प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


श न १ र 
ॐ नमा भगवत वासुदवाय 


अध्याय १ 


श्रीमद्भागवतमहापुराणम् 


प्रथमः स्कन्धः 


अथ प्रथमोऽध्यायः 


सूतजीसंग शोनक आदि ऋषिहरूको प्रश्न 


जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चाथेष्वमिज्ञः स्वराट् 

तेने जह्य हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः। 
तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसगोंँऽमृषा 

धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ १॥ 


पदार्थ 

यतः  जसबाट 

अस्य  यस संसारको 
जन्मादि  उत्पत्ति, स्थिति र 
प्रलय 

अर्थेषु  आकाशादि कार्यरूप 
पदार्थहरूमा 

अन्वयात्  परमात्माको 
सद्रूपले अन्वय हुनाले 

इतरतः च  अन्य असत् पदार्थ 
वन्ध्यापुत्र आदि जुन ब्रह्मका 
कार्य होदनन् मा ब्रह्मसत्ताको 
अभाव हुनाले त्यसबाट पनि 
यःनजो 

अभिज्ञः  चेतनरूप 


स्वराट्  स्वयं प्रकाश 
परमात्माले 

आदिकवये  ब्रह्माजीलाई 
हृदा  सडल्पद्रारा 

ब्रह्म  वेद 

तेने  प्रदान गर्नुमएको थियो 
यत्  जुन वेदका सम्बन्धमा 
सूरयः  विद्रानूहरू पनि 
मुह्यन्ति  मोहमा पर्दछन् 
यथा  जसरी 

तेजोवारिमृदां  तेज, जल र 
स्थलको एकअकमिा 
विनिमयः  भ्रम हुन्छ 

यत्र  जुन परमात्मामा 





त्रिसगंः  जाग्रत्, स्वप्न र 
सुषुप्तिरूप तीन प्रकारका सृष्टि 
अमृषा  सत्य प्रतीत भएको 
छ 


सदा  सधं 
स्वेन  आफ्नो 
धाम्ना  तेजले 


निरस्तकुहकं  मायाको प्रभाव 
जसबाट हटेको छ त्यस्तो 

परं  परम शाश्वत 

सत्यं  सत्यलाई 

धीमहि  ध्यान गर्द 


ताक्यार्थ जसबाट यस संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय हुन्छ, जुन तततव सम्पूर्ण सद्रूप 
पदार्थमा अनुगत छ, जुन तत्त्व असत् पदार्थदेखि भिन्न छ, जुन तत्त्व जड नभणएर चेतन छ, जो 


रालानन्द्री लीक 


२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


परतन्त्र नभएर स्वतन्त्र र स्वयंप्रकाश छ, त्यस्तो स्वयंप्रकाश परमात्माले ब्रह्माजीलाई आफना 
सङडल्पट्वारा वेद प्रदान गर्नुभयो जुन वेदका सम्बन्धमा ठलाढला विद्रान्हरू पनि मोहमा पर्दछन् 
जुन परमात्मामा प्रकाशमा जलको, जलमा स्थलको र स्थलमा जलको भ्रम भए जस्त जाग्रत्, 
स्वप्न र सुषुप्तिरूप तीन प्रकारका सृष्टि मिथ्या भए तापनि सत्य प्रतीत भड्रहेका छन् र जुन 
परमात्माले आपफ्ना प्रकाशद्रारा माया र मायाको कार्यलाई हटाएको छ त्यस परम सत्यको हामी 
ध्यान गर्दछौं । 
विवरण श्रीमदभागवतका रचयिता महर्षि वेदव्यासले यस श्लोकमा मङ्गलाचरण गर्नुभएको छ। 
निर्विंघ्नतापूर्वक ग्रन्थसमाप्तिका लागि ग्रन्थको आरम्भमा मङ्गलाचरण गर्ने शिष्टपरम्परा रहेको छ। 
नमस्कारात्मक, आशीर्वादात्मक र वस्तुनिर्देशात्मकका भेदले मङ्गलाचरण तीन प्रकारका हृन्छन्। 
जुन मङ्गलाचरणमा आपना गुरु अथवा इष्टदेवलाई नमस्कार गरिएको हुन्छ त्यस्तो मङ्गलाचरणलाई 
नमस्कारात्मक मङ्गलाचरण भनिन्छ। जुन मङ्गलाचरणमा ग्रन्थकारले आफ्नो अभीष्ट वस्तुको 
प्रार्थना गरेको हुन्छ त्यस्तो मङ्गलाचरणलाई आशीर्वादात्मक मङ्गलाचरण भनिन्छ। जुन 
मङ्गलाचरणमा ग्रन्थकारले ग्रन्थमा प्रतिपाद्य वस्तुको निर्देश गरेको ह॒न्छ त्यस्तो मङ्लाचरणलाई 
वस्तुनिर्देशात्मक मङ्गलाचरण भनिन्छ। 

श्रीमद्भागवत महापुराणको यो पहिलो मङ्गलाचरण श्लोकको अन्तिम पाउमा रहेको सत्यं 
परं धीमहि यो अन्तिम पद्यांशको अर्थ हो हामी सबै मिली परम सत्यको ध्यान गर्दछौं । यसरी 
श्रीमद्भागवतको मुख्य प्रतिपाद्य विषय परब्रह्म परमात्माको निर्देश गरिएको हूनाले यो मङ्गलाचरण 
वस्तुनिर्देशात्मक मङ्गलाचरण हो। यसै गरी नमः शब्दको अर्थं त्याग हो। परमसत्यको ध्यान गर्दा 
अहड़ारको त्याग हुने हदा यसलाई नमस्कारात्मक मङ्गलाचरण पनि भन्न सकिन्छ । यसै गरी यस 
मङ्गलाचरणलाई आशीर्वादात्मक मङ्गलाचरण पनि भनन सकिन्छ । अभीष्टवस्तुनः प्रार्थना आक्चीः 
अर्थात् आफ्नो अभीष्ट वस्तुको प्रार्थनालाई आशीः भनिन्छ। सम्पूर्ण प्राणीहरूले खोजेको वस्तु 
आनन्द हो र परमात्मा परमानन्दस्वरूप हुनहुन्छ, त्यस्तो परमानन्दस्वरूप परमात्माको ध्यान यस 
श्लोकमा गरिएको हनाले यो मङ्गलाचरण श्लोकलाई आशीर्वदात्मक मङ्गलाचरण पनि भन्न 
सकिन्छ । यसप्रकार तीनै प्रकारका मङ्लाचरणहरूको संमिश्रण यस श्लोकमा देखिन्छ । 

जन्माद्यस्य यतः यो ब्रह्मसूत्रको दोस्रो सूत्रबाट श्रीमद्भागवतको प्रारम्भ भएको छ। यो 

श्रीमद्भागवतमहापुराण ब्रह्मसूत्रको तात्पर्यार्थ हो । गरुडपुराणमा यो भागवत ग्रन्थ ब्रह्मसूत्रहरूको 
अर्थ हो भनिएको पनि छ। जन्माद्यस्य यतः यो पद्यांशमा ब्रह्मको तटस्थ लक्षण गरिएको छ। 
यसको मुख्य स्रोत तैत्तिरीयोपनिषद् हो। तैत्तिरीयोपनिषद् १।३।१मा ब्रह्मको लक्षण यसरी 
बतादएको छजसबाट संसारको उत्पत्ति हुन्छ, जसमा यो संसार स्थित छ अनि प्रलय कालमा 
जहाँ गएर यो संसार विलीन हुन्छ त्यही नै ब्रह्म हो  यस वाक्यद्रारा ब्रह्मको जुन लक्षण गरिएको 
छ त्यो तटस्थ लक्षण हो। 

कुनै पनि वस्तुको असाधारण वा विशिष्ट धर्मलाई लक्षण भनिन्छ। लक्ष्यदेखि इतर वस्तुमा 


१. यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयान्त्यभिसंविशन्ति तद् विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मेति । 
यालानन्दी दीका 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


नबसीकन सम्पूर्णं लक्ष्यमा रहेर जसले लक्ष्यलाई अरूदेखि भिन्न रूपमा बोध गरांछ त्यही ने 
लक्षण हो। लक्षण दुई प्रकारका हृन्छन् तटस्थ लक्षण र स्वरूप लक्षण । तटस्थ लक्षण भनेको 
त्यस्तो लक्षण हो जो लक्ष्यमा सर्धं स्थायी रूपले नबसीकन लक्ष्यलाई अरूदेखि भिन्न रूपमा बोध 
गरांछ । उदाहरणका लागि देवदत्तको घर कुन हो भनेर चिनाउने क्रममा कसैलाई सुगा बसेको 
घर देवदत्तको घर हो भनेर चिनाउन सकिन्छ । यहाँ सुगा हूनु देवदत्तको घरको तटस्थ लक्षण हो । 
देवदत्तको घरमा बसेको सुगा एकैछिनपचछि उडर जान्छ तर त्यो सुगाले देवदत्तको घरलाई अन्य 
घरबाट अलग गराँछ । त्यसै गरी जसबाट संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय हुन्छ त्यो ब्रह्म होः 
भन्दा उत्पत्तिकर्तकत्व, स्थितिकर्वकत्व र लयकर्तकत्व ब्रह्ममा स्धैँ बस्दैनन्। किनभने जुन समयमा 
ब्रह्ममा संसारको उत्पत्तिकर्तृकत्व ॒रहन्छ त्यस समयमा स्थितिकर्तृकत्व ररहैदैन, जुन समयमा 
स्थितिकर्तकत्व रहन्छ, त्यस समयमा प्रलयकर्वुकत्व रहेदेन, परन्तु यी लक्षणहरूले ब्रह्मलाई अन्य 
पदार्थहरूबाट भिन्न रूपले बोध गरारंछन्। त्यसकारण जगत्को उत्पत्तिकर्तकत्व, स्थितिकर्तकत्व र 
लयकर्वकत्व यी ब्रह्मका तटस्थ लक्षण हुन्। 

स्वरूप लक्षण त्यस्तो किसिमको लक्षण हो जुन लक्षण लक्ष्यमा सर्धं रहेर लक्ष्यलाई 
अरूदेखि भिन्न रूपले बोध गरांछ । जस्त, .सिड र लुर्कन माल भएको प्राणी गाई हो यस 
उदाहरणमा सिड र लुर्कनले गार्ईलाई अन्य जनावरदेखि भिन्न रूपले बोध गरा्ंछन् र सिङड र 
लुर्कन गाईमा सर्धैँ ने रहन्छन् । तेत्तिरीयोपनिषदको ब्रह्मानन्दवल्लीको पहिलो अनुवाक्को पहिलो 
मन्त्र सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रहमले ब्रह्मको स्वरूप लक्षण बताएको छ । ब्रह्ममा रहेका तीन लक्षण 
सत्य, ज्ञान र अनन्त ब्रह्ममा सर्धं नै रहिरहने भएकाले तैत्तिरीयोपनिषदमा आएको सत्यं 
ज्ञानमनन्तम् यो अंश ब्रह्मको स्वरूप लक्षण हो। यस मङ्गलाचरण श्लोकको अन्तिम पयांशमा 
सत्य पद ब्रह्मको स्वरूप लक्षणका लागि आएको हो। यसै गरी अभिज्ञ र स्वराट् शब्द पनि 
ब्रह्मकै स्वरूप लक्षणका लागि आएका हृन् । 

अन्वयात् शब्दको अर्थ श्रीधर स्वामीले यसप्रकार गर्नुभएको छ अथघु आकारादिकार्येष 
परमेश्वरस्य सद्रूपेणान्वयात्। अर्थात्, आकाश आदि कार्यहरूमा परमेश्वरको सद् रूपले अन्वय 
भएको हुनाले । जुन वस्तुको व्यावहारिक अस्तित्व स्विकारिन्छ त्यस वस्तुमा परमेश्वरको अस्तित्व 
ने आरोपित भएको हृन्छ। यहाँ अर्थं भनेर माया र मायाको कार्य भन्ने बुमनुपर्छ। 
उपादानकारणदेखि अतिरिक्त कार्यको सत्ता हदेन । उदाहरणका लागि घडा कार्य हो र त्यसको 
उपादान कारण माटो हो। घडा माटादेखि भिन्न हँदेन। जसरी घडा माटोमा कल्पित हुनाले 
घडालाई माटाको कार्य भनिन्छ, त्यसै गरी सम्पूर्णं सांसारिक पदार्थहरू ब्रह्ममा कल्पित हुनाले ती 
सम्पूर्ण आकाशादि पदार्थहरूलाई ब्रह्मको कार्य भनिएको हो । जसरी घडाको प्रत्येक कणमा माटो 
अनुगत हुन्छ त्यसै गरी संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरूमा ब्रह्मको सत्ता अनुगत छ । माया र मायाका 
कार्यरूप सम्पूर्ण पदार्थहरू ब्रह्ममा कल्पित हुनाले ती मिथ्या हुन्। जुन पदार्थ मिथ्या हुन्छ त्यसको 


२. यावल्लक्ष्यकालमनवस्थितत्वेन स्वरूपान्तर्गतं सत् लक्षये इतरख्यावृत्तिं बोधयति तत्तटस्थलक्षणम्। 
३. यत्स्वरूपानन्तर्गतं सद् इतरव्यावृत्ततया लक्ष्यं बोधयति, तत्स्वरूपलक्षणम्। 
राला दीका 


८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


आफ्नो सत्ता हदेन। अधिष्ठानको सत्ताद्रारा मात्र त्यो सत्तावान् हन्छ। डोरीमा भ्रमको कारणले 
देखापरेको सर्पको आफ्नो सत्ता हैदेन, डोरीको सत्ताद्रारा मात्र त्यो सत्तावान् हुन्छ । त्यसै गरी 
संसारका सम्पूर्णं पदार्थहरू ब्रह्ममा कल्पित हुनाले ब्रह्मदेखि अतिरिक्त कुनै पनि पदार्थको आफनो 
सत्ता कैन । सम्पूर्ण पदार्थहरूको अधिष्ठान ब्रह्म हुनाले त्यही ब्रह्मरूप अधिष्ठटानको सत्ताद्रारा नै ती 
पदार्थहरू सत्तावान् देखिन्छन्। घडा, कपडा आदिमा ब्रह्मको सत्ता भएको हुनाले घडा छ, कपडा 
छ, यसप्रकार को प्रतीति हुन्छ । 

इतरतः शब्दको अर्थ श्रीधर स्वामीले यसप्रकार गर्नुभएको छ खपृष्पादिभ्य 
स्तदुव्यतिरेकात्। अर्थात्, कार्यदेखि भिन्न खपुष्पआकाशको फूल आदिमा ब्रह्मसत्ताको व्यतिरेक 
भएको हुनाले । वन्ध्यापुत्र, खपुष्प आदि पदार्थहरूमा ब्रह्मको सत्ताको प्रतीति नहूनाले वन्ध्यापुत्र 
छ, आकाशकुसुम छ भ्निंदेन । अतः ती पदार्थहरूलाई असत् पदार्थ भनिन्छ। 

विनिमय शब्दको सामान्य अर्थ लेनदेन हो तर यहाँ यस शब्दको अर्थ व्यत्यय वा अध्यास 
हो । मङ्लश्लोकमा आएको विनिमयः शब्दको अर्थ गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ विनिमयो 
व्यत्ययः अन्यस्मिन् अन्यावभासः। विनिमयको अर्थं हो एक वस्तुमा अर्को वस्तुको प्रतीति 
हनु । व्यत्ययलाई अध्यास पनि भनिन्छ। 

शडराचार्यले ब्रह्मसूत्रको अध्यासभाष्यमा अध्यासको लक्षण यसप्रकार गर्नुभएको छ 
अतस्मिन् तदूबुद्धिरध्यासः। अर्थात् जुन वस्तु जस्तो छ त्यस वस्तुलाई त्यस रूपमा नजानीकन 
त्यसदेखि भिन्नरूपले जान्नु अध्यास हो । उदाहरणका लागि डोरीलाई डोरीका रूपमा नजानीकन 
सर्परूपले जान्नु अध्यास हो। ब्रह्मसूत्रशाडरभाष्यको अध्यासभाष्यमा अध्यासका छओटा 
विशेषताहरू दिदएका छन् १ अनादि २ अनन्त ३ नैसर्गिक ४ मिथ्याप्रत्ययरूप ५ 
कर्तृत्वभोक्तुत्वप्रवर्तक र ६ सर्वलोकप्रत्यक्ष । अध्यास अनादि छ अथवा यो किले सुरु भयो भनेर 
भन्न सकिन्न। अनन्तको अर्थ हो अविनाशी । ब्रहमज्ञानद्रारा मात्र नष्ट हुने अन्यथा कुनै हालतमा 
पनि नष्ट नहुने हनाले यसलाई अनन्त भनिएको हो । संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई जन्मका 
साथसाथे अध्यास पनि प्राप्त हृन्छ त्यसैले अध्यास नैसर्गिक हो। यो मिथ्याप्रत्यय अर्थात् ठुटो ज्ञान 
हो। यो अध्यास रहेसम्म म प्रमाता ह कर्ता ह, भोक्ता हँ भने भाव सर्धैँ रहिरहने हुनाले यसलाई 
कर्तृत्वभोक्तुत्वप्रवर्तक भनिएको हो । अध्यासलाई संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरूले सर्धँ अनुभव गरेको 
हनाले यसलाई सर्वलोकप्रत्यक्ष भनिएको हो। मङ्गल श्लोकमा विनिमय वा अध्यासको 
उदाहरणका रूपमा तेजोवारिमृदाम् पद आएको छ। कहिलेकाहीं तेजमा जलको भ्रम पर्दछछ र 
जलमा तेजको भ्रम पर्वछछ। त्यस्तै कहिलेकाहीं मरुभूमिमा जल नभए पनि जल भएको भ्रम पर्दछ। 
त्यस्तै कहिलेकाहीं पानीमा पनि जमिनको भ्रम पर्वछछ। 

त्रिसर्गं शब्दको शाब्दिक अर्थ हो तीन प्रकारको सुष्टि। सृज विसे यस धातुबाट सर्ग शब्द 
बन्दछ । सर्गको अर्थ हुन्छ सृष्टि । यहाँ सृष्टि भनेर जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिरूप यी तीन प्रकारका 
सुष्टिलाई बुखउन खोजिएको हो। वेदान्तसिद्धान्तअनुसार जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन 
प्रकारका सुष्टिहरू मनका वृत्तिरूप हन्। अन्तःकरण या मनको परिणामलाई वृत्ति भन्दछछन्। 
अन्तःकरणको सात्त्विक वृत्ति जाग्रत् हो, राजस वृत्ति स्वप्न हो र तामस वृत्ति सुषुप्ति हो। जाग्रत् 

यनानन्दी ठीक 


५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


भनेको त्यो अवस्था हो जुन अवस्थामा विषय र विषयको ज्ञान दुवे रहन्छन् । स्वप्न त्यो अवस्था 
हो जुन अवस्थामा विषयको ज्ञानमात्र रहन्छ विषय ररहेदेन। सुषुप्ति त्यो अवस्था हो जुन 
अवस्थामा विषय पनि रहँदैन र विषयको ज्ञान पनि रहेदेन । यहाँ त्रिसर्ग भनेर सत्त्व, रज र तम यी 
तीन गुणले युक्त भूत पञ्च महाभूत, इन्द्रिय र देवता ८ इद्दियका अधिष्ठाता देवता रूप तीन 
प्रकारका सृष्टिलाई पनि लिन सकिन्छ । श्रीधर स्वामीले टीकामा लेख्नुभएको छ यत्र यस्मिन् 
ब्रहमणि त्रयाणां मायागुणानां तमोरजःसत्त्वानां सर्गो भूतेन्द्रियदेवतारूपः। सत्त्व, रज र तमका 
भेदले मायामा तीन गुणहरू रहेका छन्। मायाको तमोगुणबाट पञ्चमहाभूत, रजोगुणबाट दश 
इन्द्रिय र सत्त्वगुणबाट इन्द्रियहरूका अधिष्ठातु देवताहरू उत्पन्न भएका छन् । 

निरस्तकुहकम् यो समस्त पद हो । निरस्तं कुहकं यस्मिन् तम् यो विग्रहमा बहुव्रीहि समास 
भएर यो पद बनेको छ। यस पदको अर्थ हो मायाको प्रभाव जसबाट हटेको छ त्यो परमात्मा। 
कुहक शब्दको अर्थं अन्धकार हो। जसरी सूर्योदय भएपचछ्छि रात्रिको अन्धकार हट्दछछ त्यसै गरी 
ज्ञानरूपी प्रकाशद्रारा अज्ञानरूपी अन्धकार हट्दछ। जसले आफ्नो प्रकाशद्रारा अज्ञानरूपी 
अन्धकारलाई नष्ट गरेको छ त्यस्ता परमात्मालाई भने यस शब्दको अर्थ हो। 

मृषाको अर्थ मिथ्या हो भने अमृषाको अर्थ हो सत्य। अमृषा यस पदको प्रासङ्गिकं अर्थ 
हो मिथ्या भएर पनि सत्यक प्रतीत भएको । अमृषा यो समस्त पद हो, न मृषा यस विग्रहमा 
तत्पुरुष समास भई अमृषा शब्द बनेको छ । मिथ्या भनेको त्यो पदार्थ हो जसको न सत्रूपले, न 
त असत्रूपले नै निरूपण गर्न सकिन्छ । जुन वस्तु देखिन्छ तर वास्तवमा छैन भने त्यो मिथ्या हो । 
जस्त डोरीमा सर्प देखिन्छ तर त्यहाँ त्यो सर्पं वास्तवमा छैन । अतः सर्पं मिथ्या हो । 

पदार्थहरू तीन किसिमका छन् सत्, असत् र मिथ्या । जुन वस्तुको आफ्नो अस्तित्व छ, 
सर्धं रहिरहन्छ त्यो सत् हो, जस्तै आत्मा । जुन वस्तु छैन र कटहिल्यै, कतै देखिंदैन त्यो वस्तु 
असत् हो, जस्तै बन्ध्यापुत्र, आकाशकुसुम आदि । मिथ्या वस्तु अनिर्वचनीय हृन्छ। डोरीमा 
भ्रमको कारणले देखिएको सर्पलाई हामी न सत् भन्न सक्दचछछी, न त असत् ने भन्न सक्दछीं । 
डोरीमा देखिएको सर्पं असत् भएको भए डोरीमा त्यसको प्रतीति हनु नपर्ने, तर त्यो सर्पं डोरीमा 
ने देखिन्छ । डोरीमा देखिएको सर्प सत् भएको भए डोरीको यथार्थ ज्ञान भएपच्ि पनि सर्पं 
रहिरहनुपर्ने तर सर्प कतै पनि रहैदेन। डोरीमा देखिएको सर्पं बाँखीको छोरोजस्तो असत् पनि होइन 
किनभने त्यो देखिन्छ । डोरीमा देखिएको सर्पं सत् पनि होइन, सत् भएको भए ज्ञान भएपच्छि पनि 
आत्माजस्तो रहिरहनुपर्न। डोरीमा सर्पं न पहिले थियो, न सर्पं देखिएको समयमा त्यहोँ वास्तवमा 
सर्पं हृन्छ, न त डोरीको ज्ञान भएपचछि नै त्यहाँ सर्प रहन्छ। केवल भ्रमले गर्दा डोरीमा सर्पं 
देखापरेको मात्र हो । जसरी डोरीमा मिथ्या सर्पं डोरीको सत्ताको कारणले सत्य प्रतीत हुन्छ त्यसै 
गरी जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति तीन प्रकारका सृष्टि तथा भूत, इन्द्रिय र देवतारूप तीन प्रकारका 
सृष्टि पनि मिथ्या भए तापनि परमात्मामा देखिएका छन्। परमात्मा उक्त तीन प्रकारका 
सृष्टिहरूको अधिष्ठान हो, अधिष्ठान परमात्मा सत्य हुनाले त्यही अधिष्ठानको सत्ताको कारणले 
मिथ्या सृष्टि पनि सत्य प्रतीत भदट्रहेको छ । 

सांख्यमतावलम्बीहरू भन्दछन् यस मङ्गल श्लोकमा सत्यं परं धीमहि भनेर सांख्यशास्त्रले 

यनानन्दी ठीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


बताएको जगत्को कारणरूप प्रकृतिलाई हामी ध्यान गर्दछौं भनिएको हो, ब्रह्मको ध्यान गर्छ 
भनिएको होइन । सांख्य सिद्धान्तअनुसार जगत्को कारण चेतन ब्रह्म होइन, जड प्रकृति हो। 
सांख्यमतावलम्बीहरूको भनाइ यसप्रकार छ संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू त्रिगुणात्मक छन्, 
त्यसकारण संसारको कारण पनि त्रिगुणात्मक नै हनु पर्दछ। कारणमा रहेका गुणहरू नै कार्यमा 
आउने हून्। वेदान्तसिद्धान्तअनुसार बताइएको निर्गुण ब्रह्मलाई जगत्को कारण मान्दा निर्गुण 
ब्रह्मबाट उत्पन्न भएको जगत् पनि निर्गुण नै हनु पर्ने तर संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू त्रिगुणात्मक 
छन्। अतः निर्गुण ब्रह्मलाई जगत्को कारण मानन मिल्दैन, त्रिगुणात्मक प्रकृतिलाई नै जगत्को 
कारण मान्नुपर्छ । 

यस पक्षको खण्डनमा भनिन्छ यस मङ्गल श्लोकमा अभिज्ञ शब्दको प्रयोग नगरिएको भए 
यहाँ प्रकृतिको ध्यान गर्वछँ भनेको पनि मानन सकिन्थ्यो तर यहाँ अभिज्ञ शब्दको प्रयोग 
गरिएकाले जड प्रकृतिको ध्यान गर्दछौं भनिएको होन भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ । अभिज्ञः शब्दको 
अर्थं हो ज्ञानरूप । अभितः जानातीति अभिज्ञः अर्थात् जसले सबैथोक जान्दछ त्यो अभिज्ञ हो। 
जगत्को कारण सत्य भएर मात्र पुग्दैन, त्यो अभिज्ञ पनि हुनुपर्दछ अर्थात् जान्नेवाला पनि 
हनुपर्वछ । त्यसकारण यहो जड प्रकृतिको ध्यान गरिएको नभएर चेतन ब्रह्मको ध्यान गरिएको हो । 

यहाँ वेदव्यासले हामी त्यस्तो परम सत्यको ध्यान गर्छ जो जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र 
प्रलयको कारण छ भन्नुभएको छ । यहाँ एउटा प्रश्न उठाउन सकिन्छ त्यसो हो भने जीवलाई 
जगत्को कारण मानौ न त। किनभने जीवात्मा पनि वस्तुतः परमात्मादेखि अभिन्न हूुनाले परम 
सत्य हदे हो। ऊ चेतन भएकाले अभिज्ञ पनि हदे हो। यसको उत्तरमा भनिन्छ जगतूको कारण 
स्वयं ज्ञानस्वरूप हूनुपरछ । त्यसैले मङ्गल श्लोकमा स्वराट् शब्दको प्रयोग गरिएको हो । स्वयमेव 
राजते यो व्युत्पत्तिअनुसार स्वतःसिद्ध ज्ञानलाई स्वराट् भनिन्छ। जीवात्माको ज्ञान इन्रियसापिक्ष 
भएकाले ऊ स्वतःसिद्ध ज्ञानवान् बन्न सक्दैन। अतः ऊ जगतूको कारण बन्न सक्दैन। 

हामी परम सत्यको ध्यान गर्दछौं भनेर यस श्लोकमा वेदव्यासले ब्रह्माजीको ध्यान गर्द 
भन्नुभएको हो कि भन्ने शङ पनि उचित छैन किनभने यसै श्लोकमा भनिएको छ तेने ब्रहम 
हृदा य आदिकवये । अर्थात् जुन परमात्माले ब्रह्माजीलाई पनि आफ्नो सङ्ल्पद्रारा वेदको ज्ञान 
प्रदान गर्नुभएको धियो । त्यसकारण ब्रह्माजीको ज्ञान पनि स्वतःसिद्ध ज्ञान नभएर परमात्माबाट 
प्राप्त ज्ञान हो। यस श्लोकमा हामी त्यस्तो परम सत्यको ध्यान गर्दछौं जो स्वतःसिद्ध ज्ञानरूप छ 
भनिएको छ, स्वतःसिद्ध ज्ञानस्वरूप परमात्मा ने हूनहुन्छ । त्यसकारण के सिद्ध हुन्छ भने मङ्गल 
श्लोकमा प्रकृति, जीव वा ब्रह्माजीको ध्यान गर्वछीँं भनिएको होइन, जगत्को कारणरूप 
परमात्माको ध्यान गर्दछौं भनिएको हो । 

यो मङ्गल श्लोकले गायत्रीमन्त्रको सम्पूर्णं अर्थलाई आफूमा अन्तर्भूत गराएको छ। 
जन्माद्यस्य यतः यो पदले सवितुःको अर्थलाई बताएको छ । परम् यो पदले गायत्री मन्त्रमा रहेको 
वरेण्यम् यो पदको अर्थलाई बताएको छ। धाम्ना स्वेन पदले भर्गको अर्थलाई बताएको छ। 
स्वराट् पदले देवस्य पदको अर्थलाई बताएको छ। तेने ब्रहम हृदा यस पदले धियो यो नः 
प्रचोद्यात्को अर्थलाई बताएको छ। यसरी गायत्री मन्त्रको अर्थ यस श्लोकभित्र रहेको छ। 

यनानन्दी ठीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


गायत्री मन्त्रले प्रतिपादन गरेको ब्रह्मलाई ने भागवतले पनि प्रतिपादन गरेको छ। गरुडपुराणमा 
गायत्रीभाष्यरूपोऽसो अर्थात् श्रीमद्भागवत गायत्री मन्त्रको भाष्य हो भनेर उल्लेख गरिएको छ। 

यसप्रकार यो मङ्गलाचरण श्लोकमा सत्यस्वरूप, ज्ञानस्वरूप, सृष्टिकर्ता परम ब्रह्म 
परमात्माको ध्यान गर्दी भनी परमात्माको स्वरूप प्रतिपादनमा नै यो भागवत ग्रन्थ केन्द्रित रहने 
कुराको सङ्केत गरिएको छ । 


धर्मः प्रोज्डितकेतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां 

वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । 
श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः 

स्यो हृयवरुष्यतेऽत्र कृतिभिः शुशरूषुभिस्ततक्षणात् ॥ २॥ 





पदार्थ 

महामुनिकृते  महर्षि भएका किं  के आवश्यकता 
वेदव्यासले रचना गर्नुभएको सतां  सज्जनहरूको कृतिभिः  पुण्यात्माहरूले 

अत्र  यहाँ वेद्यं  जान्न योग्य सुशरूषुभिः  सुन्न चाहनेहरुद्रारा 
श्रीमद्धागवते  श्रीमदभागवतमा शिवदं  कल्याण दिने ईश्वरः  परमात्मा 
प्रोज्ख्तिकेतवः  कपटले रहित तापत्रयोन्मूलनम्  तीन तत्क्षणात्  तत्काल नै 

परमः  परम किसिमका तापलाई नष्ट गर्ने सद्यः  तुरन्त 

धमः  धर्मको निरूपण वास्तवम्  वास्तविक हृदि  हृदयमा 

गरिएको छ वस्तु  वस्तु परमात्मा अवरुष्यते  प्रकट हुनुहुन्छ 
निर्मत्सराणां  शुद्ध अन्तःकरण परेः  अरू साधनहरूको 


ताक्यार्थ महर्षि वेदव्यासले रचना गर्नुभएको यस श्रीमदभागवतमा कपटरहित परम धर्मको 
निरूपण गरिएको छ । यस्ते यसमा शुद्ध अन्तःकरण भएका सज्जनद्रारा जानन योग्य वास्तविक 
वस्तु परमात्माको निरूपण गरिएको छ। यो धर्म परम कल्याणकारक छ र यसले तीन प्रकारका 
तापलाई नष्ट गरिदिन्छ। अब अरू कुनै साधन वा शास्त्रको प्रयोजन छैन। जुन समयमा पुण्यात्मा 
पुरुषहरू भागवतको श्रवण गर्दछन् त्से समयमा उनीहरूका हृदयमा भगवान् तुरुन्त प्रकट 
हनु्हन्छ । 
वितरण सम्बन्ध, अधिकारी, विषय र प्रयोजन यी अनुबन्धचतुष्टय मङ्गलाचरणका आवश्यक 
तत्तव हुन् । लेखन लागिएको ग्रन्थको प्रतिपाद्य विषय के हो ? ग्रन्थ पद्ने अधिकारी को हो ? ग्रन्थ 
र ग्रन्थको प्रतिपाद्य विषयबीच के सम्बन्ध छ र ग्रन्थाध्ययनको प्रयोजन के हो? यी चार 
विषयवस्तुहरूलाई अनुबन्धचतुष्टय भनिन्छ। मङ्गलाचरणश्लोकबाट यी चार विषय राम्रोसंग 
बेपि पाठकहरू ग्रन्थाध्ययनमा प्रवृत्त हुन्छन् । 

श्रीमद्भागवतको प्रतिपाद्य विषय हो धर्म। यस श्लोकमा धर्मका लागि दुदृटा विशेषण 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


परम र प्रोज्ड्तिकेतव आएका छन् । केतव शब्दको अर्थ हो कपट । यो श्रीमदभागवत महापुराणमा 
कपटले रहित भएको धर्मको निरूपण गरिएको छ । यहाँ कपटरहित धर्म भनिएको छ । यहाँ शङ 
उठट्न सक्छ के कुनै धर्म कपटयुक्त पनि हुन्छ र ? कुनै मानिस, देवता वा अन्य प्राणीहरू कपटी 
हुन सक्छन्, कुनै धर्म कसरी कपटी हुन सक्छ ? धर्म शब्दले बुखाउने जुन अर्थ हो त्यसभित्र 
कपटजस्ता तुच्छ वस्तु अट्नै सक्दैनन्। यस शङ़ाको समाधान हो मनमा कुनै सांसारिक वस्तुको 
कामना राखेर गरिएको कर्मलाई यहाँ कपटयुक्त धर्म भनिएको हो। फलप्राप्तिको इच्छारूप 
कपटलाई पूर्ण रूपमा त्यागेको धर्म न प्रोज्क्तिकेतव धर्म हो। मुमुक्षुको मनमा कुनै पनि इच्छा 
रहेसम्म मोक्ष असम्भव हुने हुनाले उज्कितिकैतव यो समस्तपदमा प्र उपसर्ग जोडेर मोक्ष प्राप्त गर्न 
इच्छालाई पनि त्याग गरिएको ईश्वरको आराधनाद्रारा प्राप्त हने ब्रह्मसाक्षात्काररूप परम धर्म भन्ने 
बुखाउन खोजिएको हो । 

श्रीमद्भागवतमा दुई प्रकारका सम्बन्ध उपस्थापित छन् ज्ञातज्ञेयभावसम्बन्ध र 
प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव सम्बन्ध। मूमुक्षुले सर्धं आफ्नो असली स्वरूप परमात्मालाई जान्न 
खोजिरहेको हुन्छ । त्यसकारण जीव ज्ञाता हो भने परमात्मा ज्ञेय हो। अतः परमात्मा र जीवका 
बीच ज्ञातूज्ञेयभावसम्बन्ध छ। 

श्रीमद्भागवतमहापुराणमा सुरुदेखि अन्त्यसम्म परमात्माको वर्णन गरिएको हूनाले यो 
महापुराण प्रतिपादक हो र यस पुराणको प्रतिपाद्य विषय परमात्मा हो। त्यसकारण यो पुराण र 
परमात्मामा प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव सम्बन्ध रहेको छ । अनेक जन्ममा गरिएका शुभ कर्महरूको 
प्रभावले जसको अन्तःकरण शुद्ध भएको छ त्यस्तो व्यक्ति भागवतको अध्ययन वा श्रवण गर्न 
अधिकारी हो । यस ग्रन्थको प्रयोजन दुःखको आत्यन्तिक निवृक्तिपूर्वक परमानन्दको प्राप्ति हो। 

श्रीधर स्वामीले टीकामा वास्तवं वस्तु वेद्यम्को अर्थ स्पष्ट गर्दै लेख्नुभएको छ वास्तवं 
परमार्थभूतं वस्तु वेद्यं न तु वेदोधिकाणामिव द्रन्यगुणादिरूपम्। जुन वस्तु ज्ञानको विषय हुन्छ 
त्यसलाई वेद्य भन्दछछन्। 

वेशेणिक दर्शनअनुसार वेद्यत्व त्यस्तो धर्म हो जुन द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष, 
समवाय र अभाव यी साते पदार्थमा रहन्छ। वैशेषिक सिद्धान्तअनुसार लेखन लागिएको पृथिवी, 
जल, तेज, वायु, आकाश, काल, दिशा, आत्मा र मन यी नौ द्रव्यहरू हुन् । अतः आत्मा उक्त 
नोगोटा द्रव्यहरूमध्ये एटा द्रव्य हो। वेशेषिकहरूका अनुसार जसमा गुण या क्रिया रहन्छ 
त्यसैलाई द्रव्य भनिन्छ। यस सिद्धान्तअनुसार आत्मामा ज्ञान आदि गुण रहने हुनाले आत्मा द्रव्य 
हो । तर वेदान्त सिद्धान्तअनुसार आत्मा निर्गुण र निष्क्रिय छ। आत्मामा कुनै पनि गुण रदेन । 
अतः वेदान्त सिद्धान्तअनुसार आत्मा द्रव्य होइन । वेदान्त सिद्धान्तअनुसार आत्मा द्रव्य नभए पनि 
यो ब्रह्माकारवृत्तिको विषय हून सक्ने भएकाले वेद्य हो। उक्त सिद्धान्तअनुसार आत्माबाहेक 
संसारका अन्य सम्पूर्ण पदार्थहरू मिथ्या हन् । ती मिथ्या पदार्थहरू वेद्य भए तापनि परमार्थतः वेद्य 
होडनन्। परमार्थतः वेद्य वस्तु आत्मा वा परमात्मा नै हो। अतः यस श्लोकमा आएको वास्तवं 
वस्तु वेद्यम्को अर्थ हो वास्तविक रूपमा जान्नुपर्न वस्तु परमात्मा । 

श्रीधर स्वामीले वास्तव शब्दको अर्थ अर्को प्रकारले पनि गर्नुभएको छ यद् वा 

यनानन्दी ठीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वास्तवराब्देन वस्तुनः अंशः जीवः, वस्तुनः राक्तिमाया, वस्तुनः कार्यं जगच्च वस्त्वेव न ततः 
पृथगिति वेद्यम् । वस्तु शब्दको अर्थ हो परमात्मा । अविद्या कालमा जीव परमात्माको अंश हो। 
वस्तुनः अंशाः यस्तो व्युत्पत्ति गर्दा वास्तव शब्द बन्दछ, यसको अर्थ हो जीव। वस्तुनः शक्तिः 
यस्तो व्युत्पत्ति गर्दा वास्तवी शब्द बन्दछ जसको अर्थ हो माया। किनभने मायालाई परमात्माको 
शक्ति भनिन्छ। माया अत्यन्त स्वच्छ हुनाले यसमा परमात्माको प्रतिबिम्ब पर्दछछछ, मायामा परेको 
परमात्माको प्रतिबिम्बलाई ईश्वर भनिन्छ । त्यसै गरी वस्तुनः कार्यम् यस्तो व्युत्पत्ति गर्दा वास्तवम् 
यो शब्द बन्दछ । यो सम्पूर्ण जगत् परमात्माको कार्य हुनाले वास्तवम् यस शब्दको अर्थं जगत् 
हन्छ । यसप्रकार श्लोकमा आएको वास्तवम् यस शब्दबाट जीव, माया र जगत् भन्ने यी तीन अर्थ 
पनि निस्कन सक्छन्। यसप्रकार वास्तवम् शब्दका यी तीन अर्थ संभव भए पनि यहाँ पहिलो अर्थ 
परमात्मा नै बढी ग्राह्य छ। 

यस श्लोकमा आएको रिवद पद परमात्माको विशेषण हो। परमात्माले जीवलाई परम 
कल्याण प्रदान गर्नृहुन्छ । परमात्माले नै जीवको शुद्ध अन्तःकरणमा ज्ञानरूपले प्रकट भएर उसको 
अज्ञानलाई नष्ट गरी मोक्ष प्रदान गर्न हुनाले परमात्मालाई शिवद वा कल्याणदायक भनिएको हो । 

भगवान्को अनुग्रह नभरईकन ज्ञान हदेन, ज्ञान नभर्ईदकन आध्यात्मिक, आधिभौतिक र 
आधिदैविक यी तीन तापहरूबाट द्ुटकारा प्राप्त हदेन, त्यसैले नहुने हुनाले त्यो वास्तविक वस्तु 
परमात्मालाई तापत्रयोन्मूलनम् भनिएको हो । किनभने उहौँको ज्ञान नभर्ईकन जीव उक्त तीन 
प्रकारका तापहरूबाट मुक्त हन सक्देन। ताप या दुःख तीन प्रकारका हृन्छन् आध्यात्मिक, 
आधिभौतिक र आधिदैविक । आध्यात्मिक ताप दुई प्रकारका छन् मानसिक र शारीरिक । प्रिय 
वस्तुको वियोग र अप्रिय वस्तुको संयोग हदा हुने प्रतिकूल अनुभवलाई मानसिक दुःख भनिन्छ। 
शरीर अस्वस्थ हुनाले हुने कष्टलाई शारीरिक दुःख भनिन्छ। विभिन प्राणी चोर, डाँकु, बांँदर, 
बाघ, सर्पं इत्यादिबाट हुने कष्टलाई आधिभौतिक दुःख भनिन्छ। देव वा भाग्य प्रतिकूल हुनाले 
टार्न नसकिने गरी आइलाग्ने दुःखलाई आधिदैविक दुःख भनिन्छ। बाढी, भूकम्प, अतिवृष्टि, 
अनावृष्टि आदिका कारणबाट हुने दुःखलाई आधिदैविक दुःख भनिन्छ। यी तीनै किसिमका ताप 
वा दुःखबाट सदाका लागि द्ुटकारा दिलाउन सक्षम वस्तु परमात्माको वर्णन यस श्रीमद्भागवत 
महापुराणमा गरिएको छ। 

श्रीधर स्वामीले किं वा परेरीश्वरःम्को अर्थ स्पष्ट गर्दै लेखनुभएको छ परः 
रास्त्स्तदुक्तसाधनेर्वा ईरवरो हदि किं वा सद्य एव अवरुध्यते स्थिरीक्रियते । वाशब्दः कक्षे 
किन्तु विलम्बेन कथञ्चिदेव अत्र तु शुश्रूषुभिः श्रोतुमिच्छद्भिरेव तत्क्षणादेव अवरुध्यते । अर्थात् 
धरे शास्त्रहरू पटने र ती शास्त्रहरूमा बतादएका साधनहरूको अनुष्ठान गर्ने कुनै आवश्यकता 
छैन, केवल श्रीमद्भागवतको श्रवण एवं अध्ययनद्वारा भगवान् हृदयमा तुरन्त प्रकट हुनृहुन्छ । अरू 
शास्त्रहरूको श्रवण एवं अध्ययनद्वारा पनि भगवानूको साक्षात्कार नहूने त ॒होदन तर अन्य 
शास्त्रहरूको श्रवण एवं अध्ययनबाट विलम्बले मात्र परमात्मा हृदयमा प्रकट हुनुहुन्छ तर 
श्रीमद्भागवतको विशेषता के छ भने यसको श्रवणद्रारा मुमृक्षुहरूको हृदयमा भगवान् तुरुन्त प्रकट 
हनहुन्छ । यदि भागवत श्रवण गरेर नै मुक्त भट्न्छ भने सम्पूर्ण मनुष्यहरू भागवत श्रवणमा ने किन 


रालानन्द्री लीक 


  
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


प्रवृत्त हैदेनन् त ? यसको उत्तर हो, भागवत श्रवण गरेर नै मुक्त भडटन्छ भन्ने कुरामा कुनै सन्देह 
कैन, तर पुण्य नभरईकन भागवत श्रवण गर्ने इच्छा ने उत्पन्न हदेन । श्रीधर स्वामीले भन्नुभएको 
छ श्रवणेच्छा तु पुण्येरविना नोत्पद्यते । अर्थात् श्रीमदभागवत श्रवण गर्न इच्छा त पुण्य नभर्हूकन 
उत्पन्न नै हदेन । पूर्वजन्म र यस जन्ममा गरेको पुण्यको प्रभावले मात्र भागवत श्रवण गर्ने इच्छा 
उत्पन्न हुन्छ । 

श्रीमद्भागवतमहापुराणले वेदमा प्रतिपादित कर्मकाण्ड, उपासनाकाण्ड र ज्ञानकाण्ड यी 
तीनै काण्डको प्रतिनिधित्व गरेको छ। यस श्लोकमा धर्म पद प्रयुक्त भएकाले वेदमा प्रतिपादित 
कर्मकाण्डको प्रतिनिधित्व श्रीमदभागवतले गरेको छ भने कुराको सड़त मिल्दछछ। त्यस्तै यहाँ 
निर्मत्सराणाम् पद प्रयुक्त भएकाले श्रीमद्भागवतले उपासना काण्डको प्रतिनिधित्व गरेको छ 
भन्ने कुराको सङ्केत मिल्दछ । त्यसै गरी यहाँ वेद्यम् यस पदको प्रयोग भएको हुनाले यसले वेदको 
ज्ञानकाण्डको प्रतिनिधित्व गरेको छ भन्ने कुराको सङ्केत मिल्दछ। यसप्रकार वेदमा प्रतिपादित 
कर्म, उपासना र ज्ञान यी तीनै काण्डको प्रतिनिधित्व श्रीमदभागवत महापुराणमा भएको छ भन्ने 
कुराको सडत यस श्लोकमा आएका धर्म, निर्मत्सराणाम् र वेद्यम् यी तीन पदहरूबाट मिल्दछ। 


निगमकल्पतरोगलितं फलं 


शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम्। 
पिबत भागवतं रसमालयं 

मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥ ३॥ 
पदढार्थ 
भावुकाः  भावुक रुकमुखाद्  शुकदेवजीको भागवतं  भागवतरूपी 
रसिकाः  हे रसिकजन हो मुखबाट रसम्  रस 
निगमकल्पतरोः  वेदरूपी अमृतद्रवसंयुतम्  अमृतको ।आठ्यं  मोक्ष प्राप्तिसम्म 
कल्पवृक्षको रसले युक्त मुहुः  बारम्बार 
गलितं  पाकेको अहो  आश्चर्य पिबत  पान गर 
फलं  फल भुवि  पृथ्वीमा 





ताक्यार्थ हि रसका मर्मज्ञ भक्तजन हो! यो श्रीमदभागवत वेदरूपी कल्पवृक्षको पाकेको फल 
हो । त्यसमाथि पनि श्रीशुकदेवजीरूपी मुखको सम्बन्ध भएकाले अण यो परमानन्दरूपी अमृतले 
परिपूर्ण छ। अतः मोक्ष प्राप्तिपछ्छि पनि तपारईहरूले यसलाई बारम्बार पान गरिरहनुहो स् । 
विवरण नि उपसर्गपूर्वकं गम् धातुबाट निगम यो शब्द बन्दछ। निःशेषेण गमयति 
धर्मार्थकाममोक्षाख्यान् चतुरः पुरुषार्थान् इति निगमो वेद् अर्थात् निगम भनेको भगवानूको त्यो 
वाणी हो जसले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चारे पुरुषार्थको ज्ञान गरांछ। जसरी स्वर्गको 
कल्पवृक्षले मनमा चिताएको वस्तु प्रदान गर्दछछ, त्यस्तै वेदले पनि धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष या 
यनानन्दी ठीक 


९१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


चारे पुरुषार्थ प्रदान गर्ने भएकाले वेदलाई कल्पवृक्ष भनिएको हो । यसप्रकार वेद कल्पवृक्ष हो 
भने यो श्रीमदभागवत त्यो वेदरूपी कल्पवृक्षको बोटैमा पाकेको फल हो। बोटैमा पाकेको फल 
त्यसै पनि अत्यन्त स्वादिलो ह॒न्छ, त्यसमा पनि यस श्रीमदभागवतरूपी फललाई शुकदेवरूपी 
सुगाले दगेको हुनाले यो अर मिठो छ । सुगाले बोटमा पाकेका फलहरूमध्ये पनि जुनचा्हिं फल 
सबेभन्दा मिठो छ त्यसलाई छानेर दुग्दछ। फल वृक्षको सार हो। मनुष्यहरू फल प्राप्त गर्न 
उदेश्यले नै बरगँचामा रूख लगारंछन् । रूखको जरा, पात, हाँगा इत्यादिको अभावमा फल फल्दैन, 
तापनि मनुष्यहरूको अभीष्ट वस्तु रुख नभएर फल नै हो। त्यसै गरी वेद र उपनिषद्हरूको 
अभावमा श्रीमदभागवतको अस्तित्व संभव छैन । वेद र उपनिषद्हरूको अध्ययनद्वारा विलम्बले 
प्राप्त हुने फल श्रीमदभागवतको अध्ययनद्वारा शीघ्र ने प्राप्त हुने हुनाले यसलाई वेद र 
उपनिषद्रूपी वृक्षको पाकेको फल भनिएको हो। भगवान् शुकदेवले गङ्गाको किनारमा राजा 
परीक्षितलाई श्रीमद्भागवत सुनाउनुभएको धियो त्यसैले यस श्रीमद्भागवतलाई शुकदेवको मुखको 
स्पर्श प्राप्त भएको छ । त्यसै कारणले श्लोकमा शुकमुखादमृतद्रवसंय॒तम् भनिएको हो । यहाँ शुक 
शब्दको अर्थ हो शुकदेव मुनि। श्लोकमा आएको अमृत पदद्वारा परमानन्दलाई बुणाडन 
खोजिएको छ । त्यही परमानन्द नै द्रव अर्थात् रस हो, तैत्तिरीयोपनिषद् २।७मा भनिएको छ 
रसो वे सः रसं ह्येवायं ठन्ध्वा आनन्दीभवति, अर्थात् त्यो परमात्मा रसरूप छ, त्यही रसरूप 
परमात्मालाई प्राप्त गरेर जीव परमानन्द वा ब्रह्मतत्वलाई प्राप्त गर्द । 

श्लोकमा भावुक र रसिक यी दुई शब्द आएका छन् । श्रीधरस्वामीले टीकामा यी दुवे 
शब्दको अर्थं यसप्रकार गर्नुभएको छ रसिका रसन्ञास्तत्राऽपि भावृका हे रसविरोषभावनाचतुराः 
अर्थात् हे रसज्ञ व्यक्तिहरू जो रसको ग्रहण गर्न चतुर छौ । जो व्यक्ति विषयमा आसक्त छ उसले 
ब्रह्मरसको आस्वादन गर्न सक्देन। अतः यहाँ रसिक भनेर अन्तर्मुख अर्थात् विरक्त व्यक्ति भन्ने 
लुमनुपर्छ । योगी एवं तत्त्वचिन्तकहरू अन्तर्मुख ह॒न्छन् तर भावुक नहुन पनि सक्दछन्। भगवान्को 
कथा श्रवण गर्दा जसको हृदय पग्लन्छ, ओआंँखाबाट हषर बग्दछछ अनि शरीरमा रोमाञ्च हुन 
थाल्दछ, त्यस्ता व्यक्तिलाई भावुक व्यक्ति भनिन्छ। यहाँ रसिक शब्दको अर्थ अन्तर्मुख हो भने 
भावुक शब्दको अर्थं भगवान्को कथा श्रवण गर्दा हृदय द्रवीभूत हुने व्यक्ति हो । 

यहाँ गलितं फलं भनी भागवतलाई एकातफं फल भनिएको छ भने अर्कातिफं पिबत वा 
पिउनुहोस् यो क्रियापद राखिएको छ । यदि भागवत फल हो भने फल पिउन संभव छैन फल 
खादन्छ, पिर्दैदेन। अतः यस दोषबाट बच्नका लागि रसम् यस शब्दको प्रयोग गरिएको हो। 
अर्थात् भागवतरूपी रस पिउनुहोस् भनिएको हो । 

आख्यम् शब्दमा ख्यम् अभिन्याप्य यस्तो विग्रहमा अव्ययीभाव समास भएको छ। आङ् 
यो उपसर्ग हो । यहाँ यसका दुरईओटा अर्थ हृन्छन् मर्यादा र अभिविधि। आलयम् यस शब्दमा 
आएको आड् उपसर्गको अर्थं हो अभिविधि। मर्यादा र अभिविधि यी दुई शब्दको अर्थ 
उदाहरणद्रारा स्पष्ट गरौ । कसैले आफ्नो साथीलाई भन्यो म तपार्ईलाई पुलसम्म पुय्याद्दिन्छु  
अहं भवन्तं आसेतुं नयामि । यहाँ प्रयुक्त सम्म आडको दुर्ईदओटा अर्थ हुन्छन् मर्यादा र 
अभिविधि। मर्यादा अर्थ लिने हो भने जहँबाट पुल सुरु ह॒न्छ त्यस ठंसम्म पुय्याइृदिन्छु भन्ने 

यनानन्दी ठीक 


९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अर्थ निस्कन्छ। यदि सम्म यो पदको अभिविधि अर्थ लिने हो भने म तपार्ईलाई पुलपारि 
पुय्याद्दिन्ट्ु भन्ने अर्थं निस्कन्छ। सम्म आड्को प्रयोग मर्यादा अर्थमा गरिएको हौ वा 
अभिविधि अर्थमा गरिएको हो भन्ने कुरा वक्ताको इच्छामा भर पर्ने कुरा हो। यहाँ भगवान् 
वेदव्यासले श्लोकमा आख्यम् यस पदमा अभिविधि अर्थ बुराउने इच्छा राखेर आड् यो 
उपसर्गको प्रयोग गर्नुभएको हो भन्ने कुरा प्रासङ्गिकं देखिन्छ । अतः यहाँ भावुक रसिकटहरूलाई 
ज्ञानोत्तरकाल वा जीवन्मुक्तिको अवस्थामा समेत श्रीमद्भागवतको अध्ययन अथवा श्रवण 
गरिरहनुहोस् भनेर वेदव्यासले भन्नुभएको हो । 

यसरी यो तेस्रो मङ्गलाचरण श्लोकमा वेद र उपनिषद्हरूको सारतत्वका रूपमा रेको यो 
श्रीमद्भागवतमहापुराण मुमृक्षु एवं मूक्त व्यक्तिका लागि समेत अहर्निंश ग्रहणीय छ भन्ने कुरा 
स्पष्ट पारिएको छ। 

यसप्रकार पहिलो मङ्गलाचरण श्लोकमा इष्ट देवतालाई नमस्कार गरिएको छ, दोभ्रो 
मङ्गलाचरण श्लोकमा अनुबन्ध चतुष्टयको निवेशन गरिएको छ भने तेस्रो मङ्गलाचरण श्लोकमा 
श्रीमद्भागवतमहापुराणको महत्त्वको प्रतिपादन गरिएको छ। 


न्द,     भ त 
नामपञनामषक्ष्त्रे ऋषयः शनकादयः। 
सत्रं स्वगांयलोकाय सहस्रसममासत ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

अनिमिषक्षत्रे  देवताहरूको क्षत्रस्व्गांयलोकाय  भगवत्प्राप्तिका सत्रं  यज्ञ 

नैमिषे  नैमिषारण्यमा इच्छाले आसत  सुरु गर्नुभयो 
शोनकाद्यः  शौनक आदि सहस्रसमम्  एक हजार वर्षमा 

ऋषयः  ऋषिहरूले पूरा हुने 





ताक्यार्थ एक पटक परम पुण्यमय एवं देवताहरूको क्षेत्र नैमिषारण्यमा शौनक आदि 
ऋषिहरूले भगवत्प्राप्तिका इच्छले एक हजार वर्षमा पूरा हुने महान् यज्ञ सुरु गर्नुभयो । 
वितवरण निमिष शब्दको अर्थ हो ओंँखाको परेला, जसको ओंँखाको परेला छिम्किंदेन, उसलाई 
अनिमिष भन्दछन्। देवताहरूको आंँखाको परेला नखिम्किने हुनाले देवताहरूलाई अनिमिष 
भन्दछन्। जसको ज्ञानदृष्टि कहिल्यै पनि लोप हदेन उसलाई पनि अनिमिष भन्दछन्। भगवान् 
नारायण नित्य ज्ञानस्वरूप भएको हूनाले उहाँलाई अनिमिष भनिएको हो। यसर्थ यहाँ प्रयुक्त 
अनिमिष शब्दले मुख्यरूपमा भगवान् र देवताहरूलाई पनि बुखाएको छ । देवताहरूको अथवा 
भगवान् नारायणको क्षेत्र वा स्थानलाई नै अनिमिषक्षेत्र भनिन्छ। 

शोनक आदि ऋषिहरूले ब्रह्माजीसंग प्रार्थना गरे निकट भविष्यमा हामी एक हजार 
वर्षसम्म एउटा ठुलो यज्ञको आयोजना गरेर बस्न चाहन्छीँ । अतः हामीहरूलाई त्यस्तो एउटा 
पवित्र॒ ठा बताइदिनुहोस्, जहाँ बसेर हामीहरू यज्ञको अनुष्ठान र तपस्या आदि कार्यहरू 
विघ्नरहित भएर गर्न सकं ॥ ऋषिहरूको प्रार्थना सुनेर ब्रह्माजीले भगवान् शङ्रलाई नमस्कार गरेर 


रालानन्द्री लीक 


९२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


एउटा मनोमय चक्र सुष्टि गरी छोडिदिनुभयो रभन्नुभयो । त्यो चक्रको पाडग्रो जहाँ गएर धसिन्छ, 
त्यही नै यज्ञ एवं तपस्या गर्नका लागि पवित्र ठा हो भनेर जान्तू। ऋषिहरू त्यो चक्रको 
पचिलागेर गए । संस्कृतमा नेमिशब्दको अर्थ पाडुग्रो हृन्छ। यसैले पाडग्रो धसिएको हुनाले त्यो 
ठाउँलाई नैमिष भनिएको हो । त्यस ठँमा बसेर ऋषिहरूले यज्ञको आयोजना गरे । 

अव यस श्लोकमा आएको स्वर्गायटोकाय यो शब्दलाई लिएर केही चर्चा गरौँ। स्वर्ग 
शब्दको सामान्यार्थं देवलोक भन्ने हुन्छ । तर यहाँ स्वर्ग भनेर स्वर्गलोकलाई बुखाउन खोजिएको 
होइन । लोक भनेर भूर्लोक एवं भुवर्लोकलाई लिन खोजिएको होइन । स्वर्गाय रूप स्वर्ग शब्दको 
चतुर्थी विभक्तिमा पनि बन्छ। यहाँ प्रयुक्त स्वर्गाय शब्द चतुर्थी विभक्तिको रूप हो कि भन्ने भ्रम 
पर्न सक्दछ। तर यहाँ प्रयुक्त स्वर्गाय रूप प्रथमान्त हो । स्वर्गाय यो शब्दको व्युत्पत्ति यसप्रकार 
गरिन्छ स्वः स्वर्ग गीयते इति स्वर्गाय । अर्थात् स्वर्गलोकमा पनि जसको कीर्ति गाइन्छ त्यही नै 
स्वर्गाय हो । स्वर्गलोकमा भगवान् नारायणको कीर्तिं गाइन्छ । यसर्थ भगवान् नारायण नै स्वर्गाय 
हुनुह॒न्छ । स्वर्गाय लोकाय यी दुर्ईटा भिन्नभिन्न पद नभएर स्वर्गायलोकाय यो एडटै समस्त पद 
हो। स्वर्गाोयः हरिरेव लोकः यस्तो विग्रहमा कर्मधारय समास भएको छ। कर्मधारयसमासे 
समस्यमानपदयोः अभेदेन अर्थलाभः अर्थात् कर्मधारय समासमा समस्यमान दुई पदहरूको एड 
अर्थ हुन्छ भन्ने यस्तो नियम भएकाले स्वर्गाय शब्द र लोकशब्दको एड अर्थ हो । स्वर्गाय अर्थात् 
हरि नै लोक अर्थात् भक्तहरूको निवासस्थान भन्ने यस शब्दको अर्थं निक्लन्छ। यसप्रकार 
स्वर्गायलोकाय यो समस्तपदको अर्थ भगवान् नारायणलाई प्राप्त गर्न उदैश्यका लागि भन्ने हुन्छ । 

अब यस श्लोकमा प्रयुक्त ऋषि शब्दलाई लिएर चर्चा गरौँ। ऋष गतौ यो धातुबाट इन् 
प्रत्यय भएर ऋषि शब्द बनेको हो । यस शब्दको व्युत्पत्ति यसप्रकार छ ऋषति गच्छति ज्ञानेन 
संसारपारमिति ऋषिः अर्थात् ऋषि भनेको त्यो व्यक्ति हो जो ज्ञानद्वारा संसारबाट पार हुन 
चाहन्छ । 

अब यस श्लोकमा प्रयुक्त शोनकादि शब्दको बारेमा चर्चा गरौ । यहाँ शोनक आदिर्येषां ते 
यस्तो विग्रहमा बहुब्रीहि समास भएर शौनकादि शब्द बनेको छ। विवेकयुक्त व्यक्तिलाई शौन 
भनिन्छ । शौन एव शौनक अर्थात् जो शौन हो उही नै शौनक हो भन्ने अर्थमा शौन यो शब्ददेखि 
स्वार्थमा कन् प्रत्यय गरेर शौनक यो शब्द बनेको छ। 

अब सहसरसमम् यो शब्दलाई लिएर केटी चर्चा गरौँं। सहस्रं समाः संवत्सराः 
अनुष्ठानकालो यस्य तत् यस्तो विग्रहमा बहुब्रीहि समास भई सहस्रसमम् यो शब्द बनेको छ। 
सहस्रसमम् यो समस्त पद सत्रम् यो विशेष्य पदको विशेषण हो। यसकारण सहस्रसमम् सत्रम् 
यसको अर्थ एकहजार वर्षमा समाप्त हुने यज्ञ हो । 


त एकदा तु मुनयः प्रातहुंतहुताग्नयः। 
सत्कृतं सूतमासीनं पप्रच्छुरिदमाद्रात् ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

एकदा  एक दिन मुनयः  मुनिहरूले सूतम्  सूतजी लाई 
प्रातहुंतहुताग्नयः  सायंकालमा तु त आदरात्  आदसपूर्वक 

हवन गरिएकै अग्निमा सत्कृतं  सत्कार, पूजा इद्म्  यो 

प्रातःकालको हवन गरिसकेका गरिएका पप्रच्छुः  सोध्नुभयो 

तेती आसीनं  बसेका 





तवाक्यार्थ एक दिन ती ऋषिहरूले प्रातःकालको अग्निहोत्र आदि नित्य क्रियाबाट निवृत्त भएर, 
सूतजी लाई विधिपूर्वक पूजा गरेर उहाँलाई उच्च आसनमा राखेर अत्यन्त आदसपूर्वक यो प्रश्न 
सोध्नुभयो । 

विवरण यस श्लोकमा हूत यो शब्द दुरईपटक आएको छ । प्रातः हुतः प्रातर्हतः, प्रात्हुतेषु हूतः 
प्रातर्हुतहुतः, प्रातर्हुतहुताः अग्नयो येस्ते प्रातरहुतहूताग्नयः यस्तो विग्रहमा तत्पुरुष र बहुब्रीहि 
समास भएर प्रातर्हृतहतागनयः यो शब्द बनेको छ। सायङ्ालमा हवन गरिएको अग्निमा 
प्रातःकालको हवन गरेका भन्ने यस शब्दको अर्थ हो। यो शब्द मुनयः शब्दको विशेषण हो । 
यसबाट मुनिहरूले साख र बिहान दुवे समयमा नित्य कर्मको रूपमा हवन गर्दथे भन्ने कुरा स्पष्ट 
हुन्छ । 


ऋषय उत्चुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 
त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ । 
आख्यातान्यप्यधीतानि ध्मंशास््राणि यान्युत ॥ ६॥ 





पदठार्थ 

अनघ  पापले रहित भएका हे युक्त भएका यानि  जुन कुरा 

सूतजी पुराणानि  पुराणहरू उत  त्यय गरी 

त्वया  तपार्ईले घमंशास्त्राणि  धर्मशास्रहरू आख्यातानि च  ती आफूले 
खलु  निश्चय नै अपि  पनि पठेका कुराहरूको व्याख्या पनि 
सेतिहासानि  इतिहासहरूले अधीतानि  पदनुभएको छ गर्जुभएको छ 


ताक्यार्थ हे पापले रहित भएका सूतजी ! तपार्ईले इतिहासले सहित भएका पुराणहरू र 
धर्मशास्त्रहरू पनि पदनुभएको छ अनि आफूले पठेका ती शास्त्रहरूको व्याख्या पनि गर्नुभएको 
छ । 


यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः । 
अन्ये च मुनयः सूत परावरविदो विदुः ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१५ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वेत्थ त्वं सोम्य तत् सवं तत्त्वतस्तदुग्रहात्। 
न्युः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

सूत  हे सूतजी ! र निर्गुण दुबे रूपलाई जानने तत्वतः  राम्रोसंग 
यानि  जुन विषयहरूलाई मुनयः  मुनिहरू वेत्थ  जान्नुहुन्छ 
वेदविदां  वेद जाननेहरूमध्ये विदुः  जान्दछन् गुरवः  गुरुहरू 

श्रेष्ठः  श्रेष्ठ सोम्य  हे शुद्ध र सरल हृदय स्निग्धस्य  प्रिय 
भगवान्  भगवान् भएका सूतजी ! शिष्यस्य  शिष्यलाई 
बाद्रायणः  वेदव्यास तदनुग्रहात्  ती ऋषि र गुह्यम्  गोप्य कुरा 
अन्ये  अरू म॒निहरूको अनुग्रहले अपि उत  पनि 

च  पनि त्वं  तपाई ब्रूयुः  बताउनुहुन्छ 
परावरविदः  भगवान्को सगुण तत्सवं  ती सम्पूर्ण कुराहरू 





ताक्यार्थ हे शुद्ध र सरल हदय भएका सूतजी ! वेदज्ञहरूमा श्रेष्ठ भगवान् वेदव्यास र 
भगवान्को सगुण र निर्गुण दुबे रूपलाई जाने अरू मुनिहरू जुन कुरा जान्दछन् ती सम्पूर्ण 
कुराहरू उहांँहरूका कृपाले तपाई जान्नुहन्छ । गुरुहरू आना प्रिय शिष्यलाई गोप्य कुराहरू पनि 
बताउनुहुन्छ । 


तत्र तत्राञ्जसाऽऽयुष्मन् भवता यद् विनिश्चितम् । 
पुंसामेकान्ततः श्रेयस्तन्नः शांसितुमहैसि ॥ ९॥ 





पदार्थ 

आयुष्मन्  हे आयुष्मन् कल्याणको साधनका विषयमा छ 

तत्र तत्र  तीती शास्त्र, पुराण भवता  तपारईले तत्  त्यो 

र गुरुजनहरूको उपदेशमा यत्  जुन नः  हामीहरूलाई 
पुंसाम्  मानिसहरूका लागि अज्जसा  सजिलैसंग शंसितुम्  उपदेश गर्न 
एकान्ततः श्रेयः  परम विनिश्चितम्  निश्चय गर्नुभएको अहेसि  सक्नुहुन्छ 


वाक्यार्थ हे आयुष्मन् ! ती शास्त्र, पुराण र गुरुजनहरूको उपदेशमा कलियुगका प्राणीहरूका 
लागि परम कल्याणको साधनका रूपमा तपार्ईले जुन कुराको निश्चय गर्नुभएको छ, त्यो कुरा 
हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 


प्रायेणाल्पायुषः सभ्य कलावस्मिन् युगे जनाः। 
मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या द्ुपदरूताः ॥ १० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

सभ्य  सन्त समाजका भूषण जनाः  मानिसहरू भएका 

हुनुभएका हे सूतजी प्रायेण  धैरैनसो मन्दभाग्याः  मन्द भाग्य 
अस्मिन्  यो अल्पायुषः  थोर आयु भएका भएका 

कटो  कलि मन्दाः  मन्द दि उपद्रूताः  विध्नवाधाहरूले 
युगे  युगमा सुमन्दमतयः  मन्द बुद्धि  घेरिएका ह॒न्छन् 





वाक्यार्थ सन्त समाजका भूषण भएका हे सूतजी ! यस कलियुगमा धैरेजसो मनुष्यहरू थोर 
आयु भएका, मन्द बुद्धि भएका, मन्द भाग्य भएका र विभिन्न विघ्नबाधाहरूले घेरिएका हुन्छन् । 
भूरीणि भूरिकमीणि श्रोतव्यानि विभागरः। 
अतः साधोऽत्र यत् सारं समुद्धत्य मनीषया ॥ 


४९  


बूहि नः श्रद्धानानां येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

भूरिकमौणि  जँ धै प्रकारका अत्र  ती शास्त्रहरूमा नः  हामीहरूलाई 
कर्महरूको वर्णन गरिएको छ यत्  जुन नूहि  भन्नुहोस् 

त्यस्ता सारं  सार कुरा छ येन  जुन कुरा सुनेर 
भूरीणि  धेरै शास्त्रहरू मनीषया  आपनो बुद्धिले आत्मा  आत्मा 
श्रोतव्यानि  श्रवण गर्नुपर्ने छन् समुद्धत्य  निकालेर सुप्रसीदति  प्रसन्न हुन्छ 
अतः  त्यसकारण विभागशः  स्पष्ट गरेर 

साधो  हे परोपकारी सूतजी श्रद्धानानां  श्रद्धालु 





ताक्यार्थ शास्त्रहरू धरे छन्, ती शास्त्रहरूमा कुनै एक निश्चित साधनको उल्लेख भएको पनि 
देखिंदेन । ती शास्त्रहरूमा अनेक प्रकारका कर्महरूको वर्णन गरिएको पादन्छ । ती शास्त्रहरू यति 
विस्तृत छन् कि तिनीहरूको कुनै एक अंश सुन्न पनि कठिन छ । तपाई परोपकारी हुनुहुन्छ, आफ्नो 
बुदिले ती शास्त्रहरूको सार निकालेर प्राणीहरूको कल्याणका लागि श्रद्धालु हामीहरूलाई 
सुनाउनुहोस्, जसबाट हाम्रो अन्तःकरण शुद्ध होस् । 


सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पतिः॥ 
॥ ४ ५  जातो ् चिकीर्षया ९ 
देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीषंया ॥ १२॥ 


पदठार्थ 

सूत  हे सूतजी पतिः  रक्षक  इच्छाले 

ते भद्रं  तपाईको कल्याण होस् भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण वसुदेवस्य  वसुदेवकी पत्नी 
सात्वतां  यदुवंशीहरूका यस्य  जुन काम गर्ने देवक्यां  देवकीबाट 


रालानन्द्री लीक 


१७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


जातः  उत्पन्न हुनुभयो जानासि  तपाईलाई यो कुरा थाहा छ 

ताक्यार्थ हे सूतजी ! तपाईको कल्याण होस्, यदुवंशीका रक्षक भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्णले 
वसुदेवकी धर्मपत्नी देवकीको गर्भबाट के गर्ने इच्छाले अवतार लिनुभएको धियो त्यो कुरा 
तपाईलाई थाहा छ। 


तन्नः शुभ्रुषमाणानामहस्यङ्गातुवणित॒म् । 
यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च ॥ १३॥ 





पदार्थ 

अङ्ग  हे प्रिय अनुवणितुम्  वणि गर्न क्षेमाय  परम कल्याणको 
तत्  त्यो कुरा असि  सवनुहुन्छ लागि 

शुध्रूषमाणानाम्  श्रवण गर्न यस्य  जसको चर 

चाहने अवतारः  अवतार भवाय  समृदधिका लागि 
नः  हामीहरूलाई भूतानां  प्राणीहरूको च  पनि हुन्छ 


वाक्यार्थ तपाई कृपापूर्वक त्यो कुराको वर्णन हामीलाई गर्नुहोस् किनभने भगवान्को अवतार 
जीवको परम कल्याण र समृद्धिका लागि हुन्छ । 


आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् । 
ततः सदयो विमुच्येत यद् बिभेति स्वयं भयम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

घोरां  अत्यन्त डर लाग्दो विवशः  विवश भएर पनि विमुच्येत  मुक्त हुन्छ 

संसृतिं  जन्म र मृत्युको गृणन्  लियो भने स्वयं  स्वयं 

चक्रमा ततः  त्यो जन्म र मृत्युको भयम्  डर पनि 

आपन्नः  परेको जीवले आपत्तिबाट यत्  जुन भगवानूको नामबाट 
यन्नाम  जुन भगवान्को नाम सद्यः  तुरन्त बिभेति  सर्धं उरादरहन्छ 





ताक्यार्थ यो जीव जन्म र मृत्युको उरलाग्दो चक्रमा परेको छ। यस परिस्थितिमा ऊ विवश 
भएर पनि भगवान्को मङ्गलमय नामको उच्चारण गर्द भने त्यो त्यसै समयमा भयबाट मुक्त हुन्छ 
किनभने स्वयं भय पनि भगवानूको नामदेखि डरा । 


यत्पादसंश्रयाः सूत मुनयः प्ररामायनाः। 


सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वघुंन्यापोऽनुसेवया ॥ १५॥ 
पढार्थ 
सूत  हे सूतजी चरणको आश्रयमा रहेका हूुनाले लागेका 
यत्पादसंश्रयाः  भगवान्को प्रशमायनाः  शान्तिको मार्गमा उपस्पृष्टाः  सन्निधिमात्रले सेवा 


रालानन्द्री लीक 


९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
गरिएका पुनन्ति  पवित्र गर्दछन् अनुसेवया  धेरै दिनसम्म सेवा 
मुनयः  मुनिहरूले स्वघुन्याः  गङ्गाको गरेपछ्छि मात्र पवित्र गर्द 

सद्यः  तुरन्त आपः  जलले त 


वाक्यार्थ सूतजी ! परम विरक्त र परम शान्त मुनिहरू पनि भगवान्को शरणमा रहन्छन्। अतः 
त्यस्ता मुनिहरूको स्पर्शमात्रले पनि संसारका जीवहरू तुरुन्त पवित्र हुन्छन् । गङ्गाजीको जलको धेरै 
दिनसम्म सेवन गरेपच्छि मात्र पवित्रताको प्राप्ति हुन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा आएका स्वधुर्न्यापः यस शब्दको बारेमा चर्चा गरौँ। स्वधु्न्यापः यो 
समस्त पद हो। स्वधु्न्या आपः यस्तो विग्रहमा षष्ठी तत्पुरुष समास भएको छ। स्वर्धुनी यो 
शब्दको अर्थ हो गङ्गा। भगवान्को चरणको स्पर्शमात्रले संसारी जीवहरू तुरन्त पवित्र हन्छन् भने 
गङ्गाजीमा बारम्बार स्नान गनलि पनि केटीमात्र पवित्र हुन्छन् भने यस श्लोकको तात्पर्य हो । 


को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्चोकेडयकमंणः। 


शुद्धिकामो न भृणुयाद् यशः कलिमलापहम् ॥ ६॥ 
पदठार्थ 
पुण्यश्टोकेडयकमंणः  पुण्यात्मा कठिमलापहम्  कलियुगका शुद्धिकामः  अन्तःकरण शुद्ध 
भक्तहरूद्रारा कीर्तिं गादइएका दोषहरूलाई नष्ट गरिदिने गर्न चाहने मनुष्यले 
तस्य  ती यशः  कीर्तिलाई न शृणुयात्  श्रवण नगर्ला 
भगवतः  भगवानूको कःवा  कुन चार्हिं 
ताक्यार्थ पुण्यात्मा भक्तहरू जसको लीलाको निरन्तर गान गरिरहन्छन् त्यस्ता भगवान्को 
कलियुगका दोषहरूलाई नष्ट गर्ने पवित्र कीर्तिलाई आफनो चित्तलाई शुद्ध गर्न चाहने त्यस्तो कुन 
मनुष्य होला, जसले श्रवण गर्न नचाहला । 
विवरण यस श्लोकमा आएको पुण्यरकोकेड्यकर्मणः यो पदलाई लिएर केही विचार गरौँ । 
पुण्यार्च ते उलोकाः पुण्यरलोकाः तेः इड्यानि कर्माणि यस्य सः पुण्यरलोकेड्यकर्मा तस्य 
पुण्यरकोकेड्यकर्मणः यस विग्रहमा कर्मधारय र बहुव्रीहि समास भई पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः यो 
शब्द बनेको हो । यहाँ पुण्यश्लोक यस पदले भगवान्का भक्तलाई बुखाएको छ । पुण्यश्लोक वा 
भगवानूका भक्तद्वारा कीर्तिं गाइएका भगवान्लाई ने पुण्यश्लोकेड्यकर्मा यस पदले बुखाएको छ । 


तस्य कमाण्युदाराणि परिगीतानि सूरिभिः। 
ब्रूहि नः श्रदधानानां लीलया दधतः कलाः ॥ १७ ॥ 





पटार्थ 

ठीलया  लीलाद्रारा सूरिभिः  नारद आदि कमीणि  कर्महरू 
कलाः  विभिन्न अवतारहरू ऋषिहरूद्रारा श्रद्धानानां  श्रद्धा गर्न 
दधतः  धारण गर्ने भएका परिगीतानि  गाइएका नः  हामीहरूलाई 
तस्य  ती भगवान् नारायणको उदाराणि  उदार ब्रूहि  बताउनुहोस् 





रालानन्द्री लीक 


९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वाक्यार्थ जो भगवान् लीलाद्रारा विभिन्न अवतारहरू धारण गर्नृहुन्छ, जुन भगवान्को उदार 
कर्महरूको गान नारद आदि ऋषिहरूले गर्दछछन्, हामी श्रद्धालुलाई ती कर्महरूको वर्णन गर्नुहोस् । 
अथाख्याहि हरेधीमन्नवतारकथाः शुभाः। 


लीला विदधतः स्वेरमीश्वरस्यात्ममायया ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 


धीमन्  हे बुद्धिमान् सूतजी ! लीलाः  लीलाहरू 


आत्ममायया  आपनो 
मायाद्राया 
स्वेरम्  इच्छानुसार 


विदधतः  गर्ने भएका 


ईश्वरस्य हरेः  ईश्वर हरिका 


शुभाः  शुभ 


अवतारकथाः  अवतारका 
क थाहरू 
अथ  अब 





आख्याहि  भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे बुद्धिमान् सूतजी ! सर्वसमर्थ प्रभु आपफ्नी योगमायाद्रारा स्वच्छन्द लीला गर्नुहन्छ, 


त्यस्ता श्रीहरिका मङ्लमय लीलाहरूको तपाई वर्णन गर्नुहोस् । 
वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्चोकविक्रमे । 


यच्छुण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे ॥ १९॥ 


पदृार्थ 
वयं  हामीहरू श्रवणमा 
तुत न वितुप्यामः  तप्त हदिनौं 


उत्तमश्टोकविक्रमे  पुण्य कीर्तिं यत्  जुन लीलाको श्रवणमा 


भएका भगवान्को लीला 


रसज्ञानां  रसज्ञ 


श्यण्वतां  श्रोताहरूका लागि 
पदे पदे  पदपदमा 
स्वादु स्वादु  नयांँनयाँ रसको 





अनुभव हुन्छ 


वाक्यार्थ पुण्यकीर्ति भगवान्को लीलाहरूको श्रवण गरेर हामी कहिल्यै पनि तप्त हदेनौँ। 
किनभने रसज्ञ श्रोताहरूलाई पदपदमा भगवान्को लीलामा नयांँ नयाँ रसहरूको अनुभव हुन्छ । 
वितवरण यस श्लोकमा शौनक आदि ऋषिहरूले भनेका छन् भगवान्को कथाश्रवणमा 
हामीलाई कहिल्यै पनि तुप्ति हदेन। योग र यागादिको अनुष्ठानद्वारा हृदयरूपी गुफामा रहेको 
अज्ञानरूपी अन्धकार तत्काल भाग्न सक्देन परन्तु भगवान्को कथाश्रवण गर्नैवित्तिकै अन्तःकरणको 
अज्ञानरूपी अन्धकार भाग्दछ। भगवान्को कथाश्रवण गर्दा प्रत्येक पदमा नयाँनयोँ रसको 
अनुभूति हुन्छ । यसैले ऋषिहरूले हामीलाई भगवान्को कथाश्रवणमा तुप्तिको अनुभूति हेन 
भनेका हुन् । 

अन्य पदार्थबाट हुने तुप्ति र भगवान्को कथाश्रवणबाट हुने तुप्ति फरक छन् । त्प्ति तीन 
प्रकारका हृन्छन् । पेट भरिएर खान पुगेर, रसको अज्ञानको कारणले र विशेष कुनै स्वाद 
नहनाले । परन्त भगवान्को कथाश्रवणमा उक्त तीनटा कारणले तुप्ति सम्भव कैन । 

कुनै पदार्थ खांदा त्यो पदार्थले पेट भरिएपचछ्छि उक्त पदार्थ थपेर खान मन लाग्देन। तर 
सुनेका कुराहरू रहने मस्तिष्कको भाग कहिल्यै पनि भरिदेन । 

यस्तै एउटे वस्तुको सेवन लगातार गरिरहंदा पनि तृप्ति हृन्छ । उखुमा एडटै किसिमको रस 


रालानन्द्री लीक 


२० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


हन्छ । त्यसकारण उखुको रस धरे पान गरिसकेपछि फेरि उखुको रस पिउने इच्छा हदेन । परन्तु 
भगवानूको कथाश्रवण गर्दा एडटै रसको आस्वादन नभएर क्षणक्षणमा भिन्नभिनन रसको 
आस्वादन हुन्छ । त्यसै कारण यस श्लोकमा स्वादु स्वादु पद पदे भनिएको हो। यसको अर्थ 
प्रत्येक पदमा भिन्नभिन्न किसिमको स्वाद रहेको छ। 

यसप्रकार तुप्तिका तीन कारणमध्ये एउटा पनि कारण भगवान्को कथाश्रवणमा नभएकाले 
भगवान्को श्रवण गरेर हामीलाई तृप्ति वा अलंबुद्धि हदेन भनी ऋषिहरूले भनेका हुन् । 


कृतवान् किल कमीणि सह रामेण केशवः। 
अतिमत्यौनि भगवान् गूढः कपटमानुषः ॥ २०॥ 


पढार्थ 

भगवान्  भगवानूले लीला गर्नृहुन्छ अतिमत्योनि  मनुष्यहरूले गर्न 
गूढः  आफूलाई केरावः  भगवान् श्रीकृष्णले नसक्ने किसिमका 
चछिपाउनुभएको छ रामेण सह  बलरामका साथ कमौणि  कामहरू 
कपटमानुषः  मनुष्यले जस्तो किल  निश्चय नै कृतवान्  गर्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान्ले आप्नो स्वरूपलाई लुकाउनुभएको धियो, मनुष्यहरूका अगाडि आफू पनि 
मनुष्य भएको नाटक गर्नृहुन्थ्यो, परन्तु उहाँले आपफ्ना दाजु बलरामजीका साथ जुन लीलाहरू गरेर 
देखाउनुभयो, ती लीला अथवा पराक्रमहरू मनुष्यहरूले गर्न सक्ने खालका थिएनन्। 


कलिमागतमाज्ञाय क्षेत्रेऽस्मिन् वैष्णवे वयम् । 
आसीना दीघंसत्रेण कथायां सक्षणा हरेः ॥ २१९॥ 





पदार्थ 

कलिम्  कलि युग  वैष्णव हरेः  भगवान् हरिको 
आगतम्  आएको कुरा ध  क्षेत्रमा कथायां  कथा श्रवणका लागि 
आज्ञाय  राम्रोसंग जानेर दीघंसत्रेण  दीर्घकालिक सक्षणाः  हामीहरूलाई समय 
वयम्  हामीहरू यज्ञको सङ्ल्प गरेर प्राप्त छ 

अस्मिन्  यस आसीनाः  बसेका छौं 





ताक्यार्थ पुण्यकीर्ति भगवान्को लीलाहरूको श्रवण गरेर हामी कहिल्यै पनि तप्त हदेनौँ। 
किनभने रसज्ञ श्रोताहरूलाई पदपदमा भगवान्को लीलामा नयांँ नयाँ रसहरूको अनुभव हुन्छ । 
त्वं नः सन्दशिंतो धात्रा दुस्तरं निस्तितीषंताम् । 
कलि सत्त्वहरं पुंसां कणधार इवाणंवम् ॥ २२॥ 
पदठार्थ 
सत्त्वहरं  अन्तःकरणको कलिं  कलियुगलाई चाहने हामीहरूलाई 
पवित्रता र शक्तिको नाश गर्ने निस्तितीषंताम्  परे पार गर्न दुस्तरं  दुःखले मात्र तर्न 


रालानन्द्री लीक 


 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
सकने कणंधारः  नाविक त्वं  तपाई 

अणंवम्  समुद्र तर्न चाहने इव  फै नः  हामीहरूका लागि 

पुंसां  मानिसहरूका लागि घात्रा  परमात्माद्रारा सन्दशिंतः  प्राप्त हुनुभएको हो 


ताक्यार्थ अन्तःकरणको पवित्रता र शक्तिको नाश गर्ने कलियुग आएको जानेर हामीहरू यस 
वेष्णव क्षेत्रमा दीर्धकालीन यज्ञको सड़ल्प गरेर बसेका छँ । हामीहरूलाई भगवान्का कथाश्रवण 
गर्ने अवसर प्राप्त छ। समृद्र पार गर्न चाहने मनुष्यलाई जहाज खियाउने मान्छे मिले 
अन्तःकरणको शुद्धि र शक्तिलाई नाश गर्ने कलिको दोषबाट अथवा संसारबाट पार हून चाहने 
हा मीहरूलाई परमात्माले तपाईलाई यहाँ पठाउनुभएको हो । 


ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धरमम॑वर्मणि । 
स्वां काष्ठामधुनोपेते घमः कं शरणं गतः ॥ २३॥ 


पढार्थ 

घमंवर्मणि  धर्मर्षक काष्ठाम्  धाममा शरणं  शरणमा 

ब्रह्मण्ये  ब्राह्मणभक्त उपेते  जानुभएपचछि गतः  गयो 

योगेश्वरे  योगेश्वर अघुना  अहिले बूहि  त्यो कुरा भन्नुहोस् 
कृष्णे  कृष्ण घमः  धर्म 

स्वां  आफ्नो कं  कसको 





ताक्यार्थ धर्मरक्षक, ब्राह्मणभक्त, योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण आफनो धाममा जानुभएपचछ्छि अहिले 
धर्म कसको शरणमा गयो, यो कुरा हामीलाई बताउनुहोस् । 


श्रीमद्भागवतको पहिलो स्कन्धको पहिलो अध्यायमा शौनक आदि ऋषिहरूले सूतजीसंग 
६ ओटा प्रश्न गरेका छन्। ती ९ ओटा प्रश्नहरू यसप्रकार छन् । 

पहिलो पुंसामेकान्ततः श्रेयः जीवहरूको वस्तुतः कल्याण कसरी हुन्छ ? 

दोख्रो अवतारप्रयोजनम् अर्थात् भगवान् अवतार किन लिनुहन्छ ? 

तेब्रो तस्य कर्माणि अपि अर्थात् भगवानूद्रारा गरिएका कर्महरू केके हुन् । 

चौथो अवतार कथा अपि अर्थात् भगवानूका अवतारका कथाहरू केके हुन् । 

पार्चौँ कृष्णावतारचरितम् अर्थात् कृष्णावतारमा भगवानूले केके काम गर्नुभयो । 

कैटँ घर्मः कं शरणं गतः अर्थात् भगवान्ले पृथिवीको भार हरण गरेर आफनो धामतिर 
फर्केपछि धर्म कसको शरणमा गयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
नैमिषीयोपाख्याने  ् र प्रथमो न घ्याय 
नेमिषीयोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥ १ 


रालानन्द्री लीक 


२२९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
अथ द्वितीयो  घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
भगवत्कथा र भगवद्भक्तिको माहात्म्य 
न्यास उवाच व्यासजीले भन्नुभयो 
इति सम्प्ररनसंहृष्टो विप्राणां रोमहषणिः। 
प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवकतुमुपचक्रमे ॥ १॥ 
पढार्थ 
इति  यसप्रकार  हुनुभएका वचः  प्रश्नलाई 
विप्राणां  शौनक आदि रोमहषणिः  रोमहर्षका पुत्र॒ प्रतिपूज्य  प्रशंसा गर्दै 
ऋषिहरूको उग्रश्रवा वा सूतजीले प्रवक्तुम्  भन्न 
सम्प्ररनसंहष्टः  प्रश्नटरूबाट तेषां  ती ऋषिहरूको उपचक्रमे  प्रारम्भ गर्नुभयो 





ताक्यार्थ ब्रह्मवादी शौनक आदि ऋषिहरूको प्रश्न सुनेर रोमहर्षका पुत्र उग्रश्रवा सूतलाई 
ठुलो आनन्द भयो । उहँले ऋषिहरूको मङ्लमय प्रश्नहरूलाई प्रशंसा गर्दै यसप्रकार भन्न 


लाग्नुभयो । 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
यं प्रचरजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं 
द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । 
पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुस् 
तं स्व॑भूतहदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २॥ 
पदठार्थ 
प्रतरजन्तम्  सम्पूर्ण कुरा त्यागेर ति  विरहले उराएका अभिनेदुः  उत्तर दिए 
जान लागेका देपायनः  वेदव्यासले सर्वभूतहृदयं  सम्ूर्ण 
अनुपेतम्  उपनयन संस्कार पुत्र एषछोरा प्राणीहरूका हृदयस्वरूप 
गरिदिनुहोस् भनी आचार्यसमक्ष इति  यस्तो तं  त्यस्ता 
नपुगेका आजुहाव  बोलाए मुनिम्  मुनि शुकदेवजी लाई 
अपेतकृत्यं  कर्ममार्गमा प्रवृत्त तरवः  वृक्षहरूले आनतः अस्मि  नमस्कार गर्द 
नभएका तन्मयतया  तन्मयताका 
यं  जसलाई कारणले गर्दा 





ताक्यार्थ जुन समयमा श्रीशुकदेवजीको त्रतबन्ध संस्कार भएको धिएन, लौकिक र वैदिक 


रालानन्द्री लीक 


२२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


कर्मको अनुष्ठानको अवसर पनि प्राप्त भएको धिएन, त्यस समयमा उनलाई घरबाट सदाका 
लागि संन्यास लिएर जान लागेको देखेर उनका बाबु व्यासजी विरहले व्याकुल भएर उच्च स्वरले 
ए बाबु! ए बाबु! तिमी मलाई छोडेर अन्यत्र नजाऊ भनी कराउन थाले। त्यस वेला तन्मय 
भएका कारणले शुकदेवजीका तफबाट जङ्गलका वृक्षहरूले उत्तर दिए । यस्ता सम्पूर्ण प्राणीहरूका 
हृदयरूप मुनि श्रीशुकदेवजीलाई म नमस्कार गर्दह्ु। 
विवरण संन्यास लिने दुई किसिमका विधान छन्। यदृहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत् अर्थात् 
मनुष्यलाई जुन दिन उत्कृष्ट वैराग्य आं त्यसैदिन संन्यास लिनू। यस्तो एउटा विधान छ भने 
अर्को विधान छ आश्रमात् आश्रमान्तरं गच्छेत् अर्थात् एउटा आश्म पार गरेर अर्को आश्वममा 
प्रवेश गरोस्। 

एडटा आश्रम पार गरेपच्ि अर्को आश्वरममा जानुपर्दछ भन्ने विधान अविरक्त व्यक्तिका 
लागि हो। जुन दिन वैराग्य आरंछ, त्यही दिन संन्यास लिएर हिंडोस् भन्ने यो वचन अत्यन्त 
वैराग्य भएका व्यक्तिका लागि हो। वेदहरूको अध्ययन नगरीकन, यज्ञहरूद्रारा देवताहरूलाई 
प्रसन्न नगरीकन जो व्यक्ति मोक्षमार्गमा प्रवेश गर्दछछ उसको पतन हृन्छ भनी मनुस्मृतिमा भनिएको 
छ । वेदाध्ययनद्रारा मनुष्य ऋषिऋणवबाट मूक्त हुन्छ, योग्य सन्तान उत्पन्न गरेपच्ि मानिस 
पितृक्रणबाट मक्त हुन्छ भने यज्ञहरूको अनुष्ठानद्वारा देवताहरूलाई प्रसनन गराएपच्छि देवऋणबाट 
मक्त हुन्छ । त्यसकारण वेदाध्ययन, योग्य सन्ततिको उत्पादन र यज्ञहरूको अनुष्ठान गरेपछिमाव्र 
संन्यासमार्गमा प्रवेश गर्न भन्ने मनुको आज्ञा छ। परन्तु शुकदेवले न वेदको अध्ययन गरेका थिए, 
न योग्य सन्ततिलाई उत्पन्न गरेका थिए, न त उनले कुनै यज्ञको अनुष्ठान नै गरेका धथिए। फेरि 
उनले कसरी संन्यास लिए भने प्रश्न उटन सक्दछ। यसको उत्तर हो विषयवस्तुमा आकर्षित 
हुने सामान्य रागी व्यक्तिहरूका लागि आश्वमात् आश्वमान्तरं गच्छेत् यस्तो विधान गरिएको हो । 
शुकदेव अत्यन्त विरक्त हूुनाले उहाँ निवृकत्तिमार्गका अनुयायी हुनुहन्थ्यो । उहाँ निवृत्तिमार्गका 
अनुयायी हुनाले उहाँलाई उक्त तीनै प्रकारका ऋणहरूमध्ये कुनै पनि ऋणले स्पर्श गर्दैनथ्यो । 
त्यसकारण त्यस्ता व्यक्तिहरूका लागि यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत् यो विधान गरिएको हो । 


यः स्वानुभावमखिलश्ुतिसारमेक 
मध्यात्मदीपमतितितीषंतां तमोऽन्धम् । 
संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं 
तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

तमोऽअन्धम्  संसाररूपी गाढा चाहनेहरूका लागि गराउने 

अन्धकारलाई स्वानुभावम्  भगवान्को अखिलश्रुतिसारम्  सम्पूर्ण 
अतितितीष॑तां  पार गर्न वास्तविक स्वरूपको अनुभव वेदको सार भएको 


रालानन्द्री लीक 


६. 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
एकम्  एर यः  जसले मुनीनाम्  मुनिहरूका पनि 
अध्यात्मदीपम्  आध्यात्मिक संसारिणां  संसारी गुरुं  गुरु 

ततत्वलाई प्रकाशित गर्नका लागि मनुष्यहरूमाथि व्याससूलुम्  व्यासका पुत्र 
दीप बनेको यो करुणया  कृपा गरेर शुकदेवजीको 

पुराणगुह्यं  यो रहस्यात्मक आह  बताउनुभयो उपयामि  शरणमा जान 
पुराण भागवत तंती 





वाक्यार्थ यो श्रीमदभागवत अत्यन्त रहस्यात्मक पुराण हो। यसले भगवान्को वास्तविक 
स्वरूपको अनुभव गर्छ । अनि यो पुराण समस्त वेदहरूको सार हो। जो मनुष्य अज्ञानरूपी 
अन्धकारमा फसेका छन् अनि त्यस अन्धकारबाट पार हुन चाहन्छन् उनीहरूका लागि आध्यात्मिक 
तत्त्वलाई प्रकाशित गर्न एक अद्वितीय दीपक हो यो। उनीहरूमाथि नै करुणा गरेर ठुलादठुला 
मुनिहरूका पनि आचार्य शुकदेवजीले यसको वर्णन गर्नुभएको हो । त्यस्ता शुकदेवजीको शरणमा 
म पर्व । 
विवरण यस श्लोकमा अज्ञानलाई अन्धकारसंग तुलना गरिएको छ। जसरी अन्धकारको 
कारणले भएको वस्तु पनि देखिंदैन त्यसै गरी अज्ञानको कारणले गर्दा भएको आत्मा पनि 
नभएको जस्तो भान भद्रहेको छ। तमोऽन्धम् अतितितीर्घताम् अर्थात् संसाररूपी गाढा 
अन्धकारबाट पार हुन चाहने मनुष्यहरूका लागि यो श्रीमदभागवत उत्कृष्ट माध्यम हो। यो 
श्रीमद्भागवतको विशेषता बताउनका लागि यस श्लोकमा चारटा विशेषण आएका छन्। 
स्वानुभावम्, अखिलश्रुतिसारम्, एकम्, अध्यात्मदीम् । 

स्वानुभवम् यस शब्दको व्युत्पत्तिप्रक्रिया यसप्रकार छ स्व॒ अनुभावो यस्य तत् 
स्वानुभवम्। यहाँ प्रयुक्त स्वको अर्थं असाधारण हो। अनुभावको अर्थ प्रभाव हो। यसकारण 
असाधारण प्रभाव भएको भन्ने अर्थं यस समस्त पदबाट आं । भागवत अज्ञानको निराकरण र 
भगवत्प्राप्तिका लागि असाधारण माध्यम भएकाले भागवतको विशेषणका रूपमा स्वानुभवम् यो 
पद आएको हो । 

अखिलश्रतिसारम् यस पदको चर्चा गरौँ। अखिलश्रुतीनां सारम् यस विग्रहबार तत्पुरुष 
समास भई अखिलश्ुतिसारम् यो शब्द बनेको छ । यस पदको सामान्यार्थ सम्पूर्ण वेदहरूको सार 
भन्ने हन्छ। सम्पूर्ण वेदहरूको अध्ययन गर्दा हुने ब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कार केवल श्रीमद्भागवतको 
अध्ययनद्वारा हुने भएकाले यो श्रीमद्भागवतलाई अखिलश्रुतिसारम् अर्थात् सम्पूर्ण वेदहरूको सार 
भनिएको हो । 

यहाँ श्रीमदभागवतका लागि आएको तेस्रो विशेषण हो एकम्। एकम्को अर्थ हो 
अद्वितीय, अनुपम अर्थात् कसैसंग दाँज्न नमिल्ने। 

चौथो विशेषण हो अध्यात्मदीपम्। आत्मनि इति अध्यात्मम्, तस्य दीपम् 
अध्यात्मदीपम्। शरीरभित्र अन्तःकरणको साक्षीरूपले बसेको आत्मालाई अध्यात्म भनिन्छ। दीप 
शब्दको अर्थ साक्षात्प्रकाशक हो। त्यस्तो आत्माको ज्ञान श्रीमद्भागवतको अध्ययनद्रारा हुने 
हनाले यो श्रीमदभागवतलाई अध्यात्मदीप भनिएको हो । 

यनन्दरी ठीक 


२५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


संसारीहरूमाथि दया गरेर उक्त चार विशेषणहरूले युक्त भएको रहस्यात्मक पुराणको उपदेश गर्न 
मुनिहरूका पनि गुरु भएका व्यासका पुत्र श्रीशुकदेवको म शरणमा पर्द्ु भनेर यहाँ सूतजीले 
शुकदेवप्रति आफ्नो अगाध श्रद्धा व्यक्त गर्जुभएको छ । 


नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् 
देवी   ५ . जयमुदीरयेत् ् 
देवीं सरस्वतीं न्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

नरोत्तमम्  मनुष्यहरूमा श्रेष्ठ सरस्वतीं  सरस्वतीलाई सम्पूर्ण विकारहरूमाथि विजय 
नारायणं  नारायणलाई र न्यासं  वेदव्यासलाई प्राप्त गराउन श्रीमद्भागवत 
नरं  नररूप ऋषिहरूलाई नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर महापुराणको 

च एव  पनि ततः  त्यसपछि उदीरयेत्  पाठ गर्नुपर्छ 

देवीं  देवी जयम्  संसार र अन्तःकरणका 





ताक्यार्थ मनुष्यहरूमा श्रेष्ठ भगवान्का अवतार नारायण र नररूप ऋषिहरूलाई, सरस्वती 
देवीलाई, त्यसपछि भगवान् वेदव्यासलाई नमस्कार गरेर संसार र अन्तःकरणका विकारहरूमाथि 
विजय प्राप्त गराउन श्रीमदभागवतमहापुराणको पाठ गर्नुपर्छ । 


मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्धिलोकमङ्गलम् । 
यत् कृतः कृष्णसम्प्ररनो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ५॥ 





पदार्थ 

मुनयः  हे ऋषिहरू हो साघु  राग्रोसंग कृतः  गर्नुभएको छ 
भवद्धिः  तपाईहरूले पृष्टः  प्रश्न गर्नुभयो येन  जसबाट 
लोकमङ्गलम्  सम्पूर्ण विश्वको यत्  किनभने आत्मा  अन्तःकरण 
कल्याणका लागि कृष्णसम्प्ररनः  कृष्णसम्बन्धी सुप्रसीदति  प्रसन्न हुन्छ 
अहं  मसंग राम्रो प्रश्न 


ताक्यार्थ हे ऋषिहरू हो ! तपार्ईहरूले सम्पूर्णं विश्वको कल्याण गर्ने कृष्णसम्बन्धी प्रश्न मसंग 
गर्नुभएको छ । यस प्रश्नले अन्तःकरणको शुद्धि हुन्छ । 


स, धर्मो न्द     ्षजे 
स वे पुंसां परो धर्मों यतो भक्तिरधोक्षजे । 
उदहितुक्यप्रतिहता ययाऽऽत्मा सुप्रसीदति ॥ ६॥ 


पदठार्थ 

वै  निश्चयनै परः  ठुलो अघोक्षजे  भगवान् नारायणमा 
पुंसां  मनुष्यहरूका लागि घमः  धर्म हो अहेतुकी  कामनाले रहित 

सः त्यहीनै यतः  जसबाट अप्रतिहता  विघ्नले रहित 


रालानन्द्री लीक 


२६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


भक्तिः  भक्तिको उदय हुन्छ आत्मा  अन्तःकरण 

यया  जुन भक्तिद्रारा सुप्रसीदति  प्रसन्न हुन्छ 

ताक्यार्थ मनुष्यहरूका लागि सबैभन्दा दठुलो धर्म त्यही हो जुन धर्मको अनुष्ठान ग्नलि 
अन्तःकरणमा कुनै पनि कामना र विघ्नले रहित भएको भगवान् नारायणप्रतिको भक्तिको 
आविर्भाव हन्छ । जुन भक्तिद्रारा अन्तःकरण प्रसन्न हुन्छ । 


न   स  
वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः। 
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम् ॥ ७ ॥ 





पढार्थ 

यत्  किनभने छ  भक्तियोगले ज्ञानं  ज्ञान 

भगवति  भगवान् आशु  चांडे नै च  पनि 

वासुदेवे  वासुदेवमा वेराग्यं  वैराग्य र जनयति  उत्पनन गरा्ंछ 
प्रयोजितः  गरिएको अहेतुकम्  निष्काम 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णमा गरिएको भक्तिले चांँडे नै निष्काम ज्ञान र वैराग्यलाई उत्पन्न 
गर्द । 


धमः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः। 
नोत्पादयेद् यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

यः  जुन कथामा केवलम्  केवल 
स्वनुष्ठितः  राम्रोसंग गरिएको रतिं  प्रेम श्रमः  परिश्रम 
धमः  धर्मले यदि  यदि एव  मात्र हो 
पुंसां  मानिसहरूमा न उत्पादयेत्  उत्पन्न गर्दैन भने 

विष्वक्सेनकथासु  भगवान्को हि  निश्चय नै 


ताक्यार्थ राम्रोसंग अनुष्ठान गरिएको धर्मले भगवान् नारायणको कथामा प्रेम उत्पन्न गर्दन भने 
त्यो केवल परिश्रममात्र हुन्छ । 


धममस्य ह्यापवग्य॑स्य नार्थोऽथांयोपकल्पते । 
नाथस्य धर्मेकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ॥ ९॥ 


पढार्थ 

आपवग्यंस्य  मोक्षरूप अर्थः  प्रयोजन योग्य हदेन 

फललाई उत्पन्न गर्ने अर्थाय  धन प्राप्तिका लागि धर्मकान्तस्य  धममनुष्ठानमात्र 
४७  भ 

घमस्य  धर्मको न हि उपकल्पते  निश्चय नै फल भएको 


रालानन्द्री लीक 


२७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
अर्थस्य  धनको हि  निश्चय नै न स्मृतः  प्रयोजन वा फल 
कामः  विषयको उपभोग लाभाय  लाभका लागि मान्न सकिन्न 


ताक्यार्थ मोक्षरूप फललाई उत्पनन गर्ने धर्मको प्रयोजन धनलाई प्राप्त गर्नु होइन, 
धर्मनुष्ठानमात्र फल भएको धर्मको प्रयोजन विषयको उपभोग गर्नु होडन । 
वितवरण सामान्यतः लोकप्रसिद्ध नियम के छ भने पहिले मनुष्यले धर्मको अनुष्ठान गर्दछ। 
धर्मको अनुष्ठानद्वारा मनुष्यलाई धन प्राप्त हन्छ। धनद्वार उसले विषयको उपभोग गर्वछ। 
विषयको उपभोगद्रारा उसलाई इन्दरियतुप्ति हुन्छ । 

यो श्रीमदभागवत मोक्षशास््र भएकाले यस ग्रन्थको परमप्रयोजन हो कैवल्य मोक्ष लाई 
प्राप्त गराउनु । केवल्येकप्रयोजनम् अर्थात् श्रीमदभागवतको प्रयोजन हो जीवलाई एडटै मात्र वस्तु 
कैवल्य प्राप्त गराउनु। अतः यहाँ धर्मानुष्टानको फल धन कमाउने हो भन्ने कुराको खण्डन गर्दै 
सूतजी शौनक आदि ऋषिहरूलाई उपदेश गर्दै भन्नुहृन्छ धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य । 

जहाँ पवर्गको समाप्ति हृन्छ त्यसलाई अपवर्ग भनिन्छ । पवर्ग हुन् प, फ, ब, भर म। पको 
अर्थ हो पतन, फको अर्थहो फलाशा, बको अर्थ हो बन्धन, भको अर्थहो भयर मको अर्थदहो 
मृत्यु । अर्थात् मोक्ष भनेको त्यो स्थिति हो जहां पतन, फलाशा, बन्धन, भय र मृत्युको अभाव छ। 

धर्मको वास्तविक फल मोक्ष प्राप्त गराउने हूनाले यहाँ आपवर्ग्यः यो शब्द धर्मको 
विशेषणको रूपमा आएकाले धर्मको अनुष्ठानको मुख्य फल वचित्तशुदधिद्रारा ज्ञान प्राप्त गराएर 
जीवलाई मोक्ष प्राप्त गराउनु हो भन्ने बुखिन्छ । 

यस श्लोकमा आएको नार्थोऽर्थायोपकल्पते यस पदावलीको चर्चा गरौँ यहाँ यस 
पदावलीको अन्वय यसप्रकार गर्नुपर्दछछ अर्थः अर्थाय न उपकल्पते। यस वाक्यमा अर्थ यो 
शब्दको प्रयोग दुर्हपटक भएको छ । पहिलो अर्थ शब्द प्रथमान्त छ भने दोस्रो अर्थं शब्द ॒चतुर्थ्यन्त 
छ । प्रथमान्त अर्थ शब्दको अर्थ प्रयोजन हो भने चतुर््यन्त अर्थ शब्दको अर्थ धनका लागि हो। 
यस श्लोकमा आएको काम शब्दको अर्थ हो विषयको उपभोग। लाभाय यो शब्दको अर्थ हो 
प्रयोजन । यस वाक्यले धनको प्रयोजन विषयभोगका लागि हो भन्ने सामान्य मान्यताको खण्डन 
गर्दै धन धर्मका लागि हो, विषयभोगका लागि होइन भन्ने कुरा बताएको छ। त्यसै गरी 
विषयभोगको प्रयोजन इन्द्रियलाई तृप्त गराउनु होदन, अपितु जीवननिर्वाहिमाव्र गर्नु हो। बाँच्नुको 
प्रयोजन वेदमा बताएका सकाम कर्महरूको अनुष्ठानद्वारा स्वर्ग प्राप्त गर्नु होदन, अपितु 
तत्त्वजिज्ञासा गर्नु हो । 


नेन्द्रियपीतिलभिो र 


कामस्य नेन्द्रियप्रीतिलभिो जीवेत यावता । 
जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नाथो यश्चेह कमभिः॥ १०॥ 


पदार्थ 
कामस्य  विषयभोगको इन्द्रियप्रीतिः न  इन्द्रियलाई यावता जीवेत  जतिले 
लाभः  प्रयोजन तुप्त गर्नु होदन किन्तु जीवननिर्वाह हुन्छ त्यति मात्र हो 


रालानन्द्री लीक 


२८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
जीवस्य  जीवनको कर्मभिः  अग्निहोत्र आदि यः  जुन 

अथः  प्रयोजन वैदिक कर्महरूको अनुष्ठान गरेर इह न  यहाँ प्रसिद्ध छ त्यो 
तत्त्वजिज्ञासा  तत्तको स्वर्गप्राप्ति गर्नुपर्छछ भन्ने फल होदन 

जिज्ञासा च  पनि 





ताक्यार्थ विषयभोगको प्रयोजन इन्द्रियत्ुप्ति होइन, अपितु जीवननिर्वाहमात्र हो, जीवनको 
प्रयोजन वेदमा बताइएका कर्महरूको अनुष्ठानद्वारा स्वर्ग आदि फल प्राप्त गर्नु होन अपितु 
तत्त्वजिज्ञासा हो । 

वितरण यस श्लोकमा आएको जीव शब्दको अर्थं हो जीवन। जीवनको प्रयोजन वैदिक 
कर्महरू गरेर स्वर्गलाई प्राप्त गर्नु होइन अपितु तत्त्वजिज्ञासा गर्नु हो। तत्त्वजिज्ञासा नै 
मनुष्यजीवनको लक्ष्य हुनुपरछ भन्ने सन्दर्भमा योगवाशिष्ठमा ब्रह्मर्षि वशिष्ठ भगवान् रामलाई 
उपदेश गर्द भन्नुहन्छ हेर्नुहोस् राम, मनुष्यले यस संसारमा आएपछि खानका लागि शास्त्रसम्मत 
केही न केही काम गर्नुपर्दछ। प्राणधारण गर्नका लागि अर्थात् बाँच्नका लागि खानुपर्दछ। 
तत्त्वज्ञानका लागि बांच्नुपर्छ र संसारबन्धनबाट मोक्ष प्राप्त गर्नका लागि तत्त्वज्ञान गर्नुपर्दछ। 


वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । 
ब्रह्येति परमात्मेति भगवानिति शब्यते ॥ ९९॥ 


पदार्थ 

तत्त्वविदः  तत्वलाई जाने ज्ञानम्  ज्ञान छ जह्य इति  ब्रह्म भनेर 
मानिसहरू तत्  त्यसैलाई परमात्मा इति  परमात्मा भनेर 
यत्  जुन तत्त्वं  तत्तव भनेर भगवान् इति  भगवान् भनेर 
अद्यम्  अद्वितीय वदन्ति  भन्दछन् राब्यते  भनिन्छ 





ताक्यार्थ तत्वलाई जानने मानिसहरू अद्वितीय ज्ञान नै तत्त्व हो भन्दछन्, त्यही अद्वितीय 
ज्ञानलाई कसैले ब्रह्म भन्दछछन्, कसैले परमात्मा भन्दछन् भने त्यसैलाई कसैले भगवान् पनि 
भन्दछन् । 

वितरण यस श्लोकमा आएको अद्रय ज्ञान तत्त्वका विषयमा चर्चा गरौँ। यस संसारको उत्पत्ति 
हनुभन्दा पहिले भएको वस्तु केवल आत्मा हो । त्यही आत्मा नै विज्ञान हो, त्यही नै अट्रयतत्तव 
पनि हो र त्यो शान्तस्वरूप छ। त्यो तत्व कहिल्यै पनि जन्मदेन। त्यसमा कुनै प्रकारको 
चलनक्रिया पनि छैन। अनि त्यो वस्तु पनि होडइन। वेदान्तसिद्धान्तअनुसार आत्मामा न गणहरू 
छन्, न त कुनै प्रकारका क्रिया नै छन्। त्यसै कारणले उपनिषदमा आत्मालाई निर्गुणं निष्क्रियं 
शान्तम् भनिएको छ। परन्तु मायाको कारणले नजन्मने आत्मा पनि जन्मने जस्तो प्रतीत हुन्छ । 
आत्मा द्रव्य नभए तापनि द्रव्यै प्रतीत हुन्छ। त्यही अद्वितीय तत्वलाई ने वेदान्तीहरू ब्रह्म 
भन्दछन् । हिरण्यगर्भका उपासकटहरू परमात्मा मान्दछन् र भगवान्का भक्तहरू भगवान् भन्दछन्। 


रालानन्द्री लीक 


 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


तच्छघाना मुनयो ज्ञानवेराग्ययुक्तया । 
पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्तया श्रुतगृहीतया ॥ १२॥ 





पदार्थ 

श्रहधानाः  श्रद्धाले युक्त भएका वेराग्यले युक्त भएको च  पनि 

मुनयः  मुनिहरू भक्तया  भक्तिद्रारा पश्यन्ति  देख्दछन् अनुभव 
श्रुतगृहीतया  वेदान्त श्रवणद्राराआत्मनि  शुद्ध अन्तःकरणमा गर्दछन् 

प्राप्त भएको तत् आत्मानं  त्यो ज्ञानरूप 

ज्ञानवेराग्ययुक्तया  ज्ञान र॒ परमात्मालाई 


ताक्यार्थ श्रद्धालु मृनिहरू भागवत श्रवणबाट प्राप्त ज्ञान र वेराग्यले युक्त भएको भक्तिद्रारा 
आफ्नो शुद्ध अन्तःकरणमा त्यो ज्ञानरूप परमात्माको अनुभव गर्दछन् । 


अतः पुम्मिद्धजश्रेष्ठा वणांश्रमविभागरः। 


०    अ 


स्वनुष्ठितस्य घमंस्य सासादहारतषणम् ॥ १३॥ 
पढार्थ 
द्विजश्रेष्ठाः  ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ वर्णाश्रमविभागशः  आपनो वर्ण संसिद्धिः  पूर्ण सिद्धि 
हे शौनक आदि ऋषिहरू हो र आश्वरमको विभाजन अनुसार हरितोषणम्  परमात्मालाई 
अतः  त्यसकारण स्वनुष्ठितस्य  आफूले गरेको खुसी गराउन हो 
पुम्भिः  मानिसहरद्रारा घमंस्य  धर्मको 
वाक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू हो ! यही कारण हो कि आफ्नै वर्ण र आश्वरमको अनुसार 
मनुष्यहरूले गरिएको धर्मानुष्ठानको पूर्ण सफलता हो भगवान्लाई प्रसन्न गराउनु । 


तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः। 
श्रोतव्यः कीतिंतन्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा ॥ १४ ॥ 








पदार्थ 

तस्मात्  त्यस कारण मालिक कीतिंतव्यः च  कीर्तन पनि 
एकेन  एकाग्र भगवान्  भगवान्का विषयमा गर्नुपर्छ 

मनसा  मनले नित्यदा  नित्य, निरन्तर ध्येयः  ध्यान गर्नुप् 
सात्वतां पतिः  भक्तहटरूका श्रोतव्यः  श्रवण गर्नुप् पूज्यः च  पूजा पनि गर्नुपर्छ 


ताक्यार्थ त्यसकारण एकाग्र मनले नित्यनिरन्तर भगवान्कै दिव्य लीलाहरूको श्रवण, उहाँके 
गुणहरूको कीर्तन, उहाँकै दिव्य गुणहरूको चिन्तन र उहाँको दिव्य विग्रहको पूजा गर्नुपर्वछ। 


रालानन्द्री लीक 


२० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


यदनुध्यासिना युक्ताः कमंग्रन्थिनिबन्धनम्। 
छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुयात् कथारतिम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

यदनुध्यासिना  जसको कमंग्रन्थिनिबन्धनम्  अहद़ार तस्य  भगवान्को 
ध्यानरूपी खड्गले बढाउने कर्मलाई कथारतिम्  कथामा प्रेम 
युक्ताः  युक्त भएका छिन्दन्ति  काटदछछन् न कुयात्  नगर्ला 
कोविदाः  विवेकीहरू कः को 





ताक्यार्थ जसको ध्यानरूपी खड्गले युक्त भएका विचारवान् मनुष्यहरू अहङारलाई बढाउने 
कर्मको छेदन गर्दछछन्। अतः को त्यस्तो मनुष्य होला जसले भगवान्को कथाश्रवणमा प्रेम नगर्ला । 
विवरण यस श्लोकमा आएको कर्मग्रन्थिनिबन्धन यस पदको बारेमा चर्चा गरौँ। 
कर्मग्रन्थिनिबन्धन यो समस्त पदमा आएको म्रन्थिशब्दको अर्थ ॒हो अहङार। किनभने 
अहङारलाई चिज्जडग्रन्थि भन्दछछन्। जतिजति कर्मगयो, त्यतित्यति नै जीवको अहड़ार 
बढदेजाने हुनाले कर्मलाई ग्रन्थिनिबन्धन भनिएको हो। कर्मणः ग्रन्थिः कर्मग्रन्थिः, कर्मग्रन्थिं 
निवध्नातीति यसप्रकार समास गरेपछछि कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् यस्तो समस्तपद बन्दछ । 

भगवानूको कथा सुनेपछ्ि चित्तशुद्धिद्रारा ज्ञान हुन्छ । ज्ञान भएपच्ि अज्ञान नष्ट हुन्छ । अज्ञान नष्ट 
भएपछि अहडार बढाउने कर्म नष्ट हुन्छ । भगवान्को कथाश्रवण गरेपछ्छि हुने ज्ञानद्वारा अज्ञान नष्ट 
भएपछि अहडारलाई बढाउने सबे कारण नष्ट हुने हदा भगवान्को कथाश्रवणमा प्रेम गर्नुपर्छ भन्ने 
यो श्लोकको आशय हो। 


शुश्रूषोः श्रदधानस्य वासुदेवकथारुचिः । 


पुण्यतीथनिषेवणात्  


स्यान्महत्सेवया विप्राः पुण्यतीथनिषेवणात् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

विप्राः  हे शौनक आदि सेवाद्रारा वासुदेवकथारुचिः  भगवान्को 
ऋषिहरू हो शुभरूषोः  श्रवण गर्ने इच्छा कथामा प्रेम 
पुण्यतीथनिषेवणात्  पवित्र॒ भएपचछ्छि स्यात्  उत्पन्न हुन्छ 
तीर्थहरूको सेवन ग्नलि श्रहधानस्य  श्रद्धा उत्पन्न 

महत्सेवया  महापुरुषहरूको भएपछ्छि 





ताक्यार्थ पुण्यवीर्थमा बसेर महापुरुषको सेवा गरेपछ्छि भगवान्को कथाश्रवणको इच्छा हुन्छ, 
त्यसपच्छि श्रद्धा र त्यसपछि भगवत्कथा श्रवणमा प्रेमको उदय हुन्छ । 


शृण्वतां स्वकथाः कृष्णः पुण्यश्रवणकीतंनः। 
हृयन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 

पुण्यश्रवणकीतंनः  जसको 
यशको श्रवण र कीर्तनले 
मनुष्यहरू पवित्र हुन्छन् त्यस्ता 
सताम्  सज्जनहरूका 
सुहृत्  साथी 


श्रीमद्भागवत 


कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 
स्वकथाः  आप्ना कथाहरू 
श्ुण्वतां  सुन्ेहरूको 
अभद्राणि  अशुभ 
वासनाहरूलाई 


२१ 


अध्याय 
हृदि  हृदयमा 
अन्तःस्थः  भित्र बसेर 
हिनै 


विधुनोति  नष्ट गरिदिनुहुन्छ 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको यशको श्रवण र कीर्तन दुबेले मनुष्यलाई पवित्र पार्दछन्, भगवान् 
सज्जनहरूको सुहृत् हनुहन्छ । आफ्नो कथा श्रवण गर्ने भक्तहरूको हृदयमा प्रवेश गरेर उनीहरूको 
अशुभ वासनालाई उहाँ नष्ट गरिदिनुहुन्छ । 


नष्प्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया । 


     नैष्टिकी  

भगववत्दुत्तमशछक भाक्तमवात नैष्ठिकी ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
नित्यं  सध नष्टप्रायेषु  लगभग नष्ट  भगवान्मा 
भागवतसेवया  भागवत ग्रन्थ र भएपछ्छि नेष्ठिकी  निष्ठायुक्त 
भगवान्का भक्तहरूको सेवाद्रारा उत्तमश्चोके  पवित्र कीर्वि भक्तिः  भक्ति 
अभद्रेषु  अशुभ वासनाहरू भएका भवति  हुन्छ 
ताक्यार्थ सध भगवान् र भगवान्का भक्तहरूको सेवाद्रारा अशुभ वासनाहरू नष्ट भएपच्ि 
पवित्रकीर्तिं भगवानूमा अचल भक्तिको उदय हुन्छ । 


तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये । 
न्द  एतेरनाविद्ध   स्थितं ५ य प्रसीदति 
चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥ १९॥ 





पदृार्थ 


तदा  त्यस वेला 
रजस्तमोभावाः  रजोगुण र 
तमोगुणबाट उत्पन्न हुने 
कामलोभादयः  काम, लोभ 


च  पनि 

एतेः  यिनीहरूद्रारा 
अनाविद्धं  अभिभूत नभएर 
स्थितं  रहेको 


चेतः  चित्त 

सत्त्वे  सत्त्व गुणमा स्थित 
ह॒न्छ र 

प्रसीदति  प्रसन्न हुन्छ 





आदि ये  जुन 
ताक्यार्थ त्यसपछि अन्तःकरणको रजोगुण र तमोगुणका भाव काम र लोभद्रारा अभिभूत 
नभएको चित्त सततवगुणमा स्थित भएर निर्मल हुन्छ । 
वितवरण रजोगुण र तमोगुणबाट उत्पन्न भएका जुन काम, लोभ आदि शत्रुहरू छन् ती 
शत्रुहरुद्रारा अभिभूत नभएको भगवान्को भक्तियुक्तं चित्त सतत्वगुणमा अवस्थित हुन्छ र शान्त 
हन्छ । मुमृक्षुका लागि रजोगुण र तमोगुण हानिकारक छन् भने सत्त्वगुण चाहं निर्गुणको स्थितिमा 
पुग्नका लागि द्वार भएकाले यहाँ सत्त्वगुणको प्रशंसा गरिएको हो । रजोगुणको कारणले चित्त 
यनानन्दी ठीक 


२९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


विक्षिप्त हृन्छ भने तमोगुणको कारणले चित्त लयावस्थामा प्राप्त हुन्छ । लय र विक्षेपले रहित 
भएको चित्त सतत्वगुणमा अवस्थित हुन्छ । सतत्वगुणले ब्रह्मको दर्शन गराउने हूनाले यस श्लोकमा 
सत्वे प्रसीदति भनिएको हो । यहाँ प्रसीदतिको अर्थ उपशाम्यति अर्थात् शान्त ह॒न्छ भने हो । 
आत्माबाहेक संसारका सम्पूर्णं पदार्थहरू त्रिगुणात्मक हन्छन्। चित्त पनि त्रिगुणात्मक हुन्छ । 
चित्तबाट सत्त्व, रज र तमोगुणलाई हटाएपचछ्ि चित्तको कुनै पनि अस्तित्व सिद्ध हूदेन । वैराग्य, 
सहनशीलता, उदारता आदि सत्वगुणका कार्य हुन् । तृष्णा, स्नेह, राग र लोभ आदि रजोगुणका 
कार्य हुन् । सम्मोह, भय इत्यादि तमोगुणका कार्य हन् । 


एवं प्रसन्नमनसो भगवद्धक्तियोगतः। 
भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥ २०॥ 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार प्रसन्नमनसः  चित्त प्रसन्न भगवत्तत्त्वविज्ञानं  भगवत् तत्तव 
भगवद्धक्तियोगतः  भगवान्मा भएपचछ्छि साक्षात्कार 

गरिएको प्रममय निष्काम मुक्तसङ्गस्य  आसक्तिको नाश जायते  हुन्छ 

भक्तिद्रारा भएको व्यक्तिलाई 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्को भक्तिद्रारा चित्त प्रसन्न भएपच्ि आसक्तिले रहित भएका 
व्यक्तिलाई भगवत् तत्त्वसाक्षात्कार हुन्छ । 


मिद्यते हदयग्रन्थिरिख्यन्ते सवसंशयाः । 
क्षीयन्ते चास्य कमणि दुष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २९॥ 


पदार्थ 

आत्मनि  शुद्ध अन्तःकरणमा हृदयग्रन्थिः  हृदयको ग्रन्थि च एव  पनि 

ईश्वरे  भगवान्को मिद्यते  टट्दछ क्षीयन्ते  नष्ट हन्छन् 
दुष्टे  साक्षात्कार भएपछि अस्य  उक्त मुक्तात्मा 

सवसंशयाः  सम्पूर्ण शङ़ाहरू व्यक्तिका 

कियन्ते  नष्ट हुन्छन् कमोणि  कर्महरू 





तवाक्यार्थ शुद्ध अन्तःकरणमा परमात्मततत्वको साक्षात्कार भएपचछि हदयको गांँठो एस्कन्छ, 
सम्पूर्ण संशयहरू मेटिन्छन्, त्यस मुक्तात्मा व्यक्तिका सम्पूर्णं कर्महरू नष्ट हुन्छन् । 

विवरण यो श्लोक मुण्डकोपनिषद् २। २। ९बाट यथावत्रूपमा लिइएको छ । यस श्लोकमा 
ब्रह्मततत्वसाक्नात्कारको फल बतादएको छ। यहां आत्मा र अन्तःकरणको परस्परको 
तादात्म्याध्यासलाई हृदयग्रन्थि भनिएको हो। फलाम तात्ने क्रममा जसरी आगाको उष्णता 
फलाममा सर्वछ, फलाम आगोजस्ते प्रतीत हुन्छ, त्यसै गरी आत्माको चैतन्यको प्रतीति बुद्धिमा 
हन्छ, अनि बुद्धिमा रहेका प्रमात्ृत्व, कर्तृत्व र ॒भोक्तृत्वको प्रतीति आत्मामा हुन्छ । यसप्रकार 


रालानन्द्री लीक 


२२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


परस्परको तादात्म्याध्यासलाई यहाँ हृदयग्रन्थि भनिएको हो । 

भगवानूको भक्तिद्रारा अन्तःकरणका सम्पूर्ण दुर्वासिनाहरू हटिसकेपक्छि अन्तःकरण शुद्ध 
हुन्छ । शुद्ध अन्तःकरणमा आत्माको साक्षात्कार हृन्छ। उपनिषद्हरूमा मनद्वारा अथवा 
सृष्ष्मबृद्धिद्रारा आत्माको साक्षात्कार हुन्छ भनिएको छ। 

भगवान् शङ्राचार्यले गीताभाष्यमा आत्मज्ञानको साधनको विषयमा यसप्रकार लेख्नुभएको 
छ शास्त्र॒र॒ आचार्यको उपदेशद्रारा आत्मज्ञानको साधनको विषयमा अनुभव हुन्छ, त्यो 
अनुभवद्रारा अन्तःकरणमा संस्कार उत्पन्न हुन्छ । त्यो संस्कारद्वारा संस्कृत भएको अन्तःकरणलाद 
शुद्ध अन्तःकरण भनिन्छ। त्यही शुद्ध अन्तःकरणमा आत्माको साक्षात्कार हृन्छ । जसरी धुलोमेलो 
नलागेको र नहल्लिएको एेनामा मुखको प्रतिबिम्ब पर्दछ, त्यसै गरी कर्म र उपासनाद्वारा शुद्ध 
भएको अन्तःकरणमा तत्त्वमस्यादि महावाक्यको श्रवणद्रारा आत्मतत्त्वको साक्षात्कार हुन्छ । 

यहो आत्मतत्त्वसाक्षात्कार भनेर जीव र परमात्माको अभेदज्ञानलाई लिनुपर्दछ। न्याय, 
वेशेषिक, सांख्य र योग दर्शनका अनुयायीहरू भेदज्ञानद्रारा मोक्ष हुन्छ भन्ने स्विकार्वछन्। तर 
वेदान्त॒दर्शनका अनुयायीहरू भेदज्ञानद्रारा नभई अभेदज्ञानद्वारा मोक्ष हुने बतारंछन्। 
उपनिषद्हरूमा पनि भेदज्ञानद्रारा मोक्ष हृन्छ भन्ने सिद्धान्तको खण्डन गरिएको छ । उपनिषदका 
अनुसार भेददर्शन वस्तुतः ज्ञान होदन अपितु अभेददर्शन न ज्ञान हो। भेददर्शनले द्रैतको सिद्धि गर्वछछ 
र द्वैतमा संशय रहन्छ । अद्रैतमा संशय सम्भव छैन। उदाहरणका लागि जाग्रत् र स्वप्नमा द्रैतको 
प्रतीति हुने हनाले ती अवस्थामा संशय ह॒न्छ। सुषुप्ति अवस्थामा द्रैतको अभाव हने हूनाले 
संशयको पनि अभाव हुन्छ। संशय गर्नु वस्तुतः मनको कार्य हो। शुद्ध अन्तःकरणमा 
परमात्मतत्वको साक्षात्कार भएपछि अज्ञानको निवृत्ति हुन्छ र अज्ञानको निवृत्ति भएपक्छि अज्ञानको 
कार्य मनको पनि बाध हृन्छ। अर्थात् जीवन्मुक्ति कालमा मन आत्मादेखि अभिन्नरूपले रहेको 
हुनाले मनमा कुनै प्रकारको संशय हुन सक्दैन । त्यसकारण भगवत्तत्वसाक्नात्कार भएपचछ्ि सम्पूर्ण 
संशय मेटिन्छन् भनिएको हो । 

आफ्नो आत्मादेखि अभिन्न ब्रह्मतत्वको साक्षात्कार भएपचछ्ि हदयग्रन्थिको भेदन हुन्छ 
अथवा अहड़ार नष्ट हुन्छ । ब्रह्मज्ञानको फल हो अहङ्ारको निवृत्ति । अहङड़ार नै बन्धनको कारण 
हो। जीव र ब्रह्मको एकताको साक्षात्कारलाई छोडेर यस अहङ्ारलाई हटाउने अरू कुनै पनि 
उपाय छैन । 

ब्रह्मसाक्षात्कारको एउटा फल चिज्जडग्रन्थिनरूप अहङारको निवृत्ति हो भने अर्को फल हो 
सम्पूर्ण संशयको निवृकत्ति। जीव र परमात्माको एकताको साक्षात्कार हूनुभन्दा पहिले असंभावना र 
विपरीतभावनारूप संशय रहन्छ । ब्रह्म हून सकिंदेन भन्ने भावनालाई असंभावना भनिन्छ भने म 
प्रमाता, कर्ता र भोक्ता हं भन्ने भावलाई विपरीतभावना भनिन्छ। ब्रह्मज्ञान भएपच्ि त्यस्तो 
असंभावना र विपरीतभावनारूपी संशयको पनि निवृत्ति हुन्छ । ब्रह्मज्ञानको तेस्रो फल हो 
कर्मफलनाश। सञ्चित र प्रारब्ध गरी दुई प्रकारका कर्महरू हुन्छन् । जीवले अनन्त जन्ममा असंख्य 
कर्महरू गरेका हुन्छन्। ती कर्महरूलाई सञ्चित कर्म ॒भन्दछन्। ती कर्महरूमध्ये जीवलाई फल 
दिनका लागि उन्मुख कर्महरूलाई प्रारब्ध कर्म भनिन्छ। कपासको धथुप्रोमा आगो लगारँदा 


रालानन्द्री लीक 


२४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


कपासको थुप्रो एक क्षणमा भस्म भए ब्रह्मज्ञान भएपछि जीवका सम्पूर्ण सञ्चित कर्महरूलाई 
ज्ञानरूपी आगोले भस्म गरिदिन्छ। तर प्रारब्ध कर्म भने हातबाट द्ुटेका बाणजस्ता हुन्। जसरी 
हातबाट द्ुटेका बाणलाई फेरि फर्काडन सकिंदेन त्यसै गरी प्रारब्ध कर्मलाई ज्ञानले नष्ट गर्न 
सक्देन। ज्ञानलाई प्रारब्ध कर्मले उत्पन्न गर्न हदा ज्ञानको जनक प्रारब्ध कर्म हो। प्रारब्धकर्मबाट 
उत्पन्न भएको ज्ञानले प्रारन्धकर्मलाई नष्ट गर्न सक्दैन। अतः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि यहाँ कर्म 
भनेर सञ्चित कर्मलाई बुणनुपर्दछ । प्रारब्ध कर्मलाई छोडेर ज्ञानीका अरू सम्पूर्णं कर्महरू ज्ञानद्वारा 
नष्ट हुन्छन् । 


अतो वे कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा । 
वासुदेवे भगवति कुव॑न्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ २२॥ 


पदठार्थ 

अतः  त्यसकारण परमया  टुलो आत्मप्रसादनीम्  

वै  निश्चयनै मुदा  आनन्दले अन्तःकरणलाई शुद्ध गराउने 
कवयः  विवेकशील मनुष्यहरू भगवति  भगवान् भक्तिं  भक्ति 

नित्यं  सर्वै वासुदेवे  वासुदेवमा कुवन्ति  गर्दछन् 





ताक्यार्थ यसै कारणले विवेकशील मनुष्यहरू स्थ ठुलो आनन्दले अन्तःकरणलाई शुद्ध गराउने 
भक्ति भगवान् वासुदेवमा गर्दछछन्। 


सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेगुणास्ते 

युक्तः परः पुरुष एक इहास्य घतते । 
स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः 

श्रेयांसि तत्र खलु सत््वतनोनृणां स्युः ॥ २२॥ 





पदढार्थ 

स्त्वं रजः तमः इति  सत्त्व, अस्य  यस संसारको तत्र  ती तीनजना 

रज र तमका भेदले इह  यहाँ देवताहरूमध्ये 

प्रकृतेः  प्रकृतिका स्थित्यादये  सृष्टि, स्थिति र॒ नृणां  मनुष्यहरूको 

गुणाः  गुणहरू छन् प्रलयका लागि श्रेयांसि  कल्याण 

तैः  ती तीन गुणहस्द्रारा हरिविरिञ्चिहर इति  विष्णु, खलु  निश्चय नै 

युक्तः  युक्त ब्रह्मा रर्द्र यी सत्त्वतनोः  सत्व गुणलाई 
एकः  एडटै संज्ञाः  नामलाई स्वीकार गर्ने श्रीनारायणबाट 
परः पुरुषः  परब्रह्म परमात्मा धत्ते  धारण गर्दछन् स्युः  हन्छ 


ताक्यार्थ सत्त्व, रज र तमका भेदले प्रकृतिका तीनओटा गुणहरू छन्। यी तीन गुणहरूलाई 


रालानन्द्री लीक 


२५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


स्वीकार गरेर एउ परब्रह्म परमात्मा यस संसारको सृुष्टि, स्थिति र प्रलयका लागि ब्रह्मा, विष्णु र 
महेश्वरको रूप धारण गर्नृहुन्छ । परन्तु यी तीन देवताहरूमध्ये मनुष्यहरूको परम कल्याण त सत्त्व 
गुणलाई स्वीकार गर्ने भगवान् नारायणबाट मात्र सम्भव छ। 
१७ ् धूमस्तस्मादग्निस््रयीमय 
पाथवाद् दारुणा धूमस्तस्माद्ग्निस््रयीमय   
तमसस्तु रजस्तस्मात् स्वं यद् ब्ह्मदरांनम् ॥ २४ ॥ 


पदठार्थ 

पार्थिवात्  प्रथिवीको विकार त्रयीमयः  वेदोक्त कर्ममय सत्त्वं  सत्त्व गुण श्रेष्ठ हुन्छ 
भएको अग्निः  अग्नि श्रेष्ठ हृन्छ॒ यत्  सत्व गुणले 

दारुणः  दाउरा वा समिधाको तमसः  तमोगुणको अपेक्षा ब्ह्मदशांनम्  ब्रह्मको ज्ञान 
अपेक्षा रजः  रजोगुण त्रेष्ठ हुन्छ गरा 

धूमः  धुवां श्रेष्ठ हुन्छ तस्मात्  त्यसभन्दा 

तस्मात्  त्यसभन्दा पनि तु  पनि 





ताक्यार्थ प्र्वीतत्वको विकार दाउराको अपेक्षा धुवाँ श्रेष्ठ हृन्छ। धुवाँको अपेक्षा वेदोक्त 
कर्मद्रारा मनुष्यहरूलाई सद्गति प्रदान गर्ने हुनाले अग्नि श्रेष्ठ हुन्छ । त्यसै गरी तमोगुणको अपेक्षा 
रजोगुण श्रेष्ठ, रजोगुणको अपेक्षा सत्वगुण धरेष्ठ हन्छ । किनभने सत्वगुणले ब्रह्मको दर्शन 
गरांछ । 


न  ् थाय र क क्षजम् 
भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् । 
सत्त्वं विशुद्ध क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह ॥ २५॥ 


पढार्थ 

अथ  यसकारण सत्त्वं  सत्त्वमय तान् अनु  तिनीहरूको 

अग्रे  प्राचीन कालमा भगवन्तम्  भगवान् अनुसरण गर्दछन् 

मुनयः  मननशील महात्माहरू अधोक्षजम्  वासुदेवको क्षेमाय कल्पन्ते  कल्याणका 
क्षेमाय  आप्नो कल्याणका भेजिरे  भजन गर्दथे भागी ह॒न्छन् 

लागि इह  यहां 

विशुद्धं  विशुद्ध ये  जो भक्तहरू 





वाक्यार्थ यसकारण प्राचीन कालमा मननशील महात्माहरू आप्ना कल्याणका लागि विशुद्ध 
सत्त्वमय भगवान् वासुदेवको भजन गर्दथे। अहिले पनि जो भक्तहरू उनीहरूको अनुसरण गर्दछन्, 
तिनीहरू पनि कल्याणका भागी हुन्छन् । 

मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । 


नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयवः ॥ २६॥ 
राला दीका 


२६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ 

अनसूयवः  कसैमा पनि भूतपतीन्  भूतपति भैरव नारायणकलाः  नारायणका 
दोषदर्शन नगर्ने आदिलाई कलाको 

मुमुक्षवः  मुमृक्षुहरू हित्वा  छाडेर हि  निश्चय नै 

घोररूपान्  उरलाग्दा रूप अथ  त्यसपछि भजन्ति  भजन गर्दछछन् 

भएका शान्ताः  शान्त स्वरूप भएका 





वाक्यार्थ कसैमा पनि दोषदर्शन नगर्ने मुमृश्चुहरू डरलाग्दा रूप भएका भूतपति भैरव आदिलाई 
छाडेर शान्त स्वरूप भएका नारायण र उहाँका कलाको भजन गर्दछन् । 


रजस्तम प्रकृतयः समशीला भजन्ति वे । 


कस  


पितुभूतप्रजेशादीन् ियेश्वयंप्रजेप्सवः ॥ २७॥ 


पदार्थ 

रजस्तमःप्रकृतयः  रजोगुणी र   धन, एेश्वर्य पितुभूतप्रजेशादीन्  पितृ, भूत र 
तमोगुणी स्वभाव भएका र सन्तानको कामनाले वशीभूत प्रजापतिहरूको 

समरीलाः  भूतप्रेतसंग मिल्ने भएकाहरू भजन्ति  उपासना गर्दछन् 
स्वभाव भएका मनुष्यहरू वे  निश्चय नै 





ताक्यार्थ रजोगुणी र तमोगुणी स्वभाव भएका मनुष्यहरू भूतप्रेत आदिका साथ स्वभाव मिल्ने 
हनाले धन, एश्वर्य र सन्तानको कामनाले पित्र, भूत र प्रजापति आदिको भजन गर्दछन्। 


वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः । 
वासुदेवपरा योगा वासुदेवपराः क्रियाः ॥ २८॥ 


पदार्थ 

वेदाः  वेदहरू नै तात्पर्य भएका बताइएका कर्महरू 

वासुदेवपराः  भगवान् नारायण योगाः  योगहरू वासुदेवपराः  भगवान् नारायण 
ने तात्पर्य भएका वासुदेवपराः  भगवान् नारायण नै तात्पर्य भएका 

मखाः  यज्ञहरू नै तात्पर्य भएका 

वासुदेवपराः  भगवान् नारायण करियाः  वेद र स्मृतिमा 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण वेदहरूको प्रतिपाद्य विषय भगवान् नारायण हुनुहुन्छ । सम्पूर्ण यज्ञहरूको 
अनुष्ठान भगवान् नारायणलाई प्राप्त गर्ने उदेश्य मनमा राखेर गरिन्छन्। अष्टाङ्ग योगहरूको 
अनुष्ठान पनि भगवान् नारायणलाई नै प्राप्त गर्ने उेश्यले गरिन्छन्। सम्पूर्ण वेदिक कर्महरूले 
चित्तशुद्िद्रारा भगवानूकै ज्ञान गराउने हूनाले सम्पूर्ण कर्महरूको उदेश्य पनि भगवान्लाई प्राप्त गर्नु 
ने हो। 


रालानन्द्री लीक 


२७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः। 
वासुदेवपरो धों वासुदेवपरा गतिः ॥ २९॥ 





पदार्थ 

ज्ञानं  ज्ञानशास्त् वासुदेवपरं  भगवान् वासुदेवलाई ने विषय गर्न 
वासुदेवपरं  भगवान् वासुदेवलाई नै विषय गर्न गतिः  स्वर्गादि फल 
वासुदेवलाई नै विषय गर्न धमः  दान, त्रत आदि धर्महरू वासुदेवपरा  भगवान् 

तपः  तपस्या वासुदेवपरः  भगवान् वासुदेवलाई ने विषय गर्न हुन्छन् 


ताक्यार्थ शास्त्र र ज्ञान दुबे भगवत्प्राप्तिका लागि हून्। दान, व्रत आदिलाई विषय गर्न 
धर्मशास्त्र पनि भगवत्प्राप्तिके लागि हो। स्वर्गादि फल पनि आनन्दरूप भगवान्को एक अंश 
भएकाले स्वर्गादि फलको विषय पनि भगवान् नारायण नै हुनुहन्छ । 
विवरण माधथिका २८ र २९ दुई श्लोकमा भगवत्ततत्वको प्रतिपादन नै वेद, यज्ञ, योग, कर्म, 
ज्ञान, तप र धर्मको उदेश्य रहेको कुरा बतादइएको छ। 

सम्पूर्ण वेदहरूको प्रतिपाद्य विषय भगवान् नै हनुहृन्छ भन्ने यस अंशको तात्पर्यार्थ हो । 
वेदमा कर्मकाण्ड, उपासनाकाण्ड र ज्ञानकाण्ड गरी तीन काण्डहरू छन्। वेदमा भएका एकलाख 
मन्त्रहरूमध्ये ८० हजार मन्त्रहरूले कर्मको प्रतिपादन गर्दछछन्। १६ हजार मन्त्रहरूले उपासनाको 
प्रतिपादन गर्दछछन् भने ४ हजार मन्त्रहरूले ज्ञानको प्रतिपादन गर्दछन्। 

वेदमा बताइएका तीनै काण्डहरूले भगवान् नारायणकै वास्तविक स्वरूपको प्रतिपादन 
गर्दछन्। वेदको कर्मकाण्ड र उपासनाकाण्डले चित्तशुदधिद्रारा परमात्मा भगवान्को स्वरूपलाई 
बतारंछन् भने वेदको ज्ञानकाण्ड उपनिषदले चांहि भगवानूको वास्तविक स्वरूपलाई साक्षात् 
बता माण्डूक्योपनिषद्कारिका २।३०, आनन्दगिरिटीका । ब्रह्मसूत्र १।१। ३ मा पनि वेदादि 
सम्पूर्ण शास्त्रहरूको लक्ष्य पनि भगवत्स्वरूपको प्रतिपादन गर्नु ने हो भन्ने उल्लेख गरिएको छ । 
गीताको वेदश्च सर्वैरहमेव वेद्यः १५। १५ यो भगवद्वाक्यद्वारा पनि सम्पूर्ण वेदको असली 
तात्पर्य परमात्माको वास्तविक स्वरूपको प्रतिपादनमा ने छ भन्ने कुरा प्रमाणित हुन्छ । 

त्यसै गरी सम्पूर्ण यज्ञहरूले, योगले, श्रौत र स्मार्त कर्महरूले, ज्ञानले, तपस्याले र धर्मले 
परमात्माकै ज्ञान गराउने हुनाले उक्त सम्पूर्णं साधन भगवत्तत्त्वसाक्षात्कारका लागि हन् भन्ने कुरा 
प्रमाणित हुन्छ । 
यहाँ गति भनेर स्वर्गादिफललाई लिनुपर्दछ । स्वर्ग एउटा आनन्दको विषय हो । परमात्मालाई छोडेर 
आनन्द भन्ने वस्तु कहीं पनि सिद्ध नहुने हुनाले स्वर्ग पनि परमात्माकै एक अंश हो। अतः 
सकामपुरुषहरू अग्निहोत्रादि कर्म गरेर स्वर्ग प्राप्त गर्दछछन् । 


स एवेदं ससजंग्रे भगवानात्ममायया । 
सदसद्रूपया चासो गुणमस्यागुणो विभुः ॥ ३०॥ 


रालानन्द्री लीक 


२८ 
प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


अगुणः  प्रकृतिका गुणले रहितसदसद्रूपया  सत् र असत्रूप 


भएका 
विभुः  व्यापक 

सःएव  ती उनै 

असो भगवान्  भगवानूले 


गुणमय्या  गुणमयी 
च  पनि 
आत्ममायया  आफ्नो 
मायाद्रारा 





अध्याय २ 


अग्रे  सृष्टिको आदिकालमा 
इदं  यो भूत र भौतिक 
प्रपञ्चलाई 

ससजं  सृष्टि गर्नुभयो 


ताक्यार्थ प्रकृतिका गुणले रहित भएका व्यापक ती उनै भगवान्ले सत् र असत्रूप गुणमयी 
आफ्नो मायाद्रारा सुष्टिको आदिकालमा यो भूत र भौतिक प्रपञ्चलाई सुष्टि गर्नुभयो । 


तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव । 
अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः ॥ २१९॥ 


पदठार्थ 

तया  त्यस मायाबाट 
विकसितेषु  बनेका 

एषु  यी 

गुणेषु  सत्त्व, रज र तम 


गुणमा 
विज्ञानेन विजृम्भितः  परिपूर्ण 
विज्ञानस्वरूप परमात्मा 

अन्तःप्रविष्टः  आकाश आदि 


पञ्च महाभूत र तिनका 
कार्यहरूमा 
गुणवान् इव  गुणवान् 





आभाति  प्रतीत हुनृहन्छ 


ताक्यार्थ सत्त्वगुण, रजोगुण र तमोगुण मायाका विलास हुन् । ती मायाका गुणभित्र प्रवेश गरेर 
भगवान् पनि गुणहरूले युक्त भएको जस्तो प्रतीत हुनुहुन्छ। वस्तुतः भगवान् नारायण 
विज्ञानानन्दघन हूनुह॒न्छ । 


यथा ह्यवहितो वहिदारुष्वेकः स्वयोनिषु । 
नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् ॥ ३२॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी नाना  भिन्नभिन्न पुमान्  परमात्मा 

वह्निः  आगो इव  जस्तै च  पनि 

एकः हि अवहितः  एउटै नै भाति  प्रतीत हुन्छ भूतेषु  प्राणीहरूमा 

रहेर तथा  त्यसै गरी नाना इव  भिन्नभिन्नजस्तो 
स्वयोनिषु  आप् प्रकट हने विश्वात्मा  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा भएर 

दारुषु  दाउराहरूमा आत्मरूप भाति  प्रतीत हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ अग्नि वस्तुतः एडटै भए ॒तापनि अनेक प्रकारका उपाधिको संसर्गले गर्दा अनेक 
रूपमा देखा पर्वछ । त्यसै गरी सम्पूर्ण प्राणीका आत्मस्वरूप भगवान् नारायण एडटे हनुह॒न्छ परन्तु 
प्राणीहरूको अनेकताको दृष्टिले विभिन्न रूपमा देखिनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


 ९  र 


असो गुणमयेभंविभूतसृकषमेन्द्ियात्मभिः। 


स्वनिमितेषु 
पढार्थ 
असो  यी परमात्मा 
भूतसृष्षमेन्द्ियात्मभिः  भूत, 


  न 


नावा भुङ्ख 


भवेः  भावहरद्रारा 
स्वनिमितेषु  आूदरारा 


सूक्ष्म भूत, श्रोत्रादि इन्दरियहरू र बनाइएका 


अन्तःकरण आदि 
गुणमयेः  गुणमय 


भूतेषु  प्राणीहरूमा 
निर्विष्टः  प्रवेश गरेर 


३९ 


अध्याय २ 


भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३६॥ 


तदुुणान्  तत्तत् 
विषयहरूको 
भुङे  भोग गर्नृहन्छ 





ताक्यार्थ भगवान् नै सूक्ष्म भूत, इन्द्रिय र अन्तःकरण आदि गुणहरूका विकारभूत भावद्वारा 
अनेक प्रकारका योनिहरूको निर्माण गरेर तिनमा भिन्नभिन्न जीवहरूले प्रवेश गरेर तत्तत् 


योनिहरूको अनुरूप विषयहरूको भोग गर्नृहुन्छ । 
र य वे ० 
भावयत्येष सत्त्वेन खोकान् वे लोकभावनः। 
लीलावतारानुरतो देवतियंङ्नरादिषु ॥ ३४॥ 


पढार्थ 

लोकभावनः  विभिन्न 
लोकहहरूको रचना गर्ने 
एषः  यी भगवान् नारायण 
वे  निश्चय नै 


॥  देवता, पशु 
पक्षी र मनुष्य आदि योनिहरूमा 
लीलावतारानुरतः  लीलावतार 
ग्रहण गरेर 


सत्त्वेन  सत्त्व गुणद्वारा 
लोकान्  जीवहरूको 
भावयति  पालनपोषण 





गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ उहाँ सम्पूर्ण लोकहरूको रचना गर्नृहुन्छ । देवता, पशु, पक्षी र मनुष्य आदि 
योनिहरूमा लीलावतार ग्रहण गरेर सत्त्वगुणद्रारा जीवहरूको पालनपोषण गर्नुहुन्छ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 


नैमिषीयोपाख्याने  


प्ोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
अथ तृतीयो ध्याय 
अथ ऽध्यायः 
भगवान्का अवतारहरूको वर्णन 
सूत उवाच सूतले भन्नुभयो 
जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः। 
सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १॥ 
पदार्थ 


आदो  सृष्टिको आदिमा 
लोकसिसृक्षया  लोकटरूको 
सुष्टि गर्न इच्छाले 

भगवान्  भगवान् नारायणले 


महदादिभिः  महत्तत्व इत्यादिले 
सम्भूतं  युक्त 

षोडराकलम्  दश इन्दिय, 
पञ्चमहाभूत र मन यी सोह 





कलाहरूले युक्त भएको 

पौरुषं रूपं  पुरूष रूपलाई 
व 

जगृहे  धारण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सृुष्टिको आदिमा भगवान्ले लोकहरूको निर्माण गर्ने इच्छा गर्नुभयो। इच्छा हुने 
वित्तिकै उहांले महत्तत्त्व आदिद्रारा निष्पन्न पुरुषरूपलाई ग्रहण गर्नुभयो जुन रूपमा दश इन्द्रियहरू, 
पञ्च महाभूत र सोह कलाहरू थिए। 


यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः 
नामिहदाम्बुजादासीट् ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः ॥ २॥ 


पढार्थ 

अम्भसि  जलमा 
रायानस्य  सुल्नुभएका 
योगनिद्रां  योगनिद्रालाई 
वितन्वतः  फौलाउने 
यस्य  जसको 


नाभिहदाम्बुजात्  नाभिरूप 
सरोवरमा उत्पनन भएको 
कमलबाट 

विश्वसृजां  प्रजापतिहरूका 
पतिः  अधिपति 


रह्मा  ब्रह्मा 
आसीत्  उत्पनन हुनुभएको 
थियो 





ताक्यार्थ उहाँले प्रलय कालको जलमा शयन गर्दै योगनिद्राको विस्तार गर्नुभयो। उहाँको 
नाभिसरोवरबाट एक कमल उत्पन भयो, त्यस कमलबाट प्रजापतिका अधिपति ब्रह्माजी उत्पन्न 
हूनुभयो । 
 यस्यावयवसंस्थाने  श  भ लोकविस्तर 
यस्यावयवसंस्थानेः कल्पितो ोकविस्तरः। 
तद् वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत््वमूजिंतम् ॥ ३॥ 
पदार्थ 


यस्य  जुन विराटरूप अवयवसंस्थानेः  अङ्ग 


रालानन्द्री लीक 


 भगवान्को 


४१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
प्रत्यङ्द्रारा ः  भगवान् नारायणको रूपं  रूप 

लोकविस्तरः  समस्त तत्  त्यो सत्त्वम् ऊनिंतम्  सत्त्वमय 
लोकटरूको वे  निश्चय ने विशुद्ध रूप हो 

कल्पितः  कल्पना गरियो विशुद्धं  विशुद्ध 





ताक्यार्थ भगवान्को त्यस विराट्रूपको अङ्गप्रत्यङ्गमा समस्त लोकहरूको कल्पना भएको छ । 
भगवान्को त्यो रूप विशुद्ध सत्त्वमय श्रेष्ठ रूप हो । 


परयन्त्यदो रूपमद्श्रचद्युषा 
सहस्रपादोरुभुजाननाद्ुतम् । 
सहस्रमूघंश्रवणाक्षिनासिकं 
सहस्रमोल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्॥ ४॥ 
पदार्थ 
अद्भ्रचक्ुषा  योगीहरू विलक्षण हजारी मुकुट, वस्त्र र कुण्डल 
ज्ञानात्मक चक्षुद्रारा सहस्रमूघंश्रवणाक्षिनासिकं  आदि आभूषणद्वारा सुशोभित 
सहस्रपादोरुमुजाननाद्भूतम्  हजार शिर, कान, आंखा र॒ अद्ः रूपम्  यस्तो रूप 
हजारौँ गोडा, तिघ्रा, हातर नाक भएको पश्यन्ति  हैर्दछन् 
मुखहरूको कारण अत्यन्त सहस्रमोल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्  





वाक्यार्थ योगीहरू दिव्य दृष्टिले भगवान्को त्यो रूपको दर्शन गर्दछन्। भगवान्को त्यो रूप 
हजारो गोडा, तिघ्रा, हात र मुखहरूको कारणले अत्यन्त विलक्षण छ, त्यो रूपमा हजारौँं शिर, 
हजारी कान, हजार ओंँखा र नाकटहरू छन् । त्यसै गरी त्यो रूप हजारौँ मुकुट, वस्त्र र कुण्डल 
आदि आभूषणद्रारा उल्लसित छ। 


एतन्नानावताराणां निधानं बीजमन्ययम् । 
यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतियंङ्नरादयः ॥ ५॥ 





पदार्थ 

एतत्  भगवान्को यो पुरुषरूप बीजम् अन्ययम्  वी विभिन्न । अंश मरीचि आदि 
नानावताराणां  अनेक अवतारहरूको उदगमस्थान नाश ऋषिहरुद्रारा 

अवतारहरूको नहूने खालको बीड हो देवतियंङ्नरादयः  देवता, पशु, 
निधानं  आफ्नो लीला समाप्त यस्य अंशांरोन  जुन पक्षी र मनुष्यादि योनिहरूको 
गरेपछि प्रवेश गर्ने ठँ हो भगवान्को अंश ब्रह्मा, ब्रह्माको सृज्यन्ते  सृष्टि हुन्छ 


वाक्यार्थ भगवान्को त्यो पुरुषरूप जसलाई नारायण भनिन्छ, अनेक अवतारहरूको अक्षय 
कोष हो, यही रूपबाट सम्पूर्णं अवतार प्रकट हृन्छन्। यही रूपको सानासाना अंशबाट देवता, 
पशु, पक्षी र मनुष्य आदि योनिहरूको सृष्टि हुन्छ । 

यनन्दी ठीक 


८२ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


स एव प्रथमं देवः कोमारं सर्गमाभितः। 
चचार दुश्चरं बह्मा बह्यचयंमखण्डितम् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

सः एव  तिन सग॑म्  सर्गलाई दुश्चरं  अत्यन्त कठिन 

देवः  भगवान् नारायणले आश्रितः  स्वीकार गरेर अखण्डितम्  अखण्डित 
प्रथमं  पहिले बह्या  ब्राह्मणको रूपलाई बह्यचयंम्  ब्रह्मचर्य ब्रतलाई 
कोमारं  कौमार धारण गरेर चचार  पालन गर्मुभयो 





ताक्यार्थ ती भगवान् नारायणले पहिलो कौमार सर्गमा सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार 
यी चार ब्राह्मणहरूको रूपमा अवतार ग्रहण गरेर अत्यन्त कठिन अखण्ड ब्रह्मचर्यको पालना 
गर्नुभयो । 


दवितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । 
उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेशः सोकरं वपुः ॥ ७॥ 





पढार्थ 

द्वितीयं  दोस्रो अवतारमा यज्ञेशः  यज्ञहरूका स्वामी उद्धरिष्यन्  उद्धारका लागि 
तुत भगवान् नारायणले सोकरं  वराहको 

अस्य  यस संसारको रसातर्गतां  रसातलमा पुगेकी वपुः  शरीरलाई 

भवाय  कल्याणका लागि महीम्  पृथ्वीको उपादत्त  स्वीकार गर्नुभयो 


ताक्यार्थ दोस्रो पटक यस संसारको कल्याणका लागि समस्त यज्ञका स्वामी ती भगवान् 
नारायणले रसातलमा पुगेकी पृथिवीलाई ल्याउनका लागि बराहको रूपलाई धारण गर्नुभयो । 


तुतीयमृषिसगं च देवषित्वमुपेत्य सः। 


तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कम्यं कर्मणां यतः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 





तृतीयम्  तेस्रो अवतारमा   उपदेश गर्नुभयो 
ऋषिसगं  ऋषिहरूको सृष्टिमा  स्वीकार गरेर यतः  जुन शास्त्रको अध्ययनले 
सः  ती भगवान् नारायणले सात्वतम् तन्त्रं  सात्वत तन्त्र॒कमंणां  कर्मबन्धनबाट 

च  पनि वा पाञ्चरात्र आगमको नेष्कम्यं  मुक्ति मिल्दछ 
वाक्यार्थ तेस्रो पटक ऋषिहरूको सृुष्टिमा उहाँले देवर्षिं नारदको रूपमा अवतार ग्रहण गरेर 
सात्वत तन्त्र अर्थात् नारद पाञ्चरात्रको उपदेश गर्नुभयो। यसमा कर्मद्वारा नै कसरी कर्मबन्धनबाट 
मुक्ति मिल्न सक्दछ भन्ने कुराको वर्णन गरिएको छ। 





रालानन्द्री लीक 


८३ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ग्र धर्मकलासर्गे ९ ५ 
तुये घमंकलासगे नरनारायणावृषी । 
भूत्वाऽऽत्मोपशमोपेतमकरोद् दुश्चरं तपः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

तुये  चतुर्थ अवतारमा नारायण ऋषि दुश्चरं  अत्यन्त कठिन 
धमंकलासगें  धर्मपत्नी मूर्तिको भूत्वा  भएर तपः  तपस्या 
गर्भवाट आत्मोपडशमोपेतम्  आत्मालाई अकरोत्  गर्नुभयो 
नरनारायणो ऋषी  नर र शम अवस्थामा पुययाउने 





ताक्यार्थ चौथो पटक भगवान् नारायणले धर्मपत्नी मूर्तिको गर्भवाट नर र नारायणको रूपमा 
अवतार लिनुभयो। यस अवतारमा उहाँले मन र इन्द्रियिको सर्वथा संयम गरेर अत्यन्त कठिन 
तपस्या गर्नुभयो । 


पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः काविप्ठुतम्। 
प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिणंयम् ॥ १०॥ 


पदार्थ 

पञ्चमः  पां चँ अवतारमा कालविप्लुतम्  समयको साङ्ख्यं  सांख्य शास्त्र 

  भ 

सिद्धेशाः  सिद्धहरूका स्वामी कारणले लुप्त भएको आसुरये  आसुरी नामका 
कपिः  कपिल तत्त्वग्रामविनिणंयम्  तत्त्वको ऋषिलाई 

नाम  नाम गरेका निर्णय गर्ने प्रोवाच  उपदेश गर्नभयो 





ताक्यार्थ पांँचौँ अवतारमा सिद्धहरूका स्वामी महर्षिं कपिलको रूपमा प्रकट भएर समयको 
प्रभावले लुप्त हन लागेको तत्वको निर्णय गर्ने सांख्यशास्त्रको उपदेश आफ्नो आसुरि शिष्यलाई 
गर्नुभयो । 


षष्ठे अत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया । 
आन्वीक्षिकीमलकाय प्रह्ादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११॥ 


पदठार्थ 

षष्ठे  छै अवतारमा उत्रेः  अत्रि ऋषिको प्रहादादिभ्यः  प्रह्लाद आदिलाई 
अनसूयया वृतः  अनसूयाले अपत्यत्वं प्राप्तः  पूत्ररूपमा आन्वीक्षिकीम्  ब्रह्मविद्या 
हजुरलाई पुत्रको रूपमा प्राप्त जन्म लिएर ऊचिवान्  उपदेश गर्नुभयो 

गरौ भन्ने वर मागेको हुनाले अलकांय  अलर्क ऋषिलाई र 





ताक्यार्थ कटौ अवतारमा अनसूयाको इच्छा पूरा गर्न अत्रि ऋषिको पुत्र दत्तात्रेयरूपमा उहाँले 
अवतार लिनुभयो। यस अवतारमा उहाँले अलर्क एवं प्रह्लाद आदिलाई ब्रह्मज्ञानको उपदेश 
दिनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


 


प्रथम स्कन्ध 


ततः सप्तम आकूत्यां रुचेय॑ज्ञोऽभ्यजायत । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३ 


स यामाद्येः सुरगणेरपात् स्वायम्भुवान्तरम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपच्छि 

सप्तमे  सातौ अवतारमा 
रुचेः  रुचि प्रजापतिकी 
आकूत्यां  आकूति नामक 


यज्ञः  यज्ञको रूपमा 
अभ्यजायत  उत्पन्न हुनुभयो 
सः  ती भगवान् नारायण 
यामाद्यैः  याम आदि 


स्वायम्भुवान्तरम्  स्वायम्भुव 
मन्वन्तरलाई 
अपात्  रक्ना गर्नुभयो 





पत्नीमा सुरगणेः  देवताका साथ 
ताक्यार्थ ती भगवान् नारायणले सातौँ पटक रुचि प्रजापतिकी आकूति नामक पत्नीबाट यज्ञको 
रूपमा अवतार लिनुभयो। यस अवतारमा उहांले आफ्ना पुत्र याम आदि देवताहरूका साथ 
स्वायम्भुव मन्वन्तरको रक्षा गर्नुभयो । 
प   

टम मरुकन्या तु नाभजात उरुक्रमः। 

दशंयन् वत्मं धीराणां सवाश्रमनमस्कृतम् ॥ १६॥ 
पदठार्थ 
अष्टमे  आटो अवतारमा धीराणां  परमहंसको 
वत्मं  मार्गलाई 
दशंयन्  देखाउनुभयो 


उरुक्रमः  ऋषभदेवको रूपमा 
तुत जातः  उत्पन्न हुनुभयो 
मेरुदेव्यां  मेरु देवीमा स्वाश्रमनमस्कृतम्  सम्पूर्ण 
नाभेः  नाभिबाट आश्रमीहरूका लागि 
ताक्यार्थ आरौँ पटक राजा नाभिकी पत्नी मेरुदेवीको गर्भबाट भगवान् नारायणले ऋषभदेवको 
रूपमा अवतार ग्रहण गर्नुभयो। यस अवतारमा उहाँले सम्पूर्ण आश्वमीहरूका लागि वन्दनीय 
परमहंसको मार्गलाई देखाउनुभयो । 





ऋषिभियोचितो भेजे नवमं पाथिवं वपुः। 
दुग्धेमामोषधीरवपरास्तेनायं र   ५ उदहात्तम 
दुग्धेमामोषधीविप्रास्तेनायं स  ॥ १ ॥ 
पदढार्थ 
नवमं  नवौँ अवतारमा 
सः  ती भगवान् नारायणले 
ऋषिभिः  ऋषिहरूको 


दुग्ध  दोहन गर्नुभयो 
तेन  त्यसकारणले 
अयं  यो अवतार 


अवतार 
न 

भेजे  धारण गरे 
विप्राः  हे ऋषिहरू हो 
याचितः  प्रार्थनाले इमाम्  यी पृथ्वीबाट उशत्तमः  अत्यन्त 

पार्थिवं वपुः  राजा पृथुको ओषधीः  ओषधिहरू कल्याणकारी भयो 

वाक्यार्थ नवँ पटक ऋषिहरूको प्रार्थनालाई स्वीकार गरेर भगवान् नारायणले राजा परथुको 





रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८५ 


अध्याय ३ 


रूपमा अवतार ग्रहण गर्नुभयो। यस अवतारमा उहाँंले पृथिवीबाट समस्त ओषधिहरूको दोहन 
गर्नुभयो । त्यसकारण उहाँको यो अवतार प्राणीहरूका लागि अत्यन्त कल्याणकारक भयो । 


रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्चुषोदधिसम्प्टवे । 
नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद् वैवस्वतं मनुम् ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

सः  ती भगवान् नारायणले 
चाध्चुषोदधिसम्प्ठवे  चाक्षुष 
मन्वन्तरको अन्तमा जब तीन 
लोक समुद्रमा इुबेका थिए 
मात्स्यं  मत्स्य 


 अवतार 

जगृहे  धारण गरेर 
वैवस्वतं  वैवस्वत 
मनुम्  मनुलाई 
महीमय्याम्  पृथिवीमय 


नावि  नौकामा 

् 
आरोप्य  राखेर 
अपात्  रक्ना गर्नुभयो 





ताक्यार्थ चाक्षुष मन्वन्तरको अन्तमा जब सम्पूर्णं लोकहरू समुद्रमा इबेका थिए, त्यस समयमा 
दसौ मत्स्य अवतारलाई ग्रहण गरेर पृथ्वीरूपी डुङ्गामा राखेर आगामी मन्वन्तरका अधिपति 
वैवस्वत मनुको रक्षा गर्नुभयो । 


सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्द्राचलम् । 
द्धे कमठरूपेण पृष्ठ एकादश विभुः ॥ १६ ॥ 


पदृार्थ 
एकाद  एघारौं अवतारमा 


मथ्नतां  मन्थन गरेको समयमा 


सुरासुराणाम्  देवता र दानव विभुः  सर्वव्यापक परमात्माले 


मिलेर 
उदधिं  समुद्र 


कमटरूपेण  कद्कवाको रूप 
धारण गरेर 


मन्द्राचलम्  मन्दराचल 
पर्वतलाई 
पृष्ठे  पिठिदमा 





द्धे  बोक्नुभयो 


ताक्यार्थ जुन समयमा देवता र दैत्यहरू समुद्र मन्थन गरिरहेका थिए त्यस समयमा एघारोौँ 
कच्छपरूपलाई धारण गरेर भगवान्ले मन्दराचललाई आफ्नो पिल्डिंमा बोक्नुभयो । 


धान्वन्तरं द्वादशमं तयोदशममेव च । 
अपाययत् सुरानन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्तिया ॥ १७ ॥ 


पदृार्थ 
दादशमं  बाहौ अवतारमा 


मोहिन्या  मोहिनी 


धान्वन्तरं  धन्वन्तरिको रूपमा स्त्रिया  स्त्रीको रूप धारण 
समुद्रबाट अमृतको घडा लिएर गरेर 


प्रकट हुनुभयो 
त्रयोदशमम्  तेरी अवतारमा 


अन्यान्  अन्य असुरहरूलाई 
मोहयन्  मोहित गर्दै 


सुरान्  देवताहरूलाई 
च एव  चाहं 
अपाययत्  अमृत पान 
गराउनुभयो 





ताक्यार्थ बाहौ अवतारमा धन्वन्तरिको रूपमा अमृत लिएर समुद्रबाट प्रकट हूुनुभयो । तेहौँ 


रालानन्द्री लीक 


६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अवतारमा मोहिनीरूपलाई धारण गरेर दैत्यहरूलाई मोहित गराएर देवताहरूलाई अमृत पान 
गराउनुभयो । 


चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद् दैत्येन्द्रमूर्जिंतम् । 
द्दार करजेववंक्षस्येरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥ 








पदार्थ 

चतुदंशं  चौधौं अवतारमा द्दार  चिरिदिनुभयो 
नारसिंहं  नरसिंहरूपलाई द यथा  जसरी 

बिभ्रत्  धारण गरेर उरो  छातीमा करकृत्  चकटी बनाउनेले 
ऊर्जितम्  अत्यन्त बलवान् करजेः  नङ््राले एरकां  पराललाई चिर्द्छ 


ताक्यार्थ चौ्धौँ अवतारमा नरसिंहरूप धारण गरेर अत्यन्त बलवान् दैत्यराज हिरण्यकशिपुको 
छातीलाई आपफ्ना वज्र जस्ता तीखा नङ्ग्राले चकटी बनाउने मान्छेले परालको त्यान्रालाई चिर 
चिरेर मारिदिनुभयो । 


पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बठेः। 
पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्िविष्टपम् ॥ १९॥ 


पदृार्थ 


पञ्चदशं  पन्धौं अवतारमा अध्वरं  यज्ञमा पदत्रयं  तीन पादइला जमिन 


वामनक कृत्वा  वामनरूपलाई अगात्  गएर 


धारण गरेर 
बरे  राजा बलिको 


त्रिविष्टपम्  तीनै लोकको राज्य 
प्रत्यादित्सुः  लिने इच्छाले 


याचमानः  माग्नुभयो 





ताक्यार्थ पन्धौँ पटक वामनरूप धारण गरेर दैत्यराज बलिको यज्ञमा जानुभयो । यस अवतारमा 
उहांले तीन पाडला जमिन माग्ने बहाना गरेर बलिबाट तीनै लोकको राज्य लिनुभयो । 


भ र ् 
अवतारे षोड्ामे पश्यन् बरहयद्रहो नृपान् । 
त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निशक्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २०॥ 


पढार्थ 
षोडरामे  सोहं नृपान्  राजाहरूलाई पटकसम्म 
अवतारे  परशुराम अवतारमा पश्यन्  देखेर महीम्  पृथ्वीलाई 


बहद्रहः  ब्राह्मणहरूसंग द्वेष कुपितः  सिराएर निश्षत्राम्  क्षत्रियहरूरहित 
गर्ने त्रिःसप्तकृत्वः  एक्काईस अकरोत्  बनाउनुभयो 
ताक्यार्थ सोह अवतारमा परशुरामको अवतार लिई ब्राह्मणद्रोही राजाहरूसंग क्रुद्ध भएर 
एक्काईस पटकसम्म पुथ्वीको परिक्रमा गरी पृथ्वीलाई क्षत्रियशून्य गराउनुभयो । 





रालानन्द्री लीक 


७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् । 
चके वेदतरोः शाखा दुष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपचछ्ि उत्पन्न भएर वेदतरोः  वेदरूपी वृक्षका 
सप्तदशो  सत्रौँ अवतारमा अल्पमेधसः  अल्प बुद्धि शाखाः  विभिन्न शाखाहरू 
परारारात्  पराशर ऋषिबाट भएका चके  बनाउनभयो 


सत्यवत्यां  सत्यवतीको गर्भमा पुंसः  मानिसहरूलाई 

जातः  वेदव्यासको रूपमा दुष्ट्वा  देखेर 

ताक्यार्थ त्यसपछि स्रौं पटक पराशर र सत्यवतीबाट वेदव्यासको रूपमा अवतार लिनुभयो र 

अल्पबुद्धि भएका मनुष्यहरूको उद्धारका लागि वेदरूपी वृक्षका शाखाहरूको विस्तार गर्नुभयो । 
नरदेवत्वमापन्नः सुरका्यचिकीषंया । 


समुद्रनिग्रहादीनि चके वीर्याण्यतः परम् ॥ २२॥ 





पढार्थ 

अतः परम्  यसपचि अटारौ नरदेवत्वम्  राजाको रूपमा रावणवध आदि 

अवतारमा आपन्नः  राम अवतार ग्रहण वीयोणि  वीरतापूर्ण कार्यहरू 
सुरका्यचिकीषंया  देवताहरूको गररेर चके  गर्नुभयो 

कार्य सम्पन्न गर्ने इच्छाले समुद्रनिग्रहादीनि  समुद्र निग्रह, 





वाक्यार्थ त्यसपछि अटारी पटक देवताहरूको कार्य सम्पन्न गर्ने इच्छले राजाको रूपमा 
रामावतार ग्रहण गरेर समुद्रनिग्रह र रावणवध आदि कार्यहरू गर्नुभयो । 


एकोनविंशो विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । 
रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्धरम् ॥ २३॥ 


पदठार्थ 

एकोनविंशे  उन्नाईसौँ र कृष्णको रूपमा भुवः  पृथ्वीको 
विंशतिमे  बीसौ अवतारमा जन्मनी  अवतार भरम्  भारलाई 
वृष्णिषु  यदुवंशमा प्राप्य  पाएर अहरत्  हरण गर्नुभयो 
रामकृष्णो इति  बलराम र॒ भगवान्  भगवान्ले 





ताक्यार्थ उन्नाईसौँ र बीसौँ अवतारमा भगवान् बलराम र भगवान् श्रीकृष्णको रूपमा अवतार 
लिएर पुथ्वीको भारलाई हरण गर्नुभयो । 


ततः कठो सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । 
बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥ 
यालानन्दी दीका 


५८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

ततः  त्यसपछि गर्न दैत्यहरूलाई रूपमा 

कलो  कलियुग सम्मोहाय  मोहित गराउनका बुद्धः नाम्ना  बुद्ध नाम लिएर 
सम्प्रवृत्ते  लागेपछ्ि लागि कीकटेषु  कीकट देशमा 
सुरद्विषाम्  देवताहरूसंग रिस अञ्जनसुतः  अञ्जनको पुत्रको भविष्यति  उत्पन्न हुनुहुनेछ 





वाक्यार्थ त्यसपछि कलियुग आएपचछ्ि दानवहरूलाई मोहमा पार्नका लागि अजञ्जनको पुत्रको 
रूपमा कीकट प्रदेशमा भगवान् बुद्धको रूपमा अवतार ग्रहण गर्नृहुनेचछछ । 


अथासो युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । 
जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किजंगत्पतिः ॥ २५॥ 





पदार्थ 

अथ  यसपच्ि भएपच्छि भगवान् नारायण 
युगसन्ध्यायां  कलियुगको विष्णुयशसः  विष्णुयश नाम॒ कल्किः नाम्ना  कल्किको 
अन्त्य हुने समयमा गरेका ब्राह्मणबाट नाममा 

राजसु  राजाहरू असो  यी जनिता  उत्पनन हुनुहुनेछछ 
दस्युप्रायेषु  सबेजसो लुटेरा जगत्पतिः  संसारका स्वामी 


ताक्यार्थ यसपचछि कलियुगको अन्त हुने समयमा पुथ्वीको शासन गर्ने बहानाले राजाहरूमा 
लुटने प्रवृत्ति बदेपच्छि जगत् रक्षक भगवानूले विष्णुयश ब्राह्मणको घरमा कल्किको रूपमा अवतार 
लिनुहुनेछछ । 


अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्विजाः। 
यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥ २६॥ 





पढार्थ 

द्विजाः  हे शौनक आदि सहस्रशाः  हजार खानि भएका 

ऋषिहरू कुल्याः  सानासाना कुलाहरू हरेः  भगवान् हरिबाट 

यथा  जसरी स्युः  निक्लन्छन् असङ्ख्येयाः  असङ्ख्य 
अविदासिनः  अगाध हि  निश्चय नै अवताराः  अवतारहरू हुन्छन् 
सरसः  तलाउबाट सत्त्वनिधेः  सत्व गुणका 


वाक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू हो जसरी अगाध सरोवरबाट हजारौँ सानासाना कुलाहरू 
निस्कन्छन् त्यसै गरी सत्त्वनिधि भगवान् श्रीहरिका असङ्ख्य अवतारहरू भद्रहन्छन् । 


४ न न्स महोजस 
तश्षया मनवा द्वा मनुपुत्रा महजसः। 


भ , भ, 


कराः सवं हररव सक््जापतयः स्मृताः ॥ २७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


८९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

ऋषयः  ऋषिहरू सप्रजापतयः  प्रजापतिहरू भएकाहरू 

मनवः  मनुहरू सहित हरेः एव  भगवान् नारायणके 
देवाः  देवताहरू सव  सबै कलाः  कलाहरू 

मलुपुत्राः  मनुपुत्रहरू महोजसः  महान् सामर्थ्य स्मृताः  मानिन्छन् 





ताक्यार्थ ऋषि, मनु, देवता, प्रजापति, मनुपुत्र र अरू जति पनि शक्तिशाली पुरुष संसारमा 
देखिन्छन् ती सम्पूर्ण शक्तिशाली प्राणीहरू भगवानूके अंश हुन् । 


एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । 
इन्द्रारिव्याकुटं रोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८॥ 





पदार्थ 

एते च  यी उपर्युक्त अवतारहरूस्वयम् भगवान्  स्वयं भगवान् भएका 

पुंसः  भगवान् नारायणका हुनुहुन्छ लोकं  मानिसहरूलाई 

अंशकलखाः  कलावतार हृन् इन्द्रारिव्याकुटं  इन्रका शत्रु युगे युगे  युगयुगमा 

कृष्णः तु  कृष्ण त दैत्यहरूको अत्याचारबाट पीडित मृडयन्ति  रक्षा गर्दछन् 


वाक्यार्थ यी उपर्युक्त अवतारहरू भगवान्का अंशावतारहरू हन् भने श्रीकृष्ण भगवान् पूर्ण 
अवतारी हुनुहुन्छ, अर्थात् साक्षात् अवतारी नै हुनुह॒न्छ। जब संसारका प्राणीहरू दैत्यहरूको 
अत्याचारले पीडित हन्छन्, त्यस समयमा युगयुगमा अनेक रूप धारण गरेर भगवानूले उनीहरूको 
र्ना गर्नृहुन्छ । 


जन्म गुह्यं भगवतो य एतत् प्रयतो नरः। 
सायं प्रातगृणन् भक्तया दुःखम्रामाद् विमुच्यते ॥ २९॥ 





पदार्थ 

यः जो गुह्यं  रहस्यमय गृणन्  पाठ गर्दछ भने त्यो 
नरः  मानिस जन्म  दिव्य जन्मको कथा मानिस 

प्रयतः  पवित्र भएर सायं प्रातः  सायंकाल र प्रातः दुःखग्रामात्  सम्पूर्ण 
एतत्  यो काल दुःखसमूहबाट 

भगवतः  भगवान्को भक्तया  भक्तिपूर्वक विमुच्यते  मुक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ भगवान्को दिव्य जन्मको यो कथा अत्यन्त गोपनीय एवं रहस्यमय छ, जो मनुष्य 

एकाग्रचित्तले शुद्ध भएर भक्तिपूर्वकं यसको पाठ गर्वछ, त्यस मनुष्यले सम्पूर्ण दुःखबाट छुटकारा 

प्राप्त गर्वछछ। 

विवरण यस श्लोकमा आएको दुःखग्रामात् यस शब्दको विषयमा चर्चा गररौँ । दुःखम्राम भनेको 

दुःखहरूको समूह हो । दुःख भनेको मनको त्यस्तो वृत्तिविशेष हो जसलाई सबै जीवले हटाउन 

चाहेका हृन्छन्। अर्थात् दुःख भनेको त्यस्तो वस्तु हो जसलाई कुनै पनि प्राणीले मन पराएको 
यनन्दठरी ठीक 


९५० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


हैदेन । योगवाशिष्ठअनुसार चञ्चल चित्तमा परेको आत्माको प्रतिबिम्ब नै दुःख हो। किनभने जब 
कुनै व्यक्तिको चित्त शान्त हुन्छ तब त्यो व्यक्ति दुःखी भएको देखिंदेन। जसको चित्त अशान्त छ, 
त्यही व्यक्ति दुःखी भएको देखिन्छ । 

आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविकका भेदले दुःख तीन प्रकारका हृन्छन्। 
श्रीमद्भागवत माहात्म्यको मङ्गलाचरण श्लोकमा नै तापत्रयविनाशाय श्रीकृष्णाय वयं नुमः भनी 
बताइएको छ । 

आध्यात्मिक दुःख शारीरिक र मानसिकका भेदले दुई प्रकारका हुन्छन्। शरीरमा हुने जरो 
आउनु टाउको दुख्नु, दत दुख्नु, पेट दुख्नु आदिलाई शारीररिक दुःख भन्दछछन् । प्रियवियोग र 
अप्रियसंयोगबाट हुने दुःख विशेषलाई मानसिक दुःख भनिन्छ। शारीरिक रोगलाई व्याधि र 
मानसिक रोगलाई आधि भनिन्छ। 

चोर, डंका, बाघ, भालु, हात्ती, गडा र सर्पं आदिबाट हुने कष्टलाई आधिभौतिक कष्ट 
भनिन्छ । त्यस्तै देवताहरू रुष्ट भएर हुने अतिवृष्टि, अनावृष्टि, वज्रपात, भूकम्प आदिबाट हुने 
कणष्टलाई आधिदैविक कष्ट या दुःख भन्दछछन्। 

उपनिषद् अनुसार आत्मालाई छोडेर माया र मायाका सम्पूर्णं कार्यहरू दुःखरूप हुन् 
मायाका कार्यअन्तर्गत सम्पूर्ण द्वैत प्रपञ्च पर्दछ। यसकारण उपनिषद्अनुसार सम्पूर्ण द्वैत प्रपञ्च 
दुःखरूप हो। सम्पूर्ण दुःखहरूबाट छुटकारा प्राप्त गर्ने एकमात्र उपाय हो, आत्मतत्वको ज्ञान । 


एतद् रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः। 
मायागुणेरविरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३०॥ 





पदार्थ 

अरूपस्य  प्राकृत स्वरूपले एतद्  यो महदादिमिः  महत्तत्त्व 
रहित हुनुभएका रूपं  स्थूलरूप आदिद्रारा 

चिदात्मनः  चिन्मय हि  निश्चय नै आत्मनि  परमात्मामा 
भगवतः  भगवान्को मायारुणिः  मायाका गुण विरचितं  कल्पित हो 


ताक्यार्थ प्राकृत स्वरूप रहित चिन्मय भगवान्को यो जुन स्थूल जगदाकाररूप हो, त्यो उहाँकै 
माया महत्तत्व आदि गुणको कारणले भगवानूमा कल्पित छ। 

वितरण यस श्लोकमा निराकार भगवान्ले सुष्टिका क्रममा साकार रूप लिने कुरा बतादएको 
छ । वेदादि शास्त्रहरूमा परमात्माका तीन प्रकारका रूप बताइएका छन् निर्गुण निराकार, सगुण 
निराकार र सगुण साकार। जसमा कुनै गुण र आकार छैन त्यस्ता परमात्मालाई निर्गुण निराकार 
भन्दछन् । ब्रह्ममा कुनै गुण र आकार नभएको हुनाले ब्रह्मलाई निर्गुण र निराकार भन्दछन् । सम्पूर्ण 
प्राणीहरूभित्र अन्तर्यामीरूपमा निवास गर्ने कुनै आकार नभए तापनि उसले मायाको गुणहरूलाई 
स्वीकार गरेर संसारको नियमन गरेकाले उसलाई सगुण निराकार भनिएको हो। अर्थात् आप 
निराकार भए तापनि उसले मायाका गुणहरूलाई स्वीकार गरेको हुनाले उसलाई सगुण निराकार 


रालानन्द्री लीक 


५९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


भनिएको हो । जुन परमात्मामा गुण र आकार दुबे छन्, त्यस्तो परमात्मालाई सगुण र साकार 
परमात्मा भन्दछन् । राम, कृष्ण आदि अवतारहरू भगवानूका सगुण र साकार रूप हुन् । 

निर्गुण भगवान्ले सगुण साकार रूप किन र कसरी लिनुहुन्छ भन्ने कुरामा शास्त्रहरूमा 
विभिन्न मतहरू देखिन्छन्। निर्गुण परमात्माले सगुण साकार रूप लिनुका कारणमा जेजति 
मतमतान्तरहरू भए तापनि वस्तुतः आपना भक्तहरूको कल्याणका लागि नै भगवानूले सगुण 
साकार रूप ग्रहण गर्नुहुन्छ । 

भगवान्को उपासनाको पहिलो क्रम सगुण रूपको उपासना हो। सगुण रूपको 
उपासनाबाट मूमश्चुहरूको वासनाको क्षय भई चित्त निर्मल हुन्छ। जीवहरू अविन्या, काम र 
कर्मको कारणले अनादिकालदेखि संसारसागरमा पौडिरहेका छन्। आत्माको परमानन्दरूपतालाई 
नजान्नु अविद्या हो । त्यस अविद्याको कारणले शरीरमा अहंबुद्धि हृन्छ, शरीरमा अहंबुदधि भएपच्छि 
कामना उत्पन्न हुन्छ । त्यो कामनाबाट कर्महरू हृन्छन्। कर्मफल भोग्नका लागि जन्म हुन्छ । जन्म 
भएपचछि फेरि कर्म हृन्छ । कर्मको फल भोगनका लागि फेरि जन्म ह॒न्छ । सादइकलको एडटा पाङ्ग्रो 
चलाएपछि अर्को पाडुग्रो स्वतः चले जीवको लागि जन्म र मृत्युको प्रवाह कटहिल्यै पनि शान्त 
हैदेन। भगवान् सगुण साकार रूपमा आएर विभिन लीलाहरू गर्नृहुन्छ । उहांका भक्तहरूले 
कानद्रारा उहाँका तिने लीलाहरूको श्रवण गर्दछन्, वाणीद्रारा उहाँका लीलाहरूको वर्णन गर्दछन् र 
मनद्वारा उहाँका लीलाहरूको स्मरण गर्दछन्। यसप्रकार भगवान्का लीलाहरूको श्रवण, कीर्तन र 
स्मरणद्रारा भक्तहरूको अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ । त्यो शुद्ध अन्तःकरणमा परमात्मा प्रकट हुनुहुन्छ । 
परमात्माको साक्षात्कार भएपक्ि अविद्याको निवृत्ति हुन्छ । अविद्याको निवृत्ति भएपछि जीव 
संसारबन्धनबाट मुक्त हृन्छ । यसप्रकार वासनाग्रस्त मुमुक्षु जीवहरूको कल्याणको लागि निर्गुण 
निराकार परमात्माले सगुण साकार रूप ग्रहण गर्नृहुन्छ । 
उपनिषद् अनुसार निर्गुण ब्रह्म साक्षात्कार नभर्ईकन मोक्ष सम्भव छैन । साधकहरूको अन्तःकरणको 
अशुदधिको कारणले प्रारम्भमा उनीहरूको मन निर्गुण निराकारमा लाग्न सक्दैन। अशुद्ध मनले 
सूक्ष्म वस्तुलाई ग्रहण गर्न सक्तेंन। विषय स्थूल भएकाले मनलाई स्थूल वस्तुहरूको चिन्तनको 
अभ्यास परेको हुन्छ । अतः साधकहरूले प्रारम्भमा भगवान्को स्थूल वा सगुण रूपको चिन्तन 
गर्नुपर्वछ । निर्गुण निराकार ब्रह्मको साक्षात्कार मूमुक्षुहरूको लक्ष्य हो भने सगुण साकारको 
उपासना त्यो निर्गुण ब्रह्मसाक्षात्कारको साधन हो । 


 त  


यथा नभसि मेघोघो रेणुवां पार्थिवोऽनिले । 
एवं द्रष्टरि दुश्यत्वमारोपितमबुद्धिमिः ॥ ३९॥ 





पदढार्थ 

यथा  जसरी ह  पुथ्वीमा रहने अबुद्धिभिः  अज्ञानीहरुद्रारा 
अनिठे  वायुमा रेको रेणुः  धूलो द्रष्टरि  द्रष्टा आत्मामा 
मेघोघः  मेघको समूहलाई वा  अथवा द्यत्वम्  दृश्यत्व धर्म 
नभसि  आकाशमा र एवं  त्यसै गरी आरोपितम्  आरोप गरिएको 


रामानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ जसरी बादल वायुको आश्वरयमा रहन्छ र धूलो पनि रहेको हुन्छ तर पनि अज्ञानी 
मनुष्यहरू वायुमा रेको बादललाई आकाश छ भनेर मान्दछन्, धूलोमा रहेको धूसरपनलाई वायुमा 
मान्दछन् त्यसै गरी अज्ञानीहरूले साक्षी आत्मामा स्थूल दुश्यरूप जगत्को आरोप गर्दछछन्। 
विवरण वेदान्तसिद्धान्तअनुसार जान्तुपर्ने केवल दुद्रटामात्र पदार्थं छन् द्रष्टा र दुश्य। द्रष्टा 
भनेको त्यो वस्तु हो जसले आपफूलाई पनि जान्दछ र आपूदेखि अतिरिक्त दुश्यलाई पनि जान्दछ। 
अनि दृश्य भनेको त्यो वस्तु हो जसले न आफूलाई जान्दछ न आपफूदेखि अतिरिक्तलाई जान्दछ । 
शरीर दुश्य हो भने शरीरभित्र बस्ने आत्मा द्रष्टा हो। शरीरभित्र बस्ने आत्माले आफूलाई पनि 
जान्दछछ र आपूदेखि अतिरिक्त शरीर, इच्िय, मन, बुद्धि, प्राण र संसारका अन्य सम्पूर्ण पदार्थलाई 
पनि जान्दछछ। शरीरले न त शरीरभित्र बस्ने आत्मालाई जान्दछछ, न अरू घडा, कपडा आदि 
वस्तुहरूलाई ने जान्दछ । यिने द्रष्टा र दृश्यलाई अर्को शब्दमा क्षेत्र र क्ेत्रज्ञ पनि भन्दछछन् । गीता  
१३।२मा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यसप्रकार उपदेश गर्नुभएको छ क्षेत्क्षेतरज्ञयोर्ञानं 
यत्तज्ज्ञानं मतं मम । अर्थात् क्षेत्र रक्षेत्रज्ञको ज्ञान ने मेरो वास्तविक ज्ञान हो। 

द्रष्टाको अज्ञानको कारणले द्रष्टामाथि दृश्यको आरोप हृन्छ । उदाहरणका लागि यदि कुनै 
व्यक्तिले डोरीलाई डोरी भनेर राम्रोसंग जानेको छ भने उसलाई डोरीमा सर्पको भ्रम हैदेन। 
डोरीलाई डोरी भनेर नजानेको हुनाले उसलाई डोरीको अज्ञान भयो । त्यही अज्ञानको कारणले 
उसलाई डोरीमा सर्पको भ्रम भएको हो । 

अष्टावक्रगीता २।७मा भनिएको छ आत्माको अज्ञानको कारणले गर्दा जगत्को भान 
भएको हो। आत्माको ज्ञान भएपछि जगत्को भान हदेन। डोरीको अज्ञानको कारणले गर्दा 
डोरीमा सर्पको भ्रम भएको हो । परन्तु डोरीको ज्ञान भएपचछि डोरीमा सर्पको भ्रम हदेन। 

यही कुरा माण्डूक्यकारिका २१७१८मा यसप्रकार बतादएको छ डोरीको ज्ञान 
भएपचछि डोरीको अज्ञान जसरी नष्ट हुन्छ त्यसै गरी आत्माको ज्ञान भएपचछि आत्माको अज्ञान नष्ट 
हन्छ। जसरी डोरीको ज्ञानद्वारा अज्ञानको कारणले देखिएको सर्प ॒नष्ट हुन्छ, ठीक त्यसै गरी 
आत्माको ज्ञानद्वारा अज्ञान नष्ट भएपचछि आत्माको अज्ञानबाट देखिएको संसार पनि नष्ट हुन्छ । 


अतः परं यद्व्यक्तमन्यूटगुणव्यूहितम् । 
अदुष्टाश्चुतवस्तुत्वात् स जीवो यत्पुनभंवः ॥ ३२॥ 





पदार्थ 

अतः परं  यस स्थूलरूपदेखि आदि आकारले रहित भएका सः  त्यो 

अतिरिक्त पृथिवी आदि गुणद्वारा बनेको जीवः  जीवको उपाधि लिङ्ग 
यत्  जुन अदुष्टाश्चुतवस्तुत्वात्  शरीर हो 

अन्यक्तम्  सूकष्मरूप छ नदेखिएको र नसुनिएको वस्तु यत् पुनभ॑वः  जसको बारम्बार 
अन्यूटगुणवृहितम्  हात, गोडा हुनाले जन्म भद्ररहन्छ 


वाक्यार्थ यस स्थूलरूपदेखि अतिरिक्त जुन सूष्ष्मरूप छ हात, गोडा आदि आकारले रहित 
साला दीका 


५२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


पृथिवी आदि गुणद्वारा बनेको, नदेखिएको र नसुनिएको वस्तु हूनाले त्यो जीवको उपाधि लिङ्ग 
शरीर हो । यसैको बारम्बार जन्म भद्रहन्छ । 
वितरण यस श्लोकमा आएको जीवको विषयमा चर्चा गरौँ । अधिष्ठान ब्रह्मचैतन्य, अन्तःकरण 
र अन्तःकरणमा परेको ब्रह्मचैतन्यको प्रतिबिम्ब यी तीनओटाको समष्टिलाई जीव भनिन्छ। 
पञ्चदशीमा विद्यारण्यस्वामीले जीवको स्वरूपलाई यसप्रकार देखाउनुभएको छ अधिष्ठानरूप 
चैतन्य, सूष्ष्म शरीर र सूक्ष्म शरीरमा प्रतिबिम्बित चिदाभासको समूहलाई जीव भनिन्छ । 

उपाधिले रहित शुद्ध आत्माको जन्म हँदेन। लिङ्गशरीर अर्थात् सूक्ष्म शरीरका साथे 
तादात्म्याध्यासलाई प्राप्त गरेको जुन चैतन्य हो, त्यसैको पुनर्जन्म हुन्छ । जसरी पानीको तलतिर 
बग्नु स्वभाव हो, त्यस्तै विषयप्रति निरन्तर आकृष्ट भद्रहनु जीवको स्वभाव हो । जब जीवले कुनै 
विषयको भोग गर्वछ, त्यस भोगवबाट उसको अन्तःकरणमा संस्कार उत्पन्न ह॒न्छ । त्यस भोगवाट 
उत्पन्न भएको संस्कारलाई वासना भनिन्छ। यो भोगवासना नै उसको पुनर्जन्मको कारण हो। 
जसको विषयप्रतिको राग समाप्त भएको छ उसको पुनर्जन्म सम्भव कछैन। न्यायसूत्रमा गौतम 
महर्षिले लेख्नुभएको छ वीतरागजन्मादर्शनात्। अर्थात् जसमा विषयप्रतिको राग समाप्त भएको 
छ, उसको पुनर्जन्म भएको देखिंदेन । अतः विषयप्रतिको जुन आसक्ति हो, त्यही नै पुनर्जन्मको 
कारण हो। गीतामा भगवान्ले अर्जुनलाई यही कुरा भन्नुभएको छ जीवको विषयप्रतिको 
आसक्ति नै सद्योनि र असद्योनि प्राप्तिको कारण हो । 

पुनर्जन्म प्रक्रियाको अन्त्य कसरी ह॒न्छ भन्ने कुरा नैष्करम्यसिद्धिमा यसप्रकार बताइएको 
छ सर्वप्रथम मुमृक्षुले नित्य र नैमित्तिक कर्मको अनुष्ठान गर्नुपर्दछछ। नित्य र नैमित्तिक कर्मको 
अनुष्ठानद्वारा धर्मको उत्पत्ति हृन्छ। सूर्य र अन्धकारमा परस्पर विरोध भयैः धर्म र पापमा 
परस्परको विरोध हुने हनाले धर्मको उत्पत्ति भएपचछि पापको नाश ह॒न्छ । पापको नाश भएपचि 
चित्तको शुद्धि हुन्छ । चित्तको शुद्धि भएपछि संसारको यथार्थताको बोध हृन्छ। संसारको 
यथार्थताको बोध भएपछ्ि सर्वकर्मसंन्यास हृन्छ। सर्वकर्मसंन्यास भएपछि योगाभ्यास हुन्छ । 
योगाभ्यासपछि चित्तको अन्तर्मुखता हुन्छ । चित्तको अन्तर्मुखता भएपच्ि तत्त्वमसि आदि 
महावाक्यार्थं ज्ञान हुन्छ। महावाक्यार्थको ज्ञान भएपछ्ि अविद्याको निवृत्ति हृन्छ। अविद्याको 
निवृत्ति भएपछ्छि जीवको ब्रह्मस्वरूपले अवस्थिति हुन्छ । जीवको यही ब्रह्मस्वरूपले अवस्थितिलाई 
ने मोक्ष भन्दछन् 

जीव र परमात्माको एकताको साक्षात्कार नभर्ईकन पुनर्जन्म प्रक्रियाको अन्त्य सम्भव 


४. चैतन्यं यदधिष्ठानं लिङ्गदेहश्च यः पुनः। 
चिच्छाया लिङ्गदेहस्था तत्सो जीव उच्यते । । 
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु । १३।२१ 

६. नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानात् धर्मोत्पत्तिः, धर्मोत्पत्तेः पापहानिः, ततः चित्तशुद्धिः, ततः संसारायाथात्म्यावबोधः, 
ततः वैराग्यम्, ततः सर्वकर्मसंन्यासः, ततः योगाभ्यासः, ततः चित्तस्य प्रत्यक्प्रवणता, ततः 
तत्त्तमस्यादिवाक्यार्थपरिज्ञानम् ततः अविद्योच्छेद ततः स्वात्मनि अवस्थानम्। 

यालानन्दी दीका 


पठ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


कैन । यो पुनर्जन्म प्रक्रियाको अन्त्य भन्नु र मोक्ष भन्नु एडटै कुरा हो । ऋते ज्ञानान्नमुक्तिः अर्थात् 
ज्ञान नभरईकन मोक्ष सम्भव छैन भनी शास्त्रमा यही कुरा बताइएको छ । 

जीव वस्तुतः अकर्ता, अभोक्ता र अप्रमाता हो। अज्ञानको कारणले गर्दा अन्तःकरणका 
साथ उसको तादात्म्याध्यास भएकाले उसले आपफूलाई कर्ता, भोक्ता, प्रमाता मानेको हुनाले 
अनन्तकालदेखि ऊ संसारचक्रमा घुमिरहेको छ। श्रोत्रिय र ब्रह्मनिष्ठ गुरुबाट तत्त्वमस्यादि 
महावाक्यहरूको श्रवण गरेपछि जीवले जीव र परमात्माको एकताको साक्षात्कार गर्वछ। त्यो 
साक्षात्कार्रारा जीव र परमात्माको एकताको बाधक अज्ञान नष्ट हुन्छ । अज्ञान नष्ट भएपच्छि त्यस 
अज्ञानको कार्य अन्तःकरण नष्ट हुन्छ । अन्तःकरण नष्ट भएपचछि वासना नष्ट हुन्छ । वासना नष्ट 
भएपचछि जीवको पुनर्जन्म प्रक्रियाको अन्त्य हुन्छ । 


क    न ०३ 
यत्रेमे सदसदरे प्रतिषिद्ध स्वसंविदा । 
अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद् बह्यदशंनम् ॥ ३६॥ 

पदार्थ 


इमे  यी 

सदसद्रूपे  सत् र असत् रूप 
अविद्यया  अज्ञानद्रारा 
आत्मनि  आत्मामा 


कृते  कल्पित छन् 
यत्र  जुन अवस्थामा 
स्वसंविदा  स्वरूपको 
सम्यगज्ञान भएपच्छि 


प्रतिषिद्धे  हट्दछन् 
इति  यसो भएपचछ्छि 
तत् बह्मदशंनम्  त्यस ब्रह्मको 





साल्लात्कार् हुन्छ 


ताक्यार्थ यी सत् र असत् रूप अज्ञानद्रारा आत्मामा कल्पित छन्। स्वरूपको सम्यगज्ञान 
भएपचछ्छि यिनीहरू हट्दछन् र यसो भएपक्ि त्यस ब्रह्मको साक्षात्कार हुन्छ । 


यद्येषोपरता देवी माया वेशारदी मतिः। 


   


   ९ महीयते 
सम्पन्न पवात् वड्माहाम्न स्व महीयते ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

यदि  यदि 

वैशारदी  ईश्वरकी 
एषा  यी 

माया देवी  माया देवी 
उपरता  हट्दकछ भने 


मतिः  बुद्धि 

सम्पन्नः इति  ब्रह्मरूपमा प्राप्त 
हुन्छ भनी 

विदुः  ब्रह्म ज्ञानीहरू भन्दछन् 
स्वे  आफ्नो 





महिम्नि एव  परमानन्दरूप 
महिमामा नै 
महीयते  विराजमान हुन्छ 


ताक्यार्थ तत्त्वज्ञानी मनुष्यहरूलाई के कुरा थाहा छ भने जुन समयमा परमेश्वरको बुदधिरूप 
माया निवृत्त हृन्छ त्यसै समयमा जीव परमानन्दस्वरूप हुन्छ र आफ्नो महिमामा प्रतिष्ठित हुन्छ । 


एवं जन्मानि कमणि ह्यकतुंरजनस्य च । 
व्णंयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः ॥ ३५॥ 


रालानन्द्री लीक 


५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याये 
पदार्थ 

एवं  यसप्रकार नारायणका च  पनि 

अकतुंः  वस्तुतः कर्म नभएका वेदगुह्यानि  वेदका अत्यन्त कवयः  तत्तवज्ञानीहरू 
अजनस्य  जन्म पनि नभएका गोपनीय हिनै 

च  पनि जन्मानि  जन्म वणंयन्ति स्म  वर्णन गर्दछछन् 
हृत्पतेः  हदयका स्वामी कमौणि  कर्म 





ताक्यार्थ वास्तवमा जुन परमात्माको न कुनै जन्म छ, नत कुनै कर्मने छ, तर पनि वेदले पनि 
गोपनीय र रहस्यमय रूपमा राखेका भगवान्का अलौकिक जन्म र कर्महरूको वर्णन तत्त्वज्ञा नीहरू 
गर्दछन् । 


स वा इदं विश्वममोघलीलः 

सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् 
भूतेषु चान्तहिंत आत्मतन्त्रः 

षाड्वगिंकं जिघ्रति षड्गुणेराः ॥ ३९ ॥ 


पदढार्थ 

अमोघलीलः  जसको लीला ।अत्ति  संहार गर्नृहुन्छ षड्गुणेशः  पञ्च ज्ञानेन्द्रिय र 
कहिल्यै व्यर्थ हदेन ऊ च  पनि मनका मालिक भएका 

सः  यस्ता नारायणले अस्मिन्  यो संसारमा षाड्वगिंकं  उक्त ६ इन्दरियका 
इदं  यो न सज्जते  आसक्त हुनुहुनन विषयहरूलाई 

विश्वम्  संसारलाई भूतेषु  प्राणीहरूको जिघ्रति  सुंध्नुहन्छ टाढेबाट 
सृजति  बनाउनुहन्छ अन्तःकरणमा ग्रहण गर्नहुन्छ 

अवति  रक्रा गर्नृहुन्छ अन्तितः  लुकेर बस्नुभएका 

वा  अथवा आत्मतन्त्रः  परम स्वतन्त्र 





ताक्यार्थ भगवान् नारायणको लीला अमोघ छ। उह आफ्नो लीलाद्रारा नै यस संसारको 
सुष्टि, स्थिति र संहार गर्नृहुन्छ । सम्पूर्ण प्राणीहरूको अन्तःकरणमा लुकेर बसी ज्ञानेन्द्रिय र मनको 
नियन्ताको रूपमा ती इन्द्रियका विषयहरूलाई ग्रहण गर्नृहुन्छ । परन्तु उहौँ ती पदार्थहरूमा आसक्त 
हुनुहुन्न, उहाँ परम स्वतन्त्र हुनुहन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा आएको न सज्जतेऽस्मिन् यस अंशको बारेमा चर्चा गरौँ। राग नभर्ईकन 
विषयमा लिप्तता हन सक्देन। परमात्मामा राग आदि दोषको अभाव हुनाले परमात्माद्रारा 
विषयको भोग भए तापनि उहाँ जीवै विषयमा लिप्त हूनुहुन्न। भगवान् ६ ओटा इन्दियहरूको 
नियन्ता भएकाले भगवान्लाई हृषीकेश भनिएको हो । भगवान्ले विषयहरूको भोग गर्नृहुन्छ 
भन्नुको तात्पर्य भगवानूद्रारा विषयहरू प्रकाशित हृन्छन् भनिएको हो । 


रालानन्द्री लीक 


८५६ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
न चास्य कश्चिन्निपुणेन घातु 
रवेति जन्तुः कुमनीष ऊतीः। 
नामानि रूपाणि मनोवचोभिः 
सन्तन्वतो नरचयौमिवाज्ञः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

अज्ञः  कुनै अज्ञानी मनुष्यले नामानि  नामहरू र 
मनोवचोभिः  सङ्कल्प र रूपाणि  रूपहरू 
वचनद्ररा सन्तन्वतः  फौलाउने 
सन्तन्वतः  फैलाइएको अस्य  यी 


नटचयांम्  जादुगरको खेललाई धातुः  परमात्माको 
न अवेति इव  नबुफेजस्ते ऊतीः  लीलाहरूलाई 





अध्याय ३ 


कुमनीषः  अल्प बुद्धि भएको 
कशचित्  कुनै पनि 

जन्तुः  जीवले 

निपुणेन  तक्रार 

न च अवेति  जानन सक्दैन नै 


ताक्यार्थ जसरी कुनै अज्ञानी मनुष्य जादूगर अथवा नटको सड्ल्प र वचनद्वारा गरिएको 
खेललाई बुख्न सक्दैन, त्यसै गरी आफ्नो सङडूल्प र वेदवाणीट्रारा भगवानले प्रकट गर्नुभएको 


विभिन्न नाम, रूप र उहाँका लीलाहरूलाई अल्पनज्ञ जीवले धेरै 
सक्देन। 


स वेद् धातुः पदवीं परस्य 


दुरन्तवीयंस्य रथाङ्गपाणेः । 
योऽमायया सन्ततयायुवृत्त्या 
भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥ 
पढार्थ 
दुरन्तवीयंस्य  अनन्त पराक्रम ती परमात्माको 
भएका पदवीं  स्वरूपलाई 
परस्य  संसारदेखि निकै माथि सः  त्यस पुरुषले 
रहनुभएका वेद्  जानन सक्दलछछ 
रथाङ्गपाणेः  रथको चक्र यः  जसले 
हातमा लिनुभएका अमायया  कुटिल भावले रहित 


धातुः  संसारलाई बनाउनुहुने भएको 
ताक्यार्थ चक्रपाणि भगवान्का शक्ति र पराक्रम अनन्त छन्, 





तर्कं र युक्तिहरूद्रारा पनि जान्न 


सन्ततया  निरन्तर 

अनुवृत्त्या  सेवाद्रारा 
तत्पादसरोजगन्धम्  
भगवान्को चरणकमलको दिव्य 
गन्धलाई 

भजेत  सेवन गर्द 


उहाँ जगत्को निर्माता भएर पनि 


आफ़ूले बनाएको संसारबाट निके पर हुनुहुन्छ । उहाँको स्वरूप र लीलालाई त्यही मनुष्यले जान्न 


रालानन्द्री लीक 


९७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


सक्दछ जो नित्यनिरन्तर निष्कपट भावले उहाँका चरणकमलको दिव्य गन्धको सेवन गर्द । 


अथेह धन्या भगवन्त इत्थं 
  ४ न 
यद् वासुदव जखरुकूकनायथ । 
कुवन्ति सवांत्मकमात्मभावं 
न यत्र भूयः परिवतं उग्रः ॥ ३९॥ 
पदार्थ 
भगवन्तः  हे ऋषिहरू सवांत्मकम्  सम्पूर्ण रूपमा इह  यहाँ 
तपार्ईहरू आत्मभावं  अनन्य प्रेम इत्थं  यसरी 
धन्याः  अत्यन्त भाग्यशाली कुवन्ति  गर्नुहुन्छ उग्रः  इरलाग्दो 
हनुहुन्छ यत्र  जुन भावलाई प्राप्त यत् परिवतंः  जन्म मरणको 
अखिललोकनाथे  सम्पूर्ण गरेपछ्ि यस्तो भुमरीमा 
लोकका स्वामी भूयः  फेरि न  पर्नुपर्दैन 
वासुदेवे  भगवान् श्रीकृष्णमा अथ  यसपचछि 





वाक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू हो ! तपार्ईहरू ज्यादै भाग्यशाली हनुहुन्छ । यस जीवनमा 
विभिन्न विघ्न र बाधाहरूले भरिएको यस संसारमा सम्पूर्ण लोकहरूका स्वामी भगवान् 
श्रीकृष्णमा तपार्ईहरूको अनन्य प्रेम छ । जुन अनन्य प्रेमलाई प्राप्त गरेपछि फेरि जन्ममरणरूप 
संसारको भयङ्कर चक्रमा पर्नुपर्दैन। 

विवरण ज्ञान नभरईकन मोक्ष सम्भव छैन। तर भगवानूमा अनन्य भक्ति नभरईकन ज्ञान सम्भव 
नहने हनाले संसारचक्रबाट मूक्ति प्राप्त गर्नका लागि भक्तिको ठुलो भूमिका छ। वेदमा कर्म, 
उपासना र ज्ञान गरी तीन काण्डहरू छन् भने मनमा पनि मल, विक्षेप र आवरण गरी तीनटा 
दोषहरू छन्। अन्तःकरणको मलदोषलाई हटाउनको लागि कर्मको आवश्यकता पर्दछछ भने 
अन्तःकरणको विक्षेपदोषलाई हटाउनका लागि भक्तिको आवश्यकता पर्दछछ। मनको चजञ्चलतालाई 
विक्षेप भन्दछन्। यसलाई हटाउनका लागि भक्तिको अवश्यकता पर्वछ। जसरी एेनामा मुखको 
प्रतिबिम्ब पर्नका लागि एेनामा धुलोमेलो पनि लागेको हुनुर्हदैन र एेना हल्लिएको पनि हुनुहदेन 
त्यसै गरी आत्माको ज्ञानको लागि चित्तमा मलदोष र विक्षेपदोष दुबे हूनुहदेन। कर्मयोगद्रारा 
मलदोष हटे तापनि विक्षेप दोष नहटने हुनाले त्यो विक्षेप दोषको निवृत्तिका लागि भक्तिको 
आवश्यकता पर्दछ। 


इदं भागवतं नाम पुराणं बह्यसम्मितम्। 
उत्तमश्ोकचरितं चकार भगवानृषिः ॥ ४०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५८ 


प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


भगवान् ऋषिः  महर्षिं भगवान् श्रीकृष्णको चरित्रले परिपूर्ण 


वेदव्यासले 


भएको 


ब्रह्मसम्मितम्  वेदसमान उत्तम इदं  यो 


उत्तमश्ोकचरितं  भगवान् 


भागवतं  भागवत 


अध्याय ३ 


नाम  नामक 
पुराणं  पुराण 
चकार  बनाउनुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् वेदव्यासले वेदसमान भगवच्चरित्रले परिपूर्ण भएको यो भागवत नामक 


पुराण बनाउनुभयो । 


निभश्रेयसाय रोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत्। 
तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम् ॥ ५१॥ 


पदृार्थ 

घन्यं  प्रशंसनीय 
स्वस्त्ययनं  कल्याणकारी 
महत्  महान् 

तत् इद्  यही पुराणलाई 


लोकस्य  मनुष्यहरूको 
निशश्रेयसाय  परम कल्याणका 
लागि 

आत्मवतां  ब्रह्मज्ञानीहरूमा 


वरम्  त्रेष्ठ 
सुतम्  आफ्ना छोरा 
शुकदेवजीलाई 





ग्राहयामास  पढाउनुभयो 


ताक्यार्थ उहँले यो प्रशंसनीय, कल्याणकारी र महान् पुराणलाई लोकहरूको परम कल्याणका 
लागि आफना आत्मज्ञानशिरोमणि पुत्रलाई पढाउनुभयो । 


    


सववेदातहासानां सारं सारं समुद्धतम् । 
स तु संभ्रावयामास महाराजं परीक्षितम् ॥ ५२॥ 


पदृार्थ 


९ न 


सववेदेतिहासानां  सम्पूर्ण वेद ॒तु त 


र इतिहासको 


परमषिभिः  दुला ऋषिहरूद्रारा 


सारं सारं  सारसार कुरालाई परीतं  घेरिएका 
समुद्धतम्  सडग्रह गरिएको प्रायोपविष्टं  निराहार त्रत 
सः  ती भगवान् शुकदेवजीले लिएका 

ताक्यार्थ यसमा सम्पूर्ण वेद र इतिहासको सार सडग्रह गरिएको छ। जुन समयमा राजा 
परीक्षित् आमरण निराहार त्रत लिएर गङ्गाको तटमा परमर्षिहरुद्रारा धेरिएर बस्नुभएको थियो, 
त्यस समयमा उहांलाई भगवान् शुकदेवजीले यो पुराण सुनाउनुभयो । 


प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमषिभिः। 
कृष्णे स्वधामोपगते धमंज्ञानादिभिः सह ॥ ४२॥ 


गद्खायां  गङ्गातटमा बसेका 
महाराजं  महाराज 
परीक्षितम्  परीक्षित्लाई 
संश्रावयामास  सुनाउनुभयो 





रालानन्द्री लीक 


५९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


 न  घुनोदित अ 
कला नट्द्रामव परणाकाऽ   
९९ न 


तत्र कीतंयतो विप्रा विप्र्षभूरितेजसः ॥ ४४॥ 





पदढार्थ 

धमंज्ञानादिभिः सह  धर्म र अन्धकारले अन्धा भएका ऋषिहरू हो 

ज्ञानका साथ मनुष्यहरूका लागि तत्र  त्यहां 

कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्ण अघुना  अहिले भूरितेजसः  महातेजस्वी 
स्वधामोपगते  आपनो धाम॒ एषः  यो विप्रषैः  भगवान् शुकदेवजी 
वैकुण्ठतिर फर्केपछ्ि पुराणाकः  पुराणरूपी सूर्य कीतंयतः  सुनाडदै हुनृहन्थ्यो 
कठो  यस कलियुगमा उदितः  उदाएको छ 

नष्टदशाम्  अज्ञानरूपी विप्राः  है शौनक आदि 


ताक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू ! जब भगवान् श्रीकृष्ण धर्म र ज्ञान आदिका साथ आफ्नो 
परम धामतिर जानुभयो, तब अहिले यस कलियुगमा अज्ञानरूपी अन्धकारले अन्धा भएका 
मनुष्यहरूका लागि अहिले यो पुराणरूपी सूर्य प्रकट भएको छ । त्यहाँ महातेजस्वी भगवान् 
शुकदेवजी सुनादे हुनुहन्थ्यो । 


अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदुग्रहात्। 
सोऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४५॥ 





पदढार्थ 

तत्र  त्यर्होँ अध्यगमं  यो भागवतको अनुसार 

अहं  म अध्ययन गँ सः अहं  म 

निविष्टः  बसेको धिं च  पनि वः  तपार्ईहरूलाई 
तदनुग्रहात्  उहाँको कृपापूर्ण यथा अधीतं  जसरी अध्ययन श्रावयिष्यामि  सुनाउनेटु 
अनुमतिले गरं त्यस अनुसार 

अहं  मेले यथामति  आफनो बुदधिको 


ताक्यार्थ महातेजस्वी श्रीशुकदेवजी यो पुराण राजा परीक्षितलाई सुनाइरहनुभएको धियो, त्यस 
समयमा म पनि त्यहं बसेको धिं । मैले उहाँको कृपापूर्ण अनुमतिले यस भागवतको अध्ययन 
गरर। मेले यस भागवतको जसरी अध्ययन गरेको द्रु र मेरो बुद्धिले जति ग्रहण गर्न सकेको छ 
त्यसैको अनुसार म तपाईहरूलाई सुनाउनेद्ु । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
नैमिषीयोपाख्याने   भ् तृतीयो ध्याय 
नैमिषीयोपाख्याने ऽध्यायः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


६० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
अथ चतुर्थाऽध्यायः 
महर्षि व्यासको असन्तोष 


न्यास उवाच व्यासजीले भन्नुभयो 
इति च्ुवाणं संस्तूय मुनीनां दीघंसत्रिणाम् । 
वृद्धः कुलपतिः सूतं बहुच शोनकोऽ ब्रवीत् ॥ १॥ 


पढार्थ 

इति  यसप्रकार यज्ञमा सम्मिलित भएका बहुचः  ऋग्वेदाध्यायी 
बरुवाणं  भनिरहनुभएका मुनीनां  म॒निहरूको बीचमा शौनकः  शौनक ऋषिले 
सूतजीको वृद्धः  विद्या र अवस्था सूतं  सूतजीलाई 
संस्तूय  स्तुति गर्दै दुबेमा वृद्ध अनवीत्  भननभुयो 
दीघंसत्रिणाम्  दीर्घकालीन कुलपतिः  कुलपति 





वाक्यार्थ यसप्रकार समग्र ऋषिहरूको प्रशंसा गर्ने सूतजीको स्तुति गर्दै दीर्धकालीन यज्ञमा 
सम्मिलित भएका मुनिहरूको बीचमा विद्या र अवस्था दुबेले वृद्ध कुलपति ऋग्वेदाध्यायी शौनक 
ऋषिले सूतजीलाई भन्नुभयो । 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
सूत सूत महाभाग वद् नो वदतां वर । 
कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ्छुकः ॥ २॥ 


पदठार्थ 

वदतां  कथा भनेहरूमा पुण्यां  पवित्र आह  भन्नुभयो त्यो कथा 
वर  श्रेष्ठ भागवतीं  भागवत नः  हामीहरूलाई 

महाभाग  महाभाग्यशाली कथां  कथालाई वद्  भन्नुहोस् 

सूत सूत  हे सूतजी भगवान्  भगवान् 

यत्  जुन शुकः  शुकदेवजीले 





ताक्यार्थ हे सूतजी ! तपाई वक्ताहरूमा उत्तम हूनाका साथे अत्यन्त भाग्यशाली पनि हुनुहुन्छ । 
यसर्थ जुन पवित्र भागवत कथा भगवान् शुकदेवजीले भन्नुभएको धियो त्यो हामीहरूलाई 


सुनाउनुहोस् । 


रालानन्द्री लीक 


६९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना । 
कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः ॥ ३॥ 

पदार्थ 

कस्मिन्  कुन इयं  यो कथा कृष्णः  कृष्ण द्वैपायन 

युगे  युगमा केन  कुन मुनिः  मुनिले 

वा अथवा हेतुना  कारणले संहितां  परमहंसको संहितालाई 

स्थाने  ठामा कुतः  कसबाट कृतवान्  बनाउनुभयो 

परवृत्ता  प्रवृत्त भयो सञ्चोदितः  प्रेरित भएर 





ताक्यार्थ यो कथा कुन युगमा, कुन ठडमा र कुन कारणले भनिएको धियो ? कृष्णद्वैपायन 
भगवान् वेदव्यासले कसबाट प्रेरित भएर यो परमहंस संहिताको निर्माण गर्नु भएको हो ? 


महायोगी  समदङ्निर्विंकल्पक   
तस्य पुत्रो महायोगी समदूङ्निविंकल्पकः। 
एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

तस्य  भगवान् वेदव्यासका 
पुत्रः  छोरा 

महायोगी  टुलो योगी 
समदृक्  समदर्शी 
निविकत्पकः  भेदभावरहित 


एकान्तमतिः  एकमात्र 
परमात्मामा स्थित 

उन्निद्रः  संसारनिद्राबाट 
जागेका 

गूढः  संसारी प्राणीले थाहा 





ताक्यार्थ भगवान् वेदव्यासकाका छोरा शुकदेवजी ठुला 


नपाउने ढङ्गले रहनुभएकाले 


मूढः  मूढ 
इव  रँ 
ईयते  प्रतीत हुनुहुन्छ 


योगी, समदर्शी, भेदभावरहित, 


संसारनिद्राबाट बिरंखनुभएका र निरन्तर एकमात्र परमात्मामा तल्लीन हुनुहन्छ । संसारी प्राणीले 
थाहा नपाउने ढङ्गले रहनुभएकाले उहाँ मूढ प्रतीत हुनुहुन्छ । 


दुष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं 

देव्यो हिया परिदधुनं सुतस्य चित्रम् । 
तदरीक्ष्य पृच्छति मुनो जगदुस्तवास्ति 

स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः ॥ ५॥ 


पदठार्थ 
अनग्नं  कपडा लगाएका र भगवान् वेदव्यासलाई स्त्रीहरूले 
आत्मजम्  छोराको दुष्ट्वा  देखेर हिया  लाजले 


अनुयान्तम्  पछि लागेका देव्यः  तलाउमा स्नान गरिहिकापरिदघुः  कपडा लगाए 


रालानन्द्री लीक 


६२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
अपि  परन्तु पृच्छति  सोधेपछ्छि विविक्तदृष्टेः  निर्विकार दृष्टि 
सुतस्य  व्यासजीका छोरालाई जगदुः  स्त्रीहरूले उत्तर दिए भएका 

वीक्ष्य  नार देखेर चाहं कि सुतस्य  तपाईका छोराको 
कपड़ा लगाएनन् तव  तपाईको तु  चादिं 

तत्  त्यो स्त्रीपुम्भिदा  स्त्री रपुरुषमा ननयोस्त्रीहोरयो पुरुषहो 
चित्रम्  आश्चर्य छ भेदनुद्धि भन्ने भेददृष्टि छैन 

मुनो  वेदव्यासले अस्ति  छ न कैन 





ताक्यार्थ संन्यास लिएर वनतिर जान लाग्नुभएका शुकदेवजीको पचछ्छिपच्ि भगवान् 
वेदव्यासजी गद्रहनुभएको थियो । त्यसवेला जलमा स्नान गरिरहेका स्त्रीहरूले नाङ्गे हिंडिरहेका 
सोहवर्षे शुकदेवजीलाई देखेर कपड़ा लगाएनन् परन्तु वस्त्रधारण गरेका व्यसजीलाई देखेर लाजले 
कपडा लगाए । यो आश्चर्य देखेर व्यासजीले कारण सोष्दा ती स्त्रीहरूले यसप्रकार उत्तर दिएका 
थिए भ्यो व्यक्ति स्त्री हो अनि यो व्यक्ति पुरुष हो भन्ने भेददृष्टि तपारईमा भएकाले हामीले 
तपाईलाई देखेर कपडा लगाएका हौँ, परन्तु तपार्ईका छोरा शुकदेवजीमा स्त्रीपुरुषमा भेददृष्टि 
नभएकाले उहाँलाई देख्दा हामीले कपड़ा नलगाएका हौँ । 


कथमालक्षितः परिः सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलान् । 
उन्मत्तमूकजडवद् विचरन् गजसाहये ॥ ६॥ 


पदार्थ 

कुरुजाङ्गलान्  कुरुजाङ्गल उन्मत्तमूकजडवत्  पागल, परिः  नगरवासीहरूले 
देशको  र जडजस्तो भएर कथम्  कसरी 
गजसाहये  हस्तिनापुरमा विचरन्  घुम्ने ती आलक्षितः  चिने 
सम्प्राप्तः  पुगेर शुकदेवजी लाई 





ताक्यार्थ कुरुजाङ्गल देशको हस्तिनापुरमा पुगेर पागल, लाटो र जडसमान विचरण गर्न शुकदेव 
मुनिलाई नगरवासीहरूले कसरी चिने ? 


क ९ 


कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेमुनिना सह । 
संवादः समभूत्तात यत्रेषा सात्वती श्ुतिः ॥ ७॥ 


पढार्थ 

तात  हे पितातुल्य सह  साथ एषा  यो 

वा  अथवा संवादः  संवाद सात्वती  भागवत 
पाण्डवेयस्य  पाण्डवपुत्र कथं  कसरी श्रुतिः  संहिता भनियो 


राज्षंः  राजा परीक्षित्को समभूत्  भयो 
मुनिना  शुकदेव मुनिका यत्र  जुन संवादमा 





रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


६२ 


अध्याय 


ताक्यार्थ पाण्डवनन्दन राजर्षि परीकषित्को भगवान् शुकदेवजीका साथ कुन प्रसङ्गमा कसरी 


वार्तालाप भयो रयो भागवत संहिता भन्ने काम गरियो ? 


स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् । 
अवेक्षते महाभागस्वीर्थकुर्वस्तदाश्रमम्॥ ८ 


पदार्थ 

सःती गृहमेधिनाम्  गृहस्थहरूको गोदोहनमात्रं  गाई दुहन लाग्ने 
महाभागः  महाभाग्यशाली गृहेषु  घरमा समयजति मात्र 

शुकदेवजी तदाश्रमम्  तिनीहरूको घरलाई  अवेक्षते  रहनुह॒न्छ 

हि  निश्चय नै तीर्थीकुवंन्  तीर्थस्वरूप नादे 





ताक्यार्थ भगवान् शुकदेवजी त निश्चय नै गृहस्थहरूको घरमा उनीहरूको घरलाई तीर्थरूप 
बनाउनको लागि गाई दुहुन जति समय लाग्छ त्यति समयका लागि मात्र रहनुहुन्छ । 


अभिमन्युसुतं सूत प्राहुभांगवतोत्तमम्। 
तस्य जन्म महाश्चर्यं कमीणि च गृणीहि नः॥ ९॥ 


पदठार्थ 

सूत  हे सूतजी प्राहुः  भन्दछछन् च  पनि 

अभिमन्युसुतं  अभिमन्युका तस्य  उहांको नः  हामीहरूलाई 
छोरा राजा परीक्षित्लाई महाश्चर्यं  आश्चर्यमय गृणीहि  वर्णन गर्नुहोस् 
भागवतोत्तमम्  भगवान्का जन्म  जन्म र 

अनन्य भक्त छन् भनेर कमोणि  कर्महरूलाई 





ताक्यार्थ सूतजी । अभिमन्युपुत्र राजर्षि परीभ्षित् भगवान्का ज्यादे अनन्य भक्त हनुहुन्थ्यो भन्ने 
कुरा हामीहरूले सुनेका छँ । उहाँको अत्यन्त आश्चर्यमय जन्म र कर्महरूको वर्णन गर्नुहोस् । 


स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवधंनः। 


प्रायोपविष्टो गङ्गायामनादुत्याधिराट्श्रियम् ॥ १० ॥ 
पदार्थ 
वा  अथवा   कुन 
पाण्ड्नां  पाण्डव वंशको हेतोः  कारणले 
मानवधंनः  मानलाई बढाउने अधिराटभ्रियम्  साम्राज्य 
सः वती लक्ष्मीलाई 
सम्राट्  सम्राट् राजा परीक्षित् अनादुत्य  अनादर परित्याग 


गरेर 

गद्नायाम्  गङ्गातटमा 
प्रायोपविष्टः  मृत्युपर्यन्त 
निराहार व्रत लिएर बस्नुभयो 





रालानन्द्री लीक 


६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


वाक्यार्थ राजा परीक्षित् त पाण्डवहरूको मानलाई बढाउने सम्राट् हुनुहुन्थ्यो र के कारणले 


साम्राज्य लक्ष्मीको परित्याग गरेर गङ्गाको तटमा मृत्युपर्यन्त निराहार व्रत लिएर बस्नुभयो ? 


नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मनः 
शिवाय हानीय घनानि रात्रवः। 
कथं स वीरः भ्रियमद्ग दुस्त्यजां 
युवेषतोत्सष्टुमहो सहासुभिः ॥ ९९ ॥ 


पढार्थ 

अङ्ग  हे प्रिय सूतजी नमन्ति  नमस्कार गर्दछन् 
रात्रवः  शत्रुहरू पनि सः ती राजा 

आत्मनः  आफ्नो वीरः  वीर र 

शिवाय  भलादइका लागि ह  निश्चय नै 

घनानि  धनहरू युवा  युवक पनि हुनुहुन्थ्यो 
आनीय  ल्याएर अहो  फेरि किन 
यत्पादनिकेतम्  जसको दुस्त्यजां  दुस्त्यज 
चरणपादुकालाई श्रियम्  लक्ष्मीलाई 





असुभिः  प्राणका 

सह  साथ 

उत्छ्ष्टुम्  त्यागनका लागि 
कथं  कसरी 

एेषत  इच्छा गर्नभयो 


वाक्यार्थ हे प्रिय सूतजी ! शत्रु राजाहरू पनि आफ्नो भलाइका लागि धेरै धन ल्याएर उहाँको 
चरणपादुकामा चटढाएर नमस्कार गर्दथे। उहाँ वीर र युवक पनि हुनुहुन्थ्यो । उहांँले त्यस्तो दुस्त्यज 


लक्ष्मीलाई आपफ्ना प्राणका साथ किन त्याग गर्ने इच्छा गर्नुभयो ? 
शिवाय लोकस्य भवाय भूतये 
य उत्तमश्चोकपरायणा जनाः। 
जीवन्ति नात्माथंमसो पराश्रयं 


मुमोच निविद्य कुतः कटेवरम् ॥ १२॥ 


पदठार्थ 

ये  जुन भवाय  समृद्धिका लागि 
उत्तमश्छोकपरायणाः  भगवानमा भूतये  एेश्वर्यका लागि 

चित्त समर्पण गरेका जीवन्ति  जीवन धारण गर्दचछछन् 
जनाः  मानिसहरू आत्माथंम् न  आफ्ना लागि 
लोकस्य  संसारको उनीहरू जीवन धारण गर्देनन् 
शिवाय  सुखका लागि असो  यी राजाले 


निविद्य  विरक्त भएर पनि 
पराश्रयं  अककि आश्रय 
भएको 

कठेवरम्  शरीरलाई 

कुतः  के कारण 





मुमोच  छोडनुभयो 


रालानन्द्री लीक 


६५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताक्यार्थ भगवान्मा चित्त समर्पण गरेका मानिसहरू स्वार्थरहित भएर संसारको सुख र 
समृदधिका लागि जीवन धारण गर्वछछन्। यस्ते राजा परीभ्षित्को शरीर पनि अककि हितका लागि 
थियो । उहाँले विरक्त भएर अरूढरूको आश्रय भएको शरीरलाई किन परित्याग गर्नुभयो ? 


तत्सवं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन । 
मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥ १३॥ 


पदार्थ 

इह  यस समयमा समाचक्ष्व  भन्नुहोस् विषये  विषयमा 
यत् किञ्चन  जुन कुरा त्वां  तपाईलाई स्नातम्  पारङ्गत 
पृष्टः  सोधेका छँ छान्दसात्  वेदवाणीलाई मन्ये  उन्दद्ु 
तत्सवं  ती सम्पूर्ण कुराहरू अन्यत्र  छाडेर 

नः  हामीहरूलाई वाचां  अरू सम्पूर्णं शास्त्रको 





वाक्यार्थ सुतजी ! तपाई वेदवाणीलाई छोडर अरू सम्पूर्ण शास्त्रहरूका पारदर्शी विद्वान् 
हनहन्छ । त्यसकारण हामीले अहिले जुन कुरा सोधेका छ, कृपा गरेर त्यसको उत्तर हामीलाई 
दिनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
दवापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपयेये । 
जातः पराशराद् योगी वासन्यां कलया हरेः ॥ १४॥ 


पदार्थ 

युगपयये  सत्य युग आदि चार समनुप्राप्ते  आएपचछ्ि हरेः  भगवान् नारायणको 
युगहरूको गणनामा परारारात्  पराशरद्रारा कट्या  कलावतार 

तृतीये  तेस्रो वासव्यां  वसुकन्या योगी  भगवान् वेदव्यासको 
दवापरे  द्वापर युगमा सत्यवतीको गर्भबाट जातः  जन्म भयो 





ताक्यार्थ सत्य युग आदि चार युगहरूमध्ये तेस्रो द्वापर युगमा महर्षिं पराशरदारा वसुकन्या 
सत्यवतीको गर्भवाट भगवान्को कलावतार योगिराज व्यासजीको जन्म भयो । 


स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जल शुचिः। 


  उदिते  ,  , 
विविक्तदेदा आसीन उदिते रविमण्डरे ॥ ५॥ 
पदार्थ 
सः  ती भगवान् वेदव्यास कदाचित्  कुनै दिन रविमण्डले  सूर्य 


रालानन्द्री लीक 


६६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
उदिते  उदयको समयमा जटं  जलमा आसीनः  बस्नुभयो 
सरस्वत्याः  सरस्वती नदीको उपस्पृर्य  स्थान गरेर 

शुचिः  पवित्र विविक्तदेशे  एकान्त ठाडंमा 


ताक्यार्थ एकदिन भगवान् वेदव्यास सूर्योदयको वेलामा सरस्वती नदीको पवित्र जलमा स्नान 
गरी एकान्त पवित्र गमा बस्नुभएको थियो । 


परावरज्ञः स ऋषिः काठेनान्यक्तरंहसा । 
युगधम॑न्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥ १६ ॥ 
भोतिकानां च भावानां शक्तिदासं च तत्कृतम् । 
अश्रदधानान्निःसत्त्वान् दुर्मेधान् हसितायुषः ॥ १७ ॥ 
दुभंगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । 
सवंवणांश्रमाणां यद् दध्यो हितममोघदूक् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

परावरज्ञः  भूत र भविष्यत्लाई तत्कृतम्  कालद्वारा गरिएको वीक्ष्य  देखेर 

जान मोतिकानां  पञ्च महाभूतका सवंव्णाश्रमाणां  सम्पूर्ण वर्ण र 
सःती कार्य भएका आश्रमहरूको 


ऋषिः  भगवान् वेदव्यासले भावानां  शरीर आदिको च  पनि 

शाक्तिहासं  शक्तिको हास  अमोघदुक्  अमोघ दृष्टि 
अन्यक्तरंहसा  अव्यक्त वेग च  पनि देखेर त्यस्तै भएका 
भएको अश्रदधानान्  श्वद्धारहित मुनिः  मनि भगवान् 
काठेन  समयको प्रभावले निभसत्त्वान्  धर्मशून्य अथवा वेदव्यासले 
युगघमंव्यतिकरं  युगधर्महरूको रजोगुण र तमोगुणले युक्त यत्  जुन 





सड्र वा नाश भएका हितम्  हितकारक छ, त्यसको 
प्राप्तं  प्राप्त भएको दिव्य दुर्मेधान्  मन्दमति दिव्येन  दिव्य 

चक्षुले देखेर त्यस्तै हसितायुषः  अल्पायु चक्षुषा  दृष्टिद्रारा 

भुवि  पृथिवीमा दुभ॑गान्  भाग्यहीन दध्यो  विचार गर्नृभयो 

युगे युगे  युग युगमा जनान्  मानिसहरूलाई 


ताक्यार्थ अमोघ दृष्टि भएका महर्षि वेदव्यास भूत र भविष्यत्लाई जान्नुहन्थ्यो । उहाँले विचार 
गर्नुभयो कि समयको गतिसंगे प्रत्येक युगमा धर्मको नाशको कारणले भौतिक वस्तुको शक्तिको 
हास भट्रहेको छ, संसारका प्राणीहरू श्रद्धाहीन र शक्तिहीन भद्ररहेका छन्, उनीहरूको बुद्धिले 
आफ्नो कर्तव्यको ठीकबेटीक निर्णय गर्न सकिरहेको छैन, मानिसहरूको आयु पनि कम हदि 


रालानन्द्री लीक 


६७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


गइ्रहेको छ । यसर्थ मानिसहरूको भाग्यहीनतालाई देखेर मुनीश्वर भगवान् वेदव्यासले आफ्नो 
दिव्य दुष्टिलि सम्पूर्ण वर्ण र आश्रमको हित कसरी हृन्छ भने कुरालाई लिएर खुब विचार 
गर्नुभयो । 


ल   र्ध  प्रजानां  , 
चातुहात्रं कमं शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वेदिकम्। 
व्यदधाद् यज्ञसन्तत्ये वेदमेकं चतुविंधम् ॥ १९॥ 





पदार्थ 

चातुर्होत्रं  होता, अध्वर्यु प्रजानां  कर्ममा अधिकार लागि 

उद्गाता र ब्रह्मा यी चारजना भएका मनुष्यका लागि एकं  एउ 

ऋत्विक्बाट सम्पन्न हुने शुद्धं  अन्तःकरणलाई शुद्ध गर्ने वेदम्  वेदलाई 
वैदिकम्  वैदिक वीक्ष्य  विचार गरेर चतुर्विधम्  चार प्रकारको 
कमं  कर्म यज्ञसन्तत्ये  यज्ञको विस्तारको व्यदधात्  गर्नृभयो 


ताक्यार्थ महर्षि वेदव्यासले वेदोक्त चातुर्होत्र कर्मले मानिसहरूको हृदयलाई शुद्ध गरारंछ भन्ने 
विचार गरी उहाँले यज्ञको विस्तार गर्नको लागि एडटे वेदलाई चार भागमा विभक्त गर्नुभयो । 


ऋग्यसुःसामाथवांख्या वेदाश्चत्वार उद्धूताः । 


इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद् उच्यते ॥ २०॥ 
पदठार्थ 
ऋग्यसुःसामाथवांख्याः  ऋक्, विभाजित गर्जुभयो वेद्ः  वेद 
यजु, साम र अथर्व नाम गरेका इतिहासपुराणं  इतिहासपुराण उच्यते  भनिन्छ 
चत्वारः  चार लाई 
वेदाः  वेद च  पनि 
उद्धूताः  एकनाट चार भागमा पञ्चमः  पांचौँ 
ताक्यार्थ यसरी महर्षिं वेदव्यासले एउटा वेदलाई ऋक्, यजु, साम र अथर्व चार भागमा 
वर्गीकृत गर्नुभयो । यसपचछछि इतिहासपुराणको रचना गर्नुभयो । यसलाई पां चँ वेद भनिन्छ । 





तत्र्गवेदधरः पेकः सामगो जैमिनिः कविः। 
वैशम्पायन एवेको निष्णातो यजुषामुत ॥ २९॥ 
अथवीद्विरसामासीत् सुमन्तुदांरुणो मुनिः । 
इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहषणः ॥ २२॥ 


पदार्थ 
रालानन्द्री लीक 


६८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
तत्र  वेदहरूमध्ये   चाहं मुनिः  मुनि निष्णात हूनुभयो 
पेलः  पैल नाम गरेका ऋषिले विशम्पायनः  वैशम्पायन इतिहासपुराणानां  इतिहास र 
ऋग्वेदधरः  ऋग्वेदको अध्ययन ऋषिले पुराणको विषयमा 

गर्बृभयो एकः  एक्लै मे  मेरा 

जैमिनिः  जैमिनि एव  नै पिता  पिता 

कविः  ऋषिले निष्णातः  कुशल हुनुभयो रोमहषंणः  रोमहर्षण 

सामगः  सामवेदको अध्ययन अथवो्गिरसाम्  अथर्व वेदमा आसीत्  निष्णात हुनुभयो 
गर्नुभयो दारुणः  दरुणका पुत्र 

युषाम्  यजुर्वेदमा सुमन्तुः  सुमन्तु 





ताक्यार्थ पेल ऋषिले ऋग्वेद र जैमिनि ऋषिले सामवेदको अध्ययन गर्नुभयो । वैशम्पायन मनि 
यजुर्वेदमा र दरुणनन्दन सुमन्तु ऋषि अथर्ववेदमा निष्णात हूनुभयो । मेरा पिता रोमहर्षण चाहं 
इतिहास र पुराणमा निष्णात हुनुभयो । 

त एत ऋषयो वेद स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा । 


 


शल्वः ब्राशल्वस्ताच्छल्ववदास्तं रशाखनाऽ भवन् ॥ २६॥ 


पलार्थ 

ते ती अनेकधा  अनेक भागमा शिष्यद्रारा 

एते  यिन व्यस्यन्  विभक्त गर्नुभयो वेदाः  वेदहरू 

ऋषयः  ऋषिहरूले यसप्रकार शाखिनः  विभिन्न शाखाहरूले 
ते  ती ऋषिहरूले रिष्येः  शिष्य युक्त 

स्वं स्वं  आआपनो पररिष्येः  प्रशिष्य र अभवन्  भए 

वेदं  शाखाहरूलाई तच्छिष्यैः  उनीहरूका पनि 





ताक्यार्थ यी पूर्वोक्त ऋषिहरूले आआपफ्नो शाखालाई अनेक भागमा विभक्त गर्नुभयो। 
यसप्रकार शिष्य, प्रशिष्य र उनीहरूका पनि शिष्यहरूद्रारा वेदका धेरै शाखाहरू बने । 


न   


त प्स वदा इमघयपायन्तं परुषयया । 

प्व चकार भगववान्त्यासः कृपणवत्सरखः ॥ २४ ॥ 
पढार्थ 
कृपणवत्सलः  मन्द बुद्धि दुमेधेः  मन्दबुद्धि भएका धार्यन्ते  धारण गर्न सकिन्छन् 
भएका मानिसहरूलाई कृपा पुरुषैः  पुरुषहरूद्रारा एवं  त्यही ठङ्ले 
गरेर यथा  जसरी चकार  विभाजन गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् तेए  ती 
व्यासः  वेदव्यासले वेदाः  वेदहरू 





रालानन्द्री लीक 


६९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


वाक्यार्थ भगवान् वेदव्यासले कम बुद्धि भएका मानिसहरूले वेदको ज्ञान सजिलैसंग गर्नसकून् 
भन्ने उदेश्यले वेदको विभाजन गर्नुभएको हो । 


स्व्रीशद्रद्विजबन्धूनां जयी न श्रुतिगोचरा । 
कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ॥ 
इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

स्वीशद्रद्विजबन्धूनां  स्त्री, श्र मूढानां  भूल गर्ने कृपया  कृपापूर्वक 

र पतित द्विजातिहरू एवं  त्यस्ता पुरूषको पनि मुनिना  मुनि वेदव्यासले 
त्रयी  यी तीनै इह  यहां भारतमाख्यानं  महाभारत 
न श्रुतिगोचरा  वेदश्रवणका श्रेयः  कल्याण इतिहासको 

अधिकारी नहुनाले भवेत्  होस् कृतम्  रचना गर्नुभयो 
कर्मश्रेयसि  कल्याणकारक इति  भन्ने विचार गरेर 

शास्त्रोक्त कर्ममा 





ताक्यार्थ स्त्री, शूद्र र पतित द्विजाति यी तीनै थरी वेदश्रवणका अधिकारी नहूनाले उनीहरू 
कल्याणकारी शास्त्रोक्त कर्ममा गल्ती गर्दछन्। यसर्थ त्यस्ता पुरुषको पनि कल्याण होस् भन्ने 
दृष्टिले महामुनि वेदव्यासले कृपा गरेर महाभारत इतिहासको रचना गर्नुभयो । 


एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः । 
सवांत्मकेनापि यदा नादुष्यद्धदयं ततः ॥ २६॥ 
नातिप्रसीदद्धदयः सरस्वत्यास्तटे शुचो । 
वितकयन् विविक्तस्थ इटं प्रोवाच धमवित् ॥ २७ ॥ 





पदार्थ 

द्विजाः  शौनक आदि ऋषिहरू पवृत्तस्य  प्रवृत्त धर्मवित्  धर्म जानने ती 

हो अपि  भए पनि वेदव्यास 

एवं  यसप्रकार यदा  जब सरस्वत्याः  सरस्वती नदीको 
भूतानां  प्राणीको हृद्यं  उहाँको हृदय शुचो  पवित्र 

श्रेयसि  कल्याणका लागि न अतुष्यत्  प्रसन्न भएन  तटे  तटमा 

सवांत्मकेन  आफ्नो सम्पूर्ण ततः  त्यसपछि विविक्तस्थः  एकान्तमा बसेर 
शक्ति लगाएर नातिप्रसीदद्भद्यः  मनमा केही वितकंयन्  मनमनमा विचार 
सदा  सैं खिन्नता लिएका गर्दै 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


इदं  यसप्रकार उवाच  भन्न लागनुभयो  

ताक्यार्थ हे शोनक आदि ऋषिहरू ! यद्यपि व्यासजी आप्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर सदा सर्वदा 
प्राणीहरूको कल्याणमा लागिरहनुभयो तर पनि उहाँको हृदयमा सन्तोषको अनुभूति भएन। 
यसपचछि सरस्वती नदीको पवित्र तटमा एकान्तमा बसेर धर्मवेत्ता व्यासजी मनमनै विचार गर्दै 
यसप्रकार भन्न लागनुभयो । 


धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः। 
मानिता निव्यंलीकेन गृहीतं चानुरासनम् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ 

निव्यंलीकेन  निष्कपट भावले छन्दांसि  वेदहरू अनुरासनम्  उहाँहरूको 

हि  निश्चय गुरवः  गुरुहरू आज्ञाको 

धृतव्रतेन  ब्रह्मचर्य आदि च र गृहीतं  पालन पनि गरेको छु 


त्रतलाई पालन गर्दै 


अग्नयः  अग्निहरूको 


मया  मेले मानिताः  सम्मान गरेको दु 
वाक्यार्थ मेले निष्कपट भावले ब्रह्मचर्य आदि त्रतको पालन गर्दै वेद, गुरुजन र अग्निको 
सम्मान गरेको दु र उहाँहरूको आज्ञाको पालन पनि गरेको हु । 





भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दितः । 
दुश्यते यत्र घमौदि स्त्रीशद्रादिमिरप्युत ॥ २९॥ 


पदार्थ 

उत  यस्तै प्रदशिंतः  खोलिदिएको दु हि  निश्चय नै 
भारतव्यपदेशेन  महाभारतको यत्र  जुन महाभारतमा धमोदि  धर्म आदिको 
बहानाले स्वीशुद्रादिभिः  स्त्री, श्र दुश्यते  ज्ञान गर्न सकिन्छ 
आम्नायाथंः  वेदको अर्थ आदिहरूद्रारा 

च  पनि अपि  पनि 





ताक्यार्थ महाभारत बनाउने बहानाले मेले वेदको अर्थलाई पनि खोलिदिएको द्ु। यसको 
अध्ययन गरेर स्त्री, शूद्र आदिले पनि आआपफनो धर्म र कर्मको ज्ञान प्राप्त गर्दछन् । 


तथापि   ज न्द  
तथापि बत मे देह्यो ह्यात्मा चेवात्मना विभुः। 
असम्पन्न इवाभाति बह्यवचंस्यसत्तमः॥ ३०॥ 


पदढार्थ 
तथा अपि  तर पनि आत्मा  जीवात्मा विभुः  पूर्ण 
देद्यः  देहमा विश्वास गर्ने बत  वस्तुतः एव  ने छ 


रालानन्द्री लीक 


 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
चर मे  मेरो इव  जस्तो 
हि  निश्चय नै आत्मना  आपनो रूपले आभाति  प्रतीत भद्रहेको छु 


जह्मवचंसी  ब्रह्मतेजले सम्पनन असत्तमः  श्रेष्ठ 
भए पनि असम्पन्नः  अपूर्ण 
ताक्यार्थ यद्यपि म ब्रह्मतेजले सम्पन्न र श्रेष्ठ पनि छु, तापनि म आफ्नो रूपले अपूरण्यैं प्रतीत 
भट्रहेको छु । 





किं वा भागवता धमां न प्रायेण निरूपिताः। 
प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः ॥ ३१॥ 





पदार्थ 

भागवताः  भगवान्लाई प्राप्त गरि प्रियाः  प्रिय छन् 

गराउने प्रायेण  खास गरी हि  निश्चय नै 

घमां  धर्मको बारेमा ते  ती भागवत धर्म   अच्युतका प्रिय 
किंवा  अवश्य पनि एव  नै छन् 

न निरूपिताः  मेले निरूपण परमहंसानां  परमहंसका लागि 


ताक्यार्थ अवश्य पनि मैले अहिलेसम्म भगवान्लाई प्राप्त गराउने धर्महरूको बारेमा निरूपण 
गरेको कैन । मेरो मनको अपूर्णताको कारण यही न हून सक्दछ । खास गरी परमहंसका लागि प्रिय 
भागवत धर्म नै भगवान्का लागि पनि प्रिय हन्छन्। 


तस्येवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः। 
कृष्णस्य नारदोऽभ्यागादाश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३२ ॥ 





पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार खिद्यतः  खिननन चित्त भएका उदाहृतम्  बतादइएको 
आत्मानं  आफूलाई तस्य  ती आश्रमं  आश्चममा 
खिलम्  अपूर्ण कृष्णस्य  द्वैपायन वेदव्यासको नारदः  देवर्षि नारद 
मन्यमानस्य  ठान्ने प्राक्  पहिले अभ्यागात्  आउनुभयो 


ताक्यार्थ कृष्णद्रैपायन व्यास यसप्रकार आ़्ूलाई अपूर्ण मानेर खिन्न भएर बसिरहनुभएको 
थियो । यसै समयमा पूर्वोक्त आश्वरममा देवर्षिं नारदजी आडनुभयो । 


तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः। 
पूजयामास विधिवन्नारदं सुरपूजितम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 
रालानन्द्री लीक 


५. 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
तम्  उहाँ प्रत्युत्थाय  उठेर विधिवत्  विधिपूर्वक 

आगतं  आउनुभएको मुनिः  भगवान् वेदव्यासले पूजयामास  पूजा गर्नुभयो 
अभिज्ञाय  थाहा पाएर सुरपूजितम्  देवताद्वारा पूजित 

सहसा  तुरन्त नारदं  नारद ऋषिलाई 





ताक्यार्थ नारदजी आउनुभएको देखेर व्यासजी तुरुन्त उटनुभयो र देवताद्वारा सम्मानित उहांको 
विधिपूर्वक पूजा गर्नुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
नैमिषीयोपाख्याने  ध ० ४१ ध्याय 
नैमिषीयोपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


७३ 


श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 


भगवान्को यशकीर्तिको महिमा एवं देवर्षिं नारदको पूर्व जुनीको वर्णन 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छवाः। 
देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्निव ॥ १॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछि 
सुखम्  सुखपूर्वक 
आसीनः  बसेका 


वृहच्छवाः  ठलो कीर्तिं भएका   आपफ्ना नजिकमा 


वीणापाणिः  हातमा वीणा 


लिएका तं वती 
देवषिंः  देवर्षि नारदले विप्रषिं  वेदव्यासलाई 
स्मयन् इव  मुसुक्क हाँस्दै प्राह  भन्न लागरनुभयो 





बस्नुभएका 


ताक्यार्थ यसपचछछि सुखपूर्वक बसेका ठुला कीर्तिं भएका, हातमा वीणा लिएका देवर्षिं नारदले 
मुसुक्क हां स्दे आफनो नजिकमा बस्नुभएका भगवान् वेदव्यासलाई भन्न लारनुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
पारारायं महाभाग भवतः कच्चिदात्मना । 
परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २॥ 


पदढार्थ 

महाभाग  महाभाग्यशाली 
पाराशयं  व्यासजी 

भवतः  तपाईको 
कच्चित्  के 


शारीरः  शरीरमा अभिमान गर्ने आत्मा 


आत्मा  आत्मा आफ्नो चिन्तनले 
आत्मना  आफ्नो कर्मले एव  नै 
वा  अथवा परितुष्यति  सन्तुष्ट छन् 


मानसः  मनमा अभिमान गर्ने 





ताक्यार्थ हे भाग्यशाली व्यासजी ! तपारईका शरीर र मन दुबे आफनो कर्म र चिन्तनबाट सन्तुष्ट 


त छन् ? 


जिज्ञासितं सुसम्पन्नमपि ते महदद्भुतम् । 
कृतवान् भारतं यस्त्वं सवांथंपरिवृंहितम् ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


७४ 


प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 
जिज्ञासितं  तपाईले जान्न 


श्रीमद्भागवत 


सवांथपरिवृंहितम्  धर्म, अर्थ 


खोज्नुभएको धर्मादि विषयलाई आदि सम्पूर्ण पुरुषार्थले युक्त 


सुसम्पन्नम्  राग्रोसंग 
जान्नुभयो 

यः  जुन 

त्वं  तपारईले 


भारतं  महाभारत 
कृतवान्  बनाउनुभयो 
ते  तपार्ईको त्यो 
महत्  टुलो 





अध्याय ५ 


अपिर 
अद्भुतम्  अद्भुत कार्यहो 


ताक्यार्थ व्यासजी ! तपाई आप्नो जिज्ञासा राम्रोसंग पूर्णं भएको होला किनभने धर्म आदि 
सम्पूर्ण पुरुषार्थले परिपूर्ण भएको जुन महाभारतको रचना गर्नुभयो त्यो तपाईको अत्यन्त ठलो र 
अद्भुत कार्य हो। 


जिज्ञासितमधीतं च यत्तद् बह्म सनातनम् । 
तथापि शोचस्यात्मानमकृताथं इव प्रभो ॥ ४॥ 





पढार्थ 

यत्  जुन गर्नुभयो अकृताथंः  अकृतार्थ पुरुषले 
सनातनम्  सनातन अधीतं च  जान्नु पनि भयो शोक गरेको 

जह्य  ब्रह्म हो तथा अपि  तर पनि इव  यँ 

तत्  त्यस ब्रह्मको प्रभो  हि व्यासजी शोचसि  शोक गरिरहनुभएको 
जिज्ञासितम्  खुब विचार आत्मानम्  आ़्ूलाई छ 


वाक्यार्थ सनातन ब्रह्मको विषयमा पनि तपाईले खुब विचार गर्नृभयो र त्यो ब्रह्मलाई जान्नु 
पनि भयो । यति गदगद पनि अकृतार्थ पुरुषँ आफ्नो विषयमा तपाई किन शोक गरिरहनुभएको 


च? 
न्यास उवाच व्यासजीले भन्नुभयो 
अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं 
तथापि नात्मा परितुष्यते मे। 
तन्मूलमन्यक्तमगाधबोघं 
पृच्छामहे त्वाऽऽत्मभवात्मभूतम् ॥ ५॥ 
पदार्थ 
मे  मेरा विषयमा उक्तं  भन्नुभएको सवम्  सवे 
त्वया  तपार्ईले इदं  यो अस्ति ठीक हो 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


एव  नै 

तथा अपि  तैपनि 

मे  मेरो 

आत्मा  हृदय 

तु  चादिं 

न परितुष्यते  प्रसन्न छैन 


श्रीमद्भागवत 


तन्मूलम्  मेरो असन्तोषको 
कारण 

अव्यक्तम्  थाहा छैन 
अगाघबोधं  अगाध ज्ञानले 
परिपूर्ण भएका 
आत्मभवात्मभूतम्  ब्रह्माजीका 





७५ 


अध्याय ५ 


मानसपुत्र 
त्वा  तपाईलाई 
पृच्छामहे  सोध्दल्ु 


ताक्यार्थ तपाईले मेरा विषयमा जे भन्नुभयो त्यो सब ठीके हो तापनि मेरो हृदय सन्तुष्ट छैन । 
परन्तु मेरो असन्तोषको कारण मलाई पनि थाहा छैन । हे नारदजी ! तपाईको ज्ञान अगाध छ। 
तपाई ब्रह्माजीको मानसपुत्र हनुह॒न्छ । त्यसकारण म तपार्ईसंग आफनो असन्तोषको कारण सोष्दद्ु 


स वे भवान् वेद् समस्तगुद्य 
मुपासितो यत्पुरुषः पुराणः। 
परावरेशो मनसेव विश्च 
सृजत्यवत्यत्ति रणेरसङ्खः ॥ ६॥ 
पलार्थ 
सः वै  त्यस्तो पुरुषः  पुरुषको 


भवान्  तपाई नारदजी उपासितः  उपासना गर्नुभएको 
समस्तगुद्यम्  समस्त गोपनीय छ जुन पुराणपुरुष 

रहस्यलाई परावरेशः  प्रकृति र पुरुष 

वेद्  जान्नुहन्छ दुबैको स्वामी हुनुहन्छ 

यत्  किनभने तपारईले असङ्गः  असङ्ग भईकन पनि 
पुराणः  त्यो पुराण गुणेः  प्रकृतिका गुणलाई 





मनसा  आफ्नो सडल्पमात्रले 


एव  नै 
विश्वं  संसारको 


सृजति  सृष्टि गर्नृहुन्छ 
अवति  पालन गर्नृहुन्छ 
अत्ति  संहार गरनृहुन्छ 


ताक्यार्थ पुराणपुरुष परमात्माको उपासना गरेको हनाले नै तपाई सम्पूर्ण गोपनीय रहस्यलाई 
जान्नुहन्छ । तपाईले त्यस्ता पुराणपुरुषको उपासना गर्नुभएको छ जो प्रकृति र पुरुष दुबैको स्वामी 
हनहन्छ र असङ्ग भर्ईकन पनि आफ्नो सड़ल्पमात्रले प्रकृतिका तीन गुणद्वारा संसारको सुष्टि, 
स्थिति र प्रलय गर्नृहुन्छ । 


  ४७ ्रिटोकी न 
त्वं पयटन्नक इव  
मन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी । 
न  धर्मतो ९  न्द 
परावरे बरह्मणि घमंतो वतेः 
स्नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व ॥ ७॥ 


रालानन्द्री लीक 


५ 
प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 

त्वं  तपाई 

अकं  सूर्य 

इव  रँ 

त्रिलोकीम्  तिनै लोकमा 
पयंटन्  भ्रमण गर्दै 
वायुः इव  योगबलले 
प्राणवायुसमान 


श्रीमद्भागवत 


अन्तश्चरः  सबको भित्र बसेर 
आत्मसाक्षी  अन्तःकरणको 
साक्षी पनि हूनुहन्छ 

परे  परम 

ब्रह्मणि  ब्रह्ममा 

धम॑तः  योगानुष्ठानद्रारा 
अवरे  वेदरूपी अपर ब्रह्मा 





अध्याय ५ 


तरतेः  स्वाध्याय र नियमद्रारा 
स्नातस्य  निष्णात 

मे मेरो 

अरं  पर्याप्त 

न्यूनम्  जुन कमी छ त्यस 
कमीलाई 

विचक्ष्व  बताइदिनुहोस् 


ताक्यार्थ तपाई सूर्यँ तीनै लोकमा भ्रमण गर्नृहुन्छ अनि योगबलद्रारा प्राणवायु सबको भित्र 
बसेर अन्तःकरणको साक्षी हुनुहन्छ। योगानुष्ठान र नियमद्रारा परब्रह्म र शब्दब्रह्म दुबेमा पूर्णता 
प्राप्त गरे पनि आफूमा केही कमी भड्रहेको मैलै अनुभव गरिरेको दु । ममा भएको उक्त 
कमीलाई कृपापूर्वक बताददिनुहोस् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् । 


भ 


् 


येनेवासो न तुष्येत मन्ये तदश॑नं खिलम् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
भवता  तपार्ईले अनुदितप्रायं  वर्णन गर्नुभएन तदशंनं  त्यो शास्त्र 
भगवतः  भगवान् नारायणको येन  जसबाट खिलम्  अपूर्ण 
अमलम्  निर्मल असो  भगवान् नारायण एव  नै 
यराः  यशको न तुष्येत  प्रसनन हनहन मन्ये  गन्द 





ताक्यार्थ हे व्यासजी ! तपारईले भगवान् नारायणको निर्मल यशको वर्णन गर्नुभएन । जसबाट 
भगवान् नारायण प्रसनन हनहन त्यस्तो शास््रलाई म अपूर्ण ने ठान्दहु । 


यथा घमांदयश्चाथां मुनिवयानुकीतिंताः। 
न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यलुवणिंतः ॥ ९॥ 


पलार्थ 

मुनिवयं  हे मुनिश्रेष्ठ व्यास 
तपार्ईले महाभारत आदि 
ग्रन्थमा 

यथा  जसरी 

धमादयः  घर्म आदि 


अथांः  पुरुषार्थहरूको 
अनुकीतिंताः  वर्णन गर्ुभयो 
तथा च  त्यसरी 

वासुदेवस्य  भगवान् 
नारायणको 





महिमा  महिमाको 
हि  निश्चय नै 
न अतुवणिंतः  वर्णन गर्मुभएन 


रालानन्द्री लीक 


७५५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


वाक्यार्थ हे मुनिश्रेष्ठ व्यास ! तपारईले महाभारत आदि ग्रन्थमा जसरी धर्म आदि पुरुषार्थहरूको 
वर्णन गर्नुभयो त्यसरी भगवान् नारायणको महिमाको वर्णन गर्नुभएन । 


क  ०  
न् यद्वाश्चत्रपद् हर्यशा 
जगत्पवित्रं प्रगृणीत कहिचित्। 
तद्वायसं तीथ॑मुरान्ति मानसा 
न यत्र हंसा निरमन्त्युिवक्षयाः ॥ १०॥ 
पढार्थ 
चित्रपदं  रस अलङ्कार आदिले किचित्  कहिल्यै पनि कमलवनमा विहार गर्ने 
युक्त भए तापनि न प्रगृणीत  वर्णन गर्दन भने हंसाः  हंसजस्ता 
यत्  जुन तत्  त्यस्तो वाणी उरिवक्षयाः  निरन्तर ब्रह्म 
वचः  वाणीले वायसं  काकहरूको लागि विचारमा लागेका मूमृक्षुहरू 
जगत्पवित्रं  संसारलाई पवित्र तीथंम्  जुटो पफ्याँक्ने ठा यत्र  त्यस्ता वाणीमा 
गर्ने भनेर न निरमन्ति  रमाउदेनन् 
हरेः  भगवान्को उशन्ति  भन्दछन् 
यशः  कीर्तिलाई मानसाः  मानसरोवरको 





ताक्यार्थ रस, भाव र अलङ्कार आदिले युक्त भए तापनि जगतलाई पवित्र गर्ने भगवान् 
नारायणको कीर्तिको गान नगर्ने वाणी काकहरूलाई जुटो फयांँक्ने ठार रछान जस्त अपवित्र 
मानिन्छ। मानसरोवरको सुन्दर कमलवनमा विहार गर्ने हँस जस्ता ब्रह्मधाममा विहार गर्ने 
भगवच्चरणानुरागी ममुक्षुहरू त्यस्ता वाणीमा कहिल्यै पनि रमाडँदेनन्। 


तद् वाग्िसगां जनताघविप्लवो 

यस्मिन् प्रतिश्टोकमबद्धवत्यपि । 
नामान्यनन्तस्य यद्योऽङ्कितानि य 

च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ १॥ 





पढार्थ 

तद्ाग्विसगंः  त्यस वाणीको यस्मिन्  जुन वाणीको अनन्तस्य  भगवान् 

प्रयोगले प्रयोगमा नारायणको 

जनताघविप्ठवः  सम्पूर्ण अबद्धवति अपि  अपशब्द यशोऽङ्कितानि  कीर्तिले अङ्कित 
मनुष्यहरूको पापलाई नाश आदिले युक्त भए तापनि नामानि  नामहरू ह॒न्छन् 
गर्द प्रतिश्चोकम्  प्रत्येक श्लोकमा यत्  जुन नामहरूलाई 


रामानन्द्री लीक 


७८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
साधवः  सज्जनहरूले गृणन्ति  भन्दछन् 
शयुण्वन्ति  श्रवण गर्दछन् गायन्ति  गाँदछन् 


ताक्यार्थ जसमा सुन्दर रचना पनि छैन र अनि जुन अपशब्दले पनि युक्त छ तर जसका प्रत्येक 
श्लोक भगवान्का कीर्तिसूचक नामद्वारा युक्त छन् भने त्यस्तो वाणीले मनुष्यहरूको सम्पूर्ण 
पापलाई नष्ट गरिदिन्छ। किनभने सज्जनहरू त्यस्तै वाणीको श्रवण, गान र कीर्तन गर्ने गर्वछछन् । 


नेष्कम्यंमप्यच्युतभावविंतं 
न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । 
कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे 
न चापिंतं कमं यदप्यकारणम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

यत्  जुन अट  पर्याप्त ईश्वरे  भगवान् नारायणमा 
नेष्कम्य॑म्  ब्रह्मलाई विषय गर्न।न शोभते  शोभा पाठदैन न अर्पितं  अर्पण नगरिएको 
निरञ्जनम्  उपाधिलाई नाश पुनः  फेरि अकारणम्  निष्काम 

गर्ने कुतः  कसरी कमं  कर्म 

ज्ञानम्  ज्ञान शाश्वत्  साधन र फलकाल च अपि  पनि कसरी सुशोभित 
अपि  पनि दुबैमा होला ? 

अच्युतभाववजिंतं  भगवान् अभद्रम्  दुःखरूप काम्य कर्म 

अच्युतको भक्तिले रहित छ भने र 





ताक्यार्थ मोक्षप्राप्तिको साक्षात् साधन भए पनि भगवान्को भक्तिले रहित ज्ञानको शोभा 
हैदेन। यस्तै साधन र सिद्ध दुबे कालमा दुःखरूप भएको काम्य कर्म र भगवानूमा अर्पण 
नगरिएको निष्काम कर्म पनि शोभाहीन हन्छन् । 
विवरण यस श्लोकमा निष्कर्म भनेर ब्रह्मलाई लिइएको हो । त्यो निष्कर्म ब्रह्मको आकारमा 
आकारित अन्तःकरणको वृत्तिलाई नैष्कर्म्य भनिएको हो । निष्कर्म भनेको ब्रह्म हो । नैष्कर्म्य भनेको 
ब्रह्मको आकारमा आकारित अन्तःकरणको वृत्तिमा आरूढ ब्रह्मचैतन्य हो । यसेलाई ब्रह्मचैतन्य, 
ब्रह्मसाक्षात्कार, जीव र परमात्माको एकाताको साक्षात्कारका रूपमा पनि लिने गरिन्छ। यस्तो 
ब्रह्मज्ञान पनि भगवान्को भक्तिले रहित छ भने शोभायुक्त हदेन । 

यस श्लोकमा रहेको अकारणम्को अर्थ हो फलको अर्थ नराखी गरिएको कर्म। सकाम 
कर्म फलकाल र साधनाकालमा दुःखदायी हृन्छ । निष्काम कर्म अर्थात् कामनाले रहित कर्म छ 
तापनि यदि त्यो कर्म भगवानूमा अर्पण गरिएको छैन भने त्यसले मुमुश्चुको चित्त शुद्ध हैदेन। यस 
प्रक्रियामा चित्तको अन्तर्मुखता हेन । अर्थात् चित्त बहिर्मुख ह॒न्छ । यसर्थ भगवत्प्रीत्यर्थ गरिने कर्म 
ने निष्काम कर्म हो। यसैलाई नै यहाँ अकारणम् शब्दद्वारा बुखादृएको छ । 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथो महाभाग भवानमोघदुक् 
शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः । 
उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये 
समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
अथ  यसकारण धृतव्रतः  दृढवर्ती हुनुह॒न्छ, 
महाभाग  महाभाग्यशाली त्यसकारण तपाई 
भवान्  व्यासजी अखिलबन्धमुक्तये  सम्पूर्ण 


अमोघटुक्  यथार्थ दृष्टि 
हनुभएका 

शुचिश्रवाः  पवित्र कीर्ति 
हनुभएका 

सत्यरतः  सत्यपरायण 


लोकको मूक्तिका लागि 

तत्  सम्पूर्ण प्राणीलाई प्रिय 
लागने 

उरुक्रमस्य  भगवान् 
नारायणको 





७९ 


अध्याय ५ 


विचेष्टितम्  विभिन्न प्रकारका 
लीलालाई 

समाधिना  चित्तको 
एकाग्रताद्रारा 

अनुस्मर  स्मरण गरेर वर्णन 
गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे महाभाग्यशाली वेदव्यासजी ! तपाईको दृष्टि अमोघ छ र कीर्तिं पवित्र छ। तपाई 
सत्यपरायण र दृढव्रत हुनहन्छ। यसकारण अब तपाई सम्पूर्ण जीवहरूलाई बन्धनबाट मुक्त 
गराउनका लागि समाधिद्रारा अचिन्त्य शक्ति भगवानूका लीलाहरूको स्मरण गर्नुहोस् । 


ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः 
पृथग्दुशस्तत्कृतरूपनामभिः। 
न किचित् क्वापि च दुःस्थिता मति 


कमेत वाताहतनोरिवास्पदम् ॥ ९ ॥ 


पदार्थ 


ततः  भगवान्को लीलालाई मनुष्यको 


छोडर 

पृथग्दुशः  अनात्म वस्तुमा 
दुष्टि गएको हुनाले 
अन्यथा  भिन्न प्रकारले 
यत्  अरू 

किञ्चन  केही विषय 
विवक्षतः  भन्न इच्छा गर्न 


तत्कृतरूपनामभिः  त्यो 
इच्छानाट उत्पनन रूप र 
नामद्रारा 

दुःस्थिता  विचलित 

मतिः  बुद्धि 

कहिचित्  कहिल्यै पनि 

क्व अपि  कुनै पनि विषयमा 


वाताहतनेो 
  हावाद्रारा 
डगमगाएको इङ्ग 
इव  यै 
च  पनि 
आस्पदम्  स्थान 

् 

न कभेत  प्राप्त गर्न सक्दैन 





रालानन्द्री लीक 


 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


वाक्यार्थ भगवान्को लीलादेखि अतिरिक्त कुनै वस्तुको वर्णन गर्न चाहने मनुष्य अनेक नाम र 
रूपहरूको चक्करमा पर्वछछ । त्यस्ता व्यक्तिको बुद्धि भेदभावले भरिएको हुन्छ । जसरी नदी पार गर्न 
लाग्दा हावाले हल्लिएको डुङ्गा स्थिर हुन सक्दैेन त्यसै गरी त्यो व्यक्तिको बुद्धि कहीं पनि स्थिर 
हन सक्देन । 


जुगुप्सितं धम॑कृतेऽनुरासतः 

स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः । 
यद्वाक्यतो धमं इतीतरः स्थितो 

न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ १५॥ 


पदठार्थ 

जुगुप्सितं  निन्य काम्य कर्ममा न्यतिक्रमः  उल्टो कार्य भयो जनः  मनुष्य 

स्वभावरक्तस्य  स्वभावले ने यद्ाक्यतः  तपाई वेदव्यासको तस्य  त्यस काम्य कर्मको 
अनुरक्त भएका व्यक्तिका लागि वाक्यद्ारा निवारणं  तत्तवज्ञानीले गरेको 
घमंकृते  यही नै धर्म हो भनेर घमः इति  यही नै मुख्य धर्म॒ निषेधलाई 

अनुरासतः  प्रेरणा गर्न हो भन्दै न मन्यते  स्वीकार गर्दन 
तपाईको स्थितः  अटल भएर 

महान्  टुलो इतरः  प्राकृत अर्थात् अज्ञानी 





ताक्यार्थ संसारी मनुष्यहरू स्वभावले नै विषयमा फसेका हन्छन् । धर्मको उपदेश गर्ने क्रममा 
तपाईले उनीहरूलाई सकाम कर्म गर्ने आज्ञा दिनुभएको छ। यो बिल्कुल विपरीत कार्य भयो। 
अविवेकी मनुष्यहरू तपाईको वचनमा विश्वास गरेर तपारईले बताउनुभएको सकाम कर्मने धर्महो 
भन्ने निश्चय गरेर त्यसको निषेध गर्ने वचनलाई वास्तविक मान्देनन् । 


विचक्षणोऽस्याहति वेदितुं विभो 

रनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् । 
प्रवतमानस्य रुणिरनात्मन 

स्ततो भवान् दशंय चेष्टितं विभोः ॥ १६॥ 





पदार्थ 

विचक्षणः  कुनै अत्यन्त निपुण वस्तुकृत र कालकृत स्वरूपलाई 
व्यक्तिमाव्र त्रिविधपरिच्छेदशून्य भएकाले वेदितुं  जान 
निवृत्तितः  सर्वकर्म संन्यासद्राराविभोः  व्यापक परमात्माको अर्हति  समर्थ हुन्छ 
अनन्तपारस्य  देशकृत, सुखम्  निर्विकल्प सुखात्मक ततः  त्यसकारणले 


रालानन्द्री लीक 


८१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
भवान्  हे समर्थ वेदव्यासजी गुणद्रारा चेष्टितं  लीलाहरूलाई 
अनात्मनः  देहादिमा अभिमान पप्रवतंमानस्य  प्रवृत्त भएका दशंय  वर्णन गर्नुहोस् 

गनलि अस्य  व्यक्तिका लागि 

गुणेः  प्रकृतिका सत्त आदि विभोः  भगवान्को 





ताक्यार्थ भगवान् अनन्त हुनुह॒न्छ। कुनै विचारवान् ज्ञानी पुरुष ने संसारबाट निवृत्त भएर 
उहाँको स्वरूप परमानन्दलाई प्राप्त गर्न सक्दछन्। अतः जो मनुष्यहरू पारमार्थिक बुद्धिले रहित 
छन् उनीहरूको कल्याणका लागि भगवान्का लीलाहरूको वर्णन गर्नुहोस् । 
विवरण यस श्लोकमा रहेको निवृत्तितः सुखम् यस अंशको बारेमा चर्चा गरौँ । निवृत्ति भनेको 
मोक्ष हो र यसबाट नै वास्तविक सुख प्राप्त हुन्छ । 

संसारका पदार्थहरू स्वरूपतः बन्धनका कारण होइनन्, अपितु ती पदार्थहरूप्रतिको 
आसक्ति नै बन्धनको कारण हो। बन्धन र मोक्षको कारण संसारका पदार्थहरू नभएर मन नै हो । 
जुन समयमा हाम्रो मनले केही कुराको इच्छा गर्दछ, केही कुरा सोचेको हुन्छ अथवा केही 
कुरालाई ग्रहण गरेको हुन्छ, त्यही नै बन्धन हो। जुन समयमा मनले कुनै पनि वस्तुलाई ग्रहण 
गरेको हदेन त्यही नै मोक्ष हो। 

संसारका पदार्थहरूमा ममताबुद्धिको परित्याग गरेर ॒ती पदार्थहरूको उपभोग गरेमा 
जीवलाई दुःखको अनुभव हदेन। जीवका लागि सबभन्दा इलो बन्धन के हो भन्ने प्रश्नको 
उत्तरमा शङड्राचार्यले प्रश्नोत्तर मणिरत्नमालामा अनात्मा शरीरमा अहंबुद्धि गर्नु नै बन्धनको कारण 
हो भनी बताउनुभएको छ । 

कर्म॒गर्नका लागि जीवले कुनै न कुनै शरीरलाई अवश्य ग्रहण गरेको हुनुपर्दछ। 
स्थूलशरीरको अभावमा कुनै पनि मनुष्यले केही पनि कर्म गरेको देखिंदेन । कर्म गर्नका लागि 
शरीरको आवश्यकता परै कर्ताको पनि आवश्यकता पर्दछ। कर्ता भनेर अन्तःकरणमा रहेको 
चिदाभासलाई बुगनुपर्दछ। दुङ्गा, माटो, काठ आदिमा कर्तृत्वभाव देखिंदेन, किनभने तिनीहरूमा 
अन्तःकरण छैन। त्यसै गरी कर्म हुनका लागि विभिन्न करणहरूको पनि आवश्यकता पर्वछछ। 
करण भनेर ज्ञानेन्द्रिय, कर्मन््रिय अनि मनलाई लिनुपर्दछछ। कुनै पनि कर्म हुनका लागि जसरी 
इन्द्रियहरूको आवश्यकता पर्दछछ त्यसै गरी प्राणहरूको पनि आवश्यकता पर्दछ्। 

वेदान्तसिद्धान्तअनुसार शुद्ध आत्मा न कर्ताहो, न भोक्ताहो, न त प्रमाता नै हो । प्रमातुत्व, 
कर्तृत्व र भोक्तृत्व यी धर्महरू अन्तःकरणका हुन् । परन्तु आत्मा र अन्तःकरणको तादात्म्याध्यास 
भएकाले आत्माले अन्तःकरणका धर्महरूलाई आफ्नो धर्म मानेर बन्धनको अनुभव गर्द । यसैलाई 
अविवेक पनि भन्दचछन्। विवेकद्रारा उक्त अविवेक नष्ट भएपच्छि आत्माले आफ्नो असङ्गताको 
अनुभव गर्द । यही असङ्गताको अनुभव नै मोक्ष हो। यसप्रकार आसक्तिको फल बन्धनदहो भने 
निवृत्तिको फल मोक्ष हो। 


रालानन्द्री लीक 


८२ 


अध्याय ५ 


अभजतां  भगवानूको भजन 
नगरीकन 
स्वधमंतः  खालि आफनो नित्य 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
त्यक्तवा स्वधमं चरणाम्बुजं हरे 
भजन्नपक्वोऽथ पतेत् ततो यदि । 
यत्र क्व वाभद्रमभूदमुष्य किं 
को वाथं आप्तोऽभजतां स्वधमंतः ॥ १७॥ 
पदार्थ 
यत्र  जहाँ नभरईकन 
स्वधर्मं  आपनो नित्य र यदि  यदि 
नैमित्तिक कर्मलाई पतेत्  शरीर छ्ुट्यो भने 
त्यक्त्वा  छोडर अथ  यसपचछ्ि 


हरेः  भगवान् नारायणको 

चरणाम्बुजं  चरणकमलको 
भजन्  भजन गर्ने मनुष्यको 
अपक्वः  भजनको परिपाक 


अमुष्य  त्यस व्यक्तिको 
अभद्रम्  अकल्याण 
अभूत् किं  के हुनसक्छ र 
क्ववा अथवा कीं 


र नैमित्तिक कर्म गर्न व्यक्तिले 
ततः  त्यसबाट 

कः अथं  त्यस्तो विशेष के 
फल 





आप्तः  प्राप्त गर्न सक्दछन् 


ताक्यार्थ नित्य र नैमित्तिक कर्मको परित्याग गरेर भगवानूको भजन गर्ने मनुष्यको यदि 
कथञ्चित् भजनको परिपाक नभरईकन शरीर द्ुटिहाल्यो भने पनि उसको कुनै अकल्याण हँदेन। 
परन्तु कुनै व्यक्तिले स्वधर्मको पालन गरेको छ तर ऊ भगवान्को भजन गर्दन भने उसलाई कुनै 


विशिष्ट लाभ हदेन। 


तस्येव हेतोः प्रयतेत कोविदो 

न लभ्यते यद् भ्रमतामुपयधः। 
तल्लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं 

काठेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

कोविद्  बुद्धिमान् मनुष्यले 
तस्य एव  त्यही वस्तुको 
हेतोः  प्राप्तिका लागि 
प्रयतेत  प्रयास गरोस् 

यत्  जुन वस्तु 

उपरि  माथि ब्रह्माप्यन्त र 


भ्रमताम्  भ्रमण गर्ने जीवले 
न रम्यते  प्राप्त गर्न सकिन्न 
तत्  त्यो 

सुखं  सुख त 

गभीररंहसा  कर्मलाई उद्बुद्ध 
गर्न समर्थ 


अधः  तल स्थावर योनिपर्यन्त काठेन  समयद्रारा उदबोधित 


अन्यतः  पूर्वजन्ममा गरिएका 
कर्महरुद्रारा 

सवत्र  नरक आदिमा पनि 
दुःखवत्  दुःख अनायास प्राप्त 
भए 

ठभ्यते  अवश्य प्राप्त हुन्छ 





रालानन्द्री लीक 


८२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


वाक्यार्थ बुद्धिमान् मनुष्यले त्यस्तो वस्तु प्राप्त गर्नका लागि प्रयास गर्नुपर्छ जुन वस्तुको प्राप्ति 
त माथि ब्रह्माप्यन्त र तल स्थावरपर्यन्तका योनिहरूमा हन सक्देन। संसारको विषयसुख त 


पूर्वजन्ममा गरिएका कर्महरूद्रारा नरकमा दुःख अनायास प्राप्त भणै स्वतः प्राप्त हुन्छ । 


नर, जनो  जातु कथञ्चनाबजेन् ४४ 
न व जना जातुं कथञ 


मुकुन्दसेव्यन्यवदङ् संसृतिम् । 
स्मरन्सुकुन्दाट्घ्रयुपगूहनं पुन 
विंहातुमिच्छेन्न रसग्रहो यतः ॥ १९॥ 
पदार्थ 
अङ्खं  हे मुनि । 
मुकुन्दसेवी  भगवान्को भजन संसृतिम्  जन्म र मृत्युरूप 
गर्ने संसारमा 
जनः  मानिस वे  निश्चय नै 
जातु  कटिल्यै पनि न आव्रजेत्  आदैन 
कथञ्चन  कुनै प्रकार यतः  यसबाट 
कुयोनिमा गएको छ तापनि रसग्रहः  भगवान्को भक्तिको 


अन्यवत्  खालि कर्म गर्ने आस्वादनलाई प्राप्त गरेको छ 


यसकारण 
मुकुन्दाङ्घ्रयुपगृहनं  
भगवान्को चरणकमलको 
आलिङ्गनलाई 

पुनः  बारम्बार 

स्मरन्  स्मरण गर्दै 
विहातुम्  छोडन 





न इच्छेत्  चा्हेदेन 


वाक्यार्थ व्यासजी ! जो व्यक्ति भगवान् श्रीकृष्णको चरणारविन्दको सेवक छ ऊ अन्य मनुष्य 
जन्ममत्युमय संसारमा फेरि फर्केर आदेन। भगवान्को चरणकमलको स्मरण गरेर उहाँको 


भक्तिलाई उसले फेरि प्रारम्भ गर्द किनभने उसलाई भक्तिरसको 


इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो 


यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः। 
तद्धि स्वयं वेद् भवांस्तथापि वे 
प्रादेशमात्रं भवतः प्रदशिंतम् ॥ २०॥ 
पदृार्थ 
हि  निश्चय नै जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः  
इदं  यो संसारको उत्पत्ति, स्थिति र 
विश्वं  विश्व प्रलय हुन्छन् परन्तु भगवानूचार्हिं 


यो संसारदेखि 
इतरः  भिन्न ने हूनुहुन्छ 


भगवान्  भगवान् हो 
यतः  जुन भगवानूबाट 


चस्का लागिसकेको हुन्छ । 


इव  भिन्न प्रतीयमान जो 
जीव हो त्यो पनि भगवान् नेहो 
तत्  त्यो कुरा 

भवान्  तपाई 





स्वयं  आर्फैँ 


रालानन्द्री लीक 


८४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
हिनै ते  त्यस्ता प्रदशिंतम्  गरेको हं 

वेद्  जान्नुहुन्छ भवतः  तपाईलाई 

तथा अपि  तर पनि प्रादेरामात्रं  सङ़तमात्र 


ताक्यार्थ जसबाट संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय हृन्छ उही भगवान् नै विश्वको रूपमा पनि 
हनुहन्छ । भगवान् संसारको रूपमा भर्ईकन पनि उह संसारदेखि भिन्न ने हूनुहृन्छ । यो कुरालाई 
तपाई स्वयं जान्नुहुन्छ । मैले त केवल सङ्तमात्र गरेको हं । 


त्वमात्मनात्मानमवेद्यमोघदुक 
परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् । 

अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन् 
महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम् ॥ २९॥ 


पदठार्थ 

अमोघटदुक्  अमोघ दृष्टि कलाम्  अंशभूत तत्  त्यसकारणले 

भएका हे वेदव्यासजी अजं  न जन्मने भरईकन महानुभावाभ्युदयः  भगवान् 
त्वम्  तपाई जगतः  संसारको नारायणको पराक्रम 

आत्मानम्  आफूलाई शिवाय  कल्याणका लागि अधिगण्यताम्  प्रशस्त मात्रामा 
परस्य  परम प्रजातं  उत्पनन भएको निरूपण गर्नुहोस् 

पुंसः  पुरुष आत्मना  आफैले 

परमात्मनः  परमात्माको अवेहि  जान्नुहोस् 





ताक्यार्थ व्यासजी ! तपाईको दृष्टि अमोघ छ। यस कुरालाई तपाई राम्रोसंग जान्नुहोस् कि 
तपाई पुरुषोत्तम भगवान्को कलावतार हनहन्छ । तपाई अजन्मा भर्ईकन पनि जगत्को कल्याणका 
लागि जन्मलाई स्वीकार गर्नुभएको छ। यसकारण अब तपाई विशेष रूपले भगवान्का 
लीलाहरूको कीर्तन गर्नुहोस् । 


इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा 
स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः। 
   


अविच्युतोऽथंः कविभिर्निरूपितो 


यदुत्तमश्चोकगुणालुवणंनम् ॥ २२॥ 
पदठार्थ 
यत्  जुन कीर्तिं भएका भगवान् हि  निश्चय नै 
उत्तमश्टोकरुणानुवणंनम्  पवित्र नारायणका गुणहरूको वर्णन हो इद्  यही नै 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


पुंसः  पुरुषको 

तपसः  तपस्याको 
श्रुतस्य  वेदाध्ययनको 
स्विष्टस्य  यज्ञानुष्ठानको 
सूक्तस्य  स्वाध्यायको 


श्रीमद्भागवत 


च  र 

 व 
बुद्धदत्तयोः  ज्ञान र दानको 
अविच्युतः  एकमात्र 
अर्थः  प्रयोजन हो भनी 
कविभिः  विद्रानूहर्द्रारा 





८५५ 


अध्याय ५ 


निरूपितः  निरूपण गरिएको 
छ 


ताक्यार्थ विद्रान्हरूले यो कुराको निर्णय गरेका छन् कि मनुष्यको तपस्या, वेदाध्ययन, 
यज्ञानुष्ठान, स्वाध्याय, ज्ञान र दानको एकमात्र प्रयोजन पुण्यकीर्ति श्रीकृष्णको गुण र 
लीलाहरूको वर्णन गर्नु हो । 
अहं पुरातीतभवेऽभवं मुने 
दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम्  
निरूपितो बालक एव योगिनां 


   


सुश्रूषणे प्रावृषि निविविक्षताम् ॥ २६॥ 





पढार्थ 

मुने  हे मुनि दास्याः  दासीबाट निविविक्षताम्  एके ठाङमा 
अहं  म अभवं  उत्पन्न भएको धिर्णं बस्न चाहने 

तु  चारि त्यस समयमा म योगिनां  योगीहरूको 
पुरातीतभवे  पूर्वकल्पमा बारकः  बालक सुश्रूषणे  सेवामा 
वेदवादिनाम्  वेदवादी एव  नै थि निरूपितः  नियुक्त गरिएको 
ब्राह्मणहरूकी प्रावृषि  वर्षाकाल उपलक्षित धिं 

कस्याश्चन  कुनै एउटी चातुर्मस्यमा 


ताक्यार्थ हे व्यासजी, पहिलो कल्पमा म वेदवादी ब्राह्मणहरूकी एडटी दासीको छोरो धिर्णँ । 
वर्षात्ऋतुमा एकै ठाडँमा बसेर चातुर्मास्य यज्ञ गरिरहेका ती वेदवादी ब्राह्मणको सेवामा म नियुक्त 
गरिएको धिं । 
र ९  भे 
त मस्यपताखरख्चापरऽ भके 
 धृतकीडनके भ ९  
दान्तेऽधृतकीडनकेऽनुवतिनि । 
चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदशनाः 
शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि ॥ २४॥ 


पदार्थ 


यद्यपि  यद्यपि ति  उहाँ मुनयः  योगीहरू 


रालानन्द्री लीक 


८६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
तुल्यदशंनाः  सेवा गर्न र नगर्ने अधृतकरीडनके  कीडाका अभेके  बालक 

दुबेमा समदृष्टि भएका सम्पूर्ण साधनहरूलाई परित्याग मयि  ममा 

हुनुह॒न््यो तापनि गरेको कृपां  कृपा 

अपेताखिखचापठे  सम्पूर्ण अलुवतिनि  अनुकूल चक्रुः  गर्नुभयो 

चजञ्चलताले रहित अल्पभाषिणि  थोर बोल्ने 

दान्ते  इन्दरियविजयी शुभूषमाणे  सेवापरायण 





ताक्यार्थ यद्यपि म बालक धिं तापनि ममा कुनै प्रकारको चञ्चलता थिएन। म जितेन्द्रिय 
धिर्णं खेलकूदबाट टाढा रहन्थ, आज्ञानुसार मूनिहरूको सेवा गर्दथँ र बोल्न पनि निकै कम 
बोल्दथँ। मेरो यस्तो शील र स्वभावलाई देखेर मुनिहरूले ममाथि ढुलो कृपा गर्जुभयो । 


उच्छिष्टटेपानुमोदितो    ,  
४. हः 


सकृत् स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्विषः। 
एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतस 

स्तद्धमं एवात्मरुचिः प्रजायते ॥ २५॥ 
पढार्थ 
दविजः  ती वेदवादी भुञ्जे स्म  खाने गर्दथे भएपचि 
ब्राह्मणहरूद्रारा तद्  त्यस भोजनद्रारा तद्धम॑ः  उहांहरूले गर्नृभएको 
अनुमोदितः  आज्ञालाई प्राप्त अपास्तकिंल्बिषः  सम्पूर्ण परमेश्वरको भजनरूपी धर्म 
गरेर म पापले रहित भएको भँ एव  ने 
उच्छिष्टेपान्  उहांहरूले एवं  यसप्रकार आत्मरूचिः  मेरो मनको पनि 
खाएर बाँकी रहेको अन्न प्रवृत्तस्य  सेवा गर्दगिर्दै रुचि 
सकृत्  एकपटक विश्ुद्धचेतसः  चित्त शुद्ध प्रजायते  हन लाग्यो 





ताक्यार्थ वेदवादी ब्राह्मणको अनुमति पादइसकेपछि उहाँ हरूले खाएर बांकी रहेको भोजन म 
दिनको एक पटक गर्दथँ। यसबाट मेरा सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भए । यसप्रकार उहाँहरूको सेवा 
गदगिर्दे मेरो हृदय शुद्ध भयो । उहाँहरू जसरी भजन र पूजन गर्नृहुन्थ्यो, त्यो काममा मेरो पनि 
रुचि भयो । 


तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायता 
मनुग्रहेणाश्वुणवं मनोहराः । 

ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विश्यण्वतः 
प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचिः ॥ २६॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


पदृार्थ 
अ्खं  हे मुनि 
तत्र  त्यहाँ 
अन्वहं  प्रतिदिन 
् 
मनोहराः  मनलाई हरण गर्ने 
कृष्णकथाः  भगवान् 
श्रीकृष्णको कथा 


श्रीमद्भागवत 


अनुग्रहेण  अनुग्रहद्ारा ती 
कथाहरू 

आश्णवं  राम्रोसंग सुनें 
ताः  ती कथाहरू 

श्रद्धया  श्द्धापूर्वक 
अनुपदं  प्रत्येक पद 


८७ 


अध्याय ५ 


प्रियश्रवसि  पवित्र कीर्ति 
भएका परमात्मामा 

मम  मेरो 

रुचिः  रुचि 

अभवत्  भयो 





प्रगायताम्  भने महात्माहरूको विश्युण्वतः  श्रवण गदगद 
वाक्यार्थ प्रिय व्यासजी, त्यस सत्सङ्गमा लीलागानपरायण महात्माको अनुग्रहले म प्रतिदिन 
भगवान् श्रीकृष्णका मनोहर कथाहरू सुनने गर्दथेँ । श्रद्धापूर्वक एकएक पद सुन्दासुन्दे प्रियकीर्तिं 
भगवानूमा मेरो रुचि भयो। 


तस्मिंस्तदा ठन्धरुचेमंहामुने 
प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिम॑म । 
ययाहमेतत् सदसत् स्वमायया 
पश्ये मयि बरह्मणि कल्पितं परे ॥ २७॥ 
पदढार्थ 
महामुने  व्यासजी मतिः  बुद्धि भयो ब्रह्मणि  ब्रह्ममा 
तदा  त्यस वेला यया  जुन बुदधिद्रारा स्वमायया  मायाद्रारा 
तस्मिन्  ती अहम्  म कल्पितं  कल्पित रूपले 
प्रियश्रवसि  पवित्रकीर्तिं एतत्  यो पये  देख्दच् 
परमात्मामा सदसत्  सत् र असत् रुग्ण 
ठब्धरुचेः  रुचि भएका संसारलाई 
मम  मेरो मयि  आत्मरूप 
अस्खलिता  निश्चल परे  परम 





ताक्यार्थ जब भगवानूमा मेरो रुचि भयो तब मनोहर प्रभुमा मेरो बुद्धि निश्चल भयो । त्यस 
बुद्धिद्रारा सम्पूर्ण सत् र असत्रूप जगत्लाई आफ्नो परब्रह्मस्वरूप आत्मामा मायाद्रारा कल्पित 
देखन थाल । 


इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरे 
विभृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् । 


रालानन्द्री लीक 


८८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
सङ़ीत्यंमानं मुनिभिमंहात्मभि 
भक्तिः प्रवृत्ताऽऽत्मरजस्तमोपहा ॥ २८॥ 
पदार्थ 
इत्थं  यसप्रकार यशः  कीर्वि आत्मरजस्तमोपहा  जीवात्मा 
महात्मभिः  महात्मा अनुसवं  दिनको तीन पटक हरूको रजोगुण र तमोगुणलाई 
मुनिभिः  मुनिहरूद्रारा रशारत्प्रावृषिको  वर्षा र शरत् नष्ट गर्न 
सङ्ीत्यंमानं  गाइएको ऋत्  ऋतुमा भक्तिः  भगवान्मा भक्ति 
हरेः  भगवान् नारायणको विश्यण्वतः  सुन्दासुन्दै प्रवृत्ता  लाग्यो 
अमलम्  निर्मल मे मेरो 





वाक्यार्थ यसप्रकार शरद् र वर्षा यी दर्द ऋतुहरूमा दिनको तीन पटक महात्मा मूनिहरूले 
श्रीहरिको निर्मल कीर्तिको वर्णन गर्नुभयो । म प्रेमपूर्वक प्रत्येक कुरा सुन्दरथे, यसकारणले गर्दा मेरा 
हृदयमा चित्तको रजोगुण र तमोगुणलाई नाश गर्ने भक्तिको प्रादुर्भाव भयो। 


तस्येवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतेनसः। 
श्रदधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ २९॥ 
ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत् साक्षाद्धगवतोदितम्। 


अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥ ३० ॥ 
पदार्थ 


एवं  यसप्रकारले 


तस्य  शुद्ध त्वं पदार्थस्वरूप 


अनुरक्तस्य  भगवान्मा असक्त बारुस्य  बालक 


प्रभ्रितस्य  नम्र 

हतेनसः  पापले रहित 
श्रहधानस्य  श्रद्धाले युक्त 
दान्तस्य  जितेन्िय 
चर 

अनुचरस्य  सेवापरायण 


मे  ममाथि कृपा गरेर 
यत्  जुन 

साक्षात्  साक्षात् 

भगवता  भगवान् नारायणले 
उदितम्  ब्रह्माजीलाई 
बताइएको 





गुह्यतमं  अत्यन्त गोप्य 

ज्ञानं  भागवताख्य शास्त्रलाई 
दीनवत्सलाः  ती दीनवत्सल 
महात्माहरूले 

गमिष्यन्तः  जाने समयमा 
कृपया  कृपा गरेर 
अन्ववोचन्  उपदेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ म उहाँहरूको ज्यादे अनुरागी धि र विनयी पनि धिं । उहांहरूको सेवाले मेरा 
पापहरू नष्ट भएका थिए। मेरा हृदयमा श्रद्धा थियो । शरीर वाणी र मनले म॒ उहांहरूको 
आज्ञाकारी धिर । यसैले ममाथि कृपा गरेर ती दीनवत्सल महात्माहरूले जाने समयमा त्यो गुह्यतम 
ज्ञानको उपदेश गर्नुभयो, जसको उपदेश स्वयं भगवान्ले आफ्नो श्रीमुखले गर्नुभएको धियो । 


रालानन्द्री लीक 


८९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
नर ॥ ध ४ ॥ १ वेधस 
येनवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः। 
मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ ३१९॥ 





पदार्थ 

येन  जुन ज्ञानले प्रभावलाई स्वरूपलाई 

वेधसः  जगत्को रचना गर्ने अहं  मैले एव  नै 

भगवतः  भगवान् अविदं  जानेँ गच्छन्ति  मुमक्ुहरू प्राप्त 
म ४ 

वासुदेवस्य  वासुदेवको येन  जुन ज्ञानले गर्दछ्न् 

मायानुभावम्  मायाको तत्पदम्  भगवान्को 


ताक्यार्थ त्यस उपदेशले जगन्तिर्माता भगवान् श्रीकृष्णको मायाको प्रभावलाई मेले जाँ 
जसलाई जानेपचछ्छि मुमृ्षुहरू उहांको परमपद प्राप्त गर्दछछन्। 


एतत् संसूचितं बह्यंस्तापत्रयचिकित्सितम् । 
यदीश्वरे भगवति कमं बरह्मणि भावितम् ॥ ३२॥ 





पढार्थ 

ब्रह्मन्  हे वेदव्यासजी भावितम्  समर्पण गरिएको काम गर्ने 

यत्  जुन कर्मने एतत्  यो 

ईश्वरे  स्वाभिमानी तापत्रयचिकित्सितम्  कमं  कर्म 
भगवति  सगुण आध्यात्मिक आदि तीन तापलाईसंसूचितं  बता 
ह्मणि  ब्रह्ममा नष्ट गर्नका लागि ओषधीको 


तवाक्यार्थ हे वेदव्यासजी ! पुरुषोत्तम भगवान् श्रीकृष्णप्रति सम्पूर्ण कर्मलाई समर्पण गर्नु नै 
संसारको तीन तापको एकमात्र ओषधि हो, यो कुरा मेले यहाँ लाई बता । 


आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत । 
तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ ३३॥ 


पदठार्थ 

सुव्रत  नियमको पालन गर्ने जायते  उत्पन्न हुन्छ चिकित्सितम्  शोधन गरिएको 
वेदव्यासजी जसरी तत्  त्यही त्यही पदार्थले 

भूतानां  प्राणीहरू द्रव्यं  पदार्थले च  चाहं 

यः  जुन एव  नै हि  निश्चय नै 

आमयः  रोग न आमयं  त्यही रोगलाई नष्ट पुनाति  पवित्र स्वस्थ 

येन  जुन पदार्थनाट गर्न सक्देन तर बनार्खंछ 





ताक्यार्थ नियमको पालन गर्ने हे वेदव्यासजी ! प्राणीहरूलाई जुन पदार्थको सेवनबाट जुन रोग 


रालानन्द्री लीक 


९० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
लाग्दछछ त्यही पदार्थ चिकित्सा विधिबाट शोधन गरेर प्रयोग गदखिरि त्यस रोगलाई नष्ट गर्द । 
एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः। 
त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥ ३४॥ 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार कारण बन्दछन् एव  चाहं 

नृणां  मनुष्यहरूका ते  तिनै क्रियायोगहरू आत्मविनाशाय  आफ्नै 
सर्वे  सबै परे  ईश्वरमा विनाशका लागि 


क्रियायोगाः  क्रियायोगहरू कल्पिताः  समर्पित गरेका कल्पन्ते  बन्दचछन् 
संसृतिहेतवः  जन्म र मृत्युका खण्डमा 
ताक्यार्थ यसप्रकार यद्यपि सम्पूर्ण कर्महरू मनुष्यलाई जन्म र मृत्युरूप संसारको चक्रमा पार्ने 
खालका हृन्छन्। यदि भगवान्मा समर्पण गरेर ती कर्महरू गर्ने हो भने त्यस्ता कर्महरूले आपने 
कर्मपनलाई पनि नष्ट गर्दछछछन् । 





यदत्र क्रियते कमं भगवत्परितोषणम् । 
ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ ३५॥ 





पदढार्थ 

हि  निश्चय नै यत्  जुन भक्तियोगले युक्त भएको 
अत्र  यो कर्मभूमिमा कमं  कर्म ज्ञानं  ज्ञान 
भगवत्परितोषणम्  भगवान्लाई क्रियते  गरिन्छ तदधीनं  त्यही कर्मको 
प्रसन्न गराउने भक्तियोगसमन्वितम्  अधीनमा हुन्छ 


ताक्यार्थ यस लोकमा भगवान्को प्रसन्नताका लागि जुन कर्म गरिन्छ भक्तियोगले युक्त भएको 
ज्ञान त्यही कर्मको अधीनमा हुन्छ । 


कुवांणा यत्र कमौणि भगवच्छिक्षयासकृत्। 
गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥ ३६॥ 





पढार्थ 

यत्र  जुन समयमा कुवांणाः  गर्दछन् त्यस असकृत्  बारम्बार 
भगवच्छिक्षया  भगवान्को समयमा गृणन्ति  लिने गर्दछछन् 
शिक्षालाई प्राप्त गरेर कृष्णस्य  श्रीकृष्णको अनुस्मरन्ति च  भगवान् 
कमणि  कर्महरू गुणनामानि  गुण र नामहरू कृष्णको स्मरण पनि गर्दछन् । 


ताक्यार्थ भगवान् प्रसन्न गराउनका लागि गरिने कर्ममार्गमा उहांको आज्ञानुसार आचरण गर्दै 
मानिसहरू बारम्बार भगवान् श्रीकृष्णको गुणगान, नामकीर्तन तथा स्मरण गर्दछछन्। 
रालानन्द्री लीक 


९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


० ऋ  ् धीमहि 
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । 
प्रयुम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कषणाय च ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 

तुभ्यं  तपाई धीमहि  मनद्वारा गर्दछौं त्यस्तै च  पनि 

भगवते  भगवान् प्रद्युम्नाय  प्रद्युम्नलाई नमः  नमस्कार छ 
वासुदेवाय  वासुदेवलाई अनिरुद्धाय  अनिरुद्धलाई 

नमः  नमस्कार सङ्षणाय  सङूर्षणलाई 





वाक्यार्थ हे प्रभु ! तपाई भगवान् श्रीवासुदेवलाई नमस्कार छ । हामीहरू हजुरको ध्यान गर्दचछछँ । 
प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सडर्षणलाई पनि नमस्कार छ । 


इति मूत्यमिधानेन मन्त्रमूतिंममूतिंकम्। 
यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग्दशनः पुमान् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ 

इति  यसप्रकार यज्ञपुरुषं  भगवान् सः त्यो 

मन्त्रमूरतिंम्  मन्त्र र ध्यानले यज्ञपुरुषलाई पुमान्  मनुष्य 

बताएको मूर्ति भएका वस्तुतः मूत्यभिघानेन  वासुदेव आदि सम्यग्दशंनः  सम्यग् ज्ञानवान् 
अमूतिकम्  कुनै पनि मूर्ति नामद्रारा ह॒न्छ 

नभएका यजते  जसले पूजा गर्द 


ताक्यार्थ यसप्रकार मन्त्र र ध्यानले बताएको मूर्तिं भएका वस्तुतः कुनै पनि मूर्तिं नभएका 
भगवान् यज्ञपुरुषलाई वासुदेव आदि नामद्रारा जसले पूजा गर्द त्यो मनुष्य सम्यग् ज्ञानवान् हुन्छ । 


दमं स्वनिगमं बह्यन्नवेत्य मदनुष्ठितम् । 
अदान्मे ज्ञानमेश्व्ं स्वस्मिन् भावं च केरावः ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

जह्यन्  हे व्यासजी अवेत्य  जानेर भावं  प्रेमा भक्ति 
केदरावः  भगवान् नारायणले मे  मलाई च  पनि 

इमं  यो पूर्वोक्त ज्ञानम्  आफ्नो ज्ञान अदात्  दिनुभयो 
मदनुष्ठितम्  मैले गरेको पश्यं  अणिमादि रेश्वर्य 

स्वनिगमं  उपदेशलाई स्वस्मिन्  आफ्नो 


ताक्यार्थ ब्रह्मन् ! जब मेले भगवान्को आज्ञाको यसप्रकार पालन गर तब यस कुरालाई जानेर 
भगवान् श्रीकृष्णले मलाई आत्मज्ञान, एेश्वर्य र आफ्नो भावरूप प्रेमाभक्ति प्रदान गर्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९२ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः 
समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । 
प्राख्याहि दुःखेमुंहुर्दितात्मनां 
सङ्वलेशानिवांणमुशान्ति नान्यथा ॥ ४०॥ 


पदठार्थ 

अदभ्रश्रुत  बहृश्रुत अर्थात् धेर विदां  विद्रानूहरूको दुःखेः  दुःखहरुूद्रारा 
शास्त्रका ज्ञाता भएका हे बुभुत्सितम्  जानने इच्छा मुहुः  बारम्बार 

व्यासजी समाप्यते  समाप्त हन्छ अदिंतात्मनां  पीडित मन 
त्वम्  तपारईले विश्रुतं  चारैतिर फैलिएको भएका जीवहरूको 

अपि  पनि कीर्तिलाई सङ्क्टेशनिवांणम्  पीडाको 
येन  जसको श्रवण गनलि प्राख्याहि  वर्णन गर्नुहोस् शान्ति 

विभोः  भगवान्को अन्यथा  अरू कुनै प्रकारले न उशन्ति  ठान्दैनन् 





ताक्यार्थ व्यासजी ! तपाईको ज्ञान पूर्णं छ। तपाई भगवान्को कीर्तिको वर्णन गर्नुहोस् । 
यसैबाट दुलाठुला ज्ञानीहरूको जिज्ञासा पूर्ण हृन्छ । जो मनुष्यहरू दुःखद्रारा बारम्बार सतादइएका 
छन् तिनीहरूको दुःखको शान्ति यसैबाट मात्र सम्भव छ, अरू कुनै उपाय कैन । 


अध्यायविवरण महर्षि भगवान् वेदव्यास भगवान् नारायणका कलावतावर हुनुहुन्थ्यो । उहाँले 
एक वेदलाई चार भागमा विभक्त गरेको हुनाले उहाँको नाम वेदव्यास रेको हो। वेदव्यासले 
अन्य १७ ओटा पुराणहरू र महाभारतको रचना गरिसक्दा पनि उहँको चित्त शान्त भएन। 
एकदिन उहाँ सूर्योदयको समय सरस्वती नदीको तटमा अत्यन्त खिन्नचित्त भएर बस्नुभएको धियो 
त्यसै समयमा त्यहँ देवर्षि नारद आउनुभयो । महर्षि वेदव्यासको मुख अत्यन्त मलिन देखेर देवर्षिं 
नारदले उहाँसंग असन्तोषको कारण सोध्नुभयो । वेदव्यासले भन्नुभयो हे देवर्षे ! म॒ असन्तुष्ट छु 
भन्ने कुरामात्र मलाई थाहा छ, तर मेरो असन्तोषको कारण के हो भन्ने कुरा मलाई थाहा कैन । 
तपाई भगवान् नारायणका अनन्य भक्त हूनहुन्छ त्यसकारण तपाई भूत, वर्तमान र भविष्यत् तीनै 
कालका कुराहरू जान्नुहुन्छ। अतः आफ्नो योगशक्तिद्रारा तपाई मेरो असन्तोषको कारण 
बताइदिनुहोस् । त्यसपच्छि देवर्षि नारदले ध्यानदृष्टद्रारा वेदव्यासको असन्तोषको कारणलाई जानैर 
यसप्रकार उहांलाई भन्नुभयो तपारईले आपफ्ना रचनाहरूमा जसरी अरूअरू विषयको वर्णन 
गर्नुभएको छ, त्यसरी भगवान् नारायणको भक्तिलाई जोड दिएर वर्णन गर्नुभएको कैन। त्यसै 

कारणले तपाईको मनमा सन्तोष नभएको हो । 
विभिन्न रस अलङ्कार आदिले युक्त भएको काव्य छ तापनि यदि त्यसमा भगवान्को 
महिमाको वर्णन गरिएको कैन भने भगवान्का भक्तहरूले त्यसलाई प्रेमपूर्वक पददेनन्। फेरि 
त्यस्तो अर्को कुनै काव्य छ, जसमा रस, अलङार आदिको अभाव छ तापनि यदि त्यसमा 
यनानन्दी ठीक 


९३ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


भगवान्को महिमाको वर्णन भएको छ भने भगवान्का भक्तहरूले त्यसलाई अत्यन्त प्रेमपूर्वक 
पद्दछन्। जीव र ब्रह्मको एकतालाई प्रतिपादन गर्न ब्रह्मज्ञान पनि यदि भगवानूको भक्तिले रहित 
छ भने त्यसले जति शोभा पाउनुपर्ने हो, त्यति शोभा पाउन सक्तेन । त्यस्तो कर्म जुन भगवानूमा 
अर्पण गरिएको छैन भने बहिर्मुख हुनाले त्यो कर्मद्रारा मृमृक्षुको चित्त शान्त हुन नसक्ने हुनाले त्यो 
कर्म निरर्थक हुन्छ । 

यस संसारमा आएको मनुष्यले त्यस्तो वस्तुको प्राप्तिका लागि प्रयास गर्नुपर्दछ जुन 
वस्तुको प्राप्ति न स्वर्ग आदि लोकहरूमा सम्भव छ, न त नरक आदि लोकमा नै छ। भगवानूमा 
भक्ति, विषयबाट वैराग्य र ज्ञान यी तीन कुराहरूको प्राप्ति केवल मानवजीवनमा मात्र सम्भव छ। 
भगवान्को भक्तिको चस्का एकपटक लागेपछि फेरि मनुष्य कुनै पनि परिस्थितिमा संसारी बन्न 
सक्देन । 

यसप्रकार देवर्षिं नारदले भगवान् वेदव्यासलाई उपदेश गर्नुभयो र उहँको प्रेरणाका लागि 
आफू पूर्वजन्ममा दासीपुतव्र भएको र महापुरुषहरूको कृपाद्रारा देवर्षिं नारद भएको पूर्वजन्मको 
वृत्तान्त पनि सुनाउनुभयो । यसप्रकार देवर्षि नारदबाट प्रेरणा प्राप्त गरेर आश्रममा बसेर वेदव्यासले 
परमहंससंहिता श्रीमदभागवतको रचना गर्नुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
व्यासनारद्संवादे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९छ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अथ न् घ्याय 
अथ षल्ठाऽच्यायः 
नारदजीको पूर्व जुनीको वर्णनको बाँकी अंश 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं निरम्य भगवान् देवर्षेजन्म कमं च । 
भूयः पव्रच्छ त ब्रह्मन् व्यासः सत्यवतीसुत  ॥ ९ ॥ 
पदठार्थ 
ब्रह्मन्  हे शौनक जी निरम्य  सुनेर तं  ती नारदलाई 
एवं  यसप्रकार सत्यवतीसुतः  सत्यवतीका भूयः  फेरि 
देवर्षेः  देवर्षि नारदको छोरा पप्रच्छ  सोध्नुभयो 
जन्म  जन्म र भगवान्  भगवान् 
कमं च  कर्म पनि व्यासः  वेदव्यासले 





ताक्यार्थ हे शौनकजी ! देवर्षिं नारदको जन्म र साधनाको कुरा सुनेर सत्यवतीका छोरा 


भगवान् वेदव्यासले नारदजीसंग फेरि प्रश्न गर्मुभयो । 


त्यास उवाच व्यासजीले भन्नुभयो 
मिक्षुभिविप्रवसिते विज्ञानादेषटभिस्तव । 


वत॑मानो वयस्याद्ये ततः किमकरोद् भवान् ॥ २॥ 


पदार्थ 

तव  तपार्ईलाई अन्यत्र गएपच्ि 
विज्ञानादेष्टभिः  ज्ञानको उपदेश आदये  बाल्य 

गर्ने वयसि  अवस्थामा 
भिक्चुभिः  भिक्षुहरू वतमानः  रहनुभएका 
विप्रवसिते  तपार्ईलाई छोडर भवान्  तपारईले 





ततः  त्यसपचछ्छि 
किम्  के 
अकरोत्  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ तपार्ईलाई ज्ञानको उपदेश गर्ने महात्माहरूले तपाईलाई बाल्य अवस्थामा नै छोडेर 


गएपछि तपार्ईले के गर्नुभयो ? 
स्वायम्भुव कया वृत्त्या वतिंतं ते परं वयः। 


कथं १ १   
कय चेदूमुदस्राक्षी  कार व्राप्तं करवरम् ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

स्वायम्भुव  ब्रह्माजीका पुत्र हे कया  कुन 

नारदजी वृत्त्या  प्रकारले 

ते  तपाईको वर्तितं  बित्यो 

परं  बाल्यावस्थादेखि कारे  मरण काल 
अतिरिक्तको पराप्ते  प्राप्त भएपचछ्ि 


वयः  आयु समय इदम्  यो 





९५ 


अध्याय ९६ 


कठेवरम्  दासीपुत्रको 


शरीरलाई 


कथं च  कसरी 
उदस्राक्षीः  छोडनुभयो 


ताक्यार्थ हे स्वयम्भूपुत्र नारदजी ! तपारईले आप्नो शेष आयुलाई कसरी विताउनुभयो ? मृत्युको 


समयमा कुन विधिले आफ्नो शरीरको त्याग गर्नुभयो ? 
प्राक्कत्पविषयामेतां स्मृतिं ते मुनिसत्तम । 


न द्येष व्यवधात् कार एष सवेनिराकृतिः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

मुनिसत्तम  हे देवर्षि काठ  कालले 

सवेनिराकृतिः  सम्पूर्ण ते  तपाईको 

वस्तुहरूलाई नष्ट गर्न प्राक्कल्पविषयाम्  पूर्वं कल्पको 
एषः  त्यो एतां  यो 


स्मृतिं  स्मृतिलाई 
न व्यवधात्  किन नाश गेन 





वाक्यार्थ हि देवर्षि! कालले सम्पूर्णं वस्तुलाई नष्ट गर्दछछ तर त्यस कालले तपाईको 


पूर्वकल्पको स्मृतिलाई किन नष्ट गेन ? 


