस्य  भगवान् श्रीहरिको भीः  भय 

र इन्द्रिय आदिमा आत्मनृद्धि पादाम्बुजोपासनं  चरणकमल विर्वात्मना  पूर्णं रूपले 
भएकोले को उपासना गर्नुनै निवतैते  भाग्दछ 

नित्यं  सर्य अकुतद्चिदुभयं  कटींबाट पनि 
उद्विग्नबुद्धेः  बुद्धि भ्रान्त भएर भय नहुनु निर्भय हुनु हो भन्ते 
ताक्यार्थ यो संसारमा रहेर असत् शरीर, इन्द्रिय आदिमा आत्मबुदधि गरेर सांसारिक दुःखबाट 
भयभीत भएका मानिसहरूका लागि भगवान् श्रीहरिको चरणको उपासना गर्नु ने निर्भयदहुनुहो 
जस्तो मलाई लाग्छ, जुन भगवच्चरणको उपासनाबाट भय पूरे भाग्दछ। 

विवरण यस प्रसङ्गमा कवि योगीश्वरले भगवान्को चरण नै अभयरूप छ र त्यसको उपासना 
गर्ने व्यक्ति पनि अभयमा प्राप्त हुन्छ भनी बताएका छन्। मुमुक्षु व्यक्ति संसारको भयबाट अत्यन्त 
आत्तिएको हन्छ, अभय पाडनका लागि नै ऊ संसारलाई छडी गुरु एवं परमात्माको शरणमा 
आएको ह॒न्छ । निष्कपट भावले गुरुको नजिक जानु शिष्यको कर्तव्य हो भने उसलाई संसारको 


रामालन्द्री टीका 





५२५० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


भयवबाट निश्चिन्त बनाउनु गुरुको प्रमुख कर्तव्य हो । संसारमा मायाका अनेक जन्नालले हजारौँ 
उपाय गरेर पनि फसाउन सक्ने अनि आपरूमा चाह मायासंग लडने त्यति धेर शक्ति र समयसमेत 
नभएको सम्णै छट्पटादरहेको शिष्यलाई ज्ञानीहरूको दृष्टान्त दिई निर्भय बनाउनु गुरुको प्रमुख 
दायित्व हो। विवेकचूडामणि ४५मा भनिएको छ मा भैष्ट विद्रंस्तव॒ नास्त्यपायः 
संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः अर्थात् हे बाबु ! नडाराऊ, तिम्रो नाश हँदेन किनभने संसाररूपी समुद्र 
त्न उपाय छ । हून त अभयप्राप्ति आत्मसाक्षात्कारपच्ि मात्र हुन सक्छ, तर गुरुले शिष्यलाई पहिले 
ने अभयको आश्वासन दिएनन् भने उसको चिन्तित र उद्टिगन हृदयले कुनै पनि उपदेशलाई कसरी 
ग्रहण गर्न सक्दछ र ? निर्भय नभरईकन कसैले पनि अभयरूप आत्माको सम्बन्धमा स्थिर विचार 
गर्न सक्दैन । त्यसैले गुरुले शिष्यलाई पटहिल्यै निर्भय बनाउनुपर्दछ। 

अभय दई प्रकारका हृन्छन्, एउटा साधनरूप अभय अनि अर्को चाहं साध्यरूप अभय। 
साधनरूप अभय सतत्वगुणको कार्य हो । यो दैवी सम्पत्तिमा गनिन्छ र यो ज्ञानको साधन हो। यसै 
गरी साध्य अभय भनेको चाहं ज्ञानद्वारा आफूलाई निर्भय आत्मरूपमा अनुभूत गर्नु हो। गीता 
१६।१मा भगवान्ले अभयं सत्वसंशुद्धिः अर्थात् अभय र चित्तशुद्धि भनी ज्ञानको साधनको रूपमा 
अभयको चर्चा गर्नुभएको छ। जनकलाई ज्ञानको उपदेश गरिसकेपचछ्ि याज्ञवल्क्यले अभयं वै 
जनक प्राप्तोऽसि बृहदारण्यकोपनिषद् ४।२।४ अर्थात् हि जनक !। अब तिमी अभयमा पुगेका छी 
भनी साध्य अभयको चर्चा गर्नुभएको छ। यसरी अन्तिम साध्य अभयपदको प्राप्तका लागि 
साधनरूप अभयको आवश्यकता पर्दछ। यो अवस्थामा साधक यद्यपि पूर्णतः निर्भय भडसकेको 
हदेन, तर संसारसम्बन्धी भयलाई आत्मज्ञानी गुरु एवं परमात्माको चिन्तनमा छाडी ऊ निश्चिन्त 
बनेको हुन्छ । गुरुको अभयदानले शिष्यमा यही समर्पण र निश्चिन्तताको अभिव्यक्ति गराइदिन्छ । 

मानिसहरू किन भयभीत हृन्छन् ? यसको विषयमा बतारे कवि भन्दछन् 
असदात्मभावात् अर्थात् असत् शरीर, इन्द्रिय आदिमा आत्मबुद्धि गरेकाले ने उनीहरू त्यसको नाश 
हने चिन्ताले भयभीत ह॒न्छन्। जसले नाशवान् वस्तुलाई नै आफू भनी मानेको छ, त्यो व्यक्ति 
कसरी निर्भय हून सक्छ ? किनभने उसलाई त बारम्बार आफ्नो नाश हुने शङ़ाले पिरोलिरहेको 
हन्छ । शरीर, इन्द्रिय सबै नाशवान् वस्तुहरू अनात्मा हन् र यिनमा गरिएको प्रमले एक दिन 
अवश्य कष्ट दिनेछ । अविनाशी आत्मामा नै प्रेम गरियो भने चाह त्यसबाट कहिल्यै दुःखी एवं 
भयभीत हनु पर्दैन। उपनिषदमा भनिएको छ न हास्यप्रियं प्रमायुकं भवति 
बृहदारण्यकोपनिषद् १।४।८ अर्थात् यदि कसैले आत्मालाई नै आफू भनेर चिन्यो भने अनि त्यहीं 
ने प्रेम गय्यो भने उसको त्यो प्रियवस्तु कहिल्यै नहराउने नित्य पदार्थं भएकाले उसले दुःख 
पाडदेन। जब नाशवान् वस्वुहरूमा कसैले आत्मबुद्धि गर्द त ऊ सर्धं चिन्तित भड्रहन्छ । परमात्मा 
सबका आत्मा एवं सत्रूप हनुहृन्छ । त्यो कटहिल्यै नाश नहूुने वस्तु भएकाले त्यसको शरण 
लिएपचछि प्राणीहरूले उराउनुपर्ने कुनै आवश्यकता ने रदेन । जहाँबाट भय पनि उराएर भाग्छ, 
त्यस्ता परमात्मामा पुगेपच्छि मात्र साधकका सम्पूर्ण भयहरू शान्त ह॒न्छन् भनी यहाँ उपदेश 
गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


 न्द र 
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया द्यात्मरब्धये । 
अन्जः पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

हि  निश्चय नै 
भगवता  भगवानूदरारा 
अविदुषां  अज्ञानी 
पुंसां  मानिसहरूलाई 


  सजिलैसंग 
आत्मलन्धये  आत्मज्ञानका 
लागि 

ये जो 

वे  प्रसिद्धरूपले 





५२५१ 


अध्याय २ 


उपायाः  उपायहरू 

प्रोक्ताः  बताइएका छन् 
तान् हि  तिनीहरूलाई नै 
भागवतान्  भागवत धर्म भनेर 
विद्धि  जान्नुहोस् 


ताक्यार्थ भगवान्ले अज्ञानी मानिसहरूलाई सजिलैसंग आत्मज्ञान प्राप्त हुने जुन उपायहरू 
बताउनुभएको छ तिनीहरू नै भागवत धर्म हुन् भन्ने जान्नुहोस् । 


यानास्थाय नरो राजन् न प्रमायेत कहिचित्। 
धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा 

यान्  जुन भागवत धर्मलाई 
आस्थाय  अवलम्बन गरेर 
नरः  मानिस 


कहिचित्  कहिल्यै पनि 

न प्रमाद्येत  असावधान हदैन 
नेत्रे  आंखा 

निमील्य  चिम्लिएर 

धावन्  दौडिए पनि 





इह  यो भागवत धर्ममा 
न स्खटेत्  न त विधिको 
मार्गबाट भ्रष्ट हुन्छ 

न वा पतेत्  अथवानत 
विधि नपुग्दा पतित ने हृन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा ! जुन भागवत धर्मको आश्रय लिएपचछ्छि मानिस कटिल्यै पनि विघ्ननाधाद्रारा 
पीडित हदेन र ऊ विधिविधानको त्रुटिबाट मार्गभ्रष्ट पनि हदेन र विधि नपुग्दा पतित पनि हदेन। 


  य, 


कायेन वाचा मनसेन्द्रियेवां बुद्धयात्मना वानुसृतस्वभावात् 
करोति यद् यत् सकट परस्मे नारायणायेति समध॑येत् तत् ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

कायेन  शरीरले 
वाचा  वाणीले 
मनसा  मनने 
इन्द्रियैः  इन्द्रियहरूले 
बुद्धया  बुदिले 


आत्मना वा  अथवा अहङ्ारले 
अनुसृतस्वभावात् वा  अथवा 
देहाध्यास आदिको कारणले 
भएको ब्राह्मणत्व आदि 
स्वभावले 

यत् यत्  जेजे कर्म 





करोति  गर्दछछ गरिन्छ 
तत् सकलं  ती सबे 

परस्मै  परमात्मस्वरूप 
नारायणाय इति  नारायणकै 
लागि हो भनेर 

समपेयेत्  समर्पण गरिदिनू 


ताक्यार्थ आफ्नो शरीरले, वाणीले, मनले, इन्द्रियहरूले, बुदधिले, अहङ्ारले र देहाध्यासको 
कारण भएको ब्राह्मणत्व आदि स्वभावले पनि जेजे कर्महरू गरिन्छन्, ती सबै कर्महरू भगवान् 
नारायणक लागि हन् भनेर भगवान्मा समर्पण गरिदिन्। 


रामालन्द्री टीका 


परर 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


द्विवीयाभिनिवेडात त 


भयं द  स्यादीशादपेतस्य विपयंयोऽस्मृतिः। 
तन्माययातो बुध आभजेत् तं भक्त्येकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ २७ ॥ 


पदार्थ स्यात्  हुन्छ त्यसपच्छि बुघ  विवेकी मानिसले 
ईशात्  भगवान्बाट विपयंयः  म फलानो व्यक्ति गुरुदेवतात्मा  गुरुलाई नै परम 
अपेतस्य  विमुख भएको हँ भन्ने भ्रम हुन्छ आराध्य देवतास्वरूप मानेर 
व्यक्तिको दवितीयाभिनिवेशतः  अद्वितीय तम्  उनै 

तन्मायया  उहौँको मायाको वस्तुमा दैत भेद बुद्धि ईं  परमेश्वरलाई 

कारणले भएपच्ि एकया  अनन्य 

अस्मृतिः  आप्नो स्वरूपको भयं  डर हुन्छ भक्त्या  भक्तिले 

विस्मरण अतः  त्यसैले आभजेत्  भजन गरोस् 





ताक्यार्थ भगवान्बाट विमुख भएको व्यक्ति भगवान्कै मायाको कारणले आफ्नो स्वरूपलाई 
भुल्न पुग्दछछ र उसलाई देहाध्यास भई म फलानो व्यक्ति हँ भन्ने भ्रम हुन्छ । त्यस्तो भेदबुद्धिका 
कारणले उसलाई डर उत्पन हुन्छ, त्यसैले विवेकी मानिसले गुरुलाई देवतास्वरूप मानेर उनको 
उपदेश लिरई भगवान्लाई अनन्य भक्तिले भजन गरोस्। 
विवरण भय अज्ञानद्रारा कल्पित भएकाले ज्ञानद्वारा निवृत्त भटृहाल्दकछ नि, किन परमेश्वरको 
भजन गर्नुपययो ? भन्ने शङ़ा हदा यो श्लोकमा अज्ञानद्रारा कल्पित हुने भय परमात्माको मायाको 
कारणले ने हुने हुनाले त्यसको नाश गर्न परमात्माको भजन गर्नुपर्ने जनाइएको छ । परमात्माबाट 
विमुख भएको व्यक्तिलाई ने उहँको मायाले मोहित बनार्ंछ र मानिसले आफू नित्य परमात्मरूप 
भएको यथार्थ रहस्यलाई वबिर्सन्छ । आफ्नो स्वरूपलाई विर्सनु ने अज्ञान हो। अज्ञान भद्सकेपचछ्छि 
विपर्ययः अर्थात् उल्टो ज्ञान ह॒न्छ। विपर्ययको व्याख्या गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ देहः 
अहमस्मीति अर्थात् म शरीर हँ भने जान्नु नै विपर्यय ज्ञान हो। सर्वव्यापक आत्माले आपरूलाई 
शरीरमा सीमित गरी जान्नुलाई कसरी यथार्थ ज्ञान भनन सकिन्छ र? त्यसैले विपर्यय भनेको भ्रम 
ज्ञान हो। एडटामा अर्कको बुद्धि गर्नुलाई भ्रम भनिन्छ। अनात्मा शरीरलाई आत्मा भने सम्षन 
भ्रम हो। जब प्राणी नाशवान् शरीरलाई आफू भन्ने ठान्दछ तब ऊ त्यसको रक्षा गर्न सर्धं चिन्तित 
भट्रहन्छ । कुनै पनि व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व विलुप्त भएको हेर्न चाहदेन । मानिसको वास्तविक 
अस्तित्व कहिल्यै विलुप्त हदा पनि हैदेन, तर जसले नाशवान् पदार्थलाई नै आफू भन्ने मानेको छ 
भने त्यो विनाशी वस्तुसँगै उसको अस्तित्वको पनि लोप हने भय हून सक्छ । यस्तो भयलाई 
कसले छेक्न सक्दछ र ? 

श्लोकमा द्वितीयाभिनिवेशतः अर्थात् द्ैतबुदधिद्रारा नै भय हुने बतादएको छ। आत्माभन्दा 
भिन्न शरीर, इन्द्रिय आदि सबे द्वितीय हुन्। तिनमा अभिनिवेश अर्थात् आत्मभावना गर्नु नै भयको 
मूल कारण हो। सम्पूर्ण प्राणीहरू दुःखदेखि उरा्ंछन्। दुःखहरूमध्ये मृत्यु सबभन्दा बढी 
दुःखदायी हुन्छ, किनभने त्यस अवस्थामा व्यक्तिको सीमित अस्तित्वबोध नै समाप्त हुन्छ । यसैलाई 


रामालन्द्री टीका 


५२२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


शास्त्रमा अभिनिवेश भनिएको छ । दुःखदेखि उराएर यसलाई हटाउन खोज्ने व्यक्तिले यसका 
कारणहरूको खोजी गर्दै तिनलाई नै हटाउन प्रयत्न गर्नुपर्दछ। न्यायसूत्र २मा दुःख एवं भयको 
मूल कारणको रूपमा मिथ्याज्ञानलाई बताडँदे त्यसको निराकरणद्रारा मात्र अपवर्ग हुने सड़त 
गरेका छन् दुःखजन्मप्रवृत्तिमिथ्याज्ञानानामृत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः अर्थात् दुःखको 
कारण हो संसारमा जन्म हनु, यो जन्म हुनुको कारण प्रवृत्ति अर्थात् शुभ र अशुभ कर्महरू गर्नु 
हो । कर्महरूमा किन प्रवृत्ति भयो ? यसको उत्तर हो मिथ्याज्ञान अर्थात् आपफूलाई अनात्मा, शरीर 
आदि भनी बुनु। यसरी ज्ञानद्वारा पहिले भ्रमज्ञान नष्ट हुन्छ, अनि कारणको नाश भटसकेपचछ्छि 
क्रमशः त्यसका कार्यहरू पनि नष्ट हदे अन्तमा दुःख र त्यसको भय पनि नष्ट हृन्छ । यही ने मोक्ष 
हो । सुरेश्वराचार्यले पनि नैष्करम्यसिदधिमा दुःखको मूल कारण अज्ञान नै हो भनी प्रतिपादन 
गर्नुभएको छ । दुःखको कारण हो देह, किनभने शरीर धारण नभएको भए संसारको दुःख पान 
पर्ने थिएन। शरीर उत्पन्न हूनुको कारण धर्म र अधर्म संस्कारहरू हुन्, जसलाई भोगन राम्रानराम्रा 
योनिहरूमा जन्म लिनुपर्वछ। शुभ र अशुभ कर्म गनलि नै धर्मअधर्म उत्पन्न भएका हुन् । 
शुभकर्मको हेतु राग हो भने अशुभ कर्मको हेतु देष हो। यसरी रागद्वेष नै सबै कर्मका कारण 
हन् । रागद्रेष पनि किन हृन्छन् भन्दा यसको उत्तर हो, शोभनाशोभनाध्यास अर्थात् योराम्रोरयो 
नराम्रो भने भ्रमबुदधि। शोभन र अशोभनको अध्यास हूनुको कारण अविचारसिद्ध द्वैत प्रपञ्च हो। 
यही द्वैत प्रपञ्चका कारण वस्तुहरूमा स्वभावतः कसैमा शोभनबुद्धि र कसैमा अशोभनबुद्धि हुन्छ । 
यो द्वैत प्रपञ्चको कारण हो अज्ञान। यसरी आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई नजान्नाले न व्यक्तिको 
दुःखयात्रा सुरु हुने देखिन्छ । त्यसैले रामगीता ९मा पनि भगवान्ले दुःखको मूलकारण अज्ञान नै 
हो भनी बताउनुभएको छ अज्ञानमेवास्य हि मूलकारणम् अर्थात् अज्ञान नै यो दुःखपरम्पराको 
मूल कारण हो । जसले आत्मालाई जान्दछछ भने त्यो व्यक्ति दुःखबाट पार हुन्छ भनी उपनिषदमा 
बताइएको छ तरति शोकमात्मवित् छान्दोग्योपनिषद् ३७१ । आत्मालाई जानी अज्ञान नष्ट 
गरेपछ्ि भय अवश्य नष्ट हुन्छ, तर आत्मालाई जान्नका लागि भने परमात्माको भजन अनिवार्य 
गर्नैपर्दछ भन्ने योगीश्वर कविको धारणा छ। 

यहाँ भक्तिको विशेषण छ एका अर्थात् अव्यभिचारिणी भक्ति । अव्यभिचारिणी भनेको 
कुनै पनि फलको कामनाले रहित भई गरिएको अनि कटिल्यै पनि घटी नहूने परम भक्ति हो। 
भक्तिद्रारा मात्र मायालाई तर्न सकिने कुरा नारदभक्तिसूत्रमा यसरी बतादइएको छ 
केवलमविच्छिन्नानुरागं लभते, स तरति स तरति स लोकांस्तारयति ३।४९५० अर्थात् केवल 
अविच्छिन्न अनुरागले मात्र युक्त भएको व्यक्ति मायालाई तर्न सक्छ र आपू मात्र होइन सम्पूर्ण 
लोकलाई नै उसले तार्न सक्दछ। अध्यात्मरामायणमा भक्ति भनेको दियो हो, माया भनेको रातहो 
अनि ज्ञान भनेको दृष्टिशक्ति हो भन्दै भक्तिरूपी दियोले अन्धकार नष्ट गरेपच्ि मात्र ज्ञानले तत्तव 
दर्शन गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा बतादएको छ किन्त्वेतद् दुर्लभं मन्ये मदभक्तिविमुखात्मनाम्, 
चक्षुष्मतामपि तथा रात्रौ सम्यङ् न दृश्यते, परं दीपसमेतानां दृश्यते सम्यगेव हि, अर्थात् यो स्वरूप 
ज्ञान मेरो भक्तिले रहित भणएकाहरूलाई दुर्लभ छ, जसरी रातको अन्धकारमा आंखा भएकाले पनि 
देख्दैनन्, तर दियो भएपचछ्ि भने सजितै देख्दछन् त्यसे गरी आत्मास्वरूप देख्न पनि भक्तिको 


रामालन्द्री टीका 


परप 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


दियोको आवश्यकता हुन्छ । गुरुदेवतात्मा अर्थात् गुरुलाई नै देवता र आफ्नो स्वरूप पनि मानी 
श्रद्धापूर्वक भजन गर्नुपर्दछ । यही विषयमा श्वेताश्वतरोपनिषद् ६।२३मा भनिएको छ यस्य देवे 
परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ, तस्यैते कथिताः ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः, अर्थात् जसको 
परमात्मामा परम भक्ति छ अनि देवतामा जस्ते गुरुमा पनि पूर्ण श्रद्धा छ भने त्यस्ता व्यक्तिका 
लागि मात्र उपनिषद्का उपदेशहरू प्रकाशित हन्छन् । त्यसैले ज्ञानका लागि परमात्मभजन अनिवार्य 
गर्नुपर्दछछ र ज्ञानद्वारा मात्र संसारको दुःख एवं भय पूर्णतः निवृत्त हृन्छ । 


अविद्यमानोऽप्यवभाति हि दयोध्यातुधिंया स्वप्नमनोरथो यथा । 
तत्कमंसङल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं ततः स्यात् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ स्वप्नमनोरथो यथा  स्वप्न र॒ निरुन्ध्यात्  विषयतिर 
हि  निश्चय नै मनद्वारा कल्पित प्रपञ्च रँ जानबाट रोकोस् 
अविद्यमानः अपि  वास्तविक अवभाति  प्रतीत हन्छ त्यसैले  ततः  त्यसपछि मात्र 
रूपले नभए पनि बुधः  विवेकीले अभयं  भयको निवृत्ति 
दयः  यो द्वैत प्रपञ्च तत्कमंसङ्कल्पविकल्पकं  त्यस॒ स्यात्  हुनेछ 

ध्यातुः  चिन्तन गर्ने व्यक्तिलाई कर्मको सङ्ल्प र विकल्प गर्ने 

धिया  मनद्रारा मनः  मनलाई 





ताक्यार्थ यो सारा द्रत प्रपञ्च अवश्य पनि असत्य हो, तर पनि संसारको चिन्तन गर्न 
व्यक्तिलाई मनको माध्यमले स्वप्नका प्रपञ्च र कल्पित जाग्रत् प्रपञ्च ४ यसको पनि प्रतीति 
भद्रहेको छ, त्यसेले विवेकी व्यक्तिले कर्मको सङ्ल्प र विकल्प गर्ने मनलाई विषयबाट 
रोकनुपर्दछछ अनि मात्र भयको निवृत्ति हुन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा द्वैतप्रपञ्च नभए तापनि देखिएको मात्र हो भनी बतादएको छ । दुःखको 
कारण अज्ञान हो र त्यसलाई भगवान्को भजनपूर्वक नै नष्ट गर्नुपर्दछ भनेपचछछि शङ के भयो भने, 
संसारमा चित्त आसक्त भएको व्यक्तिले कसरी भक्ति गर्न सक्दछ ? यही शङ्गा उटठाँदे श्रीधर 
स्वामी लेख्नुहुन्छ ननु विषयविक्िप्तचित्तस्य कुतः भक्तिः अर्थात् जसको चित्त विषयहरूमा 
लागी विक्षिप्त भद्रहन्छ, त्यस्ता चञ्चल चित्त भएका प्राणीहरूले स्थिरतापूर्वक भजन गर्न कसरी 
सक्दछन् र ? यसको उत्तरको रूपमा यो श्लोकमा विषयहरू वास्तवमा छदे कछैनन् भनी बतादएको 
छ । ध्यातुः धिया अर्थात् विचार गर्नैको बुदधिका कारणले मात्र विषयहरू देखिएका हून्। यसलाई 
दृष्टान्तको रूपमा स्वप्न र मनोरथसंग तुलना गरिएको छ । जसरी सपनामा कुनै पनि बाहिरी वस्तु 
हदेनन्, तर पनि व्यक्तिको कल्पनाको कारणले बाहिरी वस्तु ४ तिनको ग्रहण र उपभोग हुन्छ । 
स्वप्नमा कसैले पनि आफूलाई काल्पनिक संसारमा रहेको ठान्देन अपि तु व्यावहारिक संसारमा ने 
रहेको ठन्छ । त्यहाँका वस्तुहरूले पनि जाग्रत्का बाह्य वस्तुहरूले ४ तुप्ति दिन्छन्। तर ती 
वस्तुहरू केवल मनको कल्पनाले मात्र देखिएका ह॒न्। यसै गरी जाग्रत्का पदार्थहरू पनि 
वास्तवमा छैनन्। वेदान्तमा सम्पूर्ण द्वैतप्रपञ्चलाई कल्पनाकै आधारमा खडा भएको मानिन्छ। 


रामालन्द्री टीका 


५२९५५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अनेक वासना संस्कारले सहित मन भएका प्राणीहरूले यसलाई आआपफ्नै मनका अनुसार राम्रो 
नराम्रो भनी द्रा रूपमा हेरेका छन्। यदि संसारमा पदार्थं मनको कल्पनाको आधारमा 
नभएको भए अनेक मानिसमा फरकफरक धारणा अनुसार फरकफरक रूपमा किन प्रतीत 
हन्ये ? त्यसकारणले जाग्रत्का पदार्थहरूको आफ्नै हु बाह्य आकार कैन, यो मनको अधीनमा नै 
सिद्ध छ र मनको अभावमा यो द्रत सिद्ध हून सक्दैन भन्ने वेदान्तको सिद्धान्त हो। भनिएको पनि 
छ मनोदृश्यमिदं द्ैतं यत्किञ्चित् सचराचरम्, मनसो ह्यमनीभावे दतं नैवोपलभ्यते । 
माण्डूक्यकारिका ३३१ अर्थात् यो चराचर जति पनि द्रैतप्रपञ्च छ, त्यो सबे मनद्वारा नै देखिएको 
हो र मनको अभाव हदा द्वैत देखिंदेन। अरु सपनाको दृष्टान्तद्रारा त वेदान्तमा सम्पूर्ण 
पदार्थहरूलाई मनक विस्तार मात्र हो भन्ने सिद्ध गरिएको छ । सपनामा मन नै नदी, पहाड, रुख, 
सूर्य, प्राणी आदि अनेक रूपमा परिवर्तित हन्छ । जबसम्म स्वाण्निक मन छ, तबसम्म ती सम्पूर्ण 
पदार्थहरूको प्रतीति छ, अनि जाग्रतूमा आएर स्वाप्निक मनको नाश भडसकेपछि भने ती सबे 
पदार्थ अकस्मात् हरारंछन्। यो जामग्रतूका पदार्थहरू पनि यस्तै अनादि अज्ञानरूपी निद्रामा मनले 
कल्पना गरेका हृन् । स्वप्नका पदार्थहरू निद्रादोषका कारणले देखिन्छन् भने जाग्रतृका पदार्थहरू 
मायादोषका कारणले देखिन्छन्। जब व्यक्ति अज्ञानको निद्राबाट जाग्दछछ तब यो सम्पूर्णं संसार, 
यहाँका दुःख भय आदि सबै अयथार्थ प्रतीत हन्छन् र मनको निरोध भदसकेपछि अभय प्राप्त 
हुन्छ । 


शुण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणेज॑न्मानि कमोणि च यानि टोके । 
गीतानि नामानि तदथंकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥ ३९॥ 


पदार्थ जन्मकर्मविषयक असङ्गः  आसक्तिरहित भई 
रथाङ्गपाणेः  भगवान्का यानि  जो विलज्जः  लाजलाई त्यागेर 
सुभद्राणि  अति मङ्लमय नामानि  भगवान्का नामहरू शुण्वन्  सुन्दै 

जन्मानि  जन्मको लोके  लोकमा गायन्  गाउदै 

कमौणि  कर्मको र गीतानि  गाइएका छन् प्रसिद्ध विचरेत्  विचरण गरोस् 
तदथंकानि च  ती छन् तिनीहरूलाई 





वाक्यार्थ भगवान् नारायणका जन्म र कर्मका मङ्गलमय लीला कथाहरू र तद्विषयक लोकमा 
प्रसिद्ध नामहरूलाई आसक्तिरहित भएर लाज र सङ़ोचलाई त्यागी अरूबाट सुन्दे र आफूले पनि 
गाद पृथिवीमा विचरण गरोस् । 


एवंब्रतः स्वप्रियनामकीत्यां जातालुरागो द्रुतचित्त उच्चैः । 


हसत्यथो रोदिति रोति गायत्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः ॥ ४०॥ 
पदार्थ एवंतः  यस्तो प्रकारको नियमलाई पालन गर्न 


रामालन्द्री टीका 


५५२५६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
स्वप्रियनामकीत्यां  आपनो प्रिय बेग्लै खालको भएको त्यो रोति  करां र 

भगवान्को नामसङड़ीर्तनले गर्दा व्यक्ति गायति  किले भगवानूका 
जातानुरागः  अङ भगवानप्रति उच्चैः  उच्च स्वरले गुणको गान गर्दछछ र कटहिले 
प्रमी बनेको हसति  हाँस्छ उन्मादवत्  पागल रै 

द्रतचित्तः  हृदय पर्लिएको अथो  कटहिलेकाहीं नृत्यति  खुसीले नाच्छ 

९    रन्छ 

लोकबाह्यः  अरू मानिसभन्दा रोदिति  रन्छ फेरि किले 





ताक्यार्थ यस्तो नियमलाई पालन गर्न व्यक्ति स्वभावतः भगवानूमा अनुरक्त हुन्छ र उसको 
हृदय पग्लन्छ । वास्तवमा त्यो व्यक्ति अन्य संसारी व्यक्तिभन्दा बेग्लै हुन्छ, त्यसैले ऊ कहिले उच्च 
स्वरले हाँस्छ, किले खुब रन्छ, किले त्यसै करारँछ र कटहिले भगवान्का गुणको गान गर्द, 
फेरि कहिलेकाहीं पागल जस्तो भएर खुसीले नाच्दछछ । 
विवरण यहाँ संसारका सारा दुःखहरूलाई विर्सने अर्को सजिलो बाटो बतादइएको छ । सम्पूर्ण 
संसार मनको कल्पना भएकाले त्यो मनको निरोध गरी यहाँका भय, दुःख आदिलाई बाधित गर्न 
विधि प्रबल इच्छाशक्ति भएका एकान्तवासी तपस्वीहरूका लागि हो । मनको निरोध गर्नु भन्नुको 
अर्थं मनलाई हलचल गर्न नदिनु हो। संसारका व्यवहार आदिमा मन लगादरहन पर्ने व्यक्तिहरूले 
यो मनोनिरोधको साधनालाई अपनाउन सक्दैनन्। त्यसैले त्यस्ता व्यक्तिहरूका लागि संसारबाट 
मनलाई छुटाउने सजिलो उपाय भनेको भक्ति नै हो। परमात्माका अनन्त नाम एवं अनन्त 
लीलाचरित्रहरू छन्। तिनीहरूको कीर्तन अनि विचारद्रारा मनलाई त्यते लगाइरहेपछि मानिस 
संसारको आसक्तिबाट स्वतः द्ुट्दछ् र असङ्ग बन्द । परमात्मा परम आनन्दमय हूनुहुन्छ, उको 
भजनमा मानिसलाई अपार शान्ति एवं आनन्दको प्राप्ति हुन्छ र त्यस वेलामा उसले सामान्य 
लौकिक मर्यादा, लाज आदि सबैलाई बिर्सिएको हृन्छ । त्यसैले श्लोकमा विलज्जः विचरेत् अर्थात् 
भगवान्को कीर्तन गर्दै लाजरहित भई विचरण गरोस् भनिएको छ। 

योगीश्वर कवि भन्नुहुन्छ स्वप्रियनामकीर्त्या अर्थात् आपना प्रियतम परमात्माको नामको 
कीर्तन गर्दै भक्त त्यसैमा मग्न हुन्छ । ऊ जतिजति परमात्माको नाम लिंँदे जान्छ, त्यतित्यति 
उसको अनुराग पनि बद्दै जान्छ। यहाँ स्वप्रियनामकीर्त्या शब्दको अर्थं आप्ना प्रियतम 
परमात्माका दिव्य नाम एवं पवित्र कीर्तिहरूको श्रवण गरेर भन्ने पनि हो। त्यसद्रारा भक्तको 
हृदयमा अनुरागको जन्म हृन्छ, भक्ति पलारंछ । अनुराग अर्थात् प्रम यति शक्तिशाली वस्तु हो कि 
यसले अनादि कालदेखि संसारका पदार्थहरूमा बाँधिई जर्जर भएको हृदयलाई पनि पगालिदिन्छ । 
दरुतचित्तको अर्थं हुन्छ हदय परिलिएको व्यक्ति। भक्तिमा सबेभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय भनेके 
चित्तद्रुति अर्थात् हृदय पग्लिनु हो । भक्ति भनेको बाहिरी रूपमा भगवानूको नाम जप्नु, पूजा, 
आरती गर्नु र कथा आदि सुन्नु मात्र होइन, यसका लागि त हृदय पर्लिएकै हुनुपर्दछ । यदि हृदय 
पगाल्ने भक्ति छैन भने त्यसले संसारबन्धनलाई नष्ट गर्न पनि सक्दैन, किनभने चित्त नपग्लिरईकन 
मनभित्रका वासनाहरू नष्ट हदेनन्। भक्तिको परिभाषा ग्वै मधुसूदन सरस्वती भक्तिरसायनमा 
लेखनुहुन्छ दुतस्य भगवद्धर्मात् धारावाहिकतां गता, सर्वेशे मनसो वृत्तिः भक्तिरित्यभिधीयते 
अर्थात् भगवानूका गुणकथाको श्रवण, स्मरण आदिद्रारा चित्त पग्लिई धारावाहिक रूपमा सर्वेश्वर 


रामालन्द्री टीका 


५२५७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


परमात्मामा लागिरहनु नै भक्ति हो। यसै गरी माता देवहूतिलाई उपदेश गर्ने क्रममा कपिलदेवले 
भगवान्का गुणहरूको श्रवण गर्नेवित्तिकै चित्त अविच्छिन्न रूपमा परमात्मामा लागिहाल्नु भक्ति 
हो भनी बताउनुभएको छ भागवत, ३।२९।११ । यस्तो भक्त स्वयं आफनो नियन्त्रणमा रहेको हँदेन । 
ऊ कटिले हाँस्न र किले रुन थाल्दछ । मानिसहरू संसारका पदार्थहरू पादा प्रसन्नतापूर्वक 
हांँस्दछन् अनि ती पदार्थहरू नष्ट हदा दुःखी भई रुन्छन्, तर भक्तहरूको हंँसादइ र रुवाइ अलि 
विलक्षण खालको हृन्छ। उनीहरू न त संसारका पदार्थहरूको अभावले रन्छन् न लौकिक 
पदार्थको प्राप्तिद्रारा होँस्दछछन् नै । उनीहरूको त रुवाद र हंसाइ सबै परमात्मासंगै आबद्ध हुन्छ । 
सामान्य व्यक्तिहरूले यो विनाकारणको रुवादइ र हंसाइलाई बण्दैनन्, त्यसेले तिनीहरूले यस्ता 
भक्तलाई पागल भन्ने ठान्दछन्। लोकमा यस्तै भ्रान्त धारणाहरू हुने भएकाले भक्तले 
लोकलाजलाई छोडनुपर्वछ। भक्त लोकबाह्य अर्थात् संसारका विधिनिषेधमय नियन्त्रणभन्दा 
बाहिर पुगिसकेको हन्छ । उसलाई अरूले अनेक नाम राख्नुको के नै अर्थ रहन्छ र? 

प्रह्ादको चरित्रमा उहांको विशिष्ट भक्तिको व्याख्या गर्दै नारदले प्रह्लाद किले हाँस्थे त 
कहिले रुन्थे भन्नुभएको छ । भक्तहरूमा यस्तो विनाकारणको रुवादइ र हंसादइ किन हुन्छ होला ? 
यसको कारण बतार्देदे नारद भन्ुहुन्छ क्वचिद् रुदति वैकुण्ठचिन्ताशबलचेतनः, क्वचिद्धसति 
तच्चिन्ताह्ाद उद्गायति क्वचित् भागवत ७।४।३९ अर्थात् किले प्रह्लाद वैकुण्ठ भगवान्को 
चिन्ताले युक्त भई रुन्थे र किले चाहं उहाँको चिन्तन गरेको आनन्दको उद्रेकले हाँस्थे र गाथे । 
यहाँ भगवान्को चिन्ता भन्नुको तात्पर्य मलाई अहिलेसम्म भगवानूको दर्शन भएको छैन, या 
अहिलेसम्म मेरो जन्म यत्तिकै खेर गयो भन्ने चिन्ता हो । यो चिन्ताको भाव आदा व्यक्ति आफ्नो 
अक्षम्य अज्ञान एवं भुललाई सम्णीसम्णी रन्छ । जब ऊ परमात्मचिन्तनको आनन्दमा ऊ डुन्छ तब 
उसलाई फेरि हांँस्न मन लाग्छ र आनन्दको उद्रेकले भरिएर नाच्छ पनि । संसारमा प्राणीहरू असत् 
पदार्थहरूका लागि रोऊन् अनि तिनकै लागि हाँसून्, तर भक्त त परमात्माके लागि रन्छ र हाँस्छ 
पनि। हुन पनि संसारका लागि रोएर अनि हाँसेर पनि केही फाइदा छैन, तर परमात्माका लागि 
रने या हाँस्ने हो भने फाडदै फाददा छ। भगवान्को भक्तले परमात्माबाहेक अरू संसारका 
पदार्थहरूलाई देख्दै देख्दैन, त्यसैले उसले अरूका लागि रुने या हांँस्ने त कुरे आएन । दुढभक्ति 
भटसकेपचछ्छि व्यक्ति परमात्मालाई मात्र देख्दछ, सुन्द र व्यवहार गर्दछ । नारद भन्नुहुन्छ तत्प्राप्य 
तदेवावलोकयति तदेव शृणोति तदेव भाषयति तदेव चिन्तयति नारदभक्तिसूत्र ४।५ अर्थात् 
त्यसलाई पाएपचछि मानिसले परमात्मदर्शन गर्द, परमात्माकै विषयमा मात्र श्रवण, भावना या 
चिन्तन गर्दछ। यसरी परमात्माको नियन्त्रणमा कटिले हाँस्दै र किले रदे भक्तले संसारको 
बन्धनलाई शिथिल पारिदिएको हृन्छ । त्यसैले संसारबन्धनलाई नष्ट गर्न र भगवान्लाई पाउनका 
लागि भगवान्को पूर्ण भक्ति नै सजिलो साधन हो। 


खं वायुमग्निं सलिरं महीं च ज्योतीषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । 
सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं यत् किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यः ॥ ४१॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२५८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पढार्थ सत्त्वानि  प्राणीहरूलाई तिनीहरूलाई 

खं  आकाश दिशः  दिशाहरूलाई हरेः  भगवान् श्रीहरिको 

वायुं  वायु द्रुमादीन् च  वृक्ष आदिहरूलाई शरीरं  शरीर मानेर 

अग्निं  अग्नि तथा अनन्यः  भगवानूदेखि भिन्न 
सलिलं  जल सरित्समुद्रान्  नदीनाला र॒ नसम्णी 

महीं  पृथिवी समुद्रहरूलाई प्रणमेत्  नमस्कार गरोस् 
ज्योतीषि च  ग्रह, नक्षत्र, यत् किम् च  जो कोही 

ताराहरू भूतं  पदार्थहरू छन्, 





तवाक्यार्थ आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथिवी, ग्रह, नक्षत्र, ताराहरू र प्राणीहरू तथा दिशा, 
वृक्ष र लताहरू, नदी र समुद्रहरू जस्ता जति पनि पदार्थहरू छन्, तिनीहरूलाई भगवान् श्रीहरिको 
शरीर मानेर भगवानूदेखि भिन्न नमानीकन नमस्कार गरोस् । 


भक्तिः परेशातुभवो विरक्तिरन्यत्र चेष त्रिक एककालः । 
प्रपद्यमानस्य यथाइनतः स्युस्तुष्टिः पुष्टिः श्चुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२॥ 





पदार्थ अनुघासं  प्रत्येक गाँसमा अन्यत्र  यीदेखि अरू गृह 
यथा  जसरी स्युः  ह॒न्छन् त्यसै गरी आदिमा 

अङनतः  भोजन गरिरहेको प्रपद्यमानस्य  भगवान्को विरक्तिः  वैराग्य 

व्यक्तिको भजनमा लागेको व्यक्तिको एषः  यी 

तुष्टिः  सन्तोष सुख भक्तिः  भक्ति त्रिकः  तीनै कुराहरू 

पुष्टिः  उदरपूर्तिं र परेशानुभवः  भगवान्को एककालः  एकै समयमा हुन्छन् 
क्ुदपायः  भोकको निवृत्ति पनिस्वरूपको ज्ञान र 


ताक्यार्थ जसरी भोजन गरिरहेको व्यक्तिको मनमा सन्तोष, पेटमा पूर्णताको अनुभूति र 
भोकको निवृत्ति गांँसैपिच्छे एकैसमयमा भदट्रहेको हृन्छ, त्यसै गरी भगवान्को भजनमा लागेको 
व्यक्तिको भगवानूप्रतिको प्रेम, भगवत्स्वरूपको अनुभूति र अतिरिक्त पदार्थमा वैराग्य यी तीनै कुरा 
एकै समयमा ह॒न्छन् । 

विवरण यस श्लोकमा भगवानूमा शरणागत भद्सकेपचछि भक्ति, ज्ञान र वैराग्य स्वतः आर्छन् 
भनी बताइएको छ । प्रपत्ति शब्द गमनार्थक पद् धातुबाट बन्द । प्र उपसर्गपूर्वक पदधातुबाट क्तिन् 
प्रत्यय गरेपछि बन्ने प्रपत्ति शब्दको अर्थ हुन्छ पूर्णरूपले ईश्वरको शरणमा जानु । यसरी 
प्रपत्तिको अर्थ पूर्ण शरणागति भन्ने हन्छ । शरणागति भनेको आफ्ना सम्पूर्णं पदार्थ, विचार एवं 
अस्तित्वलाई पनि परमात्मामा समर्पित गरिषिनु हो। म शरणमा आँ भन्देमा कोटी व्यक्ति 
शरणागत भएको ठर्हर्देन। शरणागति त भित्री हदयबाट हुने स्वाभाविक प्रक्रिया हो। म॒ अब 
समर्पित हन्द भन्ने विचार गरी कोही व्यक्ति परमात्मामा समर्पित हुन सक्देन, जब ऊ भित्री 
हृदयदेखि नै आफ्नो पूर्ण अस्तित्वलाई भगवान्कै अधीनमा रहेको अनुभव गर्दछ, तब नै ऊ पूर्णतः 


रामालन्द्री टीका 


५२५९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


शरणागत भएको हुन्छ । वास्तवमा भक्ति भनेको आपफूलाई परमात्माको रूपमा अनुभव गर्नु नै हो । 
यही अनुभव ने भक्तिको सबेभन्दा शक्तिशाली साधन हो । प्रतिक्षणं वर्धमानमविच्छिननमनुभवरूपम् 
अर्थात् भक्ति भनेको छिन छिनमा बदिरहने अविच्छिन्न अनुभवरूप अनुराग हो। यो गुण र 
कामनाहरूले रहित हुन्छ । सामान्य व्यक्तिहरू के सम्छिन्छन् भने जप, ध्यान आदि केही साधना 
नगरी केवल शरणागत भएको भरमा कसरी भक्ति हुन सक्छ ? तर यो धारणा भ्रान्त धारणा हो। 
वास्तवमा भक्ति भनेको शुद्ध शरणागति नै हो। जबसम्म व्यक्ति आफ्नो बलको आधारमा 
परमात्मालाई जित्न या पाउन खोज्छ, तबसम्म परमात्मा प्राप्त हूनुहृन्न । मनुष्यको सीमित साधना 
एवं विचारले के अनन्त परमात्मा वशमा पर्बृहुन्छ र ? परमात्मालाई पाउनका लागि त आफनो 
बललाई छाडी परमात्माकै कृपामा आधित हूनुपर्दछ। यो परमात्मालाई पाउने सबभन्दा छोटो र 
सजिलो मार्ग हो। 

भक्तिमा दुई थरी भावले भगवानूलाई प्राप्त गरिन्छ । एकथरी भक्तहरू निरन्तर परमात्माको 
चिन्तन, श्रवण, नामजप आदि गरी सर्धैँ परमात्मालाई आफ्नो हृदयमा धारण गर्दछछन्। आफ्नो 
साधना या प्रयासको बलले भगवान्लाई समात्ने यस्ता भक्तहरूको अवस्थालाई मर्कटशावक 
न्यायद्रारा बुखिन्छ। बांँदरको सानो बच्चो आफैले आमालाई समात्दछ र आमाले जहाँ लिएर 
जान्छिन्, विनासडोच त्यते जान्छ। यहाँ बाँदरको बच्चोले अनेक ठँमा जान आफैं प्रयास 
गर्नुपर्देन। केवल आमालाई नक्ाडी समादइरहे मात्र पुग । यहाँ पनि आमाप्रति बांँदर समर्पित 
भएको हुन्छ र आमाले लिएर गएको ठा्डमा विना अवरोध स्वतः ने पुगदछ। तर यहाँ पूर्ण समर्पण 
भने देखिंदेन । बांदरको बच्चोले आमालाई समात्न आफैले प्रयास गरिरहेको हृन्छ। उसको 
व्यवहारबाट के एल्किन्छ भने आमाले मलाई लैजान त ठिक ठमा मात्र लान्छिन्, तर मैले 
छोडिदिं भने उनले मलाई पनि छोडिदिन्छिन्, त्यसैले मेले उनलाई बेसरी समात्नुपर्वछ । यसरी 
आप्नै बलले समातेको हुनाले कहिलेकाहीं सावधान नभएको अवस्थामा बाँदरको बच्चो 
आमाबाट अलग हुन सक्दछ। अर्कोथरी भक्तिलाई भने मार्जारशावकन्याय अर्थात् बिरालोको 
बच्चाको दृष्टान्त दिड्न्छ। बिरालीले बच्चोलाई आपने मुखले च्यापेर यताउता धुमा्ँे, त्यो 
बिरालोको बच्चो आपफनी आमाले कहाँ लोँदैछछिन् भन्ने चिन्ता पनि गर्देन अनि आपू बाटोमा खस्छु 
कि भन्ने उर पनि उसलाई हदेन। ऊ आमाप्रति पूर्णतः विश्वासपूर्वक समर्पित भएको हुन्छ । 
बिरालोको बच्चाले कटहिल्यै यो सोच्दैन कि मेले समाति्नं भने मलाई आमाले विच बाटोमा 
छाडिदिन पनि सक्छिन्। शरणागति भनेको भक्त पूर्ण रूपमा परमात्मामा समर्पित हनु हो भने अरू 
नामजप आदि साधनमय भक्ति भनेका पूर्णतः समर्पण नहूने अवस्था हो। आपफ्ना सबे भक्तलाई 
भगवान् सन्मार्गमा लिएर जानृहुन्छ। जसले आफ्नै बलले परमात्मालाई समातेका छन्, 
तिनीहरूलाई पनि परमात्मा उच्च भावभूमिमा पुय्याउनुह॒न्छ भने परमात्माकै आधारमा आपफूलाई 
छाडिदिएकाहरूलाई पनि उहाँ परमकल्याणमा पुयाइदिनुहन्छ, तर एडटामा अल्पशक्तिमान् जीवको 
प्रयत्नले परमात्मालाई समातेकाले यसले परमात्मालाई समात्न विर्सिएको वेलामा ऊ खस्न पनि 
सक्दछ भने सम्पूर्णतः परमात्मामा समर्पित व्यक्ति परमात्माद्रारा निरन्तर ऊर्ध्वगतिमा पुगिरेको 
हन्छ । लड्न लागेको बच्चोलाई आमाबाबुले ख्टपट सहारा दिए मै लड्न लागेको यो 


रामालन्द्री टीका 


५२६० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


शरणागतलाई पनि परमात्मा फटपट सहारा दिनुहन्छ । भक्तिशास्त्रमा यस्त व्यक्तिलाई अकिञ्चन 
भनिन्छ र यस्तै भक्तहरू भगवानलाई प्यारा हन्छन्। गीता १८।६९मा पनि भगवानूले सबै धर्मलाई 
छाडी मेरे शरणमा आऊ र तिमीलाई सबे पापबाट द्ुटाउने जिम्मा मेरो भयो भन्नुभएको छ 
सर्वधर्मन् परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज, अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः । यसबाट 
परमात्माले आपफ्ना भक्तहरूबाट सामान्य विश्वास मात्र नभई पूर्ण आत्मसमर्पण वा शरणागति 
खोन्नुर्हुदो रहे भन्ने थाहा हून्छ । 

व्यक्तिको सङ्गीर्णताको बोध नै उसलाई समष्टि भावमा पुगन नदिने ठुलो व्यवधान हो। 
जबसम्म व्यक्ति आप्नै परिश्रमले परमात्मालाई पाउन खोज्छ, तबसम्म उसमा आफनो अस्तित्व एवं 
सीमित साधनाको स्फुरण भडइरहेको हुन्छ । यस वेलामा उसमाथि सर्वव्यापी परमात्माको परम 
कृपा कसरी बरसिन सक्दछ ? जो व्यक्ति आफूलाई नै विर्सी निष्किञ्चन भावले परमात्मामा 
समर्पित हुन्छ, त्यो व्यक्ति तत्काल ने सर्वव्यापी अस्तित्वबाट परिपूर्ण ह॒न्छ। यसैले परमात्मालाई 
पाउने सबभन्दा छोटो एवं सजिलो साधन भनेको पूर्ण शरणागति हो भनिएको हो । भगवत्प्ाप्तिका 
श्रवण, कीर्तन, स्मरण आदि सब साधनमा पनि भगवानप्रति समर्पण र विश्वासको भाव हुन्छ, तर 
पनि शरणागतिलाई नवौ आत्मनिवेदन भक्तिको रूपमा स्थान दिनुको रहस्य पनि अरू सबै 
भक्तिभन्दा शरणागति श्रेष्ठ छ भन्ने जनाउन नै हो । अर श्रवण, कीर्तन, स्मरण आदि गर्बुको मुख्य 
उदेश्य ती साधन गर्दा थाकेर परमात्माप्रति समर्पित हुने शरणागतिको भाव पाउनु नै हो। यसरी 
भक्तिमा शरणागति ने प्रमुख साधन हो, अरू सवे त्यसका अङ्ग मात्र हुन्। यहाँ प्रपत्ति अर्थात् 
शरणागति भडइसकेपछ्छि भक्ति, ज्ञान र वैराग्य यी सवे आफैं आउने बताइएको छ। जसी 
भोकाएको व्यक्ति हरेक गास खाद्रह॑दा तुष्टि र पुष्टि पाडदे भोकलाई पनि नष्ट गरिरहेको हुन्छ, 
त्यसै गरी शरणागत व्यक्ति पनि क्षणक्षणमा भक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई पादरहेको हन्छ । भोजन 
गर्दा हुने सुखलाई तुष्टि भनिन्छ, भक्तिमा पनि सुख हुने हुनाले ती दुबे समान छन् पुष्टि भनेको 
पेट भरिनु हो । ज्ञानद्वारा युक्त भएपचछ्छि मनुष्य आफ्नो स्वरूपबोधले भरिएको हृन्छ । त्यसैले भरिनु 
अर्थमा ज्ञान र पुष्टि समान छन् पेट भरिएपच्ि भोक मर्नलि भोजनबाट मन हट्दछ, त्यसै गरी 
ज्ञानद्वारा पूर्ण तृप्त भएको व्यक्ति पनि संसारबाट विरक्त हुन्छ, त्यसैले भोक हटनु र वैराग्य हनु 
समान रहेका छन्। हरेक गास खादे गर्दा क्षणक्षणमा ससाना तृप्ति आदि हदे जान्छन् अनि 
अन्तमा चाहं पूर्ण तुष्टि हदे भोक नष्ट हुन्छ, त्यसै गरी पूर्ण शरणागतिबाट पनि अन्तमा पूर्णभक्ति 
पूर्ण ज्ञान र पूर्ण वैराग्यको उदय हुन्छ । यसरी यहाँ भगवत्शरणागतिको महत्त्व बतादएको छ । 


इत्यच्युताङ्ग्रिं भजतोऽ नुवृत्त्या भक्तिविरक्तिभंगवत्प्रबोधः। 
र,  


भवन्ति वै भागवतस्य राज॑स्ततः परां शान्तिसुपेति साक्षात् ॥ ४६॥ 


पदार्थ अच्युताङ्घ्रिं  भगवान् भजतः  सेवा गर्ने 
राजन्  हे राजा निमि अच्युतको चरणको भागवतस्य  भगवद्भक्तको 
इति  यसरी अनुवृत्त्या  बारम्बार भक्तिः  भगवानुप्रतिको भक्ति 


रामालन्द्री टीका 


५२६१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
विरक्तिः  विषयप्रति वैराग्य भवन्ति  हुन्छन् र शान्तिं  शान्तिलाई 

४८१ भगवत्प्रबोध उपेति  
त्परमोधः  ततः  त्यसपछि उसले उपेति  प्राप्त गर्दछ्छ 
भगवानस्वरूपको ज्ञान पनि साक्षात्  अपरोक्षरूप 
वै  निश्चय नै परां  सर्वोत्तम 





ताक्यार्थ हे राजा निमि! यसरी जसले बारम्बार भगवान्को चरणको सेवा गर्वछ, त्यस 
भक्तलाई भगवानप्रतिको भक्ति, विषयप्रतिको वैराग्य र भगवत्स्वरूपको ज्ञान संगसंगे हुन्छ र 
त्यसपच्छि तुरुन्ते उसले परम शान्तिरूप मुक्ति पनि प्राप्त गर्द । 


राजोवाच राजा निमिले भने 
अथ भागवतं ब्रूत यदधर्म यादुशो नृणाम् । 


 न्रे, र  ३ 


यथाचरति यद् नूत चाढठर्गगगवात््रयः ॥ ८४ ॥ 


पदार्थ यद्धमंः  जुन धर्मले रहन्छ ।  जेजे 

अथ  अब यादृशाः  जस्तो स्वभावको लिङ्गैः  चिहहरूले गर्दा 
भागवतं  भगवान्को भक्तको हुन्छ भगवत्प्रियः  भगवान्को प्यारो 
लक्षण यथा  जसरी बन्दछ 

नूत  बताउनुहोस् जो भक्त आचरति  आचरण गर्दछ 

नृणां  मनुष्यहरूको बिचमा यट् बरूते  जे बोल्दछछ र 





ताक्यार्थ अब मलाई भगवान्को भक्तको लक्षण बताउनुहोस्। भगवान्को भक्त अरू 
मनुष्यहरूसंग कस्तो व्यवहार गर्छ, उसको स्वभाव कस्तो हृन्छ, अरूसंग कसरी व्यवहार गर्द, 
कसरी के बोल्दछ र उसको कुनकुन लक्षणले ऊ भगवान्को प्यारो बन्द यी सवे बताउनुहोस् । 


हरिरुवाच योगीश्वर हरिले भने 
स्व॑भूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः। 
भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥ ४५॥ 


पढार्थ रहेको कुरा र पर्येत्  देख्दछ भने 

यः  जसले भगवति  ब्रह्मरूप एषः  त्यो नै 

सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आत्मनि  आत्मामा भागवतोत्तमः  भगवान्को 
आत्मनः  आफ्नो भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई उत्तम भक्त हो 

भगवद्भावं  व्यापक ब्रह्मरूपले अभिन्न रूपले रहेको कुरा पनि 





ताक्यार्थ जसले सम्पूर्ण प्राणीहरूमा व्यापक ब्रह्मरूपले अवस्थित आत्मरूप परमात्मालाई 
देख्दछछ र आत्मरूप परमात्मामा सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई अभिन्न रूपले रहेको अनुभव गर्द, त्यो ने 
भगवान्को प्रेमी र उत्तम भक्त हो । 


रामालन्द्री टीका 


५२६२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


ईङवरे तदधीनेषु बाछिरोषु द्विषत्सु च । 


प्रममेत्रीकृपोपेक्षा र प व ९ 
प्रेममेत्रीकृपोपेक्षा यः करात स मध्यमः ॥ ५६ ॥ 
पदार्थ   अज्ञानीहरूमा करोति  गर्द 
यः  जसले द्विषत्सु च  शत्रुहरूमा क्रमशः सः  त्यो भक्त 
ईरवरे  भगवान्मा प्रममेत्रीकृपोपेक्षा  प्रीति, मध्यमः  मध्यम कोटिको भक्त 
तद्धीनेषु  उहाँका भक्तहरूमा मित्रता, दया र उपेक्षा हो 





वाक्यार्थ जसले ईश्वरमा प्रेम, भगवान्का भक्तहरूमा मित्रता, अज्ञानीहरूमा दया र शत्रुहरूमा 
उपेक्षा गर्वछछ, त्यस्तो खालको भक्त भगवान्को मध्यम भक्त हो। 


९ पूजां ॥ श्रद्धयेहते   
अचांयामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । 
न तदुभक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ४७॥ 





पदढार्थ ईहते  चाहन्छ भने 

यः  जसले तदुभक्तेषु  ती भगवान्का सः  त्यो व्यक्ति 

हरये  भगवान्लाई प्रसनन पार्न भक्तहरूमा र प्राकृतः भक्तः  प्राकृत 
अर्चायाम् एव  मूर्तिमा मात्र अन्येषु च  अन्य जीवहरूमा सामान्य भक्त हो भनेर 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक पनि स्मृतः  भनिन्छ 

पूजां  पूजा गर्न न  श्रद्धा दृष्टिले पूजा गर्दन 


वाक्यार्थ जसले भगवान्लाई प्रसन्न पार्न श्रद्धापूर्वकं भगवान्को मूर्तिमा मात्र पूजा गर्वछ, 
भगवान्का भक्तहरू र॒अरू जीवहरूलाई भगवददृष्टिले हैर्देन, त्यस्तो भक्तलाई सामान्य भक्त 
भनिन्छ। 

विवरण यस प्रसङ्गमा भगवान्का उत्तम, मध्यम र सामान्य भक्तहरूको लक्षण बतादएको छ । 
परमात्माका विशेष भक्त एवं ज्ञानी महापुरुषहरूको हिंडाइ, बोलाइ, व्यवहार आदिबाट नै 
उनीहरूको विलक्षणता प्रकट भद्रहेको हुन्छ । यद्यपि ज्ञान एवं भक्तिको उच्चतालाई बाहिरी 
नियमनाट नाप्न सकिंदेन, तर पनि महापुरुषहरूमा अरू संसारी व्यक्तिहरूको भन्दा केही भिन्नता 
भटटाल्दछछ । जतिसुकै एकान्तमा फुलेको फूल भए पनि त्यसको सुवास त अवश्य फैलिन्छ र 
उसले आफूलाई लुकाउन खोजे पनि सक्देन भने यँ हृदयको अन्तरतम कुनाबाट प्रज्वलित भएको 
ज्ञानरूपी ज्योतिको प्रकाश पनि जति रोक्न खोजे पनि कुनै न कुनै रूपमा बाहिर निस्किहाल्दछ। 
शाब्दिकहरू शब्दाडम्बर अनि व्यवहारलाई प्रदर्शन गरी आफूलाई ब्रह्मज्ञानी सिद्ध गराउन चाहन्छन्, 
तर वास्तविक ब्रह्मज्ञानीहरू चाह कुनै पनि व्यवहारमा आपरूलाई ब्रह्मज्ञानी भएको प्रचार गर्न 
रुचाउँदेनन्, तर पनि जिज्ञासु एवं विद्वानूहरूले उनको आसक्तिशून्य व्यवहार आदि विलक्षणतालाई 
हेरी यो रहस्य पत्ता लगाइहाल्दचछछन् । त्यसैले शास्त्रमा भगवान्का उच्चतम भक्त एवं ज्ञानीहरूको 


रामालन्द्री टीका 


५२६२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


स्वभाव र आचरणहरूबारे प्रकाश पारिएको छ। यहाँ सबे प्राणीहरूलाई भगवानुकै भावले हेर्न 
अनि विषयहरूको भोगद्रारा पनि सुखी र दुःखी नहुने व्यक्तिहरूलाई उत्तम भगवद्भक्त भनिएको 
छ । संसारमा एडटे परमात्मा मात्र सद्वस्तु हुनुहुन्छ । अनि अरू सम्पूर्ण पदार्थ एवं प्राणीहरू चाहं 
उहांमा ने कल्पित भएका हुन्। अर सम्पूर्ण पदार्थको रूपमा उहाँ स्वयं नै प्रतीत हूनुभएको हो । 
त्यसैले ज्ञानीले सबे वस्तुलाई आत्मरूपमा ने देख्दछ । त्यसैले ईशावास्योपनिषद् ६मा भनिएको 
छ यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति, सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते अर्थात् जसले 
सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आत्मामा अनि आत्मालाई सम्पूर्ण प्राणीहरूमा देख्दछ भने त्यसपछि उसले 
कसैसंग पनि देष गर्देन। यहाँ पनि आत्मनि भगवति अर्थात् आत्मरूप भगवान्मा सम्पूर्ण संसार 
देख्ने भनी यही कुरा बतादएको छ। 

भक्तहरूको तह बताँदे दोस्रा योगीश्वर हरि भन्दछन् जसले सबेतिर केवल परमात्मालाई 
मात्र देख्छ, त्यस्तो व्यक्ति उत्तम हो, जसले संसारमा भगवान्का भक्त, सामान्य संसारी अनि दुष्ट 
व्यक्तिहरू पनि देख्दछ भने त्यो भेदबुदधिले युक्त भएको व्यक्ति मध्यम भक्त हो अनि केवल 
प्रतिमा आदिमा मात्र भगवान्को बुद्धि गरी त्यसक पूजासेवा गरिरहने व्यक्ति चाहं सबैभन्दा 
सामान्य भगवद्भक्त हो । कुन उच्च भक्त हो भने कुरा कसले कति नामजप या पूजा आदि गय्यो 
भन्नेवाट नभरई कसले यथार्थतत्वको अनुभव कति बढी र आन्तरिक रूपमा गयो भन्नेबाट 
नापिन्छ। संसारमा पनि जो जसको जति प्रिय हन्छ, उसलाई त्यसका त्यति ने अन्तरङ्ग या 
रहस्यका कुराहरू थाहा हृन्छन्, अनि यही आधारमा को कसको कति प्रिय छ भन्ने थाहा हुन्छ । 
भगवानूको प्रिय भक्त त्यही हो, जसलाई परमात्माको रहस्यमय आन्तरिक रूप थाहा छ । वासुदेवः 
सर्वम् अर्थात् सब संसार वासुदेवरूप हो भनी एडटै आत्मतत्त्वको अनुभव गर्नु भगवान्को 
सर्वाधिक रहस्यलाई बुखुनु हो । त्यसैले यस्ता परमात्मरहस्यलाई बुगनेहरूलाई नै आन्तरिक भक्त 
भनिन्छ । सामान्य मान्छेहरू भगवान्को भक्त भन्नेवित्तिके बाहिरी साधनहरूको लेखाजोखा गर्दछछन्, 
तर भक्तिको रहस्य अलि फरक किसिमको हृन्छ । त्यसैले सामान्य धारणालाई सुधार गर्नका लागि 
यहाँ सर्वोत्तम भक्तहरूको विषयमा अनेक रूपले बतादृएको छ । इन्द्रियहरूद्वारा अर्थ अर्थात् अनेक 
विषयहरूको ग्रहण गदगिर्दे पनि जो व्यक्ति सुखीदुःखी हुदैन त्यो व्यक्ति नै भागवतोत्तम हो। 
यस्तो उत्तम भगवदभक्त को होला भनी पत्ता लगाउन अरू शास्त्रहरूमा अरूअरू 
महापुरुषहरूको विषयमा गरिएको वर्णनलाई पनि तुलना गरेर ठैर्नुपर्वछ । 

भगवदगीतामा स्थितप्रज्ञ व्यक्तिको लक्षण बताउने क्रममा भनिएको छ जो व्यक्ति कीं 
पनि अभिस्नेह अर्थात् राग गर्देन अनि राम्रानराम्रा अनेकथरी पदार्थहरूलाई पाएर पनि न त्यसको 
इच्छा ने गर्दछ नत द्वेष ने गर्दछ भने त्यो व्यक्ति स्थितप्रज्ञ हो नाभिनन्दति न द्ैष्टि तस्य प्रज्ञा 
प्रतिष्ठिता भगवद्गीता २।५७ । सामान्य व्यक्तिहरू उनीहरूलाई मन पर्ने पदार्थहरूको प्राप्तिमा 
खुबे आनन्दित हुन्छन्, अनि त्यो वस्तु बारम्बार प्राप्त भट्रहोस् भन्ने चाहन्छन्। मन नपर्ने वस्तुहरू 
प्राप्त भए भने चाह त्यसप्रति उनीहरू दुःखी या क्रोधित हुन्छन्, अनि कहिल्यै त्यो वस्तु नआओस् 
भन्ने चाहना गर्वछछन्। जसको बुद्धि आत्मामा स्थित नभई बाहिरी पदार्थहरूमा भड्किरहेको छ, 
तिनीहरू यसप्रकार राम्रानराम्रा विषयहरूको प्राप्तिमा भिन्नभिन्न प्रतिक्रिया देखा्ंछन्। यसको 


रामालन्द्री टीका 


२६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


अर्थ अज्ञानीहरूको स्वाभाविक स्थितिलाई सुख एवं दुःखका ससाना स्पन्दनले पनि 
हल्लादरहन्छन्। यसैले उनीहरूको प्रज्ञा आत्मामा प्रतिष्ठित भएको रहेनछ भन्ने थाहा हुन्छ । 
आत्मामा बुद्धि प्रतिष्ठित भटदसकेका ज्ञानीहरू भने बाहिरी असत् वस्तुहरूको प्राप्तिअप्राप्तिमा 
क्ति पनि विचलित हदेनन्। सपनाका पदार्थहरूको प्राप्ति र अप्राप्तिलि को दुःखी र सुखी हुन्छ 
र? किनभने त्यो वस्तु हदे नभएको हो । त्यसै गरी पूर्ण ज्ञानमा लागेका व्यक्तिहरूका लागि पनि 
यो संसार सपना समान नै असत्य हो भने उनीहरू यहाँका काल्पनिक अनुकूलता र 
प्रतिकूलताबाट किन प्रभावित बन्दथे र? पदार्थहरूलाई सत्य एवं शरीरइन्द्रियलाई नै आत्मा 
मान्नु सबैभन्दा बाहिरी तहको दृष्टि हो, अन्तर्यामी आत्मामा दृष्टि दिनु सबभन्दा गहिरादइको दृष्टि 
हो। जो रहस्यमय गहिरादमा पुगेको हृन्छ, त्यो व्यक्ति बाहिरी आवरणको व्यवहारले प्रभावित 
बन्दैन। तलाउको माथिल्लो तरङ्गलाई सानो दुङ्गाले पनि चञ्चल बनाइदिन्छ, तर सागरको 
अन्तस्तलमा रहेको गहिरो शान्तिलाई भने ठुला मादा एवं जहाजहरूको खलबलले पनि हल्लाउन 
सक्देन । बाहिरी घटनाबाट निरपेक्ष बनी आफ्नै गहिराइमा इबिरहेको ज्ञानीको यस्ते अवस्था हुन्छ । 
स्थितप्रज्ञ ज्ञानी कल्पित असत् पदार्थको चिन्तनमा लाग्दैन, त्यसै गरी यहाँ हरिद्रारा बतादएका 
उत्तम भक्तहरू पनि सारा संसारलाई मायामय देख्छन् र यहाँ रागद्रेष गर्देनन्। गीताको चौधौँ 
अध्यायको गुणातीतको लक्षणमा पनि यही समता देखिन्छ । त्यहं समदुःखसुखः स्वस्थः 
श्रीमदभगवद्गीता १४।२४ अर्थात् आपफूमा अवस्थित भएको ज्ञानी सुख र दुःखमा बराबर हुन्छ 
भनिएको छ । यसरी तुलनात्मक रूपले विचार गर्दा जीवन्मुक्त आत्मज्ञ महापुरुष नै वास्तविक 
उत्तम भक्त हो भन्ने सिद्ध ह॒न्छ। गीताको सातौ अध्यायमा पनि भगवानूले यही कुरा 
नताउनुभएको छ । त्यहां चारथरी भक्तहरूमध्ये ज्ञानीहरू भगवान्को आत्मा ने भएको र भगवानूमा 
नित्ययुक्त रहने र ॒तिनीहरू नै भगवान्को विशेष भक्त भएको जनाइएको छ तेषां ज्ञानी 
नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते श्रीमदभगवद्गीता ७।१७ । ज्ञानीहरू सर्वरूप परमात्माको रहस्यलाई 
बुफी उहाँलाई आफ्नै वास्तविक आत्माको रूपमा बुरुदछन् अनि भगवानूलाई पनि अरू 
प्राणीहरूलाई सबेभन्दा बढी आत्मा प्रिय भए ४ ती आपफना आत्मा भएका ज्ञानीहरू नै सबैभन्दा 
बटठी प्यारा हुन्छन् भने यी दुई बविचको शाश्वत प्रेमसम्बन्धमा अरू अज्ञानीहरूले तर्कवितर्क 
गर्नुको के अर्थ रहन्छ र? यस्तै श्रेष्ठ भक्तहरूका प्रति आफ्नो विशेष प्रेम रहेको कुरा बताउन 
भगवान्ले नैवात्मा च अर्थात् आपफूलाई आपफ्ना भक्तहरूले पूर्णतः वशमा पार्ने र ती आपू समान 
ने प्रिय हुने जनाउनुभएको छ । यसरी भक्तहरूले आपफूलाई अलग आत्मरूपमा नभई परमात्माकै 
रूपमा अनुभव गरी त्यहीं समर्पित हुने अनि भगवान्ले पनि आफनो आत्माको रूपमा यस्ता विशेष 
भक्तहरूलाई ने अनुभव गर्ने सिद्ध हुन्छ । यसप्रकार यहाँ उत्तम भगवद्भक्तहरूको लक्षण बताइएको 
छ । 


गृहीत्वापीन्द्रयेरथान् र  न   ९ 
त्वापीन्द्रियेरथान् यो न दवेष्टि न हृष्यति । 
विष्णोमांयामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥ ४८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२६५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ इन्द्रियेः  इन्द्रियहरुद्रारा ॥ न द्वेष गर्दछछ 

यः जो अथान्  विषयहरूलाई सः  त्यस्तो भक्त 

इदं  यो विश्वलाई गृहीत्वा अपि  ग्रहण गरेर पनि वि  निश्चय नै 


भागवतोत्तमः  भगवान्को 
सर्वश्रेष्ठ भक्त हो 


विष्णोः  भगवान् विष्णुको न हृष्यति  कसैलाई राम्रो 
मायां  मायाको रूपमा मानेर न प्रसन्न हुन्छ 


पश्यन्  विचार गर्दै न दवेष्टि  कसैलाई नराम्रो 
ताक्यार्थ जसले यो सारा विश्वलाई भगवान्को मायाको रूपमा देख्दछ र इन्द्रियहरूले 
विषयहरूलाई ग्रहण गरेर पनि कसैबाट प्रसनन हुने र कसैमा देष गर्ने काम गर्दन, त्यो ने 
भगवान्को सर्वश्रेष्ठ भक्त हो । 

देहेन्दरियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययष्ुदुभयतष॑कृच्छरैः । 


न्द  


संसारधर्मेरविमुदह्यमानः स्मृत्या हरेभांगवतप्रधानः ॥ ४९॥ 





पदार्थ इन्द्रिय, प्राण, मन र बुदधिको धर्महरुद्रारा 
यःजो जन्माप्ययघ्ुदभयत्षकृच्छैः  अविमुह्यमानः  मोहित हदैन 


हरेः  भगवान्को जन्म, मृत्यु, भोक, प्यास, भय, 
स्मृत्या  सम्ख्नाले गर्दा तृष्णा, श्रम आदि 
देदेन्द्रियप्राणमनोधियां  शरीर, संसारधर्मैः  संसारका 


त्यो 
भागवतप्रधानः  भगवान्को 
श्रेष्ठ भक्त हो 





ताक्यार्थ जो भगवान्को निरन्तरको सम्ण्नाले गर्दा शरीर, इन्द्रिय, प्राण, मन र बुदधिका जन्म, 
मत्यु, भोक, प्यास, भय, तृष्णा, श्रम आदि सांसारिक धर्महरुद्रारा मोहित हदेन, त्यो नै भगवान्को 


श्रेष्ठ भक्त हो । 
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः। 


   
वासुद्वकानर्यः स व भागवतात्तमः ॥ ५० ॥ 


पदढार्थ वासनाहरूको 
यस्य  जसको सम्भवः न  उत्पत्ति हदेन 
चेतसि  चित्तमा वासुदेवेकनिलयः  जसको चित्त 


कामकर्मबीजानां  विषयभोगको एक मात्र भगवान् वासुदेवमा 
इच्छा, कर्म र बीजरूप मात्र लागिरहन्छ 


 त्यस्तो भक्त 
वे  निश्चय नै 
भागवतोत्तमः  श्रेष्ठ भक्त हो 





ताक्यार्थ जसको चित्तमा विषयभोगको इच्छा, कर्मप्रवृत्ति र वासनाको उदय कटिल्यै पनि हैदेन 
र जसको चित्त सर्धं भगवान् वासुदेवमा मात्र लागिरहन्छ ऊ नै श्रेष्ठ भक्त हो। 


न यस्य जन्मकमभ्यां न वणांश्रमजातिभिः। 


सज्जते   .    नर   
स्मन्नहमवा दह वस हरः व्यः 


॥ ५९ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


५२६६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ जन्म र तपस्या आदि उत्तम 
यस्य  जसको कर्मको आधारमा 

अस्मिन्  यो ननत 

देहे  शरीरमा वर्णाश्रमजातिभिः  वर्ण, आश्रम 
ननत र जातिको आधारमा 


जन्मकमभ्यां  उत्तम कुलमा अहंभावः  आत्मबुद्धि 
ताक्यार्थ जुन व्यक्तिको, उत्तमकुलमा जन्मनाको कारणले 


अध्याय 
सज्जते  हुन्छ 
ग्र 
सम्वेऊने 
हरेः  भगवान्को 


प्रियः  प्यार हुन्छ 





वा राम्रो तपस्या आदि कर्मको 


आधारमा र वर्ण, आश्रम तथा जातिको आधारमा पनि यो शरीरमा आत्मबुदधि हैदेन, त्यस्तो 


व्यक्ति भगवान्को प्यारो बन्ददछछ । 


न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । 
सर्वभूतसमः शान्तः स वे भागवतोत्तमः ॥ ५२॥ 


पढार्थ परः  यो अककि भन्ने 
यस्य  जुन व्यक्तिको इति  यस्तो 

वित्तेषु  धनसम्पत्तिमा भिदा  भेद 

आत्मनि वा  अथवा शरीर न छैन 

आदिमा सर्वभूतसमः  सम्पूर्ण प्राणीमा 
स्वः यो आफ्नो र समान दृष्टि राख्ने र 


।  शान्त स्वभावको 

सः  त्यो व्यक्ति 

वे  निश्चय नै 

भागवतोत्तमः  भक्तहरूमा श्रेष्ठ 
हो 





ताक्यार्थ जुन व्यक्तिले धनसम्पत्तिमा र शरीर आदिमा पनि यो आफ्नो रयो अककि भन्ने भेद 


गर्दन, जो सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समान दृष्टि राख्दछ र जो शान्तस्व 
हो । 


तरिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्टस्मृतिरजितात्मसुरादिभिविंमृग्यात् 


भावको छ त्यो नै श्रेष्ठ भक्त 


   


दिभिविमृग्यात्। 


न चलति भगवत्पदारविन्दाल्लवनिमिषा्धंमपि यः स वेष्णवाग्रयः ॥ ५३॥ 


पदार्थ विमृग्यात्  खोजिएको 
यःजो भगवत्पदारविन्दात्  भगवान्को 
त्रिभुवनविभवहेतवे अपि  वीनै चरणारविन्दबाट 


लोकको राज्यलक्ष्मी पाडन्छ भने खवनिमिषाधंम् अपि  लव एक 
पनि निमेषको छ भागको एक भाग 
अनितात्मसुरादिभिः  र आधा निमेष आंखा 
भगवानूमा समर्पित देवता र॒ छिम्क्यार्डदा लारने समय पनि 
महर्षिहरूद्रारा न चलति  विचलित हदेन 


र  भगवान्को 
चरणकमल बाहेक सार वस्तु 
अरू छैन भनेर स्मृति 
बनिसकेको 

सः  त्यस्तो व्यक्ति नै 
वेष्णवाग्रयः  भक्तटरूमा श्रेष्ठ 
हो 





रामालन्द्री टीका 


५२६७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ तीन लोकको राज्य लक्ष्मी प्राप्त हुन्छ भन्दा पनि जसको चित्त देवता र ठुलाटला 
महर्षिहरूले पनि खोजिएको दुर्लभ भगवानूको चरणारविन्दबाट एक लव वा आधा क्षण मात्र 
पनि विचलित हदेन, त्यस्तो भगवान्को चरणारविन्दलाई बाहेक अरूलाई सारवस्तु नसम्ण्ने व्यक्ति 
ने भगवान्को शरेष्ठ भक्त हो । 


भगवत उरुविकरमाङ्प्रिशाखानखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । 
हृदि कथमुपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽकतापः ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ चन्द्रिकया  लामालामा हृदि  हृदयमा 
चन्द्रे  चन्द्रमा फट्का भएका पाडको ओँलाका कथं  कसरी 

उदिते  उदाएपचछि नडरूप मणिको शीतल पुनः  फेरि 
अकंतापः इव  सूर्यको ताप फ कान्तिले सः  त्यो सन्ताप 
भगवतः  भगवान्को निरस्ततापे  ताप हटाइसकेको प्रभवति  आउला र 
उरुविक्रमाङ्घ्रिराखानखमणि उपसीदतां  भक्तहरूको 


ताक्यार्थ जसरी चन्द्रमाको उदय भएपचछ्छि सूर्यको ताप आँदेन, हरारंछ त्यसै गरी भगवान्को 
चरणारविन्दको नङरूपी मणिको शीतल कान्तिद्रारा एकपटक सन्ताप हटिसकेपच्ि भक्तहरूको 
हृदयमा फेरि सन्ताप कसरी आन सक्छ र ? 


  अ र 


विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद्धरिरवशाभिहितोऽप्यघोघनाशः। 
प्रणयरसनया धृताङ्धिपदुमः स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ ५५॥ 





पदार्थ साक्षात्  स्वयं न विसृजति  छाडनुहुन्न 
अवरामिहितोऽपि  विवश यस्य  जसको सः  त्यस्तो भक्त नै 

भएर नाम लिँदा मात्र पनि हृदयं  हदयलाई भागवतप्रधानः  भक्तहरूमा 
अघोघनारः  पापराशिलाई प्रणयरसनया  प्रेमरूपी डोरीले श्रेष्ठ 

नष्ट गरिदिने धृताङ्घ्रिपदुमः  चरणलाई भवति  हुन्छ भनेर 

हरिः  श्रीहरि नै नाँधेर राखेको हुनाले उक्तः  बताइएको छ 


ताक्यार्थ नजानीकन विवश भएर नाम लिंँदा मात्र पनि पापराशिलाई नष्ट गरिदिने स्वयं श्रीहरि 
ने जसको प्रेमरूपी डोरीले चरणकमलमा बांधिएर हृदयमा ननिस्कने गरी पस्नुभएको छ, त्यस्ता 
भक्त नै भक्तहरूमा श्रेष्ठ हुन् भनेर बताइएको छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२६८ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत अध्याय 


अथ त॒तीयो घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
ज्ञानयोग र कर्मयोग 


राजोवाच राजा निमिले भने 

विष्णोरीरास्य ् श ० मोहिनीम्  
परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । 
मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो बरुवन्तु नः ॥ १॥ 


पदढार्थ मायावीहरूलाई पनि भगवन्तः  समर्थ हजुरहरूले 
परस्य  परम मोहिनीम्  मोहमा पार्ने नः  हामीहरूलाई 
ईशस्य  ईश्वर मायां  मायालाई बरुवन्तु  बताउनुहोस् 


विष्णोः  भगवान् विष्णुको वेदितुम्  जानन 
मायिनाम् अपि  ढला इला इच्छामः  चाहन्छौं 





वाक्यार्थ परमेश्वर विष्णुको मायावीहरूलाई पनि मोहित पार्ने मायालाई हामी जानन चाहन्छँ । 
हजुरहरूले यो रहस्य बुगनुभएको छ, त्यसैले हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 


नाुतुप्ये युषन् युष्महचो हरिकथामृतम् । 
संसारतापनिस्तप्तो मत्य॑स्तत्तापभेषजम् ॥ २॥ 


पदार्थ ओषधि भएको जुषन्  जति सुने पनि 
संसारतापनिस्तप्तः  संसारका हरिकथामृतं  भगवान्को पवित्र न अनुतृप्ये  तृप्त भएको छैन 
तापले सन्तप्त भएको कथारूप त्यसैले भन्नुहोस् 

मत्यः  मरणशील म युष्मद्वचः  जो हजुरहरूको 


तत्तापभेषजं  त्यो तापको वचन छ, त्यसलाई 





ताक्यार्थ विभिन्न प्रकारका सांसारिक तापबाट सन्तप्त भएको मरणशील मलाई त्यो तापको 
ओषधिस्वरूप भगवान्को कथामृतले भरिएको हजुरको वचन सुनेर तृप्ति भएको कैन । त्यसैले अफ 


सुनाउनुहोस् । 


पदार्थ 


अन्तरिक्ष उवाच अन्तरिक्षले भने 
एमिभूतानि भूतात्मा महाभूतेम॑हाभुन । 
ससर्जोच्वावचान्याद्यः स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३॥ 
महाभुज  हे महाबाहू आदयः  आदिपुरुषले जुन 


रामालन्द्री टीका 


५२६९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
शक्तिको आधारमा उपासक जीवका सिदधिका उच्चावचानि  ठुलासाना 
भूतात्मा  महाभूतको कारण लागि भूतानि  प्राणीहरूलाई 

बनेर एभिः  यी ससजं  सृष्टि गर्द त्यो नै 
स्वमात्रात्मप्रसिद्धये  आपना महाभूतैः  पञ्चमहाभूतद्रारा माया हो 





ताक्यार्थ हे निमि ! आदिपुरुषले जुन शक्तिको आधारमा आप कारण बनेर जीवका सिद्धि वा 
भोगका लागि आफैले सृष्टि गरेका पन्चमहाभूतद्रारा विभिन्न प्रकारका ठुलासाना प्राणीहरूलाई 
सुष्टि गर्वछ, त्यो शक्ति नै माया हो। 
विवरण यहां राजाले मायाको विषयमा प्रश्न गरेपछ्छि तेस्रा योगीश्वर अन्तरिक्षले त्यसको उत्तर 
दिएका छन्। अधिल्लो अध्यायमा उत्तम भक्तहरूको लक्षण बताउने क्रममा सारा संसारलाई 
परमात्माको माया हो भन्ने जानी त्यसबाट दुःखीसुखी नहने व्यक्ति नै श्रेष्ठ हो भनी बताइएको 
थियो । यो सुनेपछि राजालाई मायाको विषयमा जाने इच्छा भयो र उनले प्रश्न गरे। अन्तरिक्षले 
माया अनिर्वचनीय भएकाले त्यसको स्वरूप नबताई संसाररूप कार्यको वर्णन गरी त्यसैद्रारा 
मायाको प्रतिपादन गरेका छन्। मायाको स्वरूप एवं कार्यको विषयमा वेदान्त शास्त्रमा धेरै 
विमर्श भएको छ । आफ्नै अधिष्ठानलाई ढाकी आफ्नो साम्राज्य चलाउने यो अविद्याको विलक्षण 
स्वभावको लक्षण गर्दै नैष्कर्म्यसिदधिकार सुरेश्वराचार्यले भन्नुभएको छ एेकात्म्याप्रतिपत्तिर्या 
स्वात्मानुभवसंश्रया, साविद्या संसृतेर्बीजं तन्नाशो मुक्तिरात्मनः अर्थात् अविद्या भनेको एेकात्म्य 
अर्थात् जीव र परमात्माको एकात्मतालाई अप्रतिपत्ति अर्थात् नबुणनु हो । यो ज्ञानस्वरूप आत्मामा 
आश्रित रहन्छ र यही अविद्या ने संसारको मूल कारण हो भने अज्ञान नाश हनु नै मुक्ति हो। 
अविद्यालाई सत् अनि असत् दुबे रूपले बताउन नसकिने भएकाले यो अनिर्वचनीय हो । 
त्यसकारण मायाको विषयमा वेदान्तका आचार्यहरूको यो उक्ति प्रसिद्ध छ असत् चेन्न प्रतीयेत, 
सत् चेन बाध्येत अर्थात् यदि अविद्या सत् हुन्थ्यो भने ज्ञानपछि यसको बाध हनु नपर्ने। नभएको 
वस्तुको मात्र ज्ञानद्वारा बाध हुन्छ। भएको वस्तुलाई त ज्ञानले खन् सिद्ध गर्वछ, बाधित गर्न 
सक्देन । त्यसकारण ज्ञानद्वारा हट्ने भएकाले अविद्या सत् वस्तु होइन । फेरि यसलाई असत् भन्न 
पनि मिल्दैन, किनभने असत् पदार्थको त प्रतीति नै हँदेन। अविद्याले त यत्रो संसारको प्रतीति 
गराएको छ भने यो असत् हन सक्देन। असत् वस्तुले कसैलाई दुःख पनि त दिदैन। यसले त 
अनादि कालदेखि जीवलाई संसारबन्धनमा पारी दुःख दिद्रहेको छ भने त्यो असत्रूप पनि हून 
सक्देन। यसरी सत् पनि भनन नमिल्ने अनि पूरा असत् पनि भन्न नमिल्ने यो अविद्या अनिर्वचनीय 
हो । सत् फँ देखिने र असत् ४ बाधित हने भएकाले अविद्यालाई अनिर्वचनीय भनिएको हो । 
अविद्याको विषयमा विचार गर्दा यसको आश्वरयके हो र यसले कसलाई विषय गर्द 
भन्ने जान्नु पनि आवश्यक छ । वेदान्तसिद्धान्तमा मुख्यतया अविव्यालाई ब्रह्मा नै आशित रहेको 
अनि ब्रह्मलाई नै विषय गर्ने भन्ने मानिन्छ। कुनै आचार्यहरूले ब्रह्ममा अज्ञानको सम्बन्ध देखाँदा 
आपत्ति आउला कि भन्ने विचारले अविद्या ब्रह्मा आशित रहन्छ र यसले जीवलाई विषय गर्वछछ 
भनी मान्दछन्, तर अविद्याले जीवलाई विषय गर्नु सम्भव कैन, किनभने जीव अविद्याद्रारा कल्पित 
भएको रूप हो, यो जीव अनादि अविद्याको आश्रयविषय केही हून सक्देन। त्यसकारण 


रामालन्द्री टीका 


५२७० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


सर्वज्ञात्म मुनि भन्नुहन्छ आश्चरयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागवितिरेव केवला अर्थात् अखण्ड 
चित् ने अविद्याको आश्रय अनि यसको विषय पनि हो। जहाँ ब्रह्मभन्दा दोस्रो कुनै वस्तुने छेन 
भने ब्रह्मा कल्पित भएको अविद्याको आश्रय अनि विषय पनि ब्रह्म नै हुनुमा केही आपत्ति ने 
छैन, किनभने अविद्यासंग सम्बन्धित बनाउन सकिने अर्को कुन चाहं दोस्रो वस्तु छर? त्यसैले 
भगवत्पाद शङ्कराचार्य भन्नुहृन्छ सर्वाविद्याकृतसंव्यवहाराणां पर एवात्मा आस्पदम् अर्थात् 
सबेथरी अविद्याद्रारा कल्पित भएका व्यवहारहरूको एक मात्र आश्रय एवं विषय ब्रह्म मात्र हो । 
अविद्याले ब्रह्मलाई ने आश्रय एवं ब्रह्मलाई ने विषय बनाएको छ भनेर बुखाडनका लागि 
ब्रह्मका स्वरूपभूत गुणहरूको भेद गरिएको छ। अनि ब्रह्मा अंशांशीभाव नभए पनि 
जिज्ञासुहरूलाई बुखउनका लागि अंशको कल्पना गरिएको छ । ती अंश हुन् सत्, चित्, आनन्द 
र अद्वितीय । प्राणीहरूलाई प्रतिदिन के अनुभवमा आएको छ भने, म सत् छकुं रम केही जान्दह्ु। 
यसरी आत्माका स्वरूपभूत सत् एवं चित् अंशको प्रतीति प्राणीहरूलाई सर्धं भट्रहेको हुन्छ । 
यसको अर्थ अविद्या अर्थात् मायाबाट आत्माको सत् एवं चित् अंश ढाकिएको छैन भन्ने हो। 
स्वयं अविद्या सत्तायुक्त हुन र प्रकाशित हुन पनि ब्रह्मको सत् र चित् अंश ढाकिएको हुन हदेन, 
निरावृत्त रूपमा प्रकट भएक हूनुपर्वछ । यसरी ब्रह्मको सत् अंश र चित् अंशको आधारमा अविद्या 
रिकेकाले यसलाई त्यही दुई अंशमा आश्रित भनिएको छ। जो जहाँ आश्रित ह॒न्छ, त्यसले त्यहाँ 
केही बविगार्न सक्देन। अविद्या पनि ब्रह्मको सत् एवं चित् अंशमा आधित भएकाले त्यसले ब्रह्मको 
सत्चित् अंशलाई ढाक्न सकेको छैन, आनन्द अंश मात्र ढाकिएको ह॒न्छ। यसैले प्राणीले 
आत्मालाई सत् एवं चित्रूपमा जानिरहेकै छ । यहाँ के शङ्गा हृन्छ भने प्राणीले आत्मालाई 
जानिरहेके भए अविद्या कसरी हुन सक्थ्यो ? किनभने अविद्या त ज्ञानद्वारा निवृत्त हुने वस्तु हो। 
यसको उत्तर के हो भने आत्मालाई सामान्यतः जानैर मात्र त्यसको अज्ञान नष्ट हदेन, यसका 
लागि आत्मालाई विशेष रूपमा जान्नुपर्दछ । आत्मालाई सामान्यतः कर्ताभोक्ता आदिको रूपमा 
त सबे प्राणीले जानिरहेकै छन्, तर तिनीहरूको अज्ञान नष्ट भएको कैन । आत्मालाई विशेषतः 
जान्न यसको आनन्दरूपता र अद्वितीयतालाई पनि अपरोक्ष रूपमा बुणनुपर्दछछ, तब मात्र उपनिषदले 
बताए अनुसार आत्माको यथार्थज्ञान हुन सक्दछ । जुनसुकै वस्तुमा पनि भ्रमज्ञान हन सामान्य 
अंशलाई जानेको र विशेष अंशलाई नजानेको हुनुपर्वछ । सामान्य अंश भनेको आधार भाग हो 
अनि विशेष अंश भनेको चाहं अधिष्ठान भाग हो। सिपीमा चाँदी देख्दा त्यहं सिपीको सामान्य 
अंशको ज्ञान र विशेष अंशको अज्ञान भएको हुन्छ । चमचम चम्किलो हनु सिपीको सामान्य अंश 
या आधारभाग हो। त्यही चमककै सादृश्यका कारणले मात्र सिपीमा चांँदीको भ्रम हुन सम्भव 
हैदेन । पृष्ठभागमा नील वर्णको हुने अनि त्रिकोणको आकार हुने आदि चाह सिपीका विशेष 
अंश या अधिष्ठान भाग हुन्। यसलाई नजान्नाले नै सिपीमा चांँदीको भ्रम भएको छ। यसै गरी 
आत्मामा पनि सत् र चित् अंश आधार हिस्सा हृन् भने आनन्द र अद्वितीय अंश अधिष्ठान हिस्सा 
हन्। अधिष्ठान अंशलाई नजानी सामान्यतः आधार अंशलाई मात्र जानेकाले आत्मामा पनि 
कर्तृत्व, भोक्तृत्व र प्रमातुत्वको भ्रम भएको छ । भ्रम हटाउन अधिष्ठटानको ज्ञान आवश्यक हुन्छ । 
त्यसैले आत्मामा कल्पित भएको यो कर्तृत्व आदिको भ्रम हटाउन आनन्द र अद्वितीय रूपमा 


रामालन्द्री टीका 


५२७१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


आत्मालाई बुख्नै पर्दछछ । यसरी आत्मतत्वको यथार्थ ज्ञानद्वारा अविद्या या माया पूर्णतः निवृत्त हुन्छ 
भने अविद्या हटिसकेपच्छि त्यसका कार्य भएका कर्तृत्व आदि पनि स्वतः नै हट्दछन्। 

अविद्याका मुख्य दुई कार्यहरू रहेका छन्। एउटा भएको वस्तुलाई ढाकिदिने अनि अर्को 
चाहं नभएको वस्तुलाई प्रतीत गराददिने। यसैले अविद्याका आवरण एवं विक्षेप दुई शक्ति रहेका 
छन् भनिएको छ । अविद्याको आवरण शक्तिले ब्रह्मतत्वलाई ढाकिदिन्छ अनि विक्षेप शक्तिले चाहं 
त्यसमा अविद्ाको स्थूलसूक्ष्म सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई उत्पन्न गरिदिन्छ। आवरण शक्िको काम 
अग्रहण हो भने विक्षेप शक्तिको काम चाहं अन्यथाग्रहण हो । सुषुप्तिकालमा ब्रह्मतत्वको अग्रहण 
अर्थात् अज्ञान मात्र हृन्छ भने जाग्रत् र स्वप्नमा चाहं अन्यथाग्रहण अर्थात् अरू बाहिरी स्थूल 
सूक्ष्म पदार्थहरूको पनि ग्रहण हुन्छ । तुरीय अवस्थामा चाह अज्ञानका यी दुबे वृत्तिहरू हैदेनन् । 
त्यसैले माण्डूक्यकारिकामा भनिएको छ विपयसि तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ११५ अर्थात् 
अविद्याका दुई भ्रम अग्रहण र अन्यथाग्रहण दुब क्षीण भएपछि मात्र तुरीय स्थिति प्राप्त हुन्छ। 
यसप्रकार कार्यसहित अविद्याको नाश नगरीकन यथार्थं आत्मस्थिति प्राप्त हदेन। 

वेदान्तमा अविद्यालाई तीन दृष्टिले हेरिन्छ। एउटा श्रौतदृष्टि, अर्को यौक्तिक दृष्टि अनि 
अर्को चाह लौकिक दृष्टि। आत्मज्ञ महापुरुष र वेदले बताउने दृष्टिलाई श्रौतदृष्टि भनिएको छ। 
यस दृष्टिमा अविद्या हदे नभएको वस्तु हो। डोरीमा बाधित भडइसकेको सर्पलाई सर्पको रूपमा 
बताउनु र आत्मामा हदे नभएको अविद्यालाई नाम मातव्रले बताउनु बराबर छन्। त्यसैले 
ज्ञानीहरूको दृष्टिमा अविद्या तुच्छ अर्थात् असत् नै हो । यौक्तिक दृष्टि भनेको चाह अरू मुमुक्षु 
एवं विचारकटरूको युक्तिघटित दृष्टि हो । यिनीहरूका लागि अविन्या अनिर्वचनीय हुन्छ । अवि्या 
प्रतीत ह॒न्छ त्यसकारण यसलाई पूर्णतः असत् भन्न पनि मिल्दैन र पूर्णतः बाधित हुने हूनाले 
यसलाई सत् पनि भन्न मिल्दैन । यसरी विचारकहरू अविद्यालाई सत् र असत् दुबे रूपले निर्वचन 
गर्न नसकिने भएकाले अनिर्वचनीय मान्दछछन्। अर्का लौकिक व्यक्तिहरूको दृष्टिमा चाहं अविद्या 
वास्तविक नै हो। यसप्रकार आत्मज्ञानीहरूको दुष्टिलि ह्न हो भने अविद्या एवं त्यसको कार्य 
जगत् हदे नभएको सिद्ध हुन्छ । अनि विचारकटहरूको दृष्टम ण्ट ठेर्दा सत्य छै प्रतीत भए पनि 
अनिर्वचनीय रूपमा सिद्ध हुन्छ। अविद्यालाई वास्तविक माने व्यक्तिले त अविद्याको स्वरूप 
अलिकति पनि बुेको हदेन, त्यसैले त्यो शास्त्रीय नभई लौकिक दृष्टिको अनुवाद मात्र हो। 


एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः। 
एकधा दशशधात्मानं विभजञ्युषते गुणान् ॥ ४॥ 


पदार्थ शरीरमा तथा पाँच कर्मन्द्रिय रूपमा 
एवं  यसरी प्रविष्टः  प्रवेश गरेको आत्मानं  आपफूलाई 
पञ्चधातुभिः  पञ्चमहाभूतद्रारा आदिपुरूषले विभजन्  विभाग गरेर 


सृष्टानि  सृष्टि गरिएका एकधा  एक मन रूपमा र॒ गुणान्  विषयहरूलाई 
भूतानि  मनुष्य आदिको दशधा  दश पांच ज्ञानेन्द्रिय जुषते  भोग गर्द 





रामालन्द्री टीका 


९९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ यसरी पज्चमहाभूतको आधारमा रचना गरिएका मनुष्य आदि विविध शरीरमा 
अन्तर्यामीरूपले प्रवेश गरेर मन र इन्द्रियको रूपमा आफैःलाई विभाग गरी त्यो आदिपुरुषले 
विविध विषयको भोग गर्द । 


स ऊ । 


गुणेराणान् स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितेः प्रभुः । 
मन्यमान इदं सुष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५॥ 


पदार्थ गुणेः  इन्दरियहर्दरारा आत्मानं  आत्माको रूपमा 
सःत्यो गुणान्  विषयहरूलाई मन्यमानः  मानेर 

प्रभुः  देहमा अभिमान गर्ने भुञ्जानः  भोग गर्व इह  यो शरीरमा नै 
जीवने इदं  यो सज्जते  आसक्त हुन्छ 
आत्मप्रद्योतितैः  अन्तर्यामी सृष्टं  रचना गरेको शरीर 

चेतनद्वारा रचना गरिएका आदिलाई 





ताक्यार्थ त्यो देहमा अभिमान गर्ने जीव नै अन्तर्यामीद्रारा रचना गरिएका इन्दरियहरृद्रारा 
विषयहरूको भोग गर्दै यो शरीरलाई नै आत्मा मानेर यसमा आसक्त हुन्छ । 


कमौणि कर्मभिः कुर्वन् सनिमित्तानि देहभृत्। 
तत्तत् कमफल गृह्णन् भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६॥ 


कुवन्  गर्दै 
सुखेतरं  सुख र दुःख रूप 


  यो देहधारी जीवात्मा 
इह  यस संसारमा 


पदार्थ 
कर्मभिः  कर्मन्द्रियहरूद्रारा 





सनिमित्तानि  पछि फल प्राप्त तत्तत् क्मंफटं  तीती कर्मका भ्रमति  घुम्दछ 
हने फलहरूलाई 
कमणि  कर्महरू गृह्णन्  भोग गर्वे 


वाक्यार्थ कर्मन्दरियद्राया पचि फल मिल्ने कर्महरू गर्ने यो देहधारी जीव शुभकर्मको फल सुख 
र अशुभकर्मको फल दुःखलाई भोग्दै संसारमा घुम्दछछ । 


इत्थं कमंगतीगंच्छन् बहभद्रवहाः पुमान् । 
आभूतसम्प्लवात् सग॑प्रल्यावर्तुतेऽवशः ॥ ७ ॥ 





पढार्थ कमगतीः  कर्मको फलस्वरूप पुमान्  जीवात्मा 

इत्थं  यसरी विविध योनिमा आभूतसम्प्ठवात्  प्रलयसम्म 
बहभद्रवहाः  अनेक दुःखले गच्छन्  घुम्द स्गप्रलयो  जन्म र मृत्युको 
युक्त भएको अवशः  कर्मको अधीन भएर अङनुते  भोग गर्द 


ताक्यार्थ यसरी अनेक दुःखले युक्त भएका विविध योनिमा घुम्दै कर्मको अधीन भएर 


रामालन्द्री टीका 


५२७२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


जीवात्मा प्रलयसम्म जन्म र मूत्युको बारम्बार भोग गर्दछ। 


धातुपप्ठव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । 
अनादिनिधनः कालो ह्यन्यक्तायापकषति ॥ ८ ॥ 


पढार्थ धातृपप्लवे  महाभूत प्रलयको व्यक्तं  कार्यलाई 
अनादिनिधनः  आदि र समय अन्यक्ताय  कारणतर्फ 
अन्तरहित आसन्ने  नजिक आएपछ्ि अपकषेति  धकेल्दछ 
काठः  कालले द्रन्युणात्मकं  स्थूल र 

हि  निश्चय नै सूष्ष्मरूप 





ताक्यार्थ आदि र अन्तरहित जो काल छ, त्यसले पञ्चमहाभूतको प्रलयको समयमा स्थूल र 


सूक्ष्मरूप कार्यलाई कारणतफं धकेल्दछ । 


रातवषां ह्यनावृष्टिभविष्यत्युल्बणा भुवि । 


तत्कारोपचितोष्णाकों लोकांस्त्रीन् प्रतपिष्यति ॥ ९॥ 


अनावृष्टिः  खडेरी 
भविष्यति  पर्ने 
तत्कालोपचितोष्णाकः  त्यस 
समय प्रचण्ड तापयुक्त सूर्यले 


पदढार्थ 

भुवि  पृथिवीमा 
रातवषां  सय वर्षसम्म 
उल्बणा  अति असह्य 





त्रीन्  तीनै 

लोकान्  लोकलाई 

हि  निश्चयनै 
प्रतपिष्यति  सुकाउनेछ 


वाक्यार्थ त्यस बखतमा पृथिवीमा सय वर्षसम्म असह्य खडेरी पर्नैछ र खडेरीको वेला 


तात्तिएका सूर्यले तीनै लोकलाई सुकाउने । 


पाताकतलमारमभ्य सङ्षणमुखानलः  


दहन्नष्वैशिखो विष्वग् वधते वायुनेरितः ॥ १०॥ 


पढार्थ सङ्षंणमुखानलः  शङर्षण 
उ्वशिखः  माथितिर ज्वाला शेषनाग को मुखनाट 
उठेको निस्किएको आगो 

वायुना  हावाद्रारा पातारुतटं  पातालदेखि 
ईरितः  प्रेरित गरिएको आरभ्य  सुरु गरेर 





विष्वक्  यो सारा ब्रह्माण्ड 
दहन्  जला्ँदे 
वधते  अगाडि बदुनेछ 


ताक्यार्थ शङर्षण शेषनागको मुखबाट निस्किएको माथितिर ज्वाला फरकिएको र हावाले 
दन्किएको अग्नि पातालदेखि सुरु गरेर चारैतफ सारा ब्रह्माण्डलाई जलाँदे अगाडि बदन । 


रामालन्द्री टीका 


५२७४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


५   भ, भ प  ५ 
सवतके। मघगणा वषात स्म रत समाः 


धाराभिरहैस्तिहस्ताभिर्टीयते   द 


ते सकिे विराट् ॥ ९॥ 


पढार्थ हस्तिहस्ताभिः  हात्तीको 
सांवतंकः  सांवर्तक नामको सुंडसमान इलाटठुला 
प्रलयकालीन धाराभिः  धाराहरू बनी सलिठे  पानीमा 

मेघगणः  बादलको समूहले शतं समाः  सय वर्षसम्म लीयते  लीन हुनेछ 

ताक्यार्थ सांवर्तक नामको प्रलयकालीन बादलले सय वर्षसम्म हात्तीका सुंड जस्ता 
जलधाराको वर्षा गर्न र यो सारा ब्रह्माण्ड पानीमा डुबेर लीन हुने । 


वषति स्म  बसन र 
विराट्  यो सारा ब्रह्माण्ड 





ततो विराजमुत्सृज्य वैराजः पुरुषो नृप । 
अव्यक्त विङ्ाते सृक्ष्मं निरिन्धन इवानलः ॥ १२॥ 


पदढार्थ पुरुषः  समष्टि जीव ब्रह्मा 
नृप  हे राजा निमि निरिन्धनः  दाउरा इन्धन 
ततः  त्यसपछि ब्रह्माण्ड लीन नभएको 


उत्सृज्य  छ्डर 
सृक्ष्मं  सूक्ष्म 
अन्यक्तं  कारणमा 


भएपचछ्ि अनलः इव  आगो रै 
वैराजः  ब्रह्माण्डमा रहने विराजं  ब्रह्माण्डलाई 


विते  लीन हन्छन् 





वाक्यार्थ हे राजा निमि! यसरी ब्रह्माण्ड पानीमा लीन भएपचछि ब्रह्माण्डमा रहने समष्टि जीव 
ब्रह्मा पनि ब्रह्माण्डलाई छाडेर दाउरा नभएको आगो फ सूक्ष्म कारणमा प्रवेश गर्नेछन् । 


वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते । 
सलिरुं तदुधतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १६॥ 


पदार्थ भूः  प्रथिवी 

वायुना  प्रलयकालीन वायुद्रारा सलिलत्वाय  जलको रूपमा 
हृतगन्धा  गन्ध गुण हरण कल्पते  रहन्छिन् 

गरिएकी तदुधृतरसं  वायुले रस 





गुणलाई हटाइदिएपचछि 
सलिलं  पानी पनि 
न 
ज्योातष्ट्वाय  तेजको रूपमा 
उपकल्पते  रहन्छ 


ताक्यार्थ प्रलयकालीन वायुले गन्धलाई हरण गरिदिएपचछ्ि पृथिवी जलमा लीन हुन्छ र त्यही 
वायुले जलको रसगुणलाई पनि हरण गरिदिएपचछि जल फेरि तेजमा लीन हुन्छ । 


हृतरूपं तु तमसा वायो ज्योतिः प्रलीयते । 
हृतस्परोँऽवकाशेन वायुनभसि टीयते ॥ १ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२७५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पढार्थ ज्योतिः तु  तेज हृतस्पशंः  स्पर्श हटादइएको 
तमसा  प्रलयकालीन घोर वायो  वायुमा वायुः  हावा 

अन्धकाररारा प्रलीयते  लीन हुन्छ नभसि  आकाशमा 

हृतरूपं  रूप हटादइएको अवकादोन  आकाशद्रारा लीयते  लीन हन्छ 





ताक्यार्थ प्रलयकालीन घोर अन्धकारट्ारा रूप हटाइएपचछि तेज वायुमा लीन हुन्छ । आकाशद्रारा 
स्पर्श हटाइएपचछि त्यो वायु पनि आकाशमा लीन हुन्छ । 


कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि रीयते । 
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वेकारकेरनृप । 
प्रविशन्ति द्यहङ्कारं स्वगुणेरहमात्मनि ॥ १५॥ 


पदार्थ   हे राजा निमि अहङ्कारबाट उत्पन्न भएका 
कालात्मना  कालस्वरूप इन्द्रियाणि  इन्द्ियहरू र देवताहरू सहित सात्त्विक 
ईश्वरद्रारा बुद्धिः  बुद्धि पनि अहदङ्ारमै लीन हुन्छ र 

हृतगुणं  शब्दरूप गुणलाई अहङ्कारं  राजस अहङ्ारमा स्वगुणैः  आप्ना तीन 
हटाददिएपच्छि प्रविरान्ति  लीन हुन्छ प्रकारका कार्यसहित 

नभः  आकाश हि  निश्चय नै अहं  अहङ्ार पनि 

आत्मनि  तामस अहङारमा मनः  मन आत्मनि  आत्मामा लीन हुन्छ 
रीयते  लीन हुन्छ वैकारिकैः सह  सात्त्विक 





ताक्यार्थ कालस्वरूप ईश्वरले शब्दगुणलाई हटाइदिएपच्ि आकाश पनि तामस अहङ्ारमा लीन 
हुन्छ । त्यसपछि इन्द्रियहरू र बुद्धि पनि राजस अहङ्ारमा लीन हृन्छन्। सात््विकबाट उत्पन्न 
देवताहरूसहित मन सात्विक अहङारमा लीन हुन्छ । अहङ्ार महत्तत्त्वमा लीन हुन्छ, महत्तत्त्व 
प्रकृतिमा लीन हृन्छ र प्रकृति ब्रह्ममा लीन हृन्छ । 


एषा माया भगवतः सगस्थित्यन्तकारिणी । 
त्रिवणां वणिंतास्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १६॥ 


पदार्थ 
एषा  यो 


सगैस्थित्यन्तकारिणी  संसारकोमाया  मायाशक्ति हो जो 


सृष्टि, पालन र संहार गर्ने 
त्रिवणां  सत्त्व, रज र 


तमोगुणले युक्त भएकी 
भगवतः  भगवान्की 


अस्माभिः  हामीहरूद्रारा 
वणिंता  वर्णन गरियो 





भूयः  फेरि 
किं के 
श्रोतुं  सुन्न 


इच्छसि  चाहनुहुन्छ 


ताक्यार्थ यो संसारको सृष्टि, पालन र संहार गर्ने तीन गुण भएकी भगवान् विष्णुकी माया 
शक्ति हो । जसको हामीहरूले वर्णन गयौ । अब तपाई फेरि के सुन चाहनुहुन्छ ? 


रालालन्द्री टीका 


५५२७६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


विवरण यहोँ प्रपञ्चरूप कार्यका आधारमा मायाको निरूपण गरिएको छ। अविद्या भनेकै 
निरूपण गर्न नसकिने विषय हो र यसो हून अविद्याका लागि दूषण नभई भूषण नै हो । तर पनि 
मायाको विषयमा जिज्ञासा गरिरहेका राजालाई माया बुखाडनका लीग त्यसको कार्य 
संसारभमको व्याख्या गरिएको छ। माया कुनै त्यस्तो भएको वस्तु होइन, जसको स्वरूपको 
विषयमा चिन्तन गर्नुपरोस्। कुनै पनि रूपले उपपन्न नहुनु नै मायाको विशेषता हो, त्यसैले 
यसलाई माया भनिएको हो । उपपन्न हुने वस्तु भएको भए यो माया नभई यथार्थ नै भड्हाल्थ्यो 
नि। पूर्वपक्षीहरूले के सोच्दछन् भने माया कुनै भएको वस्तु हो अनि यसको स्वरूपको निर्णय 
हुनुपर्दछ, तर शास्त्रले मायाको स्वरूपको होदन, ब्रह्मस्वरूपको निर्णय गर्द । अनादि जगत्भरमको 
कारण के हो? भन्ने प्रश्न उर्दा माया हो भनेर बताइदिएको मात्र हो। यदि अद्वितीय ब्रह्ममा 
जगत्को अनेकता प्रतीति गराउने कुनै कारणतत्त्व नमाने हो भने यो भेदको सिद्धि हुन सक्दैन। 
अनि यो भेदको कारण भएको ततत्वलाई वास्तविक मान्ने हो भने परमततत्वको अद्वितीयता र 
अखण्डनीयतामा हानि आंछ । त्यसैले ब्रह्मा जगत्को भेदलाई प्रतीत गराउने कुनै यस्तो वस्तु 
मान्नुपर्दछ, जो स्वयं कल्पित भए तापनि जगत्भरमलाई वास्तविक रूपमा देखाउन सकोस् । यस्तै 
वस्तुको नाम माया हो। अद्वितीय ब्रह्मतत्वमा जगत्का अनेक भेदको कल्पना गरिदिनु र ब्रह्मभन्दा 
अर तिनलाई ने यथार्थ रूपमा प्रतीत गराइदिनु मयाको विलक्षण कार्य हो। त्यसैले श्लोकमा 
मायाद्रारा सहित हुनुभएका भूतात्मा अर्थात् सम्पूर्णं प्राणीहरूका कारण परमात्माले अनेक 
पदार्थहरूको रचना गर्नुभयो भनी बतादइएको छ । मायाद्रारा जगतूसृष्टि गर्मुको प्रयोजन बताँदे 
भनिएको छ स्वमात्रात्मप्रसिद्धये। यहाँ स्व भनेर जीवात्मालाई लिनुपर्दछ। तिनीहरूको मात्रा 
अर्थात् विषयभोग सिद्ध गराउन अनि आत्मा अर्थात् मोक्ष सिद्ध गराउन मायाद्रारा जगत्को रचना 
भएको हो । अनेक भोगवासनाले युक्त भट्रहेका प्राणीका अनादि संस्कारहरू विषयभोगद्वारा मात्र 
नष्ट हून सक्छन्। संसारमा जन्मिई विषयभोग गर्दा अनन्त दुःख पाएको अनुभव गर्दै गएपच्ि 
विस्तारे तिनीहरूका भोगवासनाहरू क्षीण ह॒न्छन् र ॒तिनीहरू मोक्षका अधिकारी बन्दछन्। यसरी 
पहिला विषयभोग गराई वैराग्य उत्पन्न गराएर पछि मोक्ष दिलाउनका लागि नै जगत्को रचना 
भएको हो भन्ने थाहा हुन्छ । यस्तो जगतूभरमको रचना गर्ने कारण नै माया हो। त्यसैले अन्तरिक्ष 
नामका योगीश्वरले मायाको उपदेश गर्दै अन्तमा भनेका छन् एषा माया भगवतः 
सर्गस्थित्यन्तकारिणी अर्थात् संसारको सृष्टि, स्थिति र प्रलय गर्ने यही नै भगवान्को माया हो। 


राजोवाच राजा निमिले भने 


यथेतामेदवरी न 


॑ मायां दुस्तरामकृतात्मभिः। 
तरन्त्यज्जः स्थूलधियो महषं इदमुच्यताम् ॥ १७॥ 


पढार्थ वशमा राख्न नसकेकाहरूद्रारा एताम् मायां  यी मायालाई 
महर्षे  हे महर्षि दुस्तरां  पार पाडन नसकिने स्थूलधियः  मन्दबुद्धि भएका 
अकृतात्मभिः  आप्नो मनलाई दएेश्वरीं  भगवान्की व्यक्तिहरूले पनि 


रामालन्द्री टीका 


५२७७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
यथा  जसरी तरन्ति  तर्न सक्छन् उच्यताम्  बताउनुहोस् 
अञ्जः  सजिलैसंग इदं  यस्तो उपाय 


ताक्यार्थ हे महर्षि ! आफ्नो मनलाई वशमा राख्न नसकेकाहरुद्रारा तर्ब नसकिने भगवान्की 
मायालाई मन्दबुद्धि भएका व्यक्तिहरूले पनि जुन उपायले तर्न सक्छन् त्यो साधन बताउनुहोस् । 


प्रबुद्ध उवाच योगीश्वर प्रबृद्धले भने 
क्माण्यारभमाणानां दुःखहत्ये सुखाय च । 
पर्येत् पाकविपयांसं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ कमोणि  कर्महरू नृणां  मानिसहरूलाई 
दुःखहत्ये  दुःखनाश गर्न र॒ आरभमाणानां  गरिरहेका पाकविपयांसं  विपरीत फल 
सुखाय च  सुखप्राप्तिको लागि मिथुनीचारिणां  स्त्री र पुरुषका प्राप्त भएको कुरा 

पनि रूपमा जोडी भएर बसेका पर्येत्  विचार गरोस् 


वाक्यार्थ स्त्रीपुरुषको रूपमा जोडी भएर बसेका मानिसहरूले दुःखको नाश र सुखको 
प्राप्तिका लागि विविध कर्महरू गरिरहेका हुन्छन्, तर त्यसबाट उनीहरूलाई दुःख नै प्राप्त 
भट्रहेको छ । यो कुरा सबैले विचार गर्नुपर्दछछ । 





  अत षत्  न 
नित्यातिदेन वित्तेन दुरमेनात्ममृत्युना । 
गृहापत्याप्तपश्युभिः का प्रीतिः साधितेश्चठेः ॥ १९॥ 


पढार्थ कारण पनि बन्न सक्ने गृहापत्याप्तपञ्युमिः  घर्, पुत्र, 
नित्यातिदेन  सर्धै कष्ट दिने वित्तेन  धनसम्पत्तिद्रारा बन्धुबान्धव र पशुहरूद्रारा 
दुकभेन  दुःखले पादन साधितः  सिद्ध गरिएका काके 

आत्ममृत्युना  आप्नो मृत्युको चछेः  विनाशशील प्रीतिः  सुख होला र 





ताक्यार्थ सध कष्ट दिने, कमाउन पनि अति श्रम गर्नुपर्ने र आत्माको लागि मृत्युस्वरूप भएको 
धनसम्पत्तिद्रारा सिद्ध गरिएको विनाशशील घर, पुत्र, बन्धुबान्धव र पशुहरुद्रारा के सुख होला र? 


   


एवं लोकं परं विद्यान्नरवरं कर्मनिमितम् । 
सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवतिंनाम् ॥ २०॥ 


पढार्थ कर्मनिमितं  कर्गद्रारा आर्जन हदा सडघर्षयुक्त, धरे हदा डाहा 
यथा  जसरी गरिएको हुने तथा विनाशी हदा शोकयुक्त 
मण्डलवतिनां  सामन्ती नरवरं  विनाशी र हुन्छ 

राजाहरूको राज्य आदि एश्वर्य सतुल्यातिशयध्वंसं  बराबरी एवं  यरै गरी 





रामालन्द्री टीका 


५२७८ 
एकादश स्कन्ध 


परं टोकं  परलोक पनि 
कर्मद्रारा अर्जिएको विनाशी, 


श्रीमद्भागवत 


सङघर्ष, डाह र शोकयुक्त छ 
भनी 


अध्याय ३ 


विद्यात्  जानोस् 


ताक्यार्थ जसरी सामन्तीहरूको राज्य आदि रेश्वर्य कर्मद्रारा आर्जन गरिएको, विनाशी तथा 
अरूसंग बराबरी हदा सङ्घर्षं गर्नुपर्ने, धेर हदा डाहा हुने र विनाश हदा शोक गर्नुपर्ने हृन्छ, त्यसै 
गरी परलोक पनि त्यस्तै कार्यद्वारा आर्जन गरिएको, विनाशशील, सडघर्ष, डाहा र शोकयुक्त छ 
भनेर जान्नू। 

तस्माद् गुरु प्रपयेत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । 


राब्दे परे च निष्णातं बह्यण्युपरामाश्रयम् ॥ २१९॥ 


पढार्थ शाब्दे  शब्दब्रह्ममा र रहित 
तस्मात्  त्यसैले परे बह्मणि च  पख्रह्ममा पनि गुरुं  गुरुको 
उत्तमं  परम निष्णातं  निपुण भएको प्रपद्येत  शरणमा जाओस् 


श्रेयः  कल्याणलाई तत्त्वज्ञानी तथा 

जिज्ञासुः  चाहने व्यक्ति उपडशमाश्रयं  रागद्रेष आदिले 
ताक्यार्थ त्यसैले जो परम कल्याण चाहन्छ, त्यस्तो व्यक्ति शब्दब्रह्म र परब्रह्ममा निपुण भएको 
तत्त्वज्ञानी र रागद्रेष आदिले रहित भएका गुरुको शरणमा जाओस्। 





तत्र भागवतान् धमौन् शिक्षेद् गुवांत्मदेवतः। 
अमाययानुवृत्तया येस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः ॥ २२॥ 


 सेवाद्रारा 
भागवतान्  भगवान्लाई प्राप्त 
गर्ने 

घमीन्  उपासना आदि धर्महरू 
शिक्षेत्  सिकोस् 

येः  जुन भागवत धर्मद्रारा 


आत्मा  सबैको आत्मस्वरूप र 
आत्मदः  भक्तहरूलाई 
आत्मस्वरूपको ज्ञान गरादइदिने 
हरिः  भगवान् श्रीहरि 

तुष्येत्  खुसी हनुहन्छ 


पदठार्थ 

तत्र  त्यहां गुरुको नजिकमा 
गुवात्मदेवतः  गुरुलाई 
आत्मासमान र देवतासमान 
मानेर 

अमायया  छलकपटरहित 
वाक्यार्थ त्यसरी गुरुको नजिकमा गई गुरुलाई आत्मासमान प्यारो र देवतासमान पूज्य ठानैर 


छलकपट नगरीकन सेवा गरोस् र भगवान्लाई प्रसन्न पर्ने धर्महरू सिकोस्, जुन धर्मदरारा 
सर्वान्तर्यामी र सबेलाई ज्ञान दिने भगवान् श्रीहरि प्रसन्न हुनुहुनेद । 





सवतो मनसोऽसङ्गमादो सङ्गं च साधुषु । 
दयां मेत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


त्यसपच्छि 

साधुषु  भगवान्का भक्तहरूमा 
सञ्खं च  सङ्गत गर्ने कुरा 

भूतेषु  प्राणीहरूमा 

यथोचितं  यथायोग्य 


पदार्थ 

आदौ  पहिले गुरुबाट 
सवंतः  सवै कुराहरूमा 
मनसः  मनको 

असङ्गं  अनासक्ति 


५२७९ 
अध्याय ३ 


 दया 

मत्री  मित्रता र 

प्रश्रयं च  विनय पनि 
अद्धा  निष्कपट रूपले 
सिक्नुपर्दषछ 





ताक्यार्थ सर्वप्रथम गुरुबाट सबै कुराहरूमा मनको अनासक्ति, साधुहरूको सङ्गत, प्राणीहरूमा 


यथायोग्य दया, मित्रता र विनयशीलता आदि सिक्नुपर्वछछ । 


रोचं तपस्तितिक्षां च मोनं स्वाध्यायमार्ज॑वम् । 
ब्ह्मचयंमहिंसां च समत्वं दन्दरसंज्ञयोः ॥ २४ ॥ 


स्वाध्यायं  स्वाध्याय अधिकार 
अनुसार वेद आदिको अध्ययन 
आजवं  अकुटिलता 
ब्रह्मचय॑म्  ब्रह्मचर्यमा रहने 
नियम 


पढार्थ 

शोचं  शुद्धता 

तपः  नियमनिष्ठता 
तितिक्षां च  सहनशीलता 
मोनं  मौनता 


अहिंसां  हिंसा नगर्नु आदि र 
दन्दसंज्ञयोः  सुखदुःख आदि 
न्द्रमा 

समत्वं च  बराबर हुने कुरा 
सिक्नुपर्दछ 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि गुरुबाट शुद्धता, नियमनिष्ठता, सहनशीलता, मौनता, स्वाध्याय, अकुटिलता, 
ब्रह्मचर्य, अहिंसा र सुखदुःख आदि द्रन्द्रमा पनि समता आदि सिक्नुपर्दछ। 


सरवत्रात्मेरुवरान्वीक्षां केवल्यमनिकेतताम् । 


विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५॥ 


पदार्थ अनिकेततां  घरपरिवारमा 
सरव॑त्र  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा अभिमानशून्यता 
आत्मेरवरान्वीक्षां  आत्मरूपले विविक्तचीरवसनं  पवित्र वस्त्र 


त्यसबाट 
सन्तोषम्  सन्तोष गर्व 
सिक्नुपर्दछ 


हरन र सबैमा ईश्वरको दर्शन गर्नपहिरिने 

न्स ५ ४ न  

केवल्यं  एकान्तनिवास येन केनाचत्  जे मिल्छ, 
ताक्यार्थ सने प्राणीहरूलाई आत्मरूपले हेर्न र सबेमा ईश्वरको दर्शन गर्ने, एकान्त निवास गर्न, 
घरपरिवारमा अभिमान नगर्ने, पवित्र वस्त्रहरू धारण गर्ने र प्रारब्ध अनुसार जे मिल्छ, त्यसैमा 
सन्तोष गर्ने आदि कुरा गुरुबाट सिक्नुपर्दछ। 





श्रद्धां भागवते रास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । 
मनोवाक्कमंदण्डं च सत्यं शामदमावपि ॥ २६॥ 


पढार्थ भागवते  भगवद्विषयक शास्त्रे  शास्त्रमा 


रालालन्द्री टीका 


५२८० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
श्रद्धां  श्रद्धा मनोवाक्कमंदण्डं  मन, वचन र नियन्त्रण दम बाह्य इन्द्रियको 
अन्यत्र च  अरू ग्रन्थमा कर्मलाई तत् तत् उपायद्रारा नियन्त्रण गर्ने कुराहरू पनि 
अपि  पनि नियमन गर्ने गुरुबाट सिक्नुपर्छ 

अनिन्दाम्  निन्दा नगर्ने सत्यं च  सत्य बोल्ने र 

हि  निश्चय नै रमदमो अपि  शम मनको 





ताक्यार्थ भगवदविषयक शास््रमा श्रद्धा गर्न, अरू शास्त्रहरूको निन्दा नगर्ने, मन, वचन र 
कर्मलाई नियमन गर्न, मन र इन्द्रिय आदिको निग्रह गर्ने आदि कुराहरू पनि गुरुबाट सिक्नुपरछ । 
श्रवणं कीतंनं ध्यानं हरेरदुभुतकमंणः। 
जन्मकर्मगुणानां च तदरथेऽखिलनचेष्टितम् ॥ २७॥ 


अखिलचेष्टितम्  सारा 
चेष्टाहरू लगाउने आदि कुरा 
पनि गुरुबाट सिक्नुपर्छ 


पदढार्थ लीला र गुणहरूको 
अदुभुतकमणः  अदभुत कर्म श्रवणं  श्रवण गर्न 

गर्ने कीतंनं  नामसङ़ीर्तन गर्ने 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको ध्यानं  भगवान्को ध्यान गर्न 
जन्मकर्मगुणानां च  अवतार तदर्थ  उहाँकै उपासनामा 
ताक्यार्थ अदभुत कर्मवाला भगवान् श्रीहरिको अवतार, लीलाकथा र गुणहरूको श्रवण गर्न, 
नाम सङ़ीर्तन गर्न, भगवान्को ध्यान गर्ने र आपफ्ना सारा चेष्टाहरू भगवानूकै उपासनामा 
लगाइदिने कुरा पनि गुरुबाट सिक्नुपरछ । 





इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम् । 
र, 


दारान् सुतान् गृहान् व्रणान् यत् परस्य नवद्नम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ आत्मनः  आपफूलाई यत्  जो 

इष्टं  वेदिक यज्ञलाई प्रियं  प्यारो लाग्ने कुरा छ परस्मे  परमात्मामा 

दत्तं  दानलाई त्यसलाई, साथे निवेदनम्  निवेदन गर्ने कुरा 
तपः  तपस्यालाई दारान्  स्त्रीलाई छ, यी कुराहरू पनि गुरुबाट 


जप्तं  मन्त्रजपलाई सुतान्  पुत्रहरूलाई सिक्नुपर्छ 
वृत्तं च  सदाचारलाई र गृहान्  घरलाई 

यत्  जो प्राणान्  प्राणलाई 
ताक्यार्थ वेदिक यज्ञलाई, लिएको दानलाई, गरेको तपस्यालाई, जपेको जपलाई, सदाचारलाई 
रजो आपरूलाई मन परेको कुरा छ, त्यसलाई साथे स्त्री, पुत्र, घर र प्राणलाई समेत परमात्मामा 


निवेदन गर्न गुरुबाट सिक्नुपर्छ । 





रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सोहदम् । 


परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९॥ 


पदार्थ 
एवं  यसै गरी 


सोहदं  अत्यन्त स्नेह 
उभयत्र च  स्थावर र जङ्गम 


कृष्णात्मनाथेषु  श्रीकृष्णलाई नै प्राणीहरूमा पनि 


प्राणनाथ मान्न 
मनुष्येषु  मनुष्यहरूमा 


परिचर्यां  पूजा 
नृषु  सामान्य मनुष्यहरूमा 





५२८१ 


अध्याय ३ 


साधुषु  सज्जनहरूमा र 
महत्सु च  पूज्य व्यक्ति 
भगवान्का भक्तहरूमा पनि 
सेवा र पूजा गर्न गुरुबाट 
सिक्नुपर् 


ताक्यार्थ यसे गरी श्रीकृष्णलाई ने प्राणनाथ मानने भक्तहरूमा स्नेह गर्न, स्थावर र जङ्गम 
स्वरूप प्राणीहरूलाई पूजा गर्न र अन्य सामान्य मनुष्य, सज्जन र भगवान्का परम भक्तहरूको 
सेवा तथा सम्मान गर्न पनि गुरुबाट सिक्नुपर्छ । 


परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यराः। 

मिथो रतिमिंथस्तुष्टिनिंवृत्तिमिंथ आत्मनः ॥ ३०॥ 
पदार्थ मिथः  आपसमा आत्मनः  मनलाई 
पावनं  अत्यन्त पवित्र रतिः  प्रेम गर्ने निवृत्तिः  संसारबाट निवृत्त 
भगवद्यशः  भगवान्को मिथः  परस्परमा गराउने कुरा पनि गुरुबाट 


कीर्तिलाई 


तुष्टिः  सन्तुष्ट रहने 


सिक्नुपर् 


परस्परानुकथनं  आपसमा भन्ने मिथः  आपसमा भगवानको 
सुनने गर्न गुणकीर्तनले 

वाक्यार्थ पवित्र भगवान्को कीर्तिलाई भक्तहरूको बिच आपसमा भन्नेसुन्ने, आपसमा प्रेम 
गर्ने र सन्तोषले रहने, सबै मिलेर भगवान्को गुणकीर्तनले मनलाई पनि संसारबाट निवृत्त गराउने 
आदि कुरा पनि गुरुबाट सिक्नुपर्छ । 





स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथो ऽघोघहरं हरिम् । 
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ नाश गरिदिने स्मारयन्तः  स्मरण गरादे 


भक्त्या  श्रवण आदिनौ 


प्रकारका भक्तिद्रारा 
सञ्जातया  उत्पन्न भएको 
भक्त्या  प्रेमरूपा भक्तिद्रारा 
अघोघहरं  पापको समूहलाई 


हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
स्मरन्तः  आपले स्मरण गर्दै 
र 

मिथः च  आपसमा अरू 
अरूलाई पनि 





उत्पुलकां  रोमाञ्चयुक्त 
तनुं  शरीरलाई 
बिभ्रति  धारण गर्नू 


रामालन्द्री टीका 


५२८२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ यसरी श्रवण आदि नौ प्रकारको भक्तिले उत्पन्न भएको प्रेमरूपा भक्तिद्रारा 
भक्तहरूको पापसमूहका नाशक भगवान् श्रीहरिलाई सम्ऱदै र आपसमा अरूलाई पनि सम्णावे 
यस्तो भक्ति गर्नू र रोमाजञ्चयुक्त शरीरलाई धारण गरिरहन्। 


क्वचिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलोकिकाः। 
नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तुष्णीं परमेत्य निवृंताः ॥ ३२॥ 


पदार्थ क्वचित्  कहिले अनुशीलयन्ति  लुकेको ठख॑मा 
अरोकिकाः  लौकिक हसन्ति  हाँस्छन् खोजे र गर्दछन् 

मानिसभन्दा बेगलै भएका नन्दन्ति  प्रशंसा गर्दछन् परं  परमात्मालाई 

भगवान्का भक्तहरू वदन्ति  कराएर भगवान्को एत्य  पाएर 

क्वचित्  किले नाम उच्चारण गर्छन् निवृताः  आनन्दमा मगन भएर 
अच्युतचिन्तया  भगवान् नृत्यन्ति  नाच्छन् तूष्णीं  चुपचाप 

कटहिले प्राप्त हुनुहन्छ भनेर गायन्ति  भगवान्को गान भवन्ति  बस्दछन् 

भगवान्को चिन्तनले गर्दछन् 

रुदन्ति  रन्छन् अजं  भगवान्लाई 





ताक्यार्थ लौकिक मानिसभन्दा बेग्लै भएका भगवान्का भक्तहरू कहिलेकाहीं भगवानुप्राप्तिको 
चिन्ताले रुन्छन्, किले हाँस्छन्, किले भगवानूको प्रशंसा गर्छन्, कहिले कराएर भगवान्को नाम 
उच्चारण गर्छन्, कहिले नाच्छन्, कहिले भगवान्को गान गछन्, कहिले भगवान्लाई खोजे यै गर्छन् 
र कहिले भगवान्लाई पाएर आनन्दमा मगन भई चुपचाप बस्छन्। 


इति भागवतान् धमीन् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । 
नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३॥ 





पदढार्थ नारायणपरः  भगवान्को भक्त्या  प्रेमरूपा भक्तिद्रारा 
इति  यसरी  आश्रित भएको दुस्तरां  तर्न नसकिने 
भागवतान्  भागवत व्यक्तिले मायां  मायालाई 

घमोन्  धर्महरूलाई तदुत्थया  भागवत धर्मको अञ्जः  सजिलैसंग 
शिक्षन्  सिक्दै आचरणबाट उत्पनन भएको तरति  पार गर्द 


ताक्यार्थ यसरी भागवत धर्मलाई सिक्दै भगवतूपरायण भएको व्यक्तिले भागवत धर्मको 
आचरणबाट उत्पन्न प्रेमरूपा भक्तिद्रारा तर्न कठिन मायालाई सजिलैसंग पार गर्द । 

विवरण माधथिको प्रसङ्गमा मायालाई कसरी तर्न सकिन्छ भनी यसका उपायहरू बतादएका 
छन्। यहाँ सत्तवगुणी अनेक साधनहरूको विषयमा बतादइएको छ, तर सबैको मूल साधन भनेको 
नारायणपरायण हनु नै हो । नारायणपरः यो शब्दको अर्थ हुन्छ, जो व्यक्ति भगवान्को शरणमा 


रामालन्द्री टीका 


५२८३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


पूर्णतः आधित भएको छ। सम्पूर्ण रूपमा परमात्मामा समर्पित भडसकेको व्यक्तिले सम्पूर्ण 
शास्त्रीय साधनहरूको अनुसरण स्वतः ने गरिरेको हुन्छ । त्यसका लागि उसले छरा साधनाको 
अवलम्बन गर्नुपर्दैन किनभने यतो हरिर्विजयः श्रीर्गुणास्ततः अर्थात् जहां हरि भगवान् हुनुहुन्छ त्यहं 
ने विजय, एश्वर्य र सम्पूर्ण गुणहरू पनि रहन्छन्। यसरी यहो बतादइएका सम्पूर्णं सदगुणहरू ईश्वर 
शरणागतिकै अधीनमा छन् र॒ यही कारणले ने यहाँ सम्पूर्ण साधनहरूको अन्तमा 
नारायणपरायणतालाई बताइएको छ । जसले आपफ्ना मन एवं इन्द्रियलाई पूर्णतः परमात्मामा अर्पण 
गरिसकेको छ त्यसभित्र पाप, वासना या दुर्भाव जाग्नै सक्दैन। यसैले भगवान्को भक्तको मन 
उसको नभई भगवान्को अधीनमा भदसकेकाले उसले पाप गर्ने सक्दैन। जब उसबाट दुराचरण 
हैदेन तब जीवनभरि उसले अन्तर्यामी परमात्माको प्रेरणाद्रारा सत्कर्म मात्र गरिरहन्छ । तपस्या, 
स्वाध्याय, ब्रह्मचर्य, अहिंसा, एकान्तवास, सन्तोष आदि सम्पूर्ण सत्साधनहरू स्वतः नै उसको 
जीवनका अङ्ग बन्छन्। त्यसैले यस्तो व्यक्ति ने मायाबाट पार तर्न समर्थ हुन्छ भनिएको छ। 

शास्त्रमा मायालाई परमात्माको शक्तिरूप पनि मानिन्छ। यो परमात्माको शक्ति हो भन्ने 
विषयमा उपनिषद् प्रमाणले बताएका छ परास्य शक्तर्विविधैव श्रूयते अर्थात् यो आत्माका 
अनेक शक्तिहरू छन्। अतः परमात्माको शक्तिरूप मायालाई हटाउन परमात्माको शरणमा नै 
जानुपर्छ । त्यसैले यहाँ नारायणको शरणमा जानेले मात्र मायालाई तर्न सक्दछ भनिएको छ। 
परमात्माको आन्तरिक स्वरूपलाई उहांको बाहिरी तेज एवं शक्तिको चमकले ढाकिदिएको छ। 
यद्यपि स्वयं परमात्मा मायाशक्तिद्रारा ढाकिएको हनृहुन्न, तर अल्पशक्ति भएको जीवले त्यो 
प्रचण्ड शक्तिलाई भेदन गर्न नसक्ने हुनाले उसका लागि परमात्मा मायाशक्तिद्रारा ढाकिनुभएको 
प्रतीत हुनुहुन्छ । जबसम्म निरावरण रूपमा परमात्माको दर्शन हदेन तबसम्म उहाँको यथार्थज्ञान हुने 
सक्देन। त्यसैले प्राणीले मायाद्रारा युक्त हुनुभएका परमात्माको यथार्थरूपलाई जानन माया 
हटाउनका लागि परमात्मासंग ने प्रार्थना गर्दछ। उपास्य परमात्मासंग उहाँको प्रचण्ड शक्ति हटाई 
आफ्नो शान्त स्वरूप प्रकट गर्नका लागि प्रार्थना गरिएको प्रसङ्ग ईशावास्योपनिषद् 
१५मा आंछ । त्यहाँं उपासक भन्दछन् हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्, तत् त्वं 
पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये अर्थात् हे सूर्यमण्डलाभिमानी हिरण्यगर्भ! ज्योतिर्मय सुनौलो 
तेजोमण्डलको कारणले हजुरको आन्तरिक सत् स्वरूप ढाकिएको छ, यसलाई हजुरले 
हटाइदिनुहोस् ता कि म त्यस्तो सत्यदुष्टिलाई पाउन सक । यसबाट के सिद्ध हुन्छ भने परमात्माको 
कृपाबाट मायाशक्ति हटेपछि मात्र उहाँको यथार्थ स्वरूपको दर्शन सम्भव छ । यही दृष्टिले यहाँ 
मायालाई तर्बका लागि भगवत्परायण हुनुपर्ने उपदेश गरिएको हो । 

नारद भक्तिसूत्र ३१३ मा पनि कस्तरति कस्तरति मायां अर्थात् मायालाई कसले तर्दछछ ? 
भन्ने प्रश्न उठाडँदे जसले सङ्गको त्याग गर्दछ, जसले महापुरुषको सेवा गर्द, एकान्तवास गर्दछछ र 
कर्मफलको त्याग गर्द भनी अनेक उपायहरू बताइएको छ । त्यसपछि अन्त्यमा त्यहोँ लोक वेद 
सबेको बन्धनलाई छडी पूर्णतः परमात्माको शरणमा गई अविच्छिन्न प्रेमले युक्त हुने शरणागत 
भक्तले ने मायालाई तर्व्छछ र उसले संसारेलाई पनि तार्न सक्दछ भन्ने निर्णय गरिएको छ 
वेदानपि संन्यस्यति केवलमविच्छिन्नानुरागं लभते स तरति स तरति लोकां स्तारयति नारदभक्तिसूत्र 


रामालन्द्री टीका 


५२८४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


३१६ अर्थात् वेदका विधिनिषेधका वाक्यहरूलाई पनि अतिक्रमण गर्व्छछ, केवल अखण्ड 
अनुरागलाई पार्डदछ र यस्ते व्यक्ति आपू पनि मायाबाट तरी संसारैलाई पनि तार्न सक्दछ। 
यसप्रकार अनेक साधनहरूमध्ये सर्वस्व त्यागी परमात्माको शरणमा प्रेमपूर्वक जानु नै माया त्ने 
प्रमुख साधन हो भन्ने पुष्टि हुन्छ । 

यस श्लोकमा मायालाई दुस्तरा भनिएको छ। यसको अर्थं भगवानूमा समर्पित नभएका 
व्यक्तिहरूले मायालाई तर्न सक्देनन् भने हृन्छ। अध्यात्मरामायणमा पनि भगवदभक्तिले रहित 
भएका व्यक्तिहरूले पदार्थ ततत्वको ज्ञान प्राप्त गर्न र मायालाई तर्न सक्दैनन् भनिएको छ । त्यहाँ 
भक्ति भनेको दियो हो, माया भनेको रात हौ अनि ज्ञान भनेको दृष्टिशक्ति हो भन्दै जसले 
दियोद्रारा रातको अन्धकारलाई नष्ट गरेको छ, त्यसले मात्र देखन सके फँ भक्तिद्रारा अन्धकारमय 
माया हटेपछि विवेक ज्ञानरूपी दुष्टिलि यथार्थवस्तुलाई देख्न सक्दछ भनिएको छ । भक्तिविनाको 
ज्ञान अन्धकारको ओंँखासमान हो । भनिएको छ किन्त्वेतत् दुर्लभं मन्ये मदभक्तिविमुखात्मनाम्, 
चक्षुष्मतामपि तथा रात्रौ सम्यङ् न दृश्यते, परं दीपसमेतानां दृश्यते सम्यगेव हि अध्यात्मरामायण 
अर्थात् यो स्वरूपभूत ज्ञान मेरो भक्तिले रहित भएकाहरूलाई दुर्लभ छ । जसरी रात्रिको अँध्यारोमा 
ओंँखा भएकाहरूले पनि राम्रोसंग देखन सक्दैनन्, तर दीयोको उज्यालोमा चाह सवे स्पष्टतः 
देखिन्छ । यसरी मायालाई नष्ट गर्न परमात्मशरणागति अनिवार्य छ । 


राजोवाच राजा निमिले भने 
नारायणाभिधानस्य बरह्मणः परमात्मनः। 
निष्ठामहंथ नो वक्तु यूयं हि बह्यवित्तमाः ॥ २४॥ 


पढार्थ परमात्मनः  परमात्मस्वरूप हि  निश्चय नै 
जह्यवित्तमाः  ब्रह्मज्ञानीमा श्रेष्ठ बरह्मणः  ब्रह्मको वक्तु  बताउन 

यूयं  हजुरहरूले निष्ठां  स्वरूप अहंथ  योग्य हुनुहुन्छ 
नारायणाभिधानस्य  नः  हामीहरूलाई 

नारायणनामक 





ताक्यार्थ नारायणनामले चिनिने परब्रह्म परमात्माको स्वरूप हामीहरूलाई बताउनुहोस् किनभने 
त्यस विषयमा बताउन हजुरहरू योग्य हूनुहुन्छ । 


पिप्पलायन उवाच पिप्पलायनले भने 
स्थित्युदुभवप्रयहेतुरहेतुरस्य 

यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । 
देहेन्द्रियासुहदयानि चरन्ति येन 

सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२८५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पढार्थ र  स्वप्न, येन  जुन तत्वद्रारा 

नरेन्द्र  हे राजा निमि जाग्रत् र सुषुप्ति अवस्थामा र॒ सञ्जीवितानि  चेतन बनेर 
यत्  जो बहिः च  समाधि अवस्थामा चरन्ति  आआपफ्नो व्यापार 


अस्य  यो जगत्को 


पनि 


गरिरहेका छन् 


तत्  त्यही वस्तुलाई नै 
परं  परम सत्य वस्तु भनेर 
अवेहि  जान 


ताक्यार्थ हे राजा निमि! जुन वस्तु आपू स्वयं अकारण भएर पनि यो संसारको उत्पत्ति, 
स्थिति र प्रलयको कारण छ, जुन वस्तु जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति र समाधिमा सत्रूपले रहन्छ, जुन 
ततत्वले शरीर, इन्द्रिय, प्राण र अन्तःकरणलाई चेतन बनाएर आआफ्नो कर्ममा प्रवृत्त गराद्रहेको 
छ, त्यही तत्व नै परम सत्य वस्तु हो भनेर जान । 
विवरण यस प्रसङ्गमा पिप्पलायनले राजा निमिलाई नारायणतत्वको उपदेश गरेका छन्। यो 
भन्दा अधिल्लो प्रसङ्गमा नारायणपरः अर्थात् नारायणको शरणमा गएको व्यक्तिले नै मायालाई तर्न 
सक्दछ भनी प्रबुद्धले उपदेश गरेका थिए। त्यो सुनिसकेपचछि नारायणको स्वरूप के होला भनी 
निमिलाई जानने इच्छा भयो। उनले नारायणको साकार स्वरूपको विषयमा नभई उहाँको 
वास्तविक स्वरूप जानन चाहे। राजाले योगीश्वरहरूलाई ब्रह्मज्ञानीहरूमध्ये सर्वशवेष्ठ भनी आदर 
गरेका छन्। नारायणको वास्तविक स्वरूप बताउन यस्ता ज्ञानीहरू नै समर्थ ह॒न्छन् भन्ने उनको 
दुढभाव अनि योगीश्वरहरूप्रतिको उनको श्रद्धा पनि यसबाट व्यक्त भएको छ । उक्त प्रश्नको उत्तर 
दिदे पिप्पलायनले राजा निमिलाई नारायणतत्त्व वास्तवमा ब्रह्मतत्त्व नै भएको बताएका छन् । 
तेत्तिरीयोपनिषदमा ब्रह्मको विषयमा बताडँदा यसलाई सम्पूर्ण जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको 
कारण अनि स्वरूपतः सत्, चित् र आनन्दस्वरूप भनी बतादइएको छ । जगत्को कारणको रूपमा 
ब्रह्मलाई बताउनु तटस्थ लक्षण हो भने सत्, चित्, आनन्दरूपमा ब्रह्मलाई बताउनु ब्रह्मको स्वरूप 
लक्षण हो। जुन विशेषता या धर्म लक्ष्यमा सर्धं बस्दैन, त्यसैद्रारा त्यो वस्तुको लक्षण गर्नु तटस्थ 
लक्षण हो । ब्रह्ममा प्रलय, मुक्त आदि अवस्थामा जगत्को सृष्टि आदि विशेषता रदेन, तापनि 
जगत्को सृष्टि अरू कसैले गर्न नसक्ने हुनाले यो ब्रह्मको तटस्थ लक्षण हो। त्यसै गरी ब्रह्ममा 
सत्ता, चित्ता र आनन्दरूपता सर्धं रहने हुनाले यो चाहं ब्रह्मको स्वरूप लक्षण हो । उपनिषद्को 
यही प्रक्रियालाई अपनाई पिप्पलायनले यहो राजा निमिलाई नारायणतत्वको उपदेश गरेका छन् । 
यो पहिलो श्लोकमा नारायणतत्वको तटस्थ लक्षण बताइएको छ । 

जगत्को उत्पत्ति कसले गय्यो होला भनेर खोजी गर्दै जाँदा अन्तमा सर्वशक्तिमान् चेतन 
सत्ताको शरणमा पुग्नुपर्ने हुन्छ । आप्नै शरीरका अङ्गहरूलाई भनेअनुसार चलाउन नसक्ने अनि यहीं 
भएका वस्तुहरूलाई पनि पूरा जान्न नसक्ने अल्पज्ञ एवं अल्पशक्तिमान् जीवले जगत्को सृष्टि गर्न 
सक्दैन । त्यसैले पुष्पदन्ताचार्यले अनीशो वा कुर्यात् भुवनजनने कः परिकरः शिवमहिम्नस्तोत्र ६ 
अर्थात् थोर सामर्थ्यले युक्त भएको कुन चाह जीवले जगतसुष्टिको प्रयास गर्न सक्दछछ र ? भनेका 
छन्। कुनै पनि वस्तुको रचना गर्न त्यसका कारणको विषयमा अपरोक्ष ज्ञान आवश्यक हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


स्थित्युदभवप्रलयहेतुः  उत्पत्ति, सत्  सत्रूपले विद्यमान छ 
स्थिति र लयको कारण छ साथ देहेन्द्रियासुहृदयानि  शरीर, 
अहेतुः  आफैं कारणरहित छ इन्द्रिय, प्राण र अन्तःकरणहरू 





५५२८६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्वं कर्तृत्वम् अर्थात् उपादान कारणको अपरोक्ष ज्ञान, त्यो 
कार्य रचना गर्ने इच्छा र तदनुकूल प्रयत्न भएको व्यक्ति मात्र कर्ता हुन सक्दछ । जस्तै कुमालेले 
धैटो बनारंदा उसलाई त्यसको उपादान कारणको विषयमा पूरा ज्ञान भएको हृन्छ। कस्तो 
माटोबाट घटो बन्दछछ, अनि कस्तो माटोबाट धटो बन्दैन भनी थाहा नै नपाएको व्यक्तिले कसरी 
धैटो बनाउन सक्दछछ ? त्यसै गरी कुमालेमा धटो बनाउने इच्छा पनि छ, अनि त्यसका लागि 
आवश्यक हुने सार्थक प्रयत्न पनि छ, त्यसैले त्यसले धटो बनाउन सक्छ । जगत्को रचना गर्न 
पनि यसका उपादान कारणलाई अपरोक्षरूपले जान्नु आवश्यक हुन्छ । यो अल्पशक्तिमान् प्राणीको 
वशको कुरा होइन, उत्पनन भदसकेको जगत् त यति अनन्त एवं विविधतापूर्ण छ कि त्यसको पूर्ण 
ज्ञान गर्न सकिंदेन भने जगत्को उत्पत्ति अधि यो उपादानबाट यो कार्य जन्मिन्छ भनी जान्नु 
प्राणीहरूका लागि असम्भव छ । त्यसैले जगत्को सुष्टिकर्ता कुनै सर्वशक्तिमान् एवं सर्वज्ञ चेतन छ 
भनी मान्नुपर्दछ । भगवान्को लक्षण गर्दा पनि सम्पूर्ण संसारको उत्पत्तिप्रलयलाई जानने भनेर 
उहाँलाई बतादइएको छ उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामगतिं गतिम्, वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो 
भगवानिति अर्थात् संसारको उत्पत्तिप्रलय, प्राणीहरूको जन्ममृत्यु, अनि विद्याअविद्यालाई 
जसले पूरे जान्दछ, त्यही भगवान् हो । यसरी सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान् ईश्वर नै जगत्का कर्ता हुनुहुन्छ 
भन्ने कुरा सिद्ध हृन्छ । 

यस श्लोकमा नारायणलाई स्थित्युदभवप्रलयहेतु अर्थात् जगत्को स्थिति, उत्पत्ति र 
प्रलयका पनि कारण भनिएको छ । यो ब्रह्मको तटस्थ लक्षण हो । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, 
येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद विजिज्ञासस्व, तद् ब्रह्म तैत्तिरीयोपनिषद् ३१ 
अर्थात् जहांबाट सम्पूर्णं प्राणी एवं संसारको उत्पत्ति हुन्छ, जसको कारणले यी सबै वस्तु जीवित 
रहेका छन् अनि अन्तमा यी सबै जसमा गई लीन हुन्छन्, त्यही ब्रह्म हो भनी वरुणले आफ्नो छोरा 
भगुलाई ततत्वको उपदेश गरेका धिए । केवल परमात्माले मात्र यी सबे काम गर्न सकने हुनाले यो 
परमात्माको लक्षण हो । अरु जगत्को सृष्टि गर्नु, यसको स्थिति गर्नु र अन्तमा संहार गर्नु यी तीन 
ओटा ब्रह्मका दुदु लक्षण हृन् भनिएको पनि पाटृन्छ । जगत्को सृष्टि केवल परमात्माबाट मात्र 
हुन सक्दछ, यति मात्र भनेर परमात्माको लक्षण गर्दा अतिव्याप्ति हुने देखिन्न, त्यसैले यो प्रथक् 
एवं पूर्ण लक्षण हो । त्यसै गरी स्थिति गर्नु अनि प्रलय गर्नु पनि ब्रह्मका पूर्णं लक्षण हृन्। यसरी 
जगत्को सृष्टि, स्थिति र प्रलयका पनि हेतु भएका परमात्मा स्वयं भने अहेतुः अर्थात् हेतुरहित 
हनुहन्छ । उहाँको अर्को कुनै कारण छैन । परमसत्ता भएकाले उहाँको न उत्पत्ति छ, न त नाश नै। 
यसप्रकार यहाँ नारायण परमात्माको तटस्थ लक्षण गरिएको छ। 

परमात्मा संसारका कारण मात्र हुनुहुन्न, अपि तु यसलाई प्रकाशित गर्न प्राणीहरूका 
इन्द्रियभित्र चेतनरूपले उहाँ ने पस्नुभएको पनि छ । इन्द्रियहरूमा आआपफ्ना विषयलाई प्रकाशित 
गर्ने चैतन्य देखिन्छ । कानले शब्दको, चक्षुले रूपको अनि त्वगिन्द्रियले चिसोतातोको ज्ञान 
गराइरहेका छन्, तर यिनीहरूमा पृथक् पृथक् चैतन्य भने छैन । यिनले गरेको विषयभोग आत्मामा 
आद्पुगेपछि मात्र सिद्ध हन्छ । त्यसैले मेले देखें, मेले सुन, मेले छँ आदि भन्दा सुन्ने, देख्ने, द्ुने 
कुरा म अर्थात् आत्मामा पुगेर मात्र प्रकाशित भएको छ । सब इन्द्रियहरू आत्माकै आधारमा सिद्ध 


रामालन्द्री टीका 


५२८७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


हने हूुनाले यिनीहरूमा दुद्र चैतन्य छैन । येन सञ्जीवितानि अर्थात् जुन आत्माद्वारा चेतनावान् 
भएका इन्द्रियहरू चरन्ति अर्थात् आआफ्ना विषयमा घुम्छन्, त्यही चेतनसत्ता नै आत्मा हो । यसै 
गरी यहाँ आत्मतत्त्व जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्तिमा अनि ती अवस्थाभन्दा बाहिर पनि रहने बतादृएको 
छ । जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिमा रहने अनि ती अवस्थाहरूलाई प्रकाशित गर्ने आत्मतत्त्व हो । यी 
अवस्थाहरू परस्परमा व्यभिचरित छन्, तर यिनलाई प्रकाशित गर्ने आत्मचेतन्य भने सबेतिर समान 
छ । जाग्रत् अवस्था भनेको बाहिरी इन्द्रियहरुद्रारा बाहिरी स्थूल पदार्थहरूको भोग भद्रहेको 
अवस्था हो। यी सबै इन्द्रिय अनि तिनका भोगहरूलाई पनि आत्माले ने प्रकाशित गरिरहेको छ। 
स्वप्न अवस्था भनेको अन्तर इन्दरियद्रारा वासनामय सूक्ष्म पदार्थहरूको भोग भद्रहेको अवस्था हो। 
यस वेलामा पनि ती सबै भोग आदिलाई आत्माले प्रकाशित गरिरहेको छ। सुषुप्ति अवस्था 
भनेको चाहं स्थूलसूक्ष्म सबे थरी भोगहरू नभई केवल अज्ञान मात्र रहेको अवस्था हो। यस 
वेलामा पनि व्यक्ति आफूले केही नजानी द्ुक्कसंग सुतिरहेको बोध हुन्छ । त्यसैले सुषुप्ति 
अवस्थाको प्रकाशकका रूपमा पनि आत्मा सिद्ध छ। मानिस अज्ञानमा परेको हूनाले उसले तीन 
अवस्थाहरूमा समान रूपले रहने तुरीय आत्माको अनुभव गर्न सक्दैन, तर विचार गर्दा तीन 
अवस्थाहरूलाई एउटै आत्माले निरन्तर प्रकाशित गरिरहेको थाहा पादृन्छ। यसलाई शास्त्रमा तुरीयं 
त्रिषु सन्ततम् अर्थात् तुरीय आत्मतत्त्व तीनै अवस्थाहरूमा अनुस्यूत छ भनी बताइएको छ । मानिस 
अज्ञानयुक्त भएकाले जाग्रत् अवस्थामा रहंदा उसले यसलाई सत्य ठान्दछ भने स्वप्नमा पुग्ने 
वित्तिकै त्यही प्रामाणिक हो भनी उसले त्यसैलाई सत्य मान्दछ । तर प्रतिदिनको अनुभवले त 
परस्परमा व्यभिचरित भद्ररहेका यी तीन अवस्थाहरू अनित्य भएको र आत्मा मात्र नित्य भएको 
सूचना दिद्रहेके छ । अरु आश्चर्यको कुरा के छ भने जाग्रत् अवस्थाको स्थूल शरीर एवं 
संसारलाई प्रकाशित गरिरहने जुन आत्मा हो, त्यसै आत्माले स्वप्न अवस्थामा स्थूल शरीर रं 
संसार दुबे नभएको अनि केवल वासनामय सूक्ष्म संसार मात्र भएको व्यवहारलाई प्रकाशित 
गरिरहेको हन्छ । अनि त्यही आत्माले सुषुप्ति अवस्थामा स्थूल र सूक्ष्म दुबैथरी संसार नभएको 
यथार्थलाई प्रकाशित गरिरहेको ह॒न्छ । यसरी तीन अवस्थाहरूमा स्थूल, सूक्ष्म र कारण संसारको 
परस्पर अभावलाई आत्माले जानिरहेको देखिन्छ । बहिः च अर्थात् तीन अवस्थाभन्दा पर समाधि 
अवस्थामा एकैपटक तीनै अवस्था र तीनै संसारको अत्यन्त अभाव भएको हृन्छ । यसरी प्रतिक्षण 
व्यभिचरित भद्रहने संसार अनि यसका विभिन्न अवस्थाहरूलाई प्रकाशित गर्ने आत्मा भने नित्य 
एवं अचल सिद्ध हुन्छ । यसप्रकार यस श्लोकमा परमात्मा ने जगत्को उत्पत्ति, स्थिति आदिको 
कारण भएको अनि मन, वाणी आदि इन्द्रियभित्र चेतन रूपले प्रवेश गरी संसारका पदार्थहरूलाई 
प्रकाशित गर्ने र जाग्रत् आदि तीनै अवस्थाहरूलाई प्रकाशित गर्ने पनि आत्मा नै भएको उपदेश 
गरिएको छ। 


नैतन्मनो विरति वागुत चक्षुरात्मा 
प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिषः स्वाः। 


रामालन्द्री टीका 


५२८८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
भ   बोधकनिषेधतयात्ममूल न  
रान्द्ा ऽप त्ममूक 


    


मयक्तमाह यद््तं न नघवसाद्धः ॥ २६ ॥ 





पढार्थ वाक्  वाणीले पनि सक्दैन बोधकनिषेधतया  नेति नेति 
यथा  जसरी उत  त्यसे गरी भन्ने निषेध वाक्यले 

अनर  आगोलाई चध्ुः  आंखाले पनि सक्दैन अर्थोक्तं  अर्थ्रारा घुमाएर 
स्वाः  आपने आत्मा  बुद्धि र आह  बतारंछ 

अचिंषः  रिल्काहरूले प्राणेन्द्रियाणि च  प्राण तथा यत्  जो परम तत्व 
प्रकाशित गर्न सक्दैनन्, त्यस्तै इन्द्रियहरूले पनि सक्दैनन् ऋते  विना निषेधकको 
एतत्  यो ब्रह्मतत्त्वलाई शब्दः अपि  श्रुतिले पनि अभावमा 

मनः  मनले आत्ममं  आत्माको विषयमा निषेधसिद्धिः न  निषेध सिद्ध 
न विशति  ग्रहण गर्न सक्दैन प्रमाण भएर हदेन 


ताक्यार्थ जसरी आगोबाटे निस्किएका छिल्काहरूले आगोलाई प्रकाशित गर्न सक्दैनन् त्यसै 
गरी मन, वाणी, ओंँखा, बुद्धि, प्राण र अन्य इन्द्रिय आदिले पनि आत्मतत्त्वलाई ग्रहण गर्न 
सक्देनन्, आत्माको विषयमा मुख्य प्रमाण भएको श्रुतिले पनि नेति नेति भन्ने निषेध वाक्यद्रारा 
अर्थ घुमाएर मात्र बतार्॑छ, वास्तवमा त्यो तत्तव नहने भए निषेधकको अभावमा निषेध सिद्ध हुने 
धथिएन। 
विवरण यस श्लोकमा परमात्मततत्वलाई मन, वाणी आदि कुनै पनि इन्द्रियले प्रकाशित गर्न 
सक्देनन् भनी बताइएको छ । अधिल्लो श्लोकमा नारायण परमात्माको स्वरूपलाई अवेहि अर्थात् 
जान भनी पिप्पलायनले राजा निमिलाई उपदेश गरेका थिए। जान भन्नेवित्तिकै परमात्मालाई 
ज्ञानले विषय गर्वा र परमात्माको स्वयं प्रकाशतामा हानि आउला भन्ने आशङ़ा भयो । त्यसको 
समाधानको रूपमा यहाँ परमात्मतत्वलाई कुनै पनि प्रमाणहरूले विषय गर्न नसक्ने बतादएको छ। 
अनलं अर्थात् आगोलाई अर्चिषः अर्थात् उसकै रिल्काहरूले प्रकाशित गर्न अनि पोल्न पनि नसके 
फ ब्रह्मलाई पनि इन्द्रियहरूले जान्न सक्दैनन् भनी यहाँ आगो र रखिल्काको दृष्टान्त दिदएको छ । 
खिल्का आगोकै एक अंश भएकाले यसले पनि आगोले ै प्रकाशित गर्न र उष्णता दिने काम 
गर्द । प्रकाश र उष्णता यी दुई नै आगोको स्वभावगत गुण हृन्। छिल्काले पनि मानिसको 
शरीरमा पोल्दछ अनि केही न केही रूपमा प्रकाश पनि फिंजारंछ । यसरी बाहिरका वस्तुहरूलाई 
पोल्ने र प्रकाशित गर्ने रिल्काले स्वयं आगोलाई भने न पोल्न सक्दछ न त प्रकाशित गर्न ने। 
आगो रिल्काको मूल हो र आप्नै मूललाई कसैले पनि प्रकाशित गर्न सक्दैन। ठीक यसै गरी 
आत्माकै चैतन्यलाई पाएर प्रकाशित भद्रहेका इन्द्रिय आदिले पनि आत्मालाई प्रकाशित गर्न या 
जानन सक्देनन् । 

आत्मा, मन, वाणी आदि इन्द्रियहरूको विषय होइन भन्ने कुरा केनोपनिषद्मा बताइएको 
छ । जसद्रारा इन्द्रियहरू आफ प्रकाशित हन्छन्, त्यसलाई तिनीहरूले प्रकाशित गर्न सम्भव छैन । 


रामालन्द्री टीका 


५२८९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


यद् वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते केनोपनिषद् १।४ अर्थात् जुन तत्त्व वाणीद्रारा वर्णित हुन 
सक्दैन अनि जसको चैतन्य पाई वाणीले वर्णन गर्न सक्दछ, यन्मनसा मनुते येनाहूर्मनो मतम् 
केनोपनिषद् १।५ अर्थात् जसलाई मनले मनन गर्न सक्देन, तर जसको चैतन्य शक्ति पाएर मनले 
मनन गरिरहेको छ, त्यही परम चेतना नै ब्रह्मतत्त्व हो । कानभित्र श्रवण गर्ने सामर्थ्यको रूपमा, 
मनभित्र मनन गर्ने सामर्थ्यको रूपमा, वाणीभित्र वर्णन गर्ने सामर्थ्यको रूपमा अनि प्राणभित्र 
जीवन सामर्थ्यको रूपमा प्रवेश गर्ने परमात्मतत्व ने हो, जसका कारण मन, वाणी, कान आदि 
सबे सिद्ध भएका छन् र आआप्ना काम गर्न सक्दछन्। त्यसैले उपनिषद्मा बतादएको छ 
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः केनोपनिषद् १।२ अर्थात् त्यही 
चेतनतत्व कानको पनि कान हो, मनको पनि मन, वाणीको पनि वाणी अनिप्राणको पनि प्राण 
हो । यसरी सबे इन्द्रियभित्र तीती विशेष सामर्थ्यको रूपमा रहने अनि आफनो चैतन्यद्वारा तीती 
इन्द्रियहरूलाई प्रेरित गर्न पनि आत्मतत्व ने हो। यसैले इन्द्रियले आत्मालाई प्रकाशित गर्न 
सक्देनन्। इन्द्रियहरूले प्रकाशित गर्ने भने वित्तिकै त्यहाँ प्रमाता, प्रमाण र प्रमेयको त्रिपुटी 
आवश्यक हृन्छ। प्रमाता भनेको अन्तःकरणावच्छिन्न जीवचैतन्य हो, प्रमाण भनेको 
आत्मप्रतिबिम्बले युक्त अन्तःकरणको वृत्ति हो भने प्रमेय भनेको चाह घट, पट आदि विषयहरू 
हन् । कुनै पनि विषयलाई जान्न खोजेपच्छि जीव प्रमाता भयो, जानिने विषय प्रमेय भयो अनि 
जेद्रारा जानिने हो, त्यो साधन प्रमाण भयो। यो त्रिपुटीरूपी ज्ञानबाट केवल घट, पट आदि 
विषयहरूको मात्र प्रकाश हुन सक्छ, किनभने वृत्तिरूप ज्ञानद्वारा न त प्रमाताको ने प्रत्यक्ष हुन 
सक्दछ न त प्रमाणरूप अन्तःकरण वृत्तिको नै। वास्तवमा वृत्तिरूप ज्ञानको विषय भएको त टो 
मात्र हो, तर मेले ैँटोलाई जानै भन्दा वृत्तिरूप ज्ञानले विषय नगर्ने म अर्थात् प्रमाताको पनि 
प्रत्यक्ष भद्रहेको छ। यो ज्ञान कहांबाट भयो होला? भन्ने खोज्दै जांँदा साक्षी आत्माको 
प्रकाशबाट नै यो बोध भएको थाहा हुन्छ । यसरी जुन आत्माद्रारा स्वयं प्रमाता जीव, प्रमाण, 
अन्तःकरण र प्रमेय धैैटोको त्रिपुटी ने प्रकाशित छ, त्यसलाई त्यो त्रिपुटीरूप ज्ञानले कसरी 
प्रकाशित गर्न सक्दछ र ? त्यसैले उपनिषद्मा भनिएको छ विज्ञातारमरे केन विजानीयात् 
बृहदारण्यकोपनिषद् २।४१४ अर्थात् प्रमाता, प्रमाण, प्रमेय आदि सबेलाई सर्धं प्रकाशित गरिरहने 
अखण्डनज्ञानरूप आत्मालाई कुन प्रमाणले जानन सकिन्छ र? श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ 
तत्तदवृत्तिप्रकाशकस्य न तत््रकाशविषयत्वम् अर्थात् तीती वृत्ति आदिलाई पनि प्रकाशित गर्न 
आत्मालाई त्यही वृत्तिरूप ज्ञानक प्रकाशले विषय गर्न सक्दैनन्, त्यसैले मनः अर्थात् मन, वाक् 
अर्थात् वाणी, चक्षुः अर्थात् ओंँखा, आत्मा अर्थात् बुद्धि, प्राणेन्द्रियाणि अर्थात् प्राण र अन्य 
अवशिष्ट इन्द्रियहरूले पनि आत्मालाई प्रकाशित गर्न सक्देनन्। यसरी सबैको प्रकाशक 
आत्मतत्वलाई कुनै पनि प्रमाणले विषय नगर्ने भएकाले यो अप्रमेय हो भन्ने सिद्ध ह॒न्छ । 

यहाँ के शङड़ा हन्छ भने ब्रह्मतत्त्व श्रुतिप्रमाणको विषय त हुने पर्ने हो । किनभने यदि ब्रह्म 
श्रुतिप्रमाणको विषय पनि होइन भने त त्यही ब्रह्मकै स्वरूप बताउन प्रवृत्त भएका सारा उपनिषद् 
आदि शास्त्रहरू अप्रामाणिक हुने भए। अनि ब्रह्मज्ञानका लागि गुरुको शरणमा गई 
वेदान्तशास्त्रको अध्ययन गर्नु आदि व्यर्थ हुने भए । फेरि ब्रह्मतत्वलाई केवल उपनिषद् प्रमाणबाट 


रामालन्द्री टीका 


५२९० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


मात्र जानिन्छ भन्ने शास्त्रप्रमाण छ । तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छमि बृहदारण्यकोपनिषद्, ३।९।२९ 
यहाँ ओपनिषद शब्दको अर्थ उपनिषदा दृष्टं अर्थात् उपनिषद् प्रमाणद्वारा जानिने या साक्षात्कार 
गरिने पुरुष भन्ने हुन्छ । यसरी सम्पूर्ण शास्त्रवचनहरूमा पनि अप्रामाणिकता आउला। त्यसैले 
प्रत्यक्ष, अनुमान आदि प्रमाणले पत्ता नलगाए पनि ब्रह्मलाई उपनिषद् प्रमाणले त पत्ता 
लगाउनैपर्दछ भने शङ़ा रहेको छ । यसको समाधानको रूपमा यहाँ शब्दः अर्थात् वेदवचनले पनि 
ब्रह्मलाई साक्षात् बताउन सक्दैन भनिएको छ । ब्रह्मलाई शब्दले बतानु भनेको ब्रह्मको स्वरूप 
शब्दद्वारा बताउन सकिनु या त्यसद्रारा ब्रह्म प्रकाशित हनु हो । शब्दबाट प्रकाशित हुनेवित्तिकै त 
ब्रह्म स्वयंप्रकाश नभई शब्दद्वारा प्रकाश्य भडहाल्यो । अनि त्यस्तो परप्रकाश्य ब्रह्मलाई जान्नु त 
धैटो आदिलाई जान्नुसमान भद्हाल्यो नि । त्यसैले वेदान्तमा ब्रह्मलाई प्रमाणको अविषय या अवेद्य 
भनिन्छ। बह्म अवेद्य या शास्त्रप्रमाणको अविषय भएपचछ्ि त उपनिषद्हरू पनि अप्रामाणिक हुने 
भए अनि तिनको अध्ययन आदि गर्नु पनि व्यर्थ हुने भयो नित भने शङड़ा हदा ब्रह्मलाई विषय 
गर्न या प्रकाशित गर्न नभई यसको अज्ञानलाई नष्ट गर्न शास्त्रप्रमाणको अनिवार्य आवश्यकता 
रहने हुनाले त्यो अप्रामाणिक र व्यर्थ नहूने समाधान दिड्न्छ । गीताभाष्य २१८मा भगवत्पाद 
श्रीशङ्राचार्य लेख्नृह॒न्छ शास्त्रं तु अन्त्यं प्रमाणं अतद्धर्मध्यारोपणमात्रनिवर्तकत्वेन आत्मनि 
प्रामाण्यं उपपद्यते न तु अज्ञातार्थज्ञापकत्वेन अर्थात् परम प्रमाण भएको शास्त्र ब्रह्ममा आरोपित 
भएका अयथार्थ धर्महरूको निराकरणद्रारा मात्र आत्मा या प्रमाण बन्दछ। अज्ञात अर्थलाई 
प्रकाशित गर्ने रूपमा होइन। यहाँ बताए अनुसार प्रमाणहरू दुई थरी ह॒न्छन् एडटा 
अतद्धर्मध्यारोपनिवर्तक अनि अर्को अज्ञातार्थज्ञापक। धटो, कपडा आदि विषयहरूलाई प्रकाशित 
गर्न प्रमाणलाई अज्ञातार्थज्ञापक प्रमाण भन्दछछ। अज्ञात अर्थात् नजानिएका टो आदि अर्थलाई 
ओंँखा आदि प्रत्यक्ष प्रमाणले विषय गरी प्रकाशित गर्दछन्। यही नै अज्ञातार्थज्ञापक प्रमाण हो। 
यसमा प्रमाणले अप्रमेय वस्तुलाई प्रकाशित गरिदिन्छ र यो परप्रकाशक वस्तुहरूको ज्ञान गर्न 
प्रक्रिया हो। ब्रह्म त स्व्यप्रकाश ज्ञानस्वरूप भएकाले त्यसलाई अरू कुनै प्रमाणले प्रकाशित 
ररिरहनु पर्ने आवश्यकता नै छैन। कर्तृत्व, भोक्त॒त्व आदि अयथार्थ धर्महरूबाट ढाकिएकाले 
नजानिए ॐ भएको त्यसलाई जानन तीती कल्पित धर्महरूको निषेध गरिदिए मात्र पुग्दछछ। 
उपनिषदशास्त्रले ब्रह्ममा कल्पित भएका यिनै अयथार्थ धर्महरूलाई निषेध गरिदिन्छ र स्वयंप्रकाश 
ब्रह्मतत्त्व अफमा प्रकाशित हुन्छ । अतदधर्मको निवृत्ति नगरी आत्माको प्रत्यक्ष नहूने भएकाले 
आत्मज्ञानमा उपनिषदशास्त्रको अनिवार्य आवश्यकता हन्छ र यही अर्थमा यो सर्वश्रेष्ठ प्रमाण 
भएको हो । प्रत्यक्ष आदि कुनै पनि प्रमाणले आत्मामा आरोपित कर्तृत्व, भोक्तृत्व आदि धर्मको 
निवृत्ति गराउन सक्दैेनन्, तर उपनिषद्प्रमाणले ती सबेलाई निराकरण गरिदिन्छ। त्यसैले यस 
श्लोकमा शब्दः अर्थात् वेदवचनलाई आत्ममूलम् अर्थात् आत्माको ज्ञानमा प्रमाण भएको भनी 
बतादृएको छ । ब्रह्मतत्त्व शब्दद्वारा ग्रहण गरेर अपरोक्ष हुने होइन, अपि तु आवरणनिवृत्तिपच्ि 
स्वयंमा प्रकाशित हुने हो । यस श्लोकको भाष्यमा वंशीधर लेख्नुहृन्छ तज्ज्ञानं तु आवरणनिवृत्तौ 
स्वप्रकाशतया न तु विषयतया अर्थात् आवरण निवृत्ति भएपछि स्वयं प्रकाश रूपमा ब्रह्मको ज्ञान 
हुने हो । शब्दले विषय हुने प्रकाशित गरेर होइन । यसरी स्वयं प्रकाश वस्तुमा आवरणको निवृत्ति 


रामालन्द्री टीका 


५२९९१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


गर्नु ने प्रामाण्य हो र अरू जड विषयहरूमा चाहं त्यसलाई प्रकाशित गरिदिनु नै प्रामाण्य हो। 
ब्रह्मतत्त्व शब्दको विषय होन भन्नका लागि श्लोकमा बोधकविषयतया भन्ने पद आएको 
छ। यसको तात्पर्य ॒लेख्दै वंशीधर भन्नुहुन्छ ब्रह्मणो वाग्विषयत्वे निषेधकत्वात् अर्थात् 
उपनिषदले नै ब्रह्मलाई वाणीको विषय होइन भनेको छ। हरेक अर्थलाई शब्दले नै बुखार, 
त्यसैले शब्दलाई बोधक भनिन्छ । धैटो भन्ने शब्दले घांँटी सानो भएको अनि पेटतिर टठुलो भई 
फैलिएको पानी ल्याउने भाँडोलाई बुखा्ंछ, त्यसकारणले टो शब्द त्यस वस्तुको बोधक हो । 
ब्रह्मलाई पनि बुखाउने त्यस्तो कुनै बोधक शब्द छ कि भन्ने शङ गर्न सकिंदैन, किनभने ब्रह्म कुनै 
निश्चित शब्दबाट निश्चित रूपमा परिभाषित गर्न सकिने विषय होइन । वास्तवमा ब्रह्ममा त 
वाणीको प्रवेश नभई निषेध पो छ। ब्रह्मसम्म वाणीको पहुंच पुन सक्देन भनी उपनिषद्मा 
नतादइएको छ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह तेत्तिरीयोपनिषद् २४१ अर्थात् 
मनसहितका वाणी ब्रह्मलाई नभेदट्राई फर्किन्छन्। उसो भए उपनिषद्ले कसरी ब्रह्मलाई बुं 
त ? भन्ने प्रश्नको उत्तरमा भनिन्छ अर्थोक्तमाह अर्थात् अर्थतः मात्र वेदले परमात्मालाई बुं । 
अर्थतः बताउनु भन्नुको तात्पर्य निषेध वृक्तिद्रारा बताउनु हो । निषेध वृत्ति भन्नुको तात्पर्य ब्रह्ममा 
मायाको कार्य कर्तृत्व, भोक्तृत्व, प्रमातृत्व, पञ्चमहाभूत, शरीर आदि सबैको निषेध गर्नुहो। यी 
ब्रह्ममा कल्पित भएका वस्तुहरू हन् र यिनीहरूको बाध भए पनि निर्विकल्परूपमा आत्माको 
सिद्धि हुन्छ । नेति नेति अर्थात् त्यहोँ माया र मायाको कार्य दुबे छैन। अस्थूलमनणु अर्थात् त्यो 
दुबे तत्तव ठुलोसानो दुबे छैन, नान्तः प्रज्ञं न बहिः प्रज्ञं अर्थात् त्यो तत्त्व तेजस पनि होइन र विश्व 
पनि होइन भनी अनेक वचनले ब्रह्ममा काल्पनिक धर्मको निषेध गरेका छन्। वास्तवमा ब्रह्म 
शब्दको विषय नहूुने भएकाले विधिमुखद्वारा ब्रह्मलाई सत्, चित् र आनन्दरूप भन्नु पनि त्यति 
उपयुक्त नहुने आचार्यहरूको मत छ । त्यसैले विधिमुख प्रतिपादनले भन्दा निषेधमुख वचनले नै 
ब्रह्मको प्रतिपादन उपयुक्त ढङ्गले गरेको पाडन्छ । त्यसैले सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तैत्तिरीयोपनिषद् 
२११ भन्ने श्रुतिको व्याख्यामा श्रीशङ्राचार्यले सत्य र ज्ञान शब्दले पनि असत्ताको अत्यन्ताभाव 
अनि जडत्वको अत्यन्ताभावलाई ने बुखाएको र ब्रह्ममा असत्ता र जडताको निषेध गरेर ने ब्रह्मलाई 
बुखाएको उल्लेख गर्नुभएको छ। यद्यपि निषेधमुख प्रतिपादनमा सो ब्रह्मको वर्णन आर्दन, 
केवल माया, अन्तःकरण, शरीर आदिको निषेध मात्र गरिन्छ। यसबाट सामान्यतया ब्रह्मको 
प्रतिपादन नभए जस्तो लाग्छ, तर वस्तुतः ब्रह्म शब्दद्वारा बताइने विषय कहाँ हो र?योत 
कल्पित उपाधिहरूलाई निवृत्त गरी आफ्नै हृदयभित्र अनुभव गर्नुपर्ने विषय हो । त्यसैले निषेधमुख 
शेलीले ब्रह्ममा उपाधिहरूको निषेध गर्नु पनि निरुपाधिक आत्मालाई अर्थतः बताउनु नै हो। माया 
आदिको निषेध गर्न कुनै अधिष्ठान त चाहिदेन, सबैको निषेध गरिसक्दा पनि त्यो अधिष्ठानको 
भने निषेध हुन सक्दैन। यसलाई पञ्चदशीकार विद्यारण्य स्वामीले कोठाका सबै वस्तु खाली 
गदखिरि ती वस्तुहरू रहने अधिष्ठान आकाशको भने कसै गरी पनि निषेध हुन सक्दैन भनी 
दृष्टान्तको रूपमा बताउनुभएको छ अपनीतेषु मूर्तेषु ह्यमूर्तं शिष्यते वियत् 
पञ्चदशी ९।३० । फेरि आत्मतत्व त निषेधको पनि साक्षी हो, निषेधको जो साक्षी हो त्यसलाई 
निषेधले निषेध गर्न सक्देन । आत्मतत्त्वे प्रकाशित नगर ब्रह्ममा माया र मायाको कार्यको निषेध 


रामालन्द्री टीका 


५२९२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


भएकै कसरी सिद्ध हृन्छ र ? त्यसैले पिप्पलायन भन्नुहुन्छ यदृते न निषेधसिद्धिः अर्थात् जुन 
साक्षी चैतन्यको अभावमा निषेध आफ पनि सिद्ध हँदेन, ब्रह्मतत्त्व प्रपञ्चनिषेधको अवधि हो। 
जहाँ प्रपञ्चको निषेध हुन्छ, अनि जसद्रारा त्यो निषेध प्रकाशित हुन्छ, त्यो चैतन्यतत्त्व सबे 
निषेधपचछ्ि पनि अवशिष्ट रहन्छ । त्यसैले ब्रह्मलाई निषेधशेष भनिन्छ । उपनिषदशास्त्रले ब्रह्ममा 
सम्पूर्ण द्वतप्रपञ्चको निषेध गरिसकेपचछ्ि निषेध गर्न नसकिने तत्त्वको रूपमा त्यो अधिष्ठान साक्षी 
चैतन्य प्रकाशित हुन्छ । यसरी यस श्लोकमा ब्रह्मतत्त्वलाई मन, वाणी आदि कुनै पनि इन्द्रियहरूले 
प्रकाशित गर्न नसक्ने अनि वेदले पनि ब्रह्मलाई तोकेर नबताई अनात्म पदार्थको निराकरणद्रारा 
अवशिष्ट रहने तत्वको रूपमा मात्र त्यसलाई सूचित गर्ने बताद्रएको छ। यसरी ब्रह्म कुनै पनि 
प्रमाणको विषय नभएकाले यो अप्रमेय हो भन्ने सिद्ध हुन्छ । 


सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादो 
सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । 


ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुराक्ति 
ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत् ॥ ३७॥ 

पदार्थ रूपमा पनि 
आदो  सृष्टि हुनुभन्दा पहिले अहम् इति जीवं  अहङ़ार भाति  प्रतीत हृन्छ 
यत्  जो उपाधि भएको जीव हो भनेर सत्  स्थूल कार्यरूपले र 
एकं  अद्वितीय प्रवदन्ति  विज्ञहरू भन्दछन् असत् च  शून्य कारणरूपले 
ब्रह्य  ब्रह्म थियो त्यही नै उरुशाक्ति  अचिन्तनीय पनि ब्रह्म नै प्रतीत हुन्छ अनि 
सत्त्वं रजस्तमः इति  सत्त्वगुण, शक्तिवाला तयोः  कार्य र कारणभन्दा 
रजोगुण र तमोगुणरूप बह्म एव  ब्रह्म ने परम्  पर हने पनि ब्रह्म नै 
त्रिवृत्  त्रिगुणात्मक प्रकृति ज्ञानक्रियाथंफटरूपतया  हो 
सूत्रं  क्रि याशक्तियुक्त प्राण इन्द्रियको अधिष्ठाता देवता, 
महान्  ज्ञानशक्ति युक्त महत्तत्त्व इन्द्रिय, विषय र सुखदुःखको 





वाक्यार्थ सृष्टि हनुभन्दा पहिले जो अद्वितीय ब्रह्म थियो, त्यही नै त्रिगुणात्मक प्रकृतिको 
रूपमा, क्रियाशक्तियुक्त प्राणको रूपमा, ज्ञानशक्तियुक्त महत्तत्वको रूपमा र अहङ्ार उपाधि 
भएको जीवको रूपमा देखापरेको हो भनेर भन्दछन्। अनन्त शक्तिवाला ब्रह्म नै इन्द्रियको 
अधिष्ठाता देवता, इन्द्रिय, विषय र सुखदुःखको रूपमा प्रतीत हुन्छ, साथे स्थूल कार्यको रूपमा र 
सूक्ष्म कारणको रूपमा पनि ब्रह्म ने प्रतीत भएको छ र कार्य र कारणभन्दा परको ततत्वको रूपमा 
पनि ब्रह्मने छ। 

विवरण यो श्लोकमा सम्पूर्ण संसार ब्रह्मरूप हो भनी बतादएको छ। योभन्दा अधिल्लो 
श्लोकमा ब्रह्म कुनै पनि प्रमाणको विषय हुन नसक्ने हुनाले यो अप्रमेय हो भनी बताइएको 


रामालन्द्री टीका 


५२९३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


थियो । त्यसमा के शद्धा भयो भने उसो भए त ब्रह्मतत्त्व स्वयं ने अप्रामाणिक एवं असिद्ध भयो । 
किनभने जुन वस्तुमा कुने प्रमाण छैन, त्यसलाई सिद्ध मान्न सकिंदेन। यसको समाधानको रूपमा 
प्रस्तुत लोकमा ब्रह्म प्रमाणको अविषय होइन, अपि तु सबेथरी प्रमाणद्रारा विषय गरिने संसारका 
जति पनि पदार्थ छन्, ती सबै वस्तु ब्रह्म नै हुन् भनी बतादइएको छ । सत्, असत् अर्थात् कार्य र 
कारणात्मक सम्पूर्ण पदार्थहरूको रूपमा ब्रह्म नै देखिएको छ । ब्रह्म तयोः परं अर्थात् ती 
कार्यकारणात्मक पदार्थहरूभन्दा पर रहेको छ । यहाँ पर शब्दको अर्थ श्रीधरस्वामीले कारण भन्ने 
गर्नुभएको छ । ब्रह्म कार्यकारणमय सबे प्रपञ्चको परम कारण हो, अनि कार्य आफ्नो उपादान 
कारणदेखि भिन्न नहने हनाले यो कार्यकारणमय प्रपञ्च पनि ब्रह्मदेखि भिन्न होइन । ब्रह्म जगत्को 
उपादान कारण हो र जगत् ब्रह्मको कार्य हो भन्ने कुरामा छन्दोग्योपनिषद्मा माटो र र्धैटोको 
दृष्टान्त दिई बुखादइएको छ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ६।१।४ अर्थात् टो 
भन्ने नाम र त्यसको रूप केवल वाणीको विलास हो र विकाररूप हो, तर त्यहां माटो नै सत्य 
छ । यसै गरी जगतूमा अनेक पदार्थ छन् र ती पृथक्पृथक् पदार्थ हुन् भन्ने प्रतीति पनि केवल 
बोलीचालीको व्यवहार मात्र हो। वास्तवमा प्रपज्चमा ब्रह्म बाहेक दोस्रो वस्तु नै कछैन। यसै 
श्रुतिलाई आधार मानी ब्रह्मसूत्र २१।१४को तदन्यन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः यस सूत्रमा कार्य 
आप्नो उपादान कारणभन्दा अनन्य हुने कुरा बताइएको छ। 

अनन्यताको सामान्य अर्थ हुन्छ, अभिन्नता। जगत्का पदार्थ ब्रह्मदेखि अनन्य हुन् भन्नुको 
तात्पर्य यी सबे ब्रह्मरूप हुन् र नित्य हुन् भन्ने चाहं होइन । यसको अर्थं त सम्पूर्णं जगत् ब्रह्ममा 
कल्पित भएकाले यो ब्रह्मभन्दा पथक् सत्ताले युक्त छैन भने हो। जसरी धैटोमा त्यसको नाम र 
रूप असत्य हो अनि माटो मात्र सत्य हो त्यस्तै जगतूमा पनि जगत्को नाम एवं रूपको अंश 
असत्य हो अनि यहाँ ब्रह्म मात्र सत्य हो । सम्पूर्णं जगत् ब्रह्मरूप हो भनी बताउनुको तात्पर्य पनि 
पृथक्पृथक् रूपमा रहिरेका अनन्त वस्तुहरू आफ्नो ओपाधिक स्वरूपमा ने ब्रह्मरूप हन् भनी 
बताउनु होदन। ओपाधिक रूप त असत्य हो, तर त्यसलाई पनि सत्य य प्रतीत गराउने जुन 
अधिष्ठान तत्त्व हो, त्यो ब्रह्मतत्त्व मात्र वास्तवमा सत्य हो भने यसको तात्पर्य हो। डोरीमा 
सर्पको भ्रम हदा त्यहां सर्पं छछँदैक्ठैन, तर डोरीको सत्ताका कारणले त्यहं अध्यस्त सर्पं पनि 
सत्तावान् भई देखिन्छ । अध्यासमा अध्यस्तको निवृत्ति भदसकेपछि सर्प त डोरी नै रहे भन्नु र 
यहाँ सर्प नभई डोरी मात्र रहे भनी बताउनु एडटै कुरा हो । त्यसै गरी ब्रह्मलाई सर्वरूपमा 
बताउनुको तात्पर्य पनि जगत् वास्तवमा पूर्णतः असत् हो र त्यां केवल ब्रह्म मात्र सत्य हो भनेर 
बुखाउनु ने हो । जुन वस्तुलाई जुन रूपमा जानिएको हुन्छ, त्यो वस्तु त्यो रूपमा नभई अर्क रूपको 
रहे भनेर बताउनुको तात्पर्य त्यो देखिएको रूप वास्तवमा रहँदै रहेनछ भन्ने हुन्छ । जगत्लाई 
जगत्को रूपमा नै जानेर सारा संसारको व्यवहार चलिरहेको छ, तर यो ब्रह्मरूप हो भनी 
बताएपचछि जगत् पूर्णतः असत् रे भन्ने बुखिन्छ। यसै कारणले यहो कार्यकारणात्मक 
पदार्थहरूलाई ब्रह्मरूप भनी बतादएको छ । 

टो माटोभन्दा अभिन्न भए तापनि माटो चाह धैँटोदेखि भिननन नै हो । ्टोको उत्पत्ति 
हनुअधि र नाशपचछि पनि माटो जस्ताको तस्तै रहिरहन्छ । त्यसैले माटो घैँटोभन्दा भिन्न एवं 


रामालन्द्री टीका 


५२९४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


व्यापक हो। यसै गरी जगत् ब्रह्मभन्दा भिन्न नभए पनि ब्रह्म चाहं जगत्भन्दा भिन्न नै हो। 
किनभने जगत्को उत्पत्ति अधि र नाश भएपक्ि अनि मुक्तावस्थामा समेत केवल ब्रह्म मात्र रहन्छ, 
जगत् रहँदेन। यसरी सम्पूर्ण प्रपज्चको कारण ब्रह्मतत्त्व निरपेक्ष सत्ता हो भने सिद्ध हुन्छ । एडटै 
ब्रह्म अनेक पदार्थहरूको कारण कसरी हुन सक्छ भन्ने बताउन यहाँ ब्रह्मलाई उरुशक्ति भनिएको 
छ । पछि त्रिगुणमयी प्रकृतिको रूपमा पनि ब्रह्म नै देखिएको हो भनी बतादइएकाले यहाँ उरुशक्ति 
शब्दको अर्थ त्रिगुणात्मिका मायाले युक्त हुनुभएका परमात्मा भन्ने गर्न मिल्दैन । यहाँ त॒ शक्ति 
शब्दले ब्रह्मका स्वरूपभूत शक्तिलाई नै बताएको छ । जगत्मा अनेक विचित्रताहरूको उत्पत्ति 
कँबाट भयो होला भन्ने जिज्ञासाको समाधानका लागि ब्रह्ममा अनेक शक्तिहरू रहेको कल्पना 
गरी तीती शक्तिबाट तीती पदार्थको उत्पत्ति भयो भनी भाग लगाइएको मात्र हो । यहां 
मायाशक्तिद्रारा जगतूको रचना भयो भन्ने प्रक्रिया बताउनुभन्दा अज्ञात ब्रह्म नै जगत्को 
विविधतामा प्रतीत भयो भनी बताउनु अभीष्ट रहेको छ। जगत्को कारण भनी मायाशक्तिलाई 
नताउँदा जगत् उत्पत्तिको क्रम र नियम आदिको अपिक्षा हृन्छ, तर अज्ञात ब्रह्म ने सम्पूर्ण जगत्को 
रूपमा प्रतीत भएको हो भन्दा आकाशबाट वायु अनि वायुबाट तेजको क्रमले जगतूको उत्पत्ति 
भयो भनी क्रमिकता अपनाउनुपर्वैन। यहोँ त॒ अद्वितीय ब्रह्मतत्त्व अज्ञानको कारणले एक्कासी 
जगत्भमको रूपमा देखिएको मानिन्छ । गौडपादाचार्य भन्नुहन्छ अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे 
विकल्पिता, सर्पधारादिभिभवस्तदवदात्मा विकल्पितः माण्डूक्यकारिका २१७ अर्थात् 
अन्धकारमा के हो भनेर ठम्याउन नसकिएको डोरी जसरी सर्प, दण्ड, जलधारा आदि अनेक 
विकल्पको रूपमा खडा हृन्छ, त्यसै गरी नजानिएको आत्मा नै जगत्को रूपमा देखिन्छ । डोरीमा 
सर्पको भ्रम हदा सर्पको शिरदेखि पाउसम्म कुन अङ्ग पहिले देखिंदे गयो भन्ने क्रमको अपेक्षा 
हैदेन । त्यसै गरी जगत्को उत्पत्तिमा क्रमिकताको नियम लागु हैदेन । यद्यपि उपनिषद्मा जगत्को 
उत्पत्तिका लागि क्रम बतादृएको छ र आकाशवायुतेजजल र पुथिवीको क्रमले उत्पन्न भएको 
जगत्को प्रलय हदा पनि विपरीत क्रम अर्थात् पृथिवी, जल आदिको क्रमपूर्वक प्रलय हने नियम 
शास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ, तर यो नीतिनियमलाई मान्नेवित्तिकै जगत् नियमसम्मत एवं 
प्रमाणसिद्ध होला भन्ने विचारले प्रस्तुत श्लोकमा कुनै पनि ततत्वको अपेक्षाविना ब्रह्मत्व आफैं 
सम्पूर्ण कल्पनाको रूपमा कल्पित भएको बतादइएको छ । 

त्रिवृत् अर्थात् त्रिगुणमयी प्रकृति, सूत्रं अर्थात् सूत्रात्मा, महान् अर्थात् महत्तत्त्व, अनि अहं 
अर्थात् अहङ्कारोपाधिक जीव आदि सबेको रूपमा ब्रह्मतत्त्व नै कल्पित भएको हो । यहाँ इन्द्रियहरू, 
इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरू अनि इन्द्रियबाट हुने ज्ञानहरूको रूपमा पनि ब्रह्म नै देखिएको 
बतादइएको छ । यहाँ ज्ञान शब्दले इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरूलाई लिनु पर्वछ, क्रिया शब्दले 
इन्द्रियहरूलाई लिनुपर्दछ भने फल शब्दले इन्द्रियविषयको सम्बन्धद्रारा हुने ज्ञानलाई लिनुपर्दछ। 
यी सबैको रूपमा ब्रह्मैव भाति अर्थात् ब्रह्म ने देखिएको हो । यद्यपि इन्द्रियवृत्तिबाट हुने ज्ञान 
अनित्य छ, अनि स्वरूपभूत अखण्डज्ञानभन्दा त्यो भिन्न हो, तर वृत्तिरूप ज्ञान भनेको पनि वस्तुतः 
ब्रह्मरूप ज्ञानक प्रतिभास हो। जब अन्तःकरणको वृत्ति जीव उत्पन्न हुन्छ, तब त्यसमा ब्रह्मको 
प्रतिबिम्ब पर्दा त्यो वृत्तिज्ञानको रूपमा बन्दछछ । अन्तःकरणको वृकत्तिले घैँटोलाई विषय गर्दा त्यसमा 


रामालन्द्री टीका 


५२९५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


परेको प्रतिबिम्ब भएकाले त्यो ज्ञानलाई घटज्ञान भनिएको मात्र हो । अन्तःकरणको वृत्ति क्षणिक 
भएकाले वृत्ति नष्ट हदा त्यहाँं आत्मप्रतिबिम्ब नभएकाले घटज्ञान नष्ट भयो भन्ने व्यवहार भएको 
मात्र हो, वास्तवमा एडटै साक्षी चैतन्ये अखण्ड रूपमा सम्पूर्ण संसारलाई प्रकाशित गरिरहेको 
छ । यसरी वृत्तिरूप ज्ञान पनि ब्रह्मरूप नै भएको सिद्ध हुन्छ । यसप्रकार संसारका सम्पूर्ण पदार्थ, 
इन्द्रिय, वृत्तिरूप ज्ञान आदि सब रूपमा एडटे ब्रह्मतत्त्व मात्र प्रतीत भद्रहेको र यो स्वयंप्रकाश 
भएकाले कुनै प्रमाणविना पनि यो सिद्ध भद्ररहेको हुन्छ । 


नात्मा जजान न मरिष्यति नेधतेऽसो 
न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । 


सर्वत्र शद्वदनपाय्युपटन्धिमात्रं 
प्राणो यथेन्द्रियबठेन विकल्पितं सत्॥ ३८ ॥ 

पढार्थ हि  किनभने उपलब्धिमात्रं  ज्ञानस्वरूप छ 
असोयोजो व्यभिचारिणां  मर्ने र मारने सत्  यही सत् स्वरूप आत्मा 
आत्मा  आत्मा वस्तुहरूको प्राणः यथा  प्राणवायु यै 
न जजान  उत्पनन भएन सवनवित्  साक्षी हो इन्द्रियवलेन  इन्द्रियको 
न मरिष्यति  मर्दा पनि मर्दैन सर्वत्र  सबै ठ॑मा कारणले 
न एषते  बद्दा पनि बद्दैन शङ्वत्  सरै विकल्पितम्  विविध नाम र 
न क्षीयते  घट्दा पनि घट्दैन अनपायि  विद्यमान छ र रूपमा कल्पित भएको हो 





ताक्यार्थ यो आत्मा न कटहिल्यै उत्पन भयो, न कहिल्यै मर, न बद, न घट, बरु उत्पन्न 
हने र मर्ने पदार्थ वा अवस्थाको यो साक्षी हो, सबैतिर सर्धैँ रहिरहने ज्ञानस्वरूप यो आत्मा 
प्राणवायु जस्तो इन्दरियको आधारमा विविध नाम र रूपमा कल्पित छ। 

वितवरण यस श्लोकमा आत्मा जन्ममृत्यु आदिले रहित भएको अनि केवल अखण्ड ज्ञानरूप 
भएको बतादइएको छ । यहाँ अविनाशी ज्ञानरूपताको उपदेश गरी ब्रह्मको स्वरूपलक्षण बतादएको 
छ अनि आत्मामा कुनै पनि भावविकार कैन भनी सत् रूपमा आत्माको प्रतिपादन गरिएको छ। 
यहां आत्मामा जन्ममृत्यु, वृद्धि र अपक्षय गरी मुख्यतः चार प्रकारको निषेध गरिएको छ। 
संसारका पदार्थहरूमा हुने विकार छ थरी छन् जायते, अस्ति, वर्धति, विपरिणमते, अपक्षीयते, 
विनश्यति अर्थात् जन्मनु, हनु, बदनु, परिवर्तन हनु, क्षीण हनु र नष्ट हनु । ब्रह्मको पनि अस्तित्व 
छ । पदार्थहरूको अस्तित्व जन्म भएपचछ्छि हुने भएकाले त्यो विकाररूप भएको हो, ब्रह्मको अस्तित्व 
त सर्वदा एकसमान छ। यी विकारहरूमध्ये जन्म र मूत्यु यी पहिला र अन्तका विकार हुन्। 
यिनको मात्र निषेध गरे पनि बिचका सबै विकारको निषेध हृन्छ। तर पनि ब्रह्मको 
निर्विकारित्वलाई दृढ गराउनका लागि यहाँ वृद्धि र अपक्षय रूप विकारको पनि निषेध गरिएको 
छ । आत्माको जन्म नै नभएपछि जन्मबाट हुने अस्तितारूपी विकार पनि निरस्त भयो अनि वृद्धि 


रामालन्द्री टीका 


५२९६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


नभएपचछि त्यसपचछिको अवस्थान्तरमा परिणत हुने विपरिणामरूपी विकार पनि निरस्त भयो । अतः 
आत्मामा कुनै पनि भावविकार हन सक्देनन् । 

शरीरका अवस्थाहरू व्यभिचारी छन्। बाल्य अवस्था, युवा अवस्था र वृद्ध अवस्था आदि 
क्रमैसंग परिवर्तित भद्रहने अवस्थाहरू हुन्। यी सबै अवस्थाहरू परिवर्तित भए तापनि यिनको 
प्रकाशक आत्मा भने जस्ताको त्यस्तै रहिरन्छ । सानो बच्चोले आफूलाई जुन म भनेर बोध गरेको 
हन्छ, अनि युवावस्था र वृद्धावस्थमा पनि उसले आफूलाई त्यही म भनी जान्दछ। यसलाई 
वाचस्पति मिश्ले योऽहं बाल्ये पितरौ अन्वभवम्, स एवाहं स्थाविरे प्रणप्तन् अनुभवामि ब्रह्मसूत्र, 
अध्यासभाष्य, भामती टीका भनी उल्लेख गर्नुभएको छ । जुन मेले सानो अवस्थामा आफ्ना 
मातापिताको अनुभव गर, अहिले त्यही म॒ आफ्ना पनातिहरूको अनुभव गरिरेको दु भन्ने बोध 
प्राणीहरूलाई हन्छ । सानो बच्चाको शरीर अनि बुढो हदाको शरीरमा अनेकों परिवर्तनहरू 
आइसके । त्यस वेलाको ज्ञान, मनको स्थिति अनि सामाजिक परिवेश आदिमा पनि अकल्पनीय 
परिवर्तनहरू देखिदइसके, तर प्राणीको म॒ भन्ने बोधमा कहिल्ये पनि परिवर्तन आएको छैन । 
किनभने आत्मा शरीरदेखि पर सवनवित् अर्थात् तीती अवस्थाहरूको साक्षी हो । जो साक्षी हुन्छ, 
त्यसलाई साक्ष्य अर्थात् प्रकाश्य वस्तुका धर्महरूले द्ँदेनन्। आत्मा पनि साक्षी भएकाले त्यसलाई 
शरीरका धर्महरूले द्यँदेनन्। यो व्यक्तिको जीवनभरिको अनुभवको निष्कर्ष हो, त्यसैले प्राणीहरूले 
आपूलाई शरीरको अवस्थादेखि पर रहेको तत्त्वको रूपमा विचार गर्नुपर्दछ । यहाँ आत्मालाई 
अनपाय्युपलब्धिमात्र भनिएको छ। अपायशब्दको अर्थ नाश भने हुन्छ, त्यसैले अनपायी शब्दको 
अर्थ हुन्छ, कहिल्यै नाश नहूने। आत्मा कहिल्यै नाश नहूने ज्ञानरूप हो भन्नु यसको तात्पर्य हो । 
आत्मा ज्ञानरूप हो भन्दाखेरि उत्पन्न हुने र नष्ट हुने वृकत्तिरूप ज्ञान आत्मा होला र आत्मा पनि 
उत्पत्ति र नाशवान् होला भन्ने आपत्ति हटाउन यहाँ आत्मालाई अविनाशी ज्ञानरूप भनी 
नतादइएको छ । यहाँ शङ्का के ह॒न्छ भने, ज्ञान कसरी अविनाशी हून सक्दछ ? किनभने धैँटोको ज्ञान 
भयो, वस्त्रको ज्ञान हरायो आदि प्रतीतिले त ज्ञानलाई उत्पत्तिनाशवान् सिद्ध गरिरहेकै छ । कुनै 
पनि ज्ञान अविनाशी नदेखिएको हुनाले यो भनाद् मिलेन इत्यादि। यस शङ्को समाधानमा 
भनिन्छ इन्ियबलेन अर्थात् ज्ञान उत्पत्ति र नाश भएको अनि ज्ञानहरू अनेक भएको प्रतीति त 
इन्द्रियरूपी उपाधिको कारणले भएको हो । वास्तवमा सबे ज्ञान ब्रह्मरूप नै हो । 

ज्ञानतत्त्वका तीन भेद छन् विषयको ज्ञान, ब्रह्मको ज्ञान अनि ब्रह्मरूप ज्ञान। विषयको 
ज्ञान भनेको विषयाकार अन्तःकरणवृत्तिमा परेको ब्रह्मचैतन्य हो । घटो आदिलाई विषय गर्न 
अन्तःकरणवृकत्तिमा ज्ञान प्रतिबिम्बित हदा त्यही नै ज्ञान पटज्ञान आदि अनेक रूपमा बन्दछ। 
संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरूको ज्ञान आत्मचेतन्यके प्रतिभास रूप हो। त्यसै गरी ब्रह्मको ज्ञान 
भनेको वेदान्तचिन्तनद्वारा ब्रह्माकार भएको अन्तःकरणमा परेको ब्रह्मचैतन्य हो। यसलाई 
अखण्डाकार वृत्ति भनिन्छ र यही ब्रह्मसाक्षात्कार नै परमपुरुषार्थको मूल हो । स्वरूपभूत ज्ञान 
भनेको चाहं स्वयं ब्रह्म नै हो । वास्तवमा विचार गर्दा चाहं स्वरूपभूत ज्ञान ने यथार्थतः ज्ञान हो 
र अरू दुई त्यसका प्रतिभास मात्र हुन्। जब स्वरूपभूत ज्ञान विषयाकार अन्तःकरणमा 
प्रतिबिम्बित हुन्छ तब त्यसलाई विषयको ज्ञान भन्दछन् अनि ब्रह्माकार अन्तःकरणमा प्रविम्बित 


रामालन्द्री टीका 


५२९.७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


हदा त्यसैलाई ब्रह्मज्ञान भन्दछन्। यी दुबे ज्ञान स्वरूपभूत ज्ञानक प्रतिबिम्ब हुन्। त्यसैले 
निरपेक्षरूपमा ज्ञानततत्व एडटे छ भन्ने सिद्ध हृन्छ । सामान्य मानिसहरूको अनुभवमा घटज्ञान, 
पटज्ञान आदि उत्पन्न भए, नष्ट भए भन्ने बोध भए तापनि यो अविवेकीहरूको अनुभव हो। 
विचारको दृष्टिले र्न हो भने त एडटै अखण्ड चेतनाले टो, कपडा आदि सबे पदार्थहरूलाई 
प्रकाशित गरिरहेको हुन्छ । प्राणीमा चेतनाको लोप कहिल्यै हँदेन । जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन 
अवस्थामा हरेक पदार्थहरूलाई प्रतिक्षण यो आत्मचैतन्यले प्रकाशित गरिरेको हृन्छ। 
अन्तःकरणवृत्तिका विषयहरू फेररिंदा यो चैतन्यले तीती विषयहरूलाई प्रकाशित गरिदिएको हन्छ । 
त्यसकारण ज्ञानतत्त्व स्वयंमा अखण्ड र पूर्ण छ । वृत्तिहरू उत्पन्न हदा र नष्ट हदा ज्ञानको विषय 
पनि फेरिएकाले घटज्ञान उत्पन्न भयो र पटज्ञान नष्ट भयो भन्ने भान भएको हो । श्रीधरस्वामी 
लेखनुहुन्छ वृत्तय एव जायन्ते नश्यन्ति च न ज्ञानमिति भावः अर्थात् अन्तःकरणका वृत्तिहरू नै 
उत्पन्न हन्छन् र नष्ट हुन्छन्, ज्ञान होइन । यसैले आत्मा अविनाशी ज्ञानस्वरूप हो भनिएको हो । 


अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिरिचतेषु 
प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । 
सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते 
कूटस्थ आशयमृते तदूनुस्मृतिनंः ॥ ३९॥ 


पढार्थ निविंकारः एव  निर्विकार भएर भएपछ्छि र 

हि  जसरी जीवं  जीवलाई आदायं  लिङ्ग शरीरलाई 

प्राणः  प्राण उपधावति  अनुसरण गर्द ऋते च  छडेर पनि 

अण्डेषु  अण्डज प्राणीहरूमा त्यसै गरी कूटस्थः  निर्विकार भएर रहन्छ 
पेरिषु  जरायुज प्राणीहरूमा यत्  जो आत्मा पनि र 


तरुषु  उदिभज्ज प्राणीहरूमा र इन्द्रियगणे  इन्द्रियको समूह नः  हामीहरूलाई 
अविनिर्चितेषु  स्वेदज सन्ने  लीन भएपछ्छि तदुस्मृतिः  सुषुप्तिबाट 
प्राणीहरूमा अहमि  अहङ़ार उठेपच्ि त्यो सुखरूप आत्माको 
तत्र तत्र  जताततै प्रसुप्ते  सुप्त अवस्थामा लीन स्मृति हुन्छ 





ताक्यार्थ जसरी अण्डज, जरायुज, स्वेदज र उद्भिज्ज आदि सबै प्रकारका जीवहरूमा प्राण 
रहिरहेकै हन्छ, त्यसै गरी यो आत्मा पनि जाग्रत्, स्वप्न हदे सुषुप्ति अवस्थामा पुगेपच्छि जहाँ 
इन्द्रियको समूह पनि लीन हुन्छ, अहड्ार पनि लुप्त भएको हन्छ र लिङ्ग शरीरलाई पनि छडेर 
आत्मा निर्विकार भएर बसेको हुन्छ ती अवस्थाहरूमा पनि आत्मा रहिरेके हुन्छ, जुन कुरा 
हामीहरूलाई सुषुप्तिबाट उढठेपचछ्छि सुखरूप आत्माको स्मृति हुन्छ । 

वितवरण यस श्लोकमा इन्द्रिय, अन्तःकरण आदि उपाधिहरूको अभावमा कूटस्थ चैतन्य आफ्नो 
रूपमा प्रकट हुन्छ भनी उपदेश गरिएको छ । इन्द्रिय आदिको लय भएपच्ि निर्विकार आत्माको 


रामालन्द्री टीका 


५२९८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


उपलब्धि हृन्छ भन्ने कुरालाई यस श्लोकमा प्राणको दृष्टान्त दिएर बुखादइएको छ । प्राणीहरू चार 
प्रकारका छन् स्वेदज, अण्डज, उद्भिज्ज र जरायुज । परमात्माले स्वेदज, अण्डज, जरायुज र 
उद्भिज्ज गरी चार प्रकारका प्राणीहरूको सृष्टि गर्नुभयो भनी एेतरेयोपनिषद् ३।३मा बतादएको 
छ। स्वेदज भनेका पसिनाबाट उत्पनन हुने जुम्रा, लिखा आदि प्राणीहरू हुन्, अण्डज भनेका 
अण्डाबाट जन्मने प्राणीहरू हुन्, यसमा कोद्ली, हँस आदि अनेक पक्षीहरू र सर्प, क्वा आदि 
पनि पर्दछन्। उदिभज्ज भनेका शुद्र फोरेर उत्पनन हुने रुख, लहरा, घाँस आदि हुन्। जरायुज 
भनेका चाहं गर्भाशयबाट सालनाल सहित जन्मिने मनुष्य, गाई आदि प्राणीहरू हुन्। यसरी 
प्राणीहरू चार प्रकारका छन्। वास्तवमा यहाँ प्राणीहरूको भेद गराउने मूल तत्व भनेको 
उनीहरूको भिन्नभिन्न शरीर नै हो । किनभने ती सबेभित्र प्राण अनि आत्मतत्त्व त समानरूपले नै 
रहिरहेको छ। आत्मा निरुपाधिक र अखण्ड छ, त्यसैले सबैका भिन्नभिनन अन्तःकरणपिच्छे 
प्रतिबिम्बित हंदा पनि यसमा भेद आएको छैन । मनुष्य, पशु र रुख आदि शरीरको अनुरूप यसमा 
प्रकट हून सक्ने अन्तःकरणको स्तर भिन्नभिन्न भएकाले प्राणीहरूको चेतनामा घटीबदढी देखिन्छ, 
तर यसको अर्थं तिनको आत्मामा एवं प्राणमा भेद छ भने होइन। त्यसैले प्राणशक्ति सबे 
प्राणीहरूमा समानरूपले रहिरहेको छ। यसरी अनेक शरीरभित्र पनि प्राणशक्तिको निर्विकारता 
देखाइयो । ठिक यसै गरी आत्मा पनि स्वरूपतः निर्विकार छ र इन्द्रिय आदि उपाधिका कारणले 
मात्र यसमा विकारको प्रतीति भएको हो। आत्माको निर्विकारतालाई देखाउन यहाँ सुषुप्ति 
अवस्थामा आत्माको स्थितिलाई बताइएको छ । यहाँ सुषुप्ति अवस्थामा आत्मा कूटस्थ चैतन्यको 
रूपमा प्रतीत हुन्छ भनिएको छ। 

सुषुप्ति अवस्थाको विषयमा शास्व्रहरूमा धेरै विवेचना भएको पाडन्छ। वेदान्तमा 
ब्रह्मविचारका दुई प्रक्रिया अवस्थात्रय चिन्तन र पञ्चकोशविवेकमध्ये सुषुप्तिको विवेक गर्नु 
एडटा सशक्त साधना हो । अरु अवस्थात्रयको चिन्तनको क्रममा सुषुप्ति अवस्थाको विवेक गर्नुत 
पञ्चकोशविवेकभन्दा पनि सशक्त र अनुभवगम्य साधन हो। जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन 
अवस्थामध्ये जाग्रतूमा स्थूल शरीर स्थूल भोग आदि उपाधिले आत्मा ढाकिएको छ, स्वप्न 
अवस्थामा पनि सूक्ष्म वासनामय पदार्थहरूको भोगले आत्मा आवृत्त भएको छ, तर सुषुप्ति 
अवस्थामा त स्थूलसूक्ष्म दुबैथरी पदार्थहरू छैनन्। आत्मालाई जीवभावमा ल्याउने उपाधि भनेको 
अन्तःकरण हो, त्यो पनि सुषुप्ति अवस्थामा छैन। शरीर, इन्द्रिय र अन्तःकरणको अभावमा पनि 
आत्मा नियेक्षरूपमा रहन सक्दछ र यसबाट उसको ज्ञानस्वरूपतामा केटी हानि आँदेन भने 
कुराको दृष्टान्त सुषुप्तिमा गएर मिल्दछ। सामान्यतया जाग्रत् र ॒स्वप्नमा इन्द्रिय, अन्तःकरण 
आदिद्रारा तीती विषयको ग्रहण गरेर नै चैतन्यको प्रतीति भएको हो र यो चैतन्य यिनैको 
अधीनमा मात्र सिद्ध हुन्छ भन्ने भान हुन्छ । तर विचार गर्दा सुषुप्ति अवस्थामा कुनै उपाधिको 
अभावमा पनि आत्मा स्वयंमा प्रकाशित हुन सक्दछ र यसले अरू कुनै ज्ञानका साधनको 
अभावमा पनि त्यो सुषुप्ति अवस्थालाई त्यहाँ सुतिरहेको व्यक्तिलाई अनि उसको अज्ञान आदिलाई 
प्रकाशित गरिरहेको हुन्छ भन्ने सिद्ध हुन्छ। यसरी आत्माको निरपेक्ष ज्ञानरूपताको प्रतीति 
सुषुप्तिमा नै हुने गर्द । 