नारद उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
मिक्षुभिविप्रवसिते विज्ञानादेष्टभिमंम । 
वतमानो वयस्याये तत एतदकारषम् ॥ ५॥ 
पदार्थ 
मम  मलाई 
विज्ञानादेष्टभिः  विज्ञानको 
उपदेश गर्न महात्माहरू 
मिघ्ुभिः  भिक्षुहरूले 


विप्रवसिते  मलाई छोडेर 
अन्यत्र गएपचछ्छि 

आदये वयसि  बाल्यावस्थामा 
वतमानः  रहेको मेले 


ततः  त्यसपछि 
एतत्  यो 
अकारषम्  गरं 





ताक्यार्थ मलाई ज्ञानको उपदेश गर्ने महात्माहरू गएपचछ्छि बाल्यावस्थामा रहेको मेले आफ्नो 


जीवन यसप्रकार व्यतीत गरं। 


रालानन्द्री लीक 


९६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
एकात्मजा मे जननी योषिन्मूढा च किङ्करी । 
मय्यात्मजेऽनन्यगतो चकर स्नेहानुबन्धनम् ॥ ६ ॥ 

पदार्थ 

एकात्मजा  म एउटै छोरो मूढा  अल्पबुद्धियुक्त भएकी र मयि  म 

भएको किङ्करी च  दासी पनि आत्मजे  छोरामा 

मे  मेरी हनुहन्थ्यो स्नेहानुबन्धनम्  अत्यन्त स्नेह 

जननी  आमा अनन्यगतो  उहोँ लाई छोडेर चक्रे  गर्दथिन् 

योषित्  स्त्री अरू कुनै सहारा नभएको 





ताक्यार्थ मेरी आमाको म एकमात्र छोरो धिर्णं। मेरी आमा स्त्री, अल्पबुद्धि भएकी र दासी 
हनहन्थ्यो । उहाँ लाई छोडर मेरा लागि अरू कुनै सहारा थिएन । मेरी आमाको ममाथि ज्यादे स्नेह 
धियो । 


सास्वतन्त्रा न कल्पाऽऽसीद् योगक्षेमं ममेच्छती । 
ईरास्य हि वरो लोको योषा दारुमयी यथा ॥ ७॥ 


पदार्थ 
मम  मेरो अस्वतन्त्रा  परतन्त्र हनाले ईशस्य  ईश्वरको 
योगक्षेमं  योग र क्षेमका न कल्पासीत्  योगक्षेमका हि  निश्चय नै 


विषयमा 
इच्छती  चिन्ता गर्नृहुन्थ्यो 


लागि असमर्थ हुनुहन्थ्यो 
यथा  जसरी 


लोकः  यो सम्पूर्ण संसार 
वरो  वशमा छ 


परन्तु दारुमयी योषा  कटठ्पुतली 
सा  उहाँ नचाउनेवालाको वशमा हुन्छ 
ताक्यार्थ उहाँ स्धँ मेरो योगक्नेमको चिन्ता गर्नृहुन्थ्यो । परन्तु पराधीन हूनाले उहाँ मेरा लागि 
केही पनि गर्न सक्नुहन्नथ्यो । जसरी कठ्पुतली नचाउने मान्छेका इच्छाको अनुसार चल्दछ त्यसै 
गरी यो सम्पूर्ण संसार ईश्वरके अधीनमा चल्छ। 
वितरण परमात्मा यस ॒संसारको अभिन्ननिमित्तोपादान कारण हुनुहन्छ । कुनै कार्यका प्रति 
एडटै वस्तु निमित्तकारण र उपादानकारण दुबे बन्यो भने त्यस्तो कारणलाई अभिन्ननिमित्तो 
पादानकारण भनिन्छ। माकुराले जालो बुन्दाखेरि जालो कार्य हो भने त्यसको उपादानकारण र 
निमित्तकारण दुबे माकुरो ने हो। जालोरूप कार्यका प्रति माकुराको शरीर उपादानकारण हुन्छ भने 
माकुराभित्रको चेतनततत्व निमित्तकारण ह॒न्छ । मुण्डकोपनिषद् १५१।७मा यही कुरा यसप्रकार 
बतादइएको छ जसरी माकुराले जालो फैलार्ंछ र फेरि आपफूमा नै लीन पनि गर्दछ। जसरी 
पृथिवीमा विभिन्न प्रकारका वनस्पतिहरू उत्पन्न हृन्छन् अनि जसरी जीवित पुरुषबाट दाही 
जुंगाहरू उत्पन्न हुन्छन् । त्यसै गरी परमात्माबाट यो संसार उत्पनन हुन्छ । 

उपादानकारणविना कार्यको आपनो दुद्र अस्तित्व हदेन । उदाहरणका लागि माटोबाट घडा 

यनानन्दी ठीक 





९७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


उत्पन्न हदा घडा कार्य हो, त्यसको उपादानकारण माटो हो। माटोविना घडाको कुनै अस्तित्व 
हदेन । त्यसै गरी परमात्माविना यो संसारको कुनै अस्तित्व छैन । 


अहं च तदु बह्यकुले ऊषिवांस्तद्पेक्षया । 
दिग्देशकाराव्युत्पन्नो बारकः पञ्चहायनः ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ 

अहं  म त्यस वस्तीमा थाहा नपाएको 
तदपेक्षया  आफ्नो आमाको ऊषिवान्  म बसें बालकः  बालक धिष 
स्नेह बन्धनमा बांधिएर पञ्चहायनः  पांच वर्षको 

च  पनि दिग्देशकाखाव्युत्पन्नः  दिशा, 

तदुबह्यकुले  ब्राह्मणहरूको देश र कालका सम्बन्धमा केही 


ताक्यार्थ म आपनी आमाको स्नेहबन्धनमा बाँंधिएर त्यही ब्रह्मवस्तीमा नै बसें । मेरो अवस्था 
केवल पाँच वर्षको थियो। मलाई दिशा, देश र कालको सम्बन्धमा अलिकति पनि ज्ञान थिएन। 


एकदा निग॑तां गेहाद् दुहन्तीं निशि गां पथि । 
सर्पोऽदशत्पदा स्पृष्टः कृपणां कालचोदितः ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

एकदा  एक दिन निगंतां  निक्लेकी आस्पृष्टः  स्पर्श गरिएको 
निरि  रातका समयमा कृपणां  दुःखी ती मेरी कालचोदितः  कालद्रारा प्रेरित 
गां  गाई आमालाई सपंः  सर्पले 

दहन्तीं  दुहनका लागि पथि  बाटोमा अदशत्  स्यो 

गेहात्  घरनाट पदा  गोडाले 





ताक्यार्थ एक दिनको कुरा हो, मेरी आमा गाई दुहुनका लागि घरबाट बाहिर निक्लनुभएको 
थियो। बाटोमा उहाँका गोडाले सर्पलाई कुल्चेको हूनाले कालद्रारा प्रेरित भएको त्यस सर्पले 
उहाँ लाई उस्यो । 


तदा तदहमीशस्य भक्तानां शमभीप्सतः । 
अनुग्रहं मन्यमानः प्रातिष्ठं दिशमुत्तराम् ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

तदा  त्यस समयमा अहम्  मेले मन्यमानः  ठानेर 

तत्  आमाको त्यो मृत्युलाई अभीप्सतः  चाहने उत्तराम् दिशम्  उत्तर दिशातिर 
भक्तानां  भक्तहरूको ईशस्य  ईश्वरको प्रातिष्ठं  प्रस्थान गँ 

शम्  कल्याण अनुग्रहं  अनुग्रह हो भन्ने 





रालानन्द्री लीक 


९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९६ 


ताक्यार्थ आमाको मृत्युलाई मैले भक्तहरूको मङ्गल चाहने भगवान्को यो मप्रति ठुलो अनुग्रह 


हो भन्ने र्न । त्यसपचछ्ि म उत्तर दिशातिर लागे । 
स्फीताञ्जनपदांस्तत्र पुरग्रामबजाकरान् । 
खेटखवंटवारीश्च वनान्युपवनानि च ॥ ९॥ 
चित्रधातुविचित्राद्रीनिभभग्नमुजद्रमान् । 


जलारायाञज्छिवजलान्नलिनीः सुरसेविताः ॥ १२॥ 


र,  ३ 


चित्रस्वनैः पत्ररथेविंभ्रमदुभ्रमरभियः। 
नख्वेणुश्रस्तम्बकुराकीचकगहरम् ॥ १३॥ 
एक एवातियातोऽहमद्राक्षं विपिनं महत् । 


घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकरशिवाजिरम् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यर्हाँ इभभग्नभुजद्रूमान्  हात्तीद्रारा 
स्फीतान्  धनधान्य आदिले हांगा भांचिएका वृक्षहरूलाई 
सम्पन्न भएका सुरसेविताः  देवताहरूले 


उपयोग गर्ने खालका 
जलाशयान्  तलाउहरूलाई 
नलिनीः  कमलहरूले युक्त 
भएका 
शिवजखान्  शीतल जलवाला 
 ४२९ 
चित्रस्वनः  विभिन्न सुमधुर 
स्वरवाला 

र क्षीहरूसंग 
पत्ररथः  प 


जनपदान्  देशहरूलाई 
पुरग्रामव्रजाकरान्  शहर, गां, 
गोपाल वस्ती र रत्नादि 
खानीहरूलाई 

वनानि  जङ्गल 

उपवनानि  बर्गैचाहरूलाई 
खेटखवंटवाीः  पर्वतका 
नजिकका र साना गाँहरू एवं 


नर्गौचाहरू विभ्रमटुभ्रमरशचयः  घुमिरहने 
च  पनि भ्रमर एलका शोभाहरूलाई 


नल्वेणुरारस्तम्ब 
कुराकीचकगहरम्  निगाला, 
विभिन्न जातका बांस, कुश र 


चित्रधातुविचित्रादरीन्  विभिन्न 
धातुहरूले युक्त भएको 
पर्वतहरूलाई 


घांसका खाडीहरूले गर्दा अत्यन्त 
भयानक लाग्ने 

एकः एव  एक्लै ने 

अतियातः  उत्तर दिशातिर 
हिंडको 

अहम्  मेले 
व्यालोलूकशिवाजिरम्  सर्प, 
लाटोकोसेरो र स्यालहरू खेत्ने 
घोरं  उरलाग्दो 

प्रतिभयाकारं  उरमाथि पनि डर 
थपिने 

महत्  इलो 

विपिनं  जङ्ललाई 

अद्राक्षं  देखें 





ताक्यार्थ त्यस मार्गमा मैले अनेक धनधान्यले सम्पन्न देश, नगर, गा, नदी र पर्वतको तटवर्ती 
स्थानहरू, वाटिका, वनउपवन र रङ्गविरङ्गका धातुहरूले युक्त भएका अत्यन्त सुन्दर पर्वतहरू 


रालानन्द्री लीक 


५. 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


देखें । कर्टीक्हीं जङ्गली वृक्षहरू धथिए। जसका हाँ गाहरू हात्तीले भांँचिदिएका थिए। शीतल जलले 
भरिएका जलाशय थिए । जहाँ देवताहरूको काममा आउने खालका कमल थिए। त्यहां पक्षीहरू 
विभिन्न प्रकारका आवाज गरिरहेका थिए। भमराहरू भूँभँ गरिरेका धथिए । यी सबे दृश्य हर्दे म 
अगाडि बदँ । यति लामो बाटो पार गरिसकेपचछ्छि मेले एउटा ज्यादै डरलाग्दो र ठुलो जङ्गल देखे । 


परिभरान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षितः । 

स्नात्वा पीत्वा हृदे नया उपस्पृष्टो गतश्रमः ॥ १५॥ 
तस्मिन्निमनुजेऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्ितः। 
आत्मनाऽऽत्मानमात्मस्थं यथाश्चुतमचिन्तयम् ॥ १६ ॥ 


पदठार्थ 

परिश्रान्तेन्द्रियात्मा  सम्पूर्ण पीत्वा  पानी पिएर आत्मस्थं  हदाकाशमा बस्ने 
इन्द्रिय र शरीर थाकेर चूर उपस्पृष्टः  आगमन गर आत्मानम्  परमात्मालाई 
भएको गतश्रमः  श्रमरहित भएको यथाश्रुतम्  परमहंसहरूले 
तुटर्परीतः  तिर्खणएिको अहं  म बताए जसरी नै 

बुभुक्षितः  भोकाएको तस्मिन्  त्यो अरण्ये  जङ्गलमा 

अहं  म निम॑नुजे  कोटी पनि मनुष्य आभरितः  बसेर 

नयाः  कुनै नदीको नभएको अचिन्तयम्  चिन्तन गगर 
हदे  कुण्डमा पिप्पलोपस्थे  पिपलको फेदमा 

स्नात्वा  स्नान गरेर आत्मना  समाहित मनले 





वाक्यार्थ मार्गमा हिददाहिडदे मेरो शरीर र इन्द्रियहरू अत्यन्त शिथिल भएका थिए। मलाई 
ज्यादै भोक र तिर्खा पनि लागेको धियो । त्यहं मलाई एउटा नदीको नजिक म पुरगेँ। नवीको 
तलाउमा मेले स्नान, आचमन र जलपान गररै। यसबाट मेरो थकाइ हट्यो । त्यस निर्जन वनमा 
पीपलको फेदमा आसन लगाएर म बसँ । महात्माहरूबाट मेले जे सुनेको धिं परमात्माको त्यही 
स्वरूपको मेले मनमने ध्यान गर्न लागँ। 


   अ 


ध्यायतश्चरणाम्भोजं भावनिजिंतचेतसा । 
ओत्कण्ट्याश्चुकलाक्षस्य हद्यासीन्मे शनेर्हरिः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

भावनिजिंतचेतसा  भगवान्का ध्यायतः  ध्यान गर्दै गरेको हृदि  हृदयमा 

प्रमले वशीभूत हृदयद्रारा ओत्कण्ट्याश्चुकलाक्षस्य  रानेः  विस्तारिबिस्तार 
चरणाम्भोजं  भगवान्का अत्यन्त उत्कण्ठाका कारणले हरिः  भगवान् श्रीहरि 
चरकमललाई आंखाभरि आंसु भएको मेरो आसीत्  प्रकट हुनुभयो 





रालानन्द्री लीक 


९ ० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


वाक्यार्थ भक्तिभावबाट वशीकृत चित्तद्रारा भगवान्का चरणकमलको ध्यान गर्दागरदै भगवत् 
प्राप्तिको उत्कट इच्छाले आंँखाबाट आंसु आउन लाग्यो र मेरो हृदयमा विस्तारैविस्तारे भगवान् 
प्रकट हुनुभयो । 


प्रेमातिभरनिर्भिन्नपुरुकाङ्गोऽतिनिवृंतः। 
आनन्दसम्प्लवे ठीनो नापश्यमुभयं मुने ॥ १८ ॥ 





पढार्थ 

मुने  हे व्यासजी, त्यस अङ्ग पुलकित भएको बाढीमा 

समयमा अतिनिवृंतः  समाहित र शान्त लीनः  चुर्लुम्म इुबेको मैले 
प्रेमातिभरनिभिन्नपुखकाङ्गः  प्रेम हदयद्रारा उभयं  दुबैलाई 

भावको उद्रेकका कारणले अङ्ग आनन्द्सम्प्टवे  आनन्दको न अप्यम्  समिन 


ताक्यार्थ हेर्नुहोस् वेदव्यास जी ! त्यस समयमा प्रेम भावको अत्यन्त उद्रेकट्रारा मेरो शरीरमा 
रोमाञ्च पैदा भयो । हृदय अत्यन्त शान्त र शीतल भयो । आनन्दको बाढीमा म॒ यसरी इब कि 
मलाई आफ्नो र ध्येय वस्तुको केही पनि भान भएन। 


रूपं भगवतो यत्तन्मनःकान्तं शुचापहम् । 
अपश्यन् सहसोत्तस्थे वेक्लन्याद्ंना इव ॥ १९॥ 





पढार्थ 

भगवतः  भगवान्को प रूपलछ कारणले 

यत्  जुन तत्  त्यसलाई दुमंनाः इव  भारी मन गराई 
मनःकान्तं  मनमोहक सहसा  अनायास अपरयन्  नदेखेर 

शुचापहम्  शोकनाशक वेक्छव्यात्  विफलताको उत्तस्थे  रुटपट आसनबाट खें 


ताक्यार्थ भगवान्को त्यो अनिर्वचनीय स्वरूप समस्त शोकलाई नाश गर्ने र मनलाई अत्यन्त 
लोभ्याउने खालको थियो । अकस्मात् त्यस रूपलाई नदेख्दाखेरि म विहल भँ र मेरो मन अत्यन्त 
दुःखी भयो म आसनबाट उे। 


दिदुश्ुस्तदहं भूयः प्रणिधाय मनो हदि । 
वीक्षमाणोऽपि नापश्यमवितृप्त इवातुरः ॥ २०॥ 


पदार्थ  

भूयः  फेरि पनि ततः च  त्यसपछि न अपर्यम्  फेरि देखन सकिर्नँ 
दिदुश्ुः  र्न इच्छा गर्ने मनः  मनलाई अपि  पनि 

अहं  मैले प्रणिधाय  स्थिर गरेर अवितुप्तः इव  अतृप्त 

हृदि  हृदयमा वीक्षमाणः  हरन खोज्दा आतुरः  आतुर भँ 





रालानन्द्री लीक 


१०१ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ मेले त्यस रूपको दर्शन गर्न फेरि चाहं । मनलाई हृदयमा समाहित गरेर बारम्बार 
दर्शन गर्ने प्रयास गर्दा पनि मैले त्यस रूपलाई फेरि देखन सकि्नँ । म अतप्त आतुर भरणं । 


एवं यतन्तं विजने मामाहागोचरो गिराम् । 
गम्भीरशक्ष्णया वाचा शुचः प्रशमयन्निव ॥ २९१॥ 


पदठार्थ 

एवं  यसप्रकार अगोचरः  विषय नहुने प्ररामयन् इव  शान्त गराउने 
विजने  निर्जन वनमा भगवान्ले उदेश्यले द 

यतन्तं  प्रयास गरिरहेको गम्भीरशक्ष्णया  गम्भीर र मधुर आह  भन्नुभयो 

माम्  मलाई गिराम्  वाणीको 

वाचा  वाणीले शुचः  शोकलाई 





ताक्यार्थ यसप्रकार निर्जन वनमा मलाई प्रयत्न गरिरहेको देखेर वाणीका विषय नभएका 
भगवान्ले अत्यन्त गम्भीर र मधुर वाणीले मेरो शोकलाई शान्त ग्वै भन्नुभयो । 


हन्तास्मिञ्जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टमिहा्हति । 


   


अविपक्वकषायाणां दुदंशं ऽदं कुयोगिनाम् ॥ २२॥ 





पदढार्थ 

हन्त  यो खेदको कुरा हो मा द्रष्टुमर्हति  देखन सक्नुहुन्न लागि 

अस्मिन्  यस अहं  म दुदंशंः  उनीहरूको अगाडि 
जन्मनि  जन्ममा अविपक्वकषायाणां  पूर्ण रूपले प्रकट हुन सक्दिनं 

भवान्  तपार्ईले वासना शान्त नभएका 

मां  मलाई कुयोगिनाम्  कुयोगीहरूको 


ताक्यार्थ दुःखको कुरा के भने यस जन्ममा तिमीले मेरो दर्शन गर्न सक्देनौ। जसको वासना 
पूर्णतया शान्त भएको छैन । त्यस्ता भोगीहरूका लागि मेरो दर्शन अत्यन्त दुर्लभ छ। 


सकृद् यद् दरिंतं रूपमेतत् कामाय तेऽनघ । 
मत्कामः शनकेः साधु सर्वान्मुञ्चति हृच्छयान् ॥ २२॥ 





पदढार्थ 

अनघ  हे निष्पाप बालक एतत्  यो एक पटकको दर्शन इच्छा राख्ने 

यत्  जुन ते तिस्रो साघु  साधक पुरुष 
सकृत्  एक पटक कामाय  ममा रुचि बढाउनका इानकैः  विस्तारे बिस्तर 
रूपम्  रूप लागि हो सवान्  सम्पूर्ण 

दशितं  देखाइयो मत्कामः  मलाई प्राप्त गर्ने हृच्छयान्  हदयका 


रालानन्द्री लीक 


१०९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


वासनाहरूलाई मुञ्चति  त्यागिदिन्छ 

ताक्यार्थ हे निष्पाप बालक ! तिम्रा हृदयमा मलाई प्राप्त गर्ने इच्छ जागृत गर्नका लागि मेले 
एक पटक आफ्नो रूपको दर्शन तिमीलाई गराएको हं। मलाई प्राप्त गर्ने आकाङक्षाले युक्त 
साधकले बिस्तारेबिस्तारे हृदयका सम्पूर्ण वासनालाई त्यागिदिन्छ। 


सत्सेवया दीघ॑यापि जाता मयि दुढा मतिः। 
हित्वावद्यमिमं लोकं गन्ता मज्जनतामसि ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

अदीरघंया  अल्पकालीन जाता  उत्पन्न भयो भने हित्वा  छोडेर 

अपि  पनि यसपचछि मज्जनताम्  मेरो पार्षद 
सत्सेवया  महापुरुषको सेवाले इमं  यो गन्ता असि  भएर जन्मने्ौ 
मयि  ममा अवद्यम्  शूद्र कुलमा उत्पन्न 

दढा  दृढ भएको 

मतिः  बुद्धि लोकं  शरीरलाई 





ताक्यार्थ अल्पकालीन सन्त सेवाबाट तिम्रो चित्तवृत्ति ममा स्थिर भएको छ । अब तिमी यो 
प्राकृत मलीन शरीरलाई छाडर मेरो पार्षद भएर जन्मनेषछछो । 
    ,   ९  
मातमाय नक्डय न विपद्यत काहाचत्। 


 अ  ९ 


प्रनासगनिरोधेऽपि स्पतश्च मदनुग्रहात् ॥ २५॥ 


पढार्थ 

मयि  ममा कहिचित्  कटहिल्यै पनि स्मृतिः च  मविषयक स्मृति 
निबद्धा  प्राप्त गर्न इच्छा न विपद्येत  छुप्ने छैन बनी नै रहने 

लागेको प्रनासगनिरोधे अपि  प्रायः 

इयं  यो सम्पूर्ण सुष्टिको प्रलय पचि पनि 

मतिः  बुद्धि मदनुग्रहात्  मेरो कृपाले 





वाक्यार्थ मलाई प्राप्त गर्ने तिम्रो निश्चयमा कुनै पनि परिवर्तन आउने कैन । समस्त प्राणीको 
प्रलय भद्सकेपछि पनि तिमीलाई मेरो स्मृति बाँकी नै रहने । 


एतावदुक्तवोपरराम तन्महद् 
भूतं नभोलिद्गमलिङ्गमीश्वरम् । 
अहं च तस्मे महतां महीयसे 


सीष्णांवनामं विदधेऽनुकम्पितः ॥ २६॥ 
यालानन्दी दीका 


प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 

एतावद्  यति 

उक्त्वा  भनेर 
नभोलिङ्गम्  हदयाकाशमा 
प्रकट हुने 

अलिङ्गम्  अव्यक्त 
ईश्वरम्  सर्वनियामक 
तत्  शास्त्र प्रसिद्ध 


श्रीमद्भागवत 


महद्धतं  सर्वव्यापक परमात्मा 
उपरराम  चूप लाग्नुभयो 
अनुकम्पितः  यसप्रकार 
भगवान्को कृपालाई प्राप्त 
गरेको 

अहम्  मैले 

महतां  श्रेष्ठहरूमा 


९०३ 


अध्याय ६ 
महीयसे  च्रेष्ठ 
तस्मे  ती भगवान्लाई 
च  पनि 


रीष्णां  शिर इुकाएर 
अवनामम्  प्रणाम 
विदधे  गरँ 





ताक्यार्थ आकाश समान अव्यक्त सर्वशक्तिमान् भगवान् परमात्मा यति भनेर चुप लाग्नुभयो । 
उहाँको यो कृपाको अनुभव गरेर मेले श्रेष्ठभन्दा श्रेष्ठ परमात्मालाई आफ्नो शिर ुकाएर प्रणाम 


गर । 


नामान्यनन्तस्य हतत्रपः पठन् 
गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् । 
गां पयटस्तुष्टमना गतस्पृहः 
कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सरः ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

अनन्तस्य  भगवान्का 
नामानि  पवित्र नामहरू 
हतत्रपः  लज्जालाई छोडेर 


पटन्  पद्दै 


जन्मानि  जन्म र 
कृतानि च  कर्महरूको 
स्मरन्  स्मरण गर्दै 
गां  पृथिवी 


भद्राणि  लोकको कल्याण गर्ने पयंटन्  घुम्दै 


गुह्यानि  रहस्यमय 


तुष्टमना  प्रसन्न मनले 





गतस्पृहः  इच्छारहित 

विमदः  मदले रहित 

विमत्सरः  मात्सर्यले रहित 
भएर 

काट प्रतीक्षन्  केवल कालको 
प्रतीक्षा गरेर बसेको धिं 


ताक्यार्थ त्यसपछि म॒ लज्जा र सङड़ोच छोडर भगवान्को अत्यन्त रहस्यमय र मङ्लमय मधुर 
नाम र लीलाहरूको कीर्तन र स्मरण गर्न लागे । इच्छा, घमण्ड र ईर्ष्या मेरो हृदयबाट पहिले नै 
हटिसकेका थिए । त्यसपछि म आनन्दपूर्वक कालको प्रतीक्षा गर्दै पृथ्वीमा विचरण गर्न लागेँ। 


एवं कृष्णमतेब्रह्यन्नासक्तस्यामलात्मनः। 
कालः प्रादुरभूत्काले तडित्सोदामनी यथा ॥ २८ ॥ 


पदृार्थ 
ब्रह्मन्  हे व्यासजी 


भक्ति लागेका हुनाले 


कृष्णमतेः  भगवान् श्रीकृष्णमा असक्तस्य  आसक्तिले रहित 


एवं  यसप्रकार 
अमलात्मनः  निर्मल चित्त 


रालानन्द्री लीक 


९०९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
भएको मृत्यु आएपच्छि काकः  मृत्यु 
मम मेयो तडित्सोदामनी यथा  विजुली प्रादुरभूत्  प्रकट भयो 


कालः  शरीर द्ुट्ने समय चम्केयै 
ताक्यार्थ व्यासजी ! यसप्रकार भगवान्को कृपाले मेरो हृदय शुद्ध भयो विषयप्रतिको आसक्ति 
हरायो । म॒ भगवान् श्रीकृष्णमा समर्पित भरणं । केटी समयपचछि जसरी एकाएक विजुली चम्कन्छ 
त्यसै गरी मेरो म॒त्युको समय आइपुग्यो । 


प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् । 
आरन्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभोतिकः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

मयि  मलाई तलुम्  शरीर पाञ्चभौतिकः  पञ्च 
तां  पूर्वोक्त प्रयुज्यमाने  प्राप्त भएपछछि महाभूतबाट बनेको शरीर 
शुद्धां  शुद्ध आरब्धकर्मनिवांणः  प्राख्ध॒ न्यपतत्  नष्ट भयो 
भागवतीं  भगवत् पार्षदरूप कर्म समाप्त भएको 





वाक्यार्थ मलाई शुद्ध भगवत् पार्षद शरीर प्राप्त भएपच्छि मेरो प्रारब्ध कर्म समाप्त हुनाको 
कारणले मेरो पाञ्चभौतिक शरीर नष्ट भयो । 


कल्पान्त इदमादाय शयानेऽम्भस्युदन्वतः। 
शिरायिषोरनुप्राणं विविशेऽन्तरहं विभोः ॥ ३० ॥ 


पदढार्थ 

कल्पान्ते  ब्रह्माजीको दिन अम्भसि  जलमा अनुप्राणं  श्वासका साथ 
समाप्त भएपच्ि रायाने  भगवान् नारायणले अहं  म 

इदम्  यी तीनै लोकलाई गरेपच्ि अन्तः  भित्र 


आदाय  आफूमा संहार गरेर शिरशयिषोः  भगवान् विविद  प्रवेश गरं 
उदन्वतः  प्रलयकालीन नारायणमा शयन गर्न चाहने 
समूद्रको विभोः  ब्रह्माजीको 

तवाक्यार्थ कल्पको अन्त्यमा प्रलयकालीन समुद्रको जलमा भगवान् नारायणले शयन गरेपच्ि 
भगवान् नारायणका हृदयमा शयन गर्ने इच्छले सम्पूर्ण सृष्टिलाई आफपूमा लीन गरेर ब्रह्माजीको 


श्वासका साथमा मेले पनि भगवान्को हृदयमा प्रवेश गरं । 





सहस्रयुगपयंन्ते उत्थायेदं सिसृक्षतः । 
मरीचिमिश्रा ऋषयः प्राणेभ्यो ऽहं च जजिरे ॥ ३१॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ 

सहस्रयुगपय॑न्ते  एक सहस्र सिसृक्षतः  सृष्टि गर्न इच्छा मरीचिमिश्राः  मरीचि आदि 
चतुर्युग बितेपचछ्छि गर्न ब्रह्माजीबाट ऋषयः  ऋषिहरू र 

उत्थाय  उठेर प्राणेभ्यः  ब्रह्माजीको अहं च  म पनि 

इदं  जगतूलाई इन्द्रियबाट जज्ञिरे  उत्पन्न भ्यौँ 





वाक्यार्थ जब एक सहस्र चतुर्ग बितेपछ्छि ब्रह्माजी जागेर सृष्टि गर्ने इच्छा गर्नुभयो, त्यस 
समयमा मरीचि आदि ऋषिहरूका साथ म पनि उत्पन्न भँ । 


  लोकांस्त्रीन् ५  ९ 
अन्तबहिश्च पयम्यस्कन्दितव्रतः। 
अनुग्रहान्महाविष्णोरविघातगतिः क्वचित् ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 

महाविष्णोः  भगवान् विष्णुको अस्कन्दितितः  भगवान्को अन्तवेहिः च  बाहिर र भित्र 
अनुग्रहात्  कृपाले भजन र ब्रह्मचर्य आदि ब्रतबाट पयैमि  भ्रमण गर्द 
क्वचित्  कहीं पनि विचलित नभर्ईकन 

अविघातगतिः  विना रोकतोक त्रीन् लोकान्  तीनै लोकटहरूको 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि म भगवान्को कृपाले वैकुण्ठ आदिमा र अरू तीनै लोकमा बाहिरभित्र 
विना रोकतोक विचरण गर्दह्ु। 


देवदत्तामिमां वीणां स्वरबह्यविभूषिताम्। 
मूच्छंयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 
स्वरबह्यविभूषिताम्  ब्रह्म वीणां  वीणालाई अहम्  म 
व्यञ्जक षड्ज, ऋषभ र मूच्छंयित्वा  बजाँदै चरामि  विचरण गर्दहु 


गान्धार आदि स्वरले युक्त इमां  यो 

देवदत्ताम्  स्वयं भगवानूले हरिकथां  भगवान्को कथालाई 
दिनुभएको गायमानः  गदे 

ताक्यार्थ भगवान्ले दिनुभएको षड्ज, ऋषभ आदि स्वखब्रह्मले विभूषित वीणा बजाङदे, 
उहांका लीलाहरूको गान ग्वै म सम्पूर्ण संसारमा विचरण गर्दह्ु। 


प्रगायतः स्ववीयाणि ती्थंपादः प्रियश्चवाः। 
आहूत इव मे रीघ्रं दशनं याति चेतसि ॥ ३४॥ 





पदार्थ 
स्ववीयोणि  भगवान्को वीर्यलाई प्रगायतः  गाडै 


रालानन्द्री लीक 


९०६ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


तीथंपादः  जसका पाउमा प्यारो लाग्छ, यस्ता भगवान् चेतसि  चित्तमा आणएर 
सम्पूर्ण तीर्थहरू छन् आहूतः इव  बोलाएर दशनं याति  दर्शन दिनुहुन्छ 
प्रियश्रवाः  जसको कीर्तिको मे  मलाई 
श्रवण भक्तहरूलाई अत्यन्त शीघ्रं  छिटो 
ताक्यार्थ जसको चरणकमल समस्त तीर्थहरूको उद्गम स्थान छ, भक्तहरूलाई जसको कीर्ति 
अत्यन्त प्यारो लाग्छ त्यस्ता प्रभु मेले बोलाएको जस्तो गरेर मेरो हृदयमा आणएर दर्शन दिनुहन्छ । 





एतद्धयातुरचित्तानां मात्रास्परच्छया मुहुः । 
भवसिन्धुप्लवो दुष्टो हरिचयांनुवणंनम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

मुहुः  बारम्बार आतुरचिन्तानां  आतुर चित्त भवसिन्धुप्ठवः दुष्टः  
मात्रास्पशेच्छया  विषयभोगको भएका मनुष्यहरूका लागि संसाररूपी सागरबाट पार हुनका 
इच्छाले हरिचयांनुव्णनम्  भगवान् लागि जहाजको रूपमा छ 
एतत् हि  यसअनुसार नै नारायणको गुणानुवर्णन 





ताक्यार्थ जसको चित्त निरन्तर विषयभोगको कामनाले आतुर भट्रहेको छ उनीहरूका लागि 
भगवानूको लीलाको कीर्तन संसाररूपी सागरबाट पार हुनका लागि जहाज हो । 


यमादिमिर्योगपथेः कामलोभहतो मुहुः । 
मुकुन्दसेवया यदत्तथाऽऽत्माद्धा न शाम्यति ॥ ३६॥ 


पढार्थ 

मुहुः  बारम्बार मुकुन्दसेवया  भगवान्को अद्धा  प्रयास विनाने 
कामलोभहतः  काम र लोभले सेवाले यमादिभिः  यम, नियम आदि 
घायल भएको यद्त्  जसरी शान्त हुन्छ योगपथेः  योग मार्गदरारा 
आत्मा  चित्त तथा  त्यसरी न शाम्यति  शान्त हदेन 





वाक्यार्थ काम र लोभको चोटबाट घायल भएको चित्तले भगवान् श्रीकृष्णको सेवाबाट जसरी 
प्रत्यक्ष शान्तिको अनुभव गर्दछछ, यम, नियम आदि योग मार्गबाट त्यस्तो शान्तिको अनुभव गर्दैन। 


सवं तदिदमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । 
जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 

अनघ  हे निष्पाप वेदव्यासजी यत्पृष्टः  जो कुरा सोध्नुभएको सर्वं  सम्पूर्ण 

त्वया  तपार्ईले थियो मे  मेरो 

अहं  मलाई तदिदं  त्यो जन्मकमरहस्यम्  जन्म र 


रालानन्द्री लीक 


१०७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
कर्मको रहस्य र आत्मतोषणम्  आत्मतुष्टिको च  पनि 
भवतः  तपाईको उपाय आख्यातं  मैले बतापंँ 


ताक्यार्थ हे निष्पाप व्यासजी ! तपार्ईले मलाई मेरो जन्म र साधनाको विषयमा र तपाईको 
आत्मतुष्टिको विषयमा जुन कुरा सोध्नुभएको थियो, त्यो मैले तपार्ईलाई बताएं । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं सम्भाष्य भगवान् नारदो वासवीसुतम् । 


आमन्त्य वीणां रणयन् ययो यादुच्छिको मुनिः ॥ ३८ ॥ 
पदढार्थ 
एवं  यसप्रकार 
वासवीसुतम्  वासवीपुत्र 
भगवान् वेदव्यासलाई 
सम्भाष्य  भनेर रणयन्  बजाँदे 
आमन्त्य  उनीबाट जाने यादुच्छिकः  स्वतन्त्ररूपले 
ताक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू हो ! देवर्षिं नारदजीले वासवीपुत्र व्यासजीलाई यसो भनेर 
उहांबाट जाने अनुमति मागेर वीणा बजाँदे स्वतन्त्ररूपले विचरण गर्नका लागि त्यहोँबाट 
हिंनुभयो । 


अनुमति लिएर विचरण गर्ने 
भगवान् नारदः  भगवान् नारद मुनिः  नारदजी 
वीणां  वीणा ययो  बिदा लिएर जानुभयो 





भ    


 यत्कीतिं ४५४ 
अहो देवषिघन्योऽयं यत्कीतं शाद्खघन्वनः। 
गायन् माद्यन्निदं तन्त्या रमयत्यातुरं जगत् ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

अहो  अहो शाङ्खंघन्वनः  भगवान्को इदं  यो 

अयं यी कीर्तिं  कीर्ति जगत्  जगत्लाई 
देवर्षिः  देवर्षि नारद गायन्  गाद तन्त्या  वीणाद्रारा 


घन्यः  कृतार्थ हूनुहुन्छ 
यत्  किनभने 


माद्यन्  स्वयं प्रसन्न हदे 
आतुरं  विविध तापसन्तप्त 





रमयति  आनन्दित गराउनुहुन्छ 


ताक्यार्थ अहो देवर्षिं नारद, कति धन्य हुनहुन्छ ! किनभने आफ्नो वीणाद्रारा भगवान्को कीर्ति 
गादे आफू त आनन्दमय हुनुहन्छ नै, साथे विविध तापसन्तप्त जगतलाई पनि वीणा बजाएर 
आनन्दित गर्नुहन्छ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
व्यासनारद्संवादे षष्टोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


१०८ 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ सप्तमोऽध्यायः 


अध्याय  


अश्वत्थामाद्वारा द्रौपदीका छोराहरूको हत्या र अर्जुनदवारा अश्वत्थामाको मानहानि 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
निगते नारदे सूत भगवान्बादरायणः । 
श्ुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद् विभुः ॥ १॥ 


पदृार्थ 

सूत  हे सूतजी 

भगवान्  भगवान 

बादरायणः  बादरायणले 
 ॐ  

तदभिप्रतं  नारदको 

अभिप्रायलाई 


श्रुतवान्  सुन्नुभयो 

नारदे  नारदजी 

निगते  व्यासजीको आश्रमबाट 
विदा भएर गएपच्छि 

ततः  त्यसपचछ्छि 





विभुः  व्यापक भगवान् 
वेदव्यासले 

किम्  के 

अकरोत्  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सूतजी ! सर्वशक्तिमान् व्यास भगवानूले नारदजीको अभिप्रायलाई सुन्नुभयो। नारद 
व्यासजीको आश्रमबाट बिदा भएर गएपच्छि उहाँले के गर्नुभयो ? 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यामाश्रमः पश्चिमे तटे । 
राम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवधंनः ॥ २॥ 
तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । 
आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यो मनः स्वयम् ॥ ३॥ 


पढार्थ 

ब्रह्मनयां  ब्रह्म नदी 
सरस्वत्याम्  सरस्वतीको 
पश्चिमे तटे  पश्चिम तटमा 


ऋषीणां  ऋषिहरूको 
सत्रवधंनः  निरन्तर यज्ञ 
चलिरहने 


राम्याप्रासः  शम्याप्रास 


इति प्रोक्तः  नाम गरिएको 
आश्रमः  पवित्र वासस्थान 
बदरीषण्डमण्डिते  बयरको 
वनले घेरिएको 

तस्मिन्  त्यो 

स्वे आश्रमे  आपनो आश्वरममा 
आसीनः  बसेर 





त्यासः  भगवान् वेदव्यासले 
अपः  जल 

उपस्पृरुय  आचमन गरेर 
स्वयम्  आफ 

मनः  मनलाई 

प्रणिदध्यो  समाहित गर्नुभयो 


ताक्यार्थ ब्रह्म नदी सरस्वतीको पश्चिम तटमा शम्याप्रास नामक एउटा आश्म छ। त्यहाँ 


रालानन्द्री लीक 


९९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


व्यासजीको पनि आफ्नो आश्रम छ । आश्रमको चारैतिर बयरहरूको सुन्दर वन छ । त्यस आश्चममा 
बसेर उहांले आचमन गर्मुभयो र आफ्नो मनलाई समाहित गर्नुभयो । 


  सः २    
भक्तयोगन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमर । 
अपश्यत् पुरुषं पूर्वं मायां च तदपाश्रयाम् ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

भक्तियोगेन  भक्तियोगद्रारा प्रणिहिते  समाहित गरेपछछि आश्रया रहने 

सम्यक्  राम्रोसंग पूर्वं  आदि मायां च  मायालाई पनि 
अमठे  निर्मल पुरुषं  पुरुष भगवान् र अपश्यत्  देख्नुभयो 
मनसि  मन तद्पाश्रयाम्  भगवान्को 





ताक्यार्थ उहाँले भक्तिद्रारा आफ्नो मनलाई पूर्णतया एकाग्र र निर्मल गरेर आदिपुरुष परमात्मा 
र उहाँको आश्रयमा रहने मायालाई देख्नुभयो । 


यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । 
परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥ ५॥ 


पदार्थ 

यया  जुन मायाद्रारा आत्मानं  आ्ूलाई अनर्थं  अनर्थलाई 
सम्मोहितः  मोहमा परेको त्रिगुणात्मकम्  तीन गुणहरूले च  पनि 

जीव  जीव युक्त भएको अभिपद्यते  भोग्दछ 


परः अपि  मायाका तीनै मनुते  खान्दछ 
गुणहरूदेखि आफू टाढा भईकन तत्कृतं  उक्त मान्यताबाट 
पनि प्राप्त हुने 

ताक्यार्थ जुन मायाबाट मोहित भएर यो जीव तीन गुणहरूदेखि अतीत भएर पनि आफूलाई 
त्रिगुणात्मक मान्दछ र उक्त मान्यताबाट हुने अनर्थलाई भोग्दछ  





ह  ति ्षाद्धक्तियोगमधो   न षज 
अनर्थोपरामं सा  
लोकस्याजानतो विद्वांश्चके सात्वतसंहिताम् ॥ ६ ॥ 


पदार्थ 

अनर्थोपरामं  अनर्थको अजानतः  नजान्ते सात्वतसंहिताम्  
शान्तिको कारण लोकस्य  संसारका परमहंसहरूको संहिता 
साक्षात्  साक्षात् साधन प्राणीहरूका लागि श्रीमद्भागवतलाई 


अधोक्षजे  भगवान् नारायणमा विद्धान्  यो कुरा बुमनुभएका चक्रे  बनाउनुभयो 
भक्तियोगम्  भक्तियोग हो भननेउहाँले 





रालानन्द्री लीक 


९९० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ यो अनर्थको शान्तिको साक्षात् साधन केवल भगवान्को भक्तियोग हो। परन्तु 
संसारका मनुष्यहरू यस ॒कुरालाई जान्देनन्। यस कुरालाई बुखेर उहाँले परमहंसहरूको संहिता 
श्रीमद्भागवत्को रचना गर्नुभयो । 

यस्यां वे श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । 


भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा ॥ ७ ॥ 
पदार्थ 


यस्यां  जुन श्रीमदभागवत 
श्रूयमाणायां  सुनिसकेपचछ्छि 
वै  निश्चयनै 

परमपूरुषे  परम पुरूष 


कृष्णे  परम पुरुष श्रीकृष्णमा 
पुंसः  श्रवणकर्ताको हृदयमा 
शोकमोहभयापहा  शोक मोह 
र भयलाई नाश गर्ने 





भक्तिः  भक्ति 
उत्पद्यते  उत्पन्न हुन्छ 


ताक्यार्थ जुन भागवतको श्रवण गर्नाले सुन्ने व्यक्तिको हृदयमा पुरुषोत्तम भगवान् श्रीकृष्णप्रति 
जीवको शोक, भय र मोह नष्ट गर्ने भक्तिको उदय हुन्छ । 


स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । 
शुकमध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः ॥ ८ ॥ 


पदठार्थ 

सःती 

मुनिः  ती भगवान् व्यासले 
भागवतीं  भागवत् 


कृत्वा  बनाएर 
अनुक्रम्य  पुनरावृत्ति गरेर 
निवृत्तिनिरतं  निवृत्ति परायण 


शुकम्  शुकदेवजीलाई 
च  पनि 
अध्यापयामास  पढाउनुभयो 





संहितां  संहिता आत्मजम्  आपफ्ना छोरा 
ताक्यार्थ उहँले यो भागवत संहिताको निर्माण र पुनरावृत्ति गरेर यसलाई आफ्नो 
निवृत्तिपरायण पुत्र शुकदेवलाई पढाउनुभयो । 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 

न्द,      क ९ 
स व नवृत्तानरतः सवत्रापक्षक सुनः। 
कस्यवा वृहतीमेतामात्माराम  समभ्यसत् ॥ ९॥ 





पदार्थ 

वे  निश्चयने परायण रमण गर्ने 

सःती सर्वत्र  सम्पूर्ण कार्यहरूमा क्स्य वा  के कारणले 

मुनिः  शुकदेव मुनि उपेक्षकः  उपेक्षा राख्ने एताम्  यो 

निवृत्तिनिरतः  अत्यन्त निवृत्ति आत्मारामः  सध आत्मामा बृहतीम्  विशालकाय ग्रन्थलाई 


रालानन्द्री लीक 


९९९१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


समभ्यसत्  अध्ययन गर्नुभयो  
ताक्यार्थ शुकदेवजी त॒ अत्यन्त निवृत्तिपरायण हूनुह॒न्थ्यो, उहाँ लाई कुनै पनि वस्तुको अपेक्षा 
थिएन, उहाँ सध आत्मामा नै रमण गर्नृहुन््यो । उहाँले कुन उेश्यले यस विशालकाय ग्रन्थको 
अध्ययन गर्नुभयो ? 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

आत्मारामाश्च मुनयो निग्रन्था अप्युरुक्रमे । 

कुव॑न्त्येतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिः ॥ १०॥ 





पदार्थ 

आत्मारामाः  आत्मामा रमाउने मुनयः च  मुनिहरू पनि भक्तिम्  भक्ति 

निग्रन्थाः  अहङ्ाररूपी ग्रन्थि अपि  पनि कुवन्ति  गर्दछछन् 

टटिसकेका अथवा विधि र॒ उरुक्रमे  भगवान्मा हरिः  भगवान् नारायण 
निषेधरूप ग्रन्थिबाट माथि अहेतुकं  विना कारण अर्थात् इत्थम्भूतगुणः  यस्तो गुणवाला 
उठ्सिकेका स्वतः ने हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ जो ज्ञानी छन्, जसको अविद्याको गोँटो फुकिसकेको छ, जो सदा आफूमा नै 
रमारंछन्, त्यस्ता व्यक्तिहरू पनि भगवानूमा हेतुरहित भक्ति गर्दछन्, किनभने भगवान्का गुण नै 
यस्ता मधुर छन्, जुन गुणहरू सम्पूर्ण मनुष्यहरूलाई आप्नोतफ तान्दछन् । 
वितरण यहाँ आएको निर्ग्रन्था शब्दको चर्चा गरौँ । निर््रन्थाः यो शब्द निवृत्तः ग्रन्थिः येषां ते 
विग्रहमा बहुव्रीहि समास भई बनेको शब्द हो। यहाँ ग्रन्थि शब्दले अहड़ारलाई बुखाएको छ। 
यसैले यस शब्दको सामान्य अर्थं अहङाररूप ग्रन्थिबाट हटेका भन्ने हुन्छ । अहङ़ार अज्ञानको कार्य 
हो । ज्ञानबाट अज्ञान नष्ट भएपचछ्ि मात्र अज्ञानको कार्य अहङारको नाश हृन्छ । यसर्थ निर्ग्रन्था 
शब्दबाट ज्ञानबाट अहङाररूप ग्रन्थि हटेका भन्ने अर्थं प्राप्त हुन्छ । 

अब अहितुकीं भक्ति यस अंशको चर्चा गँ । भगवान् नारायणमा अनन्यप्रेम हुनुलाई भक्ति 
भन्दछन्। मनमा भगवानप्रति अनन्यप्रेम छ, परन्तु त्यो भक्तिबाट भगवानूलाई प्रसन्न गराएर 
भगवान्बाट कुनै सांसारिक वस्तु प्राप्त गर्ने इच्छा छैन भने त्यस्तो भक्तिलाई अहैतुकी भक्ति 
भन्दछन्। भक्त प्रह्ादको भक्ति अहैतुकी भक्ति हो। जसरी गङ्गाको प्रवाह अखण्डरूपले निरन्तर 
समूद्रतिर बगिरहन्छ, त्यसै गरी भगवान्का गुणहरूको श्रवण गररेपछछि भक्तहरूको मनको गति 
अविच्छिन्नरूपले भगवानूमा लागिरहन्छ भने त्यस्तो भक्तिलाई अहैतुकी भक्ति भनिन्छ। 

गीता ७ ।१६मा दुःखमा परेको, जिज्ञासु, अर्थार्थी र ज्ञानी यी चार प्रकारका भक्तहरूको 
उल्लेख गरिएको छ । यी चारप्रकारका भक्तहरूमध्ये ज्ञानी भक्तले गर्ने भक्तिलाई ने अहैतुकी भक्ति 
हो । 


रालानन्द्री लीक 


९१२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


हरेगुणाक्षिप्तमतिभंगवान् बाद्रायणिः। 
अध्यगान्महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

नित्यं  सर्धै बाद्रायणिः  शुकदेवजीले महत्  ठलो 

विष्णुजनप्रियः  भगवान्का हरेः  भगवान् नारायणको आख्यानं  यस आख्यानलाई 
भक्तहरूसंग प्रेम गर्ने गुणाक्षिप्तमतिः  गुणबाट अध्यगात्  पद्नुभयो 
भगवान्  भगवान् आकृष्ट भएर 





ताक्यार्थ भगवान्का भक्तहरूसंग सधं प्रेम गर्न शुकदेवजीलाई भगवान्का गुणहरूले आफूतफ 
तानेको हुनाले उहाँले यस विशाल ग्रन्थको अध्ययन गर्नुभएको हो । 


परीक्षितोऽथ राजर्षेजन्मकर्मविलापनम् । 
संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम् ॥ १२॥ 





पढार्थ 

अथ  यसपच्छि र मोक्षको विषयमा च  पनि 

राजैः  राजर्षि पाण्डुपुत्राणां  पाण्डवहरूको वक्ष्ये  भन्दद्घु जसबाट 
परीक्षितः  परीक्षितको संस्थां  महाप्रस्थानको कृष्णकथोदयम्  भगवान् 
जन्मकमविरापनम्  जन्म कर्म विषयमा श्रीकृष्णको कथाको उदय हुन्छ 


ताक्यार्थ शौनकजी ! अब म राजर्षिं परीभ्षित्को जन्म, कर्म र मोक्ष तथा पाण्डवहरूको 
स्वगरोहणको कथा भन्दद्घुं। किनभने यिनै कुराहरूबाट भगवान् श्रीकृष्णका अनेक कथाहरूको 
उदय हुन्छ । 


यदा मृधे कोरवसृञ्जयानां 

वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । 
वृकोद्राविद्धगदाभिमशं 

भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३॥ 
भरतः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् 

कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । 
उपाहरद्िप्रियमेव तस्य 

जुगुप्सितं कमं विगह॑यन्ति ॥ १४॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१३ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पढार्थ 

अथो  यसपच्ि वृकोद्राविद्धगदाभिमरां छोराहरूको 

यदा  जुन समयमा भग्नोरुदण्डे  भीमसेनको शिरांसि  राउकाहरू 

मृघे  युद्धमा गदाको प्रहारबाट जांँघ दृटेपक्छि उपाहरत्  काटेर ल्याए 
कौरवसृञ्जयानां  कौरव र॒ द्रोणिः  अश्वत्यामाले तस्य  दुर्योधनका लागि पनि 
पाण्डवहरूको भतुंः  आप्ना स्वामी यो कार्य 

वीरेषु  वीरहरू दर्योधनका लागि विप्रियमेव  प्रतिकूल नै लाग्यो 
वीरगतिं गतेषु  वीर गतिलाई प्रियम् इति पश्यन् स्म  प्रिय किनभने 

प्राप्त गरिसकेपच्ि लाग्ने कार्य हुन्छ भन्ने ठानेर जुगुप्सितं कमं  नीच कर्मको 
धृतराष्ट्रपुत्रे  धृतराष्ट्का पुत्र॒ स्वपतां  सुतिरेका विगर्हयन्ति  सब मनुष्यहरू 
दुर्योधनको कृष्णासुतानां  व्रौपदीका निन्दा न गर्दछन् 





ताक्यार्थ महाभारतको युद्धमा कौरव र पाण्डव दुबे पक्षका वीरहरूले वीर गति प्राप्त 
गरिसकेका थिए। भीमसेनको गदाको प्रहारले दुर्योधनको जाँघ दुटेको थियो । अश्वत्थामाले आफना 
स्वामी दुर्योधनका लागि यो प्रिय कार्य हुनेछ भन्ने ठानेर द्रौपदीका सुतेका छोराहरूका टाउकाहरू 
काटेर दुयाधनलाई अर्पण गरे। यो कार्य दुर्योधनका लागि पनि अप्रिय नै थियो, किनभने त्यस्तो 
नीच कर्मको सबेले निन्दा गर्दछछन्। 


माता रिद्यूनां निधनं सुतानां 


निशम्य घोरं परितप्यमाना । 
तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षी 

तां सान्त्वयन्नाह किरीरमाटी ॥ १५॥ 
पदार्थ 
तदा  त्यस समयमा निरम्य  सुनेर तां  ती द्रौपदीलाई 
माता  द्रौपदी वाष्पकलाकुलाक्षी  आं खाबाट सान्त्वयन्  सान्त्वना दिदे 
रिदूनां  बालक आंँसुको धारा निकालेर किरीटमाली  अर्जुन 
सुतानां  छोराहरूको परितप्यमाना  शोक गर्दै आह  भन्न लागे 
घोरं  भयानक अरुदत्  रुन लागिन् 
निधनं  मरण भएको 





ताक्यार्थ ती बालकहरूकी माता द्रौपदी आपफ्ना पुत्रहरूको मृत्यु भएको भन्ने सुनेर अत्यन्त 
दुःखी भड्न्। उनका आंँखाबाट आंसु आयो, उनी रुन लागिन्। अर्जुनले उनलाई सान्त्वना दिदे 
भने। 


रालानन्द्री लीक 


९९४ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
४ प्रमृजामि . 
तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्र 
यद् बह्यबन्धोः दिर आततायिनः। 
गाण्डीवमुक्तेविरिखेरुपाहरे ९  न्द, 
गाण्डीवसुक्तेविशिखेरुपाहरे 
त्वाऽऽक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा ॥ १६ ॥ 





पदठार्थ 

भद्रे  हे कल्याणी ! अश्वत्थामाको आमा तिमी 

यत्  जुन समयमा शिरः  टाउको स्नास्यसि  स्नान गर्नेछ्यौ 
गाण्डीवमुक्तैः  गाण्डिव धनुबाटत्वा  तिम्रो तदा  त्यस समयमा 
छोडिएका उपाहरे  नजिकमा ल्याङनेष्कु, ति  तिम्रो 

विरिखेः  बाणद्रारा जुन टाउकालाई शुचः  शोकका आं सुहरू 
आततायिनः  आततायी आक्रम्य  आसन बनाएर प्रमृजामि  पुने 
ब्रह्मबन्धोः  ब्राह्मणाधम दग्धपुत्रा  मेका छोराहरूकी 


ताक्यार्थ म तिम्रो आंसु त्यस समयमा पुदछनेष्टु, जब आततायी ब्राह्मणाधम अश्वत्थामाको 
टाउको गाण्डिव धनुको बाणले काटैर म तिमीलाई अर्पण गर्नु । पुत्रहरूको अन्त्येष्टि क्रिया 
गरिसकेपछ्ि तिमी त्यस टाउकालाई आसन बनाएर स्नान गर्न्यो । त्यस समयमा म तिम्रा 
शोकका आंसुहरू पुद्छनेद्ु । 


इति प्रियां वल्युविचित्रजल्पेः 


स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः। 
अन्वाद्रवदंहित उग्रधन्वा 

कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
इति  यसप्रकार श्रीकृष्ण नै मित्र र सारथि ध्वजामा हनुमान् थिए ती अर्जुन 
वल्गुविचित्रजल्पैः  मिटा एवं भएका दंितः  कवच धारण गरेर 
विचित्र कुराहरुूद्रारा उग्रधन्वा  भयानक गाण्डीव रथेन  रथमाथि चढेर 
प्रियां  द्रौपदीलाई धनुलाई धारण गर्न गुरुपुत्रं  गुरुपुत्र 
सान्त्वयित्वा  सम्ाएर सःती अनु आद्रवत्  अश्वत्थामाको 
अच्युतमित्रसूतः  भगवान् कपिध्वजः  जसको रथको पचि लागे 





वाक्यार्थ अर्जुनले यस्ता मिठा विचित्र कुराहरूद्वारा द्रौपदीलाई सान्त्वना दिएर आना मित्र 
भगवान् श्रीकृष्णलाई सारथि बनाएर कवच धारण गरेर आफ्नो भयानक गाण्डीव धनु लिएर 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


रथमाथि चेर गुरुपुत्र अश्वत्थामाको पछि लागे । 


तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् 
कुमारहोद्धिग्नमना रथेन । 
पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुन्यां 
यावद्गमं रुद्रभयाद्यथाकः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
तम्  ती अर्जुनलाई प्राणपरीप्सुः  प्राणको रक्षाका 
आपतन्तं  आफ्नो पचछिपच्ि लागि 
लागेको सः ती 
दूरात्  टाढाबाट कुमारहा  बालघाती अश्वत्थामा 
विलक्ष्य  देखेर यावदूगमम्  जतिसम्म भाग्न 
उद्धिनमना  उद्विग्न मन॒ सक्दथे त्यहांसम्म 
भएका उर्व्यां  पृथ्वीमा 


९९५ 


अध्याय ७ 


रथेन  रथमाथि चढेर 
पराद्रवत्  भागे 

यथा  जसरी 

रुद्रभयात्  रुद्रको भयले 
कः  सूर्य भागेका थिए 





ताक्यार्थ बालकहरूको हत्याले अश्वत्थामाको मन उद्विग्न भएको धियो । उनले टाढैबाट देखे 
कि अर्जुनले उनलाई लखेटिहिका छन्। जसरी रुद्रका भयले सूर्य भागेका थिए त्यसै गरी उनी 
आफ्नो प्राणरक्नाका लागि पृथिवीमा जति भाग्न सक्दथे त्यति भागे। 


यदारारणमात्मानमेक्षत श्रान्तवाजिनम् । 
अस्व्रं बह्यशिरो मेने आत्मत्राणं हिजात्मजः 


पदार्थ 
द्विजात्मजः  ब्राह्मणपुत्र आत्मानम्  आूलाई 
अश्वत्थामा अरारणम्  रक्षकले रहित 


श्रान्तवाजिनम्  जसका रथका अथवा एक्लो 
घोडाहरू थाकिसकेका थिए पेक्षत  देखे 
यदा  जब आत्मत्राणं  आफूलाई बचाउने 





॥ १९ ॥ 


एकमात्र साधनका रूपमा 
ब्रह्मशिरः  ब्रह्मशिर नाम गरेको 
अस्त्रं  ब्रह्मास्त्र 

मेने  ठने 


ताक्यार्थ जब उनले देखे कि उनका रथका घोडाहरू थाकिसकेका छन् र उनी बिल्कुल एक्लै 
छन्, तब उनले आ्ूलाई बचाउने एकमात्र साधन ब्रह्मास्त्र नै ठाने । 


अथोपस्पृश्य सलिटं सन्दधे तत्समाहितः। 


अजानन्नपि संहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते ॥ २०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 
अथ  यसपचछ्ि फकडिने विधि 


प्राणकृच्छ्र  प्राण नै जाने सङ्ट अजानन् अपि  नजाने तापनि 
उपस्थिते  आद्परेकाले सलिलम् उपस्पृश्य  आचमन 
उपसंहारं  ब्रह्मास्त्रलाई गरेर 





अध्याय ७ 


तत्समाहितः  ध्यान केन्ित 
गरेर 

तत्  त्यो ब्रह्मास्त्र 

सन्दधे  प्रयोग गरे 


ताक्यार्थ ब्रह्मास्त्रलाई फर्काडनि विधान थाहा नभए पनि प्राण सङ्टमा परेको देखेर उनले 


आचमन गरे र ध्यान केन्द्रित गरेर ब्रह्मास््रको प्रयोग गरे। 


ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सवंतो दिङाम्। 


प्राणापदमभिप्रक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥ २१॥ 


पदठार्थ 

ततः  त्यस ब्रह्मास््रनाट तेजः  तेज 

सवंतोदिशम्  सम्पूर्ण अभिप्रेक्ष्य  देखेर 

दिशाहरूमा प्राणापदम्  प्राण नै जाने सड़ट 
प्रादुष्कृतं  प्रकट भएको देखेर 

प्रचण्डं  प्रचण्ड जिष्णुः  अर्जुनले 


ताक्यार्थ त्यस अस्त्रवाट सम्पूर्णं दिशाहरूमा एउटा ठलो 


विष्णुं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
ह  निश्चय नै 
उवाच  भने 





प्रचण्ड तेज फौलियो। अब त 


आफूलाई प्राण बचाउन नै गाहो परेको कुरा अर्जुनले देखे । त्यसपछि उनले भगवान् श्रीकृष्णसंग 


प्रार्थना गरे। 
अयंन उवाच अर्जुनले भने 
कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर । 
त्वमेको दद्यमानानामपवर्गोऽसि संसृतेः ॥ २२॥ 
पदार्थ 


कृष्ण कृष्ण  हे कृष्ण संसृतेः  जन्म र मरण आदिको 
महाबाहो  हे महाभाग कारणले 

भक्तानाम्  भक्तहरूलाई दद्यमानानाम्  बारम्बार 
अभयङ्कर  अभय प्रदान गर्ने पिल्सिरहेका 


वाक्यार्थ श्रीकृष्ण ! तपाई सच्चिदानन्दरूप परमात्मा हुनुहुन्छ 


अपवगंः  मोक्षरूप 
त्वम्  तपाई 
एकः एव  एदे 





असि  हनुहन्छ 
। तपाई आफ्ना भक्तलाई अभय 


दान गर्नृहुन्छ । संसाररूपी दावानलबाट सन्तप्त भएका प्राणीहरूका लागि त्यो दुःखबाट द्ुटाउने 


एकमात्र तपाई ने हुनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९९७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


त्वमाद्यः पुरुषः साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः। 
मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या केवल्ये स्थित आत्मनि ॥ २३॥ 





पदार्थ 

त्वम्  तपाई प्रकृतेः  प्रकृतिदेखि मायां  मायालाई 

आद्यः  सम्पूर्ण सुष्टिको परः  पर रहेको व्युदस्य  हटाएर 

कारण हुनृहुन्छ पुरुषः  ईश्वर हुनुहन्छ कैवल्ये  कैवल्यरूप 
साक्षात्  साक्षात् चिच्छक्त्या  आपनो आत्मनि  आत्मामा 
ईश्वरः  ईश्वर हुनुहुन्छ चिच्छक्तिद्रारा स्थितः  अवस्थित हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ तपाई प्रकृतिदेखि पर रहने आदिपुरुष साक्षात् परमेश्वर हुनहुन्छ । आफ्नो चितृशक्तिद्रारा 
बहिरङ्ग एवं त्रिगुणमय मायालाई टाढा भगाएर आफ्नो अद्वितीय स्वरूपमा स्थित हुनुहन्छ । 


स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः। 
 विधत्से न वीर्येण  धममादिलक्षणम् ९८ 
विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो घमौदिरक्षणम् ॥ २४॥ 





पदार्थ 
सःएव  त्यो ईश्वर तपाई ने लागि काम र मोक्षरूप 

न ् प 
मायामोहितचेतसः  अविद्याको स्वेन  आफ्नो श्रेयः  कल्याण 
कारणले मोहमा फसेका वीर्येण  प्रभावले विधत्से  प्रदान गर्नृहन्छ 
जीवलोकस्य  जीवहरूका धमौदिलक्षणम्  घर्म, अर्थ, 


ताक्यार्थ त्यही तपाई आफ्नो प्रभावले माया मोहित जीवहरूका लागि धर्म, अर्थ, काम र 
मोक्षरूप कल्याणको विधान गर्नृहुन्छ । 


तथायं  भारजिहीर्षया ९ 
तथाय चावतारस्त भुव भारजिहीषया । 
स्वानां चानन्यभावानामनुष्वयानाय चासकृत् ॥ २५॥ 





पढार्थ 

तथा  त्यस्तै भारजिहीषंया  भार हरण गर्ने भक्तहरूका लागि 

अयंच यो इच्छाले असकृत्  बारम्बार 

ते अवतारः  तपाईको अवतार स्वानां  आफ्ना अनुध्यानाय च  स्मरण एवं 
भुवः  पुथिवीको अनन्यभावानाम्  अनन्य ध्यानका लागि पनि हो 


ताक्यार्थ तपाईको यो अवतार पुथिवीको भार हरण गर्नका लागि हो। तपाई अनन्य प्रेमी 
भक्तहरूका लागि निरन्तर स्मरण र ध्यानका लागि हुनुहन्छ । 


    न अ ह भ अ भ 
किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् । 
सवंतो मुखमायाति तेजः परमदारुणम् ॥ २६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


पदार्थ 
देवदेव  सम्पूर्ण देवताहरूका 
पनि देवता हे भगवान् 


आयाति इति वा  आद्रहेको छ 
अहम्  म 
न वेदुमि  जान्दिनं 


सवंतोमुखम्  चारैतिरबाट 
आयाति  आदरहको छ 
परमदारुणम्  ज्यादै भयंकर किम् इदं स्वित्  योकेहो? 
तेजः  तेज कुतः  कहांबाट 
ताक्यार्थ सम्पूर्णं देवताहरूको पनि देवता हे श्रीकृष्ण ! यो भयडूर तेज चारैतिरबाट मतर्फ 
आद्रहेको छ, यो के हो ? कहाँबाट आदइरहेको छ, किन आद्रहेको छ भन्ने कुरा मलाई बिल्कुल 
थाहा छैन । 





श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य बाह्यमस्तं प्रदरिंतम् । 
नैवासो वेद् संहारं प्राणबाध उपस्थिते ॥ २७॥ 


पदठार्थ 
प्राणबाधे  प्राण नै जाने सङ्ट बाह्यम् अस्त्रं  ब्रह्मास्त्र न वेद्  जान्दैनन् 
उपस्थिते  उपस्थित भएको प्रदशिंतम्  प्रयोग गरेका हृन् इदं  यो 


हूुनाले 
द्रोणपुत्रस्य  अश्वत्थामाले 


असो  यिनी अश्वत्थामा 
संहारं  यसको संहारलाई 


वेत्थ  तर तिमी जान्दक्ल 





ताक्यार्थ अर्जुन ! यो अश्वत्थामाले छोडेको अस्त्र हो। प्राण सङ़ट भएको हुनाले उनले यस 
अस्त्रको सन्धानमात्र गरेका हुन्, यसको उपसंहार गर्ने विधान उनलाई थाहा छैन तर तिमीलाई 
थाहा छ। 

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकरांनम्। 

जह्यस्त्रतेज उन्नद्धमस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

हि  किनभने 

अस्य  यस ब्रह्मास्त्रलाई 
प्रत्यवकरशंनम्  फकडन सक्ने 
अन्यतमं  अर्को कुनै 

अस्त्रं  अस्त्र 


न छैन 

उन्नद्धम्  प्रचण्ड 

अस्त्रतेजसा  ब्रह्मास्त्रको तेजले 
अस्त्रतेज  ब्रह्मास्त्रको तेजलाई 
किञ्चित् अस्त्रं  कुनै अस्त्रले 





हिनै 

जहि  उपसंहार गर 
अस्वज्ञः  किनभने तिमी 
अस्त्रविद्यामा कुशल छौ 


ताक्यार्थ यस अस्त्रलाई अभिभूत गर्न सक्ने शक्ति अरू कुनै पनि अस्त्रमा छैन। तिमी 
अस्त्रविद्यामा निपुण छो, ब्रह्मास्त्रको तेजद्रारा नै ब्रह्मास्त्रको प्रचण्ड तेजलाई निभाऊ । 


रालानन्द्री लीक 


९९१९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा । 
स्पृष्ट्वापस्तं परिरम्य बाह्यं बाह्यस्तरं सन्दधे ॥ २९॥ 

पदार्थ 


भगवता  भगवान्ले फाल्गुनः  अर्जुनले निवारणका लागि 


प्रोक्तं  बताउनुभएको कुरा आपः स्पृष्ट्वा  आचमन गरेर बाह्यं  ब्रह्मास्त्र 
श्रुत्वा  सुनेर तं  भगवान्लाई सन्दधे  प्रयोग गरे 


परवीरहा  विपक्षी वीरहरूलाई परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर 
मार्नका लागि निपुण बाह्यस्तरं  ब्रह्मास््रको 
ताक्यार्थ अर्जुन विपक्षीहरूलाई मार्न ज्यादे कुशल यिए। भगवान्को कुरालाई सुनेर उनले 
आचमन गरे। त्यसपछि भगवान्लाई परिक्रमा गरेर ब्रह्मास््रको निवारणका लागि ब्रह्मास््रको ने 
प्रयोग गरे। 





संहत्यान्योन्यमुभयोस्तेजसी शरसंवृते । 
आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽ कंवह्िवत् ॥ ० ॥ 


पदार्थ 
र अग्न 


शरसंवृते  बाणद्रारा वेष्टित 


उभयोः  दुर्दओटा 
ब्रह्मास्त्रहरूको 
तेजसी  तेज 


अन्योन्यम्  परस्परमा 
संहत्या  टकराएर 
खं च  आकाशलाई पनि 


आवृत्य  टढाकेर 
ववृधाते  बदन लागे 





अकवहविवत्  प्रलयकालीन सूर्य रोदसी  पृथिवी र स्वर्गलाई 
वाक्यार्थ बाणद्रारा वेष्टित ती दुर्ईदमोटा ब्रह्मास्त्रहरू प्रलयकालीन सूर्य र अग्निर आपसमा 
परस्पर टकराएर आकाश र दिशाहरूमा फैलिएर बदन लागे । 


ुष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रील्लोकान्प्रदहन्महत् । 
दह्यमानाः प्रजाः सवां सांवतंकममंसत ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपछि 

त्रीन्  तीनै 

लोकान्  लोकहरूलाई 
प्रदहत्  उढाउन लागेको 


महत्  टुलो 

तयोः  अर्जुन र अश्वत्थामाको 
अस्त्रतेजः  ब्रह्मास््रको तेज 
दुष्ट्वा  देखेर 





तुत 

दह्यमानाः  उक्त तेजले उदन 
लागेका 

सवांः  सम्पूर्ण 


रालानन्द्री लीक 


९९० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


प्रजाः  मानिसहरू सांवर्तक अग्निनैहो भने 

सांवतंकः  यो त प्रलयकालीन अमंसत  ठान लागे 

वाक्यार्थ तीनै लोकलाई जलाउने ती दुरईदभोटा ब्रह्मास्त्रहरूको तेजले मानिसहरू जल्न लागेको 
देखेर सबले यो प्रलय कालको सांवर्तक अग्निहो भन्ने निश्चय गरे। 


प्रजोपद्रवमालक््य लोकव्यतिकरं च तम् । 
मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारायुंनो हयम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

अलंनः  अर्जुनले नाश पनि हयम्  दुरईओरै ब्रह्मास्त्रको 
प्रजोपद्रवम् च  प्रजाहरूको आलक्ष्य  देखेर तेजलाई 

नाशर वासुदेवस्य  भगवान् सञ्जहार  फर्कद्दिए 
तम्  त्यो वासुदेवको 

लोकन्यतिकरं च  लोकहरूको मतं  अनुमतिले 





ताक्यार्थ त्यस आगोबाट प्रजा र लोकहरूको नाश भएको देखेर भगवानूको अनुमतिले अर्जुनले 
दुबे तेजलाई फकइ्दिए। 


तत आसाद्य तरसा दारुणं गोतमीसुतम् । 
बबन्धामष॑ताम्राक्षः पयं रशनया यथा ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपछि दारुणं  अत्यन्त क्रूर परुं  पशुलाई बांधिन्छ त्यसै 
आमर्ष॑ताम्राक्षः  जसका आखा गोतमीसुतम्  गौतमीपुत्र गरी 

क्रोधले राताराता भएका थिए अश्वत्यामालाई ररानया  डोरीले 

ती अर्जुनले आसाद्य  समातेर बबन्ध  बाँधे 

तरसा  वेगले यथा  जसरी 





ताक्यार्थ क्रोधले आंखा राताराता भएका अर्जुनले दौडर क्रूर अश्वत्थामालाई पशुलाई डोरीले 
नाध गरी बांधे । 

शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । 

पराहाजुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षणः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

रज्ज्वा  डोरीले बुध्वा  बांँधेर अनं  अर्जुनलाई 

रिपुं  शत्रुलाई शिबिराय  सेना राखने ठारंतिर प्रकुपितः  रिसाउनुभएका 
बलात्  बलपूर्वक निनीषन्तं  लान लागेका अम्बुजेक्षणः  कमलका जस्ता 


रालानन्द्री लीक 


९९१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


आंखा भएका भगवान्  भगवानूले आह  भन्नुभयो 
ताक्यार्थ अर्जुनले अश्वत्थामालाई बलपूर्वक बाँधैर शिबिरतिर लैजान लागेको समयमा 
कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण क्रूद्ध भएर भन्नुभयो । 


मेनं पाथाहैसि त्रातुं बह्यबन्धुमिमं जहि । 
योऽसावनागसः सुप्तानवधीन्निशि बाकान् ॥ ३५॥ 





पदढार्थ 

पाथं  हे अर्जुन इमं  यसलाई भएका 

एनं  यो जहि  मार सुप्तान्  सुतेका 
ब्रह्मबन्धुम्  ब्रह्मबन्धुलाई यः असो  यो जुन अश्वत्थामाले बालकान्  बालकटरूलाई 
त्रातुं  छोडन निशि  रातमा अवधीत्  मायो 

मा एव अहैसि  ठीक छैन अनागसः  अपराधले रहित 


ताक्यार्थ हे अर्जुन ! यस ब्राह्मणाधमलाई छाडनु ठिक छैन। यसलाई त मारिहाल्नुपर्छ । किनभने 
यसले रातमा सुतेका निरपराध बालकहरूको हत्या गरेको छ। 


मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बाटं स्त्रियं जडम् । 
प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

धमवित्  धर्म जानते मन्छे बाट  बालक भीतं  उराएको 
मत्तं  असावधान स्त्रियं  स्त्री रिपुं  शत्रुलाई 
प्रमत्तम्  मदमस्त जडम्  विवेकशून्य न हन्ति  मार्दैन 
उन्मत्तं  पागल प्रपन्नं  शरणागत 

सुप्तं  सुतेको विरथं  रथहीन 





ताक्यार्थ धर्मवेत्ता पुरुष असावधान, मदमस्त, पागल, सुतेको बालक, स्त्री, विवेकज्ञानशुन्य, 
शरणागत, रथहीन र भयभीत शत्रुलाई मार्दैनन्। 


स्वप्राणान्यः परप्रणेः प्रपुष्णात्यघृणः खलः । 
तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यदोषाद्यात्यधः पुमान् ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

यःजो स्वप्राणान्  आफनो प्राणको श्रेयः  कल्याणकारक हुन्छ 
अधघृणः  दयाहीन प्रपुष्णाति  पोषण गर्दछ यदोषात्  जुन दोषको कारणले 
खलः  दुष्ट पुरुष तदधः  त्यस व्यक्तिको वध ने पुमान्  पुरुष 

परप्रणिः  अककि प्राणको तस्य  त्यसका लागि अधः  नरक 

हिंसाद्रारा हि  निश्चय नै याति  जान्छ 





रालानन्द्री लीक 


९९२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ परन्तु जो दुष्ट र क्रूर पुरुष अर्कालाई मारेर आफ्नो प्राणको पोषण गर्द त्यस्ता 
व्यक्तिको वध गर्नु नै उसका लागि कल्याणकारक हुन्छ । किनभने ऊ बाँच्यो भने फेरि पाप गर्वछछ 
र त्यस पापको कारणले उसलाई नरक जानुपर्दछ। 


प्रतिश्चुतं च भवता पाञ्चाल्ये शृण्वतो मम । 
आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥ ३८ ॥ 





पदढार्थ 

मम  मेले धियौ कि तस्य  त्यस व्यक्तिको 
श्रुण्वतः  सुन्ने गरी मानिनि  हे मानवती द्रौपदी हिरः  टाउको 

भवता  तिमीले यः  जसले ते  तिमीलाई 
पाञ्चाल्ये  द्रौपदीलाई पुत्रहा  तिम्रा छोराहरूको वध आहरिष्ये  ल्याइदिने्ु 
प्रतिश्रुतं च  प्रतिज्ञा पनि गरेका गरेको छ 


ताक्यार्थ अर्को कुरा तिमीले मेरे अगाडि द्रौपदीसंग के प्रतिज्ञा पनि गरेका धियौ भने हे 
मानवती ! जसले तिम्रा छोराहरूको वध गरेको छ, उसको टाउको ल्याएर तिमीलाई अर्पण 
गरौँला। 


तदसो वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा । 
भतुंश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

वीर  हे वीर भतुंः च  दर्योधनको लागि आततायी  आततायी 
असो  यो पनि पापः  यो पापीलाई 
कुलपांसनः  कुलाङ्गार विप्रियं  प्रतिकूल हुने काम॒ वध्यतां  मार 
आत्मबन्धुहा  तिम्रा आफ्ना कृतवान्  गरेको छ 

बालकहरूलाई मार्ने तत्  त्यो 


ताक्यार्थ यस पापी कुलाङ्गार आततायीले तिम्रा छोराहरूको वध गरेको छ र आफ्नो स्वामी 
दुर्योधनलाई समेत दुःखी गराएको छ । यसकारण हे अर्जुन ! यसलाई तिमीले मार्नँ पर्छ । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं परीक्षता धर्म पार्थः कृष्णेन चोदितः। 
नैच्छडन्तु गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥ ४०॥ 


पढार्थ 
एवं  यसप्रकारको परीक्षता  परीक्षा लिने उदेश्यले चोदितः  प्रेरणा गरिएका 
घर्मं  धर्मको कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णले महान्  धर्मका ज्ञाता 


रालानन्द्री लीक 


९९२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पाथ॑ः  अर्जुनले गुरुसुतं  अश्वत्थामालाई न रच्छत्  इच्छा गरेनन् 
आत्महनं  आपफ्ना छोराहरूलाईहन्तुं  मारने 

मार्ने यद्यपि  तैपनि 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको धर्मको परीक्षा लिनका लागि यसप्रकार प्रेरणा 
गर्नुभएको धियो । परन्तु अर्जुनको हृदय ज्यादै महान् थियो, यद्यपि अश्वत्थामाले उनका छोराहरूको 
हत्या गरेको धियो तापनि अर्जुनको मनमा गुरुपुत्रलाई मारने इच्छा भएन। 


अथोपेत्य स्वरिबिरं गोविन्दुप्रियसारथिः। 
न्यवेदयत् तं प्रियाये शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपछ्छि उपेत्य  पुगेर प्रियाये  द्रौपदीलाई 
गोविन्दप्रियसारथिः  भगवान् हतान्  अश्वत्थामाद्रारा तं  ती गुरुपुत्रलाई 
श्रीकृष्ण आफना प्रिय सारथि मारिएका न्यवेदयत्  अर्पण गरे 
भएका अर्जुन आत्मजान्  छोराहरूका लागि 

स्वरिविरं  आपनो शिबिरमा ोचन्त्ये  शोक गरिखेकी 





ताक्यार्थ यसपच्छि आफ्नो मित्र र सारथि श्रीकृष्णका साथ अर्जुन युद्ध शिबिरमा पुग । त्यां 
आप्ना मृत छोराहरूका लागि शोक गरिरहेकी द्रौपदीका अगाडि लगेर गुरुपुत्र अश्वत्थामालाई 
सुम्पिदिए। 
तथाऽऽहृतं पशुवत् पाडाबद्ध 
मवाङ्मुखं कम॑सुगुप्सितेन । 
निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं 
वामस्वभावा कृपया ननाम च ॥ ४२॥ 





पदढार्थ 

तथा  त्यसरी अपमानपूर्वक अवाङ्मुखं  मुख तलतिर भएकी 

आहतं  ल्याइएका फर्कएका कृष्णा  ्रौपदीले 

पद्ुवत्  पशु अपकृतं  आफ्नो अनिष्ट गर्ने कृपया  दयाले 

पारोन  पाशाले गुरोः  गुरुका ननाम च  गुरुपुत्रलाई नमस्कार 
बद्धम्  बांधिएका सुतं  पुत्रलाई पनि गरिन् 

कर्मजुगुप्सितेन  आ्ूले गरेको निरीक्ष्य  देखेर 

निन्दनीय कर्मका कारणले वामस्वभावा  सुन्दर शील 


रालानन्द्री लीक 


९९४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ पशु बाँधेर ल्याइएका, निन्दित कर्म गरेको हुनाले आफ्नो मुख तलतिर उुकाएका, 
आफ्नो अनिष्ट गर्ने गुरुपुत्र अश्वत्थामालाई यसरी अपमानित भएको देखेर सुन्दर शील भएकी 
द्रोपदीको कोमल हृदय दयाले भरिएर आयो र उनले अश्वत्थामालाई नमस्कार गरिन्। 


उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती । 
मुच्यतां मुच्यतामेष ब्राह्मणो नितरां गुरुः ॥ ४३॥ 





पदार्थ 

अस्य  यी गुरुपुत्रलाई उवाच  भनिन् ब्राह्मणः  यी ब्राह्मण 
बन्धनानयनं  बाँधेर ल्याउनु एषः  यिनलाई नितरां  अत्यन्त 
असहन्ती सती  सहन नगर्दै मुच्यताम् मुच्यताम्  गुरुः  पूजनीय गुरु हुन् 
च  पनि छोडिदिनुहोस्, छोडिदिनुहोस् 


ताक्यार्थ गुरुपुत्रलाई यसप्रकार बाँधेर ल्याउनु सती द्रौपदीलाई सहन भएन र उनले भनिन् 
छोडिविनुहोस्, छोडिदिनृहोस्, यी ब्राह्मण हाम्रा लागि अत्यन्त पूजनीय गुरु हुन् । 


सरहस्यो धनुवदः सविसर्गोपसंयमः। 

अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात् ॥ ४४॥ 

स एष भगवान्द्रोणः प्रजारूपेण वतते । 

तस्यात्मनोऽधं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृषी ॥ ५५॥ 





पढार्थ 

सरहस्यः  रहस्ययुक्त सः ती आत्मनः  देहको 

धनुर्वेद्ः  धनुर्वेद भगवान्  भगवान् अंम्  आधा भाग 
सविसर्गोपसंयमः  अस्त्र प्रयोग ्रोणः  द्रोण नै कृषी  कृपी 

र उपसंहारले युक्त भएको एषः  यिनी पत्नी  पत्नीको रूपमा 
अस्त्रग्रामः  अस्र समूह प्रजारूपेण  पुत्ररूपले आस्ते  जीवित नै हुनुहुन्छ 
भवता  तपारईले वतेते  हाम्रो अगाडि छन् किनभने उहाँ 

यदनुग्रहात्  जुन द्रोणाचार्यको यसकारण ते  उहाँको 

अनुग्रहले वीरसूः  पुत्रवती न अन्वगात्  आप्नो पतिसंग 
शिक्षितः च  सिक्नुभयो पनि तस्य  वी द्रोणकी सती जानुभएन 


ताक्यार्थ जसको कृपाले तपाईले रहस्यसहित प्रयोग र उपसंहारका सम्पूर्णं धनुर्वेदको ज्ञान 
प्राप्त गर्नुभएको छ, ती तपाईका आचार्य द्रोण नै उहाँको पुत्रको रूपमा तपाईको अगाडि उपस्थित 
हनहुन्छ । उहांकी अधङ्किनी कृपीले यिन पुत्रप्रतिको ममताको कारणले आप्ना पतिको अनुगमन 
गर्न सकिनन् र अहिले उनी जीवित हूनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


१९५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


 


तद्धम॑ज्ञ महाभाग भवद्धिर्गोरवं कुलम् । 
वृजिनं नाहेति प्राप्तुं पूज्यं वन्यमभीक्ष्णः ॥ ४६॥ 





पदार्थ 

तत्  त्यसकारण वृजिनं  दुःख महाभाग  महाशय 

भवद्धिः  तपार्ईूले प्राप्तुं  प्राप्त गराउन अभीक्ष्णशः  सध 

गोरवं  गुरुका नाति  योग्य छैन पूज्यं  पूज्य र 

कुलम्  कुललाई धर्मज्ञ  हे धर्मज्ञ वन्यः च  नमस्करणीय पनि छ 


ताक्यार्थ महाभाग्यवान् आर्यपुत्र ! तपाई धर्मज्ञ हुनुहन्छ, जुन गुरुवंशको नित्य पूजा एवं वन्दना 
गर्नुपर्वछछ, त्यस गुरुवंशलाई कष्ट पुययाउनु तपारईका लागि उचित कार्य होन । 


मा रोदीदस्य जननी गोतमी पतिदेवता । 
यथाहं मृतवत्सातां रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः ॥ ४७॥ 





पदठार्थ 

यथा  जसरी अश्चुमुखी  आंखाले भिजेको पतिदेवता  पतिव्रता 
अहं  म मुख भएकी गोतमी  गौतमी 
मृतवत्सा  बच्चाहरू मर्नको मुहुः  बारम्बार जननी  आमा 
कारणले रोदिमि  रोडरेकी दु त्यसरी मा रोदीत्  नरोऊन् 
आतां  दुःखी भएर अस्य  यी अश्वत्थामाकी 


ताक्यार्थ जसरी मेरा बच्चाहरू मरेकाले म दुःखी भएर रोदरहेकी दु र मेरो आंँखाबाट बारंबार 
आंसु आदइरहेको छ, त्यसरी नै यिनकी माता पतिव्रता गौतमी नरोऊन्। 


येः कोपितं बह्यकुलं राजन्येरजितात्मभिः। 
तत्कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचापिंतम् ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

येः  जुन ब्रह्मकुटं  ब्रह्मकुलले शुचापिंतम्  शोकमग्न गराएर 
अनितात्ममिः  उच्छष्ल सानुबन्धं  परिवार सहित आश्य  चाँडे नै 

राजन्यः  राजाहर्द्रारा तत्  त्यस प्रदहति  दग्ध गर्द 

कोपितं  कुपित कुट  राजकुललाई 





ताक्यार्थ जो उच्छरुड्खल राजाहरू आफ्ना कुकृत्यद्वारा ब्राह्मण कुललाई कुपित गरा्ंछन्, ती 
कुपित ब्राह्मणले परिवारसहित राजाहरूलाई शोकमग्न गराएर नष्ट गरिदिन्छन् । 


रालानन्द्री लीक 


९२६ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निव्यंलीकं समं महत् । 
राजा धम॑सुतो राज्ञाः प्रत्यनन्दद्वचो द्विजाः ॥ ४९॥ 





पदार्थ 

द्विजाः  हे शौनकादि ऋषिहरू धम्यं  धर्मको अनुकूल भएको 

हो न्याय्यं  न्यायको अनुकूल समं  समताले युक्त 
घम॑सुतः  धर्मपुत्र सकरुणं  करुणाले युक्त महत्  श्रेष्ठ 

राजा  राजा युधिष्ठिरले भएको वचः  वचनको 

राज्ञयाः  प्रौपदीको निव्यंलीकं  कपटले रहित प्रत्यनन्दत्  समर्थन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू हो ! द्रौपदीको भनादइ धर्म र न्यायको अनुकूल धियो। 
उनमा कपट थिएन, अपितु करुणा र समता थियो । त्यसकारण राजा युधिष्ठिरले रानीको हितले 
भरिपूर्ण भएको श्रेष्ठ वचनको समर्थन गर्नुभयो । 


नकुलः सहदेवश्च युयुधानो घनञ्जयः। 
देवकीपुत्रो  ४४१  
भगवान् ये चान्ये याश्च योषितः ॥ ५०॥ 


पढार्थ 

नकुलः  नकुलले ॐ  देवकीपुत्र याः च  अरू 

सहदेवः  सहदेवले भगवान् च  भगवान् श्रीकृष्णलेयोषितः  स्व्रीहरूले पनि 
युयुधानः  सात्यकिले पनि ्रौपदीको वचनको समर्थन गरे 
घनञ्जयः  अर्जुनले ये च अन्ये  अरू मनुष्यहरू र 





ताक्यार्थ साथे नकुल, सहदेव, सात्यकि, अर्जुन, स्वयं भगवान् श्रीकृष्णले र त्यहाँ उपस्थित 
सम्पूर्ण नर नारीहरूले द्रौपदीका कुराको समर्थन गरे। 


भ 


तत्राहामषिंतो भीमस्तस्य श्रेयान्वधः स्मृतः। 
न भवुंनांत्मनश्चाथं यो ऽहन्सुप्तान्डिशुन्वृथा ॥ ५१॥ 


पदार्थ 
 भ 
तत्र  त्यस समयमा नभवुः  न त स्वामीका लागि अथं  त्यसकारणले 
अमषितः  क्रद्ध भएका सुप्तान्  सुतेका च  पनि 
भीमः  भीमसेनले रिद्यून्  बालकहरू वधः  वध 
आह  भने वृथा  बिना कारण श्रेयान् स्मृतः  श्रेयकारक छ 
यः  जुन अश्वत्थामाले अहन्  मारे 
न आत्मनः  न आफ्ना लागि तस्य  ती अश्वत्थामाको 





रालानन्द्री लीक 


९२९७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ त्यस समयमा क्रद्ध भएर भीमसेनले भने जसले सुतेका बच्चाहरूलाई न आपफ्ना 
लागि न आफ्ना स्वामीका लागि नै अपितु बिना कारणले मारेको छ, उसको वध गर्नु ने उत्तम 
हो। 


निशम्य भीमगदितं द्रोपद्याश्च चतु्मुजः। 
आलोक्य वदनं सख्युरिदमाह हसन्निव ॥ ५२॥ 


पदार्थ 

चतुभुंजः  भगवान् श्रीकृष्णले सख्युः  अर्जुनको हसन् इव  हाँसपै 
भीमगदितं  भीमसेनको र॒ वद्नं  मुख आह  भन्नुभयो 
द्रौपद्याश्च  द्रौपदीको कुरा आलोक्य  ठेर 

निरम्य  सुनेर इद्म्  यो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले द्रौपदी र भीमसेनको कुरा सुनेर अर्जुनतिर हेरेर हाँस्दे भन्नुभयो । 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
ब्रह्मबन्धुनं हन्तव्य आततायी वधाहंणः। 
मयेवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३॥ 


पदठार्थ 

ब्रह्मबन्धुः  पतित ब्राह्मण पतितआततायी  आततायी उभयम् एव  दुबे प्रकारको 
भए तापनि वधाहंणः  मार्न योग्य छ अनुशासनम्  आज्ञालाई 
न हन्तव्यः  उसको वध मया एव  मैले नै परिपाहि  पालना गर 
गर्नुहदेन आम्नातं  भनिएको 





ताक्यार्थ पतित ब्राह्मणको पनि वध गर्नुहदेन र आततायीलाई मार्नुपर्वछ भन्ने यी दुबे प्रकारको 
कुरा मेले शास्त्रमा बताएको दु । हे अर्जुन ! तिमीले मेरा यी दुबे आज्ञाको पालन गर। 


कुर प्रतिश्युतं सत्यं यत्तत्सान्त्वयता प्रियाम् । 
प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ 

प्रियाम्  प्रौपदीलाई तत्  त्यो पाञ्चाल्या  प्रौपदीका लागि 
सान्त्वयता  सान्त्वना दिदे सत्यं  सत्य म्यम् एव च  मेरा लागि पनि 
यत्  जुन कुरु  गर प्रियं  जुन कुरा प्रिय हुन्छ 
प्रतिश्चुतं  प्रतिज्ञा गरेका धियौ भीमसेनस्य  भीमसेनको कुरु  त्यही नै गर 





ताक्यार्थ तिमीले द्रौपदीलाई सान्त्वना दिदे जुन प्रतिज्ञा गरेका धियौ, त्यसलाई पनि सत्य 


रालानन्द्री लीक 


९१२८ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
साबित गर, साथे भीमसेन, द्रौपदी र मेरा लागि पनि जुन कुरा प्रिय हृन्छ, त्यही नै गर। 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

अजुन सहसाज्ञाय हरेहांदंमथासिना । 

मणिं जहार मृधंन्यं द्विजस्य सहमुधंजम् ॥ ५५॥ 


पढार्थ 

अथ  यसपचि हादंम्  अभिप्रायलाई सहमूघधंजम्  केशले सहित 
अलंनः  अर्जुनले आज्ञाय  बुफेर मूध॑न्यं  शिरको 

सहसा  तुरुन्त असिना  तलवारले मणिं  मणिलाई 

हरेः  भगवान् श्रीकृष्णको द्विजस्य  ब्राह्मण अश्चत्थामाको जहार  हरण गरे 





ताक्यार्थ अर्जुनले भगवानूको हदयको अभिप्रायलाई बुर आफ्नो तलवारले अश्वत्थामाको 
शिरको कपालसंगै रेको मणि निकालिदिए। 


विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् । 
तेजसा मणिना हीनं शिबिरान्निरयापयत् ॥ ५६ ॥ 


पदढार्थ 

रशनाबद्धं  डोरीले बँधेका तेजसा  अध्ययन र मन्त्र अश्वत्थामालाई 
बाठहत्याहतप्रभम्  जपादिबाट उत्पनन भएको तेजले शिबिरात्  शिबिराट 
बालहत्याको कारणले कान्तिले मणिना  मणिले विमुच्य  फकाएर 

हीन भएका हीनं  रहित भएका वी निरयापयत्  निकालिदिए 





ताक्यार्थ बालकको हत्या गनलि अश्वत्थामा पहिलेदेखि नै कान्तिहीन भएका थिए, अब उनी 
आफ्नो मणि र ब्रह्मतेजले पनि रहित भए । त्यसपछि अर्जुनले उनलाई बन्धनमूक्त गराएर 
शिबिरबाट निकालिदिए। 


वपनं द्रविणादानं स्थानान्नियांपणं तथा । 


नर,  


एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति देहिकः ॥ ५७ ॥ 


पढार्थ 

वपनं  मुण्डन गरिदिनु एषः हि  यही नै अन्यः  अतिरिक्त 
द्रविणादानं  धनको अपहरण बह्मबन्धूनां  अधम   शारीरिक 

गर्नु ब्राह्मणहरूको तथा  वध 

स्थानात्  निवास स्थानबाट वधः वधहो न अस्ति  उचित मानिँदैन 
नियांपणं  निकालिदिनु इतः  यसदेखि 





रालानन्द्री लीक 


९२९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ मुडनु, धन हरण गरिदिनु, निवासस्थानबाट बाहिर निकालिदिनु यही नै ब्राह्मणाधमको 
वध हो । उनका लागि यसदेखि अतिरिक्त कुनै शारीरिक वधको विधान छैन । 


पुत्रशोकातुराः सवे पाण्डवाः सह कृष्णया । 
स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुनिंहरणादिकम् ॥ ५८ ॥ 


पदठार्थ 

कृष्णया सह  प्रौपदीका साथ पाण्डवाः  पाण्डवहरू निहरणादिकम्  दाह संस्कारका 
पुत्रशोकातुराः  पुत्र शोकले मृतानां  मेका लागि घाटमा लैजाने आदि 
पीडित भएका स्वानां  आप्ना बन्धुहरूका यत्कृत्यं  काम 

सर्वे  सम्पूर्ण लागि चक्रुः  गरे 





ताक्यार्थ पुत्रहरूको मत्युले द्रौपदी र सबे पाण्डवहरू शोकाकुल भएका थिए। त्यसपछि 
उनीहरूले आपफ्ना मेका भादबन्धुहरूको दाहादि अन्त्येष्टि क्रिया गरे । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
द्रोणिनिग्रहो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


अथ अष्टमो  घ्याय 
अथ ऽच्यायः 
गर्भस्थ परीभित्को रक्षा, कुन्तीद्वारा भगवान्को स्तुति र युधिष्ठिरको शोक 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । 
दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः ॥ १॥ 


पदार्थ 
अथ  अश्वत्थामालाई दण्ड स्वानाम्  आप्ना बन्धुहरूका पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर 
दिद्रस केपि लागि गङ्खायां  गङ्गामा 


सम्परेतानां  मेका यसै 
कारणले 

उदकम्  जलाज्जलि 
इच्छताम्  चाहने 


दातुं  तर्पण दिनका लागि 
सकृष्णाः  द्रौपदीका साथ 
ते  ती पाण्डवहरू 

स्त्रियः  स्त्रीहरूलाई 





ययुः  गए 


ताक्यार्थ अश्वत्थामालाई दण्ड दिइसकेपचछि पाण्डव श्रीकृष्णका साथ जलाज्जलिका इच्छुक 
मरेका स्वजनहरूलाई तर्पण दिनका लागि स्त्रीहरूलाई अगाडि लगाएर गङ्गाको तटमा गए। 


  


० निनीयोदकं    
ते निनीयोदकं सवे विलप्य च भृशं पुनः। 
आप्लुता हरिपादान्जरजःपूतसरिज्जले ॥ २॥ 
पदठार्थ 
ते  ती पाण्डव आदि सबै विरप्य  विलाप गरेर जलमा 
उदकं  जल हरिपादान्जरजःपूतसरिज्जले  पुनः  फेरि 
भृरां  अत्यन्त भगवान् श्रीकृष्णको चरणको सवे च  सबले नै 
निनीय  दिएर घूलाले पवित्र भएको गङ्गाको आप्टुताः  स्नान गरेर 





ताक्यार्थ त्यहं ती सबेले मृतबन्धुहरूलाई जलदान दिए । त्यसपछि उनीहरूका गुणलाई स्मरण 
गरेर विलाप गर्न लागे। त्यसपछि उनीहरूले भगवान्को चरणकमलको धुलोले पवित्र भएको 
गङ्गाजलमा फेरि स्नान गरे। 


तत्रासीनं कुरुपतिं घृतरा्ं सहानुजम् । 
गान्धारीं पुत्रशोकातां पृथां कृष्णां च माधवः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२९१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
सान्त्वयामास मुनिभिहंतवबन्धूञ्डुचापिंतान्। 
भूतेषु कालस्य गतिं दशंयन् न प्रतिक्रियाम् ॥ ४॥ 

पदार्थ 

तत्र  त्यहाँ कृष्णां च  व्रौपदीलाई नसकिने 

आसीनं  विद्यमान माघवः  भगवान् श्रीकृष्णले गतिं  गतिलाई 

सहानुजम्  भीम आदिले हतबन्धून्  बन्धुहरू नष्ट दशंयन्  देखाडदै 

सहित भएकाले मुनिभिः  मुनिहरूले सहित 

कुरुपतिं  कुरुपति युधिष्ठिरलाईशुचापिंतान्  शोकले ग्रस्त भएर 


धृतराष्ट्रं  धृतराष्टलाई 


भएका ती युधिष्ठिरादिलाई 


पुत्रशोकार्तां  पुत्र शोकले दुःखीभूतेषु  पञ्चमहाभूतको कार्य 


भएकी 
गान्धारीं  गान्धारीलाई 
पृथां  कुन्तीलाई 


देहादिमा 
कारस्य  कालको 
न प्रतिक्रियाम्  प्रतिकार गर्न 





सान्त्वयामास  सान्त्वना 
दिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यहां आप्ना भाइहरूका साथ कुरूपति महाराज युधिष्ठिर, धृतराष्ट्र, पुत्रशोकले 
व्याकुल भएकी गान्धारी, कुन्ती र द्रौपदी सबे एक ठा्द॑मा बसेर मरेका स्वजनहरूका लागि शोक 
गर्न लागे। भगवान् श्रीकृष्णले मुनिहरूसहित भएर उनीहरूलाई सान्त्वना दिदे के भन्नुभयो भने 


संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरू कालका अधीनमा छन्, कालबाट कोही पनि बच्न सक्देन । 


साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवेहंतम् । 
घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पराक्षतायुषः ॥ ५॥ 


ये 


ज द र 


याजयित्वाश्वमेधेस्तं बिभिरुत्तमकत्पकेः। 
तद्यशः पावनं दिश्चु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६॥ 


पदार्थ 


अजातशत्रोः  अजातशत्रु राजा केशको स्पर्श गर्नलि आयु क्षीण 


युधिष्ठिरको 

कितवैः  वञ्चक दुर्योधन 
आदिद्रारा 

हृतम्  अपहरण गरिएको 
स्वं राज्यं  उनको राज्यलाई 
साधयित्वा  उनैलाई दिलाएर 
कचस्परक्षतायुषः  द्रौपदीको 


भएका 
असतः  दुष्ट 
राज्ञः  राजाहरूको 
घातयित्वा  वध गराएर 
तं  युधिष्ठिर्रारा 
र 
उत्तमकल्पकैः  उत्तम सामग्रीले 
युक्त भएका 





त्रिभिः  तीनओटा 

अश्वमेधेः  अश्वमेध यज्ञ 
याजयित्वा  गराएर 

पावनं  पवित्र 

तद्यशः  युधिष्ठिर महाराजको 
कीर्तिलाई 

रातमन्योः इव  इन्द्रको यशर 
दिषु  चारे दिशामा 


रामानन्द्री लीक 


९२२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


आतनोत्  फैलाइदिनुभयो 

ताक्यार्थ यसप्रकार श्रीकृष्णले अजातशत्रु महाराज युधिष्ठिरलाई धूर्तहरूले आफनो अधीनमा 
गरेको राज्य फ्कइ्दिनुभयो । द्रौपदीको केशको स्पर्श गनलि जसको आयु क्षीण भएको थियो, ती 
दुष्ट राजाहरूको वध गराउनुभयो । साथे युधिष्ठिरद्रारा उत्तम सामग्री र पुरोहितद्रारा तीनटा 
अश्वमेध यज्ञ॒ गराउनुभयो। यसप्रकार युधिषण्ठिरको पवित्र कीर्विलाई इन््रको यश संसारमा 
फेलाटइदिनुभयो । 


रेस 


आमन्त्य पाण्डुपुत्रांश्च रेनेयोद्धवसंयुतः। 
दवैपायनादिमिविपरः पूजितेः प्रतिपूनितः॥ ७॥ 
गन्तुं कृतमतिब्रह्यन् द्वारकां रथमास्थितः । 
उपठेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥ 


पदठार्थ 

पाण्डुपुत्रान्  पाण्डवहरूलाई प्रतिपूजितः च  पूजित पनि चद्नुभएका भगवान् श्रीकृष्णले 
आमन्त्य  सल्लाह दिएर हुनुभएका भयविह्वलाम्  उरले विह्वल 
शेनेयोद्धवसंयुतः  सात्यकि र भएकी 

उद्धवको साथ ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण अभिघावन्तीम्  अगाडिनाट 
पूजितेः  आफूद्रारा पूजा हारका  द्वारका दौडिएर आद्रहेकी 

गरिएका गन्तुं  जानका लागि उत्तरां  उत्तरालाई 
द्वैपायनादिभिः  व्यास आदि कृतमतिः  निश्चय गरेर उपलेभे  देख्नुभयो 

विप्रः  ब्रह्मर्षिद्रारा रथमास्थितः  रथमा 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले त्यहांबाट जाने विचार गर्नुभयो । त्यसका लागि उहाँले 
पाण्डवहरूसंग बिदा लिनुभयो । व्यास आदि ब्रह्मर्षिहरूको सत्कार गर्नुभयो । उनीहरूले पनि 
भगवानूको ठुलो सत्कार गरे । त्यसपछि सात्यकि र उद्धवका साथ भगवान् द्वारका जानका लागि 
रथमा बस्नुभयो । त्यसै समयमा भयले विहल भएर आफूतिर दौडिएर आद्ररहेकी उत्तरालाई 
भगवान्ले देख्नुभयो । 

उत्तरोवाच उत्तराले भनिन् 

पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । 

नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम् ॥ ९॥ 

अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । 

  


कामं दहतु मां नाथ मा मे गभाँ निपात्यताम् ॥ १० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
पदढार्थ 

देवदेव  हे देवाधि देव यत्र  जहां माम्  मतिर 

जगत्पते  हे जगदीश्वर परस्परं  परस्परमा एक अभिद्रवति  आदरहेको छ 
महायोगिन्  तपाई महायोगी अककि निमित्त कामं  बरु 

हुनुहन्छ मृत्युः  मृत्युको कारण माम्  मलाई 

पाहि पाहि  मेरो रक्ना गर्नुहोस्, बनिरहेको हुन्छ दहतु  उढाओस् 

रक्ना गर्नुहोस् विभो  हे व्यापक मे  मेरो 

त्वत्  तपाईदेखि नाथ  हे नाथ! गभो  गर्भको 

अन्यं  अरू कुनैलाई ईशा  हे ईश मा निपात्यताम्  पतन नहोस् 
अभयं  अभय प्रदान गर्नेवाला तप्तायसः  दन्दन् बलिरहेको 

न पश्ये  म देखिदन, किनभने शारः  फलामको बाण 





ताक्यार्थ देवाधिदेव जगदीश्वर तपाई महायोगी हुनुहुन्छ । तपाई मेरो रक्ना गर्नुहोस् । तपार्ईलाई 
छोडर यस लोकमा मलाई अभयदान दिनेवाला कोही पनि कैन । किनभने यहाँ सम्पूर्ण प्राणीहरू 
परस्पर एकअककि मृत्युको कारण बनिरहेका छन् । प्रभो ! तपाई सर्वशक्तिमान् हनुहुन्छ । दन्दन् 
बलिरहेको फलामको बाण मतिर आद्रहेको छ । बरु मेरो शरीर जलेर भस्म होस् तर यो गर्भ नष्ट 
नहोस्। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
उपधायं वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सरः । 


  


अपाण्डवमिदं कतुं द्रोणेरस््रमवुध्यत ॥ १९॥ 


पढार्थ 

भक्तवत्सलः  आपफना भक्तहरू उपधायं  सुनेर द्रोणिः  अश्वत्थामाको 
माथि कृपा गर्ने अपाण्डवम्  पाण्डव वंशले इदं  यो 

भगवान्  भगवानूले रहित अस्त्रम्  ब्रह्मास्त्र हो भन्ने 
तस्या  ती उत्तराको कर्तुं  गर्नका लागि प्रवृत्त अबुध्यत  ठहव्याउनुभयो 
वचः  वचन भएका 





ताक्यार्थ भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्णले उत्तराको कुरा सुन्नेवित्तिकै अश्वत्थामाले 
पाण्डववंशलाई समाप्त गर्नका लागि ब्रह्मास््रको प्रयोग गरेको हो भन्ने थाहा पाउनुभयो । 


तरयंवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् । 
आत्मनोऽभिमुखान् दीप्तानारक्ष्यास्तराण्युपाददुः ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
पदार्थ 

मुनिश्रेष्ठ  मुनिहरूमा श्रेष्ठ सम्मुख आद्रहेका अथ  यसपचछ्छि 

भएका हे शौनकजी दीप्तान्  बलिरहेका अस्त्राणि  अस््रहरू 

तिं ए  त्यसै समयमा पञ्च  पाँचटा उपाददुः  उठाए 

पाण्डवाः  पाण्डवहरूले सायकान्  बाणहरूलाई 

आत्मनः अभिमुखान्  आप्नो आलक्ष्य  देखेर 





ताक्यार्थ त्यसै समयमा पाण्डवहरूले पनि दन्दन् बलिरहेका पाँंचओटा बाणहरू आफूतिर 
आदरहेका देखे । अतः उनीहरूले पनि आफ्नो अस्त्र उठाए । 


व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । 


 


सुदशनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

विभुः  व्यापक भगवान् स्वानां  भक्तहरूको स्वास्त्रेण आफनो अस्त्र 
श्रीकृष्णले तत्  त्यस किसिमको सुदशनेन  सुदर्शन चक्रले 
अनन्यविषयात्मनाम्  अनन्य व्यसनं  दुःखलाई रक्षां  रक्षा 

तेषाम्  ती वीक्ष्य  देखेर व्यधात्  गर्नुभयो 





ताक्यार्थ सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णले आप्ना अनन्यप्रेमी शरणागत भक्तहरूमा उलो 
विपत्ति आएको जानेर आप्नो सुदर्शन चक्रद्वारा उनीहरूको रक्षा गर्नुभयो । 


अन्तःस्थः स्व॑भूतानामात्मा योगेश्वरो हरिः । 


जक। 


स्वमाययावृणोद् गभ वराल्याः कुरुतन्तव ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

योगेश्वरः  योगेश्वर आत्मा  रहनुभएका आत्मा र  आपनो मायाद्रारा 
सर्वभूतानाम्  सम्पूर्ण हरिः  भगवान् विष्णुले वेराद्याः  उत्तराको 
प्राणीहरूमा कुरुतन्तवे  पाण्डव वंशको गर्भं  गर्भलाई 

अन्तःस्थः  अन्तर्यामीरूपले विस्तारको लागि आवृणोत्  ढाकिदिनुभयो 





वाक्यार्थ योगेश्वर श्रीकृष्ण समस्त प्राणीहरूका हृदयमा विराजमान आत्मा हुनहन्छ । उहाँले 
पाण्डवहरूको वंशपरम्परा चलाउनका लागि उत्तराको गर्भलाई आफ्नो मायाको कवचले 
ढाकिदिनुभयो । 


यद्यप्यस्त्रं बह्मरिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । 
वेष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगृहह ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


१२५ 





प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
पदठार्थ 

भृगूहह  हे शौनकजी  नसकिने खालको हुनाले तेजः  तेज 

यद्यपि  यद्यपि अमोघं  अमोघ थियो आसाद्य  प्राप्त गरेर 

ब्रह्मशिरः  ब्रह्मशिर नाम गरेको च  तर पनि समराम्यत्  शान्त भयो 

अस्त्रं तु  अस्त्रत  भगवान् विष्णुको 

अप्रातिक्रियम्  कसैले पनि सुदर्शन चक्रको 





ताक्यार्थ शोनकजी ! यद्यपि ब्रह्मास्त्र अमोघ छ, त्यसलाई हटाउने कुनै पनि उपाय कैन । तापनि 
भगवान् श्रीकृष्णको तेजका अगाडि आएर त्यो अस्त्र शान्त भयो । 


५ म॑स्था त्  ९  न त 
मा मस्था ह्वतदाश्चय सवाश्चयमयशच्युत । 
य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः ॥ १६॥ 
पदार्थ 


सवांश्चयंमये  सवश्चर्यमय 
अच्युते  श्रीकृष्णमा 
एतत्  सुदर्शन चक्रद्रारा 
ब्रह्मास्त्रको शमन 

आश्चर्यं  आश्चर्यको कुरा हो 
भनेर 


। मंस्थाः  नठन्नुहोला 
यः नजो 
अजः  अजन्मा भगवान् 





मायया  मायाद्रारा 
हिने 





इदं  यस संसारलाई 
सृजति  बनाउनुहुन्छ 
अवति  रक्षा गर्नुहुन्छ 
हन्ति  नाश गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ यो कुनै आश्चर्यको कुरो होइन, किनभने भगवान् सर्वाश्चर्यमय हुनुहुन्छ । उहाँ आफ्नो 
शक्ति मायाद्रारा आफू अजन्मा भरईकन पनि यस संसारको सृष्टि, रक्षा र संहार गरनुहुन्छ । 


    


ब्रह्मतजावानमुक्तरात्मजः सह कृष्णया । 
प्रयाणाभसुख कृष्णामद्माह पृथा सती ॥ १७॥ 


पढार्थ 
बरह्मतेजोविनिमुक्तैः  ब्रह्मतेजबाट सती  सती इदम्  यो 
मक्त भएका पृथा  कुन्ती आह  भन्नुभयो 


नर द ५ 
आत्मजेः  छोराहरूका साथ प्रयाणाभिमुखं  द्रारकातिर 


कृष्णया च  द्रौपदीका 
सह  साथ 


प्रस्थान गर्न लाग्नुभएका 
कृष्णम्  कृष्णलाई 





ताक्यार्थ जब भगवान् श्रीकृष्ण द्रारकातिर जान लाग्नुभयो, ब्रह्मास््रको ज्वालाबाट मूक्त भएका 
आप्ना पुत्र र द्रौपदीका साथ कुन्तीले भगवान् श्रीकृष्णको यसप्रकार स्तुति गर्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


१३६ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


कुन्त्युवाच कुन्तीले भन्नुभयो 
नमस्ये पुरुषं त्वाऽ ऽद्मीश्वरं प्रकृतेः परम् । 
अलक्ष्यं सव॑भूतानामन्तबहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

आद्यम्  आद्य सवभूतानाम्  सम्पूर्ण अलक्ष्यं तु  वी प्राणीहरूद्रारा 
पुरुषं  पुरुष प्राणीहरूको जान्न नसकिने 

ईश्वरं  सर्वसमर्थ अन्तर्बहिः  बाहिर र भित्र॒ नमस्ये  तपाईलाई नमस्कार 
प्रकृतेः  प्रकृतिदेखि अवस्थितम्  अवस्थित भए गर्द 

परम्  टाढा रहनुभएका तापनि 





ताक्यार्थ भगवान् तपाई सम्पूर्णं जीवहरूको भित्रबाहिर सबैतिर हुनुह॒न्छ, तापनि तपाई इन्द्रिय 
र वृत्तिहरूको विषय हुनुहुन्न। किनभने तपाई प्रकृतिदेखि पर आदि पुरुष परमेश्वर हुनुहुन्छ । म 
तपाईलाई नमस्कार गर्द । 


मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । 
न लक्ष्यसे मूढदुशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९॥ 


पदार्थ 

मायाजवनिकाच्छन्नम्  यथा  जसरी जान्दैन त्यस्तै 

मायारूपी पदलि ढाकिनुभएका नाद्यधरः नटः मूढद्शा  मूढदुश्ा  अज्ञानीपुरूषद्रारा 
अज्ञाधोक्षजम्  इन्द्रियजन्य नाट्यशास्त्रलाई नजान्ने मान्छेले न लक्ष्यसे  जानिनृहुन्न 
जनिका अविषय यो नट नाटयकलामा कुशल छ 

अन्ययम्  अविकार अथवा अकुशल छ भन्ने कुरा 





ताक्यार्थ तपाई इन्द्रियजन्य ज्ञानको विषय हुनहुननन। आफ्नो मायाका पदलि आफैलाई ढाकेर 
अवस्थित हुनुहुन्छ। जसरी नाटयकलाबाट अनभिज्ञ पुरुषहरू अर्को भेषमा आएको मनुष्यलाई 
प्रत्यक्ष देखेर पनि जानन सक्दैनन्, त्यसै गरी तपाई पनि सर्वत्र अपरोक्षरूपले अवस्थित भए तापनि 
मायाको पदलि ढाकिएको हुनाले तपारईलाई अज्ञानी मनुष्यहरू जानन सक्दैनन्। 


तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम्। 
भक्तेयोगविघधानार्थं कथं परयेम हि स्त्रियः ॥ २०॥ 


पदार्थ 
मुनीनाम्  मुनिहरूमा कर्म आदि मलले रहित भएका परमहंसानां  आत्मा र 
अमलात्मनाम्  अविद्या, काम, मननशील अनात्माको विवेक गर्न 


रालानन्द्री लीक 


९२७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
व्यक्तिहरूको हृदयमा लिनुभएका तपार्ईलाई कथं हि  कसरी 

     भक्तेयोगविधानार्थं   
भक्तयोगवेधानाथ  स्त्रियः  रागादिदोषले युक्त पर्येम  जान्न सकौँला 
परमप्रममयी भक्तिको सञ्चार ।भएका हामी स्त्रीजातिले 
गर्नका लागि अवतार तथा  त्यसरी 





ताक्यार्थ तपाई शुद्ध हदय भएका विचारशील जीवन्मुक्त परमहंसहरूको हृदयमा आफनो 
प्रेममयी भक्तिको सञ्चार गराउनका लागि अवतीर्ण हुनुभएको छ। हामी राग आदि दोषले युक्त 
भएका स्त्रीहरूले तपारईलाई कसरी चिन्न सक्छौ र ? 


कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । 
नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
कृष्णाय  सबको मनलाई नन्दगोपकुमाराय  नन्दबाबाका नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 
आकृष्ट गर्न कृष्ण प्यारा छोरा छ 


वासुदेवाय  वसुदेवका छोरा गोविन्दाय  गोठाला तपार्ईलाई 
देवकीनन्दनाय  देवकीका छोरा च  पनि 

वाक्यार्थ तपाई सबेको मनलाई आकृष्ट गर्नृहुन्छ, प्राणीहरूको अन्तःकरणभित्र प्रकाशित 
हुनुह॒न्छ । अनि वासुदेवका छोरा, देवकीनन्दन र नन्दकुमार पनि हुनुहुन्छ। यस्ता गोविन्द 
भगवान्लाई म बारम्बार प्रणाम गर्द । 


नमः पड्कजनाभाय नमः पड्जमालिने । 
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२॥ 





पढार्थ 

पङ्कजनाभाय  आफ्नो नाभिमा नमः  नमस्कार गर्द पूलजस्तै कोमल र सुन्दर चरण 
कमल उत्पन्न गर्नैवालालाई पड्कजनेत्राय  कमलनयन हुने 

नमः  नमस्कार गर्द भगवानूलाई ते  तपाई भगवान्लाई 
पङ्कजमालिने  कमलकै माला नमः  नमस्कार छ नमः  नमस्कार छ 
लगाउनेवालाई पङ्कजाङ्घ्रये  कमलको 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! तपाई आफ्नो नाभिमा नै समस्त संसारको कारणभूत कमलपुष्प उत्पन्न 
गर्नहुन्छ । कमलपुष्पकै दिव्य वनमाला धारण गर्नृहुन्छ। हजुरको नयन कमल जस्त सुन्दर चरण 
पनि कमलपुष्पजस्ते अति कोमल छन्। यस्ता हजुरलाई मेरो बारम्बार प्रणाम छ। 


यथा हृषीकेश खलेन देवकी 
कंसेन रुद्धातिचिरं शुचापिंता । 


रामानन्द्री लीक 


९२८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
विमोचिताहं च सहात्मजा विभो 
त्वयेव नाथेन मुहुविंपद्गणात् ॥ २२॥ 
पदार्थ 


हृषीकेश  इन्दरियहरूका स्वामी   शोकले ग्रस्त 


विभो  व्यापक हे भगवान् भएकी 

यथा  जसरी देवकी  देवकीलाई 

खठेन  दुर्जन विमोचिता  कारागारबाट र 
कंसेन  कसले शोकबाट मुक्त गराउनुभयो त्यसै 
अतिचिरं  धेर कालसम्म गरी 

रुद्धा  कारागारमा बन्द सहात्मजा  छोराहरूले सहित 
गरिएकी अहं च  मेरो पनि 





अध्याय नत 


मुहुः  बारम्बार 

विपद्गणात्  विभिन्न प्रकारका 
आपत्तिहरूबाट 

त्वया एव नाथेन  रक्षक 
तपाईले नै रक्षा गर्नुभएको 
थियो 


ताक्यार्थ हे हृषीकेश ! जसरी तपारईले दुष्ट कशद्रारा जेलमा बन्द गरिएकी तथा धरे कालदेखि 


शोकम्रस्त देवकीको रक्षा गर्नुभयो। त्यसै गरी मेरा पुत्रहरूका 
गर्नुभएको छ । तपाई नै हाम्रो रक्षक हुनृहुन्छ । 


विषान्महाग्नेः पुरुषादद्शांनाद् 
असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः । 
मृधे मृघेऽनेकमहारथास्त्रतो 


साथ मेरो पनि बारम्बार र्ना 


द्रोण्यस््रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः ॥ २४॥ 


पदठार्थ 

हरे  पापनाशक हे भगवान् द्ूतसभावबाट 

विषात्  विषबाट वनवासकृच्छ्रतः  वनवासको 
महाग्नेः  लाक्षागृहको भयानक विपत्तिबाट 

आगोबाट मृधे मृधे  धै पटकका 
पुरुषाददशंनात्  हिडिम्ब आदि युद्धहरूमा 

नरभक्षी राक्षसहरूको दृष्टिबाट अनेकमहारथास््रतः  अनेक 
असत्सभायाः  दुष्टहरूको महारथिहरूको शस्त्र र 





अस्त्रहरूबाट 
द्रोण्यस्त्रतः  अश्वत्थामाको 
अस्त्रनाट 

च  पनि 

अभिरक्षिताः  हामीहरूको 
रक्षा गर्नुभएको छ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण ! तपाईले हामीलाई विषबाट, लाक्षागृहको भयानक आगाबाट, हिडिम्ब 
आदि नरभक्षी राक्षसहरूको दृष्टिबाट, दुष्टहरूको द्यूतसभावाट, वनवासको विपत्ति र॒ अनेक 
पटकको युद्धमा अनेक महारथिहरूको शस्त्र र अस्त्रबाट र अहिले पनि अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रबाट 


रक्षा गर्नुभएको छ। 


रालानन्द्री लीक 


१२९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


विपदः सन्तु नः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो । 
भवतो दशनं यत् स्यादपुनभंवदशंनम् ॥ २५॥ 





पदार्थ 

जगद्गुरो  हे जगदगुरु नः  हामीहरूलाई गरिदिन 

तत्रतत्र  ती देश र विपद्  विपत्तिहरू भवतः  तपाईको 
कालहरूमा सन्तु  आइरहून् दशनं  दर्शन 
यत्  जुन विपत्तिहरूमा अपुनभंवदशंनम्  जीवको जन्म स्यात्  प्राप्त हुन्छ 
राश्चत्  बारम्बार र मत्युरूप संसारलाई नष्ट 


ताक्यार्थ हे जगदगुरु हाम्रो जीवनमा सध पदपदमा विपत्तिहरू आद्रहून्। विपत्तिहरूमा 
निश्चितरूपले तपाईको दर्शन हुन्छ । 


जन्मे नर  श्रुतश्रीभिरेधमानमद् न  
श्वयं  पुमान् । 
नैवाहंत्यमिधातुं वे त्वामकिंञ्चनगोचरम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 
जन्मेश्वयशरुतश्रीभिः  उच्च ट  मानिसले त्वाम्  हजुरको 
कुलको जन्म र एश्वर्य र वे  निश्चयनै अभिधातुं  नाममात्र लिन पनि 


विद्याको समृद्धिको कारणले अकिंञ्चनगोचरम्  अकिञ्चन न एव अहेति  सक्दैन 
एघमानमदः  मद बढेका अनन्यप्रेमी भक्तहरूसंग प्रेम गर्ने 
ताक्यार्थ उच्चकुलको जन्म, ेश्वर्य, विद्या र सम्पत्तिको कारणले जसको अहङार बठेको छ 
त्यस्तो मनुष्यले तपाईको नामसम्म पनि लिन सक्दैन, किनभने तपाई त्यस्ता मनुष्यहरूलाई दर्शन 
दिनुहन्छ जो अकिञ्चन छन् । 





नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । 
आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः ॥ २७॥ 





पदार्थ 

अकिञ्चनवित्ताय  निःस्पृह मायाको कार्यबाट टाढा हुनुभएका 

भक्तका लागि परम धन रहनुभएका कैवल्यपतये  मुमूक्षुहरूलाई 
हुनुभएका तपार्ईलाई आत्मारामाय  निरन्तर मुक्ति दिन समर्थ हुनुभएका 
नमः  नमस्कार गर्द । आत्मामा मात्र रमण गर्न तपार्ईलाई 

निवृत्तगुणवृत्तये  माया र शान्ताय  रागादिदोषले रहित नमः  नमस्कार छ 


वाक्यार्थ तपाई निर्धनको परम धन हुनुहुन्छ । मायाको प्रपञ्चले तपारईलाई स्पर्शमात्र पनि गर्न 
सक्देन । तपाई आपूमा नै विहार गर्नहुन्छ । परम शान्तस्वरूप हुनुहन्छ, मोक्षको अधिपति हुनुह॒न्छ, 


रालानन्द्री लीक 


९८० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


यस्ता तपारईलाई बारम्बार नमस्कार छ। 

वितरण जीव अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष र अभिनिवेश यी पाँच क्लेशहरूको अधीनमा हुने 
हनाले दुःखी छ। दुःख दिनु र विक्षिप्त गराउनु पन्चक्लेशको कार्य हो। परमात्मा उक्त 
क्लेशहरूको अधीनमा नहुने हुनाले उहाँ आत्माराम र शान्त हूनुहन्छ । 

आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक यी तीनप्रकारका दुःखहरूको आत्यन्तिकं निवृत्ति र 
परमानन्दको प्राप्तिलाई कैवल्य मोक्ष भनिन्छ। जीवहरू दुःखबाट मुक्त हन चाहन्छन् र जीवनमा 
परमानन्द पनि प्राप्त गर्न चाहन्छन्। परमात्माको अनुग्रह नभर्ईकन जीवलाई मोक्ष प्राप्त नहुने 
हनाले परमात्मालाई केवल्यपति भनिएको हो । 


 कालमीरानमनादिनिधनं    
मन्ये त्वां काठमीशानमनादिनिघनं विभुम् । 
समं चरन्तं सवत्र भूतानां यन्मिथः कलिः ॥ २८॥ 


पदार्थ 

त्वां  तपाईलाई विभुम्  व्यापक यत्  जुन कालरूप तपारईबाट 
कालम्  कालरूप सर्वत्र  सम्पूर्ण पदार्थहरूमा भूतानां  प्राणीहरूको 
ईशानम्  सबको नियन्ता समं  समानरूपले मिथः  परस्परमा 
अनादिनिधनं  आदि र अन्त्यले चरन्तं  विचरण गर्ने कलिः  सङ्घर्षं हुन्छ 

रहित मन्ये  ठन्दद्ु 





ताक्यार्थ म तपारईलाई अनादि अनन्त सर्वव्यापक सबको नियन्ता कालस्वरूप परमेश्वर ठान्दह्ु 
संसारका समस्त पदार्थ र प्राणीहरू आपसमा टकराएर परस्पर विरुद्ध दिशातिर गडइ्रहन्छन्, परन्तु 
तपाई समस्त पदार्थहरूमा समानरूपले विचरण गर्नुहुन्छ । 


न वेद् कथिद् भगवंश्चिकीर्षितं 
तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । 
न यस्य कश्चिदयितोऽस्ति किचिद् 
देष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९॥ 


पदठार्थ 

भगवन्  हे भगवान् यस्मिन्  जुन तपाईमा ईहमानस्य  इच्छा गर्न 

यस्य  जुन तपाईको नृणां  मनुष्यहरूको कशचित्  कसैले 

कहिचित्  कटहिल्ये पनि विषमा  असमान तव  तपाईको 

द्यितः  प्रिय र मतिः  बुद्धि ह॒न्छ चिकीषिंतं  गर्न खोज्नुभएको 
दवेष्यः  अप्रिय नृणां  मनुष्यहरूको कुरालाई 

न अस्ति छैन विडम्बनम्  अनुकरण कशचित्  कसैले 





रानानन्द्री लीक 


९८९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


च  पनि न वेद्  जानन सक्दैन 

वाक्यार्थ हे भगवान् जब तपाई मनुष्यको जस्तो लीला गर्नृहुन्छ, तब तपाई के गर्न चाहनुहुन्छ 
भन्ने कुरा कसैले पनि जान्दैन। तपाईका न कोही प्रिय छन्, न त कोही अप्रिय नै छन् । तपाईको 
सम्बन्धमा मानिसहरूको बुदधिमात्र विषम भएको हो । 


जन्म कमं च विश्चात्मन्नजस्याकतुंरात्मनः। 
तियङ्नृषिषु यादसु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

विश्वात्मन्  विश्वका आत्मा रूपले कमं च  कर्म छ 

हुनुभएका हे भगवान् अकतुंः  अकर्ता तत्  त्यो 

तियंङ्नृषिषु  तिर्यग्, मनुष्य र॒आत्मनः  परमात्मारूप अत्यन्तविडम्बनम्  खालि 
ऋषिहरूको योनिहरूमा क्रमशः अजस्य  कटहिल्यै नजन्मनेको अनुकरणमात्र अर्थात् लीलामात्र 
वराह, राम र वामनरूपले र यत्  जुन हो 

यादःसु  जलचरमा मत्स्य जन्म  जन्म 





वाक्यार्थ तपाई विश्वको आत्मा हुनुहुन्छ, विश्वरूप हुनृहुन्छ । तपाई न जन्म लिनुहन्छ, न त कुनै 
कर्म नै गर्नुहन्छ, तापनि पशु, पक्षी, मनुष्य, ऋषि, जलचर आदिमा तपाई जन्म लिनुहुन्छ र ती 
योनिको अनुरूप दिव्यकर्महरू पनि गर्नहुन्छ । यो सब तपाईको लीलामात्र हो । 


गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् 
या ते दशाश्चुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम्। 
वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य 
सा मां विमोहयति भीरपि यद् बिभेति ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

यत्  जुन तपार्ईबाट आददे  ग्रहण गर्नुभयो स्थितस्य  रहनुभएका तपाईको 
भीः अपि  डर पनि तावत्  त्यस समयमा यादा  जुन लीला छवि 
बिभेति  डराउंछ अश्चुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम्  थियो 

त्वयि  त्यो तपारईले आंसु र गाजल मिसिएको र॒ ते  तपाईको 

कृतागसि  दहीको भाँडो चञ्चल नयन भएको सा त्यो लीलाछविले 
फटाउने अपराध गरेपच्ि वक्त्रं  आफ्नो मुख मां  मलाई 

गोपी  यशोदाले तपाईलाई भयभावनया  डरको विमोहयति  मोहमा पारेको छ 
्बँध्नका लागि कारणले 

दाम  दाम्नो निनीय  तलतिर ढुकाएर 





रालानन्द्री लीक 


९४२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


वाक्यार्थ तपाई त्यस्ता हुनुहुन्छ जसबाट डर पनि उराएर भाग्दछ । तर जब बाल्यावस्थामा 
तपारईले दही या दुधको भाँडो फोरेर आफ्नी आमा यशोदालाई कुपित गराउनुभएको थियो, उहाँले 
तपाईलाई बांध्नका लागि दाम्लो हातमा लिनुभएको थियो । त्यस समयमा तपाईका ओंँखाबाट 
आंसु निक्लिरहेका थिए। ती आंँसुको कारण आंखाको गाजल बगेर तपाईका दुबे गालाहरूमा 
लतपतिएका थिए । त्यस समयमा तपारईका आंँखा अत्यन्त चञ्चल धथिए । डरको कारणले तपार्ईले 
आफ्नो मुखलाई तलतिर निहुराउनुभएको धियो । तपाईको त्यस्तो लीलाछविको ध्यान गरेर म 
मोहित हृन्छु । 


न  केचिदाहुरजं ४ जातं ८ पुण्यश्षोकस्य ठ् वीर्ये भ 
केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्चेकस्य कीतये । 
यदोः प्रियस्यान्ववाये मख्यस्येव चन्दनम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
प्रियस्य  आप्ना प्रिय 


केचित्  कसैले 


मख्यस्य  मलयाचलको कीर्ति पुण्यश्चोकस्य  युधिष्ठिरको 


बढाउनका लागि 
चन्दनम् इव  चन्दन प्रकट 
भए 


कीतेये  कीर्तिलाई बढाउनका 
लागि 


यदोः  यदुको 





अन्ववाये  कुलमा 

अजं  नजन्मने तपार्ईलाई 
जातं  मायाद्वारा जन्म 
लिनुभएको हो 

आहुः  भन्दछन् 


ताक्यार्थ तपाई अजन्मा भएर किन जन्म लिनुभयो । यसको कारण बतारँदे कोटी महापुरुष 
भन्दछन्, जसरी मलयाचल कीर्तिलाई संसारमा फैलाउनका लागि त्यसमा चन्दन प्रकट हुन्छ, त्यसै 
गरी आफ्ना प्रिय भक्त युधिष्ठिरको कीर्तिलाई संसारमा फैलाउनका लागि जन्मरहित तपाईले जन्म 
लिनुभएको हो । 


् वि भ ५ श 
अपर वसुदवस्य दवक्या याचत ऽभ्यगात् । 


अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३२॥ 
पदार्थ 


अपरे  अरूहरू 

वसुदेवस्य  वसुदेवकी पत्नी 
र  

देवक्यां  देवकीमा 

याचितः  तपार्ईलाई हामीले 
पुत्ररूपमा प्राप्त गर्न सकौँं भनी 
प्रार्थना गरेकाले 


अजः  कहिल्ये नजन्मने 
त्वम्  तपाई 

अस्य  यस संसारको 
क्षेमाय  कल्याणका लागि 
सुरद्विषाम्  दैत्यहरूको 
वधाय  नाशका लागि 





च  पनि 
अभ्यगात्  उनीहरूको पुत्रको 
रूपमा अवतार लिनुभएको हो 
भन्दछन् । 


ताक्यार्थ अरूहरू देवकी र वसुदेवले पूर्वजन्ममा सुतप र पृश्निका रूपमा तपाईलाई हामीले 
पुत्ररूपमा प्राप्त गर्न सकौँ भनी प्रार्थना गरेकाले कटहिल्यै नजन्मने तपाई यो संसारको कल्याणका 
लागि र दैत्यहरूको नाशका लागि पनि उनीहरूको पुत्रको रूपमा अवतार लिनुभएको हो 
भन्दछन्। 

यनानन्दी ठीक 


९२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


न   चस, 
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधो । 
सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवाथिंतः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

अन्ये  अरूहरू भूरिभारेण  दैत्यहरूको ठुलो भारावतारणाय  भार हल्का 
आत्मभुवा्थितः  ब्रह्माजीको भारले गर्बका लागि 

परार्थनाले सीदन्त्याः  कष्ट यादुःख हिने 

उद्घो  समुद्रमा पादरहेकी जातः  अवतार लिनुभएको हो 
नाव इव  जहाज इन्न लागे भुवः  पृथिवीको भन्दछन् 





ताक्यार्थ अरू कसैको भनादइ के छ भने यी पृथिवी देत्यको अत्यन्त भारले समुद्रमा इन्न 
लागेको जहाज उग्डगाइरहेकी थिडन् र अत्यन्त पीडित थिदन् । ब्रह्माजीको प्रार्थनाले पृथिवीको 
भार दुटाउनका लागि यहाँले अवतार ग्रहण गर्नुभएको हो । 


भवेऽस्मिन् क्ठिङ्यमानानामविद्याकामकमभिः। 
श्रवणस्मरणाहीणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

केचन  अरू केही महापुरुषहरू क्लिश्यमानान्  बारम्बार दुःखी करिष्यन् इति  गर्ने उदेश्यले 
अस्मिन्  यो भटदरहेका मनुष्यहरूका लागि यदुकुलमा यहाँले अवतार 
भवे  संसारमा श्रवणस्मरणाहयणि  श्रवण र॒ लिनुभएको हो भन्दछछन् 
आमविद्याकामकमभिः  स्मरण गर्न योग्य विभिन्न 

अविद्या, काम र कर्मद्रारा लीलाहरू 





ताक्यार्थ कोटी महापुरुषहरू के भन्दछन् भने यस ॒संसारका मनुष्यहरू अनादिकालदेखि 
अविद्या, काम र कर्मको बन्धनमा परिरहेका छन्, उनीहरूका लागि श्रवण र स्मरण गर्न योग्य 
कर्महरू गर्नका लागि यहाँले अवतार लिनुभएको हो । 


शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः 
स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः। 

त एव पर्यन्त्यचिरेण तावकं 
भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ 
जनाः  जो मनुष्यहरू तव  तपाईको शृण्वन्ति  श्रवण गर्दछन् 
अभीक्ष्णशः  निरन्तर ईहितं  चरित्रलाई गायन्ति  गाउंदछन् 


रालानन्द्री लीक 


९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


गृणन्ति  कीर्तन गर्दचछन् ते एव  तिलीहरूले नै 
स्मरन्ति  स्मरण गर्दचछन् अचिरेण  चांडे नै 

नन्दन्ति  सुनेर अत्यन्त प्रसनन भवप्रवाहोपरमं  जन्ममरणादि 
हन्छन् परम्परालाई नष्ट गर्न 


ताक्यार्थ जो मनुष्यहरू निरन्तर तपारईका चरित्रको श्रवण, 





अध्याय नत 


तावकं  तपाईको 
पदाम्बुजम्  चरणकमललाई 
परयन्ति  देख्दछन् 


गान, कीर्तन एवं स्मरण गरेर 


आनन्दित हुन्छन्। तिनीहरू नै चांँडो नै तपाईको चरणकमलको दर्शन प्राप्त गर्दछन्। तपाईका 
चरणको दर्शनले जन्म र मृत्युको प्रवाहलाई सर्धैका लागि रोकिदिन्छ। 


अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो 
जिहाससि स्वित् सुहदोऽनुजीविनः। 
येषां न चान्यद् भवतः पदाम्बुजात् 


परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 
स्वकृतेहित  आप्ना 
भक्तहरूको इच्छालाई पूर्ण गर्ने 


जान चाहनुहन्छ 
राजसु  राजाहरूमा 


भ भ  
प्रभो  हे प्रभ योजितांहसाम्  वैरभाव बढेका 
त्वं  तपाई येषां  हामीहरूका लागि 
अद्य  आज अपि  पनि 


अनुजीविनः  आपूमा आधित 
हामीहरूलाई 
जिहाससि स्वित्  के छोडेर 


भवतः  तपाईको 
पदाम्बुजात्  चरणकमललाई 
छोडर 





नः  हामीहरूका 
सुहृदः  साथी 
च  पनि 


अन्यत्  अरू कुनै आश्रय 
परायणं  अर्को बाटो 
न  छैन 


ताक्यार्थ भक्तहरूको इच्छ पूर्ण गर्ने हे प्रभो! के तपाई आपफ्ना आशित एवं सम्बन्धी 
हामीहरूलाई छोडर जान चाहनुहुन्छ ? तपाईको चरणकमलदेखि अतिरिक्त हाम्रा मित्र पनि कछैनन् र 
अन्य कुनै बाटो पनि छैन। पृथिवीका राजाहरूसंग त हाम्रो पहिलेदेखि नै बेरभाव छदे । 


के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः । 
भवतोऽदशंनं यहिं हृषीकाणामिवेरितुः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

हृषीकाणाम्  इन्दरियहरूको यदहिं  किनकि यदुभिः सह  यदुहरूका साथ 
ईरितुः  प्राणको अभावमा भवतः  तपाईको वयं  हामी 

कुनै पनि अस्तित्व अदशनं  दर्शनको अभावमा पाण्डवाः  पाण्डवहरूको 

इव  नभए नामरूपाभ्यां  नाम ररूप के  के अस्तित्व रहन्छ र ? 





रालानन्द्री लीक 


९८५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


वाक्यार्थ जसरी शरीरमा प्राणको अभावमा इन्द्रियहरू शक्तिहीन ह॒न्छन् त्यसै गरी तपाईको 
दर्शनको अभावमा यदुवंशीहरूको र मेरा पुत्र पाण्डवहरूको नाम र रूपको अस्तित्व नै समाप्त 
हुन्छ । 

नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाघर । 

त्वत्पदेरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितेः ॥ ३९॥ 
पदार्थ 
गदाधर  हे गदाधर इयं  यो कुरुजङ्गलकी भूमि 
स्वलक्षणविलक्षितेः  वज अङ्श इदानीं  अहिले 
आदि चिह्नले युक्त भएका भाति  शोभायमान भद्रहेको छ 
त्वत्पदे  तपाईका चरणले यथा  जसरी शोभालाई प्राप्त 
अङ्किता  चिहित भएको गरेको छ 
ताक्यार्थ हे गदाधर ! तपाईको विलक्षण चरणचिह्नबाट चिदित यो कुरुजङ्गलदेशको भूमि आज 
जसरी शोभायमान भद्ररहेको छ तपाईले छोडेपछछि त्यो शोभा रहनेकठैन । 


तत्र  तपाईले छोडेर गएपच्ि 
न शोभिष्यते  त्यस्तो शोभालाई 
प्राप्त गरनैक्ठैन 





इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः । 
  ह्येधन्ते ४  

वनाद्रनद्युदन्वन्ता दयघन्तं तव वीक्षिते ॥ ४०॥ 
पढार्थ 
स्वृद्धाः  सुसमृद्ध जनपदाः  देशहरू र 
सुपक्वोषधिवीरुघः  पाकेका वनाद्रिनद्युदन्वन्तः  वन, पर्वत, 
धान र लतावृक्ष आदिले युक्त ॒नदी र समुद्र पनि 
भएका तव  तपाईको 
इमे  यी वीक्षितैः  दष्टद्रारा 
ताक्यार्थ तपाईको दृष्टिका प्रभावले यो देश पाकेको बाली तथा लता र वृक्षहरूले समृद्ध 
भट्रहेको छ । यो वन, पर्वत, नदी र समुद्र पनि तपाईका सुदृष्टिलि समृद्ध भट्रहेका छन् । 


हि  निश्चय 
एधन्ते  वृदधिलाई प्राप्त 
गरिरहेका छन् 





अथ     क  
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । 
स्नेहपाशमिमं छिन्धि दुं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४९॥ 
पदार्थ 


विश्वेश  हे विश्वका स्वामी स्वकेषु  आपना 
विश्वात्मन्  हे विश्वका आत्मा वृष्णिषु  यदुवंशीहरूमा र 
विश्वमूर्ते  हे विश्वरूप पाण्डुषु  पाण्डवहरूमा 
मे मेरा इमं  यो 





ददं  दृढ 

स्नेहपाशम्  स्तेहको पासोलाई 

अथ  अब 

छिन्धि  काटिदिनुहोस् 
रलानन्दी ठक 


९८६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


ताक्यार्थ तपाई विश्वको स्वामी हुनुहुन्छ, विश्वको आत्मा हुनुहन्छ । यदुवंशी र पाण्डवहरूमा 


मेरो ममता बहिरेको छ । तपाईले कृपा गरेर यो मेरो ममताको पासोलाई काटिपिनुहोस् । 


त्वयि मेऽनन्यविषया मतिमघुपतेऽसकृत्। 
रतिमुद्रहतादद्धा गङ्गेवोघमुदन्वति ॥ ४२ ॥ 





पदठार्थ 

मघुपते  यादवकूलका मालिक इव  जस्तै असकृत्  निरन्तर 

हे श्रीकृष्ण त्वयि  तपारईमा अद्धा  साक्षात् 

गङ्गा  गङ्गाको मे  मेरो रतिम्  प्रेम 

ओघम्  प्रवाह अनन्यविषया  अनन्यविषयक उद्वहतात्  बढादरहोस् 
उदन्वति  समुद्रतिर बगेको मतिः  बुद्धिले 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण । जसरी गङ्गाको धारा समुद्रमा निरन्तर खसिरहन्छ, त्यसै गरी मेरो बुद्धि 
पनि अन्यत्र कते पनि नगर्ईकन तपाईमा लागिरहोस् । 
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यषभावनिघुग् 
राजन्यवंशदहनानपवगंवीयं । 
गोविन्द् गोद्धिजसुरातिंहरावतार 
योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ४३॥ 


पदृार्थ 


श्रीकृष्ण  हे कृष्ण अग्निरूप हे भगवान् अखिटगुरो  चराचर जगत्का 


कृष्णसख  हे अर्जुनका प्यारा 
साथी 

वृष्ण्युषभ  हे यदुवंशशिरोमणि 
अवनिघुग्राजन्यवंशदहन  
पृथ्वीका भाररूप राजवंशधारी 


अनपवगंवीयं  अनन्त शक्ति 
धारण गर्ने 
गोद्धिजसुरातिंहरावतार  गाई, 
ब्राह्मण र देवताहरूको दुःखलाई 
हटाउनका लागि पुथ्वीमा 


गुरु हनुभएका 
योगेश्वर  योगेश्वर 

गोविन्द् भगवन्  हे गोविन्द 
भगवान् 


ते  तपार्ईलाई 





देत्यहरूलाई जलाउनका लागि अवतार लिनुभएका नमः  नमस्कार छ 

ताक्यार्थ हे कृष्ण ! हे अर्जुनका प्यारा साथी ! हे यदुवंशशिरोमणि ! तपाई परथिवीको भाररूप 
राजवंशधारी देत्यहरूलाई जलाउनका लागि अग्निस्वरूप हुनृहन्छ । तपाईको शक्ति अनन्त छ। 
गोविन्द ! तपाईको यो अवतार गाई, ब्राह्मण र देवताको दुःख हटाउनका लागि भएको हो। 
योगेश्वर चराचरका गुर हे भगवान् ! म तपाईलाई नमस्कार गर्दहु 


रालानन्द्री लीक 


९८४७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
पृथयेत्थं कपंदेः परिणूताखिलोदयः । 
मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४॥ 


पदृार्थ 


कलपदैः  मिठामिठा पद ्ः महिमाको वर्णन मोहयन् इव  मुग्ध गराएै गरेर 










भएका वाक्यहरूद्वारा गरेपच्ि इत्थं  यसरी 
पृथया  कुन्तीले वैकुण्ठः  भगवान् श्रीकृष्ण मन्दं जहास  मुसुक्क 
परिणूताखिलोदयः  राम्रोसंग॒ मायया  मायाद्रारा हाँस्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकारले कुन्तीले अत्यन्त मधुर शब्दमा भगवानूको अधिकांश लीलाको वर्णन 
गर्नुभयो । कुन्तीको यस प्रार्थनालाई सुनेर भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो मायाले उहांलाई मोहित गराएै 
मुसुक्क हां स्नुभयो । 


तां बाढमित्युपामन्त्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । 
स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः ॥ ४५॥ 





पदठार्थ 

तां  ती कुन्तीलाई गजसाहयम्  हस्तिनापुरमा यास्यन्  प्रस्थान गर्न 
बाढम्  तपार्ईले भनेअनुसार प्रविश्य  प्रवेश गरेर लागनुभएका भगवान् 

हने स्तियः  कुन्ती र सुभद्रा प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक 

इति च  यसो आदिहरूबाट राज्ञा  राजा युधिष्ठिारा 
उपामन्त्य  भनेर बिदा लिएर स्वपुरं  आफ्नो सहर द्रारकातिर निवारितः  रोकिनुभयो 


ताक्यार्थ तपाईको इच्छानुसार तपाईको भक्ति ममा लागिरहनेछछ भनेर रथ भएको ठा्॑बाट 
हस्तिनापुरमा प्रवेश गरेर कुन्ती र सुभद्रा आदि स्त्रीहरूबाट बिदा लिएर भगवान् श्रीकृष्ण 
द्रारकातिर जान लागनुभएको थियो । राजा युधिष्ठिरले प्रेमपूर्वक उहाँलाई रोक्नुभयो । 


व्यासायेरीश्वरेहाज्ञेः कृष्णेनाद्भूतकमंणा । 
  पीतिहासेनावु न्रे,  व्यत  
प्रमोधितोऽ रुचापितः॥ ५६॥ 


पदढार्थ 

ईश्वरेहाज्ञेः  भगवान्को सुनाएर प्रबोधितः अपि  सम्फाए तापनि 

लीलाको मर्म जान्ने अद्धतकमणा  अदभुत चरित्र शुचापिंतः  शोकले व्याकुल 
जस छ 

व्यासादयः  व्यास आदि गर्न भएका युधिष्ठिरले 

ऋषिहरूले कृष्णेन  स्वयं भगवान् न अबुघ्यत  सम्डन सकेनन् 

इतिहासः  अनेक इतिहासहरू श्रीकृष्णले पनि 





रालानन्द्री लीक 


९८८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


वाक्यार्थ भगवान्को लीलाको मर्मलाई राम्रोसंग जानने व्यास आदि महर्षिं र स्वयं अदभुत 
चरित्र भएका भगवान् श्रीकृष्णले पनि अनेक इतिहासहरू सुनाएर युधिष्ठिरलाई सम्छाउन प्रयास 
गर्नुभयो तर उहाँको शोक हटेन। 


आह राजा धमंसुतश्चिन्तयन्सुहदां वधम् । 
प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः ॥ ४७ ॥ 





पढार्थ 

विप्राः  हे शौनकादि ऋषिहरू सुहृदां  स्वजनहरूका आत्मना  चित्तले 

हो वधम्  वधलाई स्नेहमोहवशं गतः  स्नेह र 
घ्मसुतः  धर्मपुत्र चिन्तयन्  विचार गरेर मोहको वशमा परर 

राजा  राजा युधिष्ठिर प्राकृतेन  विवेकरहित आह  भन लागनुभयो 


ताक्यार्थ शौनकादिऋषिहरू हो ! धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरलाई आपफ्ना बन्धुहरूको वधको 
कारणले ठुलो चिन्ता भयो । उनी अविवेकयुक्त चित्तले स्नेह र मोहको वशमा परेर भन्न लाग्नुयो । 


अहो मे पश्यताज्ञानं हदि रूदं दुरात्मनः । 
 स हयो षोहिणीहता  ९ 
पारक्यस्यैव देहस्य बहयो मेऽक्षोहिणीहंताः ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

अहो  यो अत्यन्त कण्टको ।  अज्ञानलाई एव  नै 

कुराहो परयत  हेर बहयः  अनेक 

दुरात्मनः  दुरात्मा पारक्यस्य  कुक्कुर र अक्षोहिणीः  अक्षौहिणी सेना 
मे  मेरो स्यालहरूको आहार भएको हताः  मारं 

हृदि  हदयमा देहस्य  शरीरका लागि 

रूटं  रूढ मे  मैले 





ताक्यार्थ अहो ! आश्चर्य म दुरात्माको हृदयमा जरो गाडेर बसेको अज्ञानलाई त हेर। मेले 
स्याल र कुक्कुरहरूको आहार भएको यो अनात्मा शरीरको लागि अक्षौहिणी सेनाको वध गरा  


बालद्धिजसुहन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रह । 
न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वषायुतायुतेः ॥ ४९॥ 


पदढार्थ 

बालद्धिजसुहन्मित्र मे  मेरो निरयात्  नरकबाट 
पितृभरातगुरदरहः  बालक, वर्षायुतायुतेः  करोड मोक्षः  मोक्ष 
ब्राह्मण, सम्बन्धी, मित्र, काका, वर्षहरूमा हि  निश्चय 
भादवन्धुहरूसंग द्रोह गर्ने अपि  पनि न स्यात्  हनेकैन 





रालानन्द्री लीक 


९८९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


ताक्यार्थ मैले बालक, ब्राह्मण, सम्बन्धी, काका, भाइबन्धु र ॒गुरुजनसंग द्रोह गर। करोड 
वर्षमा पनि नरकबाट मलाई छुटकारा प्राप्त हूनेक्छेन । 


न्द, अ प्रजाभतुधमंयुदध ५९   
नेनो राज्ञः प्रनाभतघंमंयुद्धे वधो द्विषाम् । 
इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः ॥ ५०॥ 


पदढार्थ 
प्रनाभतुंः  प्रजाहरूको पालन न एनः  पाप लाग्दैन भने तु  निश्चय 

  अ  
गर्ने घमयुद्धे  धर्मपूर्वक गरिने मे बोधाय  मलाई सम्णाउन 
राज्ञः  राजाका लागि युद्धमा न कल्पते  समर्थं छैन 
द्विषाम् वधः  शत्रुहरूको बध इति शासनं  यो शास्त्रको 
गर्दा वचः  शिक्षारूप वचन 





ताक्यार्थ यद्यपि शास्त्रवचन छ कि राजा यदि आफ्ना प्रजाको पालन गर्नका लागि धर्मयुद्धमा 
शत्रुहरूलाई मार्दछ भने उसलाई पाप लाग्दैन। तर पनि यो शास्त्रवचनले मलाई सम्छाउन सकेको 
कैन । 


स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थितः। 
कमभिगहमेधीयेनांहं    अ न   प न ९ 
कमभिगृहमेधीयेनाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५९ ॥ 


पढार्थ 

मद्धतबन्धूनां  मद्रारा मारिएका द्रोहः  द्रोह कममिः  कर्महद्रारा 
बन्धुहरूका इह  यहाँ व्यपोहितुम्  हटाउन 
स्त्रीणां  स्त्रीहरूको उत्थितः  उठेको छ न कल्पः  समर्थ छैन 
यः  जुन अहं  म 

असो  जुन गृहमेधीयेः  गृहस्थीले गर्ने 





ताक्यार्थ आपफ्ना पति र भादबन्धुहरू मारिएका स्त्रीहरूमा मप्रतिको जुन विद्रोह उठेको छ 
त्यसको प्रायश्चित्त यज्ञयागादिद्रारा सम्भव छैन । 


यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् । 


न     


भूतहत्यां तथवकां न यज्ञमाष्टुमहात ॥ ५२॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी जललाई स्वच्छ गर्न सकिन्न॒ सुराकृतम्  हटाउन सकिदैन 
पङ्केन  हिलोद्रारा वा  अथवा तथेव  त्यसै गरी 

पद्काम्भः  हिलो लागेको सुरया  मदिराद्रारा एकां भूतहत्यां  एउटा प्राणीको 


रालानन्द्री लीक 


. 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


बधको पनि माषम्  नष्ट गर्न सक्दैन 

यन्ञेः  यज्ञहरुद्रारा न अर्हति  प्रायश्चित्त हुन 

ताक्यार्थ जसरी हिलो लागेको पानीलाई हिलाले धोएर स्वच्छ गर्न सकिन्न अनि जसरी 
मदिराको असरलाई मदिराद्रारा हटाउन सकिंदेन, त्यसै गरी हिंसायुक्त अनेक यज्ञहरूद्रारा पनि 
एडटा मात्रै प्राणीको हत्याको पनि प्रायश्चित्त सम्भव छैन । 


श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
कुन्तीस्तुतियुधिष्ठिरालुतापो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अथ नवमोऽध्यायः 
युधिष्ठिरहरू भीष्मकहां जानु र 
भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गर्द भीष्मले प्राणत्याग गर्नु 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इति भीतः प्रजा्रोहात् सव॑धर्मविवित्सया । 
ततो विनदानं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १॥ 





पदढार्थ 

इति  यसप्रकार धर्महरूको ज्ञान प्राप्त गर्ने  जहां 
प्रजाद्रोहात्  प्रजाको द्रोहबाट इच्छाले देवव्रतः  भीष्मपितामह 
भीतः  उराएका राजा ततः  त्यसपछि अपतत्  शरशय्यामा 
युधिष्ठिर विनरानं  कुरूक्ेत्रमा सुतिरहनुभएको थियो 
सवंध्मविवित्सया  सम्पूर्ण प्रागात्  जानुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार प्रजाद्रोहनाट भयभीत राजा युधिष्ठिर सम्पूर्ण धर्महरूको ज्ञान प्राप्त गर्ने 
इच्छाले उहाँले कुरुक्षेत्रको यात्रा गर्नुभयो जहाँ भीष्मपितामह शरशय्यामा सुतिरहनुभएको धियो । 
तदा ते भ्रातरः सव सदश्वः स्व्णभूषितेः। 


र,  


अन्वगच्छन् रथवेप्रा व्यासघोम्यादयस्तथा ॥ २॥ 


पदार्थ 

विप्राः  हे शौनकादि ऋषि हो सदश्वैः  राम्राराम्रा घोडाहरू अन्वगच्छन्  युधिष्ठिरको 
तदा  त्यस वेला लादिएका पछिपक्ि लागे 

ते ती स्वर्ण॑भूषितेः  सुवरण्वारा तथा  त्यस्तै 

सरवे  सम्पूर्ण आभूषित व्यासघोम्यादयः  व्यास र 
भ्रातरः  भादहरू स्थैः  रथमा चढेर धौम्य आदि ब्राह्मण पनि गए 





ताक्यार्थ त्यस समयमा सब भाडहरूले अत्यन्त सुन्दर घोडाहरू लगादइएका स्वर्णभूषित 
रथहरूमा बसेर राजा युधिष्ठिरको अनुगमन गरे। उनका साथ व्यास, धौम्य आदि ब्राह्मणहरू पनि 
थिए। 
भगवानपि विप्रषे रथेन सधनञ्जयः । 
न्द,  र 
स तत्यर्चत नृपः कुवर् इव गुह्यकः ॥ ३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९५२९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
विप्रषं  हे शौनकजी   रथमा चढेर जानुभयो गुह्यकैः  यक्षहरूले धेरिएका 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण तैः  ती भाइहरूका साथ कुवेरः इव  कुबेर 

अपि  पनि सः ती व्यरोचत  शोभित भए 
सधनञ्जयः  अर्जुनका साथ नृपः  राजा युधिष्ठिर 





ताक्यार्थ शौनकजी ! अर्जुनका साथ भगवान् श्रीकृष्ण पनि रथमा चदढेर जानुभयो । ती सब 
भाद्हरूका साथ महाराज युधिष्ठिरको त्यस्तो शोभा भयो कि मानँ यक्षहरूले घेरिएका कुबेर 
कीं गदरहेका छन्। 


दुष्ट्वा निपतितं भूमो दिवश्च्युतमिवामरम् । 
प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा ॥ ४॥ 


पदार्थ 

सानुगाः  अनुचरहरूका साथ रदिवः च्युतम्  स्वर्गबाट खसेका भीष्मं  भीष्मलाई 
चक्रिणा सह  भगवान् अमरम् इव  देवता दुष्ट्वा  देखेर 
श्रीकृष्णका साथ भूमो  पृथिवीमा प्रणेमुः  नमस्कार गरे 
पाण्डवाः  पाण्डवहरूले निपतितं  लडका 





ताक्यार्थ आप्ना अनुचर र कृष्णका साथ त्यहाँ गएर पाण्डवहरूले देखे कि स्वर्गबाट खसेका 
देवताहरूफं भीष्मपितामह प्ृथ्वीमा लडिरहेको हुनुहन्छ । उनीहरूले भीष्मलाई नमस्कार गरे । 


भ  


तत्र बह्यषंयः सवे देवषंयश्च सत्तम । 
राजषंयश्च तत्रासन् द्रष्टं भरतपुङ्गवम् ॥ ५॥ 


पदार्थ 
सत्तम  हे शौनकजी राजषंयः च  राजर्षिहरू पनि 
तत्र  त्यहाँ तत्र  त्यां 


भरतपु्घवम्  भरतवंशीहरूका आसन्  उपस्थित थिए 
गौरवरूप भीष्मपितामहलाई 
वाक्यार्थ शौनकजी ! त्यस समयमा भरतवंशीका गौरवरूप भीष्मपितामहलाई हैर्नका लागि 


सम्पूर्ण ब्रह्मर्षि, देवर्षिं र राजर्षिहरू त्यहाँ आए। 
पवतो नारदो घोम्यो भगवान् बादरायणः। 
बृहदश्वो भरद्वाजः सदिष्यो रेणुकासुतः ॥ ६॥ 








वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसितः। 


रालानन्द्री लीक 


९५२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


न्द, ४ 


कक्षीवान् गोतमोऽत्रिश्च कोरिकोऽथ सुदशनः ॥ ७ ॥ 
अन्ये च मुनयो बहन् बह्यरातादयोऽमलाः। 
रिष्येरुपेता आजग्मुः कश्यपाद्धिरसादयः॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

पवंतः  पर्वत इन्द्रप्रमदः  इन्दरप्रमद अन्ये च  अरू पनि 

नारदः  नारद त्रितः  त्रित अमलाः  अत्यन्त शुद्ध हृदय 
घोम्यः  धौम्य असितः  असित भएका 

भगवान्  भगवान् कक्षीवान्  कक्षीवान् बह्यरातादयः  शुकदेवजी आदि 
बाद्रायणः  वेदव्यास गृत्समदः  ग॒त्समद मुनयः  मुनिहरू 

वृहदश्वः  वृहदश्व गोतमः  गौतम रिष्येः  शिष्यहरूका 
भरद्वाजः  भरट्राज अत्रिः  अत्रि उपेताः  साथ 

सरिष्यः  शिष्यका साथ कोशिकः  कौशिक कर्यपा्खिरसादयः  कश्यप र 
रेणुकासुतः  परशुरामजी सुदशनः  सुदर्शन अङ्कगिरापुत्र बृहस्पति आदि 
अथ  त्यसपछि च  पनि ऋषिहरू पनि 

वसिष्ठः  वशिष्ठ बह्यन्  हे ब्रह्मन् आजग्मुः  आएका थिए 


ताक्यार्थ पर्वत, नारद, धौम्य, भगवान् व्यास, बृहदश्व, भरद्वाज, शिष्यहरूका साथ परशुराम, 
वशिष्ठ, इन्द्रमद, त्रित, गृत्समद, असित, कक्षीवान्, गौतम, अत्रि, विश्वामित्र, सुदर्शन, त्यसै गरी 
अरू पनि शुकदेवजी आदि महात्माहरू एवं शिष्यहरूका साथ कश्यप, अङ्गिरापुत्र बृहस्पति आदि 
ऋषिहरू पनि त्यहाँ आए । 


तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तमः। 


  अ  ९ 


पूजयामास घमज्ञ द्शकालवभागावत् ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

क   उपलभ 

देङकाकविभागवित्  देश र॒ तान्  ती न्य  प्राप्त गरेर 

कालको विभागलाई जान्ने महाभागान्  महाभाग्यशाली पूजयामास  यथायोग्य सत्कार 
धमम॑ज्ञः  धर्मका ज्ञाता ऋषिहरूलाई गरे 

वसूत्तमः  भीष्मपितामहले समेतान्  सम्मिलित 





ताक्यार्थ भीष्मपितामह धर्म एवं देश र कालको विभागलाई अर्थात् कुन समयमा के काम 
गर्नुपर्दछ भन्ने कुरालाई राम्रोसंग जान्नुहुन्थ्यो । उहाँले ती महाभाग्यशाली ऋषिहरूलाई सम्मिलित 
भएको देखेर उनीहरूको यथायोग्य सत्कार गर्नुभयो । 


कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । 


रालानन्द्री लीक 


१५९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


हदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

तत्प्रभावज्ञः  भगवान् मायया  मायाद्रारा कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
श्रीकृष्णको प्रभावलाई जानने ती उपात्तविग्रहम्  शरीरलाई च  पनि 

भीष्मपितामहले धारण गरेका पूजयामास  मौनरूपले पूजा 
आसीनं  आफ्ना अगाडि जगदीश्वरम्  जगत्का ईश्वर गर्नुभयो 

रहनुभएका हृदिस्थं  हृदयमा विराजमान 





ताक्यार्थ उहाँ भगवान् श्रीकृष्णका प्रभावलाई खुब राम्रोसंग जान्नुहुन्थ्यो। अतः उहाँले 
लीलाद्रारा मनुष्यको वेष धारण गरेर त्यहाँ बस्नुभएका र जगदीश्वरको रूपमा हृदयमा विराजमान 
भगवान् श्रीकृष्णको बाहिर र भित्र दुबे प्रकारको पूजा गर्नुभयो । 


पाण्डुपुत्रालुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । 
अभ्याचष्टानुरागाभ्रेरन्धीमूतेन चक्चुषा ॥ १९ ॥ 


पढार्थ 
परश्रयप्रेमसङ्गतान्  विनय र॒ पाण्डुपुत्रान्  पाण्डवहरूलाई च्चुषा  आंखाले हरर 
नम्ताले युक्त भएका अतुरागाभ्रेः  प्रमका आंसुले अभ्याचष्ट  भन्नुभयो 


उपासीनान्  नजिक बसेका अन्धीभूतेन  ढाकिएका 
ताक्यार्थ पाण्डवहरू अत्यन्त प्रेमका साथ भीष्मपितामहका नजिकमा गएर बसे। उनीहरूलाई 
देखेर प्रेमका आंँसुले भरिएका आंँखा लिएर भीष्मपितामहले भन्नुभयो । 


अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं घम॑नन्दनाः। 
जीवितुं नाहंथ क्िषटं विप्रध्मांच्युताश्रयाः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

धमनन्द्नाः  हे धर्मपुत्रहरू हो यूयं  तिमीहरूले अहो  अहो 
विप्रघमांच्युताश्रयाः  ब्राह्मणधर्म विलिष्टं  दुःखपूर्वक कष्टम्  कष्ट 

र भगवान्मा आधित रहर जीवितुं  बांच्न अहो  अहो 

यत्  जुन न अहंथ  योग्य छैनौ अन्याय्यं  अन्याय 





ताक्यार्थ हे धर्मपुत्रहरू हो ! यो ठुलो अन्याय र कणष्टको कुरा हो तिमीहरू ब्राह्मणधर्म र 
भगवान्को आश्रित हंदाहदे पनि तिमीहरूलाई दुलो दुःखका साथ बाँच्नुपरेको धियो, त्यसका 
योग्य तिमीहरू कुनै पनि हालतमा थिएनौ । 


संस्थितेऽतिरथे पाण्डो पृथा बाठग्रना वधूः । 


रालानन्द्री लीक 


१५५ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


युष्मत्कृते बह्ून्क्छेशान्प्राप्ता तोकवती मुहुः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

अतिरथे  अतिरथि वधूः  बुहारी क्लेशान्  दुःख 
न्त पृथा 

पाण्डा  पाण्डुको पृथा  कुन्तीले प्राप्ता  पाइन् 

संस्थिते  म॒त्युपछ्ि युष्मत्कृते  तिमीहरूका लागि 

बालप्रजा तोकवती  सानासाना मुहुः  बारम्बार 

बच्चावाला भएकी बहून्  धेरै 





ताक्यार्थ अतिरथि पाण्डुको मृत्यु भएपछ्छि सानासाना बालबच्चा भएकी बुहारी कुन्तीले 
तिमीहरूका लागि ठुलो कष्ट सहन गर्नुपरेको धियो । 


सवं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । 
न     
सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः ॥ १ ॥ 





पदठार्थ 

वायोः  वायुको यत् वो  जुन काल त्यो 

वशो  वशमा भगवान्को अधीनमा छ सवं  सम्पूर्ण घटना 
घनावलि इव  मेघमण्डल रेक भवतां च  तिमीहरूका लागि कालकृतं  त्यही काल 
सपालः  लोकपालहरूका साथ यत्  जुन भगवान्को लीला हो भन्ने 
लोकः  यो सम्पूर्ण संसार अप्रियम्  अप्रिय घटना घट्यो मन्ये  ठान्दहु 


ताक्यार्थ जसरी बादल वायुको वशमा रहन्छ, त्यसै गरी लोकपालसहित सम्पूर्ण संसार काल 
भगवानूको अधीनमा रहृन्छ । मलाई लाग्छ कि तिमीहरूको जीवनमा घटेका यी सबै घटना उनैको 
लीला हो। 


यत्र धमंसुतो राजा गदापाणिवृंकोदरः। 
कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५॥ 





पदार्थ 

यत्र  जहाँ कृष्णः  अर्जुन मित्र हुनुहुन्छ 

घम॑सुतः  धर्मपुत्र अस्त्री  धनुधर छन् ततः  त्यसौ हदा पनि 
राजा  युधिष्ठिर छन् गाण्डिवं  गाण्डिव विपत्  आपत्ति छ 
गदापाणिः गदाधारी चापं  धनु जहाँ छ 

वृकोद्रः  भीमसेन सुहत्कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 


ताक्यार्थ जँ धर्मपुत्र युधिष्ठिर राजा छन्, गदाधारी भीमसेन र धनुर्धारी अर्जुन जहाँ रक्नाको 
काम गर्दछ्न्, जहाँ गाण्डीव धनु छ, भगवान् श्रीकृष्ण जहाँ मित्र हुनुहुन्छ, त्यहाँ कुनै प्रकारको 
विपत्तिको सम्भावना नै थिएन। 


रालानन्द्री लीक 


९५६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


   


न ह्यस्य कहिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । 
यद्विजिज्ञासया युक्ता मुद्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा युधिष्ठिर पुमान्  मनुष्यले कवयः अपि  ज्ञानीहरू पनि 
अस्य  यी परमेश्वरले नहि वेद्  निश्चय नै जानन हि  निश्चयनै 
विधित्सितम्  गर्न खोजेको सक्दैन मुह्यन्ति  मोहमा पर्दछन् 
कुरा यद्विजिज्ञासया युक्ताः  जसलाई 

किचित्  कुनै पनि जानन इच्छा राख्ने 





ताक्यार्थ कालरूप परमेश्वरले कहिले के गर्न चाहनुहन्छ भन्ने कुरा कसैलाई पनि थाहा छैन । 
यस कुरालाई जानन चाहने ठुलादुला ज्ञानीहरू पनि मोहमा परेका हन्छन् । 


तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । 
तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो ॥ १७॥ 





पदार्थ 

तस्मात्  त्यसकारण  परमेश्वरको अधीन गरेर 

भरतषभ नाथ प्रभो  हे छ भन्ते अनाथा  अनाथ 
युधिष्ठिर, हे नाथ, हे प्रभो! व्यवस्य  निश्चय गरेर प्रजाः  प्रजाहरूको 
इदं  सुख र दुःख आदि तस्य  उहांक पाहि  पालन गर्नुहोस् 
सबेकुरा अनुविहितः  इच्छाको अनुसरण 


वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! संसारका यी घटनाहरू ईश्वरको इच्छाको अधीनमा छन् तिनै ईश्वरको 
इच्छाको अनुसरण गरेर तिमी यी अनाथ प्रजाहरूको पालन गर। किनभने तिमी यिनका स्वामी 
हौ, यिनको पालन गर्न तिमी समर्थ पनि छो । 


एष वै भगवान् साक्षादाद्यो नारायणः पुमान् । 
मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
वै  निश्चय साक्षात्  साक्षात् वृष्णिषु  यदुवंशीहरूमा 
एषः  यी हाम्रा अगाडि रहेका नारायणः  नारायण ने हुनृहुन्छ गूढः  लुकेर 
भगवान्  श्रीकृष्ण मायया  मायाद्रारा चरति  लीला गर्नृहन्छ 
आदयः  आद्य लोकं  मनुष्यहरूलाई 
पुमान्  पुरुष मोहयन्  मोहमा पार्द 





ताक्यार्थ यी श्रीकृष्ण साक्षात् भगवान् हुनुहृन्छ । यी सबका आदिकारण र परमपुरुष भगवान् 


रालानन्द्री लीक 


९५७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


नारायण हुनुहन्छ । आफ्नो मायाले मानिसहरूलाई मोहित गराठँदै यदुवंशीहरूमा लुकेर लीला 
गर्नृहुन्छ । 


अस्यानुभावं भगवान् वेद् गुह्यतमं शिवः। 
देवषिंनांरदः साक्षाद् भगवान् कपिलो नृप ॥ १९॥ 


पदठार्थ 

नृप  हे राजा ! स  भगवान् साक्षात्  साक्षात् 

अस्य  यी श्रीकृष्णको शिवजी भगवान्  भगवान् 
गुह्यतमं  अत्यन्त गोप्य देवर्षिः  देवर्षि कपिलः  कपिलले 
अनुभावं  रहस्यलाई नारदः  नारद वेद्  जान्नुहन्छ 





ताक्यार्थ उहांको प्रभाव अत्यन्त गूढ र रहस्यमय छ। युधिष्ठिर ! उहाँको प्रभावलाई भगवान् 
शङर, देवर्षि नारद र स्वयं भगवान् कपिलले जान्नुहन्छ । 


यं मन्यसे मातुखेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । 
अकरोः सचिवं दूतं सोहदाद्थ सारथिम् ॥ २०॥ 


पढार्थ 

यं  जुन भगवान् तिमीले सुहृत्तमम्  अत्यन्त श्रेष्ठ अथ  त्यसपछि 
अज्ञानले सोहदात्  अत्यन्त प्रेमको सारथिम्  सारथि पनि 
मातुखेयं  मामाको छोरा कारणले अकरोः  बनायौ 


प्रियं मित्रं  प्रिय मित्र 
् 
मन्यसे  मान्ददछो 


सचिवं  आफ्नो अनुकूल 
दूतं  दूत र 





ताक्यार्थ जसलाई तिमी, आप्नो मामाका छोरा, प्रियमित्र र सुहृत् ठान्दछी, जसलाई तिमीले 
प्रमवश आफ्नो अनुकूल दूत र सार पनि बनायौ ती स्वयं परमात्मा हुनुह॒न्छ । 


सवात्मनः समदुशो द्यद्वयस्यानहङकुतेः । 
तत्कृतं मतिवेषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

स्वात्मनः  सर्वात्मा 
समदृशः  समदर्शी 
अद्वयस्य  अद्वितीय 
अनहङकुतेः  अहड्ाररहित 


निरवद्यस्य  निष्पाप 
परमात्मामा 

तत्कृतं  ती साना र ढला 
कार्यहरूबाट भएको 


हि  निश्चय 
मतिवेषम्यं  बुद्धिमा विषमता 
न क्वचित्  कुनै पनि 





परिस्थितिमा भएको छैन 


ताक्यार्थ यी सर्वात्मा, समदर्शी, अद्वितीय, अहङाररहित, निष्पाप परमात्मामा सानो र ठुलो 
कार्यको कारण कुनै पनि प्रकारको विषमता कहिल्ये पनि हुन सक्दैन। 


रालानन्द्री लीक 


१५८ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । 
यन्मेऽसुंस्त्यजतः साक्षात् कृष्णो दशंनमागतः ॥ २२॥ 





पदार्थ 

तथा अपि  सवमा समभावले अनुकम्पितम्  उहांको छोडन लागेको समयमा 
अवस्थित भए तापनि कृपालाई साक्षात् कृष्णः  साक्षात् 
भूप  हे राजा पश्य  ठैर्मुहोस् भगवान् श्रीकृष्ण 
एकान्तभक्तेषु  आप्ना अनन्य यत्  जुन कृपाको कारणले दद॑न्  दर्शन दिन 
भक्तहरूमा असून् त्यजतः मे  मैले प्राण आगतः  आडनुभयो 


ताक्यार्थ युधिष्ठिर ! यसप्रकार सर्वत्र सम भए तापनि हेर त, उहाँ आप्ना अनन्यप्रेमी 
भक्तहरूमाथि कति प्रेम गर्नृहन्छ ! जुन प्रेमको कारणले नै मेले आफनो प्राणको परित्याग गर्न 
लागिरहेको वेलामा भगवान् श्रीकृष्णले मलाई साक्षात् दर्शन दिनुभयो । 


भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीतंयन् । 
त्यजन् कठेवरं योगी मुच्यते कामकममिः ॥ २३॥ 





पढार्थ 

यस्मिन्  जुन भगवान् वाचा  वाणीले त्यजन्  त्याग गर्ने 
श्रीकृष्णमा यन्नाम  जुन भगवानूका योगी  योगी 

भक्तया  भक्तिपूर्वक नामहरूको कामकममिः  काम र कर्मद्रारा 
मनः  मन कीतंयन्  कीर्वन गर्दै मुच्यते  मूक्त हुन्छ 

आवेश्य  लगाएर कलेवरं  शरीर 


ताक्यार्थ भगवत्परायण योगीपुरुष भक्तिभावले भगवानूमा मन लगाएर, वाणीले उहाँको 
नामको कीर्तन गर्दै शरीरको त्याग गर्वछछन् भने कामना र कर्मका बन्धनबाट सजिलैसंग छुटकारा 
प्राप्त गर्दछछन् । 


क   
स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां 
कठेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । 
प्रसन्नहासारुणटोचनोल्लसन् 
मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुभुंजः ॥ २४॥ 
पदार्थ 
सःती देवता यावत्  जहिलेसम्म 


देवदेवः  देवताहरूका पनि भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले अहम्  म 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

इदं  यो सन्मुखाम्बुजः  प्रसन्न हास्य र 
कठेवरं  शरीर राता कमल जस्ता आंखाहरूले 
हिनोमि  छोडदच् सुशोभित मुख भएका 
प्रसन्नहासारुणलोचनोल्ल चतुर्ुजः  चारहात भएका 


५. 


अध्याय ९ 


ध्यानपथः  जसको दर्शन 
ध्यानमा मात्र सम्भव छ यस्ता 
भगवान् श्रीकृष्णले 

प्रतीक्षतां  प्रतीक्षा गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ प्रसननतापूर्वक हंसिलो अनुहार भएका र राता कमलजस्ता जंखाहरूले उज्यालो मुहार 
भएका, भक्तहरूले ध्यानमा मात्र दर्शन गर्न सकिने देवदेव भगवान् श्रीकृष्ण जबसमम म॒ आफ्ना 
शरीरको त्याग गर्दि्न तबसम्म आफ्नो चतुर्भुजरूपले यहीं नै कूपपूर्वक बसिदिनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
युधिष्ठिरस्तदाकण्यं शयानं शरपञ्जरे । 


अपृच्छद् विविधान् धमानृषीणां चानुष्यण्वताम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 
तत्  भीष्मको त्यो कुरा भीष्मपितामहलाई 
आकण्यं  सुनेर ऋषीणां  ऋषिहरूको 


युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिरले 
शारपञ्जरे  शरशय्यामा 
रायानं  सुतेका 


अनु श्रुण्वताम्  अगाडि 
विविधान्  विभिन्न प्रकारका 
धममांन्  धर्महरू 


च  पनि 
अपृच्छत्  सोध्नुभयो 





ताक्यार्थ युधिष्ठिरले उहाँको यो कुरा सुनेर शररशय्यामा सुतेका भीष्मपितामहसंग ऋषिहरूका 
अगाडि विभिन्न प्रकारको धर्मको सम्बन्धमा अनेक रहस्यहरू सोध्नुभयो । 


पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । 


वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६॥ 


दानघमांन् राजधमान् मोक्षघमोन् विभागशः 


स्तरीधमान् भगवद्धमांन् समासव्यासयोगतः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 


यथावणं  वर्णको अनुसार र॒निवृत्तिरूप दुई प्रकारको धर्म 
यथाश्रमम्  आश्रमको अनुसार दानधमांन्  तुलापुरुष आदि 
पुरुषस्वभावविहितान्  पुरुषका दानधर्मं 

स्वाभाविक धर्म राजघमांन्  प्रजापालन आदि 
वेराग्यरागोपाधिभ्याम्  वैराग्य रराज धर्म 

रागरूप उपाधिको कारणले मोक्षघमांन्  शम र दम आदि 
आम्नातोभयलक्षणान्  प्रवृत्ति र मोक्षधर्म 


स्त्रीघमांन्  पातित्रत्यादि 
स्त्रीधर्म 

भगवद्धमांन्  एकादश्यादित्रत 
नियम आदि भगवदधर्म 
समासनव्यासयस््रोगतः  सङक्षेप 
र विस्तारपूर्वक 





विभागः  अवान्तर भेदले 


रालानन्द्री लीक 


९६० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


विभिन्न भागमा विभक्त भएका 

ताक्यार्थ भीष्मपितामहले वर्ण र आश्रमको अनुसार पुरुषको स्वाभाविक धर्म, वैराग्य र रागको 
कारण विभिन्न रूपले बताइएका निवृत्ति र प्रवृत्तिरूप द्विविध धर्म, दानधर्म, राजधर्म, मोक्षधर्म, 
स्त्रीधर्म, भगवदधर्म यी सम्पूर्ण धर्महरूको ह्राद सडक्षेप र विस्ताररूपले वर्णन गर्नुभयो । 


घरमार्थकाममो    १ यथा  
षांश्च सहोपायान् यथा मुने । 
नानाख्यानेतिहासेषु वणंयामास तत्त्ववित् ॥ २८॥ 


पदार्थ 
मुने  हे शौनकजी भएका उपाख्यान, इतिहास सुनावे 
तत्त्ववित्  तत्त्ववित् धमार्थकाममोक्षान्  धर्म, अर्थ, च  पनि 
भीष्मपितामहले काम र मोक्ष यी चार वणंयामास  वण्नि गर्नुभयो 
यथा  यसरी पुरुषार्थहरूको 

न 
सहोपायान्  उपायले सहित नानाख्यानेतिहासेषु  अनेक 





ताक्यार्थ शोनकजी ! यसका साथे धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चार पुरुषार्थहरूको र अनेक 
उपाख्यान र इतिहास सुनाडँदे यिनलाई प्राप्त गर्ने साधनहरूको विभागपूर्वक वर्णन गर्नुभयो । 


धमं प्रवदतस्तस्य स काटः प्रत्युपस्थितः । 
यो योगिनरछन्दमृत्योवौज्छितस्तृत्तरायणः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

घर्मं  धर्मको सः त्यो छन्दमृत्योः  इच्छामृत भएका 
प्रवदतः  उपदेश दिंदादिदै काठः तु  समयत योगिनः  योगिद्रारा 

तस्य  उहँको प्रत्युपस्थितः  आड्पुग्यो वाञ्छितः  इच्छा गरिएको हुन्छ 
उत्तरायणः  उत्तरायणको यः  जुन समय 





ताक्यार्थ भीष्मपितामहले यसप्रकार धर्मको प्रवचन गरिरहनुभएके वेला इच्छामृत्यु भएका 
मानिसहरूले चाहेको उत्तरायणको त्यो समय आद्पुग्यो । 
तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणी 
विमुक्तसद्गं मन आदिपूरुषे । 
९५००९ 


कृष्णे लसत्पीतपटे चतुजे 
पुरः स्थितेऽमीलितदुग् व्यघारयत् ॥ ३० ॥ 


पटार्थ 
तदा  त्यस समयमा नेता भीष्मपितामहले उपसंहृत्य  वाणीको संयम 
सहस्रणीः  हजार रथिहरूका गिरः  वाणीको गरेर 


रालानन्द्री लीक 


९६१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
विमुक्तसद्गं  विषयचिन्तनबाट आदिपूरुषे  आदिपुरुष अमीलितदुक्  आंखा 

द्टेको कसत्पीतपटे  पीताम्बरधारी नचिम्लीकन 

मनः  मनलाई चतुभूजे  चतुर्भुज व्यधारयत्  लगाउनुभयो 

पुरः स्थिते  अगाडि रहनुभएका कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 





वाक्यार्थ त्यस समयमा हजार रथीहरूका नेता भीष्मपितामहले वाणीको संयम गरेर मनलाई 
विषयचिन्तनबाट हटाएर आपफ्ना अगाडि रहनुभएका पीताम्बरधारी चतुर्भुज भगवान् श्रीकृष्णमा 
ध्यान लगाउनुभयो । 


विद्युद्धया धारणया हताशयुभ 

स्तदीक्षयेवाश्चु गतायुधश्रमः। 
निवृत्तसवेन्द्रियवृत्तिविभ्रम 

स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनादंनम् ॥ ३१ ॥ 





पढार्थ 

विद्या  शुद्ध भएको मन॒ तदीक्षया  भगवान्को दर्शन विलासलाई रोकेर 

भगवान्मा गर्नलि जन्यं  शरीरलाई 

धारणया  धारण गर्नलि एव  ने विसृजन्  छोडने समयमा 
हताद्युभः  सम्पूर्ण पापले रहित आश्ु  तुरुन्ते जनाद॑नम्  भगवान् श्रीकृष्णको 
गतायुधश्रमः  शस्त्रको चोटको निवृत्तसवैन्द्रियवृत्तिविध्रमः  तुष्टाव  स्तुति गर्न लाग्नुभयो 
पीडाले रहित हुनुभएका सम्पूर्ण इन्द्रियहरूको वृत्तिको 


ताक्यार्थ भीष्मपितामह एक टकले उहांतिर हेरिरहनुभएको धियो । उहाँ लाई शस्त्रको चोटले जुन 
पीडा भएको धियो, त्यो भगवान्को दर्शन गर्नैवित्तिकै तुरन्त हट्यो । उहाँको जुन अशुभ बांकी 
थियो, त्यो भगवान्को विशुद्ध धारणाबाट हट्यो । शरीर छोड़ने समयमा उहाँले आफ्ना समस्त 
इन्द्रियका वृत्तिको विलासलाई रोकिदिनुभयो र अत्यन्त प्रेमले भगवानूको स्तुति गर्नुभयो । 


भीष्म उवाच भीष्मले भन्नुभयो 
इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा 
भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । 


स्वसुखमुपगते क्वचिदिह 
प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाहः ॥ २२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदढार्थ 
सात्वतपुङ्गवे  यदुवंश शिरोमणिसंसारको सृष्टि परम्परा चल्दकछछ 
विभूम्नि  सर्वोत्कृष्ट महत्त्वले त्यस्तो 


युक्त हुनुभएका प्रकृतिम्  प्रकृतिलाई 
स्वसुखम्  आप्नो क्वचित्  कहिलेकाहीं 
परमानन्दस्वरूपमा विहतं  संसारको सृष्टि, स्थिति 
उपगते  अवस्थित र प्रलयको लागि 


यत् भवप्रवाहः  जुन प्रकृतिबाट उपेयुषि  स्वीकार गर्ने 





अध्याय ९ 


भगवति  भगवान् श्रीकृष्णमा 
वितुष्णा  कुनै फलको 
सङ्ल्पले रहित भएको 

मतिः  बुद्धि 

इति  यस्तो 

उपकल्पिता  उपहारको रूपमा 
म चटा 


ताक्यार्थ जीवनभर नाना प्रकारका साधन र अनुष्ठान गर्नलि आफ्नो जीवनका यस अन्तिम 
समयमा म शुद्ध र कामनाले रहित भएको मेरो बुद्धि सदासर्वदा आफ्नो आनन्दमय स्वरूपमा 
रहनुभएका यदुवंशशिरोमणि सर्वव्यापक श्रीकृष्ण भगवान्मा समर्पण गर्दद्कु । तपाई आफ्नो वैष्णवी 
मायाद्वारा सृष्टि परम्परा चलाउनुपर्ने भएकाले कहिलेकाहीं लीला गर्ने इच्छले मायालार्य पनि 


स्वीकार गर्नुहन्छ । 


भगवान् श्रीकृष्णमा 


त्रिभुवनकमनं तमाक्वणं 
रविकरगोरवराम्बरं दधाने । 
वपुरलककुलावृताननान्जं 
विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३॥ 
पदार्थ 
त्रिभुवनकमनं  तीनै लोकमा अलककुलावृताननान्नं  
सुन्दर नागबेली परेका कपालहरूद्रारा 


तमालवणं  तमालपत्रको जस्तो सुशोभित कमलजस्तो मुख 


नीलवर्ण भएको भएका 

रविकरगौरवराम्बरं  भगवान् वपुः  शरीर 

सूर्यको किरणजस्तो सेतो र॒ दधाने  धारण गर्न 

पलो वर्णको सुन्दर वस््रले विजयसखे  अर्जुनका साथी 


वाक्यार्थ जसको शरीर त्रिभुवन सुन्दर एवं श्याम तमालै 


मे  मेरो 

अनवद्या  कपटले रहित 
रतिः  प्रेम 

अस्तु  होस् 





नीलो वर्णको छ, जुन शरीरमा 


सूर्यका किरणजस्तो श्रेष्ठ पीताम्बर फफराद्रहेको छ, जसको कमलजस्तो मुखमा नागवेली परेका 
कपालहरू लटकिरहेका छन्, ती अर्जुनका साथी श्रीकृष्णमा मेरो निष्कपट प्रेम होस् । 


युधि तुरगरजोविधूम्विष्वक् 
कचलुलितश्रमवायंलङ्कुतास्ये । 


रालानन्द्री लीक 


९६२ 


अध्याय ९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
  र, ९   
मम नशशतशशवागद्यमानत्वाच 
विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ २४॥ 
पदार्थ 
युधि  युद्धमा अलङ्कृत 


तुरगरजोविधूम्रविष्वक्कचटुलित अनुहार हुनुभएका 
श्रमवायंलङ्कुतास्ये  घोडाको मम  मेरो 

टापबाट उडेको धुलाबाट निशितशरेः  तीखा बाणहरूले 
मेलिएर हलि्लँदै नागवेली परेका विभिद्यमानत्वचि  जसका 
कपालहरूबाट खसेका शरीरका छालाहरू छियाछ्िया 


परेका थिए त्यस्ता 
विलसत्कवचे  कवचले 
मण्डित हुनुभएका 

कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
आत्मा  मेरो अन्तःकरण 
अस्तु  समर्पित होस् 





ताक्यार्थ युद्धमा घोडाको टापबाट उडेको धुलोद्रारा मैलिएर हल््लिंदै नागवेली परेका 
कपालहरूबाट खसेका पसिनाका थोपाहरुद्रारा अलङ्कृत अनृहार हुनुभएका र मेरा तीखा 
बाणहरूले जसका शरीरका छालाहरू छियाच्िया भएका थिए, त्यस्ता कवचले सुशोभित 
हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णमा मेरो अन्तःकरण समर्पित होस् । 


सपदि सखिवचो निरम्य मध्ये 
निजपरयोब॑ख्यो रथं निवेशय । 
स्थितवति परसेनिकायुरशष्णा 
हृतवति पाथंसखे रतिमंमास्तु ॥ ३५॥ 


पदार्थ 


सखिवचः  अर्जुनका वचनलाई निवेश्य  राखेर स्थितवति  स्थिर भएर 


निरम्य  सुनेर अक्ष्णा  आफ्ना दृष्टिले मम  मेरो 
सपदि  चाँडेनै परसेनिकायुः  कौरवसेनाको रतिः  प्रेम 
निजपरयोः बल्यः  कौरव र॒ आयुलाई अस्तु  होस् 


पाण्डव सेनाका हृतवति  नष्ट गर्नुहुने 
मध्ये  मारुमा पाथंसखे  अर्जुनका साथी 
रथं  रथलाई भगवान् श्रीकृष्णमा 
ताक्यार्थ आना मित्र अर्जुनको कुरा सुनैर जसले तुरुन्तै पाण्डवसेना र कौरवसेनाको बीचमा 
रथ ल्याउनुभएको धियो, जसले आफ्नो दृष्टिद्रारा कौरवसेनाको आयुलाई क्षीण गर्नुभएको धियो, 


त्यस्ता पार्थसारथि भगवान् श्रीकृष्णमा मेरो प्रेम लागोस् । 
व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य 





रालानन्द्री लीक 


९६४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
स्वजनवधाद् विमुखस्य दोषबुद्धया  
कुमतिमहरदात्मविद्यया 
यश्चरणरतिः परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥ 
पदार्थ 
व्यवहितपृतनामुखं  केटी टाढा कुमतिम्  म मार्नैवाला हुँ भन्ने श्रीकृष्णमा 
सेका कौरवसेनाका मुख्य कुबुदधिलाई मे  मेरो 
हामीहरूलाई यः  जुन भगवान् श्रीकृष्णले चरणरतिः  चरणप्रतिको 
निरीक्ष्य  देखेर आत्मविद्या  आत्मविद्याको अनुराग 
दोषबुद्धया  पापको भयले उपदेशले अस्तु  होस् 
स्वजनवधात्  आफना अहरत्  द्ुटाउनुभयो 
मान्छेहरूको वधबाट तस्य  त्यस्ता 
विमुखस्य  हटेका अर्जुनको परमस्य  परमपुरुष भगवान् 





वाक्यार्थ टाढाबाट कौरवसेनाका मुख्य हामीहरूलाई देखेर पापको भयले बन्धुहत्याबाट विमुख 
भएका अर्जुनको म मार्नैवाला हँ भन्ने कुबुदधिलाई आत्मविद्याको उपदेश गरेर जुन भगवानूले 
हटाउनुभएको धियो, त्यस्ता भगवान् श्रीकृष्णमा मेरो प्रेम लागिरहोस् । 


स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञामृतम् 
अधिकतुंमवप्टुतो रथस्थः। 
धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलदुगु 


हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीयः ॥ ३७ ॥ 


प श क. विरीणदंडा   

शितविरिखहतो विरीणदंशः 
क्षतजपरिप्टुत आततायिनो 

प्रसभमभिससार मदधाथं 


म। 


स भवतु मे भगवान् गतिमुंकुन्दः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

मत्प्रतिज्ञामृतम्  महाभारतको अधिकतुंम्  सत्य बनाउन 
युद्धमा कृष्णलाई शस्त्र ग्रहण स्वनिगमम्  युद्धमा कदापि 
गराएर छोडद् भन्ने मेरो शस्त्रग्रहण नगर्ने आफ्नो 
प्रतिज्ञालाई  





अपहाय  दछोडर 

रथस्थः  रथमा रहे तापनि 
त्यहाँबाट 

अवप्टुतः  तुरन्त तल ओर्लिएर 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


धृतरथचरणः  हातमा रथको 
पाड्ग्रो लिनुभएका 

चलदुगुः  आूले टेकेको 
पुथिवीलाई कम्पायमान गर्दै 
गतोत्तरीयः  जसको कोँधको 
ओडने खसेको धियो 

इभं  हात्तीलाई 

हन्तुम्  मार्न 

हरिः इव  सिंहर 

अभ्ययात्  ममाथि 
आइलागनुभएको धियो 


श्रीमद्भागवत 


जब ममाथि आदइलाग्नुभयो तब 
आततायिनः  धनुधरी 

मे मेरो 

रितविरिखहतः  तीखा 
बाणहरूले प्रहार गरिएका 
विक्लीणंदंशः  कवच नष्ट 
गरिएका र 

क्षतजपरिष्टुतः  रगतले 
ढाकिएका भगवान् 

मद्वधार्थं  मलाई मार्नका लागि 
प्रसभम्  सहसा निषेध गर्न 


१६५ 


अध्याय ९ 


लागेका अर्जुनको अतिक्रमण 
गर्दै 

अभिससार  मेरो नजिक 
आउनुभएको धियो 

सः  त्यस्ता 

भगवान्  भगवान् 

मुदकन्दः  मुकुन्द 

मे मेरा 

गतिः  आश्रय 

भवतु  बन्नुहोस् 





ताक्यार्थ महाभारतको युद्धमा म कृष्णलाई शस्त्रग्रहण गराए छोड भने मेरो प्रतिज्ञालाई 
सत्य बनाउन युद्धमा कदापि शस्त्र ग्रहण नगर्ने आफनो प्रतिज्ञालाई छोडेर रथमा रहे तापनि 
त्यहांबाट तल ओर्लैर हातमा रथको पाड्ग्रो लिनुभएका, आफ्नो शरीरका भारले पृथिवीलाई 
कम्पायमान गर्दै दौँडदाखेरी जसको कोँधको ओडने तल खसेको थियो त्यस्ता हात्तीलाई मार्न 
सिंह जाइलागे४ँ जब ममाथि आदलागनुभएको धियो, तब धनुर्धारी मेरा तीखा बाणहरूले प्रहार 
गरिएका, कवच नष्ट गरिएका र रगतले ढाकिएका भगवान् निषेध गर्न लागेका अर्जुनको पनि 
अतिक्रमण गर्दै मलाई मार्नका लागि मेरो नजिक आउनुभएको थियो, त्यस्ता भगवान् ने मेरा 


आश्रय बन्नुहोस् । 


विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे 
धृतहयररिमनि तच्छयेक्षणीये । 
भगवति रतिरस्तु मे मुमूषो 
यैमिह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 
विजयरथकुटुम्बे  अर्जुनको 
रथको रक्षामा सावधान 


हनुभएका 

आत्ततोत्रे  दाया हातमा छडी 
लिनुभएका 

धृतहयररिमनि  बांया हातमा 
घोडाको लगाम लिनुभएका 
अनि 


तच्छरिया  चाबुक र लगामको 
 

ईक्षणीये  दर्शनीय हुनुभएका 
भगवति  त्यस्ता भगवान् 

श्री कृष्णमा 

मुमषोँः  मरणासन्न 

मे  मेरो 

रतिः  प्रेम 





अस्तु  होस् 
यम्  जुन भगवान्को 
निरीक्ष्य  दर्शन गरेर 
इह  युद्धक्षेत्रमा 
हताः  मरेका वीरहरू 
स्वरूपम्  भगवान्को 
स्वरूपलाई 
गताः  प्राप्त गरे 
याछ्न्ढी दीक 


९६६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ अर्जुनको रथको रक्नामा सावधान हनुभएका, दायाँ हातमा छडी लिनुभएका, वायां 
हातमा लगाम लिनुभएका, अनि छडी र लगामको शोभाले दर्शनीय हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णमा 
मरणासन्न मेरो प्रेम बनिरहोस्। यस्ता भगवान्को दर्शन गरेर युद्धक्षेत्रमा मेका वीरहरूले पनि 
भगवान्को स्वरूपलाई प्राप्त गरेका थिए। 


ललितगतिविलासवल्गुहास 
प्रणयनिरीक्षणकत्पितोरुमानाः। 
कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः 


प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः ॥ ५०॥ 
पदठार्थ 
ललितगतिविलकासवल्गुहास सम्मान प्राप्त गरेका अनि गोपवध्वः  गोपीहरूले 
प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमानाः  कृतम्  विभिन लीलाको यस्य  जुन भगवान्को 
सुन्दर गति, रासादि विलास, अनुकृतवत्य  अनुकरण गरेर प्रकृतिम्  स्वरूपलाई 
मनोहारी हँसो र स्नेहपूर्वकको उन्मदान्धाः  भगवान्को अगन् किंल  निश्चय नै प्राप्त 
हेराइले राग्रोसंग भगवान्बाट वियोगमा प्रमले उन्मत्त भएका गरेका थिए 
ताक्यार्थ सुन्दर गति, रासादि विलास, मनोहारी होँसो र स्नेहपूर्वकको हेरादइले राम्रोसंग 
भगवानूबाट सम्मान प्राप्त गरेका अनि विभिन्न लीलाको अनुकरण गरेर भगवान्को वियोगमा 
प्रमले उन्मत्त भएका गोपीहरूले त्यस्ता भगवान्को स्वरूपलाई निश्चय ने प्राप्त गरेका धिए। 





मुनिगणनृपवयंसङ्कलेऽन्तः 
सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । 
अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो 
मम दृशिगोचर एष आविरात्मा ॥ ४९१॥ 
पढार्थ 
युधिष्ठिरराजसूये  युधिष्ठिरको राजाहरूको भगवान् श्रीकृष्ण 
राजसूय यज्ञमा ईक्षणीयः  मनोहारी दर्शनको मम  मेरो 
मुनिगणनृपवयंसङ्कुले  महान् विषय बन्द दुशिगोचरः  आंखाको अगाडि 
मनि र श्रेष्ठ राजाहरूले व्याप्त अहणम्  अग्र पूजालाई आविः  प्रकट हनुहुन्छ, यो मेरो 
अन्तः सदसि  सभाको मध्यमा उपपेद्  प्राप्त गर्नुभयो सौभाग्यहो 
एषाम्  यी मुनिहरू र शरेष्ठ एषः आत्मा  अन्तर्यामी त्यस्ता 





वाक्यार्थ युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा महान् मुनि र श्रेष्ठ राजाहरूले व्याप्त सभाको मध्यमा 
साला दीका 


१६७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ऋषिहरूको मनोहारी दर्शनको विषय बन्दै जुन भगवान्ले अग्रपूजालाई प्राप्त गर्नुभयो, त्यस्ता 
अन्तर्यामी भगवान् श्रीकृष्ण मेरा आंखाका अगाडि प्रकट हुनुहन्छ, यो मेरो सौभाग्य हो । 


तमिममहमजं शरीरभाजां 

हदि हृदि पिष्ठितमात्मकल्पितानाम् । 
प्रतिदुशामिव नेकधारकमेकं 

समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः ॥ ४२॥ 


पदठार्थ 

एकं अकम्  आकाशमा सूर्य रारीरभाजां  अनेक श्रीकृष्णलाई 

एउटामात्र भए तापनि  विधूतभेदमोहः  भेदप्रयक्त 
प्रतिदुशम्  अनेक हृदि हृदि  प्रत्येक हृदयमा मोहलाई नष्ट गरेर 

आं खाहरुद्रारा धिष्ठितम्  अनेकरूपले अहम्  मैले 

न एकधा इव  अनेक रूपमा प्रतीयमान समधिगतः अस्मि  प्राप्त गरेको 
देखिए तम् ती छु 

आत्मकल्पितानाम्  आरफैद्रारा इमम्  यिनै 

रचिएका अजं  अजन्मा भगवान् 





ताक्यार्थ आकाशमा सूर्य एडटामात्र भए ॒तापनि अनेक आंखाहरूले अनेकरूपमा देखिए 
आूटढारा रचिएको अनेक शरीरधारीहरूको प्रत्येक हृदयमा अनेकरूपले प्रतीयमान ती अजन्मा 
भगवान् श्रीकृष्णलाई मैले भेदप्रयुक्त मोहलाई नष्ट गरेर प्राप्त गरेको दु । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्वृत्तिभिः । 
आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्तश्वास उपारमत् ॥ ४३॥ 





पदार्थ 

सः  भीष्मपितामहले आत्मनि  आत्मस्वरूप आवेश्य  लीन गरेर 

एवं  यसप्रकार भगवति  भगवान् अन्तःश्वासः  उनका प्राण 
मनोवाग्वृत्तिभिः  मन, कृष्णे  कृष्णमा भगवान्मै लीन भए 

वाणी र दृष्टिहरूको वृत्तिद्रारा आत्मानम्  आ़्ूलाई उपारमत्  उनी शान्त भए 


ताक्यार्थ भीष्मपितामहले मन, वाणी र दृष्टिका वृत्तिहरूले भगवान् श्रीकृष्णमा आफूलाई लीन 
गरिदिनुभयो । उहाँका प्राण त्यहीं लीन भए अनि उहाँ शान्त हुनुभयो । 


सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कठे । 


रालानन्द्री लीक 


१६८ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


वम् न  वयांसीव  
सव बभूवुस्तं तूष्णी वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४॥ 


पढार्थ 

भीष्मं  भीष्मलाई आज्ञाय  जानेर ते  त्यहँ उपस्थित 
निष्कठे  अनन्त दिनात्यये  दिन वितिसकेपछि सवं  सम्पूर्ण मानिसहरू 
बरह्मणि  ब्रह्मा वयांसि इव  पक्षीहरू शान्त॒ तुष्णीं बभूवुः  चुप लागे 
सम्पद्यमानम्  लीन भएको भए 





ताक्यार्थ उहाँ अनन्त ब्रह्ममा लीन भएका जानेर त्यहाँ उपस्थित भएका सबै मनुष्यहरू दिन 
बितिसकेपच्छि सन्ध्याकालको समयमा पक्षीहरूको आवाज शान्त भए चुपचाप भए। 


भ अ  


तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिताः। 
रारांसुः साधवो राज्ञां खात् पेतुः पुष्पवृष्टयः ॥ ४५॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यस समयमा नेदुः  बजे रारांसुः  भीष्मको प्रशंसा गरे 
देवमानववादिताः  देवता र॒ राज्ञां  राजाहरूमा खात्  आकाशबाट 
मनुष्यहरूद्रारा बजादएका साघवः  साधु स्वभाव पुष्पवृष्टयः पेतुः  पुष्पवृष्टि भयो 
दुन्दुभयः  दमाहाहरू भएकाहरूले 





वाक्यार्थ त्यस समयमा देवता र मनुष्यहरूका दमाहाहरू बज्न लागे। साधुस्वभाव भएका 
राजाहरूले उनको प्रशंसा गर्न लागे। आकाशबाट पुष्पवृष्टि हुन लाग्यो । 


तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भागंव । 
युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूतं दुःखितोऽभवत् ॥ ४६ ॥ 


पदार्थ 

भागव  हे भुगुपुत्र शौनकजी निहरणादीनि  दाहसंस्कारादि दुःखितः  शोकमग्न 
युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिरले कर्म अभवत्  हुनुभयो 
तस्य  ती भीष्मको कारयित्वा  गराएर 

सम्परेतस्य  मृत शरीरको मुदं  एक मृहूर्वसम्म 





ताक्यार्थ शौनकजी ! युधिष्ठिरले उनको मृत शरीरको अन्त्येष्टि क्रिया गर्नुभयो र एक 
मृहूर्तसम्म उहाँ शोकमगन हुनुभयो । 
तुष्वुसुनयो हृष्टः कृष्णं तद्रद्यनामभिः। 
ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान् प्रययुः पुनः ॥ ४७ ॥ 
पदठार्थ 
ततः  त्यसपछि हृष्टाः  प्रसन्न भएका मुनयः  मुनिहरूले 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


तद्गुह्यनामभिः  भगवान् 
श्रीकृष्णको रहस्यमय 
नामोच्चारण गर्दै 

कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णको 
तुष्टवुः  स्तुति गरे त्यसपच्छि 


श्रीमद्भागवत 


ते  त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण 
मानिसहरू 

कृष्णहृदयाः  आपना हृदयलाई 
कृष्णमय बनाएर 

पुनः  फेरि 





९६९ 


अध्याय ९ 


स्वाश्रमान्  आआप्ना 
आश्रमतिर 
प्रययुः  फकेँ 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि प्रसन्न ऋषिहरूले भगवानूको रहस्यमय नाम ॒लिँदे भगवान् श्रीकृष्णको 
स्तुति गर्नुभयो । त्यसपछि आफ्नो हृदयलाई कृष्णमय बनाएर आआपफ्ना आश्रमतिर फर्कनुभयो । 


ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । 
पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 
ततः  त्यसपच्छि 
युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिर 


गजाहयम्  हस्तिनापुर 
गत्वा  गएर 


सहकृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णकापितरं  टूलाबा धृतराष्ट्रलाई 


साय 


तपस्विनीम्  तपस्विनी 





गान्धारीं  गान्धारीलाई 
च  पनि 

सान्त्वयामास  सान्त्वना 
दिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि राजा युधिष्ठिरले भगवान् श्रीकृष्णका साथ हस्तिनापुरमा गणएर आफना 
ठलाबा धृतराष्ट् र तपस्विनी गान्धारीलाई सान्त्वना दिनुभयो । 


पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः। 


चकार राज्यं धर्मेण पितृपेतामहं विभुः ॥ ४९॥ 
पदार्थ 
पित्रा  ठलाबा धृतराष्ट्को 
चानुमतः  आज्ञाले 
वासुदेवानुमोदितः  भगवान् राजा  राजा युधिष्ठिरे 
श्रीकृष्णको अनुमतिले धर्मेण  धर्मपूर्वक 
ताक्यार्थ त्यसपछि धृतराष्टको आज्ञा र भगवान् श्रीकृष्णको अनुमतिले राज्यसञ्चालन कार्यमा 
निपुण राजा युधिष्ठिरले आफनो वंशपरम्परागत राज्यको धर्मपूर्वक शासन गर्नुभयो । 


पितुपेतामहं  वंशपरम्परागत 
राज्यं  राज्य 
चकार  गर्नुभयो 


विभुः  राज्य सञ्चालनकार्यमा 
समर्थ 





इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
युपिष्ठिरराज्यप्रम्भो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


२७० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अथ दरामोऽध्यायः 
श्रीकृष्णको द्रारकागमन 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो 


युधिष्ठिरो धममभृतां वरिष्ठः । 
सहानुजैः प्रत्यवरुद्धभोजनः 


कथं प्रवृत्तः किंमकारषीत् ततः ॥ १॥ 
पदार्थ 
स्वरि्थस्पृधः  पाण्डवहरूको वरिष्ठः  शरेष्ठ भएका कथं  कसरी 
सम्पत्तिलाई आफनो गर्न चाहने पप्रत्यवरुद्धभोजनः  बन्धुहत्याको प्रवृत्तः  राज्यशासनमा प्रवृत्त 
आततायिनः  आतङ मच्चाउने  कारण भोजनमा रुचि हनुभयो 





दुर्योधन आदिलाई नभएका ततः  त्यसपच्छि 
हत्वा  मारेर युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिर किम्  के 
धर्ममृताम्  धर्म अनुजैः  आपना भाइहरूका अकारषीत्  गर्नुभयो 
धारणगर्नेहरूमा सह  साथ 


ताक्यार्थ धार्मिक शिरोमणि महाराज युधिष्ठिरले पतक सम्पत्ति आफ्ना अधीनमा गर्न चाहने 
आततायीहरूको नाश गरेर आपफ्ना भादृहरूका साथ कुन प्रकारले राज्यशासन गर्नुभयो र अनि 
उहाँले अररू केके काम गर्नुभयो ? किनभने उहांको त भोगमा कुन प्रवृत्ति नै थिएन। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
वंशं कुरोवंशदवाग्निनिहंतं 
संरोहयित्वा भवभावनो हरिः। 
निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो 
युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ २॥ 
पदार्थ 


वंशाद्वाग्निनिर्हंतं  कुरु भएको कुरोः  कुरूको 
वंशरूपी जङ्लबाट उत्पन्न क्रोधरूपी अग्निले डटेको वदां  वंशलाई 


रालानन्द्री लीक 


९७१ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


संरोहयित्वा  परीक्षित्को निवेशयित्वा  स्थापित गरेर ह  निश्चय नै 
रक्षाद्रारा अड कुरित गरेर भवभावनः  लोकरक्षक प्रीतमना  प्रसन्न 
युधिष्ठिरम्  राजा युधिष्ठिरलाई हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण बभूव  हुनुभयो 
निजराज्ये  आपनो राज्यमा ईश्वरः  ईश्वर 
वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले सम्पूर्णं सुष्टिलाई उज्जीवित गराउने परस्परको कलहरूपी अग्निले 
उठेको कुरुवंशलाई पुनः उज्जीवित गर्नुभयो। अनि युधिष्ठिरलाई राज्यसिंहासनमा राखेर ज्यादै 
प्रसन्न हुनुभयो । 





निरम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं 
प्रवत्तविज्ञानविधूतविभ्रमः। 

रारास गामिन्द्र इवाजिताश्रयः 
परिष्युपान्तामनुजानुवतिंतः ॥ ३॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपच्ि उत्पन्न भएको परमात्मा सहायतालाई प्राप्त गरेर 
भीष्मोक्तम्  भीष्मको उपदेश र विषयक ज्ञानद्वारा अन्तःकरणको परिष्युपान्ताम्  समुद्रसम्मको 
अच्युतोक्तम्  भगवान् मोह हटेका युधिष्ठिर गाम्  भूमिलाई 

श्रीकृष्णको उपदेशलाई अजिताश्रयः  भगवान्को इन्द्र  इन्द्रले 

निरम्य  सुनेर आश्चरयमा रहर इव  ठै 
परवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रमः  अनुजानुवतिंतः  भादहरूको शशास  शासन गर्नुभयो 





ताक्यार्थ भीष्म पितामह र भगवान्को उपदेशले युधिष्ठिरको अन्तःकरणमा विवेकको उदय 
भयो र उहांको भ्रान्ति हट्यो। भगवान्को आश्रयमा रहेर भीमसेन आदि भाद्हरूको पूर्ण रूपले 
सहयोग प्राप्त गरेर उहाँले इन््रले स्वर्गको शासन गरे समुद्रपर्यन्त सम्पूर्ण पृथिवीको शासन गर्न 
लाग्नुभयो । 


कामं ववषं पज॑न्यः सवंकामदुघा मही । 
सिषिचुः स्म बजान् गावः पयसोधस्वतीमुंदा ॥ ॥ 


पदठार्थ 

युधिष्ठिरको राज्यमा ववषं  बर्स्यो अभीष्टलाई दिनेवाली धिन् 
पज॑न्यः  मेघ मही  पृथ्वी उधस्वतीः  ठुलाठुला 
कामं  आवश्यकताअनुसार सवंकामदुघा  सम्पूर्ण कल्चौँडा भएका 


रालानन्द्री लीक 


९०९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
गावः  गार्ईहरू पयसा  दुधले सिषिचुः स्म  सेचन गर्दथे 
मुदा  हर्षले युक्त भएर व्रजान्  गोठहरूलाई 


ताक्यार्थ युधिष्ठिरको राज्यमा आवश्यकताअनुसार यथेष्ट वषी हृन्थ्यो । पृथिवीमा समस्त 
अभीष्ट वस्तुहरू पैदा हन्ये । ठुलाठला कल्चौँडा भएका गा्इहरू प्रसननन भएर सम्पूर्ण गोठलाई 
दुधले सेचन गर्दथे । 


नद्यः समुद्रा गिरयः सवनस्पतिवीरुघः। 
फलन्त्योषधयः स्वाः काममन्वृतु तस्य वे ॥ ५॥ 





पदढार्थ 

नद्यः  नदीहरू सवांः  सम्पूर्ण   पर्याप्त रूपमा 
समुद्राः  समुद्रहरू ओषधयः  जौ, धान आदि वि  निश्चयने 

गिरयः  पर्वतहरू ओषधीहरूले फलन्ति  समृद्ध गरा्थे 
सवनस्पतिवीरुधः  वृक्ष र॒ तस्य  ती राजा युधिष्ठिरलाई 

लताहरूले युक्त भएका अनुऋतु  प्रत्येक ऋतुमा 


ताक्यार्थ नदी, समुद्र, पर्वत, वनस्पति, लताहरू र ओौषधिहरू प्रत्येक ऋतुमा यथेष्टरूपले 
आआप्ना वस्तुहरू राजालाई प्रदान गर्दथे । 


नाधयो न् व्याघय २ भ 
नापया व्याधयः क्का दवभूतात्महतवः । 
अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कहिचित्॥ ६॥ 





पदठार्थ 

अजातशत्रो  शत्रुरहित भएका शरीरबाट कष्टहरू 

युधिष्ठिर आधयः  मनको व्यथा जन्तूनाम्  प्राणीहरूलाई 
राज्ञि  राजा भएपचछ्छि व्याधयः  शरीरका रोगहरू कहिंचित्  कटिले पनि 
दैवभूतात्महेतवः  देवता, भूत रक्ेशाः  सर्दी र गर्मीबाट हुने न अभवन्  भएनन् 


ताक्यार्थ शत्रुरहित राजा युधिष्ठिरको राज्यमा कुनै पनि प्राणीलाई कटहिल्यै पनि दैविक, 
भौतिक र आत्मिक क्लेश भएनन्। 


उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरिः । 
सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥ 
आमन्त्य चाभ्यनुज्ञातः परिष्वज्याभिवाद्य तम् । 
आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तोऽमिवादितः॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९७३ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ 

सुहृदाम्  आपफना बन्धुहरूको हास्तिनपुरे  हस्तिनापुरमा कैश्चित्  केही समान अवस्था 
विशोकाय  शोक हटाउनका उषित्वा  बसेर भएकाले 

लागि आमन्त्य  युधिष्ठिरसंग परिष्वक्तः  आलिंगन गरिएका 
च  तथा द्रारकातिर जाने आज्ञा मागेपचछ्ि अभिवादितः  नमस्कार 

स्वसु  बहिनी सुभद्रालाई चं श् गरिएका भगवान् श्रीकृष्ण 
प्रियकाम्यया  प्रसन्न गराउने परिष्वज्य  युधिष्ठिरले द्रारका जानका लागि 

उदेश्यले भगवान्लाई आलिङ्गन गरेर रथम्  रथमा 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण अभ्यनुज्ञातः  अनुमति दिएपल्ि आरुरोह  चदनुभयो । 
कतिपयान्  केटी तम्  युधिष्ठिरलाई 

मासान्  महिनासम्म अभिवाद्य  नमस्कार गरेर 





ताक्यार्थ आना बन्धुहरूको शोकलाई हटाउन र बहिनी सुभद्रालाई प्रसन्न गराउनका लागि 
भगवान् केही महिनासम्म हस्तिनापुरमा नै बस्नुभयो । त्यसपच्छि उहांले राजा युधिष्ठिरसंग दरवारमा 
जाने आज्ञा माग्नुभयो । राजा युधिष्ठिरले आलिङ्गन गरेर र अन्य कतिपयले नमस्कार गरेर भगवान् 
श्रीकृष्णलाई द्वारका जाने अनुमति दिनुभयो। भगवान् श्रीकृष्ण युधिष्ठिरलाई प्रणाम गरेर रथमा 
बस्नुभयो । 


सुभद्रा द्रोपदी कुन्ती विराटतनया तथा । 
गान्धारी धृतराट्र युयुत्सुर्गोतमो यमो ॥ ९॥ 
वृकोदरश्च घोम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादयः । 

न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शाद्ख॑धन्वनः ॥ १० ॥ 





पदठार्थ 

सुभद्रा  सुभद्रा युयुत्सुः  युद्ध गर्न इच्छुक आदि 

द्रोपदी  द्रौपदी गोतमः  गौतम कृपाचार्य विमुद्यन्तः  मोहमा प्राप्त भएर 
कुन्ती  कुन्ती च  र शाङ्खपन्वनः  भगवान् 
विराटतनया  उत्तरा यमो  जुम्ल्याहा नकुल, सहदेव श्रीकृष्णको 

तथा  तथा वृकोद्रः  भीम विरहम्  विरहलाई 

गान्धारी  गान्धारी घोम्य  धौम्य न सेहिरे  सहन गर्न सकेनन् 
धृतराष्टः  धृतराष्ट मत्स्यसुतादयः  सत्यवती 


ताक्यार्थ त्यस समयमा सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, उत्तरा, गान्धारी, धृतराष्ट्र, युयुत्सु, कृपाचार्य, 
नकुल, सहदेव, भीमसेन, धौम्य, सत्यवती आदि सब मूर्च्छित जस्ता भए । उनीहरूले भगवान् 
श्रीकृष्णको विरहलाई सहन गर्न सकेनन्। 


रालानन्द्री लीक 


९७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


सत्सङ्गान्मुक्तदुःसद्लो हातुं नोत्सहते बुधः। 
कीत्य॑मानं यरो यस्य सकृदाकण्यं रोचनम् ॥ ९ ॥ 





सत्सङ्गात्  सत्पुरुषको कीत्यंमानम्  सत्पुरुषहरुद्रारा सकृत्  एकपटक पनि 
सङ्गतबाट वर्णन गरिएको आकण्यं  सुनेर 
मुक्तदुःसङ्गः  दुःसङ्गलाई रोचनम्  रुचिकर हातुम्  छोडन 

छोडेको यस्य  जुन भगवान्को न उत्सहते  इच्छा गर्देन 
बुधः  विचारशील मनुष्य यराः  कीर्ति 


ताक्यार्थ सत्पुरुषको सङ्गतबाट दुःसङ्गलाई छोडेको विचारशील मनुष्यले भगवान्को मधुर र 
मनोहर यशलाई एकपटक सुनने अवसर प्राप्त गरेको छ भने फेरि ऊ यस कार्यबाट टाढा रहने 
कल्पनासम्म पनि गर्न सक्देन । 
विवरण जो व्यक्ति कुनै विषयमा आसक्त छ, उही नै बन्धनमा पर्दछ । यदि आसक्तिलाई सर्वथा 
छोडन सकिंदेन भने त्यो आसक्ति सज्जनहरूका साथ गर्नुपर्दछ । सज्जनहरूका साथ गरिएको जौ 
आसक्ति हो, त्यही नै संसारबन्धनबाट द्ुटने एकमात्र उपाय हो। आसक्तिको परित्याग 
मूक्तिप्राप्तिको एउटा सिंढी हो । मृक्तिप्राप्तिका लागि ९ ओटा सिंढीहरू बतादृएका छन् १. 
महापुरुषहरूको सेवा २. महापुरुषहरूको कृपा ३. महापुरुषहरुूप्रतिको श्रद्धा ४. भगवत्कथाश्रवण 
५. भगवानूमा प्रेम ६. दैत र अद्वैतको विवेकपूर्वकको आत्मज्ञान ७. भगवानूमा दृढ भक्ति ठ. 
भगवत्तत्वसाक्षात्कार ९. भक्तमा भगवदगुणको आविर्भाव । 

पहिले महापुरुषको सेवा गर्नुपर्दछ। महापुरुषको सेवा गरेपचछ्ि सेवा गर्ने मानिसमाथि 
महापुरुषको कृपा हृन्छ । महापुरुषको कृपा भएपकि त्यो कृपाप्राप्त पुरुषलाई त्यो महापुरुषको 
काम मन पर्न थाल्दछछ। त्यसपछि उसले भगवान्को कथाश्रवण गरेपछि भगवान्मा प्रेम ह॒न्छ । 
भगवानूमा प्रमको उदय भएपचछ्ि साधकटहरूले आफूलाई स्थूल शरीर र सूृक्ष्मशरीरदेखि भिन्नरूपले 
देख्न॒ थाल्दछ। त्यसपछि भगवानूमा अत्यन्त दृढ भक्ति हुन थाल्दछ। त्यसपछि 
भगवत्तत्त्वसाक्षात्कार हुन्छ र त्यसपछि भगवान्का गुणहरू भक्तमा पनि प्रकट हुन थाल्दछछछन्। 

नारदभक्तिसूत्र ४६मा जसले विषयी पुरुषटहरूको सङ्लाई परित्याग गर्दछछछ र जसले 
महापुरुषको सङ्गत गर्द त्यसैले मायामाथि विजय प्राप्त गर्दछ भनिएको छ। 
भगवद्भक्त सज्जनको सङ्गतबाट जसको दुःसङ्ग हटेको छ त्यस्तो विचारशील मानिसले भगवान्को 
कथा सुनिसकेपचछछि त्यसलाई छोडनै सक्देन । 


तस्मिन् न्यस्तधियः पाथाः सहेरन् विरहं कथम् । 
दनस्पदांसंलाप शयनासनभोजनेः ॥ १२॥ 


पदढार्थ 
दशनस्पशसंलापायनासन भोजनैः  भगवान्को दर्शन, स्पर्श, उहोसंग आलाप, शयन, 


रालानन्द्री लीक 


०५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
बसडउठ र भोजनद्रारा हृदयलाई अर्पित गरेका विरहलाई 
तस्मिन्  ती भगवानूमा पाथाः  पाण्डवहरू कथम्  कसरी 


न्यस्तधियः  आपनो सम्पूर्ण विरहम्  भगवान् श्रीकृष्णको सहेरन्  सहन गर्न सक्लान् 
ताक्यार्थ भगवान्को दर्शन, स्पर्श, उहांँसंग वार्तालाप, साथसाथ सुत्ने, बस्ने, भोजन गनलि 
जसले आफनो सम्पूर्ण हृदयलाई भगवानूमा अर्पण गरेका धिए, त्यस्ता पाण्डवहरूले भगवान्को 
विरहलाई कसरी सहन गर्न सक्दथे ? 


अ     न 

सव तनामषरक्षस्तमनुद्त्चतस   

वीक्षन्तः स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
स्नेहसम्बद्धाः  स्नेहसम्बन्धनले सवे  सबै पाण्डवहरू तत्र  त्यहाँ 
नांधिएका अनिमिषैः  निर्निमेष ह  निश्चयका साथ 
द्रुतचेतसः  द्रवीभूत चित्त अक्षिः  नेत्रहरारा तम् अलु  भगवान् श्रीकृष्णका 
भएका वीक्षन्तः  हर्द पदछाडि 
तेती तत्र  त्यहं विचेलुः  दौडे 





ताक्यार्थ पाण्डवहरूको चित्त स्नेहले पर्लिएको धियो । उनीहरू आंखा नरिम्क्याईकन 
भगवानूलाई हैँ स्नेहबन्धनले बांँधिएर उहाँका पच्छिपछि दौड । 


न्यरुन्धन्नुद्गलदूाष्पमेोत्कण्ठ्याद् र, देवकीसुते भ 
न्धन्नुद्गलदुबाष्पमोत्कण््याद् देवकीसुते । 
नियांत्यगारान्नोऽभद्रमिति स्याद् बान्धवस्तरियः॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

देवकीसुते  देवकीपुत्र भगवान् स््रीहरू इति  यस उटेश्यले 
अगारात्  घरबाट ओत्कण्ट्यात्  उत्कण्ठावश उदुगलदुबाष्पम्  आंखाबाट 
नियीति  द्रारकातिर जानलाग्दा अभ्रम्  अपशकुन निक्लन लागेको आंशुलाई 
बान्धवस्त्रियः  बन्धुहरूका नो स्यात्  नहोस् न्यरुन्धन्  रोके 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले पाण्डवहरूको दरवारबाट बिदा भएर जान लाग्दा उहाँका बन्धु 
स्त्रीहरूको ओंँखा आंसुले भरिएका धिए । परन्तु यात्राको समयमा कुनै प्रकारको अपशकुन नहोस् 
भनेर उनीहरूले आंसुलाई प्रयत्नपूर्वक रोके । 


मृदङ्गशङ्खभेयंश्च वीणापणवगोमुखाः । 
घुन्धुयांनकघण्टायया नेदुदुन्दुभयस्तथा ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदढार्थ 

मृदङ्गशङ्भेयंः  मादल, शङ्क, घुन्पुयांनकघण्टा्याः  धुन्धुरी, बाजाहरू 

भेरी नगाडा, घण्टा नेदुः  बजे 

वीणापणवगोमुखाः  वीणा, तथा च  त्यस्तै 

ढोल, नरसिङ्गा, दुन्दुभयः  दुन्दुभि आदि 





तवाक्यार्थ भगवान्को प्रस्थानको समयमा मादल, शङ्ख, भेरी, वीणा, ढोल, नरसिङ्गा, धृन्धुरी, 
नगरा, घण्टा, दुन्दुभी आदि बाजाहरू बज्न लागे । 


 


प्रासादरिखरारूढाः कुरुनायां दिदक्षया । 
ववृषुः कुसुमेः कृष्णं ्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः ॥ ९६॥ 


पदठार्थ 

कुरुनायंः  कुरुवंशका स्व्रीहरू  चढेर कुसुमेः  पुष्प 
दिदृक्षया  भगवान् श्रीकृष्णको कृष्णम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई ववृषुः  वृष्टि गरे 
दर्शन गर्ने इच्छाले परमीडास्मितेक्षणाः  प्रेम, 

प्रासादशिखरारूढाः  दरवारको लज्जा र मन्दमुस्कानले र्द 





ताक्यार्थ भगवान्को दर्शनको लालसाले कुरुवंशका स्त्रीहरू दरबारको छतमाथि चदेर प्रेम, 
लज्जा र मन्दमुस्कानयुक्त दृष्टिले भगवान्माथि पुष्पवृष्टि गर्न लागे । 


सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । 
रत्नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह ॥ १७॥ 


पदार्थ 

त्यस समय भगवान् श्रीकृष्णको युक्त भएको 

प्रियः  भगवानका प्रिय साथी मुक्तादामविभूषितम्  मोतीको सितातपत्रम्  सेतो छता 
गुडाकेशः  अर्जुनले फुल्लर टँगिएको ह  निश्चयका साथ 
प्रियतमस्य  आप्ना प्रियतम रत्नदण्डम्  रत्ननिर्मित दण्डले जग्राह  लिनुभयो 





ताक्यार्थ त्यस समयमा भगवान्का प्रिय साथी अर्जुनले मोतीको ख्ल्लर टाँगिएको रत्नको 
दण्डले युक्त भएको सेतो छाता आफ्नो हातमा लिनुभयो । 


उद्धवः सात्यकिश्चेव व्यजने परमाद्भुते  
विकीर्यमाण  ् रेजे मधुपति  शद् 
विकीयंमाणः कुसुमे रेजे मधुपतिः पथि ॥ १८ ॥ 


उद्धवः  उद्धव च एव  पनि व्यजने  पङ्खा डोलाउन लागे 
सात्यकिः  सात्यकि परमाद्भुत  विचित्र प्रकारको पथि  बाटामा 


रालानन्द्री लीक 


१७७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
कुसुमः  पुष्पवृष्टद्रारा गरिनुभएका   अत्यन्त सुशोभित हुनुभयो 
विकीयंमाणः  स्वागत मधुपतिः  भगवान् श्रीकृष्ण 


ताक्यार्थ उद्धव र सात्यकि विचित्र प्रकारको पड्खा हम्कन लागे। मार्गमा भगवान् 
श्रीकृष्णमाथि चारैतिरबाट फूलहरूको वर्षा भडइ्रहेको थियो र उहाँ अत्यन्त सुशोभित हूनुभएको 
थियो । 


   


अश्रूयन्ताशिषः सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिताः। 
नातुरूपातुरूपाश्च निगुणस्य गुणात्मनः ॥ १९॥ 





पदार्थ 

तत्र  त्यहँ निगुणस्य  निर्गुण न अनुरूपाः  अननुरूप 
तत्र  त्यां च  र सत्याः  सत्य 
द्विजेरिताः  ब्राह्मणद्वारा गुणात्मनः  सगुण भगवान्का आशिषः  आशीर्वादहरू 
दिदएका अनुरूपाः  अनुरूप अश्रूयन्त  सुनिन्थे 


ताक्यार्थ त्यहाँ ब्राह्मणहरूले दिएका सत्य आशीर्वादहरू सुनिन्थे। ती आशीर्वादहरू सगुण 
भगवान्का लागि अनुरूप थिए परन्तु निर्मुणका लागि अनुरूप धथिएनन्। किनभने निर्गुण 
भगवानूमा कुन प्राकृत गुण नभएकाले ब्राह्मणहरूले आशीर्वाद दिने प्रसङ्ग ने उट्दैेन । 


अन्योन्यमासीत् सञ्जल्प  उत्तम 
ल्प उत्तमश्मेकचेतसाम् । 
कोरवेन्द्रपुरस्त्रीणां   . ् 
न सर्वश्रुतिमनोहरः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

उत्तमश्टोकचेतसाम्  भगवान् हस्तिनापुरका कुलीन स्त्रीहरूको र मनलाई आकृष्ट गर्न 
श्रीकृष्णमा चित्त अर्पण गरेका अन्योन्यम्  परस्परमा सञ्जल्पः  संवाद 
कोरवे्द्रपुरस्त्रीणाम् १०९ क 

्द्रपुरस्तरीणाम्  सवंश्रुतिमनोहरः  सबको कान आसीत्  थियो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णमा चित्त अर्पण गरेका हस्तिनापुरका कुलीन स्त्रीहरू एकञआपसमा 
सबको मन र कानलाई प्रिय लाग्ने वार्तालाप यसप्रकार गरिरहेका धिए। 


स वे किलायं पुरुषः पुरातनो 
य एक आसीदविशेष आत्मनि । 

अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे 
निमीलितात्मन् निहि सुप्तशक्तिषु ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ 

आफ्नो चोरी ओँलाले भगवान् र तम यी तीन गुणदेखि समस्तजगद्विधायक शक्तिहरू 
श्रीकृष्णलाई देखा अग्रे  पहिले विलीन भडसकेपछि 

अयं  यी श्रीकृष्ण एकः  आूमात्र जगदात्मनि  जगदात्मा 

किल  निश्चय पुरातनः  अनादि कालदेखि ईश्वरे  भगवान्मा 

सः  त्यही अविशेषे  निर्विशेष निमीलितात्मन्  जीवको 
वैने आत्मनि  आत्मस्वरूपमा विलय भदसकेपचछ्छि पनि 
पुरुषः  परम पुरुष हुनुह॒न्छ आसीत्  रहनुहुन्थ्यो अनि एकमात्र रहनुहुन्छ 

यः जो निशि  प्रलय कालमा 

गुणेभ्यः  प्रकृतिका सत्व, रज सुप्तशक्तिषु  महत्त्व आदि 





ताक्यार्थ ए सखी हो ! कृष्ण जो अहिले हस्तिनापुरबाट द्वारकातिर प्रस्थान गर्द हुनुहुन्छ, उहाँ 
सनातन परमपुरुष ह॒नुहन्छ । जो प्रलयको समयमा पनि आफनो निर्विशेष स्वरूपमा स्थित रहनुहन्छ । 
यस समयमा सृष्टिका मूल कारण तीन गुणहरू रहदेनन् र सम्पूर्ण जीवहरू जगदात्मा ईश्वरमा 
लीन हुन्छन् । महत्तत्त्व आदि समस्त शक्तिहरू आप्नो कारण अव्यक्तमा सुतेका हन्छन् । 


र निजवीय॑चोदितां वि   ७ 
सप्रभा निजवीयचोदितां 
स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । 
अनामरूपात्मनि रूपनामनी 
विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ २२॥ 
पढार्थ 
भूयः  फेरि जगत्को सृष्टि शास्त्रकृत्  जीवको कर्मफल स्वजीवमायाम्  जीवलाई 
कालमा भोग व्यवस्थाको लागि वेद मोहित गर्ने 
अनामरूपात्मनि  नाम र रूपलेबनाएर प्रकृतिम्  प्रकृतिलाई 
रहित जीवमा निजवीयंचोदिताम्  आफ्नो एव  नै 
रूपनामनी  पृथक् नाम र रूप काल शक्तिले प्रेरित अनुससार  चेतन अध्यक्षको 
विधित्समानः  बनाउन इच्छा सिसृक्षतीम्  विविध सुष्टितिर रूपमा अनुसरण गर्नृहुन्छ । 
गर्दै उन्मुख भएकी 





वाक्यार्थ यसपचछ्छि उहाँले आफ्नो नाम र रूपले रहित स्वरूपमा नाम र रूपको निर्माण गर्ने 
इच्छा गर्नृहुन्छ र अंशभूत जीवहरूलाई मोहमा पर्ने त्रिगुणात्मक प्रकृतिलाई संसारको सृुष्टिको 
लागि कालशक्तिद्रारा प्रेरित गर्नृहुन्छ एवं व्यवहारका लागि वेदादि शास्त्रहरूको रचना गर्नुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९७९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो 
जितेन्द्रिया निनिंतमातरिश्वनः। 
परयन्ति भक्तयुत्कलितामलात्मना 


नन्वेष सत्त्वं परिमाष्टुमहैति ॥ २६॥ 





पढार्थ 

सःयी विजय प्राप्त गरेको पश्यन्ति  देख्दछन् 

वा  अथवा जितेन्द्रियाः  इन्दरियहरूमाथि नतु  वास्तवमा 

अयं  तिने भगवान् श्रीकृष्ण विजय प्राप्त गरेका एषः  यिनै भगवान् श्रीकृष्ण 
हन् सूरयः  योगीहरू सत्त्वम्  अन्तःकरणलाई 
अत्र  यस संसारमा भक्तयुत्कलितामलात्मना  परिमाष्ट॑म्  शुद्ध गर्न 
यत्पदम्  जसको स्वरूपलाई भक्तिले प्रफुल्लित निर्मल अहेति  समर्थ छन् 
निजिंतमातस्िनः  प्राणमाथि हृदयमा 


ताक्यार्थ यस जगत्मा जितेन्द्रिय योगीहरू प्राणलाई आफ्नो वशमा राखेर भक्तिद्वारा प्रुल्लित 
निर्मल हृदयमा जसको स्वरूपको साक्षात्कार गर्दछन् ती योगी श्रीकृष्ण उही साक्षात् परब्रह्म 
हनुहन्छ । वास्तवमा उहाँको भक्तिद्रारा अन्तःकरणको पूर्ण शुद्धि हन्छ तर योगादिद्रारा त हैदेन। 


स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो 
वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिमिः। 
य एक ईशो जगदात्मलीलया 
सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 

सखि  हे सखी अनुगीतसत्कथः  यथार्थ सृजति  बनाउनुहुन्छ 

वा  अथवा कथाको वर्णन गरिएका अवति  रक्षा गर्नुहुन्छ 
सःयी यः  जुन अत्ति  नाश गर्नृहुन्छ 
अयम्  उने श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ ईशः  भगवान् श्रीकृष्ण च  पनि परन्तु 

वेदेषु  वेदहरूमा एकः  आपू एक्लै तत्र  त्यहां 

गद्येषु  वेदानुसारी आगमहरूमा।आत्मटीख्या  आप्नो न सज्जते  आसक्त हुनुहुन्न 
गुह्यवादिभिः  रहस्यको लीलाद्रारा 

निरूपण गर्व समर्थ ऋषिहरुद्रारा जगत्  संसारलाई 





ताक्यार्थ सखी ! वास्तवमा यी श्रीकृष्ण उहाँ ने हुनुहुन्छ, जसको सुन्दर लीलाहरूको वर्णन वेद 


रालानन्द्री लीक 


९८० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


र वेदानुसारी शास्त्रहरूमा व्यास आदि ऋषिहरूले गर्नुभएको छ । उहाँ एक अद्वितीय ईश्वर हुनुहुन्छ 
र आफ्नो लीलाले जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्नृहुन्छ तर ती कार्यहरूमा उह आसक्त 
हुनुहन्न । 


यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा 

जीवन्ति ततरेष हि सत्त्वतः किल । 
धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो 

भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २५॥ 


पदार्थ 

यदा  जुन समयमा एषः  यी भगवान् श्रीकृष्ण यराः  अदभुत कर्म 

तमोधियः  तामसी बुद्धिवाला किङ  निश्चय नै धत्ते  उत्तम गुणहरूले परिपूर्ण 
नृपाः  राजाहरू सत्त्वतः  सत्व गुणलाई भएर प्रकट हुनुह॒न्छ 

हि  निश्चय नै स्वीकार गरेर भवाय  संसारको कल्याणको 
अधर्मेण  अघर्मद्रारा भगम्  रेश्वर्य लागि 

जीवन्ति  आफ्नो पेट पाल्न सत्यम्  सत्य प्रतिज्ञा युगे युगे  प्रत्येक युगमा 
लाग्दछन् ऋतम्  यथार्थोपदेश रूपाणि  अनेक अवतारहरू 
तत्र  त्यस समयमा द्यां  भक्तहरूमाथि दया दधत्  धारण गर्नुहुन्छ 





ताक्यार्थ जब तामसी बुद्धि भएका राजाहरू अधर्मद्रारा आफनो पेट पाल्न थाल्दछन् तब 
परमेश्वर सत्वगुणलाई स्वीकार गरेर एेश्वर्य, सत्य, ऋत, दया र यश प्रकट गर्दै संसारको 
कल्याणको लागि युगयुगमा अनेक अवतार धारण गर्नृहुन्छ। 


अहो अरं शछाघ्यतमं यदोः कुल 
महो अलं पुण्यतमं मधोव॑नम् । 
यदेष पुंसामृषभः श्रियः पतिः 
स्वजन्मना चङ्कमणेन चाञ्चति ॥ २६॥ 





पढार्थ 

यत्  किनभने श्री कृष्णले छ यसकारण यो यदुकुल 
श्रियः  लक्ष्मीका स्वजन्मना  आफ्नो जन्मने अलम्  ज्यादै 

पतिः  स्वामी यदोः  यदुको शाघ्यतमम्  अति प्रशंसनीय 
पुंसाम्  मानिसहरूमा कुलम्  कुललाई बन्न पुगेको छ 

ऋषभः  उत्तम भगवान् अञ्चति  सम्मान गर्नु भएको मघोः वनम्  त्रजमण्डल पनि 


रालानन्द्री लीक 


९८१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
अलम्  ज्यादै जसलाई किशोरावस्थामा क्रीडा गरेर 
पुण्यतमम्  अति पवित्र भएको एषः  भगवानूले पवित्र गर्नु भएको छ 

छ चङ्क्रमणेन  बाल्यावस्थामा र 


ताक्यार्थ अहो ! यो यदुवंश परम प्रशंसनीय छ जुन वंशलाई लक्ष्मीपति पुरुषोत्तम भगवान् 
श्रीकृष्णले जन्म ग्रहण गरेर सम्मानित गर्नुभएको छ। यो पवित्र व्रजमण्डल पनि अत्यन्त धन्य छ 
जसलाई भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो शैेशवावस्थामा र किशोर अवस्थामा आप्ना दिव्य 
लीलाहरूद्रारा सुशोभित गर्नुभएको छ। 


अहो बत स्वयंशसस्तिरस्करी 
कुरास्थली पुण्ययशस्करी भुवः। 
पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं 
स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजाः ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

अहो बत  यो आश्चर्यको कुरो भुवः  पृथिवीको अनुग्रह गर्नको लागि निवास 

हो कि पुण्ययशस्करी  पवित्र यशलाई गर्नुभएका 

कुशस्थली  द्रारकाले फैलाएको छ स्मितावलोकं  मन्दहास्यले युक्त 
स्वय॑शसः  स्वर्गको कीर्विलाई यत्  किनभने स्वपतिं  आपनो पतिलाई 

पनि यत्प्रजाः  जहांका प्रजाहरू नित्यं  सध 

तिरस्करी  तिरस्कार गरेको छ अनुग्रहेषितं  आपनो भक्तमाथि पर्यन्त स्म  देख्दथे 





ताक्यार्थ ज्यादै हर्षको विषय के हो भने द्वारका नगरीले स्वर्गको यशलाई बढाएको छ। यो 
कुरा किन नहोस्, यहाँ का प्रजाहरू भक्तहरूमाथि अनुग्रह गर्नका लागि निवास गर्नृहुने मन्दमुस्कान 
र कृपापूर्णं दृष्टिले आप्ना भक्तहरूलाई ह्न भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन सर्धँ गर्वछन् । 


नूनं तस्नानहुतादिनेश्वरः 

समचिंतो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः। 
पिबन्ति याः सख्यधरामृतं मुहु 

व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुयंदाशयाः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 
सखि  सखि गृहीतपाणिभिः  पाणिग्रहण र हवन आदिद्रारा 
नूनं  अवश्य ने गरिएका ब्रजका स्त्रीहरूले ईश्वरः  भगवान् श्रीकृष्ण 


अस्य  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा बतस्नानहुतादिना  त्रत, स्नान समचिंतः  आराधना गरिएको 


रालानन्द्री लीक 


९८२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
हनुपक्छ किनभने अधरामृतं  अधरामृत स्मरणमात्रले 

याः  जुन स्त्रीहरू हि  निश्चय नै त्रजस्तियः  व्रजका स्त्रीहरू 
मुहुः  बारम्बार पिबन्ति  पिरंदछन् सम्मुमुहुः  आनन्दले मूर्छित 
अस्य  भगवान् श्रीकृष्णको यदाशयाः  जसको भएका थिए 





ताक्यार्थ हेर सखी ! भगवान् श्रीकृष्णले जुन स्त्रीहरूको पाणिग्रहण गर्नुभएको छ तिनीहरूले 
अवश्य पनि त्रत, स्नान, हवन आदिद्रारा उहाँको आराधना गरेको हुनुपर्वछछ। यसर्थं उनीहरूले 
भगवान् श्रीकृष्णको अधरसुधाको पान गर्ने अवसर प्राप्त गरेका छन् जसको स्मरणमात्रले पनि 
त्रजस्त्रीहरू आनन्दले मूर्च्छित हन्ये । 


या वीयंशुल्केन हताः स्वयंवरे 

प्रमथ्य चेद्यप्रमुखान् हि शुष्मिणः । 
परयुम्नसाम्बाम्बसुतादयोऽपरा 

याश्चाहृता भोमवधे सहस्रशः ॥ २९॥ 
एताः परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं 

निरस्तोचं बत साघु कुवते । 
यासां गृहात्पुष्करलोचनः पति 

नं जात्वपेत्याहूतिभिहैदि स्पृरान् ॥ ० ॥ 





पढार्थ 

याः जो हृताः  ल्यादएका धिए रहित भएको र 
प्दयुम्नसाम्बाम्बसुतादयः  याः जो निरस्तशोचं  पवित्रताले रहित 
प्रद्युम्न, साम्ब, आम्ब आदि अपराः  अन्य भएको 

छोरा हुने रुक्मिणी आदि सहस्रशः  सोह हजार रानीहरू परं  केवल वा खालि यस्तो 
पटरानीहरू थिए तिनीहरू स्त्रीत्वम्  स्त्रीत्वलाई 
स्वयंवरे  स्वयंवरमा च  पनि साधु  राम्रो उत्कृष्ट 
वीर्यशुल्केन  पराक्रमरूपी भोमवधे  भौमासुरलाई मारेर॒ क्वैते  बनाएका छन् 

शुल्क दिएर हि  निश्चय यासां  जसको 

शुष्मिणः  बलवान् आहृताः  ल्याइएका थिए॒ गृहात्  घरबाट 
चेदयप्रमुखान्  शिशुपाल आदि एताः  भगवान् श्रीकृष्णका यी पुष्करलोचनः  कमलनयन 
वीरहरूलाई रानीहरूले भगवान् श्रीकृष्ण 

प्रमथ्य  जितेर अपास्तपेशटं  स्वातन्त्यले पतिः  पति 


रालानन्द्री लीक 


९८३ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


आहतिभिः  पारिजात आदि हृदि स्पृशन्  आनन्द प्रदान गर्दै न अपेति  उनीहरूबाट एक 
प्रियवस्तुको उपहार्रारा जातु  कहिल्ये पनि क्षणका लागि पनि टाढा हुनुहृन्न 
ताक्यार्थ स्वयंवरमा शिशुपाल आदि बलवान् राजाहरूको अहड़ारलाई चूर्ण पारेर भगवान् 
श्रीकृष्णले आपफ्ना बाहवलले जसलाई हरण गरेर ल्याउनुभएको थियो तथा जसका छोराहरू 
प्रद्युम्न, साम्ब, आम्ब आदि छन् ती रुक्मिणी आदि आठ पटरानीहरू र ॒भौमासुरलाई मारेर 
ल्याइएका अररू हजारौँ पत्नीहरू वास्तवमा धन्य छन् किनभने यी सबैले स्वतन्त्रता र पवित्रताले 
रहित स्त्रीजीवनलाई पवित्र र उज्ज्वल बनाएका छन्। यसर्थ यिनीहरूका स्वामी भगवान् श्रीकृष्ण 
नाना प्रकारका प्रिय चेष्टा र पारिजात आदि प्रियवस्तुहरूको उपहारद्रारा आनन्दित पार्दै एक 
क्षणका लागि पनि उनीहरूदेखि टाढा हुनहुन्न । 


एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् । 
निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययो हरिः ॥ ३९॥ 





पदठार्थ 

सः ती पुरयोषिताम्  हस्तिनापुरका ययो  त्यहाँबाट बिदा भएर 
हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण स््रीहरूको जानुभयो 

एवंविधाः  यसप्रकारका सस्मितेन  मन्दमुस्कानयुक्त 

गिरः  वाणीहरू निरीक्षणेन  हेराइले 

गदन्तीनां  बौल्दै गरेका अभिनन्दन्  अभिनन्दन गर्दै 


ताक्यार्थ हस्तिनापुरका स्त्रीहरू यसप्रकार वार्तालाप गरिरहेका थिए। भगवान् श्रीकृष्ण 
मन्दमुस्कान र प्रेमपूर्ण हेराइले उनीहरूको अभिनन्दन गर्दै त्यहांबाट बिदा हुनुभयो । 


अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधघुद्िषः। 
परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ् चतुरङ्गिणीम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
परेभ्यः  शत्रुहरूबाट मधुद्धिषः  श्रीकृष्णको चतुरङ्गिणीम्  चार प्रकारका 
राङ्कितः  शङ्गा गरेर गोपीथाय  संरक्षणका लागि पृतनां  सेनालाई 


अजातराघ्रुः  युधिष्ठिरले स्नेहात्  प्रेमको कारणले प्रायुङ्क  खटाउनुभयो 
ताक्यार्थ अजातशत्रु युधिष्ठिरले भगवान् श्रीकृष्णलाई बाटामा शत्रुहरूले आक्रमण गर्वछन् कि 
भन्ने शङड़ा गरी उहाँको रक्ाको लागि स्नेहवश हात्ती, घोडा, रथ र पेदल सेना साथमा 
लगादइदिनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९८४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


स्र,  न्द ९ 


अथ दूरागतान् शोरिः कोरवान् विरहातुरान् । 
सन्निवत्यं दुं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियेः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

अथ  यसपच्ि दुं  अत्यन्त साथ 

रोरिः  श्रीकृष्ण स्निग्धान्  प्रिय स्वनगरीं  आप्नो सहर 
दूरागतान्  टाढासम्म पु्याउन कौरवान्  कौरवहरूलाई द्रारकातिर 

साथमा आएका सन्निवत्यं  सान्त्वनापूर्वक प्रायात्  प्रस्थान गर्नुभयो 
विरहातुरान्  विरहले आतुर फर्काइ्दिएर 

भएका प्रयिः  प्रिय उद्धव आदिका 





ताक्यार्थ सुदृढ परमको कारणले कुरुवंशी पाण्डव भगवानूसंग उहांको बिदाइका लागि 
टाढासम्म गए । भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई सान्त्वनापूर्वक फर्काइ्दिनुभयो । त्यसपछि उहाँ 
सात्यकि, उद्धव आदि प्रिय मित्रहरूका साथ द्रारकातफं प्रस्थान गर्नुभयो । 


कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान्। 

ब्रह्मावर्तं कुरक्ेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ 
मरुधन्वमतिक्रम्य सोवीराभीरयोः परान् । 

आनतान् भाग॑वोपागाच्छ्रन्तवाहो मनाग् विभुः ॥ २५॥ 





पदठार्थ 

भागव  हे शौनक मत्स्यान्  मत्स्य परान्  पर पश्चिमतफं रहेका 
कुरुजाद्गरपाञ्चाखान्  सारस्वतान्  सारस्वत आनतान्  द्वारका प्रदेशमा 
कुरुजाङ्गल र पाञ्चाल अथ  यसपचछ्ि मनाक्  केही मात्रामा 
शुरसेनान्  शूरसेन मरूघन्वम्  मरुधन्वलाई श्रान्तवाहः  घोडा थाकेका 
सयामुनान्  यमुनातटवर्ती प्रदेशअतिक्रम्य  पार गरेर विभुः  भगवान् श्रीकृष्ण 
ब्रह्मावर्तं  ब्रह्मावर्त सोवीराभीरयोः  सौवीर र॒ उपागात्  आउनुभयो 
कुरुक्षेत्रं  केर्षेत्र आभीरको 


ताक्यार्थ उहाँ कुरुजाङ्गल, पाञ्चाल, शूरसेन, यमुनाका तटवर्ती प्रदेश, ब्रह्मावर्त, कुरुक्षेत्र पार 
गरेर सौवीर र आभीर देशको पश्चिमतफ रहेको आनर्त देशमा आउनुभयो। त्यस वेला धरे 
समयको यात्राको कारणले भगवान्का रथका घोडाहरू केही थाकेका थिए। 


तत्र तत्र ह तत्रत्येहैरिः प्रत्युद्यताहंणः। 
सायं भेजे दिशं पश्चाद् गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३६ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ 

तत्र तत्र  ती मार्गहरूका सायं  साँरुमा 
ठांठंमा पश्चात् दिं  द्वारका 
तत्रत्येः  त्यहोँका मानिसहरूले भेजे  पुग्नुभयो 
परत्यु्यताहणः  विभिन तदा  त्यस वेला 
उपहारदरारा सम्मान गरिएका गविष्ठः  सूर्य 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण गां गतः  अस्ताउनुभयो 
ह  निश्चय ने तदा  सायङ्ाल भएपचछ्छि 





९८५ 


अध्याय १० 


गविष्ठः  रथनाट पृथिवीमा 
ओर्लैर 

गां  तलाउमा गणएर 

पश्चात् दिशं  सन्ध्योपासना 
भेजे  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ विभिन्न ठामा असङ्ख्य भक्तहरूद्वारा अर्पण गरिएका विभिन्न प्रकारका उपहारहरू 
ग्रहण गर्दै भगवान् श्रीकृष्ण सूर्यास्तको समयमा द्वारका पुगनुभयो र तलाउमा गएर सन्ध्योपासना 


गर्नुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 


नेमिषीयोपाख्याने श्रीकृष्णद्वारकागमनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अथ  ध्याय 
अथ पकादशाऽ ध्यायः 
द्रारकामा श्रीकृष्णको स्वागत 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

आनतांन् स उपव्ज्य स्वृद्धाञ्जनपदान् स्वकान् । 

दध्मो दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव ॥ १॥ 


पदठार्थ 

सः  भगवान् श्रीकृष्ण उपव्रज्य  पुगेर द्रवरं  पाञ्चजन्य शङ्ख 
स्वकान्  आप्ना तेषां  ती आनर्त दध्मो  बजाउनुभयो 
स्वृद्धान्  समृद्ध देशवासीहरूको 

आनतान्  आनर्त नाम गरेको विषादं  विरहवेदनालाई 

जनपदान्  देशमा शमयन् इव  मानों शमन गर्दै 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णले समृद्ध आनर्तं देशमा पुगेर त्यहाँंका प्रजाहरूको विरहवेदनालाई शान्त 
गराऊँदे आपनो पाञ्चजन्य शङ्ख बजाउनुभयो । 


स उच्वकारो धवलोदरो दरोऽ 
प्युरुकमस्याधरशोणशोणिमा । 
दाध्मायमानः करकञ्जसम्पुटे 
यथान्जखण्डे कलहंस उत्स्वनः ॥ २॥ 


पदार्थ 

त्यस समयमा भगवान् उरुक्रमस्य  भगवान्को यथा  जसरी 

श्रीकृष्णले अधरशोणरोणिमा  ओरठको उत्स्वनः  उच्च स्वरले शब्द 
करकञ्जसम्पुटे  करकमलका र रातो भएको गर्न 

बीचमा राखेर सःत्यो कलहंसः  रजहांस 
दाध्मायमानः  बजाइएको दरः  शङ्ख अन्जखण्डे  रातो कमलमाथि 
घवलोद्रः  सेतो वर्ण भएको उच्वकारो  त्यसै गरी ज्यादै सुशोभित हुन्छ 

अपिर शोभित भयो 





वाक्यार्थ भगवान्को ओठको रातोपनले रातो भएको त्यो सेतो वर्णको शङ्क उहाँले आप्नो 
करकमलभित्र राखेर बजाउंदा रातो कमलमाथि बसेर राजहंसले उच्च स्वरले मधुर गान गरेको 
जस्तो सुशोभित हुन््यो । 

यालालन्दी दीका 


१८७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
तमुपश्रुत्य निनदं जगद्धयभयावहम् । 
प्रत्युद्ययुः प्रजाः सवां भतुंदशंनलालसाः ॥ ३॥ 

पदढार्थ 

जगद्धयभयावहम्  संसारको उपश्रुत्य  सुनेर श्रीकृष्णको दर्शन गर्न इच्छाले 

भयलाई भयभीत गर्न सवांः  सम्पूर्ण प्रत्युद्ययुः  बाहिर निकले 

तम्  त्यो प्रजाः  प्रजाहरू 

निनदं  शङ्खको ध्वनिलाई भतुदशंनलालसाः  भगवान् 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले बजाएको शङ्खको ध्वनि संसारको भयलाई भयभीत गराउने 
खालको थियो। शङ्खको त्यस ध्वनिलाई सुनेर त्यहाँका प्रजाहरू श्रीकृष्णको दर्शन गर्ने इच्छाले 
घरबाट बाहिर निक्ले। 


तत्रोपनीतबलयो वेदीपमिवादताः । 
आत्मारामं पूणंकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४॥ 
प्ीत्युत्फुल्लमुखाः प्रोचुहषंगद्गदया गिरा । 


पितरं स्वसुहदमवितारमिवाभंकाः ॥ ५॥ 
पदार्थ 


रवेः  सूर्यलाई आदुताः  भक्तिले युक्त भएका 
दीपम्  सूर्यलाई दीपको दरारकावासी प्रजाहरूले 
आवश्यकता नपरे पनि भक्तहरू आत्मारामं  आत्मामा रमण 
जसरी सूर्यलाई दीपदान गर्दछ्न् गर्ने 

इव  त्यस्तै निजलाभेन  आफ्नो परमानन्द 
तत्र  त्यहं स्वरूपलाई प्राप्त गरेकाले 
उपनीतबलयः  हातमा विभिन नित्यदा  सैं 

प्रकारका उपहार लिएर पूणंकामं  पूर्णकाम 
प्रत्युत्फुल्लमुखाः  प्रमले मुख अवितारम्  रक्षक 

कमल प्रसन्न भएका सव॑सुहृदम्  सम्पूर्ण प्राणीका 





मित्र भगवान् श्रीकृष्णलाई 
अभ॑काः  बालकहरू जसरी 
आफ्नो ताते बोलीले 

पितरं  बाबुसंग कुराकानी 
गर्दछन् 

इव  त्यसै गरी 

हषंगद्गदया  हर्षले गदगद 
भएको 

गिरा  वाणीले 

प्रोचुः  स्तुति गर्न लागे 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आत्माराम हुनुहुन्छ । उहाँ आफ्नो आत्मलाभले नै सदा सर्वदा पूर्ण 
काम हूनुहुन्छ । तर पनि जसरी मानिसहरू ठुलो आदरका साथ भगवान् सूर्यलाई दीपदान गर्दछन् 
त्यसै गरी द्वारकावासीहरूले अनेक प्रकारको उपहारद्रारा भगवान् श्रीकृष्णको स्वागत गरे। सबैको 
अनुहारमा प्रेमको फलक स्पष्टरूपले देखिन्थ्यो। उनीहरूले हर्षले गद्गद भएको वाणीले 
श्रीकृष्णको त्यसै गरी स्तुति गरे जसरी एडटा बालक आफ्नो बुबासंग तोते बोलीमा कुरा गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


१८८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


नताः स्म ते नाथ सदाङ्धिपङ्जं 
विरिञ्चवेरिज्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । 
परायणं क्षेममिहेच्छतां परं 
न यत्र कालः प्रभवेत् परः प्रभुः ॥ ६॥ 


पदठार्थ 

नाथ  हे भगवान् इच्छतां  इच्छा गर्न राख्न सक्षम 
विरिञ्चवैरिज्च्यसुरे्द्रवन्दितम्  व्यक्तिहरूका लागि कालः  काल 

ब्रह्मा, सनकादि र इन्दरद्रारा परायणं  परम आश्रय भएको न प्रभवेत्  समर्थ हदेन 
नमस्कार गरिएको यत्र  जुन चरणकमलको ते  तपाईको त्यस्तो 

इह  यस संसारमा आश्रयलाई प्राप्त गरेपचछ्छि अङ्घ्रिपङ्कजं  चरणकमललाई 
परं  परम परः  परम पिता ब्रह्मा आदि सदा  सर्धं 

क्षेमम्  कल्याण प्रभुः  देवतालाई नियन्त्रणमा नताः स्म  नमस्कार गर्दछौं 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हामी तपार्ईका ती चरणकमलमा सदा सर्वदा प्रणाम गर्दछँ जसको 
वन्दना ब्रह्मा, शङ्कर, इन्द्र॒ आदि देवताहरूले पनि गर्दछन्। तपाईका चरणकमल यस संसारमा परम 
कल्याण चाहने व्यक्तिहरूका लागि सर्वोत्तम आश्रय छन् जसको शरण लिएपछ्ि कालले पनि 
त्यस व्यक्तिका लागि कुनै अनिष्ट गर्न सक्देन। 


भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन 
त्वमेव माताथ सुहृत्पतिः पिता । 
त्वं सदुगुरुन॑ः परमं च देवतं 
यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ ७॥ 


पढार्थ 

विश्वभावन  संसारका पालक माता  माता  आराध्य देव 
भगवान् सुहृत्  मित्र च  पनि हुनुहुन्छ 

त्वं  तपाई पिता  पिता हनुहुन्छ यस्य  जसको 

नः  हामीहरूको नः  हामीहरूको अनुवृत्त्या  सेवाले हामीहरू 
भवाय  कल्याणका लागि सद्गुरुः  सदगुरु कृतिनः  कृतार्थ 

भव  हुनुहोस् किनभने पतिः  स्वामी बभूविम  भएका छँ 

त्वम्  तपाई अथ  यसपच्छि 

एव  ने परमं  परम 





रालानन्द्री लीक 


९८९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


वाक्यार्थ संसारका पालक हे भगवान्, तपाई ने हाम्रा लागि माता, सुहृद्, स्वामी, पिता 
हुनुहन्छ । तपाईको चरणको सेवा गर्न पारदा हामी कृतार्थ भएका छँ, तपाई हाम्रो कल्याण 


गर्नुहोस् । 





अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं 
तरेविष्टपानामपि दूरदशंनम्। 
प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं 
पश्येम रूपत्व सवंसोभगम् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
अहो  यो ठलो भाग्यको कुरो ५ देवताहरूका पूर्ण नेत्रले युक्त भएको मुखले 
हो स्व॑सोभगम्  सम्पूर्ण अङ्गमा 
यत्  कि सौन्दर्यमिधित 
वयं  हामीहरू तव  तपाईको 
भवता  तपारईलाई पाएर  रूपंरूप 
सनाथाः  सनाथ भएका प्रम मिसिएको हासो र पश्येम  ठेर्दछँ 
स्म अनुरागपरि 





ताक्यार्थ हामीहरू तपारईलाई पाएर सनाथ भएका छँ । किनभने तपाईको सर्वसौन्दर्यसार 
अनुपम रूपको हामी दर्शन गर्दचछछीँ। तपाईको यो सुन्दर मुख, प्रेमपूर्ण मूस्कानमिशित हिरा र 
रूपको दर्शन त देवताहरूलाई पनि दुर्लभ छ। 


यद्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् 

कुरून् मधून् वाथ सुहदिदुक्षया । 
तत्राब्दकोयिप्रतिमः क्षणो भवेद् 

रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत ॥ ९॥ 


पढार्थ 

भोहि बन्धुबान्धव भेटनका लागि अथ  यसपचछ्ि 

अम्बुजाक्ष  कमलनयन कुरून्  हस्तिनापुर तत्र  त्यस समयमा 
अच्युत  अच्युत वा  अथवा रविं  भगवान् सूर्यको 
यहिं  जब मधून्  त्रजमण्डलतिर विना  अभावमा 

भवान्  तपाई अपससार  हामीलाई छोडेर अक्ष्णोः  आंखाको लागि 
सुहदिदुश्षया  आपना जानुहुन्छ इव  जसरी 





रालानन्द्री लीक 


९० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
क्षणः  एक छिन पनि भवेत्  हन्छ नः  हामीहरूका लागि एक 
अब्द्कोरिप्रतिमः  करोड वर्ष तव  त्ययै गरी तपार्ईको छिन पनि कोटि वर्ष बराबर 
बराबर विना  अभावमा हुन्छ 


ताक्यार्थ कमलनयन श्रीकृष्ण ! जब आफ्नो बन्धुबान्धवलाई भेट्न द्वारकालाई छोडेर हस्तिनापुर 
अथवा ब्रजमण्डलतिर लाग्नुहुन्छ त्यस अवस्थामा तपाईको अभावमा एक क्षण पनि हाम्रा लागि 
करोड वर्षजस्तो लाग्छ। सूर्यको अभावमा ओंँखाको जुन अवस्था हुन्छ तपाईको अभावमा हाम्रो 
पनि त्यही अवस्था हुन्छ । 


इति चोदीरिता वाचः प्रजानां भक्तवत्सलः । 
शृण्वानोऽनुग्रहं दुष्ट्या वितन्वन््राविशत् पुरम् ॥ ० ॥ 


पदठार्थ 

भक्तवत्सकः  भगवान् श्रीकृष्ण श्ुण्वानः  श्रवण गर्दै पुरम्  हारका पुरीमा 
प्रजानां  प्रजाहरूले च र प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
उदीरिताः  प्रशंसामा भनिएका दृष्ट्या  कृपामय दृष्टिले 

इति  यी अनुग्रहं  कृपालाई 

वाचः  वाणीहरूलाई वितन्वन्  बसे 





ताक्यार्थ भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्ण प्रजाहरूको मुखबाट यी कुराहरू सुन्दे आफ्नो कृपामय 
दृष्टिले उनीहरूमाथि अनुग्रहको वर्षा गर्द द्वारकामा प्रवेश गर्नुभयो । 


मघुभोजदश्ाहांहंकुकुरान्धकवृष्णिमिः। 
नमेर्भोगवतीमिव  


आत्मतुल्यबलेगुप्तां मिव ॥ ११९॥ 
सवंतुंसवेविभवपुण्यवृक्षलताश्रमेः। 
उद्यानोपवनारामेवृंतपद्माकरभ्रियम् ॥ १२॥ 
गोपुरदवारमार्गेषु कृतकोतुकतोरणाम् । 
चित्रध्वजपताकायरन्त प्रतिहतातपाम् ॥ १३॥ 
सम्माजिंतमहामागंरथ्यापणकनचत्वराम् । 

सिक्तां गन्धजलेरुप्तां फलपुष्पाक्षतादुरेः ॥ ४ ॥ 
दवारि दारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभिः। 


पूणंकुम्भेबेलिमिधपदीपके    


अलङ्कृतं केः ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 

नगेः  नागहरूले 
भोगवतीम् इव  पातालपुरीको 
रक्षा गर द्वारका पुरी 
आत्मतुल्यबलेः  भगवान् 
श्रीकृष्णजस्ते बलशाली, 
मघुभोजदशाहांह॑कुकुरान्धक 
वृष्णिभिः  मधु, भोज, दशार्ह, 
अर्ह, कुकुर, अन्धक र 
वृष्णिवंशीद्रारा 

गुप्तां  सुरक्षित 
सव॑तुंसवविभवपुण्यवृक्ष 
ठताश्रमेः  समस्त ऋतुहरूमा 
सम्पूर्ण वैभवले सम्पन्न एवं 
पवित्र वृक्ष र लताहरूको 
कुञ्जले र 

उद्यानोपवनारामेः  गंठडंमा 
फलहरूले परिपूर्ण उद्यान, 
पुष्पवाटिका र क्रीडावनहरूले 


श्रीमद्भागवत 


युक्त 
वृतपद्माकरभ्रियम्  तलाउहरूको 
 सम्पन्न 

गोपुरद्यारमार्गेषु  सहरका 
ढोकाहरूमा र राजमार्गमा 
कृतकोतुकतोरणाम्  विभिन्न 
प्रकारका तोरणहरूद्रारा 
सजादृएको 

चित्रध्वजपताकागेः  चित्र 
विचित्र ध्वजा र पताकाका 
कारणले 

अन्तः प्रतिहतातपाम्  घामको 
कुनै प्रभाव नपर्ने द्वारकामा 
सम्मानिंतमहामागररथ्याआपणक 
चत्वराम्  राजमार्ग, अन्य 
सडक र बजारहरूमा राम्रोसंग 
सफा गरिएको 


१९१ 


अध्याय ११ 


सिक्तां  छर्किएको 
फलपुष्पाक्षताङ्करेः  भगवानको 
स्वागतका लागि फल, 
पुष्प,अक्षता र अड कुरहरू 
चारैतिर 

उप्तां  छरिएको द्वारका 
गृहाणां  घरको 

द्वारि द्वारि  प्रत्येक ढोकामा 
द्ष्यक्षतफलेश्चुभिः  दही, 
अक्षता, फल र उखुद्रारा 
बलिभिः  बलिद्रारा 
धूपदीपके  धूप,दीप र 
पूणंकुम्भेः  जलपूर्णं 
घडाहरूद्वारा 

च  पनि 

अलङ्कुतां  सजाइएका धिए 





गन्धजखेः  सुगन्धित जलद्रारा 


ताक्यार्थ जसरी नागहरू आफ्नो नगरी भोगवती पातालपुरीको रक्रा गर्दछन् त्यसै गरी 
भगवान्को त्यो द्वारकापुरी पनि मधु, भोज, दशार्ह, अर्ह, कुकुर, अन्धक र वृष्णिवंशी 
यादवहरूद्रारा सुरक्षित थियो । द्रारकापुरी समस्त ऋतुहरूका सम्पूर्णं वैभवले सम्पन्न एवं पवित्र 
वृक्ष र लताहरूको कुञ्जले युक्त थियो । गडँठा॑मा फलहरूले परिपूर्णं उद्यान, पुष्पवाटिका एवं 
क्रीडावनहरू थिए। बीचबीचमा कमलयुक्त सरोवरहरूले नगरको शोभालाई बढादरहेका थिए। 
सहरका दो काहरूमा, दरबारका टढोकाहरूमा र सडकटहरूमा भगवान्का तोरणहरू टंगिएका थिए। 
चारेतिर चित्रविचित्रका ध्वजापताकाहरू फहराटरहेका धथिए। यसर्थ ती ठा्ंहरूमा घामको कुनै 
पनि प्रभाव पर्दैनथ्यो। यस्ते द्वारकाका राजमार्ग, अरू सडक, बजारहरू र ॒तिनका चोकहरूमा 
अत्यन्त सुगन्धित जलको सेचन गरिएको थियो । भगवान्को स्वागतका लागि बर्साइएका 
फलफूल, अक्षता र अङ्करहरू चारैतिर छरिएका धथिए । दवारकाका प्रत्येक दढोकामा दही, अक्षता, 
फल, उखु, जलपरिपूर्ण कलश, उपहारका वस्तुहरू र धूप, दीप आदि सजाइएका थिए। 


निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामनाः । 
अकरूरश्चोग्रसेनश्च रामशवाद्भूतविक्रमः ॥ १६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९ 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


प्रुम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः । 
प्रहषवेगोच्छशितशयनासनभोजनाः ॥ १७ ॥ 
वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य बाह्यणेः ससुमद्गेः। 
राद्खतूयनिनादेन ब्रह्मघोषेण चादुताः ॥ 
प्त्युज्जगम् रहा प्रणयागतसाध्वसाः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

्रष्ठम्  परम प्रिय भगवान् 
श्रीकृष्ण 

आयान्तं  आदे गर्नुभएको 
निशम्य  थाहा पाएर 
महामनाः  उदारशिरोमणि 
वसुदेवः  वसुदेव 

अक्रूरः  अक्रूर 

उग्रसेनः  उग्रसेन र 
अद्भूतविक्रमः  अद्भुत 
पराक्रमी 

रामः  बलराम 

च  पनि 

प्रद्युम्नः  प्रद्युम्न 
चारुदेष्णः  चारुदेष्ण 


च र 

जाम्बवतीसुतः  जाम्बवतीपुत्र 
साम्बः  साम्ब 
प्रहषवेगोच्छशितरायनासन 
भोजनाः  हर्षको उद्रेकको 
कारणले सम्पूर्ण आवश्यक कार्य 
सुत्ने, बस्ने र भोजनआदिलाई 
छोडेर 

आदृताः  भक्तिले युक्त 

हृष्टाः  प्रसन्न 

वारणेन्द्रं  भ्रष्ठ हात्तीलाई 
पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर 
ससुमङ्गकेः  मङ्गलसूचक 
पुष्पादि हातमा लिएका 





अध्याय ११ 


ब्राह्मणः  ब्राह्मणद्वारा 
ब्रह्मघोषेण  स्वस्तिवाचनका 
साथ 

राह्वतूयनिनादेन  शङ्ख, तुरही 
बाजाहरू 

चर 

स्थे  रथहरूका साथ 
प्रणयागतसाध्वसाः  अतिशय 
स्नेहका कारण हतपत गर्द 
प्रत्युज्जग्मुः  भगवान् 
श्रीकृष्णको स्वागतका लागि 
आए 


ताक्यार्थउदार शिरोमणि वसुदेव, अक्रूर, उग्रसेन, अदभुत पराक्रमी बलराम, प्रद्युम्न, चारुदेष्ण, 
जाम्बवती पुत्र साम्बले भगवान् श्रीकृष्ण आदे हुनुहुन्छ भन्ने थाहा पाएपच्ि उनीहरूको मनमा 
यति आनन्द भयो कि उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण आवश्यक कार्य सुत्ेबस्ने र भोजन आदि 
छोडिदिए । प्रेमको कारणले उनीहरूको हृदय अत्यन्त भावविभोर भएको थियो । उनीहरूले मङ्गल 
शकुनका लागि एक गजराजलाई अगाडि लगाएर माङ्गलिक सामग्रीले सुसज्जित ब्राह्मणहरूद्रारा 
स्वस्तिवाचन गराडदे भगवान्को स्वागतका लागि गए । शङ्ख, तुरही आदि बाजाहरू बज्न लागे, 
वेदध्वनि हुन थाल्यो। ती सबै अत्यन्त हर्षित भएर रथमाथि चदढेर भगवान्को स्वागतका लागि 


गए। 


वारमुख्याश्च शतशो यानेस्तदशंनोत्सुकाः। 
लसत्कुण्डलनिभांतकपोलवद्नश्चियः ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


नटनतंकगन्धवांः सूतमागधवन्दिनः । 
गायन्ति चोत्तमश्छोकचरितान्यद्भुतानि च ॥ २०॥ 


पदढार्थ 
तदशंनोत्सुकाः  भगवान् 


कुण्डलहरूको कान्ति गालामा 


श्रीकृष्णको दर्शन गर्न इच्छाले र जसका मुखहरू अत्यन्त 


शतशः  स्योँ 

वारमुख्याः  वाराङ्गनाहरू 

च  पनि 
लसत्कुण्डलनिभांतकपोखवदन 
श्रियः  चमचम गर्ने 


शोभित देखिन्थे 
यानैः  यानद्रारा आद्रहेका 
थिए 


 नटनर्तकगन्धवां  
न्धवाः  नट, नाच्ने र 
गाउनेहरू 


९९३ 


अध्याय ११ 


सूतमागधवन्दिनः  सूत, मागध 
र वन्दना गर्नहरूले 

च  पनि 

अद्भूतानि  अद्भुत 
उत्तमश्ोकचरितानि  भगवान् 
श्रीकृष्णका चरित्रहरूलाई 





गायन्ति  गाद्रहेका थिए 


ताक्यार्थ साथे भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनका लागि उत्सुक चमचम गर्ने कुण्डलहरूको कान्ति 
गालामा पर्नलि मुखमण्डल अत्यन्त सुशोभित भएका सैकडौँ श्रेष्ठ वाराङ्गनाहरू पालकीमाथि चढेर 
भगवान्को स्वागतका लागि पुगे। यस्तै नान्नेहरू, गाउनेहरू, स्तुतिपाठक, मागध र वन्दना 
गर्नेहरूले भगवान् श्रीकृष्णको अदभुत चरित्रको गान गरिरहेका थिए। 


भगवांस्तत्र बन्धूनां पोराणामनुवरतिनाम् । 


यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे ॥ २९॥ 


पदृार्थ 
तत्र  त्यहाँ 


अनुवतिनाम्  अनुसेवकहरूको 


भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले यथाविधि  उनीहरूको 
बन्धूनां  बन्धुबान्धवहरूको योग्यताको अनुसार 


पोराणाम्  नागरिकहरूको 
ताक्यार्थ 


भगवान् श्रीकृष्णले बन्धु, 


उपसङ्खम्य  अलग अलग भेट 
बान्धव, नागरिक 


योग्यताअनुसार अलगअलग भेट गरेर सम्मान गर्मुभयो । 


प्रहाभिवादनाश्चेषकरस्पदस्मितेक्षणेः। 
आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरेश्चाभिमतेरविभुः ॥ २२॥ 


 त, न्द 


स्वयं च गुरुभवषः सदार 


रर,  


रेः स्थविरैरपि । 





गरेर 
द  

सवेषां  सबैको 

मानम्  सत्कार 

आदधे  गर्नुभयो 
र॒सेवकहरूलाई उनीहरूको 


आसीमियुज्यमानोऽन्यवैन्दिभिश्चाविशत्पुरम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
प्रहमाभिवादनाश्टेषकरस्पर 


स्मितेक्षणेः  कसैलाई शिर 


मुकाएर प्रणाम, कसैलाई 


रालानन्द्री लीक 


९९४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
वाणीले अभिवादन, कसैलाई गरेको अपि  पनि 

छाती मिलाएर आलिङ्गन, वरैः  वरदान दिएर युज्यमानः  ग्रहण गर्दै 
कसैतिर मुसुक्क हांसेर, कसैलाई स्वयं  आणू वन्दिभिः  वन्दना गर्नैहरूको 
प्रमपूर्ण दृष्टि हेर च  र स्तुतिपाठलाई श्रवण गर्दै सबका 
आश्वास्य  कसैलाई उनीहरूको सदारेः  पत्नीसहित साथ 

इच्छानुसार वर प्रदान गरेर विपैः  ब्राह्मणहरद्रारा विभुः  भगवान् श्रीकृष्ण 
चर स्थविरैः  वृद्ध पुरम्  द्रारकापुरीमा 
अश्वपाकेभ्यः  चाण्डालपर्यन्त गुरुभिः  गुरु आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
सम्पूर्णं नगरवासीहरूलाई अन्यैः  अरूहरूको 

अभिमतेः  उनीहरूले इच्छा ।आश्ीभिंः  आशीर्वादलाई 





ताक्यार्थ कसैलाई वाणीले अभिवादन गर्नुभयो, कसैलाई छती मिलाउनुभयो, कसैसंग हात 
मिलाउनुभयो, कसैतिर हैरेर मुसुक्क हांसिदिनुभयो र कसैलाई खालि प्रेमपूर्ण दृष्टिलि मात्र 
हेर्बृभयो। यसप्रकार चाण्डालपर्यन्त सबेलाई सन्तुष्ट गरेर गुरुजन, सपत्नीक ब्राह्मण, बद्ध एवं 
अरुहरूबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्दै उनीहरूको प्रशंसा सुन्दै सबका साथ भगवान् श्रीकृष्ण द्रारकामा 
पुगनुभयो । 


राजमागं गते कृष्णे द्वारकायाः कुलस्तरियः। 
हम्यांण्यारुरुहुरविप्र तदीक्षणमहोत्सवाः ॥ २४॥ 


पढार्थ 

विप्र  हे शौनकजी दारकायाः  दारकाका हम्योणि  घरको छतमा 
कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्ण कुलस्त्रियः  कुलस्त्रीहरू आरुरुहुः  चढे 
राजमार्गं  राजमार्गबाट तदीक्षणमहोत्सवाः  भगवानको 

गते  जान लाग्दा दर्शनलाई महोत्सव ठानेर 





ताक्यार्थ शौनकजी ! भगवान् श्रीकृष्ण राजमार्गबाट जान लाग्दा द्वारकाका कुलस्त्रीहरू 
भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनलाई परम महोत्सव मान्दे आआपफ्नो घरको छतमाथि चेर भगवानूको 
दर्शन गर्न लागे। 


नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि दारकोकसाम् । 
न वितृप्यन्ति हि दुशः श्रियो धामाङ्गमच्युतम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

यद्पि  यद्यपि अङ्गहरू शोभाका आश्रय छन् श्रीकृष्णलाई 

नित्यं  सर्धै यस्ता निरीक्षमाणानां  हेरिरेका 
श्रियः घामाङ्गम्  सका प्रत्येक अच्युतम्  भगवान् दवारकोकसाम्  


रालानन्द्री लीक 


९९५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
दरारकावासीहरूको हि  निश्चय नै 
दशः  नेतव्रहरू न वितृप्यन्ति  तृप्त हदैनन् 


ताक्यार्थ जसका प्रत्येक अङ्गहरू शोभाका आश्रय छन् यस्ता भगवान् श्रीकृष्णलाई हेरिरहेका 
द्रारकावासीहरूका नेत्रहरू कहिल्यै तप्त हँदेनन् । 


श्रियो निवासो यस्योरः पानपात्रं मुखं दशाम् । 
बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥ २६॥ 


पदार्थ 

यस्य  जुन भगवान् दशाम्  नेत्रहरूको पदाम्बुजम्  चरणकमल 
श्रीकृष्णको पानपात्रं  सौन्दर्य सुधाले सारङ्गाणां  भरमरजस्ता परम 
उरः  वक्षःस्थल भरिएको पानपात्रजस्तो छ विवेकी भक्तहरूको निवासस्थान 
श्रियः  लक्ष्मीको बाहवः  भुजाहरू छ 

निवासः  निवासस्थान छ लोकपालानां  लोकपालहरूको 

मुखं  जसको मुखारविन्द निवासस्थान छ 





ताक्यार्थ भगवान्को वक्षःस्थल मूर्तिमान् सौन्दर्यलक्ष्मीको निवासस्थान हो । उहाँको मुखारविन्द 
नेत्रह्रारा पान गर्न योग्य सौन्दर्यसुधाले भरिएको पानपात्र हो। उहाँका भुजाहरू लोकपालहरूको 
निवासस्थान हो । उांका चरणकमलहरू परमहंसका लागि आश्रय हून्। उर्हंको प्रत्येक अङ्ग 
शोभाको धाम हो। 


सितातपत्रन्यजनेरुपस्कृतः 
परसूनवर्धैरभिवर्षितः पथि । 
पिशङ्गवासा वनमालया बभौ 


् यथार्कोडपचापवेद्युते वि र  
घना  ॥ २७ ॥ 





पढार्थ 

सितातपत्रन्यजनेः  सेतो छाता अभिवर्षितः  चारैतिर वर्षा हनुभयो 

र चमरद्रारा गरिनुभएका यथा  जसरी 

उपस्कृतः  अलङ्कृत पिशङ्गवासा  पीताम्बरधारी घनः  मेघ 
अरकोड्पचापवेद्युते र  र 

हनुभएका वनमालया  वनमालाद्रारा   सूर्य, 

पथि  बाटोमा भगवान् श्रीकृष्ण नक्षत्र, चन्द्रमा, धनु र 

परसूनवर्षैः  एूलको वषलि बभ  त्यसै गरी सुशोभित विजुलीबाट सुशोभित हुन्छ 


ताक्यार्थ टारकाको राजमार्गमा भगवान् श्रीकृष्णले प्रस्थान गर्दा उहांको शिरमाथि सेतो वर्णको 
छाता ओढादइएको थियो र सेतो चमर डोलाइएको थियो । चारैतिरबाट उहाँ माथि पुष्पवृष्टि गरिएको 


रालानन्द्री लीक 


९९६ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


थियो । उहँले पीताम्बर र वनमाला धारण गर्नुभएको थियो । त्यस समय उहाँ श्याम, मेघ एके 
साथ सूर्य, चन्द्रमा, इन्द्रधनुष र बिजुलीद्रारा शोभायमान भणै शोभायमान हुनुभयो । 


प्रविष्टस्तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्वमातृभिः। 
ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा ॥ २८॥ 


पढार्थ 

पित्रोः  माता र पिताको ः  देवकी आदि तुर 

गृहं  घरमा सप्त  सात माताहरूलाई स्वमातृभिः  आमाहरूले 
प्रविष्टः  प्रवेश गरेर शिरसा  शिर ढुकाएर परिष्वक्तः  उहाँ लाई आलिङ्गन 
मुदा  आनन्दपूर्वक ववन्द्  नमस्कार गर्जुभयो गरे 





ताक्यार्थ सबभन्दा पहिले भगवान् आफ्नो मातापिताको घर प्रवेश गर्नुभयो। त्यहं उहाँले 
अत्यन्त नम्रता र श्रद्धाका साथ देवकी आदि सात माताहरूको चरणकमलमा शिर दुकाएर प्रणाम 
गर्नुभयो । 


ताः पुत्रमङमारोप्य स्नेहस्तनुतपयोधराः। 
९  . सिषिचुर्नत्रजेजैठे    ,  
हषविहलितात्मानः सिषिचुनत्रजेजलेः ॥ २९॥ 
पदढार्थ 


स्नेहस्युतपयोधराः  स्नेहको ताः  ती देवकी आदि माताने जैः  जल अथवा हर्षको 
कारणले स्तनबाट दुध निक्लेका पुत्रम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई आंसुद्रारा 





हषविहकितात्मानः  अतिशय अङ्कम्  काखमा सिषिचुः  सेचन गरे 
हर्षको कारणले हृदय विहल आरोप्य  राखेर 

नेत्रजे न हि 
भएका   आंखाबाट निक्लेका 


ताक्यार्थ माताहरूले पनि पुत्रलाई आप्नो काखमा राख्नुभयो । स्नेहको कारण उहाँहरूको 
स्तनबाट दुधको धारा बग्न लाग्यो। उहाँहरूको हृदय हर्षले विहल भयो । आनन्दको ओंँशुले 
उहांहरूले भगवान् श्रीकृष्णको अभिषेक गर्नुभयो । 


अथाविशात् स्वभवनं सवंकाममनुत्तमम् । 
प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडडा ॥ ३० ॥ 


पढार्थ 

अथ  त्यसपछि च  र आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
सवंकामम्  सम्पूर्ण भोग्य अनुत्तमम्  अत्यन्त उत्तम यत्र  जहां 

पदार्थले युक्त भएको स्वभवनं  आफ्नो दरबारमा पत्नीनां  भगवान् श्रीकृष्णका 


रालानन्द्री लीक 


९९७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


पत्नीहरूका षोडशा सहस्राणि  सोह हजार प्रासादाः  दरबारहरू थिए 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण माताहरूको आज्ञा लिएर सम्पूर्ण भोग्य सामग्रीले सम्पन्न सर्वश्रेष्ठ 
दरबारमा जानुभयो । त्यहां भगवान् श्रीकृष्णका सोह हजार पत्नीका अलगअलग दरबारहरू 
धिए। 
पत्न्यः पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं 
विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवाः। 
उत्तस्थुरारात्सहसाऽऽसनाशयात् 
साकं वतेव्रीडितलोचनाननाः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

पत्न्यः  भगवान् श्रीकृष्णकी श्रीकृष्णलाई साकं  साथ 

पत्नीहरू विलोक्य  देखेर सहसा  तुरुन्त 

प्रोष्य  धरे दिनसम्म बाहिर सञ्जातमनोमहोत्सवाः  मनमा आसनारायात्  आसन र 
बसेर ठुलो हर्षको अनुभव गर्ने नियमहरूको परित्याग गरी 
गृहान्  घरमा व्रीडितटोचनाननाः  लजालु आरात्  एकाएक 
उपागतं  आउनुभएको मुख र आंखाले युक्त भएका उत्तस्थुः  उठे 

पतिं  पति भगवान् तरतेः  त्रत समाप्तिका 





ताक्यार्थ आफ्नो प्राणनाथ भगवान् श्रीकृष्ण धरे दिनसम्म बाहिर बसेर घरमा आएको देखेर 
रानीहरूको हृदयमा दलो आनन्द भयो । भगवान्लाई आफनो नजिक देखेर एकाएक ध्यानलाई 
छोडर उहाँहरूले आसनको मात्र परित्याग होदन अपितु नियमहरूको पनि परित्याग गर्नुभयो । 


नर,    


तमात्मजेदष्टिभिरन्तरात्मना 

दुरन्तभावाः परिरेभिरे पतिम्। 
निरुद्धमप्यास्रवदग्बु नेत्रयो 

विंलज्जतीनां भृगुवयं वैक्छवात् ॥ ३२॥ 





पदढार्थ 

भृगुवयं  हे शौनकजी तम्  ती द्टिभिः  दृष्टिको नजिक 
दुरन्तभावाः  भगवान् पतिम्  आप्ना पति आदसकेपच्छि 

श्रीकृष्णप्रति गम्भीर भाव भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई आत्मजेः  छोराहरूको 
रुकिमिणी आदि पत्नीहरूले अन्तरात्मना  मनमनैले माध्यमले 


रालानन्द्री लीक 


९९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
परिरेभिरे  आलिङ्गन गर्नुभयो   आंसु असखवत्  अलिकति 
विलज्जतीनां  लज्जावश खसिहाल्यो 


नेत्रयोः  आंखामा 


अपि  पनि 
वे  विवशताको 








निरुद्धम्  रोकिएका 
ताक्यार्थभगवानप्रति उहांँहरूको भाव अत्यन्त गम्भीर थिया। उहाँहरूले पनि मनैमन फेरि 
नेत्रह्रारा पुत्रको बहानाले र शरीरले पनि भगवान् श्रीकृष्णको आलिङ्गन गर्नुभयो । त्यस समयमा 
उहांहरूको नेत्रबाट जुन प्रेमका ओंँसुहरू निक्लन लागेका धिए तिनलाई लज्जावश रोक्ने प्रयास 
गरे तापनि विवशतावश केही थोपा आंसुहरू भूमिमा खसिहाले । 


यद्यप्यसो पाश्वगतो रहोगत 
स्तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम्। 
पदे पदे का विरमेत तत्पदा 
ज्वलापि यच्छरीनं जहाति कहिंचित् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

यद्यपि  यद्यपि अङ्रियुगं  चरणयुगल चरणकमललाई 

असो  यी श्रीकृष्ण पदे पदे  प्रतिक्षण चला  चञ्चल स्वभाव भएकी 
पाश्वगतः  सधै उहांहरूको नवं नवम्  नयांँनयं प्रतीत श्रीः  लक्ष्मी 

नजिक रहनुहन्छ त्यसमाथि पनि हन्ये त्यसकारण अपि  पनि 


रहोगतः  उहांसंग एकान्तमा 


कहिचित्  कटिल्ये 


तत्पदात्  उहँको चरणलाई 
का कसले 

तथापि  तर पनि विरमेत  छोडन सक्ला 
तस्य  भगवान् श्रीकृष्णका यत्  भगवान्को जुन 
ताक्यार्थ यद्यपि भगवान् श्रीकृष्ण एकान्तमा सर्धँ उनीहरूसंग बस्नुहुन्थ्यो तथापि भगवान् 
श्रीकृष्णका चरणकमल उहाँहरूका लागि प्रतिक्षण नयाँनयाँ प्रतीत हुन्थे। स्वभावले नै चञ्चल 
लक्ष्मी जसको चरणकमललाई एकचछिन पनि छोडदिनन् त्यस्ता भगवान् श्रीकृष्णको सन्तिधिले कुन 
स्त्रीलाई तुप्ति हुन सक्ला ? 