रामालन्द्री टीका 


५२९९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


सुषुप्ति के हो भनी विचार गर्न थाल्दा यसका दुरईथरी स्वरूप देखिन्छन्। एउटा दृष्टिमा 
सुषुप्ति तमोमय अवस्था हो र यसमा जीवात्माले आफ लाई, अरूलाई अनि सत्यअसत्यलाई समेत 
जान्दैन । सुषुप्ति अवस्थाको अभिमानी जीवलाई प्राज्ञ भन्दछछन् । प्रकर्षेण अज्ञः अर्थात् पूराका पूरा 
अज्ञानी भन्ने अर्थमा यसलाई प्राज्ञ भनिएको हो। यस वेलामा जीव यति गहिरो अज्ञानमा डुबेको 
हन्छ कि उसलाई आफू सुतिरहेको बोधसमेत हदेन, अरू बाहिरी संसारको के कुरा? त्यसैले 
गौडपादाचार्यले बताउनुभएको छ नात्मानं न परश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्, प्राज्ञः किञ्चन 
संवेत्ति माण्डूक्यकारिका ११२ अर्थात् सुषुप्तिको अभिमानी प्राज्ञले आपूलाई, अरूलाई अनि 
सत्य र असत्यलाई पनि जान्दैन । यस्तो अविवेकमय अवस्था नै सुषुप्ति हो भने एकथरी दृष्टि छ। 
अर्को दृष्टिमा भने सुषुप्ति अवस्थामा जीवले आपफ्ना उपाधिहरू अन्तःकरण, इन्द्रिय, शरीर 
आदिलाई परित्याग गरी ब्रह्मभावमा पुगेको हुन्छ । सुषुप्तिमा आत्माले हृदयका सम्पूर्ण शोकलाई 
तर्दछ भनी बतादइएको छ तीर्णो हि तदा सवज्छिकान् हृदयस्य भवति बृहदारण्यकोपनिषद् 
४।२३।२२ त्यसै गरी सुषुप्तिमा जीव सत्स्वरूप परमात्मासंग मिलेको हुन्छ भनी बताइएको छ 
सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति, स्वमपीतो भवति छान्दोग्योपनिषद् ६।८। अर्थात् हे बाबु ! त्यो 
वेलामा जीव सत् परमात्माद्वारा सम्पन्न भएको हुन्छ र उसले आपने वास्तविक स्वरूपलाई प्राप्त 
गरेको हुन्छ । सत् परमात्मरूप भएको भए त्यो वेलामा जीवले किन भित्रीबाहिरी कुनै पदार्थलाई 
पनि नजानेको त? भन्ने शङ्को उत्तर यसरी दिएको छ । जसरी प्रिय पत्नीदरारा आलिङ्गित 
भएको पुरुष त्यसको आनन्दमा भित्रीबाहिरी सबे संसारलाई विर्सिन्छ, त्यसै गरी सर्वज्ञ 
परमात्माद्रारा अँगालिएको जीवले पनि अनन्त आनन्दमा इडबेकाले अरू पदार्थलाई विर्सिएको हो, 
वास्तवमा त्यो अज्ञानमा इबेको होदन प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम् 
बृहदारण्यकोपनिषद् ४।३।२१ । यहाँ प्राज्ञ शब्दले सर्वज्ञ परमात्मालाई लिनुपर्वछछ । प्रकर्षेण ज्ञः प्रज्ञः 
प्रज्ञ एव प्राज्ञः अर्थात् सम्पूर्णं कुरालाई पूर्ण रूपमा जान्ने परमात्मा प्राज्ञ हुनुह॒न्छ । सुषुप्तिमा जीव 
त्यही परमात्मभावमा पुगेको हन्छ । यसरी दुई दृष्टिमध्ये पहिलोमा सुषुप्तिलाई अज्ञानमय अवस्था 
मानी त्यसको निन्दा गरिएको छ भने दोस्रोमा सुषुप्तिमा जीव परमात्मभावमा रहेको हृन्छ भनी 
त्यसको प्रशंसा गरिएको छ। सुषुप्तिलाई हेय भनी बताउनु त्यसको अतिक्रमण गर्नका लागि हो 
भने सुषुप्तिको प्रशंसा गर्नु चाहं जाग्रत् अवस्थामा नै सुषुप्तिको जस्तो अविचल स्थिति ल्याई 
जीवन्मुक्त बन्नका लागि हो। यी दुरईमध्ये उपनिषद्का सबेजसो वचनहरूले सुषुप्तिको प्रशंसा ने 
गरिरहेका छन्। यसको तात्पर्य जीवलाई सुषुप्तिमा अनायास अनि नजानीकन ने प्राप्त हुने जुन 
आनन्दरूपता छ, त्यसलाई जाग्रत् अवस्थामा नै विचारपूर्वक प्राप्त गर्न प्ररित गर्नु हो। सुषुप्तिमा 
प्राणीहरू ब्रह्मरूपमा नै पुगिरहेकै छन्, तर अज्ञानद्रारा ढाकिएकाले उनीहरूले ब्रह्मरूपतालाई बुम्न 
सकेका कैनन्। यही कुरा छन्दोग्योपनिषद् ८।३२मा बताद्रएको छ अहरहर्गच्छन्त्य एतं 
ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः दिनदिनै यो ब्रह्मलोक र ब्रह्मस्थितिलाई प्राप्त गरेर पनि 
प्राणीहरू अनृत अर्थात् अज्ञानद्रारा ढाकिएकाले यसलाई जान्दैनन्। यो ब्रह्मस्थितिलाई जाग्रत् 
कालमा विचारपूर्वक प्राप्त गर्नु नै मूल पुरुषार्थ हो र यसै चिन्तनका लागि सुषुप्तिको महत्त्व 
बताइएको हो । 


रामालन्द्री टीका 


९५३०  
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


वस्तुतः सुषुप्तिलाई अज्ञानरूप भनी निन्दा गर्नु उपयुक्त ठरटर्दैन। किनभने सुषुप्तिलाई 
अज्ञानरूप मान्दा जाग्रत् र स्वप्नमा केही पदार्थहरूको ज्ञान भएको तर सुषुप्तिमा केही पनि 
नजानिएको भाव प्रकट हुन्छ । यसो गर्दा जाग्रत् र स्वप्नको ज्ञान यथार्थं भएको भ्रम पर्न सक्दछ । 
जाग्रत् र स्वप्नको अपेक्षामा सुषुप्तिलाई हीन सिद्ध गर्न सकिंदेन। किनभने सुषुप्तिभन्दा पनि बढी 
भ्रमात्मक अज्ञान त जाग्रत् आदिमा नै छ। सुषुप्तिमा तत्त्वको अग्रहण अर्थात् अज्ञान मात्र छ, तर 
जाग्रत्, स्वप्नमा त त्यसैसंग अन्यथाग्रहण अर्थात् नभएका भ्रमात्मक पदार्थहरूको ज्ञान पनि रेको 
छ । कुनै पनि वस्तुलाई नजानी चुप लागेर बस्नुभन्दा त्यसलाई उल्टो रूपमा जानी बडबडा्ँदे 
हिंदनु ठन् खतरनाक हुन्छ । माण्डूक्यकारिकाकार गौडपादाचार्यले सुषुप्ति अवस्थामा ब्रह्मतत्त्व 
नजान्नुलाई निद्रा अनि जाग्रत् र स्वप्नमा अरू भ्रमात्मक पदार्थ देखनुलाई स्वप्न भन्नुभएको छ। 
यी दुरईदमध्ये सुषुप्तिमा तत्त्वको अज्ञानरूप निद्रा मात्र छ, तर अरू दुई अवस्थामा चाहं भरमज्ञानरूप 
स्वप्न पनि छ। जाग्रत् र स्वप्नका अभिमानीहरू निद्रा र स्वप्न दुबैले युक्त छन् तर प्राज्ञ चाहं 
स्वप्नरहित निद्राले मात्र सहित छ । यसरी सुषुप्तिलाई अज्ञानात्मक नै मान्दा पनि त्यो भ्रमज्ञानले 
समेत युक्त अरू दुई अवस्थाभन्दा महत्त्वपूर्ण रहेको सिद्ध हृन्छ । 

अर्वाचीन केटी विद्रानूहरूले भने सुषुप्तिलाई करीं अज्ञानात्मक बतादइएको अनि कहीं 
ज्ञानस्वरूप परमात्मामा मिल्ने बतादइएकोबाट संशय होला भन्ने ठानी यसलाई सुषुप्ति अवस्था वा 
सुषुप्ति स्थिति भनी व्याख्या गरेका छन्। सुषुप्ति अवस्थामा प्राज्ञ नामको जीवले अज्ञानमा 
डुबेकाले केटी पनि जान्दैन, तर त्यसलाई पनि प्रकाशित गरिरहने जुन साक्षी आत्मा हो, त्यसले 
सवे प्रकाशित गरिरहेको छ। साक्षीको स्थिति सुषुप्ति स्थिति हो। यसमा अज्ञानको सम्बन्ध 
कहिल्यै हदेन । वास्तवमा जीव भनेको पनि त्यो आत्माभन्दा अलग कहाँ हो र ? अन्तःकरण आदि 
उपाधिलाई स्वीकार गरेपल्ि त्यही आत्मा जीवभावमा पुगेको त हो। त्यसैले जब उपाधिहरूको 
विनाश हुन्छ, तब त्यो जीव आफ्नै कूटस्थ साक्षी चैतन्य स्वरूपमा पुग्दछ। त्यसैले श्लोकमा 
सुषुप्ति अवस्थामा प्रसुप्त भएपच्छि इन्द्रियहरू र अहङ्कार पनि लीन हुन्छन् र उपाधिको अभावमा 
कूटस्थ आत्मा आफनो स्थितिमा प्रकाशित हृन्छ भनिएको छ । आशयं ऋते यस पदावलीको अर्थ 
हन्छ लिङ्ग शरीररूप उपाधिको अभावमा। आत्मालाई जीवभावमा खार्ने मुख्य कारण भनेको 
लिङ्ग शरीर अर्थात् अन्तःकरण इन्द्रिय आदि ने हन् । सर्वव्यापक आत्मा अन्तःकरणद्रारा अविच्छिन्न 
भएर ने जीव बनेको हो। जसी धैँटोरूप उपाधि फुटिसकेपछि त्यहांभित्रको घटाकाश फेरि 
महाकाश नै बन्दछठ, त्यय गरी अन्तःकरण उपाधि नष्ट भडसकेपछि त्यही उपाधिको कारणले 
कल्पित भएको जीव फेरि परब्रह्म नै बन्द । 

यहाँ के शङ़ा हृन्छ भने सुषुप्ति अवस्थामा शरीर इन्द्रियदेखि अहड़ारपर्यन्त सब वस्तु लीन 
भएका हुन् भने त केवल शून्य मात्र बाँकी रह्यो त ? किनभने जगतूमा कुनै न कुनै उपाधिद्वारा 
युक्त भएर नै आत्माको प्रतीति हुन्छ, निरुपाधिक आत्मरूप अहिलेसम्म थाहा नै नभएकाले अनि 
आत्माको सर्धं प्रतीति गराउने अहं अर्थात् म हं भन्ने अहङ्कार उपाधि पनि नष्ट भएपक्छि त 
आत्माको बोध ने कसरी सम्भव छ र? त्यसैले सुषुप्तिमा त शून्य मात्र रहने भयो । आत्मा कूटस्थ 
साक्षीको रूपमा पनि प्रकाशित हन सक्ने भएन भन्ने समस्या हो । यसको समाधानमा भनिन्छ न 


रामालन्द्री टीका 


५२०९१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


तदनुस्मृतिः अर्थात् हामी प्राणीहरूलाई सुषुप्तिबाट जागिसकेपच्ि प्रतिदिन यो कूटस्थ साक्षीको 
स्मृति हने गर्वछ । सुषुप्ति अवस्थामा इन्दरियवृत्तिको माध्यमले हुने विशेष ज्ञान छैन, तर साक्षी 
स्वरूप ज्ञानको भने त्यस वेलामा पनि लोप भएको हदेन। जीवात्माको ज्ञान अन्तःकरण र 
इन्द्रियका आधारमा सिद्ध ह॒न्छ, त्यसैले अन्तःकरण आदि नभएको सुषुप्ति अवस्थामा त्यसलाई 
दर्शन, श्रवण आदि विशेष ज्ञानहरू हुन सम्भव कैन । तर साक्षीको ज्ञान नित्य छ, उसले त आफ्नो 
स्वरूपभूत ज्ञानद्वारा संसारभर जानिएका नजानिएका सबै विषयलाई प्रकाशित गरिरहेको हुन्छ । 
वास्तवमा जसलाई जीवात्मालाई हने अन्तःकरणको वृत्तिरूप ज्ञान भन्दछन्, त्यो पनि साक्षी 
चेतन्यकै प्रतिभास मात्र हो। अन्तःकरणको वृत्तिमा अभिव्यक्त यही नित्य साक्षी चैतन्यले घट, पट 
आदिलाई प्रकाशित गरी घटज्ञान, पटज्ञान आदिको रूप लिने हो। यसरी संसारमा जानिने जति 
पनि विषयहरू छन्, ती सबेलाई साक्षी चैतन्यले नै प्रकाशित गरेको हो । अन्तःकरणको वृत्तिद्रारा 
स्पष्टतः विषय गर्न नसकिएका पदार्थहरूलाई व्यवहारमा नजानिएको भनिन्छ, तर साक्षीचैतन्यले त 
त्यसलाई पनि प्रकाशित गरिरहेको छ। मैले गणित जानेको छैन भनिर्हँदा गणितको अज्ञान 
जानिएको छ कि छैन ? यदि जानिएको छैन भने त्यो व्यक्तिले आपरूलाई गणित नआउने कुरा 
कहांबाट थाहा पाई भन्दै त ? त्यसैले मेले जानिरनँ भनेका विषयहरूलाई पनि साक्षीले प्रकाशित 
गरिरेको ह॒न्छ । त्यसैले भनिन्छ सर्व वस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषयः 
अर्थात् संसारका सम्पूर्ण पदार्थं जानिएर या नजानिएर साक्षी चैतन्यका नै विषय हुन्छन्। यसको 
तात्पर्य के हो भने अन्तःकरण वृत्तिद्रारा विषय गरिएका पदार्थलाई साक्षीले ज्ञाततया अर्थात् मेले 
जान भनेर अनुभव गर्वछ भने अन्तःकरणवृत्तिद्रारा नजानिएका विषयलाई अज्ञाततया अर्थात् मैले 
जानिनँ भनेर अनुभव गर्दछ। यसरी साक्षीको ज्ञानस्वरूपतामा विषयहरूको भावअभावले अनि 
अन्तःकरणवृकत्तिको हुनुनहनुले पनि केही प्रभाव पार्देन। सुषुप्तिमा जब अन्तःकरणका वृत्ति अनि 
त्यसले प्रकाशित गर्ने स्थूल, सूक्ष्म संसार केटी पनि नभएको त्यस वेलामा यो कूटस्थ साक्षीले 
कुनै पनि ज्ञान नभएको र दुक्कसंग सुतिएको कुरालाई मात्र प्रकाशित गरिदिन्छ। जब व्यक्ति 
सुषुप्तिबाट उठी जाग्रतमा आंछ, तब उसका अन्तःकरणका विचारहरूलाई साक्षीले प्रकाशित गर्न 
थाल्दछछ । बल्ल सुषुप्तिबाट जागी जाग्रतूमा आदइ्रहेको अन्तःकरण यही अन्तराल अवस्थामा ने के 
थाहा पारं भने म॒ अहिलेसम्म सुखपूर्वक सुतेको धिं, ममा केटी ज्ञान पनि धथिएन। यो 
अन्तःकरणको अवस्था त्यही साक्षीद्रारा प्रकाशित हुन्छ । यसैलाई सुषुप्तिको स्मृति भनिन्छ। सुखं 
अहमस्वप्सम्, न किञ्चिदवेदिषम् अर्थात् म॒ अहिलेसम्म सुखपूर्वक सुत र केही पनि जानिर्नं भने 
जुन स्मृति छ, त्यसले के सिद्ध गर्द भने सुषुप्तिमा त्यो व्यक्तिले आफूले केटी नजानेको र 
सुखपूर्वक सुतिरेको कुरालाई जानिरहेको धियो। अनुभव नगरिएको कुराको स्मरण हदेन। 
सुषुप्तिमा यदि अज्ञान, आत्मा अनि सुखको अनुभव नभएको भए जाग्रतूमा आएपच्छि त्यसको 
स्मरण कसरी हून सक्दथ्यो र? त्यसैले आचार्यहरूले सुषुप्तिमा अज्ञान, सुख र आत्मालाई 
प्रकाशित गर्ने अवि्यावृत्ति छ भनी बताउनुभएको छ । अविद्यावृत्ति भन्नेवित्तिकै यो साक्षीको वृत्ति 
हो भन्ने बुमनुपर्दछ। त्यसैले सुषुप्तिमा केही नजानेको अनि सुतिरहेकोलाई जानने जीव होइन, 
साक्षी नै हो। जीवभाव त अन्तःकरण उपाधिको अभावमा लीन भटसकेको छ। त्यही जीव लीन 


रामालन्द्री टीका 


५३०२९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


भई सुतेको कुरालाई साक्षीले प्रकाशित गरिरेको छ। त्यसैले श्रीधरस्वामी भन्नुहुन्छ 
दर्शनस्पर्शनादिविशेषज्ञानशून्यस्य सुखात्मनः सुषुप्तिसाभिणः स्मृतिर्नोऽस्माकं भवति अर्थात् 
हामीलाई जागिसकेपचछ्छि दर्शन, स्पर्श आदि विशेष वृत्तिरूप ज्ञानहरूले रहित अखण्डज्ञानरूप र 
सुखस्वरूप साक्षीको स्मृति हुने गर्वछ । यदि सुषुप्तिमा साक्षीको नित्यज्ञानरूपता प्रकट नभएको 
भए हरेक व्यक्तिले सुतर उठिसकेपचछि यस वेलाभरि आप हराएको या मरेको बोध गर्नुपर्ने हो, 
अनि आफ्नो अस्तित्व नै समाप्त हने गरी सुषुप्तिमा जान नचाहनुपर्ने हो, तर सुषुप्तिबाट जागेको 
व्यक्तिलाई न त अहिलेसम्म आफू हराएको भने लाग्छ, न त ऊ त्यसबाट उरांछ । बरु खान, 

खेलन अनि परिवारसंग कुराकानी पनि गर्न छाडी हरेक व्यक्तिले सुषुप्ति अर्थात् दरुक्कको निद्रालाई 
रुचाएको देखिन्छ । यो वेलामा व्यक्तिले आफनो यथार्थ साक्षीरूपताको बोध गर्वछ र त्यसबाट 
उसलाई परम आनन्द आउने हुनाले सब संसारलाई छाडी ऊ सुत्न खोज्दछ । उसो भए सुषुप्तिबाट 
जागिसकेको व्यक्तिले आफ्नो स्वरूपलाई अनि त्यो परम आनन्दलाई पनि किन स्पष्टतः नजानेको 
त ? भन्ने शङ़ाको उत्तरमा श्रीधर स्वामी भन्नुहृन्छ विषयसम्बन्धाभावान तु स्पष्टः अर्थात् 
सुषुप्तिको ज्ञान स्पष्ट नहूने भएकाले यसो भएको हो । यसको कारण हो, विषयसम्बन्धाभाव 
अर्थात् विषयसंग सम्बन्ध नहुनु । जीवलाई कुनै पनि विषयको स्पष्टतः ज्ञान हुनका लागि त्यो 
विषयसेँंग अन्तःकरणवृत्तिको स्पष्ट सम्बन्ध हुनुपर्दछ। यसरी अन्तःकरणवृकत्तिले त्यो विषयलाई 
प्रकाशित गर्नु नै जीवलाई विषयको ज्ञान हूनु हो । सुषुप्तिमा अन्तःकरण पनि छैन, अनि त्यसले 
साक्षी आत्मा एवं नित्य सुखलाई विषय गर्न पनि सकेको छैन। अविद्यावृत्तिद्रारा हुने साक्षीको 
ज्ञानको स्पष्ट संस्कार अन्तःकरणमा बस्दैन। त्यसैले प्राणीहरूले प्रतिदिन अनुभव गरिरहेको 
नित्यसुखरूप आत्मालाई पनि बिर्सिरहेका छन्। यदि सुषुप्तिको चिन्तनद्रारा जाग्रतूकालमा नै 
अन्तःकरणद्रारा नित्यसुखरूप साक्षी आत्मालाई जानन सकियो भने त्यो बोध सर स्पष्ट रहिरहन्छ । 
यसरी सुषुप्ति अवस्थामा निर्विकार साक्षी आत्माको उपलब्धि हुन्छ र त्यहीद्रारा ने सुषुप्तिमा 
इन्द्रिय, अन्तःकरण, अहङ्कार आदिको अभाव प्रकाशित हुन्छ भनी यो श्लोकमा सुषुप्तिसाक्षीको 
रूपमा नारायणतत्वको उपदेश गरिएको छ। 


यद्य॑न्जनाभचरणेषणयोरुभक्त्या 
चेतोमलानि विधमेद् गुणकमंजानि । 
तस्मिन् विशुद्ध उपरभ्यत आत्मतत्त्वं 
साक्षाद् यथामलदुशोः सवितृप्रकाशः ॥ ४०॥ 





पदार्थ उरुभकत्या  तीव्र भक्तिद्रारा तस्मिन्  त्यो चित्त 

यहिं  जब मानिसले गुणकर्मजानि  गुण र कर्मबाट विशुद्धे  शुद्ध भएपछ्छि 
अन्जनाभचरणेषणया  उत्पनन भएको साक्षात्  साक्षात् 
भगवान्को चरणकमल प्राप्तिको चेतोमलानि  चित्तको मललाई आत्मतत्त्वं  आत्मस्वरूप 
इच्छाले विधमेत्  नष्ट गर्द उपरम्यते  प्राप्त हुन्छ 


रामालन्द्री टीका 


५२०द् 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


यथा  जसरी सवितुप्रकाशः  सूर्यको प्रकाश 
अमलदुश्ोः  निर्मल आं खाद्रार प्राप्त हन्छ 


ताक्यार्थ जब मानिसले भगवान्को चरणकमल प्राप्तिको इच्छाले तीव्र भक्ति गर्दछ, त्यसपछि 
उसको चित्तका गुण र कर्मबाट उत्पन्न सारा मलहरू नष्ट हृन्छन्। अनि त्यो शुद्ध चित्तद्रारा 
आत्मतत्त्व प्राप्त हुन्छ, जसरी निर्मल नेत्रद्वारा निर्बाधरूपमा सूर्यको प्रकाश प्राप्त हुन्छ । 


राजोवाच राजा निमिले भने 
कर्मयोगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः। 
विधूयेहाश्यु कमणि नैष्कर्म्य विन्दते परम् ॥ ४१॥ 









पढार्थ   कर्महरूलाई ज्ञानलाई 

पुरुषः  जीवले विधूय  त्यागेर विन्दते  प्राप्त गर्दछ्छ 

येन  जुन कर्गह्रारा संस्कृतः  शुद्ध भएर कर्मयोगं  त्यस्तो कर्मयोग 
इह  यो जन्ममा नै परं  उत्कृष्ट नः  हामीहरूलाई 

आशु  चांडे नेष्कम्यं  कर्मनिवृत्तिबाट हने ।वदत  बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ जीवले जुन कर्मद्रारा यही जन्ममा नै कर्मबाट मुक्त भएर शुद्ध भई परम नेष्कम्यरूप 
ज्ञानलाई प्राप्त गर्द, त्यस्तो कर्मयोग हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 


एवं प्ररनमृषीन् पूवंमपृच्छं पितुरन्तिके । 
नाञ्घुवन् बरह्मणः पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२॥ 





पदढार्थ ऋषीन्  सनत्कुमार आदि पुत्राः  छोरा सनत्कुमारहरूले 
एवं  यसै गरी ऋषिहरूलाई मेले न अब्बुवन्  उत्तर दिएनन् 
पितुः  पिताजीको प्ररनं  प्रश्न तत्र  त्यसमा 

अन्तिके  नजिकमा अपृच्छं  सोधेको धिं कारणं  कारण के होला 
पूर्वम्  पहिले बरह्मणः  ब्रह्माजीका उच्यताम्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ यसै गरी पहिले मैले यही प्रश्न पिताजीको नजिकमा सनत्कुमार आदि ऋषिहरूलाई 
सोधेको थि तर ती ब्रह्माजीका छोरा सनत्कुमार आदिले उत्तर दिएनन्। यसमा के कारण 
होला ? बताउनुहोस् । 
आविहोत्र उवाच आविर्होत्रले भने 
   ९ 


 ९ नर 
कमांकमं विकर्मेति वेदवादो न लोकिकः। 
वेदस्य चेङ्वरात्मत्वात् तत्र मुद्यन्ति सूरयः ॥ ४३॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२०४ 
एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 

वेदस्य  वेद 

ईङ्वरात्मत्वात्  ईश्वरस्वरूप 
भएको हूनाले 

कमं  विहित कर्म 

अकमं  निषिद्ध कर्मर 


श्रीमद्भागवत 


विकमं  विहित कर्मको 
उल्लङ्घन 

इति  यी तीनै कुरा 

वेद्वाद्ः  वेदबाट मात्र जान्न 
सकिन्छ 


न्स,  


टोकिकः न  लौकिक 





अध्याय ३ 


परम्पराबाट जानन सकिंदेन 


तत्र  कर्म, अकर्म र विकर्मको 
त्यस विषयमा 

सूरयः  विद्रानूहरू पनि 
मुह्यन्ति  मोहमा पर्दछन् 


ताक्यार्थ वेद ईश्वरस्वरूप भएको हुनाले विहितकर्म, निषिद्धकर्म र विहित कर्मको उल्लडघन 
यी तीनै कुरा वेदबाट मात्र जानिन्छ र लौकिक परम्पराबाट जान्न सकिंदेन। कर्म, अकर्म र 
विकर्मको विषयमा विद्रानूहरू पनि मोहमा पर्दछन्। 


अ 


परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । 
कममोक्षाय कमौणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ५४॥ 


पदढार्थ 

परोक्षवादः  परोक्षवादात्मक 
अयं  यो 

वेदः  वेदले 

कर्ममोक्षाय  कर्मनिवृत्तिको 
लागि 


बालानां  बालकहरूलाई 
प्रलोभन देखाएर 

अगदं यथा  जसरी ओषधि 
खुवाटृन्छ त्यस्तै 
अज्ञानीहरूलाई 

हि  निश्चयनै 


अनुशासनं  स्वर्ग आदिको 
प्रलोभन देखाएर 

कमीणि  उत्तम कर्महरू 
विधत्ते  विधान गर्द 





वाक्यार्थ यो वेद परोक्षवादात्मक छ, यसले अज्ञानीहरूलाई कर्मबाट निवृत्त गराउनको लागि 
स्वर्ग आदिको प्रलोभन देखाएर उत्तम कर्मको विधान गर्दछछ, जसरी बालकलाई प्रलोभन देखाएर 


ओषधि खुवाइन्छ । 
४० च       

नाचरद् यस्ु वदक्त स्वयमज्ञ जतान्द्रयः। 

विकमणा ह्यधर्मेण मृत्योमृत्युमुपेति सः ॥ ५५॥ 
पढार्थ वेदोक्तं  वेदले बताएको अनाचरणरूप 
यःतुजो कर्मलाई अधर्मेण  अधर्मले 
अजितेन्द्रियः  इन्दरियको स्वयं  आफूले हि  निश्चय नै 
वशीभूत न आचरेत्  गर्दैन भने मृत्योः  मत्युबाट 
अज्ञः  अज्ञानीले सः  त्यो व्यक्ति मृत्युं  मृत्युमा 


विकमणा  कर्मको 





उपेति  प्राप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ जो इन्द्रियको वशमा भएको अज्ञानी मानिस वेदले बताएको कर्मलाई गर्दन, ऊ 
विहित कर्म नगरेको पापका कारण मृत्युपचछ्छि फेरि म॒त्युमा प्राप्त भदरहन्छ । 


रालालन्द्री टीका 


५५२०५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


९ न 


 अ ० द. पिंतमीदवरे न 
वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसन्नोऽ । 
नैष्कर्म्यां रमते सिद्धिं रोचनाथां फलश्रुतिः ॥ ४६॥ 


पदार्थ  फलश्रुतिः  वेदले जुन स्वर्ग 
निःसङ्गः  फलको अभिलाषा कुवांणः  गरिरहेको मानिसले आदि फल बताएको छ त्यो 
नलिएर नष्कर्म्यां  कर्मनिवृत्तियुक्त  रोचनाथां  कर्ममा रुचि 
ईङ्वरे  ईश्वरमा ज्ञानरूप गराडनका लागि हो 
अपिंतम्  अर्पण गरिएको सिद्धिं एव  सिद्धिलाई 

वेदोक्तं  वेदले बताएको लभते  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ फलको इच्छा नलिएर ईश्वरमा अर्पण गर्दै वेदले बताएको कर्म गर्ने मानिसले 
ज्ञानरूप सिद्धि प्राप्त गर्दछछ, वेदले जो स्वर्ग आदि फल बताएको छ, त्यो मानिसलाई कर्ममा रुचि 
गराउनका लागि हो। 

विवरण यस प्रसङ्गमा कर्मबाट नैष्कर्म्यमा पुगनुपर्ने उपदेश गरिएको छ। वेदको परम तात्पर्य 
आत्माको वास्तविक स्वरूपमा अवस्थित गराउनु नै हो। आत्मा अकर्ता अभोक्ता भएकाले अकर्ता 
आत्मा भएर रहनु नै परम पुरुषार्थ हो । वेदका कर्मकाण्ड, उपासनाकाण्ड र ज्ञानकाण्ड मध्ये 
वेदको परम तात्पर्यलाई बताउने ज्ञानकाण्डले यही नैष्कर्म्य भावलाई ने प्रतिपादित गरेको छ। 
कर्मकाण्डभागद्रारा कर्महरूको विधान गरिनु पनि नैष्कर्म्यभावको विरोधी कुरा होइन भनी यहाँ 
आविर्हौत्रले बताएका छन्। उनी भन्छन् कर्ममोक्षाय अर्थात् कर्मबाट द्ुटाउनकै लागि कर्मको 
विधान भएको हो । गीताभाष्यको सुरुमा भगवत्पाद श्रीशङ़राचार्यले कर्मबाट नभई कर्मत्यागबाट नै 
मोक्ष मिल्ने कुरा बताउनुभएको छ । सम्पूर्ण कर्म अनि त्यसका फलहरूलाई पनि त्यागी निरन्तरको 
आत्मनिष्ठाबाट मात्र मोक्ष मिल्ने उहांको भनाइ छ तच्च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकाद् 
आत्मज्ञाननिष्ठारूपाद् धर्माद् भवति। कामनाविना कुनै पनि कर्म॒ हैदेन अनि आफ्नो 
आनन्दरूपतालाई नजान्नाले नै मनुष्यको मनमा विषयसुखको कामना हृन्छ। यसरी अज्ञानबाट 
कामना अनि कामनाबाट कर्म हुने देखिन्छ । अविद्या अनि कामनाको बन्धनबाट मात्र कर्म हुने 
हनाले त्यो ज्ञान र मोक्षसंग कसरी सम्बन्धित हन सक्छ ? त्यसैले कर्म नभई कर्म र कामनाको 
त्याग नै ज्ञानमा पुय्याउने साधन हुन सक्छन् भन्ने शङड्राचार्यको आशय हो । उसो भए वैदिक 
कर्मयोगको के प्रयोजन त ? भन्ने शङ्ामा उहाँ भन्नुहुन्छ निष्कामभावले ईश्वरार्पणबुदधिले कर्म 
गरियो भने त्यसले चित्त शुद्ध हुन्छ र कर्म गर्ने व्यक्ति ज्ञानको अधिकारी हृन्छ। यही नै कर्मको 
सार्थकता हो । बृहदारण्यकोपनिषद् ४।४।२२मा पनि कर्म आदि गर्नुको मुख्य फल विविदिषा 
अर्थात् आत्मा जान्ने इच्छा उत्पन्न गर्नु हो भनी बतादएको छ तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः 
विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन, अर्थात् यो आत्मालाई ब्रह्मजिज्ञासु ब्राह्मणहरूले वेदको 
अध्ययन, यज्ञ, दान र तपस्याद्रारा जानन खोज्दछन्। जब आत्मज्ञानको तीव्र इच्छा उत्पन हुन्छ तब 
पूर्णरूपले विरक्त भएको त्यो अधिकारीको लागि कर्महरूको विधिनिषेधमय बन्धन कछन्खटिलो 
हन्छ । त्यसैले विरक्त व्यक्तिका लागि उपनिषद्मा पुत्रैषणा, वित्तैषणा र लोकैषणाको त्यागपूर्वक 


रामालन्द्री टीका 


५२०६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


आत्मचिन्तन गर्ने र कुनै पनि वस्तुको सङ्ग्रह नगरी भिक्षाननले पनि जीवन चलाउने उपदेश 
दिद्रएको छ पुत्रैषणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्या चरन्ति 
बृहदारण्यकोपनिषद् ३।५।१ । अतः तीनै एषणा अर्थात् कामना र सबे कर्मबाट नदुट॒न्जेलसम्म ने 
कर्महरूको विधान गरिएको हो । यहो आविर्होत्रिले अगद अर्थात् ओषधि खुवाउनुलाई यसको 
दृष्टान्त बनाएका छन्। जसरी बच्चालाई ओषधि खुवाउनु पयो भने त्यसलाई मिठदइको लोभले 
खुवाइन्छ, किनभने बच्चोले मिठाइ नदिएसम्म ओषधिलाई खादे खोँदेन। खण्डलड्ड़कादिभिः 
प्रलोभयन् अर्थात् लड्डका ट्क्रा आदिबाट लोभ्यारँदे बच्चालाई ओषधि खुवाए रँ 
कर्मकाण्डभागले पनि स्वर्ग आदि फलको लोभ देखार्ददे अज्ञानी प्राणीहरूलाई सुकर्ममा प्रवृत्त 
गराएको छ। श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ अगदपानस्य तल्लाभः न प्रयोजनं अपि तु आरोग्यम् 
अर्थात् ओषधि खानुको फल मिटठाइ खान पाउनु होइन, अपि तु स्वस्थ हनु हो, तर बच्चोले 
लड्डुको चाहनामा ने ओषधि खाएको हुन्छ। त्यसै गरी वेदोक्त कर्मद्रारा चित्तशुद्धि गराई 
नेष्करम्यभावमा पुरन सघाउनु नै कर्मको प्रयोजन हो, तर अज्ञानी व्यक्तिले स्वर्ग आदिको लोभमा 
फसी त्यसैलाई कर्मको परम फल भन्ने ठान्दछछ । यसरी कर्मको फल नैष्कर्म्य ने हो भन्ने सिद्ध 
हुन्छ । 

यहो के शङ़ा हुन सक्छ भने यदि कर्मको फल नैष्कर्म्य ने हो भने पहिल्ये कर्मलाई 
त्यागिदिए भद्हाल्यो, कर्म गरेर फेरि त्यसलाई छोड़ने उन्खट किन गर्ने ? यसको उत्तरमा आविर्होत्र 
भन्दछन् अज्ञानी जीवले यदि वेदोक्त सत्कर्म गरेन भने त्यो विकर्म अर्थात् असत् कर्ममा 
फस्दछ। अज्ञानी जीव एकचिन पनि केही काम नगरी बस्न सक्देन। भगवान् श्रीकृष्णले 
बताउनुभएको छ न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् भगवद्गीता ३।५ अर्थात् 
अज्ञानी व्यक्तिको चित्त अकर्ता आत्मामा स्थित नभएकाले उसले केटी न केही गरिरहन्छ । अफ 
भगवानूले त अज्ञानीहरूले कर्म गर्विनँ भनी हिपी गर्नुमा पनि धर्मत्यागरूपी असत् कर्म भदरहेके 
बुखुनुपर्वछ भनी उपदेश गर्नुभएको छ अकर्मणि च कर्म यः । त्यसेले अज्ञानीले म कर्म गर्दन 
भनी आग्रह गर्नु हदेन। उसले यदि सत् कर्म गेन भने व्यर्थका असत् कर्महरू गर्द अनि 
स्वधर्मत्यागरूपी असत् कर्महरू त उसबाट क्षणक्षण भद्रहेकै हन्छन्। यसबाट उसको अधःपतन 
मात्र हृन्छ। त्यसैले पहिले कर्म नगरी यत्तिकै नैष्कर्म्य प्राप्त गर्न सकिंदेन। यसैलाई न 
कर्मणामनारम्भानैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते भगवद्गीता ३४ अर्थात् कुनै पुरुषले पनि कर्म नगरी 
नैष्कर्म्य स्थिति प्राप्त गर्न सक्देन भनिएको छ । यसकारण नैष्कर्म्यलाई प्राप्त गर्व चाहं कर्म गर्नुने 
पर्ने हृन्छ । ईश्वरार्पण बुदधिले कर्म गय्यो र स्वर्ग आदि फल बताउने श्रुतिहरूलाई चाहं रोचनार्था 
अर्थात् रुचि उत्पन्न गर्नका लागि बताइएको ठानी त्यसमा आसक्ति गरेन भने त्यो व्यक्तिले 
चित्तशुदिद्रारा नैष्कर्म्य सिद्धिलाई प्राप्त गर्दछ। कर्म ॒र नेष्कर्म्यको यही सम्बन्ध यहाँ प्रतिपादन 
गरिएको छ। 


  निजिदीषु स  
य आदु हृदयग्रान्थं  परात्मनः। 
   य  न 
विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पलढार्थ आशु  चांडेनै 
यः जो निनिंहीषुंः  निवारण गर्न 


परात्मनः  परात्मारूप जीवको चाहन्छ, त्यसले 
हृदयग्रन्थिं  हदयको तन्त्रोक्तेन  तन्त्रशास्त्रले 
अध्यासरूप ग्रन्थिलाई बताएको 


९५२०७ 
अध्याय ३ 


 च  विधिद्रारा 

 देवश्रेष्ठ 

केरावं  भगवान् श्रीहरिलाई 
उपचरेत्  पूजा गरोस् 





ताक्यार्थ जसले जीवको अध्यासरूप हृदयम्रन्थिलाई निवारण गर्न चाहन्छ उसले तन्त्रशास्त्रको 


विधिद्रारा भगवान् श्रीहरिको पूजा गरोस्। 


लब्धानुग्रह आचायात् तेन सन्दशिंतागमः। 


महापुरुषमभ्यचैन्मूत्यभिमतयात्मनः ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ सन्दशिंतागमः  तन्त्रमा 
आचायत्  आचार्य गुरु बाट बताइएको पूजाविधि सिकेको 
ठन्धानुग्रहः  मन्त्र, दीक्षा आदिव्यक्तिले 


मूत्यो  पूर्विको स्थापनाद्रारा 
महापुरुषं  भगवान् हरिको 
अभ्यर्चेत्  पूजा गरोस् 


पादसकेको र आत्मनः  आपफूलाई 
तेन  ती आचार्यद्रारा अभिमतया  मन पर्ने 


ताक्यार्थ गुरुबाट मन्त्रदीक्षा आदि लिइसकेपक्ि आचार्यबाट तन्त्रोक्तं पूजाविधि सिकी 
आपूलाई मन पर्ने मूर्तिको स्थापना गरेर त्यसमा भगवान् हरिको पूजा गरोस् । 


शुचिः सम्मुखमासीनः प्राणसंयमनादिभिः। 
पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽचैयेद्धरिम् ॥ ४९॥ 


प्राणसंयमनादिभिः  प्राणायाम 
आदिद्रारा 





संन्यासकृतरक्षः  न्यासद्रारा 
अङ्गरक्ना पनि गरी 


पदार्थ 

शुचिः  पवित्र भएर 
सम्मुखं  मूर्तिको नजिक पिण्डं  शरीरलाई हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
आसीनः  बसेर विशोध्य  शुद्ध गरेर अर्चयेत्  पूजा गरोस् 
ताक्यार्थ स्नान, आचमन आदिद्रारा पवित्र भएर मूर्तिको नजिक बसी नाडीशोधक 
प्राणायामद्वारा शरीरलाई पनि शुद्ध गरी न्यासद्रारा अङ्गरक्षा गरोस् र भगवान् श्रीहरिलाई पूजा 
गरोस्। 





अचांदो हृदये चापि यथारन्धोपचारकेः। 
दरव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५०॥ 
पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः। 

हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चाचैयेत् ॥ ५१॥ 


रालालन्द्री टीका 


९५२०८ 


एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 
दरव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि  
पूजासामग्री, पृथिवी, आपु र 
मूर्तिलाई पनि 

निष्पाद्य  पूजनयोग्य बनाएर 
आसनं च  आसनलाई पनि 
प्रोक्ष्य  सेचन गरी 
पाद्यादीन् च  अर्घ्य, पाद्य 


श्रीमद्भागवत 


आदि सामग्रीहरू 

उपकल्प्य  तयार गरेर 

अथ  त्यसपचछ्ि 

समाहितः  एकाग्रचित्त भई 
सन्निधाप्य  मूर्तिमा भगवान्को 
आवाहन गरी 

हृदादिभिः  हदय आदि 
मन्त्रहारा 





अध्याय ३ 


कृतन्यासः  अङ्गन्यास गर्नु र 
मूलमन्त्रेण  मूलमन्त्रले 
यथारन्धोपचारकेः  देश, काल 
अनुसार प्राप्त पूजा सामम्रद्रारा 
अचादो  प्रतिमामा 

हृदये च अपि  हृदयमा पनि 
अ्चैयेत्  पूजा गरोस् 


वाक्यार्थ पूजासामग्री, भूमि, आपू र मूर्तिलाई समेत पूजनयोग्य बनाएर आसनलाई पनि सेचन 
गरोस् त्यसपछि अर्घ्य, पाद्य आदि प्ूजासामग्री तयार गरी एकाग्रचित्त भएर मूर्तिमा भगवान्को 
आवाहन गरोस् फेरि अङ्गन्यास गरेर मूलमन्त्र ॐ नमो भगवते वासुदेवायले देश, काल अनुसार 
प्राप्त पूजासामग्रीले प्रतिमामा र हृदयमा पनि पूजा गोस् । 


साद्गोपाद्वां सपाषंदां तां तां मतिं स्वमन्त्रतः। 


पाद्याघ्यांचमनीयायेः स्नानवासोविभूषणेः ॥ ५२॥ 
गन्धमाल्याक्षतस्रम्भिधुंपदीपोपहारकेः । 
साङ्गं सम्पूज्य विधिवत् स्तवेः स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३॥ 


पदार्थ 

साद्वोपाङ्गां  अङ्ग र आयुध 
आदि उपाङ्गले युक्त 
सपाषंदां  पार्षदसहित 


अर्घ्य, आचमनीय आदि 
स्नानवासोविभूषणेः  स्नान, 
वस्त्र र आभूषण 
गन्धमाल्याक्षतस्रग्िः  चन्दन, 


तांतां  तीती आफ्ना अभीष्ट फूल, अक्षता, माला तथा 
मूर्तिं  भगवान्को प्रतिमालाई धूपदीपोपहारकैः  धूप, दीप र 
स्वमन्त्रतः  तत्तत् मूलमन्त्रले निवेद्यहरूद्रारा पनि पूजा गरोस् 


पाद्याघ्यांचमनीयाद्येः  पाद्य, 


अनि 





साद्खं  परिवारसहित 
हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
विधिवत्  विधिपूर्वक 
सम्पूज्य  पूजा गरेर 

स्तवेः  स्तोतव्रहरुद्रारा 
स्तुत्वा  स्तुति गरेर 
नमेत्  नमस्कार गरोस् 


ताक्यार्थ अङ्ग, आयुध आदि उपाङ्ग र पार्षद आदिले सहित आआप्ना अभीष्ट मूर्तिलाई तत् 
तत् मूल मन्त्रले, पाच, अर्घ्य, आचमनीय, स्नान, वस्त्र, आभूषण, चन्दन, पूल, अक्षता, माला, 
धूप, दीप र नैवेद्य आदि पूजा सामग्रीदारा पूजा गरोस् अनि परिवारसहित भगवान् श्रीहरिलाई 
विविध स्तोत्रहरूद्रारा स्तुति गरी नमस्कार गरोस्। 


आत्मानं तन्मयं ध्यायन् मूर्ति सम्पूजयेद्धरेः । 


रोषामाधाय शिरसा स्वघाग्न्युदधास्य सत्कृतम् ॥ ५४॥ 


रालालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पढार्थ मूतिं  मूर्तिलाई 

आत्मानं  आफूलाई सम्पूजयेत्  पूजा गरोस् र 
तन्मयं  उहांमा तन्मय हुने गरी शेषां  अवशिष्ट निर्माल्यलाई 
ध्यायन्  चिन्तन गर्दै शिरसा  शिरले 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको आधाय  ग्रहण गरेर राखेर 


५३०९ 
अध्याय ३ 


सत्कृतं  पूजा गरिएको 
स्वधाम्नि  आफ्नै धाममा वा 
सिंहासनमा 

उद्वास्य  स्थापित गरेर पूजा 





समाप्त गन 


ताक्यार्थ आफैलाई भगवान्मय सम्ेदे भगवान्को पूजा ग्न र अवशिष्ट निर्माल्यलाई शिरमा 
राखेर पूजा गरिएको भगवानूलाई यथास्थानमा स्थापित गरी पूजा समाप्त ग्नू। 


एवमग्न्यकतोयादावतिथो हृदये च यः। 


यजतीङ्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः॥ ५५॥ 


पढार्थ अतिथो  अथितिमा र 
यःजो हृदये च  हृदयमा पनि 

एवं  यसरी आत्मानं  सबेको आत्मारूप 
अग्न्यक॑तोयादो  अग्नि, सूर्य, ईङवरं  ईश्वर श्रीहरिलाई 
जल आदिमा यजति  पूजा गर्द 





सः  त्यो व्यक्ति 
हि  निश्चय नै 
अचिरात्  चांडे नै 
मुच्यते  मुक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति एवं रीतले अग्नि, सूर्य, जल आदिमा तथा अतिथि र हृदयमा पनि 


अन्तर्यामी श्रीहरिको पूजा गर्द, त्यो व्यक्ति तुरन्त मुक्त हुन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


५३१० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ चतुथा ऽध्यायः 
भगवान्का अजवतारहरू 


राजोवाच राजा निमिले भने 


नदन्त द 


अध्याय 


यानि यानीह कमणि येयः स्वच्छन्द्जन्ममिः। 
चके करोति कतां वा हरिस्तानि बरुवन्तु नः॥ १॥ 


पदार्थ अवतारहरूद्रारा 

हरिः  भगवान् श्रीहरिले इह  यो लोकमा 

चर, चस   

यःयः जोजो यामं यानं  जुनजुन 
स्वच्छन्दजन्मभिः  इच्छ कमणि  कर्महरू 
अनुसार लिदएका चके  गर्नुभयो 





करोति  गर्नृहुन्छ र 
कतां वा  गर्नृहुनेछछ 
तानि  ती सबै 

नः  हामीहरूलाई 
बरुवन्तु  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिले इच्छा अनुसार जुनजुन अवतारहरू लिएर यो लोकमा जेजे काम 
गर्नुभयो, जे गर्नृहुन्छ र जे गर्नृहुनेछ, ती सबे कुरा हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 


दरमिल उवाच योगीश्वर द्ुमिलले भने 


यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ताननुकरमिष्यन् स तु बाटबुद्धिः। 
रजांसि भूमेगणयेत् कथञ्चित् काठेन नेवाखिलशक्तिधाम्नः ॥ २॥ 


पदढार्थ  तु त्यो व्यक्ति त 
यःजो वे  निश्चय नै 

अनन्तस्य  अनन्त भगवान्को बालबुद्धिः  मूर्ख हो 
अनन्तान्  अनन्त काठेन  धै समय लगाएर 
गुणान्  गुणहरूलाई कथच्चित्  केटी गरी कसैले 
अनुक्रमिष्यन्  एकएक गरेर भूमेः  पृथिवीको 

गन्न चाहन्छ रजांसि  धुलाका कणहरूलाई 





गणयेत्  गणना गर्ज सक्ला 
अखिलशक्तिधाम्नः  अचिन्त्य 


शक्तिको खानी भगवान्का 


गुणहरूलाई 
न एव  गणना गर्न सक्दैन 


वाक्यार्थ जसले अनन्त भगवान्का अनन्त गुणहरूलाई एकएक गरेर गन्न चाहन्छ त्यो व्यक्ति 
मूर्ख हो, बरु धरै समय लगाएर केही गरी पृथिवीका धुलाका कणहरू गन्न सकिएला, तर 


भगवान्का गुणहरू गनेर सकिंदेन । 


भूतेयंदा पञ्चभिरात्मसुष्टेः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । 
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः ॥ ३॥ 


रालालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ गरेका 

आदिदेवः  सैका कारण पञ्चमिः भूतैः  

देवता सः 


नारायणः  भगवान् नारायण नै विराजं पुरं  ब्रह्माण्डनामक 
यदा  जब शरीरलाई 
आत्मसृष्टैः  आले सृष्टि विरचय्य  रचना गरेर 





५२११ 


अध्याय 


तस्मिन्  त्यसमा 

स्वांशेन  अन्तर्यामी रूपले 
विष्टः  प्रवेश गर्नुभयो, 
त्यसपच्ि 

पुरुषामिधानं  पुरुष भन्ने नाम 
अवाप  प्राप्त गर्मुभयो 


ताक्यार्थ सबेका कारण भएका देवता भगवान् नारायणले नै जब आले रचना गरेका 
पञ्चमहाभूतद्वारा ब्रह्माण्डनामक शरीरको रचना गर्नुभयो र त्यसमा अन्तर्यामीरूपले प्रवेश गर्नुभयो, 


त्यसपच्छि उरहांको नाम पुरुष भयो । 
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेश 
यस्येन्द्रियेस्ततुभृतामुभयेन्द्रियाणि । 
ज्ञानं स्वतः रवसनतो बरमोज ईहा 


सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकतां ॥ ४॥ 


पढार्थ उभयेन्द्रियाणि  ज्ञानेन्द्रिय र 
यत्काय  जसको शरीरमा कर्मेन्द्रिय दुबे चलेका छन्, 
एषः  यो स्वतः  जसको 


भुवनत्रयसन्निवेशाः  तीनै लोक स्वरूपभूतज्ञानद्रारा 

अडिएको छ ज्ञानं  ज्ञानको सञ्चार भएको 
यस्य  जसका छ 

इन्द्रियैः  इन्द्रियहरुद्रारा सवसनतः  प्राणवायुद्रारा 
तनुभृतां  शरीरधारी जीवका बरं  सबेमा देहशक्ति 





ओजः  इन्दरियशक्ति र 

ईहा  चेष्टा प्राप्त भट्रहेको छ 
सत्त्वादिभिः  सतव आदि 
गुणहरूद्रारा 

स्थितिलयोदुभवे  संसारको 
स्थिति, लय र उत्पत्तिमा 
आदिकतां  सबैका आदिकारण 
नारायण नै हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ जसको शरीरमा नै यो तीनै लोक अडिएको छ, जसका इन्द्रियद्रारा सम्पूर्ण 
देहधारीहरूका ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रिय चलेका छन्, जसको स्वप्रकाश ज्ञानद्वारा जतातते ज्ञानको 
सञ्चार भएको छ, जसको प्राणद्रारा प्राणीहरूलाई देहशक्ति, इन्द्रियशक्ति र चेष्टा प्राप्त भद्रहेको 
छ, साथे जसको सत्त्व, रज र तमोगुणबाट संसारको पालन, उत्पत्ति र संहार ह॒न्छ, त्यस्ता सबैका 
आदिकारण नारायण नै हुनुह॒न्छ । 


आदावभूच्छतधृती रजसास्य सगे 
विष्णुः स्थितो करतुपतिरदविनधर्मसेतुः । 
रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य 
इत्युट्भवस्थितिर्याः सततं प्रजासु ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५३१२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पदार्थ क्रतुपतिः  यज्ञका रक्षक रुद्रलाई निमित्त बनाएर 

आदौ  पहिले जसको द्विजधर्मसेतुः  ब्राह्मण र प्रजासु  लोकमा 

रजसा  रजोगुणद्वारा ब्राह्मणधर्मका रक्षक उदुभवस्थितिकयाः  उत्पत्ति, 
अस्य  यो जगत्को विष्णुः  विष्णु हुनुभयो पालन र संहार जसबाट 

सगे  सृष्टिको लागि तमसा  फेरि तमोगुणद्रारा सततं  सर्धं हुन्छन् 

रातधृतीः  ब्रह्माजी अप्ययाय  संसारको संहारका सः  उहाँ 

अभूत्  उत्पन्न हूनुभयो लागि आद्यः पुरुषः  आदिपुरुष 
स्थितो  फेरि सत्त्वगुणद्रारा रुद्रः  रुद्र उत्पन्न हुनुभयो नारायण हुनुहन्छ 

संसारको स्थितिका लागि इति  यसरी ब्रह्मा, विष्णु र 





ताक्यार्थ पहिला जसको रजोगुणद्वारा जगत्को सृष्टिको लागि ब्रह्माजी उत्पन्न हुनुभयो, फेरि 
स्थितिका लागि सत्वगुणद्रारा यज्ञका रक्षक अनि ब्राह्मण एवं ब्राह्मणधर्मका रक्षक विष्णु उत्पन्न 
हनुभयो र तमोगुणद्वारा संहारका लागि रुद्र उत्पन्न हूनुभयो । जसले यसरी ब्रह्मा, विष्णु र रुद्रलाई 
निमित्त बनाएर लोकको उत्पत्ति, स्थिति र संहार बारम्बार गर्छ, त्यस्ता आदि पुरुष नारायण 


हनहन्छ। 
धममस्य दक्षदुहितयंजनिष्ट मूत्यां 
नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः । 
नेष्कम्यलक्षणसुवाच चचार कमं 





योऽद्यापि चास्त ऋषिवयनिषेविताङ्पिः ॥ ६॥ 
पदढार्थ र हुनुभयो ऋषिहरूद्रारा पनि चरणको सेवा 
दक्षदुहितरि  दक्षकी कन्या सः  उनै नरनारायण भगवानूले गरिएका 
घमंस्य  धर्मकी पत्नी नेष्कम्यलक्षणं  आत्मस्वरूपको यः  जो नरनारायण 
मूत्यां  मूर्तिमा ज्ञान गराउने अद्य अपि  आज पनि कर्महरू 
ऋषिप्रवरः  ऋषिशरेष्ठ कमं  कर्मको गर्दै 
प्रशान्तः  शान्त स्वभावका उवाच  उपदेश दिनुभयो र॒ आस्ते  बदरिकाश्रममा 
नारायणः  नारायण र चचार च  स्वयं पनि आचरण बसिरहनुभएकोछ् 
नरः  नर नामका दुई रूपमा गर्नुभयो 
अजनिष्ट  स्वयं भगवान्  ऋषिवयनिषेविताङ्घिः  प्रष्ठ 





ताक्यार्थ दक्षप्रजापतिकी कन्या मूर्तिं जो धर्मकी पत्नी थिइन् तिनबाट ऋषिश्रेष्ठ शान्तस्वरूप 
नरनारायण दुई मूर्तिको रूपमा भगवानूले अवतार लिनुभयो र कर्मनिवृत्ति सिकाउने कर्मको उपदेश 
दिनुभयो अनि स्वयं आपफूले पनि कर्मको आचरण गर्नुभयो। ठुलादटुला ऋषिमहर्षिहरूले पनि 
जसको चरणको सेवा गर्दछन् त्यस्ता भगवान् नरनारायण आज पनि कर्मको आचरण गर्द 


रालालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


बदरिकाश्रममा बसिरहनुभएको छ । 
इन्द्रो विराङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति 
कामं न्ययुङ सगणं स बदूयुंपाख्यम् । 
गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातेः 


५३९३ 


अध्याय 


स्त्ी्रक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः ॥ ७ ॥ 


पढार्थ सगणं  स्त्री, वसन्त ऋतु आदि 
मम  मेरो गणसहित 

धाम  धाम स्वर्गलाई कामं  कामदेवलाई 

जिघृक्षति  तपस्याद्रारा लिन॒ न्ययुङ्क  पठाए 

चाहेको छ अतन्महिज्ञः  नरनारायणको 
इति  यस्तो महिमालाई नबुरेका 

विशङ्क्य  शङ गरेर सः  ती कामदेवले 

इन्द्रः  देवराज इन्द्रले अप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः  





अप्सराका गण, वसन्त ऋतु र 
मन्दवायुको साथ 

बदयुंपाख्यं  बदरिकाश्रममा 
गत्वा  गएर 

स््रप्रक्षणेषुभिः  स्त्रीहरूका 
कटाक्षरूपी बाणले 

अविध्यत्  नरनारायणलाई 
क्षोभित पार्न प्रहार गरे 


ताक्यार्थ यसले तपस्याद्रारा मेरो लोक स्वर्गलाई खोस्नेछछ भन्ने शङ्गा गरेर इन्द्रले तपस्यामा 
विघ्न गर्नको लागि स्त्री, वसन्त ऋतु आदि गणसहित कामदेवलाई पठाए । भगवान् नरनारायणको 
महिमालाई नबुरेका कामदेव पनि अप्सराका गण, वसन्त ऋतु र मन्द वायुका साथ बदरिकाश्रम 
गए र उहाँलाई विक्षिप्त पार्बका लागि स्त्रीका कटाक्षरूपी बाणहरूले प्रहार गरे । 


विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदिवः 
प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । 
मा भेष्ट भो मदन मारुत देववध्वो 
गृहीत नो बलिमशु्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ र  उरले कांँपिरहेका 
आदिदेवः  आदिदेव नारायणले तिनीहरूलाई 


नः  हामीहरूको 
बलिं  आतिथ्यलाई 


शक्रकृतं  इन्द्रले गरेको प्राह  भन्नुभयो गृहीत  स्वीकार गर 
अक्रमं  अपराधलाई भो मदन  हे कामदेव इमं  यो आश्चरमलाई 
विज्ञाय  जानेर अशून्यं  सुनसानरहित 
प्रहस्य  हाँसेर कुरुष्वम्  गर 





गतविस्मयः  आश्चर्यमा नपरी मा भेष्ट  नडराओ 





रामालन्द्री टीका 


५२९४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताक्यार्थ भगवान् नरनारायणले पनि इन्द्रको यो कर्तुतलाई बुखेर आश्चर्यमा नपरी हाँस्दै उराएर 
कँपिरहेका तिनीहरूलाई भन्नुभयो हे सर्वसमर्थं कामदेव ! वायुदेव र देवाङ्गनाहरू ! नडराओ, 
हामीहरूको आतिथ्यलाई स्वीकार गर र यहीं निवास गर। 


इत्थं न्चुवत्यभयदे नरदेव देवाः 
स्रीडनम्रहिरसः सघृणं तमूचुः । 

नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्र 
स्वारामधीरनिकरानतपादपदुमे ॥ ९॥ 





पढार्थ सघृणं  कृपालु चरणकमलवाला 

नरदेव  हे राजा निमि तं  उहाँ नरनारायणलाई त्वयि  हजुरमा 

अभयदे  अभय दिने भगवान् उन्चुः  भने एतत्  यो हामीहरूको 
नारायणले विभो  हे व्यापक प्रभु क्रियाकलापद्रारा प्रभावित नहुने 
इत्थं  यसरी परे  मायादेखि पर रेको कुरा 

बरुवति  भनिसकेपछ्छि अविकृते  विकाररहित विचित्रं  आश्चर्यजनक 

देवाः  काम आदि देवताहरूले स्वारामधीरनिकरानतपादपटुमे  न  होइन 

सन्रीडनम्ररिरसः  लाजले शिर आत्माराम र जितेन्द्रिय 

निहुराई मुनिगणहर्द्रारा सेवित 


ताक्यार्थ हे राजा निमि! जब अभय दिने भगवानूले यति भन्नुभयो त्यसपचछ्ि ती कामदेव आदि 
देवताहरूले लाजले शिर निहुराएर दयालु भगवानूलाई भने मायादेखि पर रेका, सर्वविकारशन्य 
हे प्रभु ! आत्माराम तथा जितेन्द्रिय मुनिहरू हजुरको चरणमा वन्दना गर्वछछन् । त्यस्ता हजुरमा हाम्रो 
प्रभाव नपर्ने कुरा आश्चर्यजनक होदन । 


त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः 

स्वोको विलङ्घ्य परमं जतां पदं ते । 
नान्यस्य बहिंषि बलीन् ददतः स्वभागान् 

त्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूध्निं ॥ १०॥ 





पदार्थ आदिलाई पदं  धाममा 

त्वां  हजुरलाई विलङ्घ्य  नाधेर व्रजतां  जाने भएका 

सेवतां  सेवा गर्ने र ते  हजुरको मानिसहरूलाई 

स्वोकः  आपनो स्थान स्वर्ग परमं  परम सुरकृताः  देवताहरूबाट आउने 


रामालन्द्री टीका 


५२१५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
बहवः  धेरै बलीन्  कर उपहार अविता  रक्षक हुनहुन्छ यसैले 
अन्तरायाः  विघ्नहरू हुन्छन्, ददतः  दिने हजुरका सेवकहरू 

तर अन्यस्य  अरूहरूलाई विघ्नमूधनिं  विघ्नका शिरमा 
वहिषि  यज्ञमा न  ती विघ्नहरू हदेनन् पदं  पाड 

स्वभागान्  आआफ्ना भाग॒ यदि  निश्चय नै धत्ते  राख्दछन् 

पुरोडाश आदि त्वं  हजुर 





ताक्यार्थ हजुरको सेवा गरेर स्वर्ग आदि लोकलाई नाघेर परम धाममा पुगने हजुरका 
भक्तहरूलाई देवताहरूले विघ्न गर्दछन्। तर यज्ञ गरेर यज्ञको भाग देवताहरूलाई दिने सामान्य 
मानिसहरूलाई उनीहरू विघ्न गर्दैनन्। निश्चय नै जुन भक्तहरूको रक्षक हजुर हनुहुन्छ, हजुरका 
भक्तहरू त ती विघ्नहरूको शिरमा आफ्नो पाड राख्दछन्। विघ्नहरूलाई कुल्चिएर अधि 
बद्दछन् । 
ुत्तटत्रिकालगुणमारुतजेहशेइन्या 
नस्मानपारजरधीनतितीयं केचित्। 
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो 
म॑ज्जन्ति दुश्चरतपर्च वृथोत्सृजन्ति ॥१९॥ 


पढार्थ कामदेव आदि गोः पदे  गारईको खुरबराबरको 
केचित्  केटी तपस्वीहरू अपारजलधीन्  दुस्तर खोपिल्टोमा 
ुत्तटत्रिकाटगुणमारुतजेह सागरलाई मज्जन्ति  इन्छन् र 
दोदन्यान्  भोक, प्यास, तीन अतितीयं  तरेर पनि दुङ्चरतपः  कठिन तपस्यालाई 
कालका गुण जाडो, गर्मी, विफलस्य  निष्फल वृथा  बेकारमा 

वर्षा वायु, जिब्रो र क्रोधस्य  क्रोधको उत्सृजन्ति च  खेर फाल्दछन् 
जननेन्दरियको भोगरूप वहां  वशमा 

अस्मान्  हामीहरूलाई यान्ति  जान्छन् त्यसैले 





ताक्यार्थ कोहीकोही तपस्वीहरू भोक, प्यास, जाडो, गर्मी, वर्षा, वायु, जितब्रो र 
जननेन्द्रियलाई जितेर हामी कामदेव, स्त्री आदिको वास्तै नगरी दुस्तर संसाररूप सागरलाई तर्दछन्, 
तर सानो एडटा रिसिको वशमा पर्दा गाईको खुरबराबरको संसाररूप खोपिल्टोमा इव्दछन् अनि 
कठिन तपस्यालाई पनि खेर फाल्दछन्। 


इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यदुभुतदशंनाः। 
९ सूषा  ९ कुर्वतीर्विभ  
दद्वांयामास शुश्रूषां स्वचिंताः  ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


५३१६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पढार्थ उनीहरूको घमन्ड शान्त अत्यदुभुतदशंनाः  र्वै 

तेषां  तिनीहरूले पार्नको लागि आश्चर्यलाग्दा 

इति  यसरी शुश्रूषां  आपनो सेवा स्त्रियः  सुन्दरी स्त्रीहरू 
प्रगृणतां  स्तुति गर्दा गर्दै कुवंतीः  गरिरहेका दशयामास  देखाइदिनुभयो 
विभुः  सर्वसमर्थ भगवान्ले स्वचिंताः  अत्यन्त अलडकृत 





ताक्यार्थ ती कामदेव आदिले यसरी आप्नो स्तुति गदगिर्दै भगवान्ले पनि उनीहरूको 
सुन्दरताको घमन्डलाई नाश गर्न आफ्नो सेवा गरिरहेका, विभिन्नखाले गहनाले सुशोभित र हर्दे 
आश्चर्यलाग्दा सुन्दर स्त्रीहरू देखाइदिनुभयो । 


ते देवानुचरा दुष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः। 
गन्धेन मुमुहस्तासां रूपोदायंहतश्रियः ॥ १३॥ 


पदार्थ यः  उनीहरूको तासां  ती सुन्दरी स्त्रीहरूको 
श्रीः इव  लक्ष्मी जस्ता सुन्दरता र रूपले गर्दा गन्धेन  सुगन्धले 

रूपिणीः  अत्यन्त रूपवती कान्तिरहित भएका मुमुहुः  मोहित भए 

स्त्रियः  ती स्त्रीहरूलाई ते ती कामदेव आदि 

दुष्ट्वा  देखेर देवानुचराः  इन्द्रका अनुचरहरू 





ताक्यार्थ ती लक्ष्मी जस्ता अत्यन्त रूपवती स्त्रीहरूलाई देखेपचछि यी इन्द्रका अनुचर कामदेव 
आदि सेवकहरू सौन्दर्यरहित एवं फिक्का देखिए र उनीहरूको सुगन्धले मोहित भए । 


तानाह देवदेवेशः प्रणतान् प्रहसन्निव । 
आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वग॑मूषणाम् ॥ १४ ॥ 


पढार्थ तान्  ती कामदेव आदिलाई स्वर्गभूषणां  स्वर्गकी शोभारूप 
देवदेवेशः  देवश्रेष्ठ नारायणले आह  भन्नुभयो एकतमां  एडटी सुन्दरीलाई 
प्रहसन् इव  केही हाँसे  गरी आसां  यिनीहरूमध्येका वृङ्ध्वं  वरण गर 

प्रणतान्  विनम्र भएका सवणां  समानरूप भएकी 





ताक्यार्थ देवश्रेष्ठ नारायणले विनम्र भएका कामदेव आदिसंग मुस्कुरादे भन्नुभयो हे 
देवसेवकहरू ! यी स्त्रीहरूमध्ये कुनै आप सुहारंदी एडटी स्त्रीलाई स्वर्गको शोभाको लागि वरण 
गर। 


ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिनः । 
उवंशीमप्सर श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२१७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पदार्थ तं  उहाँ लाई पुरस्कृत्य  अगाडि लगाई 
सुरवन्द्निः  देवसेवकहरूले नत्वा  नमस्कार गरेर दिवं  स्वर्गतिर 

ओम् इति  हवस् भनेर अप्सरःश्रेष्ठां  अप्सराहरूमा ययुः  गए 


आदेशं  भगवान्को आदेशलाई श्रेष्ठ 

आदाय  स्वीकार गरेर उवंशीम्  उर्वशीलाई 
ताक्यार्थ ती कामदेव आदि देवसेवकहरूले पनि भगवान्को आदेश मान्दे भगवान्लाई प्रणाम 
गरेर अप्सराहरूमा श्रेष्ठ उर्वशीलाई अगाडि लगाई स्वर्गतिर गए । 





इन्द्रायानम्य सदसि शण्वतां त्रिदिवोकसाम्। 
उल्चुनांरायणवबलं शकरस्तत्रास विस्मितः ॥ १६॥ 





पदार्थ शृण्वतां  सुन्दा सुन्दा विस्मितः  चकित भएका 
सदसि  देवसभामा नारायणबलं  भगवान् शक्रः  सबे कुरा सुनेर इन्द्र 
इन्द्राय  इन्द्रलाई नरनारायणको प्रभावलाई तत्रास  डराए 

आनम्य  नमस्कार गरेर उचुः  ती कामदेव आदिले 

त्रिदिवोकसां  देवताहरूले भने 


ताक्यार्थ त्यसपछि स्वर्गको देवसभामा इन्द्रलाई नमस्कार गरेर अरू देवताहरूले सुनने गरी 
कामदेव आदिले नारायणको प्रभावलाई बताए, त्यो सुनेर चकित भएका इन्द्र उराए । 


हंसस्वरूप्यवद्दच्युत आत्मयोगं 

दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः। 
विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतीणं 

स्तेनाहता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ॥ १७॥ 





पदार्थ दत्तः  दत्तात्रेय अवदत्  उपदेश दिनुभयो 
अच्युत  च्युतिरहित कुमारः  सनत्कुमार मधुभिदा  मधुनामक दैत्यको 
भगवान् विष्णुः  भगवान् नः  हामीहरूको विनाश गर्नैवाला 

नारायणले पिता  बुबा तेन  उहाँदारा 

जगतां  लोकको ऋषभः  ऋषभदेव आदि हयास्ये  हयग्रीव अवतारमा 
शिवाय  कल्याणका लागि कलया  कलाद्रारा ततः  त्यो मधुनामक देत्यबाट 
हंसस्वरूपी  हंसको जस्तो अवतीणंः  अवतार लिएर श्रुतयः  वेदहरू 

स्वरूप भएको आत्मयोगं  आत्मज्ञानको आहृताः  खोसेर ल्यादए 


ताक्यार्थ अच्युत भगवानूले लोककल्याणका लागि हंसावतार, दत्तात्रेय, सनत्कुमार, ऋषभदेव 


रामालन्द्री टीका 


५३१८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


आदि विविध कलावतार लिनुभयो र आत्मज्ञानको उपदेश गर्जुभयो अनि हयग्रीव अवतारमा उहाँले 
मधुनामक दैत्यलाई मारेर उसले लगेका वेदहरूलाई ल्याउनुभयो । 


र  न्द मतुरिलोषधयर्च र 
गुप्तोऽप्यये मनुरिटोषधयश्च मात्स्ये 
क्रोडे हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम्। 
र  धृतो    द्विरमृतोन्मथने भ् न 
कोमेँ धृतोऽद्विरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे 
ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ क्रोडे  वराह अवतारमा समृद्रमन्थन गर्दा 

मात्स्ये  मत्स्य अवतारको अम्भसः  पानीबाट अद्रिः  मन्दराचल 
समयमा भगवान्रारा क्ष्मां  प्रथिवीलाई स्वपृष्ठे  आपनो पिट््यमा 
अप्यये  प्रलयकालमा उद्धरता  उद्धार गर्वे धृतः  धारण गरियो 

मनुः  मनु भगवानूदरारा प्रपन्नं  शरणमा आएको 
गुप्तः  रक्ना गरिनुभयो र दितिजः  हिरण्याक्ष आत॑म्  दुःखी 

इला  पृथिवी तथा हतः  मारियो इभराजं  गजेन्द्रलाई 
ओषधयङ्च  जौ, धान आदि केम  कूर्म अवतारमा ग्राहात्  गोहीको मुखबाट 
बीजहरू रक्षा गरिए अमृतोन्मथने  अमृतका लागि अमुञ्चत्  मुक्त गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले मत्स्य अवतारमा मनुलाई प्रलयबाट रक्षा गर्नुभयो र पृथिवी तथा जौ, धान 
आदि विविध वनस्पतिका बीजहरूको रक्षा गर्नुभयो, वराह अवतारमा पानीबाट पृथिवीलाई उद्धार 
गर्दै हिरण्याक्षलाई मार्नुभयो । कूर्म अवतारमा समृद्रमन्थन गर्दा मन्दराचललाई आफ्नो पिटर्युमा 
धारण गर्नुभयो र भगवान् नारायणले आफनो शरणमा आएको दुःखी गजेन्द्रलाई गोहीको मुखबाट 
पनि मुक्त गर्नुभयो । 


संस्तुन्वतोऽबन्धिपतिताञ्छ्रमणानृषीश्च 
राक्र च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । 
देवस्त्रियो ऽसुरगृहे पिहिता अनाथा 
जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९॥ 





पदार्थ ऋषीन्  बालखिल्य आदि प्रविष्टं  परेका 
अन्धिपतितान्  समुद्रमा परेका ऋषिहरूलाई तथा शकं च  इन्द्रलाई र 
संस्तुन्वतः  स्तुति गरिरहेका वृत्रवधतः  वुत्रासुरको हत्याले असुरगृहे  शत्रुको घरमा 
श्रमणान्  विरक्त तमसि  ब्रह्महत्यामा पिहिताः  थुनिएका 


रामालन्द्री टीका 


५३१९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
अनाथाः  अनाथ नृसिंहे  न॒सिंह अवतारमा असुरेन्द्रं  हिरण्यकशिपुलाई 


देवस्त्रियः च  देवस्तरीहरूलाई सतां  सज्जन भक्तहरूको जघ्ने  मार्नुभयो 
पनि भगवान्ले उद्धार गर्नुभयो अभयाय  भयनिवारणका 
र लागि 





ताक्यार्थ भगवान् नारायणले समुद्रमा खसेका आफनो स्तुति गर्ने विरक्त बालखिल्य आदि 
ऋषिहरूलाई, वृत्रासुरको हत्याले ब्रह्महत्यामा इबेका इन्द्रलाई र ॒शत्रुको घरमा थुनिएका अनाथ 
देवाङ्गनाहरूलाई पनि मुक्त गरिदिनुभयो । नृसिंह अवतारमा भगवानूले सज्जन भक्तहरूको भय 
निवारणका लागि हिरण्यकशिपुलाई मारिदिनुभयो । 


देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे 

हत्वान्तरेषु भुवनान्यदघात् कलाभिः । 
भूत्वाथ वामन इमामहरद् बलेः क्ष्मं 

याच्जाच्छठेन समदाददितेः सुतेभ्यः ॥ २०॥ 


पदार्थ भुवनानि  लोकहरूलाई क्ष्मां  पृरथिवीलाई 

३ न अदघात् , 

देवासुरे  देवता र असुरहरूको  पालन गर्नुभयो बरठेः  बलिबाट 

युधि  युद्धमा अथ  फेरि अहरत्  लिनुभयो र 
सुरार्थे  देवताहरूको लागि वामनः  वामन अदितेः  अदितिका 
दैत्यपतीन् 

च  दैत्यपतिहरूलाई भूत्वा  भएर सुतेभ्यः  छोराहरूलाई 
हत्वा  मार याच्जच्छटेन  भिख माग्ने समदात्  दिनुभयो 
अन्तरेषु  मन्वन्तरहरूमा बहानाले 

कलाभिः  अंशावतारहरूद्रारा इमां  यो 





ताक्यार्थ देवासुर युद्धमा भगवानूले देवताहरूको तफबाट धरे दैत्यपतिहरूलाई मार्नुभयो र हरेक 
मन्वन्तरमा अंशावतार ग्रहण गरी लोकको पालन गर्नुभयो। फेरि कुनै समयमा वामन भएर भिख 
माग्ने बहानाले बलिबाट यो पृथिवीलाई लिएर अदितिका छोरा इन्द्र॒ आदि देवतालाई दिनुभयो । 


निशक्षत्रियामकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वो 
रामस्तु हेहयकुकाप्ययभागंवाग्निः । 
सोऽन्धिं बबन्ध दावक्त्रमहन् सलक 
सीतापतिजंयति लखोकमलघ्नकीतिंः ॥ २९॥ 


पदार्थ हेहयकुललाई नाश गर्न भरगुको तिजस्वी 
हेहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः   कुलमा उत्पन्न अग्निसिमान अति रामः तु  परशुराम अवतारमा त 


रामालन्द्री टीका 


५२९० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
भगवान्ले पाप नाश गर्ने कीर्तिं भएका सलङ्कं  लङ्ावासी 
त्रिःसप्तकृत्वः  एक्काईस पटक सः  उनै दानववीरहरूसहित 

गां च  पृथिवीलाई सीतापतिः  श्रीरामको दृशवक्त्रं  दशमुखे रावणलाई 
निमक्षत्रियां  क्षत्रियरहित अवतारमा भगवानूले अहन्  मार्नुभयो त्यस्ता 
अकृत  बनाउनुभयो अन्धिं  समुद्रलाई भगवान् राम 

लोकमलघ्नकीतिंः  लोकको बबन्ध  बाँध्नुभयो र जयति  सर्धै विजयी हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ भगवान्ले नै हैहयकुल विनाशको लागि अग्निसमान भएर भगुवंशमा परशुराम 
अवतार लिई पृथिवीलाई एक्काईस पटक क्षत्रियरहित बनाउनुभयो । फेरि लोकको सारा पापलाई 
नाश गर्ने कीर्तिवाला सीतापति श्रीरामले समुद्रलाई बाँध्नुभयो र दैत्य वीरहरूसहित रावणलाई 
मार्नुभयो, त्यस्ता राम सर्धं विजयी हुनुहुन्छ । 
भूमेभरावतरणाय यदुष्वजन्मा 
जातः करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । 
वादेर्िमोहयति यज्ञकृतोऽतद्हान् 


न्द,  त  


रूदन् कख ब्नात््ुजा न्यहनल्वदन्त ॥ २२॥ 
पदढार्थ दुष्कराणि  गर्न असम्भव विमुख गराएर मोहित पार्नृहुनेछछ 
अजन्मा  जन्मरहित भएर पनि कर्महरू र 
भगवानूले करिष्यति  गर्नृहनेछ फेरि कठो  कलियुगको 
भूमेः  पृथिवीको बुद्धको अवतार लिएर अन्ते  अन्तिम समयमा 
भरावतरणाय  भारहरण गर्नका अतदहान्  यज्ञका अनधिकारी कल्कि अवतार लिएर 
लागि भएर पनि रद्रान्  शूद्र 
यदुषु  यदुकुलमा यज्ञकृतः  यज्ञ गरिरहेका क्षितिभुजः  राजाहरूलाई 
जातः  जन्मिएर व्यक्तिहरूलाई न्यहनिष्यत्  मार्नुहुनेछ 
सुरैः अपि  देवताहरूका लागि वादेः  तर्कहरद्रारा 
पनि विमोहयति  त्यस कर्मबाट 





ताक्यार्थ भगवान् अजन्मा भएर पनि पृथिवीको भारहरणका लागि यदुकुलमा जन्मनुहुनेछछ र 
देवताहरूले पनि गर्ने नसक्ने कर्महरू गर्नृहुनेकछछ । फेरि बुद्धको अवतार लिएर यज्ञका अनधिकारी 
भएर पनि यज्ञ गरिरहेका व्यक्तिहरूलाई तर्क॑द्रारा त्यसबाट विमुख पार्नृहुनेछ अनि कलियुगको 
अन्त्यमा कल्कि अवतार लिई शूद्र राजाहरूको विनाश गर्नुहुनेछ । 

एवंविधानि जन्मानि कमौणि च जगत्पतेः। 

भूरीणि भूरियशसो वणिंतानि महाभुज ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 

महाभुज  हे महावाह निमि 
जगत्पतेः  जगत्का पालक 
भूरियशसः  अनन्त कीर्वि 


श्रीमद्भागवत 


भएका भगवान्का 
एवंविधानि  यस्ता 
भूरीणि  धेरै 
जन्मानि  जन्महरू र 





५३२९१ 


अध्याय 


कमौणि च  कर्महरू पनि 
वणिंतानि  वर्णन गरिएका छन् 


वाक्यार्थ हे राजा निमि! यसरी जगत्का पालक अनन्तकीर्तिवाला भगवान् नारायणका यस्ता 
धरे जन्म र कर्महरूको विषयमा वर्णन गरिएको छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२९२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 
भक्तिहीन व्यक्तिहरूको गति र भगवान्को पूजा गर्ने विधि 


राजोवाच राजा निमिले भने 


भगवन्तं हरि प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः। 


तेषामरान्तकामानां का निष्ठाविनितात्मनाम् ॥ १॥ 


पढार्थ हरि  श्रीहरिलाई 
आत्मवित्तमाः  आत्मज्ञानीमा प्रायः  प्रायः गरेर 
सर्वश्रेष्ठ हे योगीश्वरहरू जो न भजन्ति  भजन गर्दैनन् 
भगवन्तं  भगवान् तेषां  त्यस्ता 


वाक्यार्थ हे सर्वश्रेष्ठ आत्मज्ञानी योगीश्वरहरू ! जो प्रायः 





अविजितात्मनां  अजितेन्द्रिय र 
अशान्तकामानां  कामना शान्त 
नभएका व्यक्तिहरूको 

का निष्ठा  कुन गति हुन्छ 
जसो भगवान्को भजन गर्दैनन् 


त्यस्ता अजितेन्द्रिय र कामनाबाट अतुप्त व्यक्तिहरूको कस्तो गति हुन्छ ? 


चमस उवाच चमसले भने 
मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमेः सह । 
चत्वारो जज्ञिरे वणां गणेविं 


पढार्थ आश्रमः सह  चार आश्रम 
पुरुषस्य  भगवान्को सहित 

मुखबादरुपादेभ्यः  मुख, हात, गुणेः  गुणको आधारले 
जांघ र गोडाबाट पृथक्  अलगअलग 





सणावव्रादयः पय् ॥ २॥ 


विप्रादयः  ब्राह्मण आदि 
चत्वारः  चार 
वणाः  वर्णहरू 
जज्ञिरे  जन्मिए 


ताक्यार्थ भगवान्का मुख, हात, जाँघ र गोडाबाट अलगअलग गुणको आधारमा क्रमशः 


ब्राह्मण आदि चार वर्ण उत्पन्न भए। 


य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीहवरम् । 


न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् श्रल्ाः पतन्त्यवः ॥ ३॥ 


पढार्थ आत्मप्रभवं  आप्ना पिता 
एषां  यी वणशिमीहरूमध्ये पुरुषं  परम पुरुष 
ये जो ईश्वरं  ईश्वरलाई 
साक्षात्  प्रत्यक्ष न भजन्ति  भजन गर्दैनन् 





अवजानन्ति  तिरस्कार गर्द्छन् 
तिनीहरू 

स्थानात्  वर्ण र आश्रम 
धर्मबाट 


रामालन्द्री टीका 


५३२३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


भ्रष्टाः  भ्रष्ट भएर अधः  नरकमा पतन्ति  खस्दछन् 


ताक्यार्थ ती वणश्िमीमध्ये जसले साक्षात् आफ्ना पिता भगवान्को भजन गर्देनन्, भगवान्को 
तिरस्कार गर्छन्, तिनीहरू वर्ण र आश्रम धर्मबाट भ्रष्ट भएर नरकमा खस्दचछछन् । 


दूरेहरिकथाः केचिद् दूरे चाच्युतकीतंनाः। 
स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादुशाम् ॥ ४॥ 





पढार्थ टाढा रहेका भवादृशां  हजुरहरू जस्ता 
दूरेहरिकथाः  भगवान्को केचित्  जोकोही भक्तका 

कथाबाट टाढा रेका र स्त्रियः  स्त्रीहरू र अनुकम्प्याः  कृपापात्र छन् 
दुरे अच्युतकीतनाः च  श्रादयः च  शूद्र आदिहरू छन् 

भगवान्को गुणकीर्वनबाट पनि ति एव  तिनीहरू 


ताक्यार्थ जो भगवान्को कथाबाट र कीर्तन आदिबाट टाढा रहेका स्त्री र शुद्र आदि छन् 
उनीहरूलाई पनि हजुरहरू जस्ता भक्तले दया गर्नुपर्दछछ र यो भक्तिमार्गमा लगाउनुपर्दकछछ । 


विप्रो राजन्यवेश्यो च हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम् । 
श्रोतेन जन्मनाथापि मुद्यन्त्याम्नायवादिनः ॥ ५॥ 





पदार्थ श्रौतकर्मले प्राप्ताः  भएका छन् तपनि 
विप्रः  ब्राह्मण र अथ  त्यसपछि आम्नायवादिनः  वेदको 
राजन्यवे्यो च  क्षत्रिय र॒ जन्मना अपि  जन्मले पनि अर्थवाद वाक्यमा लागेर 

वैश्य पनि हरेः  भगवान् श्रीहरिको मुह्यन्ति  भगवान्को 

नर ९ ५ 

श्रातेन  उपनयन, वेदको पदान्तक  चरणकमलको आराधनालाई छडेर कर्मफलमा 
अध्ययन, यजन आदि अधिकारी मोहित हुन्छन् 


ताक्यार्थ ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य उपनयन, वेदको अध्ययन आदि श्रौतकर्मका आधारमा 
भगवान्को चरणकमलको अधिकारी भएर पनि वेदको अर्थवाद वाक्यमा लागेर कर्मफल स्वर्ग 
आदिमा मोहित हृन्छन् । 


कमंण्यकोविदाः स्तन्धा मूखांः पण्डितमानिनः । 
वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध््या गिरोत्सुकाः ॥ ६॥ 


पलढार्थ स्तन्धाः  अविनीत र पण्डित मानने ती व्यक्तिहरू 
कर्मणि  कर्ममा मूखांः  मूर्ख भएर पनि यया  जुन 
अकोविदाः  अकुशल पण्डितमानिनः  आपूलाई माघ्न्या  सुन्दा मठो लाग्ने 


रामालन्द्री टीका 


५२९४ 
एकादश स्कन्ध 


गिरा  वाणीद्रारा 
उत्सुकाः  उत्कण्ठित भएर 


श्रीमद्भागवत 


मूढाः  मोहित हुन्छन् तिन 
वाक्यको आधारमा 


अध्याय ५ 


चाटुकान्  चिप्ला कुराहरू 
वदन्ति  भन्छन् 


वाक्यार्थ कर्म गर्न नजान्ने विनयरहित ती मूर्खहरू आफूलाई पण्डित मान्दछन् र सुन्दा मिटो 
लाग्ने वेदका वाक्यहरुद्रारा मोहित ह॒न्छन् अनि त्यस्तै चिप्ला कुराहरू गर्दछन् । 


रजसा घोरसङ्कल्पाः कामुका अहिमन्यवः । 
दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ कामुकाः  विषयभोगमा लिप्त 
रजसा  रजोगुणको कारणले अहिमन्यवः  सर्पजस्ता रिसाहा 
घोरसङ्कल्पाः  उरलाग्दा कुरा दाम्भिकाः  देखाओटी धर्म गर्ने अच्युतका भक्तहरूलाई 

सोच्ने मानिनः  अभिमानी र विहसन्ति  उपहास गर्दचछन् 
ताक्यार्थ कर्ममा लम्पट ती व्यक्तिहरू रजोगुणको कारणले घोर सड्ल्पवाला, विषयभोगमा 
लिप्त, सर्पजस्ता रिसाहा र अत्यन्त अहड़ारी हुन्छन्, देखावटी धर्म गर्ने तिनीहरू जस्तोसुकै पाप 
गर्न पनि पचि हट्दैनन् । त्यस्ता व्यक्तिहरूले भगवान्का भक्तहरूलाई उपहास गर्दछन्। 


पापाः  पाप गर्न ती व्यक्तिहरू 
अच्युतप्रियान्  भगवान् 





  भ र   ०  ० न्द मेथुन्यपरेषु  
वदुन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मेथुन्यपरेषु चारिषः। 
यजन्त्यसुष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्तये परं घ्नन्ति पञ्ूनतद्धिदः ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ अन्योन्यं च  आपसमा अनुसार अन्नदान र दक्षिणारहित 
उपासितस्त्रियः  स्व्रीहरूकै आदिषः  स्त्रीपुत्र आदि यजन्ति  यज्ञ गर्दछन् र 
उपासना गर्ने प्राप्तिको आशीर्वाद परं  केवल 

ते  वी मूर्ख व्यक्तिहरू वदन्ति  दिन्छन् वृतये  जीविकाको लागि वा 
मेथुन्यपरेषु  मेथुनसुख प्रधान अतद्धिदः  कर्मको रहस्यलाई आपनो जिब्राको स्वादको लागि 
भएको नबुरेका ती मूर्खहरू पशून्  पशुहरूलाई 

गृहेषु  घरमा असुष्टान्नविधानदक्षिणं  विधान घ्नन्ति  मार्दछन् 


वाक्यार्थ स्त्रीकै उपासनामा व्यस्त भएका र मैथुनसुखप्रधान घरमा रमेका मूर्ख व्यक्तिहरू 
आपसमा स्त्री, पुत्र आदि प्राप्तिको नै आशीर्वाद दिन्छन् र कर्मरहस्यलाई नबुरी आवश्यक 
अन्नदान नगरी र उपयुक्त दक्षिणा नदिई यज्ञ गर्दछन् अनि केवल आफ्नै जिब्रोको स्वादका लागि 
यज्ञको बहानाले पशुहिंसा गर्दछन्। 


भरिया विभूत्याभिजनेन विद्यया 
त्यागेन रूपेण बलेन कर्म॑णा । 


रामालन्द्री टीका 


५२२९५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान् 
सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खलाः ॥ ९॥ 





पदार्थ रूपेण  सौन्दर्यले खलाः  मूर्खहरू 

श्रिया  सम्पत्तिले बठेन  शारीरिक बलले र॒ सहेश्वरान्  ईश्वरसहित 
विभूत्या  प्रभुत्वले कमणा  श्रौत र स्मार्त कर्मले सतः  सज्जन 

अभिजनेन  कुलीनताले जातस्मयेन  उत्पनन भएको हरिप्रियान्  भगवान्का 
विद्यया  विद्याले घमन्डनाट भक्तहरूलाई 

त्यागेन  दानले अन्धधियः  विवेकशून्य भएका अवमन्यन्ति  अपमान गर्दछन् 


ताक्यार्थ सम्पत्ति, प्रभुत्व, कुलीनता, विद्या, दान, सौन्दर्य, शक्ति र श्रौतस्मार्त कर्मबाट उत्पन्न 
घमन्डले गर्दा उनीहरू विवेकशून्य बन्दछ्न् र भगवान् सहित भगवान्का भक्तहरूलाई पनि अनादर 
गर्दछन् । 


सर्वेषु शरवत् तनुमृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीरवरम् । 
वेदोपगीतं च न शुण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वातंया ॥ १० ॥ 





पढार्थ आत्मानं  आत्मरूपले न शुण्वते  सुन्दैनन् 

अबुधाः  मूर्खहरू अवस्थितं  रहेको मनोरथानां  विषय 
रारवत्  सर्धं अभीष्टं  परमपुरुषार्थस्वरूप अभिलाषाको 

खं यथा  आकाश कै वेदोपगीतं  वेदद्रारा वर्णन वातंया  गफगाफले 

सर्वेषु  सबै गरिएको प्रवदन्ति  आपसमा बातचित 
तनुभृत्सु  प्राणीहरूमा ईङ्वरं च  व्यापक ईश्वरलाई गरेर समय बिताउँदछन् 


ताक्यार्थ मूर्खं मानिसहरू सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आकाश एँ अन्तर्यामी रूपले रहेको परमपुरुषार्थ 
स्वरूप वेद आदिमा वर्णन गरिएको आत्मरूप ईश्वरलाई जान्नसुनन चाहैदेनन्। केवल 
विषयप्राप्ति सम्बन्धी गफगाफले ने समय वितारंछन् । 


ग      जन्तोर्न    
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोनं हि तत्र चोदना । 
व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञसुरागरहेरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ १९॥ 





पदढार्थ जन्तोः  प्राणीहरूलाई तेषु  तिनीहरूमा 

०   नर 

लोके  लोकमा नित्याः  नित्य प्राप्त छन् विवाहयज्ञसुराग्रह   विवाह, 
व्यवायामिषमदयसेवाः तु  तत्र  त्यसमा यज्ञ, सौत्रामणि यागबाट 
स्तरीप्रसङ्ग, मांसभक्षण र चोदना  विधि व्यवस्थितिः  नियन्त्रण गर्नका 
मदिरापानहरू त न हि  छैन त्यसैले लागि हो भनेर बुणनु तर 


रामालन्द्री टीका 


५२९६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


आसु  यिनीहरूमा निवृत्तिः  निवृत्ति हनु नै इष्टा  शास्त्रको तात्पर्य हो 


ताक्यार्थ लोकमा प्राणीहरूले स्व्रीप्रसङ्ग, मांसभक्षण र मदिरापान स्वतः गर्ने गर्दछन् । त्यसैले 
यसमा विधि हदेन। यसर्थ विवाह, यज्ञ र सौत्रामणि यागको विधान तिनीहरूलाई नियन्त्रण गर्नका 
लागि हो, त्यसेले यिनीहरूबाट निवृत्त गराउनु नै शास्त्रको तात्पर्य हो । 


धनं च धर्मकफलं यतो वे ज्ञानं सविज्ञानमलुप्रशान्ति । 


गृहेषु युञ्जन्ति कठेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीयम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 
घनं  धन 


र म 


सविज्ञानं ज्ञानं च  अनुभव 
सहित अपरोक्ष ज्ञान पनि हुन्छ 


ध्मेकफलं  धर्मरूप एउटै फल अनुप्रशान्ति  पलि मोक्षरूप 


युञ्जन्ति  प्रयोग गर्दछन् र 
कठेवरस्य  शरीरको 
दुरन्तवीयंम्  अत्यन्त बलशाली 





दिनेवाला हो शान्ति प्राप्त हुन्छ तर त्यस्तो मृत्युं  मृत्युलाई पनि 
यतः  जुन धर्मबाट धनलाई मूर्खहरू न पश्यन्ति  देख्दैनन् 
वै  निश्चय नै गृहेषु  घर, शरीर आदिमा 


ताक्यार्थ वास्तवमा धनको फल धर्म हो। धनले क्रमशः धर्म त्यसपछि परोक्षज्ञान, अपरोक्षज्ञान 
र अन्तिमिमा परमशान्तिरूप मोक्ष पनि दिन्छ। तर मूर्खहरू यो कुरा बुख्दैनन् र मोक्षको साधन त्यो 
धनलाई घर र शरीर आदिमा प्रयोग गर्दछछन् अनि आफ्नो अत्यन्त बलशाली अकाट्य मृत्युलाई 
कहिल्यै पनि विचार गर्दैनन्। 


यद् प्राणभक्षो विहितः सुरायास्तथा पशोरालभनं न दिंसा । 
एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्वधमंम् ॥ १३॥ 





पदार्थ आलभनं  आलभन गर्ने विधान रत्ये न  रतिका लागि होइन 
यत्  किनभने छ इमं  यस्तो 

सुरायाः  मदिरा हिंसा न  हिसा गर्न होइन विशुद्धं  शुद्ध 

प्राणभक्षः  सुंध्नु भन्ते एवं  यसै गरी स्वधमंम्  आपनो धर्मलाई 
विहितः  विधान छ व्यवायः  स्तरीगमन न विदुः  उनीहरू बुरुदैनन् 
तथा  त्यस्तै प्रजया  सन्ततिको लागि 

पशोः  यज्ञमा पशुको विधान छ 


ताक्यार्थ वास्तवमा सौत्रामणि यागमा मदिरा सुघने विधान छ, पिउने होइन । यज्ञमा पशुलाई 
आलभन गर्ने विधान छ, हिंसा गर्ने होइन र स्त्रीगमन सन्तानका लागि गर्ने विधान छ, रतिका 
लागि होदन। यी सबै शुद्ध आप्ना धर्मलाई यी मूर्खहरूले बुन् । यसैले अन्यथा अर्थ गर्दछन् । 

वितरण यस प्रसङ्गमा आफ्नो कामना पूरा गर्न वेदविधिको आड लिई मदिरापान, मांसभक्षण, 
स्त्रीसुखभोग आदि गर्नेहरूको निन्दा गरिएको छ । वेदको कर्ममार्गलाई मात्र विचार गर्ने र त्यसके 


रामालन्द्री टीका 


५२२७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


फल आदिमा आसक्ति गर्ने व्यक्तिहरू भगवान्को मायाद्वारा मुग्ध हृन्छन् र ॒तिनीहरू नचाहिदा 
खन्खटमा फस्न पुग्दछन्। शास्त्रहरूमा भक्ति या ज्ञाननिष्ठटाले रहित भएका कर्मीहरूको निन्दा 
गरिएको छ । कर्मकाण्डले बताएका अनेक कर्महरूमा नै फसिरहने अनि आत्मज्ञानरूपी परम 
कल्याणको भने विचार नै नगर्ने व्यक्तिहरू महामूर्ख हुन् भनी मुण्डकोपनिषद् १।२१०मा 
यिनीहरूको निन्दा गरिएको छ इष्टापूर्त मन्यमाना वर्ष्ठिं नात्यच्छरेयो वेदयन्ते प्रमूढाः अर्थात् 
कर्मकाण्डले बताए अनुसार इष्ट र पूर्त कर्महरूलाई ने सर्वश्रेष्ठ ठानी मुग्ध भएका व्यक्तिहरू अरू 
कुनै कल्याणको साधनामा लाग्न सक्दैनन्। गीता २।४२मा पनि भगवानूले सर्धँ वेदको नाम लिई 
त्यसको कर्मभागमा नै फस्ने व्यक्तिहरूलाई वेदवादरता भनी निन्दा गर्नुभएको छ । यहाँ के बुणनु 
आवश्यक छ भने उपनिषद् अनि गीतामा पनि वैदिक कर्मयोगको निन्दा गरिएको हदे होइन, यहाँ 
त वेदको परम तात्पर्यलाई नबुखी केवल कर्ममा मात्र आसक्त हुने व्यक्तिहरूले आपफूलाई वैदिक 
धर्ममा निष्ठा भएको भन्नु उपयुक्त छैन भनी ती अज्ञानीहरूको मात्र निन्दा गरिएको हो। यी 
अज्ञानीहरू यद्यपि वैदिक कर्ममा नै लागेका छन्, तर तिनीहरूले त्यसको परम प्रयोजनलाई 
बङ्ग्याई आफ्नो वासनापूर्विको अनुकूल बनाडँदे कर्महरूको व्याख्या गर्वछछन्। भोगमा आसक्त 
भएका तिनीहरूले वेदको आज्ञा अनुसार वेदिक धर्मको पालना गरेको नभई आफ्नो वासनापूर्तिका 
लागि स्वर्ग आदि फल पाडन नै त्यसको प्रयोग गरेका हृन्छन्। गीता २।४४मा भगवान् 
भन्नुहन्छ भोगेश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् अर्थात् भोग र दिव्य ेश्वर्यमा आसक्त भएका र 
त्यही वासनाले विवेकशक्ति अपहत भएका व्यक्तिहरूको चित्त समाधिमा लाग्देन। वासनाको 
कारण विवेक नष्ट भएका यिनीहरू भगवान्को मायाद्रारा मोहित हृन्छन् र ॒वेदमा स्त्रीसंसर्ग, 
मांसभक्षण, सुरापान आदिको विधितः व्यवस्था भएको छ र तीती ठा्ख॑मा तीती कर्म गर्नैपर्दछ 
र नगरे अवैदिक भट्न्छ भन्ने प्रचार गर्दै हिडदछन्। यस्ते वासनामग्रस्त अज्ञानीहरूको भ्रान्त 
धारणालाई नष्ट गर्दे यहां मांसभक्षण, हिंसा आदिको प्रसङ्गलाई विशेष व्याख्या गरिएको छ। 
चमस भन्नुहुन्छ व्यवायामिषमद्यसेवा अर्थात् स्त्रीपुरुषको रति, मांसभक्षण अनि 
मदिरापान आदिमा संसारी मानिसहरूको स्वतः ने प्रवृत्ति भड्रहेकै छ, त्यसमा वेदवचनले पुनः 
प्रवृत्त गराउनुपर्ने आवश्यकता छैन । यहाँ के शङ्गा हृन्छ भने वेदवचनले त ऋतौ भार्याम् उपेयात् 
अर्थात् ऋतुकालमा स्त्रीसंसर्ग गरोस्, हतशेषं भक्षयेत् अर्थात् देवतालाई हवन गरेर बाँकी रहेको 
हवि खाओस् अनि सौत्रामण्यां सुराग्रहान् गृह्णाति अर्थात् सौत्रामणी यज्ञमा सुरा पिओस् भनी 
विधान गरिएकै छ। यसको उत्तर के हो भने वेदवाक्यले बताएका विधिहरू अनेक प्रकारका 
हन्छन् । तीमध्ये यी वाक्यहरू अपूर्वं विधि नभई नियमविधिरूप हुन् । अपूर्वं विधि भनेको वेदले 
अरू प्रमाणको अपेक्षा नगरी स्वतन्त्र रूपमा बताउने आज्ञावचन हो, यस्तो आज्ञालाई अनिवार्य 
पालना गर्नुपर्दछ। श्लोकमा आएको व्यवस्थितिः भने शब्दले पशुहिंसा, सुरापान आदि बताउने 
वाक्यहरूले यसलाई निश्चित ठँमा व्यवस्थित या नियमित बनाएका हृन् भन्ने बुखाएको छ। 
नियमविधि भनेकै सबेतिर प्राप्त भएको कुरालाई निश्चित ठा॑मा सीमित गराउने विधि हो । वेदले 
स्त्रीसंसर्ग गर्नु भने सन्तानप्राप्तिका लागि मात्र गर, मांसभक्षण गर्नु भने यज्ञमा आहुति दिएर 
मात्र गर अनि सुराग्रहण गर्नु भने सौत्रामणी यज्ञमा मात्र गर भनी त्यसको सीमा तोकेको हो। 


रामालन्द्री टीका 


५२९८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


यस विषयमा अरु स्पष्ट पार्द चमस भन्नुहन्छ आसु निवृत्तिः इष्टा अर्थात् यी ठा्॑मा व्यवस्था 
गर्नु पनि निवृत्तिकै उदेश्यले हो । त्यसेले यज्ञमा मांसभक्षणको पनि शास्त्रले विधान गरेको होइन । 
कामनावशात् मांसभक्षण आदि नित्य प्राप्त भएकाले वेदले त्यसको विधान गर्नुपर्ने आवश्यकता ने 
कैन । यदि वेदमा कीं त्यस्तो व्यवस्था देखिन्छ भने त्यसको तात्पर्य के हन्छ भने वेदले सकेसम्म 
यी कुराहरूबाट निवृकत्तिको उपदेश गर्न अदेश दिएको हो। यसरी मांसभक्षण, सुराग्रहण आदिका 
ती विधिहरू पनि निवृत्तिपरक नै हुन् भने सिद्ध हुन्छ । 

योगीश्वर चमस सौत्रामण्यां सुराग्रहान् गृहणाति आदि वाक्यहरूको विशेष अर्थं बताडदे 
भन्नुहुन्छ यहाँ यज्ञमा पनि सुरापानको विधान नभई केवल घ्राणभक्षः अर्थात् सुँघ्नुरूपी भक्षणको 
मात्र विधान हो। यसको अर्थ यज्ञमा पनि मदिरा पिउने नभई केवल सुँछ्नुपर्ने मात्र हो। यसै गरी 
यज्ञमा पशोः आलभनं अर्थात् पशुको आलभन वा स्पर्श गर्नुपरछछ भन्ने मात्र बतादएको हो, हिंसा 
गर्नु भनिएको होदन । यसै गरी व्यवायः प्रजया अर्थात् स्त्रीसंसर्ग केवल सन्तानप्राप्तिका लागि हो, 
रतिक्रीडाका लागि होइन। यसरी अरू वेलामा पनि शास्त्रविधिको आड लिई स्वार्थवश 
वासनापूर्तिका लागि यिनको प्रयोग गर्नु अधर्म नै हृन्छ। अतः यिनबाट निवृत्त गराउनु नै शास्त्रको 
उदेश्य हो । 


ये त्वनेवंविदोऽसन्तः स्तन्धाः सदभिमानिनः। 
पड दरद्यन्ति विश्न्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ ४ ॥ 


पढार्थ स्तब्धाः  अविनीत र दह्यन्ति  हिंसा गर्दछन् यसैले 
येतुजो सदभिमानिनः  सज्जन हौं भनेर तान्  ती व्यक्तिहरूलाई 
अनेवंविदः  यो धर्मको रहस्य अभिमान गर्न व्यक्तिहरू ते च  ती पशुहरूले 

नबुरेका विश्रन्धाः  निःशङ़ भएर प्रेत्य  परलोकमा 

असन्तः  असज्जन पशून्  पशुहरूलाई खादन्ति  खान्छन् 





ताक्यार्थ धर्मको रहस्यलाई नबुम्ने दुष्ट स्वभावका अविनीत, आफूलाई सज्जन र ज्ञाता मान्ने 
व्यक्तिहरू निःश भएर पशुहिंसा गर्दछन् तर पछि तिनीहरूलाई परलोकमा तिनै पशुहरूले 
खान्छन् । 


द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीरवरम् । 
मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः ॥ १५॥ 





पदार्थ ईरवरं  अन्तर्यामी भगवान् लिप्त 

परकायेषु  अरूको शरीरमा हरिम्  श्रीहरिलाई अस्मिन्  यो 

जीवरूपले रहेको द्विषन्तः  दष गर्ने र मृतके  मुदतुल्य शरीरमा 
स्वात्मानं  आपनो आत्मारूप सानुबन्धे  स्त्रीपुत्र आदिमा बद्धस्नेहाः  अतिस्नेह गर्ने 


रालालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


व्यक्तिहरू 


श्रीमद्भागवत 


अधः  नरकमा 


५३२९ 
अध्याय ५ 


पतन्ति  पर्दछन् 


ताक्यार्थ अर्काको शरीरमा अन्तर्यामीरूपले रहने आत्मारूप श्रीहरिलाई द्वेष गर्ने र स्त्रीपुत्र 
आदिमा लिप्त यो मुर्दा तुल्य शरीरमा स्नेह गर्न व्यक्तिहरू नरकमा पर्दछन् । 


अ च न 
ये केवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीतार्च मूढताम् । 
त्रेवगिंका द्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६॥ 


पदार्थ 

येजो 

कैवल्यं  तत््वज्ञानमा 
असम्प्राप्ताः  प्राप्त नभएका 
ये च  जसले 

मूढतां  जडतालाई 


॥ च  पार गरेका छन्, 
त्यस्ता 

्रवर्गिकाः  धर्म, अर्थ र 
काममा लागेका तथा 
अक्षणिकाः  एक क्षण पनि 
श्रवण, मननमा लाग्न नसक्ने 


ते  वी व्यक्तिहरूले 

हि  निश्चय नै 

आत्मानं  आपूलाई 
घातयन्ति  विनाश गर्दछन् 





ताक्यार्थ जसले तत्वज्ञान प्राप्त गरेका छैनन् र अत्यन्त जड पनि कछैनन् धर्म, अर्थ र काममा 
लागेका तर श्रवण, मननमा एक क्षण पनि दिन नसकेका त्यस्ता व्यक्तिहरूले आफूलाई नाश 


गर्दछछन् । 


एत आत्महनो ऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः। 
सीदन्त्यकृतकृत्या वै काटध्वस्तमनोरथाः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

एते  यी 

आत्महनः  आत्मघाती 
अशान्ताः  अशान्त 
छट्पटाएका 


अज्ञाने  अज्ञानजन्य कर्मलाई 
ज्ञानमानिनः  ज्ञान मानेर 
अकृतकृत्याः  गर्नुपर्ने काम 
नगरेका 

कारष्वस्तमनोरथाः  समयले 


र इच्छाहरूलाई नष्ट 
पारेका व्यक्तिहरू 
वे  निश्चय नै 
सीदन्ति  दुःखी हन्छन् 





ताक्यार्थ यी आत्मघाती, अशान्त र अज्ञानजन्य कर्मलाई ने ज्ञान मानेर भ्रमित भएका 
व्यक्तिहरूले गर्नुपर्ने काम गरेका दछैनन्, उनीहरूका मनको इच्छा पनि समयले नष्ट गरिदिन्छ, 
त्यस्ता व्यक्तिहरू अत्यन्त दुःखी हुन्छन् । 


हित्वात्यायासरचिता गृहापत्यसुहच्छ्रियः। 
तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
वासुदेवपराङ्मुखाः  


भगवान्बाट विमुख व्यक्तिहरू 


पनि 


अनिच्छन्तः  नचाहंदा नचाहेदे अत्यायासरचिताः  बड़ा कण्टले 


रामालन्द्री टीका 


५२३० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


कमाएको सन्तान, मित्र र धनसम्पत्तिलाई तमः  नरकमा 
गृहापत्यसुहच्छियः  घर, हित्वा  छाडर विशन्ति  पर्दचछन् 


वाक्यार्थ भगवान्बाट विमुख भएका व्यक्तिहरू नचार्हंदा नचार्हेदे पनि कष्टले कमाएको घर्, 
सन्तान, मित्र र धनसम्पत्तिलाई छाडेर नरकमा पर्दछन्। 


राजोवाच राजा निमिले भने 
कस्मिन् काठे स भगवान् किं वणः कीदुशो नृभिः। 
नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९॥ 


पदार्थ किं वणः  कस्तो वर्णवाला 
सःवी कीदशः  कस्तो आकृतिवाला 
भगवान्  भगवान् नारायण केन  कुन 

कस्मिन्  कुन नाम्ना  नामले प्रसिद्ध र 
काठे  युगमा विधिना वा  कुन विधिले 





नृभिः  मानिसहरूद्रारा 

पूज्यते  पूजा गरिनृहुन्छ 
तत्  ती सवे कुरा 

इह  यहां 

उच्यताम्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ ती भगवान् कुन युगमा कस्तो वर्णको हुनुहुन्छ ? कस्तो आकृतिवाला हुनुहुन्छ ? र 
कुन नामले प्रसिद्ध हुनुहन्छ ? अनि मानिसहरूले कुन विधिले उहांको पूजा गर्दछन् ? ती सवे कुरा 


हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 
करभाजन उवाच करभाजनले भने 


  अ 


कृतं त्रेता द्वापरं च कटिरित्येषु केरावः। 


  नानावणीभिधाकारो न न्द   विधिनेज्यते 
ननवणााभयवाकार नान्व विावर्नज्यतं ॥ २० ॥ 


कलिः च  कलिनामको 
इत्येषु  यी चार युगमा 
नानावणोभिधाकारः  विभिन्न 
वर्ण, नाम र आकृतिवाला 


पढार्थ 

कृतं  सत्ययुग 

भ 

त्रेता  त्रेतायुग 
द्वापरं  द्रापरयुग र 





केरावः  भगवान् नारायण 
नाना एव विधिना  युग अनुरूप 
विभिन्न विधिले 

इज्यते  पूजित हुनहन्छ 


ताक्यार्थ सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि यी चारे युगमा भगवान् विभिन्न वर्ण, नाम र आकृतिका 


हुनहन्छ अनि भिन्नभिन्न विधिद्रारा पूजित हुनुहन्छ । 


कृते शुक्टर्चतुबांहुजटिलो वल्कलाम्बरः । 


कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २९॥ 


पदार्थ 
कृते  सत्ययुगमा भगवान् 


रुक्ठः  सेतो रङ्गका 
चतुर्बाहुः  चार हात भएका 


जटिलः  जटा पालेका 
वल्कलाम्बरः  वल्कल वस्त्र 


रामालन्द्री टीका 


५५३३१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पहिरिएका यज्ञोपवीत र अक्षमाला तथा कमण्डलु 
कृष्णाजिनोपवीताक्षान्  मृगचर्म, दण्डकमण्डलू  दण्ड र बिभ्रत्  धारण गरेका हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ भगवान् सत्ययुगमा सेतो रङ्गका हूनुहुन्छ । चार हात भएका, जटा पालेका, वल्कल 
वस्त्र लगाएका र मृगचर्म, यज्ञोपवीत तथा अक्षमाला धारण गरेका हुनुहुन्छ, अनि हातमा दण्ड र 
कमण्डलु लिनुहुन्छ । 


मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः। 
यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२॥ 





पदढार्थ समाः  समदर्शी । पनि 

तदा तु  त्यो सत्ययुगमा चाहं मनुष्याः  मानिसहरूले देवं  भगवान्लाई 

शान्ताः  शान्त स्वभावका तपसा  तपस्याद्रारा यजन्ति  आराधना गर्दछन् 
निर्वैराः  वैरभावरहित रामेन  अन्तः इन्द्रिय निग्रहद्रारा 

सुहृदः  सैका हितैषी दमेन च  बाह्य इन्द्रिय निग्रह 


ताक्यार्थ सत्ययुगमा मानिसहरू शान्त स्वभावका, वेरभावरहित, सबेका हितैषी र समदर्शी 
हृन्छन्। त्यसबखत उनीहरूले तपस्याद्रारा र इन्द्रिय आदिको निग्रह गरेर भगवान्को आराधना 
गर्दछछन् । 


हंसः सुपर्णो वेकुण्ठो धर्मों योगेरूवरोऽमलः। 
ईरवरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते ॥ २३॥ 


पार्थ योगेश्वरः  योगेश्वर परमात्म इति  परमात्मा 

हंसः  हंस अमलः  अमल इत्यादि नामले पनि सत्ययुगमा 
सुप्ण॑ः  सुपर्ण ईङवरः  ईश्वर मीयते  पुकारिनुह॒न्छ 

वैकुण्ठः  वैकुण्ठ पुरुषः  पुरुष 

घमः  धर्म अव्यक्तः  अव्यक्त र 





ताक्यार्थ सत्ययुगमा भगवान् हंस, सुपर्ण, वैकुण्ठ, धर्म, योगेश्वर, अमल, ईश्वर, पुरुष, अव्यक्त 
र परमात्मा आदि नामले पुकारिनुहुन्छ । 


  


तरेतायां रक्तवर्णोऽसो चतुबांहुस्तिमेखलः। 
हिरण्यकेरस्त्रय्यात्मा सुक्सुवादुपलक्षणः ॥ २४॥ 


पदार्थ असो  उहाँ चतुर्बाहुः  चार हात भएका 
त्रेतायां  त्रेतायुगमा रक्तवणंः  रातो वर्णका त्रिमेखलः  तीनसरो मेखला 


रामालन्द्री टीका 


५२३२९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
धारण गरेका त्रय्यात्मा  वेदले बताएको आदि यज्ञपात्र धारण गरेका 
हिरण्यकेशः  सुनजस्तो पैलो यज्ञस्वरूप र हुनुहन्छ 

कपाल भएका सुक्सुवाद्युपलक्षणः  स्रुक्, सुवा 


ताक्यार्थ त्रेतायुगमा भगवान् रातो वर्णका हुनहुन्छ । उहाँका चार हात ह॒न्छन्। उहाँले तीनसरो 
मेखला धारण गर्नृहुन्छ, उहाँको कपाल सुन जस्तो पलो हुन्छ, वेदले बताएको यज्ञस्वरूप 
भगवानूले स्रुक्, सुवा आदि यज्ञपात्रलाई धारण गर्नृहुन्छ । 


तं तदा मनुजा देवं सवेदेवमयं हरिम् । 
यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः ॥ २५॥ 


पढार्थ   मनुष्यहरूले हरिम्  श्रीहरि नारायणलाई 
तदा  त्यो त्रेतायुगमा तं ती त्रय्या  वेदद्रारा प्रतिपादित 
धमिष्ठाः  धममत्मा सवैदेवमयं  सर्वदेवस्वरूप विद्यया  यज्ञ आदि कर्मद्रारा 
जह्मवादिनिः  ब्रह्मवादी देवं  भगवान् यजन्ति  आराधना गर्दछन् 





ताक्यार्थ त्रेतायुगमा धर्मात्मा र ब्रह्मवादी मनुष्यहरूले सर्वदेवरूप भगवान् श्रीहरि नारायणलाई 
वेदप्रतिपादित यज्ञ आदि कर्मद्रारा आराधना गर्दछछन्। 


विष्णुर्यज्ञः पृरिनगर्भ॑ः सर्वेदेव उरुकरमः। 
वृषाकपिजयन्तर्च उरुगाय इतीयते ॥ २६॥ 


पदार्थ स्वैदेवः  सर्वदेव उरुगायः च  उरुगाय 
विष्णुः  विष्णु उरुक्रमः  उरुक्रम इति  यस्ता नामले पनि 
यज्ञः  यज्ञ वृषाकपिः  वृषाकपि ईयते  पुकारिनुहुन्छ 
पृदिनगभंः  पृश्निगर्भ जयन्तः  जयन्त र 





ताक्यार्थ त्रेतायुगमा भगवानूलाई मानिसहरूले विष्णु, यज्ञ, पृश्निगर्भ, सर्वदेव, उरुक्रम, 
वृषाकपि, जयन्त र उरुगाय आदि नामहरूले पुकार्वछछन् । 


दवापरे भगवाञ्छयामः पीतवासा निजायुधः। 
श्रीवत्सादिभिरङ्केङ्च लक्षणेरुपलक्षितः ॥ २७॥ 


पदार्थ निजायुधः  शङ्ख, चक्र, गदा, लक्षणेः च  कौस्तुभ आदि 
द्वापरे  द्वापरयुगमा पद्म आदि आपफ्ना आयुध  लक्षणहरूद्रारा पनि 
भगवान्  भगवान् नारायण धारण गर्ने उपलक्षितः  चिनिने हुनुहुन्छ 


इ्यामः  कालो वर्णको हुनुहृन्छ श्रीवत्सादिभिः  श्रीवत्स आदि 
पीतवासा  पीताम्बर धारण गर्ने अङ्कैः  चिहहरुद्रारा र 





रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५५३३३ 


अध्याय ५ 


ताक्यार्थ द्वापरयुगमा भगवान् कालो वर्णको हुनुहुन्छ, उहांले पीताम्बर धारण गर्नृहन्छ, अनि 
चार हातमा उहाँले शङ्कु, चक्र, गदा, पद्म धारण गर्नृहुन्छ अनि उहाँ श्रीवत्स आदि चि र 
कौस्तुभ आदि लक्षणद्वारा चिनिने हुनुहुन्छ । 


तं तदा पुरुषं मत्यां महाराजोपलक्षणम् । 
यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

नृप  हे राजा निमि 
तदा  त्यस बखतमा 
जिज्ञासवः  तत्त्वजिज्ञासु 
मत्याः  मानिसहरू 


महाराजोपलक्षणं  महाराज 
जस्तो छत्र, चामर आदि चिह्नले 
युक्त 

तंवती 

परं पुरुषं  परम पुरूष 


नारायणलाई 
वेदतन्त्राभ्यां  वैदिक र 
तान्त्रिक विधिले 
यजन्ति  पूजा गर्दछछन् 





ताक्यार्थ हे राजा निमि ! द्रापरयुगमा तत्त्वजिज्ञासु भक्तहरूले महाराज जस्तो छत्र, चामर आदि 
चिहले युक्त भगवान् नारायणलाई वेदिक र तान्त्रिक विधिले पूजा गर्दछछन्। 


नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्षणाय च । 
प्रयुम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः ॥ २९॥ 
नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । 
विरवेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ २०॥ 
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । 
नानातन्त्रविधानेन करावपि यथा शुणु ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

वासुदेवाय  वासुदेव भगवान् 
ते  हजुरलाई 

नमः  नमस्कार छ 
सङ्कषणाय च  सङर्षण 
भगवान्लाई पनि 

नमः  नमस्कार छ 
परदयुम्नाय  प्रदयुम्नलाई 
अनिरुद्धाय  अनिरुद्धलाई 
भगवते  भगवान् 

तुभ्यं  हजुरलाई 


नमः  नमस्कार छ 
ऋषये  ऋषि 

नारायणाय  नारायण 
महात्मने  महात्मास्वरूप 
पुरुषाय  पुरुष 

विरवाय  सर्वस्वरूप 
सर्वभूतात्मने  सर्वान्तर्यामी 
वि्वेङ्वराय  सबैका मालिक 
हजुरलाई 

नमः  नमस्कार छ 

इति  यसरी 


दवापरे  द्वापर युगमा 
जगदीश्वरं  भगवानलाई 
स्तुवन्ति  स्तुति गर्दछछछन् र 
उर्वीश  हे राजा निमि 

कटो अपि  कलियुगमा पनि 
नानातन्त्रविधानेन  विविध 
तान्त्रिक विधिले 

यथा  जसरी पूजा आराधना 
गर्वछछन् त्यो पनि 


शृणु  सुन्नुहोस् 





रामालन्द्री टीका 


५२३४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ द्रापरयुगमा भक्तहरूले वासुदेव भगवान्लाई नमस्कार छ, सङर्षणलाई नमस्कार छ र 
प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, ऋषि, नारायण, महात्मा पुरुष, स्वस्वरूप, सर्वान्तर्यामी, विश्वेश्वर भगवान्लाई 
नमस्कार छ भनेर स्तुति गर्दछन्। हे राजा निमि! कलियुगमा पनि भगवान्लाई जसी तान्त्रिक 
विधिले आराधना गर्दछछन्, त्यो सुन्नुहोस् । 

कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साद्वोपाङ्गास्त्रपाषंदम् । 


ण सङीतंनप्रायेर्यजन्ति      भ सुमेधस 
यज्ञेः सङ्ीतनप्रायेयंजन्ति हि सुमेधसः ॥ २२॥ 


पदार्थ उज्ज्वल सङीतंनप्रायेः  नामस ङकर्तन 
सुमेधसः  विवेकीहरू साङ्खोपाङ्खास््रपाष॑दं  अङ्ग आदिले र 
कृष्णवर्णं  कालो वर्णको उपाङ, आयुध र पार्षद आदिले यज्ञैः  यज्ञ आदिल 


त्विषा  कान्तिले नै सहित भगवानूलाई यजन्ति  आराधना गर्दछन् 


अकृष्णं  इन्द्रनीलमणि जस्तो हि  निश्चय नै 


ताक्यार्थ कलियुगमा विवेकीहरूले इन्द्रनीलमणि भँ चम्किला कालो वर्णका अङ, उपाङ्ग, 
आयुध र पार्षद आदिले सहित भगवान्लाई नामसङड़ीर्तन, यज्ञ र पूजन आदिद्रारा आराधना 
गर्दछछन् । 





ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं 
तीथांस्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । 
भृत्यातिंहं प्रणतपाल भवान्धिपोतं वन्दे 
महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ अभीष्टदोहं  मनोरथ पूर्ण गर्न 
प्रणतपार  हे भक्तका संरक्षक तीर्थास्पदं  तीर्थहरूको आश्रय 
महापुरुष  हे पुरुषोत्तम शिवविरिञ्चिनुतं  शिव र 
सदा  सर्धै ब्रह्माजीद्रारा वन्दना गरिएका 
ध्येयं  ध्यान गर्न योग्य शरण्यं  शरणमा आएकालाई 
परिभवघ्नं  अपमानलाई नाश आश्रय दिने 


नाश गर्न र 

भवान्धिपोतं  संसारसागर तर्न 
डुङ्गा जस्ता 

ते  हजुरका 

चरणारविन्दं  चरणकमललाई 
वन्दे  नमस्कार गर्द 





गर्ने भृत्यातिंहं  भक्तको क्लेशलाई 


वाक्यार्थ हे भक्तरक्षक महापुरुष ! हजुरको चरणकमल सर्धं ध्यान गर्न योग्य छ। जसले 
अककि अपमानलाई नाश गरिदिन्छ, भक्तको मनोरथलाई पूर्णं गरिदिन्छ र सारा तीर्थहरूको 
आश्चरयरूप शिव र ब्रह्माजीद्रारा पनि वन्दना गरिएको, शरणागतवत्सल, भक्तहरूको क्लेशलाई 
नाश गरिदिने तथा संसारसागर तार्ने डुङ्गाबराबरको हजुरको जो चरणकमल छ, त्यसलाई म 
नमस्कार गर्दहु। 


रामालन्द्री टीका 


५२३५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


त्यकत्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं 
धर्मिष्ठ आयंवचसा यदगाद्रण्यम् । 
मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् 
वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ सजिलै त्याग्न नसकिने मायामृगं  नक्कली मृगको 
महापुरुष  हे पुरुषोत्तम देवताहरूले पनि चाहने अन्वधावत्  पचि लाग्नुभयो, 
धमिष्ठः  हजुर धर्मात्मा राज्यवैभवलाई त्यस्ता 

हनुहन्छ त्यक्त्वा  त्यागेर ते  हजुरको 

यत्  किनभने अरण्यं  वनमा चरणारविन्दं  चरणकमललाई 
आयंवचसा  पिताजीको अगात्  जानुभयो वन्दे  नमस्कार गर्द 
आज्ञाले दयितया  पत्नी सीताजीद्रारा 

सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं  इप्सितं  चाहना गरिएको 


ताक्यार्थ हे पुरुषोत्तम प्रभु ! हजुर परम धर्मात्मा हूनुहुन्छ किनभने हजुरले पिताजीको आज्ञा 
पालन गर्न त्यागने नसकिने अनि देवताहरुद्रारा पनि चाहना गरिएको राज्यवैभवलाई त्यागेर वनमा 
जानुभयो । पचि वनमा सीताजीद्रारा चाहना गरिएकाले कपटले मृगरूप धारण गरेको मारिचको 
पदछाडि लाग्नुभयो, यस्ता हजुरको चरणकमललाई म वन्दना गर्व । 


एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवतिभिः। 


गर,  


मनुजारज्य्तं राजन् भ्रेयसामीक्वरो 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा निमि 
एवं  यसरी 

श्रेयसां  कल्याणको 
ईङवरः  दाता 


् 


भगवान्  भगवान् 

हरिः  श्रीहरि 

युगानुरूपाभ्यां  युग अनुसार 
चलेका नाम र रूपको 
आधारमा 





रो हरिः ॥ ३५॥ 


युगवतिभिः  तीवी युगमा 
रहेका 

मनुजैः  मनुष्यहरुदरारा 
इज्यते  पूजित हुनहन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा निमि! यसरी सबैलाई कल्याण प्रदान गर्ने भगवान् युग अनुसारको नाम र 


रूपको आधारमा तत्तत् गुणका मनुष्यहरुद्रारा पूजित हुनुहन्छ । 


कलिं सभाजयन्त्यायां गुणज्ञाः सारभागिनः। 
यत्र सङ्कीर्तनेनेव सवं स्वार्थोऽभिरभ्यते ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 


सारभागिनः  सारभूत वस्तुलाई बुषेका र 


रालालन्द्री टीका 


५२३६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


गुणज्ञाः  कलिको गुणलाई सभाजयन्ति  प्रशंसा गर्दछन् सवः  सम्पूर्ण 


जान्ने यत्र  जुन कलियुगमा स्वाथंः  मनोवाज्छित वस्तु 
आयाः  विवेकीहरू सङीतेनेन एव  भगवान्को अभिलभ्यते  प्राप्त हुन्छ 





कटिं  कलियुगलाई नामस ड़ीर्तनले मात्र 


ताक्यार्थ सारवस्तुलाई बुखेका विवेकीहरू कलियुगको प्रशंसा गर्दछन् किनभने कलियुगमा 
भगवान्को सड़ीर्तन मात्रले सारा मनोवाज्छित कुराहरू पूरा हन्छन् । 


न ह्यतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । 
यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः ॥ ३७॥ 





पदार्थ परमः  अर्को शान्तिं  शान्तिलाई 

इह  यो संसारमा लाभः  लाभ विन्देत  प्राप्त गर्दछछ र 
भ्राम्यतां  घुमिरहेका नहि  छैन संसृतिः  जन्म मूत्युरूप दुःख 
देहिनां  प्राणीहरूको यतः  जुन नामसङ़गीर्तनबाट पनि 

अतः  यो नामसङड़र्तन भन्दा परमां  उत्कृष्ट नर्यति  नाश हुन्छ 


ताक्यार्थ संसारमा घुमिरहेका प्राणीहरूको लागि भगवान्को नामसङ़ीर्तन भन्दा अर्को लाभ 
कुनै कैन । किनभने जुन नाम सङ्ीर्तनबाट प्राणीलाई परम शान्ति प्राप्त हृन्छ र यसैबाट जन्म 
मत्युरूप भवदुःख पनि नाश हुन्छ । 


कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । 
कठो खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः ॥ ३८ ॥ 
क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः। 
ताम्रपणीं नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी ॥ ३९॥ 
कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी । 

ये पिबन्ति जरं तासां मनुजा मनुजेश्वर ॥ 

प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलारायाः ॥ ४०॥ 


पदार्थ कटो  कलियुगमा 
राजन्  हे राजा निमि त्यसैले सम्भवं  आफ्नो जन्म 
कृतादिषु  सत्य, त्रेता आदि इच्छन्ति  चाहन्छन् 

युगमा रहेका महाराज  हे महाराज निमि 
प्रजाः  मनुष्यहरूले कटो  कलियुगमा 





खलु  निश्चय नै 

क्वचित् क्वचित्  कतैकते 
नारायणपरायणाः  भगवान्का 
भक्तहरू हुनेछन् र 

द्रविडेषु च  द्रविड आदि देशमा 


रामालन्द्री टीका 


५२२७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
भने महापुण्या  अत्यन्त पुण्य जटं  जल 

भूरिशः  धैरैको सङ्ख्यामा कावेरी च  कावेरी तथा पिबन्ति  पिंछन् तिनीहरू 
भक्तहरू हुनेछन् महानदी  ठुलादटुला नदी अमलारयाः  अन्तःकरण शुद्ध 
यत्र  जुन द्रविड देशमा प्रतीची च  प्रतीची पनि भएका 

ताम्रपणीं  ताम्रपर्णी नामकी बग्दछन् प्रायः  प्रायः गरेर 

नदी  नदी चिन् र मनुजेश्वर  हे राजा भगवति  भगवान् 

कृतमाला  कृतमाला नामकी ये जो वासुदेवे  वासुदेवको 

पयस्विनी  पयस्विनी मनुजाः  मनुष्यहरू भक्ताः  भक्त 

पयोष्णी र तासां  ती नदीहरूको भविष्यन्ति  हुनेछन 





ताक्यार्थ हे महाराज ! सत्य, त्रेता आदि युगका मनुष्यहरूले कलियुगमा आफ्नो जन्म 
चाहन्छन्। हे महाराज निमि ! कलियुगमा पनि कतेकते भगवान्का भक्तहरू हनन् र द्रविड 
आदि देशमा त धरे भक्तहरू रहनेछन्। जुन द्रविड देशमा ताम्रपर्णी, कृतमाला, पयोष्णी, अत्यन्त 
पवित्र कावेरी र प्रतीची आदि ठुलाटुला नदीहरू बग्दछछन् । हे राजा ! जो मनुष्यहरू ती नदीका 
जल पिंछन्, तिनीहरूको अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ र उनीहरू भगवान्को भक्त बन्दछछन्। 


देवषिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । 
सवात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कतंम्॥ ४१॥ 


पढार्थ सवात्मना  सवत्मिभावले स  देवता, 
राजन्  हे राजा शरण्यं  शरणमा जान योग्य ऋषि, भूत, कुटुम्ब, अतिथि र 
यः  जो मनुष्य मुकुन्दं  भगवान् मुकुन्दको पितृणां  पितृहरूको 

कतम्  कर्मवासना भेदबुदधि शरणं  शरणमा किङ्करः न  नोकर बन्देन 
लाई गतः  गएको छ ऋणी च न  ऋणी पनि बन्दैन 
परिहृत्य  त्यागेर अयं  यो मनुष्य 





ताक्यार्थ हे राजा निमि! जो मनुष्य भेदबुद्धिलाई त्यागेर सर्वात्मभावले शरणमा जान योग्य 
भगवान् मुकुन्दको शरणमा जान्छ भने त्यो देवता, ऋषि, कुटम्ब वा अतिथिको ऋणी बन्दैन न त 
पित्ृहरूको नोकर नै बन्दछछ उसका ऋण सब चुक्ता भदसकेका हन्छन् । 


स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः। 
विकमं यच्चोत्पतितं कथञ्चद्धनोति सवं हृदि सन्निविष्टः ॥ ४२॥ 


पदार्थ स्वपादमूलं  आफ्नै प्रियस्य  प्रिय भक्तको 
त्यक्तान्यभावस्य  मनमा अरू चरणकमललाई यत् कथञ्चित्  कुनै प्रकारले 
भावना नलिन भजतः  भजन गर्ने विकमं  निषिद्ध कर्म 


रामालन्द्री टीका 


५२३८ 


एकादश स्कन्ध 


उत्पतितं  उत्पन्न भयो भने 


सवं  त्यो सबै दुष्कर्मलाई 
हृदि च  हृदयमा 


श्रीमद्भागवत 


सन्निविष्टः  बसेका 
परेशः  सबैका मालिक 
हरिः  भगवान् श्रीहरिले 


अध्याय ५ 


धुनोति  नाश गरिदिनुहुन्छ 


ताक्यार्थ मनमा अरू चिन्तन नगर्ने, सर्धँ भगवान्को चरणकमलको भजन गर्ने जो प्रिय भक्त 
छ, त्यस्ताबाट कथञ्चित् निषिद्ध कर्म भद्हाल्यो भने पनि उसका हृदयमा विराजमान भगवानूले 
ती सबे दुष्कर्महरूलाई नाश गरिदिनृहुन्छ । 


नारद उवाच नारदले भन्नुभयो 


  अ 


घममांन् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिधिठेरवरः। 
जायन्तेयान् र न सोपाध्यायो  ह्यपूजयत् 
न्तेयान् मुनीन् प्रीतः सोपाध्यायो ॥ ४३॥ 





पदार्थ शरुत्वा  सुनेर सहित 

अथ  त्यसपछि हि  निश्चय नै जायन्तेयान्  जयन्तीका पुत्र 
इत्थं  यसरी प्रीतः  प्रसनन भएका मुनीन्  मुनिहरूलाई 
भागवतान्  भगवान्लाई मिथिलेश्वरः  मिथिलाका अपूजयत्  पूजा गरे 
रिष्ाउने अधिपति निमिले 

घ्मान्  धर्महरूलाई सोपाध्यायः  आफ्नो पुरोहित 


ताक्यार्थ यसप्रकार भागवत धर्महरू सुनिसकेपछि अत्यन्त प्रसन्न भएका मिथिलाका अधिपति 
निमिले गुरुपुरोहित सहित जयन्तीका पत्र यी नव योगीश्वरहरूलाई पूजा गरे । 


भ ९ .  सिद्धा ९  
ततोऽन्तदेधिरे सिद्धाः सवंलोकस्य पर्यतः । 
राजा धमांनुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४॥ 


पर्यतः  हेदि 
अन्तदूधिरे  अन्तर्धान भए 
सिद्धाः  सिद्ध योगीश्वरहरू राजा  राजा निमिले पनि 
सवंलोकस्य  सबैले घान्  भागवत धर्मलाई 
ताक्यार्थ यसरी पूजा गरिसकेपचछि ती योगीश्वरहरू सबेले हेद्हिर्दै अन्तधनि भए र राजा 
निमिले पनि भागवत धर्महरूको अनुष्ठान गर्दै अन्तिमिमा परम गति प्राप्त गर। 


उपातिष्ठन्  अनुष्ठान गर्दै 
परमां गतिं  परम गतिलाई 
अवाप  प्राप्त गरे 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 





त्वमप्येतान् महाभाग धमांन् भागवतज्छ्ुतान् । 
आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम् ॥ ५५॥ 
महाभाग  हे भाग्यशाली 


पदार्थ वसुदेव 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रुतान्  सुनेका 
एतान्  यी 
भागवतान्  भागवत 
धममांन्  धर्महरूलाई 


श्रीमद्भागवत 


निःसङ्गः  अनासक्तं भई 
श्रद्धया  श्रद्धाले 

युक्तः  युक्त भएर 

आस्थितः  आचरण गदगिर्दे 


५३३९ 
अध्याय ५ 


त्वम् अपि  हजुर पनि 
परं  परमपदमा 
यास्यसे  पुरग्नुहुनेछ 





ताक्यार्थ हे भाग्यशाली वसुदेव ! सुनेका यी भागवत धर्महरूलाई अनासक्तं भई श्रद्धापूर्वक 
आचरण गदगिर्दे हजुर पनि परम पदमा प्राप्त हुनुहुने । 


युवयोः खलु द्म्पत्योयंशसा पूरितं जगत् 


पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरो हरिः ॥ ४९६॥ 


पदढार्थ 

युवयोः  हजुरहरू दुई 
दम्पत्योः  दम्पतीको 
यशसा  कीर्तिले 
खदु  निश्चय नै 


जगत्  सारा संसार 
पूरितं  पूर्ण भयो 

यत्  किनभने 

भगवान्  सर्वेश्वर्यसम्पन्न 
ईङ्वरः  सर्वसमर्थ 





हरिः  श्रीहरि 

वां  हजुरहरूको 
पुत्रतां  पुत्र 
अगमत्  बन्नुभयो 


ताक्यार्थ हजुर दुई दम्पतीको कीर्तिले सारा संसार पूर्ण भयो, किनभने सर्वेश्वर्यसम्पन्न 
सर्वसमर्थ श्रीहरि नै हजुरहरूको पुत्र बन्नुभयो । 


दरशनालिङ्गनारपिः शयनासनभोजनैः । 
आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुवंतोः ॥ ४७॥ 


पढार्थ 

कृष्णे  श्रीकृष्णमा 
पुत्रस्नेहं  छोराको स्नेह 
प्रकुवंतोः  गर्न 


वां  हजुरहरूको 

आत्मा  अन्तःकरण 
दङानालिङ्गनारपिः  दर्शन, 
आलिङ्गन, बातचित तथा 





रायनासनभोजनेः  संगै सुल्न, 
बस्ने, खाने आदि कर्मले 
पावितः  शुद्ध भटसकेको छ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णमा छोरोको स्नेहले दर्शन, आलिङ्गन, बातचित तथा संगै सुत्ने, बस्ने, खाने 


आदि कर्मले हजुरहरूको अन्तःकरण अत्यन्त शुद्ध भदसकेको छ। 


वैरेण यं नृपतयः शिरुपाल्पोण्ड् 
राल्वादयो गतिविलासविलोकनादः। 
ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ 
तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुनः किम् ॥ ४८॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२३४० 






एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदार्थ   राजाहरूले स्वरूपलाई 
गतिविलासविलोकनादयेः  गमन, यं  जुन भगवान्को आपुः  प्राप्त गरे भने 

हाउभाउ, दर्शन, आदिले रायनासनादो  सुत्दा, बस्दा र॒ अनुरक्तधियां  भगवानसंग 
आकृतधियः  बुद्धि नै त्यही खांँदा आदिमा पनि प्रमबुद्धि भएका हजुरहरूको 
आकारको भएका वैरेण  वैरभावले विषयमा त 


रिशुपालपोण्ड्शाल्वादयः  ध्यायन्तः  चिन्तन गर्दै कि पुनः  के कुरा गर्नुर 
शिशुपाल, पौण्ड़क, शाल्व आदितत्साम्यं  भगवान्को समान 





ताक्यार्थ भगवान्को गमन, हाउभाउ, दर्शन आदिले त्यहीत्यही आकारको बुद्धि भएका 
शिशुपाल, पौण्ड्, शाल्व आदि राजाहरूले सुत्दा, बस्दा, खांँदा अत्यन्त वेरभावले चिन्तन गर्दा त 
उनीहरूले भगवान्को स्वरूपतालाई प्राप्त गरे भने अत्यन्त प्रेमपूर्वक भगवान्को चिन्तन गर्ने 
हजुरको विषयमा त खन् शङ्क भएन। 


मापत्यबुद्धिमकृथाः कृष्णे सवात्मनीरवरे । 
४० न्द टो  ०५ 
मायामनुष्यभावेन गृटेश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९॥ 





पदार्थ लागि मनुष्यरूप धारण गरी कृष्णे  श्रीकृष्णमा 

सात्मनि  सबैका गृटे्वर्ये  आपनो विभूतिलाई अपत्यबुद्धिम्  मेरो छोरो भन्ने 
आत्मस्वरूप लुकाएका भाव 

ईरवरे  सर्वसमर्थ परे  मायाभन्दा पर रहेका मा अकृथाः  नगर्नुहोस् 
मायामनुष्यभावेन  लीलाका अव्यये  अविनाशी 


ताक्यार्थ जसले मायाद्वारा मनुष्यरूप लिएर आफ्नो एेश्वर्यलाई लुकाएको छ, त्यस्ता मायाभन्दा 
पर रहेका अविनाशी सबैका आत्मस्वरूप सर्वसमर्थ श्रीकृष्णलाई छोरो भन्ने भावना नगर्नृहोस् । 


भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम्। 


अवतीणंस्य श  ग्र भ  भ ० ् 
अवतीणंस्य नवूत्व यश ककं वितन्यतं ॥ ५० ॥ 
पदढार्थ सतां  सज्जनहरूको निवृंत्ये  मुक्ति दिलाउनको 
लोके  लोकमा गुप्तये  रक्ाका लागि लागि 
भूभारासुरराजन्यहन्तवे  अवतीणंस्य  अवतार ग्रहण वितन्यते  व्याप्त छ 
भूभारहरण र असुर राजाहरूको गर्नुभएका श्रीकृष्णको 
विनाश तथा यशः  कीर्ति सबेलाई 





वाक्यार्थ भूभार हरण गर्न, असुर राजाहरूलाई विनाश गर्न र सज्जनहरूको रक्षा गर्न भगवानूले 
श्रीकृष्णको अवतार लिनुभयो, तपनि उहाँको कीर्तिं सबेलाई मुक्ति दिलाउनका लागि लोकमा 
व्याप्त छ । 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


   


एतच्छरत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मितः। 


५३०५१ 


अध्याय ५ 


देवकी जहतुरमोहमात्मन  
देवकी च महाभागा त्मनः ॥ ५९ ॥ 


पदढार्थ परेका 
एतत्  यी सवे कुरा महाभागः  परम भाग्यशाली 
श्रुत्वा  सुनेर वसुदेवः  वसुदेव र 


अतिविस्मितः  आश्चर्यमा महाभागा  भाग्यवती 


् च  देवकीले पनि 
आत्मनः  आफ्नो 
मोहं  मोहलाई 





जहतुः  त्यागिदिनुभयो 


ताक्यार्थ यी सवे कुरा सुनिसकेपछि अत्यन्त चकित भएका परम भाग्यशाली वसुदेव र 


देवकीले आफ्नो मोह त्यागिदिनुभयो । 


इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् यः समादितः। 


स विधूयेह शमलं बह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२॥ 


पदार्थ इतिहासं  इतिहासलाई 

यः  जसले धारयेत्  सुनेर ग्रहण गर्दछछ 
समाहितः  एकाग्रचित्त भएर सः  त्यो 

पुण्यं  पवित्र इह  यो जन्ममा 

इमं  यो शमलं  मोहलाई 





विधूय  नष्ट गरेर 
ब्रह्मभूयाय  मोक्षप्राप्तिको 
लागि 

कल्पते  समर्थ हुन्छ 


वाक्यार्थ जसले एकाग्रचित्त भई यो पवित्र इतिहासलाई सुनेर ग्रहण गर्दछ, त्यो व्यक्ति यस 


जन्ममा नै मोहलाई त्यागी मोक्षप्राप्तिको लागि समर्थं बन्दछ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५३०४२ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ षष्टोऽध्यायः 


देवताहरूद्रारा भगवान्को स्तुति र आफ्नो धाममा जान अनुरोध 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


र २ 


अथ ब्रह्मात्मजदवः प्रजशरावृत ऽभ्यगात् । 
भवङ्च भूतम्त्यश यया भूतगणवृतः ॥ १॥ 


पदार्थ 
अथ  भूभारहरण गरेपच्ि 


आत्मजैः  पुत्र सनक आदि र अभ्यगात्  द्रारकामा जानुभयो 


देवः  देदीप्यमान 
प्रनेरो  
  प्रजापतिहणखूद्रारा 


 


आवृतः  घेरिएका 
बह्मा  ब्रह्माजी 


र 
भूतगणेः  भूतको समूहले 





अध्याय 
वृतः  घेरिएका 
भूतभन्येशः  प्राणीहरूलाई 
सुख दिने 


भवः च  शङ्रजी पनि 
ययो  द्वारका जानुभयो 


तवाक्यार्थ भगवानूले पृथिवीको भार हरिसकेपच्ि सनक आदि पुत्रहरू र देदीप्यमान 
प्रजापतिहरुद्वारा घेरिएका ब्रह्माजी श्रीकृष्णको दर्शनका लागि द्वारका जानुभयो र सबेका सुखदाता 
शङ्रजी पनि भूतगणले घेरिएर द्वारका जानुभयो । 


इन्द्रो मरुदुभिभंगवानादित्या वसवोऽरिवनो । 


  न स साध्याङ्च ४ 
ऋभव ऽ ब्गरसा रुद्र वरव साव्याश्च दवताः ॥ २॥ 


गन्धवांप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः। 


ऋषयः पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नराः ॥ ३॥ 
दवारकामुपसञ्जग्सुः सवे कृष्णदिदुक्षवः । 
वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरमः ॥ 


  मो स 


यशा वतन क कषु सवरुकमरापहम् ॥  ॥ 


पदार्थ 

मरुटूभिः  मरुद्गणसहित 
भगवान् इन्द्रः  रेश्वर्यशाली 
इन्द्रदेव 

आदित्याः  आदित्यगण बाह 
सूर्य 


वसवः  आठ वसुहरू 
अदिवनो  अश्विनीकुमारहरू 
ऋभवः  ऋभु 

अद्धिरसः  अङ्गिरस 

रुद्रा  रुद्रगण 

विष्वे  विश्वेदेव 





  देवताहरू 

साध्याः च  साध्यगण 

गन्धववांप्सरसः  गन्धर्व तथा 

अप्सराहरू 

नागाः  नागहरू 

सिद्धचारणगुह्यकाः  सिद्ध, 
रालानन्दरी टीका 


५३०४३ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
चारण र गुह्यकहरू कृष्णदिदुक्षवः  श्रीकृष्ण नरलोकमनोरमः  मनुष्यलोकमा 
ऋषयः  ऋषिहरू भगवान्को दर्शनको चाहनाले सुन्दर भएर 

पितरः  पित्हरू र दारकां  द्वारकामा सवंलोकमलापहं  सबैको 
सविद्याधरकिन्नराः च  उपसञ्जग्मुः  गए पापलाई हरण गर्न 
विद्याधरहरूसहित किन्नरहरू भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले याः  कीर्तिलाई 

पनि येन  जुन लोकेषु  लोकमा 

स्वे एव  सबै वपुषा  शरीखारा वितेने  फैलाउनुभएको थियो 





ताक्यार्थ मरुद्गणसहित देवराज इन्द्र, सबै आदित्यगण, अष्टवसु, अश्विनीकुमार, ऋभु, 
अङ्गिरस, रुद्रगण, विश्वेदेव, साध्यगण, गन्धर्व तथा अप्सराहरू, नागहरू, सिद्ध, चारण, गृह्यक, 
ऋषिहरू, पितृहरू तथा विद्याधरसहित किन्नरहरू पनि भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनका लागि द्वारका 
गए । भगवान् श्रीकृष्णले जुन मनोहर शरीरलाई धारण गरेर मनुष्यलोकमा सबैको पाप हरण गर्न 
लोकोत्तर कीर्तिं फिंजाउनुभयो त्यही शरीरको दर्शनका लागि सबै देवताहरू द्रारकामा आएका 
धिए। 


तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महदधिमिः। 
व्यचक्षतावितुप्ताक्षाः कृष्णमदुभुतदरशांनम् ॥ ५॥ 


पदार्थ विभ्राजमानायां  चम्किरहेको भएर 

महद्धिभिः  अतिशय रेश्वर्यको तस्यां  त्यो द्रारकामा ती अदुभुतदशंनं  विचित्रदर्शवाला 
कारणले देवताहरूले कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
समृद्धायां  समृद्ध भएको र॒ अवितृप्ताक्षाः  अतप्त नेत्रवाला न्यचक्षत  दर्शन गरिरहे 





ताक्यार्थ अतिशय देश्वर्यले सम्पन्न हूुनाले चम्किरहेको द्वारका नगरीमा ती देवताहरूले अदभुत 
दर्शन भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई अतृप्त नेत्रद्वारा दर्शन गरिरहे । 


न्स ९ 


स्वर्गोद्यानोपगेमांल्येश्छादयन्तो युदृत्तमम्। 
गीभिदिचत्रपदाथोभिस्तुष्टुवुजंगदीश्वरम् ॥ ६ ॥ 


पढार्थ छादयन्तः  भगवान्लाई गीभिंः  वाणीहरुद्रारा 
स्वर्गोद्यानोपभेः  स्वर्गको ढाकेका उनीहरूले जगदीश्वरं  जगत्का मालिक 
बरगँचामा फुलेका चित्रपदाथोभिः  चित्रविचित्र युटृत्तमं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
माल्यैः  फूलहरूद्रारा अर्थले युक्त भएका तुष्टुवुः  स्तुति गरे 





ताक्यार्थ स्वर्गको बर्गँचामा फुलेका फूलहरू चढाएर भगवानूलाई ढाक्दे, चित्रविचित्र पद र 
अर्थले युक्त भएका वाणीद्रारा, देवताहरूले जगत्का अधिपति यदुश्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति 
गरे। 


रामालन्द्री टीका 


५२८४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
देवा उचुः देवताहरूले भने 


नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः। 
यच््विन्त्यतेऽन्तहेदि भावयुक्तेमुमुष्वभिः कम॑मयोरुपाशात् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ व्यक्तिहरूद्रारा हामीहरू 

नाथ  हे रक्षक भगवान् यत्  जो बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः  
कर्ममयोरुपाशात्  कर्मरूप अन्तहृदि  भित्र हृदयमा बुद्धि, इन्द्रिय, प्राण, मन र 

बलियो बन्धनबाट चिन्त्यते  चिन्तन गरिन्छ, त्यो वचनले 

मुमुक्षुभिः  मुक्त हन चाहने ते  त्यस्ता हजुरको नताः स्म  नमस्कार गर्दछौं 
भावयुक्तैः  भक्तिनिष्ठ पदारविन्दं  चरणकमललाई, 


ताक्यार्थ हि रक्षक भगवान्! कर्मरूप बलियो बन्धनबाट मूक्त हुन चाहने भक्तिनिष्ठ 
व्यक्तिहरूले आफ्नो भित्र हृदयमा जसको चिन्तन गर्दछन्, त्यही हजुरको चरणारविन्दलाई हामी 
बुद्धि, इन्द्रिय, प्राण, मन र वचनले एकसाथ नमस्कार गर्दछौं । 
त्वं मायया त्रिरुणयात्मनि दुविभाव्यं 
व्यक्तं सृजस्यवसि टुम्पसि तदुगुणस्थः। 


न्दर  .  


नेतेभ॑वाननित कर्मभिरज्यते वे 
यत् स्वे सुखेऽन्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ ह  आफैमा यत्  किनभने 

अजित  हे अजेय प्रभ सृजसि  सृष्टि गर्नृहुन्छ अनवद्यः  रागद्वेष आदि रहित 
त्वं  हजुर अवसि  पालन गर्नृहुन्छ र॒ हजुर 

तदुरुणस्थः  त्यो मायाको ठुम्पसि  संहार पनि गर्नुहुन्छ अन्यवहिते  आवरणरहित 
गुणमा रहर एतेः  यी स्वे  आत्मस्वरूप 

दुविभाव्यं  अकल्पनीय कर्मभिः  कर्महरूद्रारा सुखे  सुखमा 

व्यक्तं  महत् आदि प्रपञ्चलाई भवान्  हजुर आपू चाहं अभिरतः  रत हनुहुन्छ 
त्रिरुणया  त्रिगुणयुक्त वे  निश्चय नै 

मायया  मायाको सहाराले न अज्यते  लिप्त हुनृहुन्न 


ताक्यार्थ हे अजेय प्रभु ! हजुर मायाको गुणमा रहेर अकल्पनीय प्रपञ्चलाई मायाको गुणको 
सहाराले आफैमा सृष्टि गर्नृहुन्छ, पालन गर्नृहुन्छ र संहार गर्नृहुन्छ, तर ती सृष्टि आदि कर्मद्वारा 
आप लिप्त हुनुहुनन किनभने हजुर रागद्वेष आदिले रहित हूनुहन्छ र आवरणरहित स्वप्रकाश 
परमानन्दरूप आफ्नै सुखमा रत हुनुहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


शुद्धिनृणां न तु तथेडय दुराशयानां 
विद्याश्रुताघ्ययनदानतपःक्रियाभिः। 
सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध 


५३४५५ 


अध्याय ९ 


सच्छद्या ्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९॥ 


पदार्थ अध्ययन, दान, तपस्या र यज्ञ 
ईड्य  हे परमपूज्य आदि कर्मद्रारा 

ऋषभ  हे श्रेष्ठतम प्रभ तथा  त्यस्तो 

दुराशयानां  कलुषित चित्त शुद्धिः तु  शुद्धता 

भएका न  हदेन 

नृणां  मनुष्यहरूको यथा  जुन शुद्धता 
विदयाश्ुताध्ययनदानतपः सत्त्वात्मना  सज्जनहरूको 


क्रियाभिः  उपासना, वेदको सङ्गतले 


श्रवणसम्भृतया  सुनेको 
भगवतगुणकथाले पुष्ट भई 

ते  हजुरको 

यशसि  कीर्तिको विषयमा 
प्रवृद्धसच्छरद्या  बढेको राम्रो 
श्रद्धाले 

स्यात्  हन्छ 





ताक्यार्थ हे परमपूज्य श्रेष्ठतम प्रभु! राग आदिले कलुषित चित्त भएका मानिसहरूमा 
उपासना, वेदाध्ययन, दान, तपस्या र यज्ञ आदि कर्मद्रारा जुन शुद्धता आर्ददेन, त्यो शुद्धता सज्जन 


पुरुषहरूबाट हजुरको गुणकथा सुनैर बढेको श्रद्धाबाट आं । 
स्यान्नस्तवाङ्प्रिरश्युभारयधूमकेतु ः 
क्षेमाय यो मुनिभिरार््रहदोद्यमानः। 
यः सात्वतः समविभूतय आत्मवदुभि 


९८   


व्यूह चतः सवनशः स्वरातक्रमाय ॥ १० ॥ 


यदिचन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नो 


 हविगृहीत्वा 


त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविगुहीत्वा । 


अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां 


जिज्ञासुभिः परमभागवतैः परीष्टः ॥ ९९॥ 


आदद्रहृदा  द्रवीभूत हृदयले 
यःजो उद्यमानः  ध्यान गरिएको छ 
क्षेमाय  मोक्षको लागि यः जो 

मुनिभिः  मुम॒क्षु ऋषिहरुद्रारा सात्वतः  भक्तहरुद्रारा 


पदार्थ 


समविभूतये  समान रेश्वर्यको 
प्राप्तिको लागि 
व्यूहे  वासुदेव आदि व्यूहमा 





अचिंतः  पूजित छ 


रामालन्द्री टीका 


५२४६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
आत्मवदुभिः  जितेन्द्रिय विधिअनुसार योगिभिः  योगीहरुद्रारा  
ज्ञानीहरूद्वारा यः जो जसको चिन्तन गरिन्छ र 
स्वरतिक्रमाय  स्वर्गको अध्वराग्नो  आहवनीय परमभागवतैः  निरपेक्ष 
अतिक्रमण गरेर मोक्षको लागि अग्निमा याज्ञिकहरूद्रारा भक्तहरूद्रारा पनि जो 
सवनशः  तीनै काल चिन्तन चिन्त्यते  ध्यान गरिन्छ परीष्टः  पूजित हुन्छ, त्यस्तो 
गरिएको छ उत  र तव  हजुरको 

ईशा  हे भगवान् अध्यात्मयोगे  ज्ञानोपयोगी अङ्घ्रिः  चरणकमल 
प्रयतपाणिभिः  पवित्र हातले योगमार्गमा नः  हामीहरूको 

हविः  चरुलाई आत्ममायां  हजुरको अशुभाशयधूमकेतुः  विषय 
गृहीत्वा  लिएर मायाशक्तिलाई वासनालाई भस्म पार्ने 

त्रय्या  वेदद्रारा जिज्ञासुभिः  जानन तथा पाउन स्यात्  होस् 

निरुक्तविधिना  बतादएको चाहने 





वाक्यार्थ हजुरको जुन चरणकमललाई, मुमृक्षुहरू मोक्षका लागि प्रेमले परि्लिएको हृदयमा 
ध्यान गर्दछन्, भक्तहरू समान एेश्वर्यका लागि वासुदेव आदि व्यूहमा पूजा गर्दछ्न्, जितेन्द्रिय 
ज्ञानीहरू स्वर्ग आदि लोक अतिक्रमण गरेर मूक्त हनको लागि तीनै काल जसको चिन्तन गर्दछन् 
र हे भगवान् ! सात्विकहरूले पवित्र हातले चरु लिएर वेदले बताएको विधि अनुसार, आहवनीय 
अग्निमा जसको ध्यान गर्दछछन्, अध्यात्मयोग मार्गमा मायाशक्तिलाई जान्न र पाठन चाहने 
योगीहरूले जसको चिन्तन गर्वछछन् र केटी अभिलाषा नभएका भक्तहरूले पनि जसको पूजा 
गर्दछन्, त्यस्तो हजुरको चरणकमल हामीहरूको विषयवासनालाई उढाउने होस् । 


पयुष्टया तव विभो वनमालयेयं 
संस्पधिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्ीः। 
यः सुप्रणीतमसुया्हणमाददन्नो 
भूयात् सदाङ्धिरशुभाशयधूमकेतुः ॥ १२॥ 





पदार्थ प्रतिपत्नीवत्  सौता ठै आददत्  स्वीकार गर्नृहुन्छ 
विभो  हे व्यापक प्रभ संस्पधिनी  प्रतिस्पर्धा वा डाहा त्यस्ता हजुरको 

पयुष्टया  बासी गर्दचछछिन् अङ्घ्रिः  चरणकमल 

तव  हजुरको छातीको यः  जो हजुरले सदा  सैं 

वनमाख्या  वनमालासंग अमुया  यस्तो मालाले नः  हामीहरूको 

इयं  यी सुप्रणीतं  गरेको अशुभाशयधूमकेतुः  विषय 
भगवती श्रीः  भगवती अहणं  पूजालाई भक्तको वासनालाई भस्म पार्नेवाला 
लक्ष्मीजी प्रसन्नताको लागि भूयात्  होस् 


रामालन्द्री टीका 


५३९८७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरको छातीको बासी वनमालासंग लक्ष्मीजी सौतेनी ४ स्धै प्रतिस्पर्धा 
गर्छिन्, तपनि हजुर त्यसको वास्ता नगरी भक्तको प्रसननताका लागि यो माला चढाएर गरेको 
पूजा स्वीकार गर्नृहुन्छ त्यस्ता हजुरको चरणकमल हामीहरूको सर्धैँ अशुभ विषयवासनालाई भस्म 
पर्ने होस् । 


केतुस्तिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको 

यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः। 
स्वगाय साधुषु खेष्वितराय भूमन् 

पादः पुनातु भगवन् भजतामघं नः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

भगवन्  हे एेश्वर्यसम्पन्न 
भूमन्  व्यापक प्रभ 
त्रिविक्रमयुतः  त्रिविक्रम 
वामन अवतारमा माथितिर 
लगेको जुन गोडाको ठक्करले 
त्रिपतत्पताकः  गङ्गा ध्वजा रै 
तीन धारा भएर फरेकी थिद्न्, 
त्यस्तो 


असुरदेवचम्वोः  असुर र 
देवताका सेनाका लागि 
भयाभयकरः  भय र अभय 
दिने अनि 

साधुषु  देव आदि सज्जनमा 
स्वगाय  स्वर्गसुखको लागि 
खटेषु  दुष्ट असुरहरूमा 
इतराय  अधोगतिको लागि 
यःनजो 


क 

केतुः  कारणरूप छ त्यस्तो 
४ 

ते  हजुरको 

पादः  चरणले 

भजतां  भजन गर्ने 

नः  हामीहरूको 

अघं  पापलाई हटाएर 
पुनातु  पवित्र गरोस् 





ताक्यार्थ हे एेश्वर्यसम्पनन सर्वव्यापक प्रभु! वामन अवतारमा हजुरको जुन माधितिरको गोडाले 
ठक्कर लागेर गङ्गा निस्केकी थिडन् र ध्वजा र तीनतिर भएर रेकी थिदन्, हजुरको जुन 
चरणकमल असुरहरूका लागि भयदायक र देवसेनाका लागि अभय प्रदान गर्नैवाला छ, 
देवताहरूलाई स्वर्गप्रदान गर्ने र असुरहरूलाई अधोगति दिने हजुरको त्यस्तो चरणकमलले भजन 
गर्ने हामीहरूको पाप नाश गरेर हामीहरूलाई पवित्र बनाओस्। 


नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति 
बह्मादयस्ततुभृतो मिथुर्यमानाः। 
कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य 
रां नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥ ४ ॥ 





पढार्थ तनुभृतः  शरीरधारीहरू प्रकृतिपूरुषयोः  प्रकृति र 
मिथुः  आपसमा नसि  नाकमा पुरुषभन्दा 

अद्यमानाः  पीडित भएका ओतगावः इव  नत्थी लगाएका परस्य  पर रहेको 
ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि गोरु पै कालस्य  कालरूप 


रामालन्द्री टीका 


५३४८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
यस्य  जो पुरुषोत्तमस्य  त्यस्ता पुरुषश्रेष्ठ शं  कल्याण 

ते  हजुरको हजुरको तनोतु  विस्तार गरोस् 

वशो  वशमा चरणः  चरणकमलले 

भवन्ति  छन् नः  हामीहरूको 





ताक्यार्थ आपसी प्रतिस्प्धलि पीडित भएका जो ब्रह्मा आदि शरीरधारीहरू छन्, उनीहरू 
नाकमा नत्थी लगाएका गोरु ॐ भएर प्रकृति र पुरुषभन्दा पर रहेको कालस्वरूप हजुरको 
अधीनमा छन्, त्यस्ता पुरुषोत्तम हजुरको चरणकमलले हामीहरूको कल्याण गयोस् । 


अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना 
मन्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः । 
सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः 
कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५॥ 





पदार्थ कालम्  काल शासक विनाशको लागि 

अस्य  यो सारा जगत्को आहुः  भन्दछन् प्रवृत्तः  लागेको 
उद्यस्थितिसंयमानां  उत्पत्ति, अयं  यो संवत्सररूप काठः  जो काल छ 
स्थिति र लयको त्रिणाभिः  तीन उष्ण, वर्षा सः  त्यस्तो 

हेतुः  कारण हजुर नै शीत चातुर्मास्य मध्यभाग उत्तमपूरुषः  पुरुषोत्तम 
असि  हुनृहन्छ हजुरलाई भएको त्वं  हजुर नै हुनुहुन्छ 
अन्यक्तजीवमहताम् अपि  गभीररयः  तीव्र वेगवाला 

प्रकृति, पुरुष र महत्तत्वको पनि अखिलापचये  सारा जगत्को 


ताक्यार्थ यस जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको मूल कारण हजुर ने हुनुहन्छ र प्रकृति, पुरुष 
तथा महत्तत्वको शासक पनि हजुर नै हनुह॒न्छ, त्यस्तै चारचार महिनाका उष्ण, वर्षा र शीत यी 
तीन नाभिवाला जो सबको नाशक र अतितीव्र वेगवाला, सबलाई विनाश गर्न प्रवृत्त भएको काल 
छ, त्यो पनि हजुर न हूनुह॒न्छ, त्यस्ता पुरुषोत्तम हजुर नै हुनुहन्छ । 


त्वत्तः पुमान् समधिगम्य यया स्वीयं 
धत्ते ४  गर्भममोघवीर्य ् ९ 
धत्ते महान्तमिव गभममोघवीयंः। 
सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं 
हैमं ससज बहिरावरणेरुपेतम् ॥ ६॥ 
पदार्थ स्ववीयं  आपनो शक्ति अमोघवीयंः  अति बलशाली 
त्वत्तः  हजुरबाट समधिगम्य  पाएर पुमान्  पुरुषले 


रामालन्द्री टीका 


५२४९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
गभम् इव  संसारको सः अयं  त्यो महत्तत्त्वले रः  सात आवरणहरूले 
बीजजस्तो तया  त्यही मायासंग उपेतं  युक्त 

महान्तं  महत्तत्वलाई अनुगतः  व्याप्त भई हेमं  सुनौलो 

यया  जुन मायाको साथ आत्मनः  आपफूबाट आण्डकोरां  ब्रह्माण्डलाई 

धत्ते  उत्पन्न गयो फेरि बहिः  बाहिर ससजं  सृष्टि गयो 





ताक्यार्थ हजुरबाट शक्ति पाई शक्तिशाली भएको पुरुषले, जगत्को बीजरूप महत्तत्वलाई 
मायासहित उत्पन्न गय्यो । त्यसपछि महत्तत्वले मायासंग अनुगत भई आपूबाट बाहिर सात 
आवरण पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, अहङ्कार र मनले युक्त सुनोलो ब्रह्माण्डको सृष्टि 
गय्यो । 


तत् तस्थूषङ्च जगतश्च भवानधीशो 
यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । 
अथांञ्जुषन्नपि हृषीकपते न छिप्तो 
येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७॥ 


पदार्थ अथान्  विषयहरूलाई अधीशः  अधिपति हुनुहुन्छ 
हृषीकपते  हे इन्द्रियका प्रेरक जुषन् अपि  सेवन गरेर पनि ये जौ 

प्रभ हजुर अन्ये  अरू जीव छन् 
यत्  जो कि न लिप्तः  लिप्त हुनुहन्न उनीहरू 
माययोत्थगुणविक्रियया  तत्  त्यसैले स्वतः  आले 

मायाबाट उत्पन्न भएका भवान्  हजुर परिहृतात् अपि  छडेका 
इन्द्रियवृत्तिहरूले तस्थूषः  स्थावर र विषयभोगबाट पनि 
उपनीतान्  प्राप्त गराएका जगतः च  जङ्गमको पनि बिभ्यति स्म  उरांछन् 





वाक्यार्थ हे इन्द्रियका प्रेरक प्रभ ! हजुर मायाद्रारा उत्पन्न भएका इन्द्रियका वृत्तिहरूले ल्याएका 
विषयहरूलाई भोग गरेर पनि त्यसमा लिप्त हुनृहुन्न, त्यसैले हजुर स्थावर र जङ्गम दुबेको अधिपति 
हनहन्छ, तर हजुर बाहेक जो अरू जीवहरू छन्, उनीहरू आफैले छाडेका विषयभोगबाट डरारछन् 
विषयवासना मात्रबाट पनि बन्धनमा पर्दछछन् । 


स्मायावलोकलवदरिंतभावहारि 
भ्रूमण्डलप्रहितसोरतमन्त्रशोण्डेः। 

पत्न्यस्तु षोडदासहस्रमनङ्गबाणे 

यस्येन्द्रियं विमथितुं करणेन विभ्व्यः ॥ १८ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


५२५० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ आंँखीभौद्रारा 
स्मायावरोकलवदशिंतभावहारि अनङ्गबाणेः  सम्मोहनकारी 
भ्रूमण्डलप्रहितसोरतमन्त्र्ोण्डेः  कामदेवको बाणजस्तो 

मन्द मुस्कानले सुशोभित, करणेः  कामकला आदिले 
कटाक्षयुक्त हेराइले र षोडरासहस्रं  सोह हजार 
अभिप्राययुक्त मनोहर पत्न्यः तु  पत्नीहरूले त 


अध्याय ९६ 


यस्य  जुन हजुरको 

इन्द्रियं  मन आदि इन्द्रियलाई 
विमथितुं  क्नोभित पार्न 

न विभ्व्यः  समर्थ भएनन् भने 
हजुर कसरी लिप्त हूनुहन्छ र ? 





ताक्यार्थ सोह हजार पत्नीहरूले मुस्कानपूर्वक मनोहर ओंँखीभौँको कटाक्षद्रारा मोहमा पार्त 
कामदेवको बाण ४ कामकला आदिको प्रयोग गरेर त हजुरको मनलाई क्षोभित पार्न सकेनन् भने 


हजुर कहाँ विषयमा लिप्त हूनुहुन्छ र ? 
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः 
पादावनेजसरितः शमठानि हन्तुम्। 
आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्धिजमङ्गसत्नै 


स्तीथंहयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९॥ 


पदार्थ हन्तुँ  नाश गर्न 

तव  हजुरको एक विभ्व्यः  समर्थ छन् त्यसैले 
अमृतकथोद्वहाः  कथामृतरूपी आनुश्रवं  वेदमा स्थित कथा 
जल बगाउने अर्को मृतरूपी नदीको 
पादावनेजसरितः  चरणोदक श्रुतिभिः  कानद्रारा र 
गाने गङ्गा अङ्धिजं  चरणोदकरूपी 
त्रिलोक्याः  तीन लोकमा तीर्थको 

रामलानि  पापलाई अङ्खसङ्खैः  स्नान आदिले 





ते  हजुरको 

तीथंद्यं  दुबे तीर्थलाई 
नदीलाई 

शुचिषदः  विवेकी स्वधर्मनिष्ठ 
मानिसहरूले 

उपस्पृशन्ति  सेवन गर्दछन् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरले त तीनै लोकको पाप पखाल्नको लागि दुई प्रकारका नदी 
बगाउनुभएको छ । एक कथामृत वा कीर्तिरूपी जल बग्ने र अर्को पादोदकरूपी जल बग्ने गङ्गा। 
स्वधर्मनिष्ठ विवेकी मानिसहरू कथामृतरूपी वीर्थलाई कानद्रारा सुनेर र चरणोदक बगाउने गङ्गामा 
नुहाएर हजुरको दुबे तीर्थको सेवन गर्वछन् । 


बाद्रायणिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इत्यभिष्टूय विबुधेः सेशः रतधृति्हरिम् । 

अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाभ्रितः ॥ २०॥ 

शतधृतिः  ब्रह्माजीले 


रामालन्द्री टीका 


पढार्थ सेशः  शङ्रजी सहित 


५३५१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


विबुधः  देवताहरू सहित भएर हरिम्  सबैको पापहरण गर्ने अम्बरमाश्रितः  आकाशमा 


इति  यसरी गोविन्दं  भगवान् श्रीकृष्णलाई स्थित भई 
अभिष्टूय  स्तुति गरेर प्रणम्य  नमस्कार गरी अभ्यभाषत  भन्नुभयो 


वाक्यार्थ शङ्रजी सहित ब्रह्माजीले अरू देवताहरूको साथमा यसरी स्तुति गरी भगवान् 
श्रीकृष्णलाई नमस्कार गरेर आकाशबाटै भन्नुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
भूमेभारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो । 
त्वमस्माभिरशेषात्मंस्तत् तथेवोपपादितम् ॥ २९॥ 





पदार्थ लागि तत्  त्यो सवे कुरा 

प्रभो  हे प्रभु अस्माभिः  हामीहरद्रारा तथा एव  भनेबमोजिम 
पुरा  पहिले त्वं  हजुर उपपादितम्  पूरा गर्नुभयो 
भूमेः  पृथिवीको विज्ञापितः  निवेदन गरिनुभयो 

भारावताराय  भारहरणको अरोषात्मन्  हे सर्वात्मक प्रभु 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! पहिले हामीहरूले पृथिवीको भारहरण गर्नका लागि हजुरलाई निवेदन 
गयं । हजुरले पनि भने अनुसार सबै काम पूरा गरिसक्नुभयो । 


धर्मच स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वे त्वया । 
कीर्तिश्च दिश्चु विक्षिप्ता सवंलोकमटापहा ॥ २२॥ 





पदढार्थ ः  निश्चय नै पापलाई नाश गर्ने 

त्वया  हजुारा घमः च  धर्म कीतिंः च  कीर्तिं पनि 
सत्यसन्धेषु  सत्यप्रतिज्ञा स्थापितः  स्थापना गरियो विक्षिप्ता  विस्तार गरिसकियो 
भएका दिषु  दिशादिशामा 

सत्सु  सज्जनहरूमा सवंलोकमलापहा  सबैको 


वाक्यार्थ हजुरले सत्यप्रतिज्ञावाला सज्जनहरूमा धर्मको स्थापना गर्नुभयो र दिशादिशामा 
सारा लोकको पापलाई नाश गर्ने कीर्तिं पनि फिंजाइसक्नुभयो । 


 , 


अवतीयं यदोवंशो बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । 
कर्माण्युहामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः ॥ २३॥ 


पढार्थ रूपं  रूपलाई यदोः  यदृहरूको 
अनुत्तमं  सर्वश्रेष्ठ बिभ्रत्  धारण गरेर वो  कुलमा 


रामालन्द्री टीका 


५२५२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


अवतीयं  अवतार लिएर उदामवृत्तानि  अतिशय अकृथाः  गर्नुभयो 

जगतः  संसारको पराक्रमयुक्त 

हिताय  हितका लागि कमोणि  कर्महरू 

ताक्यार्थ हजुरले अतिशय सुन्दर रूप धारण गरेर यदुकुलमा उत्पनन भई संसारको हितका 


लागि अति पराक्रमयुक्त कामहरू पनि गरिसक्नुभयो । 


यानि ते चरितानीडश मनुष्याः साधवः कटो । 
शृण्वन्तः कीतंयन्तङ्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः ॥ २४॥ 





पदार्थ तिनलाई कठो  कलियुगमा 
ईदा  हे प्रभु शृण्वन्तः  सुन्दै र अञ्जसा  सजिलैसंग 
ते  हजुरका कीतंयन्तः च  गाद पनि तमः  अज्ञानलाई 
यानि  जो साधवः  सज्जन तरिष्यन्ति  तर्नेछन् 
चरितानि  चरित्रहरू छन् मनुष्याः  मानिसहरू 


वाक्यार्थ हे प्रभ ! हजुरका जो सुन्दर चरित्रहरू छन्, तिनलाई सुन्दे र गा्ँदे सज्जन मनुष्यहरूले 
यो कलियुगमा सजितै अज्ञानलाई पार गर्नेछछन् । 


 अ वतीणंस्य पु 
यटुवंरोऽ भवतः पुरुषोत्तम । 
रारच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंराधिकं प्रभो ॥ २५॥ 


पढार्थ यदुवंशे  यदुकुलमा पञ्चविंशाधिकं  पच्चीस बढी 
पुरुषोत्तम  हे पुरुषश्रेष्ठ अवतीणंस्य  अवतीर्ण भएको शरच्छतं  शय वर्ष 
प्रभो  प्रभु भवतः  हजुरको व्यतीयाय  बितिसक्यो 


ताक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ प्रभु ! हजुर यदुकुलमा अवतीर्ण हुनुभएको पनि एक सय पच्चीस वर्ष 
बितिसक्यो । 


नाधुना तेऽखिलाधार देवकायांवदोषितम्। 
कुट च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६॥ 





पदार्थ देवकार्य पनि श्रापले 

अखिलाधार  हे सर्वाधार प्रभु न छैन नष्टप्रायं  प्रायः नष्ट 
अघुना  अहिले इदं  यो अभूत्  भएको छ 
ते  हजुरले गर्नुप्न कुटं च  यदुकुल पनि 

देवकायांवशोषितं  केही बांकी विप्रशापेन  ब्राह्मणहरूको 


रामालन्द्री टीका 


५३९५२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ हे सर्वाधार प्रभु! अब हजुरले यहाँ बसेर गर्नुपर्ने देवकार्य पनि केही बाँकीक्तैनरयो 
यदुकुल पनि ब्राह्मणहरूको श्रापले प्रायः नष्ट भदसकेको छ। 


ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । 
सलोर्कल्छोकपालान् नः पाहि वेकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥ 





पढार्थ स्वधाम  आफ्नो धाम ः रहेका 

ततः  त्यसैले वेकुण्ठमा नः  हामी 

यदि  यदि विशस्व  प्रवेश गर्नुहोस् र॒ विकुण्ठकिङ्करान्  वैकुण्ठका 
मन्यसे  हजुर चाहनुह॒न्छ भने सलोकान्  लोकहरू सहित सेवकटहरूलाई पनि 

परमं  उत्कृष्ट लोकपालान्  लोकपालको पाहि  र्ना गर्नुहोस् 


वाक्यार्थ त्यसैले हजुर चाहनुहुन्छ भने आफ्नो उत्कृष्ट धाम वैकुण्ठमा जानुहोस् र सारा 
लोकसहित लोकपालको रूपमा रहेका वैकुण्ठका सेवक हामीहरूलाई पनि रक्षा गर्नुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेवर । 
कृतं वः कायंमखिलं भूमेभारोऽवतारितः॥ २८॥ 


पदार्थ मे  मैले कृतं  मेले गरिसके र 
विबुधेश्वर  हे ब्रह्माजी अवधारितम्  विचार भूमेः  पृथिवीको 

हजुरले गरिसकेको हु भारः  भार पनि 

यत्  जे वः  हजुरहरूका अवतारितः  हरण गरिसकें 
आत्थ  भन्नुभयो अखिलं  सबै 

एतत्  यो सबै कुरा कायम्  कार्यहरू 





ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! हजुरले भनेका कुरा मैले विचार गरिसकेको दुं । हजुरहरूको सारा काम 
पनि मैले गरिसकेको दकु र पृथिवीको भार पनि हरण गरिसकेको दधु । 


   ५ वीर्यरोर्या न्रे,  . भ्रयोद्धतम् 
ताद्द् याद्वकुर वीयोयभ्रयोद्धतम् । 
लोकं जिघुक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महाणंवः ॥ २९॥ 
पढार्थ लोकं  लोकलाई यादवकुलं  यदुकुल छ, 
वीर्यशो्यश्रिया  पराक्रम, बल रजिधृक्षत्  नष्ट गर्न लागेको त्यसलाई 
एेश्वर्यले यत्  जुन मे  मद्रारा 
उद्धतं  मत्त भएको इदं  यो वेख्या  किनाराद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


५२५४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


महाणंवः इव  सागर छै रुद्धम्  रोकिसकिएको छ 


ताक्यार्थ पराक्रम, बल र एेश्वर्यको मदले लोकलाई नै नष्ट गर्न तम्सिएको यो यदुकुललाई 
मेले किनाराले महासागरलाई रोके रै रोकिसकेको हु । 


यद्संहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । 
गन्तास्म्यनेन ोकोऽयमूदरेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ २० ॥ 





पदार्थ कुट  कुललाई अयं  यो 

यदि  यदि असंहत्य  संहार नगरीकन लोकः  लोक 

दुप्तानां  घमन्डी भएका गन्तास्मि  गं भने विनङ्क्ष्यति  नष्ट हुनेछ 
यदूनां  यदुहरूको उद्वेलेन  मर्यादा नाधिसकेको 

विपुलं  विशाल अनेन  यो कुलद्रारा 


वाक्यार्थ यदि मेले यो घमन्डी भएका यदुहरूको कुललाई संहार नगरीकन आफ्नो धाम गणं 
भने मर्यादालाई उल्लडघन गरिसकेको यो कुलको कारण सारा लोक नै नष्ट हुने । 


इदानीं नाश आरब्धः कुटस्य द्विजशापतः । 
यास्यामि भवनं बह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१॥ 


पढार्थ कुटस्य  यदुकुलको एतदन्ते  यो कुलको नाश 
अनघ  हे पापरहित ब्रह्माजी नाशः  नाश भटसकेपक्ि वैकुण्ठमा आणएर 
इदानीं  अहिले आरब्धः  आरम्भ भटसकेको तव  हजुरको 

द्विजशापतः  ब्राह्मणको छ भवनं  लोकमा पनि 
श्रापबाट बह्यन्  हे ब्रह्माजी यास्यामि  जाने 





तवाक्यार्थ हे पापरहित ब्रह्माजी ! अहिले ब्राह्मणको श्रापबाट यदुकुलको विनाश सुरु भद्सकेको 
छ, अतः यो कुलको विनाश भडइसकेपछि म वेकुण्ठ हुँदै हजुरको लोकमा पनि जानु । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्तो खोकनाथेन स्वयम्भूः प्रणिपत्य तम् । 
सह देवग्णेर्देवः स्वधाम समपद्यत ॥ ३२॥ 


पदार्थ   बताइनुभएका ह  नमस्कार गरेर 
लोकनाथेन  सबै लोकका देवः  देव देवगणेः सह  देवगण सहित 
मालिक श्रीकृष्णद्रारा स्वयम्भूः  ब्रह्माजी स्वधाम  आफ्नो लोकमा 
इति  यसरी तं  उहाँ लाई समपद्यत  जानुभयो 





रामालन्द्री टीका 


५२५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले यसरी बताएपचछछि ब्रह्माजीले भगवान् श्रीकृष्णलाई नमस्कार 
गर्नुभयो र अन्य देवगणसहित उहाँ आप्नै लोकमा जानुभयो । 


अथ तस्यां महोत्पातान् दारवत्यां समुत्थितान् । 
विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३॥ 


पदार्थ समुत्थितान्  आएका समागतान्  नजिकमा आएका 
अथ  त्यसपछि महोत्पातान्  दुलाटुला यदुवृद्धान्  यादव वृद्धहरूलाई 
तस्यां  त्यो उत्पातहरूलाई भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 

दारवत्यां  द्रारकामा विलोक्य  देखेर आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि द्रारकापुरीमा भएका ठुलाठला उत्पातहरू देखेर भगवान्को नजिकमा 
आएका वृद्ध यादवहरूसंग भगवानूले भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
 ४ वयुत्तिष्ठन्तीह  
एते वे सुमहोत्पाता न्तीह सवतः। 
दापङ्च नः कुलस्यासीद् बाह्यणेभ्यो दुरत्ययः ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

नः  हाम्रो 

कुलस्य  यदुकुललाई 
ब्राह्मणेभ्यः  ब्राह्मणहरूबाट 
दुरत्ययः  टार्न नसकिने 


 श्राप 

आसीत्  परेको थियो त्यरैले 
वे  निश्चय नै 

एते  यी 

सुमहोत्पाताः  दुलाढुला 


उत्पातहरू 

इह  यो दारकामा 

सवतः च  चरै तर्फबाट 
व्युत्तिष्ठन्ति  आद्रहेका छन् 





ताक्यार्थ हाम्रो कुलमा ब्राह्मणहरूबाट टार्नै नसकिने श्राप परेको छ, त्यसैले चारैतफबाट यी 


उत्पातहरू आदइरहेका छन् । 


न वस्तन्यमिहास्माभिजिंजीविषुभिरायंकाः। 
प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽदयेव मा चिरम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

आयंकाः  हे पूज्यजनहरू 
जिजीविषुभिः  बांच्न चाहने 
अस्माभिः  हामीहरुद्रारा 


इह  यो द्वारकामा 

न वस्तन्यम्  बस्नु हुदैन 
अद्य एव  आज नै 

मा चिरम्  डिलो नगरी 


सुमहत्पुण्यं  अत्यन्त पवित्र 
प्रभासं  प्रभास क्षेत्रमा 
यास्यामः  गदहालौँ 





वाक्यार्थ हे पूज्यजनहरू ! बांच्न चाहने हामीहरूले अब यहाँ द्वारकामा बस्नु हैदेन, आज नै 
अत्यन्त पवित्र प्रभास क्षेत्रमा गडहालौँ, हिलो नगरौँ । 


रामालन्द्री टीका 


५२५६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । 
विमुक्तः किल्बिषात् सद्यो भेजे भूयः कलोदयम् ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ उडुराट्  चन्द्रमा भूयः  फेरि 
दक्षशापाद्  दक्षप्रजापतिको यत्र  जहाँ सद्यः  तुरुन्ते 

श्रापले स्नात्वा  स्नान गरेर कलोद्यं  कलाहरूको 
यक्ष्मणा  क्षयरोगद्रारा किल्बिषात्  रोगबाट वृद्धिलाई 

गृहीतः  आक्रान्त भएका विमुक्तः  मुक्त भए र भेजे  प्राप्त गरे 


वाक्यार्थ दक्षप्रजापतिको श्रापले क्षयरोगद्रारा ग्रस्त भएका चन्द्रमा जुन प्रभास क्षेत्रमा स्नान 
रनलि रोगबाट मुक्त भएका थिए र उनले तुरुन्ते आपफ्ना कलाहरूलाई प्राप्त गरेका धिए। 
वितवरण दक्ष प्रजापतिले चन्द्रमालाई दिनदिनै कलाक्षय हुने श्राप दिएका धिए। यसको कारण 
के थियो भने, चन्द्रमाले दक्षका छोरी सत्ताईस नक्षत्रहरूसंग विवाह गरेका थिए । अश्विनी, भरणी 
आदि दक्षपुत्रीमध्ये चन्द्रले रोहिणीलाई मात्र बदी माया गर्न र अरूको वास्ता नगर्ने गर्न थाले। 
यसबाट अरू पुत्रीहरूले रिसाई आफ्नो दुःख पितालाई भने र उनले भेदव्यवहार गर्ने भन्दै 
चन्द्रमालाई कलाक्षयको श्राप दिए। यसबाट बच्न उनले प्रभास क्षेत्रमा गई भगवान् शङरको 
आराधना गरे। उनको तपस्याबाट आशुतोष भगवान् प्रसन्न हनुभयो र सोमलाई वर मारन 
भन्नुभयो । उनले पनि आपू कलाविहीन बन्नु नपरोस् भनी वर मागे। भगवान् शङ्रले दक्षको 
श्रापलाई पनि निष्फल हुन नदिने गरी भन्नुभयो कृष्णपक्षमा प्रतिपदादेखि ओँसी यी पन्घ्र 
तिथिसम्म चन्द्रका पन्ध्र कलाहरू लुप्त हुनेछन् र एउटा कलाद्वारा मात्र चन्द्रको अस्तित्व रहने । 
अनि शुक्लपक्षका प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म चाह क्रमशः एकएक कला बददै उनमा सोहै कला 
हुनेछ । यही व्यवस्थाद्रारा चन्द्रमाको कलाक्षय अनि कलावृद्धि पनि हुने गरेको हो । 


वयं च तस्मिन्नाप्टुत्य तपयित्वा पितृन् सुरान् । 
भोजयित्वोशिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ 
तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वे । 


नर,    


वृजिनानि तरिष्यामो दानेर्नोभिरिवाणंवम् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ तपयित्वा  तर्पण गरेर भोजयित्वा  भोजन गराएर 
वयं च  हामीहरू पनि नानागुणवता  विभिन्न गुणले तेषु  ती 

तस्मिन्  त्यो प्रभास वीर्थमा युक्त पात्रेषु  उत्तम पाव्रहरूमा 
आष्टुत्य  नुहाएर अन्धसा  भोजनहरूले महान्ति  बहुमूल्य 

पितृन्  पितृहरूलाई र उशिजः  उत्तम दानानि  दानस्वरूप पुण्यबीज 
सुरान्  देवताहरूलाई पनि विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 


रामालन्द्री टीका 


५३५७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
उप्त्वा  रोपेर अनि नोभिः  इङ्गाहरूद्ारा पापलाई 

दानैः  ती दानहरुूद्रारा अर्णवम् इव  सागर तरे ४ तरिष्यामः  तर्नं 

वे  निश्चय नै वृजिनानि  सारा दुःख र 


ताक्यार्थ हामीहरूले पनि त्यो प्रभास क्षेत्रमा नुहाएर पित्ृहरूलाई र देवताहरूलाई तर्पण 
गर्नुपर्दछछ अनि नाना रसले युक्त भोजन तयार गरी उत्तम ब्राह्मणहरूलाई खुवाउनुपर्दछ र ती 
सत्पातव्रहरूलाई श्रद्धापूर्वक धेर कुरा दान गरेर पुण्यको बिड रोप्नुपर्दछछ, पछि त्यही दानको 
माध्यमले ङुङ्गाद्रारा सागर तरे ४ हामीहरूले पनि सारा पाप र दुःखहरूलाई पार गर्नेछछौँ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं भगवतादिष्टा यादवाः कुरुनन्दन । 
गन्तुं कृतधियस्तीरथं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ २९॥ 


पदढार्थ भगवता  भगवान्बाट गन्तुं  जान 

कुरुनन्दन  हे कुरुवंशीका प्रिय आदिष्टाः  आज्ञा पाएका कृतधियः  मनले निश्चय गरेर 
परीक्षित् यादवाः  यादवहरूले स्यन्दनान्  रथहरू 

एवं  यसरी तीर्थं  प्रभास तीर्थमा समयूयुजन्  तयार गरे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी भगवान्बाट आज्ञा पाएका यादवहरूले प्रभास तीर्थमा जाने 
निश्चय गरेर रथहरू तयार गरे । 


तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । 
ुष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः ॥ ४०॥ 
विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीरुवरेशवरम् । 

प्रणम्य शिरसा पादो प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ५१॥ 





पदार्थ तयारीलाई तं  ती श्रीकृष्णलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् निरीक्ष्य  देखेर विविक्ते  एकान्तमा 
घोराणि  भयानक नित्यं  सध उपसङ्गम्य  नजिक गणएर 
अरिष्टानि  उत्पातहरू कृष्णं  श्रीकृष्णको शिरसा  शिरले 

दुष्ट्वा  देखेर अनुव्रतः  सेवा गर्न पादो  पाउमा 

भगवता  भगवानूद्रारा उद्धवः  उद्धवले प्रणम्य  प्रणाम गरी 
उदितम्  बताइएको जगतां  सारा जगत्को प्राञ्जलिः  हात जोडेर 
श्रुत्वा  सुनेर सबैको ईरवरेशवरं  मालिकका पनि अभाषत  भनन थाले 
तत्  प्रभास क्षेत्रमा जाने त्यो मालिक 


रामालन्द्री टीका 


५२५८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! द्रारकामा भयानक उत्पातहरू हुन थालेको देखेर अनि भगवान्को 
आज्ञा अनुसार सबे प्रभासतिर जान लागेको देखेर सर्धं भगवान् श्रीकृष्णको सेवामा लाग्ने भएका 
उद्धवले एकान्तमा नजिक गई शिरले पाडमा प्रणाम गरी भगवानुसँंग हात जोडेर भन लागे । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 

 क क श्रवणकीतन 

देवदेवे योगेश पुण्य 

संहत्येतत् कुं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् ॥ 
विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन् न यदीरवरः ॥ ४२॥ 





पदार्थ भवान्  हजुरले एतत्  यो 

देवदेवेश  हे देवाधिदेव यत्  जो कुट  यदुकुललाई 

योगेरा  हे योगीश्वर विप्रशापं  ब्राह्मणहरूको संहृत्य  संहार गरेर 
पुण्यश्रवणकीतंन  हे पुण्यश्रवण श्रापलाई लोकं  यो लोकलाई 

र कीर्तन भएका प्रभ न प्रत्यहन्  निवारण गर्नुभएन सन्त्यक्ष्यते  त्यागन खोज्दै 
ईङवरः  मालिक हजुर त्यसैले हुनुहुन्छ 

समथः अपि  समर्थ भए पनि नूनं  निश्चय नै 


ताक्यार्थ हे देवाधिदेव ! योगीश्वर ! हजुरको लीलाकथाहरू सुन्दा र कीर्तन गर्दा पुण्य प्राप्त 
हन्छ । प्रभु ! हजुर सबैको ईश्वर ह॒नुहन्छ र ॒सबे काम गर्न समर्थं पनि हुनुहन्छ, तथापि हजुरले 
ब्राह्मणको श्रापलाई निवारण गर्नुभएन, त्यसैले पक्क पनि हजुर यो कुललाई संहार गरेर यो लोक 
छोडी जान खोज्दै हनुहुन्छ । 


नाहं तवाङ्घिकमलं क्षणाघधंमपि केशव । 
त्यक्तु समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३॥ 





पढार्थ क्षणाधंम् अपि  आधा क्षण माम् अपि  मलाई पनि 
केराव  हे भगवान् पनि स्वधाम  आफ्नो धाममा 
अहं  म त्यक्तु  छाड्न नय  लैजानुहोस् 

तव  हजुरको न समुत्सहे  सक्िदिनँ त्यसैले 

अङ्धिकमलं  चरणकमललाई नाथ  हे प्रभु 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! म॒ हजुरको चरणकमललाई छाडेर आधा क्षण पनि रहन सक्दिन। 
त्यसैले हे नाथ ! मलाई पनि आफ्नो धाममा लैजानुहोस् । 


तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । 
कणंपीयूषमास्वाद्य त्यजत्यन्यस्पृहां जनः ॥ ४४॥ 


रालालन्द्री टीका 


५२५९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


शाय्यासनाटनस्थानस्नानकीडाशनादिषु । 
कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेम हि ॥ ४५॥ 





पदार्थ जनः  मानिसले आदि कार्यमा हजुरको 
कृष्ण  हे भगवान् अन्यस्पृहां  अन्य वस्तुको भक्ताः  सेवा गरेका 
नृणां  मनुष्यहरूलाई धन, पुत्र, कलत्र आदिको वयं  हामीहरूले 
कर्णंपीयूषं  कानको लागि आसक्तिलाई प्रियं  प्यारो 
अमृततुल्य र हि  निश्चय नै आत्मानं  आत्मारूप 
परममङ्गटं  अत्यन्त मङ्गल त्यजति  त्याग्दछ भने त्वां  हजुरलाई 

तव  हजुरको शय्यासनाटनस्थानस्नानकीडा कथं  कसरी 

विक्रीडितं  लीला कथाहरूलाई शनादिषु  सुत्दा, बस्दा, घुम्दा, त्यजेम  त्यागन सक्छ 
आस्वाद्य  सुनेर त रर्हंदा, नुहाऊंदा, खेल्दा, खाँदा 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! मनुष्यहरूलाई सुन्दा अमृत जस्तो लाग्ने र परम मङ्गल हजुरका केवल 
लीलाकथालाई आस्वादन गरेर त मानिसले अरू धन, सम्पत्ति, स्त्री आदिको आसक्तिलाई त्याग्दछ 
भने सुन्दा, बस्दा, घुम्दा, रहंदा, नुहाँदा, खेल्दा र खाँदा पनि हजुरलाई सेवा गर्ने भक्त हामीहरू 
आफ्नो आत्मारूप हजुरलाई त्यागेर कसरी रहन सक्छ ? 


त्वयोपभुक्तसख्रग्गन्धवासो ऽलङ्कारचचिंताः। 
उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेम हि ॥ ५६॥ 


पदार्थ आदिले विभूषित हुने तव  हजुरको 
त्वया  हजुरदरारा उच्छिष्टभोजिनः  हजुरको जुठो मायां  मायालाई 
उपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कार खाने जयेम  जित्छौँ 


चचिंताः  उपभोग गरेका दासाः  हामी सेवकटहरूले 
माला, चन्दन, वस्त्र र आभूषण हि  निश्चय नै 





ताक्यार्थ हजुरले पहिला उपभोग गरेका माला, चन्दन, वस्त्र, आभूषण आदि लगाएर सजिने, 
अनि हजुरले खाएको जुटो खाने हामी सेवकहरूले हजुरको मायालाई जित्छौँ । 

विवरण यहाँ उद्धवले भगवान्ले लीलासंवरण गर्न लागेको थाहा पाएपचछ्ि भगवानसंग 
दुषटिनुपर्वा आपरूलाई अत्यन्त पीडा हुने बताएका छन्। संसारको दुःखबाट व्यथित भएका 
प्राणीहरूलाई लीलारसको अमृत चखाई आनन्दित तुल्याउन भगवान्को आविभवि भएको हो । 
एकपटक परमानन्दको आस्वाद लिइसकेका यी व्यक्तिहरू त्यसलाई छोडन कसरी सक्दछन् र ? 
संसारको आनन्द अत्यन्त क्षणिक एवं सीमित छ। ती पदार्थहरूको भोग गरिरहेका व्यक्तिहरू त 
आप्नो भोगलाई छोडन चाहेदेनन् भने सम्पूर्ण इन्द्रियहरूबाट परमानन्दलाई चाखिरहेको एउटा भक्त 


रामालन्द्री टीका 


५३६० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


त्यो आनन्दको महान परमात्मालाई कसरी छाड्न सक्दछ र ? भगवान् अन्तर्हित हुने वेलामा 
भक्तहरूमा हुने यही पीडा यहाँ व्यक्त भएको छ। 

नीतिशास्त्रमा भनिन्छ सज्जन एवं दुर्जन दुबेले प्राणलाई हरण गर्दछन्, तर तिनमा फरक 
के छ भने दुर्जनको संयोग प्राणहारक हुन्छ अनि सत्पुरुषको चाह वियोग प्राणहारक हुन्छ । 
जीवनभरि अनेक लीलाद्रारा भक्तहरूलाई आनन्द दिनुभएका भगवान्को वियोग उनीहरूका लागि 
अत्यन्त पीडाकारक हने निश्चित नै छ । उद्धव भगवान्का अत्यन्त नजिक रहने अन्तरङ्ग भक्त हुन् । 
संसारको कुनै पनि विषयभोग नचाहने यिनी भगवान्ले लगाएका पीताम्बर, भगवान्ले भोजन गरेर 
बाँकी रहेको प्रसाद आदिबाट आफ्नो जीवननिर्वाह गर्थे। उनले सब भक्तहरूको घनीभूत पीडालाई 
आफनो शब्दमा अभिव्यक्त गरेका छन्। उद्धव भन्छन् हे प्रभु ! हजुरले ब्राह्मणहरूको श्रापलाई 
रोक्ने सामर्थ्य हूदाहदे पनि त्यसलाई रोक्नुभएन, यसको तात्पर्य हजुरले पनि यदुकुलको विनाश 
चाहनुभएको छ । यसबाट के सिद्ध हुन्छ भने अब चर हजुर यदुकुललाई समेटी आफ्नो लोकमा 
जान चाहनुहुन्छ । हे केशव ! म ॒हजुरको चरणलाई एक क्षण पनि छड्न सक्दिनँ, त्यसैले मलाई 
पनि आपूसंगै आफ्नो धाममा लिएर जानुहोस्। जसले जीवनको हरेक क्षण भगवानूकै लागि 
सुम्पेको हृन्छ, त्यो व्यक्ति भगवान्को विरहमा कसरी संसारमा रहिरहन सक्छ र? यद्यपि 
भगवानूको विरह भनेको उहाँको चिन्तन द्ुटनु र ॒संसारतिर मन जानु हो। संसारका सबे 
महापुरुषहरू आन्तरिक भावद्वारा सध भगवानूसंगे भडइ्रहन्छन् र यस्ता भक्तलाई शास्त्रहरूमा 
नित्ययुक्त भनिएको छ । तर उद्धव आदि भक्तहरू चाहं यस्ता सौभाग्यशाली भक्तहरू हुन्, जसले 
बाहिरी ओंँखाद्रारा पनि भगवान्लाई देखन पाएका छन्। यति मात्र नभई उनीहरू भगवानसंगै 
खाने, खेल्ने, हिंडने आदि सारा व्यवहार गर्दथे। यो विशेष सौभाग्य पाएकाले उनीहरूका लागि 
भगवानूलाई देखन नपाउनुको विरह असह्य हुन्छ, उनीहरू भगवान्लाई केवल मनमनै सम्षेको 
भरमा मात्र सन्तुष्ट हदेनन्। उद्धवको विषयमा त खन् के प्रसिद्धि छ भने उनी सानो बच्चा 
हदादेखि नै खानखेल्न समेत छडी भगवान्को चिन्तनमा लीन हुन्थे। आज पनि उद्धवले 
भगवानूलाई आफूसंँगे धाममा लिएर जानुहोस् भनी प्रार्थना गरेका छन्। 

उद्धव भन्दछन् हजुरको लीलाश्रवणको स्वाद चाखेपछछि व्यक्तिले अरू बाहिरी संसारको 
कामनालाई तत्काल त्यागिदिन्छ। केवल लीलाश्रवणमा त यस्तो विशेषता छ भने हामी हजुरसंगे 
सुत्ने, उट्ने, खाने, खेल्ने र रमाउने भक्तहरू हजुरविना संसारमा कसरी रहन सक्दछँ ? के पानीको 
अभावमा माछछ्छो एकचछिन पनि बांच्न सक्छ र ? भगवान् भक्तहरूका लागि अत्यन्त प्रिय हुनुहन्छ र 
स्वयं आत्मस्वरूप ने हुनुहुन्छ । आफ्नो आत्मालाई पनि कसैले छोडन सक्छ र ? यसैले भक्तहरू 
भगवानूविना एक क्षण पनि रहन सक्दैनन्। देवर्षि नारदले भक्तिको लक्षण गर्ने क्रममा पनि 
भन्नुभएको छ नारदस्तु तदर्पिताखिलाचरिता तद्धिस्मरणे परमव्याकुलता चेति नारदभक्तिसूत्र 
११९ अर्थात् भक्ति भनेको सम्पूर्ण देनिक व्यवहार पनि भगवान्मा अर्पण गरिदिनु र भगवानूलाई 
एक चिन विर्सदा या उहाँसंग वियोग हदा अत्यन्त व्याकुल हनु नै हो। भक्तिशास्त्रमा 
भगवानूप्रतिको यही व्याकुलतालाई नै माया जित्ने प्रधान साधन भनी बतादएको छ। त्यसैले 
उद्धवले आपफूहरूले भगवान्को निरन्तर सङ्गत अनि उहाँको प्रसाद रूपमा प्राप्त वस्तुहरूको 


रामालन्द्री टीका 


५३६१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


उपभोगबाट नै मायालाई जित्ने धारणा राखेका छन्। यसरी यहाँ भगवान्का भक्तहरूलाई वियोग 
असह्य ह॒न्छ भन्ने देखाइएको छ। 


वातरसना य ऋषयः श्रमणा ऊध्वंमन्थिनः। 
ब्रह्माख्यं घाम ते यान्ति शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ ब्रह्मचर्ययुक्त ऋषयः  ऋषिहरू छन्, 
वातरसनाः  दिगम्बर नमन शान्ताः  काम, क्रोध आदि तिनीहरू 

रहने भएका ते  हजुरको 

श्रमणाः  हजुरको भजनमा संन्यासिनः  संन्यासीहरू र॒ बह्याख्यं  ब्रह्मनामको 
खुब श्वम गर्ने अमलाः  पापशून्य धाम  धाममा 
उ्वंमन्थिनः  अखण्ड येजो यान्ति  पुग्दछन् 


ताक्यार्थ स्च नरन रहेर, हजुरकै भजनमा श्रम गरी, अखण्ड ब्रह्मचर्यमा बसी काम, क्रोध 
आदिलाई जितेका संन्यासीहरू तथा पापशून्य निर्मल चित्त भएका अन्य ऋषिमुनिहरू हजुरको 
ब्रह्मनामको लोकमा पुग्दछन् । 


वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्तः कम॑वत्म॑सु । 
त्वद्वातंया तरिष्यामस्तावकेर्दुस्तरं तमः ॥ ४८॥ 
स्मरन्तः कीतंयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । 
गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृखोकविडम्बनम् ॥ ४९॥ 


पढार्थ ते  हजुरका मनुष्यको अनुकरणलाई 
महायोगिन्  हे योगीश्वर कृतानि  चरित्रहरूलाई स्मरन्तः  सर्द र 

इह  यो गदितानि च  अरू कीतंयन्तः  गावै 

क्मवत्मंसु  कर्मबाट प्राप्त हुने उपदेशदहरूलाई पनि त्वद्मातंया  हजुरकै कथावातलि 
देव, तिर्यक्, मनुष्य आदि गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि  गमन, दुस्तरं  अपार 

जन्ममा मन्दहासयुक्त दर्शन र परिहास तमः  संसाररूपी अन्धकारलाई 
भ्रमन्तः  घुम्दै आदि तरिष्यामः  तर्नछछौँ 

वयं तु  हामीहरू त यत्  जो 

तावकैः  हजुरका भक्तहरूसंग नृलोकविडम्बनं  हजुरले गरेका 





ताक्यार्थ हे योगीश्वर ! यस संसारमा कर्मको गति अनुसार देव, तिर्यक् मनुष्य आदि जन्ममा 
घुमिरहेका हामीहरू त॒ हजुरकै भक्तहरूको सङ्गतले हजुरले गरेका चरित्रहरू र॒ बताएका 
उपदेशहरूलाई अनि गमन, मन्दहासयुक्त दर्शन, परिहास आदि तथा हजुरले गरेको मनुष्यको 


रामालन्द्री टीका 


५२६२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९६ 


अनुकरणलाई सम्पदे र गाद हजुरफै कथावार्ताले यो संसाररूपी अन्धकारलाई तर्नं । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुतः। 


एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५०॥ 


पढार्थ   भगवान् 
राजन्  हे राजा परीक्षित् देवकीसुतः  देवकीपुत्र 
एवं  यसरी श्री कृष्णले 


विज्ञापितः  प्रार्थना गरिएका एकान्तिनं  अनन्य भक्त 





प्रियं  प्यारा 

भृत्यं  सेवक 

उद्धवं  उद्धवलाई 
समभाषत  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी उद्धवले प्रार्थना गरिसकेपछि भगवान् श्रीकृष्णले आपफ्ना 


अनन्य भक्त प्यारा सेवक उद्धवलाई भन्न लागनुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


५२६२ 


अध्याय ७ 


अथ सप्तमोऽध्यायः 


अवधूतका चौबीस गुरुहरू 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
यदात्थ मां महाभाग तच््विकीषिंतमेव मे। 


ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्ववांसं मेऽभिकाङ्क्षिणः॥ १॥ 


पदार्थ तत्  त्यो 

महाभाग  हे अति भाग्यशाली मे  मेरो 

उद्धव चिकीषिंतम् एव  ग्ने इच्छा नै 
मां  मसंग हो 

यत्  जे ब्रह्मा  ब्रह्मा 

आत्थ  भनेका छौ भवः  शङर र 


लोकपालाः  लोकपालहरू पनि 
मे  मेरो 

स्ववांसं  वैकुण्ठवासलाई नै 
अभिकाूरक्षिणः  चाहन्छन् 





ताक्यार्थ हे अति भाग्यशाली उद्धव ! मसंग तिमीले जे भन्यौ, त्यो मेरो चाहना अनुरूप ने हो 
र त्यही हुन्छ किनभने ब्रह्मा, शङडूर र अरू लोकपालहरू पनि मेरो वैकुण्ठवास ने चाहन्छन्। 


मया निष्पादितं ह्यत्र देवकायंमरोषतः। 
यदर्थमवतीर्णो त ५  
ऽहमंशेन बह्यणाथिंतः ॥ २॥ 


बलदेवसहित 

यद्थ॑म्  जुन कामको लागि 
अत्र  यस पृथिवीमा 
अवतीणंः  अवतीर्ण भएको 
धिं त्यो सबे भूभारहरण 
आदि 


पदार्थ 

हि  निश्चयनै 

ब्रह्मणा  ब्रह्माद्रारा 
अर्थितः  प्रार्थना गरिएको 
अहं  म 

अंशेन  अंशावतार 


  देवताहरूको काम 
मया  मद्रारा 

अरोषतः  सम्पूर्ण रूपमा 
निष्पादितम्  सम्पन्न गरियो 





ताक्यार्थ ब्रह्माले प्रार्थना गरेर म अंशावतार शेष बलदेव सहित यो पृथिवीमा जुन कामको 
लागि आएको धिर देवताहरूको त्यो सबै काम मैले पूरा गरिसके 


कुलं वै शापनिर्दग्धं नक्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात्। 
समुद्रः सप्तमेऽहयेतां पुरीं च प्ठावयिष्यति ॥ ३॥ 


पदार्थ 


शापनिर्दग्धं  ब्राह्मणको श्रापले प्रायः नष्ट भद्सकेको 


रामालन्द्री टीका 


५२६४ 


एकादश स्कन्ध 


कुलं  यदुकुल 
अन्योन्यविग्रहात्  आपसी 
कलहले 

वे  निश्चय नै 


श्रीमद्भागवत 


नङ्क्ष्यति  नाश हुनेछ र 


समुद्रः  समुद्रले 
सप्तमे  सातौँ 
अह्नि  दिनमा 





अध्याय ७ 


एतां  यो 
पुरीं च  द्रारकापुरीलाई 
प्लावयिष्यति  इुबाउनेछ 


ताक्यार्थ ब्राह्मणको श्रापले प्रायः नष्ट भटसकेको यदुकुल पनि अब आपसी कलहले नाश 
हुनेछ र यो द्वारका पुरीलाई पनि आजको सातौ दिनमा समृद्रले इबाउने । 


  ५ 
यलहधवाय मया त्यक्त ककाञय नत्टमर्ज्खटः। 


भविष्यत्यचिरात् साधो कलिनापि निराकृतः ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

साधो  हे सज्जन उद्धव 
यहि एव  जब 

अयं यो 

लोकः  लोक 


मया  मद्रारा 
त्यक्तः  छाडिएको हुन्छ 
अचिरात्  चांडे नै 

अयं  यो लोक 

नष्टमङ्गलः  मङ्गलरहित अनि 





कलिना अपि  कलियुगद्रारा 
पनि 

निराकृतः  आक्रान्त 
भविष्यति  हुनेछ 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! जब म यो लोकलाई त्यागनेद्घु । त्यसपचछ्छि तुरुन्ते यो लोक मङ्गलरहित हुनेछ 
र कलियुगद्वारा आक्रान्त पनि बन्ने । 


 सत् ५९ महीतठे 
न वस्तव्यं त्वयेवेह मया त्यक्तं महीतले । 
जनोऽधर्मरुचिमद्र भविष्यति कटो युगे ॥ ५॥ 





पदढार्थ इह  यो कठो युगे  कलियुगमा 
भद्र  हे भद्र महीतठे  पृथिवीमा जनः  मानिस 

मया  मद्रारा त्वया  तिमीले अधमरुचिः  अधर्मपरायण 
त्यक्ते  छाडिएपचछि न वस्तव्यं  बस्नु हैदैन भविष्यति  हुनेछ 


ताक्यार्थ हे भद्र उद्धव ! मेले छाडिसकेपचक्छि यो पृथिवीमा तिमी नबस्नू किनभने कलियुगमा 
मानिसहरू अधर्मपरायण हूने्न् । 


त्वं तु स्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । 
मय्यावेश्य मनः संयक् समदुग् विचरस्व गाम् ॥ ६॥ 


पदार्थ बन्धुबान्धवमा परित्यज्य  त्यागेर 
त्वंतु तिमीत सवं  सम्पूर्ण मनः  मनलाई 
स्वजनबन्धुषु  आफन्त र स्नेहं  स्नेह मयि  ममा 


रामालन्द्री टीका 


५२३६५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
संयक्  राम्रोसंग समदुक्  समदर्शी भई विचरस्व  घुम 
आवेशय  लगाएर गां  पृथिवीमा 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! तिमी आफन्त र बन्धुबान्धवमा सारा स्नेह त्यागेर मनलाई ममा लगाई 
समदर्शी भएर पृथिवीमा घुम । 


यदिदं मनसा वाचा चक्चुभ्यां श्रवणादिमिः। 
नदवरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥ 


पढार्थ चघ््भ्या  आंखाद्रारा र माया  माया मात्र हो 

यत्  जो श्रवणादिभिः  कान आदि नरवरं च  यो सवै विनाशी 
इदं  यो इन्द्रियद्रारा पनि हो भनेर 

मनसा  मनद्रारा गृह्यमाणं  ग्रहण गरिएको विद्धि  जान 

वाचा  वाणीद्रारा मनोमयं  मनले कल्पित हो र 





ताक्यार्थ हे उद्धव! यो संसारमा जति पनि मन, वाणी, ओंखा र अन्य श्रवण आदि 
इन्द्रियहरूद्वारा ग्रहण गरिएका पदार्थ छन्, ती सबे मनद्वारा कल्पित हृन्, माया मात्र हन् र विनाशी 
हुन् भनेर बु । 
 अ भट भ 
पंसाऽयुक्तस्य नानाथ न्रमः स गुणदाषभाक् । 
९         
कमाक्मवकमात गुणद्षाधया भिदा ॥  ॥ 


पढार्थ गुणदोषभाक्  गुण र दोषको अकम  गर्नुपर्ने कर्मको 
अयुक्तस्य  विक्षिप्त मन भएको भांडो हो उल्लड्घन र 

पुंसः  मानिसको जो गुणदोषधियः  भ्रमले गर्दा गुण विकमं  निषिद्ध कर्म भनेर 
नानाथंः  विविध भेदविषयक र दोषमा बुद्धि लागेका इति  यसरी 

श्रमः  भ्रम भटद्रहेको छ मानिसहरूको लागि नै मिदा  भेद गरेर बताइएको हो 
सःत्यहीनै कमं  गर्नुपर्न कर्म 





ताक्यार्थ विक्षिप्त भएको जो मानिस छ, वास्तवमा उसलाई नै अनेक वस्तुहरू प्रतीत हृन्छन्, 
त्यो भ्रम मात्र हो, गुण र दोष पनि भ्रममाने हुने हुन्, त्यसैले भ्रमविषयक भएका जो अज्ञानीहरू 
छन् उनीहरूलाई ने लक्ष्य गरेर वेदले, भेददृष्टिको अनुवाद गर्दै कर्म, अकर्म र विकर्मको प्रतिपादन 
गरेको हो। 


तस्माद् युक्तेन्द्रिययामो युक्तचिनत्त इदं जगत्। 
आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मस्यधीरवरे ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२६६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ वशमा राखेर आत्मानं  आफूलाई पनि 
तस्मात्  त्यसैले इदं  यो अधीरवरे  सबका अधिपति 
युक्तन्द्रियग्रामः  आपना विततं  विस्तरत मयि  ममा 

इन्द्रियहरूलाई वशमा गरेर जगत्  लोकलाई ईक्षस्व  हेर 

युक्तचित्तः  मनलाई पनि आत्मनि  आफूमा 





वाक्यार्थ त्यसैले हे उद्धव ! आपफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेर र मनलाई पनि वशमा राखी 
यो सारा चराचर विश्वलाई आफैमा हेर र आफूलाई पनि सबका अधिपति ममा हेर। 


ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम् । 


आत्मालुभवतुष्टात्मा नान्तरायेविंहन्यसे ॥ १०॥ 
पदढार्थ आत्माको अनुभूतिले सन्तुष्ट आत्मभूतः  आत्मास्वरूप तिमी 
ज्ञानविज्ञानसंयुक्तः  ज्ञान र॒ चित्त भएको र अन्तरायेः  अरू विघ्नहरूद्रारा 
विज्ञाने युक्त रारीरिणां  देवता, मनुष्य आदि न विहन्यसे  विचलित र 
आत्मानुभवतुष्टात्मा  शरीरधारीको पीडित हुनेकैनो 





वाक्यार्थ ज्ञान र विज्ञानले युक्त, आत्माको अनुभवले सन्तुष्ट चित्त भएका तथा देवता, मनुष्य 
आदि सम्पूर्णं शरीरधारीका आत्मस्वरूप तिमी अरू कुनै विघ्नहरूद्वारा पनि पीडित र विचलित 
हनेकैनो । 


दोषलुद्धयोभयातीतो  न निषेधान्न  ९ 
दोषबुद्धयोभयातीतो निषेधान्न निवे । 
गुणबुद्धया च विहितं न करोति यथाभंकः ॥ १९॥ 





पढार्थ अभंकः यथा  बालक मै विहितं च  विहित कर्मलाई 
उभयातीतः  गुणवृद्धि र निषेधात्  निषेधबाट करोति  गर्द परन्तु 
दोषनबुद्धि दुबेद्रारा रहित भएर निवतेते  निवृत्त हुन्छ परन्तु गुणबुद्धया न  गुणबुद्धिले होइन 
पनि मानिस दोषबुद्धया न  दोषबुद्धिले होइन 


ताक्यार्थ गुण र दोष दुबैबाट टाढा भएको मानिस पनि बालक कै दोषबुदधिविना नै निषिद्ध 
कर्मबाट हट्दछ र गुणबुदधिविना नै उसले विहित कर्मको आचरण गर्दछ। 


सवभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिङ्चयः। 


पश्यन् मदात्मकं विरवं न विपद्येत वे पुनः ॥ १२॥ 


पदार्थ परोक्ष र अपरोक्ष अनुभवले सर्वंभूतसुहृत्  सम्पूर्ण प्राणीको 
ज्ञानविज्ञाननिर्चयः  आत्माको निश्चय गरिसकेको हितकारी 


रामालन्द्री टीका 


५२६७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
शान्तः  शान्त स्वभावको मदात्मकं  मेरे रूपमा ।  निश्चय नै 