रहनुहुन्छ न जहाति  छोडदिनन् 





एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मनाम् 
अक्षोहिणीभिः परिवृत्ततेजसाम् । 
विधाय वैरं श्वसनो यथानलं 
मिथो वधेनोपरतो निरायुधः ॥ ३४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार   वैरभाव तथा  त्यसरी 
क्षितिभारजन्मनाम्  पृथिवीको विधाय  गराएर निरायुधः  अस्त्र ग्रहण 

भार भएका श्वसनः  वायु नगरीकन 

परिवृत्ततेजसाम्  प्रभावशाली यथा  जसरी बाँसहरूको वधेन  ती शक्तिशाली 

नृपाणां  राजाहरूमा परस्पर सङ्घर्षले राजाहरूका बधबाट 
अक्षोहिणीभिः  अक्षौहिणी अनलं  आगालाई उत्पन्न गरेर उपरतः  निवृत्त हुनुभयो 
सेनाका साथ नाँसहरूको वनलाई नष्ट 

मिथः  परस्पर गराददिन्छ 





ताक्यार्थ जसरी वायु बाँसहरूको सङ्घर्षद्रारा अग्नि उत्पन्न गरी ती सम्पूर्णं बाँसहरूलाई नष्ट 
गरिदिन्छ त्यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णले पनि पृथिवीका भारभूत शक्तिशाली राजाहरूमा परस्परमा 
वेरभाव प्रकट गराएर आफूले शस्त्र ग्रहण नगरीकन अक्षाहिणी सेनासहित तीं राजाहरूको वध 
गराएर त्यसपछि आफू उपरत हुनुभयो । 


अ अ स्मिन्नवतीणं  
स एष नरोकेऽ  स्वमायया । 
ष्क स्तरीरत्नकूटस्थो  यथा 
रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ॥ ३५॥ 





पदार्थ 

सः  उन अवतीणंः  मनुष्यरूपमा  

एषः  यी साक्षात् परमेश्वर अवतार लिएर यथा  जसरी 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण स्त्रीरत्नकूटस्थः  स्त्रीरत्नको अस्मिन्  यस 
स्वमायया  आपनो समुदायमा रहेर नरलोके  मर्त्यलोकमा 
मायालीलाद्रारा प्राकृतः  स्त्रीको वशमा रहेको रमे  रमाउनुभयो 


वाक्यार्थ साक्षात् परमेश्वर नै आफ्नो लीलाद्रारा मनुष्यलोकमा अवतीर्ण हूनुभएको धियो । 
हजारौँ स्तरीरत्नको समुदायमा रहेर उहाँले साधारण मनुष्यको जस्तो क्रीडा गर्नुभयो । 


उदामभावपिद्ुनामलवल्गुहास 
व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् । 
सम्मुह्य चापमजहात्परमदोत्तमास्ता 


न 


यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकेनं शेकुः ॥ २६ ॥ 


पदार्थ 
यासाम्  जुन कमनीय उदामभावपिद्युनामलवल्गुहास  आफूभित्रको गम्भीर भावको 
कामिनीहरूको त्रीडावलोकनिहतः  सङ़ेत गर्ने उहाँहरूको प्रेमपूर्वक 


रालानन्द्री लीक 


२०० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
हेराइले घायल भएको थियो कुहकेः  मधुर हँसो र 

मदनः  कामदेवले ताः  त्यस्ता कटाक्षद्रारा 

सम्मुह्य  मूर्छित भएर प्रमदोत्तमाः  स्वीरत्नहरूले विमथितुं  क्षुब्ध गर्न 

अपि  पनि यस्य  जुन भगवान् नरेकुः  समर्थ भएनन् 

चापम्  आपनो धनुलाई श्रीकृष्णको 

अजहात्  परित्याग गरिदिएको इन्द्रियं  इन्दियलाई 





ताक्यार्थ जसको निर्मल र मधुर हंसी उनको हृदयको निर्मल भावलाई सूचित गर्दथ्यो, जसको 
दुष्टिको चोटले घायल भएर कामदेवले आफनो धनुषको परित्याग गरेको धियो त्यस्ता कमनीय 
कामिनीहरूले आफ्नो कामविलासद्रारा भगवान् श्रीकृष्णको मनमा अलिकति पनि क्षोभ उत्पन्न 


गर्न सकेनन्। 


तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्गमपि स्गिनम्। 
आत्मोपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुधः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 


असङ्गम्  स्त्रीपुत्रादि विषयमा लोकः  जीवसमुदाय 


अनासक्त 
अपिर 
व्यापृण्वानं  मनुष्यको जस्तो 
चेष्टा गर्न 


आत्मोपम्येन  आपनो दुष्टान्त 
दारा 

सङ्गिनम्  स्त्री पत्रादि विषयमा 
आसक्त 


तम्  ती भगवान् श्रीकृष्णलाई मनुजं  मनुष्य 


अयं  यो अज्ञानी 


मन्यते  ठन्दछ 


यतः  किनभने 

हि  निश्चय नै 

अबुधः  यो अज्ञानी जीव 
समुदाय भगवान्को तत्वको 
विषयमा अनभिज्ञ छ 





वाक्यार्थ त्यस्ता असङ्ग भगवान् श्रीकृष्णलाई संसारी मनुष्यहरू आफूले जस्तै कर्म गरेको देखेर 
आसक्त मनुष्यरैँ ठान्दछन् किनभने उनीहरू अज्ञानी छन् । 


  .  स 
एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तदुगुणेः। 
न युज्यते सदात्मस्थेयंथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ३८ ॥ 
तं मेनिरेऽबला मूढाः स्त्रेणं चानुव्रतं रहः। 

श भुर  यथा 
अप्रमाणविदो भतुरीश्चरं मतयो यथा ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

एतत्  यही ने 

ईदास्य  ईश्वरको 
ईडनम्  ईश्वरत्व हो कि 


प्रकृतिस्थः  प्रकृतिमा रहर 
अपि  पनि 


लोभ, मोह, दुःख, सुख 
आदिद्रारा 


तद्गुणैः  प्रकृतिका गुण राग, सदा  सधं 


रालानन्द्री लीक 


 





प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
न युज्यते  लिप्त हुनृहुन प्रकाशरूप धर्मद्वारा बुद्धिः  बुद्धि लिप्त हन्छ 

यथा  जसरी तदाश्रया  आत्माको अधीनमा 

आत्मस्थेः  आत्माको सत्ता र रहने 

यथा  जसरी नजान्ने स््रेणं  स्त्रीमा आसक्त 

मतयः  अहङ्ारका वृत्तिहरूले मूढाः  अज्ञानी रहः  एकान्तमा 

ईश्वरं  ईश्वरलाई आफ्नो धर्मले च  र अनुव्रतं  आपनो वशमा रहेको 
युक्त भएको मान्दचछछन् त्यसै गरी अबलाः  भगवान्का मेनिरे  ठान्दथे 

भुः  भगवान् श्रीकृष्णको पत्नीहरूले 

अप्रमाणविदः  तत्त्वलाई तं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 


ताक्यार्थ यही नै भगवान्को भगवत्ता हो कि उहाँ प्रकृतिमा रहेर पनि प्रकृतिका गुणद्वारा 
कहिल्ये पनि लिप्त हनहन । आत्माको सत्ता र प्रकाशरूप धर्मद्वारा त्यसको अधीनमा रहेको बुद्धि 
लिप्त भएजस्तो भगवान् प्रकृतिका गुणद्वारा लिप्त हुनुहुन्न। जसरी अहड्ारका वृत्तिहरू ईश्वरलाई 
आफ्नो धर्मले युक्त मान्दछन् त्यस्तै भगवान्को वास्तविक तत्त्व नजान्ने ती मूढ स्त्रीहरू पनि 
भगवान् कृष्णलाई आफ्नो एकान्तसेवी स्त्रीमा आसक्त पुरुष नै ठान्दथे । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
नैमिषीयोपाख्याने   न भ    न्स ४० घ्याय 
नैमिषीयोपाख्याने कृष्णद्वारकाप्रवेशो नामेकादशोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ दाददोऽध्यायः 
परीकषित्को जन्म 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
श्वत्थाम्नोपसृष्टेन न र ब्रह्यरीरष्णोरुतेजसा ् 
अ ब्ह्यशीष्णोरुतेजसा । 


उत्तराया हतो गभं ईशेनाजीवितः पुनः ॥ १॥ 
पदार्थ 
अश्वत्थाम्ना  अश्वत्थामाद्रारा उत्तरायाः  उत्तराको 
उपसृष्टेन  छोडिएको गभः  गर्भ 
उरुतेजसा  इलो प्रभाव भएको हतः  नष्ट गरिएको र 
ब्रह्मशीष्णां  ब्रह्मास्वद्रारा पुनः  फेरि 





अध्याय १२ 


ईदोन  भगवान् कृष्णद्रारा 
आजीवितः  बचादइएको थियो 


ताक्यार्थ अश्वत्थामाले प्रहार गरेको अत्यन्त तेजस्वी ब्रह्मास्त्रबाट उत्तराको गर्भ नष्ट भएको 


थियो परन्तु भगवानूले उसलाई पुनः जीवित गराइदिनुभयो । 


तस्य जन्म महाबुद्धेः कमौणि च महात्मनः। 


 निधनं ५ यथेवासीत्स भ यथा 
निधनं च यथेवासीत्स प्रेत्य गतवान् ॥ २॥ 


तदिद श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे । 





बूहि नः श्रदधानानां यस्य ज्ञानमद्च्छुकः ॥ 
पदढार्थ 
यस्य  जुन राजा परीक्षित्लाई  कर्महरू 
शुकः  भगवान् शुकदेवजीले निधनं  निधन 
ज्ञानम्  ज्ञान चर 
अदात्  प्रदान गर्नुभएको थियो प्रेत्य  शरीरलाई छोडेर 
महाबुद्धेः  महाज्ञानी सः  ती राजा परीक्षित् 
महात्मनः  महात्मा यथा एव  जसरी 
तस्य  ती राजा परीकषितको गतवान्  जुन गतिलाई प्राप्त 
जन्म  जन्म गर्नुभयो 
आसीत्  भयो तत् इदं  यी सम्पूर्ण कुराहरू 





ताक्यार्थ त्यस गर्भवाट उत्पन्न भएका महाज्ञानी महात्मा 


३॥ 


श्रोतुम्  सुन्न 

इच्छामः  चाहन्छो 

यदि  यदि 

गदितुं  सुनाउन 

मन्यसे  योग्य टान्नुहुन्छ भने 
श्रद्धानानां  श्रद्धा गर्न 

नः  हामीहरूलाई 

नहि  भन्नुहोस् 


परीक्षित् जसलाई शुकदेवजीले 


ज्ञानको उपदेश गर्नुभएको धियो, उनको जन्म, कर्म, मृत्यु र त्यसपछि उनलाई जुन गति प्राप्त 


रालानन्द्री लीक 


२०३ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


भयो, यी विषयहरूमा हामी ठुलो श्वद्धाका साथ श्रवण गर्न चाहन्छौँ। यदि तपाई हामीलाई उक्त 
विषयहरूमा श्रवण गर्न योग्य ठान्नुह॒न्छ भने हामीलाई बताउनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
अपीपलद् धर्मराजः पितृवद् रञ्जयन् प्रजाः । 
निस्स्पृहः सवंकामेभ्यः कृष्णपादान्जसेवया ॥ ४॥ 


पदार्थ 

कृष्णपादान्नसेवया  भगवान् भोगहरूबाट रञ्जयन्  प्रसन्न राख्दै 
श्रीकृष्णको चरणकमलको निःस्पृहः  स्पृहारहित हुनुभएका पितृवत्  पिताले पै 
सेवाले धर्मराजः  धर्मराज युधिष्ठिरले अपीपलत्  पालन गर्जुभयो 
सवंकामेभ्यः  सम्पूर्ण प्रजाः  प्रजाहरूलाई 





ताक्यार्थ धर्मराज युधिष्ठिर आपना प्रजाहरूलाई प्रसन्न राख्दै पित्रवत् उनीहरूको पालना गर्न 
लागनुभयो । भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको सेवाबाट उहाँ सम्पूर्णं भोग्य पदार्थबाट निःस्पृह 
हुनुभएको थियो । 


सम्पद् क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही । 
जम्बृह्ीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम् ॥ ५॥ 


पढार्थ 

सम्पदः  राजा युधिष्ठिरसंग भ्रातरः  आज्ञाकारीभाद्हरू गतम्  पुगेको 
प्रशस्त सम्पत्ति थियो मही  सम्पूर्ण पृथिवी याः  कीर्ति 
क्रतवः  उहँले धैरे दुलाटला जम्बृहीपाधिपत्यं  जम्बूदीपको च  पनि 
यज्ञहरू गर्नुभएको थियो राज्य थियो 

लोकाः  प्रजा च र 

महिषी  अनुकूल रानी त्रिदिवं  स्वर्गसम्म 





ताक्यार्थ महाराज युधिष्ठिरसंग अतुल सम्पत्ति थियो । यज्ञानुष्ठानको फलस्वरूप उहाँले श्रेष्ठ 
लोकहरूलाई प्राप्त गर्ने अधिकार प्राप्त गर्नुभएको थियो । उहाँका रानीहरू र भाद्हरू अनुकूल 
थिए । उहाँ जम्बूद्रीपको स्वामी हूनुहुन्थ्यो र उहाँको कीर्तिं स्वर्गसम्म फैलिएको धियो । 

किं ते कामाः सुरस्पाहां मुकुन्दमनसो द्विजाः। 

अधिजहुमुंदं राज्ञः श्चधितस्य यथेतरे ॥ ६॥ 
पदठार्थ 
दविजाः  हे शौनकादि ऋषिहरू सुरस्पाहांः  देवताहरूदरारा पनि अभिलषित 


रालानन्द्री लीक 


२०४ 
प्रथम स्कन्ध 


तेती 

कामाः  भोग्य पदार्थहरूले 
यथा  जसरी 

क्षुधितस्य  भोकाएको 
मनुष्यलाई 


श्रीमद्भागवत 


इतरे  अरू पदार्थहरूले आनन्द 
दिन सक्देनन् 

मुकुन्द्मनसः  भगवान् 
श्रीकृष्णका भक्त 

राज्ञः  राजा युधिष्ठिरलाई 





अध्याय १२ 


कि्के 


मुदं  आनन्द 
अधिजहः  प्रदान गर्व सक्थे 


वाक्यार्थ उदहँसंग भोगका यस्ता सामग्रीहरू थिए जसको प्राप्तका लागि देवताहरू पनि 
लालायित हुन्थे। तर जसरी भोकाएको मानिसलाई भोजनदेखि बाहेक अरू कुरा मन पर्दैन त्यसै 
गरी उहाँलाई पनि भगवान्देखि बाहेकका अरू वस्तुले सुख दिन सकेनन्। 


मातुगभंगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन । 
ददशां पुरुषं कञ्चिद् दद्यमानोऽस्त्रतेजसा ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

भृगुनन्दन  हे भृगुपुत्र 
शौनकजी 

मातुः  आमा उत्तराको 
गभंगतः  गर्भस्थित 
सःती 


वीरः  वीर शिशु परीक्षित् जब 
अस्त्रतेजसा  ब्रह्मास््रको 
तेजबाट 

दह्यमानः  जलिरहेका थिए 
तदा  त्यस वेला 





कञ्चित्  कुनै 
पुरुषं  ज्योतिर्मय पुरुषलाई 
द्द्शं  देखे 


ताक्यार्थ शौनकजी ! उत्तराको गर्भमा स्थित त्यो वीर शिशु परीक्षित् जब अश्वत्थामाको 
ब्रह्मास्त्रको तेजबाट जल्न लागेको थियो त्यतिखेर त्यस बालकले आफनो अगाडि एडटा ज्योतिर्मय 
पुरुष देख्यो । 

अद्ष्ठमात्रममलं स्फुरत्पुरटमोलिनम् । 

अपीच्यदशंनं श्यामं तडिद्राससमच्युतम् ॥ ८ ॥ 

श्रीमरीघचतुबांहुं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् । 

क्षतजाक्षं गदापाणिमात्मनः सवंतो दिशम् ॥ 

परिभ्रमन्तमुल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः ॥ ९॥ 

अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः। 


विधमन्तं सन्निकर्षं पकषत क इत्यसो ॥ १०॥ 
पदार्थ 
त्यो पुरुष 


अङनष्ठमात्रम्  अष्ठमात्र परिमाणवाला 


रालानन्द्री लीक 


२०५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अमलं  निर्मल गदापाणिम्  गदा हातमा नीहारम्  कुहिरालाई हटाए 
स्फुरत्पुरटमोलिनम्  शिरमा लिएका इव  ४ 

सुनको मुकुट चम्किरहेको आत्मनः  आफ्नो रभ्ाको स्वगदया  आफ्नो गदाद्वारा 
अपीच्यदशंनं  अति सुन्दर लागि अस्त्रतेजः  ब्रह्मास््रको 

सयामं  श्याम रूपवाला सवतः  चार तेजलाई विधमन्तं  नाश 
तडिद्राससम्  विजुलीजस्तै दिशम्  दिशातर्फ गरिरहेका 

चमचम चम्कने पीताम्बर धारण मुहुः  बारम्बार यस्तो कुनै अलौकिक पुरुषलाई 
गरेका परिभ्रमन्तम्  घुमिरहेका र॒ सन्निकर्षे  आफ्नो आंखा 
अच्युतम्  अच्युत उल्काभां  अगुल्टोजस्तो अगाडि 

श्रीमरीघंचतुाहुं  अत्यन्त सुन्दर गदां  गदालाई पर्येक्षत  देखे यसपछ्छि 

लामा चार हात भएका सवंतः  दिशातर्फ असो  यो पुरुष 
तप्तकाञ्चनकुण्डलम्  कानमा दिङ्ञाम्  चारैतिर कः को होला 

सुनका अत्यन्त सुन्दर मुहुः  बारम्बार इति  भनेर त्यस बालकले 
कुण्डलहरू लगाएका भ्रामयन्तं  घुमादरहेका मनमनै विचार गर्न लाग्यो 
क्षतजाक्षं  रगतजस्तो राता गोपतिः  भगवान् सूर्यले 

आंँखा भएका आप्ना किरणद्रारा 





ताक्यार्थ त्यो पुरुष देख्नमा अङ्गष्ठमात्र परिमाण भए पनि उसको स्वरूप अत्यन्त निर्मल 
धथियो। उसले विजुलीजस्तो चमचम गर्ने पीताम्बर धारण गर्बुका साथे शिरमा सुनको मुकुट 
चम्किदरहेका एक दिव्य पुरुषलाई देख्यो । त्यस निर्विकार पुरुषका सुन्दर लामा हातहरू थिए। 
कानमा सुनका सुन्दर कुण्डलहरू थिए। आं खाहरू राता थिए। हातमा अगुल्टोजस्तो गदा लिएर 
बारम्बार आफ्नो चारैतिर घुमादरहेको देख्यो। जसरी सूर्यले आफ्नो किरणद्रारा कुहिरालाई 
भगा्ंछन् त्यसे गरी त्यो ज्योतिर्मय पुरुषले ब्रह्मास््रको तेजलाई हटाद्रहेको धियो । त्यस पुरुषलाई 
आफनो नजिके देखेर यो पुरुष को होला भनेर त्यो बालक मनमनै विचार गर्नलाग्यो । 


विधूय तदमेयात्मा भगवान् धमगुन्विभुः। 
मिषतो दशमासस्य तत्रेवान्तर्दपे हरिः ॥ ११९॥ 


पदार्थ 

अमेयात्मा  अचिन्त्य रूप तत्  ब्रह्मास््रको तेजलाई तत्र  त्यी गर्भमा 

घमंगुप्  धर्मर्षक विधूय  हटाएर एव  नै 

विभुः  व्यापक दशमासस्य  दश महिना अन्तदेधे  अन्तधनि हुनुभयो 
भगवान्  भगवान् पुगेको बालकले 

हरिः  हरि मिषतः  हेदर्हिर्द 





ताक्यार्थ यसप्रकार धर्मरक्नक अचिन्त्यरूप भगवान् श्रीकृष्ण दश महिनाको गर्भस्थ शिशुको 


रालानन्द्री लीक 


२०६ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अगाडि ब्रह्मास्त्रको तेजलाई शान्त गरेर अन्तधनि हूनुभयो । 
 अ पः 
ततः सवगुणाद्क सायुकटग्रहाद्य । 
जज्ञे वंशधरः पाण्डोर्भूयः पाण्डुरिवोजसा ॥ १२॥ 





पदार्थ 

ततः  त्यसपछि लग्नमा पाण्डुः  पाण्डु 
सानुकूलग्रहोदये  अनुकूल पाण्डोः  पाण्डुको इव  ठै 
ग्रहहरूको उदयले युक्त वंशधरः  वंशधर जज्ञे  जन्मिए 
स्वगुणोदके  समस्त ओजसा  तेजले 

सदगुणहरूलाई विकसित गर्ने भूयः  फेरि 


ताक्यार्थ त्यसपछि अनुकूल ग्रहको उदयले युक्त समस्त सदगुणलाई विकसित गर्ने शुभ 
समयमा पाण्डुका वंशधर परीक्षित्को जन्म भयो । जन्मको समयमा त्यस बालकको तेज देख्दा 
पाण्डु नै फेरि अर्को जन्म लिएर आएजस्तो प्रतीति हुन्थ्यो । 


,    


तस्य प्रीतमना राजा विप्रधोम्यकृपादिभिः। 
जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम् ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

प्रीतमना  नाति जन्मेको खबर कृपाचार्य आदि तस्य  ती बालकको 
सुनेर प्रसन्न भएका विप्रः  ब्राह्मणहरदरारा जातकं  जातकर्म संस्कार 
राजा  राजा युधिष्ठिरले मङ्गलम्  मङ्गल च  पनि 

धघोम्यकृपादिभिः  धौम्य, वाचयित्वा  वाचन गराएर कारयामास  गराउनुभयो 





ताक्यार्थ नातिको जन्मको समाचार सुन्दा युधिष्ठिर अत्यन्त प्रसनन हनुभयो । उहांले धौम्य, 
कृपाचार्य आदि ब्राह्मणद्वारा ती बालकको जातकर्म संस्कार गराउनुभयो । 


हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिवंरान्। 
५  प्रजातीर्थे कि ५ तीर्थवित्  
प्रादात् स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीथवित् ॥ ४ ॥ 





पढार्थ 

तीथवित्  दानको योग्य अर्थात् नाल काटनुभन्दा महीं  पृथिवी 

समयलाई जानने पहिलेको समयमा ग्रामान्  गार्ंहरू 

सःती विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई वरान्  उत्तम 

नृपतिः  राजा युधिष्ठिरले हिरण्यं  सुन हस्त्यश्चान्  हात्ती र घोडाहरू 
प्रजातीर्थे  प्रजावीर्थ कालमा गां  गाई स्वन्नं  उत्तम अन्नहरू 


रालानन्द्री लीक 


२०७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


च  पनि प्रादात्  प्रदान गरे 

ताक्यार्थ महाराज युधिष्ठिर दानको योग्य समयलाई जान्नुहुन्थ्यो । उहाँले प्रजातीर्थनामक 
कालमा अर्थात् बालकको नाल काटनुभन्दा पहिले ब्राह्मणलाई सुवर्ण, गाई, पृथिवी, गार्ख॑, उत्तम 
जातका घोडा र अन्नहरूको दान गर्नुभयो । 


तमूचुाह्यणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् । 

एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पोरवष॑भ ॥ १५॥ 
दैवेनाप्रतिघातेन शुक्छे संस्थामुपेयुषि । 

रातो वोऽनु्रहाथांय विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १६॥ 
तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके वृहच्छवाः। 


भविष्यति न सन्देहो महाभागवतो महान् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 


तुष्टाः  सन्तुष्ट भएका 
ब्राह्मणाः  ब्राह्मणहरूले 
प्रभ्रयान्वितम्  नम्रताले युक्त 
भएका 


तम्  ती 
राजानं  राजालाई 
उचुः  भने 


पौरवर्षभ  हे पुरुवंश शिरोमणि 
पुरूणां  पुरु वंशीहरूको 
अस्मिन्  यस 

शुक्छे  शुद्ध 

प्रनातन्तो  वंशपरम्परामा 





र  दुर्निवार 
देवेन  काल गतिले 

संस्थाम्  नाश 

उपेयुषि  हन लागेको समयमा 
वः  तपाईहरूमाथि 

अनुग्रहाथांय  अनुग्रह गर्नका 
लागि 

प्रभविष्णुना  सर्वशक्तिसम्पन्न 
विष्णुना  विष्णुले 


एषः  यो बालक 
हि  निश्चयनै 


रातः  प्रदान गर्नुभयो 





तस्मात्  त्यसकारण 
विष्णुरातः  विष्णुरात 

इति  यो 

नाम्ना  नामले 

रोके  लोकमा प्रसिद्ध हुनेछ 
भन्ने कुरामा 

महाभागवतः  भगवान्को परम 
भक्त र 

बृहच्छवाः  परम यशस्वी 
महान्  महापुरुष 

भविष्यति  हुनेछ भन्ने कुरामा 
न सन्देहः  सन्देह छैन 


ताक्यार्थ सन्तुष्ट भएका ब्राह्मणहरूले विनयी राजा युधिष्ठिरसंग भने हे पुरुवंश शिरामणि ! 
कालको दुर्निवार गतिले यो पवित्र पुरुवंश करिबकरिब नष्ट हुन लागिसकेको धियो । परन्तु 
तपाईहरूमाथि कृपा गरेर भगवान् विष्णुले यस बालकलाई प्रदान गरेर यस वंशको रक्ना गर्नुभयो । 
त्यसकारण यस बालकको नाम विष्णुरात हुनेछ । निःसन्देह यो बालक संसारमा ठुलो यशस्वी, 
भगवान्को परम भक्त र महापुरुष हुने । 


रालानन्द्री लीक 


२०८ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
राजोवाच राजा युधिष्ठिरले भन्नुभयो 


०४९  ०.१ 
अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्चोकान् महात्मनः। 
अनुवतिंता स्विद् यशसा साधुवादेन सत्तमाः ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

सत्तमाः  महात्माहरू यङसा  कीर्तिले वंरुयान्  हाम्रो वंशमा भएका 
अपिस्वित्  के पुण्यश्चोकान्  पवित्र कीर्ति राजर्षीन्  राजर्षिहरूको 

एषः  यस बालकले भएका अनुवतिंता  अनुसरण गर्ला 
साधुवादेन  उज्वल महात्मनः  सज्जन 





ताक्यार्थ महात्माहरू ! के यस बालकले हाम्रो वंशमा उत्पन्न भएका उज्ज्वल कीर्ति भएका 
सज्जन राजर्षिहरूको अनुसरण गर्ला त? 


ब्राह्मणा उचुः ब्राह्मणहरूले भने 
पाथं प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानवः। 
ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दारारथि्यंथा ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

पाथं  हे धर्मराज यो बालक इव  ४ ब्रह्मण्यः  ब्राह्मणभक्त र 
पच्छ गएर प्रजाविता  प्रजाको रक्षक हुनेछ सत्यसन्धः  सत्यप्रतिज्ञ 
साक्षात्  साक्षात् दाशरथिः  दशरथनन्दन च  पनि हुने 

मानवः  मनुपुत्र रामः  राम 

इक्ष्वाकुः  इक्ष्वाकु यथा  यैं 





ताक्यार्थ मनुपुत्र इक्ष्वाकुको समान यसले आफ्ना प्रजाहरूको पालन गर्ने, दशरथनन्दन 
भगवान् श्रीराम ब्राह्मणभक्त र सत्यप्रतिज्ञ हुने । 


एष दाता शरण्यश्च यथा द्योरीनरः शिबिः। 
यदो वितनिता स्वानां दोष्यन्तिरिव यज्वनाम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

एषः  यो बालक दाता  दातार इव  समान 

हि  निश्चय नै शारण्य  शरणागतवत्सल हुने स्वानां  आफनो वंशको 
ओस्चीनरः  उशीनर नरेश च र यशः  कीर्विलाई 
शिबिः  शिवि यज्वनाम्  याज्ञिकटहरूमध्ये वितनिता  फौलाउनेछ 
यथा  दोष्यन्तिः  दुष्यन्तपुत्र भरत 





रालानन्द्री लीक 


२०९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ताक्यार्थ यो बालक उशीनर नरेश शिबि दाता र शरणागतवत्सल हुनेछ । याज्ञिकटहरूमा 
दुष्यन्तपुत्र भरत आफ्नो वंशको यश फैलाउने । 


अः 


धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चाज्ुनयो॑योः। 
हुतारा इव दुधंषंः समुद्र इव दुस्तरः ॥ २१९॥ 


पढार्थ 

एषः  यो बालक अग्रणीः  अग्रगण्य हुनेछ च  पनि 
घन्विनाम्  धनुरधारीहरूमा हुताशः  अग्नि दुस्तरः  दुस्तर 
हयोः  दुर इव  ठै च  पनि हुनेछ 
अजुंनयोः  अर्जुनमा सहस्रबाहु दुधंष॑ः  दुर्धर्ष र 

अर्जुन र अर्जुन समुद्रः  समुद्र 

तुल्यः  समान इव  रै 





ताक्यार्थ यो बालक धनुर्धरहरूमा सहस्रबाहु अर्जुन र आफनो पितामह अर्जुन समान अग्रगण्य 
हुनेछ अनि यो बालक अगिन दुर्धर्ष र समद्रसमान दुस्तर हुने । 


मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव । 
तितिक्षुव॑सुधेवासो सदिष्णुः पितराविव ॥ २२ ॥ 





पदठार्थ 

असो  यो बालक हिमवान्  हिमालय इव  

मृगेन्द्रः  सिंह इव  फ तितिष्चुः  क्षमाशील 

इव  ठै निषेव्यः  आश्रय लिन योग्य पितरो इव  माता पिता 
विक्रान्तः  पराक्रमी वसुधा  पृथिवी सहिष्णुः  सहनशील हुनेछ 


ताक्यार्थ यो बालक सिंहसमान पराक्रमी, हिमालय आश्रय लिन योग्य, पृथिवीसमान तितिक्षु 
र मातापिता समान सहनशील हुने । 


  अ 


पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः । 
आश्रयः स्वेभूतानां यथा देवो रमाश्रयः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

साम्ये  समानतामा   लक्ष्मीपति प्राणीहरूका लागि 
पितामहसमः  ब्रह्माजी बराबर देवः  भगवान् विष्णु आश्रयः  आश्रयदाता हुनेछ 
प्रसादे  कृपामा यथा  जस्तै 

  स्व॑भूतानां 

गिरिशोपमः  भगवान् शङ्करै सवभूतानां  सम्पूर्ण 





वाक्यार्थ यो बालक समानतामा पितामह ब्रह्माजीको समान हुनेछ । भगवान् श्रै कृपालु 


रालानन्द्री लीक 


९८९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय १२ 


हने, सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आश्रय दिनमा लक्ष्मीपति भगवान् विष्णुसमान हुने । 


सवंसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रतः । 


रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धामिंकः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

एषः  यो बालक अनुव्रतः  अनुयायी हुनेछ 
सवंसद्गुणमाहात्म्ये  सम्पूर्ण रन्तिदेवः  रन्तिदेव 
सदगुणको महिमा धारण गर्नमा इव  फ 

कृष्णम्  श्रीकृष्णको उदारः  उदार 





ययातिः  ययाति 
इव  रँ 

धामिंकः  धार्मिक 
हुनेछ 


ताक्यार्थ समस्त सदगुणको महिमा धारण गर्नमा यो बालक श्रीकृष्णको अनुयायी हुनेछ अनि 


रन्तिदिवसमान उदार र ययातिसमान धार्मिक हने । 


धृत्या बलिसमः कृष्णे प्रहयाद् इव सदटु्रहः । 


आहतां  गर्नैवाला 


आहर्तेषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पयंपासकः ॥ २५॥ 
पढार्थ 
धृत्या  धैर्यमा कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
बलिसमः  बलिसमान सदुग्रहः  दृढ निष्ठा 
प्रहादः  प्रह्माद एषः  यो बालक 
इव  छठ अश्वमेधानां  अश्वमेध यज्ञ 





वृद्धानां  वृद्धहरूको 
पयुंपासकः  सेवक 
हुनेछ 


ताक्यार्थ धैर्यमा बलिसमान र भगवान् श्रीकृष्णप्रतिको दृढ निष्ठामा प्रहादसमान हने । 
यसबाट धैरे अश्वमेध यज्ञ हुनेछन् । यो बालक वृद्धहरूको सेवक हुनेछ । 


राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् । 
निग्रहीता कठेरेष भुवो घमंस्य कारणात् ॥ २६॥ 


पढार्थ 

एषः  यो बालक उल्लड्घन गर्नेहरूलाई 
राजर्षीणां  राजर्षिहरूका रास्ता  दण्ड दिने 
जनयिता  पिता बनने भुवः  पृथिवी माता 


उत्पथगामिनाम्  मर्यादाको च  र 





धममस्य  धर्मको 
कारणात्  कारणले 
कठेः  कलियुगलाई 
निग्रहीता  निग्रह गर्ने 


ताक्यार्थ यसका छोराहरू राजर्षिं हुनेछन्। मर्यादाको उल्लडघन गर्नेहरूलाई यसले दण्ड 
दिने । पृथिवी माता र धर्मको रक्नाको लागि यस बालकले कलियुगको दमन गर्न । 


रालानन्द्री लीक 


२९१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


तक्षकादात्मनो मृत्युं दविजपुत्रोपसजिंतात्। 
प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्गः पदं हरेः ॥ २७ ॥ 


पदठार्थ 

द्विजपुत्रोपसनिंतात्  ब्राह्मण मृत्युं  म॒त्यु पदं  पदलाई 

पुत्रको शापद्रारा नियोजित उपश्रुत्य  सुनेर प्रपत्स्यते  प्राप्त गर्ने 
तक्षकात्  तक्षकद्रारा मुक्तसङ्गः  आसक्तिलाई छोडेर 

आत्मनः  आपनो हरेः  भगवान् विष्णुको 





वाक्यार्थ ब्राह्मण कुमारको शापको कारणले तक्षकट्रारा आफ्नो मृत्यु हुने कुरा सुनेर यो बालक 
राज्यप्रतिको आसक्तिलाई छोडेर भगवान्को शरणमा जाने । 


जिज्ञासितात्मयाथारथ्यो मुने््यांससुतादसो । 
हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धाकुतोभयम् ॥ २८॥ 





पदार्थ 

नृपहेराजा आत्माको यथार्थ ज्ञानलाई प्राप्त अद्धा  निश्चय ने 

असो  यी राजा परीक्षित् गरेर अकुतोभयम्  सम्पूर्ण 
व्याससुतात्  व्यासपुत्र इदं  यो शरीरलाई भयनाशक भगवान् नारायणलाई 
मुनेः  शुकदेव मुनिबाट गङ्गायां  गङ्गामा यास्यति  प्राप्त गर्न 
जिज्ञासितात्मयाथाथ्यंः  हित्वा  छोडर 


ताक्यार्थ व्यासनन्दन श्रीशुकदेव मुनिबाट आत्माको यथार्थ ज्ञानलाई प्राप्त गरेर यस बालकले 
गङ्गातटमा आफ्नो पाञ्चभौतिक शरीरको परित्याग गरेर अभयपद अर्थात् मोक्षलाई प्राप्त गर्ने । 


इति राज्ञ उपादिरय विप्रा जातककोविदाः । 
ठब्धापचितयः स्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान् ॥ २९॥ 





पढार्थ 

विप्राः  हे शौनक आदि इति  यसप्रकार स्वकान्  आओआपफ्नो 
ब्राह्मणहरू राज्ञः  राजा युधिष्ठिरलाई गृहान्  घर 

स्वँ  सबै उपादिश्य  उपदेश गरेर प्रतिजग्मुः  गए 
जातककोविदाः  ज्योतिष छन्धापचितयः  उपहार, पूजा 

शास्त्रका विशेषन्ञहरूले आदिलाई स्वीकार गरेर 


ताक्यार्थ ज्योतिष शास्त्रका विशेषज्ञहरूले राजा युधिष्ठिरलाई यसप्रकारको बालकको 
जन्मलगनको फल बताएर राजाले दिएको उपहार, पूजा आदि स्वीकार गरेर आआपफ्नो घरतिर 
लागे। 


रालानन्द्री लीक 


२९२९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
स एष रोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः । 
पूवं दुष्टमुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह ॥ ० ॥ 
पदठार्थ 
सः  त्यही यत्  किनभने इह  यस लोकमा 
एषः  यो बालक प्रभुः  त्यो समर्थ बालक नरेषु  मनुष्यहरूमा 
परीक्षित्  परीक्षित् पूर्वं  पहिले परीक्षेत  मेले गर्भमा देखेको 
इति  यो नामले दुष्टम्  देखेकालाई मनुष्य कुन चाहं होला भन्ने 
लोके  लोकमा अनुध्यायन्  गर्भमा देखेको परीक्षण गर्दै हिंड्दथे 
विख्यातः  प्रसिद्ध भयो पुरुषको ध्यान गर्दै 





ताक्यार्थ त्यही बालक पचि गएर संसारमा परीक्षित् भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। त्यो समर्थ 
बालकले गर्भमा जुन पुरुषको दर्शन प्राप्त गरेको थियो निरन्तर त्यही पुरुषको स्मरण गर्दै यी 
मनुष्यहरूमा त्यो पुरुष कुनचाहिं होला भन्दे परीक्षा गरिरहने हुनाले उनी परीक्षित् यस नामले 
प्रसिद्ध भएका हून्। 
१ ् 
स राजपुत्रो ववृधे आडु शुक्ल इवोडुपः। 


आपूयंमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम् ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

सःती साथ इव  फे 

राजपुत्रः  राजपुत्र आपुयंमाणः  पूर्ण हदि आडु  चाँडे 
पितृभिः  पित युधिष्ठिर अन्वहम्  प्रतिदिन ववृधे  बदन लागे 


आदिका साथर शुक्छे  शुक्ल पक्षमा 
काष्ठाभिः  चौसर्ठी कलाका उडुपः  चन्द्रमा बढेको 
ताक्यार्थ जसरी शुक्ल पक्षमा चन्रमा दिनप्रतिदिन आप्ना कलाहरूले पूर्ण हदे बददछन् त्यसै 
गरी ती राजकुमार पनि गुरुजनको लालनपालन र चौसट्ढी कलाको शिक्षाद्रारा प्रतिदिन बद्दै 
गए। 





यक्ष्यमाणो ऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया । 


राजा ठन्धघनो द्ध्यो नान्यत करदण्डयो  ॥ ३२॥ 
पदढार्थ 
ज्ञातिद्रोहजिहासया  
स्वजनबधको प्रायश्चित्त गर्ने 


इच्छाले यक्ष्यमाणः  भगवान्को पूजा 
अश्वमेधेन  अश्वमेध यज्ञद्रारा गर्न इच्छुक 


रालानन्द्री लीक 


२९२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
राजा  राजा युधिष्ठिर धनदेखि न ठन्यधनः  धन नहुनाले 
करदण्डयोः  कर र दण्डको अन्यत्र  अतिरिक्त द्यो  चिन्तामग्न हुनुभयो 


ताक्यार्थ यसै समयमा स्वजनबधबाट उत्पन्न पापको प्रायश्चित्त गर्नको लागि राजा युधिष्ठिरले 
अश्वमेध यज्ञद्रारा भगवान्को पूजा गर्ने विचार गर्नुभयो । परन्तु प्रजाबाट असुल गरेको कर र दण्ड 
गरेको रकमदेखि अतिरिक्त धन आफूसंग नहुनाले राजा युधिष्ठिर चिन्तामग्न हूनुभयो । 


तदमिप्रेतमालशक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिताः। 
धनं प्रहीणमाजहुरुदीच्यां दिशि भूरिशः ॥ ३३॥ 


पढार्थ 

तदमिप्रेतम्  युधिष्ठिरको त्यो भ्रातरः  अर्जुन आदि भूरिशः  धेरै 
अभिप्रायलाई युधिष्ठिरका भादले घनं  धन 
आलक्ष्य  जानेर उदीच्यां  उत्तर आजहुः  ल्याए 
अच्युतचोदिताः  भगवान्नाट दिशि  दिशामा 

पररणा प्राप्त गरेका प्रहीणम्  छोडेको 





ताक्यार्थ उनको अभिप्रायलाई जानेर भगवान् श्रीकृष्णको प्रेरणाले उनका भाहरूले उत्तर 
दिशामा राजा मरुत् ब्राह्मणले छोडेको प्रशस्त धन लिएर आए। 


 ४ धम॑पुत्रो ९     
तन सम्भृतसम्भार चमपुत्र सुषष्ठरः। 
वाजिमेधेस्तिभिर्भीतो अर  


   
वाजिमेधेस्तरिभिर्भीतो यञ्च समयजद्धारम् ॥ २ ॥ 





पढार्थ 

तेन  त्यस धनद्रारा पापबाट उराएका वाजिमेधेः  अश्वमेध 
सम्भृतसम्भारः  सामग्री धमंपुत्रः  धर्मपुत्र यज्ञैः  यज्दरारा 

एकत्रित गरेका युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिर हरिम्  भगवान् नारायणको 
भीतः  बान्धवहरूको हत्याको त्रिभिः  तीनटा समयजत्  पूजा गर्मुभयो 


ताक्यार्थ त्यही धनबाट यज्ञको सामग्री तयार गरेर बान्धवहरूको हत्याको पापबाट डउराएका 
राजा युधिष्ठिरले तीन अश्वमेध यज्ञहरुूद्रारा भगवान्को पूजा गर्नुभयो । 


आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् । 
उवास कतिचिन्मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया ॥ ३५॥ 


पदार्थ 
राज्ञा  राजा युधिष्टिरदारा भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले नृपम्  राजा युधिष्ठिरको 
आहूतः  बोलादइनुभएका द्विजैः  ब्राह्मणहरूद्रारा याजयित्वा  यज्ञलाई सम्पन्न 


रालानन्द्री लीक 


२९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
गराएर प्रियकाम्यया  प्रसन्नताको मासान्  महिनासम्म 

सुहृदां  आना सुहृत् लागि उवास  बस्नुभयो 
पाण्डवहरूको कतिचित्  केटी 


ताक्यार्थ युधिष्ठिरको निमन्त्रणामा आडनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण ब्राह्मणहरूद्रारा उहांको 
यज्ञलाई सम्पन्न गराएर आपना सुहृद् पाण्डवहरूको प्रसन्नताका लागि केही महिनासम्म 
हस्तिनापुरमेँं बस्नुभयो । 


ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सह बन्धुभिः। 
ययो दारवतीं ह्यन सार्जुनो यदुमिर्वंतः ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हि शौनकजी कृष्णया  द्रौपदीबाट श्रीकृष्ण 

ततः  त्यसपछि अभ्यनुज्ञातः  अनुमति लिएर सानः  अर्जुनका साथ 
बन्पुभिः सह  भादहरूसहित यदुभिः  यदुवंशीद्रारा दवारवतीं  द्वारका 

राज्ञा  राजा युधिष्ठिर र वृतः  घेरिएका भगवान् ययो  जानुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि भाद्हरूसहित राजा युधिष्ठिर र द्रौपदीबाट अनुमति लिएर यदुवंशीद्रारा 
घेरिएका भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुनका साथ द्वारका जानुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
नेमिषीयोपाख्याने   न ४ परीक्षिज्जन्मादयुत्कषां  च ४ ध्याय 
नैमिषीयोपाख्याने त्कषोँ नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


१९५ 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १३ 


अथ त्रयोदोऽध्याय 
अथ तयदद्डशाव्यायः 


विदुरको उपदेशञनुसार धृतराष्ट र गान्धारीको वनगमन 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
विदुरस्ती्थंयात्रायां मेत्रेयादात्मनो गतिम् । 


ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सित 


पदार्थ 

विदुरः  विदुर 
तीथंयात्रायां  वीर्थयात्रामा 
मेत्रेयात्  मैत्रेय ऋषिबाट 
आत्मनः  आत्माको 


   


गतिम्  यथार्थ स्वरूपलाई 
ज्ञात्वा  जानेर 
तया  त्यो ज्ञानद्वारा 


  . 


अवाप्ताववात्सतः  आफ्नो 


 ॥ १॥ 


जिज्ञासा शान्त गरेर 
हास्तिनपुरं  हस्तिनापुरमा 
अगात्  जानुभयो 





ताक्यार्थ विदुरजी तीर्थयात्रामा गएको वेला महर्षि मैत्रेयबाट आत्माको ज्ञान प्राप्त गरेर आफनो 
जिज्ञासा शान्त गरेर हस्तिनापुरमा फर्केर आडनुभयो । 


यावतः कृतवान् प्रनान् क्षत्ता कोषारवाग्रतः। 


जातेकभक्तिर्मोविन्दे र,      यश्चोपरराम 
जातकभाक्तगणा वन्द् तम ह ॥ २॥ 


पढार्थ 

क्षत्ता  विदुरजीले 
कौषारवाग्रतः  मत्रेयजीको 
अगाडि 

यावतः  जति 

प्ररनान्  प्रश्नहरू 


प्रश्नहरूको उत्तर सुन्नुभन्दा 
पहिले नै 

गोविन्दे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
जातेकभक्तिः  अव्यभिचारिणी 
भक्ति लागेको हूनाले 


कृतवान्  गर्नुभयो ती सम्पूर्ण तिभ्यः  अवशिष्ट अन्य 
ताक्यार्थ विदुरजीले मैत्रेय ऋषिसंग जति प्रश्न गर्नुभएको धियो ती प्रश्नको उत्तर सुन्नुभन्दा 
पहिले नै भगवान् श्रीकृष्णमा अनन्य भक्तिको उदय भएको हुनाले उहाँ अररू बाँकी प्रश्नहरूको 
उत्तर सुन्नबाट उपरत हुनुभयो । उहांका प्रश्नहरूको उत्तरको फल हो भगवानूमा भक्ति लाग्नु। 
भगवानूमा पहिले नै भक्ति लागेकाले अरू प्रश्नको उत्तर विदुरजीले सुन्न चाहनुभएन । 


तं बन्धुमागतं दुष्ट्वा घमंपुत्रः सहानुजः । 
धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारहतः पृथा ॥ ३॥ 


प्रश्नबाट 

च  पनि 

ह  निश्चय नै 

उपरराम  उपरत हुनुभयो 





रालानन्द्री लीक 


२९६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


गान्धारी द्रोपदी बह्यन् सुभद्रा चोत्तरा कृषी । 

अन्याश्च जामयः पाण्डोज्ञांतयः ससुताः स्त्रियः ॥ ४ ॥ 
प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षण प्राणं तन्व इवागतम् । 
अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनेः ॥ ५॥ 

मुमुचुः प्रमवाष्पोघं विरहौत्कण्ट्यकातराः। 

राजा तमहंयां चके कृतासनपरिग्रहम् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

जह्यन्  हे शौनकजी उत्तरा  उत्तरा विधिवत्  यथायोग्य 
तंती कृपी  द्रोणचार्यकी पत्नी कृपी परिष्वङ्गाभिवादनैः  आलिङ्गन र 
बन्धुम्  काका विदुरजी अन्याः  अन्य प्रणाम आदिद्रारा 

आगतं  आएको पाण्डोः  पाण्डुका अभिसङ्गम्य  विदुरसंग भेट 
दष्ट्वा  देखेर जामयः  पत्नीहरू गर 

सहानुजः  भाद्हरूसहित च  तथा विरहोत्कण्ट्यकातराः  
घमंपुत्रः  धर्मपुत्र युधिष्ठिर ससुताः  छोराहरूले सहित विरहजनित उत्कण्ठाले कातर 
धृतराष्टः  धृतराष्ट्र ज्ञातयः  दाजुभादहरू भएर 

युयुत्सुः  युयुत्सु स्त्रियः  अरू स्त्रीहरू परेमबाष्पोघं  प्रेमको आंसु 
सूतः  सञ्जय प्राणं  प्राण मुमुचुः  बगाए 

रारदतः  कृपाचार्य आगतम्  आएको राजा  राजा युधिष्ठिरले 
पृथा  कुन्ती तन्वः  शरीर कृतासनपरिग्रहम्  आसनमा 
च  पनि इव  एं प्राण आए पछि शरीर सेका 

गान्धारी  गान्धारी क्रियाशील भए तम्  उहांँ लाई 

द्रोपदी  द्रौपदी प्रहर्षेण  हर्षका साथ अहंयांचके  सत्कार गर्नुभयो 
सुभद्रा  सुभद्रा प्रत्युज्जग्मुः  विदुर भएको 

च  तथा ठामा आए 





ताक्यार्थ आफ्ना काका विदुरजी आएको देखेर उहाँका चार भाद्, धृतराष्ट्र, युयुत्सु, सञ्जय, 
कृपाचार्य, कुन्ती, गान्धारी, द्रौपदी, सुभद्रा, उत्तरा, कृपी र आपफ्ना पुत्रहरूसहित अरू स्त्रीहरू 
अत्यन्त प्रसन्नताका साथ शरीरमा प्राणको सज्चार हदा शरीरका सम्पूर्ण अवयवहरू क्रियाशील 
भए विदुरको स्वागतका लागि सक्रिय भए। यथायोग्य आलिङ्गन र प्रणाम आदिद्रारा सबले 
उहांसंग भेट गरे। विरहजनित उत्कण्ठाबाट कातर भएर सबेले प्रमको आंसु बगाए। युधिष्ठिरले 
उहांलाई आसनमा बसाएर उहाँको यथोचित सत्कार गर्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


५. 


अध्याय १३ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमासीनं सुखमासने । 
प्रभ्रयावनतो राजा प्राह तेषां च श्रुण्वताम् ॥ ७ ॥ 
पदढार्थ 


भुक्तवन्तं  भोजन गरिसकेका सुखम्  सुखपूर्वक 
विश्रान्तम्  विश्राम गरिसकेका आसीनं  बसेका 


राजा  राजा युधिष्ठिरले 
श्ृण्वताम्  सुन्दे गरेका 
तेषां  ती सबैको अगाडि 


च  र तं  ती विदुरजीलाई 
आसने  आसनमा प्रभ्रयावनतः  नम्रतापूर्वक प्राह  भन्नुभयो 

ताक्यार्थ भोजन र विश्राम गरेर सुखपूर्वक आसनमा बस्नुभएका विदुजीसंग युधिष्ठिरले नम्र 
भएर सबेको अगाडि भन्नुभयो । 





युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् । 


विपद्गणाद् विषाग्न्यादेमँचिता यत्समातृकाः ॥ ८ ॥ 
पढार्थ 
युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान्  
आप्नो छत्रछायामा पालन 
पोषण गरिएका 
नः  हामीहरूलाई यत्  जुन 
अपि  कहिले कांही विषाग्न्यादेः  विष र 
ताक्यार्थ के कहिलेका्ीं तपार्ईहरू हाम्रो पनि स्मरण गर्नहन्छ ? जसरी पक्षी आफ्ना 
फुलहरूलाई आपफ्ना प्वाँ खहरूको छायामा राखेर उसको संरक्षण गर्द त्यसै गरी तपाईले पनि 
अत्यन्त बात्सल्यका साथ हाम्रो पालन पोषण गर्नुभएको धियो। तपारईले बारम्बार हामीलाई र 
हाग्री आमालाई विष र लाक्षागृहको दाह आदि विपत्तिबाट बचाउनुभएको धियो । 


स्मरथ  सम्दनुहुन्छ 
समातुकाः  आमा कुन्तीले 
सहित हामीहरूलाई 


लाक्षागृहको दाह आदि 
विपद्गणात्  विपत्तिबाट 
मोचिताः  तपार्ईले हामीलाई 
बचाउनुभएको थियो । 





कया वृत्त्या वतिंतं वश्चरद्धिः क्षितिमण्डलम् । 
तीथीनि क्षे्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले ॥ ९॥ 
पदार्थ 
क्षितिमण्डलम्  पृथिवीमा 
चरद्धिः  विचरण गर्ने 


वतिंतं  जीवन निर्वाह गर्नुभयो 
इह  यस 


षे्रमुख्यानि  कुनकुन मुख्य 
क्षेत्रहरूको 


वः  तपार्ईले भूतठे  पृथिवी तलमा सेवितानि  दर्शन गर्नुभयो 
कया  कुन तीथोनि  कुन कुन मुख्य 
वृत्त्या  वृत्तिले तीर्थहरू र 





रालानन्द्री लीक 


२९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ पृथिवीका विभिन्न ठाडमा विचरण गर्ने तपारईले विचरण गर्दा कसरी जीवननिर्वाहि 
गर्नुभयो र कुनकुन तीर्थ र मुख्य क्षेत्रहरूको दर्शन गर्नुभयो ? 


 भवद्विधा भागवतास्तीथभूता ५  
भवाहा भागवतास्तीथभूता  स्वय वभा । 


तीर्थाकुवन्ति तीथोनि स्वान्तःस्थेन गदाभृता ॥ १० ॥ 
पढार्थ 
विभो  हे प्रभो तीर्थभूताः  वीर्थस्वरूप भएर 
भवद्विधाः  तपारईजस्ता स्वान्तःस्थेन  मनमा स्थित 
भागवताः  भगवान्का भक्तहरू गदाभृता  गदा हातमा लिने 
स्वयं  आफैं भगवानूका कारणले 
ताक्यार्थ तपार्ईजस्ता भगवान्का प्रियभक्त स्वयं वीर्थरूप हुनुहुन्छ र आफ्नो हृदयमा विराजमान 
भगवानूद्रारा वीर्थहरूलाई पनि महातीर्थं बनाँदे विचरण गर्नहुन्छ । 


तीथौनि  तीर्थहरूलाई 
तीर्थीकुर्वन्ति  महातीर्थ 
बनाउनुहुन्छ 





अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः । 
दुष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुयां सुखमासते ॥ १९॥ 





पदार्थ 

तात  हि काका अपि  र उहोँहरूलाई 

कृष्णदेवताः  भगवान् बान्धवाः  भादवबन्धुहरू दृष्टाः  देख्नुभयो 
श्रीकृष्णलाई नै आफनो यद्वः  याद वहरू वा अथवा 

आराध्यदेव मान्ते स्वपुर्यां  आप्नो द्वारका पुरीमा शरुताः  उहाँहरूको बारेमा 
नः  हामीहरूका सुखम्  सुखपूर्वक सुन्नुभयो 

सुहृदः  सुहदहरू आसते  निवास गर्दछन् 


ताक्यार्थ हे काका, तपाई तीर्थयात्रा गर्दै द्वारका पनि अवश्य जानुभयो होला? त्यहं हाम्रा 
सुहद् एवं भाटबन्धु, जसका एकमात्र आराध्यदेव भगवान् श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ, उहांहरू आफ्नो 
नगरीमा सुखपूर्वक हुनुहन्छ ? दवारकामा गएर नदेखे पनि उहांहरूको विषयमा तपार्ईले अवश्य पनि 
सुन्नुभएको त होला ? 


त् धर्मराजेन    
इत्युक्तो धमंराजेन सवं तत्समवणंयत् । 
यथानुभूतं कमशो विना यदुकुलक्षयम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 
धर्मराजेन  धर्मराज इति  यसप्रकार क्रमराः  क्रमैले 
युधिष्ठिर्रारा उक्तः  सोधिएका विदुरजीले यथा  जस्तो 


रालानन्द्री लीक 


२९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
अनुभूतं  देखेर, सुनेर अनुभव विना  बाहेक समव्णंयत्  वर्णन गर्नुभयो 
गर्नुभयो तत्  त्यो 


यदुकुलक्षयम्  यदुकुलको नाश सर्वं  सबै 
ताक्यार्थ राजा युधिष्ठिरले यसप्रकार सोधेपचछ्ि विदुरजीले तीर्थ एवं यदुवंशीको सम्बन्धमा जुन 
जुनकुरा देख्नुभएको धियो, सुन्नुभएको थियो र अनि अनुभव गर्नुभएको थियो, क्रमशः सबे कुरा 
बताउनुभयो । तर उहाँले यदुवंशको विनाशको खबर सुनाउनुभएन । 

नन्वप्रियं दुविषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् । 

नवेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुमक्षमः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

नृणां  मनुष्यका लागि यदुकुलको नाशको घटना सकरुणः  करुण हृदय भएका 
स्वयम्  आपी प्रारब्धबश दुःखितान्  दुःखी भएका विदुरजीले 

उपस्थितम्  प्राप्त भएको पाण्डवहरू न अवेदयत्  सुनाउन 

अप्रियं  अप्रिय द्रष्टुम्  देखन चाहनुभएन 

दुविंषहं  सहन गर्न नसकिने अक्षमः  असमर्थ 





ताक्यार्थ करुणहदय भएका विदुरजीले मनुष्यका लागि आफ प्रारब्धवश प्राप्त भएको त्यो 
असह्य र अप्रिय घटना सुनाएर पाण्डवहरूलाई दुःखी बनाउन चाहनुभएन । 


कचञ्ित्कारमथावात्सीत् सत्कृतो देववत् सुखम् । 
भ्रातुज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां प्रीतिमावहन् ॥ १४॥ 


पढार्थ 

अथ  त्यसपछि भ्रातुः  दाजु धृतराष्ट्को कञ्चित्  केही 
पाण्डवहरूद्रारा श्रेयस्कृत्  कल्याणको कालम्  समय 
देववत्  देवता कामनाले सुखम्  सुखपूर्वक 
सत्कृतः  सत्कार गरिएका सर्वेषां  सबैलाई अवात्सीत्  बस्नुभयो 
विदुरजी प्रीतिम्  प्रसन्न 

ज्येष्ठस्य  जेठा आवहन्  गर्दै 





ताक्यार्थ पाण्डवहरूले विदुरजीलाई देवता मानेर उहाँको सेवा एवं सत्कार गर्दथे । उहाँ केही 
दिनसम्म आप्ना जेठा दाजु धृतराष्टरको कल्याणको कामनाले सबेलाई प्रसन्न गर्दै सुखपूर्वक 
हस्तिनापुरमेँं बस्नुभयो । 


अबिभ्रदयमा दण्डं यथावदघकारिषु । 
यावद् दधार शूद्रत्वं शापाद् वषंशतं यमः ॥ १५॥ 


रानानन्द्री लीक 


९.५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ 

शापात्  माण्डव्य ऋषिको वर्षका लागि अघकारिषु  पापीहरूमा 
शापको कारणले शद्रत्वं  शूद्र योनि यथावत्  यथोचित 

यमः  यमराज दधार  लिए त्यतिवेला दण्डं  दण्ड 

वषंशातं यावत्  एक सय अयमा  पित्का राजा अर्यमाले अबिभ्रत्  दिन्थे 





ताक्यार्थ विदुरजी साक्षात् धर्मराज हुनुहुन्थ्यो । माण्डव्य ऋषिको श्रापको कारणले सय वर्षको 
लागि उहोँ शूद्र बन्नुभएको धियो। यति समयका लागि यमराजको पदमा पितृदेव अर्यमा 
हुनुहन्थ्यो । उहाँ नै पापीहरूलाई दण्ड दिनुहून्थ्यो । 
टिप्पणी कुनै समयमा एकजना राजाका सिपाहीहरूले केही चोरहरूलाई माण्डव्य ऋषिको 
आश्रममा समाते। ऋषि पनि चोरहरूमा सामेल छन् भन्ने उनीहरूलाई लाग्यो र उनीहरूले 
ऋषिलाई पनि समाते। त्यसपछि राजाको आज्ञाअनुसार उनीहरूले चोरहरूका साथमा माण्डव्य 
ऋषिलाई पनि शूलीमा चटढाए । तर तत्काल राजालाई यी व्यक्ति त साधु जस्ता छन् भन्ने लाग्यो र 
शूलीबाट ओरालेर राजाले उहाँसंग क्षमा मागे। 

त्यसपच्ि माण्डव्य ऋषिले यमराजकहाँ गएर मलाई कुन पापको फलस्वरूप यस्तो दण्ड 
दिडइयो ? भनी प्रश्न गर्नुभयो । यमराजले भन्नुभयो तपारईले बालक हदा एउटा हटिट्या्लाई 
कुशको ट्प्पाले घोचिदिनुभएको धियो, त्यसै अपराधको दण्डस्वरूप यस्तो भएको हो । त्यसपछि 
ऋषिले भन्नुभयो मेले अज्ञानवश यस्तो गर होला। तर त्यति सानो अपराधको लागि तिमीले 
यति उलो दण्ड दियौ। यस्तो अनुचित दण्ड दिने तिमी अब सय वर्षसम्म शूद्रको जुनी लिएर 
बस्ने  यसरी माण्डव्य ऋषिको श्रापले गर्दा यमराजले विदुरको रूपमा अवतार लिनुपरेको 
थियो । 


युधिष्ठिरो ठन्धराज्यो दुष्ट्वा पोत्रं कुलन्धरम् । 
भ्रातृमिर्छोकपालाभेमुंमुदे परया भिया ॥ १६ ॥ 


पदठार्थ 

लन्धराज्यः  आपनो राज्यलाई दुष्ट्वा  देखेर श्रिया  सम्पत्तिको कारण 
प्राप्त गरेका लोकपालः  इन्द्रादि मुमुदे  आनन्दपूर्वक जीवन 
युधिष्ठिरः  युधिष्ठिरले लोकपालबराबर व्यतीत गर्न लागनुभयो 
कुलन्धरम्  वंशधर भ्रातृभिः  भादृहरूका साथ 

पोत्रं  नाति परीक्षितलाई परया  अतुल 





ताक्यार्थ राज्य प्राप्त भएपच्ि इन्द्रादि लोकपाल जस्ता बलशाली भाद्हरूका साथ राजा 
युधिष्ठिर वंशधर परीभ्षित॒लाई देखेर आफ्नो अतुल सम्पत्तिका साथ आनन्दपूर्वक जीवन व्यतीत 
गर्न लारनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


२९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । 
अत्यकामदविज्ञातः कालः परमदुस्तरः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार धन्धाका कारणले काठः  काल 
गृहेषु  घरमा प्रमत्तानां  मस्त भएका अविज्ञातः  थाहा नपाईकन नै 


सक्तानां  आसक्त भएका परमदुस्तरः  प्रतिकार गर्न अत्यक्रामत्  बितेर गयो 
तदीहया  घरको काम नसकिने 
ताक्यार्थ यसप्रकार पाण्डवहरू गृहस्थाश्रम र राज्यसञ्चालन आदि कार्यहरूमा यसरी आसक्त 
भए कि उनीहरूलाई आफ्नो जीवन बितेको थाहै भएन । उनीहरूले थाहै नपाई उनीहरूले प्रतिकार 
गर्न नसक्ने समय बितेर गयो । 





विदुरस्तदमिप्रेत्य धृतराषटमभाषत । 
राजन् निग॑म्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ 

विदुरः  विदुरले अभाषत  भन्नुभयो पश्य  ठैर्नृहोस् 

तत्  कालको त्यस दुस्तर राजन्  हे राजा रीघ्रं  चाँडे 

गतिलाई इदं  यो निग॑म्यतां  हस्तिनापुरलाई 
अभिप्रेत्य  जानेर आगतम्  अगाडि उपस्थित छोडर निक्लनुहोस् 
धृतराष्ट्रम्  धृतराष्टरलाई भयम्  भयदायी समयलाई 


वाक्यार्थ विदुरजीले कालगतिलाई जानेर आपफ्ना दाजु धृतराष्ट्रलाई भन्नुभयो हर्नृहोस् दाज्यू 
अब हामीहरूका लागि भयङ्कर समय आएको छ । जतिसक्यो चांँडे हस्तिनापुरबाट निक्लनुपर्छ । 


.९ 


प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् किचित् प्रभो । 
स एव भगवान् काठः सर्वेषां नः समागतः ॥ १९॥ 





पढार्थ 

प्रभो  हे प्रभ प्रतिक्रिया  प्रतिक्रिया कालः  काल 

इह  यहां न छैन सर्वेषां  सबै 

यस्य  जसको सः ती नः  हामीहरूका सामु 
कुतश्चित्  कसैबाट पनि एषः  यी समागतः  आएको छ 
कहिचित्  कहिल्यै पनि भगवान्  भगवान् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! यहाँ हामीहरूका सामु अहिले त्यो सर्वसमर्थं काल उपस्थित भएको छ 
जसलाई हटाउने कुनै उपाय कैन । 


रालानन्द्री लीक 


५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


 स्र, ्  , च्रे,  
येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणे प्रियतमेरपि । 
जनः सद्यो वियुज्येत किमुतान्येर्धनादिभिः ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

येन  जुन कालद्रारा प्रणिः  प्राणद्रारा अन्यैः  अरू 

अभिपन्नः  ग्रस्त भएको अपि  पनि धनादिभिः  धनादिको विषयमा 
अयं  यो सद्यः  तुरन्त किमुत  तकेकुरा 

जनः  मानिस एव  नै 

प्रियतमेः  अत्यन्त प्रिय वियुज्येत  वियुक्त हुन्छ 





ताक्यार्थ कालको वशीभूत भएर मानिस आफ्नो प्रियतम प्राणबाट पनि वियुक्त हुन बाध्य हुन्छ 
भने धनजन आदि अरू वस्तुहरूको विषयमा त भन्नु नै के पयो र? 


पितृभ्रातुसुहत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयः। 
आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहमुपाससे ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

पितुभ्रातुसुहत्पुत्राः  काका, वयः  उमेर यौवनावस्था जरया  वृस्थावस्थाले 
भाद्, सुहृत् र छोराहरू विगतं  गयो ग्रस्तः  ग्रस्त छ 

हताः  युद्धमा मारिए आत्मा  स्थूल शरीर परगेहम्  अर्काका घरमा 
तपाईको र 

ते  तपाईको च  पनि उपाससे  बस्नुभएको छ 





वाक्यार्थ तपाईका काका, भाद्र, मित्र र पुत्रहरू युद्धमा मारिए । तपार्ईहरूको युवावस्था पनि 
बितेर गयो । अहिले तपाईको शरीर वृद्धावस्थाले ग्रस्त शरीर लिएर तपाई अ्कको घरमा 
बस्नुभएको छ। 


अहो महीयसी जन्तोजीविताशा यया भवान् । 
भीमापवनिंतं पिण्डमादत्ते गृहपालवत् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
अहो  यो आश्चर्यको कुरा हो यया  जुन आशाको कारणले पिण्डम्  भोजन 
जन्तोः  प्राणीसमुदायको भवान्  तपाई गृहपालवत्  कुक्कुरले यै 


जीविताशा  बाँचिरहने इच्छा भीमापवजिंतं  भीमसेनले आदत्ते  स्वीकार गर्नृहुन्छ 
महीयसी  अत्यन्त प्रबल हृन्छ दिएको 
ताक्यार्थ अहो ! प्राणीहरूको बांच्ने इच्छा कति प्रबल हंदोरहे ? तपाई कुक्कुरले मै भीमसेनले 
दिएको भोजन खाएर बाँचिरहनुभएको छ । 





रालानन्द्री लीक 


२९२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः । 
हृतं कषत्रं धनं येषां तहत्तेरसुभिः कियत् ॥ २२॥ 


पदठार्थ 

येषां  जुन पाण्डवहरूलाई दाराः  पत्नीको हृतं  हरण गर्नुभयो 

अग्निः  आगोमा जलाउने दूषिताः  अपमान गर्नुमयो तदृत्तेः  उनले दिएको अननबाट 
निसृष्टः  चेष्टा गर्नुभयो कषेत्रं  भूमि पोषित 

गरः  विष च  र असुभिः  प्राणद्रवारा बांच्नाले 
दत्तः  प्रदान गरेर मार्न घनं  धन कियत्  के गौरव छ र 
चाहनुभयो च  पनि 





ताक्यार्थ जो पाण्डवहरूलाई तपाईले आगोमा जलाउने चेष्टा गर्जुभयो, विष प्रदान गरेर मार्न 
चाहनुभयो, सभाको बीचमा जसकी पत्नीलाई अपमानित गर्नुभयो र जसको भूमि एवं धन 
खोस्नुभयो आज उनीहरूले नै दिएको अन्न खाएर बांँच्नुमा तपाईको के गौरव छ ? 


 भ  जिजीविषो    
तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः । 
न  परैत्यनिच्छतो जीणो ल जरया 
च्छतो जीणों जरया वाससी इव ॥ २४॥ 





पदार्थ 

तस्य  यसप्रकार दुःखको  यो नचा्हदे पनि 

अनुभव गर्न देहः  शरीर अपि  पनि 

कृपणस्य  देहासक्त जरया  वृद्धावस्थाको कारणले वाससी  पुराना कपडा 
जिजीविषोः  बाँच्न चाहने जीणंः  जीर्ण भएर इव  कै 

तव  तपाईको अनिच्छतः  तपारईले नचाह॑दा परेति  नष्ट भएर जदैछ 


ताक्यार्थ यस प्रकार दुःखको अनुभव गर्ने देहासक्त जिजीविषु तपाईको यो वृद्धावस्थाले 
गलेको शरीर तपार्ईले नचाहीकन पनि प्रतिदिन क्षीण हदेगएको छ। 


गतस्वाथमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः। 
अविज्ञातगतिजंह्यात् स वे धीर उदाहृतः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

गतस्वाथंम्  धर्मादि पुरुषार्थ पदार्थबाट विरक्त भएर यसैले ट  जसले यस शरीरलाई 
सम्भव नहने मुक्तबन्धनः  शरीरादिमा त्याग गर्द 

इमं  यो अहङ्ारको त्याग गरेर सःत्यो 

देहं  शरीरलाई अविज्ञातगतिः  कहाँ गयो वि  निश्चय नै 

विरक्तः  सम्पूर्ण सांसारिक भने कसैले थाहा नपाईकन धीरः  धीर पुरुष हो भनेर 





रालानन्द्री लीक 


२२४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


उदाहृतः  बताइन्छ 

ताक्यार्थ सम्पूर्ण सांसारिक पदार्थबाट विरक्त भएर धर्मादि पुरुषार्थ गर्नसम्म पनि नमिल्ने गरी 
जीर्ण भएको यो शरीरप्रतिको अहङ्ारलाई छडिदिनुहोस्। जो मानिस संसारका सम्बन्धीहरूबाट 
अलग रहेर उनीहरूले थाहा नै नपाईकन यो शरीरको परित्याग गर्वछछन् तिने व्यक्तिहरू धीर 
मानिन्छन्। 


यः स्वकात् परतो वेह जातनिवेंद आत्मवान् । 
हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रनजेत् स नरोत्तमः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

स्वकात्  आफ्नो अन्तःकरणलाई वशमा गरेर घरको परित्याग गर्द 

वा  अथवा हरि  हरि भगवान्लाई इह  यहाँ 

परतः  अककि विवेकबाट हृदि  हृदयमा सः त्यहीनै 

यः जो कृत्वा  राखेर नरोत्तमः  उत्तम मानिस हो 
जातनिर्वेद्ः  विरक्त भएर गेहात्  घरबाट 

आत्मवान्  आपनो प्रनजेत्  संन्यासका लागि 





ताक्यार्थ जो आफ्नो विवेकले होस् अथवा अरूले सम्णाएर होस् यो संसारलाई दुःखमय सम्णेर 
यसबाट विरक्त हुन्छ र आफ्नो अन्तःकरणलाई वशमा राखेर हृदयमा भगवानूलाई धारण गरेर 
संन्यासका लागि घरबाट निक्लेर हिंडदछ त्यही नै उत्तम मनुष्य हो । 


अथोदीचीं    स   
अथोदीचीं दिशं यातु स्वेरज्ञातगतिभवान्। 
इतोऽवाव्प्रायशः कालः पुंसां गुणविकषणः ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 

इतः  यसभन्दा 
अवांक्  पछाडि 
कालः  समय 
प्रायशः  प्रायः 
पुंसां  मनुष्यहरूको 


गुणविकषणः  गुणलाई हटाउने 
वाला ह॒नेछ यसकारण 

अथ  यसपच्ि 

भवान्  तपाई 


२१ 


स्वेः  आफ्ना सम्बन्धीहरूले 





अज्ञातगतिः  थाहा नाउने गरी 
उदीचीं  उत्तर 

दिशं  दिशातिर 

यातु  जानुहोस् 


ताक्यार्थ अब यसपकछ्ि आउने समय प्रायः मनुष्यहरूको गुणलाई घटाउनेवाला हने । 
त्यसकारण आपफ्ना सम्बन्धीहरूले थाहा नपाउने गरी उत्तर दिशातिर जानुहोस् । 


एवं राजा विदुरेणानुजेन 
प्रज्ञाचश्र्बोधित आजमीढः । 


रालानन्द्री लीक 


२९५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


छिन्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान् द्रदिम्नो 
निश्चकाम ्रातृसन्दरिंताध्वा ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार प्रज्ञाचक्षुः  प्रज्ञाचक्षु भ्रातुसन्दशिंताध्वा  आप्ना 
अनुजेन  आपफ्ना भाइ राजा  राजा धुतराष्ट भाद् विदुरले देखाएको मार्गलाई 
   

विदुरेण  विदुरले स्वेषु  पाण्डवहरूमा स्वीकार गरेर 

बोधितः  ज्ञान गराइएका द्रदिम्नः  सुदृढ निश्चक्राम  घर छोडेर हिंड 
आजमीढः  अजमीढको वंशमा स्नेहपाशान्  स्तेहपाशलाई 

जन्मेका छिन्तवा  काटेर 





ताक्यार्थ जब विदुरजीद्रारा सम्णाइएका प्रज्ञाचक्षु धृतराष्टरको ज्ञानरूपी नेत्र खुल्यो, यसपचछि 
आप्ना भाइ विदुरको उपदेशबाट प्राप्त भएको विवेकले भाइबन्धुप्रतिको सुदृढ स्नेहपाशलाई काटेर 
धृतराष्ट्र घर छोडर हिंड । 


पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री 
पतिता चानुजगाम साध्वी । 
हिमालयं न्यस्तदण्डयप्रहषं 
मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः ॥ २९॥ 
पदठार्थ 
पतिव्रता  पतिव्रता शत्रुहरूद्रारा गरिएको प्रहारले संन्यासीलाई आनन्द प्रदान गर्ने 
साध्वी  साध्वी मनस्विनाम्  मनस्वीहरूलाई हिमालयं  हिमालयतिर 
सुबलस्य  सुबलकी आनन्द प्रदान गरे प्रयान्तं  जान लागेका 
पत्री  छोरी गान्धारी इव  कै पतिं  धृतराष्ट्रको 
च  पनि न्यस्तदण्डग्रहषं  प्राणीहरूका अनुजगाम  पछि लागिन् 
सत्सम्प्रहारः  धर्मयुद्धमा व्रोहलाई परित्याग गरेका 





ताक्यार्थ जसरी वीरघुरुषलाई धर्मयुद्धमा शत्रुको प्रहारले आनन्द प्रदान गर्द त्यसै गरी 
विषयत्यागी संन्यासीहरूलाई आनन्द प्रदान गर्ने हिमालयतिर आपफ्ना पति धृतराष्ट्र जान लागेको 
देखेर परम पतित्रता सुबलनन्दिनी गान्धारी उनको पछि लागिन्। 


अजातशत्रुः कृतमेत्रो हुताग्नि 
विप्रान् नत्वा तिक्गोभूमिरुकमेः। 


रालानन्द्री लीक 


९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय 
  न्द सोबलीं  
न चापश्यत् पितरो सोबलीं च ॥ २०॥ 
पदठार्थ 
कृतमेत्रः  सन्ध्योपासना समाप्त भूमि र सुवर्णदानद्रारा पितरो  विदुर, धृतराष्ट् र 
गरेर नत्वा  सत्कार गरेर सोबलीं  सुबलपुत्री 
हुताग्निः  अग्निहोत्र गरेर गुरुवन्दनाय  गुरुजनको गान्धारीलाई 
अजातः  शत्रुरहित राजा चरणवन्दनाका लागि च  पनि 


युधिष्ठिर गृहं  सभामण्डलमा 
विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई प्रविष्टः  जानुभएका राजा 
तिलगोभूमिरुक्मेः  तिल, गाई, युधिष्ठिरले 

वाक्यार्थ अजातशत्रु युधिष्ठिरले प्रातःकाल सन्ध्यावन्दन एवं अग्निहोत्र गरेर ब्राह्मणहरूलाई 
नमस्कार गर्नुभयो । उहाँहरूलाई तिल, गाई, भूमि र सुवर्णको दान गर्नुभयो । त्यसपछि गुरुजनको 
चरणवन्दनाका लागि राजमहलमा जानुभयो। त्यहाँ उहाँले धृतराष्ट्र, विदुर र गान्धारीलाई 
देख्नुभएन । 


न अपर्यत्  दे्नुभएन 





तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छाद्विग्नमानसः। 
गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः ॥ ३९॥ 
अम्बा च हतपुत्राऽऽतां पितृव्यः क्व गतः सुहृत् 
अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भायंया ॥ 
आशंसमानः शमर गङ्गायां दुःखितोऽपतत् ॥ ३२॥ 


पदठार्थ 

उद्िनमानसः  उद्विन चित्त च  र चर 

भएका राजा युधिष्ठिरले वृद्धः  वृद्ध क्व  कहाँ 

तत्र  त्यहाँ तातः  पिताजी गतः  जानुभयो 

आसीनं  बसेका क्व  कहाँ हतबन्धुः  सम्पूर्ण सन्तानहरू 
सञ्जयम्  सज्जयलाई हतपुत्रा  पुत्रहरू मारिएका नष्ट भएका 

पप्रच्छ  सोध्नुभयो हुनाले सः ती ठुलाबा धूतराष्ट 


गावल्गणे  गावल्गणका पत्र हे आतां  दुःखी भएकी 
सञ्जय अम्बा  आमा गान्धारी 
नः  हामीहरूका सुहृत्  सुहत् 

नेत्रयोः दीनः  नेत्रहीन पितृव्यः  काका विदुर 





भायंया  पत्नी गान्धारीका 

साथ 

अकृतप्रज्ञे  विवेकहीन 

मयि  म युधिष्ठिरमा 
यामानन्दरी टीका 


प्रथम स्कन्ध 


अपि  पनि 
रामटं  अपराध 


श्रीमद्भागवत 


आशंसमानः  आशङड़ा गरेर 
दुःखितः  दुःखी भएर 


२२७ 
अध्याय १३ 


गङ्खायां  गङ्गामा 
अपतत्  हाम फाल्नुभयो कि 


ताक्यार्थ युधिषण्ठिरले उद्विग्नचित्त भएर सज्जयसंग सोध्नुभयो सन्जय ! मेरा वृद्ध एवं 
नेत्रहीन पिता धृतराष्ट्र कहाँ हुनुह॒न्छ ? पुत्रशोकले पीडित दुःखी माता गान्धारी र मेरा परमहितेषी 
काका विदुरजी कहाँ जानुभयो ? काका आफना पुत्र र बन्धुबान्धवको विनाशका कारण अत्यन्त 
दुःखी हूनुहुन्थ्यो । कहीं मलाई विवेकहीन ठानी कुनै अपराधको आशङ्का गरेर माता गान्धारीसहित 
धृतराष्ट्ले गङ्गाजीमा हामफाल्नु त भएन ? 


पितयपरते पाण्डो सर्वान् नः सुहृदः शिशून् 
अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यो क्व गतावितः ॥ ३३॥ 


पढार्थ 
पितरि  पिता सुहृदः  मित्रहरू इतः  यहाँबाट 
पाण्डो  पाण्डुको शिशून्  शिशुहरू क्व  कहां 


उपरते  मृत्यु भएपचछि व्यसनतः  आपत्तिबाट गतो  जानुभयो 





४७  
सवान्  सबे अरक्षतां  रक्षा गर्नुभयो 
नः  हामीहरू पितृव्यो  विदुर र धृतराष्ट्र 


ताक्यार्थ पिता पाण्डुको निधन हदा हामी अत्यन्त साना धियौ त्यस अवस्थामा विदुर र 
धृतराष्ट्ले नै कष्टपूर्वक हाम्रो पालनपोषण गर्नुभएको थियो। त्यतिमात्रै होदन, उहांहरू 
हामीहरूलाई अत्यन्त प्रेम पनि गर्नृहुन्थ्यो । उहांहरू यहाँबाट कता जानुभयो ? 


सूत उवाच सूतजीजीले भन्नुभयो 
कृपया स्नेहवेक्छन्यात् सूतो विरहकरिंतः। 
आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः ॥ ३४॥ 


पदढार्थ 

सूतः  सञ्जयले स्नेहवेक्छव्यात्  स्नेहको भएर 

आत्मेश्वरम्  आपना स्वामी विकलताले न प्रत्याह  चाँडे उत्तर दिन 
धृतराष्ट्लाई अतिपीडितः  अत्यन्त दुःखी सक्नुभएन 

अचक्षाणः  नदेखेर भएर 

कृपया  कृपा र विरहकशिंतः  विरहले आतुर 





वाक्यार्थ सञ्जय आपफना स्वामी धृतराष्ट्रलाई नदेखेर कृपा र स्नेहको विकलताले अत्यन्त 
पीडित र विरहातुर भए । यसकारण उनले युधिष्ठिरलाई केही पनि उत्तर दिन सकेनन्। 


रालानन्द्री लीक 


२९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना । 
अजातश प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन् ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

पाणिभ्यां  दुई हातले आत्मानम्  मनलाई अनुस्मरन्  चिन्तन गर्दै 
अश्रूणि  आंसु विष्टभ्य  स्थिर गरेर अजातशत्रुं  युधिष्ठिरलाई 
विमृज्य  पुक्ठेर प्रभोः  प्रभु धृतराष्टरको प्रत्यूचे  भन्नुभयो 
आत्मना  आपनो बुद्धिद्रारा पादौ  चरणलाई 





वाक्यार्थ सञ्जयले विस्तारे बिस्तर आफ्नो बुदधिद्रारा चित्तलाई स्थिर गरे र हातले ओंँखाको 
आंसु पुङछेर आफ्ना स्वामी धृतराष्टरका चरणको स्मरण गर्द युधिष्ठिरसंग भने। 


सञ्जय उवाच सञ्जयले भने 
नाहं वेद् व्यवसितं पित्रोव॑ः कुलनन्दन । 
गान्धायां वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभिः ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

कुलनन्दन  कुलनन्दन गान्धायांः  गान्धारीको पनि महात्मभिः  ती महात्माहरूद्रारा 
युधिष्ठिर व्यवसितं  सङ्ल्पलाई मुषितः  ठ्गिएको 

वः  तपारईका अहं  म अस्मि दु 

पित्रोः  काकाको न वेद्  जान्दिनं 

वार महाबाहो  हे महाबाहु 





ताक्यार्थ हे कुलनन्दन ! मलाई तपारईका दुबै जना काका र गान्धारीको सड्ल्पको विषयमा 
केही पनि थाहा छैन । हे महाबाहु, मलाई त ती दुरईजना महात्माहरूले ठगिदिए। 


अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः । 
परत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यच॑यन् मुनिम् ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

अथ  यसपचछ्छि आजगाम  आडनुभयो मुनिम्  मुनि नारदलाई 
भगवान्  भगवान् सानुजः  भाइहरूका सहित अभिवाद्य  नमस्कार गरेर 
नारदः  नारद युधिष्ठिर महाराज अभ्यचंयन्  सम्मान गर्दै 
सहतुम्बुरुः  तुम्बुरुका साथ प्रत्युत्थाय  उठेर आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि तुम्बुरुका साथ देवर्षिं नारद त्यहाँं आडउनुभयो। महाराज युधिष्ठिरले 
भाद्हरूसहित उठेर उहांहरूलाई प्रणाम गरेर सम्मान गर्दै भन्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


२२९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 


नाहं वेद गतिं पित्रोभंगवन् क्व गतावितः। 
अम्बा वा हतपुत्राऽऽतां क्व गता च तपस्विनी ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

भगवन्  हे भगवान् क्व  कहां च  पनि 

पित्रोः  पिता धृतराष्ट्र गतो  गए क्व  काँ 
विदुरको वा  यस्ते गता  जानुभयो 
गतिं  गतिलाई तपस्विनी  तपस्विनी 

अहं  म हतपुत्रा  पुत्रहरू मारिएकी 

न वेद्  जान्दि्नं आतां  दुःखी 

इतः  यहँबाट अम्बा  आमा गान्धारी 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! मलाई धृतराष्ट्, विदुर र र पुत्रशोकले व्याकुल माता गान्धारी कहां 
जानुभयो भन्ने विषयमा केटी पनि थाहा कैन । 


कणंधार इवापारे भगवान् पारदशांकः। 
अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

अपारे  अपार समुद्रमा पारदशंकः  पारदर्शक हूनुहुन्छ नारदः  नारद 

कणंधारः  कर्णधार अथ  यसपचि आवभाषे  भन लाग्नुभयो 
इव  यै मुनिसत्तमः  मुनिहरूमा श्रेष्ठ 

भगवान्  भगवान् तपाई नै भगवान्  देवर्षि 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! अपार समुद्रमा कर्णधारं तपाई ने हाम्रा लागि पारदर्शक हुनुहन्छ । 
त्यसपछि भगवान्का परमभक्त भगवन्मय देवर्षि नारदले भन्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवदां जगत् । 
म  बलिमीरितु  
लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति  ॥ 
स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च ॥ ४०॥ 


रालानन्द्री लीक 


२२० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ 

राजन्  हे राजा युधिष्ठिर सहित भएका एव  नै 

कञ्चन  करैका लागि पनि इमे  यी भूतानि  एक प्राणीलाई अर्को 
मा शुचः  शोक नगर्नुहोस् लोकाः  सम्पूर्ण मनुष्यहरू  प्राणीसंग 

यत्  किनभने यस्य  जुन संयुनक्ते  मिलाउनुहुन्छ 
जगत्  यो सम्पूर्ण संसार ईशितुः  परमेश्वरको चर 

ईश्वरवडां  ईश्वरको अधीनमा बलिम्  आज्ञालाई वियुनक्ति  विदछोड पनि 

छ वहन्ति  पालन गर्दछछछन् गराउनुहुन्छ 

सपालाः  इन्द्रादि लोकपालले सः  उहाँ भगवान् 





ताक्यार्थ धर्मराज ! तपाई कसैका लागि पनि कत्ति पनि शोक नगर्नृहोस् । किनभने यो सम्पूर्ण 
संसार ईश्वरको वशमा छ । सम्पूर्ण लोक र लोकपालहरू विवश भएर ईश्वरको आज्ञाको पालन 
गर्दछन् । उहाँ नै एक प्राणीलाई अर्को प्राणीसंग मिलाउनुहन्छ र फेरि त्यसै गरी उक्त प्राणीलाई 
अर्को प्राणीबाट वियुक्त पनि गराउनुहन्छ । 


यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभिः। 
वाक्तन्त्यां नामभिवंद्धा वहन्ति बलिमीरितुः ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी प्रोताः  बांधिएर रहेका हुन्छन् बद्धाः  बांधिएर 
तन्त्यां  इलो डोरीमा यसै गरी ईशितुः  परमेश्वरको 
बद्धाः  बांँधिएका वाक्तन्त्यां  वेदरूपी डोरीमा बलिम्  आज्ञालाई 
गावः  गोरुहरू च  पनि वहन्ति  पालन गर्दछछन् 
नसि  नाकमा नामभिः  वर्ण, आश्रम आदि 

दामभिः  सानो डोरीले नामले 





ताक्यार्थ जसरी पहिले इलो अथवा लामो डोरीले बांँंधिएर त्यसपछि नाक कछेडेर त्यसभित्र 
डोरी छिराएर अर्को डोरीले बांधिएका गोरुहरू आपने स्वामीको भारी बोक्दछन् त्यसै गरी 
मनुष्यहरू पनि व्णाश्रमादि अनेक प्रकारका नामद्वारा वेदरूप डोरीले बांँधिएर ईश्वरको आज्ञाको 
पालन गर्वछछन्। 


यथा कीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । 


र 


इच्छया कीडितुः स्यातां तथेवेशेच्छया नृणाम् ॥ ४२॥ 
पदार्थ 


यथा  जसरी 
इह  यस लोकमा 


क्रीडितुः  कुनै खेल्ने मनुष्यको कीडोपस्कराणां  क्रीडाका 


इच्छया  उच्छटारया 


साधनहरूको 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२२१ 


अध्याय १३ 


संयोगविगमो  संयोग र वियोग तथेव  त्यसै गरी  


हन्छ ईरोच्छया  ईश्वरको इच्छाले 


नृणाम्  मनुष्यहरूको 
स्यातां  संयोग र वियोग हुन्छ 


ताक्यार्थ जसरी संसारमा खेलाडीको इच्छाद्रारा नै कीडाका साधनहरूको संयोग र वियोग 
हन्छ त्यसै गरी भगवान्को इच्छाद्रारा ने मनुष्यहरूको पनि संयोग र वियोग हने गर्द । 


यन्मन्यसे धुवं टोकमघरुवं वा न चोभयम् । 


९ सर्वथा    ् मोहजात् 
सवथा न ह रशबव्च्यास्त स्नहाद्न्यत्र महहजात् ॥ २॥ 


पढार्थ 

वा  अथवा न च उभयम्  शुद्ध ब्रह्मरूपले 
यत्  यदि तपाई अथवा अनिर्वाच्यरूपले न नित्य 
लोकम्  जीव समुदायलाई न अनित्य नै 

जीवरूपले मन्यसे  मान्नुहुन्छ भने पनि 
ध्रुवं  नित्य मोहजात्  मोहबाट उत्पन्न 


अघयुवं  अनित्य देहरूपले भएको 


स्नेहात्  आसक्तिदेखि 

अन्यत्र  अतिरिक्त 

ते  ती जीवहरू 

सवथा  सर्वथा 

न हि शोच्याः  शोक गर्व योग्य 
कैनन् 





ताक्यार्थ तपाई प्राणीहरूलाई जीवरूपले नित्य या देहरूपले अनित्य अथवा जडरूपले अनित्य, 
चेतनरूपले नित्यानित्य जे माने पनि कुनै पनि परिस्थितिमा मोहजन्य आसक्तिदेखि अतिरिक्त यी 
प्राणीहरू शोक गर्न योग्य छैनन्। 


तस्माज्जह्यङ्ग वेक्छन्यमज्ञानकृतमात्मनः। 
कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना ॥ ५४॥ 





पदढार्थ 

तस्मात्  त्यसकारण अनाथाः  सहायहीन  रहेका होलान् भन्ने 
अङ्ग  हे धर्मराज कृपणाः  दुःखी आत्मनः  आफनो 

मां  मेरो ते  ती धृतराष्ट, विदुर र अज्ञानकृतम्  अज्ञानजन्य 
विना  अभावमा गान्धारी वै विकलतालाई 
च  र कथं  कसरी जहे  छोडनुहोस् 


ताक्यार्थत्यसकारण हे धर्मराज! ती दीन दुःखी असहाय धृतराष्ट्र, विदुर र गान्धारी मेरो 
सहायताविना कसरी बसेका होलान् भने यो अज्ञानजन्य मनको विकलतालाई छोडिदिनुहोस् । 


कालकर्मगुणाधीनो भ 


देहो ऽयं पाञ्चभौतिकः । 
कथमन्यांस्तु गोपायेत् सपंग्रस्तो यथा परम् ॥ ४५॥ 


रालानन्द्री लीक 


२२२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदढार्थ 

अयं  यो सपंग्रस्तः  सर्पको मुखमा अन्यान्  अरूहरूलाई 
पाञ्चभौतिकः  पाञ्चभौतिक परेको मनुष्य तुत 

देहः  शरीर यथा  रै गोपायेत्  र्ना गर्न सक्ला 
कालकममंगुणाधीनः  काल, कर्म परम्  पराधीन यो शरीर 

र गुणको अधीनमा छ कथम्  कसरी 





ताक्यार्थ यो पाञ्चभौतिक शरीर काल, कर्म र गुणहरूको वशमा छ। सर्पको मुखमा परेको 
मनुष्यजस्तो यो पराधीन शरीरले अककि रक्षा कसरी गर्न सक्ला ? 

वितरण पाणिनीय व्याकरणअनुसार बदलिनु अर्थं भएको दिह् धातुबाट देह शब्द ॒बन्दछ। 
अर्थात् जो प्रतिक्षण बदलिद्ररहन्छ, त्यसैलाई देह भन्दछन्। किनभने शरीर बाल्यावस्थामा सानो 
हन्छ । त्यसपछि युवावस्थामा बद । फेरि वृद्धावस्थामा घटदै जान्छ र उसको एकदिन नाश हुन्छ । 
देह अथवा शरीरलाई भोगायतन भन्दछछन्। भोगायतन शब्दको अर्थ हन्छ जीवात्मा बसेर भोग गर्न 
ठाउं। भोगका साधनहरू इन्द्रियहरू हृन्छन् । दुःखको कारण यही देह हो । देहको कारण हो 
धर्माधर्म । धर्मधिर्मको कारण हो शुभाशुभकर्म। शुभकर्म गरेपक्छि धर्म उत्पनन हुन्छ । अशुभकर्म 
गरेपच्छि अधर्म उत्पन्न हुन्छ । त्यो धर्म अधर्मबाट देह बन्ने हदा यो देह कर्मको अधीनमा छ। यो 
सम्पूर्ण संसार नै प्रकृतिका तीन गुणहरूको अधीनमा हुनाले शरीर पनि गुणको अधीनमा हुने नै 
भयो । कालद्रारा प्रकृतिका गुणहरूमा क्षोभ भएपचछ्छि मात्र कुनै पनि वस्तुको सृष्टि हुने हदा यो देह 
कालको अधीनमा हन्छ । त्यस्तो आफ कालको अधीनमा रहेको देहले अरूको सुरक्षा कसरी गर्न 
सक्छ र? 





अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । 
फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥ ४६ ॥ 


पढार्थ 

अहस्तानि  हात नभएका तुणादि तत्र  त्यहाँ 

माछो आदि जी वहरू चतुष्पदाम्  चार पाद भएका जीवः  जीव 

सहस्तानाम्  हातवाला गाईहरूको जीवस्य  जीवको 
मनुष्यादिका फल्गूनि  सानासाना जीवहरू जीवनम्  जीविकाको माध्यम 
जीवनम्  आहार बन्दछन् महतां  इला जीवका आहार बन्द 

अपदानि  पाड नभएका बन्दछन् 





वाक्यार्थ हात नभएका माछछो आदि जीवहरू हात भएका मनुष्यका, पाड नभएका तृणादिहरू 
चार पाद भएका गाई आदि प्राणीहरूका आहार बन्दछन्। साना जीवहरू ठुला जीवहरूका आहार 
भएका देखिन्छन्। यसरी एउटा जीव अर्को जीवको आहार बनिरहेको हुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


२२२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
तदिदं भगवान् राजन्नेक आत्माऽ ऽत्मनां स्वदुक् । 
अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा ॥ ४७ ॥ 

पदढार्थ 

राजन्  हे राजा अन्तरः  शरीरभित्र भाति  प्रकाशित हुनुभएको छ 


भोक्तारूपले र 
अनन्तरः  बाहिर भोग्यरूपले 


तत् इदं  यो समस्त जगत् 
आत्मनां  जीवहरूको 
आत्मा  स्वरूप भगवान्  भगवान् 
स्वदुक्  स्वप्रकाश एकः  एक्ले 





तं  ती एडटै भगवान्लाई 
मायया  मायाद्रारा 

उरुधा  विभिन्न रूपमा भएको 
पर्य  जान्नुहोस् 


वाक्यार्थ यी समस्त जीवहरूको भित्र र बाहिर उहाँ नै एक स्वयंप्रकाश भगवान् हुनुहुन्छ जो 
सम्पूर्णं आत्माहरूको आत्मा हुनहन्छ र मायाद्रारा अनेक प्रकारले प्रकट हूनुहुन्छ । 


सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः। 


कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यामभावाय सुरद्विषाम् ॥ ४८ ॥ 
पदार्थ 
महाराज  हे महाराज भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण कालरूपः  कालरूपले 
भूतभावनः  समस्त अद्य  यस समयमा अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभएको 
प्राणीहरूलाई जीवन प्रदान गर्ने अस्याम्  यस धरातलमा छ 
सःती सुरद्विषाम्  देवद्रोहीहरूको 
अयम्  एउ अभावाय  नाश गर्नका लागि 
ताक्यार्थ महाराज ! समस्त प्राणीहरूलाई जीवनदान दिने उहाँ भगवान् नै यस समय पृथिवीमा 
देवद्रोही दैत्यको नाश गर्नका लागि कालरूपले अवतीर्ण हूनुभएको छ। 





   अ  
निष्पादितं देवकृत्यमवरोषं प्रतीक्षते । 
तावद् यूयमवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वरः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 
देवकृत्यम्  देवताहरूको कार्य प्रतीक्षते  प्रतीक्षामा हुनृह॒न्छ भवेत्  हुनृह॒न्छ 
निष्पादितं  सम्पन्न यावत्  जबसम्म तावत्  त्यहाँसम्म 


गरिसक्नुभएको छ ईश्वरः  भगवान् श्रीकृष्ण यूयम्  तपाईहरूले 

अवशेषं  बाँकी रहेको कार्यको इह  यहाँ अवेक्षध्वं  प्रतीक्षा गर्नुहोस् 
ताक्यार्थ उहँले देवताहरूको कार्य पूरा गरिसक्नुभएको छ । यसबाहेक उहांँले गनुपर्ने केही 
कार्य बाँकी छ। त्यसैका लागि उहाँ रोकिनुभएको छ। जबसम्म प्रभु यहाँ हूनुहुन्छ तबसम्म 
तपार्ईहरूले उहाँको प्रतीक्षा गर्नुहोस् । 





रानानन्द्री लीक 


२२४ 


प्रथम स्कन्ध 


धृतराष्टः सह भ्रात्रा गान्धायां च स्वभायंया । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १३ 


दक्षिणेन हिमवत ऋषीणामाश्रमं गतः ॥ ५०॥ 


पढार्थ 

धृतराष्टः  धृतराष्ट्र 
भ्रात्रा  भाद विदुरका 
सह  साथ 


स्वभायंया  आपफ्नी श्रीमती 
गान्धायांः  गान्धारीका साथ 
हिमवतः  हिमालयको 


ऋषीणाम्  ऋषिहरूको 
आश्रमं  आश्रममा 
गतः  जानुभएको छ 





चर दक्षिणेन  दक्षिण दिशामा 
ताक्यार्थ धृतराष्ट्र भाद विदुरका र आपफ्नी श्रीमती साथ हिमालयको दक्षिण दिशामा 
ऋषिहरूको आश्रममा जानुभएको छ। 


खोतोभिः सप्तमियां वे स्वधुनी सप्तधा व्यधात् । 
सप्तानां प्रीतये नाम्ना सप्तस्रोतः प्रचक्षते ॥ ५१९॥ 


या  जुन प्रसिद्ध   प्रसन्नताका लागि सप्तस्रोतः  सप्तस्रोत या 
स्वन  गङ्गा वे  निश्चय ने सप्तसरोवर 
सप्तभिः  सात सप्तधा  सात भागमा नाम्ना  यस नामले 


स्रोतोभिः  स्नोतहरूद्रारा व्यधात्  विभक्त भएकी छिन् 
सप्तानां  सप्तर्षिको यसकारण जुन तीर्थ 





प्रचक्षते  भन्दछन् 


ताक्यार्थ गङ्गा सप्तर्षिको प्रसन्नताका लागि सात म्रोतहरू भएर सात भागमा विभक्त भएकी 
छिन्। यसकारण त्यस ठडँलाई सप्तम्नोत या सप्तसरोवर भन्दछन् । 


स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि । 


अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतेषणः 


पढार्थ 

सः  ती धृतराष्ट्र 

तस्मिन्  त्यस आश्रममा 
स्नात्वा  स्नान गरेर 
अनुसवनं  त्रिकाल सन्ध्या 
चर 


यथाविधि  विधिपूर्वक 
अग्नीन्  अग्निमा 

हृत्वा  हवन गरेर 

अन्भक्षः  पानीमात्र पिएर 
उपरान्तात्मा  अन्तःकरणका 





॥ ५२ ॥ 


काम, क्रोध आदि विकारले 
रहित भएर 

विगतेषणः  सम्पूर्ण 
कामनारहित भएर 

आस्ते  अवस्थित छन् 


ताक्यार्थ त्यस आश्रममा उहाँ त्रिकाल सन्ध्या र अग्निहोत्र विधिपूर्वक गर्नृहुन्छ। अब उहाँको 
चित्तमा कुनै प्रकारको पनि कामना छैन । उँ केवल जल पिएर शान्तचित्तले निवास गर्नृहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


२२५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


नितासनो नितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः। 
हरिभावनया ध्वस्तरजःसतत्वतमोमलः ॥ ५३॥ 
विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रजे प्रविलाप्य तम्। 
ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५४ ॥ 
ध्वस्तमायागुणोद्कों निरुद्धकरणारायः। 
निवतिंताखिखाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः ॥ 


तस्यान्तरायो मेवाभूः सन््यस्ताखिलक्मणः ॥ ५५॥ 
पदार्थ 


जितासनः  आसनमाथि विजय संयोज्य  मिलाएर निरुद्धकरणाशयः  चक्षु आदि 


प्राप्त गरेर तम्  विज्ञानात्मालाई इन्दरियहरू र मनलाई वशमा 
जितश्वासः  प्राणलाई वशमा क्षेत्रज्ञे  द्रष्टा आत्मामा राखेर 
राखेर प्रविलाप्य  लीन गरेर त्यसलाई निवतिंताखिलाहारः  सम्पूर्ण 


प्रत्याहतषडिन्द्रियः  ६ वटै पनि इन्द्रियहरूलाई आआपफ्ना 


इन्द्रियहरूलाई विषयबाट हटाएर घटम्बरम्  घटाकाशलाई 
हरिभावनया  भगवान्को घटरूप उपाधिबाट अलग 
भक्तिद्रारा गराएर 
ध्वस्तरजःसत्त्वतमोमलः  अम्बरे  महाकाशमा मिलाए 


विषयबाट फर्कणएरि 

अचलः  निश्चय भएर 
आस्ते  रहेका छन् 
सन्यस्ताखिरुकमंणः  सम्पूर्ण 


तमोगुण, रजोगुण र सत्वगुणको इव  फँ इन्द्रियलाई आआपफ्ना 


मललाई नष्ट गरेर आधारे  आश्रयसंज्ञक विषयबाट फकरण्रि 
आत्मानम्  आत्मालाई जह्मणि  ब्रह्मा तस्य  ती धृतराष्ट्का लागि 
अहङ्ारलाई स्थूल शरीरबाट लीन गरेर तपाई 


अलग गरेर ध्वस्तमायागुणोदकः  मायाको अन्तरायः  विघ्नका रूपमा 
विज्ञानात्मनि  बुद्धिमा कार्य वासनालाई नष्ट गरेर मा एव भूः  नबन्नोस् 
ताक्यार्थ आसन जितेर प्राणलाई वशमा गरेर उहाँले आपफ्ना छ इन्द्रियहरूलाई विषयबाट 
हटाउनुभएको छ । भगवानूप्रतिको अखण्ड भक्तिको कारणले उर्हंका तमोगुण, रजोगुण र 
सत्त्वगुणका मलहरू नष्ट भएका छन्। उहाँले आफ्नो अहङारलाई बुद्धिमा लीन गरेर बुद्धिलाई 
क्षेत्रज्ञ आत्मामा लीन गरेर, क्षेत्रज्ञ आत्मालाई घटाकाशलाई महाकाशमा लीन गरे सर्वाधिष्ठान 
ब्रह्ममा एक गरिदिनुभएको छ । उहाँले आपफ्ना समस्त इन्द्रिय र मनलाई रोकेर बाहिरका समस्त 
विषयबाट हटाउनुभएको छ । मायाको गुणबाट हुने समस्त वासनाहरूलाई सर्वथा हटाइदिनुभएको 
छ । समस्त कर्महरूको संन्यास गरेर यस समय उहाँ ठुटोजस्तो स्थिर भएर बस्नुभएको छ । 





रालानन्द्री लीक 


२२६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


त्यसकारण तपाई उहांका मार्गमा विघ्न नबन्नुहोस् । 


अध्याय १३ 


स वा अद्यतनाद् राजन् परतः पञ्चमेऽहनि । 
कलेवरं हास्यति स्वं त्व भस्मीभविष्यति ॥ ५६ ॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा पञ्चमे  पाँचौ 

सः  धृतराष्ट्र अहनि  दिनमा 
वा अथवा स्वं  आफ्नो 
अद्यतनात्  आजभन्दा कठेवरं  शरीरलाई 
परतः  पछिको हास्यति  त्याग्नेछन् 





तत्  त्यो शरीर 

च  पनि 

भस्मीभविष्यति  जलेर भस्म 
हुनेछ 


ताक्यार्थ हे राजा ! आजको पाँचौ दिनमा उहाँले आफ्नो शरीरको परित्याग गर्नृहुनेछ । त्यो 


शरीर योगाग्निमा जलेर भस्म हुनेछ । 


द अ 


दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी सहोरजे । 


बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमलु वेक्ष्यति ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

सह उटजे  पर्णशालासहित बहिः  कुटीबाट 

पत्युः  आप्ना पति धृतराष्ट्रको स्थिता  बाहिर बसेकी 
देहे  शरीर साध्वी  पतिव्रता 
अग्निभिः  योगाग्निद्रारा पत्नी  पत्नी गान्धारी 
दह्यमाने  उढेर ध्वस्त भएपचछ्छि तम्  उन 


पतिम् अतु  पतिका पछि 
अग्निम्  अग्निमा 
वेक्ष्यति  प्रवेश गर्नेछिन् 





ताक्यार्थ अग्निद्रारा पर्णकुटीका साथ आपफ्ना पतिको देह जलेको देखेर कुटीदेखि बाहिर 
उभिद्रहेकी गान्धारीले पनि पतिको अनुगमन गर्दै त्यही आगोमा प्रवेश गर्नेछिन् । 


विदुरस्तु तदाश्चयं निशाम्य कुरुनन्दन । 


तीथनिषेवकः  वीर्थयात्राका 
लागि 
तस्मात्  त्यहांबाट 


हषंशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीथेनिषेवकः ॥ ५८ ॥ 
पढार्थ 
कुरुनन्दन  हे कुरुनन्दन निशाम्य  देखेर 
विदुरः  विदुरले हषशोकयुतः  हर्ष र शोकले 
तुत युक्त भएर दाइको मोक्ष देखेर 
तत्  ती दाइको हर्णित तथा उनको मूत्युको 


आश्चर्यं  आश्चर्यमय मोक्षलाई कारण दुःखी भएर 


गन्ता  जानेछन् 





रालानन्द्री लीक 


२२७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


वाक्यार्थ हे कुरुनन्दन ! विदुरजी आप्ना दादको आश्चर्यमय मोक्षलाई देखेर हर्षित एवं 
दादसंगको वियोग हूनाले दुःखित हदे त्यहौबाट तीर्थसेवनका लागि प्रस्थान गर्नृहुनेछ। 


इत्युक्तवाथारुहत् स्वगं नारदः सहतुम्बुरुः । 
युधिष्ठिरो वचस्तस्य हदि कृत्वाजहाच्छुचः ॥ ५९॥ 


पढार्थ 

अथ  यसपचछ्ि स्वर्गं  स्वर्गतिर हृदि  हृदयमा 
सहतुम्बुरुः  तुम्बुरुका साथ आरुहत्  लागे कृत्वा  राखेर 

नारदः  देवर्षि नारद युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिरले शुचः  शोकलाई 
इति  यसो तस्य  देवर्षिं नारदको अजहात्  त्याग्नुभयो 
उक्तवा  भनेर वचः  उपदेशलाई 





ताक्यार्थ देवर्षिं नारद यसो भनेर तुम्बुरका साथ स्वर्गतिर जानुभयो। धर्मराज युधिष्ठिरले 
उहांको उपदेशलाई हृदयमा धारण गरेर शोकलाई त्यागिदिनुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
नैमिषीयोपाख्याने ्योद्योऽध्यायः ॥ १३॥ 


रालानन्द्री लीक 


२२८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
अथ अ घ्याय 
अथ चतुदश च्याः 
अपशकुन देखेर युधिष्ठिरले शङ़ा गर्नु र अर्जुन द्रारकाबाट फकर्न 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णो बन्धुदिदक्षया । 

ज्ञातुं च पुण्यश्चोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ १॥ 

व्यतीताः कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽलुंनः। 

ददशं घोररूपाणि निमित्तानि कुरूदढहः ॥ २॥ 
पदार्थ 
बन्धुदिदुक्षया  आपना जिष्णो  अर्जुन अजनः  अर्जुन 
बान्धवहरूलाई भेट गर्न इच्छाले दारकायां  द्वारकामा ततः  त्यर्हाबाट 
पुण्यश्छोकस्य  पवित्र कीर्ति सम्प्रस्थिते  गएको न आयात्  फर्कैर आएनन् 
भएका कतिचित्  केही कुरूद्हः  धर्मराज युधिष्ठिर 
कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको मासाः  महिनाहरू घोररूपाणि  डर लाग्दा 
विचेष्टितम्  चेष्टालाई व्यतीताः  बितिसकेका थिए॒ निमित्तानि  अपशकुनहरू 
ज्ञातुं  जानन तदा  त्यस वेलासम्म पनि ददं  देख्न लाग्नुभयो 





ताक्यार्थ आफ्ना बन्धुबान्धवहरूसंग भेट गर्न र भगवान् श्रीकृष्णको इच्छा बुम्नका लागि 
अर्जुन द्वारकामा गएका धिए । धैरे महिना बितिसक्दा पनि उनी त्यहांबाट फर्कैर आएनन्। धर्मराज 
युधिष्ठिरले इलादुला भयङ्कर अपशकुनहरू देखन लाग्नुभयो । 


पदार्थ 


कारस्य च गतिं रेद्रां विपर्यस्तर्तुघर्मिणः। 
पापीयसीं नृणां वातां कोधलोभानृतात्मनाम् ॥ ३॥ 
जिह्यप्रायं व्यवहृतं शाद्यमिश्रं च सोहदम्। 
पितुमातृसुहृद्धातृदम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ७॥ 
निमित्तान्यत्यरिष्टानि काठे त्वनुगते नृणाम्। 
लोभाद्यधमंप्रकृतिं दष्ट्बोवाचालुजं नृपः ॥ ५॥ 


कालस्य  समयको रद्रा  विकट गतिं  गतिलाई देखेर 


रालानन्द्री लीक 


२३९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
च र जिह्यप्रायं  कपद्पूर्ण अति  अत्यन्त 
विपर्स्त्तधर्मिणः  ऋतु सोहदम्  मित्रता अरिष्टानि  अशुभ 

विपरीत भएका वसन्त आदि शाट्यमिश्रं  छलकपटले युक्त तु  र 

ऋतुहरू पत्रपुष्प, फल आदि र पितृमातृसुहृद्धातृदम्पतीनां  नृणाम्  मनुष्यहरूको 
तातो चिसो आदि विपरीत पिता, माता, सुहृद् सम्बन्धी भाद खोभाद्यधमंप्रकृतिं  लोभादि 
भएका र पतिपत्नीमा अधर्मविषयक स्वभावलाई 
क्रोधरोभानृतात्मनाम्  क्रोध, च  पनि दुष्ट्वा  देखेर 

लोभ र असत्यपरायण कल्कनम्  भगडा देखेर नृपः  युधिष्ठिरले 

नृणां  मनुष्यहरूको काठे  समय अनुजं  भाई भीमसेनलाई 
पापीयसीं  पापपूर्ण अनुगते  सम्पूर्ण दोषहरूले उवाच  भने 

वार्तां  वार्ता युक्त भएपछ्छि 

व्यवहृतं  व्यवहार निमित्तानि  उत्पातहरू 





ताक्यार्थ कालको गति अत्यन्त विकट हदे । जुन समयमा जुन ऋतु र त्यसका कार्यहरू हून 
पर्न हो त्यस समयमा त्यो ऋतुं र त्यसका कार्यहरू नभएर तिनीहरू विपरीत हदेछन्। मानिसहरू 
क्रोधी, लोभी र असत्यपरायण भएका छन्। आफ्नो जीवन निर्वाहका लागि मनुष्यहरू पापपूर्ण 
व्यवहार गरिरेका छन्। सम्पूर्ण व्यवहार कपटले परिपूर्ण छ। यहांसम्म कि मित्रतामा पनि 
छलकपट देखिन्छ । मातापिता, सम्बन्धी, भाद र पतिपत्नीमा ख्गडा भटद्रहेको छ । कलिकालको 
कारणले गर्दा मानिसहरूको स्वभाव नै लोभ, दम्भ आदि अधर्मले अभिभूत भएको छ । प्रकृतिमा 
पनि अत्यन्त अरिष्टसूचक अपशकुनहरू हुन लागेका छन्। यी सब कुराहरू देखेर युधिष्ठिरले 
आफ्ना भाद भीमसेनसंग भन्नुभयो । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुब॑न्धुदिदक्षया 
ज्ञातुं च पुण्यश्चोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

जिष्णुः  अर्जुनलाई कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको दारकायां  द्रारकामा 
बन्धुदिदुक्षया  बन्धुहरूलाई विचेष्टितम्  चेष्टा र सम्प्रेषितः  पठाएका धिर 
भेटन अभिप्रायलाई 

चर ज्ञातुं  जानन 

पुण्यश्चोकस्य  पवित्रकीर्तिं च  पनि 





ताक्यार्थ भीमसेन, हामीले अर्जुनलाई आपफ्ना सुहृदहरूसंग भेट गर्न र भगवान्को अभिप्राय 
बुख्नका लागि द्वारकामा पठाएका धियँ । 


रालानन्द्री लीक 


२८४० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः । 
नायाति कस्य वा हेतोनांहं वेदेदमञ्जसा ॥ ७ ॥ 





पदठार्थ 

अघुना  अहिले  तिम्रा इदम्  यो नञाउनाको कारण 
सप्त  सात अनुजः  भाद अहं  म 

मासाः  महिनाहरू न आयाति  आएका कछैनन् अञ्जसा  राम्रोसंग 

गताः  बितिसके कस्य  कुन न वा वेद्  जान्दिनं 

भीमसेन  भीमसेन हेतोः  कारणले नआएका हुन् 


ताक्यार्थ सात महिना बितिसक्दा पनि अर्जुन फरकेर आएनन्। उनी अहिलेसम्म किन फर्कँर 
आएनन्, यसमा कारण मेले बुण्न सकेको कैन । 


अपि देवषिणादिष्टः स काठोऽयमुपस्थितः। 


यदाऽ ऽत्मनोऽङ्गमाकीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
यत्  जुन कालमा 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
आत्मनः  आफ्नो 
आकीडं  लीलाको साधन   त्यो 
अद्खम्  मनुष्य शरीरलाई अयम्  यो 
ताक्यार्थ देवर्षिं नारदले बताएअनुसार भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो मनुष्य शरीर त्याग गर्ने समय 
आदसकेको त होदन ? 


उत्सिसृक्षति  छोडन चाहनुह॒न्छ कालः  समय 
षिंणा  देवर्षिं नारदले अपि उपस्थितः  के उपस्थित 
आदिष्टः  निर्देश गरेको भएको त होइन 









यस्मान्नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः। 
आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ॥ ९॥ 


पदार्थ 

यस्मात्  जुन भगवान् दाराः  पत्नीहरू लोकाः  यज्ञवाट प्राप्त हुने 
श्रीकृष्णबाट र प्राणाः  प्राण लोकहरू 

यदनुग्रहात्  जसको कृपाबाट कुर  कुल च  पनि 

नः  हामीहरूले प्रजाः  प्रजा आसन्  प्राप्त गरेका धियौं 
सम्पदः  सम्पत्ति सपत्नविजयः  शत्रुहरूमाथि 

राज्यं  राज्य विजय र 





ताक्यार्थ उनै भगवान्को कृपाबाट हामीलाई यो सम्पत्ति, राज्य, स्त्री, प्राण, कुल, सन्तान, 


रालानन्द्री लीक 


२४१ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


शत्रुमाथि विजय र स्वगदिलोकको अधिकार प्राप्त भएको छ। 
पर्योत्पातान् नरव्याघ्र दिव्यान् भोमान् स्देहिकान् । 
दारुणान् शंसतोऽदूराद् भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥ १०॥ 





पढार्थ 

नरव्याघ्रः  मनुष्यहरूमा अदूरात्  चाँडेने शंसतः  सूचना गर्ने 
बाघजस्ता प्रभावशाली हे भीम नः  हामीहरूको दारुणान्  घोर 

दिव्यान्  स्वर्गमा हुने बुद्धिमोहनम्  बुद्धिलाई मोहमा उत्पातान्  उत्पातहरूलाई 
मोमान्  पृथिवीमा हुने पार्ने खालको पर्य  हेर 

सदेहिकान्  शरीरमा हने भयं  भयलाई 


वाक्यार्थ हे पुरुषव्याघ्र भीमसेन ! हेर त, आकाशमा उल्कापात, पृथिवीमा भूकम्प, शरीरमा रोग 
आदि भयडूर अपशकुन देखिद्रहेका छन्। यसबाट हामीहरूको बुदधिलाई मोहमा पार्ने कुनै टुलो 
उत्पात हुनेछ भन्ने कुराको सूचना मिलिरहेको छ। 


उतैक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनः पुनः। 
वेपथुश्चापि हृदये आराद् दास्यन्ति विप्रियम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 

अङ्ग  हे भीम हृदये  हृदयमा अपि  पनि 
उतवक्षिबाहवः  छाती, आंखा र विपथः  कम्प भट्रहेकोछ, यो विप्रियम्  दुःख 
हातहरू उत्पातले दास्यन्ति  दिनेछन् 
पुनः पुनः  बारम्बार आरात्  चांँडेने 

स्फुरन्ति  फफरादरहेका छन् मह्यं  मलाई 





वाक्यार्थ प्रिय भीम! मेरो छाती, बाया आंखा, र भुजाहरू फरफर गरिरहेका छन्। अवश्य 
चांँडे नै कुनै ठलो अनिष्ट हुनेवाला छ। 


रिवेषोद्यन्तमादित्यमभिरोत्यनलानना । 
मामङ्ग सारमेयो ऽयमभिरेभत्यभीरुवत् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

अङ्ग  भीम उद्यन्तम्  उदाउन लागेको माम्  मलाई लक्ष्य गरेर 
अनलानना  मुखबाट आगो आदित्यम्  सूर्यतिर हैरेर अभीरुवत्  निर्भय भएर 
निकाल्वै अभिरोति  रोदरहेकी छ अभिरेभति  भुकिरहेको छ 
एषा  यो अयम्  यो 

शिवा  श्रूगाली स्यात्नी सारमेयः  कुक्कुर 





रालानन्द्री लीक 


२४२ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ हेर, यो श्रुगाली मुखबाट आगो निकाल्दै उदाउन लागेको सूर्यतिर हेरेर रोदरहेकी छ। 
यो कुकुर बिल्कुल निर्भय भएर मतिर हेरेर भुकिरहेको छ। 


रास्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । 
वाहांश्च पुरुषन्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥ १३॥ 


पदठार्थ 

शस्ताः  गाई आदि वस्तुहरू परावः  पशुहरू मम  मेरा 

मां  मेरो दक्षिणं  दाहिनेतिरबाट परिक्रमा वाहान्  घोडाहरू 
सन्यं  देत्रेतिरबाट परिक्रमा कुवन्ति  गर्दन च  पनि 

गर्दछन् पुरुषव्याघ्र  पुरुषमा बाघजस्ता रुदतः  रोइरहेको 
अपरे  अन्य हि भीम लक्षये  देख्दचु 





वाक्यार्थ भीमसेन ! गाई आदि पशुहरू मेरो देव्रे परिक्रमा गर्देछन्। मेरा घोडा आदि वाहनहरू 
रोदरहेका देखिन्छन् । 


मृत्युदूतः कपोतोऽयमुलूकः कम्पयन् मनः। 
रर,  


प्रत्युलूकश्च कुहानेरविश्वं वे शून्यमिच्छतः ॥ १४ ॥ 


पदठार्थ 

अयम्  यो काक   नै 

कपोतः  परेवाले च  पनि शुन्यम्  सुनसान 
मृत्युदूतः  मृत्युको सूचना कानः  कुत्सित शब्दहरूद्रारा इच्छतः  गरिरेका छन् 
गरिरहेकोछ मनः  मनलाई 

उलूकः  लाटोकोसेरो र कम्पयन्  कम्पित गर्व 

प्रति उलूकः  त्यसको प्रतिपक्षी विश्वं  संसारलाई 





ताक्यार्थ यो मूत्युदूत परेवा, लाटो कोसेरो, र उसको प्रतिपक्षी काग आपफ्ना कर्णकटोर 
शब्दहरुद्रारा मेरो मन कपाडँदे संसारलाई नै शून्य पारिरहेका छन्। 


धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः सहाद्रिभिः। 
निघांतश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभिः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

तात  भाद धूम्राः  मैला देखिन्छन् अद्रिभिः सह  पर्वतहरूका 
दिशः  पूर्व, पीश्चम आदि परिधयः  सूर्यर चनद्माका साथ 

दिशाहरू चारैतिर घेराहरू देखिन्छन् भूः  पृथिवी 


रालानन्द्री लीक 


२४३ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
कम्पते  कोँपिरेकी छिन् साकं  साथ च  पनि 

स्तनयित्नुभिः  मेघले सहित महान्  ठलो परिरहेको छ 

भएको गर्जनाका निघातः  चट्याड् 


ताक्यार्थ दिशाहरू मैला देखिएका छन् । सूर्य र चन्द्रमाको चारैतिर मण्डलहरू लागेका छन्। 
पहाडहरूका साथ पृथिवी काँपिरेकी चछ्िन्। बादलहरू जोरजोरले गर्जना गरिरहेका छन्। 
ठांगडंमा चट्याङ् परिरहेको छ। 


वायुवाति खरस्पशों रजसा विसृजंस्तमः। 
असृग् वषन्ति जलदा बीभत्समिव सवंतः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

खरस्पशंः  कडा स्पर्श भएको वाति  चलिरहेको छ सवंतः चारैतिर 

रजसा  धुलोद्रारा चरति जलदाः  मेघहरू बीभत्सम्  उरलाग्दो 
तमः  अन्धकारलाई असृक्  रगत इव  ठै देखिन्छ 
विसृजन्  फौलाउदै वषन्ति  बस्दैछन् 

वायुः  वायु यसकारण 





ताक्यार्थ धुलो वर्षा गरेर अन्धकारलाई फैलाँदे तीव्र वेगमा आंधी चलिरहेको छ । बादलहरू 
उरलाग्दो दुश्य उपस्थित गर्दै रगतको वृष्टि गरिरहेका छन् । 


   


सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमं मिथो दिवि । 
न्दे   ससङ्कलेभूतगणेज्यैकिते   रोदसी 
ःलेभूतगणेज्वकिते इव रोदसी ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

हतप्रभं  कान्तिलि रहित भएको ग्रहमदं  मङ्गल आदि समूहद्रारा 

सूं  सूर्यलाई ग्रहहरूको युद्ध रोदसी  परथिवी र आकाश 
पर्य  हेर ससङ्कुलेः  अन्य प्राणीहरूले ज्वलिते इव  बलिरटेका जस्ता 
दिवि  आकाशमा सहित देखिन्छन् 

मिथः  परस्परमा भूतगणेः  भूत र पिशाच आदि 





ताक्यार्थ हेर त, सूर्यको कान्ति पनि कम भएको छ। आकाशमा ग्रहहरू टकराद्रहेका छन्। 
प्राणीहरूको भीडमा परथिवी र आकाशमा आगो लागेको जस्तो देखिन्छ । 


नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च मनांसि च। 
न ज्वरत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति ॥ १८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


२८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदढार्थ 

नद्यः  नदीहरू ुभिताः  क्षुब्ध भद्रहेका छन् कालः  काल 

नदाः  इला नदीहरू आज्येन  धिडद्रारा किंके 

सरांसि  तलाउहरू अग्निः  अग्नि विधास्यति  गर्नलागेको छ 
मनांसि  मनुष्यहरूका मन॒ न ज्वलति  बल्दैन भने कुरा भन सकिनन 

च  पनि अयं  यो 





वाक्यार्थ नदी, इला नदी, तला र मनुष्यहरूको मन पनि क्षुब्ध भड्रहेका छन् । धिडउबाट आगो 
बल्देन । यसर्थ यो कालले के गर्नलागेको छ भन्ने कुरा भन सकिन्न। 


न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुद्यन्ति च मातरः। 
रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा बजे ॥ १९॥ 


पदार्थ 

गावः  गाईहरू स्तनं  दुध रुदन्ति  रुन्छन् 

न दुद्यन्ति  दुध दिदैनन् न पिबन्ति  पिखदैनन् ऋषभाः  गोरुहरू 
चर मातरः  गार्दहरू व्रजे  गोमा 

वत्साः  बाच्छाहरू अश्ुमुखाः  मुखमा आंसु लिएरन हृष्यन्ति  खुसी हदेनन् 





वाक्यार्थ बाच्छाहरू दुध पि्दैदेनन्। गाईहरू दुध दिदेनन् र गौशालामा आंसु निकालेर रोदरहेका 
छन् । गो रुहरू उदास देखिन्छन्। 


दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति द्युच्चलन्ति च । 
दमे जनपदा ग्रामाः पुरोद्यानाकराश्रमाः ॥ 
भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किमघं दरशंयन्ति नः ॥ २०॥ 





पदढार्थ 

दैवतानि  देवताका मूर्तिहरू लागेका जस्ता देखिन्छन् भ्रष्टश्रियः  श्रीहीन भएका 
रुदन्ति इव  मानौ रोदरहेका इमे  यी निरानन्दाः  आनन्दरहित 
छन् जनपदाः  देशहरू भएका 

स्विद्यन्ति  उनबाट पसिना ग्रामाः  गांहरू नः  हामीहरूलाई 
निक्लिरहेका छन् चर किम्  के 

हि  निश्चय नै पुरोद्यानाकराश्रमाः  सहर, अघं  पाप 

उच्चलन्ति  हिंडन र इल्न बगैचा, खानी र आश्वमहरू दशंयन्ति  देखादरहेका छन् 


ताक्यार्थ देवताहरूको मूर्तिं रोदरहेका जस्ता देखिन्छन्। मूर्तिहरूबाट पसिना निकिलरेका छन् । 
उनीहरू हिंडड़ल गर्न लागेका जस्ता देखिन्छन्। भाद्, यी देशहरू, गा, सहर, बर्गँचा, खानी र 


रालानन्द्री लीक 


२८५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


आश्रमहरू श्री तथा आनन्दले रहित देखिएका छन्। मलाई थाहा छैन, यिनीहरूले कुन दुःखको 
सूचना गरिरहेका छन् । 


न्द,  न्द,   ग्र 
मन्य एतेमंहोत्पातेनूनं भगवतः पदेः । 
श्रीमिर्हीना  न 
अनन्यपुरुष भूहंतसोभगा ॥ २१॥ 


महोत्पाते र 
त्पातेः  महान् 
उत्पातहरुूद्रारा 
हतसोभगा  सौभाग्यले हीन 
भएकी 


भूः  पृथिवी 
अनन्यपुरुषश्रीमिः  अन्य कुनै 
पुरुषमा नहुने सौन्दर्यले युक्त 


भगवतः  भगवान्का 
पदेः  चरणकमलद्रारा 


नूनं  निश्चय ने 
हीना  रहित भएकी छिन् भन्ने 
मन्ये  ठन्दद्ु 





ताक्यार्थ यी ठलाटुला उत्पातहरूलाई देख्दा मलाई के लाग्छ भने भाग्यले हीन भएकी पृथिवी 
अनन्य सुन्दर विलक्षण चिहृद्वारा चिदहित भगवान्का चरणकमलद्रारा रहित भएकी छिन्। 


इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा । 
राज्ञः प्रत्यागमद् बह्यन् यदुपुयांः कपिध्वजः ॥ २२॥ 


पदार्थ 
ब्रह्मन्  हे शौनकजी 


दृष्टारिष्टेन  अरिष्टिलाई जानने 


चेतसा  चित्तद्रारा 
इति  यो 


चिन्तयतः  चिन्ता गर्ने 
तस्यती 

राज्ञः  राजा युधिष्ठिरको 
समक्ष 


यदुपुयांः  दवारकाबाट 
कपिध्वजः  अर्जुन 
प्रत्यागमत्  आए 





ताक्यार्थ राजा युधिष्ठिर यी भयडूर उत्पातहरूलाई देखेर मनमनै चिन्ता गरिरहेका धिए । त्यसै 
समयमा द्रारकाबाट अर्जुन आद्पुगे। 


तं पादयोनिंपतितमयथापूवंमातुरम् । 
अघोवद्नमन्बिन्दू् सृजन्तं नयनान्जयोः ॥ २३२॥ 
विलोक्योद्विग्नहदयो विच्छायमनुजं नृपः। 


पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन्नारदेरितम् ॥ २४॥ 
पदढार्थ 


अयथापूवंम्  पहिलेभन्दा 
विलक्षण तरिकाले 


पादयोः  आपफ्ना चरणमा 
निपतितम्  परेका 


आतुरम्  आतुर 
अधोवदनम्  तलतिर मुख 


रालानन्द्री लीक 


२४६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
फकणएिका तंती नारदेरितम्  नारदको भनादलाई 
नयनान्नयोः  ओंखामा अनुजं  भाद अर्जुनलाई संस्मरन्  स्मरण गर्दै 
अन्बिन्दून्  आंसु विलोक्य  देखेर सुहन्मध्ये  मिव्रहरूका अगाडि 
सृजन्तं  खसालिरहेका उद्धिगनहृदयः  उदविगन हदय पृच्छति स्म  सोध्नुभयो 
विच्छायम्  कान्तिलि हीन॒ भएका 

भएका नृपः  राजा युधिष्ठिरले 





ताक्यार्थ अन्त्यन्त आतुर, मुख भुर्ईेतिर निहुराएका, आंँखाबाट आंसु निकालिरहेका, कान्तिहीन, 
अर्जुन आफनो पामा परेको देखेर युधिष्ठिर हडबडाउनुभयो । देवर्षि नारदको कुरा सम्प्र उहांले 
आपफ्ना मित्रहरूका अगाडि अर्जुनलाई सोध्नुभयो । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
कच्चिदानतंपु्यां नः स्वजनाः सुखमासते । 
मघुभोजदशाहांहंसात्वतान्धकवृष्णयः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

आनतपुयां  द्वारकापुरीमा वृष्णयः  मधु, भोज, दशार्ह, सुखम्  सुखपूर्वक 
नः  हामीहरूका आर्ह, सात्वत, अन्धक र आसते  छन् 
स्वजनाः  स्वजन वृष्णिवंशी यादवहरू 

मघुभोजदशाहाहंसात्वतान्धक कच्चित्  के 





ताक्यार्थ भाइ ! द्रारकापुरीमा हाम्रा स्वजनसम्बन्धी मधु, भोज, दशार्ह, आर्ह, सात्वत, अन्धक र 
वृष्णिवंशी यादवहरू के सकुशल छन् ? 


शुरो मातामहः कच्चित् स्वस्त्यास्ते वाथ मारिषः। 
मातुलः सानुजः कच्चित् कुल्यानकटुन्दुभिः ॥ २६॥ 





पदार्थ 

अथ  यसपचछि स्वस्ति  सुखपुर्वक कच्चित्  के 

मारिषः  मान्य वा  अथवा कुशली  कुशलतापूर्वक 
शरः  वीर सानुजः  भाइहरूका साथ  हुनुहुन्छ 

मातामहः  मातामह मातुलः  हाम्रा मामा आस्ते  हुनुहन्छ 
कच्चित्  के आनकटुन्दुभिः  वसुदेवजी 


वाक्यार्थ हाम्रा मान्य मातामह शूरसेनजी के प्रसन्न हुनुहन्छ ? आपफ्ना भादसहित मामा 
वसुदेवजी कुशलतापूर्वक हुनुहुन्छ ? 


रालानन्द्री लीक 


२४५७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुखान्यः सहात्मजाः। 
आसते सस्नुषाः क्षेमं देवकप्रमुखाः स्वयम् ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

तत्पत्न्यः  वसुदेवकी पत्नीहरू स्वसारः  बहिनीहरू स्वयम्  आणू 
मातुलान्यः  माइज्यूहरू सहात्मजाः  छोराहरूले सहित आसते  कुशल हुनुह॒न्छ 
देवकीप्रमुखा  देवकी आदि सस्नुषाः  बुहारीहरू सहित 

सप्त  सात क्षेमम्  सुखपूर्वक 





तवाक्यार्थ उहाँकी पत्नी हाम्रा माडइज्यू, देवकी आदि सात बहिनीहरू आप्ना छोरा र बुहारीसहित 
आफू आनन्दपूर्वक हुनुहन्छ ? 


कच्चिद्राजा ऽऽहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चालुजः। 
हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः ॥ २८ ॥ 
आसते कुशलं कच्चिद् ये च रातरुजिदादयः। 
कच््विदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभुः ॥ २९॥ 





पदार्थ 

असत्ुत्रः  दुष्ट पुत्र भएका अक्रूरः  अक्रूर आसते  हनुह॒न्छ 
आहुकः  उग्रसेन जयन्तगदसारणाः  जयन्त, गद सात्वतां  याद वहरूका 
राजा  राजा सारण प्रभुः  प्रभु 

कच्चित्  के च  पनि भगवान्  भगवान् 
जीवति  जीवित हुनुहुन्छ रामः  बलराम 

अस्य  उग्रसेनका ये च  अरू कच्चित्  के 

अनुजः  भाइ देवक शान्रुजिदादयः  शत्रुजित् आदि सुखं  सुखपूर्वक 
ससुतः  छोरा कृतवर्मासहित कच्चित्  के आस्ते  हनुहन्छ 
हृदीकः  हृदीकः कुशलं  कुशल 


ताक्यार्थ जसको पुत्र कंस अत्यन्त दुष्ट थियो ती राजा उग्रसेन आफना भाइ देवकका साथ 
जीवित हुनुहुन्छ ? हृदीकः, उनका छोरो कृतवर्मा, अक्रूर, जयन्त, गद, सारण तथा शत्रुजित् आदि 
यादववीरहरू सकुशल छन् ? यादवहरूका स्वामी बलरामजी आनन्दपूर्वक हूनुहुन्छ ? 


सवंवृष्णीनां  प महारथ 
प्रद्युम्नः सववृष्णीनां सुखमास्ते महारथः। 
गम्भीररयो    ९. 
ऽनिरुद्धो वधते भगवानुत ॥ ३० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


२७४८ 
प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 

सवंवृष्णीनां  वृष्णीदेशमा 
सर्वश्रेष्ठ 

महारथः  महारथी 
प्रद्युम्नः  प्रद्युम्न 

सुखम्  सुखपूर्वक 


श्रीमद्भागवत 


आस्ते  हनुहन्छ 

गम्भीररयः  युद्धमा ठलो पूर्ति 
देखाउन 

भगवान्  भगवान् 

अनिरुद्धः  अनिरुद्ध 





अध्याय १४ 


वर्धते उत  प्रसन्नतापूर्वक 
हचृहन्छ 


ताक्यार्थ वृष्णीवंशका सर्वश्रेष्ठ महारथी प्रद्युम्न सकुशल हुनहुन्छ ? युद्धमा इलो पूर्ति देखाउने 
भगवान् अनिरुद्ध प्रसन्नतापूर्वक हूनुहुन्छ ? 


भ सुषेण ४ श्वारुदेष्ण भ जाम्बवतीसुत 
श्च साम्बो जाम्बवतीसुतः । 
अन्ये च काष्णिप्रवराः सपुत्रा ऋषभादयः ॥ ३१॥ 
र,  ४ ्ुतदेवोद्धवादय 
तथेवानुचराः शरेः श्रुतदेवोद्धवाद्यः। 
सुनन्दनन्दश्चीषण्या ये चान्ये सात्वतषंभाः ॥ ३२॥ 


अपि स्वस्त्यासते सवं रामकृष्णभुजाश्रयाः। 


अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसोहदाः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

० 
सुषेणः  सुषेण 
चारुदेष्णः  चारुदेष्ण 
चर 


न्त 

रोरेः  भगवान् श्रीकृष्णका 
अनुचराः  सेवक 
शरुतदेवोद्धवादयः  श्रुतदेव, 


जाम्बवतीसुतः  जाम्बवतीनन्दन उद्धव आदि 


साम्बः  साम्ब 
अन्ये  अरू 

च  पनि 

ऋषभादयः  ऋषभ आदि 
काष्णिप्रवराः  भगवान् 
कृष्णका 

सपुत्राः  पुत्रहरूसहित 
तथा एव  त्यसै गरी 


ये च  अरू 
सुनन्दनन्दश्ीषण्याः  सुनन्द, 
नन्द आदि प्रधान यदुवंशी र 
अन्ये  अरू 
रामकृष्णभुजाश्रयाः  भगवान् 
श्रीकृष्ण र बलरामको भुजा नै 
आश्रय भएका 

सात्वतषंभाः  प्रधान 





यदुवंशीहरू 
अपि  पनि 

त 
सवे  सबे 
स्वस्ति  सकुशल 
आसते  हनुह॒न्छ 

न्त 

बद्धसाहृदाः  हामीहरूमा प्रेम 
राख्ने उर्हँहरू 
अपि  पनि 
अस्माकं  हामीहरूको 
कुरालम्  कुशल मङ्गल 
स्मरन्ति  सोध्नुहुन्छ 


वाक्यार्थ सुषेण, चारुदेष्ण, जाम्बवतीनन्दन साम्ब, आपफ्ना पुत्रसहित ऋषभ आदि भगवान् 
श्रीकृष्णका अरू पुत्रहरू पनि प्रसन्न छन् ? भगवान् श्रीकृष्णका सेवक श्रुतदेव, उद्धव आदि र 
अरू सुनन्द, नन्द आदि प्रधान यदुवंशी जो भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामका बाहुबलद्रारा सुरक्षित 


रालानन्द्री लीक 


२८४९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
छन्, के तिनीहरू सकुशल छन् ? तिनीहरू सबै हाम्रो कुशलमङ्गलको विषयमा प्रश्न गर्दछछन् त ? 


भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः । 
कच्चित् पुरे सुधायां सुखमास्ते सुहृद्वृतः ॥ ३४॥ 


पदार्थ 

भक्तवत्सलः  भक्तवत्सल भगवान्  भगवान् सुधमांयां  सुधर्मा सभामा 
ब्रह्मण्यः  ब्राह्मणभक्त गोविन्दः  गोविन्द कच्चित्  के 

सुहदुवतः  आपना मित्रहरूले अपि  पनि सुखम्  सुखपूर्वक 
घेरिएका पुरे  द्वारका पुरीमा आस्ते  हनुहन्छ 





ताक्यार्थ भक्तवत्सल ब्राह्मणभक्त भगवान् श्रीकृष्ण आपफ्ना सम्बन्धीहरूका साथ द्रारकाको 
सुधर्मा सभामा सुखपूर्वक हूनुहुन्छ ? 


मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । 
आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसखः पुमान् ॥ ३५॥ 


पढार्थ 

अनन्तसखः  बलरामसहित मङ्गलाय  मङ्गलका लागि च  पनि 

आद्यः  आदि भवाय  उन्नतिका लागि यदुकुलाम्भोधो  यदुकुलरूपी 
पुमान्  पुरुष भगवान् श्रीकृष्ण क्षेमाय  परम कल्याणका समुद्रमा 

लोकानां  संसारको लागि आस्ते  निवास गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ भगवान् आदिपुरुष बलरामजीका साथ संसारको परम मङ्गल, कल्याण र उन्नतिका 
लागि युदुवंशरूप क्षीरसागरमा विराजमान हुनहुन्छ । 


यदूबाहुदण्डगुप्तायां स्वपुयां यद्वोऽचिंताः। 
क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 
यदुबाहुदण्डगुप्तायां  जसको अचिंताः  सम्मानित इव  ठँ 
बाहुदण्डद्रारा सुरक्षित यद्वः  यदुहरू परमानन्दं  आनन्दपूर्वक 


 महापौरुषिका  कीडन्ति 
स्वपुयां  द्वारका नगरीमा   भगवत्पार्षद न्त  विहार गर्दछछन् 
ताक्यार्थ उहाँके बाहुबलद्वारा सुरक्षित द्वारकापुरीमा यदुवंशीहरू संसारका सम्पूर्ण मनुष्यहरुद्रारा 
सम्मानित भएर आनन्दसाथ भगवान् विष्णुका पार्षदसमान भएर विहार गरिरहेका छन्। 


रालानन्द्री लीक 


२५० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
यत्पादश्युभरूषणमुख्यकमंणा 
सत्यादयो दचष्टसहस्रयोषितः। 
निजिंत्य सङ्ख्ये त्रिद्शांस्तदाशिषो 
हरन्ति वज्रायुधवल्टभोचिताः ॥ ३७ ॥ 





पढार्थ 

यत्पाद्चुभ्रूषणमुख्यकमंणा  रानीहरू शचीद्रारा उपभोग्य 
जसको पादसेवनरूपी मुख्य सङ्ख्ये  युद्धमा तदाशिषः  अभीष्ट वस्तु 
कर्मद्रारा त्रिदशान्  देवताहरूलाई पारिजात आदिको 
सत्यादयः  सत्यभामा आदि निर्जित्य  जितेर हरन्ति  उपभोग गर्दछन् 
हचष्टसहस्रयोषितः  सोह हजार वजरायुधवल्लभोचिताः  इन्द्रपत्नी 


वाक्यार्थ सत्यभामा आदि सोहहजार रानीहरू प्रधानरूपले भगवान् श्रीकृष्णकै चरणसेवामा रत 
रहेर उहाद्रारा युद्धमा इन्द्रादि देवताहरूलाई हराएर प्राप्त इन्द्राणीको भोगयोग्य अभीष्ट पारिजात 
आदि वस्तुहरूको उपभोग गर्दछन् । 


यद्बाहुदण्डभ्युदयानुजीविनो 

यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः । 
अधिकमन्त्यङ्घिभिराहतां बलात् 

सभां सुधां सुरसत्तमोचिताम् ॥ ३८ ॥ 


पदठार्थ 

यदुबाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनः  सुरसत्तमोचिताम्  इन्द्र आदि सुधां  सुधर्मा 

जुन भगवान् श्रीकृष्णको इलाटला देवताहरुद्रारा बस्न॒ सभां  सभालाई 

बाहुदण्डको प्रभावबाट सुरक्षित योग्य मुहुः  बारम्बार 

भएर बलात्  आनो प्रभावले अङ्धिभिः  चरणद्रारा 
यदुप्रवीराः  यदुवंशीहरू आहतां  भगवान्द्रारा ह  निश्चय नै 

अकुतोभयाः  निर्भय भएर ल्यादइएको अधिक्रमन्ति  आक्रान्त गर्दछछन् 





ताक्यार्थ यदुवंशी वीर श्रीकृष्णको बाहूदण्डको प्रभावले सुरक्नित भएर निर्भय रहन्छन् र 
भगवान् श्रीकृष्णले आपफ्ना बाहुवललले ल्याएको ठंलाला देवताहरू बस्न योग्य सुधर्मा सभालाई 
आप्ना चरणले आक्रान्त गर्दछछन्। 


रालानन्द्री लीक 


२५९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे। 
अर्न्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
तात  हि अर्जुन मे  मैले अलन्धमानः  कुनै प्रकारको 
ते  तिमी भ्रष्टतेजा  तिमीलाई श्रीहीन सम्मान नपाई 
कच्चित्  के विभासि  देखिरहेको छु अवज्ञातः  तिरस्कृत त 
अनामयं  कुशल छौ चिरोषितः  द्रारकामा धै किंवा  भएनौ 
तात  हि अर्जुन समयसम्म बसेका छी, अतः 





ताक्यार्थ भाइ अर्जुन ! भन के तिमी सकुशल छो ? मेले तिमीलाई श्रीहीन देखिरहेको दकु । तिमी 
धरे दिनसम्म द्वारकामा बस्दा कसैले तिम्रो सम्मानमा कमी त गेन ? अथवा तिमीलाई कसैले 
अपमान त गरेन ? 


कच्चिन्नामिहतोऽभावेः राब्दादिभिरमङ्गठेः। 
न दत्तसुक्तमर्थिभ्य आदाया यत्प्रतिश्रुतम् ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

अभावः  प्रेमविहीन न अभिहतः  चित्त त दुखाएन यत् प्रतिश्रुतम्  दिन्छु भनेर 
अमङ्गटेः  अमङ्गल अथवा उक्तम्  भनिएको वस्तु 
शब्दादिभिः  शब्दहरुद्रारा आशया  आशापूर्वक आएका न दत्तम्  दिएनौ वा दिन 
कच्चित्  कहीं अ्थिभ्य  याचकहरूलाई सकेनौ 





ताक्यार्थ कहीं कसैले दुर्भावपूर्ण अमङ्गल शब्द आदिद्रारा तिम्रो चित्त त दुखाएन ? अथवा कुनै 
आशाले आएका याचकलाई उनीहरूले मागेको वस्तु अथवा आफना तफबाट कसैलाई केटी दिने 
प्रतिज्ञा गरेर नदिएका त होदनौ ? 


कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बाटं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । 
रारणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः ॥ ४१॥ 


पढार्थ 

शरणप्रदः  शरणमा आएका बां  बालकलाई सत्त्वं  अन्य कुनै प्राणीलाई 
मानिसहरूको रक्षा गर्ने गां  गाईलाई कच्चित्  कीं 

त्वं  तिमीले रोगिणं  रोगीलाई न अत्याक्षीः  परित्याग त 
शरणोपसृतं  शरणमा आएको स्त्रियम्  स्त्रीलाई गरेनो 

ब्राह्मणं  ब्राह्मणलाई वृद्धं  वृद्धलाई 





ताक्यार्थ तिमीले शरणागतको र्ना गर्दै आएका छौ । कहीं कुनै ब्राह्मण, बालक, गाई, ठुला 


रालानन्द्री लीक 


५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


रोगी, अबला अथवा अन्य कोही जो तिम्रो शरणमा आएका धिए, तिमीले ती व्यक्तिको परित्याग 
त गरेनौ ? 
कच्चित् त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । 


 न वाथ  र  न्स,  
पराजता वाथ भवान्नात्तमनासमः पाथ ॥ ४२॥ 





पदढार्थ 

त्वं  तिमी स्त्रियम्  स्त्रीलाई अथ  यसपचछि 

अगम्यां  अगम्या स्त्रीमा असत्कृतां  असत्कारपूर्वक पथि  बाटोमा 

कच्चित्  करीं समागम त गरेनौ भवान्  तिमी 

न अगमः  समागम त गरेनौ उत्तमैः  उत्तम प्रकृतिका असमेः  आफूभन्दा बलवान् 
वा  अथवा मानिसहर्द्रारा मनुष्यद्रारा 

गम्यां  समागम गर्न योग्य वा  अथवा पराजितः  पराजित त भएनौ 


वाक्यार्थ कहीं तिमीले अगम्या स्त्रीसंग समागम त गरेनौ ? अथवा गमन गर्न योग्य स्त्रीका 
साथ असत्कारपूर्वक समागम त गरेनौ ? अथवा बाटोमा तिमी आफूभन्दा बलवान् मनुष्यद्रारा 
पराजित त भएनौ ? 


अपि स्वित् पयंभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । 
जुगुप्सितं कमं किञ्चित् कृतवान् न यदक्षमम् ॥ ४३॥ 


पदढार्थ 

त्वं  तिमीले अपि स्वित्  के किञ्चित्  कुनै 
सम्भोज्यान्  पहिले भोजन पयंमुङ्क्थाः  एक्लै सुरप्सितं  निन्दित 
गराउन योग्य भोजन त गरेनो कमं  कर्म 
वृद्धबारकान्  वृद्ध र अक्षमम्  गर्न अयोग्य न कृतवान्  गरेनौ 
बालकटहरूलाई छोडेर यत्  जुन 





ताक्यार्थ मार्गमा तिमीले भोजन गराउन योग्य बालक र बूढालाई भोजन गराईकन आफूले 
एक्लै त भोजन गरेनौ ? अथवा तिमीले गर्न नहूने कुने निन्दित कर्म त गरेनौ ? 