व्यक्ति पश्यन्  ठरे न विपद्येत  संसारमा आएर 
विङ्ूवं  जगतलाई पुनः  फेरि विपत्ति प्राप्त गर्दैन 


ताक्यार्थ परोक्ष र अपरोक्ष अनुभवद्वारा आत्माको निश्चय गरिसकेको, सबैको समान हित गर्ने 
शान्त व्यक्तिले यो जगत्लाई मेरे रूपमा अनुभव गर्दछ। उसले फेरि यो संसारमा आएर 
विपत्तिलाई प्राप्त गर्दन । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । 
उद्धवः प्रणिपत्याह तत््वजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३॥ 


पदार्थ आदिष्टः  आज्ञा दिदएका अच्युतं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
नृप  हे राजा परीक्षित् महाभागवतः  परम भक्त प्रणिपत्य  नमस्कार गरी 
भगवता  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा उद्धवः  उद्धवले आह  भने 

इति  यसरी तत्त्वजिज्ञासुः  तत्त्वजिज्ञासु भई 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान्ले यति आदेश दिइसकेपकि, भगवानूका परम भक्त उद्धवले 
तत्त्वज्ञानको इच्छाले भगवान् श्रीकृष्णलाई नमस्कार गरी भने। 


उद्धव उवाच उनद्धवले भने 


विप क ् वि 


योगेरा योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । 
निशश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः संन्यासलक्षणः ॥ १४ ॥ 





पढार्थ योगात्मन्  हे योगस्वरूप  लागि 

स र ५  

योगेडा  हे योगीश्वर योगसम्भव  हे योगका जनक संन्यासलक्षणः  सन्यासरूप 
योगविन्यास  हे योगीहरूको मे  मेरो त्यागः  त्यागको विषयमा 
अत्यन्त गोपनीय निभश्रेयसाय  परम कल्याणको प्रोक्तः  बताउनुभयो 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर योगीश्वर हुनुहुन्छ, योगीहरूको अत्यन्त गोपनीय तत्तव हुनुहुन्छ र 
योग नै हजुरको स्वरूप हो, हजुरबाटै योगको प्रवर्तन हृन्छ । हजुरले मेरो कल्याणका लागि 
संन्यासरूप त्यागको विषयमा बताउनुभयो । 


त्यागो ऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्ममिः। 
सुतरां त्वयि स्वात्मन्नभक्तेरिति मे मतिः ॥ १५॥ 
पढार्थ भूमन्  हे सर्वव्यापक सवात्मन्  हे सर्वस्वरूप प्रभु 


रालालन्द्री टीका 


५२६८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अयं  यो त्वयि  हजुरमा इति  यस्तो 

कामानां  विषयहरूको अभक्तैः  भक्तिरहित मे  मेरो 

त्यागः  त्याग व्यक्तिहरूद्रारा मतिः  बुद्धि निश्चय छ 
विषयात्मभिः  विषयमा सुतरां  अवश्य 

आसक्त भएका र दुष्करः  कठिन छ 





ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक सर्वस्वरूप प्रभु! विषयहरूको त्यस्तो त्याग, विषयमा आसक्त चित्त 
भएका र हजुरका अभक्तहरूले गर्ने सक्दैनन् भन्ने मेरो निश्चय छ। 


सोऽहं ममाहमिति मूढमतिविगाट 
स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । 
तत् त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं 
संसाधयामि भगवन्नतुशाधि भृत्यम् ॥ ६ ॥ 





पढार्थ सानुबन्धे  पुत्र आदि सहित अञ्जसा  सजिलैसंग 

भगवन्  हे प्रभ आदिमा अहं  म 

मूढमतिः  मूढ बुद्धि भएको विगाढः  इबेको छु त्यसैले संसाधयामि  बुर्न सक्छ त्यसै 
सः अदं  हजुरद्रारा उपदिष्ट म भवता  हजुरारा गरी 

अहं मम इति  म र मेरो भने निगदितं  उपदेश गरिएको भृत्यं  आफ्नो सेवकलाई 
भावना भएको तत् तु त्यो त्याग तथा अनुशाधि  शिक्षा दिनुहोस् 
त्वन्मायया  हजुरको मायाद्वारा संन्यास आदिको विषयमा त 

विरचितात्मनि  बनाएको यथा  जसरी 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले मलाई त्यो त्यागको विषयमा उपदेश दिनुभयो, म॒ त अत्यन्त मूढ 
बुद्धि भएको दु अनि हजुरको मायाद्रारा बनेको आफ्नो शरीर आदि र स्त्री, पुत्र आदिमामरमेरो 
भन्ने आसक्तिको भावनाले चर्बुम्म डुबेको हु, म हजुरको सेवक हँ त्यसैले हजुरले उपदेश दिएको 
त्यागको विषयमा जसरी म सजिलैसंग पुन सक्छ, त्यसै गरी मलाई सिकाउनुहोस् । 
सत्यस्य ते स्वदुश् आत्मन आत्मनोऽन्यं 
वक्तारमीरा विबुधेष्वपि नानुचक्षे । 
     त 
सवे वमाहताधयस्तव माययम 
ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरथंभावाः ॥ १७ ॥ 
पदार्थ ईश  हे भगवान् सत्यस्य  सत्यस्वरूप 


रामालन्द्री टीका 


५२६९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
आत्मनः  आत्माको विषयमा विबुधेषु अपि  देवताहरूमा पनि सरवे  सबै 

आत्मनः  मलाई न अनुचक्षे  म देख्दिनं तनुभृतः  देहधारीहरू 

वक्तारम्  उपदेश दिने बहिरथंभावाः  बाहिरी तव  हजुरको 

स्वदुशः  स्वतःसिद्ध ज्ञानवाला विषयलाई सत्य माने मायया  मायाले 

ते  हजुर बाहेक बह्यादयः  ब्रह्मा आदि विमोहितधियः  मोहित भएका 
अन्यं  अरू इमे  यी छन् 





ताक्यार्थ हे प्रभु! मलाई सत्यस्वरूप आत्माको विषयमा उपदेश दिने स्वतःसिद्ध ज्ञानवान् 
व्यक्ति हजुर बाहेक अरू कोही कैन, मनुष्य आदिको त कुरे नगरं, देवताहरूमा पनि मेले त्यस्तो 
व्यक्ति देखेको छैन, किनभने ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि बाह्य विषयलाई सत्य मान्दछन्, त्यसैले 
यी पनि हजुरको मायाले मोहित भएका छन्। 


तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं 
सर्व॑ज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्डधिष्ण्यम् । 
निरविण्णधीरहमु ह वृजिनाभितप्तो 
नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥ 


पदार्थ अनन्तपारं  अविनाशी साथी 
तस्मात्  त्यसैले सव॑ज्ञं  सबै कुरा जानने नारायणं  नारायणस्वरूप 
ह उ  निश्चय नै ईर्वरं  सर्मसमर्थ भवन्तं  हजुरको 


वृजिनाभितप्तः  दुःखले पीडित अकरुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यं  कटहिल्यै शरणं  शरणमा 
निर्विण्णधीः  विरक्त भएको पनि नष्ट नहुने वैकुण्ठलोकमा प्रपद्ये  पर्दु 
अहं  म बस्ने 

अनवद्यं  दोषशून्य नरसखं  नरको जीवको 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! त्यसैले दुःखले पीडित र विरक्त पनि म सर्वदोषशून्य, अविनाशी, सर्वज्ञ, 
सर्वसमर्थ, काल आदिद्रवारा कहिल्यै नष्ट नहूने वैकुण्ठ लोकमा बस्ने नरका जीवका सखा, 
नारायणस्वरूप हजुरको शरणमा पर्व । 

विवरण यस प्रसङ्गमा उद्धव आत्मजिज्ञासापूर्वक भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा गएका छन् । 
जबसम्म व्यक्ति वेराग्यभावपूर्वक गुरुको शरणमा जदेन, तबसम्म उसले गुरुको साहचर्यबाट मात्र 
कुनै लाभ लिन सक्दैन। भगवान् श्रीकृष्ण जगदगुरु हुनुहन्छ, उहाँका अन्तरङ्ग सेवक भई आजसम्म 
उदके नजिक रहेका उद्धव पनि परमात्मतत्वको यथार्थज्ञानबाट वञ्चित थिए,. किनभने उनी 
वेराग्य र जिज्ञासापूर्वक भगवत्शरणमा गएकै थिएनन्। भगवानूले त गीता ४।११मा ये यथा मां 
प्रपद्यन्ते ताँ स्तथैव भजाम्यहम् अर्थात् जसले मलाई जसी सेवा गर्दछछन्, म तिनीहरूलाई तिने वस्तु 
दिई त्यसै गरी उपकार गर्दक्कु भन्नुभएको छ । यसैले गुरुको नजिक गई आत्मजिज्ञासा गर्नुको ठलो 





रामालन्द्री टीका 


९५३७  
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


महत्त्व छ । 

शास््रहरूमा गुरुशुश्रूषया विद्या अर्थात् गुरुशुश्रूषा गनलि ने विद्या आंछ भनी बतादइएको 
छ । शुश्रूषा शब्दका दुर्दवटा अर्थ हुन्छन्, एडटा सेवा गर्ने इच्छा अनि अर्को चाहं सुने इच्छा । 
शिष्यले गुरुको सेवा गर्नुपर्वछछ र उहांँसंग तत्त्वको जिज्ञासा पनि गर्नुपर्दछ । जिज्ञासाविनाको सेवाले 
चित्तशुदधिसम्म पुय्याए पनि ज्ञानमा पुयाउन सक्देन। यसैले पहिले सेवाट्रारा गुरुलाई प्रसन्न बनाई 
उहाँ प्रसन्न भएको वेलामा शिष्यले जिज्ञासा गययो भने मात्र उसले ज्ञानप्राप्ति गर्न सक्दछ । उद्धव 
भगवान्को हरप्रकारले सेवा गर्दथे, तर उनमा आत्मजिज्ञासाको उदय बल्ल आज भएको छ। 
भगवानूले पनि उनले जिज्ञासा राखेपछ्छि मात्र तत्त्वज्ञानको उपदेश गर्मुभयो । गुरुहरू शिष्यलाई ज्ञान 
दिन सक्छन्, तर जिज्ञासा दिन सक्देनन्। शिष्य जब जिज्ञासु हुन्छ, तब उसले त्यसको फल 
पादृहाल्दछ । यसबाट जिज्ञासाको महत्त्व स्पष्ट हुन्छ । 

सारा सांसारिक विषयहरूको भोग एवं तिनको कामनाबाट विरक्त भएको व्यक्तिले ने दृढ 
आत्मजिज्ञासा गर्न सक्दछ। जसको मनमा संसारप्रति थोर पनि सुखबुदधि छ, त्यो व्यक्ति संसारका 
पदार्थहरूकै चिन्तन गरिरहन्छ, आत्मजिज्ञासा होदइन। यो लोकदेखि ब्रह्मलोकसम्मका सारा 
सुखभोगहरू क्षणिक छन् र अन्ततः दुःखदायी छन् भन्ने निश्चय गरेको व्यक्ति शास्त्रमा ती ती 
फल पाउन विधान गरिएका कर्म आदि साधनहरूको छन्खटमा नफसी सिधै आत्मज्ञानको मार्गमा 
आरंछ । यसैले उपनिषद्मा भनिएको छ परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात् 
मुण्डकोपनिषद् १।२१२ अर्थात् अनेक कर्मद्रारा प्राप्त हुने यो लोक र परलोकका सारा विषयहरू 
अनित्य छन् भन्ने विचार गरी ब्रह्मजिज्ञासुले वैराग्य धारण गरोस्। वैराग्यको कारण विचारने हो, 
किनभने जब ऊ अलि गम्भीरतापूर्वक सांसारिक विषयको यथार्थतामाथि दृष्टि दिन्छ, तब उसलाई 
ती सबै पदार्थं दुःखदायी प्रतीत भद्हाल्दछछन्। वेराग्य हुनुगधि त्यहं भ्रमद्वारा सुखको कल्पना 
गरिएको धियो । मुमृश्चुलाई संसारको ज्वालाले असह्य रूपमा सता्ंछ । त्यसबाट उसलाई बचाउने 
एक मात्र आधार भनेका आत्मज्ञानी गुर ने हन्। त्यसैले मुमुक्षु व्यक्ति तीत्रतासंग गुरुको शरणमा 
जान्छ। शास्त्रमा भनिएको छ तद् यथा दीप्तशिरा जलराशिमिव अर्थात् जसरी टाउकोमा आगो 
लागेको व्यक्ति त्यसलाई निभाउन तलाउ, नदी आदिमा हाम फाल्दछ, त्यसै गरी मुमुक्षु पनि 
गुरुप्रति पूर्ण शरणागत हुन्छ । यहां उद्धवले साक्षात् भगवान्लाई ने गुरु बनाउन पाएका छन्। 
उद्धव यद्यपि सर्धं भगवान्को आश्रयमा थिए, तर उनलाई आज यो रूपमा भगवान्प्रति शरणागत 
बनाउने मुख्य साधन भनेको प्रबल वैराग्य नै हो, यसलाई यहाँ निर्विण्णधीः यो शब्दद्वारा 
बतादएको छ। संसारको दुःखबाट उद्धव अत्यन्त पीडित छन् भन्ने कुरा वृजिनाभितप्तः यो 
शब्दद्वारा बतादएको छ । भगवान् चाहं अनवद्य अर्थात् संसारदोषले रहित अनि अनन्तपार अर्थात् 
देशकालको परिच्छेदले पनि रहित हुनृहुन्छ । उहाँ नरसख अर्थात् जीवका नित्य साथी पनि त 
हनहन्छ । परमात्मा जीवको सर्धँ हित चिताउनुहुन्छ, उसका विषयभोग, बुदधिवृत्ति आदि सबैलाई 
पनि उहाँ प्रकाशित गर्नृहुन्छ, अफ स्वयं जीवको रूपमा पनि उँ नै देखिनुभएको हो । यसैले 
परमात्माबाहेक जीवको वास्तविक हितैषी अरू कोही पनि हुन सक्दैन। यस्ता भगवानूको शरणमा 
जान्हु भनी उद्धवले यहाँ भगवत्शरणागतिको महत्त्व देखाएका छन् । 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
प्रायेण मनुजा रोके टोकतत्त्वविचक्षणाः। 


५५२७१ 


अध्याय ७ 


समुद्धरन्ति द्यात्मानमात्मनेवाश्ुभारायात् ॥ १९॥ 


पदार्थ लोके  लोकमा 
लोकतत्त्वविचक्षणाः  व्यवहार रुप्रायेण  प्रायः गरेर 

तत्त्वको विचारमा कुशल भएका अ्युभारयात्  अशुभ विषयको 
मनुजाः  मनुष्यहरू वासनाबाट 





आत्मानं  आपूलाई 
आत्मना एव  आफैले ने 
हि  निश्चय पनि 
समुद्धरन्ति  उद्धार गर्दचछछन् 


ताक्यार्थ व्यावहारिक र पारमार्थिक तत्वको विचारमा निपुण भएका मनुष्यहरूले प्रायः गरेर 


यो अशुभ विषयको वासनाबाट आफ्नो उद्धार आफैले गर्दछन् । 
आत्मनो गुरुरात्मेव पुरुषस्य विरोषतः। 


यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयो ऽसावलुविन्दते ॥ २०॥ 


पढार्थ गुरुः  हित चाहने गुरु 
विशेषतः  विशेषरूपले आत्मा एव  स्वयं नै हो 
पुरुषस्य  मनुष्यको यत्  किनभने 

आत्मनः  आफ्नो प्रत्यक्षानुमानाभ्यां  प्रत्यक्ष र 





अनुमानद्रारा 
असो  यो मनुष्यले 

् 

श्रेयः  कल्याण मुक्ति 
अवनुविन्दते  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ विशेषरूपले विचार गर्दा मनुष्यले आफ्नो हित हुने कुरा आफ गर्नुपर्दछ किनभने 
प्रत्यक्ष र अनुमानद्रारा मानिसले आफ नै परमपुरुषार्थ मोक्ष प्राप्त गर्द । 


पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविरारदाः 


आविस्तरां प्रपश्यन्ति सवंशक्त्युपवंहितम् ॥ २१॥ 


पदार्थ निदिध्यासनमा निपुण भएका 
पुरुषत्वे च  मनुष्यजन्ममा नै धीराः  विवेकीहरूले 
साङ्ख्ययोगविारदाः  सवंशक्त्युपवृंहितं  सर्वशक्तिले 
साङ्ख्ययोगमा श्रवण, मनन र सम्पन्न भएको आत्मास्वरूप 


ताक्यार्थ मनुष्य जन्ममा ने साडख्ययोगमा वेदान्तको श्रवण, 





मां  मलाई 
आविस्तरां  प्रकटरूपले 
प्रपरयन्ति  देख्दछन् 


मनन र निदिध्यासनमा निपुण 


भएका विवेकीहरूले सब शक्तिले सम्पन्न आत्मस्वरूप मलाई प्रकट रूपमा नै देख्दछन्। 


एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापदः। 


बहयः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२॥ 


पदार्थ 


।एकदित्रिचतुष्पाद्ः  एक, दुई, तीन र चार खुद्रा भएका 


रामालन्द्री टीका 


५२७२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
बहुपादः  धै खुदा भएका र॒ पुरः  शरीरहरू पौरुषी  मानिसको जन्म चारि 
तथा  त्यस्तै सृष्टाः  सृष्टि भएका मे  मलाई 

अपदः  खुद नभएका सन्ति  छन् प्रिया  प्यारो लाग्दछ 

बह्यः  धरे तासां  तिनीहरूमा 





ताक्यार्थ एक, दुई, तीन वा चार खुट्रा भएका, कुनै धैरे खुदा भएका र कुनै खुद नभएका पनि 
यस्ता धरे शरीरहरूको सृष्टि भएको छ, तर तिनीहरूमध्ये मलाई मानिसको जन्म नै प्रिय लाग्दछ  
अत्र मां मारगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीर्वरम् । 


 ९  


गृह्यमाणसुणक््बर्राह्यमनुमानतः ॥ २६॥ 


पदार्थ हेतुभिः  उत्पत्तिका साधन र॒ईङवरं  सबैको प्रवर्तकस्वरूप 
युक्ताः  संयमीहरूले लिङ्गैः  अनुमानका हेतुहरद्रारा मां  मलाई 


अत्र  यो मनुष्य शरीरमा अनुमानतः  अनुमान गरेर अद्धा  साक्षात् 

गृह्यमणेः  ग्रहण गरिरहेका अग्राह्यं  ग्राह्य अहङ्कार आदि मार्गयन्ति  खोजेर अनुभव 
गुणेः  बुद्धि आदि विषयदेखि भिन्न गर्दछन् 

वाक्यार्थ संयमी मानिसहरूले यो मनुष्यशरीरदारा ग्रहण गरिने बुद्धि आदि उत्पत्तिका साधनहरू 


र अनुमानका हेतुहरूद्रारा अनुमान गरेर पनि इन्द्रिय आदिद्रारा अग्राह्य सर्वनियन्ता मलाई खोजेर 
साक्षात् अनुभव गर्दछन्। 





अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । 
अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजसः ॥ २४॥ 


पढार्थ यदोः  महाराज यदुको इतिहासं  इतिहास 

अत्र अपि  यस विषयमा पनि संवादं  संवादरूप उदाहरन्ति  उदाहरण दिन्छन् 
अमिततेजसः  अत्यन्त तेजस्वी इमं  यो 
अवधूतस्य  अवधूतको र पुरातनं  पुरानो 
ताक्यार्थ यस विषयमा अत्यन्त तेजस्वी अवधूत दत्तात्रेय र महाराज यदुको संवादरूप पुरानो 
इतिहास उदाहरणको रूपमा ल्याउने गरिन्छ । 

विवरण संसारको दुःखबाट तप्त भई यसबाट पार हुनका लागि उद्धवले भगवान्को शरणागति 
स्वीकार गरेका थिए, उनलाई आत्मतत्त्व प्राप्तिको मार्ग देखाडँदे भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको 
छ आत्मनो गुरुरात्मैव अर्थात् आप्नो गुरु आफ ने हो । अज्ञानी जीव धरे जसो के सोच्दछ भने 
उसको उद्धार अरू कसैले गरिदेओस्, तर आफ्नो उद्धार आफ्नै हातमा छ। किनभने ऊ आपने 
वासना एवं भ्रमको कारणले संसारमा बाँधिएको हो । शिष्यहरू पनि के सोच्दछन् भने उनीहरूलाई 
गुरुले पार लगाउनुहुनेछ, तर अरूको भरमा परी आपफूले प्रयास नगर्ने यो भावलाई अकर्मण्यता 





रामालन्द्री टीका 


५५३७२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


भनिन्छ । यद्यपि आत्मज्ञानका लागि गुरुको अनिवार्य आवश्यकता पर्वछछ, तर गुरुले त केवल बाटो 
देखाइदिने या प्रेरणा दिने मात्र हो, आफ्नो बाटो शिष्यले आफ पूरा गर्नुपर्दछ। शिष्यको मुख्य 
कर्तव्य भनेको गुरुले दिनुभएको शास्त्रीय ज्ञानलाई अन्तर्मन्थन गरेर विचारपूर्वक त्यसलाई 
आत्मसात् गर्नु हो। विचारक व्यक्ति एक पटकको उपदेशबाट मात्र पनि कृतार्थ बन्दछछ, अनि 
विचार नगर्ने व्यक्ति चाहं जति उपदेश सुने पनि केटी पाउन सक्दैन। यसरी आत्मज्ञानमा विचार 
ने प्रमुख साधन हो भनी बताउने क्रममा यहाँ संसारका हरेक व्यवहारलाई विचारपूर्वक नियाली 
त्यसबाट आत्मासम्बन्धी प्रेरणा लिएर ज्ञानयुक्त भएका दत्तात्रेयको कथा प्रसङ्ग ल्याइएको छ । 
दत्तात्रेयले कुनै पनि गुरुकहां गई उपनिषदशास्त्रको अध्ययन गरेर मात्र ज्ञानी भएका 
होटनन्। उनले संसारका अनेक घटनाहरूलाई हेरी आफ्नो लागि चाहिने ज्ञान या प्रेरणा लिए र 
आन्तरिक प्रेरणाकै भरमा उच्चतम स्थितिलाई प्राप्त गरे। यहाँ के शङ हुन्छ भने शास्त्रहरूमा त 
आत्मज्ञानका लागि श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ गुरुको अनिवार्य आवश्यकता बतादएको छ आचार्यवान् 
पुरुषो वेद छान्दोग्योपनिषद् ९६।१४।२ अर्थात् आत्मज्ञानी गुरुको आधारमा नै ज्ञान प्राप्त गर्न 
सकिन्छ भनी बतादइएको छ । आत्मालाई ओषनिषद पुरुष भनिन्छ, यसको अर्थ उपनिषदशास्त्रको 
श्रवण आदि गरेर त्यहीं बताइए अनुसार मात्र आत्मसाक्षात्कार गर्न सकिन्छ भन्ने हो। उसो भए 
यहां दत्तात्रेयले गुरुविना पनि ज्ञान प्राप्त गरेको कसरी देखियो ? यसको उत्तरके दहो भने यो 
प्रसङ्ग आत्मविचार या मननलाई जोड दिनका लागि बतादएको हो। दत्तात्रेय स्धँ आत्माकै 
विषयमा मनन गरिरहन्थे र कुनै पनि घटना या वस्तुलाई देखेपचछ्ि त्यसबाट आत्मज्ञान सम्बन्धी 
प्ररणा लिदरहन्थे। यसबाट उनको आत्मबोध स्थिर भएको धियो । जसबाट आत्मज्ञान सम्बन्धी 
प्ररणा लिडन्छ, अनि जसलाई हर्दा आत्मस्थितिमा कसरी रहनुपर्ने रहे भन्ने शिक्षा मिल्दछ, 
त्यसैलाई गुरु भनिन्छ । आखिर श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ गुरुले पनि शास्त्रको उपदेश गरी त्यसमा प्रेरणा 
दिने ने त हो। यहाँ दत्तात्रेयले अनेक पशु, पक्षी, हावा, आकाश आदिबाट आत्मसम्बन्धी प्रेरणा 
प्राप्त गरेका छन्, त्यसैले एक अर्थमा उनी आफ प्रेरित भएकाले उनको अन्तरात्मा नै गुरु हो। 
यसैलाई सङ़त गर्दै भगवानूले आफ्नो गुर आफ हो भन्नुभएको हो । यहाँ के बुण्नु आवश्यक छ 
भने यस प्रसङ्गमा ज्ञानका लागि गुरुको आवश्यकता नै पर्वन भनी बताउन खोजिएको होन, 
किनभने श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ गुरुले आत्मततत्वसम्बन्धी उपदेश गर्वछछन् र उनको जीवन हरर व्यक्तिले 
जीवन्मुक्त स्थितिमा रहने प्रेरणा पनि पारंछ, जो अरू कुनै पशु, पक्षी आदिबाट सम्भव छैन । 
त्यसैले साधारण प्राणीहरूले ज्ञानी गुरुको शरण लिनैपर्वछछ । दत्तात्रेय स्वयं भगवानूकै अंशावतार 
भएकाले उनी पूर्ण ज्ञानी भटसकेका छन्, त्यसैले उनलाई गुरुको शरणमा जानुपर्ने आवश्यकता 
कैन । प्राणीहरूले हरेक वस्तुबाट कसरी असल प्रेरणा लिनुपर्दछ भन्ने विषयमा शिक्षा दिनका 
लागि नै दत्तात्रेयले चौबीस ओटा गुरु बनाएका हन् भन्ने बुखिन्छ । यसैगरी जन्मदेखि नै ज्ञानी 
देखिएका अरू महापुरुषहरूले पनि पूर्वपूर्वं जन्ममा ने गुरुको उपदेश सुनिसकेकाले उनीहरूले 
पनि गुरुको शरणमा गएको देखिंदेन, तर यस्ता विशेष अवस्थाहरूलाई हेरी व्यक्तिहरूले गुरु नभए 
पनि हन्छ भन्दै शास्त्रश्रवणविना नै आफ्नो बुदधिको भरमा आत्मततत्वलाई जान्न कदापि सक्दैनन्। 
जसले शास्त्रको उपदेश सुनी त्यसलाई मनमा धारण गरेको छ, त्यस्तो व्यक्तिले दत्तात्रेयले रै 


रामालन्द्री टीका 


५२७४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


हरेक प्राणीहरूबाट अनेक शिक्षा लिँदे मनन गर्दै दृढ ज्ञानलाई प्राप्त गर्न अवश्य सक्दछ, तर 
सामान्य प्राणीहरूले पशुपक्षीबाट प्रेरणा लिई ज्ञान पाउन सक्देनन्, किनभने उनीहरू अज्ञानी एवं 
मोहयुक्त हुने भएकाले सबे वस्तुबाट त्यस्ते मोहात्मक शिक्षा मात्र लिन्छन्। यसैले यिनीहरूलाई 
स्पष्ट शब्दमा सम्खाउने गुरुको आवश्यकता पर्दछ । यो कुरा चाहं अवश्य हो कि मानिसले गुरुको 
उपदेश केवल सुनिरह्यो र त्यसलाई मनन गेन भने त्यसले ज्ञान पाडन सक्दैन। साधकले जति 
मनन गर्दै गयो, उसलाई अन्तःप्रेरणाद्रारा आत्माको विषयमा उत्तिकै रहस्यहरू खुल्दे जान्छन् । 
दत्तात्रेयको कथा एडटा साधकले हरक्षण आत्मासम्बन्धी विचार या मनन गरिरहदा उसलाई हरेक 
वस्तुबाट नयाँनयाँं अन्तःप्ररणा प्राप्त हुने र शास्त्रीय उपदेशको यथार्थ रहस्य प्रकट हुने स्थितिको 
सूचना हो । गुरुको उपदेश सुनिसकेपल्ि व्यक्ति यो अन्तःप्ररणाको तहमा पुगनैपर्दछ, नत्र उसको 
शास्त्रश्रवण व्यर्थ हुन्छ । अन्तःप्ररणाका लागि चाहं विचार नै एक मात्र साधन भएकाले यो प्रसङ्ग 
आत्मविचारको महत्त्वलाई बताउने प्रसङ्ग हो । 

आत्मविचारको प्रशंसा शास्त्रहरूमा ठाडँठाउमा गरिएको छ । योगवाशिष्ठमा ज्ञानका चार 
द्रारपालमध्ये एउटा द्वारपाल विचार हो भनिएको छ। यसको अर्थ विचाररूपी दढोकाबाट पनि 
साधक आत्मज्ञानको क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सक्दछ भन्ने हो। भगवत्पाद श्रीशङूराचार्य भन्नुहन्छ 
वस्तुसिद्धिर्विचारेण अर्थात् आत्मवस्तुको सिद्धि त विचारबाट नै हुन्छ । आत्मज्ञ सन्तहरूको अनुभव 
छ, यदि साधकले अरू कुनै साधना आदि नगरे पनिम को हं भने जिज्ञासापूर्वक आन्तरिक 
विचार मात्र गरिरह्यो भने पनि त्यसबाट उसमा आत्मबोधको प्रकाश हुन्छ। आत्मविचारको 
सबभन्दा सशक्त माध्यम भनेको बुद्धिवृत्तिको साक्षीको रूपमा आत्मबोध गर्नु नै हो। उपनिषद्मा 
भनिन्छ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते केनोपनिषद् २।४ अर्थात् हरेक बुद्धिवृत्तिको 
साक्षीको रूपमा आत्मालाई बुख्नाले ने मोक्षप्राप्ति हृन्छ । साधकले थोर अन्तर्मुख हुने बित्तिकै के 
थाहा पाटृहाल्दछ भने उसमा सर्धैँ उदाद्रहने चेतनाको केन्द्रविन्दु उसको शरीर मन एवं इन्द्रियभन्दा 
परको अर्को कुनै वस्तु हो। यद्यपि साधकले शरीर, मन आदिलाई नै आत्मा मानेको छ, तर 
स्वप्नावस्थामा स्थूल शरीर विलीन हदा अनि सुषुप्ति अवस्थामा मन विलीन हदा पनि उसमा म 
दु भन्ने आत्मबोध भने निरन्तर प्रकाशित भदट्रहन्छ । यो बोधको केन्द्रविन्दु त्यही म भन्ने तत्त्व हो, 
जो शरीर आदि सबैभन्दा भिनन छ । मानिसले घटो, कपडा, घर आदि पदार्थलाई हर्दा त्यसलाई 
प्रकाशित गर्ने जुन चेतना उसमा उदारंछ, त्यो यही आत्माबाट नै उदाएको हुन्छ र यहीं आएर 
विलीन ह॒न्छ । बुदधिवृत्ति उदाएको र अस्ताएको पनि यही साक्षी आत्माबाट नै प्रकाशित ह॒न्छ। 
त्यसैले मानिसले संसारलाई विषय गर्ने हरेक ज्ञानहरूमा पनि तिनको केनद्रविन्दुको रूपमा 
आत्मालाई हेर्न जान्यो भने त्यसले स्वयंप्रकाश आत्माको वास्तविक रहस्यलाई बुखिहाल्छ । यहाँ 
भगवानूले पनि बुद्धि आदिको साक्षीको रूपमा आत्मानुभव गर्नुपर्ने शिक्षा दिनुभएको छ। 
गृह्यमाणैः गुणैः यो पदावलीले अनेक वस्तुलाई विषय गर्ने बुदधिवृत्तिहरू, आत्माद्रारा नै गृह्यमाण 
अर्थात् प्रकाशित छन् भन्ने बताएको छ। यसको अर्थ के हो भने अन्तःकरणवृत्ति, अनि घट, पट 
आदि सब पदार्थ जड भए पनि यिनीहरूको जुन प्रकाश भटइ्रहेको छ, त्यो ज्ञानस्वरूप आत्माकै 
प्रकाश हो। घटपट आदि सबै पदार्थं अनि यिनलाई विषय गर्न वृत्तिरूप ज्ञानलाई पनि साक्षी 


रामालन्द्री टीका 


९५३२७९५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


आत्माले ने प्रकाशित गर्द, किनभने जड पदार्थहरू कुनै चेतनको अभावमा त प्रकाशित हून 
सक्दैनन्। यहाँ लिङ्गैः यो पदले पनि बुद्धि आदिको प्रकाशकका रूपमा आत्माको अनुमान गर्ने 
कुरालाई बुखएको छ बुद्धयादीनि कर्तृप्रयोज्यानि करणत्वात् वास्यादिवत्। अर्थात् बुद्धि आदि 
चेतन कर्त्रा प्रयुक्त हन्छन्, करण भएकाले बन्वरो ँ। यसप्रकार संसारका सारा जड 
पदार्थहरूको निरन्तर प्रकाश भदरेको अनुभवबाट पनि यी पदार्थहरूलाई प्रकाशित गर्ने चेतन 
साक्षी ततत्वको ज्ञान हुन्छ भने यही विषयमा गरिने अनुमानबाट पनि आत्माको अस्तित्व सिद्ध 
हन्छ । यदि ज्ञानस्वरूप आत्मा नभएको भए संसारका सारा पदार्थ एवं अन्तःकरणवृकत्ति आदि पनि 
भए नभएको कसरी थाहा पाइन्थ्यो ? त्यसैले यस्ते विचारपूर्वक आत्माको स्वरूपलाई जान्न 
सकिन्छ । यसरी संसारका हरेक व्यवहारलाई हर्दा पनि त्यसबाट आत्मासम्बन्धी प्रेरणालाई नै लिई 
त्यसके मननद्वारा आत्मनिष्ठा बनिरहने दत्तात्रेयको प्रसङ्गबाट भगवान्ले उद्धवलाई आत्मविचारमा 
प्रित गर्नुभएको छ । 


अवधूतं द्विजं कच्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । 
कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५॥ 


पढार्थ चरन्तं  एक्लै घुमिरहेका घमवित्  धर्म जान्ने 
अवधूतं  संस्कार आदिले रहित तरूणं  तन्नेरी यदुः  राजा यदुले 
शरीर भएका कच्चित्  कुनै पप्रच्छ  सोधे 

कविं  विवेकी द्विजं  ब्राह्मणलाई 

अकुतोभयं  अत्यन्त निर्भय निरीक्ष्य  देखेर 





ताक्यार्थ कुनै समयमा देहसंस्कार आदिले रहित तर विवेकी, निर्भय, एक्लै घुम्ने तननेरी कुनै 
ब्राह्मणलाई देखेर धर्म जाने राजा यदुले सोधै । 


यदुरुवाच यदुले भने 
कुतो बुद्धिरियं बह्मन्नकतुः सुविशारदा । 
यामासाद्य भर्वोल्टोकं विदवांङ्चरति बावत् ॥ २६॥ 


पदार्थ सुविशारदा  अत्यन्त निपुण 
्ह्मन्  हे ब्राह्मणदेव बुद्धिः  मति विचार 
अकतुंः  कर्म नगर्ने भएर पनि कुतः  कहाँबाट उत्पनन भयो 


हजुरको यां  जुन बुदधिलाई 
इयं  यो आसाद्य  पाएर 





विद्धान्  ज्ञानी 
भवान्  हजुर 
बालवत्  बालक रँ 
लोकं  संसारमा 
चरति  धुम्दे हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! कर्म नगर्ने भएर पनि हजुरलाई यो अत्यन्त निपुण बुद्धि कहाँबाट प्राप्त 
भयो ? जुन बुदधिलाई आश्रय गरेर ज्ञानी भर्ईकन पनि हजुर बालक ॐ संसारमा घुमिरहनुभएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


५२७६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


प्रायो धमांथंकामेषु विवित्सायां च मानवाः। 
हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशसः श्रियः ॥ २७॥ 





पदार्थ विवित्सायां च  आत्मविचारमा हेतुना एव  कारण चाहनाले 
प्रायः  प्रायः गरेर पनि ने 

मानवाः  मनुष्यहरू आयुषः  आयुको समीहन्ते  लाग्दछन् 
घमाधंकामेषु  धर्म, अर्थर यशसः  कीर्तिको र 

काममा तथा श्रियः  सम्पत्तिको 


ताक्यार्थ लोकमा धैरेजसो मानिसहरू धर्म, अर्थ, काम र आत्मविचारको कार्यमा, आयु, कीर्ति 
र सम्पत्तिको चाहनाले ने प्रवृत्त हन्छन्। 


त्वं तु कल्पः कविद॑क्षः सुभगोऽमृतभाषणः। 
न कतां नेहसे किञ्चिज्जटोन्मत्तपिराचवत् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ सुभगः  सुन्दर र किञ्चित्  केहीको 
त्वंतु हजुर त अमृतभाषणः  मधुरभाषी भएर न ईहसे  इच्छा गर्नृहुन्न 
कल्पः  समर्थ पनि नकतां  न त कर्ता बन्न 
कविः  ज्ञानी जडोन्मत्तपिराचवत्  जड, चाहनुहन्छ 

दक्षः  निपुण पागल र पिशाच जस्तो भएर 





ताक्यार्थ हजुर समर्थ, ज्ञानी, निपुण, सुन्दर र मधुरभाषी भएर पनि जड जस्तो, पागल जस्तो र 
पिशाच जस्तो भएर रहनुहुन्छ, कुनै चिजको कामना गर्नृहुन्न, न त केटीको कर्ता नै बन्न 
चाहनुहुन्छ । 


जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । 
न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः ॥ २९॥ 


पदार्थ जनेषु  मान्छेको समूहमा द्विपः इव  हात्ती ४ 
कामलोभदवाग्निना  काम, मुक्तः  मुक्त हुनुभएका हजुर अग्निना  काम आदि अग्निले 
लोभरूपी उदेलाले गङ्गाम्भःस्थ  गङ्गाको जलमा न तप्यसे  सन्तप्त हुनुहुन्न 
दह्यमानेषु  उदिरहेको रहेको 





ताक्यार्थ लोकमा सारा मानिसहरू काम र लोभरूपी उटेलाले उदिरहेका छन्, तर हजुर 
त्यसबाट मुक्त हनुहन्छ, जसरी गङ्गाजलको विचमा रहेको हात्ती सन्तापबाट मुक्त हुन्छ, त्यसै गरी 
हजुर पनि काम आदि अगिनद्रारा क्ति पनि सन्तप्त हुनुहुन्न । 


रामालन्द्री टीका 


५२७७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


त्वं हि नः पृच्छतां बह्यन्नात्मन्यानन्द्कारणम् । 


बूहि स्पदोविहदीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ २०॥ 
पदार्थ भवतः  हजुरको नः  हामीहरूलाई 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मणदेव आत्मनि  मनमा त्वं  हजुरले 
स्पशविहीनस्य  विषयभोगरहित।आनन्द्कारणं  आनन्द हि  निश्चय नै 
केवलात्मनः  केवल आउनुको कारण के होला भनेर ब्रूहि  बताउनुहोस् 
आत्मस्वरूप पृच्छतां  सोध्ने 





वाक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! विषयभोगरहित केवल आत्मस्वरूप हजुरको मनमा जो आनन्दको 
अनुभव भट्रहेको छ त्यसको मूलकारण के हो? यसको विषयमा हामीहरूलाई जिज्ञासा छ, 
बताइदिनुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
यदुनेवं महाभागो बह्यण्येन सुमेधसा । 
पृष्टः सभानितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥ ३१॥ 


पदार्थ एवं  यसरी द्विजः  ब्राह्मण दत्तात्रेयले 
ब्रह्मण्येन  ब्राह्मणका भक्त सभाजितः  आदरपूर्वक प्रभ्रयावनतं  विनयले नम्र 
सुमेधसा  बुद्धिमान् पृष्टः  सोधिएका भएका यदुलाई 

यदुना  महाराज यदुद्रारा महाभागः  परम भाग्यशाली प्राह  भने 





ताक्यार्थ ब्राह्मणभक्त, परमबुद्धिमान् यदुले यसरी आदसपूर्वक सोधिसकेपचछि भाग्यशाली ब्राह्मण 
दत्तात्रेयले विनयले नम्र भएका यदुलाई भने। 


ब्राह्मण उवाच ब्राह्मण दत्तात्रेयले भने 
सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्धययुपश्रिताः। 
यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह ताञ्छृणु ॥ ३२॥ 


पदार्थ गुरवः  गुरुहरू इह  यो लोकमा 

राजन्  हे राजा यदु सन्ति  छन् अटामि  घुमिरहेको हु 

मे  मेरा यतः  जुन गुरुहरूबाट तान्  ती गुरुहरूको विषयमा 
बुद्धयुपश्रिताः  बुद्धिद्रारा बुद्धिं  बुद्धि ज्ञान शुणु  सुन्नुहोस् 

स्वीकार गरिएका उपादाय  लिएर 

बहवः  धेरै मुक्तः  तीन तापबाट मूक्त भई 





रामालन्द्री टीका 


५२७८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ हे राजा यदु ! मेरा बुदधिले स्वीकार गरेका धेर गुरुहरू छन्, जसबाट ज्ञान पाएर म 
तीन तापबाट मुक्त भई संसारमा घुमिरहेको दु, तिनीहरूको विषयमा सुन्नुहोस् । 


पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निरुचन्द्रमा रविः। 
कपोतोऽजगरः सिन्धुः पत्गो मधुकृद् गजः ॥ ३२॥ 
मघुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररो ऽभंकः। 

कुमारी शरकृत् सपं ऊणंनाभिः सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ 
एते मे गुरवो रार्जश्चतुर्विंशतिराभ्रिताः। 


शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वरिक्षमिहात्मनः ॥ ३५॥ 
पढार्थ मधुकृत्  माहुरी एते  यी 
राजन्  हे राजा यदु गजः  हात्ती चतुर्विंशतिः  चौबीस 
पृथिवी  भूमि मधुहा  मह कादने व्यक्ति आश्रिताः  स्वीकार गरिएका 
वायुः  हावा हरिणः  मृग मे  मेरा 
आकाशं  आकाश मीनः  माछ गुरवः  गुरुहरू हुन् 
आपः  पानी पिङ्गला  पिङ्गला नामकी वेश्या एतेषां  यिनीहरूको 
अग्निः  आगो कुररः  न्याहुला वृत्तिभिः  प्रवृत्तिबाट 
चन्द्रमा  चन्द्रमा अभंकः  बालक इह  यहाँ 
रविः  सूर्य कुमारी  कन्या आत्मनः  आपूलाई आवश्यक 
कपोतः  परेवा शरकृत्  बाण बनाउने व्यक्ति शिक्षा  विविध विषयको 
अजगरः  अजिङ्गर सप॑ः  सर्प शिक्षा 
सिन्धुः  सागर ऊणंनामिः  माकुरो अन्वरिक्षम्  सिके 
पतङ्गः  पुतली सुपेशकृत्  कुमालकोटी 





ताक्यार्थ भूमि, वायु, आकाश, पानी, आगो, चन्द्रमा, सूर्य, परेवा, अजिङ्गर, समुद्र, पुतली, 
माहुरी, हात्ती, मह कादने व्यक्ति, मृग, मादा, पिङ्गला नामकी वेश्या, न्याहला, बालक, कन्या, 
नाण बनाउने व्यक्ति, सर्प, माकुरो र कुमालकोटी यी चौबीस ओटा मैले स्विकारेका गुरुहरू हुन् । 
उनीहरूको प्रवृत्तिद्रारा मेले आपूलाई आवश्यक शिक्षाहरू लिएको हु । 


यतो यदुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । 
तत् तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६॥ 
पदार्थ नाहुषात्मज  हे ययातिपूत्र॒ पुरुषव्याघ्र  हे पुरुषश्रेष्ठ यदु 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


यतः  जुन गुरुबाट 
यथा वा  जुन प्रकारले 
यत्  जो 


श्रीमद्भागवत 


अनुशिक्षामि  मेले सिके 
तत्  त्यो 
तथा  त्यही प्रकारले 


५३२७९ 
अध्याय ७ 
निबोध  सुन्नुहोस् 


ते  तपाईलाई 
कथयामि  बतार्ंहु 


ताक्यार्थ हे ययातिपुत्र श्रेष्टपुरुष यदु ! जुन गुरुबाट जुन प्रकारले मेले सिके त्यो सवे कुरा 
त्यसै प्रकारले तपाईलाई बतार्ह्ु, सुन्नुहोस्। 


न    धीरो  ऽ 
भूतेराकम्यमाणोऽपि धीरो देववश्ानुगेः । 
तद् विद्वान्न चलेन्मागांद्न्वशिक्षं क्षितेव्र॑तम् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ धीरः  धीर मानिस यस्तो कुरा 
दैववशालुगेः  भाग्यको वशमा तत्  प्राणीको त्यो दैवाधीन क्षितेः तरतं  सहनशील 
रहेका अवस्थालाई पृथिवीको नियमलाई 
भूतेः  प्राणीहरूबाट विद्वान्  बुफेर अन्वशिक्षं  सिके 
आक्रम्यमाणः अपि  पीडित मागात्  धर्मको मार्गबाट 

भएर पनि न चठेत्  विचलित नहोस्, 





वाक्यार्थ भाग्यको अधीनमा भएका प्राणीहरूबाट जतिसुकै पीडा पाए पनि धीर मानिसले 
उनीहरूको पराधीन अवस्था बुफेर आपू धर्मको मार्गबाट विचलित हुनुर्हदेन भन्ने कुरा मैले 
सहनशील पृथिवीको नियमबाट सिके । 


रारवत् परार्थसर्वेहः परार्थेकान्तसम्भवः। 
साधुः शिक्षेत भूभत्तो नगरिष्यः परात्मताम् ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ परार्थकान्तसम्भवः  आप्नो नगरिष्यः  वृक्ष आदिको 
साधुः  सज्जन मानिसले जीवन परोपकारका लागि हो शिष्य जस्तो बनेर 
रारवत्  निरन्तर भन्ते कुरा परात्मताम्  पराधीनताको 
पराथंसर्वेहः  सारा चेष्टा भूभृत्तः  पर्वतबाट शिक्षा पनि सिकोस् 
अरूको लागि र रिक्षेत  सिकोस् र 





वाक्यार्थ सज्जन मानिसका आप्ना चेष्टाहरू निरन्तर अरूका लागि हुनुपर्दछ र आफ्नो जीवन 
पूरे परोपकारमा लगाउनुपर्दछ भन्ने कुरा पर्वतबाट सिकोस् र रुखको शिष्य बनेर पराधीनताको 
शिक्षा लेओस्। 


७२ अ  ७ 


प्राणवृत््येव सन्तुष्येन्मुनिनेविन्द्रियप्रियेः। 
ज्ञानं यथा न नदयेत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


९५३८० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पढार्थ इन्द्रियप्रियेः  इन्द्रियलाई प्रिय ज्ञानं  ज्ञान 

मुनिः  सज्जन व्यक्ति लाग्ने अन्य विषय आदिमा न नर्येत  नाश हदैन र 
प्राणवृत्त्या एव  प्राणको लागि न एव  नलागोस् वाक्  वाणी तथा 

आवश्यक आहारबाट नै यथा  जुन आहारले मनः  मन पनि 

सन्तुष्येत्  सन्तुष्ट रहस्  जीवननिर्वाह हुन्छ र न अवकीर्येत  विचलित हदेन 





वाक्यार्थ सज्जन व्यक्ति प्राण धान्न आवश्यक मात्र भोजनबाट सन्तुष्ट बनोस्। त्यसबाहेक 
इन्द्रियको रुचि अनुसारका विषयमा नलागोस् । जुन आहारबाट ज्ञान नष्ट हदेन र वाणी तथा मन 
पनि विचलित हेन साथे निर्वाह पनि चल्दछ, त्यति्म सन्तोष गरोस्। 

वितरण यहाँ प्राणबाट दत्तात्रेयले लिएको शिक्षा बताइएको छ । सबे प्राणीहरूलाई जीवित 
बनाउने तत्व प्राण नै हो, यो प्राण आहारबाट तृप्त भएपचछ्ि यसले अरू विषयहरूको इच्छा गर्दैन । 
यसलाई मिटो नमिठो, अमिलो, गुलियो आदिको पनि अपेक्षा हैदेन। मानिसहरू भोक मार्नका 
लागि नै भोजन गर्वछन्। अनि भोक, प्यास प्राणकै धर्म हुन्। यसरी प्राणीहरूले गर्ने भोजन 
प्राणकै लागि भएको देखिन्छ, तर भोजनका लागि नयाँनयाँ स्वादको अपेक्षा भने प्राणलाई नभर्ई 
जिब्रोलाई हन्छ । धैरेजसो मानिसहरूले त के पनि भुलेका हुन्छन् भने भोजन प्राणलाई तृप्त पार्न 
गरिन्छ, जिब्रोको स्वाद फेर्न होइन । जे होस् प्राण जस्तो भोजनबाट पनि तृप्त भई आफ्नो काम 
गरिरहन्छ । यसबाट शिक्षा लिई साधकले इन्द्रियलोलुप बन्न हदेन, आफ्नो तुप्तिका लागि जे 
भोजन प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तुष्ट हुनुपर्दछ। साधकले भोजन त्यारन पनि हँदेन र जथाभावी 
भोजन पनि गर्न हदेन। दुबेको प्रयोजन बता्डदे दत्तात्रेय भन्नुहन्छ यदि भोजन गरिएन भने 
आत्मचिन्तन आदि हन सक्देन, किनभने यसले शरीर, मन एवं इन्द्रियको शक्तिलाई क्षीण गरिदिन्छ 
अनि इन्द्रियतुप्तिका लागि खादयो भने यसले मन, इन्द्रिय आदिलाई विचलित बनाइदिन्छ । यसैले 
आत्मज्ञान जोगाउन भोजन गर्नुपर्ने तर मन आदिमा विक्षेप नल्याउन रसासक्त बन्न नहूने शिक्षा 
प्राणबाट लिनुपर्छ । 


  योगी नानाधर्मेषु भ ९ 
विषयेष्वाविरान् योगी नानाघधमेषु सवंतः। 
गुणदोषन्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४०॥ 


पदार्थ वायुवत्  हावा रै आविशन्  प्रवेश गरेर पनि 
योगी  योगीपुरूष नानाधर्मेषु  सुख, दुःख, चिसो, तिनीहरूमा 
गुणदोषन्यपेतात्मा  सुखदुःख तातो आदि धर्मले युक्त न विषज्जेत  आसक्त नहोस् 
आदि गुण र दोषको चिन्तनबाट विषयेषु  विषयहरूमा 

रहित भई सवंतः  सबै प्रकारले 





ताक्यार्थ सज्जन योगीपुरुष, सुखदुःख आदि गुणदोषको चिन्तन नगरी चिसो, तातो आदिले 
युक्त विषयहरूमा सब प्रकारले प्रवेश गरोस्, तर हावा जस्त जहाँजहोँ प्रवेश गरे पनि कसैमा 
आसक्त नहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


५२८१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


  भ २ 
पाथिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तदुगुणाश्रयः। 
त  युज्यते योगी   
सुण्न युज्यत योगी गन्यवाुरवात्मदुक्् ॥ ४१ ॥ 





पदढार्थ  शगीरहरूमा लागे पनि 

आत्मदुक्  आत्मज्ञानी प्रविष्टः  प्रवेश गरेर पनि वायुः इव  जसरी वायु निर्लिप्त 
योगी  योगी व्यक्ति तदुरुणाश्रयः  देहधर्महरूलाई हन्छ त्यस्तै योगी पनि 

इह  यी स्वीकार गरेको जस्तो भएर पनि गुणैः  देहका गुणसंग 

पाथिवेषु  पार्थिव गन्धैः  गन्धसंग मिलेको जस्तोन युज्यते  लिप्त हुदैन 


ताक्यार्थ आत्मज्ञानी योगी व्यक्ति, पार्थिव शरीर आदिमा प्रवेश गरेर देहधर्महरूसंग मिलेको 
जस्तो लागे पनि गन्धसंग वायु नमिले रै देहका गुणहरूसंग लिप्त भएको हँदेन । 


अन्तहिंतङ्च स्थिरजङ्गमेषु बह्यात्मभावेन समन्वयेन । 
व्याप्त्यान्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिनभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२॥ 


पदढार्थ सारा प्रपज्चमा असङ्गं  देह आदिमा असङ्ग 
अन्तहितर्च  शरीर अन्तर्गत समन्वयेन  समान रूपले तथा 

भएर पनि व्याप्त्या  व्यापकतापूर्वक अन्यवच्छेदं  अपरिच्छिन्न पनि 
मुनिः  ज्ञानीले बह्यात्मभावेन  ब्रह्मात्मरूपले छ भनेर 

विततस्य  सर्वव्यापक भएको स्थित छर भावयेत्  भावना गरोस् 
आत्मनः  आत्माको नभस्त्वं  आकाशसमान छ 

स्थिरजङ्गमेषु  स्थावर र जङ्गम अनि 





ताक्यार्थ देहमा विद्यमान भएर पनि यो सर्वव्यापक आत्मा स्थावर र जङ्गम सारा प्रपज्चमा 
समानरूपले व्याप्त छ, ब्रह्मात्मरूपले सबेमा रहे पनि यो व्यापक आत्मा आकाश जस्तै असङ्ग र 
परिच्छेदले रहित छ । जसरी आकाश घट आदिसंग सम्बन्धित भएर पनि घटले आकाशलाई ससङ्ग 
र परिच्छिन्न पार्ब सक्देन, त्यस्ते यो आत्मा देह आदिसंँग सम्बन्धित जस्तो भएर पनि, असङ्ग र 
परिच्छेदशून्य छ भनेर भावना गर्नुपर्दछ। 


  ,    


 तेजो  , , 
ऽबन्नमयेभवेमेघायेवायुनेरितेः। 
न स्पृरयते नभस्तदत् कालसुष्टेगणिः पुमान् ॥ ४३॥ 


पढार्थ नभः  आकाश जसरी  कालसृष्टैः  कालद्रारा रचना 
वायुना  हावाद्रारा न स्पृश्यते  स्पर्शबाट विकृत गरिएका 

ईरितेः  प्रेरित गरिएका हदेन गुणेः  सत्व आदि गुणका 
मेघाय्येः  बादल, धुवाँ आदिले तदत्  त्यसै गरी कार्य 





रामालन्द्री टीका 


५२८२ 
एकादश स्कन्ध 


तेजोऽअबन्नमयेः  तेजोमय, 
जलमय र अन्नमय आदि 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७ 


भवेः  शरीर, इन्द्रिय आदिद्रारा ुनुहदैन 


पुमान्  जीवात्मा विकृत 


ताक्यार्थ जसरी हावा लागेर आएका बादल, धुवाँ, धुलोले आकाश विकृत बन्देन, त्यस्तै 
कालले रचना गरेको, सत्त्व आदि गुणका कार्य भौतिक शरीर, इन्द्रिय आदिद्रारा जीवात्मा विकृत 


हदेन। 
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माघुयंस्तीथभनुणाम् । 
  मिन्नरमी क्षोपस्पदांकीसने  अ 
मुनिः पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पशंकीतनेः ॥ ४४॥ 


पढार्थ 
जसरी 
प्रकृतितः  स्वभावैले 
स्वच्छः  निर्मल हनु 


स्निग्धः  कोमल हुन 
माघुयंः  मिटे हनु पानीको 


स्थान हो त्यसै गरी नै निर्मल 
हनु, स्वभावेले कोमल हनु र 
मधुरभाषी हनु 

नृणां  मानिसहरूको 
पवित्रताको स्थान हो, त्यसैले 
अपां  पानीको 


उपकारी 

मुनिः  सज्जनले पनि 

पानीले जस्तै 

ईक्षोपस्पशंकी्नेः  दर्शन, स्पर्श 
र कीर्तनद्रारा लोकलाई 

पुनाति  पवित्र गर्छन् 





तीथभूः  परम पवित्रताको मित्रं  साथी वा पानी जस्तै 
ताक्यार्थ जसरी स्वभावैले निर्मल हुनु, कोमल हनु, मधुरभाषी हनु पानीको पवित्रताको स्थान 
हो त्यसै गरी नै निर्मल हनु, स्वभावैले कोमल हनु र मधुरभाषी हनु मानिसहरूको पवित्रताको 
स्थान हो । त्यसैले सज्जन व्यक्तिले पानीले रैं दर्शन, स्पर्श र कीर्वनद्रारा अरू व्यक्तिहरूलाई पवित्र 
गरन् । 

तेजस्वी दीप्तो   

तेजस्वी तपसा दीप्तो दुधषाद्रभाजनः। 

स्वभक्षोऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५॥ 


पदार्थ तिरस्कृत नहुने र पेट नै पात्र अग्निवत्  आगो ठै 
तेजस्वी  तेजस्वी भएको सद्ग्रह नगर्न मलं न आदत्ते  निषिद्ध 
तपसा  तपस्याले युक्तात्मा  योगी वस्तुको स्वीकारले दोषभागी 


दीप्तः  देदीप्यमान अनि 
दुधंषोंदरभाजनः  अरूद्रारा 


ताक्यार्थ तेजस्वी र तपस्याद्रारा देदीप्यमान भएका अरुूद्रारा तिरस्कृत नहुने र कुनै वस्तुको 
सङ्ग्रह नगर्ने योगी सर्वभक्षी भएर पनि आगो जस्तो निषिद्ध वस्तुको स्वीकारले दोषभागी हदेन। 


स्व॑भक्षः अपि  अगाडि भएको हदैन 
सबेलाई खाने भएर पनि 





क्वचिच्छन्नः क्वचित् स्पृष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् । 
भुद्धे स्त्र दातृणां दहन् प्रात्तराश्ुभम् ॥ ४६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५३८२ 





एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ श्रेयः  कल्याण पचछिका सबै पापहरूलाई 
क्वचित्  कीं इच्छतां  चाहने व्यक्तिहरूको दहन्  उढाएर 

छन्नः  गुप्तरूपले उपास्यः  उपास्य भएर सर्वत्र  सबै ठामा अग्निले 
क्वचित्  कीं दातृणां  दान गर्ने व्यक्तिहरूको भुङ्के  अककि इच्छा अनुसार 
स्पष्टः  प्रकट भएर प्रागुत्तराश्युभं  पहिलेका या भोजन गर्द 


ताक्यार्थ आगोले कहिले गुप्त भएर र कहिले प्रकट भएर कल्याण चाहने व्यक्तिहरूको उपास्य 
हृन्छ र आपूलाई होमसामग्री हवि प्रदान गर्न व्यक्तिहरूको पहिलेको र पछि हुने पापलाई 
उढाएर सबे ठडँमा अककि इच्छा अनुसार भोजन गर्व । 

वितरण यहाँ मुनिले आगोबाट लिनुपर्ने शिक्षा बताइएको छ। आगो तेजस्वी अर्थात् तेजिलो 
हन्छ, त्यसै गरी मुनि पनि ज्ञान र तपस्याबाट चम्किलो हुनुपर्दछ। आगोले कहिल्यै पनि पचछिका 
लागि भनी केटी सडग्रह गर्दन, अपि तु आफ्नो पेटमा जेजे आयो, त्यही खाद्दिन्छ । मुनि पनि 
उदरभाजनः अर्थात् पेट नै भाँडो भएको हुनुपर्दछछ । पेटमा जति अटर्ंछ, त्यति खाने अनि अरू 
भाँडो आदिमा सञ्चय नगर्ने भने यसको अर्थ हो। अग्नि सर्वभक्षी हुन्छ, तर कुनै पदार्थको 
मललाई पनि लिँदेन, सबे भस्म बनाइदिन्छ। ज्ञानीले सवे पदार्थको भोग गरे पनि त्यसको मल 
अर्थात् वासनासंस्कार लिनुहदेन । अग्निले सब वस्तु जलाइदिने कुरासंग ज्ञानीको अर्को पनि साम्य 
हन्छ । अग्निले कै ज्ञानीले पनि करीं गई कुनै कुराको माग गर्दन, त्यसै गरी अग्नि ज्ञानी पनि 
कल्याणको कामना गर्नैहरूद्रारा सेवित हुन्छ अनि उसले त्यो दाताको पहिलेका या पछिका सबै 
पापहरूलाई दग्ध बनाददिन्छ । अर्थात् ज्ञानीको सेवा गर्ने, उनलाई भोजन गराउने व्यक्तिहरूका सबै 
पाप नष्ट हुन्छन्। 


स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः । 
प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिविधसि ॥ ४७ ॥ 





पदार्थ सदसल्लक्षणं  स्थावर र अग्निः इव  आगो ठै 
स्वमायया  आपन जङ्मरूप शरीरमा तत्तत्स्वरूपः  त्यही त्यही 
मायाशक्तिद्रारा प्रविष्टः  प्रवेश गरेर स्वरूपमा 

सृष्टं  रचना गरिएको विभुः  व्यापक परमात्मा ईयते  प्रतीत हनुहुन्छ 

इदं  यो एधसि  काठमा 


ताक्यार्थ पहिला आफ्नै मायाशक्तिद्वारा सृुष्टि गरेको यो स्थावर र जङ्गमरूप शरीर आदि 
प्रपञ्चमा प्रवेश गरेर सर्वव्यापक परमात्मा काठमा आगो जस्तै तत्तत् स्वरूपमा प्रतीत हूनुहुन्छ । 


विसगांदाः रमदानान्ता भावा देहस्य नात्मनः। 
कलानामिव चन्द्रस्य काठेनान्यक्तवत्मना ॥ ४८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५३८४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ   शरीरको रमरानान्ताः  मृत्युपर्यन्तका 
अव्यक्तवत्मंना  अलक्षित चन्द्रस्य  चन्द्रमाको भावाः  विकारहरू हन्छन् 
वेगवाला कलानाम् इव  कलाको ४ आत्मनः न  आत्माको हदेन 
काठेन  कालद्रारा विसगांयाः  जन्मदेखि लिएर 





ताक्यार्थ अलभ्ित गतिवाला कालको प्रभावले शरीरमा नै जन्मदेखि मृत्युसम्मका विभिन्न 
विकारहरू देखापर्दछछन्, आत्मामा ती सम्भव छेनन्। जसरी बदन, घटने आदि विकार चन्द्रमाको 
कलामा हृन्छ, चनद्रमामा हूदेन । 


न के पोऽ  न 
काठेन द्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययो । 
नित्यावपि न दुश्येते आत्मनोऽग्नेयंथाचिंषाम् ॥ ४९॥ 


पदार्थ आत्मनः  आपनो प्रभवाप्ययो  उत्पत्ति र विनाश 
हि  निश्चय नै भूतानां  शरीर आदिको नित्यो अपि  निरन्तर भद्रहंदा 
ओघवेगेन  नदीको प्रवाह अग्नेः  अग्निको पनि 

जस्तो वेगवाला अचिंषां  ज्वालाको न दुश्येते  देखिंदैनन् 

कालेन  कालद्रारा यथा  ४ 





ताक्यार्थ जसरी आगाको ज्वालाको उत्पत्ति र विनाश प्रतिक्षण भडद्रहेको हुन्छ तर हामीलाई 
त्यो थाहा हँदेन त्यस्तै नदीको प्रवाह जस्तो वेगवान् कालको प्रभावले आफ्नो यो शरीरको पनि 
प्रतिक्षण उत्पत्ति र विनाश भड्रहेको हुन्छ त्यो हामीहरूलाई थाहा हुदैन । 


गुणे्णातुपादत्ते यथाकाटं विमुञ्चति । 
० युज्यते ४ योगी      
न तेषु युज्यते योगी गोभिगां इव गोपतिः ॥ ५०॥ 





पदार्थ गुणेः  इन्द्रियहरदरारा विमुञ्चति  छाडिदिन्छ 
गोपतिः  सूर्यले गुणान्  शब्द आदि तेषु  ती विषयहरूमा 
गोभिः  आपना किरणहरुद्रारा विषयहरूलाई न युज्यते  संलग्न हैदेन 
गाः इव  जललाई ४ै उपादत्ते  ग्रहण गर्दछछ र 

योगी  योगीले पनि यथाकारं  समय आएपचछ्ि 


ताक्यार्थ जसरी सूर्यले आपफ्ना किरणहरूद्वारा ग्रीष्म कालमा जल ग्रहण गर्द र वर्षा ऋतुमा 
त्यागिदिन्छ, त्यस्तै विवेकी योगीले पनि इन्द्रियहरूद्वारा शब्द आदि विषयलाई ग्रहण गर्वछछ र कुनै 
अवसरमा सजिलै त्याग पनि गर्छ, त्यसमा आसक्त हैदेन । 
बुध्यते     व्यक्तिस्थ 
बुघ्यतं स्व न भदन व्यक्तस्य इव तद्गतः । 
लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽकवत् ॥ ५१॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२८५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ अवस्थितः  स्थित रेको भएका देहात्मवादीहरूद्रारा 
व्यक्तिस्थः  कुनै उपाधिमा आत्मा  आत्मा तद्गतः इव  शरीर आदि 
प्रतिबिम्बित भेदेन  भिन्नरूपले उपाधिमा प्रविष्ट भए कै 
अकंवत्  सूर्य ४ यद्यपि न बुध्यते  ज्ञात हँदेन लक्ष्यते च  प्रतीत हुन्छ 

स्वे  आफ्नै स्वरूपमा स्थूलमतिभिः  स्थूलबुद्धि 





ताक्यार्थ जसरी कुनै उपाधिमा प्रतिबिम्बित सूर्यलाई वास्तवमा एक भए तापनि स्थूल बुद्धि 
भएका मानिसहरूले भिन्न रूपमा जान्दछन् त्यसै गरी आपने स्वरूपमा स्थित आत्मा अद्वितीय छ, 
त्यसलाई भिन्नभिनन रूपले जानन सकिंदैन, तेपनि स्थूलबुद्धि भएका देहात्मवादी व्यक्तिहरूले 
प्रत्येक शरीरमा प्रवेश गरेको स्विकारी भिन्न रूपले जान्दछ्छन् । 

विवरण यहाँ सूर्यबाट सिक्नु पर्न कुरा बतादएको छ। सूर्यले गर्मीको समयमा आफ्ना 
किरणहरुद्रारा जल लिन्छ अनि वर्षायाममा चाह सम्पूर्ण जल बरसद्दिन्छ। उसले आप्ना लागि 
भनी अलिकति जल पनि सङ्ग्रह गर्देन। यसै गरी मुनिले पनि भोगकालमा इन्द्रियहरूले शब्द 
आदि विषयहरूलाई ग्रहण गर्दछ अनि कोही योग्य व्यक्तिलाई दिनु पर्दा चाह सबै वस्तु दिन्छ। 
यसरी ऊ भोगमा र त्यागमा आसक्त हेन । मृनिलाई न पदार्थभोग गर्दा त्यसको अभिमान हुन्छ, न 
त दान गर्दा मैले यति दान दिं भन्ने अभिमान ने हन्छ। आत्मा एडटे भए तापनि उपाधिवशात् 
भिन्नभिन्न रूपमा प्रतीत हृन्छ भन्नेमा पनि आकाशक दृष्टान्त दिदन्छ । स्वरूपमा बसेको आत्मा 
भेदबुद्धिको विषय हूदिन, तर उपाधिमा पर्दा चादिं भिननभिन्न रूपले देखिन्छ । अभिव्यनक्ति इति 
व्यक्ति भन्ने व्युत्पत्ति अनुसार एकलाई पनि अनेक रूपमा अभिव्यक्त गराइदिने उपाधिलाई व्यक्ति 
भनिन्छ । व्यक्तिस्थः अर्थात् यदि एेना आदि उपाधिमा पयो भने सूर्य अनेक रूपमा देखिन्छ । त्यसै 
गरी आत्मा पनि शरीर, अन्तःकरण आदि उपाधिको कारणले नै विभिन रूपमा देखिन्छ, स्वतः 
होइन । 


नातिस्नेहः प्रसद्लो वा कतंन्यः क्वापि केनचित् । 
४७ र  

कुवन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधीः ॥ ५२॥ 
पदुर्थ प्रसङ्गः  आसक्ति कपोतः इव  परेवाले छ 
केनचित्  करैसंग पनि न कत॑न्यः  गर्नु हदेन सन्तापं  सन्ताप 
अतिस्नेहः  अत्यन्त प्रेम कुवन्  आसक्ति गरिरहेको विन्देत  प्राप्त गर्दछछछ 
क्व अपिवा  अथवा कतै पनि दीनधीः  विवेकहीन व्यक्ति 
वाक्यार्थ कुनै व्यक्तिले पनि कसैसंग अत्यन्त स्नेह वा लालनपालन आदिमा बदी आसक्ति 
गर्नुहदेन। यदि कसैले गर्द भने त्यो विवेकहीन हो, उसले परेवाले ४ दुःख पारंछ। 

कपोतः कद्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतो । 


कपोत्या भायंया साधंमुवास कतिचित् समाः ॥ ५३॥ 





रालालन्द्री टीका 


५२८६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ कपोतः  परेवाले अरण्ये  वनमा 

वनस्पतो  कुनै रुखमा भार्यया  श्रीमती कतिचित्  केटी 

कृतनीडः  गुंड बनाएको कपोत्या  परेवी समाः  वर्षसम्म 

कर्चन  कुनै साधंम्  संग उवास  बस्यो 





ताक्यार्थ कुनै परेवाले रुखमा गुंड बनाएर श्रीमती परेवीसंग वनमा केही वर्षसम्म संगो बस्यो । 
कपोतो स्नेहगुणितहदयो गृहधर्मिणो । 
दष्टं दुष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्धया बबन्धतुः ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ कपोतो  परेवा र परेवी बुद्धया  बुद्धिले 
गृहधमिंणो  गृहस्थको सुखमा दुष्ट्या  हेराइले बुद्धिं  बुद्धिलाई 

मग्न भएका दष्ट  हेराइलाई बबन्धतुः  परस्पर बंधे 
स्नेहगुणितहदयो  प्रेमले हृदय अङ्गेन  शरीरले 

एडटै भएका अद्धं  शरीरलाई र 





ताक्यार्थ गृहस्थ सुखमा मग्न भएका ती परेवा र परेवी प्रेमले आबद्ध थिए र उनीहरूले दुष्टिलि 
दृष्टिलाई, शरीरले शरीरलाई अनि बुदधिले बुद्धिलाई गरी एकअर्कालाई बाँधेका धिए। 


राय्यासनाटनस्थानवातकरीडाशनादिकम् । 
मिथुनीभूय विश्रब्धो चेरतुव॑नराजिषु ॥ ५५॥ 


पदार्थ वनराजिषु  वनश्रेणीहरूमा घुम्ने, बोल्ने, खेल्ने र खाने 
विभ्रन्धो  निःशङ़ भएर शाय्यासनाटनस्थानवातांकीडा आदि कामहरू पनि 


मिथुनीभूय  दम्पती बनी शानादिकं  संगै सुत्ने, बस्ने, चेरतुः  गर्न थाले 
ताक्यार्थ ती दुई दम्पती निःशङ् भएर वनध्रेणीहरूमा संगै सुत्ने, बस्ने, घुम्ने, बोल्ने, खेल्ने, 
खाने आदि कामहरू गर्न थाले। 


यं यं वाञ्छति सा रार्जस्तपंयन्त्यनुकम्पिता । 
तं तं समनयत् कामं कृच्छरेणाप्यजितेन्द्रियः ॥ ५६॥ 


पदार्थ यं यं  जुनजुन सुखलाई कामं  इच्छाहरूलाई 
राजन्  हे राजा यदु वाञ्छति  चाहन्थी कृच्छ्रेण अपि  कष्टले पनि 
सा त्यो परेव अजितेन्द्रियः  इन्द्रियको वशमा समनयत्  पूरा गरिदिन्थ्यो 


तपंयन्ती  पतिलाई खुसी पार्द रहेको परेवाले पनि 
अनुकम्पिता  कृपापात्र बनेर॒ तं तं  तीती 





रामालन्द्री टीका 


९५३८७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ हे महाराज यदु ! पतिलाई खुसी पारेकी र पतिकी कृपापात्र बनेकी त्यो परेवीले जे 
जे कुराको चाहना गर्थी ती सब इच्छाहरूलाई इन्द्रियको वशमा परेको परेवाले जति दुःख भए 
पनि पूरा गरिदिन्थ्यो । 


कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णती कारु आगते । 
अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधो सती ॥ ५७॥ 


पढार्थ कपोती  परेवीले नीडे  गुंडमा 
प्रथमं  पहिलो काठे  प्रसवकाल अण्डानि  फुलहरू 
गर्भं  गर्भलाई आगते  आएपछ्ि सुषुवे  पारी 


गृह्णती  धारण गररेकी स्वपत्युः  आपनो पतिदेवको 
सती  पतिव्रता सन्निधो  नजिक 
ताक्यार्थ पहिलो गर्भधारण गरेकी पतित्रता परेवीले प्रसवको समय आएपकछ्ि आफ्नो पति 
परेवाको नजिकै गुँडमा फुलहरू पारी । 





तेषु काठे व्यजायन्त रचितावयवा हरेः । 
राक्तिमिटुविभाव्यामिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ ५८ ॥ 


राक्तेमिः  काल, कर्म, 
स्वभाव आदि शक्तिहरूद्रारा 
रचितावयवाः  भित्रै अङ्ग 
दुविंभाव्याभिः  तर्कद्रारा अवयवहरू बनिसकेका 
नजानिने अनिर्वचनीय कोमलाङ्गतनूरुहाः  कोमल अङ्ग 
ताक्यार्थ ती अण्डाहरूबाट भगवान्को दुस्तक्य अनिर्वचनीय काल, कर्म, स्वभाव आदिरूप 


शक्तिद्रारा, भित्र अङ्गहरू बनेका, कोमल अङ्ग र रोँहरूले युक्त बच्चाहरू समय आएपचछि उत्पन्न 
भए। 


र रौं भएका बच्चाहरू 
काठे  समय आएपछ्छि 
व्यजायन्त  उत्पन्न भए 


पढार्थ 
तेषु  ती फुलदरूमा 
हरेः  भगवान्को 





प्रजाः पुपुषतुः प्रीतो दम्पती पुत्रवत्सलो । 


शृण्वन्तो कूजितं तासां निर्वृतो कलभाषितेः ॥ ५९॥ 
पदढार्थ निवृतो  सुखी तथा जोडीले 
तासां  वी बच्चाहरूको प्रीतो  प्रसन्न भएका प्रजाः  बच्चाहरूलाई 
कूजितं  मिटो स्वर पत्रवत्सटो  बच्चामाथि प्रेम पुपुषतुः  पालनपोषण गरे 


शुण्वन्तो  सुन्दै र 


गर्ने 


कलभाषितेः  तोते बोलीबाट दम्पती  परेवा र परेवीको 





रामालन्द्री टीका 


५३८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ ती साना बच्चाहरूको मिठो स्वरलाई सुन्दै र तोतेबोलीबाट सुखी तथा प्रसन्न हदे 
आप्ना बच्चालाई अत्यन्त प्रेम गर्ने ती दम्पतीले बच्चाहरूको पालनपोषण गर्न थाले। 

तासां पतत्र सुस्पर्शः कूजितेमुग्धचेष्टितेः। 

्त्युदुगमेरदीनानां पितरो मुदमापतुः ॥ ६० ॥ 





पदार्थ सुस्पर्शैः  सुखदायक स्पर्शले तन्किनाले 

तासां  ती कूजितेः  मिठो स्वरले पितरो  ती माता पिताले 
अदीनानां  प्रसन्न भएका मुग्धचेष्टितेः  मुग्ध पार्ने मुदं  आनन्द 
बच्चाहरूको चेष्टाले आपतुः  प्राप्त गर्वथे 
पतत्रैः  पखेटाद्रारा भएको त्युदुगमेः  यताउता 


ताक्यार्थ ती अतिप्रसनन बच्चाहरूको पखेटाको कोमल स्पर्शले, मिठो स्वरले, मुग्ध पार्त 
चेष्टाले र यता उताको घुमादले ती मातापिता परम आनन्द प्राप्त गर्दथे। 


स्नेहातुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । 
विमोहितो दीनधियो शिन् पुपुषतुः प्रजाः ॥ ६९१ ॥ 


पदार्थ स्नेहाुबदहदयो  स्नेहले हदय शिशून्  साना 
विष्णुमायया  भगवान्को नाँधिएका प्रजाः  आप्ना बच्चाहरूलाई 
मायाद्रारा दीनधियो  लालनपालन पुपुषतुः  पाल्दथे 


विमोहितो  मोहित भएका र 
अन्योन्यं  आपसमा 


कर्मले व्याकुल भएका ती 
दम्पतीले 





ताक्यार्थ भगवान्को मायाले मोहित भएका, त्यसैले आपसमा प्रेमको डोरीले बाँधिएका ती दुई 
दम्पती लालनपालन कर्मले व्याकुल भए पनि आफ्ना साना बच्चाहरूलाई पाल्दथे । 


एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तो कुटुम्बिनो । 


 अ 


परितः कानने तस्मिन्नथिनो चरतुदिचिरम् ॥ ६२॥ 


पदार्थ अन्नार्थं  चाराको लागि परितः  चारैतिर 
एकदा  एक दिन जग्मतुः  गए चिरं  धेर समयसम्म 
वुदुम्बिनो  परिवार भएका अर्थिनो  चारा चाहने ती दुई चेरतुः  घुमे 

तो  ती दुई दम्पती तस्मिन्  त्यो 

तासां  ती बच्चाहरूको कानने  वनमा 





ताक्यार्थ एकदिन परिवारवाला ती दम्पती बच्चाको लागि चारा खोज्त वनमा गए र चारा 
खोज्दे त्यो वनमा धरे समयसम्म चारैतफं घुम्दै रे । 


रामालन्द्री टीका 


५२८९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


दुष्ट्वा तल्ुन्धकः कर्द यदुच्छातो वनेचरः । 
जगृहे जारमातत्य चरतः स्वार्यान्तिके ॥ ६३॥ 


पढार्थ स्वालयान्तिके  आपनो गुंडको जाटं  जाल 
यट्च्छातः  अकस्मात् नजिक वरिपरि आतत्य  फिजाएर 
वनेचरः  वनमा घुम्दै आएको चरतः  घुमिरहेका जगृहे  समात्यो 
करिचत्  कुनै तान्  ती बच्चाहरूलाई 

टुन्धकः  व्याधाले दुष्ट्वा  देखेर 





वाक्यार्थ त्यसै बखतमा अकस्मात् वनमा घुम्दे आएको कुनै व्याधाले आफ्नो गुंडको वरिपरि 
घुमिरहेका ती बच्चाहरूलाई देख्यो र आप्नो जाल फिंजाई ती बच्चाहरूलाई जालमा पायो । 


् कपोती प्रजापोषे क न्ह, 
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुको । 
गतो पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतुः ॥ ६४ ॥ 


पदढार्थ उत्सुको  उत्साही भएर पोषणं  चारा 

प्रजापोषे को , 
प्रजापोषे  बच्चाको गतो  चारा खोज्न गएका आदाय  लिएर 
पालनपोषणमा कपोतः च  परेवा र स्वनीडं  आपनो गुंडमा 
सदा  सध कपोती च  परेवी पनि उपजग्मतुः  फर्किए 





ताक्यार्थ बच्चाको लालनपालनमा सर्धं उत्सुक भएर चारा लिन गएका परेवा र परेवी पनि 
चारा लिई आफनो गुंडतिर फर्किए। 


कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । 
तानभ्यधावत् कोशन्ती कोरातो भृरादुःखिता ॥ ६५॥ 





पढार्थ वीक्ष्य  देखेर क्रोरातः  रोदरहेका 
बालकान्  साना भृशदुःखिता  अत्यन्त दुःखी तान्  ती बच्चाहरूको 
स्वात्मजान्  आपना भएर अभ्यधावत्  नजिकमा गई 
बच्चाहरूलाई क्रोरन्ती  रोदरहेकी 

जालसंवृतान्  जालमा परेका कपोती  परेवी 


ताक्यार्थ जब परेवीले आपफ्ना साना बच्चाहरू जालमा परेको देखी, त्यसपछि ऊ अत्यन्त 
दुःखी हदे र रंदै ती रोदरहेका आफ्ना बच्चाहरूको नजिकमा गई । 


सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । 
स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृतिः ॥ ६६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२९० 
एकादश स्कन्ध 


पढार्थ 

अजमायया  भगवान्को 
मायाद्राया 

असकृत्स्नेहगुणिता  आफ्ना 


श्रीमद्भागवत 


दीनचित्ता  दुःखी भएकी 
अपस्मृतिः  जालमा गँ भने 
म पनि मरु भने होस नभएकी 
सा त्यो परेवी 


नच्चामा धेर स्नेहले बाँधिएकी बद्धान्  ती बाँधिएका 


ताक्यार्थ भगवान्को मायाले गर्दा बच्चामा खनै धेरै माया बढेकी दीन, दुःखी परेवीले म गरं 
भने म पनि बांधिन्हु भने कुरा भुलेर ती बच्चा बांधिएका देख्दादेख्दै पनि त्यहं जानाले आपू 


पनि जालले बाँधिई। 


अध्याय ७ 


बालकटहरूलाई 

परयन्ती  देख्दादेख्यै पनि 
स्वयं च  आपू पनि 

शिचा  जालले 

अबध्यत  बांधिई 





कपोतः स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । 
भायां चात्मसमां दीनो विरलापातिदुःखितः ॥ ६७ ॥ 


पदढार्थ 

कपोतः च  परेवाले पनि 
आत्मनः अपि  आपनो 
शरीरभन्दा पनि 
अधिकान्  धेरै 


प्रियान्  प्यारा 

स्वात्मजान्  आपफ्ना बच्चाहरू 
बद्धान्  बाँधिएका र 
आत्मसमां  आफूसमानकी 
भार्यां च  पत्नीलाई पनि 


नाँधिएकी देखेर 

अतिदुःखितः  अति दुःखी र 
दीनः  दीनहीन हदे 
विककाप  विलाप गय्यो 





ताक्यार्थ परेवाले पनि आफ्नो शरीरभन्दा प्यारा बच्चाहरू र आफूसमानकी श्रीमती जालमा 
नांधिएको देखेर अत्यन्त दुःखी र दीन हीन भई खुब विलाप गययो । 


,  
अहा म परश्यतापायमत्पपुण्यस्य इमतः। 


न्द,   


अतृप्तस्याकृताथंस्य गृहस्तरैवगिंको हतः ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ 
अहो  अहो 


अपायं  विनाशलाई 
पश्यत  हेर 


अल्पपुण्यस्य  थोर पुण्य गरेको अतुप्तस्य  दृष्ट सुखबाट तप्त 


दुर्मतेः  बुद्धि बिग्रिएको 
मे मेरो 


नभएको र 
अकृतार्थस्य  अदृष्ट 


 नगरेको मेरो 
,  र्थ 
त्रेवगिंकः  धर्म, अर्थ र 
कामको साधनभूत 
गृहः  गृहस्थ आश्रम 
हतः  नष्ट भयो 





ताक्यार्थ अहो ! थोर पुण्य भएको, बुद्धि बिग्रिएको मेरो विनाश भएको सबले हिर । लौकिक 
सुखबाट म तुप्त भएको छैन, परलोकको सुख कमाउन सकेको छैन । यस्तो वेला मेरो धर्म, अर्थर 
कामको साधनभूत गृहस्थ आश्वरम नष्ट भयो। 


अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । 
शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रः स्वयौति साधुभिः ॥ ६९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५५२९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ यस्य  जो सन्त्यज्य  एक्लै छाडेर 
पतिदेवता  पतिलाई देवता पे  मेरी स्त्री साधुभिः  सुन्दर 

पतर ५ 
मान्ते शल्ये  सुनसान  च  बच्चाहरूसंग 
अनुकूला  अनुकूल र गृहे  घरमा स्वः  स्वर्ग 
अनुरूपा  आफ्नो अनुरूपकी मां  मलाई याति  जादेचछिन् 





ताक्यार्थ म पतिलाई नै देवता मानने, अत्यन्त अनुकूल र आफू सुहाडँदी मेरी स्त्री सुनसान 
घरमा मलाई एक्लै छाडेर आपफ्ना सुन्दर बच्चाहरूसंग स्वर्गतिर जाँदेच्िन् । 


    दीनो न मृतप्रज 
सोऽहं शुन्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रनः। 
जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दुःखजीवितः ॥ ७०॥ 





पदार्थ विधुरः  श्रीमतीरहित गृहे  घरमा 

मृतदारः  पत्नी मेको दीनः  दुःखी किमथं  केका लागि 
मृतप्रजः  सन्तान मरेको सः अहं  त्यही म जिजीविषे वा  बांच्न चाहूँ 
दुःखजीवितः  दुःखले जिडने शल्ये  सुनसान 


ताक्यार्थ मेरी श्रीमती मरिसकी, सन्तानहरू पनि मरिसके, जीवन दुःखमय छ, म॒ अब विधुर 
भएको दु, त्यस्तो म शून्य घरमा फेरि केका लागि बांच्न चाहं ? 


तांस्तथेवावृताञ्छिग्भिमृत्युग्रस्तान् विचेष्टतः । 
स्वयं च कृपणः शि्चु पर्यन्नप्यदुधोऽपतत् ॥ ७१॥ 


पदार्थ मृत्युग्रस्तान्  मत्युले ग्रस्त स्वयं च  आप पनि 
कृपणः  दीनहीन विचेष्टतः  तड्पिरहेका रिष्षु  जालमा 
अबुधः  मूर्ख परेवा तान्  ती बच्चाहरूलाई अपतत्  पयो 


शिग्भिः  जालले पश्यन् अपि  देख्दादेख्दै पनि 
आवृतान्  बांधिएका तथा एव  त्यसरी नै 
ताक्यार्थ अत्यन्त दीनहीन मूर्ख परेवा जालले बांधिएर मूत्युले ग्रसित हदे तड्पिरहेका 
नच्चाहरूलाई देखी देखी पनि आप्नी स्त्री फँ आफू पनि जालमा पयो । 





तं लब्ध्वा लुन्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम् । 
कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययो गृहम् ॥ ७२॥ 


दुन्धकः  व्याधा 
तंत्यो 


गृहमेधिनं  गृहस्थ आश्चममा 
रहेको 


पदार्थ 
कूरः  निर्दयी 


रामालन्द्री टीका 


५३२९२ 
एकादश स्कन्ध 


कपोतं  परेवालाई 
कपोतकान्  उसको 
बच्चाहरूलाई र 


श्रीमद्भागवत 


कपोतीं च  परेवीलाई पनि 
ठन्ध्वा  पाएर 
सिद्धाथंः  प्रयोजन सिद्ध गरी 


अध्याय ७ 


गृहं  घरतिर 
प्रययो  गयो 


वाक्यार्थ त्यो अत्यन्त निर्दयी व्याधा गृहस्थ आश्रममा रहेको पेरेवालाई उसका बच्चाहरूलाई र 
परेवीलाई पनि पाएर प्रयोजन सिद्ध गरी आफ्नो घरतिर गयो । 


एवं कुटुम्न्यशान्तात्मा हन्द्ारामः पतत्रिवत्। 
पुष्णन् वुदटम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३॥ 


पदार्थ 

एवं  यसरी 

पतत्रिवत्  पक्षी परेवा ठै 
अशान्तात्मा  अशान्त चित्त 
भएको 


दन्द्ारामः  सुख दुःख आदि 
द्रन््मा रमाएको 

कृपणः  विषयमा आसक्त 
कुटुम्बी  परिवारवाला व्यक्तिले 
कुटुम्बं  परिवारलाई 





पुष्णन्  पालन गर्दै 
सानुबन्धः  स्त्री, पुत्र 
आदिसहित 

अवसीदति  दुःखी हुन्छ 


ताक्यार्थ यसरी त्यही परेवा फैँ रागद्रेषले चित्त शान्त नभएको, सुखदुःख आदि द्रन्द्रमा रमाउने 
एवं विषयमा आसक्त र कुटुम्बी व्यक्ति परिवारको पालनपोषण गर्दै अन्तिमिमा स्त्री, पुत्र आदि 
सहित दुःखी हुन्छ । 

यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्ारमपावृतम् । 

गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥ ७४ ॥ 


पदढार्थ मानुषं  मनुष्यको सक्तः  आसक्त बन्द 
यः  जो मानिस लोकं  शरीरलाई तं  त्यसलाई 
अपावृतं  खुलेको प्राप्य  पाएर आरूढच्युतं  मृक्तिमार्गबाट 


मुक्तिदं  मक्तिको ढोका 
जस्त 


गृहेषु  घरगृहस्थीमा 
खगवत्  परेवा फे 





खसेको भनेर 
विदुः  भन्दछन् 


वाक्यार्थ जो मानिस खुला मुक्तिको द्रारसमान मनुष्य शरीरलाई पाएर पनि परेवा रै 
घरगृहस्थीमा आसक्त भई बस्दछ त्यस्तालाई मुक्तिको मार्गबाट खसेको भन्दछन्। 

वितवरण यहाँ परेवाको चरित्रबाट कते पनि धैरे आसक्ति गर्नहदेन भन्ने शिक्षा दिदएको छ। 
वनको कुनै रुखमा रेको गुंडमा परेवाको ससाना बचेरा हुन्छन् र उसका आमाबाबु उनीहरूका 
लागि चारा खोज्न गएका हुन्छन्। यसै वेलामा सिकारीले आई जाल थाप्छ र ती अज्ञानी 
बचेराहरू जालमा पर्दछन्। आप्ना सन्तान जालमा परेको देखी परेवी पनि जालमा हाम फाल्छे। 
यो सबै देखिरहेको परेवाले पनि आफ्ना सन्तान अनि पत्नीसमेत मरिसकेपचछि म॒ एक्लै बाँचेर के 
हुन्छ र भन्ने सम्णी विलाप गर्दै त्यही जालमा हाम फाल्दछ । प्राणीहरूले संसारका पदार्थहरूमा 


रामालन्द्री टीका 


५३९३ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
गर्ने आसक्ति कति भयानक हुन्छ भने त्यसले उनीहरूको जीवनलाई नै सङ्टमा पारिदिन्छ । यद्यपि 
प्राणीले आफना लागि भनेर नै सारा संसारका विषयहरूमा प्रेम गरेको हुन्छ । तर घोर मोहको 
अन्धकारमा फसेको व्यक्ति चाह संसारमा मेले मेरे लागि प्रम गरेको हूँ भने पनि विर्सिएर 


त्यसमा अति आसक्ति गर्दछछ। यस्तो अन्धआसक्तिले व्यक्तिलाई आत्मविनाशको द्वारमा पु्याइदिन्छ 
भन्नका लागि दृष्टान्त यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५३२९४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय नत 


अथ अष्टमोऽध्यायः 
अवधूतका चौबीस गुरुहरूको प्रसङ्ग 


ब्राह्मण उवाच अवधूत ब्राह्मणले भने 
सुखमेन्द्रियकं राजन् स्वगे नरक एव च। 
देहिनां यद्यथा दुःखं तस्मान्नेच्छेत तद् बुधः 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा यदु 
देहिनां  प्राणीहरूलाई 
एन्द्रियकं  इन्द्रियबाट हुने 
यत्  जो 


सुखं  सुख छ त्यो 

स्वगँ  स्वर्गमा र 

नरके च  नरकमा पनि हुन्छ 
यथा  जसरी 

दुःखं  दुःख प्राप्त हुन्छ 





॥ १॥ 
तस्मात्  त्यसेले 
बुधः  विवेकीले 


तत्  त्यो इन्द्रियबाट प्राप्त हुने 
सुखको 
न इच्छेत  इच्छा नगरोस् 


ताक्यार्थ हे राजा यदु ! प्राणीलाई जसरी नचाहदा नचाहैदे पनि दुःख प्राप्त हुन्छ त्यसै गरी 
स्वर्ग या नरक जहाँ गए पनि इन्द्रियबाट हुने सुख पनि अनायासर्मँ प्राप्त हृन्छ त्यसैले विवेकीले 


त्यो सुख पाउने इच्छा नगरोस्। 
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । 
यटुच्छ्येवापतितं गरसेदाजगरोऽक्रियः ॥ २॥ 


पदढार्थ 
अजगरः  अजिङ्गरको जस्तो 
वृत्तिवाला 
अक्रियः  उदासीन व्यक्तिले 


सुमृष्टं  मिटो 

विरसं  नमिगे 

महान्तं वा  धेरै वा 

स्तोकं एव  थोरै नै भए पनि 





यट्च्छया एव  प्रयत्नविना ने 
आपतितं  प्राप्त भएको 
ग्रासं  आहारलाई 

न् 
ग्रसेत  खाओस् 


ताक्यार्थ अनिङ्गरको जस्तो वृत्तिवाला उदासीन व्यक्तिले मिठोनमिढठो, धेरैथोरे केहीको पनि 


वास्ता नगरी विनाप्रयत्न प्राप्त भएको आहारलाई ग्रहण गरोस्। 


रायीताहानि भूरीणि निराहारो ऽनुपकमः। 
यदि नोपनमेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

यदि  यदि 

ग्रासः  खाने आहार 

न उपनमेत्  मिलेन भने 


महाहिः इव  अजिङ्गर ठै 
दिष्टभुक्  प्रारव्धमा नै 

विश्वास गरेर 

निराहारः  केटी नखाई 





अनुपक्रमः  उद्यमरहित भई 
भूरीणि  धेरै 

अहानि  दिनसम्म 

शयीत  सुतिरहोस् 


रामालन्द्री टीका 


९५२९५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ यदि खाने आहार मिलेन भने पनि प्रारब्धमा विश्वास गरी धैर्य गरेर विनाप्रयास धेरै 
दिनसम्म पनि सुतिरहोस्। 


ओजःसहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकमंकम्। 
वीतनिद्रश्व पोः  ९ 
रायानो वीतनिद्ररच नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४॥ 





पढार्थ ॥  चेष्टारहित शक्तिसम्पन्न भएर पनि 
ओजःसहोबलयुतं  इन्दरियशक्ति, देहं  शरीरलाई रायानः  सुतिरहंदा वा 
मनोबल र शारीरिक बल युक्त बिभ्रत्  धारण गरेर वीतनिद्रः च  जाग्दा पनि 
भएर पनि इन्द्रियवान् अपि  इन्द्रियको न ईहेत  कुनै चेष्टा नगर्जू 


वाक्यार्थ शरीरमा इन्द्रियशक्ति, मनोबल र शारीरिक शक्ति भएर पनि चेष्टा नगरी सुतिरहनू 
अनि निद्रारहित र चक्षु आदि इन्द्रियशक्ति सम्पन्न भएर पनि दर्शन आदि क्रिया नग्न । 

वितरण यहाँ साधकले जीविकाको चिन्ता गर्नु हदेन भन्ने कुरामा अजिङ्गरबाट शिक्षा लिनुपर्ने 
बतादएको छ । अजिङ्गर धैरेजसो एडटै ठँमा बसिरहन्छ र आहारा खोज्न दौडधुप गर्दन । ईश्वरीय 
विधान अनुसार चुपचाप बसिरहेको यसको अधि जोजो प्राणी आर्छन्, तिनैलाई उसले आफ्नो 
आहारा बनांछ । कहिलेकाहीं अलि दिनसम्म भोजन प्राप्त भएन भने पनि ऊ आफ्नो ठबाट 
विचलित हदेन । संसारका अरू प्राणीहरू आफ्नो लागि आहारा खोज्न खुब परिश्रम गर्दछन् । खन् 
मानिस त यस्तो प्राणी हो, जसलाई पेटभरि खाने अन्नको सञ्चय गरेर मात्र नपुगी परिवार र 
इष्टमित्रको लागि पनि पुग्ने गरी सञ्चय गर्न मन लाग्छ अनि असीमित सञ्चयको भुमरीमा परी 
ऊ आफ्नो सम्पूर्ण जीवनलाई बिताइदिन्छ। यी प्राणीहरूले अजिङ्गरको सन्तोषी वृत्तिबाट शिक्षा 
लिनु आवश्यक छ । विरक्त व्यक्तिले अजिङ्गर समान भई शान्त भावले रहनु उसको आलस्य एवं 
अकर्मण्यता होइन । यो त उसले इन्द्रिय, मन आदिको चञ्चलतालाई जितेको लक्षण हो। मनका 
अनन्त भोगकामनाको वशमा परी व्यर्थका वस्तुको सडग्रह अनि चिन्तनमा समय बिताउनु भन्दा 
यो राम्रो कुरा हो। श्लोकमा भनिएको छ शयानो वीतनिद्रश्च अर्थात् निद्रा नर्हदा पनि साधकले 
सुतिरहनुपर्दछ । आफ्नो ज्ञानको प्रकाशमा पूर्णरूपले जागिरहेको साधक दुक्कसंग सुत्छ । जब कि 
आफनो स्वरूपलाई ने थाहा नपाएका अज्ञानी प्राणीहरू चाह अयथार्थ संसारमा रँगमगिनुलाई ने 
जागेको ठान्दछन्। जुन संसारको व्यवहारमा संसारी जागेका हुन्छन्, साधकका लागि त्यो 
रातबराबर हृन्छ। त्यसेले भनिन्छ यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः 
श्रीमदभगवद्गीता २।६९ । साधकले यही आदर्शलाई ग्रहण गर्नु पर्ने कुरा यहाँ अजिङ्गरको 
दृष्टान्तद्रारा देखाइएको छ । 


मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुविंगाह्यो दुरत्ययः। 
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवाणंवः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५२९६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायन 
पढार्थ प्रसन्नगम्भीरः  बाहिर प्रसन्न र अनन्तपारः  देश र कालको 
हि  निश्चय नै भित्र गम्भीर हुनु वशमा नपर्ने भई 

मुनिः  साधकले दुर्विगाह्यः  अरूले यस्तो भनेर अक्षोभ्यः  रागद्वेष आदि 
स्तिमितोदः  निश्चल जल निश्चय गर्न नसक्ने बन्नु र॒ विकारले रहित बन्नू 

भएको दुरत्ययः  अरूद्रारा 

अणवः इव  समुद्र ठै अलङ्घनीय तथा 





ताक्यार्थ साधक समुद्र जस्तो निश्चल एवं बाहिर प्रसन्न र भित्र गम्भीर बन्नुपर्दछ, अरूले 
यस्तो भनेर निश्चय गर्न नसक्ने बन्नुपर्छ, अलड्घनीय हुनुपर्छ, देश र कालको वशमा पर्न हदेन 
अनि रागद्वेष आदि विकारले रहित बन्नुपर्वछ। 


समृद्धकामो न् हीनो    
समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः। 
नोत्सपेत न शुष्येत सरिदूभिरिव सागरः ॥ ६॥ 





पदढार्थ चिन्तनमा लागेको पनि नहोस् र 

सरिद्भिः  नदीहरुद्रारा मुनिः  साधकले हीनः वा  भोग प्राप्त नहंदा 
सागरः इव  समृद्र रै समृद्धकामः  भोग प्राप्त हदा न शुष्येत  शोक पनि नगरोस् 
नारायणपरः  भगवान्को न उत्सर्पेत  अतिशय सन्तुष्ट 


ताक्यार्थ जसरी समुद्र नदीहरू बेर आदा ब्दा पनि बददेन र नदीहरू घटेर आ्डंदा घटदा 
पनि घट्दैन, त्यस्तै साधकले पनि सर्धं भगवान्को चिन्तनमा लागी भोगप्राप्ति हदा अतिशय प्रसन्न 
पनि नहोस् र प्राप्त नहुँदा शोक पनि नगरोस्। 

वितरण यहाँ साधकले सागरबाट लिनुपर्ने शिक्षाको उपदेश गरिएको छ । यहो बतादए अनुसार 
साधकले स्तिमितोद अर्णव इव अर्थात् पानीका लहर शान्त भएको समुद्रसमान रहनुपर्दछ। 
समुद्रवाट साधकटहरूले सिक्नुपर्ने धेर गुणहरू छन्। समुद्र॒ गम्भीर हुन्छ, यो अनन्त विस्तारमा 
फैलिएको अनि गहिरो हुन्छ । अनेकों नदीको पानी निरन्तर मिसिंदा पनि यो बददैन। यस्ता सबे 
स्वभावहरू साधकका लागि काम लाग्छन्। मुनिले समृद्र गम्भीर स्वभावको हुनुपर्वछ, चुलबुले 
हनुहैदेन । अत्यन्त आवश्यक काममा मात्र बोल्ने गर्नुपर्दछ। जसरी समुद्रको गहिराइ नाप्न कठिन 
हन्छ, त्यसै गरी साधक कति ज्ञानको गहिरादमा पुगेको छ भनेर पनि नाप्न नसकिने हूुनुपर्दछ । 
समूद्रलाई सजिलै नाप्न नसके ४ साधक पनि कसैले अतिक्रमण, तिरस्कार आदि गर्न नसक्ने 
हुनुपर्दछछ। सागरमा हुने सबैभन्दा राम्रो गुण हो, कहिल्ये घटीबदी नहुने। वर्षायाममा नदीमा 
पानीको वेग दसौ गुणा बढेको ह॒न्छ, तर ती सारा नदीहरूको पानी मिसिंदा पनि सागरको 
किनाराको तह उही हुन्छ । हिडदमा सबे खहररे खोलाहरू सुक्छन्, अनि ठुला नदीहरू पनि अत्यन्त 
साना भएका हुन्छन्, तर समुद्र भने अलिकति पनि घटदैन। साधकले पनि समुद्रसंग सुखदुःखमा 
समान रहने शिक्षा ग्रहण गर्नुपर्दछ। 


रामालन्द्री टीका 


५३९.७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


दुष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तदुभावेरजितेन्द्रियः। 
प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नो पतङ्गवत् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ स्त्रियं  स्त्रीलाई अग्नो  आगोमा 
अजितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई जित्नदुष्ट्वा  देखेर पतङ्गवत्  पुतली हामफाले ठै 
नसकेको मानिस तदुभावेः  उसका हाउभाड अन्धे तमसि  अन्धकारमय 
देवमायां  भगवान्को आदि विलासद्रारा नरकमा 

मायासमान प्रखोभितः  मुग्ध भएर पतति  खस्दछ 


ताक्यार्थ अजितेन्द्रिय मानिस भगवान्को मायासमानका स्त्रीहरूलाई देखेर उसका हाउभाउ र 
विलासमा मुग्ध भई बत्तीमा पुतली होमिए ४ होमिन्छ र अन्धकारमय नरकमा पर्दछ। 


अ   ४.५ ् 


योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु मूढः । 
प्रलोभितात्मा द्युपभोगवुद्धया पतङ्गवन्नङ्यति नष्टदुष्टिः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ पदार्थहरूमा मूढः  मूर्ख 
मायारचितेषु  भगवानूको उपभोगबुद्धया  यो मेरो भोगको हि  निश्चय नै 
मायाद्रारा रचना गरिएका साधन हो भन्ने बुदधिले पतङ्गवत्  पुतली यै 


योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु  प्रलोभितात्मा  आसक्त भएको नयति  नष्ट हुन्छ 
स्वी, सुनका गहना, वस्त्र आदि नष्टदूष्टिः  विवेकशून्य 





ताक्यार्थ जो मानिस भगवान्को मायाले बनेका स्त्री, सुनका गहना र वस्त्र आदि पदार्थमा 
उपभोगवुद्धिले आसक्त हन्छ, त्यो विवेकशून्य मूर्ख हो, त्यो व्यक्ति पुतली रँ नष्ट हुन्छ । 

वितवरण यहोँ साधकले पुतलीबाट लिनुपर्ने शिक्षा बताइएको छ। पुतली रूपमा आसक्त भई 
मत्युको मुखमा पुग्द भने कुरा प्रसिद्ध नै छ। पुतली बलिरहेको आगोलाई टाढाबाट देखी 
त्यसको नजिक जान्छ र आगोले पोलेपछि ऊ मरिहाल्दछ। मनुष्यमा पनि सुन्दर रूपप्रतिको 
आकर्षण तीव्र हुन्छ । स्त्री पुरुषबिचको रूपको आसक्तिले ती दुबैलाई वासनाको अँध्यारो मार्गमा 
पुग्यांछ, जहाँ उनीहरूको जीवन दुर्धटित हन सक्दछ । आफ्नो इन्द्रियलाई वशमा राख्न नसक्ने 
पुरुष राभ्री स्त्रीलाई देखी त्यतातिर आसक्त ह॒न्छ, अनि उसलाई पाउन खोज्दछ । यो आसक्ति यति 
तीव्र हृन्छ कि व्यक्तिले आफ्नो परिवार, कर्तव्य, उदेश्य आदि सबेलाई लात मारिदिन्छ। 
मान्यजनहरुूप्रतिको आदर, सामाजिक सम्मान आदिलाई लत्याई एउटी स्त्रीको पलि लाग्नु जीवन 
नष्ट हूनु नै त हो। अवधूत भन्छन् स्त्री, सम्पत्ति, गहना आदि यस्ते यस्ते मायिक पदार्थहरूको 
उपभोग गर्न खोज्दा तिनमा फसी व्यक्तिको विवेकबुद्धि नष्ट हृन्छ । विवेकी प्राणीको लागि यही 
ने सबेभन्दा ठुलो विनाश हो । त्यसैले भनिएको छ बुद्धिनाशात् प्रणश्यति भगवद्गीता २।६२ 
अर्थात् बुद्धि नष्ट भएपछि मानिस समाप्त हुन्छ । सामान्य व्यवहार गर्ने मानिसले त आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


५२९८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


विवेकलाई बचाउन स्त्री आदिमा आसक्ति गर्नुहदेन भने परमार्थपथको यात्री मुमृक्ुका लागितयो 
सबेभन्दा बच्नुपर्ने चिज नै हो। त्यसैले यहाँ पुतलीको दृष्टान्त दिई मुमुक्षुलाई स्त्रीप्रतिको 
आकर्षणबाट टाढा रहन उपदेश गरिएको छ। 


० ०, , भ 


स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् रासं देहो वतेत यावता । 
गृहानहिंसन्नातिष्टेद् वत्तं माधुकरीं मुनिः ॥ ९॥ 


पढार्थ स्तोकं स्तोकं  थोरिथोर माधुकरीं  माहुरीको जस्तो 
मुनिः  साधकले ग्रासं  आहार वृत्तिं  वृत्तिलाई 

यावता  जति आहारले ग्रसेत्  ग्रहण गरोस् आतिष्ठेत्  अवलम्बन गरोस् 
देहः  शरीरलाई गृहान्  गृहस्थहरूलाई 

वर्तेत  निर्वाह हुन्छ त्यति अहिंसन्  पीडा नदिरईकन 





ताक्यार्थ साधक मुनिले जति आहारले शरीरनिर्वाह ह॒न्छ, त्यति थोरैथोरे आहार गरोस् र 
गृहस्थहरूलाई मर्का नपर्ने गरी माहूरीको जस्तो वृत्ति अवलम्बन गरोस्। 

वितवरण यस श्लोकमा साधकले माहुरीबाट लिनुपर्ने शिक्षा बताइएको छ । विरक्त व्यक्तिले 
थोरेथोरे खानुपर्वछ र हरेक छाक यसै गरी भिक्षान्नबाट निर्वाह गर्नुपर्दछ। माहुरीले अनेक 
फूलहरूबाट रस चुसे ४ साधकले पनि घरघरवाट भिक्षा लिनुपर्दछ। यद्यपि नीतिशास्त्रहरूमा 
माग्ने कामलाई राम्रो मानिएको छैन तर यो व्यवहार अवस्थाको कुरा हो। जसले वैराग्यपूर्वक 
सारा व्यवहारलाई त्यागिदिएका छन्, उनीहरूका लागि त भिक्षा माग्नु नै शोभा हो, सडग्रह गर्नु 
शोभा होदन । त्यसैले उपनिषद्मा भनिएको छ पुत्रैषणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोकेषणायाश्च 
व्युत्थायाथ भिक्षाचर्या चरन्ति बृहदारण्यकोपनिषद् ३।५।१ अर्थात् पुत्र, सम्पत्ति र कीर्तिं आदि 
तीन विषयको इच्छालाई त्यागिदिएका व्यक्तिहरू संसारको मोहबाट जागी भिक्षा माग्दे जीवन 
वितारंछन्। यहाँ भनिएको छ गृहान् अहिंसन् अर्थात् गृहस्थहरूलाई पीडा नदिईकन वा भार 
नपर्ने गरी भिक्षायाचन गर्नुपर्दछ। शास्त्रहरूमा गृहस्थहरूकहाँ पाकेको भोजनमा संन्यासी र 
ब्रह्मचारीको स्वतः अधिकार हुन्छ भनिएको छ यतिश्च ब्रह्मचा च पक्वाननस्वामिनौ उभौ 
अर्थात् संन्यासी र ब्रह्मचारी घरमा आफूलाई भनेर पकाएको अनका अधिकारी हुन् । त्यसैले 
उनीहरूलाई पाकेकै भोजन दिनुपर्दछ। यस्तो अवस्थामा कुनै संन्यासी एउटै मात्र घरमा गदरह्यो 
भने त्यसलाई भार पर्न जान्छ, त्यसैले छकपिच्छे घर फेरीफेरी भिक्षा लिनुपर्वछ। एकै ठम 
आसक्ति गरिरहँदा ऊ भँवरा नष्ट भए मँ नष्ट हुन्छ । भँवरा कमलको सौन्दर्यलाई देखी त्यहांभित्र 
पस्छ र त्यसलाई प्वाल पार्न सकने हदा्हँदे पनि उज्यालो भई फूल फुलेपछि म बाहिर निस्कुला 
भन्ने सोच्दछ तर प्रातःकालमा नै हात्तीले आई उसलाई खाइइदिन्छ । यो आसक्तिको परिणाम हो। 
संन्यासीले पनि भँवराले कमलको पूलमा आसक्ति ग्नलि उसको दुरवस्था भएको बुढी एड 
घरमा आसक्तिवश भिक्षायाचन गर्नु हदेन। 


रामालन्द्री टीका 


५२९९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः। 
सवंतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ १०॥ 


पढार्थ षट्पदः इव  भंवराले पै शास्त्रेभ्यः  शास्त्रहरूबाट 
कुशलः  विवेकी अणुभ्यः च  सानासाना र सारं  सार वस्तुलाई 

नरः  मानिसले महद्भ्यः च  ठुलाठुला आदद्यात्  ग्रहण गरोस् 
पुष्पेभ्यः  पूलहरूबाट सवंतः  सबै 





ताक्यार्थ विवेकी मानिसले फूलहरूबाट भँवराले रस ग्रहण गरे ४ ठुला र साना सबैखाले 
शास्त्रहरूबाट सारभूत वस्तुलाई ग्रहण गयोस् । 


सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्खहीत भिक्षितम् । 
पाणिपात्रोद्रामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ १९॥ 


पदार्थ भिक्षितं  भिक्षानलाई 
सायन्तनं  बेलुकाको लागि र न सङ्गृहीत  सग्रह नगरोस् 
रवस्तनं वा  भोलिको लागि पाणिपात्रोद्रामत्रः  हातलाई 
भनेर भोजन गर्ने भांडो र पेटलाई 





अन्न राख्ने भांडो बनाओस् अनि 
मक्षिका इव  माहुरी ४ै 

सङ्ग्रही  सङ्ग्रह गर्ने 

न  नहोस् 


ताक्यार्थ बेलुका र भोलिका लागि भनेर भिक्षा अननलाई सङ्ग्रह नगरोस् । हातलाई भोजन गर्ने 
भाँडो र पेटलाई अनन राख्ने भाँडो बनाओस् तर माहुरी जस्तो सडग्रह गर्न नबनोस् । 


सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृहीत भिश्चुकः। 


मक्षिका इव सङ्खहन् सह तेन विनश्यति ॥ १२॥ 


लागि भनेर 

भिक्षुकः  भिक्षुले न सङ्गहीत  सडग्रह नगरोस् 
सायन्तनं  बेलुकाको लागि मक्षिका इव  माहुरी कै 
रवस्तनं वा  अथवा भोलिको सङ्गृह्णन्  सडग्रह गदगर्दे त्यो 


पदार्थ 





भिक्षु 

तेन सह  त्यही भिक्षान्न 
संगसंगे 

विनङ्यति  नष्ट हुन्छ 


ताक्यार्थ भिक्षुले बेलुकाको लागि वा भोलिको लागि भनेर सङ्ग्रह नगरोस् । माहुरी ४ सङ्ग्रह 
गर्दा गर्दै त्यो भिक्षु भिक्षासंगसंगे नष्ट हृन्छ । 
पदापि युवतीं भि्षुनं स्पृशेद् दारवीमपि । 
स्पृान् करीव बध्येत करिण्या अ््वस्गतः॥ १३॥ 
भिक्षुः  संन्यासीले 


पदार्थ पदा अपि  खुद्राले पनि 


रालालन्द्री टीका 


१८९०० 


एकादश स्कन्ध 


दारवीम् अपि  काठको पनि 


युवतीं  युवतीलाई 
न स्पृशेत्  नछोओस् 


श्रीमद्भागवत 


स्पृरान्  यदि छोयो भने 
करिण्याः  हत्तीनीको 
अङ्गसङ्गतः  अङ्गको स्पर्शले 


अध्याय नत 


करी इव  हात्ती यै 
बध्येत  बांधिन्छ 


ताक्यार्थ संन्यासीले कहिल्यै खुद्राले पनि मानिसको त के कुरा, काठको युवतीलाई समेत 
स्पर्शसम्म पनि नगरोस्। यदि स्पर्श गर्दछ भने हत्तिनीको स्पर्शले हात्ती बन्धनमा परे मै ऊ 
बन्धनमा पर्दछ। 


नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कहिचिन्मृत्युमात्मनः। 
न्द,   


बलाकः स हन्यत गररन्यगजा यथा ॥ १८ ॥ 


पदार्थ न अधिगच्छेत्  भोग्यरूपले गजः  हात्तीहरूद्वारा 

प्राज्ञः  विवेकीले स्वीकार नगरोस् यदि गय्यो गजः यथा  हात्ती मारिए 
आत्मनः  आफ्नो भने हन्येत  बलशाली अरुद्रारा 
मृत्युं  मत्युसमानकी सः  त्यो व्यक्ति मारिनेछ 

स्त्रियं  स्त्रीलाई बलाधिकैः  धै बलिया 

कहिचित्  कटहिल्यै पनि अन्यैः  अरू 





ताक्यार्थ विवेकी व्यक्तिले आफ्नो मृत्युसमानकी स्त्रीलाई कहिल्यै पनि भोग्यरूपले स्वीकार 
नगरोस् । यदि स्वीकार गय्यो भने बलशाली अरू हात्तीद्रारा कुनै हात्ती मारिए ४ त्यो व्यक्ति पनि 
बलशाली अरूद्रारा मारिनेछ। 


न म  नर   
न देयं नोपभोग्यं च छुन्धेयंद् दुःखसभ्चितम् । 
भुङे तदपि तच्चान्यो मघुहेवाथविन्मघु ॥ १५॥ 
मधुहा  मह स्किन व्यक्तिले 


पदार्थ न च उपभोग्यं  न त 


लुब्धः  लोभी मानिसद्रारा उपभोगयोग्य मधु इव  मह उपभोग गरे यै 
दुःखसचञ्चितं  दुःखपूर्वक यत्  जो धन छ तत् अपि  त्यो धनलाई पनि 
सञ्चय गरिएको धन तत्  त्यो अन्यः  अकेले 





अथवित्  मह काडन जाने भुङ्कं  भोग गर्द 
ताक्यार्थ लोभी व्यक्तिहरू खुब दुःख गरेर धन कमारंछन् र दान एवं भोग नगरी राख्दछन्, तर 


त्यो धनलाई मह काद्ने तरिका जानेकाले मह हरण गरे ४ अर्को कुनै व्यक्तिले उपभोग गर्व । 


न देयं  न दानको योग्य 


, ९, 


सुटढःखपाजतावत्तरशासाना गृहाशषः । 


 


मधुहेवाग्रतो भुङ्के यतिवें गृहमेधिनाम् ॥ १६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

सुदुःखोपार्जितेः  बेसरी दुःख 
गरेर कमाएका 

वित्तैः  सम्पत्तिहरुद्रारा 
गृहारिषः  गृहस्थमा 


श्रीमद्भागवत 


विषयभोगको 

आशासानां  कामना गरिरहेका 
गृहमेधिनां  गृहस्थहरूको 
भोगलाई 

अग्रतः  पहिले नै 


५८४०१ 
अध्याय त 


  निश्चय ने 

मधुहा इव  मह काडनेले फे 
यतिः  संन्यासीहरूले 

भुङ्के  भोग गर्द 





वाक्यार्थ जसरी मह कादुने व्यक्तिले माहूरीहरूले भन्दा पहिले नै उनीहरूले दुःखले आर्जन 
गरेको महलाई उपभोग गर्द त्यस्ते संन्यासीले पनि गृहस्थहरूले दुःखपूर्वक कमाएर भोग गर्न 
ठिक पारेका भोगहरूलाई पहिले नै भोग गर्दछ । 


ग्राम्यगीतं न शुणुयाद् यतिवंनचरः क्वचित् 
शिक्षेत हरिणाद् बद्धान्मृगयोगींतमोहितात् ॥ १७॥ 


पदार्थ गीत भएर 
वनचरः  वनमा बस्ने न शणुयात्  नसुनोस् यस्तो बद्धात्  बन्धनमा परेको 
यतिः  संन्यासीले कुरा हरिणात्  मृगबाट 


क्वचित्  कटिल्यै पनि मृगयोः  व्याधाको शिक्षेत  सिकोस् 
ग्राम्यगीतं  विषयीहरूले गाउने गीतमोहितात्  गीतबाट मुग्ध 
ताक्यार्थ वनमा बस्ने संन्यासीले विषयीहरूले गाउने प्रणयगीत कहिल्यै नसुनोस्, यो शिक्षा 


व्याधाको गीतमा मुग्ध भएर बन्धनमा परेको मृगबाट सिकोस्। 





नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । 
आसां कीडनको वश्य ऋष्यशुङ्गो मृगीसुतः ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ बजाउने, गाउने आदि ऋष्यशु्ः  ऋषि ऋष्यशुङ्घ 
योषितां  स्व्रीहरूको क्रियाकलापहरूलाई आसां  यी स्त्रीहरूको 
ग्राम्याणि  कामोहीपक जुषन्  उपभोग गरेर वकयः  वशीभूत 





नृत्यवादित्रगीतानि  नान्न, मृगीसुतः  हरिणीपुत्र क्रीडनकः  खेलौना भए 
ताक्यार्थ स्त्रीहरूको कामना बढाउने गान, बजान आदिलाई उपभोग गरेर हरिणीका पुत्र 
ऋष्यशृङ्ग स्त्रीहरूका वशीभूत खेलौना भएका थिए। 

जिह्यातिप्रमाधिन्या जनो रसविमोहितः। 

मृत्युमृच्छत्यसदुबुद्धिर्मीनस्तु बडिरो्यंथा ॥ १९॥ 
दिने 


पदार्थ अतिप्रमाथिन्या  अति दुःख 


रामालन्द्री टीका 


५५४०२ 
एकादश स्कन्ध 


जिहया  जिब्रोबाट 


श्रीमद्भागवत 


असदुवुद्धिः  मूर्ख 


रसविमोहितः  रसमा मोहित जनः तु  व्यक्ति त 


भएको 


बडिशेः  बल्छीद्रारा 


अध्याय नत 


मीनः यथा  माच्छेले रै 


मृत्युं  मृत्युलाई 
ऋच्छति  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ जसरी अति दुःख दिने जिब्रोको कारणले रसमा मोहित भएर माछछछोले बल्छीद्रारा 
मृत्युलाई प्राप्त गर्द त्यस्तै जिब्रोको वशमा रहेको व्यक्तिले पनि मृत्युलाई प्राप्त गर्द । 


इन्द्रियाणि जयन्त्याश्ु निराहारा मनीषिणः । 
वजयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वधते ॥ २०॥ 


पदार्थ 

रसनं  जिब्रोलाई 
वजयित्वा  छाडेर 
निराहाराः  आहाररहित 


त 
इन्द्रियाणि  अरू इन्द्रियहरूलाई 
आदु  चांँडेनै 


जयन्ति  वशमा राख्दछन् तर 


तत्  त्यो रसनेन्द्रिय 
निरन्नस्य  आहाररहित 
व्यक्तिको 


वर्धते  एन् प्रबल हुन्छ 





मनीषिणः तु  धीर साधकहरूले जिब्रोलाई सक्दैनन् किनभने 


वाक्यार्थ आहाररहित धीर साधकटहरूले अरू सबै इन्द्रियहरूलाई त सजिलै चांडे ने आफ्नो 
वशमा राख्दछन्, तर जिब्रोलाई वशमा राख्न सक्देनन् किनभने आहाररहित व्यक्तिको पनि 
रसनेन्द्रिय खन् प्रबल हुन्छ । 


तावन्जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् । 


  


न जयेद् रसनं यावन्जितं सवं जिते रसे ॥ २९॥ 





पार्थ रसनं  रसनेन्द्रियलाई रसे  रसनेन्द्रियलाई 
विजितान्येन्द्रियः  अरू न जयेत्  जित्दैन जिते  जितिसकेपचछि 
इन्द्रियलाई जितिसकेको तावत्  तनसम्म सवं  सबै इन्दरियहरू 
पुमान्  मानिसले जितेन्द्रियः  जितेन्द्रिय जितम्  जितिएका हुन्छन् 
यावत्  जहिलेसम्म न स्यात्  बन्न सक्देन 


ताक्यार्थ मानिसले अरू इन्द्रियहरूलाई वशमा राखे पनि जबसम्म रसनेन्द्रियलाई जित्देन, 
तबसम्म ऊ जितेन्द्रिय बन्देन। तर जब उसले रसनेन्द्रियलाई जित्छ, त्यसपछि उसले सवे 
इन्द्रियलाई जितेको ठहर । 

वितरण यहाँ साधकले रसनेन्द्रिय जित्नुपर्ने शिक्षा माछ्ाहरूबाट लिनुपर्नै बतादएको छ । माछाले 
खाने कुरामा आसक्ति गनलि उसको मृत्यु हृन्छ । जिन्रोका रसासक्तिका कारण उसले अङ्कुश 
उनिएको गंडयौला आदिलाई खांदा त्यहाँ अडिकन्छ र उसको मृत्यु ह॒न्छ । रसास्वादको मोहमा 
फसेको व्यक्ति पनि यसै गरी नष्ट हुन्छ । जित्रो अत्यन्त प्रबल इन्द्रिय हो, अध्यात्ममार्गमा लागेका 
व्यक्तिलाई त्यहोँबाट पतन गराउन सक्ने इन्द्रियको नाम लिंदा शास्त्रहरूमा बारम्बार जिब्रो र 


रामालन्द्री टीका 


५४०२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


उपस्थको नाम आएको छ। सबै मानिसहरू रसासक्तिबाट पिरोलिएका हृन्छन्। विरक्त 
व्यक्तिहरूलाई पनि यसको नियन्त्रण गर्न कठिन छ । त्यसैले श्लोकमा भनिएको छ अरू 
इन्द्रियहरूको नियन्त्रण ॒गर्बलाई तीती विषयको भोग नगरिदिए हुन्छ, तर जिब्रोको चाहं 
विषयभोग नगरी जति यसको नियन्त्रण गर्न खोज्यो त्यतित्यति भोगवासना बद्दै जान्छ। 
यसैकारणले अरू सारा इन्द्रियहरूलाई जिते पनि यदि जिब्रोलाई नियन्त्रण गर्न सकेको छैन भने 
त्यो व्यक्ति इन्द्रियजयी हदेन भनिएको छ र जिब्रोलाई जित्यो भने सबै इन्द्रिय जितेको हुन्छ 
भनिएको छ। यही रसास्वादकै चक्करमा परी मानिसहरू जीवनको धेरै समय खर्च गर्वछछन्। 
भोकलाई मेटनेभन्दा पनि आज कुन चाहं नयाँ वस्तु खाने भनेमा मानिसहरूको चिन्तन अनि 
प्रतिस्पर्धा हुन्छ । साधकले यो व्यर्थको मोहमा फस्ने हँदेन । शास्त्रमा त यहाँसम्म भनिएको छ कि 
ब्रह्मचर्य ब्रतलाई त्यागने ब्रह्मचारी, कर्मविधिलाई त्याग्ने गृहस्थ, एकान्तसेवन आदि तपस्या छाडने 
वानप्रस्थ अनि इच्ियलौल्य अर्थात् रसासक्ति गर्ने संन्यासी यी सबे तीती आश्वरमका कलड् हुन् 
आश्रमापसदाः ह्येते खल्वाश्रमविदूषकाः अर्थात् यी अधम आश्रमीहरूले आआफ्नो आश्रमको 
मर्यादालाई नै दूषित बनाददिन्छन्। यसरी संन्यासीले कुनै हालतमा रसासक्ति गर्न नहुनेमा शास्त्रमा 
बारम्बार जोड दिदएको छ र यहाँ पनि अरू इन्द्रियको जयभन्दा रसनेन्द्रियको विजयलाई महत्त्व 
दिई यही कुरा बतादइएको छ। 


 वेर्यासीद्  ् 
पिङ्गला नाम टू विदेहनगरे पुरा । 
तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२॥ 





पढार्थ वेया  वेश्या मे  मेले 

पुरा  पहिले आसीत्  थिई किञ्चित्  केटी 
विदेहनगरे  मिथिला सहरमा नृपनन्दन  हे राजपुत्र यदु शिक्षितं  सिके त्यो 
पिङ्गला नाम  पिङ्गला नामकी तस्याः  उसबाट निबोध  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे राजपुत्र यदु ! पहिला मिथिला सहरमा पिङ्गला नामकी एडी वेश्या धिई । उसबाट 
मेले जे सिके त्यो सुन्नुहोस् । 


    उपतेष्यती भ 
सा स्वारण्यकदा कान्तं सङ्कत उपनेष्यती । 


अभूत् काठे बहिद्धीरि बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ २३॥ 
पढार्थ उपनेष्यती  लैजान लागेकी बिभ्रती  धारण गरेर 
एकदा  एक दिन सा त्यो काठे  रातको समयमा 
कान्तं  धन दिने सुन्दर स्वेरिणी  वेश्या बहिः  बाहिर 
पुरुषलाई उत्तमं  अतिसुन्दर दवारि  ढोकामा 
सङ्केते  एकान्त स्थानमा रूपं  रूपलाई अभूत्  बसी 





रामालन्द्री टीका 


५४०४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ एकदिन त्यो पिङ्गला नामकी वेश्या धन दिने सुन्दर पुरुषलाई एकान्त स्थानमा 
लैजानको लागि सुन्दर रूप धारण गरेर रातको समयमा घरको दढोकाबाहिर कुरेर बसी । 


मागं आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषष॑भ । 
ताञ्छरुल्कदान् वित्तवतः कान्तान् मेनेऽथंकामुका ॥ २४ ॥ 


पढार्थ आगच्छतः  आउने शुल्कदान्  धन दिएर रतिक्रीडा 
पुरुषष॑भ  हे श्रेष्ठ पुरूष पुरुषान्  पुरुषहरूलाई गर्ने 

अथंकामुका  पैसा चाहने त्यो वीक्ष्य  देखेर कान्तान्  प्रिय ग्राहकको 
वेश्या तान्  तिनीहरूलाई रूपमा 

मागे  बाटोमा वित्तवतः  धनवान् र मेने  मान्थी 





वाक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ ! पैसा चाहने त्यो पिङ्गला वेश्याले बाटोमा आउने पुरुषहरूलाई देखेर यो 
धनवाला र धन दिएर रति गर्न प्रिय पुरुष हो भन्टान्थी । 


आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । 
अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपेष्यति भूरिदः ॥ २५॥ 


पढार्थ आगतेषु  आएका पुरुषहरू भूरिदः  धरे धन दिने व्यक्ति 
सङ्केतोपजीविनी  पुरुषलाई अपयातेषु  गएपचि फेरि मां  मे 

३ स ३ 
एकान्तमा लगेर उसको धनबाट अन्यः अपि  अर्को पनि उपेष्याते  नजिक आला 
जीवन चलाउने कः अपि  कुनै भनेर चिन्तन गर्दथी 
सा त्यो वेश्या वित्तवान्  धनवान् र 





ताक्यार्थ पुरुषलाई एकान्तमा लगी उसबाट धन लिएर जीविका गर्ने वेश्या पिङ्गलाले आएका 
पुरुषहरू गएपछि फेरि अरूअरू धनी र धन दिने पुरुषको अपेक्षा गर्द चिन्तन गर्न लाग्थी । 


एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा दायंवलम्बती । 
निगच्छन्ती प्रविशती निरीथं समपद्यत ॥ २६॥ 


पदढार्थ द्वारि  टोकामा निरीथं  आधारातको समय 
एवं  यसरी अवरम्बती  बसिरहेकी वेश्या समपद्यत  भयो 


दुराशया  खराब आशाले निगंच्छन्ती  बाहिर निस्कंदै र 
ध्वस्तनिद्रा  निद्रा बिग्रिएकी प्रविशती  भित्र पस्दै 


ताक्यार्थ यसै गरी आशै आशाले कुर्दा निद्रा बिग्रिएकी, ढोकामा बस्दै कहिले बाहिर आददे र 
कहिले भित्र जादे गर्दा आधा रात भयो। 





रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५४०५ 


अध्याय नत 


तस्या वित्ताराया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतसः । 
निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 
वित्ताशया  पैसाको आशाले 


तस्याः  त्यो वेश्याको मनमा 
 ् 
चिन्ताहेतुः  विचारको कारण 


राष्यट्वक्त्रायाः  मुख सुकेकी सुखावहः  परिणाममा सुख 


परमः  उत्तम 

 अह 

निवंद्ः  वैराग्य 
जज्ञे  उत्पन्न भयो 





दीनचेतसः  दीनचित्त भएकी दिने 
ताक्यार्थ पेसाको आशाले ओटठमुख सुकेकी र दीनहीन चित्त भएकी त्यो वेश्यालाई विचारको 
मूल कारण, परिणाममा सुख दिने उत्तम प्रकारको वैराग्य उत्पन्न भयो । 


तस्या निविण्णचित्ताया गीतं शुणु यथा मम । 


अ 


निवेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः ॥ २८॥ 


पदार्थ यथा  जस्ताको तस्तौ असिः यथा  तरबार जस्तै 
तस्याः  त्यो मम  मबाट पुरुषस्य  मानिसको 
निविण्णचित्तायाः  विरक्त चित्त शुणु  सुन्नुहोस् आशापाशानाम्  आशारूपी 
भएकी पिङ्गलाको हि  निश्चय नै बन्धनलाई काट्नेवाला बन्द 
गीतं  गीत निवेद्ः  वैराग्य 





ताक्यार्थ विरक्त चित्त भएकी त्यो पिङ्गलाको गीत मबाट सुन्नुहोस् किनभने वेराग्यले तरबारले 
फँ मानिसको आशारूपी बन्धनलाई काट्दछ । 


 पि 


न ह्यङ्गाजातनिवदो देहबन्धं जिहासति । 
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९॥ 





पढार्थ मनुजः  मानिसले  शगीरको बन्धनरूपी 
अङ्गं  हे प्रिय ममतां यथा  ममतालाई ४ आशापाशलाई 

नृप  राजा अजातनिरवेदः  वैराग्यरहित हि  निश्चय नै 

विज्ञानरहितः  अज्ञानी मानिसले न जिहासति  छाडन सक्दैन 


ताक्यार्थ हे प्रिय राजा ! जसरी अज्ञानी मानिसले ममतालाई छाडन सक्देन, त्यस्ते वैराग्यरहित 
मानिसले पनि आशारूपी पाशलाई छाडन सक्दैन । 


पिङ्गलोवाच पिङ्गलाले भनी 
अहो मे मोहविततिं पर्यताविजितात्मनः। 
या कान्तादसतः कामं कामये येन बाछिरा ॥ ३०॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४०६ 





एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
पढार्थ मोहविततिं  मोहको याजोम्खु 

अहो  अहो विस्तारलाई असतः  तुच्छ 

अविजितात्मनः  आफ्नो परयत  हिर कान्तात्  पुरुषहरूबाट 
चित्तलाई वशमा राख्न नसकेका येन  जुन मोहले कामं  विषयसुखको 

मे  मेरा बालिशा  मूर्ख भएकी कामये  अभिलाषा गर्दह्ु 


ताक्यार्थ अहो ! आफ्नो चित्तलाई वशमा राख्न नसकेकी मेरो अज्ञानको विस्तारलाई हेर, जुन 
अज्ञानको कारणले गर्दा मूर्ख मेले यी तुच्छ पुरुषहरूबाट विषयसुखको अभिलाषा गरं । 


सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । 
अकामदं दुःखभयाधिशोकमोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१॥ 


पदढार्थ सन्तं  रहेको अकामदं  भोग दिन नसक्ने 
रतिप्रदं  सुख दिने रमणं  आनन्दरूप पति दुःखभयापिशोकमोहप्रदं  दुःख, 
वित्तप्रदं  धन पनि दिने भगवान्लाई डर, मानसिक कष्ट, शोक र 
नित्यं  कटहिल्यै नाश नहने विहाय  छाडेर मोह दिने 

इमं  यो अज्ञा  मूर्ख तुच्छं  विनाशी पुरुषलाई 
समीपे  हृदयमा अहं  मैले भजे  सेवन गर 





ताक्यार्थ म मूर्ख हं किनभने मैले सुख दिने, धन पनि दिने, कहिल्यै नाश नहूने र आपनै 
हृदयमा वास गर्ने परमात्मारूप वास्तविक पतिलाई छाडेर यथेष्ट भोग दिन नसक्ने केवल दुःख, 
डर, मानसिक कष्ट, शोक र मोह दिने विनाशी मानिसहरूको सेवा गरं 


अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्कत्यवृत्त्यातिविगद्यंवातंया । 
र, यार्थतृषो ४ ४ व्रीतेन    रतिमात्मनेच्छती त् 
सतरेणान्नराद् ऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२॥ 





पदार्थ क्रीतेन  धन आदिद्रारा मया  मद्रारा 

अहो  अहो किनिएको अतिविगह्यंवातंया  अति 
याजोम आत्मना  शरीरबाट निन्दनीय कर्मले 
स््ेणात्  स्त्रीलम्पट मूर्ख वित्तं धनर आत्मा  मनलाई 
अ्थतृषः  धन आदिको लोभी रतिं च  सुख पनि वृथा  बेकारमा 
अनुखोच्यात्  रोग आदिले इच्छती  चाहैदै परितापितः  दुःख दिदयो 
व्याकुल हुने भएकाले नष्ट हुने साङ्कैत्यवृत्त्या  परपुरुषको 

नरात्  मनुष्यबाट संसर्गबाट नै जीवन चलाउने 


ताक्यार्थ अहो ज्यादे दुःखको कुरो हो ! मेले स्त्रीलम्पट मूर्ख, धन आदिको लोभी र विनाशी 
मनुष्यबाट किनिएको शरीरबाट धन र सुखलाई चार्हेदे परपुरुषको संसर्गबाटै जीविका चलाई अति 


रामालन्द्री टीका 


१५८०७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


निन्दनीय काम गरेर मनलाई बेकारमा सन्तप्त पार 


   ५  ५ 


यदस्थिभिनिमिंतवंशवंस्यस्थूणं त्वचा रोमनखेः पिनद्धम् 
्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्णं मदुपेति कान्या ॥ ३३॥ 


पदार्थ रोमनखेः  रँ तथा नडहरुद्रारा एतत्  यस्तो, यो शगरलाई 
यत्  जो पिनद्धं  ढाकिएको मत्  मदेखि 

अस्थिभिः  हडडीहर्द्रारा  क्षरन्नवद्वारं  नौ ओटा अन्या  अर्को 
निमिंतवंशवंस्यस्थुणं  डंडा, ढोकाबाट मल निस्किरेको का  को मूर्खले पतिको 
भाटा, खम्बा आदि तयार अगारं  यो शरीररूपी घर रूपमा 

पारिएको विण्मूत्रपूर्णं  मल र मूत्रले उपेति  सेवन गर्ली 

त्वचा  छाला र भरिएको छ 





ताक्यार्थ यो शरीर एउटा घर हो, जहाँ हड्डीबाट बनेका डांडा, भाटा, खम्बा आदि छन्, 
छला ररौ, नङ आदिको छनो छ, निरन्तर नौ ओटा दढोकाबाट मलहरू निस्किरहेका छन्, यस्तो 
मल र मूत्रले भरिएको शरीरलाई बाहेक को अर्को मूर्खले पतिको रूपमा सेवन गर्ली ? 


   न 
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकेव मूटधीः। 
यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात् काममच्युतात् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ एका एव  एक्लै आत्मदात्  आफैलाई पनि दिने 
विदेहानां  ज्ञानी मिथिला मूढधीः  मूर्ख रेषु अच्युतात्  भगवान् 
वासीहरूको हि  किनभने अच्युतभन्दा 

अस्मिन्  यो याजोम अन्यं  अर्को 

पुरे  नगरीमा असती  दुष्टाले कामं  विषयलाई 

अहं  म अस्मात्  यो हृदयमा रहेको इच्छन्ती  चा्हदेहु 





ताक्यार्थ यो मिथिला नगरीमा म एक्लै मूर्ख रहेष्वु, जो मेले आपफूभित्रै रहेको आत्मस्वरूपको 
ज्ञान पनि दिने भगवानूलाई छाडेर अरू विषयलाई चाहे । 


सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । 
तं विकीयात्मनेवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५॥ 





पदार्थ ध  अत्यन्त प्रिय तं  उहाँ लाई 

अयं  यी भगवान् नाथः  स्वामी र आत्मना एव  आफ्नो 
शरीरिणां  प्राणीहरूका आत्मा च  नियन्ता पनि समर्पणद्रारा नै 

सुहव  हितकारी हनहन्छ त्यसैले विक्रीय  आफ्नो वशमा राखी 


रामालन्द्री टीका 


९५८०८ 
एकादश स्कन्ध 


अनेन  ऊहांसंग 
रमा यथा  लक्ष्मी ठै 


श्रीमद्भागवत 


अहं  म पनि 
रमे  रमण गर्द 


अध्याय नत 


ताक्यार्थ भगवान् सम्पूर्ण प्राणीहरूको हितकारी अत्यन्त प्रिय, स्वामी र नियामक पनि हुनुहुन्छ, 
यसैले उहांँलाई आपूलाई नै समर्पण गरिदिएर आफ्नो वशमा ल्या र लक्ष्मीले ैँ मेले पनि 


उहांसंग रमण गर्दहु। 


कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः। 
आद्यन्तवन्तो भायांया देवा वा कालविद्रताः ॥ ३६॥ 


पदढार्थ 

येजो 

आद्यन्तवन्तः  उत्पत्ति 
विनाशशील 

कालविद्रूताः  कालद्रारा हरिन 
ते ती 


।  विषयहरू र 
कामदाः  ती विषयहरूलाई 
पूरा गरिदिने 

नराः  मनुष्यहरू र 

द्वाः वा  अथवा देवताहरूले 
पनि 





भायांयाः  आपफ्नी पत्नीको 
कियत्  कति 
प्रियं  उपकार 
व्यभजन्  गरे 


ताक्यार्थ जो आफैमा उत्पत्ति र नाशवान् छन्, कालद्रारा हरिने छन्, त्यस्ता विषयहरू, ती 
विषयहरूलाई पूरा गरिदिने मनुष्यहरू र देवताहरूले पनि आप्नी पत्नीलाई कति उपकार गरे र ? 


नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कमणा । 


 अ ५ 


नि्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

दुराशायाः  निराश भएकी 
मे मेरो 

अयं  यो 

सुखावहः  सुख दिने 


यत्  जो 

ज 

निवेदः  वैराग्य 

जातः  उत्पन्न भयो त्यसैले 
नूनं  निश्चय ने 

मे  ममाथि 





केन अपिकुनैन कुनै 
कमणा  कर्मले 

भगवान् विष्णुः  भगवान् 
नारायण 

प्रीतः  प्रसन्न हूनुभयो 


वाक्यार्थ निराश भएकी ममा यो सुख दिने जो वैराग्य उत्पन्न भएको छ । त्यसैले मसंग मेरा 
कुनै न कुनै कर्मद्रारा भगवान् नारायण प्रसन्न हूनुभएको छ। 


मेवं स्युम॑न्दभाग्यायाः क्टेशा 


  


नवदहतवः । 


येनानुबन्धं निहत्य पुरुषः शममृच्छति ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार 


  प् 


मन्द्भाग्यायाः  मन्दभाग्यवाली नवेद्हेतवः  वेराग्यका कारण 


मेरो 


क्ठेराः  कष्टहरू 


रामालन्द्री टीका 


५५४०९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
मा स्युः  हुने थिएनन् अनुबन्धं  देह, घर आदिलाई ऋच्छति  प्राप्त गर्दछ्छ 

येन  जुन वैराग्यद्रारा निहत्य  त्यागेर 

पुरुषः  मानिस शमं  शान्तिलाई 


ताक्यार्थ यदि भगवान् प्रसन्न नभएको भए मन्दभागिनी मलाई वेराग्यको कारण भएका 
कण्टहरू आउने थिएनन्, जुन वैराग्यद्वारा मानिसले शरीर, घर आदिमा ममता त्यागेर शान्ति प्राप्त 
गर्द । 


तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः । 
त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीरवरम् ॥ ३९॥ 





पदार्थ ग्राम्यसङ्गताः  विषयसंग अधीडवरं  परमेश्वरको 
तेन  ती भगवानुद्रारा सम्बन्धित शरणं  शरणमा 
उपकृतं  गरिएको उपकारलाई दुराशाः  खराब आशाहरूलाई वजामि  जान्टु 
शिरसा  शिरले त्यक्त्वा  त्यागी 

आदाय  धारण गरेर तं  उही 


ताक्यार्थ भगवान्ले गरेको उपकारलाई शिरिले स्वीकार गरी म विषयसंग सम्बन्धित खराब 
आशालाई त्यागी उनै परमेश्वर नारायणको शरणमा जान्छु। 


सन्तुष्टा श्रदधत्येतद् यथालाभेन जीवती । 
विहराम्यमुनेवाहमात्मना रमणेन वे ॥ ४०॥ 





पढार्थ एतत्  परमात्मतत्त्वमा ४  पतिसंग 
यथालाभेन  प्राप्त भएको श्रदधती  श्रद्धा गर्दै वे  निश्चय ने 
कुराबाट अहं  म विहरामि  विहार गर्द 
सन्तुष्टा  सन्तुष्ट भई अमुना एव  यही 

जीवती  बाँचिरेकी आत्मना  आत्मस्वरूप भगवान् 


ताक्यार्थ म अब स्वतः प्राप्त भएको कुराबाट सन्तुष्ट भई जीवन निर्वाह गर्द र 
परमात्मतत्वमा श्रद्धा गर्दै उने परमात्मारूप पतिसेँग विहार गर्दह्ु। 


स्र,   


संसारकूपे पतितं विषयेमुषितेक्षणम्। 

ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीरवरः ॥ ५१॥ 
पढार्थ पतितं  खसेको मुषितेक्षणं  इन्द्रियमा शक्ति 
संसारकूपे  संसाररूपी कुवामा विषयः  विषयहरूद्रारा नष्ट भएको र 


रामालन्द्री टीका 


५४१० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


कालाहिना  कालरूपी सर्पले अन्यः  भगवान् बाहेक 
ग्रस्तं  ग्रसित भएको अर्को 
आत्मानं  आपफूलाई कः को 


अध्याय नत 


त्रातुं  रक्षा गर्न 
अधीश्वरः  समर्थ छ 


ताक्यार्थ संसाररूपी कुवामा खसेको, विषयहरूद्वारा इन्द्रियशक्ति नष्ट भई विवेकटीन भएको र 
कालरूपी सर्पले ग्रसित भएको मलाई भगवान्देखि बाहेक अर्को कसले रक्षा गर्न सक्दछ र ? 


न्रे त्  ९ न  
आत्मेव ह्यात्मनो गोप्ता निविद्येत यदाखिलात् । 
अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ४२॥ 


पदार्थ जगत्  जगत्लाई 

हि  निश्चय पनि कालाहिना  कालरूपी सर्पद्रारा 
यदा  जब गरस्तं  निलिंदे गरेको 

अप्रमत्तः  सावधान भएर पर्येत्  देख्दछछ र 

इदं  यो अखिलात्  सारा प्रपञ्चबाट 





निविद्येत  विरक्त हुन्छ 


त्यसपछि 
आत्मनः  आफ्नो 
गोप्ता  रक्षक 


आत्मा एव  आपू नै भड्न्छ 


ताक्यार्थ जब मानिसले सावधान भएर यो जगतलाई कालरूपी सर्पले निल्दै गरेको देख्दछछ र 
सारा प्रपञ्चबाट विरक्त बन्दछछ, त्यसपच्छि ऊ आफ्नो रक्षक आफ बन्दछ। 


ब्राह्मण उवाच अवधूत ब्राह्मणले भने 
एवं व्यवसितमतिदुंराशां कान्ततषंजाम् । 


किन्त्वोपराममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ५३॥ 


पढार्थ कान्ततषंजां  प्रेमी पुरुषको 
एवं  यसरी अभिलाषाबाट उत्पन्न 
व्यवसितमतिः  निश्चयात्मिका दुराशां  धन आदिको खराब 
बुद्धि भएकी आशालाई 

सा त्यो पिङ्गला छिन्तवा  त्यागेर 





उपरामं  शान्तिको 
आस्थाय  अवलम्बन गरी 
राय्यां  विस्तरामा 

अ 
उपविवेश  सुती 


ताक्यार्थ यसरी निश्चयात्मिका बुद्धि भएकी पिङ्गलाले प्रेमी पुरुषको अभिलाषाबाट उत्पन्न 
भएको धन आदिको खराब आशालाई त्यागी शान्त भएर बिस्तरामा सुती । 


आरा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् । 
यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४॥ 


  दुःखहोर 
नैराश्यं  आशारहित हुनु 


पदार्थ 
हि  निश्चय पनि 


आरा  कामना 
परमं  परम 


रामालन्द्री टीका 


५४९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
परमं  ज्यादै ठुलो कान्ताशां  प्रेमी पुरुषप्राप्तिको पिङ्गला  पिङ्गला 

सुखं  सुख हो आशालाई सुखं  आनन्दपूर्वक 

यथा  जसरी सज्छिद्य  त्यागेर सुष्वाप  सुती 


ताक्यार्थ आशा ने परम दुःख हो र आशारहित हनु नै परम सुख हो। त्यसैले पिङ्गला प्रेमी 
पुरुषप्राप्तिको आशालाई त्यागेर आनन्दसंग सुती । 

वितरण संसारका पदार्थहरूको आशा गर्नु नै दुःखको मूल कारण हो र ती सांसारिक 
पदार्थहरूबाट सुख प्राप्त हन सक्देन भन्ने अनुभव गरी ती पदार्थहरूको त्याग गर्नु नै सुख हो भन्ने 
कुरा दत्तात्रेयले पिङ्गलाबाट सिके। आशाले मानिसलाई व्यर्थमा चिन्तिति बनाइदिन्छ। कुनै पनि 
वस्तुको आशाले मानिसलाई त्यसको अनुचर बनाटइदिन्छ । सन्तहरू आशाको दुष्परिणामको वर्णन 
गर्ने क्रममा कुकुरको दृष्टान्त दिन्छन्। जसरी केटी खान पाडन्छ कि भन्ने आशामा कुकुर दिनभर 
मासुपसलको अधि बसिरहन्छ र आसलाग्दो दृष्टिले त्यता हिरिरहन्छ। उसले दिनभरमा केही पनि 
खान पारदेन, उल्टै बिचबिचमा तिरस्कार, कुटाइ आदि पां, तर पनि हरेक दिन ऊ यसै गरी 
आशा गरिरहन्छ कि आज त केही न केही पाडला । संसारका व्यक्ति एवं पदार्थहरूबाट मानिसले 
सुखको अभिलाषा गर्नु पनि कुकुरले मासु कुर्यु जस्त हो। बिचबिचमा अनेकों दुःख अनि 
तिरस्कार आदि पाद्रहे तापनि मानिसले पूरा जीवन कसैले मलाई सुख देला कि भन्ने आशामा ने 
गुजारेको हन्छ । विषयमा सुख कैन, न् बढी दुःख नै छ। तर आत्मसुखको मूललाई छाडी 
संसारको दुःखमा ने सुखको आशा गर्न प्राणीहरूले आपूभित्रैको सुखलाई कटिले हिर्लन् ? भनी 
शास्त्रहरूले बारम्बार यसको उपदेश गरेका छन् । पिङ्गलाबाट अवधूतले लिएको यही प्रेरणा यहाँ 
बताइएको छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशास्कन्धेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४९२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ नवमोऽध्यायः 
अवधूतका बाँकी गुरुहरू 


ब्राह्मण उवाच अवधूत ब्राह्मणले भने 


अध्याय र 


परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत् प्रियतमं नृणाम् । 
अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्धान् यस्त्वकिल्चनः ॥ १॥ 


पदार्थ हि  निश्चय नै 

नृणां  मनुष्यहरूको दुःखाय  दुःखको लागि हुन्छ 
यत् यत्  जेजे यःतु जो 

प्रियतमं  अत्यन्त प्रिय वस्तु तद् विद्वान्  परिग्रह दुःखको 
छन् तिनको लागि हो भन्ने बुरने 

परिग्रहः  सङ्ग्रह अकिञ्चनः  परिग्रहशून्य व्यक्ति 





छ त्यसले 

अनन्तं  असीम 

सुखं  सुखलाई 
आप्नोति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ मनुष्यहरूलाई जेजे वस्तु प्यारो लाग्छ त्यसको सङ्ग्रह अवश्य पनि दुःखको लागि 
हन्छ । जसले परिग्रह दुःखको लागि हृन्छ भनेर बुेको छ त्यस्तो परिग्रहशून्य व्यक्तिले परम 


सुखलाई प्राप्त गर्दछ। 
सामिषं कुररं जघ्लुबैलिनो ये निरामिषाः। 
तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ 
पदार्थ नपाएका 
सामिषं  मासुको टक्रा लिएको बलिनः  ऊ भन्दा बलवान् 
कुररं  कययाडकुरुड चरालाई पक्षीहरू थिए तिनीहरूले 


येजो जघ्लुः  आक्रमण गरे 
निरामिषाः  मासुको टक्रा तदा  त्यस बखतमा 





॥ 

आमिषं  त्यो मासुको ट्क्रोलाई 
परित्यज्य  त्यागेर 

सः  त्यो चराले 

सुखं  सुख 

समविन्दत  प्राप्त गयो 


ताक्यार्थ मासुको ट॒क्रा बोकेको कुनै एउटा कय्याडकुरुड चरा धियो । उसलाई देखेर मासु 
नपाएका अरू पक्षीहरूले उसलाई आक्रमण गरे, त्यसपछि उसले मासुको टुक्रा त्यागिदियो अनि 


उसले सुख प्राप्त गय्यो । 


न मे मानापमानो स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । 
आत्मक्रीड आत्मरतिविंचरामीह बारुवत् ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

मे  मलाई 
मानापमानौ  मान र 
अपमानको मतलब 
नस्तः  छैन 


श्रीमद्भागवत 


गेहपुत्रिणां  घर तथा 
पुत्रवानूहरूलाई फँ 

चिन्ता न  चिन्ता छैन 
आत्मक्रीडः  अफैमा क्रीडा 
गर्ने 





५४१३ 
अध्याय ९ 


आत्मरतिः  आफैलाई प्रेम गर्ने 
म 

बारुवत्  सानो बालक रै 

इह  यस लोकमा 

विचरामि  घुम्दद्ु 


ताक्यार्थ मलाई न मान र अपमानको मतलब छ, न त घरवारवालालाई  चिन्तानैकछ, मत 
आफैमा क्रीडा गर्दै र आफैलाई ने प्रेम गर्दै सानो बालक र यस लोकमा घुम्दहु। 


द्वावेव चिन्तया मुक्तो परमानन्द आप्ठुतो । 


  जदो ४० ०  
या वस्युग्या जडा बाख चा युणम्यः पर् गतः॥ ४॥ 


पदढार्थ 

द्रो एव  दुर्ईदथरी मानिस नै 
चिन्तया  चिन्ताबाट 
मुक्तो  मुक्त छन् र 
परमानन्दे  परमानन्दमा 


आप्टुतो  इबेका छन् 
यः जो 

विमुग्धः  अज्ञानी 
जडः  उद्यमरहित 
बालः  बालक र अर्को 





यःच जो 

गुणेभ्यः  मायाको गुणभन्दा 
परं  पर भगवत्पद 

गतः  पुगेको व्यक्ति छ 


ताक्यार्थ संसारमा दुर्ईदथरी व्यक्ति मात्र चिन्ताबाट मुक्त छन् र परमानन्दमा इडुबेका छन्, पहिलो 
अज्ञानी जो उच्यमरहित छ र बालक जस्तो छ, अर्को जो मायाका गुणहरूबाट पर पुगिसकेको छ। 


क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । 
स्वयं तान्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

क्वचित्  कुनै ठाठंमा 
बन्धुषु  माता, पिता आदि 
१. 

क्व अपि कतै 


यातेषु  गएको बखतमा 
कुमारी  कुनै कन्याले 
आत्मानं  आपूलाई 
वृणानान्  वरण गर्न 
गृहं  घरमा 





आगतान्  आएका 
मानिसहरूलाई देखेर 
तान्  तिनीहरूलाई 

स्वयं  आले 

अयामास  सत्कार गरन् 


ताक्यार्थ कुनै ठ्ख॑मा माता, पिता आदि बन्धु कते गएको बखतमा आपरूलाई वरण गर्न घरमा 
मानिसहरू आएको देखेर कुनै कुमारीले आफैले उनीहरूको आदरसत्कार गरन् । 

 यवहारार्थं   

तषामम शालीन् रहसि पाथव । 

अवघ्नन्त्याः प्रकोष्टस्थाइचक्रुः र्भाः स्वनं महत् ॥ ६॥ 
तिषां  ती अतिथिहरूको 


पढार्थ पार्थिव  हे राजा यदु 


रामालन्द्री टीका 


५४१४ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अभ्यवहारार्थं  भोजनको लागि कुमारीको 


रहसि  एकान्तमा 
शालीन्  धान 
अवघ्नन्त्याः  कुटिरहेकी 


प्रकोष्ठस्थाः  नाडीमा रहेका 


रङ्खाः  शड्खका चुराले 
महत्  इलो 


अध्याय र 


स्वनं  शब्द 
चक्रुः  गरे 





ताक्यार्थ हे राजा यदु ! ती अतिथिहरूको भोजनका लागि एकान्तका धान कुटिरेकी ती 
कन्याको हातमा लगाएका शङ्खका चुराहरूबाट दलो आवाज आयो । 


सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती वृडिता ततः। 


र 


बभज्जेकेकशः शाङ्खान् दो दवो पाण्योरदोषयत् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ मत्वा  मानेर बभञ्ज  फुटादन् र 

महती  बुद्धि भएकी वृडिता  लज्जित हदि पाण्योः  हातमा 

सा  ती कन्याले ततः  त्यसपछि रो दो  दुरईदुई ओटा मात्र 
तत्  त्यो आवाज निकालेर एकशः  एकएक गरेर अरोषयत्  बाँकी राखिन् 
धान कुटने कर्मलाई शद्खान्  ती शड्खका 

सुगुप्सितं  निन्दित भएको चुराहरूलाई 


ताक्यार्थ बढी समणखूदार ती कन्याले त्यस्तो आवाज निकालेर धान कुट्नुलाई नराम्रो मानी 
लज्जित भद्रन्, अनि हातका ती शङ्खका चुराहरूलाई एकएक गरेर फुटाइन् र हातमा दुरईदुई 
ओटा मात्र बाँकी राखिन्। 


उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्म शद्खयोः। 
तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनिः ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ चुराबाट पनि एकं  एकएक ओटालाई 
अवघ्नन्त्याः  फेरि धान कुटन हि  निश्चय नै निरमिदत्  फेरि फुटाइन् 
लागेकी कन्याको घोषः  ध्वनि एकस्मात्  एउटाबाट 
उभयोः  दुई दुर अभूत् स्म  भयो ध्वनिः  आवाज 

राह्लयोः अपि  शङ्खका तत्र अपि  त्यसमा पनि न अभवत्  आएन 


वाक्यार्थ फेरि धान कुट््न लागेकी कन्याको दुईदुरई ओटा शड्खका चुराबाट पनि आवाज 
आयो । त्यसैले उनले एकएक ओटा फुटाइन्। त्यसपच्ि भने एउटा चुराबाट आवाज आएन । 


अन्वरिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । 
लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत््वविवित्सया ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४९५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ एतान्  यी इमं  यस्तो 
अरिन्दम  हे शत्रुदमनकर्ता लोकान्  लोकमा उपदेशम्  उपदेश 


लोकतत्त्वविवित्सया  संसारको अनुचरन्  भ्रमण गर्दा मैले अन्वशिक्षम्  सिके 
रीतिरिवाज बुम्नको लागि तस्याः  ती कुमारीबाट 
ताक्यार्थ हे शत्रुदमनकर्ता यदु! लोकको रीतिरिवाज जानन यो लोकमा घुमिरहंदा मेले ती 
कुमारीको व्यवहारबाट यो उपदेश सिके । 





र  ०९ ्   
वासे बहूनां कलहो भवेद् वातां योरपि । 
एक एव चरेत् तस्मात् कुमायां इव कङ्कणः ॥ १० ॥ 


पढार्थ हयोः अपि  दुई जना बसे पनि कुमायाः  कुमारीको 
बहूनां  धेर जनाको वातां  कुराकानी कङणः इव  चुरा फै 
वासे  एकै ठाठंमा बसाइ भवेत्  हुन्छ एकः एव  एक्लै 
कठहः  रगडा हुन्छ तस्मात्  त्यसैले चरेत्  घुमोस् 





ताक्यार्थ धरे जना एकै ठँमा बस्यो भने फगडा हुन्छ । दुई जना बस्यो भने पनि कुराकानी 
हन्छ, त्यसैले कुमारीको चुरा फ एक्लै घुम्नुपर्दछ्। 

विवरण यहाँ साधकले एक्लै रहनुपर्छ भन्ने विषयमा एडटी कुमारीले हातमा लगाएको चुराबाट 
अवधूतले शिक्षाग्रहण गरेको प्रसङ्ग बतादइएको छ । एडटी कुमारीलाई वरण गर्न भनी उनको घरमा 
मानिसहरू आएका थिए । त्यस समय घरका इला मान्छे बाहिर गएको हदा ती कुमारी स्वयंले 
अतिथिहरूको स्वागत गरिन् र उनीहरूलाई भोजन बनाउन तयार भद्न् । त्यही वेलामा चामल 
सकिएकाले उनले भकारीबाट धान निकाली त्यो धान कुट्न थालिन्। तर उनको हातका चुराहरू 
छन्द्रयाडछन्द्रयाङ गर्द बेस्सरी बज्न थाले । धान कुट्दा चुरा बज्नाले यो घरमा चामलको सञ्चय 
रहेनछछ, यो घर अत्यन्त गरिबको घर रहे भने जानकारी दिन्थ्यो, त्यसैले तिनले अत्यन्त लजाई 
आपफ्ना हातका एकएक ओटा चुराहरू फोर्न थालिन्। हातमा दुरईदुरईद ओटा चुरा बाँकी 
रहुन्जेलसम्म पनि त्यसबाट आवाज निस्किरह्यो । जब उनले त्यसलाई पनि फोरी एक एक ओटा 
हातमा एउटा एउटा मात्र चुरा बाँकी राखिन्, त्यसपछि त्यसबाट कुनै आवाज आएन। यसबाट 
व्यक्ति एक्लै हदा त्यहाँ शान्ति रहने अनि धैरे हदा चाहं केही न केही अशान्ति भडहाल्ने देखियो । 
यसैले शान्त रहन चाहने साधकले एक्लै बस्नुपर्दछ। यसबाट ऊ अरूको सुखदुःख आदिको 
व्यवहारबाट निर्लिप्त अनि चिन्तामुक्त ह॒न्छ। साथमा अरू कोही हुनेवित्तिके उसको पीडाले 
आपूलाई पनि हुन्छ र शान्तिमा विघ्न गरिदिन्छ । त्यसैले साधकले एक्लै रहने अभ्यास गर्नुपर्दछ । 


मन एकत्र संयुञ्ज्यान्जितर्वासो जितासनः। 
वैराग्याभ्यासयोगेन धियमाणमतन्द्रितः ॥  ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४९६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अधघ्यायर 






पदार्थ  साधकले मनः  मनलाई 

जितासनः  आसनलाई जितेको विराग्याभ्यासयोगेन  वैराग्य र॒एकत्र  एठटै टमा 
जितश्वासः  प्राणलाई जितेको अभ्यासले संयुञ्ज्यात्  स्थिर गराउनू 
अतन्द्रितः  आलस्यरहित प्रियमाणं  वशमा लिई रहेको 
ताक्यार्थ साधकले आसनलाई र प्राणलाई जितेर आलस्यरहित भएर वैराग्य र अभ्यासद्रारा 
विस्तारे मनलाई वशमा लिई एकै ठामा स्थिर गराउनू। 


यस्मिन् मनो लन्धपदं यदेतच्छनैः रनेमुंज्चति क्मरेणून् । 
सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निवांणमुपेत्यनिन्धनम् ॥ १२॥ 





पदार्थ मुञ्चति  त्याग्दछछ र रागद्वेष आदि इन्धनले रहित 
यस्मिन्  जुन परमात्मामा वृद्धेन  बठेको भएर 

ठब्धपदं  स्थिर भएको सत्त्वेन  सत््वगुणले निवाणं  परम शान्तिको 
यत् एतत्  जो यो रजः  रजोगुणलाई स्थितिमा 

मनः  मन तमः च  तमोगुणलाई पनि उपेति  प्राप्त ह॒न्छ 

रानेः शनेः  विस्तारेविस्तारे विधूय  हटाएर 

कर्मरेणून्  कर्मवासनालाई अनिन्धनं  गुणका कार्य 





ताक्यार्थ जब यो मन परमात्मामा स्थिर हुन्छ अनि बिस्तारैबिस्तारे कर्मको वासनालाई 
पखाल्दै जान्छ र बढेको सतवगुणको प्रभावले रजोगुण र तमोगुण हट्दछ अनि दाउरा सकिएपच्ि 
आगो निभे ैँ रागद्रेष आदि इन्धनले रहित भएर यो मन पनि परम शान्तिको स्थितिमा प्राप्त 
हुन्छ । 

तदेवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । 


यथेषुकारो नृपतिं बजन्तमिषो गतात्मा न दद्शं पाश्वं ॥ १३॥ 
पदढार्थ अन्तरं वा  भित्र स्मरण इषुकारः  बाण बनाउनेले 
एवं  यसरी आदिले पावे  नजिकेबाट 
आत्मनि  परमात्मामा किञ्चित्  केही पनि व्रजन्तं  गइरहेका 
अवरुद्धचित्तः  चित्त लागि न वेद्  जान्दैन नृपतिं  राजालाई 
सकेपचछ्ि यथा  जसरी न ददश  देखेन 
तदा  त्यस बखतमा इषो  बाणमा 
बहिः  बाहिर दर्शन आदिले र गतात्मा  दत्तचित्त 





ताक्यार्थ यसरी जब परमात्मामा चित्त स्थिर हुन्छ, त्यसपछि बाहिर कुनै कुरा देखेर र भित्र 
मनले सम्णेर पनि केही जान्दैन। जसरी बाणमा दत्तचित्त भएको बाण बनाउनेले नजिकैबार 
गद्रहेका राजालाई पनि देखेन। 


रामालन्द्री टीका 


५४१७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


एकचायैनिकेतः स्यादप्रमत्तो गुहारायः। 
अलक्ष्यमाण आचरेमुनिरेकोऽल्पभाषणः ॥ १४ ॥ 





पदार्थ नभएको अलक्ष्यमाणः  परिचित नहुने 
मुनिः  साधक अप्रमत्तः  सावधान एकः  असहाय र 

एकचारी  एक्लै हिडने गुहाशयः  गुफा आदिमा रहने अल्पभाषणः  थोर बोल्ने 
अनिकेतः  निश्चित घर आचरेः  आपनो आचरणले स्यात्  होस् 


वाक्यार्थ वास्तवमा साधकले सर्धं एक्लै हिदनुपर्दछछ, उसको निश्चित आश्रम हुनृर्ह्देन। स्थं 
सावधानी अपनाई गुफा आदिमा रहनुपर्दछ, आचरण आदिबाट परिचित हुनुषहैदेन र असहाय भई 
रहने तथा थोर बोल्ने गर्नुपर्दछ । 


गृहारम्भोऽतिदुःखाय विफलङचाघ्रुवात्मनः। 
सपंः परकृतं वेदम प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५॥ 


पदार्थ छर प्रविर्य  बसेर 
अघुवात्मनः  शरीरे अस्थायी विफलः च  निष्फल पनि छ सुखं  सुखलाई 
भएको प्राणीहरूको लागि सपः  सांप एधते  प्राप्त गर्द 


गृहारम्भः  घर बनाउने काम 


परकृतं  अकलि बनाएको 





अतिदुःखाय  अति दुःखदायक वेदम  घरमा प्वालमा 


ताक्यार्थ अनित्य शरीरवालाहरूको लागि घर बनाउनु अति दुःखको कुरा हो र विशेषफलरहित 
कुरो हो, सर्प अकलि बनाएको घरमा सुखपूर्वक बस्दछ । 


एको नारायणो देवः पूव॑सृष्टं स्वमायया । 
संहत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः ॥ 
एक एवाद्धितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्चयः ॥ १६ ॥ 





पदढार्थ   नारायण शक्तिद्रारा 

आत्माधारः  आफ्नो आधार देवः  भगवान्ले संहृत्य  संहार गरेर 
आफैं भई स्वमायया  आपनो कल्पान्ते  प्रलय कालमा 
अखिलाश्रयः  सबैको आधार मायाशक्तिले एकः एव  एक मात्र 
भएका पूव॑सुष्टं  पहिला सुष्टि गरेको अद्वितीयः  भेदरहित 
ईर्वरः  सर्वसमर्थ इदं  यो जगत्लाई अभूत्  हूनुहुन्छ 

एकः  एक काठकठ्या  कालनामको 


रामालन्द्री टीका 


५४९८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ आफ्नो आधार अर्को नभएका र सबेको आधार आपू भएका सर्वसमर्थं एक मात्र 
भगवान् नारायणले आफनो मायाद्रारा पहिला सृष्टि गरेको यो जगत्लाई फेरि कालरूप शक्तिद्रारा 
संहार गर्नृहुन्छ र प्रलयमा एक्लै अद्वितीय भई बस्नुहन्छ । 


काठेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । 
सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेरवरः ॥ १७ ॥ 
परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः । 
केवलानुभवानन्द्सन्दोहो निरुपाधिकः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ नीतासु  लगेपचि निरुपाधिकः  उपाधिशून्य 
आत्मानुभावेन  आत्माको पप्रधानपुरुषेशवरः  प्रकृति र॒ केवलानुभवानन्दसन्दोहः  
शक्तिस्वरूप पुरुषका पनि मालिक स्वप्रकाश एवं आनन्दको समूह 
काठेन  कालले परावराणां  ब्रह्मा आदि देव र आदिपुरुषः  आदिपुरुष 
सत्त्वादिषु  सत्व आदि मुक्तिमा उन्मुख भएका कैवल्यसंज्ञितः  मोक्ष नामक 
राक्तिषु  शक्तिहरूलाई जीवहरूको बनेर 

साम्यं  साम्य अवस्थामा परमः  परम फलरूप आस्ते  रहनुह॒न्छ 


ताक्यार्थ आत्माको शक्तिस्वरूप कालले सत्व आदि शक्तिहरूलाई साम्य अवस्थामा 
पुयाएपच्छि प्रकृति र पुरुषका पनि मालिक ब्रह्मा आदि देव र मुक्त जीवको पनि फलस्वरूप 
निरुपाधिक केवल अनुभव स्वप्रकाश र आनन्दस्वरूप आदिपुरुष नै मोक्षको रूपमा रहनुहन्छ । 


केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । 
सङ्क्षोभयन् सृजत्यादो तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९॥ 


पदार्थ त्रिगुणात्मिकां  त्रिगुणमयी सूत्रं  क्रियाशक्तिप्रधान महत् 
अरिन्दम  हे शत्रुनाशक स्वमायां  आफ्नो मायालाई तत्वको 
परमात्माले सङ्क्षोभयन्  क्षोभित गराएर सृजति  सृष्टि गरनुहन्छ 


केवलात्मानुभावेन  केवल तया  त्यी मायाशक्तिद्रारा 
आत्माको शक्तिरूप कालद्रारा आदौ  पहिले 





ताक्यार्थ हे शत्रुनाशक राजा ! परमात्माले केवल आत्माको शक्तिरूप कालद्रारा त्रिगुणमयी 
आफ्नो मायालाई क्षोभित गराई त्यही मायाशक्तिद्रारा पहिला क्रियाशक्तिप्रधान महत्तत्त्वलाई सुजना 


गर्नृहुन्छ । 
तामाहुस्त्रिगुणव्यक्ति सृजन्तीं विर्वतोमुखम् । 
यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


पढार्थ 

विश्वतोमुखं  त्रिगुणात्मक 
विश्वलाई 

सृजन्तीं  सृष्टि गर्ने 

तां  ती सूत्ररूप व्यक्तिलाई 


श्रीमद्भागवत 


त्रिगुणव्यक्तिं  त्रिगुणको कार्य 
भनेर 

आहुः  भन्दछन् 

यस्मिन्  जुन समष्टिरूप 
सूत्रमा 





५८४९९ 
अध्याय ९ 


इदं विर्व  यो सारा विश्व 
प्रोतम्  ओतप्रोत भएको छ र 
येन  जुन प्राणरूप सूत्रद्रारा 
पुमान्  मानिसले 

संसरते  संसारलाई प्राप्त गर्दछ 


ताक्यार्थ त्रिगुणात्मक विश्वलाई सुष्टि गर्ने सूत्ररूप व्यक्तिलाई त्रिगुणको कार्य भनिन्छ। जुन 
प्राणरूप सूत्रमा यो सारा विश्व ओतप्रोत भएर रहेको छ र जसको कारणले मानिस संसारमा 
पर्वछ। 


यथोणंनामिहदयादृणां सन्तत्य वक्चतः। 
तया विहृत्य भूयस्तां यरसत्येवं महेङूवरः ॥ २९॥ 


पदढार्थ सन्तत्य  विस्तार गरेर एवं  यसै गरी 

यथा  जसरी तया  त्यो जालसंग महेश्वरः  परमेश्वरले पनि 
उणंनाभिः  माकुरोले विहृत्य  खेली जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र 
हृदयात्  नाभिबाट भूयः  फेरि प्रलय गर्नृहुन्छ 

वक्त्रतः  मुखद्रारा तां  त्यो जाललाई 

उर्णां  जाललाई ग्रसति  आफमा संहार गर्द 





वाक्यार्थ जसरी माकुराले आफ्नो नाभिबाटै मुखद्वारा जाल फिंजाएर त्यही जालमा विहार गरेर 
फेरि त्यसलाई आमा लीन गरारंछ, त्यसै गरी परमात्माले पनि आफैले जगत्को सृष्टि गरी 
त्यसमा खेली फेरि पलि आफैमा जगत्को संहार गर्नृहुन्छ । 


न देही धारयेत्  ५  
यत्र यत्र मनो देही सकं धिया । 
स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२॥ 


पदार्थ मनः  मनलाई धारयेत्  लगाउंछ भने त्यो 
देदी  जो प्राणी स्नेहात्  स्नेहले तत्तत्स्वरूपतां  त्यही त्यही 
धिया  निश्चयात्मक बुदधिले द्वेषात्  देषले स्वरूपमा 


यत्र यत्र  जुनजुन विषयमा 


सकलं  एकाग्र भई 


भयात् वा अपि  अथवा 
डरले पनि 


याति  प्राप्त हुन्छ 





तवाक्यार्थ जो प्राणी निश्चयात्मिका बुद्धिले स्नेह, द्वेष वा डरका कारण जहाँजहँ मन 
लगांछ, त्यो प्राणी त्यही रूपमा प्राप्त हुन्छ । 


कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः। 
याति तत्सात्मतां राजन् पूवंरूपमसन्त्यजन् ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४९० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
पदार्थ    भित्र राखेर बन्द पूर्वरूपं  पहिलेको रूपलाई 
राजन्  हे राजा यदु गरिएको असन्त्यजन्  नत्यागीकन 
कुड्यां  भित्तामा बनाएको कीटः  अर्क खालको किराले तत्सात्मतां  त्यही 

प्वालमा पेशस्कृतं  कुमलकोटीलाई कुमालकोटीको रूपमा 

तेन  त्यो कुमलकोटीद्रारा ध्यायन्  चिन्तन गद्गद याति  प्राप्त हुन्छ 





ताक्यार्थ हे राजा यदु ! कुमलकोटीले भित्तामा माटोको प्वाल बनाएर त्यसमा बन्द गरिएको 
अर्को खालको किराले निरन्तर कुमलकोटीको चिन्तन गरेर अन्तिमिमा आफ्नो पहिलेको रूपलाई 
नत्यागी कुमलकोटीकै समान रूपलाई धारण गर्वछ। 


एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे रिक्षिता मतिः। 
स्वात्मोपरिक्षितां बुद्धं शुणु मे वदतः प्रभो ॥ २४॥ 





पदार्थ एषा  यस्तो शरीरबाट सिकेको 

प्रभो  हे समर्थ राजा यदु मतिः  ज्ञान बुद्धिं  ज्ञान 

एवं  यसरी मे  मैले वदतः  भन्न लागेको 
र श  सिके ् 

एतेभ्यः  यी शिक्षिता  सिके अब मे  मबाट 

गुरुभ्यः  गुरुहरूबाट स्वात्मोपरिक्षितां  आपने शुणु  सुन्नुहोस् 


वाक्यार्थ हे राजा यदु ! यसरी यी सब गुरुहरूबाट यति कुरा मेले सिके । अब आफ्नै शरीरबाट 
सिकेको कुरा भन्दद्ु, सुन्नुहोस् । 


देहो गुरुमंम विरक्तिविवेकहेतु 
बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततात्युंदकम् । 
तत््वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि 
पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः ॥ २५॥ 





पदार्थ  शरीर तथा अपि  तैपनि 
विरक्तिविवेकहेतुः  वैराग्य र॒ मम  मेरो पारक्यं  यो शरीर स्याल, 
विवेकको कारण भएको गुरुः  गुरु हो कुकुर आदिको भक्ष्य हो भनी 
सततात्युंदकम्  स्च अनेन  यही शरीरको माध्यमले इति  यसरी 

परिणाममा दुःखदायी भएको तत्त्वानि  तत्त्वको विषयमा अवसितः  विचार गर्दै म 
सत्त्वनिधनं  जन्म र मृत्युलाई यथा  यथार्थरूपले असङ्गः  आसक्ति नगरी 
बिभ्रत् स्म  धारण गर्ने विमृशामि  विचार गर्द विचरामि  घुम्दद्ु 


ताक्यार्थ मेरो शरीर वेराग्य र विवेकको कारण हो, जसको परिणाम निरन्तर दुःखदायी छर 


रालालन्द्री टीका 


५८२१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


जन्ममृत्युलाई पनि यसैले धारण गरेको छ तपनि यो शरीर मेरो गुरु हो । यही शरीरलाई माध्यम 
बनाएर मेले तत्वको यथार्थं विचार गर फेरि पनि यो शरीर कुकुर र श्याल आदिको भक्ष्यहो 


भन्ने विचार गरी म यसमा आसक्ति नगरी घुम्दह्ु 


जायात्मजाथपर्ुभत्यगृहाप्तवगांन् 


पुष्णाति यत्प्रयचिकीषुंतया वितन्वन् । 


स्वान्ते सकृच्छरमवरुद्धधनः स देहः 


सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधमां ॥ 
पदार्थ वर्गान्  स्त्री, पुत्र, धन, पशु, 
सकृच्छ  दुःखले नोकस्चाकर, घरबार र इष्टमित्र 
अवरुद्धधनः  धनको सङ्ग्रह वितन्वन्  विस्तार गरेर ती 
गरेको मानिस सबेलाई 


यत्प्रियचिकीषंया  जुन पुष्णाति  पालनपोषण गर्दछछ 
शरीरलाई भोगको सम्पादन गर्ने वृक्षघमां  रुख फ मरन 
इच्छाले स्वभावको 
जायात्मजाथंप्युभृत्यगृहाप्त सः  त्यो 


२६ ॥ 
   शरीरले 
अस्य  यो पुरुषको 


बीजं  अर्को शरीरलाई 
सृष्ट्वा  सृष्टि गरेर 
स्वान्ते  आपनो आयुको 
अन्त्यमा 

अवसीदति  नष्ट हुन्छ 





ताक्यार्थ अति दुःखले धनसडग्रह गरेर मानिस यस शरीरलाई भोग सम्पादन गर्न स्त्री, धन, 
पशु, नोकरचाकर, घरवार र इष्टमित्र जोडदकछ अनि तिनीहरूलाई पालनपोषण गर्दछ। मरन 
स्वभावको यो शरीर भने मानिसलाई अर्को शरीर उत्पत्तिको लागि चाहिने बीज तयार गरी आयु 
समाप्त भएपच्छि नष्ट भएर जान्छ। 


जिहैकतोऽमुमपकषति करि तषां 
रिरनोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतदिचत्। 
घ्राणोऽन्यतश्चपलदुक् कव च कमंराक्ति 
बंहयः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७॥ 


पदढार्थ एकतः  एकातिर त्वक्  छाला 

अमुं  यो शरीरमा अभिमान अपकषेति  तान्दछछ उद्रं  पेट 

गर्ने मानिसलाई तषां  प्यास र श्रवणं  कानले 

कहिं  किले शिनः  जननेन्दरियले कुतदिचत्  फेरि कतै तान्दछ 
जिहा  जित्राले अन्यतः  फेरि अर्कोतिर तान्दछघाणः  नाकले 





रामालन्द्री टीका 


५८२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
अन्यतः  अर्कोतिर तान्दछछ भने क्व  कतै तान्दचछछन् यसरी गृहस्वामीलाई ठँ 

चपलदुक्  चञ्चल ओंखाले र बहयः  धरे लुनन्ति  विषयतिर तान्दछछन् 
कम॑शक्तिः च  कर्मेन्द्रियहरूले सपत्न्यः  सौतेनीहरूले 

पनि गेहपतिं इव  एउटा 





ताक्यार्थ यस शरीरमा अभिमान गर्न मानिसलाई जित्राले एकातिर तान्छ, प्यासले अकर्तिर 
तान्छ, फेरि जननेन्दरियले अकतिर्, कतै कछालाले, कतै पेटले, कते कानले, फेरि कते नाकले त 
कते चञ्चल आंखाले अनि कतै कर्मन्द्रियहरूले तान्छन्। यसरी धरे सौतेनीहरूको विचको 
गृहस्वामीलाई फें यिनीहरूले आआफ्नो विषयमा तान्दछन् । 


सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या 
वृक्षान् सरीसुपपशून् खगदंशमत्स्यान्। 

तेस्तेरतुष्ट्हदयः पुरुषं विधाय 
ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देवः ॥ २८॥ 





पढार्थ  रुखहरू अतुष्टहृदयः  सन्तोष नभएर 
देवः  भगवान्ले सरीसुपपडशुन्  सर्प र अन्य ब्रह्मावलोकधिषणं  ब्रह्मको 
आत्मशक्त्या  आफ्नो पशुहरू अपरोक्ष साक्षात्कार गर्ने बुद्धि 
शक्तिस्वरूप खगदंशमत्स्यान्  चरा, डांस र भएको 

अजया  मायाद्रारा माछाहरूलाई पुरुषं  मानिसको शरीरलाई 
विविधानि  विभिन्न प्रकारका सृष्ट्वा  रचना गरेर विधाय  रचना गरेर 

पुराणि  जीवका शरीरहरू तैः तैः  तीती शरीरहरूद्रारा समुदं आप  हर्षित हुनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले आफ्नो शक्तिरूप मायाद्वारा विभिन्न प्रकारका जीवका शरीरहरू, रुखहरू, 
सर्पं र अन्य पशुहरू, अनि चरा, डांस, मादा आदिलाई सृष्टि गरेर तिनीहरूबाट सन्तुष्ट हुनुभएन 
त्यसपच्छि ब्रह्मको अपरोक्ष साक्षात्कार गर्न सक्ने बुद्धि भएको मनुष्य शरीरको सृष्टि गर्नुभयो र 
उहाँ अति हर्षित हुनुभयो । 


लब्ध्वा सुदुलभमिदं बहुसम्भवान्ते 


मानुष्यमथंदमनित्यमपीह धीरः । 
तूणं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव 
न्निश्रेयसाय विषयः खलु सवंतः स्यात् ॥ २९॥ 
पढार्थ इह  यो लोकमा अनित्यम् अपि  अनित्य भए 


रालालन्द्री टीका 


५८२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पनि अनुमृत्यु  निरन्तर मूत्यद्रारा यतेत  प्रयास गरोस् 

अथ॑दम्  पुरुषार्थ दिने पद्छ्याइएको विषयः  विषयभोग त 

सुदुलमं  अत्यन्त दुर्लभ इदं  यो शरीर सवंतः  जुनसुकै जन्ममा पनि 
मानुष्यम्  मनुष्यजन्मलाई यावत्  जहिलेसम्म खलु  निश्चय पनि 
बहुसम्भवान्ते  धेरै जन्मपछि न पतेत्  ढल्दैन तहिलेसम्म स्यात्  छ 

ठन्ध्वा  पाएर तण  चाँडो 

धीरः  विवेकी मानिसले निःश्रेयसाय  मोक्षको लागि 





ताक्यार्थ यो लोकमा अनित्य भएर पनि पुरुषार्थ दिने, अत्यन्त दुर्लभ मनुष्य शरीर धरे जन्मपच्ि 
पाएर विवेकी मानिसले निरन्तर मृत्युद्रारा प्छ्यादइएको यो शरीर जबसम्म ठल्दैन तबसम्म चांँडे ने 
मोक्षको लागि प्रयास गरिहालोस्, किनभने विषयभोग त जुनसुक जुनीमा पनि प्राप्त छ। 
वितरण यहाँ अवधूतले आफ्नै शरीरबाट शिक्षाहरू लिएको बतादइएको छ । शरीरका अवस्था 
एवं क्रियाकलापलाई ह्न हो भने त्यसबाट विवेक र वैराग्यको शिक्षा मिल्दछ। शरीर सध दुःखे 
दुःखले भरिएको छ। जन्म हदाको दुःख, रोग लाग्दा र बुद्यादई लाग्दा अनि बिचबिचमा 
प्रियवियोग आदि हदा र भोकप्यास आदिले सताँदा हुने दिनदिनैका दुःखहरू त कछँदैछन्। जब 
मानिसलाई दुःखले धरे सतार्खंछ तब ऊ यस विषयमा विचार गर्न बाध्य हुन्छ । थोर विचारको 
उदय हुनेवित्तिकै उसले के थाहा पारंछ भने यस्तो विनाशशील शरीरको सम्बन्धको कारणले मैले 
धेर दुःख पाउनुपरेको छ । यसपचछछि ऊ शरीरप्रति स्वतः विरक्त हुन्छ । 

अवधूत भन्छन् शरीरलाई प्रसन्न पार्ने उदेश्यले नै मानिसका सारा व्यवहारहरू हृन्छन् । 
घर बनाउने, द्रव्यसञ्चय गर्ने, आफन्त, इष्टमित्र बनाउने आदि सबे व्यवहार शरीरकै उदेश्यले त 
हन्छन्। यसकै र्ना एवं भरणपोषणका लागि भनेर प्राणीहरू पुथिवीको कुनाकाप्वासम्म चक्कर 
लगारंछन्। यसके पोषणका लागि प्रतिस्पर्धा गर्दा प्राणीहरू एकआपसमा डाह, ईर्ष्या, द्वेष आदि 
अनेकों दुःखदायी भावसमेत अंगाल्न पुर्दछन्। एउटा शरीरको पोषणका लागि यति धरे फन्ख्ट 
व्यहोर्नु अवश्य पनि राम्रो होइन, तर प्राणीहरूले यसैलाई आफू भने सोचेकाले यो सब भद्रहेको 
छ। यसरी शरीरमा आसक्ति गर्नेवित्तिके अनेकौँं दुःखको भुमरीमा पर्नुपर्न निश्चित नै छ। 
छान्दोग्योपनिषद् ८।१२।५१ मा पनि भनिएको छ न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहति 
रस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः अर्थात् शरीरमा म भन्ने आत्मभाव हंदासम्म त्यस 
व्यक्तिलाई सुख र दुःखले कहिल्यै छोड्दैन अनि शरीरको सम्बन्धले रहित भएको व्यक्तिलाई 
चाह सांसारिक प्रिय, अप्रियले द्देनन्। यहाँ सुख भनेर विषयभोगवबाट हुने क्षणिक सुखलाई 
लिनुपर्द्, जो स्वयं अन्तमा दुःखरूप हुन पुग्दछ । जीवनभर यसरी शरीरमा आसक्ति गरी दुःख 
पाउनुको फल चाह के हुन्छ भने यो शरीरले व्यक्तिका लागि अर्को शरीरको पनि तयारी गरी 
अर्को जन्ममा पनि दुःखे दुःख पाउने व्यवस्था मिलाइदिन्छ। 

वासनाप्रभावित व्यक्ति धैरे अशान्त हन्छ। उसले स्थिर भावले कुनै सुखलाई पनि भोगन 
सक्देन। इन्द्रियका माध्यमले विषयभोग गर्दा आउने क्षणिक सुखहरू यहाँ अवश्य छन्, तर 
व्यक्तिका अशान्त इन्द्रियहरूले जीवनभरको दौडधुपले गर्दा हुने दुःख ठन् बढी हुन्छ । आआप्ना 


रामालन्द्री टीका 


५८२८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


विषयतिर तान्ने इन्द्रियहरूको पछि लागेको व्यक्ति कहिल्यै सन्तोष र शान्तिको सास फेर्न सक्दैन। 
ओंँखाले राम्रो रूप हेर्न आदेश दिन्छ, कानले मिठा प्रशंसावचन सुन्न, जिब्रोले नयाँ नयोँ रस 
चाख्न भन्छ त नाकले मिढठो सुगन्ध सुंघ्न भन्छ। यी सबेको भिन्नाभिनै माग पूरा गर्दै मानिसले 
मनुष्यजीवनको महत्त्वपूर्ण ॒कार्यलाई विर्सन्छ। अवधूत भन्छन् मनुष्य शरीरलाई बनाएपच्छि 
विधाता परमात्मा पनि प्रसनन हुनुभएको थियो, किनभने यसको बुद्धि ब्रह्मत्व साक्षात्कार गर्न 
सक्षम छ। यसरी दुःखदायी शरीरमा आसक्ति गर्न नहने र मनुष्य शरीरको महत्व सर्वाधिक 
भएकाले यसलाई परम पुरुषार्थकै प्राप्तिमा लगाडउनुपर्ने शिक्षा आफ्नै शरीरबाट लिएको कुरा 
अवधूतले यँ बताएका छन्। 


एवं सजञ्जातवेराग्यो विन्ञानालोक आत्मनि । 
विचरामि महीमेतां सुक्तसन्गोऽनहकतिः ॥ २०॥ 


पदढार्थ मुक्तसर््घः  आसक्तिले रहित  प्रकाशले युक्त म 
एवं  यसरी अनहङ्कुतिः  अह ङ्ारशन्य एतां  यो 

सञ्जातवेराग्यः  वैराग्य उत्पन्न आत्मनि  आपने स्वरूपमा महीं  पृथिवीमा 
भएको विज्ञानारोकः  ज्ञानको विचरामि  घुम्दद् 





ताक्यार्थ यसरी वैराग्य उत्पन्न भएको आसक्तिरहित अहङ्कारशून्य, ज्ञानको प्रकाशयुक्त म आपन 
स्वरूपमा स्थित रही यो पृथिवीमा घुम्दहु । 


न द्येकस्माद् गुरोज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम्। 
ब्रह्येतदद्धितीयं  न, गीयते बहुघषिभि  . 
बरह्येतदद्वितीयं वे गीयते  ॥ ३१॥ 





पदार्थ  पूरा अद्ितीयं  अद्वितीय 
हि  निश्चय नै ज्ञानं  ज्ञान जह्य  ब्रह्मलाई 
एकस्मात्  एक न स्यात्  हदैन ऋषिभिः  ऋषिहरूले 
गुरोः  गुरुबाट वे  निश्चय पनि बहुधा  धरे प्रकारले 
सुस्थिरं  स्थिर एतत्  यो गीयते  बताएका छन् 


ताक्यार्थ एडटै गुरुबाट सुदृढ र पूरा ज्ञान हदेन, त्यसैले ऋषिहरूले पनि एडटै अद्वितीय ब्रह्मलाई 
धरे प्रकारले बताएका छन् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्य गभीरधीः । 
वन्दितोऽभ्यधथिंतो राज्ञा ययो प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥ 
पढार्थ यदुं  राजा यदुलाई इति उक्त्वा  यति भनेर 


रामालन्द्री टीका 


५८२५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
तं  ती राजाबाट अभ्यथिंतः  पूजा आदि प्रीतः  प्रसन्न भएर 

आमन्त्य  अनुमति लिई गरिएका यथागतं  जसरी आएका थिए 
राज्ञा  राजाद्रारा गभीरधीः  गहिरो बुद्धि भएका त्यसै गरी 

वन्दितिः  वन्दना गरिएका र॒सः विप्रः  ती अवधूत ब्राह्मण ययो  गए 





वाक्यार्थ अगाध बुद्धिवाला ती अवधूत ब्राह्मणले राजा यदुलाई यति भनिसकेपछि राजाले 
उनलाई वन्दनापूर्वक पूजा गरे। त्यसपछि उनी राजाबाट आज्ञा लिएर जसरी आएका थिए उसै 
गरी आफ्नो बाटो लागे। 


अवधूतवचः श्चुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वंनः। 
सवंसङ्गविनिमुंक्तः समचित्तो बभूव ह ॥ ३३॥ 





पढार्थ पूर्वेषां  पूर्जहरूका पनि सः  ती राजा यदु 

अवधूतवचः  अवधूत पूवंजः  पूर्वज ह  निश्चय नै 

ब्राह्मणको कुरा सवंसङ्गविनिमुक्तः  सारा समचित्तः  ब्रह्ममा निष्ठा राख्ने 
श्रुत्वा  सुनेर विषयको आसक्तिले रहित बभूव  भए 

नः  हाम्रा भएका 


ताक्यार्थ यसरी अवधूत ब्राह्मणको कुरा सुनेर हाम्रा पूर्वजहरूका पनि पूर्वज राजा यदु सम्पूर्ण 
विषयको आसक्तिले रहित भई ब्रह्मनिष्ठ बने । 
वितवरण दत्तात्रेयलाई अवधूत भन्दछछन्। अवधूत शब्द करीं  कहीं निन्दामा पनि प्रयुक्त भएको 
पादृन्छ । नाङ्गैुङ्गै रहने, जे मिल्यो त्यही खाने, जहिले मन लाग्यो त्यही वेलामा सुत्ने र उट्ने, 
कुनै आचारविचार नभएको अर्थमा पनि यो शब्दको प्रयोग भएको पाडइन्छ । तर उच्च 
आत्मस्थितिलाई प्राप्त गरिसकेका महापुरुषहरूमा शरीर र ॒संसारको बोध नहूने भएकाले 
उनीहरूमा पनि यस्तै विचित्र स्थिति देखापर्वछ । आखिर लोकमा र शास्त्रमा पनि यो गर्न हुने, त्यो 
गर्न नहुने भन्ने अनेक नियमहरू संसारका अज्ञानमय व्यवहारलाई व्यवस्थित पार्न नै बनादएका 
हन्। मानिसले आफनो स्वार्थ अनुकूल हुने गरी केटी नियम बनाएका छन्। जसलाई पालन 
नगर्नेलाई उनीहरू पागलको संज्ञा दिन्छन्। आत्मज्ञानी पनि विषयासक्तं व्यक्तिका दुष्टिमा 
पागलसमान हुन्, तर उनको पागलपन विचित्र किसिमको हुन्छ । त्यसैले अवधूत शब्दको अर्थ गर्द 
भनिएको छ अक्षरत्वाद् वरेण्यत्वाद् धूतसंसारबन्धनात्, तत्त्वमस्यर्थनिष्ठत्वादवधूत इतीर्यते अक्षर 
ब्रह्मलाई जानेर स्वयं ब्रह्मरूप भएकाले वरेण्य अर्थात् सर्वश्रेष्ठ एवं सर्वपूज्य भएकाले, त्यसै गरी 
संसारको बन्धनलाई नष्ट गरिदिएको हुनाले र तत्त्वमसि महावाक्यको अर्थमा स्थित भएको हुनाले 
यिनलाई अवधूत भनिएको हो । 

अवधूत दत्तात्रेयले चौबीस ओटा गुरुहरू बनाएका छन्। यी चौबीस गुरुमध्ये कुनै हावा, 
समुद्र, आकाश जस्ता जड वस्तुहरू छन् भने कुनै चाह माछ, पुतली जस्ता सामान्य प्राणी । 
यहाँ सम्म कि वेश्याबाट पनि उनले शिक्षा लिएको बताएका छन्। वास्तवमा यीमध्ये कुनैले पनि 


रामालन्द्री टीका 


८६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


दत्तात्रेयलाई आत्माको विषयमा अनि आत्मस्थितिमा रही कसरी जीवन गुजार्ने भने सम्बन्धमा 
स्पष्ट उपदेश गरेका होदनन्। तर दनत्तात्रेयले तिनीहरूले मोहयुक्त जीवन बिताडँदा दुःख पाएको 
आदि देखी त्यसबाट स्वयं उपयुक्त शिक्षा ग्रहण गरेका मात्र हन् । त्यसैले यहाँ आन्तरिक प्रेरणा ने 
उनको गुरु हो, जसले उनलाई हरेक वस्तु एवं व्यवहार हर्दा त्यसबाट असल शिक्षा दिन्थ्यो । 
जसको मन पूर्णतः शुद्ध भएको ह॒न्छ, अथवा जो आत्मज्ञ महापुरुषहरू हन्छन्, उनीहरू संसारलाई 
हर्दा पनि यसबाट असल प्रेरणा लिद्रहेका हृन्छन्। साधकले पनि मोहयुक्त संसारमा बसेर पनि 
त्यसका अनुभवहरूबाट आत्मज्ञानका लागि चाहिने शिक्षा लिनुपर्दछछछ भन्ने जनाउन दत्तात्रेयको यो 
विचित्र जीवन स्वयं एउटा दृष्टान्त या शिक्षा हो । दत्तात्रेयको चरित्रबाट सिक्नुपर्नै अरू पनि धेरै 
शिक्षाहरू छन् । 

सामान्य मानिसहरू कुनै महान् उपदेष्टा मात्र आफ्नो गुरु हन सक्छ र उसले मात्र 
आपूलाई सत्यको बाटो देखाउन सक्दछ भन्ने ठान्दछन्, तर उनीहरू संसारका हरेक व्यवहारबाट 
यस सम्बन्धी कुनै पनि प्रेरणा लिँदेनन्। व्यक्तिमा असल दृष्टि भयो भने सारा संसार उसको 
मार्गदर्शक हुन सक्छ र उसले असल शिक्षा लिनका लागि सानोटुलो व्यक्तिको भेद हेर्न हदेन। 
जहाँ जहिले त्यो प्रेरणा मिल्दछ, त्यसलाई संँगालिहा्नुपर्वछ भने शिक्षा पनि यहाँबाट पाडइन्छ । यो 
प्रसङ्गबाट प्राप्त हुने अर्को शिक्षा के हो भने व्यक्तिले एडटै गुरुबाट एकैखाले शिक्षा लिएर मात्र 
सन्तुष्ट बन्नुहुनन । आत्मतत्त्व अन्वेषण गर्न अनेक महापुरुषहरूले अनेक रूपमा आफ्नो अनुभवको 
व्याख्या गरेका हुन्छन्, ती सबैको समीक्षा गरी उसले आपफ्ना लागि चाहिने उपयुक्त मार्गको 
अवलम्बन गर्नुपर्वछ। यो कुरा मूलमा नै भनिएको छ न दह्यकस्मात् गुरोज्ञनिं सुस्थिरं स्यात् 
अर्थात् एडटै गुरुबाट एकै प्रकारले सुनिएको कुरा मनभित्र त्यति सुस्थिर हदेन। अनेक प्रकारले 
त्यसलाई स्थिर गर्न अनेक अनुभवहरू सुन्नु आवश्यक छ । यसको के हो भने एउटा गुरुबाट प्रेरित 
भटसकेको व्यक्तिले अरू महापुरुषहरूको अनादर गर्नृहँदेन अनि उनीहरूबाट मिल्ने असल 
शिक्षालाई स्वीकार गर्न हिच्किचाउनुष्देन। आफ्नो क्षमता अनुसार आन्तरिक ज्ञान एवं अनुभवको 
कषेत्रलाई विशाल बनाँदे गर्नुपर्दछछ। यसरी यस प्रसङ्गबाट अनेक तात्पर्यहरू निस्कन्छन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५८२७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १०५ 


अथ दरामोऽध्यायः 
विषयभोगको निरर्थकता 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
मयोदितेष्ववहितः स्वधमषु मदाश्रयः । 
वणांश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १॥ 


पदार्थ अवहितः  सावधान भएर  व्णाश्रमकुलाचारं  वर्ण, आश्रम 
मया  मद्रारा मदाश्रयः  मेरो शरणमा आई र कुलाचारलाई 

उदितेषु  बताइएका अकामात्मा  कामना रहित समाचरेत्  आचरण गरोस् 
स्वधर्मेषु  आपना धर्महरूमा बनोस् र 





ताक्यार्थ मानिस मैले बताएको आआप्नो धर्ममा सावधान भई मेरो शरणमा आओस् अनि 
कामनारहित बनोस् र उसले वर्ण, आश्रम र कुलाचारलाई आचरण गरोस् । 


ट्  विशुद्धात्मा     
अन्वीक्षेत त्मा देहिनां विषयात्मनाम् । 
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सवांरम्भविपयंयम् ॥ २॥ 


पढार्थ   प्राणीहरूको सवांरम्भविपययं  सारा कार्यको 
विष्ुदधात्मा  चित्त शुद्ध भएको गुणेषु  विषयहरूमा विपरीत दुःखरूप फल प्राप्त हुने 
ममृक्षले तत्त्वध्यानेन  सत्यत्व बुद्धिले कुरालाई 

विषयात्मनां  विषयमा आसक्त गर्दा हुने अन्वीक्षेत  खुब विचार गरोस् 





वाक्यार्थ स्वधर्मको आचरणबाट चित्त शुद्ध भएको मृमृक्षुले विषयमा आसक्त व्यक्तिहरूले 
विषयलाई सत्य ठानेर जेजे गर्दछ्न्, त्यसको विपरीत दुःखरूप फल प्राप्त गर्दछन् भन्ने कुरा 
विचार गरोस् । 

वितरण यहाँ भगवान्ले उद्धवलाई संसारव्यवहारको निष्फलता हैर्मुपर्दछ भनी सम्णाउनुभएको 
छ । आत्मजिज्ञासु निष्काम चित्त भएको हुन्छ, अरू सारा प्राणीहरू चादि संसारको उन्नतिलाई 
सर्वस्व सम्णी त्यसको पछि ज्यान तोडेर लागिरेका हृन्छन्। आत्मजिज्ञासु पनि समाजको यही 
भिडमा हुन्छ, त्यसैले उसले भिड जतातिर लागेको छ, त्यहोँबाट आफूलाई जोगाउनुपर्वछछ । विवेक 
ने मूमुक्ुलाई संसारमार्गबाट जोगाउने असल साथी हो। संसारका प्राणीहरू प्राणैको बाजी थापी 
जतातिर लागेका छन्, त्यताबाट उनीहरूलाई पूर्ण तुप्तिको अनुभूति कहिल्यै हदिन । अफ उनीहरू जे 
उदेश्यले यहाँ प्रवृत्त भएका हृन्छन्, ती उदेश्य सफल नभई उल्टो फल मिलिरहेको हुन्छ । संसारमा 
सुखका लागि कर्म गर्दा दुःख मिलिरहेको छ भनी विचार गयो भने मुमुक्षु बल्ल यो अज्ञानमय 


रामालन्द्री टीका 


५४२९८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अवस्थाबाट जागन सक्दछ। यसैले यहाँ भगवान्ले मुमृक्षुलाई अन्वीक्षेत अर्थात् संसारको 
व्यवस्थालाई हेरोस् भन्नुभएको छ । अव्यवस्थित भिडलाई हेर्न त्यो भन्दा माथिल्लो कुनै अग्लो 
ठारँमा पुगेको हुनुपर्दछ र यस्तो व्यक्तिलाई मात्र भिडको प्रवाहले बगाउन सक्देन। यसैले संसारमा 
स्वाभाविक मानिने सबेजसो अज्ञानमय व्यवहारबाट बच्न त्यसको परिणाम विचार गर्नुपर्ने निर्देशन 
यहाँ दिदरएको छ । 

संसारी प्राणीका व्यवहारहरू किन निष्फल हृन्छन् भन्ने कुरा बताडँदे भगवान् भन्नुहुन्छ 
गणेषु तत्त्वध्यानेन अर्थात् क्षणिक विषयहरूमा सत्यत्वको बुद्धि गर्नाले नै यस्तो हुन्छ । जुन वस्तु 
स्वयं काल्पनिक छ, त्यसबाट कुनै पनि प्रयोजन पूरा हुन सक्दैन। संसारका पदार्थ पनि अज्ञानद्रारा 
कल्पना गरिएका हुन् । त्यसैले यी अयथार्थ पदार्थहरूबाट प्राणीहरूले चाहेको यथार्थ सुख कदापि 
मिल्दैन । कुनै व्यक्तिले मरुभूमिको टल्काइमा पानी देखी त्यसलाई पिडनका लागि प्राणान्त कष्ट 
गय्यो भने के त्यहाँ पानी मिल्न सक्छ ? उसले दौडिंदादौडंदे आफ्नो प्राण न त्यहीं त्यागे पनि 
अथवा धरे पटक जन्मिएर त्यहाँ फेरि दौड सुरु गरे पनि त्यहँ उसले पानीको एडटा थोपा पनि 
पाउन सक्नेक्ठैन किनभने ऊ त्यहाँ पानी खोज्दैछछ, जहाँ पानी नभरई पानीको टल्काइ् मात्र छ। 
समस्त संसारका विषयहरू पनि यस्तै अनादिकालीन अज्ञानद्रारा देखिएका कल्पित पदार्थ हुन्, 
जसलाई वास्तविक सम्णै यसबाट सुख पारे छोडने आशामा अनादि कालदेखि प्राणीहरू यहाँ 
आफ्नो जीवन गुजारिरेका छन् र आपफूले खोजेको वास्तविक सुख नपाई तड्पिंदे मरिरहेका छन् । 
उनीहरूका हरेक जीवनका नयाँनयोँ कामका आरम्भहरू यसै गरी व्यर्थ भएका छन्। यो 
अज्ञानको विचित्र लीलालाई हियो भने व्यक्ति स्वतः अन्तर्मुख बन्द र आफ्नै वास्तविक 
स्वरूपबाट सुख पाडन थाल्दछछ । त्यसैले मुमुश्चुले अज्ञानमय संसारको स्वाभाविक दौडबाट बच्नर 
आप्नो अन्तर्मुखतालाई दृढ गर्न पनि संसारी प्राणीहरूको व्यर्थ प्रवृत्तिलाई धीर भावले 
नियाल्नुपर्दछ भन्ने शिक्षा यहाँ दिद्एको छ। 


सुप्तस्य विषयाखोको ध्यायतो वा मनोरथः । 
नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीरुणिः ॥ ३॥ 


पदार्थ मनोरथः वा  मनको कल्पना गुणैः  इन्द्रियहरूको आधारमा 
सुप्तस्य  सुतेको व्यक्तिको पनि हुने 

विषयालोकः  स्वप्नमा नानात्मकत्वात्  विचित्र भेदात्मधीः  भेदनृद्धि पनि 
देखिएका पदार्थहरू र खालको हुने हूुनाले अर्थशून्य ने छ 

ध्यायतः  चिन्तन वा कल्पना विफलः  अर्थशन्य छ 

गरिरहेको व्यक्तिको तथा  त्यसै गरी 





ताक्यार्थ जसरी सुतेको व्यक्तिले स्वप्नमा देखेका पदार्थहरू र मनले गरेका कल्पनाहरू विचित्र 
खालका भएकाले व्यर्थ छन्, त्यस्तै इन्द्रियको कारणले जन्मिएको भेदबुद्धि पनि विचित्र खालको 
भएकाले व्यर्थ ने छ। 


रामालन्द्री टीका 


५४२९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
निवृत्तं कमं सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत्। 
जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कमंचोद्नाम् ॥ ४ ॥ 





पढार्थ कमं  कर्म सम्प्रवृत्तः  प्रवृत्त भएपछ्छि भने 
मत्परः  ममा निष्ठा राख्ने सेवेत  गरोस् कर्मचोदना  नित्य र नैमित्तिक 
मोक्षार्थाले परवृत्तं  काम्यकर्म चाहं कर्मलाई पनि 

निवृत्तं  निष्काम भावले नित्य त्यजेत्  त्यागोस् यदि न आद्वियेत्  आदर नगरोस् 

र नैमित्तिक जिज्ञासायां  आत्मविचारमा 


ताक्यार्थ ममा निष्ठा राख्ने मोक्षार्थलि निष्काम भावले नित्य र नैमित्तिक कर्म गरोस्, तर 
काम्य कर्मलाई त्यागोस्। यदि मुमुक्षु आत्मविचारमा प्रवृत्त भटसकेको छ भने उसले नित्य र 
नैमित्तिक कर्मलाई पनि आदर नगरोस्। 


यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित्। 
मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५॥ 





पदार्थ नियमान्  नियम शौच, मदभिज्ञं  मलाई यथार्थरूपले 
मत्परः  ममा निष्ठा राखने सन्तोष, तप, स्वाध्याय र जान्ने 

व्यक्तिले ईश्वरप्रणिधान तब्रतलाई पनि शान्तं  शान्त स्वभावको 
यमान्  यम अहिंसा, सत्य, अभीक्ष्णं  नित्य मदात्मकं  मेरे स्वरूप भएका 
अस्तेय, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रह सेवेत  सेवन गरोस् गुरुं  गुरुलाई 

त्रतलाई क्वचित्  कीं उपासीत  उपासना गरोस् 


ताक्यार्थ ममा निष्ठा राख्ने व्यक्तिले यम र नियमलाई आदरपूर्वक पालन गरोस् अनि मलाई 
यथार्थ रूपले बुणेका शान्त स्वभावका मेरे स्वरूप भएका गुरुलाई उपासना गरोस्। 


५     र 

अमान्वमत्सर दक्षा नममा दूदसलह्ृद । 

असत्वरोऽथनिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६॥ 
पढार्थ निम॑मः  ममतारहित जिज्ञासा गर्ने 
अमानी  अभिमान रहित दुढसोहद   गुरुमा दृढ प्रेम गर्ने अनसूयुः  ईर्ष्या नगर्ने र 
अमत्सरः  कुटिलता रहित असत्वरः  चज्चवलतारहित तथा अमोघवाक्  व्यर्थ नबोल्ने 
दक्षः  आलस्यशून्य अथनिज्ञासुः  तत्वको विषयमाबन्नुपर्दछछ 
ताक्यार्थ शिष्यले अभिमानरहित हुनुपर्वछ, कुटिलता गर्नहदेन, आलस्य र ममतालाई छाडनुपर्दछ, 


गुरुमा दुदप्रेम गर्नुपर्दछ, चञ्चलता गर्नहँदेन र॒तत्वको विषयमा गुरुसंग जिज्ञासा गर्नुपर्दछ, 
ईर््यारहित हूनुपर्छ र व्यर्थमा नबोल्ने बन्नुपर्वछ। 





रामालन्द्री टीका 


५४२० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १०५ 


जायापत्यगृहक्ेत्रस्वजनद्रविणादिषु। 
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेष्वथमिवात्मनः ॥ ७ ॥ 


परयन्  देख्दै वा विचार गर्दै 
उदासीनः  यिनीहरूमा 
उदासीन बन्नुपर्दछ् 


पदार्थ सर्वेषु  सवमा 
जायापत्यगृहक्षत्रस्वजनद्रविणादिषु। आत्मनः  आपनो 
 स्त्री, पुत्र, घर, जग्गा, अथम्  प्रयोजन 
बन्धुबान्धव र धन आदि समं इव  समान ैँ 





वाक्यार्थ स्त्री, पुत्र, घर्, जग्गा, बन्धुबान्धव र धन आदि सब वस्तुमा आफ्नो सुख आदि 
प्रयोजनको दृष्टिले समान जस्तो व्यवहार ग्वै सबैमा उदासीन रहनुपर्वछ। 


विलक्षणः स्थूलसुक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदुक् । 
यथाग्निदांरुणो दाद्याद् दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ दाहकः  जलाउने र   शरीरभन्दा 

यथा  जसरी प्रकाशकः  प्रकाशित गर्ने ईक्षिता  द्रष्टारूपमा रहेको 
दाह्यात्  जल्ने वा प्रकाशित अग्निः  आगो स्वदृक्  स्वप्रकाश 

हने अन्यः  अलग हो त्यसै गरी आत्मा  आत्मा 

दारुणः  दाउराभन्दा स्थूलसक्ष्मात्  स्थूल र सूक्ष्म विलक्षणः  अलग हो 





ताक्यार्थ जसरी जल्ने र प्रकाशित हुने दाउराभन्दा त्यसलाई जलाउने र प्रकाशित गर्ने आगो 
फरक हो, त्यस्तै स्थूल शरीर र सूक्ष्म शरीरको द्रष्टा स्वप्रकाश आत्मा स्थूल र सूक्ष्म शरीरदेखि 
भिन्न हो । 


निरोधोत्पत््यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । 
अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् परः ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

अन्तः  दाउराको भित्र 
प्रविष्टः  प्रवेश गरेको 
अग्निः  आगोले 
तत्कृतान्  दाउराद्रारा 
निरोधोत्पत्त्यणुवृहन्नानात्वं  


विनाश, उत्पत्ति, अणुत्व, महत्त्व 
एवं अनेकत्व आदि 

गुणान्  गुणहरूलाई 

आधत्ते  धारण गर्द 

एवं  यसै गरी शरीरभित्र 
प्रविष्ट 


।  आत्माले पनि 
देहगुणान्  शरीरका 
गुणहरूलाई धारण गर्द 





ताक्यार्थ जसरी दाउराभित्र रहेको आगोमा दाउराको उत्पत्ति, विनाश, ठलो, सानो र अनेकत्व 
आदि गुणहरू देखिन्छन् त्यस्तै शरीरभित्र रहेको आत्मामा पनि शरीरका गुणहरू देखिन्छन्। 


रामालन्द्री टीका 


५८३९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १०५ 


वितरण यहाँ दाउरया र अग्निको दृष्टान्तले आत्मा स्थूल र सूक्ष्म शरीरभन्दा भिन्न हो भन्ने कुरा 
बुखादएको छ । बलिरहेको अगुल्टोलाई हर्दा त्यहोँ दाउरया र आगोको भेदलाई द्ुट्याउन सकिंदेन । 
तर पनि त्यहं दाउरालाई आगोले जलाद्रहेको र दाउरा चाहं जलिरहेको छ भन्ने थाहा हुन्छ । 
आगो दाहक हो भने दाउरा दाह्य। यसै गरी शरीर र आत्मा एकै ठाँमा मिसिएकाले 
यिनीहरूलाई सामान्य बुदधिले द्ुट्याउन नसकिए तापनि शरीर आत्माद्वारा प्रकाश्य हो अनि आत्मा 
चाहं यसको प्रकाशक हो भन्ने कुरा स्पष्टतः थाहा पाउन सकिन्छ । सबे प्राणीहरूलाई शरीर एवं 
मनको व्यवहार थाहा हुन्छ । शरीर हिडिरहेको, शरीरको कुनै भागमा चोटपटक लागेको या किरा 
आदिले टोकेको अनि मनमा दुःख, सुख, रिस, दया आदि भावहरू उठेको पनि सबेले थाहा 
पाद्रहेका हुन्छन्। इन्द्रिय, मन आदि मिलेर बनेको सूक्ष्म शरीर अनि बाहिरको स्थूल शरीर दुबेलाई 
एडटै चेतन तत्तले प्रकाशित गरिरहेको ह॒न्छ । जसलाई मानिसहरू म हँ भनी बोध गर्दछन् त्यो 
आत्मततत्वले शरीरका सारा अवस्थाहरूलाई अनि बाहिरका विषयहरूलाई पनि प्रकाशित 
गरिदिएको हृन्छ । मानिसहरू भन्छन्, जुन म ॒बच्चामा आमा र बुबाको काखमा खे्ल्थे, त्यही म 
आज पनातिहरूको अनुभव गरिरहेको द्ु। यसप्रकार शरीरका अवस्था पूर्णरूपले परिवर्तित 
भटसक्दा पनि आत्माको अस्तित्वमा भने केटी फेरबदल भएको कैन । यसैले शरीरका अवस्था 
आदिको प्रकाशक आत्मा यी प्रकाश्य वस्तुहरूमन्दा भिन्न हो भन्ने सिद्ध हुन्छ । 

यहाँ के शङ़ा हुन्छ भने आत्मा शरीर आदिभन्दा भिन्न हो भने शरीरका धर्महरुद्रारा आत्मा 
किन प्रभावित बन्दछ त? प्रकाशक कटहिल्यै प्रकाश्यको गुणदोषद्वारा छोर्दैदेन, जस्ते सूर्य 
प्राणीहरूका असल, खराब कुनै कर्मद्रारा छोद्रएका हदेनन्, तर आत्मा शरीरबाट प्रभावित भएकाले 
यसलाई शरीरभन्दा भिनन कसरी मान्न सकिन्छ र ? यसको उत्तरको रूपमा पनि यहाँ आगोके 
दृष्टान्त दिइएको छ। अग्निततत्व सर्वव्यापक छ, तर यसलाई बाहिर दृश्यरूपमा प्रकट हून 
दाउरारूपी उपाधिको आवश्यकता पर्दछ। दाउराको माध्यमले प्रकट भएको हदा दाउराकै अणु 
बृहत् अर्थात् घटीबढी अनुसार ठुलो आगो या सानो आगो भन्ने भेदको कल्पना हुन्छ । यसै गरी 
दाउराकै आधारमा आगो बल्यो या निभ्यो पनि भनिन्छ। आगो दाउरामा प्रकट हनु आगो बल्नु 
हो भने दाउरा सकिएका कारण उपाधिको अभाव हनु आगो निभ्नु हो। यसी दाउराको 
गुणधर्मद्वारा आगो प्रभावित फैँ देखिन्छ, तर वास्तवमा त आगो दाउराभन्दा पृथक् वस्तु हो। ठिक 
यसै गरी आत्मा पनि शरीरभित्र पसेकाले यसका गुणधर्मद्रारा छोदए ४ैँ देखिन्छ । म बुढो भरणं, म 
अन्धो भरणं म बेहोस भरँ आदि भनाइहरूमा आत्माले शरीर, इन्द्रिय र मनका धर्मलाई लिएको 
जस्तो हनु पनि केवल प्रतीति मात्र हो। सर्वव्यापक आत्मतत्त्व शरीर, मनरूप उपाधिभित्र 
जीवरूपले प्रकट भएकाले शरीर, मन आदि हलिलिंदा यसमा पनि हलचल भँ देखिन्छ, तर आत्मा 
यी ओपाधिक परिवर्तनले रहित छ र यी सबैको प्रकाशक हो। शरीर एवं मनको हनुनहुनुलाई 
आत्माले प्रकाशित गरेको देखिन्छ । स्वप्नावस्थामा स्थूल शरीर नहूनु अनि सुषुप्तिमा मन आदि 
केही नहूनु पनि आत्माबाट प्रकाशित भद्रहेको छ । यसैले शरीर एवं मनका अनेक अवस्था, अनि 
भावअभावको पनि प्रकाशक भएकाले आत्मतत्व यी सबै परिवर्तनहरूभन्दा भिन्न र असङ्ग हो 
भन्ने कुरा स्वतः स्पष्ट छ। 


रामालन्द्री टीका 


५८३२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १०५ 


,   म न 


योऽसो गुणेरविंरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । 
संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विदाच्छिदात्मनः ॥ १०॥ 


पदार्थ  स्थूल शरीर शरीरमा आत्मबुद्धिको कारणले 
हि  निश्चय नै विरचितः  रचित छ तथा न भएको छ त्यसैले 

पुरुषस्य  परमेश्वरको पुंसः  जीवको आत्मनः  आत्माको 

गुणेः  मायागुणद्रारा अयं यो विद्या  यथार्थ ज्ञान नै 
यःनजो संसारः  जन्ममरणरूप संसार कित्  जन्ममरणरूप संसारको 
असो  यो सूक्ष्म शरीर र पनि छेदन गर्न समर्थ छ 

अयं  यो तन्निबन्धः  स्थूल र सूक्ष्म 





वाक्यार्थ परमेश्वरको मायाको गुणद्वारा नै यो सूक्ष्म शरीर र स्थूल शरीर बनेको छ अनि 
जीवको जन्ममरणरूप संसार पनि स्थूल, सूक्ष्म शरीरमा आत्मबृदधि भएका कारणले नै भएको 
हो, त्यसैले आत्माको यथार्थ ज्ञान गर्नुपर्वछछ, आत्माको ज्ञानले नै संसारलाई निवृत्त गर्दछ। 


तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवरं परम् । 
सङ्गम्य निरसेदेतदस्तुबुद्धिं यथाकमम् ॥ १९॥ 





पदार्थ केवलं  शुद्ध साक्षीरूप एतदस्तुबुद्धं  यो देह आदिमा 
तस्मात्  त्यसैले परं  देहभिन्न गरेको आत्मबुद्धिलाई 
जिज्ञासया  तत्त्वजिज्ञासा गरेर आत्मानं  आत्मालाई यथाक्रमं  क्रमेसंग 

आत्मस्थं  शरीरमा रहेको सङ्गम्य  राम्रोसंग बुर निरसेत्  त्याग गरोस् 


ताक्यार्थ त्यसैले तत्त्वको जिज्ञासा गरेर शरीरमा रहेको शुद्ध साक्षीस्वरूप शरीरदेखि भिन्न 
आत्मालाई राम्रोसंग बुरी देह आदिमा क्रमैसंग आत्मबुद्धि त्यागोस् । 


आचारयोऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः। 
तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धिः सुखावहः ॥ १२॥ 





पढार्थ अन्तेवासी  शिष्य हो अनि 

आचायः  गुरु उत्तरारणिः  माथिको विद्या  आत्मज्ञान चाहं 

आद्यः  पहिलो तलको अग्निमन्थनको काठहो र सुखावहः  सुख दिने 

अरणिः  अग्निमन्थनको काठ प्रवचनं  उपदेश सन्धिः  सन्धिमा हुने अग्निहो 
स्यात्  हो तत्सन्धानं  बिचको मन्थनकाठ 


ताक्यार्थ गुरु अग्निमन्थनको तलको अरणि जस्तो हो, शिष्य माथिको अरणि जस्तो हो भने 


रालालन्द्री टीका 


५८३२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


उपदेश बिचको मन्थनकाष्ठ जस्तो हो अनि सुख दिने आत्मज्ञान चाह सन्धिस्थलमा उत्पन्न हुने 
अग्नि जस्तो हो। 


   


वैशारदी सातिविशुद्धुद्धिघुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । 
गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्निः ॥ १६॥ 


पढार्थ गुणसम्प्रसूतां  गणको कार्यरूप सन्दह्य  जलाएर 
वेशारदी  अति निपुण गुरुबाट मायां  मायारूप संसारलाई असमित्  दाउरारहित 
प्राप्त गरेको धुनोति  नाश गरिदिन्छ र अग्निः यथा  आगो ठै 
सा त्यो एतत्  यो संसार स्वयं च  आपू पनि 
अतिविशुद्धबुद्धिः  अत्यन्त शुद्ध यदात्मं  जुन गुणस्वरूप छ, ती शाम्यति  शान्त हुन्छ 
ज्ञानले गुणान् च  गुणहरूलाई पनि 





ताक्यार्थ अति निपुण गुरुबाट प्राप्त गरेको अत्यन्त विशुद्ध ज्ञानले गुणको कार्यरूप संसारलाई 
निवृत्त गरिदिन्छ र यो संसार जुन गुणस्वरूप छ, ती गुणहरूलाई पनि उढाएर दाउरारहित आगो रै 
आफ पनि शान्त हुन्छ । 
विवरण यहाँ गुरुको उपदेशबाट उत्पन्न हुने ज्ञान र त्यसको कार्यको विषयमा आगोको दृष्टान्त 
दिई सम्णाइएको छ । यज्ञका लागि अग्नि उत्पन्न गर्दा अरणिमन्थन गरिन्छ । अरणिमा तीन ओटा 
काठ हृन्छन्, तल र माथि दुई तिरबाट चेप्ने दुई ओटा काठ र एउटा बविचको मन्थन गरिने काठ। 
तलको काठलाई अधरारणि अनि माथिल्लो काठलाई उत्तरारणि भनिन्छ। मन्थन गरिने काठलाई 
सन्धान भनिन्छ। उपनिषद्मा अरणिमन्थनबाट जन्मेको अग्निक रूपमा विद्या, लोक, प्रजा आदिको 
व्याख्या गरिएको छ र त्यसलाई त्यहं अधिविद्य, अधिलोक, अधिप्रजन उपासना भनिएको छ। 
तेत्तिरीयोपनिषद् १।३मा विद्या उत्पन हुने प्रक्रियालाई अरणिमन्थनबाट उत्पनन हुने अग्निक 
रूपमा व्याख्या गरिएको छ आचार्यः पूर्वरूपम्, अन्तेवास्युत्तररूपम्, विन्या सन्धिः, प्रवचनं 
सन्धानम् अर्थात् आचार्य अरणिको तल्लो काठसमान हो, शिष्य माथिल्लो काठ हो, प्रवचन 
अर्थात् पढादइ चाह बिचको मन्थन काठ हो अनि त्यसबाट निस्कने विद्या चाह आगो हो। यहाँ 
पनि विद्यालाई सन्धि अर्थात् सन्धिस्थानमा हुने अग्निसमान भनी उपनिषद्के कुरा बतादएको छ । 
यहाँ विद्या भनेर अरू सामान्य विद्या नभई आत्मज्ञानी गुरुबाट जिज्ञासु शिष्यले पाउने 
ब्रह्मविद्याको चर्चा गरिएको छ । शिष्य र गुरुको परस्पर अध्ययनअध्यापनरूपी मन्थनबाट उत्पन्न 
हने विद्यालाई यहाँ वैशारदी बुद्धि भनिएको छ । विशारद शब्दको अर्थ अत्यन्त निपुण भन्ने हुन्छ । 
विशारदेन प्राप्ता विशारदेन उपदिष्टा वा वैशारदी अर्थात् अत्यन्त निपुण जिज्ञासु शिष्यले प्राप्त 
गरेको या त्यस्ते दुर्लभ अनुभवसम्पन्न गुरुले उपदेश गरेको भन्ने अर्थमा यहाँ विद्यालाई वैशारदी 
भनिएको हो । आत्मज्ञान अत्यन्त दुर्लभ छ र यसका अनुभवसम्पन्न वक्ता अनि पूर्णं विरक्त 
जिज्ञासु श्रोता यी दुई पनि अत्यन्त दुर्लभ छन्। उपनिषदमा भनिएको छ आश्चर्यो वक्ता 
कुशलोऽस्य श्रोताश्चर्यो लब्धा कुशलानुशिष्टः कठोपनिषद् १।२७ अर्थात् ब्रह्मविद्याको सही 


रालालन्द्री टीका 


५४३२२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


उपदेष्टा पाउनु आश्चर्य लाग्दो एवं अत्यन्त दुर्लभ छ अनि यसलाई योग्यतापूर्वक सुनने निपुण 
व्यक्ति पनि दुर्लभ छ। अनुभवसम्पन्न कुशल गुरुद्रारा अनुशासित शिष्यले यसलाई साक्षात्कार 
गव्यो भने त्यो कुरा पनि आश्चर्य लाग्दो र अत्यन्त दुर्लभ हुन्छ । यसरी उपनिषदमा ब्रह्मविद्याका 
आचार्यलाई जति दुर्लभ बतादइएको छ, त्यति नै यसमा दृढतापूर्वक लाग्ने शिष्यलाई पनि अत्यन्त 
निपुण भनी प्रशंसा गरिएको छ। स्वर्गीय सुखभोग अनि अनन्त आयुलाई पनि तिरस्कार गरी 
ब्रह्मविद्या पाउन कटिबद्ध रहने नचिकेतालाई उनका गुरु यमराजले सही विद्यार्थी भनी प्रशंसा 
गरेका छन् विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त कटोपनिषद् १।२।४ 
अर्थात् हे नचिकेता ! तिमीलाई मेले ब्रह्मविद्याका असली विद्यार्थी मानँ किनभने तिमी अनेकं 
कामनाहरूको प्रलोभनबाट पनि लोभिएनौ । यो लोकदेखि ब्रह्मलोकसम्मका सारा विषयभोगलाई 
लात मारेपछ्ि मात्र यो आत्मज्ञानको मार्गमा यात्रा प्रारम्भ हृन्छ। यसरी दुःखपूर्वक प्राप्त गर्ने यो 
विद्या अति विशुद्ध हन्छ, किनभने यसमा नाशवान् अपवित्र विषयहरूको स्पर्श छैन, यो त नित्य 
आत्मालाई चिनाउने ज्ञान हो। यसले मायालाई कार्यसहित नै नष्ट गरिदिन्छ। जसरी आगोले सबे 
दाउरा जलादसकेपचछि नयाँ जलाउने दाउराको अभावमा ऊ आफैं शान्त हृन्छ, त्यसै गरी तीन 
गुणमय बन्धनलाई जलाइदिदसकेपचछ्ि यो ब्रह्मज्ञानरूपी आगोले पनि अरू जलाउने विषय नपाई 
आफ्नो नित्य ब्रह्मरूपतामा शान्त हुन्छ । साथे ब्रह्माकार अन्तःकरणवृत्तिरूप ज्ञानले स्वयं 
अन्तःकरणलाई पनि नष्ट गरिदिन्छ र आपू पनि यसकै चरम अर्थात् अन्तिम वृत्ति भएकाले 
अन्तःकरण संगसंगै स्वयं नष्ट हुन्छ । यसरी आगोले सारा दाउरा जलाइसकेपल्ि आप पनि शान्त 
भई अव्यक्त तेजततत्वमा मिलेजस्तो आत्मज्ञानले पनि सारा दृश्यप्रपञ्च, अन्तःकरण आदिलाई 
समाप्त पारी आफू पनि शान्त भई अव्यक्त ब्रह्मतत्त्वको रूपमा रहन्छ । 


अथेषां कर्मकरतृणां भोक्तणां सुखटुःखयोः। 
नानात्वमथ नित्यत्वं छोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ 
मन्यसे सर्वभावानां संस्था द्योत्पत्तिकी यथा । 

 सक्त जायते    
तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ १५॥ 

अ ५   ५ ् 

एवमप्यङ् सर्वेषां देहिनां देहयोगतः । 
कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६॥ 





पदार्थ एषां  यी जीवहरूको नित्यत्वं  नित्यतालाई स्वीकार 
अथ  अब तिमीले नानात्वं  अनेकतालाई गर्वो र 

४७   ५  
कमकतृणां  कर्मका कर्ता र॒ अथ  त्यसपछि हि  निश्चय पनि 
सुखदुःखयोः  सुख र दुःखका लोककालागमात्मनां  लोक, स्व॑भावानां  सम्पूर्ण पदार्थको 
भोक्तृणां  भोक्ता काल, आगम र आत्माको संस्था  स्थिति 


रामालन्द्री टीका 


५४३९५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १०५ 


  शरीरको सम्बन्धले 
काठावयवतः  क्षण, दिन, मास 
आदि समयभेदका कारण 
असकृत्  बारम्बार 

जन्मादयः  जन्म, मृत्यु आदि 


ओत्पत्तिकी  प्रवाहरूपले नित्य र  उत्पन्न हुन्छ र 

र मिद्यते च  बदलिन्छ पनि भनेर 
यथा  यथार्थरूपले मान्ददछठौ मन्यसे  मान्दछछौ भने 

अनि अद्खं  हे प्रिय उद्धव 
तत्तदाकृतिभेदेन  घट, पट एवं अपि  यस्तो मान्दा पनि 
आदि आकृतिको भेदले सर्वषां  सम्पूर्ण भावाः  विकारहरू 

धीः  बुद्धि ज्ञान हिनां  जीवहरूको सन्ति  हन्छन् 

ताक्यार्थ हे उद्धव ! यदि तिमीले कर्मका कर्ता र सुखदुःखका भोक्ता जीवात्मा अनेक छन्, 
तिनको भोगस्थान विविध लोकहरू, काल, आगम र आत्मा पनि नित्य छन् भन्दछठौ र भोग्य 
पदार्थहरूलाई पनि प्रवाहरूपले नित्य मानी आकृतिमा भेदले ज्ञान उत्पन हुन्छ र बदलिन्छ भन्छी 
भने पनि सम्पूर्ण जीवात्माहरूको शरीर सम्बन्धको कारणले क्षण, दिन, मास आदि कालवश 
बारम्बार जन्म, मृत्यु आदि विकारहरू भड नै रहन्छन् । 










तत्रापि कमणां कतुरस्वातन्त्यं च लक्ष्यते । 
  न     भजेत् 
भोक्तुरुच दुःखसुखयोः को न्वर्थो विवरं भजेत् ॥ १७॥ 





पढार्थ भोक्तुः च  भोक्ता जीवात्माको को नु  कुन चाहं 
तत्र अपि  त्यो मतमा पनि पनि अथः  विषयले 
कममणां  कर्मको अस्वातन्त्र्यं  अस्वतन्त्रता भजेत्  सुख देला 
कतुः  कर्ता र लक्ष्यते च  निश्चित हुन्छ 

दुःखसुखयोः  सुख र दुःखको विवा  पराधीनलाई 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! अनेक जीव मानेको पक्षमा पनि कर्मको कर्ता र सुखदुःखका भोक्ता 
जीवात्माहरू स्वतन्त्र छैनन्, पराधीन भएका तिनीहरूलाई कुन चाह विषयले सुख देला र ? 