कच्चित् प्रष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । 
शुन्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक् ॥ ४४॥ 


पढार्थ 

अथ  यसपचि हृदयेन  अभिन्न हृदय रहितः  रहित हनाले 
नित्यं  सध आत्मबन्पुना  परम सुहृद् शून्यः  शून्य 
्ष्ठतमेन  अत्यन्त प्रिय श्रीकृष्णद्रारा अस्मि  दकु भनी 


रालानन्द्री लीक 


२५२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
कच्चित्  कीं अन्यथा  यसलाई छोडेर रुक् न  पीडाको कारण अरू 
मन्यसे  मानेका छौ कि ते तिम्रो हन सक्दैन 


ताक्यार्थ अथवा आफना परम प्रियतम अभिन्न हृदय परमसुहृद भगवान् श्रीकृष्णबाट रहित 
भएका त होइनौ ? यसै कारणले आफूलाई शून्य मानिरहेका छौ । तिमीलाई मानसिक पीडा हूनमा 
यी कारणदेखि अतिरिक्त अरू कारण हुन सक्देन । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
युधिष्ठिरवितकों नाम चतुदंशोऽध्यायः ॥ १४॥ 


रालानन्द्री लीक 


र्ठ 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १५ 


अथ पञ्चदशोऽध्यायः 


श्रीकृष्णसंगको विरहको व्यथाले पीडित पाण्डवहरू 
परीकितलाई राज्य दिएर स्वर्गतफं प्रस्थान गर्नु 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्रा राज्ञाऽ ऽविकल्पितः। 
नानाराङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्चेषकरिंतः ॥ १॥ 

शोकेन शुष्यद्दनहत्सरोजो हतप्रभः। 
विभुं तमेवानुध्यायन् नाराक्नोत् प्रतिभाषितुम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार 

भ्रात्रा  भाद 

राज्ञा  राजा युधिष्ठिरले 
नानाशङ्कास्पदं  विभिन्न 
प्रकारका शङ्गाहरूको कारण 
भएको 

रूपं  अर्जुनको तेजोहीन 
रूपलाई लिएर 


कृष्णविश्ेषकशिंतः  भगवान् 
श्री कृष्णको वियोगले पीडित 
भएका 

शोकेन  शोकले 
शुष्यट्वदनहत्सरोजः  
मुखकमल र हृदयकमल सुकेका 
हतप्रभः  कान्तिहीन भएका 
कृष्णसखः  भगवान् 


विकल्पितः  शङ्ाहरू गरेपछि श्रीकृष्णका प्रिय साथी 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका प्यारा साथी अर्जुन त्यसै त उहाँको विरहले पीडित भएका धिए, 
त्यसमाथि पनि राजा युधिष्ठिरले उनको विषादयुक्त मुद्रालाई देखेर विभिन्न प्रकारका आशङ़ाहरू 
गर्दै धरे प्रश्नहरू सोध्नुभयो। शोकका कारणले अर्जुनको मुख र हदयकमल सुकेको धियो । 
मुखमण्डलमा कुनै कान्ति थिएन। भगवान् श्रीकृष्णको ध्यानमा पूर्णतः लीन भएकाले उनले 
युधिष्ठिरको कुनै पनि प्रश्नको उत्तर उत्तर दिन सकेनन्। 


कृष्णः  अर्जुन 

तम्  उहां 

एव  नै 

विभुं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
अनुध्यायन्  ध्यानमा वचुर्लुम्म 
डुबेकाले 

प्रतिभाषितुम्  युधिष्ठिरका 
प्रश्नहरूको उत्तर दिन 

न अशक्नोत्  सकेनन् 





कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनामृज्य नेत्रयोः । 
परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयोत्कण्ट्यकातरः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


११ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
सख्यं मत्री सोहदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् 
नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४॥ 

पदढार्थ 


नेत्रयोः  आंखामा देखापेरेका र  रथ हाँक्ने आदि 
शुचः  शोकका आंसुहरूलाई कर्महरूमा 
संस्तभ्य  आंँखामा नै रोकेर सख्यं  सखीभाव, 


पाणिना  हातले 
आमृज्य  आंसु पुर 

ध 
परोक्षेण  भगवान् श्रीकृष्ण 
आफ्ना आंखाबाट टाढा हूनाले 
समुन्नद्धप्रणयोत्कण्द्यकातरः  


मेरी  मैत्रीभाव 

च र 

सोहदं  सुहृदभावलाई 
संस्मरन्  स्मरण गर्दै 
कृच्छ्रेण  कष्टपूर्वक 


कारण अस्पुष्ट भएका 
गिरा  वाणीले 

अग्रजम्  आपफ्ना दाजु 
नृपम्  राजा युधिष्ठिरलाई 
इति  यो 

आह  भन्न लागे 





उत्कण्ठाले परवश भएका बाष्पगद्गदया  गला रोकिएका 
ताक्यार्थ श्रीकृष्णको वियोगको कारणले बढेको प्रेमको उत्कण्ठटाले अर्जुन परवश भएका धथिए। 
रथ होँक्ने र घुम्ने आदि समयमा भगवानूले उनीसंग मित्रता, अभिन्नहदयता र प्रेमपूर्ण व्यवहार 
गर्नुभएको थियो। यस्थ दुलो कष्टका साथ उनले आफ्नो शोकको वेगलाई रोके। हातले 
ओआंँखाको आंसु पु्ठेर उनले अक्मकाँदे राजा युधिष्ठिरलाई भने । 


असुंन उवाच अर्जुनले भने 

वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । 

  ५ तेजो     

येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

महाराज  हे महाराज    ठगिएको हु मे  मेरो 

बन्धुरूपिणा  बन्धुको रूप येन  तिनै भगवान् श्रीकृष्णले महत्  दलो 

धारण गर्न देवविस्मापनं  देवताहरूलाई तिजः  तेज 

हरिणा  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा आश्चर्यमा पार्त अपहृतं  हरण गरियो 





ताक्यार्थ अत्यन्त घनिष्ठ मित्रको रूप धारण गरेर भगवान् श्रीकृष्णले मलाई ठगिदिनुभयो । 
मेरो जुन प्रबल पराक्रमलाई देखेर टुलादुला देवता पनि आश्चर्यचकित हन्ये, त्यस तेजलाई ने 
भगवान् श्रीकृष्णले मबाट खोस्नुभयो । 


स भ 


यस्य क्षणवियोगेन लोको द्यप्रियदरंनः। 
उक्थेन न . ् यथा 
उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


२५६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पदढार्थ 

यस्य  जुन भगवान्को अप्रियदशंनः  अप्रिय देखिन्छ मृतकः  मेको भनेर 
क्षणवियोगेन  एक क्षणमात्रको यथा  जसरी हि  निश्चय नै 

वियोगले पनि उक्थेन  प्राणले प्रोच्यते  भनिन्छ 

लोकः  यो सम्पूर्ण लोक रहितः  रहित 

हि  निश्चय नै एषः  मानव शरीर 





ताक्यार्थ जसरी यो मानव शरीर प्राणले रहित हदा मृतक हुन्छ त्यसै गरी उहाँको वियोग हदा 
यो सम्पूर्णं लोक अप्रिय देखिन्छ । 


यत्संश्रयाद् दरूपदगेहसुपागतानां 
राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुमंदानाम् । 
तेजो हतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः 
सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७॥ 





पदार्थ 

यत्संश्रयात्  जसको बललाई राज्ञां  राजाहरूको कृष्णा  द्रौपदीलाई 
प्राप्त गरेर तेजः  तेज च  पनि 

स्वयंवरमुखे  द्रौपदीको मया  मैले अधिगता  प्राप्त गँ 
स्वयम्बरको प्रारम्भमा हृतं  अपहरण गरेको थि मत्स्यः  मत्स्याकार पत्र 
दरपदगेहम्  द्रुपदको दरबारमा च  अनि विशेषलाई 

उपागतानां  आएका सज्जीकृतेन  बाण चढाएको खलु  निश्चय नै 
स्मरदुमंदानाम्  कामोन्मत्त धनुषा  धनुले अभिहतः  भेदन गरं 


ताक्यार्थ जसको आश्रयलाई प्राप्त गरेर द्रौपदीको स्वयम्बरमा राजा द्रुपदको घरमा आएका 
कामोन्मत्त राजाहरूको तेजलाई मेले हरण गरेको धिर्णं र बाण चढाएको धनुले मत्स्याकार 
पत्रविशेषलाई भेदन गरेर द्रौपदीलाई प्राप्त गरेको थि । 
यत्सन्निधावहमु खाण्डवमग्नयेऽदा 
मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । 
लन्धा समभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया 
दिग्भ्योऽहरन् नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥ 
पदढार्थ 
उ  आश्चर्यको कुरा टो यत्सन्निो  जसको सान्निध्यलाई प्राप्त गर 


रालानन्द्री लीक 


२५७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
अहम्  म निर्मित अध्वरे  राजसूय यज्ञमा 

तरसा  वेगले अद्भूतरिल्पमाया  अद्भुत॒ दिग्भ्यः  विभिन्न दिशाबाट 
सामरगणं  देवगणले सहित॒ कला कौशल र जलमा स्थल र आएका 

इन्द्रं  इन््रलाई स्थलमा जल देखिनु आदि नृपतयः  राजाहरूले 

विजित्य  जितेर मायाले युक्त भएको च  पनि 

खाण्डवम्  खाण्डव वन सभा  सभा बलिम्  बलि 

अग्नये  अग्निलाई लब्धा  प्राप्त गर अनि जसको अहरन्  समर्पित गरेका थिए 
अदाम्  दिं बललाई प्राप्त गरेर 

मयकृता  मय दानवद्रारा ते  तपाईको 





ताक्यार्थ जसको सन्निधिलाई प्राप्त गरेर सम्पूर्ण देवताहरू सहित इन्रलाई आफ्नो बलले जितेर 
अग्निदेवको तुप्तिका लागि मेले खाण्डव वन प्रदान गरेको धिं र मय दानवले बनाएको 
अलौकिक कलाकौशलले परिपूर्णं मायामय सभाभवनलाई प्राप्त गरेको धिं । त्यसपचछ्छि तपाईको 
यज्ञमा चारैतिरबाट राजाहरूले आएर अनेक प्रकारका उपहारहरू अर्पण गरेका थिए। 


यत्तेजसा नृपरिरोऽङ्प्रिमहन्मखाथं 
आयां ऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीयंः । 
तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा 
यन्मोचितास्तदनयन् बलिमध्वरे ते ॥ ९॥ 


पदार्थ 
यत्तेजसा  जसको शक्तिलाई मखाथंम्  राजसूय यज्ञ सम्पन्न मोचिताः  मारेर मोचित 
प्राप्त गरेर गर्नका लागि गरिएका थिए 


गजायुतसत्त्ववीयः  दश हजार अहन्  मारेका थिए त्यसपछि तत्  त्यसकारणले ती 
हात्तीको उत्साह र बल भएका प्रमथनाथमखाय  महाभेरवको राजाहरूले 


आयः  पूज्य यज्ञमा बलि चढाउनका लागि ते  तपाईको 
तव  तपार्ईका तेन  जरासन्धले अध्वरे  यज्ञमा 
अनुजः  भाद भीमले आहृताः  ल्यादएका र बलिम्  यज्ञसम्पादनको साधन 


नृपशिरोऽङ्धरिम्  राजाहरूको ्यालखानामा बन्द गरिएका अनयन्  ल्याएका धिए 
शिरमा आफ्नो पाड राख्ने त्यस भूपाः  राजाहरू 

जरासन्धलाई यत्  जुन जरासन्धलाई 
ताक्यार्थ दशहजार हात्तीको शक्ति र बलले सम्पन्न तपारईका भाइ भीमसेनले उनैको शक्तिलाई 
प्राप्त गरेर राजाहरूका शिरमा आफ्नो पाड राख्ने अभिमानी जरासन्धको वध गरेका थिए। 
त्यसपछि उने भगवान् श्रीकृष्णले जरासन्धले महाभैरव यज्ञमा बलि चदढाउनको लागि 





रालानन्द्री लीक 


रष्ष 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


म्यालखानामा बन्द गरेर राखेका राजाहरूलाई मूक्त गर्मुभएको थियो र राजाहरूले पनि तपाईको 
यज्ञमा धेरै उपहारहरू चढाएका थिए। 


पत्न्यास्तवाधिमखक्कप्तमहाभिषेक 
श्ाघिष्ठचारुकबरं कितवे सभायाम् । 

स्पृष्टं विकीयं पदयोः पतिताश्रुमुख्या 
यस्तत्स्तरियोऽकृतहतेशाविमुक्तकेशाः ॥ १० ॥ 


पढार्थ 

यः  जुन भगवान्ले शापिष्ठचारुकबरं  यज्ञको तस्स्त्रियः  ती दुष्टका 
पदयोः  आपफ्ना पाडमा जलद्वारा स्नान गर्नलि पवित्र॒ स्त्रीहरूलाई 

पतिताश्रुमुख्या  ओंखाबाट भएको सुन्दर केशलाई हतेराविमुक्तकेशाः  विधवा 
आंसु खा्दै घोष्टिएकी विकीयं  फकाएर बनेर आफ आफनो चुल्टो 
तव  तपारईकी कितवेः  जुन दुष्टहरूले खोल्नुपर्ने 

पत्न्याः  पत्नी द्रौपदीको सभायाम्  राजसभामा अकृत  बनाउनुभयो 
अधिमखक्कप्तमहामिषेक स्पृष्टं  समाए 





ताक्यार्थ महारानी द्रौपदी राजसूय यज्ञको महान् अभिषेकबाट पवित्र भएका आप्ना ती सुन्दर 
केशहरूलाई फैलाएर आंँखाबाट आंसु निकालेर जब श्रीकृष्णका चरणमा परिन् तब उहाँले उनकै 
अगाडि राजसभामा अपमान गर्ने धूर्वहरूका स्त्रीहरूलाई त्यस्तो हालतमा पुययाइदिनुभयो कि 
विधवा भएर उनीहरूलाई आफनो केश आपने हातले खोल्न बाध्य हुनुपयो । 


व 


यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्ाद् 
दुवांससोऽरिरिचितादयुताग्रभुग्यः। 
शाकान्नरिष्टसुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं 
तृप्ताममंस्त सलिके विनिमग्नसङ्घः ॥ ९॥ 





पदढार्थ 

यः  जुन दुर्वासाजी दुरन्तकृच्छत्  ठुलो सङ्टबाट उपयुज्य  उपयोग गरेर 
अयुताग्रभुक्  दस हजार नः  हामीहरूलाई जुगोप  र्ना गर्नुभयो 
शिष्यसंग भोजन गर्नृहन्छ, त्यस्तावने  वनवासमा यतः  किनभने 

दुवांससः  दुर्वासाको एत्य  आएर सलिठे  प्रथिवीमा 
अरिरचितात्  शत्र दर्योधनको शाकान्नशिष्टम्  पाकस्थालीमा विनिमग्नसङ्घः  स्नान 
षड्यन्त्रनाट आएको अवशिष्ट थोर सागको टुक्राको गरिरहेको ऋषिसमूहले आफपूमात्र 


रालानन्द्री लीक 


९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


नभई तुप्ताम्  तप्त भएको 

त्रिखोकीं  तीनै लोकलाई अमंस्त  मान्यो 

ताक्यार्थ वनवासको समयमा शत्रु दुर्योधनको षड्यन्त्रले दशहजार शिष्यहरूलाई साथमा लिएर 
भोजन गर्न दुर्वासाले हामीहरूलाई दुस्तर सड्टमा पार्नुभएको धियो, त्यस समयमा भगवान् 
श्रीकृष्णले द्रौपदीको पात्रमा बचेको सागको एक ट॒क्रा खाएर हामो रक्ना गर्मुभएको थियो । उहाँले 
त्यसो गर्दा नदीमा स्नान गर्न गएका मूुनिहरूलाई उनीहरूमात्र तप्त नभएर तीनै लोक तप्त भएको 
भान भएको थियो । 


यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि 
विंस्मापितः सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । 
अन्येऽपि चाहममुनैव कठेवरेण 
प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनाधंम् ॥ १२॥ 


पढार्थ 

यत्तेजसा  जसका प्रतापले मेले निजं  आप्नो एव  नै 

युपि  युद्धमा अस्त्रम्  पाशुपतास्त्र कठेवरेण  शरीरले 
सगिरिजः  पार्वतीले सहित अदात्  दिनुभयो महेन्द्रभवने  इन््रको सभामा 


शूरुपाणिः  भगवान् शङ्रलाई अन्ये  अरू लोकपालहरूले महदासनाघंम्  इन््रको आधा 
विस्मापितः  आश्चर्यमा पार च अपि  पनि प्रसन्न भएर आसनलाई 





अथ  यसपच्ि आञआपफ्ना अस्त्रहरू दिनुभयो प्राप्तः  प्राप्त गरेको धिं 
भगवान्  भगवान् शङ्रले अहम्  म 
मे  मलाई अमुना  यही 


ताक्यार्थ उहाँके प्रतापले मैले युद्धमा पार्वतीसहित भगवान् शंकरलाई आश्चर्यमा पारेको धिं । 
मेरो पराक्रमबाट प्रभावित भएर उहाँले मलाई आफ्नो पाशुपतास्त्र दिनुभएको धियो । साथे अरू 
लोकपालहरूले पनि प्रसन्न भएर आआपफनो अस्त्र मलाई दिनुभएको धियो । त्यतिमात्र नभएर 
उहाँको कृपाले सशरीर स्वर्गमा गई देवराज इन््रको सभामा उहाँके बराबर आधा आसनमा बस्ने 
सम्मान मेले प्राप्त गरेको धिं । 


तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं 
गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवाः । 
सेन्द्राः भरिता यदनुभावितमाजमीढ 
तेनाहमद्य मुषितः पुरुषेण भूम्ना ॥ १३॥ 


रालानन्द्री लीक 


२६० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पदार्थ 

तत्र  त्यहीं स्वर्गमा र धारण गर्ने आजमीढ  हे राजा युधिष्ठिर 
एव  नै भुजदण्डयुग्मं  भुजाहरूको तिन  ती 

विहरतः  भ्रमण गर्दा सेन्द्राः  इन्दरले सहित भूम्ना  व्यापक 
यदूनुभावितम्  भगवान्को देवाः  देवताहरूले पुरुषेण  पुरुषोत्तम भगवानूदरारा 
शक्तिले प्रभावयुक्त बनाइएको अरातिवधाय  शत्रुको वधका अहम्  म 

मे मेरो लागि अद्य  आज 

गाण्डीवलक्षणम्  गाण्डीव श्रिताः  आश्रय लिएका थिए॒ मुषितः  ठगिएको छ 





ताक्यार्थ इन्द्रको आग्रहले म ॒स्वर्गमा केही दिनसम्म बसेँ। त्यतिखेर इन्द्रसहित सम्पूर्ण 
देवताहरूले निवातकवच आदि दैत्यहरूलाई मार्को लागि गाण्डीव धारण गर्ने यिनै भुजाहरूको 
आश्रय लिएका थिए । महाराज ! यी सब कुराहरू जसको कृपाले हामीले प्राप्त गरेका थिर, उहाँ 
भगवान् श्रीकृष्णवबाट नै आज म वञ्चित हुन पुगेको दधु । 
यटूवबान्धवः कुरुबलान्धिमनन्तपार 
अ हमतीयंसत्त्वम् 
मेको रथेन ततरेऽहमतीयसत्त्वम्। 
प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां 
तेजास्पदं मणिमयं च हतं शिरोभ्यः ॥ ४ ॥ 





पढार्थ 

यदूबान्धवः  जुन भगवान्को एकः  एक्लै घनं  धन 

सहायतालाई प्राप्त गरेर अहम्  म च  पनि 

अनन्तपारम्  पार पाडन ततरे  पार गरं प्रत्याहृतं  फर्काएर ल्याएको 
नसकिने यिनै भगवान्को सहायतालाई धिष 

अतीयंसत्त्वम्  पार गर्न कठिन प्राप्त गरेर शिरोभ्यः  ती शत्रुहरूको 
भीष्म द्रोणरूपी जलजन्तुले युक्त मया  मेले शिरबाट 

कुरुबखान्धिम्  कौरवसेनारूपी परेषां  शत्रुहरूले तेजास्पदं  चम्किलो 
सागरलाई हृतं  अपहरण गरी लगेको मणिमयं  मणिमय मुकुट 
रथेन  रथमा चेर बहु  धेरै च  पनि ल्याएको धि 


ताक्यार्थ महाराज ! भीष्म, द्रोण आदि महामत्स्यद्रारा पूर्ण कौरवसेनारूपी अपार समृद्रलाई 
उहाँ के आश्य प्राप्त गरकाले एक्लै रथमाथि चदढेर मेले पार गरर। यस्ते उहाँ के कृपाबाट मैले राजा 
विराटका सम्पूर्ण गोधनलाई शत्रुहरूबाट फर्कडनुका साथे ती राजाहरूको शिरमा चममच गर्ने 
मणिमय मुकुट खोसेर ल्याएको धिं । 


रालानन्द्री लीक 


२६९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


यो भीष्मकणंरुरुशल्यचमुष्वदभ्र 
राजन्यवयरथमण्डलमण्डितासु । 

अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना 
मायुम॑नांसि च दुशा सह ओज आच्छत् ॥ १५॥ 





पढार्थ 

विभो  हे महाराज यः  जो भगवान् आयुः  आयु 
अद्भ्रराजन्यवयंरथमण्डल मम  मेरो मनांसि  मन 

मण्डितासु  धेरै श्रेष्ठ अग्रेचरः  सारथिरूपले मेरो ओजः  उत्साहलाई 
राजाहरूको रथद्वारा सुशोभित अगाडि बसेर चर 
भीष्मक्णगुरुशल्यचमूषु  भीष्म, दशा  आपनो दृष्टिले सहः  बललाई 

कर्ण, गुरु द्रोणाचार्य, शल्य रथयूथपानाम्  महारथी र आच्छत्  हरण गर्नुभएको 
आदिको सेनामा यूथपतिहरूको थियो 


ताक्यार्थ महाराज ! कौरवको सेना भीष्म, द्रोण, शल्य, तथा अरू ठलाटला राजा र क्षत्रिय 
वीरहरूको रथले शोभायमान थियो । भगवान् श्रीकृष्णले मेरो रथको अगाडि बसेर आफ्नो दुष्टिलि 
ती महारथीहरूको आयु, मन, उत्साह र बललाई नष्ट गर्नहुन्थ्यो । 


यरोष्षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकणं 
नप्तत्रिगतंडल्यसेन्धवबाहिकायेः। 
अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि 
नो पस्पृ्ुनृंहरिदासमिवासुराणि ॥ १६॥ 


पढार्थ 

यरोष्षु  जुन भगवान् कर्ण, अश्वत्थामा, त्रिगर्त देशको असुराणि  असुरहरूले प्रयोग 
श्रीकृष्णको भुजदण्डमा अधिपति सुशर्मा, शल्य, जयद्रथ गरिएका अस्त्रहरूले 

प्रणिहितं  उहाँले नै कृपापूर्वक बाहिक आदि वीरहरूले नृहरिदासम्  नृसिंह भगवान्का 
राखिदिएको निरूपितानि  प्रयोग गरिएका भक्त प्रह्नादलाई 

मा  मलाई अमोघमहिमानि  अप्रतिहत इव  ठै 
गुरुभीष्मकणंनप्तृत्रिगतंशल्य प्रभाव भएका नो उपस्पृद्युः  स्पर्श गरेनन् 
सेन्धवबाहिकादयेः  गुरु, भीष्म, अस्त्राणि  अस्त्रहरूले 





ताक्यार्थ द्रोणाचार्य, भीष्म, कर्ण, भूरिश्रवा, सुशर्मा, शल्य, जयद्रथ र बाह्लिक आदि वीरहरूले 
ममाथि अमोघ अस्त्र चलाएका थिए। परन्तु जसरी नृसिंह भगवानूको कपाले हिरण्यकशिपु आदि 


रालानन्द्री लीक 


२६२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


दैत्यहरूका अस्त्रशस््रहरूले प्रह्नादलाई स्पर्श गर्न सक्दैनथे त्यसै गरी भगवान् श्रीकूष्णको 
भुजदण्डको छायामा बसेकाले मलाई उनीहरूको शस्त्र र अस्त्रहरूले स्पर्श गर्न सकेनन्। 


सोत्ये वृतः कुमतिनाऽ ऽत्मद ईश्वरो मे 
यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्याः। 

मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो मुवि 
न प्राहरन् यद्नुभावनिरस्तचित्ताः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ 

भन्याः  श्रेष्ठ व्यक्तिहरू ईश्वरः  त्यस्ता भगवान् भएका 

अभवाय  मोक्षका लागि श्रीकृष्णलाई अरयः  शत्रु 

यत्पादपद्मम्  जसको कुमतिना  दुर्बुद्धि रथिनः  महारथिहरूले 
चरणकमललाई मे  मैले श्रान्तवाहम्  घोडा थाकेकाले 
भजन्ति  सेवन गर्दछन् सोत्ये  सारथिसम्म भुविष्ठं  पृथिवीमा खडा भएको 
आत्मदः  भक्तहरूका वृतः  बनाएँ मां  मलाई 

कल्याणका लागि आफूलाई यदूनुभावनिरस्तचित्ताः  भगवान्न प्राहरन्  प्रहार गर्न सकेनन् 
पनि प्रदान गर्न सक्ने श्री कृष्णको कृपाले नष्टचित्त 


ताक्यार्थ श्रेष्ठ पुरुष संसारबाट मुक्त हुनका लागि जसको चरणकमलको सेवन गर्दछन्। 
उनीहरूलाई आपनो असली स्वरूपको ज्ञान गराउने ती भगवान्लाई म दुर्बुदिले आफ्नो सारथि 
बनाएँ । जुन समयमा घोडाहरू थाकेका कारण म रथबाट ओर्लैर पृथिवीमा उभिद्रहेको धि 
त्यस समयमा ठुलादुला महारथि शत्रुहरूले ममाथि प्रहार गर्न सकेनन् किनभने भगवान् श्रीकृष्णले 
उनीहरूलाई मोहमा पारिदिनुभएको थियो । 


नमाण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि 

 पार्थ  न ९    

हे पाथं हेऽजुंन सखे कुरुनन्दनेति । 
सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि 

स्मतुटुंटन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 
नरदेव  हे राजा हृदिस्पृशानि  हदयलाई स्पर्श हे पाथं  हे पार्थ 
उदाररुचिरस्मितशोभितानि  गर्न हे अ्ुंन  अर्जुन 


शरेष्ठ र सुन्दर मुस्कानले युक्त 
हूुनाले 


माधवस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
नमौणि  परिहासका वाक्यहरू 


सखे  साथी 





कुरुनन्दन  कुरुनन्दन 
रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


इति  यसप्रकारका 


श्रीमद्भागवत 


स्मतः  स्मरण गर्दा 


सञ्जल्पितानि  मधुर वाक्यहरू मम  मेरो 


२६३ 
अध्याय १५ 


हृदयं  हद यलाई 
लुठन्ति  क्षुब्ध गर्दछछन् 


ताक्यार्थ महाराज ! भगवान् श्रीकृष्णको उन्मुक्त मन्द हास्यले युक्त विनोदपूर्णं र हदयस्पर्शी 
वचन र अनि उहाँले मलाई पार्थ, अर्जुन, सखा, कुरुनन्दन, भनेर बोलाउनुभएको कुरा जब मेरो 
स्मृतिमा आं, त्यसले मेरो हृदयमा ठुलो क्षोभ उत्पन्न गरा । 


राय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि 
ष्वेक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्ररन्धः। 
सख्युः सखेव पितुवत्तनयस्य सर्वं 
सेहे महान् महितया कुमतेरघं मे ॥ १९॥ 


पदार्थ 
शाय्यासनाटनविकत्थन इति  छी भन्ने व्यंग्यात्मक सख्युः  एउटा साथीको 
भोजनादिषु  वचनले अपराधलाई 


सखा इव  अर्को साथीले सहन 
गर 


विप्रखन्धः  तिरस्कार गर्दा पनि 
महान्  भगवान् श्रीकृष्ण 


सुत्ने, बस्ने, घुम्ने, आफना 
सम्बन्धमा, धेरैधेरे कुरा गर्ने र 





भोजन आदि गर्न कार्यमा महान् हुनुहुन्छ सवं  मेरो सम्पूर्ण अपराधलाई 
एेक्यात्  हामी दुरईमा अभिन्न महितया  त्यही महत्वका तनयस्य  छोराको अपराध 
व्यवहार हुनाले कारणले पितृवत्  पिताले ठै 

वयस्य  हे साथी कुमते  कुबुद्धि सेहे  सहन गर्नुहुन््यो 
ऋतवान्  तिमी ज्यादै मे  मेरो 

सत्यवादी अघं  अपराधलाई 


ताक्यार्थ सुत्दा, बस्दा, घुम्दा, आपफ्ना सम्बन्धमा विभिन्न प्रकारका कुराहरू गर्दा र भोजन 
आदि गर्दा हामी दुई प्रायः संगसंगे हृन््यौँ। म कहिलेकाहीं उहौँलाई हे मित्र, तपाई ज्यादै 
सत्यवादी हुनहुन्छ भनेर व्यङ्ग्यात्मक वचन पनि बोल्ने गर्दथँ । त्यस समयमा एउटा मित्रले अर्को 
मित्रको र पिताले आफ्नो पुत्रको अपराध सहन गै भगवान् श्रीकृष्णले पनि म दुर्बुदधिको 
अपराधलाई सहन गरेर आफ्नो सहनशीलताको परिचय दिनृहुन्थ्यो । 
 नृपेन्द्र  न  
साऽह नुपन्द्र् राहतः पुरुषत्तमन 
सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शुन्यः। 
अष्वन्युरुक्रमपरिग्रहमद्ग रक्षन् 
गोपेरसद्धिरबठेव विनिजिंतोऽस्मि ॥ २०॥ 


रालानन्द्री लीक 


रथं 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पदार्थ 

नृपेन्द्र  राजाहरूमा उत्तम रहितः  रहित भएको हुनाले असद्धिः  दुष्ट 

अङ्ग  हे राजा हृदयेन  हदयले गोपेः  गोपहरूद्रारा 
सःत्यो शून्यः  शून्य मूच््छितप्रायः  अबला  एक सामान्य स्त्री 
अहं  म अर्जुन भएको छु जाति 

सख्या  साथी उरुक्रमपरिग्रहम्  भगवान् इव  रै 

प्रियेण  प्रिय श्रीकृष्णका सोह हजार पत्नीरूप विनिनिंतः  पराजित भएको 
सुहृदा  मित्र परिग्रहलाई अस्मि हु 

पुरुषोत्तमेन  ती पुरुषोत्तम अध्वनि  मार्गमा 

भगवान् श्रीकृष्णद्रारा रक्षन्  र्ना गर्न लागेका 





ताक्यार्थ महाराज ! जो मेरा सखा एवं प्रियमित्र मात्रै नभएर मेरो हदय ने हुनुहन्थ्यो ती 
पुरुषोत्तम भगवान्बाट म॒ अहिले रहित भएको दुं । भगवान्का पत्नीहरूलाई म दवारकाबाट आफनो 
साथमा लिएर आइरहेको धि, परन्तु मार्गमा दुष्ट गोपहरूले मलाई हराइदिए । मैले उहांँहरूको 
रक्षा गर्न सकिनेँ। 


तद्धे धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते 
सोऽदहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । 
सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं 
भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१९॥ 


पदठार्थ 

धनुः  धनु रथी  रथी हं सवं  सबै 

तद् वै  त्यहीनैहो यतः  जुन धनु आदिको भस्मन् हुतं  खरानीमा दिदएको 
इषवः  बाणहरू कारणले आहूतीरे 

तेवीनैहुन् नृपतयः  ठुलाटला राजाहरू कुहकराद्धम्  कपटी मनुष्यबाट 
सः त्यो आनमन्ति  मेरो अगाडि दुकेर प्राप्त भएको 

रथः  रथ नमस्कार गर्दथे उर्याम्  ऊषर भूमिमा 

हयाः  घोडाहरू ईदारिक्तं  भगवान् श्रीकृष्णले उप्तम्  छेरेको बिड 

ते  तिनीहरू नै रहित भएपछ्छि इव  ठै 

सःत्यो क्षणेन  एक छिन असद्  नभएको बराबर 

अहं  म तत्  त्यो अभूत्  भयो 





ताक्यार्थ मेरो गाण्डीव धनु त्यही हो, बाण पनि त्यही हो, रथ पनि त्यही हो, घोडाहरू पनि 
तिनै हुन्, ठइुलाटला राजाहरू जसको अगाडि आएर शिर दकाथ, त्यो रथी अर्जुन पनि म उही 


रालानन्द्री लीक 


२६५ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


हं । परन्तु भगवान् श्रीकृष्णको अभावमा ती सम्पूर्ण पदार्थहरू एक क्षणम खरानीमा हवन गरिएको 
आहुती, कपटले युक्त भएको सेवा एवं ऊषर भूमिमा रोपिएको बिक व्यर्थ अर्थात् सारहीन भए। 


राजंस्त्वयानुपष्टानां सुहृदां नः सुहृत्पुरे । 
विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिमिंथः ॥ २२॥ 

व     य 
वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । 
अजानतामिवान्योन्यं चतुःपञ्चावशोषिताः ॥ २३॥ 





पदार्थ 

राजन्  हे राजा मदिरां  मदिरा मुष्टिभिः  मुक्काहरूले 

त्वया  तपार्ईले पीत्वा  पिएर मिथः  परस्परमा 

सुहृत्पुरे  द्वारकामा मदोन्मथितचेतसाम्  मदोन्मत्त निघ्नतां  प्रहार गर्न 

अनुपृष्टानां  सोधिएका भएर नः  हामीहरूका 
विप्रश्ापविमूढानां  ब्राह्मणको अजानताम्  अपरिचित सुहृदां  सुहदहरूमध्ये 

शापका कारणले मोहमा परेका इव  फैँ चतुःपञ्चावशोषिताः  केवल 
वारुणीं  वारुणी अन्योन्यं  एकअकमिा चार पाँचजनामात्र अवशिष्ट छन् 


वाक्यार्थ हे राजा ! तपारईले द्वारकावासी आप्ना सुहृद् सम्बन्धीहरूको विषयमा जुन कुरा 
सोध्नुभएको धियो, तिनीहरू सबे नै ब्राह्मणको शापद्वारा मोहमग्रस्त भई वारुणी मदिरा पिएर 
मदोन्मत्त भएर अपरिचितरँ आपसमा मुक्कामुक्की र मारपिट गरेर सब मरे। तीमध्ये चारपांच 
जनामात्र बँचेका छन् । 


क    
प्रायेणेतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । 
मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथः ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

प्रायेण  प्रायः विचेष्टितम्  लीला हो चर 

एतत्  यो यादवकुलको यत्  कि जुन ईश्वरबाट नै भावयन्ति  एडटाले अककि 
उपसंहार भूतानि  प्राणीहरू पालनपोषण पनि गर्दछन् 
भगवतः  सर्वशक्तिमान् मिथः  परस्परमा 

ईश्वरस्य  ईश्वरको निघ्नन्ति  मारकाट गर्दछन् 





ताक्यार्थ वास्तवमा यो सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णके लीला हो कि संसारका प्राणीहरू 
परस्पर एकञअककि पालनपोषण गर्दछ्न् । फेरि एकले अर्कोलाई मारने पनि गर्दछछछन्। 


रालानन्द्री लीक 


२६६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


जलोकसां जठे यदन्महान्तोऽदन्त्यणीयसः। 

दुबंखान् बलिनो राजन् महान्तो बलिनो मिथः ॥ २५॥ 
एवं बलिष्ियदुभिमंहद्धिरितरान् विभुः । 

यदून् यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा बलिनः  बलिया जन्तुहरूले यदून्  यदुहरूलाई मारेर फेरि 
जलोकसां  जलचरहरूमा मिथः  परस्परमा यदुमिः  ती यदुहरुद्रारा 
महान्तः  ठुला जन्तुहरूने जठे  जलमा लडदछन् यदून्  दुर्बल यदुहरूलाई 
अणीयसः  साना जन्तुहरूलाई एवं  यसै गरी अन्योन्यं  परस्पर युद्ध गराएर 
बलिनः  बलवान् जन्तुहरू विभुः  व्यापक परमात्माले पनिभूभारान्  पृथिवीको भारलाई 
दुर्बलान्  दुर्बल जन्तुहरूलाई बिष्ठिः  बलिया र ह  निश्चय नै 

यदत्  जसरी महद्धिः  श्रेष्ठ सञ्जहार  हरण गर्नुभयो 
अदन्ति  खान्छन् यदुभिः  यदुहरद्रारा 

महान्तः  ठुला र इतरान्  अन्य 





ताक्यार्थ हे राजा ! जसरी जलजन्तुहरूमा ठुला जन्तुहरूले साना जन्तुहरूलाई, बलवान्ले 
दुर्बललाई र बलवानूहरूमा जसरी एडटाले अर्कालाई खान्छन् त्यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णले पनि 
अतिशय बलवान् यदुवंशीद्रारा अरू राजाहरूको संहार गराउनुभयो । त्यसपछि यदुवंशीहरूमा पनि 
एउटा यदुवंशीद्रारा अर्को यदुवंशीको नाश गराएर पूर्णरूपले पृथिवीको भार उतारिदिनुभयो । 


देशकालाथ॑युक्तानि हृत्तापोपरामानि च । 
हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

देशकालाथंयुक्तानि  देश, काल तापलाई शान्त गर्न मे  मेरो 

र प्रयोजनको अनुरूप गोविन्दाभिहितानि  भगवान् चित्तं  चित्त 

चर श्रीकृष्णले दिएका शिक्षाहरूले हरन्ति  हरण गर्दचछछन् 
हृत्तापोपरामानि  हदयको स्मरतः  स्मरण गदखिरि नै 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले मलाई जुन शिक्षाहरू दिनुभएको धियो ती शिक्षाहरू देश, काल 
र प्रयोजनको अनुरूप र हदयको तापलाई शान्त गर्ने खालका धथिए। उहाँले दिएका ती 
शिक्षाहरूको स्मरण गर्दा तिनीहरूले मेरो चित्तलाई हरण गर्दछन्। 


रालानन्द्री लीक 


२६७ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम् । 
सोहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्धिमला मतिः ॥ २८ ॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार श्रीकृष्णका चरणकमलको विमला  रागादि दोषले रहित र 
अतिगाढेन  अपार चिन्तयतः  चिन्तन गर्दगर्दै शान्ता  शान्त 

सोहार्देन  प्रेमले जिष्णोः  अर्जुनको आसीत्  भयो 
कृष्णपादसरोरुहम्  भगवान् मतिः  बुद्धि 





ताक्यार्थ यसप्रकार अत्यन्त प्रगाढ प्रमले भगवान् श्रीकृष्णको चरण कमलको चिन्तन गद्गद 
अर्जुनको चित्तवृत्ति अत्यन्त निर्मल र शान्त भयो । 


वासुदेवाङ््रयनुध्यानपरिवृंहितरंहसा । 

भक्तया निमथितारोषकषायधिषणोऽलंनः ॥ २९॥ 
गीतं भगवता ज्ञानं यत्तत्सङ्याममुधनि । 
कालकमंतमोरुद्ं पुनरध्यगमत् प्रभुः ॥ ३० ॥ 


पढार्थ 

वासुदेवाङ््रयनुध्यानपरिवंहितरंह परुः  समर्थ कालकमंतमोरुद्धं  कालको 
सा  भगवान् श्रीकृष्णको अस्तुनः  अर्जुनले व्यवधान र कर्मको विस्तारको 
चरणकमलको निरन्तर चिन्तनले सङ्ग्राममृधनि  युद्धको कारणले प्रमादवश विस्मृत 
बढठेको प्रारम्भमा भएको धियो 

भक्तया  भक्तिद्रारा भगवता  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा पुनः  फेरि 
निर्मथितारोषकषायधिषणः  गीतं  उपदेश गरिएको अध्यगमत्  अर्जुनको स्मृतिमा 
हृदयको मन्थन गर्नलि यत्  जुन आयो 

अन्तःकरणका सम्पूर्ण दोषहरू ज्ञानं  गीताको ज्ञान हो 

नष्ट हुनाले तत्  त्यो 





ताक्यार्थ अर्जुनको प्रेममयी भक्ति भगवान् श्रीकृष्णको अहर्निंश चिन्तन गर्नलि बद्दैगयो । 
भक्तिको वेगले उनको हृदयलाई मन्थन गरेर सम्पूर्ण विकारहरूलाई बाहिर निकालिदियो । उनलाई 
युद्धको प्रारम्भमा भगवान्ले दिनुभएको गीताज्ञानको पुनःस्मरण भयो जुन ज्ञान कालको व्यवधान 
र कर्मको विस्तारको कारणले प्रमादवश केही दिनका लागि विस्मृति भएको धियो । 


रालानन्द्री लीक 


२६८ 


अध्याय १५ 


अभिमान नष्ट भयो 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
  न्र्  
विशकका ब्रह्मसम्पत्त्या साज्खछन्नदहतस्शयः। 
लीनप्रकृतिनेगुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः ॥ ३९ ॥ 
पदठार्थ 
जह्मसम्पत्त्या  ब्रह्मज्ञानको गुणातीत अवस्था भएपचछि 
प्राप्तिले अलिङ्गत्वात्  सूक्ष्म शरीरको 


ठीनप्रकृतिनेराण्यात् अ 


 मायाको नाश भएको हूुनाले 
आवरण भङ्ग भएको हूनाले असम्भवः  स्थूल शरीरमा 





सच्छिन्नदैतसंशयः  दैत 
संशयको निवृत्ति हुनाले 
श अ 

विशोकः  शोकरहित भए 


ताक्यार्थ ब्रह्मज्ञानको प्राप्तिले मायाको आवरण भङ्ग भएर उनलाई गुणातीतको अवस्था प्राप्त 
भयो । दैतको संशय निवृत्त भयो । सूक्ष्म शरीर भङ्ग भयो । स्थूल शरीरमा अभिमान नष्ट भयो र 
द्रेतको निवृत्ति भएकाले उनी शोकरहित भषए। 


निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । 
स्वःपथाय मतिं चकर निभृतात्मा युधिष्ठिरः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

भगवन्मार्गं  भगवान्को संस्थां  संहारको वृत्तान्त युधिष्ठिरः  युधिष्ठिरले 
स्वधाम गमन निरम्य  सुनेर स्वःपथाय  स्वगरिहणको 
च  र निभृतात्मा  निश्चल मति मतिं  निश्चय 

यदुकुलस्य  यदुकुलको भएका चके  गर्नुभयो 





वाक्यार्थ भगवान्को स्वधामगमन र यदुवंशको संहारको वृत्तान्त सुनेर निश्चलमति भएका 
युधिष्ठिरले स्वगरिहणको निश्चय गर्नुभयो । 


पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं 
नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । 
एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे 
निवेशितात्मोपरराम संसृतेः ॥ ३३॥ 
पदार्थ 
पृथा  कुन्तीले नाशं  नाश र अनुश्चुत्य  सुनेर 
अपि  पनि ताम्  त्यो एकान्तभक्त्या  एकान्त 
धनञ्जयोदितं  अर्जुनको भगवद्गतिं  भगवान्को भक्तिद्रारा 
कुराबाट स्वगरिहणको खबरलाई अघोक्षजे  इन्द्रियजन्य ज्ञानका 
यदूनां  यदुकुलको च  पनि विषय नभएका 





रालानन्द्री लीक 


२६९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
भगवति  भगवान् श्रीकृष्णमा अन्तःकरणलाई लगाएर संसारबाट 
निवेशितात्मा  आपनो संसृतेः  जन्म र मृत्यरूप उपरराम  उपरत हूनुभयो 


ताक्यार्थ कुन्तीले पनि अर्जुनको मुखबाट यदुवंशीको नाश र भगवानूको स्वधाम गमनको कुरा 
सुनेर अनन्य भक्तिले आफ्नो हृदयलाई भगवान् श्रीकृष्णमा लगाएर स्धैका लागि जन्ममूत्युरूप 
संसारबाट मूक्त हुनुभयो । 


ययाहरद् भुवो भारं तां तनुँ विजहावजः। 
कण्टकं कण्टकेनेव हयं चापीरितुः समम्॥ २४ ॥ 


पदार्थ 

कण्टकेन  एउटा कोँडाले भुवः  परथिवीको विजहो  छोडनुभयो 
कण्टकं  अर्को कांडालाई भारं  भारलाई ईशितुः  सर्वसमर्थ भगवान् 
इव  यै अहरत्  हरण गर्नुभयो श्रीकृष्णको लागि 

अजः  भगवान् श्रीकृष्णले अपिच  फेरि दयं  दुबे शरीर 

यया  यदुकुलमा उत्पन्न तां  त्यही समम्  बराबर थिए 
भएको जुन शरीरले तनुं  शरीर 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले लोकदृष्टिले जुन मानव शरीरले पृथिवीको भार हटाउनुभएको 
थियो त्यो शरीरको ठिक उहाँले त्यसै गरी परित्याग गरिदिनुभयो जसरी कुनै व्यक्तिले एउटा 
कांडाले अर्को कँडालाई निकालेर दुबे कांँडाहरूलाई फयाँकिदिन्छ। भगवान्का लागि ती दुबे 
शरीर समान थिए। 


यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नटः । 


शि अ न्द 


भूभारः क्नषापता यन जहा तच्च कठेवरम् ॥ २५॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी ज्यात्  फेरि छोडदछ क्षपितः  हटाउनुभयो 
नटः  नट यथा  त्यसै गरी भगवानूले तत्  त्यो 
मत्स्यादिरूपाणि  मत्स्य आदि पनि कठेवरम्  शरीरलाई 
रूपलाई येन  जुन शगरले च  पनि 

धत्ते  धारण गरेर भूभारः  पृथिवीको भार जहौ  छोडनुभयो 


ताक्यार्थ जसरी कुनै नटले मत्स्यादिको रूप धारण गरेर त्यो मत्स्यादिको शरीरको परित्याग 
गर्दछ त्यसै गरी उहँले पनि जुन मानवशरीरले परथिवीको भारलाई हटाउनुभएको धियो, त्यो 
शरीरको पनि परित्याग गरिदिनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


२७० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
प    
यदा मुकुन्दो भगवानिमां मही 
जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथः । 
तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा 
मभद्रहेतुः कलिरन्ववतंत ॥ ३६॥ 
पदार्थ 


श्रवणीयसत्कथः  श्रवण गर्न इमां  यो अभद्रहेतुः  अधर्मको कारण 


योग्य मधुर लीलाहरू गर्ने महीं  पृथिवीलाई भएको 

भगवान्  भगवान् जहो  छोडनुभयो कलिः  कलियुगले 
मुकुन्दः  मुकुन्दले तदा एव  त्यसै अन्ववतंत  चारैतिर प्रभाव 
यदा  जुन समयमा अहः  दिनमा फैलाउन थाल्यो 


स्वतन्वा  आफ्नो मनुष्य अप्रतिबुद्धचेतसाम्  विवेकहीन 
शरीरले मनुष्यहरूका लागि 
ताक्यार्थ श्रवणयोग्य मधुर लीला गर्ने भगवान् श्रीकृष्णले जब आफ्नो मनुष्यको शरीरले यो 
पुथिवीलाई छोडिदिनुभयो त्यही दिनदेखि विचारहीन मनुष्यलाई अधर्ममा प्रवृत्त गराउने कलियुगले 
यस पृथिवीमा आफ्नो प्रभाव फौलाउन थाल्यो। 





युधिष्ठिरस्तत्परिसपंणं बुधः 

पुरे च राष्ट्र च गृहे तथाऽऽत्मनि । 
विभाव्य लोभानृतजिह्यहिंसना 

दयधमंचक्रं गमनाय पयंघात् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ 

त्यस समयमा तथाच र भएको ठाडंमा 

बुधः  बुद्धिमान् आत्मनि  मनमा तत्परिसपंणं  कलियुगको 
युधिष्ठिरः  युधिष्ठिरले च  पनि प्रभाव फैलिएको 

पुरे  नगरमा लोभानृतजिह्यहिंसनादि  लोभ, विभाव्य  जानेर 

राष्ट्रे  देशमा असत्य, छल, हिंसा आदि गमनाय  महाप्रस्थानका लागि 
गृहे  घरमा अध्मचक्रं  अधर्मको वृद्धि पर्यधात्  निश्चय गर्नुभयो 


ताक्यार्थ महाराज युधिष्ठिरले देश, नगर, घरमा र प्राणीहरूमा लोभ, असत्य, छल, हिंसा आदि 
अधर्मको वृद्धि भएको देखेर अब यस पृथिवीमा कलियुगको प्रवेश भणएछ भन्ने ठानेर 
महाप्रस्थानको निश्चय गर्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


स्वराट् पोत्रं विनयिनमात्मनः सुसमं गुणेः। 
तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चट् गजाहये ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ 
स्वराट्  राजा युधिष्ठिरले 
विनयिनम्  शिक्षित 


सुसमं  बराबर 
पोत्रं  नाति परीक्षित॒लाई 


गुणेः  उदारआदि गुणहरूद्रारा तोयनीव्याः  समूद्रपर्यन्त 


आत्मनः  आपू 


भूमेः  भूमिका 





५ 


अध्याय १५ 


पतिं  सम्राट् पदमा 
गजाह्वये  हस्तिनापुरमा 
अभ्यषिञ्चत्  अभिषिक्त 
गर्नुभयो 


ताक्यार्थ राजा युधिष्ठिरले हस्तिनापुरमा गुणमा आफ समान भएका विनयी पौत्र परीभ्षितूलाई 
समूद्रले घेरिएको प्रथिवीको सम्राट् पदमा अभिषिक्त गर्नुभयो । 


मथुरायां तथा वरं शुरसेनपतिं ततः। 
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वरः ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

ईश्वरः  समर्थ युधिष्ठिरले व्रं  अनिरुद्धका पुत्र वज्रलाई निरूप्य  गरेर 

तथा  त्यसै गरी अभिषिक्त गर्मुभयो अग्नीन्  गार्हपत्य आदि 
मथुरायां  मथुरामा ततः  त्यसपछि अग्निहरूलाई 

शूरसेनपतिं  शूरसेनाधिपतिको प्राजापत्यां  प्रजापतिको अपिबत्  आफूमा लीन 
रूपमा इष्टिम्  इष्टिलाई गर्नुभयो 


ताक्यार्थ समर्थ युधिष्ठिरले मथुरामा शूरसेनाधिपतिको रूपमा अनिरुद्धको पुत्र वज्रलाई 
अभिषिक्त गर्नुभयो । त्यसपच्छि प्रजापतिको इष्टि गरेर गार्हपत्य आदि अग्निहरूलाई आफपूमा लीन 
गर्नुभयो अथवा संन्यास ग्रहण गर्नुभयो । 


विसृज्य तत्र तत्सवं दुकूलवलयादिकम् । 
निम॑मो निरहङ्कारः सञ्छिन्नारोषबन्धनः ॥ ४०॥ 
वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । 
मृत्यावपानं सोत्सगं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ५९१॥ 
पदार्थ 
निम॑मः  ममताले रहित र 
निरहङ्कारः  अहङारले पनि 


रहित भएकाले 
सज्छिन्नारोषवबन्धनः  सम्पूर्ण 


बन्धनहरूलाई काटेर सवं  सब पदार्थलाई 
यटुकूलवल्यादिकम्  यदुवंशका तत्र  घरमा नै 
राजोचित वस्त्र आभूषण आदि विसृज्य  त्यागेर 
तत्  त्यो वाचं  इन्द्ियहरूलाई 





रालानन्द्री लीक 


२७२ 
प्रथम स्कन्ध 


मनसि  मनमा लीन गरेर 


श्रीमद्भागवत 


सोत्सर्गं  अपानव्यापारले युक्त 


अध्याय १५ 


पञ्चत्वे  पञ्च महाभूतले 


तत्  त्यो मनलाई अपानं  अपानलाई नेको शरीरमा 

प्राणि  प्राणमा मृत्यो  अपानको अभिमानी हि  निश्चय नै 

सुहाव  लीन गर्नुभयो मृत्यु देवतामा अजोहवीत्  लीन गरिदिनुभयो 
तंच  त्यो प्राणलाई तम्  त्यो मृत्युको अभिमानी 

इतरे  अपानमा लीन गरेर देवतालाई 





ताक्यार्थ उहांले ममता र अहडारले रहित भई सम्पूर्ण बन्धनहरूलाई काटेर यदुकुलका 
राजोचित वस्त्र आभूषण आदि घरमा नै त्यागेर दृढ भावनाले इन्दियलाई मनमा, मनलाई प्राणमा, 
प्राणलाई अपानमा, क्रियासहित अपानलाई मृत्युमा र मृत्युलाई पञ्चभूतमय शरीरमा लीन 
गरिदिनुभयो । 

त्रित्वे हुत्वाथ पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्सुनिः। 

सवंमात्मन्यजुहवीद् बरह्मण्यात्मानमल्यये ॥ ५२॥ 


पदठार्थ 

अथ  यसपच्ि एकत्वे  मूल प्रकृतिमा हूत्वा  हवन गरेर 
पञ्चत्वं  पृथ्वी, जल, तेज, मुनिः  राजा युधिष्ठिरले आत्मानम्  त्यो कूटस्थ 
वायु र आकाशयुक्त शरीरलाई अयुहोत्  लीन गरे आत्मालाई 

त्रित्वे  मायाका तीन गुण सवम्  सम्पूर्णं आरोपको अन्यये  निर्विकार 
सत्त्व, रज, तममा कारण भएको अज्ञानलाई जह्यणि  ब्रह्ममा 





तत् च  त्यो गुणत्रयलाई आत्मनि  कूटस्थ आत्मामा अजुहवीत्  लीन गर्नुभयो 
वाक्यार्थ यसप्रकार पञ्चतत्त्वयुक्त शरीरलाई मृत्युरूप अनुभव गरेर उहाँले त्यसलाई त्रिगुणमा 
मिलाउनुभयो । त्रिगुणलाई मूल प्रकृतिमा र सर्वकारणस्वरूप उक्त प्रकृतिलाई आत्मामा तथा 
आत्मालाई अविनाशी ब्रह्ममा लीन गरिदिनुभयो । 


चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्मुक्तमूधंजः। 
दशंयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिराचवत् ॥ ४३॥ 
अनपेक्षमाणो निरगादभ्यण्वन् बधिरो यथा । 
उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभिः ॥ 


हृदि बह्म परं ध्यायन्नावतेत यतो गतः ॥ ४४॥ 
पदठार्थ 
त्यसपछि युधिष्ठिर महाराजले धारण गरेर गरेर 
चीरवासा  शरीरमा चीरवस्त्र॒ निराहारः  भोजनको परित्याग बद्धवाक्  मौन धारण गर्नृभयो 


रालानन्द्री लीक 


२७द् 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
मुक्तमूधंजः  आप्ना बधिरः  बहिरो गतपूवां  पहिले अनुसरण 
केशहरूलाई फैलाई यथा  जस्ते गरिएको 


उदीचीं  उत्तर 
आशां  दिशातिर 


अश्रुण्वन्  कसैको कुरा नसुनी 
निरगात्  घरबाट निक्लनुभयो 


जडोन्मत्तपिशाचवत्  जड, 
उन्मत्त र पिशाचले गै 


आत्मनः  आफ्नो हृदि  हृदयमा प्रविवेश  प्रवेश गर्नभयो 
रूपं  रूपलाई परं  परम यतः  जुन दिशातर्फ 
दशंयन्  देखाउदे जह्य  ब्रह्मलाई गतः  लागेको मानिस 


अनपेक्षमाणः  कसैको कुनै ध्यायन्  ध्यान गर्द न आवर्तेत  फकदेन 
पनि अपेक्षा नराखीकन महात्मभिः  महात्माहरूद्रारा 
ताक्यार्थ त्यसपछि युधिष्ठिरले शरीरमा चीरवस्त्र धारण गरेर अन्नजलको त्याग गरिदिनुभयो । 
मौनव्रत धारण गरी आप्ना केशहरूलाई खोलेर उहाँ जड, पिशाच र उन्मत्तजस्तो हुनुभयो । 
बहिरोजस्तो भएर कसैको कुनै कुरा नसुनी घरबाट निक्लनुभयो । आफ्नो हृदयमा परंब्रह्मको ध्यान 
गर्दै जुन दिशातिर लागेपछि योगीहरू फेरि फक॑देनन् र जुन दिशाको यात्रा पहिलेका दुलाटला 


महापुरुषले गरेका धिए, उहाँ ले त्यही उत्तर दिशाको यात्रा गर्नुभयो । 
सवं तमनुनिजंग्मुभ्रांतरः कृतनिश्चयाः । 
कलिनाधर्ममित्रेण दुष्ट्वा स्पृष्टाः प्रजा भुवि ॥ ४५॥ 








पदार्थ 

भुवि  पृथिवीमा स्पृष्टाः  व्याप्त भएको सवे  सवै 

प्रजाः  प्रजाहरूलाई दुष्ट्वा  देखेर भ्रातरः  भीमसेन र अर्जुन 
अघममित्रेण  अधर्मको कृतनिश्चयाः  भगवान् आदि भादृहरू 

सहायक भएको श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्ने निश्चय तम्  युधिष्ठिरको 

कलिना  कलिद्रारा गरेर अनु निज॑ग्मुः  पकिलागे 


ताक्यार्थ अधर्मको सहायक कलियुगले पृथिवीमा आफनो प्रभाव जमाइसकेको कुरा थाहा पाएर 
युधिष्ठिरका भाइ भीमसेन, अर्जुन आदिले पनि भगवान् श्रीकृष्णको चरणप्राप्तिको दृढ निश्चय 
गरेर युधिष्ठिरको पछि लागे । 


ते साघुकृतस्वांथां ज्ञात्वा ऽऽत्यन्तिकमात्मनः। 
मनसा धारयामासुर्वेकुण्डचरणाम्बुजम् ॥ ५६॥ 


पदढार्थ 

साघुकृतसवांथांः  जीवनमा   भगवान् ज्ञात्वा  ठानेर भगवान्को 
आफूले गर्नुपर्ने सम्पूर्ण कर्म श्रीकृष्णको चरणकमल नै चरणकमललाई 
गरिसकेका आत्यन्तिकम्  मुख्य शरण हो आत्मनः  आपनो 

ते  ती युधिष्ठिर आदि भन्ने मनसा  हृदयमा 





रालानन्द्री लीक 


२७० 
प्रथम स्कन्ध 


धारयामासुः  धारण गरे 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १५ 


ताक्यार्थ उनीहरूले जीवनमा गर्नुपर्ने सबे काम गरिसकेका थिए। अतः भगवान् श्रीकृष्णको 
चरणकमल नै हाम्रा लागि परमपुरुषार्थ हो भन्ने ठानेर उनीहरूले भगवानूको चरणकमललाई 


हृदयमा धारण गरे । 


तदुध्यानोद्रिक्तया भक्तया विशुद्धधिषणाः परे । 


तस्मिन्नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ 
अवापुदुरवापां ते असद्धिविंषयात्मभिः। 
विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८॥ 


पदार्थ 


तद्धयानोद्धिक्तया व 
तद्धयानोद्रिक्तया  भगवान्को एकान्तमतयः  निश्चल बुद्धि 
चरणकमलको ध्यानबाट बटठेको भएका 


भक्तया  भक्तिले 
वि्ुद्धधिषणाः  बुद्धि शुद्ध 
भएका 

तस्मिन्  शास्त्र प्रसिद्ध 
परे  परम 

नारायणपदे  नारायणको 


विरजेन  शुद्ध 

आत्मना  अन्तःकरणको 
कारणले 

एव  नै 

विधूतकल्मषाः  सम्पूर्ण 
पापहरूले रहित भएका 


विषयात्मभिः  सर्धै 
विषयचिन्तनतफ लागेका 
असद्धिः  असद् पुरुषहरूद्रारा 
दुरवापां  प्राप्त गर्न नसकिने 
स्थानं  भगवत् स्थानरूप 
गतिम्  गतिलाई 

हि  निश्चय नै 

अवापुः  प्राप्त गरे 





चरणमा ते  ती युधिष्ठिर आदिले 
वाक्यार्थ पाण्डवहरूको हृदयमा भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको ध्यानले भक्तिभाव बद्यो । 
उनीहरूको बुद्धि सर्वथा शुद्ध भएर भगवान् श्रीकृष्णको सर्वोत्कृष्ट स्वरूपमा अनन्य भावले स्थिर 
भयो, जुन स्वरूपमा निष्पाप पुरुषहरूमात्र स्थिर हून सक्दछन्। यसर्थ उनीहरूले आफ्नो विशुद्ध 
अन्तःकरणले त्यस गतिलाई प्राप्त गरे जुन गति विषयासक्तं मनुष्यले कटहिल्यै पनि प्राप्त गर्न 
सक्देनन् । 


विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मनः। 
कृष्णावेरोन तच्चित्तः पितृभिः स्वक्षयं ययो ॥ ४९॥ 





पदठार्थ 

कृष्णावेदरोन  भगवान्   विदुरले परित्यज्य  छोडर 

श्रीकष्णमा आफनो चित्त अपि  पनि पितृभिः  पितृहरूका साथ 
लगाउने हुनाले प्रभासे  प्रभास भने ठाठ॑मा स्वक्षयं  आफ्नो स्थान अर्थात् 
तच्चित्तः  आपनो चित्तलाई आत्मनः  आफनो यमलोकमा 

कृष्णमय नै बनाएका देहम्  शरीरलाई ययो  गए 


रालानन्द्री लीक 


१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ संयमी र श्रीकृष्णको प्रेमावेशमा मुग्ध भगवन्मय विदुरजीले पनि आफ्नो शरीरलाई 
प्रभासमा त्यागिदिनुभयो । त्यस समयमा उहाँलाई लिन आएका पित्ृहरूका साथ उहाँ यमलोकतिर 
जानुभयो । 


द्रोपदी पतीनामनपे 
द्रोपदी च तदाऽ ऽज्ञाय क्षताम् । 
वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५०॥ 





पढार्थ 

द्रोपदी  द्रौपदीले नराखेको निश्चल बनाएर 

च  पनि आज्ञाय  जानेर तम्  ती भगवान् श्रीकृष्णलाई 
पतीनाम्  पतिहरूले भगवति  भगवान् तदा हि   त्यसै समयमा 
अनपेक्षताम्  आपनो अथवा वासुदेवे  वासुदेवमा आप  प्राप्त गरिन् 

घरको कुनै पनि अपेक्षा एकान्तमतिः  आफ्नो बुद्धि 


ताक्यार्थ द्रौपदीले पनि पतिहरूले आफ्नो अथवा घरको कुनै पनि अपेक्षा नराखेको जानेर 
भगवान् वासुदेवमा आफनो बुद्धि निश्चल बनाएर भगवान् श्रीकृष्णलाई त्यसै समयमा प्राप्त गरिन्। 


यः श्रद्धयेतद् भगवत्प्रियाणां 
पाण्डोः सुतानामिति सम्प्रयाणम् । 
शयुणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं 


नर,    


रन्ध्वा हरो भक्तिसुपेति सिद्धिम् ॥ ५९॥ 
पदढार्थ 


यः  जो पुरुष 
भगवत्प्रियाणां  भगवान्का 
प्यारा भक्त 

पाण्डोः  पाण्डुको 
सुतानाम्  छोराहरूको 
अरं  अत्यन्त 


स्वस्त्ययनं  मङ्गलमय र 
पवित्रं  पवित्र 

इति एतत्  यो 
सम्प्रयाणम्  महाप्रयाणलाई 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 

श्रृणोति  श्रवण गर्दछछ 





हरो  भगवान् नारायणमा 
भक्तिम्  भक्तिलाई 
ठन्ध्वा  प्राप्त गरेर 
सिद्धिम्  मोक्षलाई 

उपेति  प्राप्त गर्द । 


ताक्यार्थ भगवान्का प्रियभक्त पाण्डवहरूको महाप्रयाणको यो परमपवित्र मङ्लमय कथालाई 
जसले श्रद्धापूर्वक सुन्दछछ उसले अवश्य पनि भगवद्भक्ति र मोक्ष प्राप्त गर्दछ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
पाण्डवस्वगारोहणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


२७६ 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


 
अथ षाडशाञ्व्यायः 


अध्याय १६ 


परीकषित्को दिग्विजय एवं धर्म र पृथ्वीको संवाद 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
ततः परीक्ष् द्विजवयरिक्षया 

महीं महाभागवतः शशास ह । 
यथा हि सूत्यामभिजातकोविदाः 


समादिरान् विप्र महदुगुणस्तथा ॥ १॥ 


पदढार्थ 

विप्र  हे शौनकजी 

सूत्याम्  परीक्षित्को जन्म 
दिनमा 

अभिजातकोविदाः  
जातककर्ममा निपुण भएका 
ब्राह्मणहरूले 

यथा  जसरी 

ह  निश्चयात्मक किसिमले 


समादिशन्  परीभषित्को 
सम्बन्धमा जुन गुणहरूको वर्णन 
गरेका धथिए 

तथा  त्यस्तै 

महद्गुणः  महान् गुणहरूले 
युक्त भएका 

महाभागवतः  महाभागवत 
परीक्षित्  परीक्ित्ले 


ततः  त्यसपचछ्छि 
द्विजव्यैशिक्षया  श्रेष्ठ 
ब्राह्मणहरूको शिक्षाद्रारा 

महीं  पृथिवीको 

हि  निश्चय नै 

शशास  शासन गर्न लाग्नुभयो 





ताक्यार्थ शौनकजी ! पाण्डवहरूको महाप्रयाणपचछ्ि भगवानूका परमभक्त राजा परीभ्ित् श्रेष्ठ 
ब्राह्मणहरूको शिक्षाको अनुसार पृथिवीको शासन गर्नलाग्नुभयो । जन्मको समयमा ज्योतिषीहरूले 
उहांका गुणहरूको विषयमा जुन किसिमले वर्णन गरेका धिए, वास्तवमा ती सम्पूर्ण गुणहरू 


उहांमा विद्यमान धिए। 


स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् । 
जनमेजयादींश्तुरस्तस्यामुत्पादयत् सुतान् ॥ २॥ 


पढार्थ 

सः  राजा परीकषितूले 
उत्तरस्य  उत्तरकी 
तनयाम्  छोरी 

इरावतीम्  इरावतीका साथ 


उपयेमे  विवाह गर्नुभयो 
तस्याम्  ती इरावतीमा 
जनमेजयादीन्  जनमेजय आदि 
चतुरः  चार 





सुतान्  छोराहरूलाई 
उत्पाद्यत्  जन्माउनुभयो 


ताक्यार्थ उहांले उत्तरकी पुत्री इरावतीसंग विवाह गर्नुभयो। ती इरावतीबाट परीक्षित्का 


रालानन्द्री लीक 


२७७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
जनमेजय आदि चार छोराहरू जन्मिए । 
आजहारा श्वमेधास्त्रीन् ५    
गन्गाया भूार्दाक्षणान् । 
शारदतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः ॥ ३॥ 





पदार्थ 

रारदतं  कृपाचार्यलाई दिएर   देवताहरू 

गुरुं  गुरु त्रीन्  तीन अक्षिगोचराः  प्रत्यक्षरूपले 
कृत्वा  बनाएर अश्वमेधान्  अश्वमेध यज्ञ॒ प्रकट भएर भाग ग्रहण गरेका 
गङ्गायां  गङ्गाको तटमा आजहार  गर्नुभयो थिए 

भूरिदक्षिणान्  प्रशस्त दक्षिणा यत्र  जुन यज्ञमा 


ताक्यार्थ कृपाचार्यलाई आचार्य बनाएर उहाँले गङ्गाको तटमा तीनओटा अश्वमेध यज्ञहरू 
गर्नुभयो । ती यज्ञमा ब्राह्मणहरूलाई प्रशस्त दक्षिणा दिदएको थियो र देवताहरूले प्रत्यक्षरूपमा 
प्रकट भएर आफनो भाग ग्रहण गरेका थिए। 


निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित् । 
नृपलिङ्गधरं श्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा ॥ ४॥ 





पदठार्थ 

वीरः  वीर राजा परीकषित्ले जोडालाई धारण गर्ने 

दिग्विजये  दिग्विजियका लागि पदा  लात्ताले कलि  कलिलाई 
प्रस्थान गर्दा घ्नन्तं  हानिरहेको ओजसा  बलपूर्वक 
क्वचित्  कुनै देशमा श्रं  आण् शूद्र भए पनि निजग्राह  दण्ड दिनुभयो 
गोमिथुनं  गाई र साँढेको नृपलिङ्गधरं  राजाको रूपलाई 


ताक्यार्थ एकपटक दिग्विजियको समयमा उहाँले शूद्रको रूपमा राजाको भेष धारण गरी 
कलियुगले एडटा गाई र सांढेको जोडालाई लात्ताले हानिरेको देखनुभयो । त्यस समयमा उहांले 
त्यसलाई बलपूर्वक पक्डर दण्ड दिनुभयो । 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 

कस्य हेतोनिंजय्राह कटि दिग्विजये नृपः। 
नृदेवचिहधृक् शुद्रकोऽसो गां यः पदाहनत् ॥ 
तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम् ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


२७८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदढार्थ 

नृपः  राजा परीक्षित्ले यः जो कलि महाभाग  सूतजी 

दिग्विजये  दिग्विजियको गां  गाईलाई तत्  कलिनिग्रहको प्रसङ्ग 
समयमा पदा  लात्ताले यदि  यदि 

कटिं  वध गर्न योग्य अहनत्  हानिरहेको थियो कृष्णकथाश्रयम्  भगवान् 
कलिलाई किनभने श्रीकृष्णको कथासंग सम्बन्धित 
कस्य  के असो  यो कलि छ भने 

हेतोः  कारणले नृदेवचिहधृक्  राजाको भेष कथ्यतां  भन्ुहोस् 

निजग्राह  दण्डमात्र दिएर धारण गरेको भए पनि 

छाडनुभयो शद्रकः  वस्तुतः शूद्र थियो 





ताक्यार्थ सुतजी ! दिग्विजयको समयमा महाराज परीकषित्ले वध गर्न योग्य कलिलाई दण्डमाव्र 
दिएर किन छोडनुभयो ? उसले राजाको भेष धारण गरेको भए पनि ऊ वास्तवमा अधम शूद्र 
थियो जसले गाईलाई लात्ताले हानैको थियो । यदि त्यो प्रसङ्ग भगवान् श्रीकृष्णको लीलासंग 
अथवा उनका चरणकमलको मकरन्द रस पान गर्ने रसिक महानुभावसंग सम्बन्ध राखने खालको 
छ भने हामीलाई सुनाउनुहोस् । 


अथवास्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् । 
किमन्येरसदाखपेरायुषो यदसद्व्ययः ॥ ६॥ 
्ुद्रायुषां नृणामङ्ग मत्यानामृतमिच्छताम् । 
इहोपहूतो भगवान् मृत्युः शामित्रकमणि ॥ ७॥ 


पदार्थ 

अथवा  अथवा इच्छताम्  प्राप्त गर्न चाहने असदालपिः  असद् कुराहरूको 
अस्य  भगवान् श्रीकृष्णको ष्युद्रायुषां  थोर आयु भएका वर्णन गरेर अथवा सुनेर 
पदाम्भोजमकरन्दलिहां  मत्यांनाम्  मरण धर्म भएका किम्  के हुन्छ र 
चरणकमलको मकरन्द रसलाई नृणाम्  हामी मनुष्यहरूको इह  नैमिषारण्यको क्षेत्रमा 
पान गर्ने लागि शामित्रकर्मणि  शान्तिकर्ममा 
सताम्  रसिक महानुभावसंग यत्  जुन कुरा सुन्दाखेरि भगवान्  भगवान् 

सम्बन्ध राख्ने प्रसङ्ग छ भने आयुषः  आयुको मृत्युः  मृत्यु 

हामीलाई सुनाउनुहोस् असब्ययः  निरर्थक क्षयमात्र॒ उपहूतः  आह्वान गरिएका छन् 
अद्घं  हे सूतजी हुन्छ 

ऋतम्  मोक्ष अन्यैः  त्यस्ता अन्य 





ताक्यार्थ व्यर्थको कुराबाट हामीलाई के लाभ छ? अरू कुरामा त आयु व्यर्थमात्र नष्ट हुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


२७९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


प्रिय सुतजी ! जो मनुष्यहरू मोक्ष चाहन्छन् परन्तु अल्पायु हुनाले मृत्युद्रारा ग्रस्त छन् उनीहरूको 
कल्याणको लागि भगवान् यमको आवाहन गरेर उनलाई यहाँ शान्ति कर्ममा नियुक्त गरिएको छ। 


न कश्चिन्म्रियते तावद् यावदास्त इहान्तकः । 
एतदर्थं हि भगवानाहूतः परमषिभिः॥ 

म पीयेत हरिलीलामृतं  
अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

इह  यस कर्ममा न म्रियते  मर्दन वचः  वचन 

यावत्  जबसम्म हि  निश्चय नै पीयेत  पान गर्न पाडृन्छ 
अन्तकः  यमराज नृखोके  मनुष्य लोकमा एतदर्थं  यही कार्यका लागि 
आस्ते  बस्नुहुन्छ अहो  आश्चर्यले युक्त परमषिभिः  ऋषिहरूले 
तावत्  त्यहँसम्म हरिलीलामृतं  हरिलीलारूपी भगवान्  भगवान् मृत्युलाई 
कशचित्  कोही पनि अमृतले युक्त भएको आहूतः  यहाँ बोलाइएको छ 


ताक्यार्थ जबसम्म यमराज यस कर्ममा नियुक्त हृन्छन् तबसम्म यस मृत्युलोकमा कसैको पनि 
मृत्यु सम्भव छैन । मृत्युबाट ग्रस्त मनुष्यलोकका जीवहरूले पनि अमृततुल्य लीलाकथाको पान गर्न 
सकून् भनेर महर्षिहरूले भगवान् यमलाई यहाँ बोलाएका हुन् । 


मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वे । 
निद्रया हियते नक्तं दिवा च व्यथंकर्ममिः॥ ९॥ 


पढार्थ 

मन्दप्रज्ञस्य  मन्दबुद्धि भएका वयः  आयु निरर्थक भएर   चाहं 

मन्दायुषः  कम आयु भएका बितिरहेको हुन्छ व्यथकर्मभिः  व्यर्थ कामहरू 
चर नक्तं  रात गरेर 

मन्दस्य  मन्दभाग्य भएका निद्रया  निद्राद्रारा वे  निश्चय नै 

व्यक्तिको दिवा  दिसो दियते  बितिरहेको हुन्छ 





ताक्यार्थ पहिले आयु थोर त्यसमाथि पनि मन्दबुद्धि हूनाले मन्दभाग्य भएका विषयी 
पुरुषहरूको आयु रातमा निद्रा र दिनमा व्यर्थं कार्यहरू गरेर त्यसै बितिरहन्छ । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गलेऽवसत् 
कलि प्रविष्टं निजचक्रवतिते । 


रालानन्द्री लीक 


२८० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
निरम्य वातांमनतिप्रियां ततः 
रारासनं संयुगशोण्डिराददे ॥ १०॥ 
पदार्थ 


यदा  जुन समयमा संयुगरोण्डिः  युद्धमा शुर 
परीक्षित्  राजा परीक्षित् निजचक्रवतिते  आपनो 
कुरुजाङ्गरे  कुरुजाङ्गल देशको सेनाद्रारा पालित कुरुजाङ्गलमा 


राजधानी हस्तिनापुरमा कलिं  कलियुगले 
अवसत्  निवास गर्नुभएको प्रविष्टं  प्रवेश गरेको कुरा 
थियो सुन्नुभयो 





अध्याय १६ 


ततः  त्यस समयमा 
अनतिप्रियां  अप्रिय 
वाताम्  कुरा 
निरम्य  सुनेर 
रारासनं  धनु 
आददे  लिनुभयो 


वाक्यार्थ कुरुजाङ्ल देशमा सम्राटको रूपमा र॑दा राजा परीभ्षितूले सुन्नुभयो कि उहाँको 
सेनाद्रारा सुरक्षित साम्राज्यमा कलियुगले प्रवेश गरेको छ। यो अप्रिय समाचार सुनेर युद्धवीर राजा 
परीभ्षित्ले हातमा धनुष लिनुभयो । 


स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं 
रथं मृगेन्द्रध्वजमाभधरितः पुरात्। 
वृतो रथाश्चद्धिपपत्तियुक्तया 
स्वसेनया दिग्विजयाय निगंतः॥ ॥ 
पदार्थ 
सयामतुरङ्गयोजितं  श्याम रथं  रथमा वृतः  युक्त भएर 
वर्णका घोडाहरूद्रारा तानिएको आश्रितः  बसेर दिग्विजयाय  दिग्विजियका 
स्वलङ्कतं  सुसज्ित रथाश्वद्धिपपत्तियुक्तया  रथ, लागि 


मृगेन्द्रध्वजम्  सिंहको 


घोडा, हात्ती, पैदल सेनाले युक्त 


आकारले अङिति ध्वजा भएको स्वसेनया  आपफ्ना सेनाले 


पुरात्  नगरबाट 
निगंतः  निक्लनुभयो 





ताक्यार्थ यसपच्ि उहाँ श्यामवर्णका घोडाहरुद्रारा तानिएको, सिंहको आकारले अङ्कित ध्वजा 
भएको, सुसज्जित रथमाथि चेर रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सेना साथमा लिएर दिग्विजियका 
लागि नगरबाट बाहिर निक्लनुभयो । 


भद्राश्वं केतुमाटं च भारतं चोत्तरान् कुरून् 
किम्पुरुषादीनि वषीणि विजित्य जगृहे बलिम् ॥ १२॥ 
पदार्थ 
राजा परीकषितूले 


भद्राश्वं  भद्राश्व, केतुमालं  केतुमाल 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

भारतं  भारत किम्पुरुषादीनि  किम्पुरुष आदि 
उत्तरान्  उत्तर वषोणि  सवै भूखण्डहरूलाई 
कुरून्  कुरु च  पनि 

चर विजित्य  जितेर 


२८९१ 
अध्याय १९६ 
बलिम्  उपहार 


च  पनि 
जगृहे  लिनुभयो 





वाक्यार्थ उहौँले भद्राश्व, केतुमाल, भारत, उत्तर कुरु र किम्पुरुष आदि सम्पूर्ण भूखण्डहरूलाई 


जितेर त्यहाँका राजाहरूबाट उपहार प्राप्त गर्नुभयो । 
तत्र तत्रोपभ्युण्वान  स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । 
प्रगीयमाणं च यशः कृष्णमाहात्म्यसूचकम् । 


। १३॥ 


आत्मानं च परि्रातमश्चत्थाम्नोऽस््तेजसः। 
स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केरावे ॥ १४॥ 


तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितरोचनः। 


महाधनानि वासांसि ददो हारान् महामनाः ॥ 
पढार्थ 
तत्र तत्र  ती ती देशहरूमा तेजबाट 
प्रगीयमाणं  गादएको आत्मानं  आपपूलाई 
स्वपूर्वेषां  आपना पूर्वजहरूको परित्रातम्  भगवान् 


च र श्रीकष्णबाट रक्षा गरिएको कुरा 
महात्मनाम्  अरू सुन्दे 

महात्माहरूको वृष्णिपाथांनां  यादवहरूको र 
कृष्णमाहात्म्यसूचकम्  भगवान्पाण्डवहरूको 

श्रीकृष्णको महत््वलाई सूचित स्नेहं  परस्परको स्नेह 

गर्न च  र 

यरः  कीर्ति तेषां  तिनीहरूको 

उपश्युण्वानः  सुन्दै केरावे  भगवान् श्रीकृष्णमा 


अश्वत्थाम्नः  अश्वत्थामाको 
अस््रतेजसः  ब्रह्मास्त्रको 


भक्ति  भक्तिको कुरा सुनेर 
च  पनि 


९५॥ 


परमसन्तुष्टः  ज्यादै सन्तुष्ट 
भएर 

्रीत्युज्जृम्भितलोचनः  प्रेमले 
चम्किला ओंँखा भएका 
महामनाः  उदार चित्त भएका 
राजा परीक्षित्ले 

तेभ्यः  पूर्वोक्त यश सुनाउने 
ती मनुष्यहरूलाई 

महाधनानि  बहुमूल्य द्रव्यहरू 
वासांसि  कपडाहरू 

हारान्  हारहरू 

ददो  दिनुभयो 





ताक्यार्थ परीभ्षित्ले ती देशहरूमा सर्वत्र आफ्ना पूर्वज महात्माहरूको कीर्तिको गान गरेको 
सुन्नुभयो । कीर्तिको गानमा पदपदमा भगवान् श्रीकृष्णको महिमा प्रकट हुन्थ्यो । साथे उहांले के 
कुरा सुन्नुभयो भने भगवान् श्रीकृष्णले अश्वत्थामाको ब्रह्मास््रको तेजबाट कसरी उहाँको रक्षागर्नु 


भएको धियो एवं यदुवंशी र पाण्डवहरूमा परस्पर कस्तो प्रेम 


थियो र पाण्डवहरूको भगवान् 


रालानन्द्री लीक 


९८९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


श्रीकृष्णमा कस्तो भक्ति थियो। जो मनुष्यहरूले उहाँलाई आपफ्ना पूर्वजहरूको र भगवान् 
श्रीकृष्णको चरित्र सुनाउँथे । राजा परीक्षित् उनीहरूमाथि ज्यादे प्रसन्न हुनुहुन््यो । उहाँका नेत्रहरू 


प्रमले चम्किन्थे र उह उनीहरूलाई बहुमूल्य वस्त्र र हारहरू उपहारका रूपमा दिनुहुन्थ्यो । 


सारथ्यपारषदसेवनसख्यदोत्य 
वीरासनातुगमनस्तवनप्रणामान् । 
स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णो 
भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥ ६ 
पदार्थ 
स्निग्धेषु  प्रिय बनेको, पाण्डवहरूको रक्ाको 
पाण्डुषु  पाण्डुहरूमा लागि राति शस्त्र ग्रहण गरेर 
सारथ्यपारषदसेवनसख्यदोत्य वीरासनमा बसेको, उनीहरूको 
वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान्  पछिपछि हिंडको, स्तुति गरेको, 


सारथिको काम गरेको, प्रणाम गरेको 
उनीहरूको सभासद् बनेको, च र 


कुरा सुनेर 

नृपतिः  राजा परीक्षित् 
विष्णोः  भगवान् श्रीकृष्णको 
चरणारविन्दे  चरणकमलमा 
भक्तिं  अर बदता भक्ति 
करोति  गर्नृहुन्ध्यो 


पाण्डवहरूको मनोनुकूल काम जगत्प्रणतिं  पाण्डवहरूको 
गरेको, साथी बनेको, दूत चरणमा संसारलाई ढुकाएको 
वाक्यार्थ उहाँले यो कुरा पनि सुन्नुभयो कि भगवान् श्रीकृष्णले प्रेमको वशीभूत भएर 
पाण्डवहरूको सारथिको काम गर्जुभयो, उनीहरूको सभासद् बन्नुभयो, उनीहरूको इच्छा अनुसार 
काम गरेर उनीहरूको सेवा गर्नुभयो । उह उनीहरूको साथी त हुनुहुन्थ्यो ने साथे दूतसमेत 
बन्नुभयो । उहाँ रातको समयमा शस्त्रग्रहण गरेर वीरासनमा बसेर शिबिरको पहरा दिनुहुन्ध्यो, 
उनीहरूको पछिपकि हिंडनुहुन्थ्यो, स्तुति गर्नृहुन्थ्यो, प्रणाम गर्नृहुन्थ्यो । यतिमात्र नभएर आप्ना 
प्रमी पाण्डवहरूको चरणमा उदहौले सम्पूर्ण संसारलाई दुकाउनुभएको थियो । यी कुराहरू सुन्दा 
राजा परीकषित्को भक्ति भगवान् श्रीकृष्णका चरणकमलमा बद्दैगयो । 





तस्येवं वत॑मानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् । 
    
नातद्ूर करखश्चय यदासीत् तन्निबोध म ॥ १७॥ 
पदार्थ 
अन्वहम्  प्रत्येक दिन एवं  यसप्रकार 
पूर्वेषां  पाण्डवहरूको वत॑मानस्य  दिग्विजय 
वृत्तिम्  आचरणको अनुसरण गरिरेका 
गरेर तस्य  ती परीक्षित्ले 


न अतिदूरे  शिबिरको नजिकै 
किल  निश्चय 

यत्  जुन 

आश्चयं  आश्चर्यजनक घटना 





रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


आसीत्  घटेको थियो 
तत्  त्यो घटना 


श्रीमद्भागवत 


मे  मबाट 
निबोध  सुन्नुहोस् 


२८३ 


अध्याय १६ 


ताक्यार्थ यसप्रकार उहाँ प्रतिदिन पाण्डवहरूको आचरणको अनुसरण गर्दै दिग्विजय 
गरिहनुभएको धियो । त्यस समयमा राजा परीकषित्को शिबिरदेखि केटी टाढा जुन आश्चर्यजनक 
घटना घट्यो त्यो म तपाईलाई सुनार । 

न्द  ९ 


धमः पदेकेन चरन् विच्छायामुपरभ्य गाम्। 
पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

घमः  सांँढेको रूपलाई धारण विच्छायाम्  कान्तिले रहित निकालेर रोदरहेकी 

गरेको धर्म भएकी गाम्  पृथिवीको रूपलाई 
एकेन  एउटा विवत्साम्  छोरो मरेकी धारण गरेकी गाईलाई 
पदा  खुट्टाले मातरम्  आमा उपलभ्य  प्राप्त गरेर 
चरन्  हिंडिरहेको थियो इव  फैँ पृच्छति स्म  सोधे 

एक ठामा अश्ुवद्नां  आंखाबाट आंसु 





ताक्यार्थ धर्म सांढेको रूप धारण गरेर एउटा खुट्टाले हिंडिरहेका थिए । एक ठँमा उनले 
गाईको रूपमा पुथिवीलाई भेटे। छोराको मृत्युले दुःखी भएर उसकी आमा रो ती गाई 
रोइरहेकी धथिडन्। उनको आंँखाबाट आंसु निक्लिरहेका थिए। उनको शरीरमा कुनै कान्ति थिएन। 
तिनीसेंग धर्मले प्रश्न गरे। 


घमं उवाच धर्मले भन्नुभयो 


कच्चिद् भद्रे नामयमात्मनस्ते 
विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन । 
आलक्षये भवतीमन्तराधिं 
दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब ॥ १९॥ 
पदार्थ 
भद्रे  हि कल्याणी ईषत्  केही असि  देखिनुहन्छ यसकारण 
ते  तपाईको म्खायता  मलिन देखिएका भवतीम्  तपाईको 
आत्मनः  शरीरमा मुखेन  मुखले अन्तराधिं  मनमा कष्ट छ 
कच्चित्  के विच्छाया  श्रीहीन अथवा भन्ते 
अनामयम्  आरोग्य छ कान्तिहीन आलक्षये  अनुमान गर्द 





रालानन्द्री लीक 


२८४ 
प्रथम स्कन्ध 


अम्ब  हे माताजी 
दूरे  टाढा रहेको 


श्रीमद्भागवत 


कञ्चन  कुनै 
बन्धुं  बन्धुको बारेमा 


अध्याय १६ 


रोचसि  शोक गर्दगर्दै हुनुहुन्छ 
कि 


ताक्यार्थ कल्याणी तपाई कुशल त हुनुहन्छ ? तपाईको मुख मलिन र श्रीहीन देखिन्छ । यसर्थ 
तपाईको हृदयमा दुःख अवश्य छ । के तपाईको सम्बन्धी दूर देशमा गएकाले उसका लागि तपाई 


यत्रो शोक ग्द हूनुहन्छ ? 


न्द        न्द 
पादेन्यनं शोचसि मेकपाद् 
मात्मानं वा वृषलेरभोक्ष्यमाणम् । 
आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् 


प्रजा उत स्विन्मघवत्यवषति ॥ २०॥ 


पदार्थ 

पादैः  अरू तीन पाउले 

न्यूनं  रहित भएकाले 
एकपाद्म्  एक पाडमात्र 
भएको 

मा  मेरो विषयमा 

रोचसि  शोक गरिरहनुभएको 
छ 

उत  कि 

वा अथवा 


आत्मानं  आपपूलाई देखेर 
शोक गरिहेकी 

वृषले  शूदरप्राय राजाहरूले 
भोक््यमाणम्  भोग गर्न 
आहो स्वित्  अथवा 
मघवति  इन्द्रले 

अवषति  वर्षा नगराएकाले 
प्रजाः  दुर्भिक्षपीडित 





प्रजाहरूको विषयमा शोक 
गरिरहनुभएको छ 
हृतयज्ञभागान्  यज्ञका भाग 
हरिएका 

सुरादीन्  देवताहरूको 
विषयमा शोक गरिरहनुभएको 
छ 


ताक्यार्थ आप्ना तीन पाउद्रारा खण्डित भएको हूनाले के तपार्ईले मेरो लागि शोक गरेको त 
होइन ? अथवा अब देवताहरूलाई यज्ञमा आहूति दिददेन भनेर के देवताका लागि शोक गरेको त 
होइन ? अब शृद्रहरूले ममाथि शासन गर्नेछन् भनेर तपार्ईले आफ्नै लागि शोक गरेको त होइन ? 
अथवा के तपारईले ती प्रजाहरूको लागि शोक गर्नुभएको हो जो वषकि अभावको कारणले 
अकाल रदुर्भिक्षबाट पीडित छन्। 


अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उविं बाखान् 
सोचस्यथो पुरुषादेरिवातां्। 
देवीं   
वाचं देवीं बह्यकुले कुकमं 
ण्यबह्यण्ये राजकुठे कुलाग्रयान् ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


पदढार्थ 

उविं  हे पृथिवी 

अथ  यसपचछि 

अरक्ष्यमाणाः  पतिपुत्र 
आदिद्रारा र्ना नगरिएका 
स्त्रिय  स्त्रीहरूको विषयमा 
शोक गरिरहनुभएको छ 


बाखान्  बाबु आमाहारा रघा 


नगरिएका बालकहरूको 
विषयमा 


श्रीमद्भागवत 










 अथवा 
पुरुषादेः  राक्षसतुल्य 

मनुष्यहरुद्वारा 

आतांन्  पीडित व्यक्तिहरूको 
शोक गरिरहनुभएको छ 

कुकमणि  कुत्सित कर्म गर्ने 
बह्यकुले  ब्राह्मण कुलमा 
रहेकी 

वाच॑  बोलीकी 


२८५ 


अध्याय १६ 


विषयमा शोक गरिरहनुभएको 
छ 

इव  यस्ते 

अब्रह्मण्य  ब्राह्मणभक्तिले रहित 
भएको 

राजकुरे  राजकुलमा रहेका 
कुलाग्रयान्  कुलीन 
ब्राह्मणहरूको विषयमा शोक 


गरिरहनुभएको छ 








शोचसि  शोक गरिरहनुभएको देवीं  देवी सरस्वतीको 
ताक्यार्थ हे देवी ! अथवा के तपाई राक्षसजस्ता मनुष्यहरूद्रारा सतादइएका अरक्षित स्त्रीहरू र 
आर्त बालकहरूका लागि शोक गरिहनुभएको छ ? अथवा विद्या अब कुकर्मी ब्राह्मणको अधीनमा 
गयो र ब्राह्मण विप्द्रोही राजाको सेवा गर्न लागे भनेर तपाई दुःखी हनुभएको त होइन ? 


कि क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् 
राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि । 
इतस्ततो वारानपानवासः 


स्नानन्यवायोन्मुखजीवलोकम् ॥ २२॥ 
पढार्थ 
वा अथवा 
कलिना  कलियुगद्रारा 
उपसुष्टान्  व्याप्त भएका 
क्षत्रबन्धून्  दुष्ट राजाहरूको गरिरहनुभएको छ 
विषयमा शोक गरिरहनुभएको किं वा  अथवा 
छ इतस्ततः  निषिद्ध देशहरूमा 
तेः  ती दुष्ट राजाहरुद्रारा अशनपानवासःस्नान 
ताक्यार्थ अथवा आजका नाममात्रका राजा सर्वथा कलियुगी भएका छन् र देशमाथि शासन 
गर्ने बहानाले देशहरूलाई ने नष्टभ्रष्ट गरेका छन् भनेर तपारईले शोक गर्नुभएको त होइन ? अथवा 
आजका मानिस खानपान, वास, स्नान र स्त्रीसहवास आदिमा शास्त्रीय नियमको पालन नगरी 
स्वेच्छचारी भड्रहेका छन् भनेर त तपाईले शोक गर्नुभएको त होन ? 


व्यवायोन्मुखजीवलोकम्  खान, 
पान, वस्त्र, स्नान,स्त्री सहवास 
आदिमा शास्त्रीय नियमहरूको 
पालन नगर्ने स्वेच्छाचारी 
मनुष्यहरूलाई देखेर शोक 
गरिरहनुभएको छ 


अवरोपितानि  नष्ट, भ्रष्ट 
गरिएका 
राष्ट्रणि  राष्टरहरूको विषयमा 





रालानन्द्री लीक 


२८६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार 
कृतावतारस्य हरेधरित्रि। 
अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा 
कमणि निवांणविलम्बितानि ॥ २३॥ 
पढार्थ 
यद्वा  अथवा अवतार ग्रहण गरेर कमोणि  कर्महरू 
अम्ब हे माता अन्तर्हितस्य  अहिले अन्तर्घन स्मरती  स्मरण गर्दै 
धरित्रि  धरित्री हुनुभएका विसृष्टा  भगवान्ले 
ते  तपाईको हरेः  भगवान् श्रीकृष्णका छोडनुभएकाले शोक गर्नुभएको 
भूरिभरावतारकृतावतारस्य  निवाणविलम्बितानि  हो 
भारलाई हरण गर्नका लागि जीवहरूलाई मोक्ष प्रदान गर्ने 





वाक्यार्थ हे प्रथिवी ! जुन भगवान्ले तपाईको भारलाई हटाउनका लागि अवतार लिनुभएको 
थियो र अवतार लिएर मोक्ष प्रदान गर्ने खालका विभिन्न लीलाहरू गर्नुभएको थियो । अब आफना 
लीलाको संवरण गरेर अहिले उहाँले तपाईको परित्याग गर्नु भएको छ । उहाँ भगवान् श्रीकृष्णको 
सम्ख्ना आएको हूुनाले शोक गर्नुभएको त होन ? 


इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं 
वसुन्धरे येन विकरिंतासि । 
५   
काटेन वा ते बलिनां बलीयसा 
सुरार्चितं किं हृतमम्ब सोभगम् ॥ २४॥ 
पदढार्थ 
वसुन्धरे  हे पृथिवी ते  तपाईको तव  तपाईको 


बलिनां  बलवान्हरूलाई पनि सोभगम्  सौ भाग्यलाई अहिले 


पराजित गर्न हृतम्  अपहरण गरिएकाले 
बलीयसा  शक्तिशाली किंवा कि 
काठेन  कालले येन  जुन दुःखको कारणले 


सुराचिंतं  देवताहरूद्रारा पनि 
वन्दनीय 


विकरिंता असि  दुव्ली हुनुहन्छ 
अम्ब  हे माताजी 





इद्  यो 

आधिमूलं  मानसिक पीडाको 
कारण 

मम  मलाई 

आचक्ष्व  भन्नुहोस् 


वाक्यार्थ हे देवी । तपाई रत्नहरूकी खानी हनुहुन्छ । जुन कारणले तपाई यति दुर्बल हूनुभएको 
छ त्यो कारण मलाई बताउनुहोस्। बलबान्भन्दा बलवानूहरूलाई पराजित गर्ने कालले 


रालानन्द्री लीक 


२८७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


देवताहरूद्रारा पनि वन्दनीय तपाईको सौभाग्यलाई अपहरण गरेको हूनाले तपाई यति दुःखी 
हनहन्छ भनेजस्तो मलाई लाग्दछ् । 


धरण्युवाच पृथ्वीले भन्नुभयो 
भवान् हि वेद तत्सवं यन्मां धमांनुपृच्छसि । 


. ८९ , न्रे  


चुभवतस्ं यन पादक कसुखावषह  ॥ २५॥ 


पदार्थ 

घमं  हे धर्म सवं  सवै कुरा लोकहरूलाई सुख प्रदान गर्न 
भवान्  तपाईले हि  निश्चय नै चतुभिंः  चारओटा 

यत्  जुन कुरा वेद्  जान्नुहन्छ पादेः  पाउहरूले युक्त भएर 
मां  मलाई येन  जुन भगवान्को कारणले वतसे  रहनुभयो 
अनुपृच्छसि  सोध्दै हनृहन्छ तपाई 

तत्  त्यो लोकसुखावंहेः  सम्ूर्ण 





ताक्यार्थ हे धर्म! तपाई मलाई जुन कुरा सोध्दै हुनुहन्छ, त्यो कुरा तपाई पहिलेदेखि नै 
जान्नुहुन्छ । भगवान्को कृपाप्रसादलाई प्राप्त गरेर तपाई सम्पूर्ण संसारलाई सुख प्रदान गर्न आफ्ना 
चार पाउहरूले युक्त हूनुहन्थ्यो । 


सत्यं शोचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् । 
शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्चुतम् ॥ २६॥ 


स 


ज्ञानं विरक्तिरेश्व्यं शोर्यं तेजो बलं स्मृतिः। 

स्वातन्त्र्यं कोरालं कान्तिर्य मार्दवमेव च ॥ २७॥ 
प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीरं सह ओजो बलं भगः। 
गाम्भीर्यं स्थेयंमास्तिक्यं कीतिंमांनोऽनहद्कतिः ॥ २८॥ 
एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महागुणाः । 


प्राथ्यां महत्त्वमिच्छद्धिनं वियन्ति स्म किचित् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

सत्यं  सत्य बोल्नु क्षान्तिः  क्षमा आजज॑वम्  सरलता 
रोच  पवित्रता त्यागः  दान रामः  मनो निग्रह 

द्या  दया सन्तोषः  सन्तोष द्मः  बाह्य इन्द्रियनिग्रह 


रालानन्द्री लीक 


२८८ 


प्रथम स्कन्ध 


तपः  तपस्या 
साम्यं  समता 
तितिक्षा  तितिक्षा 
उपरतिः  उपरति 
श्रुतम्  शास्त्रविचार 
ज्ञानं  ज्ञान 

विरक्तिः  वैराग्य 
एश्वर्य  एश्वर्य 

रोय  वीरता 


र 

तेजः  तेज 

बटं  शरीरसामर्थ्य 
स्मृतिः  स्मृति 


स्वातन्त्यं  स्वतन्त्रता 
कोशं  कुशलता 
कान्तिः  कान्ति 
धेर्यं  धैर्य 

 
मादवम्  कोमलता 


श्रीमद्भागवत 
च एव  पनि 
प्रागल्भ्यं  निर्भीकता 
प्रश्रयः  विनय 
सीटं  शील 
सहः  बल 
ओजः  साहस 


बटं  ज्ञानेन्द्रिय र कर्मन्धियको 
सामर्थ्य 

भगः  एेश्वर्य 

गाम्भीर्यं  गाम्भीर्य 

स्थेयम्  स्थिरता 

आस्तिक्यं  आस्तिकता 
कीतिंः  कीर्ति 

मानः  गौरव 

अनहङ्कुतिः  निरहङ़ार 

एते  यी पूर्वोक्तं उनन्वालीस 
गुण 





अध्याय १६ 


चर 

अन्ये  अन्य शरणत्व, 
भक्तवत्सलत्व आदि 

च  पनि 

महत्त्वम्  महत्त्व 

इच्छद्धिः  राख्न चाहने 
मनुष्यहरूले 

प्राथ्यां  पार्थना गरिने 
नित्या  स्वाभाविक 
भगवन्  हे धर्म 

महागुणाः  भगवान्देखि 
अभिन्न सत्, चित्, आनन्द 
आदि स्वरूपभूत गुणहरू 
यत्र कहिचित्  महाप्रलयको 
समयमा पनि 

न वियन्ति स्म  नष्ट हदेनन् 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णमा सत्य, पवित्रता, दया, क्षमा, त्याग, सन्तोष, सरलता, शम, दम, 
तप, समता, तितिक्षा, उपरति, शास्त्रविचार, ज्ञान, वैराग्य, एश्वर्य, वीरता, तेज, बल, स्मृति, 
स्वतन्त्रता, कौशल, कान्ति, धैर्य, कोमलता, निर्भीकता, विनय, शील, साहस, उत्साह, बल, 
सौभाग्य, गम्भीरता, स्थिरता, आस्तिकता, कीर्ति, गौरव र निरहङ्ारता यी उनन्वालीसओटा 
अप्राकृत गुण तथा महत्त्वाकाङक्षी पुरुषद्रारा वाज्छनीय शरणागतवत्सलता आदि अरू महान् 
गुणहरू उहाँको सेवाका लागि नित्यनिरन्तर निवास गर्देछन्। उक्त गुणहरूले एक क्षणका लागि 


पनि भगवान्लाई छोड्दैनन् । 


 ९ श्रीनिवासेन म 
तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । 
शोचामि रहितं खोक पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ २० ॥ 


पदार्थ 


गुणपात्रेण  सम्पूर्ण गुणहरूका रहितं  रहित 


पात्र 


पाप्मना  पापको कारण 


श्रीनिवासेन  लक्ष्मीका आश्रय तेन  त्यस 


भएका भगवान् श्रीकृष्णले 


साम्प्रतम्  अहिले 


कलिना  कलियुगले 
ईक्षितम्  व्याप्त भएको 





लोकं  जनसमूहको विषयमा 
अहं  म 
शोचामि  शोक गरिरहेकी छु 


ताक्यार्थ त्यस्ता समस्त गुणहरूका आश्रय, सौन्दर्यधाम भगवान् श्रीकृष्णले यस समयमा यस 


रालानन्द्री लीक 


२८९ 

प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
लोकबाट आफ्नो लीलालाई संवरण गर्नुभएको छ। अहिले यो संसार पापमय कलियुगको 
कुदृष्टिको शिकार बन पुगेको छ। यो देखेर मलाई ठुलो शोक भड्रहेको छ । 

आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । 

देवान् पितृनृषीन् साधून् सवान् व्णास्तथाश्चमान् ॥ ३१॥ 
पदठार्थ 
आत्मानं  आफनो विषयमा ऋषीन्  ऋषिहरूको लागि आश्रमान्  आश्रमहरूको लागि 
अमरोत्तमम्  देवताहरूमा भ्रष्ठ साधून्  साधूहरूको लागि च  पनि 
भवन्तं  तपाईको विषयमा स्वान्  सम्पूर्ण अनुशोचामि  शोक गर्द 
देवान्  देवताहरूको लागि वर्णान्  वर्ण र 
पितृन्  पितृहरूको लागि च तथा  त्यस्तै 
वाक्यार्थ मैलै आनो विषयमा एवं देवताहरूमा श्रेष्ठ हुनुभएका तपाईको विषयमा शोक 


गरिरहेकी द्रु । यस्तै अन्य देवता, पित्र, ऋषि, साधु समस्त वर्ण तथा आश्वमका मनुष्यका लागि 
पनि शोक गरिरहेकी ह्ु। 


ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष 
कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः । 
सा श्रीः स्ववासमरविन्दवनं विहाय 
यत्पादसोभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ 
तस्याहमन्नकुलिखशाद्कुशकेतुकेतेः 
श्रीमत्पदे्भगवतः समलङ्कृताङ्गी । 
त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं 
लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३॥ 








पढार्थ 

यदपाङ्गमोक्षकामाः  जुन बहुतिथं  धेरै कालसम्म विहाय  छोडेर 
लक्ष्मीजीको कृपाकटाक्षलाई तपः  तपस्या अट अनुरक्ता  अत्यन्त 
प्राप्त गर्न इच्छाले समचरन्  गरी प्रेमपूर्वक 

भगवत्प्रपन्नाः  भगवान्का साती यत्पादसोभगम्  जुन 
शरणमा गएर श्रीः  लक्ष्मी भगवानूको चरणसौन्दर्यको 
ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि स्ववासम्  आपनो वासस्थान भजते  सेवन गर्नुहुन्छ 
देवताहरूले अरविन्दवनं  कमलवनलाई अहम्  म पृथिवी 


रालानन्द्री लीक 


 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
तस्य ती सुशोभित भएकी धिष सः  ती भगवान् श्रीकृष्णले 
भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको ततः  ती भगवान् श्रीकृष्णबाट उत्स्मयतीं  तीन लोकमा म 
अन्नकुलिशाङ्कशकेतुकेतेः  विभूतिं  सम्पूर्णं समूद्धिलाई बराबर अरू कुनै पनि लोक छैन 
कमल, वज्र, अडश, ध्वजा उपलभ्य  प्राप्त गरेर भने अहङ्कार गरेको हूुनाले 

आदि चिह्नले मुक्त भएका त्रीन्  तीन तदन्ते  मेरो अहङ्ारको नाश 
श्रीमत्पदैः  शोभासम्पनन लोकान्  लोकलाई गर्नको लागि 

चरणकमलद्रारा अत्यरोचे  अतिक्रमण गरेको मां  मलाई 

समलङ्कुतान्नी  सम्पूर्ण अङ्गहरू धिं व्यसृजत्  छोडिदिनुभयो 





ताक्यार्थ जसको कृपाकटाक्ष प्राप्त गर्नका लागि ब्रह्मा आदि देवताहरू भगवानूको शरणागत 
भएर धरे दिनसम्म तपस्या गर्वछन् ती लक्ष्मीजी आफ्नो निवासस्थान कमलको परित्याग गरेर 
अत्यन्त प्रेमपूर्वक जसको छत्रछायाको सेवन गर्नृहुन्छ । उनै भगवान्को कमल, वज्र, अडश, ध्वजा 
आदि चिहहरूले विभूषित भएकी हूुनाले मलाई ठुलो वैभव प्राप्त भएको थियो । तीनै लोकमा म 
बराबर कुनै पनि थिएन। परन्तु मेरो सौभाग्यको अब अन्त भयो। भगवान्ले म॒ अभागिनीलाई 
छोडिदिनुभयो। मलाई आफनो सौभाग्यको अहङड़ार भएको हूुनाले मेरो अहङारलाई नष्ट गर्नका 
लागि भगवान्ले मलाई छोडिदिनुभयो । 


यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञाम् 
अक्षोदिणीडातमपाुददात्मतन्तरः। 

तवां दुःस्थमूनपद्मात्मनि पौरुषेण 
सम्पादयन्यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम् ॥ २४॥ 


पढार्थ 

आत्मतन्त्रः  स्वतन्त्र अतिभरम्  दलो भारलाई त्वां  तपारईलाई 

यः  जो भगवान् श्रीकृष्णले अपानुदत्  हटाउनुभयो पौरुषेण  सामर्थ्य 

वे  निश्चय त्यसै गरी सम्पादयन्  सम्पादन गर्दै 
मम मेरो ऊनपदम्  तीन पाउले रहित यदुषु  यदुकुलमा 
असुरवंशराज्ञाम्  असुर वंशमा भएका रम्यम्  अत्यन्त रमणीय 
उत्पन्न भएका राजाहरूको आत्मनि  मनमनैमा अङ्गम्  अङ्लाई 
अक्षोहिणीरातम्  स्यौँ दुःस्थम्  ठलो कण्टको अनुभव अबिभ्रत्  धारण गर्नुभयो 
अक्षौहिणी सेनाको गर्ने 





ताक्यार्थ तपाई आपफना तीन पादद्वारा हीन हुनाले मनमनै दुःखी हनुह॒न्थ्यो त्यसेले तपार्ईलाई 
सम्पूर्णं अङ्गहरूले पूर्ण एवं स्वस्थ बनाउनका लागि उहाँ अत्यन्त रमणीय श्यामसुन्दर विग्रहले युक्त 
भएर यदुवंशमा प्रकट हुनुभयो र असुरवंशी राजाहरूको सैकडौँ अक्षौहिणीको रूपमा रहेको मेरो 
ठलो भादलाई हटाउनुभयो किनभने उहाँ परमस्वतन्त्र हुनुहुन्थ्यो । 

राला दीका 


२९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
  ् 
कावा सहत वरह पुरुषत्तमस्य 
प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्ुजल्येः। 
स्थर्य समानमहरन्मघुमानिनीनां 
रोमोत्सवो मम यदङ्धिविरङ्कितायाः ॥ २५॥ 
पदार्थ 
भगवान् श्रीकृष्णले समानम्  मानका साथ हुन्थे त्यस्ता 
प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्यु ्थेर्य  धैर्यलाई पुरुषोत्तमस्य  भगवान् 
जल्पैः  प्रमपूर्वकको हेराइले अहरत्  हरण गर्नुभएको थियो श्रीकृष्णको 
मनोहर मन्द मुस्कान र मिठा यदङ्घरिविट्ङ्कितायाः  जसको विरहं  विरहलाई 
मिठा कुराहरूद्रारा चरणकमलको स्पर्शले का  कुन नारीले 
मधुमानिनीनां  मधुमयी मानिनीमम  मेरा अङ्गहरू वा  अथवा 


सत्यभामा आदिको 


स 
रोमोत्सवः  आनन्दपुलकित 





सहेत  सहन गर्न सक्ली 


ताक्यार्थ जसले आफ्नो प्रेमपूर्वकको हेराइ, मनोहर हासो र मिठामिठा कुराहरूद्वारा सत्यभामा 
आदि मधुमयी मानिनीहरूको गानका साथ उनीहरूको धैर्यलाई समेत नष्ट गर्नुभएको धियो 
जसको चरणकमलको स्पर्शले मेरा अङ्गहरू आनन्द पुलकित हुन्थे त्यस्ता पुरषोत्तम भगवान् 
श्रीकृष्णको विरहलाई म कसरी सहन गर्न सकं ? 


सप कथयतो भ् पृथिवीघर्मयोस्तदा ९ 
तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधमंयोस्तदा । 
परीक्षिन्नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम् ॥ ३६॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार 
तयोः  वी दुई 


पृथिवीघरमंयोः  पृथिवी र धर्म 


कथयतोः  आपसमा कुरा 
गरिरहेका थिए 


तदा  त्यस वेला 
परीक्षित्  परीक्षित् 
नाम  नाम गरेका 
राजिः  राजर्षि 

प्राचीं  पूर्ववाहिनी 





सरस्वतीम्  सरस्वतीको तटमा 
प्राप्तः  आद्रपुग्नुभयो 


ताक्यार्थ धर्म र पृथिवी यसप्रकार कुरा गरिरहंदा राजर्षि परीक्षित् पूर्ववाहिनी सरस्वती नदवीको 


तटमा आद्पुगनुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 


पृथ्वीधमंसंवादो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६॥ 


रालानन्द्री लीक 


०१ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
अथ न् घ्याय 
अथय सम्तद्शाञ्व्यायः 
महाराज परीक्षितूदरारा कलियुगको दमन 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् । 
दण्डहस्तं च वृषलं दद्द नृपलाञ्छनम् ॥ १॥ 
पढार्थ 
तत्र  त्यहाँ पिटिइरहेका लिएको 
राजा  राजा परीकषित्ले गोमिथुनं  गाई र सांँढेको वृषटं  शूद्रलाई 
अनाथवत्  स्वामीले रहित कुनै जोडालाई च  पनि 
व्यक्तिलाई नृपलाञ्छनम्  राजभेषधारी ददृशे  देखे 
हन्यमानम्  श्रद्रारा दण्डहस्तं  हातमा दण्ड 





ताक्यार्थ शोनकजी ! त्यहाँ पुगेर राजा परीकषित्ले एउटा राजभेषधारी शृ्रले हातमा लर्ठी 
लिएर गाई र साँढेको एक जोडालाई पिरिरहेको देखनुभयो । त्यो दृश्य देख्दा यस्तो लाग्दथ्यो कि 


तिनीहरूको रक्ना गर्ने कोही छैन । 
वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् । 


 न सीदन्तं  
वपमान पद्कन सदन्त शूद्भताडतम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

मृणार्धवटं  कमलको तन्तुर एकेन  एउटा 

सेतो वर्ण भएका पदा  पाउले खडा भएर 
बिभ्यतम्  भयभीत भएर वेपमानं  थर्थर काँपिरहेको 
मेहन्तम्  मूत्रत्याग गर्हिका शुद्रताडितम्  शूद्रको ताडनाले 
इव  यै सीदन्तं  पीडित 





वृषं  सांढेको रूपलाई 
धारण गरेका धर्मलाई पनि 
देख्नुभयो 


ताक्यार्थ यस्ते राजा परीकषित्ले त्यहं कमलको डांठजस्ता सेता, भयभीत भएर मूत्रत्याग 
गरिरहेका, एउटा खुट्टाले उभिएर काँपिरहेका एवं शूद्रको ताडनाले अत्यन्त दुःखी भएको सांडढेको 


रूप धारण गरेका धर्मलाई पनि देख्नुभयो । 


गां च धम॑दुघां दीनां भृशं शुद्रपदाहताम् । 


विवत्सामाश्ुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम् ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


पदार्थ 

धमंदुघां  यज्ञादि सामग्रीको 
सम्पादक हूनाले धर्मको कारण 
भएकी 

रद्रपदा  शूद्रको लात्ताले 
हताम्  हानिएकी 

भृरां  अत्यन्त 

दीनां  दुःखी भडइ्रहेकी 


श्रीमद्भागवत 


विवत्साम्  बाच्छाले रहित 
भएकी 

गां  गाई 

साश्रुवदनां  आंखाबाट आंसु 
निकालिरहेकी 

क्षामां  दुर्बल 

त र 





२९३ 


अध्याय १७ 


यवसम्  घांस खान 
इच्छतीम्  इच्छा गरिरहेकी 
अथवा पृथिवी पक्षमा यज्ञ 
भागको इच्छा गर्ने गाईको 
रूपलाई धारण गर्ने पृथिवीलाई 
देखे 


वाक्यार्थ धर्मोपयोगी दुध, धिऊ आदि हविष्य पदार्थलाई दिने ती गाई शूद्रले लात्ताले हानैको 
हनाले अत्यन्त दुःखी भएकी यिन् । उनी दुन्ली र बाच्छोरहित थिइन्। उनलाई भोक लागेको 
थियो र आंखाबाट आंसु बगिरहेका थिए। 


पप्रच्छ रथमारूढः कातंस्वरपरिच्छदम् । 
मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकामुंकः ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

कातंस्वरपरिच्छदम्  समारोपितकामुंकः  धनुषमा वाचा  वाणीले 
स्वर्णजडित तदो चढाएर पप्रच्छ  सोधे 
रथम्  रथमा मेघगम्भीरया  मेघसमान 

आरूढः  चदेर गम्भीर 





ताक्यार्थ स्वर्णजडित रथमा चडेका राजाले धनुषमा तांँदो चढाएर मेघजस्ता गम्भीर वाणीले 
उसलाई यसप्रकार सोध्नुभयो । 


 क. बलाद्धंस्यबटान्बली 

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्ध॑स्यबलान्बरी । 

नरदेवोऽसि वेषेण नटवत् कमंणाद्धिजिः ॥ ५॥ 
पदठार्थ 
मच्छरणे  म रक्षक भएको हंसि  पिट्कछस् नरदेवः  राजाजस्तो देखिन्छस् 
लोके  लोकमा त्वं  तं परन्तु 
वटी  बलवान् भएर कः को होस् कर्मणा  कर्मले 
अबलान्  दुर्बलहरूलाई नटवत्  नट अद्धिजिः  शूद्र 
बलात्  बलपूर्वक वेषेण  भेषले मात्र असि  होस् 





ताक्यार्थ अरे त को होस् ? तं आफू बलवान् भएर मेरा राज्यका यी दुर्बल प्राणीलाई 
पिटिरहेको छस् । तैले कुनै नटले फँ भेषचाहि राजाको बनाएको छस्, परन्तु तेरो कर्म भने शूद्रको 
जस्तो छ। 


रालानन्द्री लीक 


२९४ 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । 
रोच्योऽस्यरोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि ॥ ६॥ 


पढार्थ 
गाण्डीवधन्वना  अर्जुनका 
सह  साथ 
् 

कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्ण 
दूरं  आफ्नो धाममा 

प 
गते  गएपच्छि 
रहसि  निर्जन ठर्ख॑मा 


अशोच्यान्  निरपराध 
प्राणीलाई 

प्रहरन्  प्रहार गर्ने 
यः जो 

त्वं  तं 

शोच्यः  अपराधी 


अध्याय १७ 


असि  छस् 
त्यसकारण 

वधम्  वध गर्न 
अहैसि  योग्य छस् 





ताक्यार्थ मेरा पितामह अर्थात् हजुरबाका साथ भगवान् श्रीकृष्ण परमधाम भएपचछि यसप्रकार 
निर्जन ठामा निरपराधीहरूमाथि प्रहार गर्ने तँ अपराधी होस् र यसर्थ तं मारिन योग्य छस् । 


त्वं वा मृणारुधवलः पादेन्यनः पदा चरन्। 
वृषरूपेण किं कश्चिदेवो नः परिखेदयन् ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

मृणाक्धवलः  कमलनालयैँ 
श्वेत वर्ण हुनुभएका 

पादैः  अरू तीन पाउहरूले 
न्यूनः  रहित भएर पनि 
पदा  एक पाउले 


दशा देख्ता 

नः  मलाई 

परिखेदयन्  इलो कष्ट भएको 
छ 

वृषरूपेण  वृषभको रूपमा 


चरन्  हिंडनु हने तपाईको यो त्वं  तपाई 
ताक्यार्थ त्यसपछि उहांले धर्मसंग सोध्नुभयो तपार्ईदको वर्ण कमलको डाँ्ै सेतो छ। अरू 
तीनटा पाउहरू नहुँदा तपाई आफ्नो एडटै पाउले हिंडड़ल गरिरहनुभएको छ, यो देष्दा मलाई 
ठलो कष्ट भट्रहेको छ । मलाई भन्नुहोस्, के तपाई सांढेको रूपमा कुनै देवता हूनुहन्छ ? 


जातु न्रे ०       
न जातु पोरवेन्द्राणां दोदण्डपरिरम्भिते । 
भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
पोरवेन्द्राणां  पुरुवंशी 
नरपतिहरूको 


सुरक्षित 
अस्मिन्  यस 


दोदंण्डपरिरम्मिते  बाहृबलद्वारा भूतले  भूमण्डलमा 


  के 

वा  अथवा 

कश्चित्  कुनै 

देवः  देवता हूनुहुन्छ 





ते  तपार्ईलाई 
विना  छाडर 
जातु  कहिल्यै पनि 


रानानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


प्राणिनां  प्राणीहरूको 
शुचः  शोकको आंसुहरू 


श्रीमद्भागवत 


न अनुपतन्ति  खसेको 
देखिएका केन् 


०५ 


अध्याय १७ 


ताक्यार्थ यो अहिले भूमण्डल प्ररुवंशी नरपतिहरूको बाहुबाट सुरक्षित छ । मेले अहिलेसम्म 
तपाईलाई छोडेर अरू कुनै पनि प्राणीलाई आंँखाबाट शोकको आंसु बगाएको दखेको कैन । 


र  न न वृषलाद्भयम् 
मा सारभमयात्र शुचा नव्यतु त वृषरुद्लयम् । 


रोदीरम्ब  अ  ९ द 
मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥ ९॥ 


पदार्थ 

सोरमेय  हे धेनुपुत् 

मा शुचः  शोक नगर्नृहोस् 
वृषलाद्  शूद्रबाट 

ते  तपाईको 

भयम्  भय 


व्येतु  हटोस् 
अम्ब  हे माताजी 
ते  तपाईलाई 

भद्रं  सुख होस् 
उतर  यस लोकमा 





खलानां  दुष्टहरूको 
शास्तरि  शासक 

मयि  म रहेसम्म 

मा रोदीः  तपार्ईलाई रुनुपर्ने 
केन 


ताक्यार्थ धेनुपुत्र ! अब तपाई शोक नगर्नुहोस्। अब तपाई यो शूद्रबाट निर्भय हुनुहोस्। यस 
लोकमा दुष्टहरूलाई दण्ड दिने शासक म रहेसम्म तपाई रनुपर्देन। 


यस्य राष्ट प्रजाः सवास्त्रस्यन्ते साघ्व्यसाधुभिः। 
तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीतिरायुभंगो गतिः ॥ १०॥ 


पदार्थ 

साध्वि  हे साध्वी 
यस्य  जुन राजाको 
राष्ट्रे  राष्ट्मा 

असाधुभिः  दुष्टहरूद्रारा 
सवांः  सम्पूर्ण 


प्रजाः  प्रजाहरू 
तरस्यन्ते  पीडित हुन्छन् 
मत्तस्य  कर्तव्यशून्य 
तस्य  त्यस राजाको 
कीतिंः  यश 





आयुः  आयु 

भगः  भाग्य 

गतिः  पुण्यलोकको प्राप्ति यी 
कुराहरू 

नर्यन्ति  नष्ट ह॒न्छन् 


वाक्यार्थ हे साध्वी! जुन राजाको राज्यमा दुष्टहरूको उग्रद्रवद्वारा प्रजाहरू सन्त्रस्त हुन्छन् 
त्यस्ता प्रमादी राजाको कीर्ति, आयु, एेश्वर्य र परलोक पनि भ्रष्ट हुन्छ । 


एष राज्ञां परो धर्मों ह्यातांनामातिनिग्रहः। 
अत एनं वधिष्यामि भूतद्रहमसत्तमम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 
हि  किनभने आतांनाम्  दुःखीहरूको ने 
एषः  यो आतिनिग्रहः  दुःखलाई हटाउनु राज्ञां  राजाहरूको 


रालानन्द्री लीक 


२९६ 
प्रथम स्कन्ध 
परः  ठुलो 


धमः  धर्महो 
अतः  यसकारण 


श्रीमद्भागवत 


भूतद्रहम्  प्राणीहरूलाई 
दुःखदिने 
असत्तमम्  अत्यन्त दुष्ट 


अध्याय १७ 


एनं  यसलाई 
वधिष्यामि  मारने 


ताक्यार्थ दुःखीहरूको दुःखलाई दूर गर्नु नै राजाहरूको परम धर्म हो । प्राणीहरूलाई पीडा दिने 
यो शूद्र महादुष्ट हो । यसकारण म यसलाई अहिले नै मार्दह्ु । 


कोऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सोरभेय चतुष्पद । 
मा भूवंस्त्वादुश्ा राष्ट राज्ञां कृष्णानुवतिनाम् ॥ १२॥ 





पदार्थ 

चतुष्पद्  चार पाड हने पादान्  पाउहरूलाई राज्ञां  राजाहरूको 

सोरमेय  हे धेनुपुत्र कः  कसले राष्ट  राष्ट्रमा 

तव  तपारईका अवृश्चत्  काटयो त्वादुशाः  तपाई जस्ता दुःखी 
त्रीन्  तीन कृष्णानुवतिनाम्  कृष्णभक्त मा भूवन्  न होऊन् 


ताक्यार्थ हे धेनुपुत्र ! तपाई त चारपाउवाला जीव हुनुहृन्छ । तपाईका अरू तीनओटा पाउहरू 
कसले काट्यो ? श्रीकृष्णको अनुयायी राजाहरूको राज्यमा कहिल्यै पनि कोही पनि तपारईजस्ता 
दुःखी हुनेकेनन् । 

आख्याहि वृष भद्र वः साधूनामकृतागसाम् । 

आत्मवेरूप्यकतांरं पार्थानां कीरतिंदूषणम् ॥ १३॥ 


पटार्थ 

वृष  वृषभ साधूनाम्  साधुहरूको त्यो कुन व्यक्ति हो 

वः  तपाईको आत्मवेरूप्यकतारं  अङ्भङ्ग आख्याहि  त्यसको विषयमा 
भद्रं  कल्याण होस् गरेर मलाई भन्नुहोस् 


अकृतागसाम्  तपाई जस्ता पाथानां  पाण्डवहरूको कुलमा 
निरपराध कीतिंटूषणम्  कलङ़ लगाउने 
ताक्यार्थ वृषभ ! तपाईको कल्याण होस् । भन्नुहोस् तपारईजस्ता निरपराध साधुको अङ्गभङ्ग गरेर 
कुन दुष्टले पाण्डवहरूको कीर्तिमा कलङ लगाएको हो ? 





जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सवंतोऽस्य च मद्धयम्। 
साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते ॥ ४॥ 
पदढार्थ 
अनागसि  निरपराध 


जने  व्यक्तिमा अघं  दुःख 


रालानन्द्री लीक 


५. 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
युञ्जन्  दिने व्यक्ति च  अनि भद्रम्  कल्याण 

सवंतः  सवैतिर असाघुदमने  दुष्टहरूको दमन एव  नै 

अस्य  त्यस व्यक्तिका लागि कृते  गरेपछ्छि स्यात्  होस् 

मद्धयम्  मेरो भय रहने साधूनां  साधुहरूको 


ताक्यार्थ जो कुनै पनि निरपराध प्राणीलाई सतार्ंछ, चाहे 





त्यो जो कोही व्यक्ति होस्, ऊ 


मबाट अवश्य पनि भयभीत रहने । दुष्टहरूको दमन ग्नलि ने साधुहरूको कल्याण हुन्छ । 


अनागस्स्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुशः । 


आहतीस्मि भुजं साक्षादमत्यंस्यापि साङ्गदम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

यः  जुन व्यक्ति आगस्कृत्  द्रोह गर्द अपि  पनि 

इह  यस लोकमा साक्षात्  त्यो साक्षात् आहतां  काटिदिने 
निरङ्कुशः  निर्भय भएर अमत्यंस्य  देवता नै भए पनि अस्मि  छु 
अनागस्सु  निरपराध साङ्गदम्  मूल सहित 

भूतेषु  प्राणीहरूमा भुजं  उसको हात 





ताक्यार्थ जो उदृण्ड व्यक्ति निरपराध प्राणीलाई दुःख दिन्छ, त्यो साक्षात् देवता नै किन नहोस्, 
मूलसहित त्यस व्यक्तिको हात काटनेहु । 


राज्ञो हि परमो धमः स्वधमंस्थानुपालनम् । 
शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापदुत्पथानिह ॥ ९६ ॥ 





पदार्थ 

इह  यहां यथाशास्त्रम्  शास्त्रको मनुष्यहरूको पालन गर्नु 
अनापदि  आपत्तिकालदेखि अनुकूल राज्ञः  राजाको 
अतिरिक्त समयमा पनि शासतः  दण्ड दिने र हि  निश्चय 
उत्पथान्  धर्म त्याग गर्ने स्वधमस्थातुपालनम्  आपनो परमः  परम 

अन्यान्  असाधु पुरुषलाई धर्मको आचरण गर्न घमः  धर्महो 


ताक्यार्थ आपत्तिकाललाई छोडर मर्यादा उल्लडघन गर्नेहरूलाई शास्त्रानुसार दण्ड दिदै आफ्नो 
धर्ममा स्थित प्रजाहरूको पालन गर्जं राजाहरूको परम धर्म हो । 


घमं उवाच धर्मले भन्नुभयो 
एतद् वः पाण्डवेयानां युक्तमातांभयं वचः । 
येषां गुणगणेः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः ॥ १७॥ 


रालानन्द्री लीक 


२९८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पदार्थ 
पाण्डवेयानां  पाण्डु वंशमा प्रदान गर्ने भगवान्  भगवान् 
उत्पन्न हुनुभएका वचः  वचन कृष्णः  कृष्ण 
वः  तपाईको युक्तम्  युक्तियुक्त नै छ दोत्यादौ  दूत, सारथि आदि 
४ । 
एतत्  यो येषां  जुन पाण्डवहरूको कृतः  बन्ने काम गर्नुभयो 
आतभयं  आर्वहरूलाई अभय गुणगणेः  गुणगणहरूले 





वाक्यार्थ पाण्डु वंशमा उत्पन्न हुनुभएका तपाईको यो आर्वहरूलाई अभय प्रदान गर्ने वचन 
युक्तियुक्त ने छ जुन पाण्डवहरूको गुणगणहरूको भगवान् कृष्ण दूत, सारथि आदि बन्नुभयो । 


न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषष॑भ । 
 अ 


पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेद्विमोहिताः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
पुरुषष॑भ  हे नरेन्द्र वयं  हामीहरू 
वाक्यभेद्विमोहिताः  शास्त्रका तं  त्यो 
विभिन्न वचनहरूबाट मोहित पुरुषं  पुरुषलाई कारणहरू उत्पन्न 
भएकाले न विजानीमः  जान्दैनौं स्युः  उत्पन्न हृन्छन् 
वाक्यार्थ नरेन्द्र ! शास्त्रका विभिन्न वचनहरूद्वारा मोहित भएको हूनाले हामी त्यस पुरुषलाई 
जानन सक्देनौँ जसबाट क्लेशका कारणहरू उत्पन ह॒न्छन् । 


यतः  जसबाट 
क्टेदाबीजानि  दुःखका 





केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मनः। 
दैवमन्ये परे कमं स्वभावमपरे प्रभुम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 
विकल्पवसनाः  कुनै पनि ।अन्ये  अरू ज्योतिषीहरू स्वभावम्  स्वभावलाई नै सुख 
दतलाई स्वीकार नगर्न  ग्रह आदिलाई आप्ना र दुःखको कारण मान्दछछन् 


केचित्  केटी भोगीहरू 
आत्मनः  आफ्नो सुख र 


सुख र दुःखको कारण मान्दछछन् 
परे  अन्य पूर्वमीमांसकटहरू 


यस्ते केही मानिसहरू 
प्रभुम्  ईश्वरलाई दुःख र 





दुःखको कारण कमं  प्रारब्ध कर्मलाई सुख र॒सुखको कारण मान्दछन् 
आत्मानम्  आपू नै हो भनेर दुःखको कारण मान्दछन् 
आहुः  भन्दछन् अपरे  चार्वाकहरू 


वाक्यार्थ जो मनुष्यहरू कुनै पनि प्रकारको द्वैतलाई स्विकार्दैनन् उनीहरू आफूलाई ने आप्नो 
दुःखको कारण बतारंछन् । ज्योतिषीहरू ग्रहलाई दुःखको कारण बता्ंछन्। मीमांसकहरू प्रारब्ध 
कर्मलाई र चार्वाकहरू स्वभावलाई दुःखको कारण बताउंछन् । 


रालानन्द्री लीक 


२९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
८     अ  . 
अप्रतक्यादनद्र्यादात कष्वाप नश्चयः। 


 


अत्रानुरूपं राजष विमृश स्वमनीषया ॥ २०॥ 





पदठार्थ 

केषु  कसैको अनिर्देश्यात्  वाणीको विषय राजष  हे राजा 

इति अपि  यस्तो पनि नभएको कर्महरूको फल प्रदान अत्र  यस विषयमा 

निश्चयः  निश्चय छ कि गर्ने परमात्माबाट नै अनुरूपं  योग्य पक्षलाई 
अप्रतक्यांत्  मनद्रारा तर्क गर्न प्राणीहरूलाई सुख अथवा दुःख स्वमनीषया  आफ्नो बुद्धिदरारा 
नसकिने मिल्दछ विमृदा  विचार गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ कतिपय विद्रानूहरूको यस्तो निश्चय छ कि दुःखको कारण न तर्कद्रारा जान्न 
सकिन्छ, न त वाणीद्रारा नै बताउन सकिन्छ । राजर्षि ! यी पहिले बतादइएका विभिननन मतहरूमध्ये 
कुनचादहिं मत ठिक हुन सक्दछ, तपाई ने आफ्नो बुद्धिद्रारा विचार गर्नुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं धरम प्रवदति स सम्राड द्विजसत्तम । 
समाहितेन मनसा विखेदः पय॑चष्ट तम् ॥ २९॥ 





पदार्थ 
द्विजसत्तमाः  हे ऋषिश्रेष्ठ प्रवदति  भनेपछ्छि समाहितेन  सावधान 
शोनकजी सः  ती प्रसिद्ध मनसा  मनले 
एवं  यसप्रकार सम्राट्  राजा परीक्षितूले तम्  ती धर्मलाई 
वम  ४७ 
घमं  धर्मले विखेदः  भ्रमले रहित भएर पयंचष्ट  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे ऋषिश्रेष्ठ शोनकजी ! धर्मको यो प्रवचन सुनेर सम्राट् परीक्षित् ज्यादै प्रसन्न 
हनुभयो । उहाँको खेद मेटियो । उहाँले शान्तचित्त भएर धर्मसंग भन्नुभयो । 


राजोवाच राजाले भन्नुभयो 

धर्मं  व्रवीषि धमंज्ञ ४७ घमां   वृषरूपधृक् 

धमं बवीषि धमज्ञ घमांऽसि र । 
यदघमंकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्धवेत् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

घ्मज्ञ  धर्मज्ञ असि  हुनहन्छ यसकारण मनुष्यलाई 

वृषरूपधृक्  वृषभको रूपलाई धर्म  धर्मको यत्  जुन 

धारण गर्ने जवीषि  उपदेश गर्नृहन्छ स्थानं  स्थान नरकादिको 
घमः  तपाई धर्म अधमंकृतः  अधर्म गर्ने प्राप्ति हुन्छ 





रालानन्द्री लीक 


२०० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
तत्  त्यही स्थान मनुष्यको भवेत्  हन्छ 
सूचकस्य  पैशुन्य वृत्ति गर्ने अपि  पनि 


ताक्यार्थ धर्मको तत्व जानेवाला हे वृषभदेव ! तपाई धर्मको उपदेश गरिरहनुभएको छ। 
अवश्य पनि तपाई वृषभको रूपमा स्वयं धर्म हुनुहन्छ । तपाईले आ्ूलाई दुःख दिनेवालाको नाम 
यसकारणले नभन्नुभएको हो कि अधर्म गर्ने मनुष्यहरूलाई जुन नरकादिको प्राप्ति हृन्छ, पैशुन्य 
वृत्ति गर्नेवाला मनुष्यलाई पनि त्यही नरकादिको प्राप्ति हुन्छ । 


अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । 
चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

अथवा  अथवा भूतानाम्  प्राणीहरूको इति  यस्तो 

नूनं  निश्चय चेतसः  मनको र च अपि  पनि 
देवमायायाः  परमात्माको वचसः  वाणीको निश्चयः  निश्चय 
मायाको अगोचरा  विषय हुन सक्दैन 

गतिः  स्वरूप भन्ने 





ताक्यार्थ अथवा यो सिद्धान्त निश्चित छ कि प्राणीहरूको मन र वाणीले पनि परमेश्वरको 
मायाको स्वरूपको निरूपण हून सक्देन । 


तपः शोचं द्या सत्यमिति पादाः कृते कृताः। 
अधमरिस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदेस्तव ॥ २४ ॥ 





पदार्थ 

कृते  सत्य युगमा इति  यी चार मदद्रारा 

तपः  तपस्या पादाः  पाउहरू तपारईका थिए तव  तपार्ईका 

रोच  पवित्रता यस समयमा त्रयः  तप, शौच र दया 
द्या  दया अधमः  अधर्मका अंश भग्नाः  नष्ट 

सत्यम्  सत्य स्मयसङ्गमदेः  गर्व, आसक्ति र कृताः  भणए 


ताक्यार्थ धर्मदेव ! सत्ययुगमा तप, पवित्रता, दया र सत्य यी तपाईका चारओटा पाउहरू थिए, 
परन्तु यस समयमा अधर्मको अंश, गर्व, आसक्ति र मदले तीन चरणहरू नष्ट भएका छन्। 


९९८ 


इदानीं धमं पादस्ते सत्यं निवंतयेद् यतः। 


र, ९ 


तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनेधितः कलिः ॥ २५॥ 


पदार्थ 
इदानीं  अहिले 


धर्मं  हे धर्म 


ति  तपाईको 


रालानन्द्री लीक 


२०१ 





प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पादः  एक पाड कुनै प्रकारले धारण गर्नुभएको एषितः  बढेको 

सत्यं  सत्यमात्र अवशिष्ट छ छ अयम्  यो 

यतः  जुन चतुर्थं पाड सत्यको तं  तपाईको चतुर्थं पाद कलिः  कलिरूप 

आधारमा सत्यलाई पनि अधमः  अधर्म 

  ९९ यहांले    

निवतयेत्  यहाँ ले आफूलाई अनृतेन  असत्यद्रारा जिघृक्षति  खान खोज्देछ 


तवाक्यार्थ अब तपाईको चतुर्थं चरण केवल सत्यमात्र बाँकी छ। त्यसके बलमा तपाई 
नाँचिरहनुभएको छ । असत्यले पुष्ट भएको यो अधर्मरूप कलि त्यो चतुर्थ पाउलाई पनि खान 
खोजिरहेको छ। 


इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । 
श्रीमद्धिस्तत्पदन्यासेः स्वतः कृतकोतुका ॥ २६॥ 


पढार्थ 

इयं  यी भागलाई हटाएपचछि सवंतः  चारेतिर 

भूमिः  पृथिवी श्रीमद्धिः  कमल, अङ्कुश कृतकौतुका  मङ्गलमयी भएकी 
च  पनि वज्र आदि शोभाले युक्त सती  थिडन् 


भगवता  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा तत्पद्न्यासेः  भगवान् 
न्यासितोरुभरा  यिनको ठलो श्रीकृष्णका पाउहरूद्रारा 
ताक्यार्थ यी गौमाता साक्षात् पृथिवी हुनुहन्छ। भगवान्ले यिनको भारलाई हरण गर्मुभएको 
थियो। वज्र, अङ्कुश आदि भगवान् श्रीकृष्णका चरणका चिहले युक्त भएर यिनी मङ्गलमयी 
भएकी दन् । 





९  न  


खोचत्यश्चुकला साध्वी दुभगेवोज्स्ताघुना । 
अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति ॥ २७॥ 





पदढार्थ 

अघुना  अहिले भगवान् भएका इति  भनेर 
श्रीकृष्णद्रारा नृपन्याजाः  राजाहरूको भेष साध्वी  पतिव्रता 
उज्ख्ता  रहित भएकी धारण गर्न दुभ॑गा  भाग्यहीन 
अश्चुकला  ओआंँखाबाट आंशु शुद्राः  श्रहरूले इव  जस्तो भएर 
निकाल्दै माम्  मलाई शोचति  शोक गर्दैछ्िन् 
अब्रह्मण्या  ब्राह्मणभक्तिले हीन भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नछन् 


ताक्यार्थअहिले यी पृथ्वी भगवान् श्रीकृष्णबाट रहित भएकी हूुनाले राजाको स्वाँग बनाएर 
ब्राह्मणद्रोही शू्रहरूले मलाई भोग गर्ने भए भनेर साध्वी, अभागिनी आंखाबाट ओंँसु खसालेर 
चिन्ता गरिरहेकी छ्छिन् । 


रालानन्द्री लीक 


२०२ 


अध्याय १७ 


एव  ने 
निरातम्  धारिलो 
खड्गं  तारबार 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
 घर्म  क  महारथ 

इति धमं महीं चव सान्त्वयित्वा महारथः। 

निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे ॥ २८॥ 
पदृार्थ 
इति  यसप्रकार महारथः  महाराजा परीक्षित्ले 
घमं  धर्मलाई र अधर्महेतवे  अधर्मको कारण 
महीं  प्रथिवीलाई भएको 
च  पनि कलये  कलिलाई मार्नको 


सान्त्वयित्वा  सान्त्वना दिएर लागि 





आददे  उठाउनुभयो 


ताक्यार्थ महाराज परीक्षितूले यसप्रकार धर्म र पृथिवीलाई सान्त्वना दिनुभयो, फेरि उहाँले 
अधर्मको कारण भएको कलियुगलाई मार्नका लागि धारिलो तरार उठाउनुभयो । 


तं जिघांसुममिप्रत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । 


तत्पादमूलं िरसा समगाद् भयविहलः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

तं  ती राजा परीकषित्लाई किरीट आदिलाई 

जिघांसुम्  मारन आटेको भयविहलः  डरले थर्थर कां्दै 
अभिप्रेत्य  जानेर विहाय  छोडेर 
नृपलाञ्छनम्  राजाको चिह॒ रिरसा  शिरले 





तत्पादमूलं  राजा परीक्षितूको 
पाउमा 
समगात्  पयो 


ताक्यार्थ अब यिनले मलाई मारन आटि भन्ते थाहा पाएर आफ्ना किरीट आदि राजचिह्वहरूलाई 


फयाँकेर कलि राजा परीकषितृको पाडमा पय्यो । 


पतितं पादयोवीरः कृपया दीनवत्सलः । 


५ नावधीच्छलोक्य व   
ररण्या च्छ आह चंद हस्न्मव ॥ ३० ॥ 


पदृार्थ 
पादयोः  पाठमा नच र 
पतितं  परेको कलिलाई देखेर दीनवत्सलः  दीनवत्सल राजा 


शरण्यः  शरणागत रक्षक परीक्षित्ले 
वीरः  वीर न अवधीत्  कलिलाई 
रृखोक्यः  कीर्विशाली मार्नुभएन 


हसन् इव  हाँस्वे 
कृपया  कृपा गरेर 
इद्  यो 

आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ राजा परीक्षित् वीर, कीर्तिंशाली दीनवत्सल र शरणागतरक्षक हनुहुन्थ्यो त्यसेले उहाँले 
कलिलाई शरणमा आएको देखेर कृपा गरेर उसलाई मार्मुभएन । हाँस्दै उसलाई भन्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


३०३ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


राजोवाच राजाले भन्नुभयो 
१७०९ प  
न ते गुडाकेशयरोधराणां 
बद्धाञ्जर्ेवे भयमस्ति किञ्नित्। 
न वतिंतव्यं भवता कथञ्चन 
क मदीये त्वमधर्मबन्धु ९  
कषत्रे मदीये त्वमघमबन्धुः ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

गुडाकेशयशोधराणां  अर्जुनको किञ्चित्  केही भवता  तिमीले 

कीर्तिं धारण गर्ने हाम्रो अगाडि भयम्  डर मदीये  मेरो 
बद्धाञ्जठेः  हात जोडेर न अस्ति छैन क्षेत्रे  क्षेत्रमा 

शरणमा पर्ने त्वम्  तिमी कथञ्चन  कुनै पनि 
ते तिम्रा लागि अधमंबन्पुः  अधर्मका सहायक परिस्थितिमा 

वे  निश्चय नै हुनाले न वतिंतन्यं  बस्नुर्हदेन 





ताक्यार्थ तिमी हात जोडेर मेरो शरणमा पय्यौ । अब तिमीलाई अर्जुनको यशस्वी वंशमा उत्पन्न 
भएको कुनै वीरबाट डर हुनेक्ठैन। परन्तु तिमी अधर्मको सहायक भएको हुनाले तिमीले मेरो 
राज्यमा कुनै पनि परिस्थितिमा बस्नु्हदेन । 


   अ 
त्वां वतमानं नरदेवदेहे 
ष्वनुप्रवृत्तोऽयमधमपृगः। 
भ ५ न्द,    अ 
रोभोऽनृतं चोयंमनाय॑मंहो 
ज्येष्ठा च माया कठहश्च दम्भः ॥ ३२॥ 





पदठार्थ 

नरदेवदेहेषु  राजाहरूको चर्यम्  चोरी चर 

शरीरमा अनाय॑म्  दुष्टता द्म्भः  अहङ़ार 

त्वां  तिमीले अंहः  पापाचरण च  पनि 

वतमानं  प्रवेश गरेर बस्न॒ ज्येष्ठा  अलक्ष्मी अर्थात् अयम्  यो 

लागेपछ्ि दस्ता अधमपृगः  पापको समूह 
लोभः  लोभ माया  कपट अनुप्रवृत्तः  बठेको छ 
अनृतं  असत्यता कलहः  रगडा 


ताक्यार्थ तिमीले राजाहरूको शरीरमा निवास गरेको हुनाले लोभ, असत्यता, चोरी, दुष्टता, 
पापाचरण, दरिद्रता, कपट, ख्गडा, अहङ्कार र अरू पापहरूको वृद्धि भट्रहेको छ । 
यालानन्दी दीका 


२०७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
न वतिंतव्यं तदधमंबन्धो 
 ४४१  भ 
घमण सत्यन च वाततत्य । 
ब्रह्मावर्त यत्र यजन्ति यज्ञे 
यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः ॥ २३॥ 
पढार्थ 
धर्मेण  धर्म र भएको तिमीले एक क्षणका कुशल मनुष्यहरू 
सत्येन  सत्यको लागि यन्ञेः  यज्ञद्रारा 
वतिंतव्ये  निवासस्थान भएको च  पनि यज्ञेश्वरं  यज्ञेश्वर भगवान्को 
ब्रह्यावतं  यस ब्रह्मावर्तमा न वतिंतन्यं  बस्नुहँदेन यजन्ति  पूजा गर्दछन् 
तत्  त्यो यत्र  जहां 
अधमंबन्धो  अधर्मको साथी यज्ञवितानविज्ञाः  यज्ञानुष्ठानमा 





ताक्यार्थ अधर्मको साथी हुनाले तिमीले यस ब्रह्मावर्तमा एक क्षणका लागि पनि बस्नुहदेन 
किनभने यो धर्म र त्यसको निवासस्थान हो। यहाँ यज्ञविधिलाई राम्रोसंग जानने महात्माहरू 
यज्ञदरारा यज्ञपुरुष भगवान्को आराधना गर्वछछन् । 
यस्मिन् हरिभंगवानिज्यमान 
इज्यात्ममूतियंजतां शं तनोति । 
कामानमोघान् स्थिरजङ्गमाना 


अस 


मन्तबहिवांयुसिविष आत्मा ॥ ३४॥ 


पदार्थ 

यस्मिन्  जुन देशमा अधिष्ठानरूपले व्याप्त भएर मुमृक्षुहरूलाई 
इज्यात्ममूतिः  यज्ञमूर्वि एषः  यी रां  आत्मसुख 

वायुः  वायु प्राणरूपले भित्र भगवान्  भगवान् तनोति  प्रदान गर्नृहुन्छ र 
र बाहिर पनि रहेको हरिः  हरि सकामीहरूका लागि 

इव  छठ आत्मा  आत्मरूपले सर्वत्र॒ अमोघान्  उत्तम 
स्थिरजङ्गमानाम्  समस्त विद्यमान कामान्  विषयहरू 
चराचर जगत्को इज्यमानः  यज्ञद्रारा पूजा प्रदान गर्नृहुन्छ 

अन्तवेहिः  भित्र अन्तःकरण र गरेपच्ि 

बाहिर अरू दृश्य पदार्थले यजतां  यज्ञ गर्न 





वाक्यार्थ यस देशमा भगवान् श्रीहरि यज्ञको रूपमा निवास गर्नृहुन्छ । यज्ञद्रारा उहांको पूजा 


रालानन्द्री लीक 


२०५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


हन्छ । उहाँले यज्ञ गर्नैवालाको कल्याण गर्नृहुन्छ। ती सर्वात्मा भगवान् प्राणवायुरूपले भित्र र 
बाहिर सर्वत्र व्याप्त भणै समस्त चराचरको भित्र र बाहिर एकरस स्थित भएर यज्ञ गर्नेहरूलाई 
आत्मसुख प्रदान गर्नृहुन्छ र उनीहरूका कामनाहरूको पूर्तिं गर्नृहुन्छ । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
परीक्षितैवमादिष्टः स कलिजांतवेपथुः। 


  भ 


तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥ ३५॥ 
पदृार्थ 


एवम्  यसप्रकार 
परीक्षिता  राजा परीक्षित्ले 


जातवेपथुः  थर्थर कोँप्द 
दण्डपाणिम्  यमराज 


उद्यतम्  आफूलाई मार्नका 
लागि उद्यत 





आदिष्टः  आदेश दिएपछ्छि इव  यै तम्  ती राजा परीक्षित॒लाई 
सःती उद्यतासिम्  हातमा खड्ग इदं  यो कुरा 
कलिः  कलिले लिएर आह  भन्यो 


ताक्यार्थ परीभषित्को यो आज्ञालाई सुनेर उराएको कलिले र्थर कांष्दे, यमराजकैँ मार्नका 
लागि उद्यत हातमा तलबार लिएका राजा परीक्षितूसंग भन्यो । 


कलिरुवाच कलिले भन्यो 
यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सावभोम तवाज्ञया । 
लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशारासनम् ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ 
अथ  यसपच्ि अपि  पनि बाण चढाएर बसेको 
,  तपाई 
सावभोम  सार्वभौम वत्स्यामि  बस्नु त्वाम्  तपाई हुनुह॒न्छ भन्ने 
तव  तपाईको तत्र  त्यहांँ लक्षये  ठन्दद्ु 
आज्ञया  आज्ञाले तत्र  त्यहां 
यत्र क्व वा  जहांकहीं आत्तेषुशरासनम्  धनुषमाथि 





ताक्यार्थ हे सार्वभौम ! तपार्ईदले जहाँ भन्नुहन्छ म त्यहं बस्तु । जहाँ बसे पनि म॒ तपार्ईलाई 
धनुषमाथि बाण चढाएर उभिएर बस्नुभएको देख्दद्ु । 


अअ 


तन्मे धममभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्दष्ुमहसि । 
यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठस्तेऽनुशासनम् ॥ ३७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


२०६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पढार्थ 

घमभृतां  धार्मिकहरूमा निर्देष्टुम्  देखाउन अनुरासनम्  अनुशासनलाई 
श्रेष्ठ  शिरोमणि असि  समर्थ हुनुहुन्छ आतिष्ठन्  पालन गर्दै 

मे  मलाई यत्र  जहां नियतः  स्थिर भएर 

तत्  त्यो एव  नै वत्स्ये  बस्ने 

स्थानं  स्थान ते  तपाईको 





ताक्यार्थ धार्मिक शिरोमणि! तपार्ईले मलाई त्यो स्थान बताउनुहोस् जहाँ म॒ तपाईको 
आज्ञालाई पालन गर्दै स्थिर भएर बस्न सक । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
अभ्यर्थितस्तदा तस्मे स्थानानि कल्ये द्द । 
द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधमंश्चतुविंधः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ 

तदा  त्यस वेला द्यूतं  जुवा आसक्ति र निर्दयता यी चार 
अभ्यथिंतः  कलियुगको पानं  मद्यपान प्रकारका 

प्रार्थनालाई स्वीकार गरेर राजा स्तियः  स्त्रीसङ्ग अधमः  अधर्मले निवास 
परीक्षित्ले सूना  हिंसा गर्दछछन् 

तस्मे  त्यस यत्र  जहाँ स्थानानि  ती स्थान 

कल्ये  कलियुगलाई चतुविधः  असत्य, मद, द्दो  दिए 





ताक्यार्थ कलियुगको प्रार्थनालाई स्वीकार गरेर राजा परीभषित्ले उसलाई बस्नको लागि जुवा, 
मद्यपान, स्त्रीप्रसङ्ग र हिंसा गरी चार ठाउ दिनुभयो । यी ठांहरूमा क्रमशः असत्य, मद, आसक्ति 
र निर्दयता यी चार प्रकारका अधर्म निवास गर्दछन् । 


पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात् प्रभुः । 
ततोऽनृतं मदं कामं रजो वेरं च पञ्चमम् ॥ ३९॥ 
अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधमंपरभवः कलिः । 

ओत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥ ४०॥ 


पदार्थ 
पुनः च  फेरि ठा मागेपछ्छि जातरूपम्  सुवर्ण 
याचमानाय  कलिले अर्को प्रभुः  ती राजा परीक्षितूले अदात्  दिनुभयो 


रालानन्द्री लीक 


२०७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
ततः  सुवर्णदानबाट च  पनि पञ्च  पांच 

अनृतं  असत्य अधमप्रभवः  अधर्मको कारण स्थानानि  स्थानहरूमा 

मदं  मद भएको तन्निदेशकृत्  परीक्षित्को 
कामः  काम कलिः  कलि आज्ञाको पालन गर्दै 

रजः  रजोगुण ओत्तरेयेण  राजा परक्षितुद्रारा हि  निश्चय नै 

पञ्चमम्  पांचौ दत्तानि  दिइएका न्यवसत्  निवास गर्न लाग्यो 
वेरं  वैर अमूनि  यी 





ताक्यार्थ उसले अरू ठँ पनि माग्यो । तब असमर्थ राजा परीकषित्ले एउटा अर्को ठँ सुवर्ण 
दिनुभयो। यसप्रकार कलियुलाई बस्नको लागि पाँचओटा ठँ भए । असत्य, मद, काम, वेर्, र 
सुन । परीकषित्ले दिएका यी पाँच ठंँहरूमा अधर्मको मूल कारण कलि उहाँको आज्ञालाई पालन 
गर्दै निवास गर्न लाग्यो । 


अथेतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् 
   धर्मस्रीटो ९  राजा    
विरोषतो धम॑शीरो राजा रोकपतिर्गुरुः ॥ ५१॥ 


पदार्थ 

अथ  यसकारण एतानि  उक्त पांच रर्ँहरूको  लोकपतिः  लौकिक नेता 
बुभूषुः  कल्याणकामी न सेवेत  सेवन नगरोस् गुरुः  धर्मोपदेष्टा गुरुले उक्त 
पुरुषः  पुरुष विशेषतः  विशेष गरेर पांच ठाउंहरूको सेवन गर्नुहुदेन 
क्वचित्  कुनै पनि ध्म॑शीलः  धार्मिक 

परिस्थितिमा राजा  राजा 


ताक्यार्थ यसकारण आत्मकल्याण चाहने पुरुषले यी पाँच ठर्ंहरूको सेवन कटहिल्यै पनि 
गर्नृहदेन। धार्मिक राजा, प्रजावर्गको नेता र धर्मोपदेश गर्ने गुरुहरूले यी पाँच ठर्खको त्याग 
गर्नुपर्वछछ । 


वृषस्य नष्टस्त्रीन् पादान् तपः शोचं द्यामिति । 
प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवधंयत् ॥ ४२॥ 


पढार्थ 

यसपचछि राजा परीकित्ले इति  यी चर 

वृषस्य  धर्मरूप वृषभका नष्टान्  नष्ट भएका आश्वास्य  आश्वासन दिएर 
तपः  तपस्या त्रीन्  तीन महीं  पृथिवीको 

रोचं  शोच पादान्  पाउहरूलाई समवधंयत्  संवर्धन गर्नुभयो 
द्याम्  दया प्रतिसन्दधे  जोडिदिनुभयो 





वाक्यार्थ राजा परीक्षित्ले यसपचछ्ि बुषभरूप धर्मका तीनओटा पाड तपस्या, शौच र दया 


रालानन्द्री लीक 


२०८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


जोडिदिनुभयो । अनि त्यसपछि आश्वासन दिएर पुथिवीको संवर्द्धन गर्नुभयो । 


११ अ 


स एष एतद्य॑प्यास्त आसनं पाथिंवोचितम् । 
पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३॥ 


पदार्थ 

सः  उपर्युक्त प्रभाव भएका राज्ञा  राजा राजाको 

एषः  यी परीक्षित् राजा पितामहेन  हजुरा आसनं  आसनमा 

एतहि  यस समयमा युधिष्ठिरारा अध्यास्ते  विराजमान हुनुहुन्छ 


अरण्यं  जङ्गलतिर उपन्यस्तं  प्रदान गरिएको 
विविक्षता  प्रवेश गर्न चाहने पार्थिवोचितम्  सार्वभौम 
ताक्यार्थ उहाँ महाराज परीक्षित् नै यस समय आफ्नो राजसिंहासनमा विराजमान हुनुहुन्छ, जुन 
राजसिंहासन उहोँलाई आपफ्ना हजुरबा युधिष्ठिरले आपू वन जान लागेको समयमा दिनुभएको 
धियो । 





 न्द अ  


आस्तेऽधुना स राजर्षिः कोरवेन्द्रश्रियोल्छसन्। 
गजाहये महाभागश्चक्रवतीं बृहच्छ्रवाः ॥ ४४॥ 


पदठार्थ 

चक्रवर्तीं  चक्रवर्ती सः ती उल्लसन्  शोभायमान भएर 
बृहच्छ्रवाः  प्रशस्त कीर्ति राजिः  राजर्षिं परीक्षित् गजाह्वये  हस्तिनापुरमा 
भएका कोरवेन्द्रभ्रिया  कौरवकुलको अधुना  अहिले 

महाभागः  सौभाग्यशाली राजलक्ष्मीद्रारा आस्ते  निवास गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ ती परमयशस्वी सौभाग्यशाली चक्रवर्ती सम्राट् राजर्षि परीक्षित् यस समय 


हस्तिनापुरमा कौरव कुलको राजलक्ष्मीले शोभायमान हुनहुन्छ । 


इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृपः। 


क्षोणी    
यस्य पाख्यतः क्षोणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः ॥ ४५॥ 


पढार्थ 

अभिमन्युसुतः  अभिमन्युका प्रभावशाली हुनहन्छ 
छोरा यस्य  जसले 

अयम्  यी क्षोणीं  पृथिवीलाई 
नृपः  राजा परीक्षित् पाकयतः  पालन गर्दा 
इत्थम्भूतानुभावः  यस्तो यूयं  तपारईहरू 


सत्राय  दीर्घकालीन सत्रको 
लागि 
दीक्षिताः  दीक्षित हूनृह॒न्छ 





रालानन्द्री लीक 


३०९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


वाक्यार्थ अभिमन्युपुत्र परीक्षित् वास्तवमा यस्तै सौभाग्यशाली हुनुहन्छ, जसको शासनकालमा 
तपाईहरू यो दीर्घकालीन सत्रका लागि दीक्षित हुनुहुन्छ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 


कलिनिग्रहो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९० 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
अथ न घ्याय 
अय जल्टाट्शाश्च्यायः 
राजा परीभित्लाई शुडी ऋषिको श्राप 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

 जर, चर,  ५ ् 

यो वे द्रोण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः। 

अनुग्रहाद् भगवतः कृष्णस्याद्ूतकमण  ॥ १॥ 
पदार्थ 
अद्भूतकमंणः  अदभुत कर्म॑ मातुः  आमाको ।  जुन राजा परीक्षित् 
भएका उद्रे  काखमा वे  निश्चय नै 
भगवतः  भगवान् द्रोण्यस्त्रविप्टुष्टः  न मृतः  मेन् 
कृष्णस्य  श्रीकृष्णको अश्वत्थामाको 