न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । 
तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्रणं परम् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ सुखं  सुख दुःखं  दुःख मात्र पनि कैन 
विदुषां  विविध उपाय जानने न विद्यते  छैन र अहङ्करणं  अहङ्कार गर्नु 
विद्वान् तथा  त्यस्तै परं  केवल 

देहिनां  प्राणीहरूलाई मूढानां च  मूर्ख मानिसहरूलाई वृथा  बेकारको कुरा हो 
किञ्चित्  केही पनि 


वाक्यार्थ शास्त्रीय कर्ममा कुशल भएका विद्रानूहरूलाई सुखे सुख हदेन र मूर्खहरूलाई दुःखे 
दुःख पनि हदेन, किनभने सुख र दुःख त प्रारब्ध कर्म अनुसार मिल्ने हन् त्यसैले विद्रानूहरूले 


रामालन्द्री टीका 


५४२६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
हामी कर्मनिष्ठ हौं, त्यसैले सुखी छौ भनी अहड़ार गर्नु बेकार हो । 

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः। 

तेऽप्यद्धा न विदुयोँगं मृत्युनं प्रभवेद् यथा ॥ १९॥ 





पदार्थ जानन्ति  जान्दछन् भने पनि त्यस्तो 

यदि  यदि कथञ्चित् ते अपि  तिनीहरूले पनि योगं  उपायलाई 
सुखदुःखयोः  सुख र दुःखको यथा  जसरी जे उपाय गर्दा अद्धा  अवश्य 
प्राप्तिं  प्राप्तिलाई मृत्युः  मृत्युले न विदुः  जान्दैनन् 
विघातं च  विनाशलाई पनि न प्रभवेत्  आक्रमण गर्दैन 


ताक्यार्थ यदि कसैले सुख र दुःखको प्राप्ति र विनाशलाई जान्दछन् भने पनि जुन उपाय गर्दा 
मत्युले आपफूलाई आक्रमण गर्दन, त्यस्तो उपाय तिनीहरूले पनि जानेका हँदेनन्। 


् न्वथं भ  ४०. त् 
कोऽन्वथंः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । 
आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः ॥ २०॥ 





पदार्थ एनं  यो प्राणीलाई वध्यस्य इव  मारिने प्राणीलाई 
नु  निश्चयने सुखयति  सुख दिन सक्दछ माला चन्दन आदि सुख 

कः  कुन अन्तिके  नजिकै रहेको सामग्रीले मै 

अथः  धन आदि पदार्थले मृत्युः  मृत्युले तुष्टिदः न  मानिसलाई सुख 
कामः वा  अथवा आघातं  मार्ने गमा दिनेवाला 

शब्द आदि विषयले नीयमानस्य  लौजान लागिएको न  हदेन 


ताक्यार्थ हरबखत मृत्यु जसको नजिकमा छ, त्यस्तो यो प्राणीलाई कुन धन आदि पदार्थले र 
शब्द आदि विषयले सुख देलान् र ? जसरी वधशालामा मारन लैजान लागेको प्राणीलाई माला, 
चन्दन, स्त्री आदि सुख साधनले पनि सुख दिन सक्दैनन्। 


रुतं च दुष्टवद् दुष्टं स्पधांसूयात्ययन्ययेः । 
बहन्तरायकामत्वात् कृषिवच्वापि निष्फलम् ॥ २९॥ 


पदार्थ स्पधासूयात्ययत्ययैः  स्पर्धा, बहन्तरायकामत्वात्  त्यो सुख 
श्रुतं च  पारलौकिक स्वर्ग ईर्ष्या, नाश र अपक्षय आदि धै विघ्नले आक्रान्त भएकाले 
आदि सुख पनि दोषले कृषिवत् च  कृषिकर्म यै 

दुष्टवत्  लौकिक सुखै दष्टं  दूषित छर निष्फलमपि  निष्फल पनि छ 





ताक्यार्थ पारलौकिक स्वर्ग आदि सुख पनि लौकिक सुख यै प्रतिस्पर्धा, ईर्ष्या, नाश, अपक्षय 


रामालन्द्री टीका 


५४२७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १०५ 


आदि दोषले दूषित छ र धेर विघ्नले आक्रान्त भएकाले कृषिकर्म ४ निष्फल पनि छ। 
अन्तरायेरविहतो यदि धमः स्वनुष्ठितः । 
तेनापि निनिंतं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२॥ 

स्वनुष्ठितः  आचरण गरियो 

भने 

तेन  त्यो कर्मद्रारा 

निजिंतं  प्राप्त हने 

स्थानं  स्थानमा 


यथा  जसरी 

गच्छति  मानिस जान्छ 
तत् अपि  त्यो कुरो पनि 
श्रृणु  सुन 


पदार्थ 

यदि  यदि कथञ्चित् 
अन्तरायः  विघ्नहरुद्रारा 
अविहतः  नष्ट नभएको 
धमः  धर्म 

ताक्यार्थ यदि विघ्नद्रारा नष्ट नहूने याग आदि धर्मको अनुष्ठान भयो भने त्यसद्वारा प्राप्त हुने 
स्थानमा मानिस कसरी जान्छ, त्यो पनि म बताह, सुन । 





 र     
इष्ट्वेह देवता यजेः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः। 
भुज्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निजानिंतान् ॥ २२॥ 





पढार्थ इष्ट्वा  आराधना गरेर  

याज्ञिकः  यज्ञ गर्ने व्यक्ति स्वर्लोकं  स्वर्गलोकमा दिव्यान्  स्वर्गाय 

इह  यहाँ याति  जान्छ भोगान्  भोगहरूलाई 

यज्ञेः  यज्ञहरूद्रारा तत्र  त्यां देववत्  देवताहरूले 
देवताः  देवताहरूलाई निजाजिंतान्  आपनो कर्मद्रारा भुञ्जीत  भोग गर्द 


ताक्यार्थ यज्ञ गर्न व्यक्तिले यो लोकमा यज्ञद्रारा इन्द्र॒ आदि देवताहरूलाई आराधना गर्दछछ र 
स्वर्ग लोकमा जान्छ, मरेपछि त्यहां आफ्नो कर्मद्रारा कमाएका स्वर्गीय भोगहरूलाई देवताहरूले यैं 
भोग्ददछ । 


स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । 


गन्र्वेविंहरन् मध्ये देवीनां  न हयवेषधृक् 
ग वीनां हृयर्वतक् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ ्  विमानमा 
स्वपुण्योपचिते  आपनो पुण्यले दिवीनां मध्ये  अप्सराहरूको 
प्राप्त गरेको साथमा 

शुभ्रे  भ्रष्ठ हयवेषधृक्  सुन्दर शरीर धारण 


गरेर 
विहरन्  विहार गर्दै 
गन्धर्वैः  गन्धर्वहरूद्रारा 





उपमीयते  कीर्ति गादन्छ 


ताक्यार्थ आप्नो पुण्यको प्रभावले प्राप्त भएको श्रेष्ठ विमानमा अप्सराहरूसहित अत्यन्त सुन्दर 
शरीर धारण गरेर ऊ विहार गर्दछछ र गन्धर्वहरूले उसको स्तुतिगान गर्दछन्। 


रामालन्द्री टीका 


५४३८ 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १०५ 


एकादश स्कन्ध 


स्ीभिः कामगयानेन किङ्किणीजाठमालिना । 


क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराकीडेषु निवृंतः ॥ २५॥ 


पदार्थ 
किङ्किणीजालमालिना  साना 


चल्ने विमानद्रारा 
सुराकीडेषु  देवताहरूका नन्दन 


घन्टीहरूको पडक्तिले सुशोभित आदि उद्यानमा 


कामगयानेन  इच्छा अनुसार 


निवृंतः  अत्यन्त प्रसन्न भई 


स्त्रीभिः  अप्सराहरूसंग 
क्रीडन्  क्रीडा गर्दै 
आत्मपातं  आपनो पतनलाई 
न वेद्  जान्दैन 





वाक्यार्थ साना घन्टीका मालाले सुशोभित, इच्छा अनुसार चल्ने विमानद्वारा नन्दन आदि 
उद्यानहरूमा अति प्रसन्न भई अप्सराहरूसंग घुम्दै र खेल्दै गर्दा उसले आफनो पतन भएको थाहा 
पादेन । 
ट ५ 
तावत् प्रमादतं स्वग यावत् पुण्य समान्यत । 
क्षीणपुण्यः पतत्यवांगनिच्छन् काटचालितः ॥ २६॥ 





पढार्थ स्वगे  स्वर्गमा पनि 

यावत्  जबसम्म प्रमोदते  आनन्दित हुन्छ कालचालितः  कालद्रारा 
पुण्यं  पुण्य भोगद्रारा क्षीणपुण्यः  पुण्य समाप्त विचलित भएर 

समाप्यते  समाप्त हुन्छ भएपच्ि अवाक्  तलतिर 

तावत्  तबसम्म अनिच्छन्  नचा्हँदा नचा्हेदै पतति  खस्छ 


ताक्यार्थ जबसम्म भोगद्रारा उसको पुण्य समाप्त हेन तबसम्म ऊ स्वर्गमा आनन्दित हुन्छ, 
जब पुण्य समाप्त हुन्छ तब नचाहंदा नचाहेदै पनि कालको प्रभावले तलतिर खस्दछ । 


 


यद्यधमरतः सज्गादसतां वाजितेन्द्रिः। 

कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रेणो भूतविहिंसकः ॥ २७॥ 
पशूनविधिनालमभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । 

नरकानवशो जन्तुग॑त्वा यात्युल्बणं तमः ॥ २८ ॥ 





पढार्थ नसकको भूतविहिंसकः  प्राणीहिंसा गर्ने 
यदि  यदि कामात्मा वा  अथवा भएर 

असतां  दुर्जनको विषयासक्त अविधिना  शास्त्र आदि 
सङ्गात्  सङ्गतले कृपणः  दुःखी विधान विनानै 

अधर्मरतः  अधर्ममा लागेर छुब्धः  लोभी पशुन्  पशुहरूलाई 
अजितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई जित्नस्त्रिणः  स्त्रीलम्पट र आरभ्य  मारी 


रालालन्द्री टीका 


५८३९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
प्रेतभूतगणान्  प्रेत र अवशः  परवश भएर तमः  अज्ञानबहुल स्थावर 
भूतगणहरूलाई नरकान्  नरकमा आदि जन्म 

यजन्  आराधना गरी गत्वा  गई याति  प्राप्त गर्द 

जन्तुः  यो जीवात्मा उल्वणं  भयानक 





ताक्यार्थ यदि विषयी व्यक्तिको सङ्गतले अधर्मपरायण भई अजितेन्द्रिय बनेर वा विषयमा 
आसक्त बनी भोग प्राप्त गर्न नसकेर दुःखी, लोभी, स्त्रीलम्पट रप्राणीको हत्या गर्ने भई दुष्ट 
व्यक्तिहरूको भनादले प्रलोभित बन्दे शास्त्रविधिविना नै धन आदि प्राप्तिको लागि पशुहरूलाई 
मारेर प्रेत, भूत गणको आराधना गरेको छ भने त्यो जीवात्मा परवश भई नरक पुग्दछ अनि त्यहां 
यातना भोगी अत्यन्त अज्ञानयुक्त स्थावर आदि जन्म लिन पुग्दछ। 


    ९  र 
कमणि दुःखोदकोणि कुवन् देहेन तेः पुनः। 
देहमाभजते तत्र किं सुखं मत्यंघमिणः॥ २९॥ 





पढार्थ र  गर्दै तत्र  यो संसारमा 

देहेन  शरीराय तेः  ती कर्महरूद्रारा मत्यघर्मिणः  मरणशील 
दुःखोद्कोणि  परिणाममा पुनः  फेरि मनुष्यहरूलाई 

दुःखरूपी फल दिने देहं  शरीर किं सुखम्  के सुख छ र 
कमणि  कर्महरू आभजते  प्राप्त हुन्छ त्ययैले 


ताक्यार्थ शरीर्रारा परिणाममा दुःख हुने कर्महरू गर्ने यो जीवले ती कर्महरूका कारण फेरि 
शरीर प्राप्त गर्द । अतः यो संसारमा मरणशील मनुष्यहरूलाई के सुख छ र? 


लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् । 
ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपराधंपरायुषः ॥ २० ॥ 





पदार्थ पनि आयु भएका 

लोकानां  लोकका अधिपति मत्  मबाट ब्रह्मणः अपि  ब्रह्माजीलाई पनि 
कल्पजीविनां  कल्पभरि बांँच्ने भयं  भय हुन्छ र मत्तः  मबाट 

लोकपालानां  लोकपालहरूलाई द्विपराधंपरायुषः  दुई परार्द भयम्  भय हुन्छ 


ताक्यार्थ कल्पसम्म बांँच्ने स्वर्ग आदि लोकका अधिपति लोकपालहरूलाई र दुई परार्धं आयु 
भएका ब्रह्माजीलाई पनि मबाट भय हुन्छ । 


गुणाः सृजन्ति कमौणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । 
जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्के कमंफलान्यसो ॥ ३९ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४८४० 
एकादश स्कन्ध 


पढार्थ 

गुणाः  इन्द्रियहरूले 
कमणि  कर्महरू 
सृजन्ति  उत्पनन गर्दचछछन् 
गुणः  सत्त्व आदि गुणले 


श्रीमद्भागवत 


गुणान्  इन्द्रियहरूलाई 
अनुसृजते  कर्ममा प्रवृत्त 
गरांछन् 

असो  तिनीहरूमा अहङ्कार गर्ने 
जीवः तु  जीवात्माले चाहं 





अध्याय १०५ 


गुणसंयुक्तः  देह, इन्द्रिय 
आदिमा तादात्म्याध्यास गरेर 
क्मफलानि  सुख र दुःख 
आदि कर्मको फल 

भुङ्के  भोग गर्द 


ताक्यार्थ इन्द्रियहरूले कर्महरू गर्वछछन् र सतव आदि गुणले इन्द्रियहरूलाई आआपफ्नो कर्ममा 
प्रवृत्त गरारंछन् तर यो जीवात्मा चाह उनीहरूमा अहङार गर्वछछ र देह, इन्द्रिय आदिमा 
तादात्म्याध्यास गरेर कर्मको फल सुख र दुःखको भोग गर्द। 


यावत् स्याद् गुणवेषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः। 
नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदेव हि ॥ ३२ ॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

यावत्  जहिलेसम्म 
गुणवेषम्यं  गुणको विषमता 
स्यात्  हन्छ 


तावत्  तबसम्म 
आत्मनः  आत्माको 
नानात्वं  अनेकता हुन्छ 
यावत्  जहिलेसम्म 
आत्मनः  आत्माको 





नानात्वं  अनेकता हुन्छ 
तदा एव  त्यहाँसम्म 
पारतन्त्र्यम्  पराधीनता हुन्छ 


ताक्यार्थ जबसम्म गुणमा विषमता हृन्छ तबसम्म आत्मामा अनेकता हुन्छ, जबसम्म आत्मामा 
अनेकता हुन्छ तबसम्म पराधीनता भडरहन्छ । 


यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीशवरतो भयम् । 
य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचापिंताः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

यावत्  जहिलेसम्म 

अस्य  यो आत्माको 
अस्वतन्त्रत्वं  परतन्त्रता छ 
तावत्  त्यस बखतसम्म 


ईर्वरतः  ईश्वरबाट 

भयं  भय हुन्छ त्यसैले 

ये  जो मनुष्यहरू 

एतत्  यो गुणवैषम्यलाई 
समुपासीरन्  उपासना गर्दछछन् 





देह आदिमा अभिमान गर्दछछन् 
ते  तिनीहरू 

शुचापिंताः  शोकले व्याप्त 
भएर 

मुह्यन्ति  मोहित ह॒न्छन् 


ताक्यार्थ जहिलेसम्म यो जीव परतन्त्र छ तबसम्म यसलाई ईश्वरबाट भय छ, त्यसैले जो 
गुणवैषम्यलाई उपासना गर्दछन् तिनीहरू शोकले व्याप्त भई मोहित हुन्छन् । 


कार आत्मागमो लोकः स्वभावो धमं एव च । 
इति मां बहुधा प्राहुरणन्यतिकरे सति ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४८१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ आगमः  शास्त्र माम् एव  मलाई ने 
गुणन्यतिकरे सति  मायारूप लोकः  लोक बहुधा  धेरै प्रकारले 

गुणमा क्षोभ उत्पन्न भएपछि स्वभावः  स्वभाव र प्राहुः  भन्दछन् 

कालः  काल घमः इति च  धर्म शब्दले 

आत्मा  जीव वा ईश्वर पनि 





ताक्यार्थ मायारूप गुणमा क्षोभ उत्पननन भएपछि मानिसहरू मलाई नै काल, आत्मा, शास्त्र, 
लोक, स्वभाव र धर्म इत्यादि शब्दले निरूपण गर्दछन् । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
न्    देहजेष्वनपावृत 
गुणेषु वतमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः। 
ज्र  बध्यते देही बध्यते कथं   
गुणेनं बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ २५॥ 





पदार्थ   देहनाट उत्पन्न हुने र 

विभो  हे व्यापक प्रभ कर्ममा वा सुखदुःखरूप फलमा अनपावृतः  देह आदिसंग 
गुणेषु  शरीर आदिमा कथं  कसरी सम्पर्कं नभएको आत्मा 
वतमानः अपि  रेको भए पनिन बध्यते  नांधिंदैन कथं वा  कसरी 

देही  यो जीवात्मा गुणेः  गुण आदिद्रारा निर्लिप्त बध्यते  बाँधिन्छ 


ताक्यार्थ हे व्यापक प्रभु! यो जीवात्मा शरीरभित्र रहेर पनि शरीरबाट हुने कर्महरूबाट र 
सुखदुःख आदिरूप फलबाट किन बांँधिंदेन ? अथवा गुण आदिद्रारा निर्लिप्त र शरीर आदिसंग 
सम्पर्करहित भएर पनि आत्मा कसरी बन्धनमा पर्दछ ? 


कथं न ।       
कथं वतत विहरेत् केवां ज्ञायेत लक्षणेः। 
किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६॥ 





पदार्थ केः  केके उत  अथवा 

बद्ध र मुक्त व्यक्ति लक्षणेः  लक्षणहरुद्रारा विसृजेत्  त्याग गर्द 
कथं  कसरी ज्ञायेत वा  चिनिन्छ रायीत  सुत्दछ 

वर्तेत  रहन्छ किंवाके आसीत  बस्दकछछ र 
विहरेत्  विहार गर्द भुञ्जीत  भोजन गर्द याति  हिंड्दछ 


ताक्यार्थ बद्ध अथवा मूक्त जीवात्मा कसरी रहन्छ ? यसले कसरी विहार गर्वछछ ? यो केके 
लक्षणद्रारा चिनिन्छ ? यसले के खान्छ, के त्याग गर्वछ, र यो कसरी सुत्छ, बस्दछछ र हिंड्छ ? 


एतदच्युत मे ब्रूहि प्ररनं प्रश्नविदां वर । 
नित्यमुक्तो नित्यबद्ध एक एवेति मे भ्रमः॥ २७॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४८२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पढार्थ मे  मेरो नित्यमुक्तः इति  असङ्ग 
अच्युत  हे अच्युत प्ररनं  प्रश्नको हुनाले नित्यमुक्त पनि छ भन्ने 
प्ररनविदां वर  हे प्रश्न जानेमा बूहि  उत्तर दिनुहोस् मे  मलाई 

श्रेष्ठ प्रभु एकः एव  एडटै आत्मा भ्रमः  भ्रम भद्रहेको छ 

एतत्  यो बद्ध र मुक्त नित्यबद्धः  अनादि गुणको 

विषयक संसर्गले नित्यबद्ध र 





ताक्यार्थ हे अच्युत! हे प्रश्नको मर्म बुम्ने प्रभु! एडटे आत्मा अनादि कालदेखिको गुणको 
संसर्गले गर्दा नित्यबद्ध जस्तो पनि लागिरहेको छ र असङ्ग हूनुको कारणले नित्यमुक्त जस्तो पनि 
लागिरहेको छ, यस विषयमा मलाई भ्रम भद्रहेको छ, मेरो प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे 
भगवदुद्धवसंवादे दशामोऽध्यायः ॥ १० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४८३ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अथ गोऽध्याय 
अथ स्कदशाशव्यायः 
बद्ध, मुक्त र भक्तजनको लक्षण 

श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 

बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः। 

गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १॥ 





पढार्थ गुणतः  सत्व आदि गुणको मायामूलत्वात्  मायामूलक 
वद्धः  यो बद्धछर कारणले हुन्छ हुनाको कारणले 

मुक्तः इति  यो मुक्त छ भन्ने वस्तुतः न  वास्तविक रूपले मे  मेरो 

व्याख्या  व्यवहार हदेन मोक्षः न  मोक्ष हदैन 

मे  मेरो अधीनमा रहेको गुणस्य  गुणको बन्धनम् न  बन्धन पनि हेदेन 


वाक्यार्थ आत्मामा बद्ध र मूक्तको जो व्यवहार छ, त्यो मेरो अधीनमा रहेको सत्व आदि 
गुणको कारणले भएको हो, वास्तवमा आत्मा बद्ध र मुक्त हदेन किनभने गुण मायामूलक छ। 
त्यसैले मेरो बन्धन पनि छैन र मोक्ष पनि हैदेन। 


सोकमोहो सुखं दुःखं देहापत्तिदच मायया । 
स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः संसृतिनं तु वास्तवी ॥ २॥ 


पदार्थ य संसृतिः च  संसारमा 

यथा  जसरी शोकमोहौ  शोक र मोह आवागमन 

आत्मनः  बुदधिको सुखं  सुख मायया  मायाद्रारा भएको हो 
ख्यातिः  अतात्त्विक दुखं  दुःख र वास्तवी तु न  वास्तविक होइन 
परिणामरूप देहापत्तिः  दोस्रो शरीरको 

स्वप्नः  स्वप्न मिथ्या छ प्राप्ति वा मृत्यु अनि 





ताक्यार्थ जसरी बुद्धिको अतात्विक परिणामरूप स्वप्न मिथ्या छ त्यस्तै शोकमोह, सुखदुःख, 
शरीरको प्राप्ति, मृत्यु तथा संसारको यात्रा पनि मायाद्रारा प्रतीत भएको हो, वास्तविक होइन । 


विद्याविद्ये मम तन् विद्धञ्युद्धव शरीरिणाम् । 
   


् ् 
मोक्षबन्धकरी आद्य मायया म वानामत ॥ २॥ 
पार्थ उद्धव  हे उद्धव शरीरिणां  प्राणीहरूको 


रामालन्द्री टीका 


५४४४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


मोक्षबन्धकरी  बन्धन र मोक्ष मम  मेरा 

गराउने तनू  शरीर शक्तिहरू हुन् 
आदये  अनादि तिनीहरू 

विद्याविद्ये  विद्या र अविद्या मे  मे 


अध्याय ११ 


मायया  मायाद्रारा 

विनिमिते  रचिएका छन् यस्तो 
कुरा तिमीले 

विद्धि  बु 





ताक्यार्थ हे उद्धव ! प्राणीहरूलाई बद्ध र मक्त गराउने अनादि विद्या र अविद्या मेर शक्तिहरू 


हन् । तिनीहरू मेरे मायाद्वारा रचित हन् भन्ने कुरा तिमी बुख । 


एकस्येव ममांशस्य जीवस्येव महामते । 


  


बन्धोऽस्याविद्ययानादिरविंदयया च तथतरः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ अस्य  यो 
महामते  हे बुद्धिशाली उद्धव जीवस्य  जीवात्माको 


एकस्य  एडटै अविद्यया एव  अविद्याद्रारा नै 
मम एव  मेरो नै अनादिः  अनादि कालदेखि 


अंशस्य  अंशस्वरूप बन्धः  बन्धन हुन्छ र 


तथा  त्यस्तै 
विद्यया  वि्याद्रारा 
इतरः च  मोक्ष पनि हुन्छ 





ताक्यार्थ हे बुद्धिशाली उद्धव ! मेरे अंशस्वरूप यो जीवात्माको अविद्याद्रारा अनादि कालदेखि 


बन्धन हुन्छ भने विद्याद्रारा मोक्ष पनि हुन्छ । 


अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते। 


विरुद्धधमिणोस्तात स्थितयोरेकघमिणि ॥ ५॥ 


पदार्थ एकधमिणि  एउटै शरीरमा 
अथ  यसपचछ्ि स्थितयोः  रहेका जीव र 
तात  हे प्रिय उद्धव ईश्वरको 

विरुद्धधर्मिणोः  विरुद्ध बद्धस्य  बद्ध हनु र 
स्वभावका तर मुक्तस्य  मूक्त हूनुको 


रः  विलक्षणताको 
विषयमा 

ते  तिमीलाई 

वदामि  भन्छु 





ताक्यार्थ अब यसपचछ्छि हे उद्धव ! विरुद्ध स्वभाववाला भएर पनि एकै शरीरमा रहेका जीव र 
ईश्वरको बद्ध र मूक्तको विलक्षणताको विषयमा म तिमीलाई बताह । 


त, 


सुपणौवेतो सद्शो सखायो यदुच्छयेतो कृतनीडो 


डो च वृक्षे । 


एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नमन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६॥ 


सुपर्णो  दुई चरा 
सदुशो  दुबै चेतन भएकाले 


पदार्थ 
एतो  यी जीव र ईश्वररूप 


उस्ते छन् र 
सखायो  दुबे साथीसाथी हुन् 


रामालन्द्री टीका 


५४९८५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
एतो  यी दुबै तयोः  ती दुर्मध्ये अन्यः  अर्को ईश्वर चाह 


यद्च्छया  इच्छा अनुसार एकः  एउटा जीवले निरन्नः अपि  कर्मफल भोग 





वृक्षे च  यो शरीररूपी रुखमा पिप्पलान्नं  कर्मको फलरूप नगरीकन पनि 
कृतनीडो  हदयरूपी गुंड सुखदुःख आदिलाई बठेन  ज्ञान शक्तिले गर्दा 
लगाएका छन् खादति  भोग गर्द भने भूयान्  धरे बलियो छ 


वाक्यार्थ यी जीव र ईश्वररूप दुई चरा उस्तै छन् र साथीजस्ता छन्। यिनीहरूले इच्छा अनुसार 
यो शरीररूपी रुखमा हृदयरूपी गुंड लगाएका छन्। ती दुरईमध्ये एउटा चरो जस्तो जीवात्माले 
कर्मको फलरूप सुखदुःख आदिको भोग गर्द भने ईश्वररूप चराले अभोक्ता भई कर्मको फल 
भोग नगरे तापनि ऊ ज्ञान आदि शक्तिको कारणले जीवभन्दा धरे बलियो छ। 

टिप्पणीं  यहँका कैट र सातौ श्लोक श्वेताश्वतरोपनिषदको चारौं अध्यायका कैट सातं 


मन्त्रसंग भावगत एवं संरचनात्मक दृष्टिले मिल्दाजुल्दा छन् । 


आत्मानमन्यं च स वेद विद्वानपिप्पखादो न तु पिप्पलाद्ः। 
योऽविद्यया युक् स तु नित्यवबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ॥ ७॥ 


पदार्थ अन्यं च  अरू जीवलाई पनि सम्तुनत्योत 

ती दुर्दमा वेद्  जान्दछ नित्यबद्धः  नित्यबद्ध हो भने 
अपिप्पलाद्ः  कर्मफलको भोग पिप्पलाद्ः तु न  कर्मफलको यः यो 

नगर्ने भोक्ता जीवले त जान्दैन विद्यामयः  विद्याले ज्ञानले 
विद्वान्  सर्वसाक्षी यःजो युक्त छ 

सः  त्यो ईश्वरले अविद्या  अज्ञानले सम्तुत्यो 

आत्मानं  आफूलाई र युक्  युक्त छ नित्यमुक्तः  नित्यमुक्त हो 





वाक्यार्थ ती दर्हमध्ये कर्मफलको भोग नगर्ने सर्वसाक्षी जो ईश्वर छ उसले आफूलाई र 
आपूदेखि अतिरिक्त जीव आदिलाई पनि जान्दछ । परन्तु जो कर्मफलको भोग गर्ने जीव छ, उसले 
आफनो स्वरूप र परमात्माको स्वरूपलाई पनि जान्देन । त्यसैले जो अज्ञानले युक्त छ त्यो नित्यबद्ध 
हो भने जो ज्ञानले युक्त छ ऊ नित्यमुक्त हो। 


न    न     यथोत्थित 
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्धान् स्वप्नाद् यथोत्थितः। 
अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदुग् यथा ॥ ८ ॥ 


पदार्थ किन 

विद्वान्  ज्ञानी पुरुष स्वप्नात्  जसरी स्वप्नबाट 
देहस्थः अपि  शगीरमे रहेर पनिउत्थितः  उठेको पुरुष 
देहस्थः न  वस्तुतः शरीरमा स्वप्न शरीर रहे पनि त्यसमा 


हदेन 

तथा  त्यसै गरी 

कुमतिः  अज्ञानी जीव 
अदेहस्थः अपि  वास्तवमा 





रामालन्द्री टीका 


५५८४६ 
एकादश स्कन्ध 


शरीरमा नरे पनि 


श्रीमद्भागवत 


यथा  जसरी 


अध्याय ११ 


स्वाप्निक शरीरमा बांधिएको 


देहस्थः  शरीरमे छ स्वप्नदुक्  स्वप्न देख्ने मानिस हन्छ 


ताक्यार्थ जसरी स्वप्नबाट जागेको पुरुष स्वप्नदेहमा भएर पनि वस्तुतः त्यसमा स्थित हदेन, 
त्यस्तै ज्ञानी पुरुष शरीरमा रहेर पनि वस्तुतः शरीरमा रहेको हदेन। तर जो अज्ञानी छ ऊ 
वास्तवमा शरीरमा नरहेर पनि शरीरमा स्थित हुन्छ । जसरी स्वप्नद्रष्टा पुरुष स्वाप्निक शरीरमा 
नरहे पनि स्वप्न देखने समयमा त्यसमा रहेको हुन्छ । 


 ,     क 
इन्द्रियेरिन्द्रयार्थेषु गुणेरपि गुणेषु च । 


गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विदान् यस्त्वविक्रियः 


पदार्थ 

गुणेः  गुणको कार्य भएका 
इन्द्रियैः  इन्द्रियहरुद्रारा 
इन्द्रियार्थेषु  इन्द्रियहरूका 
विषय भएका 


ताक्यार्थ जो ज्ञानी गुणका कार्य भएका इन्द्रियहरूले शब्द 


गुणेषु  शब्द आदिलाई 
गृह्यमाणेषु अपि  ग्रहण गर्दा 
पनि 

यः जो 

विद्वान् तु  ज्ञानी त 





॥ ९॥ 


अविक्रियः च  राग आदिले 
रहित भएको छ भने उसले 
अहं  अहङार 

न कुयात्  गरेको छैन 


आदि विषयहरूलाई ग्रहण गर्दा 


पनि राग आदिले रहित भएर बस्दछ भने वास्तवमा उसले अहङ़ार गरेको हँदेन । 


दैवाधीने रारीरे  न  
देवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कमणा । 
वतंमानोऽबुधस्तत्र कतांस्मीति निबध्यते ॥ १०॥ 


पदार्थ 

अबुधः  अज्ञानी 

दैवाधीने  प्रार्धको अधीनमा 
रहेको 

अस्मिन्  यो 


रारीरे  शरीरमा 

वतमानः  रहर 

गुणभाव्येन  इन्द्रियबाट हने 
कमणा  कर्मद्रारा 

कतां अस्मि  म कर्ता हुं भनेर 





इति  यसरी 
तत्र  त्यहाँ देह आदिमा 
निबध्यते  बांधिन्छ 


ताक्यार्थ तर अज्ञानी चाहं प्रारन्धको अधीनमा रेको यो शरीरमा ममता गरी इन्द्रियहरूद्रारा 
हने कर्मद्रारा म कर्ता ह भन्ने अभिमान गर्दछ भने ऊ शरीर आदिमा बाँधिन्छ। 


एवं विरक्तः शयन आसनाटनमज्जने । 
दशंनस्पशंनघ्राणभोजनश्रवणादिषु ॥ १९॥ 

न तथा बध्यते विर्ौस्तत्र तत्रादयन् गुणान् । 
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४४७ 





एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदार्थ विरक्तः  विरक्त र पनि 

एवं  यसप्रकार विद्वान्  वास्तविक कुरो बुरेकोअसंसक्तः  आसक्त नभर्ईदकन 
रायने  सुत्दा विवेकी मानिस यथा  जसरी 

आसनाटनमज्जने  बसाईइ, तत्र तत्र  तीवी विषयमा खं  आकाश 

घुमफिर तथा स्नान गर्दा अनि गुणान्  इन्द्रियहरूलाई सविता  सूर्यषैर 
दशनस्परांनघ्राणभोजनश्रवणा आदयन्  भोग गराडदै साक्षी अनिलः  वायु ४ै 

दिषु  दर्शन, स्पर्श, सुघने, भावले तथा  त्यसप्रकार 

भोजन गर्ने आदि विषयमा रहर प्रकृतिस्थः अपि  प्रकृतिको न बध्यते  बन्धनमा पर्दैन 
पनि कार्यभूत शरीर आदिमा रहेर 


ताक्यार्थ यसरी सुत्वा, बस्दा, घुम्दा, स्नान गर्दा, देख्दा, हदा, सुँघ्ठा र भोजन आदि गर्दा 
विषयसेंग व्यवहार गरेर पनि विरक्त र वास्तविकतालाई बुेको विवेकी मानिस इन्द्रियहरूलाई 
तत्तत् विषयको भोग गराठँदै साक्षीभावले रहन्छ र प्रकृतिको कार्यभूत शरीर आदिमा रहेर पनि 
त्यसमा आसक्त हँदेन । जसरी आकाश, सूर्य र हावा जहाँजहां जसरी रहे पनि असङ्ग ने रहन्छन् । 


वेरारयेक्षयासङ्गदितया छिन्नसंदायः। 
प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवतेते ॥ १३॥ 





पदार्थ छिन्नसंशयः  संशय भ 

असद्वरितया  वैराग्यले तिखो हटिसकेको व्यक्ति नानात्वात्  देह आदि 
पारिएको स्वप्नात्  स्वप्नबाट भेदमूलक प्रपञ्चबाट 
वेशारयेक्षया  निपुण बुद्धिद्रारा प्रतिबुद्धः इव  जागेको व्यक्ति विनिवतैते  निवृत्त हुन्छ 


ताक्यार्थ वैराग्यले तिखो भएको अति निपुण बुदधिद्रारा सारा संशय हटिसकेको व्यक्ति 
स्वप्नबाट उठेको व्यक्ति यै देह आदि भेदमूलक प्रपञ्चबाट निवृत्त हून्छ । 


यस्य स्यु्वींतसङ्ल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । 
वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणेः ॥ ४ ॥ 





पदार्थ  सङ्ल्परहित स्थित भएर पनि 

यस्य  जसको स्युः  हन्छन् तद्गुणः  त्यो शरीरका 
प्राणिन्द्रियमनोधियां  प्राण, हि  निश्चय नै गुणहरूबाट 

इन्द्रिय, मन र बुदधिका सः  त्यो व्यक्ति विनिमुंक्तः  मुक्त हन्छ 
वृत्तयः  वृत्तिहरू देहस्थः अपि  शरीर आदिमा 


वाक्यार्थ जसको प्राण, इन्द्रिय, मन र बुद्धिका वृक्तिहरू सङ्ल्परहित भदसकेका छन्, वस्तुतः 
त्यो व्यक्ति शरीरमा रहेर पनि शरीरका गुणहरूबाट मुक्त हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


५४४८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


यस्यात्मा हिंस्यते दिंर्येन किञ्चिद् यदुच्छया । 
अच्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥ १५॥ 





पढार्थ येन  जो कोहीद्रारा पनि 

हिंसेः  हिंसा गर्नहरुद्रारा यदूच्छया  स्वेच्छापूर्वक बुधः  विवेकी मानिस 

यस्य  जसको क्वचित्  कीं तत्र  त्यो मान र अपमानमा 
आत्मा  शरीर किञ्चित्  केही न व्यतिक्रियते  विकृत हदेन 
 अ 

हिंस्यते  पीडित गरादन्छ अच्यते वा  पूजा गरिन्छ भने 


वाक्यार्थ ज्ञानी मानिसलाई कोटी दुष्टले शरीरमा पीडा दिदा वा इच्छा अनुसार पूजा गर्दा पनि 
मान र अपमान दुबेमा उसमा कुनै विकार देखिंदेन । 


न स्तुवीत न निन्देत कुवंतः साध्वसाधु वा । 
वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदु्सुनिः ॥ १६॥ 





पढार्थ व्यक्तिलाई वजिंतः  मुक्त 

साध्वसाधु  प्रिय वा अप्रिय न स्तुवीत  प्रशंसा नगरोस् मुनिः  मननशील व्यक्ति 
कुवंतः  गरिरहेको न निन्देत  निन्दा नगरोस् समदक्  समदर्शी हृन्छ ऊ नै 
वदतः वा  अथवा बोलिरहेको गुणदोषाभ्यां  गुण र दोषबाट मुक्त हो 


वाक्यार्थ आफूलाई राम्रो वा नराम्रो गरिरहेको वा बोलिरहेको व्यक्तिलाई देखेर पनि प्रशंसा र 
निन्दा नगरोस्, त्यस्तो गुण र दोषबाट मुक्त मननशील व्यक्ति नै समदर्शी हो र त्यही ने मुक्त 
व्यक्ति हो । 


न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । 
आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ किञ्चित्  केही पनि अनया  यो बताइएको 
आत्मारामः  आत्मामा रमण ॒ न कुयात्  नगरोस् वृत्त्या  व्यवहारले युक्त भएर 
गर्ने न वदेत्  नबोलोस् पनि जडवत्  लाटो जस्तो भएर 


मुनिः  मननशील साधकले न वा ध्यायेत्  अथवा उचित विचरेत्  घुमिरहोस् 
साध्वसाधु  राम्रो वा नराम्रो अनुचित चिन्तन नगरोस् 
ताक्यार्थ अफैमा रमाउने मननशील साधकले राम्रो वा नराम्रो केटी पनि नगरोस् र नबोलोस् 
अनि उचित र अनुचित केहीको पनि चिन्तन नगरोस्। लाटो जस्तो भएर ऊ संसारमा घुमफिर 
गरिरहोस् । 





रामालन्द्री टीका 


५४४९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


राब्द्ब्ह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । 
श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ परे  परब्रह्ममा परिश्रम 

राब्द्बह्मणि  शब्दब्रह्ममा न निष्णायात्  जाने हदेन भने अधेनुं  दुध नदिने गारईलाई 
निष्णातः  ज्यादै जान्ने भएर हि  निश्चय नै रक्षतः इव  पाल्ने व्यक्तिलाई ४ 
पनि तस्य  उसको श्रमफलः  श्रमरूप फल मात्र 
यदि  यदि श्रमः  अध्ययन आदिको दिनेवाला हुन्छ 





ताक्यार्थ जो शब्दब्रह्मवेदको अर्थमा निष्णात भएर पनि यदि परब्रह्ममा निष्णात भएन भने वा 
ब्रह्मसाक्षात्कार गर्न सकेन भने उसको अध्ययन आदिको परिश्रम दुध नदिने गारईलाई पाल्ने 
व्यक्तिको श्रम ॐ निष्फल हुन्छ । 


५ दुग्धदोहामसती     पराधीनमसत्परजां 
गां दुग्धदोहामसतीं च भायां देहं त्प्रजां च । 


वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ १९॥ 


पढार्थ 

अङ्गं  हे प्रिय उद्धव 
दुग्धदोहा  दुध दुहिसकिएका 
अब दुध नदिने 

गां  गाईलाई 

असतीं  असत् चरित्र भएकी 
भायां च  स्त्रीलाई 


  पराधीन भएको 

देहं  शरीरलाई र 

असत्प्रजां च  दुष्ट सन्तानलाई 
अतीथींकृतं  सत्पात्रमा 
नदिएको 

वित्तं  धनलाई र 

मया  मेरो गुणानुवादद्रारा 


हीनां  रहित 

वाचं तु  वाणीलाई त 

रक्षति  रक्ना गर्द भने 

त्यो 

दुःखदुःखी  एउटा दुःखपचछि 
अर्को दुःख प्राप्त गर्नैवाला हुन्छ 





ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव! जसले दुध नदिने गाईलाई, दुष्ट चरित्र भएकी स्त्रीलाई, पराधीन 
शरीरलाई, असत् पुत्रलाई, सत्पात्रमा दान नगरिएको धनलाई र मेरो गुणकीर्तनले रहित वाणीलाई 
रक्षा गर्वछछ, त्यो व्यक्तिले एकपचछि अर्को दुःख प्राप्त गर्द । 
यस्यां न मे पावनमङ्ग कमं स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । 
लीलावतारेष्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥ २०॥ 


विश्वको स्थिति, उत्पत्ति र 
प्रलयको वर्णनरूप 


पदार्थ 
अङ्ग  हे प्रिय उद्धव 


लीलावतारमा लोकप्रिय श्रीराम, 
श्रीकृष्ण आदिको जन्म 





अस्य  यो संसारको मे मेरो यस्यां  जुन वाणीमा 
पावनं  शोधक पवित्र पार्नै कमं  चरित्र न स्यात्  छैन 
स्थित्युदटुभवप्राणनिरोधं  रीलावतारेप्सितजन्म वा  मेरो तां  त्यो 


रामालन्द्री टीका 


५४५० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
वन्ध्यां  निष्फल धीरः  विवेकी मानिसले उच्चारण नगरोस् 


गिरं  वाणीलाई न बिभृयात्  धारण नगरोस् 


वाक्यार्थ हे उद्धव ! जुन वाणीमा संसारलाई पवित्र पार्ने, जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय 
सम्बन्धी मेरो सुन्दर चरित्र छैन र मेरा लोकप्रिय लीलावतारमा पनि सबैभन्दा लोकप्रिय राम, 
कृष्ण आदि अवतारको वर्णन कैन, त्यस्तो निष्फल र व्यर्थ वाणीलाई बुद्धिमान् मानिसले कटहिल्ये 
उच्चारण नगरोस् । 


एवं जिज्ञासयापोद्य नानात्वभ्रममात्मनि । 
उपारमेत विरजं मनो मस्यप्यं सवेगे ॥ २१॥ 


पदार्थ नानात्वभ्रमं  नानात्वको सर्वेगे  सर्वव्यापक 
एवं  यसरी भ्रमलाई मयि  ममा 


अपोह्य  हटाएर अप्यं  अर्पण गरेर 
विरजं  निर्मल भएको 


मनः  मनलाई 


जिज्ञासया  विचारद्रारा 
आत्मनि  आत्मामा प्रतीत उपारमेत  व्यवहारबाट निवृत्त 
भएको होस् 

वाक्यार्थ यसरी बुद्धिमान् व्यक्तिले विचारटद्रारा आत्मामा प्रतीत भएको नानात्वको भ्रमलाई 
हटाएर निर्मल मनलाई ममा अर्पण गरी व्यवहारबाट निवृत्त हुनुपर्दछ । 





यद्यनीशो धारयितुं मनो बरह्मणि निङ्चलम् । 
मयि सवौणि कमणि निरपेक्षः समाचर ॥ २२॥ 


पदार्थ मनः  मनलाई सवीणि  नित्य, नैमित्तिक आदि 
यदि  यदि धारयितुं  अड्याउन राख्न सबै 
मयिम अनीशः  समर्थकछैनौ भने कमोणि  कर्महरू 


निरपेक्षः  फलको कामना 
नगरीकन 


बरह्मणि  परब्रह्ममा 
निरुचलं  निश्चलतापूर्वक 


वाक्यार्थ यदि आफ्नो मनलाई निश्चलतापूर्वक म पखब्रह्ममा 





समाचर्  गर 


अद्याउन सक्दैनौ भने फलको 


कामना नगरीकन नित्य, नैमित्तिक आदि सबे कर्महरूको अनुष्ठान गर । 


श्रद्धाटुरमे कथाः शुण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः । 
गायन्ननुस्मरन् कमं जन्म चाभिनयन् मुहुः ॥ २२॥ 
मदथ घमंकामाथांनाचरन् मद्पाश्रयः। 

लभते निश्चलां भक्ति मय्युद्धव सनातने ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


५८४५९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पढार्थ गायन्  भन्दै र अर्थको 

उद्धव  हे उद्धव अनुस्मरन्  निरन्तर स्मरण गर्द आचरन्  सेवन गर्वे 

श्रद्धालुः  श्रद्धालु भएर कमं  कर्मलाई र मदपाश्रयः  मेरो शरणमा 
सुभद्राः  सुन्दा पनि मङ्गल हुने जन्म च  जन्मलाई पनि आएको व्यक्तिले 

लोकपावनीः  लोकलाई पवित्र मुहुः  बारम्बार सनातने  सनातनस्वरूप 
बनाउने अभिनयन्  अभिनय वा मयि  ममा 

मे  मेरा अनुकरण गर्दै निरुचलां  निश्चल 

कथाः  कथाहरूलाई मदर्थं  मेरे प्रीतिका लागि भक्तिं  भक्तिलाई 

शुण्वन्  सुन्दे धम॑कामाथांन्  धर्म, काम र कभते  प्राप्त गर्दछछ 





ताक्यार्थ हे उद्धव ! जो श्रद्धावान् भएर मङ्गलकारी र लोकलाई पवित्र पार्ने मेरा कथाहरू सुन्दे, 
भन्दे र स्मरण गर्दै अनि मेरा जन्म र कर्मका पवित्र लीलाहरूलाई पनि बारम्बार अभिनय र 
अनुकरण गर्दै मेरे प्रसन्नताका लागि धर्म, काम र अर्थको सेवन गर्दछ भने त्यस्तो मेरो शरणागत 
व्यक्तिले सनातनस्वरूप ममा निश्चल भक्ति प्राप्त गर्द । 


सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । 
स वे मे दितं सदिभरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ मां  मलाई  स्वरूपमा 

सः  त्यस्तो व्यक्तिले उपासिता  उपासना गर्द भने वि  निश्चय ने 
सत्सङ्गलन्धया  सत्पुरुषको सः  त्यो उपासक अञ्जसा  सजिलै 
सङ्गतबाट प्राप्त भएको र सद्भिः  सत्पुरुषहरूद्रारा विन्दते  प्राप्त हुन्छ 
मयि  ममा भएको दितं  देखाइएको 

भक्त्या  भक्तिद्रारा मे  मेरो 





ताक्यार्थ जो सत्पुरुषको सङ्गतबाट प्राप्त भएको मेरो भक्तिद्रारा मलाई उपासना गर्द त्यस्तो 
उपासकले सत्पुरुषटहरूले देखाएको मेरो स्वरूपलाई सजिलै प्राप्त गर्द । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 

साधुस्तवोत्तमश्टोक न कीद्ग्विध ध त् 
साधुस्तवोत्तमश्कोक मतः कीदुग्विधः प्रभो । 
भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदुी सदुभिरादुता ॥ २६ ॥ 





पढार्थ कीद्ग्विधः  कस्तो व्यक्तिलाई कीदुश्षी  कस्तो 
उत्तमङलोकः  हे उत्तमकीर्तिं साधुः  सत्पुरुष भनेर भक्तिः  भक्ति 

भएका मतः  भनिन्छ र त्वयि  हजुरमा 

प्रभो  हे प्रभ सदुभिः  सत्पुरुषहरूद्रारा उपयुज्येत  उपयुक्त हन्छ 
तव  हजुरको दुष्टिमा आदूता  आदर गरिएको 


रामालन्द्री टीका 


५५४२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


वाक्यार्थ हे उत्तमकीर्तिं भएका प्रभु! हजुरको मतमा कस्तालाई सत्पुरुष भनिन्छ र 
सत्पुरुषहरूद्रारा पनि आदर गरिएको कस्तो भक्ति हजुरमा उपयुक्त हुन्छ ? 


एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । 
प्रणतायातुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ जगत्प्रभो  हे जगत्का स्वामी प्रपन्नाय च  शरणमा आएको 
पुरुषाध्यक्ष  हे ब्रह्मा आदिका एतत्  यो कुरा मे  मलाई 

पनि नियन्ता प्रणताय  विनीत कथ्यताम्  बताउनुहोस् 
लोकाध्यक्ष  हे लोकनाथ अनुरक्ताय  अनुरक्त 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मा आदि देवताका पनि नियन्ता ! लोकनाथ र जगतूका एक मात्र स्वामी प्रभु ! 
नम्रतापूर्वक हजुरमा समर्पित भई हजुरको शरणमा परेको मलाई यी सबै कुरा बताउनुहोस् । 


त्वं ह्य परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः। 
अवतीणोंऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ व्योम  आकाश ४ असङ्ग र इच्छाले अलग शरीर धारण गरेर 
भगवन्  हे प्रभ प्रकृतेः  प्रकृतिभन्दा अवतीणंः असि  यो लोकमा 
त्वं  हजुर परः  पर रहेको अवतीर्ण हुनुभएको छ 

परमं  परम पुरुषः  पुरुष हुनुहन्छ 

ब्रह्य  ब्रह्मस्वरूप हुनुह॒न्छ  सस्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः  आपनो 





ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुर परम ब्रह्म हूनुह॒न्छ र आकाश रै असङ्ग रहेर प्रकृतिभन्दा पर रहेको 
पुरुष हनुह॒न्छ । हजुर आपन इच्छाले अलग शरीर धारण गरेर लोककल्याणका लागि अवतीर्ण 
हूनुभएको छ। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
कृपाटुरकृतद्रोहस्तितिक्ुः सरवैदेहिनाम् । 
सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ २९॥ 
कामेरहतधीदान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः। 

अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥ ०॥ 
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः। 

अमानी मानदः कल्पो मेत्रः कारुणिकः कविः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५८५५२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


 निर्विकार 
धृतिमान्  धैर्यशाली 
जितषड्गुणः  भोक, प्यास, 
शोक, मोह, बुद्यादं र मृत्यु यी 
छ गुणलाई जितेको 

अमानी  सम्मान नचाहने 


पदार्थ दान्तः  इन्द्रियलाई वशमा 
कृपालुः  जो दयालु हुन्छ राखेको 

सवेदेहिनां  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मृदुः  कोमल चित्त भएको 
अकृतद्रोहः  द्रोह नगर्न शुचिः  पवित्र 

तितिक्षुः  सहनशील अकिञ्चनः  सञ्चय नगर्ने 
सत्यसारः  सत्यलाई नै अनीहः  फलको इच्छा नलिई 


सारवस्तु सम्खने कर्मं गर्ने मानदः  अरूलाई सम्मान दिने 
अनवद्यात्मा  ईर्ष्या आदि मितभुक्  ठिक्क आहार गर्न कल्पः  अरूलाई बुखाउन सकने 
दोषले रहित शान्तः  शान्त स्वभावको मेत्रः  छलकपट नगर्ने 

समः  समदर्शी र अप्रमत्तः  नमात्तिएको कारुणिकः  करुणापरायण र 
सर्वोपकारकः  सबैको उपकार स्थिरः  आफ्नो धर्ममा स्थिर कविः  तत्त्वज्ञ जो छ ऊने 
गर्ने मच्छरणः  मेरो शरणमा सत्पुरुष हो 


कामेः  विषयहरूद्रारा आएको 
अहतधीः  बुद्धि नबिग्रिएको मुनिः  मननशील 





वाक्यार्थ जो व्यक्ति दयालु हृन्छ, कुन प्राणीलाई पनि द्रोह नगर्ने, सहनशील र सत्य वस्तुलाई 
नै सार माने हुन्छ अनि ईर्ष्या गर्दन, सबेलाई समान देख्छ र सबैको उपकार गर्वछ, विषयको 
आकर्षणले बुद्धि नबिग्रिएको, इन्दरियहरूलाई वशमा राखेको, कोमल चित्त भएको, सदाचारनिष्ठ, 
वस्तुको सञ्चय नगर्ने, फलाशाविना नै कार्य गर्ने, ठिक्क भोजन गर्ने, शान्त स्वभावको, 
नमात्तिएको, आफ्नो धर्ममा स्थिर, मेरो शरणमा आएको, मननशील र निर्विकार, धैर्यशाली, भोक, 
प्यास, शोक, मोह, बुदया्द र मृत्यु यी छ गुणलाई जितेको, आपू सम्मान नचाहने र अरूलाई 
सम्मान दिने, कुरो बुखाउन समर्थं र छलकपट नजानेको, करुणायुक्त, तत्त्वज्ञानी जो व्यक्ति छ, 
त्यो ने सत्पुरुष हो । 


आज्ञायेवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । 
धर्मान् सन्त्यज्य यः सवान् मां भजेत स सत्तमः ॥ २२॥ 


पढार्थ आदिष्टान् अपि  बताएको पनिभजेत  भजन गर्द भने 

यः  जसले स्वकान्  आफ्ना सःत्यो 

गुणान्  गुणहरूलाई र सवान्  सबै एवं  यसप्रकार 

दोषान्  दोषहरूलाई घमांन्  धर्महरूलाई सत्तमः  सत्पुरुषमा श्रेष्ठ हो 
आज्ञाय  राग्रोसंग बुरेर सन्त्यज्य  त्यागेर 

मया  वेदको रूपमा मैले मां  मलाई 





ताक्यार्थ जो व्यक्तिले गुणदोषलाई जानेर पनि वेदको रूपमा मेले बताएको भएपनि आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


पठपठ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


सबे धर्म त्यागी मेरो भजन गर्द त्यो व्यक्ति पनि सत्पुरुषहरूमा श्रेष्ठ हो । 
जञात्वाज्ञात्वाथ ये वे मां यावान् यश्चास्मि यादुशाः । 
भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥ ३३॥ 





पदार्थ यावान्  जत्रो र   भजन गर्दछन् 
अथ  त्यसपछि यादुशः च  जस्तो ते  तिनीहरू 
ये  जो व्यक्तिहरू अस्मि  दकु त्यस्तो वे  निश्चय नै 

् ५ 
अनन्यभावेन  एकाग्रचित्तले मां  मलाई मे  मेरा 
मलाई ज्ञात्वा  जानेर वा भक्ततमाः  श्रेष्ठ भक्तहरू 
यःजोम अज्ञात्वा  नजानीकन पनि मताः  मानिन्छन् 


ताक्यार्थ म जत्रो र जस्तो हु, त्यसलाई जानेर वा नजानीकन पनि जो व्यक्तिहरू एकाग्रचित्तले 
मेरो भजन गर्दछछन् तिनीहरू मेरा श्रेष्ठ भक्तहरू हुन् । 


मल्लिद्गमदुभक्तजनदश्नस्पदरांनाच॑नम् । 
परिचयां स्तुतिः प्रहगुणकमांनुकीतंनम् ॥ ३४ ॥ 
पदार्थ पूजन आदि गुण, कर्म आदिको सङ़गीर्तन 
मल्लिद्गमदभक्तननदङांनस्पशंना परिचयां  सेवा गर्नपर्दछछ 
चनं  मेरो मूर्ति र मेरा स्तुतिः  स्तुति 
भक्तजनहरूको दर्शन, स्पर्शन र प्रहगुणकमांनुकीतंनम्  प्रणाम र 


ताक्यार्थ कल्याण चाहने व्यक्तिले मेरो मूर्तिको र भक्तहरूको दर्शन, स्पर्शन, पूजन आदि सेवा, 
स्तुति र प्रणाम तथा मेरा गुण, कर्म आदिको सङ़ीर्तन गर्नुपर्दछ्। 





मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदुध्यानमुद्धव । 
सवंलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् ॥ २५॥ 
मज्जन्मकर्मकथनं मम पवांनुमोदनम् । 
गीतताण्डववादित्रगोष्ठीमिमंदुगृहोत्सवः ॥ ३९ ॥ 


पदढार्थ गर्नु निवेदन गरिदिनु 

उद्धव  हे प्रिय उद्धव सव॑ंलाभोपहरणं  प्राप्त भएका मज्जन्मकमंकथनं  मेरो जन्म र 
मत्कथाश्रवणे  मेरो कथा सुन सबै कुरा ममा अर्पण गर्नु कर्मको वर्णन गर्नु 

श्रद्धा  श्रद्धा गर्नु दास्येन  दास्यभावले मम  मेरो 

मदूनुध्यानं  मेरो निरन्तर ध्यान आत्मनिवेदनं  आफूलाई ममा पवानुमोदनं  जन्माष्टमी आदि 





रामालन्द्री टीका 


४११ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पर्व मान्न गोष्ठीहरुद्रारा भक्तिका लक्षणहरू हुन् 
गीतताण्डववादित्रगोष्टीभिः  मदुगहोत्सवः  मेरो मन्दिरमा 


गीत, ताण्डव, वाद्यवादन र॒ उत्सव मनाउनु यी सबे 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! मेरो कथामा श्रद्धा गर्नु, निरन्तर मेरो ध्यान गर्नु, आपरूलाई प्राप्त भएको 
कुरा मलाई अर्पण गर्नु, दास्यभावले आपफूलाई ममा निवेदन गरिदिनु, मेरो जन्मकर्मको वर्णन 
गर्नु, कृष्णजन्माष्टमी, रामनवमी आदि पर्वहरूलाई मान्नु र वाद्यवादन बजाएर नाचगानद्रारा मेरो 
मन्दिरमा उत्सव मनाउनु आदि सबे भक्तिका लक्षण हृन् । 


यात्रा बलिविधानं च सवंवाषिंकपवंसु । 

वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ ३७ ॥ 
ममाचांस्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोदयमः। 
उद्यानोपवनाकीडपुरमन्दिरकमणि ॥ २८ ॥ 


पदढार्थ मदीयतधारणं  मेरो ब्रतको ्रीडाक्षेत्र, नगर र मन्दिर आदि 
यात्रा  तीर्थयात्रा गर्नु अनुष्ठान गर्नु बनाउने काममा 
सवंवा्षिंकपवंसु  प्रत्येक मम  मेरो स्वतः  आर्फैले र 

वार्षिक पर्वहरूमा अचांस्थापने  मूर्ति थापेको संहत्य च  अरूसंग मिलेर 
बलिविधानं  विधिवत् पूजा गर्नु ठांमा उद्यमः  प्रयत गर्नु आदि 
वैदिकी च  वैदिक र श्रद्धा  श्रद्धा गर्नु भक्तिका लक्षणटहरू हुन् 
तान्त्रिकी दीक्षा  तान्त्रिक दीक्षा उद्यानोपवनाकीडपुरमन्द्र 

लिएर कमणि  बरगैचा, उपवन, 





ताक्यार्थ मेरो दर्शनको लागि तीर्थयात्रा गर्नु, प्रत्येक पर्वमा भगवान्को पूजा गर्नु, वैदिक वा 
तान्त्रिक दीक्षा लिई मेरो अनुष्ठान गर्नु, मेरो मूर्तिं स्थापना गरेको ठाँमा श्रद्धा गर्नु र बरगँचा, 
उपवन, क्रीडाक्षेत्र, नगर र मन्दिर आदि निर्माण गर्न क्रममा सके एक्लै नभए मिलेर प्रयत्न गर्नु 
भक्तिको लक्षण हो। 


सम्माजनोपठेपाभ्यां सेकमण्डलवतेनेः। 
गृहसुभ्रूषणं मह्यं दासवद् यदमायया ॥ ३९॥ 
अमानित्वमदम्मित्वं कृतस्यापरिकीतंनम् । 
अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ॥ ०॥ 
पदार्थ अमायया  निष्कपट भावले दासवत्  सेवक रै 


रामालन्द्री टीका 


५५५६ 
एकादश स्कन्ध 


 ॐ ज 
सम्माजनोपटेपाभ्यां  बढार्ने 
तथा लिप्ने र 


श्रीमद्भागवत 


गृहशुश्रूषणं  मन्दिरको सेवा 
हुन्छ त्यो गर्नु 


सेकमण्डलवतैनैः  जल आदिले अमानित्वं  अभिमान नगर 


सेचन, सर्वतोभद्र आदिको 
निर्माणद्वारा पनि 

यत्  जो 

मद्यं  मेरो 


अदम्भित्वं  दम्भ नगरनु 
कृतस्य  गरेको दान धर्म 
आदिको 

अपरिकीतंनं  वर्णन नगर्नु र 





अध्याय ११ 


मे  मलाई 

निवेदितं  अर्षण गरेको 
दीपावलोकं अपि  दीपको 
उज्यालो आदिको समेत 

न उपयुञ्ज्यात्  अरू काममा 
उपयोग नगर्नु यी पनि भक्िका 
लक्षण हुन् 


ताक्यार्थ निष्कपट भावले सेवक जस्तो भएर मेरो मन्दिरलाई बढार्नु, लिप्नु, जल आदिले सेचन 
गर्नु, सर्वतोभद्र मण्डल आदि निर्माण गर्ने आदि कर्मद्रारा सेवा गर्नु, अभिमान नगर्नु, आडम्बर 
नदेखाउनु, गरेका दानधर्मं आदि कसैलाई नसुनाउनु र मलाई अर्पण गरेका कुराहरू जस्तै दीपको 
उज्यालो समेतको आफ्नो वा अरू प्रयोजनको लागि उपयोग नगर्नु यी पनि भक्तिका लक्षण हृन् । 


यद् यदिष्टतमं लोके यच्वातिप्रियमात्मनः। 
तत्तन्निवेदयेन्मद्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥ ४१॥ 


पढार्थ आत्मनः  आपरूलाई पनि तत्  त्यो अर्पण गरेको वस्तु 
यत् यत्  जेजे वस्तु अतिप्रियं  अति राम्रो लाग्दछछ आनन्त्याय  अनन्त सुख 
लोके  लोकमा तत् तत्  त्योत्यो वस्त दिनेवाला 

इष्टतमं  राम्रो मानिन्छ र॒ मह्यं  मलाई कल्पते  हुन्छ 

यत्चजे निवेदयेत्  अर्पण गर्नू 





ताक्यार्थ जजे वस्तुलाई लोकमा राम्रो मानिन्छ र आफूलाई पनि राम्रो लाग्छ, त्योत्यो वस्तु 
मलाई अर्पण गर्न, त्यो मलाई अर्पण गरेको वस्तु अनन्त सुख दिनेवाला हुन्छ । 


सू्योऽग्निबांह्मणा गावो वेष्णवः खं मरुज्जलम्। 
भूरात्मा स्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ ४२॥ 


पढार्थ  भगवान् विष्णुको आत्मा  आत्मा र 

भद्र  हे प्रिय उद्धव भक्त सर्वभूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू 
सूयः  सूर्य खं  आकाश मे मेरा 

अग्निः  आगो मरुत्  वायु पूजापदानि  पूजा गर्ने स्थान 
ब्राह्मणाः  ब्राह्मण जलम्  जल हन् 

गावः  गाई भूः  पृथिवी 





वाक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! सूर्य, आगो, ब्राह्मण, गाई, भगवद्भक्त, आकाश, वायु, जल, पृथिवी, 


आत्मा र सम्पूर्ण प्राणीहरू मेरा पूजास्थान हुन् । 


रामालन्द्री टीका 


श्रीमद्भागवत 


५४५७ 


अध्याय ११ 


एकादश स्कन्ध 


सूँ तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम्। 
आतिथ्येन तु विप्राग्रये गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ ५२॥ 


पदार्थ अग्नो  अग्निमा यवसादिना  घांसद्रारा 
अङ्गं  हे प्रिय उद्धव हविषा  चरले मां  मलाई 
सूयं तु  सूर्यमा विप्राम्रये तु  प्रष्ठ ब्राह्मणमा यजेत  पूजा गरोस् 


त्रय्या  तीन वेदका 
विद्या  विद्या मन्त्रले 


आतिथ्येन  अतिथिसत्कार्रारा 
गोषु  गाईहरूमा 

ताक्यार्थ हि उद्धव ! सूर्यमा तीन वेदका मन्त्रहरूद्वारा, अग्निमा चरुद्रारा, उत्तम ब्राह्मणमा 
अतिथिसत्कार्रारा र गाईमा राम्रो घांँसद्रारा मलाई पूजा गरोस् । 





वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया । 
वायो मुख्यधिया तोये द्रव्येस्तोयपुरस्कृतेः ॥ ४ ॥ 


र, अर ९ 


स्थण्डिठे मन्तरहद्येभेगिरात्मानमात्मनि । 
कषेवज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ ४५॥ 


दृष्टिलि 
तोये  जलमा 
तोयपुरस्कृतैः  जल आदि 


पदार्थ 
वैष्णवे  भगवदभक्तमा 
बन्धुसत्कृत्या  बन्धुको समान 


सेवनद्रारा र 
सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
समत्वेन  समताको दष्टिले 


सत्कार गरेर द्रव्यैः  सामग्रीहरुद्रारा कषत्रज्ञं  साक्षीरूप र 
हृदि  हदयरूप स्थण्डिठे  पृथिवीमा आत्मानं  आत्मस्वरूप 
खे  आकाशमा मन्त्रहृदयैः  गुप्तमन्त्रको मां  मलाई 
ध्याननिष्ठया  ध्यानद्रारा न्यासद्रारा यजेत  पूजन गरोस् 
वायो  वायुमा आत्मनि  शरीरमा 





भोगेः  अनिषिद्ध विषयको 


ताक्यार्थ भगवदभक्तमा आपफ्ना बन्धुहरूलाई ४ सत्कार गरेर, हदयरूप आकाशमा ध्यानद्वारा, 
वायुमा मृख्यप्राण दुष्टिले, पानीमा जल, चन्दन, पुष्प आदि सामग्री चढाएर, पृथिवीमा गुप्तमन्त्रले 
न्यास गरेर, शरीरमा अनिषिद्ध विषयको भोग गरेर र सम्पूर्ण प्राणीमा समदुष्टि गरेर साक्षी र 
आत्मस्वरूप मेरो पूजा गरोस्। 


मुख्यधिया  मुख्य प्राणको 


धिष््येष्वेष्विति मद्रूपं शद्खचकरगदाम्बुजेः। 
युक्तं चतुभुंजं शान्तं ध्यायन्न्चत् समाहितः ॥ ४६॥ 


रामालन्द्री टीका 


५८४५८ 
एकादश स्कन्ध 


पढार्थ 

इति  यसप्रकार 

एषु  यी 

धिष्ण्येषु  स्थानहरूमा 
राङ्खचक्रगदाम्बुजेः  शङ्ख, 


श्रीमद्भागवत 


चक्र, गदा र पद्मले 

युक्तं  युक्त भएको 

शान्तं  शान्त अवस्थाको 
चतुभुंजं  चार हात भएको 
मद्रूपं  मेरो स्वरूपलाई 





अध्याय ११ 


समाहितः  एकाग्रचित्त भएर 
ध्यायन्  ध्यान गर्दै 
अर्चेत्  पूजा गरोस् 


तवाक्यार्थ यसरी यीयी स्थानहरूमा, शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म लिएको शान्त अवस्थाको, चार 
हात भएको मेरो स्वरूपलाई एकामग्ररूपले ध्यान गर्दै मलाई पूजा गरोस्। 


   यजेत  
इष्टापूतंन मामेवं यो यजेत समाहितः। 
लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ ४७॥ 


पदढार्थ 

यः  जसले 

समाहितः  सावधान भएर 
इष्टापूर्तेन  इष्ट कर्म र पूर्व 
कर्मद्रारा 


एवं  बताएअनुसार 

मां  मलाई 

यजेत  पूजा गर्द त्यो 
व्यक्तिले 

मयि  ममा 





सदुभक्तिं  सदभक्तिलाई 

लभते  प्राप्त गर्द र 
साधुसंवया  सत्पुरुषको सङ्गतले 
मत्स्मृतिः  उसलाई मेरो 
स्वरूपको ज्ञान हुन्छ 


ताक्यार्थ जसले यज्ञ आदि इष्ट कर्म र मन्दिरनिर्माण आदि पूर्तं कर्मद्रारा एकामग्रचित्तले मलाई 
पूजा गर्वछछ, त्यसले सत्पुरुषको सङ्गतबाट ममा दृढ भक्तिलाई प्राप्त गर्छ र उसलाई मेरो 


स्वरूपको ज्ञान हुन्छ । 


टिप्पणी  इष्ट कर्म र पूर्त कर्मको विषयमा भागवतको ७।१५।४८४९ मा बतादइएको छ । 
प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव । 
नोपायो विद्यते सधरयर्ः प्रायणं हि सतामहम् ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 
उद्धव  हे उद्धव 
् 
प्रायण  प्रायः गरेर 


रहित भएर 
सध्रयडः्  राम्रो 
उपायः  मलाई प्राप्त गर्न 


सत्सङ्गेन  सत्सङ्गबाट प्राप्त हने उपाय 


 


हि  किनभने 

सतां  सज्जनहरूको 
अहम्  म 

प्रायणम्  उत्तम आश्रय हूं 





भक्तियोगेन विना  भक्तियोगले न विद्यते  छैन 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! प्रायः सत्सङ्गबाट प्राप्त हुने भक्तियोगलाई छडेर मलाई प्राप्त गर्ने अरू 
सजिलो उपाय केटी पनि छैन, किनभने सत्पुरुषको सर्वोत्तम आश्रय म हँ त्यसैले सत्सङ्ग मेरो 
भक्ति प्राप्तिको अन्तरङ्ग साधन हो। 


अथेतत् परमं गुह्यं शुण्वतो यदुनन्दन । 
सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा ॥ ४९॥ 


रालालन्द्री टीका 


५४५९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदढार्थ शुणु  सुन अतः  त्यसैले 

यदुनन्दन  हे यदुनन्दन उद्धव त्वं  तिमी सुगोप्यम् अपि  अत्यन्त 

अथ  यसैले मे  मेरो रहस्यको कुरा पनि तिमीलाई 
एतत्  यो भृत्यः  सेवक र वक्ष्यामि  भने 

परमं  अत्यन्त सुहृत्  शुद्ध हदय भएको 

गुह्यं  गोप्य कुरा सखा  साथी पनि हौ 





वाक्यार्थ हे यदुनन्दन उद्धव ! अब यो अत्यन्त गोप्य कुरा सुन। किनभने तिमी मेरा सेवक हौ 
र शुद्ध हदय भएका साथी पनि हौ। त्यसैले म॒तिमीलाई अत्यन्त गोप्य र रहस्यमय कुरा 
बताउनेद्धु । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४६० 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ दादशोऽध्यायः 


अध्याय १२ 


सत्सङ्गको महत्त्व र कर्मत्यागको विधि 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धमं एव च। 
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूततं न दक्षिणा ॥ १॥ 


रतानि यज्ञरछन्दांसि तीथोनि 


  


यान नयमा यमाः । 


यथावरुन्धे सत्सङ्गः सवंसङ्गापहो हि माम्॥ २॥ 


पदढार्थ 

हि  निश्चय नै 

सवंसङ्गापहः  सम्पूर्ण 
आसक्तिलाई नाश गरिदिने 
सत्स्खः एव  सत्पुरुषहरूको 
सङ्गतले ने 

मां  मलाई 

यथा  जसरी 

अवरुन्धे  वशमा पार्न सक्छ  
त्यसरी 


योगः न  योगले सक्दैन 
साङ्ख्यं न  साङ्ख्यले सक्दैन 
घमः न  धर्मले सक्दैन 
स्वाध्यायः न  वेदपाठले सक्देन 
तपः  तपस्याले र 

त्यागः  त्यागले 

मां  मलाई 

न रोधयति  वशमा गर्न सक्दैन 
इष्टापूतं  वैदिक यज्ञ आदि 
कर्म र लोककल्याणकारी 





सामाजिक कर्मले 

दक्षिणा  दानले 

व्रतानि  एकादशी आदि 
व्रतले 

यज्ञः  यज्ञले 

छन्दांसि  मन्त्रहरूले 

तीथौनि  वीर्थले 

नियमाः  नियमहरूले र 
यमाः च  यमले पनि मलाई 
वशमा पार्न सक्दैनन् 


ताक्यार्थ जसरी सम्पूर्ण आसक्तिलाई नाश गरिदिने सत्सङ्गले मलाई वशमा पार्न सक्छ त्यसरी 
योग, साङ्ख्य, धर्म, स्वाध्याय, तपस्या, त्याग, वैदिक यज्ञ आदि कर्म र लोककल्याणकारी 
सामाजिक कर्म, दान, व्रत, यज्ञ, मन्त्रपाठ, वीर्थ, शोच आदि नियम र अहिंसा आदि यमबाट पनि 


मलाई वशमा पार्न सकिंदैन। 


त 
सत्सङ्गेन 


करत् 


ह् दतया चाुघाना मगाः खगाः । 


गन्धवांप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुदह्यकाः ॥ ३॥ 
विद्याधरा मनुष्येषु वेश्याः शुराः स्त्ियोऽन्त्यजाः। 
रजस्तम प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगेऽनघ ॥ ४॥ 
बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्कायाधवादयः। 


रामालन्द्री टीका 


५८६१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय१२ 
वृषपवां बलि्बाणो मयश्चाथ विभीषणः ॥ ५॥ 


सुग्रीवो हलुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः । 
व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६॥ 


पदार्थ  चारण र सुग्रीवः  सुग्रीव 
अनघ हे निष्पाप उद्धव गुह्यकहरू हनुमान्  हनुमान् 
हि  निश्चय नै विद्याधराः  वि्याधरहरू र॒ ऋक्षः  जाम्बवान् 


मनुष्येषु  मनुष्यहरूमा गजः  गजेन्द्र 
विश्याः  वैश्यहरू गृधः  जटायु 


सत्सङ्गेन  सत्सङ्गद्रारा 
तस्मिन् तस्मिन् युगे  तत्तत् 








युगमा श्वाः  शूद्रहरू वणिक्पथः  तुलाधर वैश्य 
रजस्तमःप्रकृतयः  राजस र॒ स्त्रियः  स्त्रीहरू र व्याधः  घर्मव्याधा 
तामस स्वभावका अन्त्यजाः  अन्त्यज जातिहरू कुन्जा  कुब्जा 

दैतेयाः  दैत्यहरू अथ  त्यसपछि व्रजे  त्रजमा रहेका 
यातुधानाः  राक्षसहरू त्वाष्टूकायाधवाद्यः  वत्रासुर र गोप्यः  गोपिनीहरू 
मृगाः  मुगहरू प्रह्लाद आदि यज्ञपत्न्यः  यज्ञपत्नीहरू 
खगाः  पक्षीहरू वृषपवां  वृषपर्वा तथा  त्यस्तै 
गन्धवांप्सरसः  गन्धर्व र॒ बलिः  महाराज बलि अपरे  अरू पनि 
अप्सराहरू बाणः  बाणासुर बहवः  धरे व्यक्तिहरू 
नागाः  नागहरू मयः च  मय मत्पदं  मेयो पदमा 
सिद्धाः  सिद्धहरू विभीषणः  विभीषण प्राप्ताः  पुगे 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! सत्सङ्गकै कारण तत्तत् युगमा राजस र तामस स्वभाव भएका दैत्यहरू 
तथा राक्षसहरू र मुगहरू, पक्षीहरू, गन्धर्व तथा अप्सराहरू, नाग, सिद्ध, चारण, गुह्यक, विद्याधर, 
मनुष्यहरूमा वैश्य, शूद्र, स्त्रीजाति, अन्त्यज जाति, वृत्रासुर, प्रह्लाद, वृषपर्वा, बलि, बाणासुरः, 
मयासुर, विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान्, गजेन्द्र, जटायु, तुलाधर वेश्य, धर्मव्याधा, कुब्जा, 
त्रजका गोपिनीहरू, यज्ञपत्नीहरू र यस्ते अरू धरे व्यक्तिहरू पनि मेरो पदमा पुगे । 


०५  न  
तं नाधीतश्चुतिगणा नपासतमहत्तमाः। 
अव्रतातप्ततपसः सत्सब्चान्मामुपागताः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ महापुरुषको सेवा पनि नगरेका सत्सङ्गत्  सत्सङ्गबाट 
नाधीतश्रुतिगणाः  वेदको अव्रतातप्ततपसः  व्रत र मां  मलाई 

अध्ययन नगरेका तपस्या पनि नगरेका उपागताः  प्राप्त गरे 
नोपासितमहत्तमाः  ते  ती व्यक्तिहरूले 





रामालन्द्री टीका 


५८६२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ताक्यार्थ वेद पनि नपढेका, महापुरुषको सेवा पनि नगरेका, व्रत, तपस्या आदि पनि नगरेका 
यिनीहरूले केवल सत्सङ्गको कारणले मलाई प्राप्त गरे। 


क ९ ०५  
कवरुन हह भवन ग्य गावा नगा मगाः। 
येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥ 
पदार्थ नगाः  यमलार्जुन आदि नागाः  कालिय आदि नागहरू 
हि  निश्चय नै वृक्षहरू थिए, तिनीहरू पनि 
केवटेन  केवल मृगाः  मृगहरू र सिद्धाः  कृतार्थ भए र 
भावेन  भक्तिद्रारा अन्ये  अरू अञ्जसा  सजिलैसंग 
गोप्यः  गोपिनीहरू ये जो मां  मलाई 
गावः  गार्ईहरू मूढधियः  मन्दबुद्धि भएका ईयुः  प्राप्त गरे 





वाक्यार्थ केवल भक्तिद्रारा गोपिनीहरूले, गाईहरूले, यमलार्जुन आदि वृक्षहरूले, मुगहरूले र 
अरू मन्दबुद्धि भएका कालिय आदि नागहरूले पनि कृतार्थ भएर सजिलैसंग मलाई प्राप्त गरे । 
विवरण यस प्रसङ्गमा सत्सङ्गको महिमा बतादएको छ। सत्सङ्ग भनेको भगवद्भक्त एवं ज्ञानी 
महापुरुषहरूको निकटमा रही उनीहरूको सेवा गर्नु र उपदेश सुन्नु हो । परमात्मतत्त्व इन्द्रिय मन, 
आदिको विषय नभएकाले यसलाई अनुभवी गुरुहरूबाट सुनेको र बताएको आधारमा मात्र जान्न 
सकिन्छ । व्यक्तिले आफ्नै क्षमताले आत्मतत्त्वलाई पत्ता लगाउन सक्दैन किनभने उसका इन्द्रिय 
आदि सब ज्ञानका साधन बहिर्मुख छन् अनि आत्मा चाह हृदयभित्र साक्षी रूपले रहेको हुन्छ । 
यो साक्षीलाई चिनाइदिने काम अनुभवी महापुरुषवबाट मात्र हुन सक्दछ, त्यसैले आत्मजिज्ञासु या 
भक्तका लागि सत्सङ्गको अनिवार्यता छ। 

उपनिषद्मा भनिन्छ असङ्गी न हि सज्यते बृहदारण्यकोपनिषद् ४।२।४ अर्थात् असङ्ख 
आत्मा कसैको पनि सङ्गमा पर्दैन। यो निःसङ्गताको स्थितिमा पुग्नु नै सबैभन्दा ठुलो पुरुषार्थ हो । 
यसका लागि सबेथरी सङ्गहरू छोडनुपर्दछ । किनभने कुनै पनि सङ्ग राम्रो होन भन्ने शास्त्रीय 
मान्यता छ। तर यो असङ्ग आत्मस्थितिमा अडिन नसक्ने व्यक्तिहरूले चा्हि सत्पुरुषहरूको सङ्ग 
अनिवार्यरूपमा गर्न पर्दछ भने पनि शास्त्रको आज्ञा छ। सत्सङ्ग सङ्गदोषको ओषधि हो, अरू 
पदार्थको सङ गर्नवित्तिकै त्यसको वासना मनमा बसिरहन्छ । अनि त्यसले बन्धनमा पारिदिन्छ, तर 
सत्सङ्गद्रारा त्यो वासना क्षीण हुन्छ अनि स्वयं यसबाट चाहं कुनै पनि सांसारिक संस्कार बस्दैन। 
यी महापुरुषहरूकै छाप मनमा बस्दा त्यसले अहित गर्देन। किनभने यसले भगवत्स्मरण नै 
दिलारंछ । अर योगसूत्रकारले त॒ वीतराग महापुरुषरूको चिन्तनले चित्तशुद्धि हुन्छ भन्नुभएको 
छ वीतरागविषयं वा चित्तम् योगसूत्र १।३७ । त्यसैले असङ्ग नभरई बस्न नसक्ने जिज्ञासुहरूले 
सत्सङ्ग गर्ने पर्दछ। त्यसेले भनिन्छ सङ्गः सर्वात्मना हेयः यदि हातुं न शक्यते, स॒ सद्भिरेव 
कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् अर्थात् सबेथरी सङ्गलाई पूर्णतः छाडनुपर्दछ। यदि सङ्ग छाडन 
नसकेदेखि केवल सत्पुरुषहरूको मात्र सङ्ग गर्नुपर्वछ, किनभने सत्सङ्ग नै सङ्गदोषको ओषधि हो । 


रामालन्द्री टीका 


५८६२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


व्यक्ति जबसम्म आपूलाई शरीर र मनभन्दा भिन्न अकर्ता, अभोक्ता आत्माको रूपमा चिन्न 
सक्देन, तबसम्म उसले शरीरमा आत्मबुद्धि गरी यिनको दुःसङ्गत गरिरहेकै हुन्छ । यसको 
निवारणका लागि सत्सङ्ग अनिवार्य गर्नुपर्दछ, नत्र जीवनभरि केवल दुःसङ्गमात्र हुन जान्छ। 
भगवत्पाद श्रीशङराचार्य पनि भन्नुहन्छ सत्सङ्गत्वे निःसङ्गत्वम् अर्थात् सत्सङ्ग गनलि निःसङ्ग 
भडन्छ । 

सत्सङ्गका तीन स्वरूप हृन्छन्। सत्सङ्ग भनेर सबैतिर प्रसिद्ध भएको मुख्य अर्थं सतां 
सत्पुरुषाणां सङ्गः अर्थात् भगवद्भक्त ज्ञानी पुरुषटहरूको सेवा, उपदेशश्चरवण आदि गर्नु हो। यसै 
गरी सतः शास्त्रस्य सङ्गः अर्थात् उपनिषद्, गीता आदि सत्शास्त्रहरूको अध्ययन, चिन्तन पनि 
सत्सङ्ग हो। अर्को सत्सङ्ग चाहं सतः परमात्मनः सङ्गः अर्थात् मनद्वारा सत् वस्तु परमात्मततत्वको 
निरन्तर चिन्तन, ध्यान आदि गरिरहनु हो । यी तीनमध्ये सत्सङ्गको अन्तिमि फल भनेको निरन्तर 
आत्मचिन्तन या परमात्मस्मरण ने हो। यसका लागि भगवद्भक्त महापुरुषहरूको सङ्ग ने प्रधान 
साधन हो। परा भक्तिको सोपानक्रम बताउने क्रममा सबैभन्दा पहिले महत्सेवालाई साधनको 
रूपमा बताइएको छ। राजा रहूगणलाई आत्मज्ञानको उपदेश गर्ने क्रममा जडभरतले विना 
महत्पादरजोऽभिषेकम् भागवत ५१२१२ अर्थात् यो आत्मततत्वलाई महापुरुषहरूको चरणधूलिलाई 
शिरमा धारण गरेविना पाडन सकिंदेन भनी सत्पुरुषको सेवालाई नै प्रमुख साधन बताउनुभएको 
छ । महापुरुषहरूको सेवाद्रारा व्यक्ति अभिमानरहित एवं नम्र बन्न सक्दछ । जब कि शास्त्रचिन्तन 
आदिबाट मात्र व्यक्तिको अभिमान नष्ट हदेन। त्यसैले साधनाको तहमा महापुरुषहरूको सेवारूपी 
सत्सङ्ग ने मुख्य छ, अनि साध्यावस्थामा चाहं निरन्तर आत्मस्थितिमा चित्त अडिनु यही नै सत्सङ्ग 
हो । 

यहाँ भगवान्ले आफूलाई योग, साड ख्य, त्याग, कर्म आदि कुनै पनि साधनले वशमा पार्न 
नसक्ने तर सत्सङ्ले वशमा पार्न सक्ने भनी बताउनुभएको छ । महापुरुषहरूले परमात्मालाई 
आत्मरूपमा नै साक्षात्कार गरेका हुन्छन्। सबैको हृदयमा परमात्मा हुनुहुन्छ, तर महापुरुषहरू त 
आत्मानुभवद्वारा परमात्माभन्दा अभिननन भद्सकेका हृन्छन्। ती सत्पुरुष सहज रूपमे दयालु पनि 
हन्छन्। जसले आफ्नो शरणमा आउने सबेलाई अभयदान दिन्छन्। जब महापुरुषहरू कसैमाथि 
कृपा गर्छन् तब ती जीवमाथि ईश्वरको कृपा पनि स्वतः नै बर्सिन्छ। शास्त्रहरूमा त ॒ईश्वरभन्दा 
पनि ईश्वरको चिनारी गराउने गुरुहरूलाई श्रेष्ठ मानिएको छ, त्यसैले भनिन्छ शिवे रुष्टे 
गुरुस्त्राता अर्थात् भगवान् शिव नै रिसाए भने पनि आप्ना शिष्यलाई गुरुले जोगाउनुहन्छ । 
संसारबन्धनबाट पार हुनका लागि योग, त्याग, तपस्या आदि साधना गर्दा त्यसमा जीवको मात्र 
प्रयास एकल हृन्थ्यो भने महापुरुषहरूको सेवा गर्दा त परमात्मस्वरूप भदसकेका उनीहरूको 
कृपारूपी विशेष सम्पत्ति पनि त्यसमा थपिन्छ । 

सत्सङ्गबाट सबे कुरा प्राप्त गर्नैहरूमा नारद, प्रह्ाद आदिको नाम उल्लेखनीय छ । दासीपुत्र 
भई जन्मिएका अनि कुनै पनि साधना गर्न नसक्ने नारद चतुर्मासभर सन्तमहापुरुषहरूको सेवा 
गरेकाले तिनके कृपाबाट उनले श्रेष्ठ भगवदभक्त देवर्षिं नारद बन्ने अवसर पाए। महापुरुषहरू 
यद्यपि सुखदुःख आदि सबे अवस्थामा समदर्शी हन्छन् अनि कसेले आपनो सेवा सम्मान गरोस् 


रालालन्द्री टीका 


८दठं 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


भन्ने पनि चाहेदेनन्। तर कुनै व्यक्ति उनीहरूको शरणमा आ्ंछ र उसले चुपचाप उनीहरूको 
सेवा गरिरहन्छ भने त्यस्तो विशिष्ट अधिकारीमाथि उनीहरूले समदर्शितालाई पन्छाई अनन्त कृपा 
बसरखंछन्। नारद आफ्नो अनुभव बताँदे भन्नुहुन्छ चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः शुश्रूषमाणे 
मुनयोऽल्पभाषिणि भागवत १।५।२४ अर्थात् ती महापुरुषहरू सबेलाई समान रूपमा देखिने 
स्वभावका भएर पनि चुपचाप सेवा गरिरहेको म बालकमाथि उनीहरूले कृपा बर्साए। यिन 
नारदको कृपाले कयाधुपुत्र बालक प्रह्लाद गर्भभित्रैदेखि ज्ञानी एवं भगवद्भक्त भएर जन्मिएका 
थिए। यसरी सत्सङ्गकै प्रभावले उच्च स्थितिलाई प्राप्त गर्न भक्तका उदाहरणहरू धेरै पाइन्छन्। 

महापुरुषहरूको सङ भएपचछि त्यसले ईश्वरको सङ्गमा अवश्य पुय्याउंछ । यहाँ पूर्वपूर्व 
जीवनमै महापुरुषहरूको सङ्ग गरिसकेका र अहिले स्वतः ईश्वरको चिन्तनको अवस्थामा पुगेका 
गोपिनी, गजेन्द्र, सुग्रीव, हनुमान् आदि भक्तको दृष्टान्त दिई यिनीहरूले ईश्वरसङ्गरूपी सत्सङ्ग गर्ने 
र यसैद्रारा यिनीहरूले ईश्वरलाई प्राप्त गरेको भनिएको छ । अरू केही साधना आदि नगरेकाहरूले 
केवल सत् परमात्माको भावनाद्रारा नै परमफल पाएका थिए। यसरी भगवत्प्राप्तिमा महापुरूषको 
सङ्ग अत्यन्त आवश्यक भएको अनि निरन्तर भगवच्चिन्तनरूपी सत्सङ्ग यसको प्रमुख साधन भएको 
कुरा भगवान्ले उद्धवलाई बताउनुभएको छ। 


४  सादख्येन न  ध्वे न्स 
यन यगन साड दानव्रततपाऽघ्वरः। 
व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासे  व्राप्सुयादू यत्नवानपि ॥ ९॥ 


पदार्थ 


दानव्रततपोऽध्वेरेः  दान, त्रत, 


यं  जुन भगवान्लाई मलाई तपस्या र यज्ञद्रारा 


योगेन  योगद्वारा 
साङ्ख्येन  साडख्यद्रारा 


व्याख्यास्वाघ्यायसंन्यासेः  
वेदको व्याख्यान, स्वाध्याय र 





संन्यासद्रारा 

यत्नवान् अपि  प्रयत्नशील 
व्यक्तिले पनि 

न प्राप्नुयात्  प्राप्त गर्न सक्दैन 


ताक्यार्थ जुन भगवान्लाई योगद्वारा, साङ्ख्यद्रारा, दान, व्रत, तपस्या र यज्ञद्रारा अनि वेदको 
व्याख्या, स्वाध्याय र संन्यासद्रारा प्रयत्नशील व्यक्तिले पनि प्राप्त गर्न सक्दैन। 


रामेण साधं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यतुरक्तचित्ताः। 
विगाढभावेन न मे वियोगतीव्राघयोऽन्यं ददृशुः सुखाय ॥ १०॥ 


पदार्थ 
इवाफल्किना  अक्रूरद्रारा 
४ सार्धं 
रामेण साधं  बलरामजीसहित 
मथुरां  मथुरामा 
मयिम 
प्रणीते  लगिएपचछ्छि 


विगाढभावेन  गाढ भक्तिले 
अनुरक्तचित्ताः  आसक्त चित्त 
भएका र 

मे  मेरो 

वियोगतीव्राघयः  वियोगले 
अत्यन्त दुःखित भएका 





गोपिनीहरूले 

अन्यं  मबाहेक अरू 
वस्तुलाई 

सुखाय  सुखको साधनको 
रूपमा 

न ददुः  देखेनन् 


रालालन्द्री टीका 


५८६य् 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वाक्यार्थ जब अक्रूरले बलरामजीसहित मलाई मथुरामा लगे, त्यसपच्छि ममा अत्यन्त भक्तिको 
कारणले गर्दा आसक्त चित्त भएका र मेरो वियोगले अत्यन्त दुःखी भएका ती गोपिनीहरूले 
मबाहेक अरू वस्तुलाई सुख दिने वस्तुको रूपमा देखेनन् । 


तास्ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयेव वृन्दावनगोचरेण । 
क्षणाधवत् ताः पुनरद्ग तासां दीना मया कल्पसमा बभूवुः ॥ १९॥ 


पढार्थ गोपिनीहरूसित मया हीनाः  मेरो अभाव हदा 
अङ्गं  हि प्रिय उद्धव ताः ताः  तीती ताःएव  ती रातहरू नै 
वृन्दावनगोचरेण  वृन्दावनमा क्षपाः  ब्राह्मी रात्रीहरू तासां  उनीहरूको लागि 
रहेका क्षणाधंवत्  आधा क्षण ै कल्पसमाः  एकएक 
प्रेष्ठतमेन  अत्यन्त प्रिय नीताः  बिताइएका थिए कल्पसमान 

मया  मद्रारा ती पुनः  फेरि अहिले बभूवुः  भए 





वाक्यार्थ हे उद्धव ! ती गोपाङ्गनाहरूले वृन्दावनमा रहेको अत्यन्त प्रिय मसग जुन ब्राह्मी 
रात्रीहरूलाई पनि आधा क्षणसमान बिताएका थिए, तिन रात्रीहरू मेरो वियोगमा उनीहरूका लागि 
एक कल्प जस्ता लामा प्रतीत भए। 


ता नाविदन् मय्यनुषङ्गवद्धधियः स्वमात्मानमदस्तथेदम्। 
यथा समाघो मुनयोऽन्धितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ १२॥ 