अनुग्रहात्  अनुग्रहले ब्रह्मास्त्रद्रारा जले पनि 





ताक्यार्थ अदभुत कर्म गर्ने भगवान् श्रीकृष्णको कपाले राजा परीक्षित् आफ्नो आमाको 
कोखमा अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रद्रारा जलिसकेका भए पनि मरेनन्। 


ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात्। 


न सम्मुमोहोरुभयाद्धगवत्यपिंताशयः ॥ २॥ 


पढार्थ 

भगवति  भगवान् श्रीकृष्णको यः  जुन राजा परीक्षित् 
चरणकमलमा ब्रह्मकोपोत्थितात्  ब्राह्मणको 
अपिंताशयः  आपनो श्रापद्वारा प्रेरित 

अन्तःकरण समर्पित गरेको प्राणविप्लवात्  प्राणलाई नाश 
हनाले गर्ने 


तक्षकात्  तक्षकको 
उरुभयात्  ठुलो भयबाट 
तु  कत्ति पनि 

न सम्मुमोह  मोहमा परेनन् 





ताक्यार्थ ब्राह्मणको श्रापले उस्नका लागि तक्षक आदा पनि परीक्षित् प्राणनाशको भयले 
क्ति पनि विचलित हुनुभएन किनभने उहँले आफ्नो चित्तलाई भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा 


समर्पित गर्नु भएको थियो । 


उत्सृज्य सवतः सद्धं विज्ञाताजितसंस्थितिः। 
न्द अ ल्द, क पु   ० 
वेयासकेजंहो रिष्यो गङ्गायां स्वं कटेवरम् ॥ ३॥ 


२९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पदार्थ 

ती राजा परीकषितूले ॐ  शुकदेवजीका स्वं  आफ्नो 

सवंतः  सवै पदार्थनाट शिष्यः  शिष्यत्वलाई स्वीकार कठेवरम्  शरीरलाई 

सङ्गं  आसक्ति गरेर जहौ  छोडिदिनुभयो 

उत्सृज्य  छोडेर विज्ञाताजितसंस्थितिः  

गङ्गायां  गङ्गातटमा गणएर भगवान्को स्वरूपलाई जानेर 





ताक्यार्थ उहाँले सम्पूर्ण लौकिक पदार्थप्रतिको आसक्तिलाई छोडिदिनुभयो । गङ्गाजीका तटमा 
गएर शुकदेवजीबाट उपदेश ग्रहण गर्नुभयो । यसप्रकार भगवानूको स्वरूपलाई जानेर उहाँले आफनो 
शरीरलाई छोडिदिनुभयो । 


नोत्तमश्चेकवातानां जुषतां तत्कथामृतम् । 
स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकाठेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

उत्तमश्ोकवातांनां  भगवान् तत्पदाम्बुजम्  उहाँ के अपि  पनि 
श्रीकृष्णको लीला कथा भन्ने र चरणकमलको सम्भ्रमः  मोह 
तत्कथामृतम्  त्यही कथारूपी स्मरतां  स्मरण गर्ने न स्यात्  हदेन 
अमृतलाई भक्तहरूका लागि 

जुषतां  पान गरेर अन्तकाठे  प्राण छुटने कालमा 





ताक्यार्थ जो मनुष्यहरू भगवान् श्रीकृष्णका लीला कथाहरूको वर्णन गर्दछन्, उक्त कथामृतको 
पान गर्दछन् र॒यी दुरईदओटै साधनहरूद्वारा उहाँको चरणकमलको स्मरण गर्वछन् उनीहरूलाई 
अन्तःकालमा पनि मोह हूदेन । 


तावत्कलिनं प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सवंतः। 
यावदीशो महानुव्यांमाभिमन्यव एकराट् ॥ ५॥ 





पढार्थ 

एकराट्  चक्रवर्ती ऊउन्यांम्  पृथिवीमा प्रविष्टः  प्रवेश गरेको 
महान्  महान् ईशः  शासक हुनुहुन्ध्यो कलिः  कलिले 

आभिमन्यवः  अभिमन्युका तावत्  त्यस समयसम्म अपि  पनि 

छोरा राजा परीक्षित् इह  यस पुथ्वीमा न प्रभवेत्  प्रभाव पार्न सकेन 
यावत्  जबसम्म सवंतः  चारैतिर 


ताक्यार्थ जबसम्म पृथिवीमा अभिमन्युनन्दन महाराज परीक्षित् सम्राट् हूनुभयो तबसम्म चारैतिर 
व्याप्त भए तापनि कलियुगले अलिकति पनि प्रभाव पार्ब सकेन। 


रालानन्द्री लीक 


२१२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
यस्मिन्नहनि य्येव भगवानुत्ससजं गाम् । 
तदेवेहानुवृत्तोऽसावधरमंप्रभवः कलिः ॥ ६॥ 

पदढार्थ 

यस्मिन्  जुन उत्ससज  परित्याग गर्नुभयो असो  यो 

अहनि  दिनमा तदा एव  त्यही दिनमा र त्यही कलिः  कलिले 

यहिं  जुन क्षणमा क्षणमा इह  यस पृथिवीमा 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले अघमंप्रभवः  अधर्मलाई उत्पन अनुवृत्तः  प्रवेश गयो 

गाम्  प्रथिवीलाई गर्न 





ताक्यार्थ जुन दिन भगवान् श्रीकृष्णले पुथिवीको परित्याग गर्नुभयो त्यही समयमा पृथिवीमा 
अधर्मको मूल कारण कलियुगले प्रवेश गयो । 


नानुदधेष्टि कलि सम्राट् सारङ्गं इव सारभुक् । 
कुराखान्याञ्यु सिद्धयन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७॥ 


पदार्थ 
सारङ्गः  भ्रमर न अनुद्ेष्टि  देष गर्नु भएन॒ आश्ु  सङ्ल्पमात्रले सिद्ध 
इव  रै किनभने हन्छन् 


इतराणि  पाप कर्मचाहिं 
सम्राट्  सम्राट् परीकषितूले कृतानि  गरिएका न सिद्धयन्ति  सिद्ध हदेनन् 
कलिं  कलिलाई कुशलानि  शुभ कर्महरू अपितु गरेर मात्र सिद्ध हन्छन् 
ताक्यार्थ भ्रमरं सारग्राही सम्राट् परीभ्षित् कलियुगसंग कुनै पनि प्रकारको द्वेष राख्नुर्हदेनथ्यो 
किनभने यसमा एउटा दलो गुण के छ भने शुभ कर्मचाहिं सडूल्पले मात्र फलीभूत हृन्छन् परन्तु 
पापकर्मचाहिं गरेमा मात्र फल दिने हृन्छन् । 


सारभुक्  सारग्राही यत्  जुन कलियुगमा 





किं नु बालेषु शुरेण कलिना धीरभीरुणा । 


तु व तु  अ 
अप्रमत्तः प्रमत्तषु या वृका नृषु वतत ॥  ॥ 
पदृार्थ 


वाटेषु  अविवेकीहरूमा कलिना  कलिद्रारा 

शरेण  आफ्नो प्रभाव देखाउन किं नु  कुनै अनिष्ट हुने शङ्गा 
खोज्ने किन 

धीरभीरुणा  धीर यः  जुन 

विवेकीहरूबाट डराउने प्रमत्तेषु  असावधानी 


नृषु  पुरुषमा भेडाहरूको 
बथानबाट 

वृकः  व्वाँ सोरे 

अप्रमत्तः  सजग 





वतैते  रहन्छ 


वाक्यार्थ त्यो कलि व्वांँसोै दुर्बलहरूप्रति आफ्नो प्रभाव देखाउन खोज्दछ परन्तु धीर पुरुषबाट 


रालानन्द्री लीक 


२१३ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


यो सर्धैँ डरार्खंछ । अप्रमादी मनुष्यहरूलाई आफ्नो वशमा राख्न सर्धैँ सजग रहन्छ । 
  भ    
उपवणितमेतदः पुण्यं पारीक्षितं मया । 
वासुदेवकथोपेतमाख्यानं यदपृच्छत ॥ ९॥ 


पदार्थ 
यत्  जुन कुरा पारीक्षितं  परीक्षित्सम्बन्धी नारायणको कथाले युक्त भएको 
वः  तपार्ईहरूले पुण्यं  भन्ने र सुने दुबेका आख्यानं  आख्यान 


अपृच्छत  सोध्नुभएको थियो लागि पुण्यकारक मया  मेले 

एतत्  यो वासुदेवकथोपेतम्  भगवान् उपवर्णिंतम्  बतापं 
वाक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू ! तपाईहरूलाई मैले भगवान्को कथाले युक्त भएको 
आख्यान सुना । तपार्ईहरूले मसंग यही कुरा सोध्नुभएको थियो । 





या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकमंणः। 


गुणकमाश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः ॥ १० ॥ 
पढार्थ 
कथनीयोरुकर्मणः  कीर्वन गर्न आश्रय भएका चाहने 
योग्य धरे लीलाहरू गर्ने याः याः  जति पनि पुम्भिः  पुरुषहरूद्रारा 
भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णका कथाः  कथाहरू छन् ताः  ती कथाहरू 
गुणकमांश्रयाः  गुण र कर्मका बुभूषुभिः  आपनो कल्याण संसेव्याः  सेवन गर्नुपर्दछ 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण कीर्तन गर्न योग्य धेरै लीलाहरू गर्नृहुन्छ । त्यसकारण उहाँका गुण र 
लीलाहरूसंग सम्बन्ध राख्ने जति पनि कथाहरू छन्, कल्याणकामी पुरुषहरूले ती कथाहरूको 


श्रवण गर्नुपर्दछ। 


ऋषय उचुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 


सूत जीव समाः सोम्य शाश्वतीविंशदं यशः । 


यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मत्यांनाममृतं हि नः ॥ ९९॥ 


पदढार्थ 

सोम्य  सौम्य स्वभाव भएका यः  जो 

सूत  हे सूतजी तपाई त्वं  तपाई 

शाश्वतीः  अनन्त मत्यांनाम्  मरणधर्म भएका 
समाः  वर्षसम्म हि  निश्चय 

जीव  बाँच्नुहोस् नः  हामीहरूको लागि 





कृष्णस्य  भगवान् कृष्णको 
विदं  विशद 

अमृतं  उज्ज्वलमय 

यशः  कीर्तिको 

शंससि  श्रवण गराडँदै हुनुहन्छ 


रालानन्द्री लीक 


२९४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ सौम्य स्वभाव भएका सूतजी ! तपाई अनन्त वर्षसम्म बाँचिरहनुहोस् किनभने तपाई 
मृत्युको प्रवाहमा परेका हामीहरूलाई भगवान् श्रीकृष्णको उज्ज्वल कीर्तिको श्रवण गराउनुहुन्छ । 


कमण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । 
आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मघु ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

अनाश्चासे  दोषहरूको धूमधूम्रात्मनां  यज्ञको धुवांले श्रीकृष्णको चरणकमलको 
बाहुल्यको कारणले निश्चित धूमिल शरीर भएका हामीहरूकोमादक 

फल नभएको लागि मघु  मधु 

अस्मिन्  यो यज्ञरूप भवान्  तपाई आपाययति  पिलाएर तृप्त गर्दै 
कर्मणि  कर्ममा लागेकाले गोविन्दपादपद्मासवं  भगवान् हनृहन्छ 





ताक्यार्थ निरन्तर यज्ञ गदगिर्दे यज्ञबाट निक्लेको धुवाँले हाम्रो शरीर धूमिल भडसकेको छ। 
तथापि यस कर्मको फल निश्चित क्ैन। परन्तु अहिले तपाई भगवान् श्रीकृष्णको मादक र मधुर 
मधु पिलाएर हामीलाई तप्त गराँदे हूनहुन्छ । 


तुख्याम ख्वेनापि न स्वगं नापुनभ॑वम्। 
भगवत्स्गिसङ्गस्य मत्यांनां किमुताशिषः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

भगवत्सङ्गिसङ्गस्य  भगवान्का स्वगं  स्वर्ग र मत्यानां  मनुष्यहरूको 
भक्तहरूको सङ्गको सेवनको अपुनभंवम्  मोक्षको आशिषः  तुच्छ भोगहरूको 
रवेन  अति थोरैमात्राका साथ न तुलयाम  तुलना गर्न किम् उत  प्रसङ्गनै कैन 
अपि  पनि सकिंदैन भने 





ताक्यार्थ भगवत्परेमी भक्तहरूको लवमात्रको सत्सङ्गसंग स्वर्ग र मोक्षको पनि तुलना गर्न 
सकिंदेन भने मनुष्यहरूको तुच्छ भोगसंग तुलना गर्न सकिने कुनै प्रसङ्ग नै उदन सक्दैन । 


को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां 


महत्तमेकान्तपरायणस्य । 
नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु 
योगिश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः ॥ १४ ॥ 
पदढार्थ 
महत्तमेकान्तपरायणस्य  महापुरुषहरूको एकमात्र जीवनसर्वस्व हुनुभएका भगवान् 


रालानन्द्री लीक 


२९१५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
श्रीकृष्णको भवपाद्ममुख्याः  ब्रह्मा र शङ्कर अगुणस्य  प्राकृत गुणहसरूले 
कथायां  लीला कथाहरूमा आदि रहित भएका 

कः नाम  कुनचार्हिं ये  जुन गुणानाम्  गुणहरूको 

रसवित्  रसज्ञ योगेश्वराः  ठुलाठुला अन्तं  पार 

तुप्येत्  तृप्त होला योगेश्वरहरूले पनि न जग्मुः  जान सकेनन् 





ताक्यार्थ त्यस्तो रसमर्मज्ञ कुन पुरुष होला? जो महापुरुषहरूका एकमात्र जीवनसर्वस्व 
श्रीकृष्णको लीलाकथाबाट तप्त होला ? समस्त प्राकृतिक गुणहरूले रहित भगवान् श्रीकृष्णको 
अचिन्त्य अनन्त कल्याणमय गुणहरूको पार ब्रह्मा, शङ्कर, आदि दुलाटुला योगीश्वरहरूले पनि 
पाउन सकेका कतैनन्। 


 न्स भगवत्पमरधानो  
तन्ना भवान् व ठ 


महत्तमेकान्तपरायणस्य । 
हरेरुदारं चरितं विशुद्ध 

सुश्रूषतां नो वितनोतु विदन् ॥ १५॥ 
पढार्थ 
विद्वन्  हे विद्वान् सत्पुरुषको एकमात्र आश्रय चरितं  लीलाहरू 
वै  निश्चयका साथ हुनुभएका शुश्रूषतां  सुन चाहने 
भगवत्प्रधानः  भगवान्लाई हरेः  भगवान् श्रीकृष्णको नः  हामीहरूका लागि 
आफ्नो जीवनको लक्ष्य मानने तत्  त्यो वितनोतु  विस्तारपूर्वक वर्णन 
भवान्  तपाई विज्ुद्धं  विशुद्ध गर्नुहोस् 
महत्तमेकान्तपरायणस्य  उदारं  उदार 





ताक्यार्थ हे विद्वान् ! तपाई भगवान्लाई आफ्नो जीवनको लक्ष्य मान्नुहुन्छ । यसकारण तपाई 
सत्पुरुषका एकमात्र आश्रय भगवान्का उदार र विशुद्ध चरित्रको वर्णन हामी श्रद्धालु श्रोताहरूका 
लागि गर्नुहोस् । 
स वै महाभागवतः परीक्षिद् 
येनापवगांख्यमदभ्रबुद्धिः। 
ज्ञानेन वेयासकिडाब्दितिन 
भेजे खगेन्द्रघ्वजपादमूलम् ॥ ९६ ॥ 


पदार्थ 
वै  निश्चय नै महाभागवतः  महाभागवत अदभरवुद्धिः  विशाल बुद्धि 


रालानन्द्री लीक 


भएका 
सःती 

परीक्षित्  परीक्षित् राजाले 
वैयासकिशब्दितेन  


श्रीमद्भागवत 


शुकदेवजीद्रारा उपदेश गरिएको 
येन  जुन 

ज्ञानेन  ज्ञानद्रारा 
अपवगांख्यम्  अपवर्गस्वरूप 


अध्याय १८ 


खगेन्द्रध्वजपादमूलम्  भगवान् 
श्रीकृष्णको चरणलाई 
भेजे  प्राप्त गर्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान्का परमप्रेमी महाबुद्धि राजा परीक्षित्ूले शुकदेवजीको उपदेशबाट प्राप्त 
भएको ज्ञानद्वारा मोक्षस्वरूप भगवान्को चरणकमललाई प्राप्त गर्जुभयो । 


तन्नः परं पुण्यमसंवृताथं 
माख्यानमत्यद्भूतयोगनिष्ठम् । 
आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं 
पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥ 


पदठार्थ 

परं  अत्यन्त 

पुण्यम्  पुण्यदायी 
अत्यद्भुतयोगनिष्ठम्  
ज्ञानयोगमा परिसमाप्त हुने 


अनन्ताचरितोपपन्नं  भगवान् 
श्रीकृष्णको चरित्रले युक्त 
भएको 


भागवताभिरामम्  भगवान्को 


तत्  त्यो 

आख्यानम्  आख्यान 
नः  हामीहरूलाई 
आख्याहि  बताउनुहोस् 


असंवृताथंम्  स्पष्ट अर्थ भक्तहरूलाई आनन्द दिने 
भएको पारीक्षितं  परीक्षित्ले बताएको 
ताक्यार्थ तपाई कृपा गरेर त्यही ज्ञान र परीभ्षित्को परम पवित्र उपाख्यानको वर्णन गर्नुहोस् । 
किनभने त्यो उपाख्यानमा कुनै कुरा लुकाएर भनिएको छैन । त्यसमा प्रत्येक पदमा भगवान् 
श्रीकृष्णका लीलाहरूको वर्णन गरिएको छ। भगवान्का प्रिय भक्तहरूलाई त्यस्तो प्रसङ्ग सुन्दा 
अत्यन्त आनन्द मिल्दछ । 





सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म 
वृदधानुवृत्त्यापि विलोमजाताः । 

न्त   विधुनोति   रीं 

दोष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्र 
महत्तमानामभिधानयोगः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 


अहो  हाम्रो ठुलो भाग्य हो वयं  हामीहरू विलोमजाताः  ब्राह्मणीमा 


रालानन्द्री लीक 


 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
क्षत्रियबाट उत्पन्न भएका हँ ह  निश्चय नै गर्नाले 

तापनि आस्म  भएका छँ दोष्कुल्यम्  नीच कुलमा 
वृद्धानुवृत्त्या  शुकदेवजीजस्ता अपि  पनि उत्पन्न भएको 

महापुरुषहरूको सेवाद्रारा महत्तमानाम्  महापुरुषहरूका आधिं  मनोव्यथालाई 

अद्य  आज साथ शीघ्रं  चाँडे 

जन्मभृतः  सफल जन्मवाला अभिधानयोगः  वार्तालाप विधुनोति  हटांछ 





ताक्यार्थ अहो ! हामी विलोम जातिमा उत्पन भए पनि महापुरुषहरूको सेवाको कारणले गर्दा 
आज हाम्रो जन्म सफल भएको छ किनभने महापुरुषहरूका साथ वार्तालाप गर्नलि मात्र पनि नीच 
कुलमा उत्पन्न भएको मनोव्यथा चाँडे नै मेटिन्छ। 


कुतः पुनगुणतो नाम तस्य 
महत्तमेकान्तपरायणस्य । 

योऽनन्तशक्तिभंगवाननन्तो 
महद्गुणत्वाद्यमनन्तमाहुः ॥ १९॥ 





पढार्थ 

यः  जुन महटद्गुणत्वात्  महान् तस्य  ती भगवान् श्रीकृष्णको 
भगवान्  भगवान् गुणहरूको कारणले नाम  नाम 

अनन्तशक्तिः  अनन्तशक्ति अनन्तम्  अनन्त गृणतः  ग्रहण गर्ने 

हनुह॒न्छ आहुः  भन्दछछन् मनुष्यहरूलाई 

अनन्तः  आपू स्वयं पनि महत्तमेकान्तपरायणस्य  कुतः पुनः  नीच कुलमा 
अनन्त हूनुहुन्छ महापुरुषका एकमात्र आश्रय उत्पन्न भएको मनोव्यथाले 
यम्  जुन भगवान्लाई भएका कसरी सताउन सक्छ 


ताक्यार्थ फेरि उनीहरूका विषयमा त भन्नुनै के छ र? जो सत्पुरुषहरूको एकमात्र आश्रय 
भगवान्को नाम ग्रहण गर्दछ्न्। भगवान्को शक्ति अनन्त छ र उह आफू स्वयं पनि अनन्त 
हनहुन्छ । वास्तवमा उहाँका गुणहरूको अनन्तताको कारणले नै उहाँ लाई अनन्त भनिएको हो । 


एतावतालं ननु सूचितेन 
गुणेरसाम्यानतिशायनस्य । 
हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूति 
९ यस्याङ्पिरेणां  जुषते ४ नभीप्सो 
 ऽनभीप्सोः ॥ २०॥ 


रालानन्द्री लीक 


२९८ 
प्रथम स्कन्ध 


पदढार्थ 

गुणेः  गुणका साथ 
असाम्यानतिशायनस्य  समता 
र अतिशय नभएका भगवान् 
श्रीकृष्णका सम्बन्धमा 

ननु  निश्चय ने 


श्रीमद्भागवत 


यतिमात्र भन्न 

अं  पर्याप्त छ 

प्राथंयतः  लक्ष्मीलाई प्राप्त गर्न 
खोज्ने 

इतरान्  ब्रह्मा आदि 


अध्याय १८ 


अनभीप्सोः  उनलाई प्राप्त गर्न 
नचाहने 

यस्य  जुन भगवान् 
श्रीकृष्णको 

अङ्ध्रिरेणुं  चरणकमलको 





एतावता  उहँका गुणहरूको देवताहरूलाई धुलोको 
विशेषता दहित्वा  छोडेर जुषते  सेवन गर्नृहन्छ 
सूचितेन  बताउनका लागि विभूतिः  लक्ष्मीजी 


ताक्यार्थ जब भगवान्का गुणहरूको समता नै कसैका साथ हुन सक्दैन भने उहाँभन्दा उत्कृष्ट 
अरू को हुन सक्ला ? उहाँका गुणहरूको विशेषता बुखाडनका लागि कतिमात्र भन्नु पर्याप्त हुनेछ 
भने लक्ष्मीजी आफूलाई प्राप्त गर्ने इच्छाले प्रार्थना गर्ने ब्रह्मा आदि देवतालाई छोडर भगवान्ले 
नचाहे पनि उहाँका चरणकमलको धुलोको सेवा गर्नृहुन्छ । 


अथापि यत्पादनखावसृष्टं 
जगद्धिरिञ्चोपहताहणाम्भः। 
सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् 
को नाम लोके भगवत्पदार्थः ॥ २१९॥ 
पदठार्थ 
अथ  यसपच्छि निक्लेर अन्यतमः  अन्य कुनै 
विरिञ्चोपहताहणाम्भः  सेशं  शिवजीले सहित भगवत्पदाथंः  भगवान् शब्दको 
ब्रह्माजीले भगवान्को चरण जगत्  सम्पूर्ण लोकलाई अर्थको 
प्रक्नालनका लागि अर्पण पुनाति  पवित्र गर्द नाम  नाम 


गरिएको जल लोके  तीनै लोकमा 
यत्पादनखावसृष्टं  उहाँको मुकुन्दात्  भगवान् 
चरणनखबाट गङ्गाजीका रूपमा श्रीकृष्णलाई छोडेर 
ताक्यार्थ ब्रह्माजीले भगवान्का चरणको प्रक्षालन गर्नका लागि जुन जल समर्पित गर्जुभएको 
थियो, जुन उर्ंको चरणनखबाट निक्लेर गङ्गाजीको रूपमा प्रवाहित हुनुभयो, त्यही जलले 
महादेवजीसहित सम्पूर्ण जगत्लाई पवित्र गरेको छ। यस अवस्थामा त्रिभुवनमा श्रीकृष्णदेखि 
अतिरिक्त भगवान् शब्दको अर्थ के हुन सक्दछ ? 


कः अपि  के हुन सक्दछ 





रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
न्द 
यत्रानुरक्ताः सहसेव धीरा 
व्यपोद्य देहादिषु सङ्गमूढम् । 
व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं 
यस्मिन्नहिंसोपशमः स्वधमं ॥ २२॥ 
पढार्थ 
सहसा  भाग्योदयद्रारा सङ्गम्  आसक्तिलाई 
एव  नै व्यपोह्य  छोडेर भगवान्लाई 
यत्र  जुन परमात्मामा प्राप्त गराउन 
अनुरक्ताः  आसक्त अन्त्यं  पराकाष्ठाको 


धीराः  धीर पुरुषहरू 
देहादिषु  शरीर आदिमा 
ऊढम्  जरा गाडर बसेको 


पारमहंस्यम्  परमहंस 
आश्रमलाई 
व्रजन्ति  प्राप्त गर्दछन् 


३१९ 


अध्याय १८ 


यस्मिन्  जुन आश्वममा 
अहिंसोपशमः  अहिंसा र 
उपशम 

स्वधम  स्वाभाविक धर्म 
मानिन्छ 





ताक्यार्थ जुन भगवान्को प्रेमलाई प्राप्त गरेर धीरपुरुष विनासङड़ौच देहगेह आदिको दृढ 
आसक्तिलाई छोडिदिन्छन् र त्यो अन्तिम परमहंस आश्वमलाई स्वीकार गर्दछछन्। जसमा कसैलाई 
कष्ट नदिनु र सम्पूर्णं कार्यहरूबाट उपशम हुनुलाई ने स्वधर्म मानिन्छ। 


५ .    
अह हह पृटाऽयमणा मवाद्ध 

राचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । 
नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिण 


स्तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

अयंमणः  सूर्यजस्ता तेजस्वी हे त्यति महिमा 

महात्माहरू हो अत्र  यहाँ 

भवद्धिः  तपार्हरूद्रारा हि  निश्चय नै 

पृष्टः  सोधिएको आचक्षे  वर्णन गर्दद्कु जसरी 


अहं  म भगवान्को महिमाको पतत्रिणः  पक्षीहरू 


विषयमा आत्मसमं  आफनो शक्तिको 
आत्मावगमः  मेरो बुदधिको अनुसार 
सामर्थ्य नभः  आकाशमा 


यावान्  जति छ भगवान्को पतन्ति  उड्दचछछन् 


तथा  त्यसै गरी 

विपश्चितः  विद्वान् पुरुषहरू 
पनि 

समं  आफ्नो बुदधिको शक्तिको 
अनुसार 

विष्णुगतिं  भगवान्को 
महिमालाई वर्णन गर्दछन् 





रालानन्द्री लीक 


२९० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


वाक्यार्थ सूर्यको समान प्रकाशमान महात्माहरू ! तपारईहरूले मसंग जुन कुरा सोध्नुभएको 
थियो त्यो तपार्ईहरूलाई आफ्नो बुद्धिको अनुसार सुनार । जसरी पक्षीहरू आफ्नो शक्तिको 
अनुसार आकाशमा उडदछन् त्यसै गरी विद्रानूहरू पनि आफ्नो बुदिको अनुसार भगवान् 
श्रीकृष्णको लीलाको वर्णन गर्वछछन्। 

एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । 


मृगाननुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भराम् ॥ २४॥ 





पदढार्थ 

एकदा  एकदिन मृगयां  शिकार भृराम्  अत्यन्त 

धनुः  धनु विचरन्  खेलन गएको समयमा श्रान्तः  थाक्नुभएको 

उद्यम्य  उठाएर राजा परीक्षित् मृगान्  मृगहरूको क्षुधितः  भोकाउनुभएको 

वने  वनमा अनुगतः  पछाडि दौडदादौडदै तृषितः  तिर्खाउनु भएको धियो 


तवाक्यार्थ एक दिन राजा परीक्षित धनुष लिएर वनमा शिकार खेलन जानुभएको धियो । 
मृगहरूको पछाडि दौडदादौडदै उदौ लाई ज्यादै भोक र तिर्खा लाग्यो । 


जलारायमचक्षाणः प्रविवेश तमाश्रमम् । 
द्दशं मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५॥ 





पदार्थ 

जलाशयम्  जलाशय प्रविवेश  प्रवेश गर्नुभयो त्यहं बस्नुभएको 
अचक्षाणः  नदेखेर उहाँले मुनिम्  मुनिलाई 
तम्  त्यस शमीक ऋषिको मीलितलोचनम्  आंखा चिम्नेर ददश  देखनुभयो 
आश्रमम्  आश्रममा शान्तं  शान्त भावले 


ताक्यार्थ जब उहाँलाई पानी पिडनका लागि जलाशय प्राप्त भएन तब उहाँले नजिकको एक 
ऋषिको आश्वममा प्रवेश गर्नुभयो। उहाँले त्यहं आंँखा बन्द गरेर शान्त भावले आसनमा बस्नु 
भएका एकजना मुनिलाई देख्नुभयो । 


प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् । 
स्थानत्रयात् परं प्राप्तं बरह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६॥ 
विप्रकीणंजटाच्छन्नं रोरेणाजिनेन च । 
विद्ुष्यत्ताटुरुद्कं तथाभूतमयाचत ॥ २७॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


पदढार्थ 
प्रतिरुद्धेन्द्ियप्राणमनोबुद्धिम्  
इन्द्रिय, प्राण, मन र बुद्धिको 
निरोध गरेकाले 

उपारतम्  संसारबाट माथि 
उठेका 


स्थानत्रयात्  जाग्रत्, स्वप्न र  जटाहरूले ढाकिएको 


सुषुप्ति यी तीन अवस्थादेखि 
परं  पर तुरीय अवस्थामा 
प्राप्तं  पुगेको हुनाले 


श्रीमद्भागवत 


ब्रह्मभूतम्  ब्रह्मभावमा प्राप्त 
भएका त्यसैकारणले 
अविक्रियम्  विकाररहित 
उनको शरीर 
विप्रकीणंजराच्छन्नं  चारैतिर 


र 
रोरवेण  कृष्णमृगको 
अजिनेन  छालाले 


२९९ 


अध्याय १८ 


च  पनि ढाकिएको थियो 
विद्युष्यततादुः  तिखकि 
कारणले घाटी सुकेका राजा 
परीकषित्ले 

तथाभूतम्  त्यस्ता मुनिसंग 
उदकं  पानी 

अयाचत  माग्नुभयो 





वाक्यार्थ इच्दिय, प्राण र बुद्धिको निरोध भएको हूनाले ऋषि संसारबाट माथि उटनुभएको 
थियो । जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्थाहरूले रहित निर्विकार ब्रह्मरूप तुरीय पदमा उहाँ 
स्थित हूनुहुन्ध्यो । उहाँको शरीर फैलिएका जटाहरू र कृष्णमृगचर्मले ढाकिएको धियो । त्यस्ता 
मुनिसंग तिखलि घाँटी सुकेका राजा परीक्षितूले पानी मागनुभयो । 


अलन्धतृणमभम्यादिरसम्प्राप्ताघ्यंसूनृतः। 
अवज्ञातमिवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥ 


पदठार्थ 

अठन्धतृणभूम्यादिः  बस्नका आदरपूर्ण मधुर वचन ऋषिबाट इव  जस्त 

लागि तुण र भूमि आसन आदि नपाएकाले मन्यमानः  ठानेर 
नपाएकाले र आत्मानं  आफूलाई ह  निश्चय 
असम्प्राप्ताघ्यंसूनृतः  अर्घ्य र॒ अवज्ञातम्  अपमानित चुकोप  रिसाउनुभयो 





ताक्यार्थ जब राजालाई बस्नका लागि कुनै आसन मिलेन। कसैले भुरईमा बस्नोस्सम्म पनि 
भनेन, अर्घ्य र मधुर पनि मिलेन । त्यसपछि राजा आफूलाई अपमानित ठानेर रिसाउनुभयो । 


अभूतपूवंः सहसा श्चुत्तूडभ्यामदिंतात्मनः। 
बराह्मणं प्रत्यमूद् ह्यन्मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९॥ 


पदार्थ 

बह्यन्  हे शौनकजी सहसा  चांँडे मन्युः  क्रोध 
्षुत्तूडभ्याम्  भोक र प्यासले एव  ने च  पनि 
अदिंतात्मनः  पीडित राजा अभूतपूवंः  पहिले कटिल्यै अभूत्  भयो 


परीकषित्को नभएको 
ाह्यणं प्रति  शमीक मुनिप्रति मत्सरः  ईर्ष्या र 





रालानन्द्री लीक 


२९२ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ हे शौनकजी ! उहाँ भोक र तिखलि छटपटादरहनुभएको थियो । त्यसकारण उहाँ लाई 
ब्राह्मणप्रति ईर्ष्या र क्रोध आयो । उहाँ लाई त्यस्तो क्रोध पहिले कहिल्यै भएको धथिएन । 


स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा । 
विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरमागतः ॥ ३०॥ 


पदठार्थ 

सम्तुतीराजा त अग्रभागले उरगं  सर्पं 

विनिर्गच्छन्  त्यहोँबाट निक्लन बह्यऋषेः  ती ब्रह्मर्षि निधाय  राखेर 

लाग्दा  पुरम्  आफ्नो राजधानीमा 
रुषा  क्रोधले अंसे  घांँटीमा आगतः  आउनुभयो 
घनुष्कोटूया  धनुषको गतासुम्  मेको 





वाक्यार्थ त्यहाँबाट फर्कदा उहाँले क्रोधका कारणले धनुषका दुप्पाले एउटा मेको सर्पलाई 
उठाएर राजाको घाँटीमा राखिदिनुभयो । त्यसपछि उहाँ आफ्नो राजधानीमा आनुभयो । 


एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः। 
मृषासमाधिराहोस्वित् किं नु स्यात्क्षत्रबन्धुमिः॥ ३१॥ 


पदठार्थ 

मीलितेक्षणः  आंखा बन्द गरेर आपफना सम्पूर्ण इन्दरियहरूलाई छ भन्ने ठानेर 

बसेका सांच्ची नै निरोध गरेका हुन् ममृषासमाधिः  बनावटी समाधि 
एषः  यी ऋषि आहोस्वित्  अथवा लगाएका 

किं के क्षत्रबन्पुभिः  राजाहरूसंग स्यात्  हन् 

निभृतारोषकरणः  यिनले हामी वनवासीलाई के प्रयोजन किंनु  कि 





ताक्यार्थ राजाको मनमा कस्तो लाग्यो भने यी ऋषि यस आश्रममा ओंँखा बन्द गरेर बसेका 
छन् । यिनले आपफ्ना सारा इन्द्रियवृकत्तिहरूको निरोध गरेका छन्। अथवा यी संसारी राजासंग हाम्रो 
के प्रयोजन छ र भनेर समाधिको ढौँगमाव्र रचेर बसेका छन् ? 


तितेजस्वी ४   ९. 
तस्य पुत्रोऽ विहरन् बाठककोऽभकेः। 
राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमनवीत् ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

तस्य  ती मुनिका बालक साथीहरूसंग 

अतितेजस्वी  अत्यन्त तेजस्वी पुत्रः  छोरो विहरन्  खेलिरहेका थिए 
वारकः  शरी नाम गरेका अर्भकैः  आपना बालक तातं  आपफना बाबुलाई 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


राज्ञा  राजाले 
अघं  दुर्व्यवहार 
प्रापितं  गरेको 


श्रीमद्भागवत 


श्रुत्वा  सुनेर 


तत्र  ती बालकहरूका बीचमा 


इदम्  यसप्रकार 


२९२ 
अध्याय १८ 


अबवीत्  भने 


ताक्यार्थ ती शमीक ऋषिका छोरा अत्यन्त तेजस्वी थिए। ती बालकले कुनै राजाले उनका 
पिताजीका साथ दुर्व्यवहार गरेको सुने त्यसपछि उनी यसप्रकार भन्न लागे । 


अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजामिव । 


स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

पीन्नां  यी मोटाएका 
पाठानां  राजाहरूको 
अहो  यो कत्र 

अधमं  अधर्म हो 
स्वामिनि  मालिकमाथि 
्राह्मणमा 


दासानां  यी दासहरूको 
क्षत्रियहरूको 

यत्  जुन 

अघं  अपराधको आचरण हो 
त्यो अपराधको आचरण 
बलिभुजाम्  कागहरूको 


इव  ठैर 

द्वारपानां  दोकामा बस्ने 
शुनाम्  कुकुरहरूको 
इव  ठँ छ 





ताक्यार्थ यी मोटाएर मातिएका दासजस्ता राजाहरूको आपफ्ना मालिक ब्राह्मणमाथि कति 
अत्याचार गरेका हुन् ? काग र दढोकामा बस्ने कुकुरजस्ता यी राजाहरू आफ्नै स्वामीको तिरस्कार 


गर्दछछन् । 


नाहयणेः क्षत्रबन्धु गृहपालो निरूपितः। 


स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुमहेति ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै सः  त्यो राजा 

क्षत्रबन्धुः  क्षत्रियलाई द्यमस्थः  दोकामा बस्न योग्य 
ब्राह्मणः  ब्राह्मणहरूले हंदाहदै 


गृहपालः  कुकुरलाई ढोकामा तदुगृहे  ती ब्राह्मणहरूको 
राखेर द्रारपाल घरमा पसेर 

निरूपितः  बनादइएको हो कथं  के 

अर्थात् आफ्नो रक्नाका लागि सभाण्डं  स्वामीले भोजन गर्ने 
राज्यमा अभिषेक गरेकोहो पात्रमा 





भोक्तुम्  खान 

अहेति  अधिकार छ 

अर्थात् आश्रमबाहिर बसेर 
राजाले आश्रमको रक्षा गर्नुपर्नैमा 
आश्चमभित्र पस्ने के अधिकार 
छ 


ताक्यार्थ ब्राह्मणले क्षत्रियहरूलाई आफनो द्वारपाल बनाएका हृन् । उनीहरूले ढोकामा बसेर नै 
आफ्नो स्वामीको रक्रा गर्नुपर्दछ। घरभित्र पसेर स्वामीले खाएको भांडोमा खाने अधिकार 


उनीहरूलाई छैन । 


रालानन्द्री लीक 


३९४ 


प्रथम स्कन्ध 


कृष्णे गते भगवति शास्तयुंत्पथगामिनाम् । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १८ 


तद्धिन्नसेतूनय्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

उत्पथगामिनाम्  

पथभ्रष्टहरूलाई 

शास्तरि  दण्ड दिने 

भगवति  भगवान् 
५ 

कृष्णे  श्रीकृष्ण 


गते  आफ्ना धाममा गएपच्छि 
तत्  त्यसपचछ्ि 

भिन्नसेतून्  मर्यादालाई नष्ट 
गर्नृहरूलाई 

अद्य  आज 





अहं  म 

शास्मि  दण्ड दिन 
मे  मेरो 

बलम्  सामर्थ्य 
परयत  हेर 


ताक्यार्थ पथभ्रष्टहरूलाई दण्ड दिने भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो परमधाममा जानुभएपचछि 
मर्यादालाई नष्ट गर्ने यिनीहरूलाई म दण्ड दिन्टु। मेरो सामर्थ्य हेर। 


इत्युक्तवा रोषताम्राक्षो वयस्यानृषिबालकः । 


नर  


कशक्याप उपस्पृर्य वाग्वं 


पदढार्थ 

वयस्यान्  साथीहरूलाई 
इति  यसो 

उक्तवा  भनेर 

रोषताम्राक्षः  क्रोधले आंखा 


४ 


राता पारेका 

ऋषिबालकः  ऋषिकुमारले 
कोरिक्याः  कौशिकी नदीको 
अपः  जल 





विससजं ह ॥ ३६ ॥ 


उपस्पृश्य  स्पर्श गरेर 
वाग्वज्रं  वाग्वज्र 

ह  निश्चय 

विससजं  छोडे 


ताक्यार्थ आफ्ना साथी बालकहरूसंग यसप्रकार भनेर क्रोधले ओंखा राताराता पारेर ती 
ऋषिकुमारले कौशिकी नदीको जल आचमन गरेर आफ्नो वाणीरूपी वज्रको प्रयोग गरे। 


इति लङ्धितमयांद्ं तक्षकः सप्तमेऽहनि । 


दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रूहम् ॥ ३७॥ 
पदार्थ 
इति  मेरा पिताको घाँटीमा ततद्रहम्  मेरा पिताको तक्षकः  तक्षकले 
मरेको सर्प राखेर अपमान गर्न सप्तमे  सातं 
लङ्धितमयांदं  मर्यादाको कुलाङ्गारं  कुलनाशक ती अहनि  दिनमा 


उल्लडघन गर्ने 
मे मेरा 


राजालाई 
चोदितः  मेरा प्रेरणाले 





दङ्क्ष्यति स्म  उसेर मारने 


ताक्यार्थ त्यस कुलाङ्गार राजा परीकषितूले मेरो पिताको घाँटीमा मरेको सर्प राखेर मर्यादाको 
उल्लडघन गरेको छ । यसकारण मेरा प्रेरणाले आजको सातौ दिनमा तक्षक नागले त्यसलाई उसेर 


मार्ने । 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


 न भ्येत्या    ९ 
ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गे सर्प॑कठेवरम् । 
पितरं वीक्ष्य दुःखारतों मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
ततः  शाप दिएर 
आश्रमं  आश्रममा 
अभ्येत्य  आएर 

न्तु चांटीमा 
गरे  घांँटीमा 
सपंकठेवरम्  सर्प भएको 


शरीरलाई धारण गर्ने 

पितरं  आफ्ना पितालाई 
वीक्ष्य  देखेर 

दुःखातंः  अत्यन्त दुःखी भएर 
बालः  बालक 





२९५ 


अध्याय १८ 


ह  चाहं 
मुक्तकण्ठः  उच्च स्वरले 
रुरोद्  रोए 


ताक्यार्थ त्यसपछि बालक ऋषि आफ्ना आश्रममा आउनुभयो। आफ्ना पिताको घाँटीमा 
मृतसप देखेर ज्यादे दुःखी भएर डाँको छोडेर अर्थात् उच्च स्वरले रुन थाले। 


स वा आङ्गिरसो बह्यन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । 


र  अ 


उन्मील्य शनकेनेतर दुष्ट्वा स्वांसे मृतोरगम् ॥ ३९॥ 
विसृज्य पुत्रं पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । 


केन वा तेऽपकृतमित्युक्तः स न्यवेदयत् ॥ ४०॥ 


पदठार्थ 

जह्यन्  हे शौनक स्वांसे  आपनो घांँटीमा ते तिम्रो 

आङ्गिरसः  अङ्गिरा गोत्रमा मृतोरगम्  मरेको सर्प अपकृतम्  अपकार गयो 
उत्पन भएका दष्ट्वा  देखेर सर्पलाई इति  यसप्रकार 

सः  ती शमीक ऋषि विसृज्य  फयां केर उक्तः  सोधिएका 
सुतविलापनम्  छोराको पत्रं  छोरालाई सः  ती बालकले सम्पूर्ण 
विलापलाई पप्रच्छ  सोध्नुभयो कुराहरू 

श्रुत्वा च  सुनेर वत्स  हे छोरा च  पनि 

शानकेः  विस्तार कस्मात्  के कारणले हि  निश्चय नै 

नेत्रे  आंखा रोदिषि  रोदरहेका छौ न्यवेदयत्  भने 

उन्मील्य  खोलेर केन  कसले 





ताक्यार्थ हे शोनकजी ! शमीक ऋषिले आफ्नो छोरा रोएको सुनेर आंँखा उघार्मुभयो । आफ्नो 
घाँटीमा मेको सर्पं देखेर त्यस सर्पलाई फयां केर उहांले आप्ना छोरालाई सोध्नुभयो हे पुत्र तिमी 
किन यसप्रकार रोइरहेका छौ? के कसैले तिग्रो अपकार गयो ? यसप्रकार ऋषिले सोधेपच्ि 
बालकले सम्पूर्ण वृत्तान्त आपफ्ना पिताजीलाई बताए । 


रालानन्द्री लीक 


२९६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
निराम्य शाप्तमतदहं नरेन्द्रं 
स ब्राह्यणो नात्मजमभ्यनन्दत् । 
अहो बतांहो महदज्ञ ते कृत 
मत्पीयसि ५ उरुदंमो  धृत 
ट द्रोह उरुूदमो धृतः ॥ ४१॥ 
पदृार्थ 


अतदर्हं  शाप दिन अयोग्य 
नरेन्द्रं  राजालाई 

शप्तम्  शाप दिएको 
निरम्य  सुनेर 

ब्राह्मणः  शमीक ऋषिले 
आत्मजम्  छोराले गरेको 
कार्यको 


न अभ्यनन्दत्  समर्थन गरेनन् 
अपितु निन्दा गरे 

सः  ती शमीक ऋषिले 

अहो बत  खेदको कुरो हो 
अज्ञ  हे अज्ञानी 

ते  तिमीले 

महत्  दलो 


अध्याय १८ 


अंहः  पाप 

कृतम्  गययौ 
अल्पीयसि  थोर सानो 
द्रोहे  अपराधका लागि 
उरुः  ठुलो 

दमः  दण्ड दियौ 





ताक्यार्थ ब्रह्मर्षि शमीकले राजाका श्रापको कुरा सुनेर त्यस कुराको समर्थन गर्नुभएन। उहाँले 
भन्नुभयो  अरे अज्ञानी बालक ! तिमीले लो पाप गययौ। श्राप दिन अयोग्य राजालाई श्राप 
दियौ । राजाको यति सानो गल्तीका लागि तिमीले उनलाई यति ठुलो दण्ड दियो । 


न वे नृमिन॑रदेवं पराख्यं 
सम्मातुमहंस्यविपक्वबुद्ध । 

यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता 
विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः ॥ ४२॥ 


पदृार्थ 


अविपक्वबुद्धे  परिपक्व बुद्धि सम्मातुम्  ठन्नु 


नभएका हे बालक 
पराख्यं  विष्णुका अवतार 
भएका 

   
नरदेवं  राजालाई 
नृभिः  अरू साधारण 
मनुष्यबराबर 


न अहेसि  हदेन 

दविंषहेण  दुष्टहरूले सहन गर्व 
नसकिने 

यत्तेजसा  जसको तेजले 
गुप्ताः  सुरक्षित हूुनाले 
अकुतोभयाः  कतैबाट पनि 


भयको सम्भावनाले रहित 
भएका 

र  प्रजाहरू 

वे  निश्चय नै 

भद्राणि  सुख 

विन्दन्ति  प्राप्त गर्दछन् 





वाक्यार्थ तिम्रो बुद्धि अहिले त्यति परिपक्व भद्रसकेको कैन । भगवत्स्वरूप राजालाई तिमीले 
साधारण मनुष्यजस्तो ठान्नुहँदेनथ्यो । यिनै राजाको दुस्सह तेजका कारणले सुरक्षित र निर्भय रहेर 


रालानन्द्री लीक 


२९७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
ने प्रजाहरूले सुख प्राप्त गरेका छन्। 
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि 
रथाङ्खपाणावयमद्गं खोक । 
तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्य 
त्यरक्ष्यमाणोऽविवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३॥ 
पदढार्थ 
अङ्ग  हे बालक जुन समयमा हि  निश्चय नै नहुनाले 
नरदेवनाम्नि  राजाको रूपलाई चोरप्रचुरः  चोरहरूको वृद्धि अविवरूथवत्  अरक्षित 
धारण गर्ने हनाले भेडाहरूको समूह 


रथाङ्गपाणो  साक्षात् विष्णुको अयम्  यो 

अलक्ष्यमाणे  अभावमा लोकः  लोक 

तदा  त्यस वेला अरक्ष्यमाणः  कोही रक्षक 
ताक्यार्थ जुन समयमा भगवान् राजाको रूप धारण गरेर पृथिवीमा रहनुहुन्न त्यस समयमा 
चोरहरूको वृद्धि हुन्छ । अरक्षित भेडाहरूको समूह तुरन्त नष्ट भए मनुष्यहरूको नाश हुन्छ । 


क्षणात्  केही क्षणम 
विनङ्क्ष्यति  नष्ट हुन्छ 





तदद्य नः पापमुपेत्यनन्वयं 


 


यन्नटनायस्य वसावदुम्पकात् । 
परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते 

पून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जनाः ॥ ४४॥ 
पदार्थ 
नष्टनाथस्य  रक्षकले रहित नभए पनि हामीहरूको शापको परस्परं  आफूञफूमा 
भएको यस लोकको कारणले भएकाले घ्नन्ति  मार्दछन् 
वसोः  धनको नः  हामीलाई रापन्ति  गाली गर्दछछन् 
विलुम्पकात्  अपहरण गर्न चोर।अद्य  अहिले नै पशून्  पशुहरू 
आदिबाट उपेति  प्राप्त हुन्छ पापको स्त्रियः  स्त्रीहरू 
यत्  जुन वृद्धिको कारणले अर्थान्  धनसम्पत्ति 
पापम्  पाप उत्पनन हुन्छ पुरुदस्यवः  चारैतिर चोर वृञ्जते  अपहरण गर्दछछन् 
तत्  त्यो पाप डाँका बढेपछि 





अनन्वयं  हामीसंग सम्बन्धित जनाः  मनुष्यहरू 
वाक्यार्थ राजा नष्ट भएपचछ्ि धन आदिको अपहरण गर्ने चोरहरूले पाप गर्दछन् । त्यस पापका 


रालानन्द्री लीक 


३२८ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


साथ हाम्रो कुनै पनि सम्बन्ध नभए तापनि त्यस पापले हामीहरूलाई पनि स्पर्श गर्द किनभने 
हाम्रो शापका कारणले राजा नष्ट हुन्छन्। राजा नष्ट भएपचछि चोर डाँकाहरू बद्दछन्। परस्परमा 
मारपिट गर्दछछन्। गाली गर्दछन् र पशु, स्त्री र धनसम्पत्तिहरू पनि लुट्दछन्। 
तदाय॑घमंः प्रविठीयते नृणां 
वणांश्रमाचारयुतस््रयीमयः। 


   


ततोऽथकामाभिनिवेरितात्मनां 
शुनां कपीनामिव वणसङ्रः ॥ ४५॥ 


पदार्थ 

तदा  त्यस समयमा आयंघमंः  आर्यधर्मको शुनां  कुकुरहरूको र 
व्णांश्रमाचारयुतः  वर्णधर्म र॒ प्रविलीयते  लोप हुन्छ कपीनाम्  वांँदरहरूको 
आश्रमधर्मको आचारले युक्त ततः  त्यसपच्ि इव  रै 

भएको अ्थकामाभिनिवेितात्मनां  वणंसङ्करः  वर्णसङर हन्छ 
यीमयः  वेदप्रतिपादित अर्थ र काममा मात्र लागेका 

नृणां  मनुष्यहरूको मनुष्यहरूको 





ताक्यार्थ त्यस समयमा मनुष्यहरूको वणश्चिमाचारयुक्त वैदिक आर्यधर्मको लोप हुन्छ । 
अर्थलोभ र कामवासनाबाट विवश भएर मनुष्यहरू ककुर, बाँ दरं वर्णसडूर हन्छन् । 


घ्म॑पालो नरपतिः स तु सम्राड बृहच्छवाः। 
   अ 


साक्षान्महाभागवतो राजषिंहयमेधयाट् ॥ 
्तर॒भ्रमयुतो दीनो नेवास्मच्छापमहेति ॥ ४६॥ 





पदार्थ 

यसकारण बृहच्छ्रवाः  प्रशस्त कीर्ति दीनः  आश्वरमका तफबाट कुनै 
सः ती भएका पनि सत्कार प्राप्त नगरेकाले 
धमंपालः  धर्मका पालक साक्षात्  साक्षात् दुःखी राजा परीक्षित् 

नरपतिः  राजा महाभागवतः  महाभागवत अस्मच्छापम्  हामीले शाप 
सम्राट्  चक्रवर्ती राजिः  राजाहरूमा ऋषितुल्य दिन 

हयमेधयाट्  धरे अश्वमेध यज्ञ ्ुत्तट॒श्रमयुतः  भोक, तिर्खा र न एव अहेति  योग्य हुनुहुन्थेन 
गर्न थकादले युक्त भएका 


ताक्यार्थ सम्राट् परीक्षित् ढला यशस्वी र ॒धर्मधुरन्धर हुनुहन्छ। उहँले धेरै अश्वमेध यज्ञ 
गर्नुभएको छ । उह भगवान्को परमभक्त हूनुह॒न्छ । उहाँ राजर्षि परीक्षित् भोक र तिखलि व्याकुल 


रालानन्द्री लीक 


३९९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
भएर हाम्रो आश्रममा आडउनुभएको थियो । यसर्थ उहाँ शाप दिन योग्य हुनुहन्थेन । 

अपापेषु स्वभृत्येषु बाठेनापक्वुद्धिना । 

पापं कृतं तद् भगवान् सवांत्मा क्षन्तुमहंति ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ 

अपापेषु  निरपराध पापं  जुन पाप भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
स्वभृत्येषु  आपना सेवकटरूमा कृतं  गयो क्षन्तुम्  क्षमा 

अपक्वबुद्धिना  पक्वबुद्धि तत्  राजाप्रति गरिएको त्यो अहति  गरून् 

नभएको पापलाई 

बाठेन  बालकले स्वात्मा  सर्वात्मा 





वाक्यार्थ यो अज्ञानी बालकले हाम्रा निष्पाप सेवक राजाका प्रति अपराध गरेको छ। सर्वात्मा 
भगवान्ले कृपा गरेर यसलाई क्षमा गरून्। 


तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि । 
नास्य तत्प्रतिकुवैन्ति तद्धक्ताः प्रभवोऽपि हि ॥ ४८॥ 


पदार्थ 

तिरस्कृताः  तिरस्कार गरिएका अपि  पनि हि  निश्चय नै 

विप्रलब्धाः  धोका दिइएका तद्धक्ताः  भगवान्का भक्तहरू अस्य  तिरस्कार गर्न मान्छेको 
शप्ताः  शाप दिद्एका प्रभवः  प्रतीकार गर्न समर्थ न तत्प्रतिकु्ैन्ति  तिरस्कार 
क्षिप्ताः  आक्षेप गरिएका भर्ईकन गर्ने काम गर्दैनन् 

हताः  पिटिएका अपि  पनि 





ताक्यार्थ भगवान्का भक्तहरूमा बदला लिने शक्ति हन्छ, परन्तु उनीहरू अकलि गरेको 
अपमान, धोका, गाली, आक्षेप, मारपिट आदिको बदला लिंदैनन्। 


इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनिः। 
स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९॥ 





पढार्थ 

इति  यसप्रकार अनुतप्तः  पश्चात्ताप गर्दै धथिए तापनि 

सः ती स्वयं  आफू तत्  त्यसो गरेको 

महामुनिः  शमीक ऋषिले राज्ञा  राजाले अघं  अपराधका विषयमा 
पुत्रकृताघेन  छोराले गरेको विप्रकृतः  घाँटीमा सर्प न एव अचिन्तयत्  विचार नै 
अपराधले दुन्दयाएदिएर दुःख दिदएका गरेनन् 


रालानन्द्री लीक 


२२० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ महामुनि शमीकलाई आफ्नो छोराले गरेको अपराधप्रति ठलो पश्चात्ताप भयो । राजा 
परीक्षित्ले उनको जुन अपमान गरेका धिए, त्यसमाथि उनले कुनै पनि ध्यान दिएनन्। 


साधवो    पररदन्ेषु ३ 
प्रायराः साधवो टखोके परेदन्देष योनिताः। 
न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः ॥ ५०॥ 





पढार्थ 

लोके  लोकमा प्रायशः  प्रायः यतः  किनभने 

परेः  शत्रु र मित्रदार साधवः  साधुहरू आत्मागुणाश्रयः  आत्मा सुख 
हन्देषु  सुख दुःख आदिमा न व्यथन्ति  न दुःखी हुन्छन् र दुःख आदि गुणदेखि टाढा छ 
योजिताः  पारिएका न हृष्यन्ति  न हर्षित नै हृन्छन् 


ताक्यार्थ प्रायः महात्माहरूको स्वभाव नै कस्तो हुन्छ भने संसारमा उनीहरू अरूबाट प्राप्त हुने 
सुख र दुःखले र्षित या दुःखित हदैनन् किनभने आत्मा कुनै पनि गुणको आश्रय हदेन । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
विप्ररापोपलम्भनं नामाष्टादश्ोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२३९१ 


अध्याय १९ 


अथ एकोनविंशोऽध्यायः 
परीक्ितको निराहाख्रत एवं शुकदेवजीको आगमन 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


महीपतिस्त्वथ तत्कमं गद्यं 
विचिन्तयन्नात्मकृतं सुदुमनाः। 
अहो मया नीचमनाय॑वत्कृतं 
निरागसि बरह्मणि गूढतेजसि ॥ १॥ 
पदढार्थ 
अथ  राजा दरबारमा फर्कने तत्  त्यो 
वित्तिकै कमं  काम 


महीपतिः  राजा परीक्षित् विचिन्तयन्  विचार गर्दै 


तु  चाहं सुदुम॑नाः  अत्यन्त खिन्न चित्त 


आत्मकृतं  आफ़ूले गरेको हुनुभयो 
शमीक ऋषिको घांँटीमा मरेको अहो  आश्चर्यको कुरो हो 


सर्पं दुन्द्याउने काम मया  मेले 
गद्यं  निन्दनीय अनाय॑वत्  मूर्खले ॐै 





निरागसि  निरपराध 
गूढतेजसि  अव्यक्त सामर्थ्य 
भएका 

ब्रह्मणि  ब्राह्मणका विषयमा 
नीचम्  नीच कर्म 

कृतं  गरं 


ताक्यार्थ राजधानीमा फर्किसकेपच्ि राजा परीकषित्लाई आफूले गरेको निन्दनीय कार्यप्रति इलो 
पश्चात्ताप भयो । उनी अत्यन्त उदास भएर यसप्रकार सोच्न लागे  मेले मूर्खले ैँ निरपराध र 


अव्यक्त सामर्थ्य भएका ऋषिप्रति गर्न नहूने नीच कर्म गरं । 


धुवं ५.   
धरुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् 
दुरत्ययं व्यसनं नातिदीघात्। 
तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे 
यथा न कुयां पुनरेवमद्धा ॥ २॥ 
पदार्थ 
ततः  त्यसपछि कारणले 
कृतदेवहेलनात्  ती नातिदीर्घात्  चांडे नै 
महापुरुषको अपमानका दुरत्ययं  पार गर्न कठिन 


न्यसनं  दुःख 

मे  मलाई 

धुवं  निश्चितरूपले हुनेछ 
यामानन्दरी टीका 


२३२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तत् त्यो दुःख अद्धा  साक्नात् 
मे मेरो अस्तु  होस् 


अर्थात् उक्त पापको प्रायश्चित्त 
अरुद्रारा नभएर मद्रारा नै होस् 
यथा  जसको कारणले 


अघनिष्कृताय  पापको 
विनाशका लागि 
कामं  विना सङड़ोच 





अध्याय १९ 
पुनः  फेरि 
एवम्  यस किसिमको पाप 
हि  निश्चय नै 
न कुयां  न गरू 


ताक्यार्थ अवश्य पनि ती महात्माको अपमानको फलस्वरूप चांँडेभन्दा चाँडे ममाथि कुनै ठलो 
विपत्ति आउनेछ । म यही कुरा चाहन्छुं जसबाट मेरो पापको प्रायश्चित्त हुनेछ । यसले गर्दा फेरि 


कुनै पनि समयमा यस्तो काम गर्ने दुःसाहस म गर्न क्ैन। 
अद्येव राज्यं बलमृद्धकोरां 

प्रकोपितब्रह्यकुलानलो 

दहत्वभद्रस्य पुननं मेऽभूत् 

पापीयसी धीद्विजदेवगोभ्यः ॥ ३॥ 


म। 


पदार्थ 
प्रकोपितब्रह्यकुलानलः  रुष्ट ऋद्धकोशं  प्रशस्त धन भएको 
भएको ब्राह्मणकुलरूपी आगाले खजाना 


अद्य  आज दहतु  उढाओस् त्यसपछि 
एव  नै अभ्रस्य  दुष्ट 

राज्यं  राज्य मे  मेरो 

वलम्  सेना द्विजदेवगोभ्यः  ब्राह्मण, देवता 





र गाईहरुूप्रति 
पापीयसी  पाप गर्न 
धीः  बुद्धि 

पुनः  फेरि 

न अभूत्  नहोस् 


ताक्यार्थ ब्राह्मणको क्रोधाग्निलि आज नै मेरो राज्य, सेना र सम्पूर्ण खजाना जलेर भस्म होस् । 
जसबाट फेरि कहिल्यै पनि ब्राह्मण, देवता र गाईहरूप्रति यस्तो पापबुद्धिको उदय ममा नहोस् । 


स चिन्तयन्नित्थमथाभूणोद् यथा 

मुनेः सुतोक्तो निऋतिस्तक्षकाख्यः। 
स साघु मेने न चिरेण तक्षका 

नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम् ॥ ४॥ 


पढार्थ 
सः  ती राजा परीक्षित् धथिए 
इत्थम्  यसप्रकार अथ  यसपच्ि 


चिन्तयन्  विचार गरिरहेका यथा  जसरी सातौ दिनमा 


तक्षकाख्यः  तक्षक नाम गरेको 
नित्रतिः  मृत्यु 
मुनेः  मुनि शमीकको 


रानानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


सुतोक्तः  छोराद्रारा प्रेरित 


श्रीमद्भागवत 


तक्षकानर  तक्षकको विषरूपी 


२२ 
अध्याय १९ 


भएका राजाका लागि 


न चिरेण  चांडेनै 
विरक्तिकारणम्  वैराग्यको 
कारण बन्यो 


आगालाई 
साधु  राम्रो 


अभ्युणोत्  शमीक ऋषिले 
पठाउनुभएको शिष्यबाट 
सुन्नुभयो मेने  ठाने किनभने 

सः  ती राजाले प्रसक्तस्य  विषयमा आसक्त 
ताक्यार्थ राजा परीक्षित् यसप्रकार विचार गर्दै हुनुहुन्थ्यो । ऋषिकुमारको श्रापबाट तक्षकले 
उस्ने भन्ने कुरा उहाँलाई शमीक ऋषिले पठाउनुभएको शिष्यबाट थाहा भयो । दन्दन दन्किरहेको 
आगाले फँ तक्षक नागले उस्नु राभ्र लाग्यो। उहाँले सोच्नुभयो कि म धेरै दिनदेखि संसारमा 
आसक्त भद्रहेको धिं । अब मलाई चाँडे ने वैराग्यको कारण अनायासै प्राप्त भयो । 





अथो विहायेमममुं च लोकं 
विमरिंतो हेयतया पुरस्तात् । 
कृष्णाङ्धिसेवामधिमन्यमान 


उपाविात् प्रायममत्यनदाम् ॥ ५॥ 


पढार्थ 

अथ  मुनिपुत्रले शाप दिएको दुई लोकको सुखसुविधा श्रीकृष्णको चरणको सेवा नै 
कुरा सुनेपच्ि हेयतया  त्याज्यका रूपमा अधिमन्यमान  महत्त्वपूर्ण 
इमम्  यो विमितो  ठाने मानेर 

लोकं  लोक पुरस्तात्  राज्यभारलाई अमत्य॑नद्याम्  गङ्गजीमा 
चर विहाय  छोडेर प्रायम्  निराहार त्रतका लागि 
अमुं  परलोक पनि कृष्णाङ्ध्रिसेवाम्  भगवान् उपाविशत्  बसे 





वाक्यार्थ यस लोक र परलोकको भोगलाई पहिलेदेखि ने त्याज्य ठान्ने राजा परीक्षित् ती 
भोग्य पदार्थको स्वरूपतः त्याग गरेर भगवान् श्रीकृष्णको सेवालाई सर्वोपरि मानेर आमरण 
निराहार व्रत लिएर गङ्गाको तटमा बस्नुभयो । 


या वे लसच्छ्रीतुखसीविमिश्र 
कृष्णाङ्धिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्र । 
पुनाति लोकानुभयत्र सेशान् 
कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः ॥ ६॥ 


लसतश्रीतुलसीविमिश्कृष्णाङ्प्रिरिण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री  तुलसीको 


रालानन्द्री लीक 


२२४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
गन्धमिश्रित भगवान् श्रीकृष्णको लोकान्  सम्पूर्ण लोक र कुन त्यस्तो मनुष्य होला जो 
चरणकमलको परागलाई लिएर लोकवासीलाई तां  ती गङ्गाको 

प्रवाहित उभयत्र  बाहिर र भित्र दुबैतिर न सेवेत  सेवन नगर्ला 

या जो गङ्गाजी पुनाति  पवित्र गर्दच्छिन् 

सेशान्  लोकपालसहित कः मरिष्यमाणः  मरणासन्न 





ताक्यार्थ गङ्गाको जल तुलसीको गन्धमिश्ित भगवान्को चरणकमलको परागलाई लिएर 
प्रवाहित हुन्छ । यसैले उह लोकपालहरूसहित तल र माधथिका सम्पूर्ण लोकहरूलाई पवित्र 
गर्नृहन्छ । यसर्थ त्यस्तो कुन मरणासन्न पुरुष होला जसले गङ्गाको सेवन नगर्ला ? 


इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः 
प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् । 

दध्यो मुकुन्दाङ्प्रिमनन्यभावो 
मुनिवतो मुक्तसमस्तसङ्गः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

सःती व्यवच्छिद्य  निश्चय गरेर अनन्यभावः  अनन्यभावले 
पाण्डवेयः  राजा परीक्षित् मुक्तसमस्तसङ्गः  देहादि सम्पूर्ण सुकुन्दाङ्घरिम्  भगवान्को 
इति  यसप्रकार पदार्थहरूमा आसक्तिको चरणकमलको 

विष्णुपद्याम् प्रति  गङ्गाजीमा परित्याग गरेर दध्यौ  ध्यान गर्न लारनुभयो 
प्रायोपवेशं  आमरण अनशनको मुनिव्रतः  मुनिहरूका 

लागि नियमलाई पालन गरेर 





ताक्यार्थ यसप्रकार गङ्गाजीका तटमा निराहार व्रतको निश्चय गरेर उहँले सम्पूर्णं आसक्तिको 
परित्याग गरी मुनिहरूको तब्रतलाई स्वीकार गरेर अनन्य भावले भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको 
ध्यान गर्न लागनुभयो । 


तत्रोपजग्मुभुंवनं पुनाना 
महानुभावा मुनयः सदिष्याः। 
् तीथाभिगमापदेशे   ० र 
प्रायेण तीथाभिगमापदेशेः 
स्वयं हि तीथीनि पुनन्ति सन्तः ॥ ८॥ 
पदढार्थ 
तत्र  गङज्ञका तटमा पुनानाः  पवित्र बनाउने भएका 
भुवनं  संसारलाई महानुभावाः  इलो प्रभाव सशिष्याः  शिष्यहरूले सहित 


रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

भएका सन्तः  भगवान्का भक्तहरू 
मुनयः  मुनिहरू तीथौभिगमापदेद्ेः  तीर्थ यात्रा 
उपजग्मुः  आए गर्ने बहानाले 

प्रायेण  प्रायः स्वयं  आफ 


२२५ 


अध्याय १९ 


हि  निश्चय 
तीथौनि  वीर्थहरूलाई नै 
पुनन्ति  पवित्र गर्दछन् 





ताक्यार्थ त्यस समयमा त्रिलोकलाई पवित्र गर्ने इुलादठुला महानुभाव ऋषिमुनिहरू आपफ्ना 
शिष्यहरूका साथ त्यहं आउनुभयो। सन्तहरू प्रायः वीर्थयात्राका बहानाले स्वयं ती 
तीर्थस्थानहरूलाई पवित्र गर्नृहुन्छ । 


पदार्थ 


अतिर्वसिष्ठर्च्यवनः शारद्ा 
नरिष्टनेमिभृरारङ्गिराश्च । 
परारारो गाधिसुतोऽथ राम 
उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहो ॥ ९॥ 
र मेधातिथिर्देवल   ९  
मेधातिथिर्देवल आष्टिषेणो 
भारद्वाजो गोतमः पिप्पलादः । 
न्द ज्र,  ० 
मेत्रेय ओवंः कवषः कुम्भयोनि 
द्वैपायनो भगवान् नारदश्च ॥ १० ॥ 
् अ  ५  
अन्ये च देव्षिब्रह्यर्षिवयां 
राजषिवयां अरुणादयश्च । 
नानार्षेयप्रवरान् समेता 


नभ्यच्यं राजा रिरसा ववन्दे ॥ १९॥ 


अथ  त्यस समयमा त्यर्हाँ पराशरः  पराशर 


अत्रिं  अत्रि गाधिसुतः  विश्वामित्र 
वसिष्ठः  वशिष्ठ रामः  परशुराम 

च्यवनः  च्यवन उतथ्य  उतथ्य 

रारदान्  शरान् च  र 

अरिष्टनेमिः  अरिष्टनेमि इन्दरप्रमदेध्मवाहो  इन्द्रप्रमद, 
भृगुः  भृगु इध्मवाह 

अ्गिराः  अङ्गिरा मेधातिथिः  मेधातिथि 


 देवल 
आष्टिषेणः  आर्ष्टिषेण 
भारद्ाजः  भारद्राज 
गोतमः  गौतम 
पिप्पलादः  पिपप्लाद 


मत्रेयः  मैत्रेय 
ओव  ओर्व 
कवषः  कवष 





रालानन्द्री लीक 


२२६ 


प्रथम स्कन्ध 


कुम्भयोनिः  अगस्त्य 
भगवान्  भगवान् 
दवेपायनः  वेदव्यास 


श्रीमद्भागवत 


राज्षिवयां   

  राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ 
अरुणादयः  अरूण आदि 
ऋषिहरू 


अध्याय १९ 


ऋषिहरूलाई 
अभ्यच्यं  यथायोग्य सत्कार 
गरेर 


नारदः  नारद च  पनि त्यहँ आए शिरसा  चरणमा शिर राखेर 
च  पनि समेतान्  गङ्गाका तटमा राजा  राजा परीक्षित्ले 
अन्ये  तीदेखि अतिरिक्त आएका ववन्दे  वन्दना गर्नुभयो 
देवषिब्र्मषिंवयांः  देवर्षि र॒ नाना  अनेक 





ब्रहमर्षिहरूमा श्रेष्ठ आर्षेयप्रवरान्  गोत्रप्रवर्तक 
तवाक्यार्थ यस समयमा त्यहाँ अत्रि, वशिष्ठ, च्यवन, शरदवान्, विश्वामित्र, परशुराम, उतथ्य, 
इन्द्रप्रमद, इध्मवाह, मेधातिथि, देवल, आष्टिषेण, भारद्वाज, गौतम, पिप्पलाद, मेत्रेय, ओर्व, कवष, 
अगस्त्य, भगवान् वेदव्यास, नारद अरुण आदि राजर्षिहरूको आगमन भयो । यसप्रकार विभिन्न 
गोत्रका मुख्यमुख्य ऋषिहरूलाई एकत्र देखेर राजाले सबको यथायोग्य सत्कार गर्नुभयो र 
उहांहरूको चरणमा शिर राखेर वन्दना गर्नुभयो । 


सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः 
कृतप्रणामः स्वचिकीषिंतं यत्। 
विज्ञापयामास विविक्तचेता 
उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहदीतपाणिः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछि नमस्कार गरेर यत्  जुन कुरा 

तेषु  ती ऋषिहरू अग्रे  ऋषिको अगाडि स्वचिकीषिंतं  आफूले जे गर्न 
सुखोपविष्टेषु  सु खपूर्वक उपस्थितः  उपस्थित भएर चाहनुभएको थियो त्यो कुरा 
बसेपछि अभिगृहीतपाणिः  हात जोडेर विज्ञापयामास  भन्न लागनुभयो 
भूयः  फेरि विविक्तचेता  शुद्ध चित्त भएका 

कृतप्रणामः  ती ऋषिहरूलाई राजा परीक्षितले 





ताक्यार्थ जब सबे ऋषिहरू आरामपूर्वक आआप्नो आसनमा बस्नुभयो तब महाराज 
परीक्षित्ले उहांहरूलाई फेरि प्रणाम गर्नुभयो । सबैको अगाडि उभिएर शुद्ध हृदयले अञ्जलि बाँधेर 
उहां जे भन्न चाहनुहन्थ्यो त्यो सुनाउन लाग्नुभयो । 


राजोवाच राजाले भन्नुभयो 
अहो वयं धन्यतमा नृपाणां 
महत्तमानुग्रहणीयङ्ीलाः। 


रालानन्द्री लीक 


२२३७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


राज्ञां कुलं बराह्णपाददोचाद् 
दुराद् विसृष्टं बत गद्यंकमं ॥ १३॥ 


पदठार्थ 

अहो  अहो कारणने गर्दा हामीहरू हजुरहरू बाह्यणपादशोचात्  

नृपाणां  राजाहरूको बीचमा जस्ता महापुरुषको कृपापात्र॒ ब्राह्मणहरूको पादप्रक्षालनरूपी 
वयं  हामीहरू बन्न पुरग्यौँ कार्यबाट 

घन्यतमाः  अत्यन्त धन्य छँ बत  दुःखको कुरो हो कि द्रात्  निकै टाढा 

किनभने गह्यंकमं  निन्दित कर्म गनलि विसृष्टं  रेको हन्छ 
महत्तमानुग्रहणीयश्षीकाः  राज्ञां  राजाहरूको 

आफ्नो शील स्वभावका कुट  कुल 





ताक्यार्थ अहो ! सम्पूर्ण राजाहरूमा हामी धन्यतम छँ, किनभने आप्नो शील स्वभावको 
कारणले हामी तपारईजस्ता महापुरुषका कृपापात्र बनेका छँ । राजवंशका मनुष्यहरू प्रायः निन्दित 
कर्म गनलि ब्राह्मणको चरणप्रक्षालनबाट टाढा रहेका हुन्छन् । 


र, ्   भ 
तस्येव मेऽघस्य परावरेशो 
व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् । 
    द्विजरापरूपो भ् 
निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो 
यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते ॥ ४ ॥ 





पदठार्थ 

अभीक्ष्णम्  निरन्तर कारण भएको यत्र  जुन श्रापको कारणले 
गृहेषु  राज्यप्रशासनरूपी द्विजशापरूपः  ब्राह्मणको प्रसक्तः  घरमा आसक्त भएको 
कार्यमा श्रापको रूपमा मनुष्य 

व्यासक्तचित्तस्य  लागि रहनाले परावरेशः  भगवान् नारायण आश्यु  चाँडे ने 

अघस्य  पापात्मक हुन पुगेको मे  मेरो अगाडि प्रकट भयम्  भयभीत भएर 

तस्य एव  यसै प्रकारको हुनुभएको हो भन्ने मलाई धत्ते  घर छोड 

निरवेदमूलः  वैराग्यप्राप्तिको लाग्छ 


ताक्यार्थ निरन्तर देह र ॒गेहमा आसक्त भएको कारणले म पापी नै भडसकेको धिर्णं। 
यसकारण स्वयं भगवान् ने ब्राह्मणको श्रापको रूपमा ममाथि कृपा गर्नका लागि आडउनुभएको 
रहेछ । यस श्रापले ममा वैराग्य उत्पन्न गर्नेछछ। यसप्रकारका श्रापबाट संसारासक्त मनुष्यहरू 
भयभीत भएर विरक्त हुन्छन् । 


रालानन्द्री लीक 


२३८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा 
गङ्गा च देवी धृतचित्तमीरो । 
द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा 
दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः ॥ १५॥ 
पदार्थ 
विप्राः  हे आदरणीय ऋषिहरू र  जान्नुहोस् 
तपार्ईहरू देवी  देवी 
तं  यसप्रकारको गङ्गा  गङ्गाले 
ईरो  ईश्वरमा च  पनि जानून् 


धृतचित्तम्  चित्तलाई धारण 
गरेको 

मा  मलाई 

उपयातं  शरणमा आएको 


विष्णुगाथाः  विष्णु भगवान्का 
कथा 

गायत  गारँदागा्खैदे 
द्विजोपसृष्टः  ब्राह्मणद्वारा प्रेरित 





अध्याय १९ 


कुहकः  तक्षकको भेष 
बनाएको अरू कुनै 

वा अथवा 

तक्षकः  तक्षक आफू स्वयंले 
अर  यथेष्ट 

दङरातु  डसोस् 


ताक्यार्थ पूज्य ब्राह्मणहरू ! अब मैले आफनो चित्तलाई भगवान्को चित्तमा समर्पण गरिदिएको 
छु । तपारईहरू र माता गङ्गाजी मलाई यहाँहरूको शरणमा आएको जानेर ममाथि अनुग्रह गर्नृहुनेछ । 
ब्राह्मणकुमारको श्रापबाट प्रेरित तक्षकले वा अरू कसैले तक्षकको रूप धारण गरेर मलाई उसोस्, 


यसको मलाई अलिकति पनि चिन्ता छैन । 
पुनश्च भूयादु भगवत्यनन्ते 
रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु । 
महत्सु यां यामुपयामि सृष्ट 
मेन्रयस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः ॥ १६॥ 
पदढार्थ 
पुनः च  फेरि कहिले अनन्ते  श्रीकृष्णमा 
यां याम्  जुन जुन रतिः  प्रेम र 
सृष्टं  योनिमा महत्सु  उत्तम 
तु  चाहं तदाश्रयेषु  भगवान्का 
उपयामि  जाने ती भक्तहरूमा 
योनिहरूमा प्रस्वः  उत्कृष्ट सङ्ग 
भगवति  भगवान् भूयात्  होस् 





४७ 
र  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 


मेत्री  मेत्री होस् 


क अ तपाई 

द्विजेभ्यः  तपाई ब्राह्मणहरूलाई 
च  पनि 

नमः  नमस्कार छ 


रालानन्द्री लीक 


२३९ 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ताक्यार्थ तपार्ईहरू कृपा गरेर भगवान्का रसमय लीलाहरूको वर्णन गर्नुहोस् । म॒ तपाई 
ब्राह्मणहरूको चरणमा प्रणाम गरेर फेरि के प्रार्थना गर्हं भने मलाई कर्मवश जुनसुके योनिमा जानु 
परे तापनि भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा मेरो अनुराग बनिरहोस् । उहाँका चरणाश्रित महात्माहरूमा 
विशेष प्रम होस् र जगत्का सम्पूर्ण प्राणीहरूप्रति एक प्रकारको मत्री बनिरहोस् । तपाईहरू मलाई 
यही आशीर्वाद दिनुहोस् । 


इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः 
प्राचीनमूलेषु कुरोषु धीरः। 
उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते 
समुद्रपल्न्याः स्वसुतन्यस्तभारः ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
इति  यसप्रकारको राज्यको भार छोरालाई समर्पण कुरोषु  कुशहरूको आसनमा 
अध्यवसाययुक्तः  निश्चयले गरेर उद्दुःमुखः  उत्तरतिर मुख 
युक्त भएका समुद्रपत्न्याः  गङ्गाजीको फर्कणएर 
धीरः  धीर दक्षिणकूले  दक्षिण तटमा आस्ते स्म  बस्नुभयो 
राजा  राजा प्राचीनमूलेषु  पूर्वतिर ट्प्पो 
स्वसुतन्यस्तभारः  आपनो फरककइ्एका 





ताक्यार्थ यसप्रकारको निश्चयले युक्त भएका धीर राजा आप्नो राज्यको भार छोरालाई 
समर्पण गरेर गङ्गाजीको दक्षिण तटमा पूर्वतिर दप्पो फर्कए्र राखिएका कुशहरूको आसनमा 
उत्तरतिर मुख फर्काएिर बस्नुभयो । 


  म अ 
प्व च तास्मन्नरद्वद्व 
प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः । 
प्रशस्य भूमो व्यकिरन् प्रसूने 
मंदा मुहुदुन्दुभयश्च नेदुः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
एवं  यसप्रकार  आकाशमा प्रशस्य  प्रशंसा गर्दै 
नरदेवदेवे  राजाहरूका पूज्य देवसङ्घाः  देवताहरू मुदा  प्रसनन भएर 
तस्मिन्  ती राजा परीक्षित्ले च  र मुहुः  बारम्बार 
प्रायोपविष्टे  आमरण निराहार भूमौ  पृथिवीमा रहेका प्रसूनैः  पुष्पवृष्टि 
त्रत बस्ते निश्चित गरेर बसेपछ्छि परीक्षित्को व्यकिरन्  गर्नलागे 





रालानन्द्री लीक 


२८० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


दुन्दुभयः  नगराहरू च  पनि नेदुः  बज्न लागे 
ताक्यार्थ जब सम्राट् परीक्षित् जब यसप्रकार आमरण निराहार व्रत गर्ने निश्चय गरेर बस्नुभयो, 
तब आकाशमा स्थित देवताहरू आनन्दविभोर भएर उहांको प्रशंसा गर्दै पुथिवीमा फूलहरूको वर्षा 
गर्न लागे र नगराहरू बज्न लागे । 
असस ०. 
महषया व समुपागता य 
प्रशास्य साध्वित्यनुमोदमानाः। 
उन्चुः प्रजानुग्रहश्शीलसारा 
यदुत्तमश्चोकगुणाभिरूपम् । । १९॥ 





पदार्थ 

समुपागता  गङ्गातटमा प्रशंसा गरेर यत्  जुन 

उपस्थित साधु इति  राम्रोराग्रो भन्दै उत्तमश्ोकगुणाभिरूपम्  
येजो अनुमोदमानाः  अनुमोदन गरे भगवान् श्रीकृष्णबाट प्रभावित 
महषयः  सम्पूर्ण महर्षिहरूले पप्रजानुग्रहशीलसारा  सम्पूर्ण भएर राजा परीक्षितलाई उहाँ के 
वै  निश्चय नै प्राणीहरूमा अनुग्रहको वर्षा गर्ने अनुरूप वचन 

प्रशास्य  परीकषितको निश्चयको ऋषिहरूले उत्चुः  भन्न लागे 


वाक्यार्थ गङ्गातटमा उपस्थित सम्पूर्णं महर्षिहरूले परीक्षित्को निश्चयको प्रशंसा गरेर साधु 
साधु भन्दे उहँको कार्यको अनुमोदन गरे। ऋषिमुनिहरूले स्वभावले नै सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
अनुग्रहको वर्षा गर्दछन्। उहांहरूले भगवान् श्रीकृष्णबाट प्रभावित भएर राजा परीभषितलाई उहाँ के 
अनुरूप वचन यसप्रकार भन्न लागनुभयो । 


  . 


न वा इदं राजषिवयं चित्र 
भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु । 
येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं 
सद्यो जहुभ॑गवत्पाश्चंकामाः ॥ २०॥ 
पदार्थ 
राजषिवयं  हे राजर्षिहरूमा सान्निध्यलाई प्राप्त गर्न इच्छाले सद्यः  तुरुन्त 
श्रेष्ठ हुनुभएका परीक्षित् राजकिरीटजुष्टं  ठलाठला जहुः  छोडेका थिए 
ये  जो तपारईजस्ता राजाहरूले राजाहरूको मुकुटद्रारा सेवित कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णका 
भगवत्पाश्वकामाः  भगवान्को अध्यासनं  राजसिंहासन समनुव्रतेषु  सेवक भएका 





रालानन्द्री लीक 


प्रथम स्कन्ध 


२८९ 


श्रीमद्भागवत 


भवत्सु  तपाईहरूका लागि 


प्रार्थना गर्नु 


अध्याय १९ 


नवा  होइन 


इदं  भगवान्को कथाको लागिचित्रं  कुनै आश्चर्यको कुरा 

ताक्यार्थ हे राजर्णिशिरामणि ! भगवान् श्रीकृष्णका सेवक र अनुयायी तपाई पाण्डुवंशीका 
लागि यो कुनै आश्चर्यको कुरा होइन । तपारईका पूर्वजहरूले भगवान्को सान्निध्यलाई प्राप्त गर्नका 
लागि एक क्षणमा नै त्यस्तो राजसिंहासनको परित्याग गरिदिन्थे जुन सिंहासनको सेवा ठुलाटला 
राजाहरू आप्ना मुकुटले गर्दथे । 


मे  ३ थ 
स्व वय तावादह स्मह  
कलेवरं यावदसो विहाय । 
लोकं परं विरजस्कं विशोकं 
यास्यत्ययं भागवतप्रधानः ॥ २९॥ 
पदढार्थ 
अथ  यसपचछि यावत्  जबसम्म विरजस्कं  मायाले रहित 
वयं  हामी भागवतप्रधानः  भगवान्का विद्ोकं  शोकले रहित भएर 
स्वे  सवै परम भक्त परं टोकं  भगवदधाममा 
तावत्  त्यस वेलासम्म असो  यी राजा परीक्षित् अयं  यी राजा परीक्षित् 
इह  यहीं कलेवरं  शरीरलाई यास्यति  जानृहुनेछछ 
आस्महे  बस्ने विहाय  छोडेर 





ताक्यार्थ हामीहरू सबे तबसम्म यहाँ रहन्छँ जबसम्म भगवान्का यी परमभक्त परीभ्षित् आफ्नो 
नश्वर शरीरलाई छोडेर मायादोष एवं शोकले रहित भगवद्धाममा जानुहुन्न। 


आश्रुत्य तदुषिगणवचः परीक्षित् 
समं मघुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् । 
आभाषतेनानमिनन्य युक्तान् 
सुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः ॥ २२॥ 


पढार्थ 

समं  पक्षपातले रहित तदुषिगणवचः  ती ऋषिहरूको एनान्  यी ऋषिहरूको 
मधुच्युत्  अमृतको वर्षा गर्ने कुरालाई अभिनन्य  प्रशंसा गरेर 
गुरु  गम्भीर अर्थले युक्त आश्रुत्य  सुनेर विष्णोः  भगवान् विष्णुका 
भएको परीक्षित्  राजा परीक्षिते चरितानि  चरित्रहरू 
अन्यलीकम्  यथार्थ युक्तान्  योगयुक्त शुभ्रूषमाणः  श्रवण गर्ने 





रालानन्द्री लीक 


२४२ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


इच्छाले च  पनि अभाषत  प्रार्थना गर्बुभयो 
ताक्यार्थ ऋषिहरूका यी वचनहरू मधुर, गम्भीर, सत्य र समताले युक्त वचनहरू सुनेर ती 
योगयुक्त मुनिहरूको अभिनन्दन गरेर राजा परीकषितूले भगवान्को मनोहर चरित्र सुन्ने इच्छाले 
ऋषिहरूसंग प्रार्थना गर्जुभयो । 


समागताः सवंत एव सवं 

वेदा यथा मूतिंधरास्त्िपषठे। 
नेहाथवामुत्र च कश्चनाथं 

ऋते परानुग्रहमात्मरीलम् ॥ २३॥ 


पढार्थ 

त्रिपृष्ठे  तीनै लोकभन्दा माथि समागताः  ममाथि अनुग्रह अथवा  अथवा 
सत्य लोकमा गर्नका लागि आडउनुभएका अमुत्र  परलोकमा 
यथा  जसरी तपार्ईहरूको कश्चन  अरू कुनै 
मूतिंधराः  मूर्विधा आत्मन्नीलम्  स्वतःसिद्ध अथः  प्रयोजन 
वेदाः  वेदहरू छन् त्यरै गरी स्वभाव नच छैन 
प्रकाशमान परानुग्रहम्  परोपकारलाई एव  नै 

सर्वे  तपार्हहरू सबै ऋते  छाडेर 

सवंतः  चार दिशाहरूबाट इह  यस लोक र 





ताक्यार्थ महात्माहरू हो ! तपार्ईहरू चारैतिरबाट यहाँ आउनुभएको छ । तपार्ईहरू सत्यलोकका 
मूर्तिमान् वेदसमान हूनुहुन्छ । परोपकार गर्नु त तपाईहरूको सहज स्वभाव हो । त्यसलाई छोडेर यस 
लोक र परलोकमा तपाईहरूको अरू कुनै स्वार्थ न छैन । 


ततश्च वः पृच्छ्यमिमं विपृच्छे 

विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् । 
स्वात्मना प्रियमाणेश्च कृत्यं 

शुद्धं च तत्रामृाताभियुक्ताः ॥ २४ ॥ 


पदढार्थ 

विप्राः  हे ऋषिहरू इति कृत्यतायाम्  आप्नो वः  तपारईहरूलाई 

ततः  यसप्रकार कर्तव्यको विषयमा विपृच्छे  सोध्दह्ु 

विश्रभ्य  तपार्ईहरूमाथि इमं  यो तत्र  उक्त विषयमा 

विश्वास गरेर पृच्छयम्  सोध्न योग्य प्रश्न अभियुक्ताः  सर्वज्ञ तपार्ईहरूले 





रालानन्द्री लीक 


२४३ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
सवांत्मना  जीवनकालमा सवै अन्तःकरणद्रारा गर्नुपर्ने आमृरत  विचार गरेर 
अवस्थामा र विशेषरूपले रुद्धं  विशुद्ध बताउनुहोस् 

भ्रियमणिः  मरणासन्न कृत्यं  कर्मका विषयमा 

व्यक्तिहरूले शरीर च  पनि 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणहरू हो ! तपाईहरूमाथि पूर्ण विश्वास गरेर आफ्नो कर्तव्यका सम्बन्धमा 
योग्य प्रश्न गर्द । तपार्ईहरू सब विद्वान् परस्पर विचार गरेर बताउनुहोस् कि सबेका लागि सबै 
अवस्थामा र विशेष गरेर म्रियमाण व्यक्तिका लागि अन्तःकरण र शरीरले गर्न योग्य विशुद्ध धर्म 
कुनहो? 


तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्रो 
यद्च्छया गामटमानोऽनपेक्षः । 
अलक्ष्यलिद्लो निजलाभतुष्टो 
वृतश्च बालैरवधूतवेषः ॥ २५॥ 
पदार्थ 
तत्र  यसप्रकार प्रश्न गर्न अलक््यलिङ्गः  वर्ण अथवा भेषमा 
राजाको अगाडि आश्रमको बाह्य चिह्नले रहित न्यासपुत्रः  व्यासका छोरा 
गाम्  पृथिवीमा निजलाभतुष्टः  आत्मानुभूतिमा भगवान्  भगवान् शुकदेवजी 
यट्च्छया  स्वेच्छाले सन्तुष्ट च  पनि 
अटमानः  घुम्दै बाकैः  बालकहरुूद्रारा अभवत्  आउनुभयो 
अनपेक्षः  कसैको पनि अपेक्षा वृतः  घेरिएका 
नराख्ने अर्थात् विरक्त अवधूतवेषः  दिगम्बरको 





ताक्यार्थ त्यसै समयमा प्रथिवीमा स्वेच्छले विचरण गर्दै कसैको अपेक्षा नराख्ने व्यासनन्दन 
भगवान् शुकदेवजी महाराज त्यहं आद्पुगनुभयो । उहाँ वर्ण अथवा आश्रमको बाह्य चिह्बाट रहित 
एवं आत्मानुभूतिमा सन्तुष्ट हुनुहन्थ्यो । 


तं हचष्टवषं सुकुमारपाद 
करोरुबाहंसकपोरगात्रम् । 
चावांयताक्षोन्नसतुल्यकणं 
सुभ्रवाननं कम्बुसुजातकण्ठम् ॥ २६॥ 


रालानन्द्री लीक 


२७४ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


निगूढजत्रुं पृथुत्गवक्षस 

मावतंनाभिं वलिवल्गूद्रं च । 
दिगम्बरं वक््रविकीणेकेरां 

प्रम्बबाहं स्वमरोत्तमाभम् ॥ २७॥ 
रयामं सदापीन्यवयोऽङ्खलक्षम्या 

स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन । 
प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्य 


स्तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवचंसम् ॥ २८ 
पदार्थ 
द्ष्टवषं  सोह वर्षको उमेर  आवतंनाभिं  पानीको 
भएका भुंवरीजस्तो गोलो र 
सुकुमारपादकरोरुबाहंसकपोल वलिवल्गूदरं  वक्रेखाङ्ित 
गात्रम्  हात, पाठ, जाँघ, कंध सुन्दर पेट भएका 
गाला आदि शरीरका अङ्गहरू चर 
सुकुमार भएका दिगम्बरं  शरीमा कपडा 
चावांयताक्षोन्नसतुल्यकणं नलगाएका नाङ्गा र 
सुभ्रवाननं  विशाल मनोहर वक््रविकीणेकेरां  छरिएका केश 
आंखा, लामा नाक, बराबर मुखसम्म लत्रेका 
कान र मिलेको सुन्दर ओंँखीभौँ प्रलम्बबाहुं  लामा हात भएका 
भएकाले मुखमण्डल नै स्वमरोत्तमाभम्  देवताहरूमा 
शोभायमान भएका श्रेष्ठ देवता नारायणजस्ता 
कम्बुसुजातकण्ठम्  शङ्ख कान्तिमान् 
सुन्दर घाँटी भएका सदा  सर्धै 
निगूढजत्रुं  मांशल शरीर र्यामं  कालो वर्ण भएका 
भएकाले शरीरको सन्धिभाग अपीव्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या  अत्यन्त 
स्पष्ट नदेखिने सुन्दर यौवन भएको कारणले 
पृथुतुङ्गवक्षसम्  विस्तृत चौडा शरीरका अङ्गअङ्गमा प्रकाश 





र उन्नत छाती भएका भएका 


अध्याय १९ 


रुचिरस्मितेन  मनोहर 
मुस्कानले 

स्त्रीणां  स्त्रीहरूको 

मनोज्ञं  मनलाई आकर्षित पार्ने 
गूढवचंसम्  आफनो 
ब्रह्मतेजलाई प्रकट गर्न नचाहने 
तं  ती शुकदेवजीलाई देखेर 
तल्लक्षणज्ञा  शुकदेवजीको 
लक्षणलाई जानन त्यहाँ उपस्थित 
भएका 

ते ती 

मुनयः  मुनिहरू 

अपि  पनि 

स्वासनेभ्यः  आप्नो 
आसनबाट 

प्र्युत्थिताः  उठे 


ताक्यार्थ उहाँको सोह वर्षको उमेर थियो। हात, पाउ, जाँघ, कंध, गाला आदि सुकुमार 
अङ्गहरू, विशाल एवं मनोहर आंँखा, लामो नाक, सुन्दर बराबर मिलेका कान, अनि सुन्दर 


रालानन्द्री लीक 


२४५ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ओआंँखीरभौँ भएकाले शुकदेवजीको मुखमण्डल अत्यन्त शोभायमान भएको धियो । उहांको घांँटी 
शङ्करै सुन्दर थियो र मांशल शरीर भएकाले शरीरको सन्धिभाग स्पष्टरूपले देखिंदेनथ्यो । छाती 
विस्तृत चौडा र उन्नत थियो । उहाँको नाइटो पानीको भुमरीजस्तो गोलो र छिद्रजस्तो देखिन्थ्यो । 
उहाँको भुडी वक्र रेखाङ्कित सुन्दर थियो । उहाँ दिगम्बर हूनुहुन्ध्यो । उका छरिएका केशहरू 
मुखसम्म लत्रिएका थिए । उर्हाँका हात लामा थिए। दिगम्बर वेषमा श्रेष्ठ देवतासमान तेजस्वी 
देखिनुहुन््यो । उहाँ श्याम वर्णको हूनहुन्थ्यो । अत्यन्त सुन्दर यौवनको कारणले उहाँका शरीरका 
अङ्गहरूमा प्रकाश फैलिरेको थियो । उहांको मनोहर मुस्कानले स्त्रीहरूको मन आकृष्ट हून्थ्यो । 
यद्यपि उहौले आफ्नो तनलाई लुकाडनुभएको धियो, तापनि उहाँको लक्षणलाई जान्ने मुनिहरूले 
उहाँ लाई चिन्नुभयो । सबै जना आआपफ्नो आसनलाई छोडेर उहाँको सम्मानका लागि उट्नुभयो । 


स विष्णुरातोऽतिथय आगताय 
तस्मे सपर्यां शिरसाजहार । 

ततो निवृत्ता द्य्ुधाः स्ियोऽभ॑का 
महासने सोपविवेश पूजितः ॥ २९॥ 





पदठार्थ 

सः ती शिरसा  प्रणामद्रारा नै अभंकाः  बालकहरू 
विष्णुरातः  राजा परीक्षित॒ले सपयां  उनको पूजा हि  पनि 

आगताय  गङ्गाका किनारमा आजहार  गर्नुभएको निवृत्ताः  फरकेर गए 
आउनुभएका ततः  त्यसपछि शुकदेवजीसंग पूनितः  राजाद्रारा पूजा 

तस्मे  ती आएका गरिएका शुकदेवजी 

अतिथये  अतिथि अबुधाः  अज्ञानी महासने  शरेष्ठ आसनमा 
शुकदेवजीलाई स्त्रियः  स्त्रीहरू र उपविवेश  विराजमान हुनुभयो 


ताक्यार्थ राजा परीकषित्ले अतिथिरूपले आडउनुभएका शुकदेवजीलाई शिर दुकाएर प्रणाम 
गर्नुभयो र उहाँको पूजा गर्नुभयो । उहाँको स्वरूपलाई नजानने बालक र स्त्रीहरू त्यहाँबाट फर्के । 
सबद्वारा सम्मानित भएर शुकदेवजी श्रेष्ठ आसनमा विराजमान हुनुभयो । 


स संवृतस्तत्र महान् महीयसां 
ब्ह्यषिराजषिदेवषिंसङ्धेः। 
व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दु 


ग्रहक्षंतारानिकरेः परीतः ॥ ३०॥ 


रालानन्द्री लीक 


२४६ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ 

तत्र  आसनमा बस्नुभएका संवृतः  घेरिनुभएका परीतः  धेरिएका 

महीयसां  महात्माहरूका पनि सः  ती इन्दुः  चन्द्रमा 

आदरणीय महान्  आदरणीय यथा  फें 
ह्यषिंराजषिदेव्षिंसङ्धेः  भगवान्  भगवान् शुकदेवजी अलं  अत्यन्त 

ब्रह्मर्षि, राजर्षि र देवर्षिहरूको ग्रहक्ष॑तारानिकरेः  ग्रह, नक्षत्र र व्यरोचत  सुशोभित हुनुभयो 
समूहद्रारा ताराहरूद्रारा 





ताक्यार्थ ग्रह, नक्षत्र र॒ताराहरूद्रारा धेरिएका चन्रमा रै ब्रह्मर्षि, देवर्षिं र राजर्षिहरूका 
समूहद्रारा घेरिनुभएका महात्माहरूका पनि आदरणीय शुकदेवजी अत्यन्त शोभायमान हुनुभयो । 


प्रशान्तमासीनमकुण्टमेधसं 

मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य । 
प्रणम्य मृध्नांवहितः कृताज्जलि 

नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत् ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

प्रशान्तम्  शान्त भागवतः  भगवान्का परमभक्त नत्वा  प्रश्न गर्नका लागि फेरि 
अकुण्ठमेधसं  प्रखर बुद्धियुक्त नृपः  राजा परीक्षित्ले डुकेर 

आसीनम्  आसनमा मूध्नां  शिर एुकाएर सूनृतया  मधुर 

विराजमान प्रणम्य  प्रणाम गरेर गिरा  वाणीले 

मुनिं  शुकदेव मुनिलाई कृताञ्जलिः  हात जोडेर अन्वपृच्छत्  सोध्नुभयो 
अभ्युपेत्य  नजिक आएर अवहितः  सावधान भएर 





वाक्यार्थ जब प्रखरबुद्धि शुकदेवजी शान्तभावले बस्नुभयो । त्यसपच्ि राजा परीक्षितूले शिर 
फुकाएर उहाँलाई प्रणाम गर्नुभयो र फेरि उठेर हात जोडेर नमस्कार गरेर अत्यन्त मधुर वाणीले 
उहांसंग प्रश्न गर्नुभयो । 


परीक्षिदुवाच  परीक्षितले भन्नुभयो 
अहो अद्य वयं बह्यन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः। 
कृपयातिथिरूपेण भवद्धिस्तीथंकाः कृताः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
ब्रह्मन्  ब्रह्मरूप हे शुकदेवजी वयं  हामी भएर पनि 
अहो  अहो क्षत्रबन्धवः  अपराधी क्षत्रिय अद्य  आज 


रालानन्द्री लीक 


२८७ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
सत्सेव्याः  सज्जनहरूद्रारा कृपया  कृपापूर्वक कृताः  पारिदिनुभयो 

सेवन गर्न योग्य भयौँ अतिधिरूपेण  अतिथिरूपले 

भवद्धिः  तपार्ईहरूले तीथंकाः  वीर्थजस्तै पवित्र 


ताक्यार्थ ब्रह्मस्वरूप भगवान्, आज हामी भाग्यशाली भर्यौँ। अपराधी क्षत्रिय भएर पनि 
हामीलाई सन्त समाजको अधिकारी मानियो। आज कृपापूर्वक अतिथिका रूपमा यहां आएर 
तपाईले हामीलाई वीर्थतुल्य पवित्र बनाददिनुभयो । 


येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्धयन्ति वे गृहाः। 
किं पुनरदंशनस्पङशंपादशोचासनादिमिः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

येषां  जुन महात्माहरूको ।  निश्चय दर्शन, स्पर्श, पादप्रक्षालन गरी 
संस्मरणात्  केवल स्मरण सद्यः  तुरुन्त आसन दिने अवसर मिल्यो भने 
रनलि मात्र शुद्धयन्ति  पवित्र हुन्छन् किंपुनः  फेरित भन्नुनैके 
पुंसां  गुहस्थहरूका दरशनस्पशंपादशोचा पयो 

गृहाः  घरहरू सनादिभिः  





ताक्यार्थ तपार्ईजस्ता महात्माको स्मरणमात्रले पनि गृहस्थहरू तत्काल पवित्र हृन्छन्। फेरि 
दर्शन, स्पर्श, पादप्रक्षालन र आसन आदि दिने अवसर मिल्यो भनेतफेरिबाँकीनेकेरह्यो र? 


सान्निष्यात्ते महायोगिन्पातकानि महान्त्यपि । 
सद्यो नश्यन्ति वे पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

महायोगिन्  हे महायोगी नश्यन्ति  नष्ट हुन्छन् ४  पातक 
विष्णोः  भगवान् विष्णुको इव  त्यसै गरी अपि  पनि 

सान्निध्यात्  सान्निध्य प्राप्त ते  तपाईको सान्िध्यलाई वि  निश्चयनै 

गरेर प्राप्त गरेर सद्यः  तुरुन्त नष्ट हुन्छन् 
सुरेतराः  दैत्य र राक्षसहरू पुंसां  मानिसहरूका 

जसरी महान्ति  ठुलाटुला 





ताक्यार्थहे महायोगी ! जसरी भगवान्का अगाडि दैत्यहरू उरार्ंछन् त्यसै गरी तपाईको 
सन्निधिले लाला पापहरू पनि तत्काल नष्ट हुन्छन्। 


अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः। 
पेतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धवः ॥ ३५॥ 


रालानन्द्री लीक 


३४८ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ 

पेतृष्वसेयप्रीत्यर्थ ठ 

पेतष्वसेयप्रीत्यथं  आप्ना आत्तबान्धवः  बन्धुत्वको कृष्णः  कृष्ण 

पफपूका छोरा पाण्डवलाई प्रसन्न सम्बन्ध स्वीकार गर्ने अपि  पनि 

गराउनका लागि पाण्डुसुतप्रियः  पाण्डुपुत्रा प्रेमामे  ममाथि 

तदुगोत्रस्य  पाण्डवहरूकै गर्ने प्रीतः  प्रसन्न हूनुभएको छ 
कुलमा उत्पन्न मसंग पनि भगवान्  भगवान् 





ताक्यार्थ पाण्डवहको वंशको बन्धुत्व स्वीकार गर्ने पाण्डवहका प्रिय भगवान् श्रीकृष्ण आपफ्ना 
फुपूका छोराहरूको खुसीको लागि पनि अवश्य ममाथ प्रसन्न हूनुभएको छ। 


अन्यथा तेऽव्यक्तगतेदंशंनं नः कथं नृणाम् । 
नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

अन्यथा  भगवान् श्रीकृष्णको वनीयसः  वनवासी नितरां  सर्वथा 

कूपा नभएको भए ते  तपाईको म्रियमाणानां  मृत्युको समय 
अव्यक्तगतेः  अव्यक्त गति दशनं  दर्शन नः  हामीहरूका लागि 


संसिद्धस्य  ब्रह्मज्ञानी हुनाले नृणाम्  संसारी मनुष्यहरूका कथं  कसरी हुन्थ्यो 
कृतकृत्य हुनुभएका लागि 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको कृपा नभएको भए तपार्ईजस्ता वनवासी, अव्यक्त गति परमसिद्ध 
पुरुष स्वयं आएर मजस्तो प्राकृत मनुष्यलाई किन दर्शन दिनुहन्थ्यो ? 





अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । 
पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

अतः  यसकारण पृच्छामि  सोध्दल्ु यत्  जुन 

योगिनां  योगीहरूका पनि इह  यहाँ कार्य  गर्न योग्य छ 
परमं  परम म्रियमाणस्य  मर्न लागेको त्यसका विषयमा सोध्दछु 


गुरुम्  गुरु भएका तपार्ईलाई पुरुषस्य  व्यक्तिका लागि 
संसिद्धिं  मोक्षको उपाय सवथा  सर्वथा 
ताक्यार्थ तपाई योगीका परम गुरु हुनहुन्छ । म॒तपाईसंग परम सिद्धि र साधनको सम्बन्धमा 
प्रश्न गर्हं । जो व्यक्ति मर्न लागेको छ, उसले के गर्नुपर्दछ ? 





रालानन्द्री लीक 


३४९ 


प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


यच्छोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृमिः प्रभो । 
स्मतंव्यं भजनीयं वा बृहि यद् वा विपयंयम् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ 

प्रभो  हे प्रभो गर्नुपर्ने कुरा गर्नृहुन्न, जुन कुरा 

अथ  यसपच्ि यत्  जुन कुरा सुन्हदेन जुन कुराको जप 
नृभिः  मनुष्यहरूले जप्यं  जप्न योग्य गर्नृहदेन र अनि जुन कुराको 
यत्  जुन कुरा कतव्य  गर्न योग्य आराधना गर्नहदेन 

श्रोतन्यम्  श्रवण गर्न योग्य छ यत् वा  अथवा त्यो सब कुराको विषयमा 
स्मत॑न्यं  स्मरण गर्नुपर्ने कुरा विपयंयम्  पहिले सोधिएका बूहि  भन्नुहोस् 

भजनीयं  अवश्य आराधना कुराहरूको ठिक उल्टो जुन 


ताक्यार्थ हे प्रभु! यो पनि बताउनुहोस् कि मनुष्यमात्रले के गर्नुपर्दछछ ? कसको श्रवण, जप, 
स्मरण, भजन गर्नुपर्दछ र कुन कुराको त्याग गर्नुपर्दछछ ? 


नूनं भगवतो बह्यन् गृहेषु गृहमेधिनाम् । 
न लक्ष्यते ह्यवस्थानमपि गोदोहनं क्वचित् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मरूप शुकदेवजी भगवतः  तपाईको अपि  पनि 
क्वचित्  कटीँ अवस्थानम्  अवस्थिति नूनं हि  निश्चय नै 
गृहमेधिनाम्  गृहस्थहरूको गोदोहनं  गाई दुहुका लागि न लक्ष्यते  देखिंदैन 
गृहेषु  घरमा लागने 





ताक्यार्थ हे शुकदेव ! तपाईको दर्शन अत्यन्त दुर्लभ छ, किनभने गाई दहुनका लागि जति 
समय लाग्छ त्यति समयभन्दा बढी समय तपाई गृहस्थहरूको घरमा बस्नुहुन्न। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवमाभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्ष्णया गिरा । 
प्रत्यभाषत धमंज्ञो भगवान् बादरायणिः ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

एवम्  यसप्रकार राज्ञा  राजा परीकषित्ले पृष्टः  प्रश्न गरिएका 
श््ष्णया  मिटो आभाषितः  आफ्नो कुरा व्यक्त सः  ती 

गिरा  वाणीले गरिएका र धम॑ज्ञः  धर्मज्ञ 


रालानन्द्री लीक 


२५० 
प्रथम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


भगवान्  भगवान् 
बाद्रायणिः  शुकदेवजीले 
प्रत्यभाषत  उत्तर दिन 
लाग्नुभयो 


अध्याय १९ 


रालानन्द्री लीक 


३५९१ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ जब राजाले अत्यन्त मधुर वाणीले यसप्रकार भन्नुभयो र प्रश्न गर्नुभयो तब समस्त 
धर्मका मर्मज्ञ व्यासनन्दन भगवान् शुकदेवजीले उहाँका प्रश्नको उत्तर दिन लागनुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 
शुकागमनं नामेकोनविंशो ऽध्यायः ॥ १९॥ 


इति प्रथमः स्कन्धः समाप्तः ॥ 


रालानन्द्री लीक 


२५२९ 


श्रीमद्भागवत 
द्वितीयः स्कन्धः 
अथ प्रथमोऽध्यायः 


अध्याय१ 


ध्यानविधि एवं भगवान्को विराट्स्वरूपको वर्णन 


रुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 
वरीयानेष ते प्ररनः कृतो लोकहितं नृप । 
आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥ १॥ 


द्वितीय स्कन्ध 
पदढार्थ 

नृप  हे राजा 

ते  तपाईले 
कृतः  गर्नुभएको 
एषः  यो 

प्ररनः  प्रश्न 


वरीयान्  श्रेष्ठ छ जसबाट 


लोकहितं  लोकको हित हुने 
देखिन्छ 

यः  जुन प्रश्न 
आत्मवित्सम्मतः  आत्मज्ञानी 
हरुद्रारा आदर गरिएको र 

पुंसां  पुरुषहरूका लागि 





श्रोतन्यादिषु  श्रवण, स्मरण र 
कीर्तन गर्न योग्य पदार्थहरूमध्ये 
परः  श्रेष्ठ छ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! तपार्ईले लोकहितका लागि गर्जुभएको यो प्रश्न ज्यादे उत्तम छ। 
मनुष्यका लागि जति पनि कुराहरू सुन्न, स्मरण गर्न र कीर्तन गर्न योग्य छन् ती कुराहरूमध्ये यो 
अत्यन्त श्रेष्ठ कुरो हो । आत्मज्ञानी महापुरुष यसप्रकारको प्रश्नको आदर गर्दछछन्। 


श्रोतव्यादीनि  ५   
श्रोतव्यादीनि रा्न्द्र् नृणा सान्त सहस्रशः । 


अपश्यतामात्मतत््वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २॥ 


पदृार्थ 
राजेन्द्र  हे महाराज 
आत्मतत्त्वं  आत्मततत्वलाई 
अपरयताम्  नजान्ने 

् 
गृहेषु  घरमा रहेका हूनाले 


गृहमेधिनाम्  गृहस्थधर्मको 
पालनमा लागेका 
नृणां  मनुष्यहरूका लागि 
सहस्रशः  हजारों 





श्रोतन्यादीनि  सुन्नुपर्न, गर्जुप्न 
आदि कुराहरू 
सन्ति  छन् 


ताक्यार्थ हे महाराज ! जो गृहस्थहरू घरका काममा फसेका छन्, जसले आफ्नो स्वरूपलाई 
जान्न सकेका कैनन् उनीहरूले हजार कुराहरू सुन्नुपर्ने, सोच्नुपर्न र गर्नुपर्ने हृन्छन् । 


निद्रया हियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः। 
दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदार्थ 

राजन्  हे महाराज व्यवायेन  स्रीप्रसङ्द्रारा 
नक्तं  रातमा दियते  बित्छ 

वयः  आयु दिवा च  अनि दिनको आयु 
निद्रया  निद्राद्रारा चाहं 

चर 





२५३ 


अध्याय१ 


अर्थेहया  धन कमाउने चिन्ता 
वा  अथवा 

बुदटुम्बभरणेन  परिवारको 
पालन र पोषण गरेर बित्छ 


वाक्यार्थ उनीहरूको रात निद्रा र स्त्रीप्रसङ्गले बितिरहेको हुन्छ भने दिनचार्हिं धन कमाउने 


चिन्ता र परिवारको पालनपोषणको चिन्ताले बितिरहेको हुन्छ । 


देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसेन्येष्वसत्स्वपि । 


तेषां प्रमत्तो निधनं पर्यन्नपि न पश्यति ॥ ४॥ 


पदार्थ 

असत्सु  असत्य   शरीर, 

आत्मसेन्येषु  आपना सहायक सन्तान र पत्नी आदिमा 

भएका प्रमत्तः  आसक्त भएर 
तेषां  तिनीहरूको 


निधनं  विनाशलाई 
पश्यन् अपि  देख्दादेख्दै पनि 
न परयति  देख्दैन 





वाक्यार्थ असत्य आपना सहायक भएका शरीर, सन्तान र पत्नी आदिमा आसक्त भएर 


तिनीहरूको विनाशलाई देख्दादेख्दै पनि देख्दैन । 
तस्माद्धारत सवांत्मा भगवानीश्वरो हरिः । 


कीतितन्य ४७ ् 
श्रोतव्यः श्च स्मतव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

भारत  हे भरतवंशी राजा 
तस्मात्  त्यसकारण 
अभयम्  मोक्ष 

इच्छता  चाहने मनुष्यले 
सवांत्मा  सबैका आत्मा गर्नुपर्दलछ 

भएका कीतितन्यः  कीर्तन गर्नुपर्दछ 


भगवान्  भगवान् 

ईश्वरः  ईश्वर 

हरिः  हरि भगवान्का 
श्रोतन्यः  गुणहरूको श्रवण 


चर 

  
स्मतन्यः च  स्मरण पनि 
गर्नुपर्दछछ 





ताक्यार्थ त्यसकारण हे भरतवंशी राजा! जसले अभयपदलाई प्राप्त गर्न चाहन्छ उसले 
सर्वात्मा, सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णको लीलाहरूको श्रवण, कीर्तन र स्मरण गर्नुपर्दछ। 

वितरण यस श्लोकमा आएको श्रोतव्यः कीर्तितव्य स्मर्तव्यः यो अंश श्रीमदभागवतको 
प्रथमस्कन्धको अन्तिमि अध्यायको ३ओंँ श्लोकमा राजा परीकषित्ले शुकेदवसंग गरेका 


रालानन्द्री लीक 


२५४ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


मनुष्यमात्रले गर्नुपर्ने कर्तव्य के हो? उसले कसको श्रवण गर्नुपर्वछछ ? कसको जप गर्नुपर्दछछछ ? 
कसको भजन गर्नुपर्दछछ ? अनि कसको त्याग गर्नुपर्दछछ ? यी प्रश्नहरूको उत्तरको रूपमा आएको 
छ । त्यसको उत्तर भगवान् शुकदेवले यसप्रकार दिनुभएको छ जो मनुष्य मृत्युको मुखबाट बांँच्न 
चाहन्छ र अभयपदलाई प्राप्त गर्न चाहन्छ। उसले भगवान्का गुणहरूको श्रवण गर्नुपर्दछ, 
भगवान्का गुणहरूको कीर्तन गाउनुपर्दछ र भगवान्का गुणहरूको स्मरण गर्नुपर्दछ । 


एतावान् साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधमपरिनिष्ठया । 
जन्मलाभः परः पुंसामन्ते नारायणस्मृतिः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

पुंसाम्  मानिसहरूको साङ्ख्ययोगाभ्यां  सांख्य र॒ अन्ते  मरणको समयमा 
परःजन्मलाभः जीवनप्राप्तिको योगद्रारा नारायणस्मृतिः  भगवान् 
परम सफलता स्वधर्म॑परिनिष्ठया स्वधर्मनिष्ठा नारायणको स्मरण हुन सकोस् 
एतावान्  यही हो कि द्रारा 





ताक्यार्थ मनुष्यजन्मलाई प्राप्त गर्नु एकमात्र प्रयोजन यही हो कि ज्ञानले होस् अथवा भक्तिले 
होस् अथवा स्वधर्मको निष्ठाले होस्, आफ्नो जीवनलाई यस्तो बनाउनु पर्वछ कि जसबाट मृत्युको 
समयमा भगवान्को स्मरण होस् । 


प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः। 
नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणाुकथने हरेः ॥ ७ ॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा निवृत्ताः  हटेका गुणानुकथने  गुणहरूको 
नैरण्यस्थाः  गुणातीत ब्रह्ममा मुनयः  मुनिहरू वर्णनमा 

स्थित भएकाले प्रायेण  प्रायः रमन्ते स्म  रमाऊंदछन् 
विधिषेधतः  विधि र निषेधको हरेः  हरि भगवान्को 

मर्यादाबाट 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जो महापुरुषटहरू बह्यको निर्गुण स्वरूपमा स्थित छन्, जसले 
विधि र निषेधको मर्यादालाई नाधिसकेका छन् त्यस्ता टूलाट्ला ऋषिमुनिहरू पनि प्रायः 
भगवानूको कल्याणमय गुणहरूको वर्णनमा रमारंछन्। 


इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । 


अधीतवान् दवापरादो पितु्दैपायनादहम् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
अहम्  म भागवतं नाम  भागवत नाम 
बह्यसम्मितम्  वेदतुल्य गरिएको 

इदं  यो पुराणं पुराण 


द्वापरादो  द्वापरको अन्त्यमा 


२५५ 


अध्याय१ 


  आप्ना पिता 
देपायनात्  वेदव्यासबाट 
अधीतवान्  पदँ 





ताक्यार्थ द्वापरको अन्त्यमा मेले आफ्ना पिता कृष्णद्रैपायनबाट यो भगवद्रूप अथवा वेदतुल्य 
श्रीमद्भागवत नामक महापुराणको अध्ययन गरर। 


   


. न्द,  उत्तम छोकटीख्या 
पारानाहताञप नसुण्य उत्तमशशेकलीटया । 
गृहीतचेता राजर्षे ल ४ 
गृहीतचेता राजं जख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥ 


पदढार्थ 

राजष  हे राजर्षि 

नैरुण्ये  निर्गुण ब्रह्ममार्ममा 
परिनिष्ठितः अपि  स्थिर 
अन्तःकरणवाला भए तापनि 
म 


उत्तमश्चोकलीरया  भगवान् 
नारायणको लीलाबाट 
गृहीतचेता  आकृष्ट चित्त भएर 
यद्  जुन 





आख्यानं  यो श्रीमदभागवत 
कथा 
अधीतवान्  पदँ 


ताक्यार्थ राजर्षे ! मेरो निर्गुण स्वरूप परमात्मामा पूर्ण निष्ठा छ तापनि भगवान् श्रीकृष्णको 
मधुर लीलाले मेरो हृदयलाई हठात् आपफूतिर आकर्षित गरेको हुनाले मैले यो यो श्रीमदभागवत 


कथाको अध्ययन गरं। 


तदहं तेऽभिधास्यामि महापोरुषिको भवान् । 
यस्य श्रदधतामाश्ु स्यान्मुकुन्दे मतिः सती ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

यस्य  जुन भगवान्को कथामा मतिः  भक्ति अभिधास्यामि  भनु 
श्रहधताम्  श्रद्धा गर्न स्यात्  हुन्छ किनभने 

मनुष्यहरूको तत्  त्यो भागवत भवान्  तपाई 

आशु  चांडेनै अहं  म महापोरुषिकः  भगवान्को 
मुकुन्दे  भगवान् श्रीकृष्णमा ते  तपारईलाई भक्त हुनुहुन्छ 

सती  अव्यभिचारिणी 





ताक्यार्थ तपाई भगवान्को परम भक्त हुनुहन्छ । त्यसकारण म तपारईलाई भागवत सुनार । जो 
भागवतसंग श्रद्धा राख्दछन् उनीहरूको शुद्ध चित्तवृत्ति भगवान् श्रीकृष्णका चरणमा अनन्यप्रमका 
साथ चांडे ने लागिहाल्दछ। 


 २ ् 


एतन्निविदयमानानामिच्छतामकुतोभयम् । 


रालानन्द्री लीक 


२५६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


योगिनां नृप निणींतं हरेनांमानुकीतंनम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 
नृप  हे राजा इच्छताम्  भोग प्राप्त गर्न हरेः  भगवान् नारायणको 
निविंदयमानानाम्  मुमक्चुहरूका चाहने मनुष्यहरूका लागि एतत्  यही 
लागि मोक्षको साधनका भोगको साधनको रूपमा नामातुकीतंनम्  नामकीर्वन 
रूपमा योगिनां  ज्ञानीहरूका लागि नै उपाय हो भनी 
र निर्णीतं  
अकुतोभयम्  ज्ञानको फल निर्णीतं  ब्रह्मज्ञानीहरुद्रारा 
मोक्षको लागि निर्णय गरिएको छ 





ताक्यार्थ हे राजा ! मूमश्चुहरूका लागि मोक्षको साधनका रूपमा र भोग प्राप्त गर्न चाहने 
मनुष्यहरूका लागि भोगको साधनको रूपमा ज्ञानीहरूका लागि ज्ञानको फल मोक्षको लागि 
भगवान् नारायणको यही नामकीर्तन ने उपाय हो भनी ब्रह्मज्ञानीहरूद्वारा निर्णय गरिएको छ । 

किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षेहांयनेरिह । 


    


वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

प्रमत्तस्य  घर आदिमा आसक्त कि  के प्रयोजन सिद्ध ह॒न्छ र यतः  जुन मुहूर्वदारा साधक 
भएका पुरुषका लागि इह  यस लोकमा मनुष्य 

परोक्षैः नजानीकन वितेका विदितं  जानिएको श्रेयसे  मोक्षप्राप्तिका लागि 
बहुभिः  धेरै मुहूतं  एक मृहू्व पनि घटते  यत्न गर्न सक्दछ 
हायनेः  वर्षहरूद्रारा वरं  श्रेष्ठ हो किनभने 





ताक्यार्थ आफ्नो कल्याण कसरी हृन्छ भन्ने कुरा नजानेका मनुष्यहरूको लामो आयु पनि विना 
प्रयोजन त्यत्तिकै वितिरहेको ह॒न्छ । यसबाट के लाभ ? सावधानीले ज्ञानपूर्वक बितेको दुई घडीको 
आयु पनि श्रेष्ठ हो किनभने यसैद्रारा मोक्षप्राप्तिका लागि यत्न गर्न सकिन्छ । 


  न  


खटवा्नो नाम राजषिज्ञात्वेयत्तामिहायुषः। 
मुहूतांत् समुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

खट्वाङ्गः नाम  खट्वाङ्ग नाम॒ इयत्ताम्  समाप्तिलाई हरिम्  हरिलाई 

गरेका ज्ञात्वा  जानेर मुहूतात् एक मुहूर्तमा नै 
राजर्षिः  राजा सवम्  कुटुम्ब आदि सबैलाई गतवान्  प्राप्त गर्नुभयो 
इह  यस पृथिवीमा उत्सृज्य  छडर 

आयुषः  आयुको अभयं  भयलाई नाश गर्न 





रालानन्द्री लीक 


३५७ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ राजर्षि खटवाङ्ले आफ्नो आयुको समाप्तिलाई जानेर॒ सम्पूर्ण पदार्थहरूको परित्याग 
गरेर दुई घडीमा भगवान्को अभयपदलाई प्राप्त गर्नुभएको धियो । 


  न,  जीवितावधि   
तवाप्येतहि कोरन्य सप्ताहं जीवितावधिः । 
उपकल्पय तत्सवं तावद् यत्साम्परायिकम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

कोरव्य  कुरूवंशमा उत्पनन॒ जीवितावधिः  बांँच्ने अवधि साम्परायिकम्  परलोकको 
भएका हे परीक्षित् सप्ताहं  सात दिनसम्मको छ साधन छ 

तव  तपार्ईको तावत्  ती सात दिनभित्रमा तत्सर्वं  त्यो सवै 

एतहि  अहिले पनि यत्  जुन उपकल्पय  सम्पन्न गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! तपाईको जीवनको अवधि अँ सात दिन बाँकी छ। यस अवधिभित्र 
तपाई परमकल्याणका लागि जे गर्न चाहनुहन्छ त्यो गरिहाल्नुहोस् । 


अन्तकाठे तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । 
छिन्याद्सङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

अन्तकाले  अन्तकाल   वैराग्यरूपी येच  जुन स्त्रीपुत्र आदिहरू 
आगते  अगाडि आइसकेपचछि  शरीरमा छन् तिनीहरूमा भएको 

तु  चाहं स्पृहां  सुखको इच्छा र आसक्तिलाई 

पुरुष  मनुष्यले तम् अनु  शरीरसंग सम्बन्ध छिन्द्यात्  काटनुपर्छ 
गतसाध्वसः  मरणको भयले राख्ने 

रहित भएर 





ताक्यार्थ मत्युको समय आएपछि मनुष्यले विचलित हुनुदहटेदेन । वैराग्यरूपी शस्त्रले शरीर र 
शरीरसम्बन्धी स्त्रीपुत्र आदिपदार्थहरूप्रतिको ममतालाई काटनुपर्दछ। 


गृहात् प्रजितो धीरः पुण्यतीथंजलाप्टुतः। 

रुचो विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ ६ ॥ 

अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद् बह्याक्षरं परम्। 

मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


३५८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 
धीरः  जितेन्द्रिय विधिवत्कल्पितासने  मनसा  मनले 
गृहात्  घरबाट विधिपूर्वकको आसनमा अभ्यसेत्  जपोस् 
प्ररनितः  निक्लेर आसीनः  बसेर जितश्वासः  प्राणमाथि विजय 
पुण्यतीथंजलाप्टुतः  त्रिवृत्  अकार, उकार र प्राप्त गरेर 
पुण्यतीर्थको जलमा स्नान गरेर मकारले बह्मबीजम्  प्रणवको 
रुचो  पवित्र र शुद्धं  शुद्ध अविस्मरन्  स्मरण गर्दै 
विविक्ते  एकान्त परम्  अरू मन्त्रहरूमन्दा श्रेष्ठ मनः  मनको 

बह्याक्षरं  प्रणवलाई यच्छेत् नियन््रण गरोस् 





ताक्यार्थ धैर्यपूर्वक घरबाट निक्लेर तीर्थको जलमा स्नान गरेर पवित्र तथा एकान्त स्थलमा 

विधिपूर्वक आसन लगाएर बस्नुपर्दछछ । तत्पश्चात् परमपवित्र अ, उ, म, यी तीन मात्राहरूले युक्त 

भएको प्रणवको मनैमन जप गर्नुपर्दछ । प्राणवायुलाई वशमा राखेर मनको नियन्त्रण गर्नुपर्दछ। 
नियच्छेद् विषयेभ्योऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः । 


मनः कमभिराक्षिप्तं शुभां धारयेद्धिया ॥ १८ ॥ 
पदढार्थ 


बुद्धिसारथिः  बुद्धिलाई सारथि नियच्छेत्  फक थस् 


बनाएर 
मनसा  मनद्रारा 

अक्षान्  इन्दरियहरूलाई 
विषयेभ्यः  विषयहरूबाट 


कमभिः  कर्मको वासनाद्रारा 
आक्षिप्तं  चञ्चल भएको 
मनः  मनलाई 

धिया  विचारट्रारा 


भ 
रुभाथं  भगवान्को मङ्गलमय 
रूपमा 
घारयेत्  लगाओस् 





वाक्यार्थ बुद्धिलाई सारथि बनाएर मनद्वारा इन्दरियहरूलाई उनीहरूको विषयबाट हटाउनुपर्छ । 
कर्मको वासनाद्रारा चञ्चल भएको मनलाई रोकेर भगवान्को मङ्गलमय रूपमा लगाउनुपर्दछ्। 


न्स ५ ध्यायेद्व्युच्छिन्नेन न   
तत्रैकावयवं च्छन्नेन चेतसा । 
मनो निविंषयं युक्तवा ततः किञ्चन न स्मरेत् ॥ 
 ५   अ प्रसीदति 
पदं तत्परमं विष्णोमंनो यत्र प्रसीदति ॥ १९॥ 


पढार्थ 

तत्र  भगवान्को श्रीविग्रहमा 
अव्युच्छिन्नेन  स्थिर 

 

चेतसा  चित्तद्रारा 

एकावयवं  कुनै एक अङ्गको 
ध्यायेत्  ध्यान गरोस् 


मनः  मनलाई 

निर्विषयं युक्तवा  
परमानन्दस्वरूप परमात्माको 
आकारमा आकारित गरेर 


ततः  त्यसपछि 


किञ्चन  केटी पनि 

न स्मरेत्  नसम्णोस् 
विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
तत्  त्यो 





परमं पदं  परमपद हो 


रालानन्द्री लीक 


३५९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


यत्र  जुन पदलाई प्राप्त गरेर प्रसीदति  भगवत् प्रेमरूप 

मनः  मन आनन्दले प्रसन्न हुन्छ 

ताक्यार्थ स्थिर चित्तले भगवान्को श्रीविग्रहको कुनै एक अङ्गको ध्यान गर्दा गर्दै 
विषयवासनारहित मनलाई पूर्णरूपले भगवानूमा यसरी तल्लीन गर्नुपर्वछछ कि फेरि कुनै विषयको 
चिन्तन नै नहोस्, त्यही नै भगवान् विष्णुको परमपद हो जसलाई प्राप्त गरेर मन भगवत्परममय 
आनन्दले परिपूर्ण हन्छ । 


रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूदं मन आत्मनः। 
यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 
आत्मनः  आफ्नो विमूटं  मूढ हुन्छ त्यस या  जुन धारणा 
मनः  मन जुन वेला समयमा तत्कृतं  रजोगुण र तमोगुणको 
रजस्तमोभ्याम्  रजोगुण र॒ धीरः  धीर भएर कारण भएको 
तमोगुणद्रारा धारणया  धारणाद्रारा मलम्  मललाई 
आक्षिप्तं  विक्षिप्त र यच्छेत्  मनलाई नियन्त्रण हन्ति  नाश गर्दछ 
गरोस् 





ताक्यार्थ यदि भगवान्को ध्यान गर्दा मन रजोगुणले विक्षिप्त र तमोगुणले मूढ भयो भने 
विचलित हुनुदहदेन । वैर्यपूर्वक योगधारणाद्रारा मनलाई वशमा राख्नुपर्दछ । किनभने धारणाले उक्त 
दुदओटै गुणहरूको दोषलाई हटाइदिन्छ । 


यस्यां सन्धायंमाणायां योगिनो भक्तिटक्षणः। 
आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

यस्यां  जुन धारणा आश्रयं  भगवत्स्वरूपको योगः  योग 
सन्धाय॑माणायां  राम्रोसंग स्थिर क्षतः  अनुभव गर्न आशु  चांडेनै 
भएपचि योगिनः  योगीका लागि सम्पद्यते  सम्पनन हुन्छ 
भद्रम्  मङ्गलरूप भक्तिलक्षणः  भक्तिरूप 





ताक्यार्थ धारणा स्थिर भएपचछछि ध्यानमा जब योगी आफ्नो परममङ्गल भगवान्लाई देख्दछ, तब 
उसलाई तुरन्त भक्तियोगको प्राप्ति हुन्छ । 


राजोवाच राजा परकषित्ले भन्नुभयो 
यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । 


रालानन्द्री लीक 


२६० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
यादी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२॥ 

पदार्थ 

ह्यन्  हे शुकदेवजी यत्र  जुन स्वरूपमा रहेको हरेत्  नष्ट गरिदिन्छ 

यथा  जसरी सम्मता  उक्त धारणाले त्यो धारणाको विषयमा 

यादुश्षी  जुन पुरुषस्य  पुरुषको मलाई बताउनुहोस् 

धारणा  धारणा मनोमलम्  मनको मैलोलाई 

सन्धार्यते  गरिन्छ आश्यु  चांडे 





ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! धारणा कुन साधनले, कुन वस्तुमा, कुन प्रकारले गरिन्छ अनि 
धारणाको स्वरूप के हो जुन धारणाले चाँडे नै मनुष्यको मनको मेलालाई हटाइदिन्छ । 


रुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 
जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः । 


स्थूले त्   सन्धारयेद्    
स्थूट भगवता रूप मनः सन्ार्यद् धया ॥ 
पदढार्थ 
जितासनः  आसनमाथि विजय जितेन्द्रियः  इन्द्रियहरूमाथि 
प्राप्त गरेर विजय प्राप्त गरेर 
जितश्वासः  प्राणमाथि विजय जितसङ्गः  आसक्िमाथि 
प्राप्त गरेर विजय प्राप्त गरेर 


पिया  बुद्धद्रारा 





२६॥ 


भगवतः  भगवान्को 
स्थूले  स्थूल 

रूपे  रूपमा 

मनः  मनलाई 
सन्धारयेत्  लगाओस् 


ताक्यार्थ आसन, श्वास, आसक्ति र इन्दियमाथि विजय प्राप्त गरेर फेरि बुदिद्रारा पहिले 


मनलाई भगवान्को स्थूलरूपमा लगाउनुपर्दछ् । 


 अ म ५ स्थविष्ठ . श्च स्थवीयसाम् 
विोषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । 
यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भन्यं भवच्च सत् ॥ २४॥ 


पदार्थ 
अयं  यो स्थवीयसाम्  स्थूलहरूमध्ये 
विशेषः  ब्रह्माण्डात्मक समष्टि स्थविष्ठः  अत्यन्त स्थूल हो 


विराट् देह यत्र  भगवान्को जुन देहमा 
तस्य  ती भगवान्को भूतं  पहिले भएको 
देहः  शरीर हो यो देह भव्यं  पछ्छि हुने 





भवत् च सत्  अहिले भद्रहेको 
इदं  यो 

विश्वं  संसार 

दृश्यते  देखिन्छ 


ताक्यार्थ पहिले भडसकेको र पचि हुनेवाला कार्यरूप सम्पूर्ण विश्व जसमा देखिएको छ, त्यही 


भगवान्को विराट् शरीर हो। 


रालानन्द्री लीक 


२६१ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


भ सारीरे   
आण्डकोरो शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । 
वैराजः पुरुषो योऽसो भगवान् धारणाश्रयः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

सप्तावरणसंयुते  जल, तेज,  ब्रह्माण्डरूप असो  उहाँ 

वायु, आकाश, अहङ्कार, महत्त्व दारीरे  शरीरमा भगवान्  भगवान् 

र प्रकृति यी सात आवरणले यःजो धारणाश्रयः  धारणाको आश्रय 
युक्त भएको वैराजः विराट्स्वरूप हुनुहन्छ 

अस्मिन् यो पुरुषः  भगवान् हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ जल, अग्नि, वायु, आकाश, अहङ़ार, महत्तत्त्व र प्रकृति यी सात आवरणहरुद्रारा 
घेरिएको यस ब्रह्माण्ड शरीरमा जो विराटपुरुष भगवान् हुनुहुन्छ उहाँ के धारणा गर्नुपर्दछ । 
टिप्पणी  विराट् पुरुषबाट सृष्टि हुने क्रममा विराट् पुरुष अण्डकोशीय शरीरको रूपमा प्रकट 
हुनहुन्छ । उक्त शरीरका सात आवरणहरू हुन्छन् ती सात आवरणहरू पृथ्वी, अप्, तेज, वायु, 
आकाश, अहङ्कार र महत्तत्त्व हृन् । 


पातालमेतस्य हि पादमूलं 

पठन्ति पाष्णिंप्रपद् रसातलम् । 
महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फो 

तसात वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६॥ 


पदार्थ 

एतस्य  यो विराट्पुरुषको रसातलम्  रसातल हो   निश्चय ने 

पादमूलं  पेताला अथ  अनि पुरुषस्य  विराट्पुरूषको 

दि  निश्चय नै विश्वसृजः  विश्वरूप जङ्घे  पिंडुला 

पातालम्  पाताललोक हो भगवान्को तलातलं  तलातल हो भनेर 
पाष्णप्रपदे  कुर्कुच्चा र गुल्फो  गोलीगाँठा पठन्ति  विद्रानूहरू भन्दछन् 
गोडाका पन्जाहरू महातल  महातल हो र 





ताक्यार्थ यस विराटपुरुषको पैताला पाताललोक हो, कुर्कुच्चा र पञ्जाहरू रसातल हुन्, 
विश्वरूप भगवान्को गोलीगाँठा महातल हो अनि यी विराट्पुरूषको पिंडुलाचा्हिं तलातल हो 
भनेर विद्रानूहरू भन्ददछन् । 


दे जाचुनी सुतलं विश्वमूर्ते 


रालानन्द्री लीक 


२६२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 

रूरुदयं वितलं चातलं च । 

महीतलं तज्जघनं महीपते 

नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७॥ 
पदार्थ 
विश्वमूर्तेः  विश्वमूर्ति वितलं  वितल महीपते  हे राजा 
भगवान्को चर नाभिसरः  भगवान्को 
दे  दुई अतटं  अतल हुन् नाभिरूप तलाउ नै 
जानुनी घुं डाहरू तज्जघनं  दुरई तिघ्राहरू नै नभस्तलं  आकाश भनेर 
सुतटं  सुतल हन् महीतटं  पृथिवीतल हो गृणन्ति  विद्रानूहरू भन्दछन् 
उरुद्वयं  दुई तिघ्रा च  त्यस्तै 





वाक्यार्थ विश्वरूप भगवानूका दुई घंडाहरू सुतल लोक हो। दुई तिघ्राहरू अतल र वितल 
हन्। त्यसै गरी हे राजा ! भगवान्को नाभिरूप तलाउलाई ने आकाश हो भनेर विद्रानूहरू 
भन्दलछछन् । 


उरःस्थलं त ज्योतिरनीकमस्य   
उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्य 
ग्रीवा महव॑ंदनं वे जनोऽस्य । 
तपो रराटीं विदुरादिपुंसः 
सत्यं तु शीषौणि सहस्रशीष्णंः ॥ २८ ॥ 
पढार्थ 
सहस्रशीष्णंः  हजारी शिर  घाँटी रराटीं  ललाटलाई 
भएका महः  महलोक हो  तपलोक र 
अस्य  यस्ता वे  निश्चय नै सीषौणि  मस्तकसमूहलाई 
आदिपुंसः  आदिपुरुष अस्य  यी भगवान्को तु  चाहं 
भगवान्को वदनं  मुखमण्डल सत्यं  सत्यलोक हो भनेर 
उरःस्थलं  छाती नै जनः  जनलोक हो विदुः  विद्रानूहरू जान्दछन् 
ज्योतिरनीकम्  स्वर्गलोक हो त्यसै गरी 





वाक्यार्थ आदिपुरुष भगवान्को छाती नै स्वर्गलोक हो, घाँटी महर्लोक हो। मुखमण्डल 
जनलोक हो। त्यसै गरी निधार तपोलोक हो भने उहाँको मस्तकसमूह सत्यलोक हो भनी 
विद्वानूहरू जान्दछन्। 

इन्द्रादयो बाहव आहुरुखाः 


रालानन्द्री लीक 


२६३ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 
 ् 
कणा दशः ्रत्रमपुल्य रन्द्ः। 
नासत्यदस्रौ परमस्य नासे 

प्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्धः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
अमुष्य  यी सर्वत्मा दिशः  पूर्व आदि दिशाहरू हुन् घ्राणः  प्राणेन्िय 
भगवान्का श्रोत्रम्  श्रवणेन्दिय गन्धः  गन्धतन्मात्रा हो 
बाहवः  भुजाहरू नै शब्दः  शब्द हो इद्धः  प्रज्वलित 
उस्राः  तेजोमय परमस्य  परमपुरुषको अग्निः  अग्निन 
इन्द्रादयः  इन्द्र॒ आदि देवताहरूनासे  नासिकाहरू मुखम्  मुख हो 
हुन् भनेर नासत्यदस्रौ  अश्विनीकुमारहरू 
आहुः  भन्दछन् त्यसै गरी हुन् भने 
कर्णो  कानहरू अस्य  परमात्माको 





ताक्यार्थ सर्वात्मा भगवान्का भुजाहरू नै तेजोमय इन्द्रादि देवताहरू हुन्। कान पूर्वं आदि 
दिशाहरू हन् । श्रवणेन्धिय शब्द हो । नासिका अश्विनीकुमारहरू हन् । प्राणेन्द्रिय गन्धतन्मात्रा हो 
भने प्रज्वलित अग्नि उहाँको मुख हो । 


दयोरक्षिणी चक्षरभूत् पतङ्गः 

पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । 
तदुभ्रविजुम्भः परमेष्िधिष्ण्य 

मापोऽस्य तालू रस एव जिह्वा ॥ २०॥ 


पढार्थ 

विष्णोः  व्यापक भगवान्को पक्ष्माणि  दुई परेलाहरू तालू  तालुभाग 
अक्षिणी  ओंखा उभे अहनी  दिन र रात हुन् आपः  जल हो र 
दयोः  अन्तरिक्षलोक हो भने तदुश्रविजृम्भः  भगवान्को जिह्वा एव  जित्रो नै 
पतङ्गः  सूर्यने ओंँखीभौँको शोभा रसः रसहो 

चध्चुः  दुष्टिशक्ति परमेष्ठिधिष्ण्यम्  ब्रह्मलोक हो 

अभूत्  हो अस्य  परमात्माको 





ताक्यार्थ व्यापक भगवान्को आंँखा अन्तरिक्षलोक हो भने सूर्य ने उहाँको दृष्टिशक्ति हो। 
उहांका दुई परेलाहरू रात र दिन हुन् भने उहाँको ओंँखीभौँको शोभा ब्रह्मलोक हो। विराट्पुरुष 
भगवान्को तालु जल हो भने उहाँको जिन्रो रस हो। 


रालानन्द्री लीक 


२६४ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


छन्दांस्यनन्तस्य रिरो गृणन्ति 
दृषा यमः स्नेहकला द्विजानि । 
 जनोन्मादकरी द् 
हासो जनोन्मादकरी च माया 
दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः ॥ ३१ ॥ 


पदार्थ 

अनन्तस्य  अनन्त भगवान्को चर दुरन्तसगंः  अनन्त सृष्टि 
शिरः  शिर द्विजानि  दां तहरू बनांछ त्यस्तो 

छन्दांसि  वेदहरूलाई स्नेहकला  स्नेहकलाहरू हन् जनोन्मादकरी  जगत्लाई 
गृणन्ति  भन्दछन् यदपाद्लमोक्षः  जसको टेढो मोहित गर्न 

दंष्रा  बङ्गारा हेराटमात्र पनि माया  मायाशक्ति 

यमः  यमराज हुन् हासः  परमात्माको हासो हो 





वाक्यार्थ अनन्त भगवान्को शिर वेदहरू हन् भने बङ्गारा यमराज हुन्। उदका दांतहरू 
स्नेहकला हन्। जसको टेडो हेराइमात्रले पनि अनन्त सुष्टि बनारंछ । त्यस्तो जगत्लाई नै मोहित 
गर्ने मायाशक्ति परमात्माको हांसो हो। 


व्रीडोत्तरोष्ठोऽघर एव रोभो 

धमः स्तनोऽघमंपथोऽस्य पृष्ठम्। 
कस्तस्य मेदू वृषणो च मित्रो 

कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 

उत्तरोष्ठः  माथिल्लो ओठ अधमंपथः  अधर्ममार्म मित्रो च  मित्रावरुण 
व्रीडा  लज्जा हो अस्य  यी भगवानूको वृषणो  अण्डकोश हुन् 
अधरः एव  तल्लो ओठ नै पृष्ठम्  पिषिठिंहो कुक्षिः  कोख 

लोभः  लोभहो तस्य  ती परमात्माको समुद्राः  समुद्रहरू हन् 
धमः  धर्म मेदं  मूत्रेन्िय अस्थिसङ्घाः  हाडहरू 
स्तनः  स्तनप्रदेश हो कः  प्रजापति हुन् गिरयः  पहाडहरू हृन् 





ताक्यार्थ परमात्माको माथिल्लो ओठ लज्जा हो भने तल्लो ओठ लोभ हो। उहाँको स्तनप्रदेश 
धर्म हो भने पिटं नै अधर्म हो। परमात्माको मूत्रेन्िय नै प्रजापति हन् भने उहाँका अण्डकोश 
मित्रावरुण हुन् । त्यसै गरी उहांँको कोख नै समुद्र हो भने उहाँका हाडहरू पहाड हुन् । 


रालानन्द्री लीक 


२६५ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि 
महीरुहा विश्वतनो्नपन्द्र । 
अनन्तवीयंः श्वसितं मातरिश्वा 
गतिवंयः कमं गुणप्रवाहः ॥ ३३ ॥ 


पढार्थ 

नृपेन्द्र  हे राजा नद्यः  नदीहरू हुन् श्वसितं  श्वास र प्रश्वास हुन् 
अथ  यसै गरी तनूरुहाणि  रौँहरू वयः  समय 

अस्य  यी महीरुहाः  वृक्षहरू हन् अनि गतिः  उहांको चाल हो 
विश्चतनोः  विश्वरूप अनन्तवीयंः  अत्यधिक गुणप्रवाहः  गुणको प्रवाह 
भगवान्का बलशाली कमं  कार्यहो 

नाडयः  नाडी र नसाहरू मातरिश्वा  वायु नै 





वाक्यार्थ विश्वरूप भगवान्का नाडी र नसाहरू नदीहरू हुन् भने उहांका रँहरू वृक्ष हुन् 
अत्यधिक बलशाली वायु नै उहाँका श्वास र प्रश्वास हुन् । उहाँको चाल समय हो भने गुणहरूको 
नित्यप्रवाह नै उहाँंका कार्य हुन्। 


ईरस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् 
वासस्तु सन्ध्यां कुरुवयं भूम्नः। 
अव्यक्तमाहृहंदयं मनश्च 
स चन्द्रमाः सवेविकारकोशः ॥ ३४ ॥ 
पदढार्थ 
कुरुवयं  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् सन्ध्यां तु  सन्ध्याकालचाहिं स्वैविकारकोशः  सबै ओषधि, 
भूम्नः  सर्वव्यापक वासः  वस्त्र भन्दछन् त्यसै अन्न, वृक्ष आदिको कारण 
ईशस्य  भगवान्को गरी भएको 
केरान्  कपालहरूलाई हृदयं  हृदय चन्द्रमाः  चन्द्रमा 
अम्बुवाहान्  बादल अन्यक्तम्  मूलप्रकृति हो मनः  मन हो भनेर 
विदुः  भन्दछन् आहुः  भन्दचछछन् 





वाक्यार्थ सर्वव्यापक भगवान्का कपालहरू बादलहरू हुन् भने सन्ध्याकाल चाह उहाँको 
कपडा हो । त्यसै गरी उहाँको हृदय मूलप्रकृति हो भने सबे ओषधि, अन्न, वृक्ष आदिको कारण 
भएको चन्द्रमा उहांको मन हो । 


रालानन्द्री लीक 


२६६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति 
सवांत्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् । 


अश्वाश्चतयुंरगजा नखानि 
मे म स 
स्व म्रूगाः पडवः न्राणद्श ॥ २५ ॥ 
पढार्थ 
सवांत्मनः  सर्वात्मा अन्तःकरणं  अहङार भनिन्छ मृगाः  मृगका जातिहरू र 
भगवान्को अश्वाश्वतयुष्रगजाः  घोडा, परावः  अरू पशुहरू पनि 
विज्ञानशक्तिं  चित्तलाई खच्चर, उट र हात्तीहरू श्रोणिदेशे  भगवान्को 
महिम्  महत्तत्त्व भनेर नखानि  भगवान्का नङहरू कम्मरमा स्थित छन् 
आमनन्ति  भन्दछन् हन् भने 
गिखिम्  रुद्रलाई स्वे  सम्पूर्ण 





ताक्यार्थ सर्वात्मा भगवान्को विज्ञानशक्ति महत्तत्व हो। भगवान् रुद्र॒ उहाँको अहङ्कार हुन् । 
घोडा, खच्चर, ऊट र हात्तीहरू भगवान्का नडूहरू हुन् । सम्पूर्ण मृगका प्रजातिहरू र अरू पशुहरू 
पनि भगवान्को कम्मरमा स्थित छन् । 


वयांसि तदुन्याकरणं विचित्र 
मनुमंनीषा मनुजो  
मनुमनीषा मनुजो निवासः । 
गन्धर्वविद्ाधरचारणाप्सरः 
स्वरस्मृतीरसुरानीकवीयंः ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ 

वयांसि  विभिन्न पक्षीहरू मनुः  मनु हुन् स्वरस्मृतीः  स्वर जाति वा 
विचित्रं  विस्मित पार्न खालका निवासः  निवासस्थान स्वरग्रामहरू हुन् 

तदुन्याकरणं  त्यो परमात्माले मनुजः  मानव हो असुरानीकवीयंः  दैत्यसमूह नै 
गरेका नामरूप आदि विभाग गन्धवेविद्याधरचारणाप्सरः  पराक्रम भएका भगवान् हृन् 
हन् गन्धर्व, विद्याधर, चारण र 

मनीषा  बुद्धि नै अप्सराहरू 





ताक्यार्थ विभिन्न खालका पक्षीहरू ती परमात्माले गरेका नामरूपादि विभाग हून्। मनुमहाराज 
उहांका बुद्धि हुन्। मनुष्यहरू उहाँका निवासस्थान हून्। गन्धर्व, विद्याधर, चारण र अप्सराहरू 
स्वरजाति अथवा स्वरग्रामहरू हुन् भने दैत्यहरू भगवान्का पराक्रम हृन् । 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
बह्याननं क्षत्रभुजो महात्मा 
विद्रुरङ्प्रिभ्रितकृष्णवणं । 
नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो 
द्रव्यात्मकः कमं वितानयोगः ॥ ३७ ॥ 
पदृार्थ 
भगवान्को विद्रुरङ्धरिितकृष्णवणंः  
आननं  मुख वेश्य नै तिघ्रा हुनुभएका र 


ब्रह्मा  ब्राह्मण हुन् त्यसै गरी  आश्रित चरणवाला 

महात्मा  सर्वात्मा भगवान् हुनुह॒न्छ 

्षत्रभुजः  क्षत्रियकुल नै भुजा नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नः  

हुनुभएका विभिन्न यजनीय वस्तु रुद्रादि 
देवसमूहले युक्त भएको 





२६९७ 


अध्याय१ 


द्रन्यात्मकः  चरु आदि 
दरव्यसाध्य 

वितानयोगः  यज्ञादिप्रयोग नै 

कमं  भगवान्का कर्म हुन् 


ताक्यार्थ भगवान्को मुख ब्राह्मण हुन् । क्षत्रियहरू उहोँका हातहरू हुन् । वेश्यहरू तिष्राहरू हन्, 
शूद्रजाति उका चरण हुन् । विभिन्न यजनीय वसु, रुद्र॒ आदि देवसमूहले युक्त भएको चरु आदि 


द्रव्यसाध्य यज्ञादि प्रयोग नै भगवान्का कर्म हुन् । 
इयानसावीश्वरविग्रहस्य 
अ अः 
सः सन्नर्वेशः काथता मया त। 
सन्धाययतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठ 


मनः स्वबुद्धया न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥ 


पदठार्थ 

ईश्वरविग्रहस्य  विराट् ते  तिमीलाई 
भगवान्को स्थूल शरीरको कथितः  बताइयो 
सन्निवेशः  अवयवस्वरूप स्थविष्ठे  अत्यन्त स्थूल 
इयान्  यत्ति ने हो अस्मिन्  यही 

यः असो  जुन विश्वरूप वपुषि  शरीरमा नै 
मया  मद्रारा स्ववबुद्धया  विचार्रारा 





मनः  मन 

सन्धारयते  लगाइन्छ 

यतः  जुन ईश्वरको स्थूलविग्रह 
बाहेक 

किञ्चित्  केही पनि 

न अस्ति  छैन 


ताक्यार्थ विराट् भगवान्को स्थूल शरीरको सन्निवेश अर्थात् उहाँका अवयवहरू यत्ति नै हुन् । 
जुन अवयवहरू यहाँ मैले तपाईलाई बता्णं। भगवान्को यही स्थूल शरीरमा नै सर्वत्र 


रालानन्द्री लीक 


३६८ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


भगवद्विचारदारा विभिन्न सांसारिक विषयहरूमा घुमिरहने मनलाई लगादइन्छ। भगवान्को 
स्थूलविग्रहलाई छोडेर यो संसारमा अरू कुनै पनि वस्तु छैन । 


स सवधीवृ्त्यनुभूतसवं 
आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितेकः। 
तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत 
नान्यत्र सज्जेद् यत जात्मपातः ॥ ३९ ॥ 
पढार्थ 
यथा  जसरी सः त्यो भजेत  भज्नुपर्दछ 
स्वप्नजनेक्षितेकः  स्वप्नका आत्मा  परमात्मा पनि अन्यत्र  परमात्मा भन्दा बाहेक 
विविध पदार्थहरूलाई देखने एकमात्र छ सांसारिक वस्तुमा 
पुरुष एकमात्र छ त्यसै गरी सत्यम्  सत्यस्वरूप न सज्जेत्  आसक्ति गर्नहुदेन 
सवंधीवृत्त्यनुभूतसवंः  सबैको आनन्दनिधिं  आनन्दको मूल यतः  जहाँ आसक्ति गनलि 
बुदिवृत्तिद्रारा सम्पूर्ण कारण आत्मपातः  आफ्नो संसारमा 
पदार्थहरूको अनुभव गर्ने तं  त्यसैलाई ने पतन भडइ्रहन्छ 





वाक्यार्थ जसरी स्वप्नका विविध पदार्थहरूलाई देख्ने पुरुष एकमात्र छ त्यसै गरी सबको 
बुदिवृत्तिद्रारा सम्पूर्णं पदार्थहरूको अनुभव गर्ने परमात्मा एक हूनुहृन्छ । सत्यस्वरूप र आनन्दको 
मूल कारण तिनै भगवान्को भजन गर्नुपर्दछ। परमात्माभन्दा बाहेकका सांसारिक वस्तुहरूमा 
आसक्ति गरन्हुदेन जहाँ आसक्ति गर्नाले आफ्नो संसारमै पतन भडइरहन्छ । 
विवरण नित्य त्यो वस्तु हो जुन भूत, भविष्य र वर्तमान तीनै कालमा र जाग्रत्, स्वप्न र 
सुषुप्ति तीनै अवस्थामा रहन्छ । त्यही नित्य वस्तुलाई आत्मा, ब्रह्म, नारायण अथवा परमात्मा पनि 
भन्दछन् । 

जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिको साक्षी आत्मा हो । जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्थाहरू 
मनका तीनटा वृत्तिमात्र हृन्। जाग्रत् मनको सात्विक वृत्ति हो, स्वप्न अवस्था राजसवृत्ति हो 
भने सुषुप्ति अवस्था मनको तामसवृत्ति हो । एक अवस्थामा अरू दुई अवस्थाहरूको अभाव हुन्छ । 
उदाहरणका लागि जाग्रतूमा जाग्रत् छ तर स्वप्न र सुषुप्ति छैनन् । स्वप्नमा स्वप्न छ तर जाग्रत् र 
सुषुप्ति छेन । सुषुप्तिमा सुषुप्ति छ तर जाग्रत् र स्वप्न कछैन। समाधिमा समाधि छ, तर जाग्रत्, 
स्वप्न र सुषुप्ति यी तीनै अवस्थाहरू कछैनन्। तर आत्मा जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति र समाधि यी चारै 
अवस्थाहरूमा छ । 
संसार भन्नु नै यी तीनओटा अवस्थाहरू हुन्। उक्त तीनओटा अवस्थाहरू परस्परमा यसप्रकार 
व्यभिचरित हूनाले यिनीहरूको अनित्यता सिद्ध हुन्छ । परन्तु उक्त सम्पूर्ण अवस्थाको साक्षीको 


रालानन्द्री लीक 


३६९ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १ 


रूपमा अवस्थित हुने हुनाले आत्मा नित्य हो । यसकारण आत्मतत्त्वको भजन गर्नुपरछ र सांसारिक 
पदार्थहरूमा आसक्ति गर्नु हदेन । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दितीयस्कन्धे 
महापुरुषसंस्थानुवणेने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रालानन्द्री लीक 


३७० 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
अथ द्वितीयोऽध्यायः 
भगवान्का स्थूल एवं सूक्ष्म रूप र क्रममृक्ति एवं सद्योमुक्तिको वर्णन 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
एवं पुरा धारणयाऽऽत्मयोनि 


नष्टं स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । 
तथा ससर्ज॑दममोघदुषटि 

यंथाप्ययात् प्राग्न्यवसायवुद्धिः ॥ १॥ 
पदार्थ 
एवं  यसप्रकारको जुनधारणा स्मृतिं  स्मृतिलाई आप्ययात्  प्रलयहुनुभन्दा 
बतादइयो प्रत्यवरुष्य  प्राप्त गरेर प्राक्  पहिले 
धारणया  त्यस धारणाबाट व्यवसायबुद्धिः  निश्चयात्मिका इद्म्  यो विश्व 
तुष्टात्  प्रसन्न हुनुभएका बुदधिलाई प्राप्त गरेका यथा  जसरी थियो त्यसै गरी 
नारायणबाट अमोघदुष्टिः  उक्त धारणाद्रारा ससजं  सृष्टि गर्नुभयो 
पुरा  प्रलयकालमा अमोघ दृष्टिलाई प्राप्त गरेका 
नष्टां  नष्ट भएको आत्मयोनिः  ब्रह्माजीले 





ताक्यार्थ सृष्टिको प्रारम्भमा ब्रह्माजीले यही धारणाद्वारा प्रसन्न भएका भगवान्बाट 
सुष्टिविषयक स्मृतिलाई प्राप्त गर्नुभएको धियो जुन पहिले प्रलयकालमा लुप्त भएको थियो । 
यसबाट उहाँको दृष्टि अमोघ र बुद्धि निश्चयात्मिका भयो । त्यसपचछ्छि उहँले यस जगतूलाई त्यसै 
ररी रचना गर्नुभयो जसरी यो प्रलयभन्दा पहिले थियो । 


शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था 
श्प  . घीरपार्थे 
यन्नामभिष्यांयति धीरपाथः। 
परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽथान् 
मायामये वासनया रयानः ॥ २॥ 
पदृार्थ 
शाब्दस्य  शब्दमय पन्था  कर्मफललाई बताउने धीः  कर्मको फल सत्यहो 
ब्रह्मणः  वेदको प्रकारहो भनी शब्दहरद्रारा मनुष्यको 
एषः  यो यत्  जसलाई बुद्धि 


रालानन्द्री लीक 


२७१ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
अपार्थेः निरर्थक वासनया  वासनाद्रारा अर्थान् कर्मद्रारा प्राप्त हुने ती 
नामभिः नामहरुद्रारा शयानः  सुतेर स्वप्न देखे लोकहरू नाशवान् हुने हनाले 
ध्यायति  तत्तत् फलको इच्छा परिभ्रमन्  भ्रमण गर्दै निरतिशय सुख 

गर्न लार्दछछ तत्र  त्यहाँ न विन्दते  प्राप्त गर्दन 
मायामये  मायामय स्वगदिको हि  निश्चय नै 

बाटोमा सुख छ भन्ने 





ताक्यार्थ वेदहरूको वर्णन शैलीद्रारा मनुष्यहरूको बुद्धि स्वर्ग आदि निरर्थक नामहरूको 
चक्करमा फस्दछ। जीव त्यही सुखको वासनाले स्वप्न देखे भटकन लाग्दछ, परन्तु ती 
मायामयलोकमा कहीं पनि उसलाई वास्तविक सुखको प्राप्ति हुन सक्देन । 


अतः कविनांमसु यावदथ॑ः 


स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः । 
सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र 

परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥ ३॥ 
पदढार्थ 
अतः  स्वर्गादिमा नित्य सुख अप्रमत्तः  त्यतिमात्रमा आसक्त सिद्धे  सिद्ध हुन्छ भने 
प्राप्त नहुने हुनाले भएर तत्र  त्यो यत्नमा 
नामसु  नाममात्रका व्यवसायबुद्धिः  निश्चयात्मक परिभरमं  परिश्रमरूप फल 
भोग्यवस्तुहरूमा बुद्धि भएको समीक्षमाणः  विचार गरेर 
यावदथंः स्यात्  जति कविः  बुद्धिमान् साधक त्यो भन्दा धरे लाभको लागि 
वस्तुहरूको सडग्रह गर्दा देह अन्यथा  प्रयास नगरिकन न यतेत  प्रयास नगरोस् 
निर्वाह हुन्छ अथे  देह निर्वाह आदि 

प्रयोजन 





ताक्यार्थ स्वर्गादिमा नित्य सुख प्राप्त नहूने हुनाले विद्वान् पुरुषले संसारका पदार्थहरूसंग त्यति 
ने सम्बन्ध राख्नुपर्दछ जसद्रारा उसको व्यवहार चल्न सकोस्। संसारका पदार्थहरू सारहीन छन् 
भन्ने कुरा सर्धं मनमा राखिरहनु पर्दछछ। जीवननिर्वाहका लागि आवश्यक हुनेभन्दा बढी प्राप्त 
गर्नका लागि प्रयास गर्नहैदेन। 


 न्द,   


सत्यां क्षितो किं करिपोः प्रयासे 
   अ ,  
बाहो स्वसिद्धे द्युपबहंणेः किम्। 
सत्यञ्जलो किं पुरुधान्नपात्रया 


रालानन्द्री लीक 


२७२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
 द   कस 
द्ग्वल्करखद्ा सात क दुर्वूटः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
क्षितो  परथिवी हि  निश्चय नै 
सत्यां  हदाहदे उपबहणिः किम्  फेरि 
करिपोः शय्याको तकियाको के आवश्यकता 
प्रयासेः प्रयास सत्यज्जलो  अञ्जलिबाट काम 
किं  किन गर्न चल्न सक्दछ भने 


बाहो दुर्दमोटा हात पुरुधान्नपात्रया  विभिन्न 
स्वसिद्धे सति  जब परमात्माको प्रकारका धेर भाँडाहरू सडग्रह 
कृपाद्रारा आपफूलाई स्वतः प्राप्त गर्ने 

छन् भने किं  के आवश्यकता 





अध्याय २ 


दिग्वल्कलादौ  नाङ्गे रहेर 
अथवा वृक्षहरूको बोक्राको 
कपड़ा लगाएर पनि आफ्नो 
व्यवहार चल्न सक्दछ भने 
दुकूलैः  फेरि आफ्नो शरीरलाई 
ढाक्नका लागि वस्त्रहरूको 

किं  के आवश्यकता ? 