पदार्थ अनुरक्त चित्त भएका आत्मानम्  शरीरलाई 
यथा  जसरी अन्धितोये  समूद्रको जलमा अद्ः  टाढाका परलोकका 
मुनयः  मुनिहरू नयः इव  नदीले प्रवेश गरे फँ वस्तुलाई र त्यस्तै 

त  ५ 
समाधो  समाधिमा माये  ममा इदं  नजिकका यो लोकका 
नामरूपे  नामरूपलाई जान्दैनन् प्रविष्टाः  लीन भएका वस्तुलाई पनि 
मयि  ममा ताः  ती गोपिनीहरूले न अविदन्  थाहा पाएनन् 
अनुषङ्गबद्धधियः  आसक्तिद्रारा स्वां  आपफूलाई 


ताक्यार्थ जसरी समाधिमा बसेको बखतमा मुनिहरूले नाम, रूपलाई थाहा पार्डदेनन्, त्यस्तै 
ममा आसक्तिले गर्दा अनुरक्त चित्त भएका ती गोपिनीहरूले पनि आफूलाई, आफ्नो शरीरलाई, 
परलोकको वस्तुलाई र यस लोकको वस्तुलाई पनि थाहा पाएनन् किनभने उनीहरू समृद्रमा नदी 
प्रवेश गरे ममा लीन भदसकेका धिए। 

मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबलाः। 

ब्रह्य मां परमं प्रापुः सद्वाच्छतसहस्रराः ॥ १३॥ 


रालालन्द्री टीका 


५४६६ 


एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


अबलाः  महिलाहरूले 


अस्वरूपविदः  मेरो स्वरूपलाईसङ्गात्  मेरो सङ्गतले 


नबुरेका 
मत्कामाः  मलाई चाहने 


रातसहस्रराः  स्यौ र हजारी 


रमणं  रमण गर्न 
जारं  जारबुदधिले स्वीकार 
गरेको 





अध्याय १२ 


परमं बरह्म  परब्रह्मरूप 
मां  मलाई 
प्रापुः  पाए 


वाक्यार्थ मेरो स्वरूपलाई नबुरेका तर मलाई चाहने स्यौ र हजार महिलाहरूले मेरो सङ्गतले 
गर्दा रमण गर्ने र जारबुदधिले स्वीकार गरेको पखब्रह्मस्वरूप मलाई प्राप्त गरे । 


तस्मात् त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । 
परवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४॥ 
मामेकमेव शरणमात्मानं सवेदेहिनाम् । 
याहि सवांत्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभयः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

तस्मात्  त्यसैले 

उद्धव  हे उद्धव 

त्वं  तिमी पनि 

चोदनां  विधिलाई र 
प्रतिचोदनां च  निषेधलाई 
परवृत्तिं  प्रवृत्तिमार्गलाई र 
निवृत्तिं च  निवृत्तिमार्गलाई 
पनि 


श्रोतव्यं  सुन योग्य कुरा र 
श्रुतं च  सुनेको विषयलाई 
पनि 

उत्सृज्य एव  त्यागेर 
सवांत्मभावेन  सबै ठा्मा मेरे 
भावना गरेर 

सर्वदेहिनां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
आत्मानं  आत्मास्वरूप 

एक  एक 





मांएव  मेरो नै 
ङारणं  शरणमा 

याहि  आऊ 

हि  निश्चय नै 

मया  मनबाट 
अकुतोभयः  भयरहित 
स्याः  हुनेछ 


ताक्यार्थ त्यसैले हे उद्धव ! तिमी पनि विधि, निषेध, प्रवृत्तिमार्ग र निवृत्तिमार्ग, सुनन योग्य र 
सुनेका सारा विषयलाई त्यागेर सर्वात्मभावले सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मास्वरूप एक मात्र मेरो 
शरणमा आऊ, त्यसपछि तिमी मबाट निर्भय हुनेछ । 


उद्धव उवाच उनद्धवले भने 

  अ अ 
संरायः शुण्वतो वाचं तव योगेरवरेशवर । 
न निवतंत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मनः ॥ १६॥ 


पदार्थ 


तव  हजुरको 


योगेरवरेश्वर  योगीश्वरहरूका वाचं  वचनलाई 


पनि नियामक हे प्रभु 


शृण्वतः  सुन्दे गर्दा मेरो 


आत्मस्थः  आत्मविषयक 
संडायः  सन्देह 

३  भ 
न निवतते  निवृत्त भएन 


रामालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५८६७ 


अध्याय १२ 


येन  जुन भनादृहरूद्रारा 


मे  मेरो 


मनः  मन 
भ्राम्यति  भ्रममा परेको छ 


ताक्यार्थ योगीश्वरका पनि नियामक हे प्रभु! हजुरको वचनलाई सुन्द गर्दा मेरो मनबाट 
आत्मविषयक सन्देह हटेन, खन् ती कुराहरूबाट मेरो मन भ्रमित भयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
जीवो    ् कोः ५   

सष जीवो विवरघ्रसूतः ब्राणन घष्षण गुहा व्रावष्टः । 

मनोमयं सृक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वणं इति स्थविष्ठः ॥ १७ ॥ 


पदठार्थ 
विवरप्रसूतिः  मूलाधार आदि 
चक्रमा अभिव्यक्त हुने 


सःत्यो 
एषः  यो अपरोक्ष 


जीवः  सबेलाई जीवन प्रदान 
गर्ने परमात्मा 


घोषेण  नादले युक्त 
प्राणिन  प्राणवायुद्रारा 
गुहां  आधारचक्रमा 
प्रविष्टः  प्रविष्ट हुन्छ र 
मनोमयं  मनोमय 
सृक्ष्मं  सूक्ष्म 

रूपं  रूपलाई 


उपेत्य  धारण गरेर 

मात्रा  हस्व आदि मात्रा 

स्वरः  उदात्त आदि स्वर र 
वणंः इति  अकार आदि 
वर्णको रूपमा 

स्थविष्ठः  स्थूल वैखरी नामक 
वाणी बनेर प्रकट हुन्छ 





ताक्यार्थ मूलाधार चक्रमा अभिव्यक्त हुने अपरोक्ष यो जीवन शक्ति प्रदान गर्ने परमात्मा ने 
परानामक वाणीले युक्त भई प्राण वायुद्रारा आधारचक्रमा प्रविष्ट हुन्छ अनि मनोमय सृषक्ष्मरूपलाई 
पश्यन्ती र मध्यमा नामको धारण गरी मात्रा, स्वर वर्ण इत्यादिको रूपमा वैखरी नामक स्थूल 


वाणी बनेर प्रकट हुन्छ । 


यथानलः खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः। 
अणुः प्रजातो हविषा समिध्यते तथेव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

खे  आकाशमा 

उष्मा  ऊष्मरूपले स्थित 
अनरः  आगो 

बरेन  बलपूर्वक 

दारुणि  काठमा 


अनिलबन्धुः  वायुको सहाराले 

अणुः  सूष्ष्मरूपमा प्रकट हुन्छ 

र फेरि 

प्रजातः  उदहीप्त भएर 

हविषा  धिड आदि हविद्रारा 
 ् 

समिध्यते  दन्किन्छ 

हि  निश्चयनै 


अधिमथ्यमानः  मथिसकेपछि तथा एव  त्यसै गरी 
ताक्यार्थ जसरी आकाशमा अव्यक्त ऊष्मरूपले रहेको आगो बलपूर्वक काठमा मन्थन गरेपच्ि 


इयं  यो परा, पश्यन्ती, 
मध्यमा र वैखरीरूपा 

मे  मेरो 

वाणी  वाणी पनि 

व्यक्तिः  अभिव्यक्ति रूपमा 
आएको छ 





रामालन्द्री टीका 


५८६८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वायुको सहाराले सृक्ष्मरूपमा प्रकट हृन्छ र पछि उदीप्त भई धिड आदि हविको माध्यमले दन्कन्छ 
त्यसै गरी यो परा, पश्यन्ती, मध्यमा र वैखरी रूपमा मेरो वाणी पनि अभिव्यक्त भड्रहेको छ। 


एवं गदिः कमं गतिविंसगों घ्राणो रसो दुक् स्पशं श्रुतिश्च । 
सङकल्पविज्ञानमथाभिमानः सूत्रं रजःसत्तवतमोविकारः ॥ १९॥ 





पदढार्थ प्राणः  सुंघ्नु अथ  त्यसपछि 

एवं  यसे प्रकार रसः  रसको आस्वादन गर्नु अभिमानः  अभिमान 

गदिः  सम्भाषण दुक  हैन सूत्रं  सूत्र महत्तत्त्व 

कमं  हस्तचालन आदि कर्म॒ स्पशः  छाम्नु रजःसत्त्वतमोविकारः  सत्व, 
गतिः  गमन शरुतिः च  सुन्नुर रज र तमोगुणका विकारहरू 
विसगंः  मलमूत्र आदिको सङ्कत्पविज्ञानं च  सङ्ल्प र॒ सवै मेरे अभिव्यक्ति हन् 
त्याग विज्ञान पनि 


ताक्यार्थ यसै गरी सम्भाषण, हस्तचालन आदि कर्म, गमन, मलमूत्रको त्याग, सुधनु 
रसास्वादन गर्नु, हेर्नु, छम्नु, सुन्नु, सडूल्प, विज्ञान, अभिमान, महत्तत्त्व तथा रजोगुण, सत्त्वगुण र 
तमोगुणको विकार आदि सब कुरा मेरे अभिव्यक्ति हन् । 


अयं हि जीवस्त्रिवृदन्जयोनिरव्यक्त एको वयसा स आद्यः। 
विदिठष्टशक्तिबंहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य य्त् ॥ २०॥ 





पदार्थ कमलको कारण बीजानि  बिउहरू 

अयं  यो जीवः  ईश्वर छ योनिं  खेत आदि 
अव्यक्तः  अव्यक्त रूपमा सम्हिऊनै उत्पत्तिस्थललाई 

रहेको वयसा  कालको गतिद्रारा प्रतिपद्य  पाएर 

एकः  एक मात्र विदिलष्टशक्तिः  वाक् आदि बहुधा इव  अनेक भए ठँ 
आद्यः  आदिपुरुष जो इन्द्रियरूप शक्तिको विभाग गरेर भाति  प्रतीत हुन्छ 
त्रिवृत्  त्रिगुणको आश्रयर मायाशक्तिलाई साथ लिई 

अब्जयोनिः  ब्रह्माण्डरूपी यद्रत्  जसरी 


ताक्यार्थ जसरी बिउले खेत आदि उत्पत्तिस्थललाई पाएपचछि बोट, पात, फल आदि अनेक रूप 
धारण गर्द त्यस्तै सुरुमा एक मात्र अव्यक्त रूपले रहेको ब्रह्माण्डरूपी कमलको आदि कारण 
ईश्वर ने इन्द्रिय आदि शक्तिको विभाग गरी मायाशक्तिलाई साथमा लिएर अनेक रै प्रतीत हुन्छ । 


यस्मिन्निदं प्रोतमरोषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थः 
य एष संसारतरुः पुराणः कमात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ २१॥ 


रामालन्द्री टीका 


५८६९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदार्थ इदं  यो विश्व कमांत्मकः  कर्ममय 
यथा  जसरी यस्मिन्  जुन परमात्मामा संसारतरुः  संसारवृक्ष 
० म । स् 
पटः  कपडा ओतं प्रोतं  जताततै व्याप्त छ पुष्पफठे  भोग र मोक्षरूपी 
तन्तुवितानसंस्थः  धागोको यः जो फूल र फललाई 
बुनोटमा रहेको हृन्छ त्यस्तै एषः  यो प्रसूते  जन्मा्छ 
अरोषं  पूरे पुराणः  अनादि 





ताक्यार्थ जसरी कपड़ा धागोको बुनोटमा रहेको ह॒न्छ, त्यस्तै यो सारा विश्व पनि उही 
परमात्मामा जतातते व्याप्त छ। यो एडटा अनादि कर्ममय संसारवृक्ष हो । यसले भोग र मोक्षरूपी 
फूल र फललाई उत्पन्न गर्व । 
हे अस्य बीजे शतमूलस्तरिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः। 
दशोकशाखो द्िसुपणंनीडस्त्रिवल्कलो द्िफलोऽकं प्रविष्टः ॥ २२ ॥ 


पञ्चस्कन्धः  पञ्चमहाभूत 
यसका मुख्य हांगाहरू हुन् 


पदार्थ 
अस्य  यो संसारवृक्षको 


लगाएका छन् 
त्रिवल्कलः  कफ, वात र पित्त 


दे  पुण्य र पाप दुई ओटा 
बीजे  बिउ छन् 
शतमूलः  स्यौ वासनाहरू 


पञ्चरसप्रसूतिः  यहांबाट पांच 
विषयरूपी रसको उत्पत्ति हुन्छ 
दशेकशाखः  एघार इन्द्रियहरू 


यसका तीन बोक्रा छन् 
द्विफलः  सुख र दुःख दुई 
ओटा फल यसमा छन् यो 


त्यसका मूल छन् 
त्रिनालः  तीन ओटा गुण 
काण्ड फेद छन् 


साना हांगाहरू छन् वृक्ष 
दविसुपणंनीडः  यसमा दुई अक  सूर्यमण्डलसम्म 
चराहरूले जीव र ईश्वरले गुंड प्रविष्टः  व्याप्त छ 





वाक्यार्थ यो संसाररूपी वृक्षको पाप र पुण्यरूपी दुई ओटा बिड छन्, अनेक वासनाहरू यसका 
मूल हन्, तीन गुण यसका काण्ड फेद हुन्, पृथिवी आदि पञ्चमहाभूत यसका मुख्य हाँगाहरू 
हन्, यसले शब्द आदि पाँच विषयरूपी रस उत्पन्न गर्दछ । यसमा अरू एघार इन्द्रियरूपी साना 
हांगाहरू छन्, जीव र ईश्वररूपी दुई चराले यस रुखमा गुंड लगाएका छन्, कफ, वात र पित्त 
यसका तीन बोक्रा छन् र सुख र दुःख दुई ओटा यसमा फलहरू छन्। यस्तो यो संसारवृक्ष 


सूर्यमण्डलसम्म व्याप्त छ। 


अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा य्रामेचरा एकमरण्यवासाः। 
हंसा य एकं बहुरूपमिज्येमांयामयं वेद् स वेद् वेदम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
अस्ययोरुखको 
एक  एक दुःखरूप 


फट  फललाई 


अदन्ति  खान्छन् र 


गृध्राः  गिद्ध फँ विषयमा लुब्ध एकं  अर्को सुखरूप फललाई 


ग्रामेचराः  गृहस्थहरूले 


अरण्यवासाः  वनमा बस्ने 


रामालन्द्री टीका 


१५८९५७० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
हंसाः  परमहंसहरूले खान्छन् मायामयं  मायामय हुनाले सः  त्यसले नै 

यः  जसले बहुरूपं  अनेक रूपमा देखिने वेदं  वेदको ततत्वलाई 

इज्येः  पूज्य गुरुहरूबाट परमात्मालाई वेद्  बुम्दछ 

एकं  एक वेद्  जान्दछ 





ताक्यार्थ यो संसारवृक्षको एउटा दुःखरूपी फल विषयमा लुब्ध गृहस्थहरूले भोग गर्दछन् भने 
अर्को सुखरूपी फल वनवासी परमहंसहरूले खान्छन्। जसले सदगुरुको सङ्गतले एक भएर पनि 
मायाको कारणले अनेक देखिने परमात्मालाई जान्दछछ, वास्तवमा उसले नै वेदको तत्त्वलाई 
बुकदचछछ । 
 र  क  भ 
एव गुरूपासन्यकभक्त्या वद्याकुढरण शतन धीरः। 
विवृङ्च्य जीवादायमप्रमत्तः सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ शितेन  अति धारिलो आत्मसाक्षात्कारलाई 

एवं  यसरी विद्याकुठारेण  ज्ञानरूपी सम्पद्य  प्राप्त गरी 

धीरः  विवेकीले बन्वरोद्रारा अथ  त्यसपछि फेरि 
अप्रमत्तः  सावधान भएको जीवारायं  जीवको उपाधि अस्त्रं च  त्यो अस्त्र साधन 
एकभक्त्या  अनन्य भक्तिले सूक्ष्म शरीरलाई ज्ञान आदि लाई पनि 
गुरूपासनया  गुरुको विवृश्च्य  छेदन गरेर काटेर त्यज  त्याग गरिदेओस् 
उपासनाद्रारा प्राप्त भएको आत्मानं  परमात्मालाई 





ताक्यार्थ हे उद्धव ! यसरी विवेकीले अनन्य भक्तिले गुरुको उपासनाद्वारा प्राप्त भएको अति 
धारिलो ज्ञानरूपी बन्वरोको सहाराले सावधान भई जीवको उपाधिरूप सूक्ष्म शरीरलाई काटोस् र 
आत्मतत्त्व साक्षात्कार गरी फेरि त्यो साधनरूप ज्ञानलाई पनि त्यागिदे ओस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४७१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अथ  ध्याय 
अथ तरयाद्शाव्यायः 
हंसरूप भगवानूदारा सनक आदि ऋषिहरूलाई उपदेश 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धनं चात्मनः। 
सत््वेनान्यतमो हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १॥ 


पदढार्थ बुद्धेः  प्रकृतिका हुन् तमोगुणलाई 

सत्त्वं  सत्त्वगुण आत्मनः  आत्माका हन्यात्  नष्ट गरोस् र 

रजः  रजोगुण र न च  होदनन् सत्त्वं च  सत्त्वगुणलाई पनि 
तमः  तमोगुण हि  निश्चय नै सत्त्वेन एव  सत््वगुणले नै नष्ट 
इति  यी सत्त्वेन  सत्वगुणद्रारा गरोस् 

गुणाः  गुणहरू अन्यतमो  अरू रजोगुण र 





ताक्यार्थ सत्वगुण, रजोगुण र तमोगुण प्रकृतिका हन्, आत्माका होदनन्। त्यसैले सतत्वगुणले 
रजोगुण र तमोगुणलाई नष्ट गर्नुपर्दछ अनि सतत्वगुणले नै सत्त्वगुणलाई पनि नष्ट गर्नुपर्दछ । 


सत्त्वाद् धमां भवेद् वृद्धात् पुंसो मदुभक्तिलक्षणः। 
सात््विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवतेते ॥ २॥ 





पदार्थ दिने सत्त्वं  सत्त्वगुण बदूदछ अनि 
वृद्धात्  बढेको घमः  धर्म ततः  त्यसपछि 

सत्त्वात्  सत््वगुणबाट भवेत्  उत्पन्न हुन्छ ध्मः  धर्म 

पुंसः  मानिसको सात््विकोपासया  सात्त्विक पप्रवतेते  प्रवृत्त हुन्छ 
मद्भक्तिलक्षणः  मेरो भक्ति पदार्थको सेवनले 


ताक्यार्थ बढेको सतत्वगुणबाट मानिसलाई मेरो भक्ति दिने धर्म प्राप्त हुन्छ र सात्विक पदार्थको 
सेवनबाट सत्त्वगुण बदछ, त्यसपच्ि धर्म प्रवृत्त हृन्छ । 


धमां रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तमः। 
आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधमं उभये हते ॥ ३॥ 


पदार्थ बढाउने धमः  धर्मले 
सत्त्ववृद्धिः  सत््वगुणलाई अनुत्तमः  अति उत्तम रजस्तमः  रजोगुण र 


रामालन्द्री टीका 


५८७२ 
एकादश स्कन्ध 


तमोगुणलाई 

हन्यात्  नष्ट गर्द 

हि  निश्चय नै 

उभये  रजोगुण र तमोगुण 


श्रीमद्भागवत 


दुबैलाई 

हते  नष्ट गरेपछ्ि 
तन्मूलः  त्यो रजोगुण र 
तमोगुणबाट उत्पन्न हुने 





अध्याय १३ 


अधमः  अधर्म पनि 
आयु  चांँडेने 
नर्यति  नष्ट हुन्छ 


ताक्यार्थ सत्त्वगुण बढाउने उत्तम धर्मले रजोगुण र तमोगुणलाई नाश गर्छ, जब तमोगुण र 
रजोगुण नष्ट हन्छन्, त्यसपछि त्यसबाट उत्पनन हुने अधर्म पनि चांँडे नष्ट हुन्छ । 


आगमोऽपः प्रजा देशः कालः कमं च जन्म च। 


न 


ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दरोते गुणहेतवः ॥ ४॥ 





पदुर्थ कमं  कर्म संस्कार पनि 

आगमः  शास्त्र जन्म  जन्म एते  यी 

अपः  जल घ्यानं  ध्यान दश  दश ओटा 

प्रजाः  प्रजाहरू मन्त्रः च  मन्त्र र गुणहेतवः  गुणवृद्धिका कारण 
देशः  ठं अथ  त्यसपछि हन् 

कालः  समय संस्कारः च  जातकर्म आदि 


ताक्यार्थ शास्त्र, जल, प्रजाहरू, ठँ, समय, कर्म, जन्म, ध्यान, मन्त्र र संस्कार यी दश वस्तु 
गुणका वृद्धि गर्ने कारण हुन्। त्यसैले यिनीहरू सात्त्विक भए सत्त्वगुण, राजस भए रजोगुण र 
तामस भए तमोगुणको वृद्धि हुन्छ । 


तत्तत् सात्त्विकमेवेषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षते । 
निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५॥ 





पढार्थ तत् तत्  तीती तामसं  तामस हुन् र 

एषां  यिनीहरूमा सात्त्विकं एव  सात्त्विक नै हृन् तदुपेक्षितं  उनीहरूद्रारा उपेक्षा 
यत् यत्  जसजसलाई यत्  जसलाई गरिएका वस्तु 

वृद्धाः  ज्ञानवृद्ध शास्त्रहरूले निन्दन्ति  निन्दा गर्दछन् राजसम्  राजस हुन् भनेर 
प्रचक्षते  प्रशंसा गर्दछछन् तत्  ती जान्त् 


ताक्यार्थ यिनीहरूमा शास्त्रज्ञ व्यक्तिहरूले प्रशंसा गरेका सात्विक, निन्दा गरेका तामस र 
उपेक्षा गरेका राजस गुण हुन् भनेर जानन । 


सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । 
ततो धमंस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४७३ 





एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ वेलासम्म पदार्थहरू मात्र 

यावत्  जहिलेसम्म पुमान्  मानिसले सेवेत  सेवन गरोस् 

स्मृतिः  आत्मसाक्षात्कार सत्त्वविवृद्धये  सत्वगुणको ततः  त्यसपछि 

अपोहनं  गुणको निवृत्ति र॒ वृद्धिको लागि धमः  धर्म उत्पन्न हुन्छ र 
ज्ञानं  ज्ञान उत्पन्न हदेन त्यस सात्विकानि एव  सात्त्विकं ततः  त्यसबाट ज्ञान हुन्छ 


ताक्यार्थ जबसम्म आत्मसाक्षात्कार, गुणको निवृत्ति र ज्ञान हँदेन, तबसम्म मानिसले सात्त्विक 
पदार्थको मात्र सेवन गरोस्, जसबाट धर्म उत्पन्न हृन्छ र धर्मबाट ने ज्ञान उत्पन्न हुन्छ । 


वेणुसङ्घषजो वहिदृग्ध्वा शाम्यति तद्नम्। 
एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्कियः॥ ७ ॥ 





पदढार्थ दग्ध्वा  उढाएर र  गुणको 
वेणुसङ्घषंजः  बाँसको शाम्यति  शान्त हुन्छ समुदायबाट उत्पन्न भएको 
घर्षणवाट उत्पनन भएको एवं  त्यसै गरी   शरीरले पनि गुण 
वह्निः  आगो तत्कियः  आगोजस्तै स्वभाव आदिलाई उढाएर स्वयं पनि 
तत् वनं  त्यो सारा वनलाई भएको शाम्यति  शान्त हुन्छ 


ताक्यार्थ जसरी बाँसको घर्षणबाट उन्पन्न भएको आगो सारा वनलाई डउटढाएर शान्त हुन्छ, 
त्यस्ते आगोको जस्त स्वभाव भएको गुणसमुदायबाट उत्पनन भएको शरीर पनि सबै गुणहरूलाई 
उढाएर आपू पनि शान्त हुन्छ । 

वितवरण माधथिका श्लोकहरूमा त्रिगुणमय बन्धनलाई कसरी जिते भन्ने कुरा बतादइएको छ। 
प्रकृतिका सबै पदार्थहरू सत्त्व, रज र तम यी तीन गुणमय छन् अनि यी तीन गुणहरू यसका 
कार्य भएका हरेक पदार्थहरूमा कमबेसी मात्रामा हृन्छन्। प्राणीहरूको सम्पूर्ण जीवन यिन 
गुणहरूको वरिपरि बितिरहेको हुन्छ । भगवदगीताको स्रौ अध्यायमा भगवान्ले आहार, श्रद्धा, 
तपस्या, दान आदि सबै चिज सात्विक, राजस र तामस गरी तीन प्रकारको हुने बताउनुभएको छ। 
सबे सात्त्विक वृत्तिहरू दैवी सम्पत्ति हन् भने राजस र तामस वृत्तिहरू चाहं आसुरी सम्पत्ति हुन्। 
भगवान्ले अभय, चित्तशुद्धि, दान, दम, अहिंसा, ज्ञानमा निष्ठा आदि सात्विक वृकत्तिहरूलाई दैवी 
सम्पत्तिको रूपमा बताउनुभएको छ। भगवान् हुनुहुन्छ दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी 
मता गीता १६।५ अर्थात् देवी सम्पत्ति मोक्षको कारण हो भने आसुरी सम्पत्ति बन्धनको कारण 
हो । सुखसङ्ग र ज्ञानसङ्ग पनि बन्धनकारी हुने कुरा बतादृएको छ सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन 
चानघ गीता १४।६ मोक्ष भनेको तीन गुणभन्दा पर पुगेको स्थिति हो। आत्मा निर्गुण निर्धर्मक 
भएकाले आत्मप्राप्ति भनेको पनि यही गुणातीत स्थितिलाई प्राप्त गर्नु ने हो। यस विषयमा गीता 
१४।२९मा नै भनिएको छ स गुणान् समतीत्थेतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते अर्थात् तीन गुणभन्दा पर 
पुगेको व्यक्तिले ने ब्रह्मभाव या मोक्षलाई प्राप्त गर्न सक्छ । यो गुणातीत अवस्था सजिलै प्राप्त 
हुने अवस्था होइन । यसका लागि धीरभावले साधनामार्गमा लागिरहनुपर्दछ। सत्त्वगुणी वृकत्तिलाई 


रालालन्द्री टीका 


८७९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


धारण गर्नु नै सर्वश्रेष्ठ साधना भएकाले त्रिगुणातीत हुनका लागि पनि सत्तवगुणको अवलम्बन 
अनिवार्य छ। यसरी स्वरूपतः बन्धनरूप भए ॒तापनि चित्तशुद्धिद्रारा मोक्ष उत्पन्न गर्ने हूनाले 
सत्त्वगुणको प्रशंसा गरिएको हो र यसलाई मोक्षको कारण भनी बताइएको हो । यहाँ पनि तीन 
गुणलाई नष्ट गर्ने क्रम बताँदा सत्त्वगुणद्वारा अरू दुई गुणलाई हटाउने अनि सत्त्वगुणद्वारा नै 
स्वयं सत्त्वगुण समेत हटने भनी बतादइएको छ । जब व्यक्ति दया, अहिंसा जस्ता सात्त्विक वृत्तिलाई 
अंगाल्दछछ तब ऊ हिंसा, ईर्ष्या, द्वेष जस्ता राजस एवं तामस वृत्तिहरूबाट त स्वतः नै मुक्त 
भटटाल्दछ । यो ने सत्त्वगुणद्रारा अरू दुई गुण नष्ट गर्नु हो । सत्त्वगुणद्रारा स्वयं सत्त्वगुण कसरी 
नष्ट हुन्छ भने सतत्वगुणको अवलम्बनले मानिसको चित्त शुद्ध हुन्छ । त्यसपचछि शुद्ध भएको चित्तमा 
निर्गुण आत्मतत्त्व प्रतिबिम्बित भई व्यक्ति निर्गुण आत्मस्थितिमा पुग्दछछ। यही नै सत्त्वगुणले 
सतत्वगुणलाई नष्ट गर्नु हो। यही क्रमलाई यहाँ ततो धर्मस्ततो ज्ञानम् अर्थात् सत्त्वगुणको 
पालनाद्रारा चित्तशुदधिरूप धर्म हुन्छ अनि त्यसपछि चाहं आत्मतत्त्वको ज्ञान हृन्छ भनी बतादएको 
छ । शास्त्र, देश, काल, कर्म आदि दसै ओटा वस्तुहरूमा सतत्वगुणको पालना गर्नुपर्दछ। आगमः 
अर्थात् शास्त्रहरू तीनै थरी हृन्छन्। यीमध्ये निवृकत्तिपरक शास्त्रहरू नै सात्विक शास्त्र हुन्, 
प्रवृत्तिपरक होडइनन्। पानीमध्ये तीर्थको जल सात्विक हो, प्रजा अर्थात् मानिसहरूमा निवृत्तिप्रधान 
व्यक्तिहरू सात्त्विक हन्, यज्ञ एवं सत्सङ्ग आदि हुने देश सात्विक देश हो, समयमा ब्रह्म मुहूर्त, 
कर्ममा नित्य कर्म अनि जन्ममा पनि गायत्री आदि मन्त्रदीक्षाद्रारा हुने संस्कारित जन्म उत्तम हो। 
ध्यानमध्ये परमात्माको ध्यान गर्नु श्रेष्ठ हो, मन्त्रमध्ये प्रणव, गायत्री आदि मन्त्र श्रेष्ठ हुन्, 
संस्कारमध्ये पनि आपूलाई आन्तरिक रूपमा शुद्ध बनाउने संस्कारहरू श्रेष्ठ एवं सात्विक हुन् 
यी बाहेक संसाररूप फललाई नै दिने सबैथरी यज्ञ, धर्म, शास्र, ध्यान, मन्त्र आदि परमार्थमा 
उपयोगी हदेनन्। यद्यपि शरीर तीन गुणले बनेको हो, तर यसद्वारा अनेक प्रकारले निरन्तर 
सत्त्वगुणको मात्र सेवन गरियो भने यसबाट तीनै गुणको थुप्रोमा आगो लाग्दछ र शरीर स्वयं पनि 
शान्त हुन्छ । जसरी वनमा आगो लगाउन कतै बाहिरको आगो चा्हिदेन, त्यहीं भएका बाँस 
आपसमा टठोकिकिएपछ्छि स्वतः आगो सल्किन्छ। त्यसै गरी मन, इन्द्रिय आदिले रजोगुण, 
तमोगुणतिर तानन खोज्दाखोज्दे पनि निरन्तर सत्त्वगुणको अवलम्बन गर्ने साधना पनि आन्तरिक 
सङ्घर्षं भएकाले यसबाट मनभित्रे आगो निस्कन्छ । स्वभावतः बहिर्मुखी भएका इन्द्रिय आदि लाई 
अन्तर्मुख गराउन खोज्नु आन्तरिक सङ्घर्षं हो, यसबाट उत्पनन हुने आगोले ती सारा वृत्तिहरूलाई 
त्यसै गरी जलाइदिन्छ जसरी बाँस टोकिकंदाको आगोले बांसलाई नै जलाद्ृदिन्छ। यसप्रकार 
मानिस सतत्वगुणको सेवनद्रारा निर्गुण बन्न सक्दछ । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
विदन्ति मत्यां प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । 
तथापि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं शवखराजवत् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ कृष्ण  हे श्रीकृष्ण प्रायेण  प्रायः गरेर 


रामालन्द्री टीका 


५४७५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
मत्यां  मनुष्यहरू विदन्ति  जान्दछछन् तत्  त्यही विषयलाई 
विषयान्  विषयहरूलाई तथा अपि  तपनि कथं  कसरी किन 

आपदां  आपत्तिको रवखराजवत्  कुकुर, गधा र॒ भुञ्जते  भोग गरिरहन्छन् 

पदं  स्थान भनेर बोकोले गै 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! मनुष्यहरू प्रायः गरेर विषयहरू आपत्तिका स्थान हृन् भन्ने कुरा 
जान्दछन्, तेपनि फेरि कुकुर, गधा र बोकाले फँ उनीहरू त्यही विषयलाई किन भोग गरिरहन्छन् ? 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
अहमित्यन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हदि । 
उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ॥ ९॥ 


पदार्थ इति  यस्तो ्  सत्त्वगुणप्रधान 
प्रमत्तस्य  विवेकशून्य अन्यथाबुद्धिः  मिथ्याबुद्धि मनः  मनमा 

मानिसको यथा  यथार्थ जस्तो भएर घोरं  घोर 

हृदि  हृदयमा उत्सर्पति  उत्पनन हुन्छ रजः  रजोगुण उत्पनन हुन्छ 
अहं  म भन्ने ततः  त्यसपछि 





वाक्यार्थ विवेकरहित मानिसको हृदयमा पहिला शरीर आदिमा म भन्ने मिथ्याबुद्धि यथार्थ 
जस्तो भएर उत्पन्न हुन्छ । त्यसपछि अहंबुद्धिको कारणले सतत्वगुणप्रधान मनमा घोर दुःखको 
कारण रजोगुण उत्पन्न हुन्छ । 


रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः। 
ततः कामो गुणध्यानाद् दुःसहः स्याद्धि दुमतेः ॥ १० ॥ 


पदार्थ इन्द्रियका विषयहरूको गुणध्यानात्  गुणको 
दुमेतेः  अविवेकी मानिसको उपस्थिति युक्त अनि यो मैले चिन्तनद्रारा 

रजोयुक्तस्य  रजोगुण युक्त  भोगनुपर्छ भन्ने दुःसहः  असह्य 

भएको सङ्कल्पः  सङ्ल्प उत्पन्न हुन्छ कामः  भोगको अभिलाषा 
मनसः  मनबाट ततः  त्यसपछि स्यात्  उत्पनन हुन्छ 
सविकल्पकः  सविकल्पक हि  निश्चय नै 





ताक्यार्थ अविवेकी मानिसको रजोगुणयुक्त मनबाट इन्द्रियका विषयहरूको उपस्थिति सहितको 
यो मेले भोगनुपरकछछ भन्ने सडूल्प उत्पनन हुन्छ, त्यसपछि यो राम्रो छ भन्ने गुणको ध्यानले असह्य 
भोगको अभिलाषा उत्पन्न हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


५८७६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


करोति कामवशगः कमांण्यविजितेन्द्रियः। 


न भ 


दुःखोदकोणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ॥ १९॥ 


पढार्थ जित्न नसकेको मानिस दुःखोद्कोणि  परिणाममा दुःख 
रजोवेगविमोहितः  रजोगुणको कामवशगः  कामको वशमा दिने 

वेगले मोहित भएको परेर सम्पश्यन्  देख्दा देख्दै पनि 
अविजितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई कमांणि  कर्महरूलाई करोति  कर्म गर्दछछ 





ताक्यार्थ रजोगुणको वेगले गर्दा मोहित भएर इन्द्रियलाई जित्न नसकेको मानिस कामको 
वशमा पर्दछछ र कर्महरू परिणाममा दुःख दिनेवाला हन् भनेर जान्दाजान्दै पनि ती कर्म गर्द । 

विवरण यस प्रसङ्गमा अज्ञानीहरूको विषयभोगको सम्बन्धमा उद्धवले प्रश्न गर्दा भगवान्ले 
त्यसको उत्तर दिनुभएको छ । उद्धवको प्रश्न के छ भने पदार्थहरू दुःखै दुःखले युक्त भएका छन् 
भन्ने थाहा पाडँदापाडँदे पनि प्राणीहरू त्यसकै भोग गर्न किन मरिहत्ते गर्दछन् ? यसमा उनले 
विषयभोग गर्ने तीन पशुहरूको दृष्टान्त दिएका छन्। पशुहरूले विषयभोग गर्नु स्वाभाविक हो तर 
मानिसहरूले पनि तिने पशुसमान भएर विषयभोग किन गर्दछन् भनी जिज्ञासा राखिएको हो । 
कुकुर, गधा र बोको यी तीन पशुलाई यहाँ दृष्टान्त बनादएको छ । कुकुर केही खान पादएला कि 
भन्ने आशाले घरघर इलिरहन्छ अनि चरितिरबाट भर्त्सना, पिटाइ आदि पारदा पनि सर्धं तिने 
घरआंगनमा चहा्दे आफ्नो जीवन बिता्ंछ । संसारको भोग गर्दा मानिसलाई पनि यस्तै तिरस्कार 
अनि दुःखभोगरूपी पिटाइ मिलिरहेको छ, तर पनि ऊ संसार चहार्न छाड्देन। गधा र बोको पनि 
खाने कुरा पाडन पिटाइ सहिरेका हुन्छन् अनि गधिनी र बाखीसंग समागम गर्न उनीहरूको पछि 
लागिरहेका हुन्छन्। यसरी अनेक खन्खटहरूको सामना गर्नुपर्दा, पत्नी, पुत्र आदिले तिरस्कार गर्दा 
अनि कालको मुखमा पुगिसक्दा पनि मानिसहरूले दुःखदायी पदार्थहरूको भोग नचछछोडेको प्रति 
कटु टिप्पणी गरिएको छ। यसको उत्तरमा भगवान् भन्नुहुन्छ जब अद्वितीय आत्मामा शरीर 
आदिलाई लिएर म हँ भन्ने अहङ्ारको आविर्भाव हृन्छ तब त्यसले मनलाई रजोगुणयुक्त बनाई 
कामनाहरूमा प्रेरित गर्दछछ । व्यक्ति आपफूलाई अरूभन्दा पृथक् सम्ेर ने सारा पदार्थहरूको एक्लै 
भोग गर्न चाहन्छ । त्यसकारणले भोगवासनाको मूल कारण अहङ्कार अर्थात् शरीर, मन आदिमा 
आत्मबुद्धि गर्नु नै हो । जब मनमा आत्मबुद्धि हुन्छ तब मनभित्रका सारा संस्कार आदि आत्मासंग 
सम्बन्धित लाग्छन् र त्यसपछि मनमा उठने अनेक सङ्ल्पविकल्प आदिले आत्मालाई प्रभावित 
गर्न थाल्दछन्। अनादिकालीन विषयभोगका वासनाहरू मनमा छदे थिए, आत्मसम्बन्धद्रारा उसको 
सत्ता र प्रकाशलाई पाएपचि ती सारा वासनाहरू पनि प्रबल रूपले जाग्दछन्। वासना भनेके 
पदार्थभोगबाट सुख पाउने इच्छा हो, यो कुरा पदार्थमा शोभनाध्यास नभई सम्भव छैन। सारा 
भोगहरू शोभनाध्यासपूर्वक ने हन्छन्, किनभने पदार्थहरूलाई भ्रमपूर्वक भए पनि असल नमानीकन 
तिनको जमेर भोग हुने सक्दैन। त्यसैले भनिन्छ गुणध्यानात् कामः दुःसहः स्यात् अर्थात् 
विषयलाई असल मान्नेवित्तिकै त्यसले असह्य काम या भोगेच्छालाई उत्पन्न गरिदिदहाल्छ । 


रामालन्द्री टीका 


१८५७७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


भोगवासना प्रबल भएको वेला व्यक्तिको विवेकले काम दिदेन अनि उसले त्यस वेलामा यो 
भोगले पछि मलाई दुःख दिन्छ भन्ने पनि बिर्सन्छ । हरेक भोगपचछ्ि त्यसमा दुःखै दुःख देखे तापनि 
रजोगुणको वासनामय वेगद्रारा मोहित भएको व्यक्तिले ती कामहरू गरिहाल्दछ। यसप्रकार 
अहङ्कार र कामनाको कारणले विषयभोग हुन्छ । 

रजस्तमोभ्यां यदपि विद्धान् विक्षिप्तधीः पुनः। 


 अ क युञ्जन् ् श  सज्जते र 
अतान्द्रता मना दषद्ष्टन सज्जत ॥ ९२॥ 





पढार्थ विक्षिप्तधीः  विक्षिप्त मनः  मनलाई 

यदपि  यद्यपि चित्तवाला भएर पनि युञ्जन्  रोक्दै 

विद्धान्  विवेकी मानिस दोषदुष्टिः  विषयमा दोषदृष्टि पुनः  फेरि 

रजस्तमोभ्यां  रजोगुण र गर्दछछ र न सज्जते  आसक्त हदेन 
तमोगुणले अतन्द्रितः  आलस्यरहित भएर 


ताक्यार्थ विवेकी मानिस यद्यपि रजोगुण र तमोगुणद्रवारा विक्षिप्त बुदधिवाला हुन्छ, तैपनि 
विषयमा दोषदृष्टि भएपछि आलस्यरहित भई मनलाई रोक्दै फेरि विषयमा आसक्त हदेन। 


कः नुयुञ्जीत  मस्यर्प॑यज्छ्ने द 
अप्रमत्तोऽ मनो मय्यपंयञ्छनेः। 
अनिर्विण्णो यथाकालं जितरूवासो जितासनः ॥ १३॥ 


पदार्थ जितासनः  आसनलाई पनि अपंयन्  अर्पण गर्दै 
अनिर्विण्णः  उदासीनताले जितेको साधकले यथाकारं  समयअनुसार 
रहित भएर मनः  मनलाई पनि अनुयुञ्जीत  स्थिर गरोस् 


अप्रमत्तः  सावधान भएर दानः  विस्तार 
जितर्वासः  श्वास जितेको मयि  ममा 


ताक्यार्थ उदासीनताले रहित भई सावधान भएर, श्वास र आसनलाई जिती साधकले आफनो 
मनलाई विस्तारे ममा अर्पण गरोस् र त्यसपछि केही समयमा मनलाई स्थिर गरोस् । 





एतावान् योग आदिष्टो मच्छष्येः सनकादिभिः। 
सवंतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ ४ ॥ 





पदार्थ गरी योगः  योग हो भनेर 
  
सवतः  सबै विषयबाट अद्धा  साक्षात् मच््छष्यः  मेरा शिष्य 
मनः  मनलाई मयि  ममा सनकादिभिः  सनक 
आकृष्य  खिचेर आवेश्यते  स्थिर गर्नु आदिहरूद्वारा मबाट सुनेर 
यथा  जसरी राख्नुपरने हो, त्यसे एतावान्  यही ने आदिष्टः  उपदेश गरिएको छ 


रालालन्द्री टीका 


१५८९५७८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ सबै विषयबाट मनलाई हटाएर साक्षात् ममा मन स्थिर गर्नुनै योग हो भनेर यही 
कुरा मेरा शिष्य सनक आदिले अरूलाई उपदेश दिएका छन् । 


उद्धव उवाच उद्धवले भन्नुभयो 

५ ० अक भ 
यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । 
योगमादिष्टवानेतद्रुपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५॥ 


पढार्थ येन रूपेण  जुन रूपले एतद्रूपम्  यो रूपलाई 
केराव  हे केशव सनकादिभ्यः  सनक आदिलाई विदितं  जान्न 

त्वं  हजुरले योगं  योगको इच्छामि  चाहन्छु 
यदा  जहिले आदिष्टवान्  उपदेश गर्नुभयो 





वाक्यार्थ हे केशव ! हजुरले जहिले जुन रूपले सनक आदिलाई योगको उपदेश दिनुभयो, त्यो 
रूपलाई म पनि जानन चाहन्टु 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
पत्रा हिरण्यगभंस्य मानसाः सनकाद्यः। 
पप्रच्छुः पितरं सृक्ष्मां योगस्येकान्तिकीं गतिम् ॥ १६॥ 


पदार्थ सनकादयः  सनक आदिले सृक्ष्मां  सूक्ष्म 

हिरण्यगभंस्य  ब्रह्माजीका पितरं  पिताजीसंग गएर गतिं  गतिलाई 
मानसाः  मानस योगस्य  योगको विषयमा पप्रच्छुः  सोधे 
पत्राः  पुत्र एिकान्तिकीं  अत्यन्त 





वाक्यार्थ ब्रह्माजीका मानसपुत्र सनक आदिले पिताजीसंग गएर योगको अतिसूक्ष्म गतिको 
विषयमा सौधे । 


सनकादय उचुः सनक आदिले भने 
् श भ र भ 
सुणष्वावहशतं चता गुणाङ्वतास च प्रभा । 
कृथमन्योन्यसन्त्यागो न प मुमुक्षोरतितितीषों   ट 
न  ॥ १७॥ 


पदार्थ 
प्रभो  हे समर्थ पिताजी 
चेतः  चित्त 


गुणेषु  गुणहरूमा 


विषयहरूमा 

आविराते  प्रविष्ट आसक्त 
हन्छ र 

गुणाः च  विषयहरू पनि 


चेतसि  चित्तमा प्रविष्ट हुन्छन् 
अतितितीर्षोः  विषयलाई 
अतिक्रमण गर्न चाहने 





मुमुक्षोः  मुमुश्षुहरूको 


रामालन्द्री टीका 


५४७९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अन्योन्यसन्त्यागः  चित्त र विषयको पृथक् पृथक् विभाग कथम्  कसरी हुन्छ 


ताक्यार्थ हे पिताजी ! चित्त विषयहरूमा आसक्त हुन्छ र विषयहरू पनि चित्तमा प्रविष्ट 
हृन्छन् । यस्तो परिस्थितिमा विषयलाई अतिक्रमण गर्न चाहने व्यक्तिले चित्त र विषयलाई कसरी 
अलग गर्न सक्छ? 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
एवं पृष्टो महादेवः स्वयम्भूभूतभावनः। 
ध्यायमानः प्ररनबीजं नाभ्यपद्यत कमंधीः ॥ १८॥ 





पढार्थ स्वयम्भूः  आफ प्रकट हुने कर्मधीः  कर्मले विक्षिप्त बुद्धि 
एवं  यसरी भूतभावनः  सम्पूर्ण प्राणीका भएकाले 

पृष्टः  सोधिएपचछि रचयिता ब्रह्माजीले प्ररनबीजं  प्रश्नको बीजलाई 
महादेवः  देवताका पनि देवता ध्यायमानः  ध्यानमा मग्न हदा नाभ्यपद्यत  बुर्न सक्नुभएन 


ताक्यार्थ यसरी सोधिनुभएका देवाधिदेव, स्वयं प्रकट हुने, सम्पूर्ण प्राणीका रचयिता ब्रह्माजी 
ध्यानमगन हुनुभयो । तपनि कर्मले विक्षिप्त चित्त भएकाले उहँले प्रश्नको बीजसम्म पनि बुम्न 
सक्नुभएन । 

स मामचिन्तयद् देवः प्ररनपारतितीषंया । 

तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९॥ 





पदार्थ मां  मलाई तस्य  ती ब्रह्माजीको 
सःती अचिन्तयत्  स्मरण गर्नुभयो सकाशं  नजिकमा 
देवः  ब्रह्माजीले तदा  त्यस बखतमा अगमम्  गणं 
प्ररनपारतितीष॑या  प्रश्नको अहं  म 

उत्तर जान्ने इच्छाले हंसरूपेण  हंसको रूपमा 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीले प्रश्नको उत्तर जाने इच्छले मलाई सम्षिनुभयो। म त्यस बखतमा हाँसको 
रूप लिएर उहांको अगाडि गणं । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा सनक आदिले ब्रह्माजीलाई आफ्नो चित्तको अवस्थाबारे प्रश्न 
सोष्दा ब्रह्माजीले प्रश्नको मर्मलाई ने ठम्याउन नसकेर भगवान्को याद गर्नुभयो। सनक, सनन्दन, 
सनातन र सनत्कुमार चार कुमारहरू ब्रह्माजीका मानसपुत्र हन् र सृष्टि सुरु हदा उहाँले सबैभन्दा 
पहिला यिनलाई नै उत्पन्न गर्नुभएको हो। यी चारे जना पुत्रहरू अत्यन्त विरक्त धिए, त्यसैले 
ब्रह्माजीको सुष्टिकर्ममा सहयोग गर्नका लागि उत्पन्न गरे तापनि यिनले सन्तान जन्माउन र 
संसारमा आसक्त भई जीवन बिताउन मानेनन्। यसनाट रिसाएका ब्रह्माजीले तिनीहरूलाई बच्चाकै 
आकारमा रहिरहने श्राप दिनुभयो। यसैले यी चारै कुमारहरू सृष्टिका सबभन्दा पहिला रचना 


रालालन्द्री टीका 


१८९८० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


भएर पनि बालककै शरीरमा रहेका छन्। वेराग्यको मार्गमा सनक आदि कुमारहरूको आदर्श 
सर्वश्रेष्ठ मानिन्छ। यिनीहरूले एक दिन आफ्ना पिता ब्रह्माजीसंग सूक्ष्म साधनाका कुरा सोधे, 
चित्त र विषय यी दुबे परस्परमा कसरी मिलेका हृन्छन् ? अनि यिनलाई एकअककि 
तादात्म्यबाट द्ुटाउन कसरी सकिन्छ ? वेराग्यपूर्वक आत्मज्ञानको मार्गमा लागेका हामीहरूले 
निरन्तर ब्रह्मचिन्तन गरिरहनुपर्ने हो, तर हाम्रो चित्तलाई त विषयले हरण गरिदिएको छ । जब 
ममृक्षु अन्तर्मुख बनी आत्मचिन्तन गर्न खोज्दछ तब अनादिकालीन विषयवासनाले युक्त भएको 
उसको चित्त फुत्त फुस्किई विषयचिन्तन गर्न थालिहाल्दछ। गुणेषु चेतः आविशते अर्थात् 
पदार्थहरूमा चित्त आविष्ट हुन्छ भनेको यही हो । चित्तले कुनै पनि पदार्थलाई विषय गर्नु भनेको 
त्यो विषयलाई चित्तभित्र राख्नु हो। देखेका, सुनेका, चाखेका आदि सबै विषयहरू संस्कारको 
रूपले मनभित्र पसिरहेका हृन्छन्। चेतसि गुणाः आविशन्त अर्थात् चित्तमा पदार्थहरू आविष्ट 
हन्छन् । ब्रह्मचिन्तन गर्ने साधन पनि यही एउटै चित्त त हो, अब कसरी ब्रह्मचिन्तन सम्भव हुन्छ ? 
यो समस्या सामान्य मानिसहरूका लागि नभई ब्रह्मविचारको मार्गमा लागेका जिज्ञासुहरूका लागि 
हो । चित्त र विषयको परस्पर जोडाइलाई कसरी नष्ट गर्ने होला ? यही नै यहाँको समस्या हो । 

स्वयं सनक आदिले यो समस्या उठाएबाट यो सामान्य साधनाको विषय नभई आन्तरिक 
सूक्ष्म तहको कुरा हो भन्ने थाहा हुन्छ । मनको विषयसंग सम्पकं इन्द्रियहरूको माध्यमले नै हुने 
भएकाले विषयबाट मन हटाउनुको अर्थ इन्द्रियको बाटो अवरुद्ध गरी मनलाई बाहिर जान नदिनु 
हो। तर के आंँखा, कान, नाक आदि इन्द्रियको बाटो रोक्नाले मात्र मन र विषयको सम्बन्ध 
छुटदछ र ? केटी गरी बाहिरी विषयहरूको सम्बन्ध द्ुटे पनि अनादि कालदेखि मनभित्र राम्रोसंग 
जतन गद संगालिएका अनन्त विषयवासनाहरू छ्ुट्न ज्यादै कठिन हृन्छ। सेतो कपडामा कालो 
रङ्गको दाग लागेपछछि त्यसलाई जति फट्कार्दा पनि दाग जाँदेन, बरू कपड़ा नै फाटने अवस्थामा 
पुग्दछ । चित्तमा अनादिकालदेखिको विषयको राग पनि यस्तै गरी लागेको छ। यसैले यी अनन्त 
विषयहरूलाई जतिजति यहांबाट निकाल्न प्रयास गययो, ती अनन्त वासना त सकिंदेनन्, बरु 
चित्तको शक्ति नै क्षीण हुन्छ । वासनाहरूको सम्बन्धमा हुने यो आन्तरिक युद्धबाट चित्त खिन्न या 
शक्तिहीन भएको अवस्थामा त्यसबाट ब्रह्मचिन्तन गर्न पनि सकिंदैन। ऊ स्वाभाविक रूपमा तिन 
विषयहरूलाई उग्राएर बसिरहन्छ। यसबाट फेरि विषयसंस्कार नै बलियो हुन पुग्दछछ । सनक 
आदिले आपफूलाई अतितितीर्षुं अर्थात् यो संसारबन्धनलाई अतिक्रमण गर्न चाहने मुमुक्षु भनेका 
छन्। आपफूहरूले पिताको आज्ञा नमानी निवृत्ति मार्गमा लागेर निरन्तर ब्रह्मचिन्तन गरिरहनुपर्नेमा 
आप त्यसमा असफल भएको भन्ने खिन्नताको भाव यहाँ अभिव्यक्त भएको छ । यहाँ के बुणनु 
आवश्यक छ भने सनक आदि जन्मतः नै पूर्ण ज्ञानी एवं विरक्त छन्। उनीहरूमा यस्तो 
अनादिकालीन विषयभोगको संस्कार पनि छैन, किनभने उनीहरूले कहिल्यै विषयभोग गरेकै 
कैनन्। त्यसैले यो प्रसङ्ग उनीहरूले मूमूक्षुहरूको साधना अवस्थामा आद्पर्ने प्रमुख समस्याको 
निराकरण गरिदिनका लागि उगएका हुन् । 

ब्रह्माजी चार्हिँ कर्मधीः हूनुहन्थ्यो अर्थात् उह त्यस वेला जीवहरूका अनेक कर्म अनि 
तिनका फलव्यवस्थासम्बन्धी चिन्तनमा व्यस्त हूनहुन्थ्यो । आखिर सारा संसारभरिका जीवहरूले 


रालालन्द्री टीका 


५४८९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अनादिकालदेखि अहिलेसम्म केकति राम्रानराम्रा कर्म गरेका छन्, अनि ती सञ्चित कर्मको 
थुप्रोबाट कुनकुन कर्म लिई उसको आगामी जन्ममा प्रारब्ध कर्म बनाउने भन्ने सम्बन्धमा सारा 
चिन्तन उहाँले नै गर्नुपर्दछ। उह ठुला देवता हुनुहन्छ, उहाँ स्वयं ब्रह्मविद्याका आचार्य भएकाले 
ज्ञानसम्पन्न नहूने कुरे आएन, तर कर्महरूको फमेलामा बुद्धि लगांदा उहाँको बुदधिवृत्ति बहिर्मुखी 
बनेकाले उहांले यो अन्तरङ्ग साधना सम्बन्धी प्रश्नलाई बुम्नै सक्नुभएन । श्रीधरस्वामी लेख्नुहुन्छ 
यदज्ञानात् अयं प्रश्नः तन्नाविन्दन् अर्थात् जुन कुरा नजान्नाले यो चित्त र विषयको परस्पर 
तादात्म्यलाई कसरी त्यागने भन्ते प्रश्न उट्यो त्यो मूलबिन्दुलाई उहांले पहिल्याउन सक्नुभएन। 
सामान्यतया ब्रह्मोपदेश गर्नुपर्ने भए उहाँले उपनिषद् शास्त्रअनुसार त्यसको उपदेश दिनुहुन्थ्यो, तर 
यसको उत्तर दिन विलम्ब भएपचछि उहाँले आप्ना गुरु एवं पिता भगवान् श्रीनारायणको स्मरण 
गर्नुभयो । अतः यो सनक आदिको प्रश्न विशिष्ट प्रकृतिको भएको बुखिन्छ । 


दुष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । 
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवानिति ॥ २०॥ 





पदढार्थ अग्रतः  अगाडि भवान्  हजुर 

ते  ती सनक आदि मुनिहरूले कृत्वा  लगाएर कः  को हूनुहन्छ 
मां  मलाई उपव्रज्य  मेरो नजिक आई इति  भनेर 
दुष्ट्वा  देखेर पादाभिवन्द्नं  चरणमा प्रणाम पप्रच्छुः  सोधे 
ब्रह्माणं  ब्रह्माजीलाई कृत्वा  गरेर 


वाक्यार्थ ती सनक आदि मूनिहरूले मलाई देखेर ब्रह्माजीलाई अगाडि लगाई मेरो नजिकमा 
आएर मेरो चरणमा प्रणाम आदि गरे। त्यसपछि हजुर को हूनुहुन्छ ? भनेर सोधे । 


इत्यहं मुनिभिः पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । 


म् ५ यस्तदुद्धव  न निवोध  
यद्वाचमह् तम नबाव म॥ २९॥ 


पढार्थ अहं  म अवोचम्  भरन 
उद्धव  हे उद्धव पृष्टः  सोधिं तत्  त्यो 
इति  यसरी तदा  त्यस समयमा मे  मबाट 
तत्त्वजिज्ञासुभिः  तत्त्व जान्न॒ तेभ्यः  उनीहरूलाई निबोध  सुन 
चाहने अहं  मेले 

मुनिभिः  मुनिहरुद्रारा यत्  जे 





वाक्यार्थ हे उद्धव ! यसरी तत्त्वजिज्ञासु मुनिहरूले मलाई सोधिसकेपछि उनीहरूलाई मेले जे 


भर्ने, त्यो मबाट सुन। 


वस्तुनो यद्यनानात्वमात्मनः प्रन इंदुशाः । 


रामालन्द्री टीका 


५८४८२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


कथं घटेत वो विप्रा वक्तुवां मे क आश्रयः ॥ २२॥ 


पदार्थ आत्मनः  आत्माको विषयमा घटेत  सम्भव हुन सक्छ 
विप्राः  हे ब्राह्मणहरू वः  तिमीहरूको वक्तुः  उत्तर दिने 

यदि  यदि ईदृशः  यस्तो मे  मेरो पनि 

वस्तुनः  पारमार्थिक वस्तुको प्ररनः  प्रश्न कःवा के 

अनानात्वं  नानात्व छैन भने कथं  कसरी आश्रयः  आधार हुन्छ र 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणहरू ! यदि पारमार्थिक वस्तु नानात्वरहित छ भने आत्माको विषयमा यस्तो 
प्रश्न कसरी सम्भव हुन सक्दछछ र अथवा यदि म उत्तर दिऊं भने पनि कुन जाति, गुण, क्रिया 
आदिलाई आश्रय बनाएर उत्तर दिं ? 


पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः। 


को भवानिति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनथंकः ॥ २३॥ 
पढार्थ समानेषु  समान भएकाले हि  निश्चय नै 
पञ्चात्मकेषु  पञ्चभूतात्मक भवान्  हजुर वाचारम्भः  वाणीको विकार 
भूतेषु  प्राणीहरूको शरीरमा कः  को हुनुहन्छ मात्र हो अतः 
भेद नभएकाले र इति  यस्तो अनथकः  निरर्थक छ 
वस्तुतः च  पारमार्थिक रूपले वः  तिमीहरूको 
पनि प्ररनः  प्रश्न 





ताक्यार्थ पाञ्चभौतिक मनुष्य, पशु, देवता आदिको शरीरमा व्यावहारिक र पारमार्थिक रूपले 
पनि खासै भेद नभएकाले हजुर को हनुहृन्छ भने यस्तो तिमीहरूको जुन प्रश्न छ, यो वाणीको 
आरम्भ वा भनाईइ मात्र हो, यस्तो प्रश्न बन्नै सक्दैन, त्यसैले यो प्रश्न व्यर्थ छ। 


न न्येरपीन्द्रिये  न्द 
मनसा वचसा दुष्ट्या गृह्यतेऽन्येरपीन्द्रयः। 
अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४॥ 





पदढार्थ इन्द्रियेः अपि  इन्दरियहरुद्रारा मत्तः  मभन्दा 
मनसा  मनद्वारा पनि, जो अन्यत्  अरू 

वचसा  वचनद्रारा गृह्यते  ग्रहण गरिन्छ त्यो न इति  छैन भन्ने 
दुष्ट्या  दृष्टदरारा सबे अञ्जसा  सजिलैसंग 
अन्यः  अरू अहम् एव  मनै हं बुध्यध्वम्  बुख 


ताक्यार्थ मनद्वारा, वचनद्वारा, दृष्टिद्रारा र अरू इन्द्रियहरुद्रारा पनि जे ग्रहण गरिन्छ, त्यो सबे 
मनै हुं, मलाई छडेर अरू केही पनि कैन भन्ने कुरा विचारपूर्वक सजिलैसंग बुख । 


रामालन्द्री टीका 


५८८२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


विवरण यस प्रसङ्गमा सनक आदिले गरेको प्रश्नको खण्डन ग्वै भगवानूले उनीहरूलाई 
आत्मतत्त्वको उपदेश गर्नुभएको छ । ब्रह्माजीले सनक आदिको प्रश्नको उत्तर दिन नसकी 
भगवान्को स्मरण गरेपछि भगवान् ब्रह्मलोकमा हाँसको रूपले प्रकट हूनुभयो । जसरी राजहंसले 
दुध र पानी मिसिएको ठर्र॑बाट दुधलाई मात्र द्ुट्याएर लिन्छ, त्यसै गरी म पनि आत्मा र 
अनात्माको विवेकपूर्वक आत्मतत्वको उपदेश गर्द भन्ने प्रतीकात्मक अर्थं बताउन भगवानले 
हांसको रूप धारण गर्नुभएको धियो । एउटा अनौठो हँस आपफूहरूको अगाडि एकाएक आएको 
देखेपच्ि ब्रह्माजीसहितका ती सनक आदि कुमारहरूले त्यस हांसलाई को भवान् ? अर्थात् हजुर 
को हूनुहुन्छ ? भन्ने प्रश्न सोधे। भगवान्ले उनीहरूको प्रश्नलाई नै लिएर ततत्वको उपदेश गर्ने 
विचार गर्नुभयो। आत्मा र॒ अनात्माको विवेक गरी आत्मामा स्थित नभए वासनाहरूको 
आक्रमणबाट कहिल्यै द्ुट्कारा मिल्दैन, त्यसैले भगवान्ले यहाँ आत्मा र अनात्मा पृथक् हुन् भन्ने 
नताउनुभएको छ। भगवान् सनक आदिसंग नै प्रश्न गर्नृहुन्छ, तिमीहरूले हजुर को हुनुहुन्छ भनेर 
प्रश्न गरेको कसलाई हो? यो प्रश्न आत्माको विषयमा हो कि अनात्मा शरीर, मन आदिको 
विषयमा ? यदि आत्माको विषयमा सोधको हो भने आत्मवस्तु त अनेक छैन, एडटे छ । जब 
तिमीहामी सबैको रूपमा रहने आत्मा एडटै हो भने त्यसमा केही विशेषता, भिन्नता आदि पनि 
भएन। अनि हजुर को हूनुहुन्छ भन्ने प्रश्न गर्न पनि मिलेन। किनभने यो प्रश्नले अनेक 
व्यक्तिहरूमध्ये आफूलाई पृथक् रूपमा चिनाउने अपेक्षा गर्दछछ । फेरि यसको उत्तर दिंदा आपफूलाई 
जाति, गुण, क्रिया आदिको आधारमा चिनाउनुपर्ने हन्छ । जस्त म मानिस या पशुहु, म विद्यार्थी 
या शिक्षक हँ आदि भनाटृहरूमा जाति, गुण आदि जोडिएको हृन्छ । निरुपाधिक आत्मामा यस्तो 
पहिचान सम्भव छैन। यो कः आश्रयः अर्थात् मेले तिमीहरूका प्रश्नको उत्तर दिंदा कुनकुन 
उपाधिगत धर्मलाई अंगाली आपूलाई म फलानो हूँ भनी बताऊँ ? भनी भगवान्ले नै प्रतिप्रश्न 
गर्नुभएको छ । आत्माको दृष्टिले सोधिएको हो भने एडटै आत्मामा पृथक् परिचयका लागि प्रश्न 
गर्नु पनि सम्भव छैन अनि ओपाधिक रूपलाई स्वीकार गरी निरुपाधिक आत्माको परिचय दिन 
पनि सकिंदेन । 

यदि शरीरको उेश्यले हजुर को हुनुहुन्छ भन्ने प्रश्न गरिएको हो भने पञ्चमहाभूतले बनेको 
शरीर सबेको बराबर नै हो। हाड, छाला, मासु, रगत, रौँ, नड, आन्द्रा आदि अङ्गहरू बेग्लाबेग्लै 
प्रकारको थुप्रिंदा अनेक भँ देखिएको तिम्रो र मेरो शरीरमा के नै त्यस्तो विषयभेद छ र ? जसलाई 
बताउन परिचय दिनुपयेस् । संसारका अलगअलग प्राणीहरूको परिचय पाउन खोज्नुको अपेक्षा 
त सबे रूपले प्रकट हुने एउटै आत्मालाई ग्रहण गरिररहनु राम्रो हो । यसरी यहाँ भगवान्ले सनक 
आदि कुमारहरूको प्रश्नलाई खण्डन गर्ने बहानाले उनीहरूलाई स्थूलसूक्ष्म शरीर एवं आत्मा 
अलगअलग भएको बताउनुभएको छ। 


 अ ०   प्रजा 
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाङ्चेतसि च प्रजाः। 
जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


५४८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पढार्थ गुणाः च  विषयहरू पनि    मेरे स्वरूप वा 
प्रजाः  हे पुत्रहरू चेतसि  चित्तमा प्रविष्ट हृन्छन् व्रह्मस्वरूप 

गुणेषु  विषयहरूमा गुणाः  विषयहरू र जीवस्य  जीवका 

भ 

चेतः  चित्त चेतः  चित्त देहः  शरीर उपाधि हुन् 
आविङते  प्रविष्ट हुन्छ उभयं  यी दुबै 





वाक्यार्थ हे पुत्रहरू ! चित्त विषयहरूमा आसक्त हुन्छ र विषयहरू पनि चित्तमा प्रविष्ट हृन्छन्, 
तेपनि विषय र चित्त दुबे कुरा ब्रह्मस्वरूप जीवका उपाधि हुन् । 


् चाविराच््वित्तमभी   ५ 
गुणेषु ष्णं गुणसेवया । 
गुणाङ्च चित्तपरभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६॥ 


आविशत्  आसक्त भएको उभयं  दुबैलाई 

चित्तं  चित्तलाई र मद्रे  मेरो स्वरूपमा रहेर वा 
चित्तप्रभवाः च  चित्तमा प्रविष्ट आत्मसाक्षात्कार गर 

भएका त्यजेत्  त्यागोस् 

गुणाः च  विषयहरू 


पदार्थ 

अभीक्ष्णं  बारम्बार 
गुणसेवया  विषयको सेवन 
गर्नलि 

गुणेषु  गुणमा विषयमा 





ताक्यार्थ बारम्बार विषयको सेवन गनलि विषयमा आसक्त भएको चित्तलाई र चित्तमा प्रविष्ट 
भएका विषयहरूलाई मेरो स्वरूपमा रही आत्मतत्व साक्षात्कार गरी त्यागोस् । 


जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः । 


तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिरिचतः॥ २७॥ 


पदार्थ पनि तासां  ती वृत्तिहरूमन्दा 


जाग्रत्  जाग्रत् अवस्था 
स्वप्नः  स्वप्न अवस्था र 


गुणतः  गुणका कारण भएका 
बुद्धिवृत्तयः  बुद्धिकै वृत्ति हुन् 


विलक्षणः  भिनन छ भने कुरा 
विनिदिचतः  निश्चित छ 





सुषुप्तं च  सुषुप्ति अवस्था जीवः  जीव चाहं 
ताक्यार्थ जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्था तीन गुणका कारणले बुदधिवृत्ति नै बनेको 
हो, अरू होइन र जीव चाहं यी सबैको साक्षी भएकोले यिनीहरूमन्दा भिन्न छ भन्ने कुरा 
निश्चित छ। 
यहिं संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिदः । 
मयि तुयं स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥ 

यहिं  किनभने 


पदार्थ अयं  यो 


रामालन्द्री टीका 


५४८५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
संसृतिबन्धः  बुद्धिवाट हुने तुये  तीन अवस्थाबाट अतीत तत्  त्यसपचछि 

बन्धनले मयि  म परमात्मामा गुणचेतसां  विषय र चित्त 
आत्मनः  आत्मामा स्थितः  स्थित भएर यो दुबैको 

गुणवृत्तिदः  गुणबाट हुने वृत्ति बुदधिको बन्धनलाई त्यागः  त्याग हुन्छ 

प्रदान गर्वछछ त्यसैले जह्यात्  त्यागोस् 





ताक्यार्थ बुदिवृत्तिबाट हुने यो बन्धनले नै आत्मामा त्रिगुणमयी वृत्ति प्रदान गरेको हो । त्यसैले 
तीन अवस्थादेखि विलक्षण तुरीय ब्रह्मस्वरूप ममा स्थित भई यो बुद्धिको बन्धनलाई त्यागोस्। 
त्यसपछि विषय र चित्त दुबैको त्याग हुन्छ । 


अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनो ऽथविपयंयम् । 


विद्वान् निविद्य संसारचिन्तां तुयं स्थितस्त्यजेत् ॥ २९॥ 
पढार्थ अथविपयंयं  विपरीत कुरो तुर्ये  तुरीय परमात्मामा 
अहङ्कारकृतं  अहङ्र्ारा देखाउने आनन्द आदिलाई स्थितः  स्थित भएर 
बनेको ढाकिदिने कुरा संसारचिन्तां  सांसारिक 
बन्धं  बन्धनले विद्धान्  जानेर चिन्तालाई 
आत्मनः  आत्माको निविद्य  विरक्त भई त्यजेत्  त्यागोस् 





ताक्यार्थ देह आदिमा अहङड़ारपूर्वक खडा हुने जो बन्धन छ, यसले आत्माको स्वरूपलाई 
ढाकिदिन्छ भन्ने कुरा जानेर साधकले विरक्त भई तुरीय परमात्मामा स्थित भएर सांसारिक 
चिन्तालाई त्यागोस्। 


यावन्नानाथधीः पुंसो न निवतंत युक्तिभिः। 
जागत्यैपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३०॥ 





पढार्थ न निवर्तेत  निवृत्त हदेन स्वपन्  सुतिरेको मानिस 
यावत्  जबसम्म त्यस बखतसम्म यथा  जसरी 

पुंसः  मानिसको अज्ञः अपि  अज्ञानी मानिस स्वप्ने  स्वप्नमा 

नानाथंधीः  नाना पदार्थमा पनि जागरणम्  जागा भएजस्तो 
अहंता बुद्धि छ त्यो जागति  जागेको जस्तो हुन्छ तर वास्तवमा जागा हदेन 
युक्तिभिः  युक्तिहरूद्रारा देखिन्छ तैपनि 


ताक्यार्थ जबसम्म अनेक पदार्थहरूमा भएको मानिसको अहंबुदधि युक्तिहरूद्रारा निवृत्त हूदेन 
तबसम्म अज्ञानी मानिस पनि जागेको जस्तो देखिन्छ, तर ऊ वास्तवमा जागेको हँदेन। जसरी 
सुतेको मानिस स्वप्नमा जागेको जस्तो भए पनि यथार्थतः ऊ जागेको हदेन । 

विवरण यस प्रसङ्गमा भगवानूले विषय र चित्तको परस्पर तादात्म्यबाट जिज्ञासु व्यक्ति कसरी 


रामालन्द्री टीका 


५४८६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


छुटन सक्दछ भनी बताउनुभएको छ । सनक आदिले ब्रह्माजीलाई यही प्रश्न सोष्दा उहाँले उत्तर 
दिन नसकी भगवान्को स्मरण गर्नुभएको थियो। त्यसैले भगवानूले सनक आदिलाई उत्तर 
दिनुभएको हो । यहां के शङ्खा हुन्छ भने सनक आदिले त ब्रह्माजीसंग मात्र यो प्रश्न गरेका थिए, 
भगवानूसंग उनीहरूले सोधेकै धथिएनन्। उसो भए जिज्ञासापूर्वक आफ्नो शरणमा नआएकालाई 
भगवान्ले यतिक किन उपदेश गर्नुभयो ? उहाँले त ब्रह्माजीलाई यो समस्याको समाधान 
बताउनुपर्दथ्यो अनि उहाँले नै तिनीहरूलाई सम्णाउनुहुन्थ्यो। यसको उत्तर के हो भने सनक 
आदिमा तीव्र जिज्ञासा भएकाले भगवान्ले विलम्ब नगरी रुटपट आफैले यसको उत्तर दिनुभएको 
हो। यो सनक आदिमाथि भगवान्को विशेष कृपा हो । सामान्य नियम अनुसार शिष्यले जिज्ञासा 
राखेपच्ि मात्र गुरुले ततत्वको उपदेश गर्नुपर्ने भए पनि गुरु जब आफ्नो शरणमा आएको शिष्यप्रति 
करुणा गर्दछन् त उनले शिष्यले नसोधेको या सोध्न नजानेको विषयमा पनि उसलाई उपदेश 
दिन्छन्। भगवान्ले सनक आदिमाथि यस्ते कृपा गर्नुभएको हो । फेरि भगवान् त सबैका आत्मा 
भएकाले सनक आदिले ब्रह्माजीसँंग सोष्दा पनि भगवानूसंग सोधको भट्हाल्थ्यो। त्यसैले 
भगवानूले तिनलाई उपदेश गर्नुभएको हो भन्न सकिन्छ । 

अनादिकालीन विषयभोगको संस्कारका कारणले मानिसको मन सर्धँ विषयतिर नै 
दौडिरहन्छ अनि मनभित्र अनेक विषयका आकारहरू भरिदे जान्छन्। यसरी जीवको मनभित्र र 
बाहिर दुबेतिर विषय नै विषयहरू भरिएका हुन्छन्। जब ऊ आंँखा खोल्दछ तब उसको चित्तले 
बाहिरी विषयलाई ग्रहण गर्न थाल्दकछ अनि जब ऊ ओंँखा बन्द गर्द अनि चित्तले ऊभित्रका 
वासनामय विषयहरूलाई ने ग्रहण गर्द । चित्तबाट एकएक गर्दै वासना संस्कार निकाल्न पनि 
सम्भव छैन किनभने वासनाहरू अनन्त छन्। यसरी जीव कहिल्यै पनि चित्त र विषयको फन्दाबाट 
छुट्न सक्देन। भगवान् भन्नुहुन्छ अहड़ारकृतं बन्धम् अर्थात् यो जीवको बन्धन वास्तविक नभरई 
केवल अहङारका कारणले गर्दा भएको हो । अहङ्ार भनेको सर्वव्यापक अद्वितीय आत्मतत्त्वे 
आफ्नो वास्तविक रूपलाई बिरसिंई परिच्छिनन शरीर, मन, इन्द्रिय आदिमा आत्मबुदधि गर्नु हो। 
अहङ़ारलाई चिदाभास पनि भनिन्छ, जसको अर्थ चित्तमा परेको चिद्रूप आत्मतत्वको आभास हो। 
यही नै कल्पित जीवभाव हो। जसरी एेनामा प्रतिबिम्बित सूर्यप्रतिबिम्बको वास्तविक रूप 
आकाशको सूर्य नै हन्छ। त्यसै गरी चित्तमा प्रतिबिम्बित चिदाभास जीवको पनि वास्तविक 
स्वरूप ब्रह्मत्व नै हो । यही साक्षी आत्मतत्त्तले इन्द्रिय, मन आदिका सारा व्यवहारहरूलाई 
प्रकाशित गरिदिन्छ। अज्ञान अवस्थामा चाह जीवले आपूलाई यो आत्माको रूपमा नबुखी 
चित्तमा प्रतिबिम्बित भएको चिदाभासको रूपमा नै बुरेको हृन्छ । चिदाभास चित्तमा अध्यस्त 
भएको स्वरूप हो। त्यसैले चित्तको हलचलले यो प्रभावित ह॒न्छ। जसरी एेना चर्किदा 
त्यसभित्रको प्रतिबिम्ब पनि चर्किएको देखिन्छ त्यसै गरी चित्त वासनाग्रस्त भई विषयदेशमा जांँदा 
चिदाभासले आपू नै त्यहोँ गएको ठान्दछ । यसरी आत्मा चित्तमा अध्यस्त भएकाले नै ऊ चित्तको 
विषयभोगबाट प्रभावित भएको हो । वास्तवमा त आत्मा चित्त र त्यसका वृत्तिहरूको पनि साक्षी 
हो । यही आत्माबाट नै चित्तवृत्ति विषयदेशमा गएको अथवा चित्तभित्र विषय वासनाको हलचल 
मच्चिएको समेत प्रकाशित भट्रहेको हुन्छ । यो आत्मालाई तुरीय साक्षी भनिन्छ रयो भावमा 


रामालन्द्री टीका 


५८४८७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अडिने वित्तिकै जिज्ञासु व्यक्ति चित्त र विषयको खेलाबाट निर्लिप्त अनि आनन्दमगन रहिरहन्छ । 
यहाँ रहस्यको कुरा के छ भने चित्त आत्माको शक्तिलाई पाएर नै बलियो भएको हन्छ, नत्र उसमा 
आपन दुद सत्ता केही पनि कैन । मानिसले जबसम्म चित्तमा आत्मबुदधि गर्द तब उसले सम्पूर्ण 
आत्मशक्ति चित्तलाई नै दिएको हृन्छ। यसबाट अनन्त शक्तिशाली बनेको चित्तले अनादि 
विषयवासना अनि विषयभोगको लीला रच्दै जीवलाई छक्याद्रहन्छ। आफू हिंडिरहेको 
विषयभोगको बाटो मन नपरे पनि जीव यसलाई रोक्न सक्देन, किनभने ऊसंग कुनै सामर्थ्य छैन । 
उसको सत्ता एवं सामर्थ्य त उसले भ्रमवश आफू भनी मानेको अन्तःकरणमा गएको छ। यो 
वेलामा चित्त विषयमा जाने अनि विषय चित्तमा आउने लीलालाई बन्द गर्न सकिंदेन । विषयभोग 
गर्न हतारिने चित्तलाई नै जीवले आफू ठानेको छ भने त्यहाँ चित्तलाई रोकने कुन चाहं शक्ति 
नाँकी हृन्छ र ? हरेक विषयभोगपचछि जीवले यसको व्यर्थतालाई बुरे पनि वासना प्रबल भएको 
वेलामा ऊ चित्तमा नै गई मिसिएको हृन्छ । प्रारम्भिक अवस्थाका जिज्ञासु साधकहरू आफूले 
चित्तलाई कसैगरी पनि जित्न या रोक्न नसकेको यही अवस्थाको अनुभव गर्दछन् अनि उनीहरू 
हतास मानसिकतामा ह॒न्छन्। यो अवस्थामा भगवान् जीवहरूलाई आफ्नो वास्तविक 
आत्मस्वरूपको सम्खना गर्न प्रेरित गर्नृहुन्छ र भन्नुहुन्छ मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् 
त्यागस्तदगुणचेतसाम् अर्थात् तुरीय साक्षी ममा आत्मभावले स्थित भई चित्त र विषय यी दुबेलाई 
त्यागिदेऊ । जबसम्म शरीर चित्त आदिमा आत्मभाव या अहङकार रहन्छ तबसम्म जीवले चित्तलाई 
विषयवासनाबाट कसै गरी पनि मुक्त गर्न सक्देन। उसका हजारौँ प्रयास पनि विफल हुन्छन् । 
आफनो वास्तविक रूपमा ऊ अवस्थित भयो भने चाह चित्तलाई उसले दिदरआएको सम्पूर्ण शक्ति 
उस्म केन्द्रित हृन्छ, किनभने ऊ अब चित्तमा अध्यस्त भएको वस्तु नभई उसको प्रकाशक भएको 
हन्छ । चरकिएको एेनामा परेको सूर्यप्रतिबिम्बले आफू नचरकिएको हुन लाख कोसिस गरे पनि 
सक्दछ र ? उसले त आपूलाई आकाशमाथिको सूर्यको रूपमा बुमनेवित्तिकै यो काम सकिन्छ । 
यसै गरी जीवले पनि चित्तको प्रकाशक साक्षीको रूपमा आपरूलाई बुम्नेवित्तिकै ऊ यसका 
हलचलबाट हुने दुःखदेखि टाढा हुन्छ । यहाँ अर्को रोचक कुरा त के छ भने जब व्यक्तिले चित्त 
या त्यसका वृकत्तिहरूलाई साक्षी बनी हेर्न थाल्दछ तब तत्क्षण चित्त पूर्णतः शक्तिहीन भई निश्चल 
बनिहाल्दछ । यसपच्छि न चित्त विषयमा जान्छ न विषयवासनाले चित्तभित्र खलबल मच्चार्छन् । 
ती सबे आत्मप्रकाशले भरिएर शान्त भडइ्रहन्छन् । 

भगवानूले यहाँ आत्मस्थितिमा रहनुलाई पूर्ण जागरण अनि शरीर, अन्तःकरण आदिमा 
आत्मभाव या अहङ्कार गरी आफूलाई भिन्नभिन्न जीव मानी व्यवहार गर्नु आदिलाई चाहं 
सपनाको जागरण हो भन्नुभएको छ। सपना देखिरहेको व्यक्तिले पनि आपूलाई सपनाभित्रै 
जागिरहेको ठान्दछ, तर वास्तविक रूपमा जागिसकेपचछछि मात्र उसलाई आप सपनामा भएको बोध 
हन्छ । सपनामा कसैले आफूलाई बाघले लखेटिरहेको अनि आफू भागन खोज्दा आप्नो खुट्रा कतै 
खाड़ी आदिमा अडकिएको देख्यो भने उसले त्यो बाघबाट बच्न के गर्न सक्दछछ ? त्यहोँ उसले 
जति ठुलो स्वरले चिच्याए पनि केही हुनेवाला कैन । बरु सपनाबाट जागी आपरूलाई स्वप्नद्रष्टा 
भएको थाहा पाउनेवित्तिकै ऊ त्यो कल्पित आफू अनि कल्पित बाघ दुबेदेखि भिनन बन्द । ठिक 


रालालन्द्री टीका 


५४८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


यसै गरी अज्ञानावस्थामा निदाएका जीवले आपरूलाई कल्पित चिदाभास मानेकाले दुर्वासनाग्रस्त 
चित्तको लखेटादइले ऊ पीडित बनेको छ र यसबाट बच्न उसले अरू प्रयास नगरी आपफूलाई 
चित्तको द्रष्टा आत्मा भनी चिन्नु आवश्यक छ । यही शिक्षा भगवान्ले यहाँ उद्धवलाई दिनुभएको 


छ  


असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । 
गतयो हेतवङ्चास्य मृषा स्वप्नदुशो यथा ॥ २१॥ 


पदार्थ 

आत्मनः  आत्मादेखि 
अतिरिक्त 

अन्येषां  अरू 


भावानां  देह आदि पदार्थहरू 





रः  हदे नभएका हुनाले 
तत्कृता  तिनीहरूबाट पैदा हुने 
भिदा  वर्ण र आश्रमको भेद 
गतयः  स्वर्ग आदि फल र 
 च  कर्महरू पनि 





अस्य  यो आत्माको लागि 
स्वप्नदुश्चः  स्वप्नद्रष्टाको गति 
यथा  यै 

मृषा  मिथ्या मायाद्वारा 
कल्पित हो 


वाक्यार्थ आत्मादेखि अतिरिक्त अरू देह आदि पदार्थहरू कुनै पनि नभएको हूनाले 
यिनीहरूबाट भएका वर्ण र आश्रमको भेद, स्वर्ग आदि फल र कर्महरू पनि स्वप्नद्रष्टाले देखेका 
स्वप्नप्रपञ्च ॐ मिथ्या हुन् । 


 जागरे    बहिरनुक्षणधर्मिणो  न थान् ९ 
यो जागरे  

भुङ्के समस्तकरणेहेदि तत्सटुक्ान् । 
स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः 


स्मृत्यन्वयात् त्रिरुणवृत्तिदुगिन्द्रियेशः ॥ ३२ ॥ 
पदार्थ अथांन्  स्थूल विषयहरूलाई गर्द 
यःजो बहिः  बाहिरे सुषुप्ते  सुषुप्ति अवस्थामा 


उपसंहरते  लीन गर्दछछ 

सः  त्यो आत्मा 
स्मृत्यन्वयात्  सबे अवस्थामा 
अनुगत भएकोले 

एकः  एक अद्वितीय छ 


समस्तकरणेः  सम्पूर्ण चक्षु 
आदि इन्द्रियहरुद्रारा 

भुङ्के  भोग गर्दछछ 

स्वप्ने  स्वप्न अवस्थामा 
हृदि  हृदयमा 

तत्सदुक्षान्  जाग्रत्का जस्ते 
वासनामय विषयहरूलाई भोग 


त्रिगुणवृत्तिद्क  जाग्रत् आदि 
तीनै अवस्थाको साक्षी छ 
इन्द्रियेशः  इन्दरियहरूको 
मालिक छ त्यसले 

जागरे  जाग्रत् अवस्थामा 
अनुक्षणधमिणः  बाल्य, युवा 
आदि क्षणिक धर्म भएका 





वाक्यार्थ जाग्रत् आदि अवस्थाको साक्षी र इन्द्रि आदिको मालिक आत्माले सम्पूर्ण 
इन्द्रियहरुद्रारा जाग्रत् अवस्थामा बाहिर देखिने क्षणिक धर्म भएका स्थूल पदार्थहरूको भोग गर्द 


रामालन्द्री टीका 


५८८९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


फेरि स्वप्न अवस्थामा तिन जाग्रतूका वासनामय पदार्थहरूलाई भोग गर्वछ र फेरि सुषुप्तिमा 
सबेलाई लीन गर्द । त्यस्तो आत्मा सबे अवस्थामा अनुगत भएकाले एक वा अद्वितीय छ। 


एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्यवस्था 
मन्मायया मयि कृता इति निदिचताथांः। 


सज्छिदय हादंमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण 

ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३॥ 
पदार्थ मयि  मेरो अंश जीवमा खडगले 
एवं  यसरी कृताः इति  कल्पना गरिएका अखिलसंशयाधिं  सम्पूर्ण 
विमृश्य  विचार गरेर हुन् भनेर संशयको आधार अहङारलाई 
गुणतः  गुणद्रारा निङिचिताथांः  निश्चय गरेका सञ्छिद्य  छेदन गरेर 
मनसः  मनको अनुमानसदुक्तितीक्ष्णज्ञानासिना  हादंम्  हृदयमा रहेको 
त्यवस्थाः  तीन अवस्थाहरू अनुमान एवं सत्पुरुषको मा  मलाई 
मन्मायया  मेरो मायाद्रारा उपदेशबाट प्राप्त ज्ञानरूप तीक्ष्ण भजत  भजन गर 





वाक्यार्थ यसरी विचार गरेर गुणद्वारा मनका यी तीन अवस्था मायाले मेरो अंशरूप जीवमा 
कल्पना गरिएका हुन् र निश्चित वस्तु चाहं आत्मा हो भन्ने बुरी तिमीहरूले अनुमानद्रारा वा 
सत्पुरुषका उपदेशद्रारा तीक्ष्ण ज्ञानरूप खड्गले सम्पूर्ण संशयको आधार अहङारलाई काटी 
हृदयमा रहने मेरो भजन गर । 

विवरण यहाँ शरीरका अवस्थाहरू परिवर्तित भडइरहे तापनि आपरलाई अपरिवर्तनीय साक्षीको 
रूपमा अनुभव गर्नुपर्दछ भनी भगवान्ले उपदेश गर्नुभएको छ । शरीरका बाल्य, युवा, वृद्ध आदि 
अनेक अवस्थाहरू छन् अनि दिनदिने प्राणीहरूका जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति गरी तीन अवस्था हुने 
गर्दछन्। जाग्रत् अवस्थामा बाहिरी संसारको र स्वप्न अवस्थामा भित्री वासनामय संसारको बोध 
हन्छ भने सुषुप्ति अवस्थामा कुनै पनि वस्तुको बोध हदेन। जाग्रत् कालमा अनुभव गरिने जति 
पनि पदार्थहरू छन्, ती सबै बाल्य, युवा आदि अवस्थामा पुगदै क्षणक्षणमा बदलिद्रहने खालका 
छन् । व्यक्तिले यी बाह्य पदार्थको भोग सम्पूर्णं इन्द्रियहरूद्रारा गरेको हुन्छ । स्वप्न अवस्थामा चादिं 
भोक्ताले त्यही समानका वासनामय भित्री पदार्थहरूलाई भोग गर्दछ। सुषुप्तिमा यी सारा 
व्यवहारको उपसंहार अर्थात् लय हृन्छ । यसरी तीनै अवस्थाहरूलाई प्रकाशित गर्ने आत्मा एडटे छ। 
यहाँ के शङ्गा हृन्छ भने जाग्रत् अवस्थाको अनुभव गर्ने जीव विश्व हो । स्वप्न अवस्थाको अनुभव 
गर्ने जीव तेजस हो अनि सुषुप्ति अवस्थाको अनुभव गर्न जीव चाहं प्राज्न हो। यी तीन ओटा 
छु्राद्ुटरै भएकाले एडटे आत्मामा तीनै अवस्थाको अनुभव कसरी हुन सक्छ ? यसको उत्तरमा 
भनिन्छ स्मुत्यन्वयात् अर्थात् तीनै अवस्थाको स्मृति एडटे चेतनलाई हुने भएकाले । यदि विश्व, 
तेजस र प्राज्न द्ु्ाद्ुट्ै जीव भएका भए तिनले अनुभव गरेका कुरा एडटै आत्मामा नआनुपर्ने तर 


रामालन्द्री टीका 


५४९० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


जुन म सुषुप्तिमा भूसुक्क निदाएको धिं, त्यही मेले बिचमा अलिअलि सपना देख र अहिले 
जागा भएको दु भन्दछ । यसरी तीनै अवस्थालाई प्रकाशित गर्ने एउटे आत्मा भएको र शरीर अनि 
संसारको अवस्थामा अनेक परिवर्तन आदा पनि यसमा चाहं अलिकति पनि परिवर्तन आएको 
हैदेन । विषयहरूको भिन्नताको कारणले मनका यी अवस्थाहरूको भेद हदा पनि यी तीन ओट 
अवस्था आत्मामा मायाद्रारा नै कल्पित भएका हुन् । यी कल्पित अवस्थाहरूमा आत्मालाई फसाई 
सुखीदुःखी बनाउने काम अहङारको हो। त्यसलाई यहाँ अखिलसंशयाधि भनी खड्गद्रारा 
त्यसको नाश गर्नुपर्दछ भनिएको छ । अखिलाः संशयाः आधीयन्ते अस्मिन् इति भन्ने व्युत्पत्तिद्रारा 
यो शब्द बन्द, यसको तात्पर्य आत्मविषयक सबेथरी संशयहरू मूल अनि तिनीहरू रहने गँ 
पनि अहङ्ार नै हो भने हृन्छ। अहड़ारमा आत्मभाव ग्नलि नै प्राणीहरूले आफ्नो वास्तविक 
आत्मस्वरूपलाई भुलेका छन् र त्यस विषयमा सन्देह गर्दछछन्। आपनै अस्तित्वको विषयमा सन्देह 
गर्नुपर्ने त होइन, तर पनि प्राणीहरू यसमा सन्देह गर्दछन्। सबै अवस्थाहरू परिवर्तित या 
व्यभिचरित भए तापनि अव्यभिचरित रूपले रहिरहने आत्माको यथार्थतालाई जान्नु यही नै 
ज्ञानरूपी खड्ग हो र यसैद्रारा सन्देहको निवारण हुन सक्छ । 


ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं 

दुष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम्। 
विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया 

स्वप्नस्त्रिधा गुणविसग॑कृतो विकल्पः ॥ ३४॥ 





पढार्थ अतिरों  अतिचञ्चल इन्द्रिय र अन्तःकरण 

इदं  यो जगत् विभ्रमं  भ्रमरूप गुणविसगंकृतः  गुणको 
मनसः  मनको ईक्षेत  सम्क्ओस् परिणामले बनेको 
विलासं  विलासरूप हो र॒ एकं  एक विकल्पः  भेद हो र 
दृष्टं  दृश्यमान विज्ञानं  विज्ञानरूप आत्मा नै स्वप्नः  स्वप्न जस्तो 
विनष्टं  नश्वर उरुधा इव  अनेक जस्तो भएर माया  मायाकल्पित हो 
अलातचक्रं  अगुल्टो घुमांदा विभाति  प्रतीत भएको छ 

बनेको चक्रजस्तो त्रिधा  तीन प्रकारका शरीर 


ताक्यार्थ यो जगत् केवल मनको विलास हो। दृश्य, नश्वर र अगुल्टो घुमांदा बनेको चक्र 
जस्तो अतिचञ्चल यो जगत्लाई भ्रमरूप सम्णनुपर्दछ । एक विज्ञानस्वरूप आत्मा नै अनेक जस्तो 
भएर प्रतीत भएको छ । गुणको परिणामले शरीर, इन्द्रिय र अन्तःकरण आदि भेदरूपले रहेका जो 
पदार्थहरू छन् ती स्वप्न जस्तै मायाद्रारा कल्पित हृन् । 

दष्टं ततः प्रतिनिवत्यं निवृत्ततृष्ण 


रामालन्द्री टीका 


५५४९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


स्तृष्णीं भवेन्निजसुखातुभवो निरीहः । 


सन्दुर्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्धया 
त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ २५॥ 
पदार्थ आनन्दमा निमग्न भ्रमाय  भ्रमका लागि 
ततः  ती शरीर आदि दृश्य भवेत्  होस् मोहका लागि 
पदार्थबाट यदि  यद्यपि न भवेत्  हदेन तर 
दुष्टं  दृष्टिलाई क्व च  कहिलेकाहीं आनिपातात्  देह नष्ट 
प्रतिनिवत्यं  हटाएर इदं  यो शरीर आदि नहुन्नेलसम्म शरीरको 


निवृत्ततृष्णः  तृष्णाविहीन भई सन्दुश्यते  प्रतीतिमा आंछ स्मृतिः  संस्कारमात्रले प्रतीति 
तूष्णीं  इन्द्रियव्यापारशून्य रही अवस्तुबुद्धया  वास्तविक होइन हुन्छ 

निरीहः  निश्चेष्ट बनी भनेर 

निजसुखानुभवः  आत्माको त्यक्तं  त्यागिएको हनाले 
ताक्यार्थ दृश्य पदार्थ शरीर आदिबाट दृष्टि फर्काएर त्ष्णारहित भई इन्द्रियव्यापारलाई रोकी 
निश्चेष्ट बनेर आत्मसुखलाई अनुभव गरोस्। यद्यपि व्यवहार अवस्थामा यो शरीर आदिको प्रतीति 
हृन्छ, तैपनि यो वास्तविक होइन भनेर त्यागिसकेको हुनाले यसमा मोह हेन, देह नष्ट 
नह॒न्जेलसम्म संस्कार मात्रले प्रतीति हुन्छ । 





देहं च नश्वरमवस्थितसुत्थितं वा 

सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । 
दैवादपेतमुत दैववशादुपेतं 

वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ ३६ ॥ 









पढार्थ र वा  बसेको होस् ः च  यो शरीरलाई 

सिद्धः  आत्मनिष्ठ सिद्धले उत  अथवा न प्यति  देख्दैन 

यतः  जुन शरीरबाट दै  भाग्यवश यथा  जसरी 

स्वरूपं  आफ्नो स्वरूपलाई अपेतं  कहीं गएको होस् मदिरामदान्धः  मदिराले उन्मत्त 
अध्यगमत्  साक्षात्कार गय्यो उत  अथवा भएको मनुष्यले 

दैवात्  प्रार्धवश यो शरीर उपेतं  आएको होस् परिकृतं  लगाएको 

उत्थितं  उठेको होस् नरवरं  नाशवान् वासः  कपडालाई देख्दैन 


ताक्यार्थ आत्मनिष्ठ सिद्धले जुन शरीरको माध्मबाट आफ्नो स्वरूपको साक्षात्कार गयो, चाहे 
त्यो शरीर प्रारब्धवश उठेको होस् या बसेको होस्, करटी गएको होस् वा आएको होस्, त्यो नश्वर 


रामालन्द्री टीका 


५४९२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


शरीरलाई उसले देष्देन। जसरी मदिराले मत्त भएको व्यक्तिले आपूले लगाएको कपडालाई 
देख्देन फुस्कियो वा लगादएकै छ उसलाई थाहा हदेन । 
वितवरण यस प्रसङ्गमा आत्मज्न व्यक्तिलाई सारा संसार र शरीर पनि केवल सपनासमान हुन्छ 
भनिएको छ । यो सम्पूर्ण द्वैतप्रपञ्च मनको भ्रम हो । जसरी अगुल्टो घुमारँदा चक्र फैँ बनेको अनि 
अनेक रङ्बिरङ्ग भएको पनि देखिन्छ, त्यसै गरी यो संसार देखिएको हो । संसारमा एडटै मात्र 
ज्ञानततव यथार्थं हो, तर मायाको कारणले मनले यो विज्ञानततत्व पनि घुमे ४ भएको छ र 
अलातचक्रमा ४ यसमा पनि अनेक भेदको प्रतीति भएको छ। आत्मजिज्ञासु साधकले पनि यो 
संसारलाई भ्रममय अनि केवल मनको सञ्चलनद्रारा देखिएको भन्ने ठान्नुपर्दछ र यसबाट आफनो 
मनलाई हटाउनुपर्दछ । जब उसले यहाँबाट आफ्नो ध्यान हटाई आत्मातिरे अभिमुख बन्दछ तब ऊ 
त्यटी आत्मसुखको अनुभव गर्दै रमादरहन्छ । आत्मज्ञानीको यो आत्मानुभवमा सारा संसार 
विलाएको हृन्छ, उसले यहाँ रहंदारहँदे पनि यसको अनुभूति गर्दन, आफ्नो स्वरूपकै अनुभूति 
गरिरहन्छ । 

यहाँ के शङ़ा हुन्छ भने शरीर रहन्जेल प्रारब्धकर्मवश भोजन, शयन आदि अनेक 
व्यवहारहरू त भई नै हाल्दछन्। त्यसका लागि भोग्यभोक्ता आदि द्वैतदृष्टि चाहिएला । त्यसैले 
शरीर रहुञ्जेल द्ैतप्रपञ्चको अस्तित्व रहिरहनुपर्न ? यसको उत्तर के हो भने यो संसार पूर्णतः 
अवास्तविक हो भन्ने जानेर यसमा अहंता अनि ममताको पनि त्याग गरिएकाले यसपच्ि पुनः 
यसमा भ्रम हन सक्देन । कुनै पनि असत्य वस्तु केवल देखिनु र त्यो सत्य हो भनी भ्रम हनुमा धेरै 
अन्तर छ। सत्य हो भन्ने भ्रममा भएको पदार्थमा व्यक्ति व्यवहार गर्न प्रवृत्त हुन्छ अनि यो केवल 
देखिएको मात्र हो वास्तविक होदन भनी जानिएको पदार्थमा चाह व्यक्ति प्रवृत्त हँदेन । मरुभूमिमा 
टल्केको पानीलाई सांँचो ठानी तिर्खाएको मग त्यतातिर दौडंदा जति दौडे पनि त्यसलाई प्राप्त गर्न 
नसकी त्यो मृग मु फुटेर मर्द तर त्यहीं रहेको एउटा विवेकी मान्छेले चाह यो मरुभूमिको 
चमक मात्र हो भनी जानेकाले ऊ त्यसमा प्रवृत्त पनि हदेन र दुःख पनि पादेन त्यसैले ज्ञानीले 
पनि संसारलाई देख्दछ, तर त्यसले उसलाई भ्रममा पार्देन। आनिपातात् स्मृतिः अर्थात् ज्ञानीलाई 
शरीरपात नहुन्जेलसम्म पुराना भ्रमव्यवहारले स्मृति पनि हुन सक्छ, तर त्यसले उसलाई भ्रममा भने 
पार्देन। यस विषयमा स्वप्नको दृष्टान्त दिदे भनिएको छ स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः 
अर्थात् जसले पारमार्थिक वस्तु आत्मालाई बुखिसिकेको छ, त्यो व्यक्तिलाई संसार स्वप्नसमान हुन्छ 
र उसले शरीरसंग सम्बन्धित आहार, विहार, शयन आदि व्यवहारलाई केवल स्वप्न भने ठान्दछ। 
जसरी सपनामा उरलाग्दो बाघलाई देखी व्यँखिएको व्यक्ति त्यो बाघलाई सम्फएि तापनि विपनामा 
त्यो सपनाको बाघबाट उराडँदेन, त्यसै गरी संसाररूपी सपनाबाट जागिसकेको व्यक्ति पनि यसका 
व्यवहार र शरीर आदिको हलचलबाट प्रभावित बन्दैन। 

ज्ञान नहुन्जेलसम्म साधकले शरीरलाई नै आत्मा ठानेको धियो, तर जब उसले आफ्नो 
वास्तविक स्वरूपलाई फेला पार्छ तब ऊ त्यो अयथार्थ शरीरलाई फेरि है्वैन। जसरी बेसरी नशा 
लागेको व्यक्तिले कपडा लगाएनलगाएको याद गर्दन, त्यसै गरी यो आत्मानन्दको माधुरीलाई 
पिद्रहेको व्यक्तिले पनि शरीरको अवस्थालाई याद गर्दैन। छान्दोग्योपनिषद् ८१२३मा पनि 


रामालन्द्री टीका 


५४९२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ब्रह्मज्ञानीलाई संसारचक्रमा पार्ने यो दुःखदायी शरीरको बोधने हैदेन र ऊ आत्ममस्तीमा घुम्छ 
भनी बतादएको छ नोपजनं स्मरन्निदं शरीरम्। यसप्रकार ब्रह्मज्ञानीले प्रारब्धकर्मका कारण 
शरीरले युक्त भई संसारमा रहे तापनि उसलाई यसको याद हेन र अयथार्थ रूपमा प्रतीत 
भट्रहेको यो मिथ्या जगतूले उसलाई बन्धन या भ्रममा पार्न सक्दैन। 


देहोऽपि दैववशगः खलु कमं यावत् 
स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । 
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः 
स्वाप्नं पुननं भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

यावत्  जबसम्म अपि  शरीर पनि सप्रपञ्चम्  प्रपञ्चले सहित 
स्वारम्भकं  आपनो शरीरलाई सासुः एव  जीवित भएर नै भएको 

उत्पनन गराउने प्रतिसमीक्षते  रहिरहन्छ स्वाप्नं  स्वप्न जस्तै अयथार्थ 
कमं  प्रारब्ध कर्म रहन्छ ।अधिरूढसमाधियोगः  योगद्वारा तं  त्यस शरीरलाई 

खलु  तबसम्म नै समाधिमा स्थित भएको पुनः  फेरि 

दैववशगः  प्रारब्ध संस्कारको प्रतिबुद्धवस्तुः  आत्मतत्तको न भजते  स्वीकार गर्दैन 
वशमा परेको साक्षात्कार गरेको योगीले 





ताक्यार्थ जबसम्म शरीरलाई उत्पन्न गराउने प्रारब्ध कर्म रहन्छ तबसम्म प्रारब्ध संस्कारको 
वशमा परेको शरीर चाह जीवित भएर नै रहिरहन्छ । योगद्वारा समाधिमा स्थित भएको हूुनाले 
आत्मतत्वको साक्षात्कार गरेको योगीले प्रपञ्चले सहित भएको स्वप्न जस्त अयथार्थ त्यस 
शरीरलाई फेरि स्वीकार गर्दैन। 


मयेतदुक्तं वो विप्रा गुद्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः । 
जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्ध्मविवक्षया ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ एतत्  यो से आगतं  आएको 

विप्राः  हे ऋषिहरू मया  मद्रारा मा  मलाई 
साङ्ख्ययोगयोः  साडख्य र॒वः  तिमीहरूलाई यज्ञं  यज्ञरूप विष्णु भनेर 
योग दर्शनमा उक्तं  भनियो जानीत  जान 

यत्  जो युष्मद्धमविवक्षया  तिमीहरूलाई 

गुह्यं  रहस्यको कुरा छ मोक्ष धर्म बताउने इच्छाले 





ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! साङ्ख्य र॒योगदर्शनमा भएको रहस्य मैले तिमीहरूलाई बता । 


रामालन्द्री टीका 


८९४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
तिमीहरूलाई मोक्षधर्म बताउने इच्छाले आएको मलाई यज्ञरूप विष्णु भनेर जान । 
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यतंस्य तेजसः । 
  ९ क कीतंदमस्य 
परायण दजश्रष्ठः च्रियः कीतंदमस्य च ॥ ३९॥ 





पदढार्थ सत्यस्य  सत्य धर्मको दमस्य  बाह्य इन्द्रिय निग्रहको 
द्विजश्रेष्ठाः  हे भ्रष्ठ ब्राह्मणहरू ऋतस्य  वाणीगत सत्यको पनि 

अहं  म तेजसः  तेजको परायणम्  परम आश्वय हँ 
योगस्य  योगको श्रियः  लक्ष्मीको र 

साङ्ख्यस्य  साडख्यको कीतः च  कीर्तिको पनि अनि 


ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू ! म योगको, साडख्यको, सांँचो धर्मको, सांँचो बोलीको, तेजको, 
एेश्वर्यको, कीर्तिको र बाह्य इन्द्रिय निग्रहको पनि परम आश्रय हँ । 


  


मां भजन्ति गुणाः सवं निगरणं निरपेक्षकम्। 
सुहदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ॥ ४०॥ 





पढार्थ स्वे  सवै प्रियं  सबैका प्रिय 
अगुणाः  गुणका गुणाः  गुणहरूले आत्मानं  आत्मस्वरूप 
अपरिणामरूप निगुणं  गुणरहित मां  मलाई 
साम्यासङ्गादयः  समता, असङ्ग निरपेक्षकं  निरपेक्ष भजन्ति  सेवा गर्दछन् 
आदि सुहृदं  सवैका हितैषी 


ताक्यार्थ गुणको परिणाम भन्न नमिल्ने समता, असङ्ग आदि सबे गुणहरूले, गुणरहित, निरपेक्ष, 
सबेका हितैषी, प्यारो, आत्मरूप मलाई सेवा गर्दछछन् । 


इति मे छिन्नसन्दहा मुनयः सनकादयः। 
सभाजयित्वा परया भक्त्यागुणत संस्तवः ॥ ५१॥ 





पदार्थ भएका भक्त्या  भक्तिले 

इति  यसरी सनकादयः  सनक आदि सभाजयित्वा  पूजा गरेर 

स हंसरूपी ५  न्द 

मे  हंसरूपी मबाट मुनयः  मुनिहरूले संस्तवः  राम्रो स्तुतिद्रारा 
छिन्नसन्देहाः  सन्देह निवृत्त परया  परम अगृणत  महिमा वर्णन गरे 


ताक्यार्थ यसरी हंसरूपी मबाट सन्देह हटेका मूुनिहरूले परम भक्तिभावले मेरो पूजा गरी मेरो 
महिमाको वर्णन गर्दै स्तुति गरे। 


तेरहं पूनितः सम्यक् संस्तुतः परमषिभिः। 


रालालन्द्री टीका 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


५५५४९५५ 


अध्याय १३ 


प्रत्येयाय स्वकं धाम पर्यतः परमेष्ठिनः ॥ ५२॥ 


पदार्थ पूनितः  पूजित भएको र 
तैःती संस्तुतः  स्तुति गरिएको 
परमषिभिः  महर्षिहरुद्रारा अहं  म 

सम्यक्  राम्रोसंग परमेष्ठिनः  ब्रह्माजीले 





पर्यतः  हेदि 
स्वकं  आपनो 
धाम  धाममा 
प्रत्येयाय  फर्विपिं 


ताक्यार्थ वी महर्षिहरूले मेरो पूजा र स्तुति गरिसकेपचछछि ब्रह्माजीले हेदहिर्दे म॒ आफनो धाममा 


फर्किणं  


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 