ताक्यार्थ यदि संसारका पदार्थहरू प्रारब्धवश विना परिश्रम नै प्राप्त हृन्छन् भने ती 
पदार्थहरूलाई प्राप्त गर्नका लागि प्रयास गर्नु उचित होदन। जब भुद॑मा सुतेर नै काम चल्दछ भने 
शय्याका लागि प्रयास गर्नु आवश्यक कछैन। जब भगवान्का कृपाले हामीलाई हातहरू मिलेका 
छन् भने तकियाको के आवश्यकता ? जब अनज्जलिद्रारा काम चल्न सक्छ भने धरे भाँडाहरूको 
सङ्ग्रह किन गर्न ? रुखहरूको बोक्रा लगाएर अथवा नाङ्गो रहेर काम चल्दछ भने वस्त्रहरूको के 
आवश्यकता ? 


चीराणि कि पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां 
नैवाङ्प्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् । 
रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्नान् 


कस्माद् भजन्ति कवयो धनटुमंदान्धान् ॥ ५॥ 
पदार्थ 


पथि  बाटोमा भिक्षां  भिक्षा गुहाः  पहाडका गुफाहरू 


चीराणि  पुराना कपडाहरू न दिशन्ति  दिदैनन् र ? जल 
किं के चाहने मनुष्यहरूका लागि 

न सन्ति  छैनन् र? भोक सरितः  नदीहरू 

लागेको समयमा अरुष्यन्  विलकुल सुकेका 
परभृतः  अककि उपकार गर्ने छन् र ? साधकहरूलाई बस्नका 
अङ्ध्रिपाः  वृक्षहरू लागि 

किं के किं 


के 





रुद्धाः  बन्द गरिएका छन् र ? 
यी उपर्युक्त वस्तुहरूमध्ये अरू 
केही नभए तापनि 
अजितः  भगवान् नारायणले 
उपसन्नान्  आपफ्ना शरणमा 
आएका भक्तहरूलाई 
किम्  के 

रलालन्ढी ठीका 


३७३ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


न अवति  रक्षा गर्नुनन र ? घनदुमंदान्धान्  धनको मदले कस्माद्  फेरि किन 
यस्तो परिस्थिति हदा हदे पनि चूर भएका धनीहरूको 
कवयः  बुद्धिमान् मनुष्यहरू एव  नै 

ताक्यार्थ लगाउनका लागि बाटामा मिल्काइएका पुराना कपडाहरू छैनन् र ? भोक लागेमा 
अ्ककिा लागि शरीर धारण गर्ने वृक्षहरूले के फलपूलको भिक्षा दिदेनन् र? तिर्खा लागेको 
समयमा पानी चाहियो भने नदीहरू के विल्कुल सुकेका छन् र? बस्नका लागि पहाडका 
गुफाहरू के बन्द गरिएका छन् र ? अरू केटी नभए पनि भगवानूले आप्ना शरणागतको र्ना 
गर्नृहुन्न र ? यस्तो परिस्थितिमा बुद्धिमान् मनुष्यहरू धनको नशाले घमण्डी धनीहरूको 
चाकडीचाप्लुसी किन गर्दछन् ? 


भजन्ति  चाकरी गर्दछछन् ? 


एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध 
आत्मा परियोऽथोँ भगवाननन्तः 
५     भजेत 
तं निवतो नियतार्थो भजेत 
संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

एवं  साधक यसप्रकार विरक्त अनन्तः  देश, काल र नियताथंः  भगवद्रूपी अर्थमा 
भएपच्छि वस्तुद्रारा अपरिच्छिन्न रूपले निश्चित भएर 

स्वचित्ते  आपनो चित्तमा रहनुभएको छ भजेत  भजन गरोस् यसबाट 
स्वतः एव  स्वतः नै यत्र  जुन हेतुभूत अविद्याको संसारहेतुपरमः  जन्म र 

सिद्धः  सिद्ध सर्धं निवृत्ति छ मत्युको कारण भएको अज्ञानको 
आत्मा  आत्मस्वरूप तं  त्यस्ता भगवान्लाई नाश हुन्छ 

प्रियः  प्रिय निवृतः  भजनानन्दमा निमग्न 

अथः  सत्य भएर 

भगवान्  भगवान् चर 





ताक्यार्थ यसप्रकार विरक्त भएको खण्डमा आफ्नो हृदयमा नित्य विराजमान स्वतःसिद्ध 
आत्मस्वरूप परमप्रियतम परमसत्य जो अनन्त भगवान् हुनुहुन्छ, प्रेम र आनन्दले दढ निश्चय गरेर 
उहाँ कै भजन गर्नुपर्दछ । उहाँको भजन गर्नलि जन्म र मृत्युको कारण भएको अज्ञानको नाश हुन्छ । 


कस्तां त्वनादुत्य परातुचिन्ता 
मृते पशूनसतीं नाम युञ्ज्यात् 
परयञ्जनं पतितं वैतरण्यां 


रालानन्द्री लीक 


२७४ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


स्वकमजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

वैतरण्यां वैतरणीजस्तो संसारमाजनं  मनुष्यलाई परानुचिन्ताम्भगवत 
पतितं  खसेको र त्यहां पञश्यन्  देखेर चिन्तनलाई 
स्वकमंजान् आपना कर्मबाट पशून्  पशुहरूलाई अनादुत्य  छोडेर 
उत्पन्न भएका ऋते  छाडेर असतीं  विषयचिन्तन 
परितापान्  कण्टहरूलाई कः नाम  कुन मनुष्य युञ्ज्यात्  ग्ला 
जुषाणम्  भोग गरिरहेको तां त्यो 





ताक्यार्थ पशुहरूको कुरा भिनै हो, परन्तु मनुष्यहरूमा त्यस्तो कुन मनुष्य होला, जो संसारका 
प्राणीहरूलाई यो संसाररूप वैतरणी नदीमा परेर आपनो कर्मजन्य दुःखलाई भोगिरहेको देख्दादेख्दै 
पनि भगवान्को मङ्गलमय चिन्तनलाई छाडेर कसले विषयचिन्तन गर्ला ? 


न  
काचत् स्वदहान्तहृ्द्यावकाड 
प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । 
चतुभुंजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख 
गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥ 
पढार्थ  
केचित्  कुनै साधकह वसन्तम्  अवस्थित हुनुभएका धारणया  स्थिर अन्तःकरणद्रारा 
स्वदेहान्तहंदयावकाशे  आप्नो चतुंजं  चतुर्बाहु भएका स्मरन्ति  ध्यान गर्दछन् 
शरीरभित्रको हृदयरूपी कञ्जरथाद्गशद्कगदाधरं  पद्य, 
आकाशमा चक्र, शङ्ख र गदा धारण गर्नृहुने 
प्रादेशमात्रं  प्रादेश परिमाणमा पुरुषं  भगवान्लाई 
वाक्यार्थ कोहीकोही साधक आफ्नो शरीरभित्र हृदयाकाशमा विराजमान भगवान्को प्रादेशमात्र 


स्वरूपको धारणा गर्दछ्न्। उनीहरू चार हातमा पद्य, चक्र, शङ्ख र गदा धारण गर्नुभएका 
भगवान्को स्थिर अन्तःकरणद्रारा ध्यान गर्दछन्। 


प्रसन्नवक्तरं नलिनायतेक्षणं 
कद्म्बकिंञ्जल्कपिराद्गवाससम् । 

लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं 
स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९॥ 





रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


उन्निद्रहृत्पङ्जकणिंकाल्ये 
योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । 
श्रीलक्षणं कोस्तुभरत्नकन्धर 


२७५ 


अध्याय २ 


मम्कनखक्ष्स्या वनमाख्याऽ ऽचितम् ॥ १० ॥ 


विभूषितं मेखलयाङ्गलीयके 
मंहाधनेरनपुरकङ्णादिभिः। 
स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तटे 
विंरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ९॥ 
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद् 
भ्रूभद्वसंसूचितभूयनुग्रहम् । 
ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं 
यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२॥ 
पदढार्थ 
प्रसन्नवक्त्रं  हंसिलो अनुहार उन्निद्रहृत्पङ्कजकणिंकाट्ये  
हुनुभएका आफनो फक्रैको हृदयकमलको 
नलिनायतेक्षणं  कमलजस्तो मध्यभागमा 
सुन्दर र विशाल नेत्र हुनुभएका योगेश्वरास्थापितपादपल्छवम्  
कदृम्बकिञ्जल्कपिशाङ्गवाससम्  योगेश्वरहरूले आप्नो हृदयमा 


कदम फूलको केशरजस्तो धारण गरेका चरणकमलवाला 
पलो वस्त्र धारण गर्नृहुने श्रीलक्षणं  श्री वत्सचिहछयुक्त 


लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं  कोस्तुभरत्नकन्धरम्  गलामा 
रत्नजडित सुनका बालाहरूले कौस्तुभमणिले सुशोभित 
सुशोभित अम्लानलक्ष्म्या  कटहिल्ये न 
स्फुरन्महारत्नकिरीरकुण्डलम्  ओदइलाउने 


वनमालया  सुगन्धित 
पुष्पहरूको दिव्यमालाद्रारा 
आचितम्  ढाकिएका 
महाधनैः  बहुमूल्य 


रत्नहरूले जगमगाद्रहेको मुकुट 
र कुण्डल लगाउनुहूुने 





नूपुरकङकणादिभिः  हात र 
गोडाका विभिन्न 
आभूषणहरूद्वारा 
मेखलयाङ्गलीयकेः  कमरबन्ध 
मेखलाद्रारा र ओँटीहरूद्रारा पनि 
विभूषितं  शोभित हुनुभएका 
यसै गरी 
स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलेः 
 चिल्ला सफा र घुड्प्रिएका 
केशहर्द्रारा 
विरोचमानाननहासपेशलम्  
मन्दस्मित अनुहारको शोभालाई 
बढादरहनुभएका भगवान्को 
स्मरण गर्दछन् 


रालानन्द्री लीक 


२७६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
अदीनीलाहसितेक्षणोल्लसद्भूभङ्ग चिन्तामयम्  भावनाद्वारा नै यावत्  जबसम्म 
संसूचितभूयनुग्रहम्  उन्मृक्त प्रहण गरिने धारणया  पूर्वोक्त भगवत्स्वरूप 
लीलामय हासो अनि मधुर एनम्  यस्ता धारणाद्रारा 

अवलोकनले सम्मिलित ईश्वरं  कृपालु परमात्मालाई मनः  भक्तहरूको मन 
भ्रूभङ्गहरूद्रारा भक्तहरूमाथि ईक्षेत  देखने कोसिस अवतिष्ठते  स्थिर हदेन 

अनन्त अनुग्रहको वर्षा गर्ने गरिरहनुपर्दछछ 





ताक्यार्थ उहँको मुखमा प्रसन्नता एल्किरहेको छ । कमल विशाल र कोमल नेत्रहरू छन् । 
उहांले कदम फूलको केशरजस्तो पलो वस्त्र धारण गर्नुभएको छ। भुजाहरूमा श्रेष्ठ रत्न 
जडिएका सुनका बालाहरू शोभायमान छन्। शिरमा सुन्दर मुकुट र कानमा कुण्डलहरू छन्, 
जसमा जडिएका बहुमूल्य रत्नहरू जगमगाद्रहेका छन्। उहांका चरणकमलहरू योगेश्वरहरूको 
हृदयकमलमा विराजमान छन्। उहांको हृदयमा श्रीवत्सको चह छ । घांँटीमा कौस्तुभमणि छ। 
वक्षस्थल कहिल्यै पनि न ओडइलाउने वनमाला सुशोभित छ। उहाँले कमरमा मेखला, हातका 
ओँ लाहरूमा बहुमूल्य ओँटीहरू, पाउमा पाउजेब, हातमा बाला आदि आभूषणहरूलाई धारण 
गर्नुभएको छ । चिल्ला, सफा र घँडप्रिएका काला केशहरूद्रारा मन्दस्मित अनुहारको शोभालाई 
खन् बढाद्रहनुभएको भगवान्को स्मरण गर्नुपरकछछ । लीलापूर्ण उन्मुक्त हास्य र शोभायमान 
आंखिभौँद्रारा वर्षा गर्ने भगवानूको धारणाद्वारा मन स्थिर नभएसम्म बारम्बार चिन्तन 
गरिरहनुपर्वछ । 


एकेकदोऽङ्गानि धियानुभावयेत् 
पादादि यावद्धसितं गदाभृतः। 
जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् 
परं परं शुद्धयति धीयंथा यथा ॥ १३॥ 


पदार्थ 

गदाभृतः  गदाधारी भगवान्को जितं जितं  अयत्नले नै स्फुरित परं परं  खन् खन् 
पादादि  चरणकमलदेखि हन थालेको शुद्धयति  निश्चल भएर 
यावद्धसितं  मुस्कानयुक्त स्थानम्  अङ्गलाई भगवान्मा लाग्दछछ 
मुखमण्डलसम्म अपोह्य  नाष्य 

अङ्गानि  प्रत्येक अङ्गहरू धारयेत्  अन्य अङ्गहरूको 

एकेकशः  एकएक गर ध्यान गर्नुपर्दछ 

धिया अनुभावयेत्  यथा यथा  जसरी जसरी 

चित्तवृत्तिद्रारा चिन्तन गरोस् धीः  बुद्धि 





रालानन्द्री लीक 


३७७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ भगवान्को चरणकमलदेखि लिएर मन्दहास्ययुक्त मुखकमलपर्यन्त समस्त अङ्गहरूको 
एक एक गरेर चित्तवृत्तिद्रारा चिन्तन गर्नुपर्वछछ। यस क्रममा जतिजति बुद्धि शुद्ध हदे जान्छ 


त्यतित्यति चित्त स्थिर हैदेजान्छ। 
यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् 
श अ  अ ९ श 
विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः । 
तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं 


क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ ४ ॥ 
पढार्थ 
यावत्  जबसम्म भक्तियोगः  निष्काम भक्ति 
परावरे  सगुण र निर्गुणस्वरूप न जायेत  हैदैन 
भएका तावत्  त्यो समयसम्म 
विश्वेश्वरे  जगत्का स्वामी पुरुषस्य  विराटपुरुषको 
द्रष्टरि  द्रष्टास्वरूप स्थवीयः  पूर्वोक्त स्थूलतम 
अस्मिन्  यी स्वत्मा अनि विश्वात्मक 
भगवान्मा रूपं  रूपलाई 





क्रियावसाने  नित्य नैमिक्त 
कर्मको अन्त्यमा 

प्रयतः  एकाग्रचित्तपूर्वक 
स्मरेत  स्मरण गरोस् 


ताक्यार्थ जबसम्म सगुण र निर्गुण दुबे किसिमका स्वरूप भएका जगत्का स्वामी द्रष्टास्वरूप 
सर्वात्मा भगवान्मा निष्काम भक्तियोग हैदेन तबसम्म साधकले नित्य र नैमित्तिक कर्म 
गरिसकेपचछि एकाग्रतापूर्वक भगवान्को पूर्वोक्त स्थूलतम एवं विश्वात्मक रूपको स्मरण गर्नुपर्दछ । 


स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति 


न सज्जयेत्  आसक्त 
नबनाओस् 


यंदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । 
भ ् 
काठ च दद च मना न सज्जर्यत् 
प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासुः ॥ १५॥ 
पदार्थ 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् ! ई  छोड्न चाहला त्यस 
यतिः  योगी पुरुष समयमा 
यदा  जतिखेर काठेच  कालर 


देशो च  देशमा पनि 
मनः  अन्तःकरणलाई 


इमम्  यो रागद्रेषमय 
लोकम् मनुष्यलोकलाई 





स्थिरं  स्थिर भएर 

सुखं  सुखपूर्वक बस्न सकिने 
आसनम्  आसनलाई 
आस्थितः  आश्रय बनाएर 


रालानन्द्री लीक 


३७८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


जितासुः  प्राण विजयपूर्वक प्राणान्  इन्द्रियहरूलाई 

मनसा  मनद्वारा नियच्छेत्  संयमित गरोस् 

ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! जब योगी पुरुष यो मनुष्यलोकलाई छोडन चाहन्छ, तब देश र 
कालमा मनलाई आसक्त नगरोस्। सुखपूर्वक स्थिर आसनमा बसेर प्राणलाई जितेर मनद्वारा 
इन्द्रियहरूको संयम गर्नुपर्वछ। 


मनः स्वबुद्धयामलया नियम्य 
कषेत्रज्ञ एतां निनयेत्तमात्मनि । 
आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो 


श अ 


रन्धोपशान्तिविरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

अमलया  निर्मल भएको तम्  द्रष्टालाई पनि लब्धोपशान्तिः  राग र द्रेषको 
स्वनबुद्धया  आपनो बुद्धिद्रारा आत्मनि  आत्मामा लीन खेलबाट शान्तिप्राप्त गरेको 
मनः  चञ्चल मनलाई गराओस् त्यसै गरी धीरः  संयमी मनुष्य 

नियम्य  नियन्त्रण गरेर आत्मानम्  आत्मालाई पनि कृत्यात्  सबैथरि कामहरूबाट 


एतां  मनसहित बुद्धिलाई आत्मनि  निरुपाधिक पूर्ण विरमेत  निवृत्त गरोस् 
कषे्रज्ञे  बुद्धि आदि द्रष्टामा व्रह्मचेतनमा 

निनयेत्  लीन गराओस् अवरुध्य  विलीन गरेर 
ताक्यार्थ त्यसपछि आफ्नो निर्मल बुद्धिद्रारा मनलाई नियन्त्रण गरेर मन सहित बुदधिलाई 
कषेत्रज्ञमा लीन गरोस्। फेरि अन्तरात्मालाई परमात्मामा लीन गरेर धीर पुरुष परमशान्तिमिय 
अवस्थामा स्थित होस् । त्यसपछि सम्पूर्ण कर्महरूबाट निवृत्त होस् । 





न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुः 


  जगतां ५ ईदिरे ४ 
कुता चुं द्वा जगता य ईशिरे । 
न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च 

न वे विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
यत्र  जुन स्थितिमा ् प्रभुः  सफल हदैन त्यहां इईरिरे  स्वामी बनेका छन् 
अनिमिषां  देवताहरूको ये  जुन तिनीहरूको प्रभाव 
परः  नियामक देवाः देवताहरू कुतः नु  कांबाट हुन सक्छ 
काठः  काल जगतां  प्राणीहरूको र ? किनभने 





रालानन्द्री लीक 


२७९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
यत्र  यस अवस्थामा ॑  अनि न छैन 

न सत्त्वं  सत्वगुण छैन न विकारः  अहङ़ार छैन 

रजस्तमः च न  रजोगुण र॒ महान्  महत्तत्त्व र 

तमोगुण पनि कैन प्रधानम्  प्रधान प्रकृति पनि 





ताक्यार्थ यस अवस्थामा जब सत्त्वगुण पनि हदेन भने रजोगुण र तमोगुण हुने त प्रसङ्ग नै 
उट्देन। अहङ्कार, महत्तत्त्व र प्रकृतिको पनि उहाँ अस्तित्व छैन, त्यस परिस्थितिमा देवताहरूको 
नियामक काल पनि त्यहोँ हुदैन भने देवता र उनीहरूको अधीनमा रहने प्राणीहरू त्यहं कसरी 
हुने ? 
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् 
९ नेतीत्यतदुत्सिसु ९ 
यन्नेति क्षवः। 
विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसोहदा 
हदोपराह्याहंपदं पदे पदे ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

यत्  यो विसृज्य  त्याग गरेर ।  आलिङ्गन गरे 

न इति  होइन अपदं  भगवान् विष्णुको तद् त्यसलाई 

न इति  होइन भन्दै पदलाई वैष्णवम् विष्णुको पद हो भनेर 
उत्सिसृक्षवः  परमात्मादेखि पदे पदे  प्रतिक्षण आमनन्ति  मान्दछन् 

भिनन पदार्थहरूको त्याग गर्न अनन्यसोहदा  अनन्य प्रेमपूर्ण 

चाहने योगीहरू हृदा  हदयद्रारा 

दोरात्म्यम् पदार्थटरूमा परं  परमपूज्य 

आत्मबुद्धिलाई पदं  स्वरूपलाई 





ताक्यार्थ योगीहरू यो होइन, यो होइन भन्दे परमात्मादेखि भिन्न पदार्थहरूको त्याग गर्न 
चाहन्छन्। शरीर र॒शरीरसम्बन्धी पदार्थहरूमा आत्मबुदधिको त्याग गरेर ॒हृदयद्रारा प्रतिक्षण 
भगवानूको परमपूज्य स्वरूपलाई आलिङ्गन गर्दै अनन्यप्रेमले परिपूर्ण ॒रहन्छन्। त्यही नै भगवान् 
विष्णुको परमपद हो । यस विषयमा सम्पूर्ण शास्त्रहरूको सम्मति छ। 


इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो 
विज्ञानदुग्वीयंसुरन्धितारायः। 
स्वपाष्णिंनाऽऽपीडय गदं ततोऽनिलं 
स्थानेषु षटसून्नमयेज्जितक्लमः ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 


२८० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदढार्थ 

इत्थं  यसरी जन्मजन्मान्तरीय वासनाहरू नष्ट 
व्यवस्थितः  ब्रह्ममा अवस्थित भएको 

रहेको मुनिः  पुरुषले 
विज्ञानदुग्वीयंसुरन्धिताशयः  उपरमेद्  संसारलाई छोडोस् 


स्वपाष्णिंना  आफ्ना 
कुर्कुच्चाद्रारा 
गुदं  मूलाधारलाई 


शास्त्रजन्य अपरोक्षज्ञानको 
बलले हृदयका समस्त 





अध्याय २ 


आपीड्य  दबाएर 

जितक्लमः  निर्भय भई 

ततः  मूलाधारबाट 

अनिलं  सूक्ष्मतम प्राणलाई 
षट्सु स्थानेषु  स्वाधिष्ठान 
आदि षट् चक्रहरूमा 
उन्नमयेत् ऊर्ध्वगामी बनाओस् 


ताक्यार्थ ज्ञानदृष्टिका बलले जसको चित्तको वासना नष्ट भएका ती ब्रह्मनिष्ठ योगीले 
यसप्रकार संसारको परित्याग गर्नुपर्दछ। आपफ्ना कुर्कुच्चाद्रारा मूलाधारलाई दबाएर निर्भय भएर 
प्राणवायुलाई स्वाधिष्ठान आदि षट् चक्रहरूमा ऊर्घ्वगामी बनाउनुपद्छ । 


नाभ्यां स्थितं हृयधिरोप्य तस्माद् 
उदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः। 
 नुसन्धाय  
ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी 


 र,  
स्वतादृमूठ रशनकेनयत ॥ २० ॥ 

पढार्थ 
नाभ्यां  नाभिचक्रमा उरसि  वक्षस्थलभन्दा माथिको 
स्थितं  रहेको प्राणवायुलाई विशुद्ध चक्रमा 
हृदि  हृदयस्थ अनाहत चक्रमा नयेत्  पुय्याओस् 
अधिरोप्य  पुययाएर ततः  त्यसपछि 
मुनिः  मुनिले मनस्वी  बुद्धिमान् मनुष्यले 
तं  त्यो प्राणवायुलाई धिया  एकाग्रताद्रारा 
उदानगत्या उदानवायुद्रारा अनुसन्धाय  सूक्ष्म 

प्राणवायुलाई सम्हालेर 


शानकेः विस्तार 

तस्माद्  त्यसभन्दा माथि 
स्वताटुमूटं  तालुमूलमा वा 
विशुद्ध चक्रको अग्रभागमा 
नयेत  लैजाओस् 





ताक्यार्थ मनस्वी योगीले नाभिचक्रमा रहेको प्राणवायुलाई हृद यस्थ अनाहत चक्र र॒त्यहाँबाट 
उदानवायुद्रारा वक्षस्थलभन्दा माथि विशुद्ध चक्रमा, फेरि त्यस वायुलाई विस्तारे विस्तारे 


तालमूलमा अर्थात् विशुद्ध चक्रको अग्रभागमा चढाउनुपर्दछ। 


तस्माद् श्ुवोरन्तरमुन्नयेत 
निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्षः। 


रालानन्द्री लीक 


२८१ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
स्थित्वा सुहूतांधंमकुण््दुष्टि 
निभिं मुधन्विसृजेत्परं गतः ॥ २१॥ 
पदार्थ 


तस्माद्  विशुद्ध चक्रबाट पनि अनपेक्षः  लोकान्तरको अपेक्षा 


निरुद्धसप्तायतनः  मुख आदि नगर्ने योगीले 


सात छिद्रहरूलाई रोकेर 
भ्रुवोः अन्तरम्  भूमध्य 
आज्ञाचक्रमा 

उन्नयेत  उठाओस् 


मुहूताघंम्  आधा मुहूर्तसम्म 
स्थित्वा  त्यहीं राखेर 
अकुण्टदुष्टिः  स्थिर लक्ष्य 
बनाएर 





मूधन्  सहघ्रारको 
निर्भिद्य  भेदन गरेर 

परं  परमात्मामा 

गतः  स्थित हदि 

 न्त 

विसृजेत्  देहत्याग गरोस् 


 वाक्यार्थ त्यसपछि दुरईओटा आंँखा, दुर्दभोटा कान, दुर्दभोटा नाकका प्वालहरू र मुख यी सात 
चछिद्रहरूलाई रोकेर विशुद्ध चक्रको आंखिभौँको बीच आज्ञाचक्रमा लैजानुपर्दछ । यदि कुनै लोकमा 
जाने इच्छा भएन भने आधाघडीसम्म त्यस वायुलाई त्यहीं रोकेर स्थिर लक्ष्यका साथ सहस्रारमा 


लगेर परमात्मामा स्थित होओस्। यसपच्छि ब्रह्मरन्ध्रको भेदन गरेर देहत्याग गरोस् । 


यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठयं 
वैहायसानामुत यद्विहारम् । 
अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये 
न्द ४० स अ  गच्छेन्मनसेन्दरियेश्च 
सहव गच्छन्मनस्ार ॥ २२॥ 
पढार्थ 
नृप  हे राजा   अष्टसिदधिहरूको 
यदि  ब्रह्मलोकादि लोकान्तर अधिपति भई 
गमनको इच्छा भएको पक्षमा वेहायसानाम्  आकाशगामी 
पारमेष्ठयं  ब्रह्मलोकमा सिद्धहरूको 
उत  अथवा यत्  जुन 


विहारम्  ऋडास्थल छ 
त्य 


गुणसन्निवाये  त्रिगुणयुक्त 
ब्रह्माण्डका कुनै पनि ठा्ख॑मा 





प्रयास्यत्  जान इच्छा गर्ने हो 
भने 

मनसा  मनले र 

इन्द्रियेः च  इन्दियहरूले पनि 
सह एव  सहित भएर 
गच्छेत्  निस्कियोस् 


ताक्यार्थ राजा ! यदि योगीलाई ब्रह्मलोकमा गएर आठ सिद्धिलाई प्राप्त गरेर आकाशचारी 
सिद्धहरूका साथ विहार गर्ने अथवा ब्रह्माण्डको कुनै पनि प्रदेशमा विचरण गर्ने इच्छा भयो भने 
उसले आफनो मन र इन्द्रियहरूलाई साथर्मँ लिएर शरीरबाट निक्लनुपर्दछ । 


विः 


योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त 


रालानन्द्री लीक 


२८२ 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


बहिस्त्रिलोक्या पवनान्तरात्मनाम् । 
न कमभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति 
विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २२॥ 


पदढार्थ 
विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम्  
विद्या, तपस्या, अष्टाङ्गयोग र 
समाधिको सेवन गर्न 


अन्तबैहिः  बाहिर र भित्र पनि 
गतिम्  स्वच्छन्द विचरणको 
अधिकार छ भनेर 


पवनान्तरात्मनाम्  वायुँ सृक्ष्मआहुः  भन्दछछन् 


लिङ शरीरवाला 
योगेश्वराणां  योगीहरूको 
त्रिटोक्याः  तीनै लोकभरि 


तां गतिम्  स्वच्छन्दविचरणको 
गतिलाई 





अध्याय २ 


कमभिः  परिच्छिन्न फल 
भएका कर्महरूद्रारा 

न आप्तुवन्ति  प्राप्त गर्न 
सकिंदेन 


ताक्यार्थ विद्या, तपस्या, अष्टाङ्गयोग र समाधिको सेवन गर्न योगीहरूलाई तीनै लोकहरूको 
बाहिर र भित्र स्वच्छन्दरूपले विचरण गर्ने अधिकार हुन्छ। केवल कर्मको बलले यसप्रकार 
विचरण गर्ने अधिकार प्राप्त हँदेन। 


वैश्वानरं याति विहायसा गतः 

सुषुम्णया बह्मपथेन शोचिषा । 
विधूतकल्कोऽथ हरेरुद्स्तात् 

प्रयाति चकर नृप शेशयुमारम् ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

नृप हे राजा 

शोचिषा  ज्योतिर्मय 
सुषुम्णया  सुषुम्णाद्रारा 
ब्रह्मपथेन  ब्रह्मलोकको लागि 
प्रस्थान गर्द त्यस वेला 
विहायसा  आकाशमार्ग्रारा 
गतः  गएको 


र  अग्निका अभिमानी 
देवतालाई 

याति  प्राप्त गर्द 

अथ  त्यसपचछ्ि 

विधूतकल्कः  मलहीन भएको 
योगी 





उदस्तात्  त्यसभन्दा माथि 
रहेको 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
शेशुमारम्  शिशुमार नामक 
चक्रं  ज्योतिर्मय धाममा 
प्रयाति  पुग्दछछ 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! योगी ज्योतिर्मय मार्ग सुषुम्णाद्रारा जब ब्रह्मलोकको लागि प्रस्थान 
गर्दछछ, तब ऊ पहिले आकाशमार्गद्रारा अग्निलोकमा जान्छ। त्यहं उसका अवशिष्ट पापहरू जलेर 
भस्म ह॒न्छन्। यसपच्ि ऊ त्यहाँभन्दा माथि भगवान् श्रीहरिको शिशुमार नामक ज्योतिर्मय धाममा 
जान्छ। 

यनानन्दी ठीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
तदिश्वनाभिं त्वतिवत्यं विष्णो 
 विरजेनात्मनेक न 
रणीयसा त्मनेकः। 
नमस्कृतं बह्यविदामुपेति 
कल्पायुषो यद्िबुधा रमन्ते ॥ २५॥ 
पदार्थ 


विष्णोः  भगवान् विष्णुको र॒आत्मना लिङ्ग शरीरले 
तद्िश्वनाभिं  शिशुमार चक्ररूप एकः आफैमात्र कर्मीहरूद्रारा 


२८३ 


अध्याय २ 


रमन्ते  रमण गर्दछछन् त्यस्तो 
बह्यविदाम्  ब्रह्विष्ठहरुद्रारा 
पनि 


ब्रह्माण्डको केन्द्रविन्दुलाई अप्राप्य भएकाले 
अतिवत्यं  नाधेर यद्  जहाँ 
अणीयसा  सृक्ष्मातिसूक्ष्म कल्पायुषः  कल्पसम्म बाँच्ने ब्रह्मलोक 

  उपेति  

विरजेन  मल रहित विवुधाः  भगु आदि महर्षिहरू उपेति  प्राप्त गर्द 
ताक्यार्थ यो शिशुमार चक्र विश्वब्रह्माण्डको केन्द्र हो । त्यसको अतिक्रमण गरेर अत्यन्त सूक्ष्म 
एवं निर्मल शरीरले ऊ एक्लै महर्लोकमा जान्छ । त्यो लोक ब्रह्मवेत्ताद्रारा पनि वन्दिति लोक हो। 
त्यस लोकमा कल्पपर्यन्त जीवित देवताहरू विहार गर्वछछन्। 


नमस्कृतं  आदर गरिएको 





अथो अनन्तस्य मुखानठेन 

दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । 
नियाति सिद्धेश्वरसुष्टधिष्ण्यं 

यद् दैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठयम् ॥ २६ ॥ 





पदार्थ 

अथः  त्यसपच्छि विश्वम्  विश्वलाई ॥  द्विपरार्धसम्म 
सः  त्यो योगी निरीक्ष्य  देखेर रहनेवाला र 

अनन्तस्य  शेष भगवान्को यद्  जुन स्थान उ  निश्चयने 
मुखानलेन  मृखबाट निस्केको सिद्धश्वरजुष्टधिष्ण्यं  सिद्धहरू तद्  त्यो 

अग्निबाट बस्ने विमानहरूले शोभित  पारमेष्ठयम्  ब्रह्मलोक 
दन्दह्यमानं  उदिरेको भएको र नियोति  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ फेरि जब प्रलयको समय आ्ंछ तब तलतिरका लोकहरूलाई शेषनागको मुखबाट 
निक्लेको आगाले भस्म हुन लागेको देखेर त्यो योगी अन्य लोकभन्दा श्रेष्ठ छ र दुलाटुला 
सिद्धहरू निवास गर्ने ब्रह्मलोकमा प्रवेश गर्वछ। त्यो ब्रह्मलोकको आयु ब्रह्माजीको समान दुई 
परार्धको हुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


२८८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
 जरा 
न यत्र खक्ान जरान मृत्यु 
    न भ २ ३ 
नातन चादम ऋतं कुताश्चत् । 
यच्चित्ततोऽदः कृपयानिदंविदां 
दुरन्तदुःखप्रभवानुदशंनात्। । २७ ॥ 
पदार्थ 


अनिदंविदां  संसारमा रहेर पनि यच््वित्  जुन असह्य दुःख 
भगवद्भक्ति र ज्ञान वैराग्यको हुन्छ 

सेवन नगर्नेहरूमाथि ततः  त्यसभन्दा बाहिर 
दुरन्तदुःखप्रभवानुदशंनात्  अदः  प्राणीहरूको जन्म र 
दुःखमय जन्म र मृत्युको निरन्तर मृत्युलाई देखेर भएको यस 
प्रभावलाई देखेर दुःखलाई 

कृपया  कृपापरवश भई ऋते  छोडेर 





अध्याय २ 


कुतश्चित्  अरू कुनै कुराबाट 
पनि 

यत्र  जुन बाह्यलोकमा 

न शोकः  न शोक छ 
नजरा  न बुद्याई छ 

न मृत्युः  नमृत्युने छ 
नातिः  नरोग छ 
नचदेगः नदड्दधेगनैछ 


वाक्यार्थ त्यस ब्रह्मलोकमा न शोक छ, न दुःख छ, न वृद्धावस्था छ, न मृत्यु छ। त्यहं यो 
एउटै दुःख छ कि त्यस परमपदलाई नजान्ने मानिसहरूको जन्ममृत्युमय अत्यन्त घोर सङ्टलाई 
देखेर दयाको कारणले गर्दा ती ब्रह्मलोकनिवासीहरूको मनमा टुलो कष्टको अनुभव हृन्छ । 


ॐ क ॐ  ९   
ततो विरोषं प्रतिपद्य निरभ॑य 
स्तेनात्मनापोऽनलमूतिरत्वरन्। 


व  भि ् 


ज्यातमया वाचुमुपत्य काठे 


वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥ 


पदठार्थ 

ततः  ब्रह्मलोकबाट पनि तेन आत्मना  पृथ्वीरूपताबाट 
ब्रह्माण्ड भेदन गरेर भगवत्पदमा अनलमूतिंः  क्रमशः जलमयता 
प्राप्त हुन चाहनेले लि ङ्शरीरद्रारार तेजोमयतामा लीन हदे 

विशेषं  पृथिवीलाई ज्योतिमंयः  ज्योतिर्मय 


प्रतिपद्य  प्राप्त गरेर अवस्थामा पुगेको योगी 
निभंयः  भयरहित भई काठे  भोगको अवसानको 
अत्वरन्  विस्तारे समय भडसकेपचछ्ि 





वायुम्  वायुरूपतालाई 
उपेत्य  प्राप्त गरेर 
वाय्वात्मना  वायुरूपताबाट 
बृहदात्मलिङ्गम्  परब्रह्मको 
असीमितताको सूचक 

खं  आकाशलाई प्राप्त गर्द 


रालानन्द्री लीक 


३८५ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ सत्यलोकमा पुगेपछ्ि त्यो योगी निर्भय भएर आफ्नो सूक्ष्म शरीरलाई पृथिवीमा 
मिलाददिन्छ। फेरि धैर्यपूर्वक सात आवरणहरूको भेदन गर्वछ। पृथिवीरूपबाट जल, जलबाट 
अग्निमिय आवरणलाई प्राप्त गर्दै ज्योतिरूपले वायुरूप आवरणमा आ्ंछ । त्यहाँबाट केही 
समयपचछ्ि उसले ब्रह्मको अनन्तताको बोध गराउने आकाशरूप आवरणलाई प्राप्त गर्वछ। 


त् गन्धं  न्रे ५ 
प्राणनं गन्ध रसनन वं रस 
रूपं च दया श्वसनं त्वचेव । 
१ प ति ५ 
श्रत्रण चापत्य नभागुणत्व 
र  ,  योगी 
प्राणन चाक्रातमुपातं योगी ॥ २९॥ 
पढार्थ 
योगी  इन्दरियहरूलाई पनि रसं  रसतन्मात्रालाई नभोगुणत्वं  शब्दतन्मात्रालाई 
तत्तत् सूक्ष्म अधिष्ठानमा विलीन दुष्टया  चक्षुरिन््रयद्वारा उपेत्य  अतिक्रमण गरेर 
गराउन चाहने योगीले रूपं  रूपतन्मात्रालाई प्राणेन च  कर्मन्दरियहरद्रारा 
प्राणेन  प्राणेन्ियद्रारा त्वचा  स्पर्शेन्दियद्रारा आकूतिम्  तत्तत् क्रियाशक्तिमा 
गन्धं  गन्धरूपतालाई श्वसनं  वायुगत लीन गराएर स्थूलसूक्ष्म 
रसनेन  जिन्रोद्रारा स्पर्शतन्मात्रालाई आवरणलाई 
वै  निश्चयनै श्रोत्रेण च  श्रोत्रेन्दियद्रारा पनि उपेति  पार गर्दछ 





ताक्यार्थ इन्दरियहरूलाई पनि तत्तत् सूक्ष्म अधिष्ठानमा विलीन गराउन चाहने योगीले 
घ्राणेन्दियद्रारा गन्धरूप तन्मात्रालाई, रसनेन्दरियद्रारा रसतन्मात्रालाई, चक्षुरिन्दियद्रारा वायुगत 
स्पर्शतन्मात्रालाई, श्रोत्रेन्दियद्रारा शब्दतन्मात्रालाई अतिक्रमण गरी कर्मन्दियहरुूद्रारा तत्तत् 
क्रियाशक्तिमा लीन गराएर स्थूलसूक्ष्म आवरणलाई पार गर्द । 


स भूतसृक्ष्मन्द्रियसन्निकषं 
मनोमयं देवमयं विकार्यम् । 
संसाद्य गत्या सह तेन याति 
विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम् ॥ ३०॥ 
पदार्थ 
सः  योगी लयस्थान क्रमशः तामस र   तत्तत् इन्द्रियहरूका 
भूतसृष्ष्मेन्द्रियसन्निकषं  सूष््म राजस अह ङ़ारलाई देवताहरूको पनि कारणभूत 
भूतहरूको र इन्दियहरूको मनोमयं  मनको कारणभूत र॒विकाय॑म्  सात्त्विक 
अहङारलाई 





रालानन्द्री लीक 


२८६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
संसाद्य  उत्तरोत्तर प्राप्त गर्दै गुणसन्निरोधम्  समस्त याति  प्राप्त गर्द अथवा 
गत्या  क्रमशः लयरूप गुणहरूको लयस्थान अहड़ारलाई महत्तत्त्वमा विलीन 
गतिद्रारा विज्ञानतत्त्वं  महत्तत्त्वलाई गरार्ंछ 

तेन सह  अहङ़ार सहित 





ताक्यार्थ यसप्रकार योगी पञ्चभूतको स्थूल र सूक्ष्म आवरणलाई पार गरेर अहङारमा प्रवेश 
गर्द । त्यसपच्छि सूृष्ष्मभूतलाई तामस अहड्ारमा, इन्दि यहरूलाई राजस अहङ़ारमा र मन एवं 
इन्द्रियहरूको अधिष्ठात्ु देवताहरूलाई सात्विक अहङारमा लीन गर्व । 


नर,  


तेनाऽऽत्मनात्मानमुपिति शान्त 
मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । 
एतां गतिं भागवतीं गतो यः 
०   विषज्जते 
स वे पुनर्नेह ऽङ्ग ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

अवसाने  प्रकृतिरूप उपाधिको शान्तम्  शान्त ।  प्राप्त गरेको 
पनि क्षय भएपच्छि आत्मानम्  परमात्मालाई सः त्यो योगी 
आनन्दमयः  आनन्दमय उपेति  प्राप्त गर्दछछछ वे  निश्चय नै 
अवस्थामा रहेको योगी अर्घं  हे प्रिय परीक्षित् पुनः  फेरि 

तेन आत्मना  सम्पूर्ण यः  जुन मनुष्य इह  यस संसारमा 
आवरणहरू नष्ट भएको एतां  यस्तो प्रकारको न विषज्जते  फर्कदिन 
स्वरूपले भागवतीं  भगवत्तत्त्वप्राप्तिरूप 

आनन्दम्  आनन्दरूप गतिं  अवस्थितिलाई 





वाक्यार्थ यसपच्छि अहङारसहित लयरूप गतिद्रारा महत्तत््वमा प्रवेश गरेर अन्त्यमा समस्त 
गुणहरूको लयस्थान प्रकृतिरूप आवरणमा मिल्दछ। हे पिय परीक्षित् ! महाप्रलयको समय 
प्रकृतिरूप आवरणको पनि लय भएपक्छि त्यो योगी स्वयं आनन्दरूप भएर आनन्दस्वरूप शान्त 
परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ। जुन योगीलाई यो भगवन्मयी गति प्राप्त ह॒न्छ, उसलाई फेरि यस 
संसारमा आडनुपर्देन । 


एते सृती ते नृप वेदगीते 
त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । 
ये वे पुरा बह्मण आह तुष्ट 
आराधितो भगवान् वासुदेवः ॥ ३२॥ 


रालानन्द्री लीक 


३८७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् सृती  सच्योमुक्ति र वासुदेवः  श्रीहरिले 

त्वया  तिमीले क्रममूक्तिका मार्ग पुरा  पहिले 

अभिपृष्टे  सोधिएका ते  तिमीलाई बता ये  जुन दुई मार्मको विषयमा 
सनातने  अनादिकालदेखिका आराधितः  आराधना गरिएका बरह्मणे  ब्रह्माजीका लागि 
वेदगीते  वेदले पनि प्रतिपादन र आह  बताउनुभएको थियो 
गरेको तुष्ट  प्रसन्न भएका 

एते  यी दुई भगवान्  भगवान् 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! तपाईले जो सोध्नुभएको धियो, मेले वेदोक्त द्विविध सद्योमुक्ति र 
क्रममुक्तिको विषयमा तपाईलाई बता । पहिले ब्रह्माजीले भगवान् वासुदेवको आराधना गरेर जब 
उहाँले भगवानूसंग प्रश्न गर्मुभएको धियो, त्यसको उत्तरमा उहाँले ब्रह्माजीलाई यी दुई मार्गहरूका 
विषयमा बताउनुभएको थियो । 


न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था विरतः संसृताविह । 
क  ज अ 
वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
इह  यस अतः  यहां बतादृएको यतः  जुन मार्गको आश्वरयले 
संसृतौ  जन्म र मरणरूप बाटोलाई छाडर भगवति  भगवान् 
संसारचक्रमा अन्यः अरू कुन वासुदेवे  वासुदेवमा 
विशतः  फसिरहेको प्राणीका शिवः  कल्याणकारी हि  निश्चय नै 
लागि पन्था  बाटो भक्तियोगः  भक्तियोग 

न छैन भवेत्  प्राप्त ह॒न्छ 





ताक्यार्थ संसारचक्रमा पेरेका मनुष्यहरूका लागि भक्तियोग भगवान् श्रीकृष्ण प्राप्त गर्नका 
लागि हुन्छ । यहाँ बताइएको बाटोलाई छडेर अरू कुनै पनि कल्याणकारी मार्ग कैन । 


भगवान् बह्म का्त्स्न्यैन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । 
तदघ्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

भगवान्  ब्रह्माजीले कार्स्न्येन  पूर्णरूपले यतः  जुन उपायद्रारा 
कूटस्थः  निर्विकार र ब्रह्य  वेदलाई आत्मनि  भगवान्मा 
एकाग्रचित्त भएर त्रिः  तीन पटक रतिः  भक्ति 
मनीषया  आपनो बुद्धिद्रारा अन्वीक्ष्य  विचार गरेर भवेत्  हन्छ 





रालानन्द्री लीक 


३८८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


तद्  त्यो उपाय अध्यवस्यत्  निश्चित गर्ुमयो  

ताक्यार्थ भगवान् ब्रह्माले एकाग्रचित्तले सम्पूर्णं वेदहरूको तीन पटक अनुशीलन गरी आफ्नो 
बुदधिले यही निश्चय गर्नुभएको धियो कि जुन कर्म ग्नलि सर्वात्मा भगवान् श्रीकृष्णप्रति अनन्य 
प्रम हुन्छ, त्यही नै सर्वश्रेष्ठ धर्म हो । 


भगवान् सवभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः । 
दश्येदयादिमिद्रं्टा लक्षणेरनुमापकेः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

न्त ४ 
द्श्यः  दृश्यपदार्थभित्र पर्ने सवभूतेषु  सम्पूर्ण भगवान्  भगवान् 
अनुमापकेः  भगवत्तत्वको प्राणीहरूभित्र हरिः  श्रीहरि 
अनुमान गराउने स्वात्मना  अन्तर्यामीरूपले लक्षितः  लक्षित हुनृह॒न्छ 
बुद्धयादिमिः  बुद्धि आदि दरष्टा  कार्यकारणमय संसारको 
लक्षणेः लक्षणहरुद्रारा प्रकाशक 





ताक्यार्थ आत्मरूपले भगवान् श्रीकृष्ण नै सम्पूर्ण प्राणीहरूभित्र लक्षित हुनुहन्छ किनभने बुद्धि 
आदि दृश्य पदार्थ भगवान्को अनुमान गराउने लक्षण हून्। भगवान् श्रीहरिमात्र साक्षी या द्रष्टा 


हनहन्छ । 
तस्मात्सवांत्मना राजन् हरिः सर्वत्र सवंदा । 


न कीतितन्य श 
श्रोतव्यः श्च स्मतंन्यो भगवान् नृणाम् ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे परीक्षित् हरिः  हरि कीतितन्यः  कीर्तनीय 
तस्मात्  त्यसकारण सवांत्मना  सम्पूर्ण शक्तिद्रारा स्मतंन्यः च  स्मरणीय पनि 
नृणाम्  मृत्युभयाक्रान्त मुमुक्षु सव॑दा  जहिले पनि र हुनुहुन्छ 

मनुष्यहरूका लागि सर्वत्र  जस्तोसुकै स्थानमा पनि 

भगवान्  सर्वात्मा भगवान् श्रोतव्यः  श्रवणीय 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसकारण मृत्युभयाक्रान्त मुमुक्षु मनुष्यहरूका लागि सर्वात्मा भगवान् 
हरि सम्पूर्ण शक्तिद्रारा जहिले पनि र जस्तोसुकै स्थानमा पनि श्रवणीय, कीर्तनीय र स्मरणीय पनि 


हनुहन्छ । 
पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां 
कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । 
पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं 


व्रजन्ति तच्वरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥ 
यामानन्दरी टीका 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


पदार्थ 
ये  जो भाग्यशाली मनृष्यहरू कथामृतं  भगवान्को कथारूपी 
आत्मनः  आफ्नै आत्मस्वरूप अमृतलाई 


भगवत  भगवान्को पिबन्ति  पान गर्दछछन् 
श्रवणपुटेषु  कानरूपी दुनामा ति  ती मनुष्यहरू 
सम्भृतम्  परिरहेको विषयविदूषितारायं  


सतां  सज्जनहरूद्रारा गादृएको विषयवासनाले मलिन र दूषित 
भएको अन्तःकरणलाई 





३८९ 


अध्याय २ 


पुनन्ति  पवित्र गर्दछन् र 
तच्वरणसरोरुहान्तिकम्  
भगवत् चरणकमलको नजिकैमा 
व्रजन्ति  पुग्दछछन् 


वाक्यार्थ जो व्यक्तिहरू सज्जनहरूद्रारा गादरएको कथारूप अमृतलाई आफ्नो कानरूपी दुनामा 
राखेर पान पनि गर्वछछन्। उनीहरूको हदयबाट विषयरूपी विषको प्रभाव निक्लन्छ । त्यो हृदय 
शुद्ध हन्छ र उनीहरू भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको समाधिलाई प्राप्त गर्न समर्थ ह॒न्छन् । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 


पुरुषसंस्थानुवणंनं नाम द्ितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


३९० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अथ त॒तीयो घ्याय 
अथ तृतीयोऽध्यायः 


अध्याय ३ 


कामनाअनुसार विभिन देवताहरूको उपासना तथा भगवद्भक्तिको प्राधान्य 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्धवान् मम । 


नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ 
पढार्थ 
मनुष्येषु  मनुष्यहरूमा यत्  जुन कर्तव्य हो 
मनीषिणाम्  बुद्धिशाली तत्  त्यसको विषयमा 
म्रियमाणानां  मरणकाल यद्  जुन कुरा 
नजिक भएका भवान्  तपार्ईले 
नृणां  मनुष्यहरूका लागि मम  मलाई 
ताक्यार्थ मनुष्यहरूमा म्रियमाण विवेकी मनुष्यहरूले गर्नुपर्ने 





१॥ 


पृष्टवान्  सोध्नुभएको थियो 
एवम्  यसप्रकार ती 
साधकटहरूका लागि 
निगदितं  भने 


कर्तव्यका विषयमा तपारईले जुन 


कुरा मलाई सोध्नुभएको थियो त्यसको उत्तर शास्त्रहरूमा बताएअनुसार मेले तपारईलाई दिषँ। 


ब्रह्मवचंसकामस्तु यजेत बह्यणः पतिम् । 


इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकामः प्रजापतीन् ॥ 
पढार्थ 
ब्ह्मवचंसकामः  वेदाध्ययनबाट इन्द्रियकामः  इन्दियहरूमा 
उत्पन्न भएको तेजलाई प्राप्त सामर्थ्य प्राप्त गर्न चाहने 
गर्न चाहने मनुष्यले मनुष्यले 
जह्मणस्पतिम्  ब्रह्माजीको इन्द्रम्  इन््रको उपासना गरोस् 
यजेत  उपासना गरोस् 





२॥ 


प्रजाकामः  सन्तानलाई प्राप्त 
गर्न चाहनेले 

प्रजापतीन् दक्ष आदि 
प्रजापतिहरूको उपासना गरोस् 


ताक्यार्थ ब्रह्मतत्त्वलाई प्राप्त गर्न चाहने मनुष्यले ब्रह्माजीको उपासना गरोस्। इन््रियहरूमा 
सामर्थ्य प्राप्त गर्न चाहनेले इन्द्रको उपासना गरोस्। सन्तानलाई प्राप्त गर्न चाहनेले दक्ष आदि 


प्रजापतिहरूको उपासना गरोस् । 


देवी  ५ श्रीकामस्तेजस्कामो ्   
देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । 
वसुकामो वसून् रुद्रान्वीयंकामो ऽथ वीयंवान् ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


पदार्थ 

श्रीकामः  सम्पत्तिलाई प्राप्त 

गर्न चाहने मनुष्यले 

मायां देवीं  भगवती दुर्गको वसुकामः  धन चाहने मनुष्यले 

यजेत उपासना गरोस् वसून्  वसुहरूको उपासना 

तेजस्कामः  तेजलाई प्राप्त गर्न गरोस् 

चाहने मनुष्यले वीयंकामः  प्रभाव चाहने 
मनुष्यले 


विभावसुम्  अग्निको उपासना 
गरोस् 





२९९१ 


अध्याय ३ 


तु  चाहं 

रुद्रान्  रुद्रहरूको उपासना 
गरोस् 

अथ  त्यसपछि 

वीयंवान्  प्रभावशाली हुन्छ 


ताक्यार्थ सम्पत्ति प्राप्त गर्न चाहनेले दुगदिवीको उपासना गरोस्। तेज प्राप्त गर्न चाहनेले 
अग्निको उपासना गरोस्। धर्म प्राप्त गर्न चाहनेले द्रोण आदि वसुहरूको उपासना गरोस् । प्रभाव 


चाहनेले रुद्रहरूको उपासना गयोस्। 


अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वगंकामोऽदितेः सुतान्। 


विश्वान्देवान् राज्यकामः साध्यान् संसाधको 
पदार्थ 
अन्नाद्यकामः  अन्न आदि अदितेः  अदितिका 
भोज्यपदार्थलाई प्राप्त गर्न चाहने सुतान्  छोरा द्वादश 


मनुष्यले आदित्यहरूको उपासना गरोस् 
अदितिं  अदितिको उपासना राज्यकामः  राज्यलाई प्राप्त 
गरोस् गर्न चाहने मनुष्यले 


स्वगंकामः  स्वर्गलाई प्राप्त गर्नविश्चान् देवान्  विश्वेदेवाहरूको 
चाहनेले उपासना गरोस् 
ताक्यार्थ अन्न आदि प्राप्त गर्न चाहनेले अदितिको उपासना 





राजत्वलाई प्राप्त 


वि्ञाम् ॥ ४॥ 


विशाम्  प्रजाहरूमाथि 
संसाधकः  आधिपत्य चाहने 
मनुष्यले 

साध्यान्  साध्यहरूको 
उपासना गरोस् 


गरोस् । स्वर्ग प्राप्त गर्न चाहनेले 
गर्न चाहनेले 


पुष्टिकामः  पुष्टि चाहनेले 
इलां  पृथिवीको अभिमानी 


अदितिका छोरा द्रादशादित्यहरूको उपासना गरोस्। 
विश्वेदेवाहरूको उपासना गरोस् । प्रजाहरूमाथि स्वामित्व प्राप्त गर्न चाहनेले साध्यहरूको उपासना 
गरोस्। 
   र      यजेत् 
आयुष्कामाऽश्चना द्वा पुष्टकाम इला यजत् । 
 प रोदसी न्द 
प्रातष्टाकामः पुरुषा रोदसी लोकमातरो ॥ ५॥ 
पढार्थ 
आयुष्कामः  आयुलाई प्राप्त अश्विनो देवो  
गर्न चाहनेले अश्विनीकुमारहरूको उपासना 
गरोस् 


देवता इलाको 


रालानन्द्री लीक 


३९२ 
द्वितीय स्कन्ध 


यजेत्  उपासना गरोस् 


श्रीमद्भागवत 


पुरुषः  पुरुषले 


प्रतिष्ठाकामः  प्रतिष्ठालाई प्राप्त लोकमातरो  प्राणका 


गर्न चाहने 


आधारभूत लोकका मातापिता 


अध्याय ३ 


रोदसी  स्वर्ग र पृथिवीको 
उपासना गरोस् 


ताक्यार्थ आयुको वृद्धि चाहने मनुष्यले अश्विनीकुमारहरूको उपासना गरोस् । पुष्टि चाहनेले 
पृथिवीको अभिमानी देवताको उपासना गरोस्। प्रतिष्ठा प्राप्त गर्न चाहने मनुष्यले प्राणका 
आधारभूत स्वर्ग र पृरथिवीको उपासना गरोस् । 

रूपाभिकामो गन्धवान् स्त्रीकामोऽप्सर उवंशीम्। 

आधिपत्यकामः सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६॥ 
पदार्थ 
रूपाभिकामः  सौन्दर्य प्राप्त 


स्त्रीकामः  स्त्रीलाई प्राप्त गर्न सर्वेषां  सबैमाथि 


गर्न चाहने मनुष्यले चाहनेले आधिपत्यकामः  सबको 
गन्धवान्  गन्धर्वहरूको अप्सरउवंशीम्  उर्वशी स्वामी बन्न चाहनेले 
उपासना गरोस् अप्सराको परमेष्ठिनम्  ब्रह्माजीको 





यजेत उपासना गरोस् उपासना गरोस् 
वाक्यार्थ सौन्दर्यलाई चाहनेले गन्धर्वहरूको उपासना गरोस्। स्त्रीलाई प्राप्त गर्न चाहनेले 
उर्वशी अप्सराको उपासना गरोस्। सबैमाथि आधिपत्य प्राप्त गर्न चाहनेले ब्रह्माजीको उपासना 
गरोस्। 
यज्ञं यजेद् यास्कामः कोराकामः प्रचेतसम् । 


विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्याथं उमां सतीम् ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

यशस्कामः  कीर्तिं चाहने प्रचेतसम्  वरुणको उपासना दाम्पत्याथंः  पति र पत्नीमा 

मनुष्यले गरोस् परस्पर प्रेम चाहनेले 

यज्ञं  यज्ञपुरुष भगवान् विद्याकामः  विद्यालाई प्राप्त तु  चाहं 

विष्णुको गर्न चाहने मनुष्यले सतीम् उमां  सती उमाको 
र    

यजेद् उपासना गरोस् गिरिशं  शिवजीको आराधना उपासना गरोस् 

कोशकामः  सम्पत्ति प्राप्त गर्न गरोस् 

चाहने मनुष्यले 





ताक्यार्थ कीर्तिं प्राप्त गर्न चाहनेले यज्ञपुरुष भगवान् विष्णुको उपासना गरोस् । सम्पत्ति प्राप्त 
गर्न आहनेले वरुणको उपासना गरोस् । विद्या प्राप्त गर्न चाहनेले शिवजीको उपासना गरोस् । पति 
र पत्नीमा परस्पर प्रेम चाहनेले सती उमाको उपासना गरोस् । 


रालानन्द्री लीक 


३९३ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
धमां   उत्तम न्वा  ९ यजेत् 
धमाथ उत्तमश्कं तन्तुं तन्वन् पित्र् यजेत्। 
रक्षाकामः पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥ 

पदढार्थ 


धमथ  धर्मप्राप्तिका लागि पितृन्  पितुहरूको 
उत्तमशोकं  भगवान् विष्णुको यजेत्  उपासना गरोस् 
उपासना गरोस् रक्षाकामः  विघ्न र 
तन्तुं  वंश परम्पराको बाधाहरूबाट आप्नो रक्नाका मरुद्गणान्  मरुदगणहरूको 
तन्वन्  विस्तारका लागि लागि उपासना गरोस् 

ताक्यार्थ धर्म प्राप्त गर्न चाहनेले भगवान् विष्णुको उपासना गरोस् । वंशपरम्पराको विस्तारका 
लागि पितृहरूको उपासना गरोस्। विघ्नबाधाहरूबाट आप्नो र्ना चाहनेले यक्षहरूको उपासना 
गरोस्। बल प्राप्त गर्न चाहनेले मरुद्गणहरूको उपासना गरोस् । 


पुण्यजनान्  यक्षहरूको र 
ओजस्कामः  बलप्राप्तिको 
लागि 





राज्यकामो मनून् देवान् निऋतिं त्वभिचरन् यजेत् । 
कामकामो यजेत् सोममकामः पुरुषं परम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 
राज्यकामः  राज्यप्राप्तिका निऋतिं  नितऋति राक्षसको अकामः  निष्कामता प्राप्त 
लागि यजेत्  उपासना गरोस् गर्नको लागि 


मनून्  मन्वन्तरका अधिपति कामकामः  भोगप्राप्तिका 
देवान्  देवताहरूको उपासना लागि 

गरोस् सोमम्  चन्द्रमाको 
अभिचरन्  शत्रुमरण चाहनेले यजेत्  उपासना गरोस् 
ताक्यार्थ राज्य चाहनेले मनुहरूको उपासना गरोस्। शत्रुमरण चाहनेले नि्तऋति राक्षसको 
उपासना गरोस्। विषयभोग चाहनेले चन्द्रमाको उपासना गरोस्। वेराग्य चाहनेले परमपुरुष 
नारायणको उपासना गरोस् । 


परम् पुरुषं  परमपुरुष 
नारायणको उपासना गरोस् 





 ् १ 
अकामः सवकामो वा मोक्षकाम उदारधीः। 


तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १०॥ 
पदार्थ 


अकामः  वैराग्य प्राप्त गर्न 
चाहनेले 


परम्  परम 


पुरुषं  पुरुष नारायणको 
उपासना गरोस्  


रालानन्द्री लीक 


३९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


सवकामः  उपर्युक्त सम्पूर्ण उदारधीः  उदार बुद्धि भएको 
पदार्थहरूलाई प्राप्त गर्न चाहनेले साधकले 
वा  अथवा तीवरेण तीव्र 


मोक्षकामः  मोक्षको प्राप्त गर्न भक्तियोगेन  भक्तियोगद्रारा 
चाहने 





अध्याय ३ 


परम् पुरुषं  निर्गुणनिराकार 
परखब्रह्मको 
यजेत  उपासना गरोस् 


ताक्यार्थ वेराग्य प्राप्त गर्न चाहने, उपर्युक्त सम्पूर्ण पदार्थ चाहने अथवा मोक्ष चाहने उदार 
बुद्धि भएको व्यक्तिले भक्तियोगद्वारा परमपुरुष परत्रह्मको उपासना गरोस् । 


एतावानेव यजतामिह निःभेयसोदयः। 


भगवत्यचलो भावो यद्धागवतसङ्गतः ॥ ९९ ॥ 
पदार्थ 
इह  यस संसारमा 
यजताम्  सबे किसिमका 
उपासकहरूका लागि पनि 


यद्धागवतसद्गतः  भगवान्का 
भक्तहरूको सङ्तद्रारा 

भगवति  भगवान् नारायणमा 
अचरः  अचल 





भावः  भक्ति ह॒न्छ जुन 
भक्तिबाट 

एतावान् एव  यही नै 
निशश्रेयसोद्यः मृख्यलाभ हो 


ताक्यार्थ यस संसारमा जति किसिमका उपासक छन् ती सबका लागि भगवान्का भक्तहरूको 
सङ्गतद्रारा भगवान्मा भक्तिको उदय हनु नै मुख्य प्रयोजन हो। ती भिन्नभिन्न देवताहरूको 
आराधनाद्रारा प्राप्त हुने तीती भिन्नभिन्न विषयहरूको प्राप्ति मुख्य फल होडन । 


ज्ञानं यदा प्रतिनिवृत्तगुणोमिचकरम् 
आत्मप्रसाद् उत यत्र गुणेष्वसङ्गः । 
केवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः 


को निवृतो हरिकथासु रतिं न कुयात् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

हरिकथासु  हरिकथामा यत्र  चित्त निर्मल भएपच्छि 
यद्  जुन गुणेषु  विषयहरूमा 

ज्ञानं  ज्ञान हृन्छ असङ्गः  वैराग्य हन्छ 


  


प्रतिनिवृत्तगुणोमिचक्रम्  रागादि अथ  यसपचछ्छि 

गुणहरूको समूह जहाँ सर्वथा केवल्यसम्मतपथःमोक्षलाई 
नष्ट हुन्छ त्यसपच्छि प्राप्त गराउने सर्वसम्मत मार्ग 
आत्मप्रसाद  चित्त निर्मल भक्तियोगः  भक्तियोगको प्राप्ति 
हुन्छ ह॒न्छ 





निवृतः  एक पटकमाव्र 
भगवत्कथाको श्रवणसुखको 
अनुभव गर्ने 

कः  कुन त्यस्तौ साधक होला 
जो 

रतिं  ती हरिकथाहरूमा प्रेम 
न कुयात्  नगरोस् 


रालानन्द्री लीक 


२९५ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ ती हरिकथाहरूको श्रवण गर्नलि दुर्लभ ज्ञानको प्राप्ति हन्छ । जसबाट संसारसागरको 
त्रिगुणमयी तरङ्गमालाहरू सर्धैका लागि शान्त हुन्छन् । हदय शुद्ध भएर आत्मानन्दको अनुभव हून 
थाल्दछ । इन्द्रियहरूको विषयआसक्ति हटन॒ लाग्दछ । कैवल्यमोक्षको सर्वसम्मत मार्ग 
भक्तियोगको प्राप्ति हृन्छ। भगवान्का त्यस्ता रसमय कथाहरूको चस्का लागेको कुन त्यस्तो 
मनुष्य होला, जो भगवानूको कथामा प्रेम नगर्ला ? 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
इत्यभिव्याहृतं राजा निरम्य भरतषंभः। 


किमन्यत् पृष्टवान् भूयो वेयासकिमृषिं कविम् ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
इति  यसप्रकार 
अमिन्याहृतं  भगवान् 


  राजा परीक्षित्ले भूयः  फेरि 

ऋषिं  ऋषि अन्यत्  अरू 
शुकदेवजीले भन्नुभएको कविम्  शब्दब्रह्ममा निष्णात किम्  के 

निशम्य  सुनेर वेयासकिम्  भगवान् पृष्टवान्  सध्नुभयो 
भरतषंभः  भरतवंशीमा श्रेष्ठ शुकदेवजीलाई 
ताक्यार्थ भरतवंशीमा श्रेष्ठ राजा परीक्षित्ले शुकदेवजीको कुरा सुनेर फेरि शब्दब्रह्ममा निष्णात 
ऋषि शुकदेवजीसंग राजा के सोध्नुभयो ? 


एतच्छुशुषतां विदन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । 
कथा हरिकथोदकांः सतां स्युः सदसि ध्रुवम् ॥ ४ ॥ 









पदार्थ 

विद्वन्  हे विद्वान् भाषितुम्  भन्न हरिकथोदकांः  भगवान्को 
सूत  सुतजी असि  योग्य हूनुहुन्छ रासमय लीलाकथाहरूमा 
एतत्  शुकदेव र राजा धुवम्  किनभने पर्यवसित हुने 

परीक्षित्को यो संवाद सतां  सज्जनहरूको कथाः  कथाहरू 

शुश्रूषतां  सुन्न चाहने सदसि सभामा स्युः  हन्छन् 

नः  हामीहरूका लागि 





ताक्यार्थ हे विद्वान् सूतजी ! हामीहरू शुकदेव र राजा परीषितूको वार्तालाप प्रेमपूर्वक सुन्न 
चाहन्छौं । तपाईले कृपा गरेर हामीलाई सुनाउनुहोस् किनभने सन्तहरूको सभामा यस्ता कुराहरू 
हन्छन् जसको पर्यवसान भगवान्को लीलामय कथाहरूमा हुन्छ । 


क ् राजा न महारथ 
स व मागवता रजा पाण्ड्वा महारथः । 


रालानन्द्री लीक 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३ 


बालकीडनकेः कीडन् कृष्णकीडां य आददे ॥ १५॥ 


वे  निश्चय 


भागवतः  भगवान्का भक्त 
हनुहन्थ्यो 


पाण्डवेयः  पाण्डुकुलमा उत्पन्न बालक्रीडनकैः  क्रीडाका 


यः  जो राजा परीक्षित् 
कृष्णक्रीडां  कृष्णलीलाकै रस 
आददे  लिने गर्नहुन्ध्यो 


महारथः  महारथि साधनहरूद्रारा 

राजा  राजा परीक्षित् क्रीडन्  वेल्दाखेरि 
ताक्यार्थ पाण्डुनन्दन महारथि राजा परीक्षित् भगवान्का त्यस्ता परमभक्त हुनुहुन्थ्यो जो 
बाल्यावस्थामा खेल्दाखेरि पनि श्रीकृष्णलीलाके रस लिनुहुन्थ्यो । 





वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायणः । 


उरुगायगुणोदाराः सतां स्युहिं समागमे ॥ १६॥ 
पदार्थ 
भगवान्  भगवान् 
वैयासकिः  शुकदेवजी 
च  पनि 


हि  निश्चय नै 
उरुगायगुणोदाराः  भगवान्का 
गुणहरूले श्रेष्ठ भएका कथाहरू 
स्युः  भणएहोलान् 


त्यसै गरी अरू भगवान्का 
भक्तहरू त्यहं उपस्थित थिए 
यसकारण 

वासुदेवपरायणः  भगवान्का सतां  सज्जनहरूको 
परमभक्त हुनुहुन््यो समागमे  समागममा 
ताक्यार्थ भगवान् शुकदेवजी भगवान्का परम भक्त हुनुहन्थ्यो । यस्ते त्यहं भगवान्का अन्य 
भक्तहरू पनि आएका थिए। यस्ता सन्तहरूको सत्सङ्मा अवश्य पनि भगवान्का मङ्गलमय 
गुणहरूको दिव्यचर्चा भयो होला । 





  म्द, 


आयुहरति वे पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसो । 
 यः न् उत्तम ठ् ९ 
तस्यते यतक्षणो नीत उत्तमश्ोकवातंया ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

यत्  जुन मनुष्यले क्षणः  समय ।  आयुलाई 

असो  यी सूर्य भगवान् नीतः  यापन गरेको छ वे  निश्चय नै 

उद्यन्  उदारँदे तस्य  त्यस व्यक्तिको हरति  नष्ट गरिरहनुभएको छ 
अस्तं च  अस्ताठँदै आयुः  आयुलाई 

उत्तमश्टोकवातंया  भगवान्का ऋते  छोडेर 

कथा सुनेर अथवा सुनाएर पुंसाम्  अन्य व्यक्तिहरूको 





रालानन्द्री लीक 


३९७ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ जसको समय भगवान् श्रीकृष्णको गुणको गान अथवा श्रवणमा व्यतीत हुन्छ त्यी 
व्यक्तिदेखि अतिरिक्त सबे मनुष्यहरूको आयु व्यर्थ बितिरहेको छ । भगवान् सूर्यले प्रतिदिन आफ्नो 
उदय र अस्तद्वारा उनीहरूको आयुलाई नष्ट गरिरहनुभएको छ। 


तरवः कि न जीवन्ति भस्त्राः कि न श्वसन्त्युत । 
न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामपशवोऽपरे ॥ १८ ॥ 





पढार्थ 

तरवः  रुखहरू न श्वसन्ति  सास फेर्दैनन् र? किं के 

किं के उत  अथवा न खादन्ति  खादिनन् ? 

न जीवन्ति  बांच्दैनन् र? अपरे  अरू किंके 

भस्त्राः  खलँ तीहरू ग्रामपडशवः  गामा पालिरेका न मेहन्ति  बच्चा पैदा गर्दैनन् 
किं के पशुहरू र? 


ताक्यार्थ के वृक्षहरू बांँचेका छैनन् र? के खलाँतीले सास लिँदेन र? के गामा पालिएका 
पशुहरूले पनि खाने र बच्चा उत्पन्न गर्ने काम गर्देनन् र ? 


श्वविड्वरादोषखेरेः संस्तुतः पुरुषः पञ्युः। 
म 


न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदायजः ॥ १९॥ 


पढार्थ 

जातु  कटिल्यै पनि न यत्कणंपथोपेतः  जुन पशुः पशु 

गदाग्रजः  श्रीकृष्ण भन्ने मनुष्यको कानमा एकपटक पनि श्वविड्वराहोषटखः  कुकुर, 

नाम  नाम परेको छैन त्यो सुगुर, उट र गधा भन्दा पनि 
पुरुषः  पुरुषको आकारको संस्तुतः गएगुज्रेको हो 





ताक्यार्थ जसले जीवनमा एकपटक पनि भगवान् श्रीकृष्णका लीलाकथाको श्रवण गरेको छैन, 
त्यो नरपशु, कुक्कुर, सुंगुर, उट र गधाभन्दा पनि गएगुज्रेको हो । 


 र  र 
विरे बतोरुकरमविकमान्ये 
न शुण्वतः कणपुटे नरस्य । 
जिहासती   
जिहासती दादुरिकेव सूत 


न चोपगायत्युरुगायगाथा  ॥ २० ॥ 
पदृार्थ 


रालानन्द्री लीक 


३९८ 
द्वितीय स्कन्ध 


सूत  हे सूतजी 

नरस्य  जुन व्यक्तिको 
ये  जुन 

कर्णपुटे  दुई कानले 


श्रीमद्भागवत 


बत  यो खेदको कुराहो ती 
कानहरू 

बिले  सर्पहरूले निवास गर्ने 
प्वालमात्र हुन् कुनै पुरुषले 


अध्याय ३ 


त्यो पुरुषको 

दाटुरिका  भ्यागुतोको 

जिहया  जिब्रोजस्तो कट्रभाषी 
असती  निरर्थक जिब्रो हो 


उरुक्रमविक्रमान्  भगवान् 
श्रीकृष्णको कथालाई कथा 

न शुण्वतः  श्रवण गर्दैनन् न उपगायति  गान गर्दैन भने 
ताक्यार्थ जो मनुष्य भगवान् श्रीकृष्णको कथा कटहिल्यै पनि सुन्देन उसका कान सर्पं बस्ने 
प्वाल जस्ता ह॒न्। जुन जित्राले भगवान्को लीलाको गायन गर्दन त्यो भ्यागुताको जित्रोजस्तो 
कटुभाषी निरर्थक जिनब्रो हो । त्यस्तो जिब्रो हूनुको सटा बरु जित्रो नहुनु नै राम्रो हो। 


उरुगायगाथाः  भगवान्को 





भारः परं पट्रकिरीरसुष्ट 
मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । 
रावो करो नो कुरुते सपर्या 
हरेखसत्काञ्चनकङ्कणो वा ॥ २९॥ 
पदढार्थ 


पटकिरीटजुष्टम्  रेशमी वस्त्र र परं  केवल 
मुकुटले युक्त भएको छ भारः  भारमात्रहो 


हरेः  भगवान् विष्णुको 
सपयां  पूजा 


अपि  तापनि वा  अथवा न कुरुते  गर्दैनन् भने 
उत्तमाद्गं  जुन शिर रसत्काञ्चनकङ्कणो  सुनको सावो  ती हात मूर्दाका हात 


मुकुन्दम्  भगवान्को चरणमा बालाले युक्त भएका छन् तापनिजस्ता हुन् 
न नमेत्  भुक्दैन भने करो  जुन हात 
ताक्यार्थ जुन शिर कहिल्ये पनि भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा दुक्देन त्यो रेशमी वस्त्रहारा 
सुसज्जित र मुकुटले युक्त भए तापनि भारमात्र हो । जुन हातहरूले भगवान्को सेवापूजा गर्देनन् ती 
हातहरू सुनका बालाहरूद्रारा भूषित भए तापनि मूर्दाका हातजस्ता हुन् । 





. भ 


बहायेते ते नयने नराणां 
लि्लानि विष्णोनं निरीक्षतो ये । 
पादो नृणां तो द्रुमजन्मभाजो 


 न 


क्षेत्राणि नानुबजतो हेयो ॥ २२॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


३९९ 





द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
५   व 

नराणां  मनुष्यहरूका ते ती आंखा हरेः  भगवान्का 

४  ९ ५ न  

ये  जुन दर्द बहायते  मयूरका प्वांखका क्षेत्राणि लीलास्थलीहरूको 

नयने  जुन आंखा आंखा बराबर हुन् न अनुव्रजतः  यात्रा गर्दैनन् 

विष्णोः  भगवान् विष्णुका नृणां  मनुष्यहरूका लागि भने 

लिङ्गानि  मूर्विहरूलाई यो  जुन तो  ती दुई गोडाहरू 

न निरीक्षतः  ठेर्दैनन् भने पादौ  गोडाहरू दूमजन्मभाजो  वृक्ष जस्ता हुन् 


ताक्यार्थ जुन ओंँखाहरू भगवान्लाई स्मरण गराउन मूर्ति, तीर्थ र नदी आदिको दर्शन गर्देनन् 
ती मयूरका प्वांखमा बनेका ओंँखाका चिह्नजस्ता निरर्थक हुन्। जुन गोडाले भगवान्का 
लीलास्थलीको यात्रा गर्देनन् भने ती त कटहिल्यै नहिंडने जड रूखहरू जस्ता हुन् । 


जीवञ्छवो भागवताङ्धिरेणुं 
न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । 
श्रीविष्णुपदया मनुजस्तुलस्याः 


श्वसञ्छवो यस्तु न वेद् गन्धम् ॥ २३॥ 
पढार्थ 
यःजो जीवन् शवः  बाँचे तापनि न वेद्  यदि सुंधेर प्रशंसा गर्दन 
मत्यः  मनुष्य मरेतुल्य हो भने 
तु  चाहं यः जो श्वसन् शावः  बाँचेर पनि मरे 
भागवताङ्प्रिरेणुं  भगवान्का मनुजः  मनुष्य बराबर हो 
भक्तहरूको चरणहरूको धूलो श्रीविष्णुपद्याः भगवान्को 
जातु  कहिल्ये पनि चरणमा चटढाइएको 
न अभिलभेत  शरीरका सम्पूर्ण तुलस्याः  तुलसीको 
अङ्गहरूमा धारण गर्दन भने गन्धम्  गन्धलाई 
ताक्यार्थ जुन मनुष्ये भगवत्परेमी सन्तको चरणको धूलो आफ्नो शरीरमा धारण गर्दन त्यो 
नांच तापनि मरेतुल्य हो। जो मनुष्य भगवानूको चरणमा चदढाएको तुलसीको सुगन्ध लिएर 
त्यसको प्रशंसा गर्दैन उसले सास फेरे तापनि ऊ श्वासरहित मुर्दजस्तो हो । 





तदरमसारं हृदयं बतेदं 
र,    
यदुगद्यमाणेहेरिनामधेयेः। 
न विक्रियेताथ यदा विकारो 
क जलं ति न  
नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हषः ॥ २४॥ 


रालानन्द्री लीक 


०० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदार्थ 

हरिनामधेयेः  हरिवाचक हृदयं  हदय 

शब्दहरूको न विक्रियेत  यदि पग्लिदैन भने 


गृद्यमणिः  आफूले उच्चारण तत्  त्यो हृदय 
गर्दा अथवा अरूहरूले उच्चारण अरमसारं  फलामजस्तो कटोर 


गरेको सुन्दा हदय हो 

यद्  जुन अथ  त्यसपछि 
इदं  यस्तो यदा  जुन समयमा 
बत  निश्चय नै नेत्रे  आंखामा 


ताक्यार्थ त्यो हृदय हृदय होन, अपितु फलाम हो जुन हृदय 


अध्याय ३ 


जटं  आंसु र 

गात्ररुहेषु  शरीरमा 

हषः  हर्ष हुन्छ भने त्यस 
समयमा 

विकारः  यस किसिमको 
परिवर्तन र रोमाञ्च हुन्छ 





भगवान्को मङ्गलमय नामहरूको 


श्रवण र कीर्तन गदखिरि पनि पग्लेर भगवान्तिर जाँदैन। जुन समयमा हृदय पर्लिन्छ त्यस 


समयमा आं खाबाट आंसुहरू आउन लाग्दछन् र शरीरमा रोमाञ्च 
अथाभिपेदयद्गं मनोऽनुकूलं 
प्रभाषसे भागवतप्रधानः । 
यदाह वैयासकिरात्मविद्या 


विशारदो नृपतिं साघु पृष्टः ॥ २५॥ 
पढार्थ 
अखं  हे प्रिय सूतजी 
साघु  राम्रो प्रकारले 
पृष्टः  प्रश्न गरिएका 
आत्मविद्याविशारदः  
आत्मविद्यामा निपुण भएका 
वैयासकिः  शुकदेवजीले 


यत्  जुन कुरा 

नृपतिं  राजा परीक्षित्लाई 
आह  बताउनुभयो त्यो कुरे 
अथ  यसपचछ्छि हामीहरूलाई 
अभिघेहि  बताउनुहोस् 


हन लाग्दच् । 


भागवतप्रधानः  भगवान्का 
भक्तहरूमा श्रेष्ठ तपाई 
मनोऽनुकूलं  हामीहरूको 
मनलाई आनन्द दिने कुरा 
प्रभाषसे  भननुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे प्रिय सूतजी ! तपाईको वाणीले हाम्रो हृदयलाई माधुर्यले परिपूर्ण बना्ंछ । 
यसकारण भगवानूका परमभक्त आत्मविद्यामा निपुण शुकदेवजीले राजा परीक्षित्का प्रश्नहरूको 
उत्तरमा जुन कुरा बताउनुभयो त्यो कुरा कृपा गरेर हामीलाई सुनाउनुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अथ चतुर्थोऽध्यायः 


८०१ 


अध्याय 


राजा परीक्ित्का सृष्टिविषयक प्रश्नहरू एवं श्रीशुकदेवजीद्रारा कथारम्भ 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मनः। 


उपधाय ९  स  व्यधात् 
उपाय मात कृष्ण जत्तरयः सतीं व्यधात् ॥ ९॥ 


पढार्थ 
वैयासकेः  शुकदेवजीको वचः  वचनलाई 
इति  यसप्रकार उपधायं  सुनेर 
ओत्तरेय त 
आत्मनः  भगवान्को   उत्तराका पुत्र राजा 
तत्त्वनिश्चयम्  तत्त्वको निश्चय परीक्षित्ले 
गराउने कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 





सतीं  शुद्ध 
मतीं  बुद्धि 
न्यधात्  अर्पण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवत्तत्वको निश्चय गराउने खालका शुकदेवजीका वचनहरू उत्तराका पुत्र राजा 
परीक्षित्ले सुनेर आफ्नो शुद्ध बुद्धिलाई भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा अनन्यभावले समर्पित 


गरिदिनुभयो । 


आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । 


राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहो ॥ २॥ 


पदार्थ 

आत्मजायासुतागारपद्ुद्रविणबन्धु राज्ये  राज्यमा 

षु  शरीर, पत्नी, पुत्र, महल, च  पनि 

पशु, धन, भाद, दाजुभाद नित्यं  सर्धं भडरहने 
अविकठे  निष्कण्टक विरूढां  दढ 





ममतां ममतालाई 
न्स 
जहौ  त्याग्नुभयो 


ताक्यार्थ शरीर, पत्नी, पुत्र, महल, पशु, धन, भाद्, दाजुभाइ र निष्कण्टक राज्यमा सर्धैको 


अभ्यासको कारणले भएको दृढ ममतालाई उहाँ ले त्यागनुभयो । 


पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमाः । 


कृष्णानुभावश्रवणे श्रदधानो महामनाः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


८०२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 


९  


संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कमं त्रैवगिकं च यत्। 
वासुदेवे भगवति आत्मभावं दुटं गतः ॥ ४॥ 





पदढार्थ 

सत्तमाः  हे शौनक आदि ।  प्राप्त गरेर मां  मलाई 

ऋषिहरू हो ! संस्थां  मृत्यु नजिक आएको ।यत्  जुन 

कृष्णानुभावश्रवणे  भगवान् कुरा पृच्छथ  प्रश्न सोध्दै हुनुह॒न्छ 
श्रीकृष्णको कथाश्रवणमा विज्ञाय  जानेर इमम्यही 

श्ररधानः  श्रद्धा राख्ने त्ेवरगिंकं  धर्म, अर्थ र एव ने 

भगवति  भगवान् कामसम्बन्धी अर्थं  प्रश्न 

वासुदेवे  वासुदेवमा कमं  कर्म महामनाः  महामनस्वी राजा 
ददं  दृढ संन्यस्य  त्याग गरेर परीभ्षित्ले 

आत्मभावं  आत्मभावलाई तपाईहरू पप्रच्छ  सोध्नुभयो 


ताक्यार्थ शौनक आदि ऋषिहरू हो, महामनस्वी राजा परीक्षितूले आफ्नो मृत्युको निश्चित 
समय जान्नुभएको धियो । यसकारण उनले धर्म, अर्थ र कामसंग सम्बन्ध राख्ने सम्पूर्णं कर्महरूको 
परित्याग गरिदिनुभयो । त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णमा सुदृढ आत्मभावलाई प्राप्त गरेर अत्यन्त 
श्रद्धाले भगवान् श्रीकृष्णको महिमा श्रवण गर्नका लागि उहाँले शुकदेवजीसेंग यही प्रश्न गर्नुभयो 
जुन प्रश्न तपाईहरू मसंग सोध्दै हुनुहुन्छ । 


राजोवाच परीक्षित्ले सोध्नुभयो 

समीचीनं वचो बह्यन् सवंज्ञस्य तवानघ । 
विरीरयते  अत्  कथयत कथाम् 

तमो विशीर्यते मह्यं हरेः  कथाम् ॥ ५॥ 


पढार्थ 

ब्रह्मन्  ब्रह्मस्वरूप वचः  वचन कथयतः  भन्दै जानुहुन्छ 
अनघ  निष्पाप हे शुकदेवजी समीचीनं  उचित र सत्य छ॒ मह्यं  मेरो 

सवंज्ञस्य  सर्वज्ञ हरेः  भगवान्को तमः  अज्ञान 

तव  तपाईको कथाम्  कथा विहीयते  हटछ 





ताक्यार्थ मुनिवर ! तपाई परमपवित्र र सर्वज्ञ हुनुहन्छ । तपारईले जुन कुरा बताउनुभयो, त्यो 
परमसत्य एवं उचित छ । तपाई जतिजति भगवान्को कथा भन्दैजानुहुन्छ, त्यतित्यति मेरो 
अज्ञानको पर्दा हट्दै गड्रहेको छ । 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । 


  सृजते   दुर्विभाव्यमधी स 
यथेदं सृजते विश्वं श्वरे ॥ ६॥ 


पदार्थ 

अधीश्वरेः  ब्रह्मा आदि 
देवताहरुूद्रारा पनि 
दुविंभाव्यम्  जान्न कठिन 
इदं  यो 

विश्वं  संसारलाई 
भगवान्  भगवान् 
आत्ममायया  आप्नो 
मायाद्रारा 


यथा  जसरी 

सृजते  सृष्टि गर्नृहन्छ 
यथा च  फेरि जसरी 
गोपायति  यसको पालन 
गरनहन्छ 

पुनः  फेरि 

यथा  जसरी 





८०२३ 


अध्याय 


संयच्छते  आपफूमा लीन 
गर्नृहुन्छ त्यसको विषयमा 


भूय  फेरि 
एव  पनि 


विवित्सामि  जान चाहन्हु 


वाक्यार्थ म तपारईबाट यही कुरा जान्न चाहन्ट्ु कि भगवान् देवताहरूद्रारा पनि जान्न कठिन 


यस संसारको मायाद्रारा सष्टि, पालन र संहार कसरी गर्नृहुन्छ ? 


यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुनः। 
यां यां शक्तिमुपाभरित्य पुरुराक्तिः परः पुमान् ॥ 

   स ९ 
आत्मानं कीडयन् कीडन् करोति विकरोति च ॥ ७॥ 


पदार्थ 

पुरुशक्तिः  अनन्तशक्तिवाला 
परः  परम 

पुमान्  पुरुष 

विभुः  परमात्मा 

यां यां  जुनजुन 

राक्तिम्  शक्तिलाई 


उपाश्रित्य  स्वीकार गरेर 
क्रीडन् माया शक्तिका साथ 
क्रीडा गर्द 

आत्मानं  महत्तत्त्व र अहङ्ार 
आदिको रूपमा आफूलाई 
करोति  बनाउनुहुन्छ 





क्रीडयन्  ब्रह्मा मरीचि आदि 
ऋषिहरुद्ारा क्रीडा गर्व 
विकरोति  देवता र मनुष्य 
आदिका रूपमा बनाउनुहून्छ 


ताक्यार्थ भगवान् कसरी यो संसारको रक्षा गर्नृहन्छ अनि संहार पनि गर्नृहुन्छ ? अनन्त शक्ति 
परमात्मा कुन कुन शक्तिको आश्रय लिएर स्वयं आफूलाई क्रीडाको साधन बनाएर क्रीडा 
गनुहुन्छ ? उहाँ बच्चाहरूले खेल्दाखेरि आफ्नो घर बनाएर तुरन्त फेरि भत्काएँ यति दलो 
ब्रह्माण्डलाई बनाएर फेरि तुरन्त कसरी भत्काउनुहुन्छ ? 


नूनं भगवतो बहन् हरेरुदरूतकमंणः। 
दुविंभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


८०छ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
पढार्थ 

जह्मन्  ब्रह्मस्वरूप हे हरेः  श्रीकृष्णको दुर्विभाव्यम्  जानन कठिन 
शुकदेवजी चेष्टितम्  लीला इव  ठै 

नूनं  निश्चय कविभिः  ठूला टूला आभाति  देखिन्छ 
अद्भुतकर्मणः  अदभुत कर्म गर्नीविद्रानूहरुद्रारा 

भगवतः  भगवान् अपि  पनि 





ताक्यार्थ अदभुत कर्म गर्न भगवान् श्रीहरिका लीलाहरूको रहस्यलाई दुलाटठुला विद्रानूहरू 
पनि निश्चय नै बुरुन सक्दैनन्। 


यथा गुणांस्तु प्रकृतेयुंगपत्कमशोऽपि वा । 
बिभतिं भूरिशस्त्वेकः कुव॑न्कमौणि जन्मभिः ॥ ९॥ 


पदठार्थ 

एकः  एउटै भगवान्ले कमीणि  कर्महरू युगपत्  एकैपटकः 
जन्मभिः  अवतारहरुद्रारा कुवन्  गर्द वा  अथवा 

यथा  जसरी प्रकृतेः  प्रकृतिका क्रमाः  क्रमैले 
भूरिशः  धेरै गुणान्  गुणहरू बिभतिं  धारण गर्नुहुन्छ 





वाक्यार्थ एडटे भगवानूले विभिन्न अवतारहरू लिएर धरे किसिमका कर्महरू गर्दा प्रकूतिका 
गुणहरूलाई एके पटक धारण गर्नुहुन्छ कि क्रमैले धारण गर्नहुन्छ ? 


विचिकित्सितमेतन्मे बवीतु भगवान् यथा । 
शाब्दे बह्मणि निष्णातः परस्मिंश्च भवान् खलु ॥ १०॥ 


पदार्थ 

एतत्  यस विषयमा यथा  यथावत् शाब्दे बह्मणि  शब्दब्रह्ममा 
विचिकित्सितम्  मलाई सन्देह वीतु  भन्नुहोस् अपि र 

छ यसकारण खलु  निश्चय नै परस्मिन्  परब्रह्ममा 
भगवान्  तपार्ईले भवान्  तपाई निष्णातः  निष्णात हनुहन्छ 





ताक्यार्थ मुनिवर ! तपाई शब्दब्रह्ममा र पख्रह्ममा निष्णात ह॒नुहन्छ। यसकारण यो मेरो 
सन्देहलाई हटाइदिनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इत्युपामन्तितो राज्ञा गुणानुकथने हरेः । 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
हृषीकेशमनुस्मृत्य   

हृषीकेरमनुस्मृत्य प्रातवक्तु प्रचक्रम ॥ ११॥ 

पढार्थ 

इति  यसप्रकार उपामन्त्रितः  प्रार्थना गरिएका 

राज्ञा  राजा परीकषितुद्रारा 

हरेः  भगवान् नारायणको हृषीकेशम्  भगवान् 

गुणानुकथने  गुणहरूको हषी केशलाई 


वर्णनका लागि 
ताक्यार्थ राजा परीक्षितद्ारा भगवान्का गुणहरूको वर्णन 





८०५ 


अध्याय 


अनुस्मृत्य  बारम्बार स्मरण 
गरेर 

प्रतिवक्तुं  उत्तर दिन 
प्रचक्रमे  प्रारम्भ गर्नुभयो 


गर्नका लागि यसप्रकार प्रार्थना 


रारिनुभएका शुकदेवजीले भगवान् श्रीकृष्णको बारम्बार स्मरण गरेर उत्तर दिन आरम्भ गर्नुभयो । 


श्रीजुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 

नमः परस्मे पुरुषाय भूयसे 
सदुद्धवस्थाननिरोधटीटखया । 

गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना 


मन्तभ॑वायानुपलशक्ष्यवत्म॑ने ॥ १२॥ 

पदढार्थ 
भूयसे  उत्कृष्ट महिमा भएका   मायाको 
सदुद्धवस्थाननिरोधलीलया  सत्तव, रज र तमोगुणलाई 
संसारको उत्पत्ति, स्थिति र॒ स्वीकार गर्न भएका 
संहारका लागि ब्रह्मा, विष्णु र देहिनाम्  चर र अचर 
महेश्वररूपले प्राणीहरूको 

अन्तभ॑वाय  अन्तर्यमीरूपले 

विराजमान भएका 


अनुपलक्ष्यवत्मने  हृदयमा 
उपलब्धिको मार्ग बुदधिगम्य 
नभएका 

४०२। 
परस्मे  सर्वोत्तम 
पुरुषाय  पुरुषलाई 
नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयलीला गर्का लागि सत्त्व, रज र तमोगुणस्वरूप 
तीन शक्ति स्वीकार गरेर समस्त चरअचर प्राणीहरूको हृदयमा अन्तर्यामीरूपले विराजमान हुनुहुने 
जसको स्वरूप र उपलबन्धिको मार्ग बुद्धिगम्य छैन, जो स्वरूपतः अनन्त हूनुहुन्छ र जसको महिमा 
पनि अनन्त छ । ती पुरुषोत्तम भगवान्लाई नमस्कार छ । 


भूयो नमः सद्रूजिनच्छिदेऽसता 
मसम्भवायाखिलसत्त्वमूतये । 


रालानन्द्री लीक 


८०६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
पुंसां पुनः पारमहंस्य आश्रमे 
व्यवस्थितानामलुमृग्यदाश्ुषे ॥ १६॥ 
पदढार्थ 


व्यवस्थितानाम् स्थित भएका 
पुंसां  साधकहरूका लागि 
अनुमृग्यदाश्युषे  आत्मतत्वको 
ज्ञान प्रदान गर्न भएका यस्ता 
सर्वोत्तिम पुरुष भगवानूलाई 
भूयः  फेरि 

नमः  नमस्कार छ 

वाक्यार्थ जो सज्जनहरूको दुःखलाई हटाएर उनीहरूलाई आफ्नो प्रेम प्रदान गर्नृहुन्छ। 
दुष्टहरूको सांसारिक उन्नतिलाई रोकेर उनीहरूलाई मुक्ति प्रदान गर्नृहुन्छ । जो मनुष्यहरू परमहंस 
आश्वममा स्थित छन् उनीहरूलाई ज्ञानप्रदान गर्नृहुन्छ ती भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार छ । 


सद्रूजिनच्छिदे  सज्जनहरूको अखिरसत््वमूतेये  संसारका 
दुःखलाई हरण गर्ने भएका समस्त चर र अचर प्राणी नै 
असताम्  दुष्टहरूको आप्ना मूर्ति भएका 
असम्भवाय  सांसारिक पुनः  फेरि 
उन्नतिलाई रोकने भएका पारमहंस्ये  संन्यास 

आश्रमे  आश्रममा 





नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां 
विदूरकाष्ठाय मुहः कुयोगिनाम् । 
निरस्तसाम्यातिरायेन राधसा 
स्वधामनि बरह्मणि रंस्यते नमः॥ ४ ॥ 


पदठार्थ 

सात्वतां  यादवहरूमा निरस्तसाम्यातिशयेन  समान र ते  तपाई यस्ता भगवान्लाई 
ऋषभाय  श्रेष्ठ भएका अतिशयलाई नाघेको मुहुः  बारम्बार 
कुयोगिनाम्  दुदपूर्वक राधसा  रेश्वर्यद्रारा नमः  नमस्कार 

भक्तिहीन साधना गर्न स्वधामनि  आपनो धाम अस्तु  छ 

योगीहरूका लागि ब्रह्मणि  ब्रह्मा 

विदूरकाष्ठाय  दुर्य भएका रंस्यते  विहार गर्ने 





ताक्यार्थ यादवहरूमा श्रेष्ठ भएका, दृढतापूर्वक भक्तिहीन साधना गर्ने योगीहरूका लागि दर्ञेय 
भएका, समान र अतिशयलाई नाघेको एेश्वर्यद्रारा आफ्नो स्वरूप धाममा विहार गर्ने तपाई यस्ता 
भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार छ। 


यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं 
यदन्दनं यच्छवणं यदहणम् । 


रालानन्द्री लीक 


०७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
्   विधुनोति   ५ 
लकस्य सद्या विघुनात केत्मष 
तस्मे सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ १५॥ 
पदार्थ 


यत्कीतंनं  जसको कीर्तनले यदहणम्  जसको पूजनले सुभद्रश्रवसे  पवित्रकीर्तिं 


यत्स्मरणं  जसको स्मरणले सद्यः  तुरन्त भएका 
यदीक्षणं  जसको नमस्कारले छोकस्य  लोकको तस्मे  ती भगवान्लाई 
यद्न्दनं  जसको वन्दनाले कल्मषं  पापलाई नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 


 ०.५ अ 


यच्रवणं  जसको श्रवणले विधुनोति  नष्ट गरिदिन्छ छ 
ताक्यार्थ जसको कीर्तन, स्मरण, दर्शन, वन्दना, श्रवण र पूजनले जीवहरूको पापलाई तत्काल 
नष्ट गरिदिन्छ त्यस्ता पवित्रकीर्तिं भएका भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार छ। 





विचक्षणा यच्वरणोपसादनात् 

सद्धं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मनः। 
विन्दन्ति हि बह्मगतिं गतक्छमा 

स्तस्मे सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥ १६॥ 


पढार्थ 
विचक्षणाः  निपुण बुद्धि भएकाउभयतः  यसलोक र विन्दन्ति  प्राप्त गर्दछन् 
साधकहरू परलोकको सुभद्रश्रवसे  पवित्र कीर्ति 


यच्चरणोपसादनात्  जुन 
भगवान्का चरणकमलहरूको 
भजन गनलि 

हि  निश्चय नै 


अन्तरात्मनः  मनको 
सङ्गं  भोगको इच्छालाई 
व्युदस्य  त्याग गरेर 


गतक्लमाः  विना प्रयास नै 


ब्रह्मगतिं  ब्रह्मपद 





भएका 
तस्मे  ती पुरुषोत्तम 
भगवानूलाई 

नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 
छ 


ताक्यार्थ विवेकी पुरुषहरू जसको चरणकमलको शरणलाई ग्रहण गरेर आफनो हृदयबाट 
यसलोक र परलोकको आसक्तिलाई हटार्ंछन् र विना परिश्रम ब्रह्मपदलाई प्राप्त गर्दछन् । त्यस्ता 
पवित्र कीर्ति भएका भगवानूलाई बारम्बार नमस्कार छ। 


तपस्विनो दानपरा यशस्विनो 
मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । 


रालानन्द्री लीक 


०८ 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


क्षेमं न विन्दन्ति विना यदपंणं 
तस्मे सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥ १७॥ 


पदढार्थ 

तपस्विनः  कृच्छ चान्द्रायण 
आदि तपमा लागेका 
तपस्वीहरू 

दानपरा  दानशील व्यक्तिहरू 
यशस्विनः  कीर्तिं चाहनेहरू 
मनस्विनः  योगीहरू 


ताक्यार्थ 


मन्त्रविदः  मन्त्रका उपासक 
याज्ञिकहरू 

सुमङ्गलाः  सदाचारमा लागेका 
व्यक्तिहरू 

यद्पणं  जुन भगवानलाई 
आपनो कर्मको फल अर्पण 
विना  नगरीकन 





अध्याय 


क्षेमं  कल्याण 

न विन्दन्ति  प्राप्त गर्न सक्दैनन् 
सुभद्रश्रवसे  पवित्रकीर्वि 
भएका 

तस्मे  ती भगवान्लाई 

नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 
छ 


तपस्वीहरू, दानवीरहरू.परोपकारी यशस्वीहरू, योगीहरू, मन््रका उपासक 


याज्ञिकहरू सदाचारमा लागेका मनुष्यहरू जबसम्म आप्ना साधनाहरूलाई र आपूलाई समेत 
भगवानूको चरणकमलमा समर्पण गर्दैनन्, तबसम्म उनीहरूलाई कल्याणक प्राप्ति हँदेन । जसप्रति 
आत्मसमर्पणको यस्तो महिमा छ त्यस्ता पवित्रकीर्तिं भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार छ। 


किरातद्रणान्प्रपुलिन्दपुल्कशा 
आभीरकङ्ा यवनाः खसादयः। 
येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः 
शुध्यन्ति तस्मे प्रभविष्णवे नमः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

किरातटरणान्प्रपुलिन्दपुल्कशा  ये  जुन प्रभविष्णवे  पापादि शोधनका 
किरोँत, हूर्ण, आन्ध्र, पुलिन्द र॒अन्ये  अरू लागि समर्थ 

पुल्कस, पापाः  नीच जातिहरू तस्मे  ती भगवानूलाई 
आभीरकङ्ाः  आभीर र कङ् यदपाश्रयाश्रयाः  जसको नमः  नमस्कार छ 

यवनाः  यवनहरू शरणमा आएका भक्तहरूको 

खसादयः  खस आदि शरण पनलि 

जातिहरू शुध्यन्ति  पवित्र हुन्छन् 





ताक्यार्थ किरँत, हूण, आन्ध्र, पुलिन्द, पुल्कस, आभीर, यवन, खस आदि जातिहरू पनि जुन 
भगवान्का भक्तहरूको सङ्गगतमा आएपचछ्ि पवित्र बन्दछन् । त्यस्ता पतितपावन प्रभुलाई नमस्कार 


छ । 


रालानन्द्री लीक 


८०९ 


अध्याय 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
स एष आत्मात्मवतामधीश्वर 
स्त्रयीमयो धम॑मयस्तपोमयः। 
गतन्यलीकेरजशङ्करादिभि 
५  
विंतक्यलिद्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९॥ 
पदृार्थ 


आत्मवताम्  आत्मज्ञानीका 
लागि 

आत्मा  आत्मरूपले उपास्य 
अधीश्वरः  भक्तहरूका स्वामी 
त्रयीमयः  कर्मकाण्डीहरूका 
लागि वेदमय 


तपोमयः  तपस्वीहरूका लागि 
तपोमूर्तिं 
गतन्यलीके   दोषहरूले रहित 


भएका 
अजराङ्करादिभिः  ब्रह्मा र शङ्कर 
आदि देवताहरुूद्रारा पनि 


धमंमयः  धार्मिकहरूका लागि वितक्यलिङ्गः  आश्चर्यचकित 


धर्ममूर्ति 


वाक्यार्थ जुन भगवान् 


भएर हेरिएका 


ज्ञानीहरूका आत्मा हुनुहन्छ, 





सः  उहाँ 

एषः  यी 

भगवान्  भगवान् 
प्रसीदताम्  ममाथि प्रसन्न 
होऊन् 


भक्तहरूका स्वामी हुनुहन्छ, 


कर्मकाण्डीहरूका लागि वेदमूर्ति हुनुहुन्छ, धार्मिकटहरूका लागि धर्ममूर्तिं र तपस्वीहरूका लागि 
तपःस्वरूप हूनुहन्छ अनि ब्रह्मा, शङर आदि दुलाटुला देवताहरू पनि आफ्नो शुद्ध हृदयले जसको 
स्वरूपको चिन्तन गर्दै आश्चर्यचकित भएर हर्दछन् त्यस्ता भगवान ममाथ प्रसन्न होऊन्। 


श्रियः पतिय॑ज्ञपतिः प्रनापति 
धियां पतिर्खोकपतिधंरापतिः। 

पतिगतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां 
प्रसीदतां मे भगवान् सतां पतिः ॥ २०॥ 


पदार्थ 
श्रियः  लक्ष्मीदेवीका 
पतिः  पति 


यज्ञपतिः  समस्त यज्ञका 
भोक्ता एवं फलदाता 
प्रजापतिः  प्रजाका रक्षक 


लोकपतिः  समस्त लोकटहरूका 
पालनकर्ता 

धरापतिः  पृथिवीका पनि 
गतिः  आश्रयदाता 
अन्धकवृष्णिसात्वतां  अन्धक, 


धियां पतिः  सबका अन्तर्यामी वृष्णि र यदुवंशीहरूको 





पतिः  पालक 
चर 

सतां  सज्जनहरूका 
पतिः  रक्षक 


भगवान्  भगवान् 
् 
मे  ममाथि 


रालानन्द्री लीक 


८९० 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


प्रसीदतां  प्रसनन होऊन् 


अध्याय 


ताक्यार्थ भगवान् लक्ष्मीका पति, समस्त यज्ञहरूका भोक्ता र॒ फलदाता, प्रजाका रक्षक, 


सबका अन्तर्यामी, सबे लोकको पालनकर्ता, परथिवीका स्वामी, 


सज्जनहरूका रक्षक भगवान् ममाथ प्रसनन होऊन्। 
यदूङ्घ्रयभिध्यानसमाधिधोतया 
धियानुपरयन्ति हि तत्तवमात्मनः। 


अन्धक, वृष्णि र यदु वंशीहरू र 





वदन्ति चैतत्कवयो यथारुचं 
भ 
सम॑ मुकुन्द भगवान् प्रसीदताम् । । २९॥ 
पढार्थ 
यद्ङ्घ्रयमिध्यानसमाधिघौतया  आत्मनः तत्त्वम्  आत्मतत््वको सः  उहाँ 
जसको चरणकमलको अनुपश्यन्ति  साक्षात्कार मुकुन्द्ः  मुकुन्द 
चिन्तनरूप समाधिबाट शुद्ध गर्वछन् त्यसपच्ि भगवान्  भगवान् 
भएको यथारुचं  आआपनो बुद्धिको मे  ममाथि 
धिया  बुदधिले अनुसार प्रसीदताम्  प्रसन हनुहोस् 
कवयः  विद्वान् पुरुषहरू एतत्  भगवान्को स्वरूपको 
हि  निश्चय नै वदन्ति  वर्णन गर्दछन् 
ताक्यार्थ विद्वान् पुरुषहरू जसको चरणकमलको चिन्तनरूप समाधिद्रारा शुद्ध भएको 


बुद्धिद्रारा आत्मतत्वको साक्षात्कार गर्वछछन् र त्यसपछि आआफ्नो रुचि र मतिको अनुसार उहाँको 
स्वरूपको वर्णन गर्दछन्। आफ्ना भक्तहरूलाई प्रेम र मोक्ष प्रदान गर्नृहुने त्यस्ता भगवान् श्रीकृष्ण 
ममाथि प्रसन्न हूनुहोस् । 


  १०१ 
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती 
वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हदि । 
स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यतः 
स मे ऋषीणामृषभः प्रसीदताम् ॥ २२॥ 
पदढार्थ 
पुरा  कल्पको आदिमा 
अजस्य  ब्रह्माजीको 


येन  जुन अन्तयमिी 
भगवान्टारा 


वितन्वता  प्रदान गर्ने इच्छाले 
स्वलक्षणा  आफ्नो शिक्षा 
कल्प आदि अङ्गहरूले युक्त 
भएकी 


प्रचोदिता  प्रेरणा गरिएकी 
हृदि  अन्तःकरणमा 

सतीं  सृष्टिविषयक 
स्मृतिं  स्मरतिलाई 





रालानन्द्री लीक 


४११ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 


सरस्वती  वेदरूप सरस्वती प्रादुरभूत्  प्रकट भएकी थिडइन् सः  ती भगवान् 

आस्यतः  ब्रह्माजीको मुखनाट ऋषीणाम्  ज्ञानदाताहरूमा मे  ममाथि 

किल  निश्चय नै ऋषभः  श्रेष्ठ प्रसीदताम्  प्रसन हनुहोस् 
ताक्यार्थ जुन परमात्मा भगवान् श्रीकृष्णले ब्रह्माजीको हृदयमा पूर्वकल्पको स्मृति जागरित 
गराउनका लागि ज्ञानको अधिष्ठा सरस्वती देवीलाई प्रेरणा गर्नुभएको धियो र भगवती सरस्वती 
देवी अङ्ग सहित वेदको रूपमा ब्रह्माजीको मुखबाट प्रकट हूनुभएको धियो । 


भूतेम॑हद्धियं इमाः पुरो विथु 
निंमांय रोते यदमूषु पूरुषः । 
भुङ्के गुणान् षोडशा षोडशात्मकः 
सोऽलङ्कुषी्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २६॥ 


पढार्थ 
विभुः  समर्थ रोते  अन्तर्यमीरूपले निवास षोडशगुणान्  मायाका यी 
यः  जुन भगवान्ले गर्नृहुन्छ शरीररूपी पुरुषहरूमा सोह गुणहरूलाई 
महद्धिः भूतेः  आकाश आदि निवास गरेका कारणले नै भुङ्के  प्रकाशित गर्नुहुन्छ 
पञ्चमहाभूतहरुद्रारा पूरुषः  पुरुष भन्ने संज्ञालाई सः  त्यस्ता 
इमाः  यी सर्वत्र परिदृश्यमान प्राप्त गर्नुभएका भगवान्  भगवानूले 
पुरः  शरीरहरूलाई षोडखात्मकः  एकादश मे  मेरा 
निमाय  बनाएर इन्द्ियहरू र पञ्चमहाभूतरूप वचांसि  वाणीहरूलाई 
अमूषु  यी शरीरहरूमा सोह कलाले युक्त भएर अलङ्कषीष्ट  माधुर्य आदि 

यः  जुन भगवान्ले गुणले अलङ्कृत गरिदिनुहोस् 





ताक्यार्थ भगवान् नारायण नै पञ्चमहाभूतहरुद्रारा शरीरको निर्माण गरेर ती शरीरहरूमा 
जीवरूपले शयन गर्नृहुन्छ । पञ्चज्ञानेन्दिय, पन्चकर्मेन्िय र पन्चप्राण र अनि मन यी 
सोहकलाहरूले युक्त भएर सोह विषयहरूको भोग गर्नृहुन्छ । त्यस्ता सर्वभूतमय भगवानूले मेरो 
वाणीलाई माधुर्य आदि गुणहरूले अलङ्कृत गर्नुहोस् । 
०२। ० त् षत वेधसे त् 
नमस्तस्म भगवतं वासुदवाय वेधसं । 


पपुज्ञानमयं सोम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४॥ 


पदार्थ 
सोम्याः  सज्जनहरू 
ज्ञानमयं  ज्ञानमय 


रालानन्द्री लीक 


४१२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
यन्मुखाम्बुरुहासवम्  जसको तस्मे  ती वासुदेवाय  वासुदेवका अवतार 
मुखकमलबाट निक्लेका वेधसे  वेदादिसुष्टिका प्रवर्तक श्रीव्यासलाई 

मकरन्दरूप अमुतलाई भगवते  भगवान् नमः नमस्कार छ 

पपुः  पान गर्दछन् 





ताक्यार्थ सज्जनहरू जसको मुखकमलबाट मकरन्द निक्लेको ज्ञानसुधालाई पान गर्दछन्, 
त्यस्ता वासुदेवावतार भगवान् व्यासलाई नमस्कार छ। 


एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । 
वेदगभांऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मनः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे परीक्षित् । विपृच्छते  प्रश्न गर्ने भएका हरिः  भगवान् नारायणले 
एतत् एव  यही कुरा नारदाय  देवर्षि नारदलाई आत्मनः  ब्रह्माजीलाई 
वेदगभ॑ः  गर्भमा वेदलाई यत्  जुन कुरा अभ्यधात्  बताउनुभएको 
धारण गर्ने आह  भन्नुभएको थियो थियो 

आत्मम्   स्वयम्भू ब्रह्माजीले साक्षात्  साक्षात् 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! वेदगर्भ स्वयम्भू ब्रह्माले नारदजीले प्रश्न गर्दा यही कुरा बताउनुभएको 
थियो, जुन कुरा स्वयं भगवान् नारायणले उहाँ लाई उपदेश गर्नुभएको धियो, त्यही कुरा म॒ अहिले 
तपाईलाई बतादरहेको हु । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


०१३ 


अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 


सुष्टिवर्णन 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वंन । 


तद्विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदशंनम् ॥ १॥ 


पदठार्थ 

देवदेव  देवताहरूका पूज्य हे ति  तपारईलाई 

पिताजी नमः  नमस्कार 

भूतभावन  सम्पूर्ण प्राणीहरूका अस्तु  छ 

सृष्टिकर्ता आत्मतत्त्वनिदशंनम्  

पूवंज  अनादि आत्मततत्वको साक्षात्कार गराउने 





यद्  जुन 
ज्ञानम्  ज्ञान छ 

तत्  त्यो 

विजानीहि  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ देवताहरूका पूज्य हे पिताजी ! सम्पूर्ण प्राणीहरूका सृष्टिकर्ता अनादि तपाईलाई 
नमस्कार छ । आत्मततत्वको साक्षात्कार गराउने जुन ज्ञान छ त्यो बताउनुहोस्। 


यद् रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो । 


यत्संस्थं यत्परं यच्च तत्तत्त्वं वद् तत्त्वतः ॥ 
पदढार्थ 
प्रभो  हे पिताजी इदं  यस संसारको 
यद् रूपं  यस संसारको जुन सृष्टम्  सृष्टि भयो 
लक्षण छ यत्संस्थं  जहां यसको प्रलय 
यद् अधिष्ठानं  यसको जुन॒ हन्छ 
अधिष्ठान यत्परं  यो संसार जसको 
यतः  जहांबाट अधीनमा छ 


ताक्यार्थ हे पिताजी! यस संसारको जुन लक्षण छ, यसको 





२॥ 


यत् च  यस संसारको 
वास्तविक स्वरूप जेजस्तो हो 
तत्  त्यो 

तत्त्वं  तत्तव 

तत्त्वतः  यथार्थतापूर्वक 

वद्  बताउनुहोस् 

जुन अधिष्ठान छ, जहाँबाट यस 


संसारको सृष्टि भयो, जहां यसको प्रलय हृन्छ, यो संसार जसको अधीनमा छ, यस संसारको 
वास्तविक स्वरूप जेजस्तो हो त्यो तत्त्व यथार्थतापूर्वक बताउनुहोस् । 


सरव ह्येतद् भवान् वेद् भूतभन्यभवत् प्रभुः । 


करामरुकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


८९८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 
पदढार्थ 

एतत्  यी भूतभन्यभवत्प्रभुः  पहिले करामलकवत्  हातमा 

सवं  सब कुराहरू भएको, पछि हुने र अहिले राखिएको अमला 

भवान्  तपाई भट्रहेका पदार्थहरूका स्वामी तव तपाईको 

हि  निश्चय नै तपाई हुनुहन्छ विज्ञानावसितं  ज्ञानद्रारा 

वेद्  जान्नुहुन्छ विश्वं  यो संसार निश्चय गरिएको छ। 





ताक्यार्थ तपाई यी सबेकुरा जान्नुहन्छ । जुन वस्तु उत्पन भदसकेको छ, जुन उत्पन्न हदे, 
अनि जुन वस्तु पछि उत्पन्न हुनेछ तपाई ती सबैको स्वामी हुनुहृन्छ, यो सम्पूर्ण संसार तपार्ईका 
लागि हस्तामलकवत् हातमा राखेको अमला स्पष्ट भए स्पष्ट छ। 


यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः । 
एकः सुजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४॥ 


पदठार्थ 

यद्दिज्ञानः  यो ज्ञान तपारईलाई यत्परः  कसको अधीनमा आत्ममायया  आप्नो 

कहांँबाट प्राप्त भयो हुनुहन्छ मायाद्रारा 

तपाई तपाईको नर 

यदाधारः  तपाई कसको यदात्मकः  तपाईको स्वरूप के भूतेः  पञ्चमहाभूतद्रारा 

आधारमा अवस्थित हुनुहन्छ ? हो भूतानि  देव, तिर्यङ् र 

त्वं  तपाई एकः एव तपाई एक्लै ने मनुष्यादि प्राणीहरूको 
सृजसि  सृष्टि गर्नृहुन्छ । 





ताक्यार्थ हे पिताजी! तपाईलाई यो ज्ञान कहाँबाट प्राप्त भयो ? तपाई कसको आधारमा 
हुनुह॒न्छ ? तपार्ईको स्वामी को हो? र तपाईको स्वरूप के हो? तपाई एक्लै आपने मायाको 
आश्रय लिएर पज्चमहाभूतद्रारा प्राणीहरूको सुष्टि गर्नृहुन्छ । 


आत्मन् भावयसे तानि न पराभावयन् स्वयम् । 
आत्मरक्तिमवष्टभ्य ऊणंनाभिरिवाक्छमः॥ ५॥ 


पदार्थ 
आत्मन्  हे आत्मस्वरूप इव  यै न पराभावयन्  विकारयुक्त न 
आत्मशाक्तिम्  आपनो शक्तिको अक्लमः  प्रयास विना नै गराईकन 
अवष्टभ्य  आश्रय लिएर स्वयम्  आपूलाई तानि  प्राणीहरूको 
   
ऊणंनाभिः  माकुरोले भावयसे  सृष्टि गर्नुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे आत्मस्वरूप ! आफ्नो शक्तिको आश्रय लिएर माकुरोले र प्रयास विना नै 
आफूलाई विकारयुक्त न गराईकन प्राणीहरूको सृष्टि गर्नृहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


नाहं वेद परं ह्यस्मिन् नापरं न समं विभो । 


श्रीमद्भागवत 


४९५ 


अध्याय ५ 


नामरूपरुणेमान्यं सदसत्किञ्चिद्न्यतः ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

अहं  म 

हि  निश्चय नै 

अस्मिन्  यस संसारमा 
नामरूपरुणेः  नाम, रूप र 
गुणद्वारा 

भाव्यं  साध्य 


परं  उत्तम 

अपरं  अधम 

समं  मध्यम 

किञ्चित्  कुनै 

सदसत्  स्थूल र सूक्ष्म जुन 
वस्तु छन् 





विभो  हे व्यापक पिताजी 
अन्यतः  तपारईलाई छ्रोडेर 
अरूबाट उत्पन्न भएका 

९ जान्दिनं 
न वेद्  जान्दिनं। 


ताक्यार्थ हे व्यापक पिताजी! यस संसारमा नाम, रूप र गुणबाट जे कुरा जानिन्छ तिनमा म 
यस्तो कुनै सत्, असत्, उत्तम, मध्यम र अधम वस्तु देख्दिनँ जुन तपारईलाई छाडेर अरूबाट उत्पन्न 
भएका होऊन्। 


स भवानचरद् घोरं यत्तपः सुसमाहितः । 
तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां प्रयच्छसि ॥ ७ ॥ 





पदार्थ 

सः  त्यस्ता घोरं  कठिन खेदयसे  मोहमा पार्नुभएको छ 
भवान्  तपाईले तपः  तपस्या पराशङ्कां  अर्को ईश्वर हुने 
सबको ईश्वर भएर पनि अचरत्  गर्नुभयो आशङ्ालाई 

सुसमाहितः  एकाग्र चित्तने तेन  त्यो तपस्याद्रारा प्रयच्छसि  प्रदान गर्नृहुन्छ 

यत्  जुन नः  हामीहरूलाई 


ताक्यार्थ त्यस्ता तपार्ईले सबको ईश्वर भएर पनि एकाग्र चित्तले जुन कठिन तपस्या गर्नुभयो 


त्यो तपस्याद्रारा 
गर्नृहुन्छ । 


हामीहरूलाई मोहमा पार्मुभएको छ। 


एतन्मे पृच्छतः सर्वं सवंज्ञ सकटेश्वर । 


अर्को ईश्वर हुने आशङ्ालाई प्रदान 


विजानीहि यथेवेदमहं बुध्येऽनुरासितः॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
सवंज्ञ  सर्वज्ञ अनुशासितः  तपाईह्ारा अवेदम्  यी कुराहरू जानेको 
सकठेश्वर  सम्पूर्ण जगत्का उपदिष्ट छ 
ईश्वर हे भगवान् अहं  मेले इह  यस विषयमा 
पृच्छतः  सोध्ने 





रालानन्द्री लीक 


४९६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 
मे  मलाई विजानीहि  राम्रोसंग बुध्ये  जानन सक्दह्ु 

एतत्  यी बुखाउनुहोस् 

स्वं  सबै प्रश्नहरूको विषयमा यथा  जसरी बताउनाले 

तथा  त्यसै गरी अहं  म 





ताक्यार्थ सर्वज्ञ ! सम्पूर्ण जगत्का ईश्वर हे भगवान् ! तपाईद्वारा उपदिष्ट मैले यी कुराहरू 
जानेको द्ु। यस विषयमा सोध्ने मलाई यी सबै प्रश्नहरूको विषयमा त्यसै गरी राम्रोसंग 
बुखाउनुहोस् जसरी बताउनाले म जान्न सक्दद्ु । 


बह्योवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । 
५ ०  स भगवटीयंदशने  

यदहं चोदितः सोम्य भगवद्वीयंदशने ॥ ९॥ 


पदठार्थ 

सोम्य वत्स  हे प्रिय बाबु सम्यक्  ठीक छ भगवदीयंदशने  भगवान्को 
ते तिम्रो कारुणिकस्य  दयावान् तिग्रो गुणहरूको वर्णन गर्नका लागि 
इदं  यो यत्  जुन प्रश्नद्वारा चोदितः  प्रेरित भएको हु 
विचिकित्सितम्  सन्देहपूर्वकको अहं  म 

प्रश्न 





ताक्यार्थ हे प्रिय बाबु ! तिमीले जीवप्रति करुणाभावले भरिएर अत्यन्त सुन्दर प्रश्न गरेका छी 
किनभने यसबाट भगवान्के गुणहरूको वर्णन गर्ने प्रेरणा मलाई प्राप्त भएको छ। 


नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रनवीषि भोः। 
अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १०॥ 


पदार्थ 

भोः  हे बाबु अर्ककि तत्  त्यो मे  मेरो छ भन्ने कुरा 
सहायता विना नै मेले सृष्टि तव  तिम्रो वचन मत्तः  ममाथि शासन गर्ने 
भन्ते कुरा न अनृतं  गुट होइन परं  अर्को ईश्वरलाई 

मां  मलाई यतः  किनभने अविज्ञाय  नजानीकन 
प्रनवीषि  भन्दचछी एतावत्त्वं  यति प्रभाव भनिएको हो 





ताक्यार्थ हे बाबु! मेरो विषयमा जुन कुरा भनेका छौ त्यो तिम्रो भनादइ बिलकुल असत्य 
होदन, किनभने मदेखि पर रहेको तत्त्व भगवान्लाई नजानेसम्म मेरो प्रभाव यस्तै नै प्रतीत हुन्छ । 


वः  अ म म 
यन स्वराचषा वश्च राचत रचयाम्यहम्। 


रालानन्द्री लीक 


८९७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 
यथार्को     म्निर्यथा न यथ ५ 
 सामा ययन्षय्रहतारकाः ॥ ९९॥ 
पदार्थ 
यथा जसरी स्वरोचिषा  स्वयंप्रकाशरूप रोचयामि  प्रकाशित गर्द 
अकः  सूर्य भगवान्को प्रकाशबाट अर्थात् सुष्टि गरेर अभिव्यक्त 
अग्निः  आगो रोचितं  प्रकाशित भएर गर्द 


ऋक्षग्रहतारकाः  नक्षत्र, ग्रह र॒विश्चं  विश्वलाई प्रकाशित 
ताराहरू गर्दछन् त्यसै गरी 

येन  जुन अहम्  म 

ताक्यार्थ जसरी सूर्य, अत्रि, चन्द्रमा, ग्रह, नक्षत्र र तारा उहाँकै प्रकाशबाट प्रकाशित भएर 
जगतमा प्रकाश फौला्ंछन्, म॒ पनि उहाँ ने स्वयंप्रकाश भगवान्को चिन्मयप्रकाशबाट प्रकाशित 
भएर संसारलाई प्रकाशित गरिरहेको हु । 





स ् न र धीमहि 
तस्म नमा भगवतं वासुदवाय धीमहि । 


यन्मायया दुजंयया मां बरुवन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२॥ 
पदठार्थ 
दुजंयया  जित्न कठिन जगद्गुरुम्  जगत्को कारण 
यन्मायया  जसको मायाद्रारा भनेर 
मोहित भएर प्राणीहरू बरुवन्ति भन्दछछन् धीमहि  ध्यान पनि गर्द 
मां  मलाई तस्मे  ती नमः  नमस्कार पनि गर्द 
ताक्यार्थ म ती भगवान् वासुदेवलाई नमस्कार गर्दह्वु, साथे उहाँको ध्यान पनि गर्दद्ु, जसको 
मायाबाट मोहित भएर प्राणीहरू मलाई जगत्को कारण भन्दछछन् । 


भगवते  भगवान् 
वासुदेवाय वासुदेवको 





विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । 


विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुधिंयः ॥ १३॥ 
पदार्थ 
यस्य  जुन भगवान्को 
ईक्नापथे  दृष्टिपथमा 
स्थातुम्  रहनका लागि 
विलज्जमानया  लज्जित विमोहिता  मोहित भएर 
ताक्यार्थ जुन भगवान्को दृष्टिपथमा पर्नका लागि लज्ज्ति भएर यो माया सर्धं प्रयत्नशील 
रहन्छे, संसारका प्राणीहरू त्यही मायाबाट मोहित भएर यो म र यो मेरो भन्दे बकबक गर्दछन् । 


अहम् मम इति  म र मेरो 
यस्तो भन्दै 
विकत्थन्ते  बकबक गर्दछन् 


अमुया  यो मायाद्रारा 
दुधिंयः  अज्ञानले ढाकिएका 
व्यक्तिहरू 





रालानन्द्री लीक 


८१८ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 


द्रव्यं कमं च कालश्च स्वभावो जीव एव च। 
वासुदेवात्परो बह्यन् न चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

जह्यन्  हे नारद च र वासुदेवात् परः  भगवान् 
द्रव्यं  द्रव्य जीव  जीव नारायणलाई छोडेर 

कमं  कर्म तत्त्वतः  वस्तुतः विचार अन्यः अरू कुनै 

काठः  काल गरेका खण्डमा अथंः  पदार्थं 

स्वभावः  स्वभाव न अस्ति  छैन 





ताक्यार्थ हे नारद ! द्रव्य, कर्म, काल, स्वभाव र जीव वास्तवमा भगवान्देखि भिन्न अर्को 
वस्तु होडइनन् । 


नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः । 
नारायणपरा रोका नारायणपरा मखाः ॥ ९५॥ 






पदार्थ 

वेदाः  वेदहरू   भगवान्   नारायणमा नै 
नारायणपराः  नारायणविषयक अङ्गबाट उत्पन्न ल्पत छन् 

हन् भएका हुन् मखाः  सम्पूर्ण यज्ञहरू 


  सम्पूर्ण लोकहरू   नारायणकै 
प्रसन्नताका लागि हुन् । 
ताक्यार्थ सम्पूर्ण वेदहरूले भगवान् नारायणलाई नै विषय बनार्ंछन्। सम्पूर्णं देवताहरू 
भगवान् नारायणकै अङ्गबाट उत्पनन भएका हून्। समस्त यज्ञहरू पनि नारायणकँ प्रसन्नताका लागि 
हन् र सम्पूर्ण लोकटहरू पनि नारायणम कल्पित छन्। 


ष 
दवाः  देवताहरू 





प थ 
नदरायणपर यागा नारयणपर् तपः । 
नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

योगः  योगको अनुष्ठान नारायणपरं  नारायणको गतिः  कर्मदरारा प्राप्त गरिने 

नारायणपरः  नारायणको प्राप्तिका लागि गरिन्छ विभिन्न लोकहरू पनि 

प्राप्तिका लागि गरिन्छ ज्ञानं  ज्ञान नारायणपरा  भगवान् 

तपः  तपस्या पनि नारायणपरं  नारायणलाई नै नारायणमा कल्पित छन् 
प्राप्त गर्का लागि हो 





रालानन्द्री लीक 


४९९ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ सब प्रकारका योगहरू पनि नारायणप्राप्तिका नै कारण हुन्। सम्पूर्ण तपस्याहरूको 
फल पनि नारायणप्राप्ति ने हो। ज्ञानद्वारा पनि नारायणलाई नै प्राप्त गरिन्छ। कर्मद्वारा प्राप्त 
गरिने विभिन्न लोकहरू पनि भगवान् नारायणमा नै कल्पित छन्। 


तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः। 
सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयेवाभिचोदितः ॥ १७॥ 


पढार्थ 

परमात्माद्रारा ईशस्य  ईश्वर अपि  पनि 

सृष्टः  उत्पन्न गरिएको कूटस्थस्य  कूटस्थ सृजामि  उहांबाट नै प्रेरित 
ईक्षया  सङ्ल्पद्रारा अखिलात्मनः  स्वस्वरूप भएर उर्हांको इच्छाको अनुसार 
अभिचोदितः  प्रेरणा गरिएको तस्य एव उहाँ भगवान् बनारु 

अहम्  म नारायणको नै 

द्रष्टुः  द्रष्टा सृज्यं  सृष्टिलाई 





ताक्यार्थ परमात्माद्रारा उत्पन्न गरिएको सङ्ल्पद्रारा प्रेरणा गरिएको म द्रष्टा, ईश्वर, कूटस्थ, 
सर्वस्वरूप उहाँ भगवान् नारायणको नै सृष्टिलाई पनि उहाँबाट नै प्रेरित भएर उहाँको इच्छाको 
अनुसार बना । 

सत्त्वं रजस्तम इति निगुणस्य गुणास्त्रयः। 


  सो 


स्थितिसगनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः ॥ १८ ॥ 


पदठार्थ 

विभोः  व्यापक इति  यी स्थितिसभनिरोेषु  सृष्टि, 
निगुणस्य  निर्गुण परमात्माका रयः  तीन ओटा स्थिति र प्रलयका लागि 
सत्त्वं  सत्त्व गुणाः  गुणहरू छन् र ती मायया  मायाद्रारा 

रजः  रज गुणहरू गृहीताः  ग्रहण गरिएका छन् 
तमः  तम 





ताक्यार्थ व्यापक, निर्गुण परमात्माका सत्त्व, रज र तम यी तीन ओटा गुणहरू छन् र ती 
गुणहरू सृष्टि, स्थिति र प्रलयका लागि मायाद्रारा ग्रहण गरिएका छन् । 


कायंकारणकतुत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः। 
बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः ॥ १९॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८२० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 
दरव्यज्ञानक्रियाश्रयाः  द्रव्य गुणाः  यी तीन गुणहरू मुक्तं  मुक्त 

पञ्चमहाभूत ज्ञान इन्धिय कायंकारणकतुंत्वे  कार्य मायिनं  मायातीत 

हरूका देवताहरू र क्रिया कारण र कर्तापनको पुरुषं  पुरुषलाई 


इन्द्रियहरूका कारणरूपले 
आश्रय भएका 


अभिमानद्रारा 
नित्यदा  सर्धं 





बध्नन्ति  नांध्दछन् 


वाक्यार्थ पञ्चमहाभूत, इन्दरियहरूका देवताहरू र इन्द्रियहरूका कारणरूपले आश्रय भएका यी 
तीन गुणहरूले कार्य कारण र कर्तापनको अभिमानद्वारा सर्च मुक्त मायातीत पुरुषलाई बाँध्दछछन्। 


स एष भगवांल्लिन्गेस्त्िभिरेतेरधोक्षजः। 
स्वलक्षितगतिनरह्यन् सर्वेषां मम चेश्वरः ॥ २०॥ 





पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे देवर्षि नारद एतेः यी सर्वेषां  अरू सबैको र 

सः एषः  पूर्वोक्त मायालाई त्रिभिः तीनटा मम  मेरो 

वशमा राख्ने लिङ्गैः  गुणहरूद्रारा च  पनि 

भगवान्  भगवान् स्वलक्षितगतिः ढाकिनुभएका ईश्वरः  ईश्वर अर्थात् शासक 
अधोक्षजः  परमात्मा भगवान् हनुहन्छ 


ताक्यार्थ हे देवर्षिं नारद ! इन्द्रियातीत भगवान् गुणहरूका यी तीन आवरणहरुद्रारा आफ्नो 
स्वरूपलाई ढाक्नुहृन्छ। यसकारण संसारका प्राणीहरूले उहाँ लाई जानन सक्दैनन्। उहाँ सम्पूर्ण 
संसारका रे मेरो पनि शासक हुनुदुन्छ । 


कालं कमं स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । 
आत्मन् यदुच्छया प्राप्तं विुभूषुरुपाददे ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

र  
मायेशः  मायाका पति मायया मायाद्रारा कमं  कर्म 
भगवान्ले आत्मन्  आफ्नो स्वरूपमा स्वभावं  स्वभावलाई 
विनुभूषुः  एकबाट धरे हुने यटुच्छया  स्वतः च र 
इच्छा भएपच्छि प्राप्तं  प्राप्त उपाददे  स्वीकार गर्नुभयो । 
स्वया  आफ्नो काटठं  काल 





ताक्यार्थ मायापति भगवान्ले एकबाट धरे हने इच्छा भएपचछि आफ्नो स्वरूपमा स्वतः प्राप्त 
काल, कर्म र स्वभावलाई स्वीकार गर्नुभयो। 


काठादुगुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः । 
कमणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२॥ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


पदढार्थ 
पुरुषाधिष्ठितात्  पुरुषको 
प्ररणाले 


श्रीमद्भागवत 


स्वभावतः  स्वभावद्वारा नै 
परिणामः  प्रकृतिका गुणहरूमा 


४२१ 


अध्याय ५ 


जन्म  जन्म 
अभूत्  भयो 


कालादुगुणन्यतिकरः  कालबाट रूपान्तर भयो 
प्रकृतिका गुणहरूमा क्षोभ कमणः  कर्मद्रारा 
उत्पन्न भयो महतः  महत्तत्वको 
ताक्यार्थ पुरुषको प्रेरणाले कालबाट प्रकृतिका गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न भयो र स्वभावद्रारा नै 
प्रकृतिका गुणहरूमा रूपान्तर भयो । कर्मद्रारा महत्ततत्वको जन्म भयो । 





महतस्तु विकुवांणाद् रजःसत्त्वोपवृंहितात्। 


तमश्रवानस्त्वभवदू द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ॥ २३ ॥ 
पदार्थ 


रजःसत्त्वोपवृंहितात्  रजोगुण रमहतः  महत्ततत्वबाट 
सत्तवगुणको वृद्धि भएपछ्ि दरव्यज्ञानक्रियात्मकः  द्रव्य, 
विकुवांणात्  रूपान्तरमा प्राप्त ज्ञान र क्रियारूप 


तमःप्रघानः  तमप्रधान विकार 
तु  निश्चयनै 
अभवत्  भयो 


तवाक्यार्थ रजोगुण र सतत्वगुणको वृद्धि भएपचछि महत्तत्वको जुन विकार भयो, त्यसबाट ज्ञान, 
क्रिया र द्रव्यरूप तमःप्रधान विकार भयो । 


सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुव॑न् समभूत्तिधा । 
वैकारिकस्तेजसश्च तामसभश्ेति यद्धिदा ॥ 
द्व्यराक्तिः कियाराक्तिज्ञांनराक्तिरिति प्रभो ॥ २४॥ 


पढार्थ 

सः यो द्रव्य, ज्ञान र तामसः  तामस क्रियाराक्तिः  दश 
क्रियात्मक तमोगुणप्रधान यद्धिदा  जुन अहङ़ारका इन्द्रियहरूलाई उत्पन्न गर्न 
विकार भेदहरू छन् राजस अहङ्ार 

अहङ्कारः इति अहङकार भन्ने प्रभो  हे समर्थ नारद तीन चर 

नामले प्रकारका अहङ्ारमध्ये ज्ञानशक्तिः  अन्तःकरण 


प्रोक्तः  प्रसिद्ध भयो इन्दरियहरूका अधिष्ठात् 

न  

वैकारिकः  सात्त्विक देवताहरूलाई उत्पन्न गर्न 
तेजसः  राजस तामस अहर हृन् 

ताक्यार्थ यो द्रव्य, ज्ञान र क्रियात्मक तमोगुणप्रधान विकार अहङ्कार भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो । 
सात्विक, राजस, तामस जुन अहङ्ारका भेदहरू छन्, ती तीन प्रकारका अहङ्कारमध्ये 


रालानन्द्री लीक 


द्रव्यशक्तिः  पञ्चमहाभूतहरू 
लाई उत्पन्न गर्ने तामस अहङ्ार 





८२२ 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५ 


पञ्चमहाभूतलाई उत्पनन गर्ने तामस अहङ्कार, दश इन्द्रियहरूलाई उत्पन्न गर्न राजस अहङार र 
अन्तःकरण इन्दियहरूका अधिष्ठा देवताहरूलाई उत्पन्न गर्ने तामस अहङ्ार हुन् । 


तामसादपि भूतादेविकुवाणादभूल्नभः। 
तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिग्गं यदषटदुश्ययोः ॥ २५॥ 


पदार्थ 
भूतादेः  पञ्चमहाभूतहरूको 
तामसात् कारणभूत तामस 
अहङ्कार 

विकुवांणात्  रूपान्तरित 
भएपच्छि त्यो तामस 
अहङ्ारबाट 
ताक्यार्थ 


नभः  आकाश 
अभूत्  उत्पन्न भयो 
तस्य  त्यो आकाशको 


मात्रा  तन्मात्रा र 
गुणः  गुण 
रशाब्दः  शब्द हो 





यत्  जुन 

रषटुश्ययोः ष्टा र दृश्य यी 
दुबेको 

लिद्वं  बोधक हो 


जब् पञ्चमहाभूतको कारणरूप तामसअहङ्ार विकारमय भयो तब त्यसबाट 


आकाशको उत्पत्ति भयो । आकाशको तन्मात्रा र गुण शब्द हो। यही शब्दद्वारा द्रष्टा र दुश्यको 


बोध हुन्छ । 


नभसोऽथ विकुवांणादभूत् स्पशंगुणोऽनिलः। 
परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम् ॥ २६॥ 


पढार्थ 

अथ  यसपच्ि 

नभसः  आकाशमा 
विकुवांणात् विकार उत्पन्न 
भएपचि 

स्परशंगुणः  स्पर्श गुणवाला 
अनिलः वायु उत्पन्न भयो 


परान्वयात्  यो वायुमा आफनो 
कारण आकाशको गुण शब्दको 
अनुकृति हुनाले 

राब्दवान् च  शब्दवाला पनि 
भयो 

प्राणः  शरीरमा रहने जीवनी 
शक्ति 





ओजः  इन्दरियहरूको शक्ति 
सहः  अन्तःकरणको शक्ति 
बलम् शरीरलाई धारण गर्न 
सामर्थ्य यी पदार्थहरूको कारण 
वायु हो 

अभूत्  उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ जब आकाशमा विकार भयो तब त्यसबाट वायुको उत्पत्ति भयो, त्यसको गुण स्पर्श 
हो, आफ्नो कारणको गुण त्यसमा आएको हुनाले उसमा शब्द पनि छ । इन्द्रियमा स्फूर्ति, शरीरमा 
जीवनी शक्ति, ओज र बल यही वायुका रूप हन् । 


वायोरपि विकुवांणात् काठकमंस्वभावतः। 
उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शांशब्दवत् ॥ २७ ॥ 


पदृार्थ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


कालकर्मस्वभावतः  काल, कर्म ॑  निश्चय नै 
र स्वभावका कारणले रूपवत्  रूप गुणवाला 
विकुवांणात् रूपान्तरित भएको स्पशंशब्दवत्  स्पर्श र 


८४२९३ 


अध्याय ५ 


तेजः  तेज 
अपि  पनि 
उदपद्यत  उत्पन्न भयो 





वायोः  वायुबाट शब्दगुणवाला 
ताक्यार्थ काल, कर्म र स्वभावबाट वायुमा विकार भएपचछछि त्यसबाट स्पर्श र शब्दगुणवाला 
तेजको उत्पत्ति भयो । 


 तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो ७ 
तजसस्तु विकुवाणादासीदम्भो रसात्मकम् । 


रूपवत् स्पदशंवच्वाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८॥ 
पदार्थ 
विकुवांणात्  रूपान्तरित भएको आसीत्  उत्पन भयो 
तेजसः  तेजबाट परान्वयात्  कारणको गुण 
रसात्मकम्  रस गुण भएको कार्यमा पनि सरन हुनाले घोषवत् च  शब्दगुणवाला पनि 
अम्भः  जल अम्भः यो जल छ 
ताक्यार्थ तेजमा यसको कारण वायुको गुण स्पर्श र आकाशको गुण शब्द पनि विद्यमान 
छन् । तेजको विकारबाट जलको उत्पत्ति भयो, यसको प्रधानगुण रस हो। यसमा कारणगुणहरू 
शब्द, स्पर्श र रूप पनि छन्। 


रूपवत्  रूपगुण भएको 
स्पशंवत्  स्पर्शगुण भएको 





विशेषस्तु विकुवांणादृम्भसो गन्धवानभूत् । 
परान्वयाद्रसस्परां शब्द्रूपगुणान्वितः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
विकुवांणात्  रूपान्तरित 
अम्भसः  जलबाट 


रसस्पशांशब्दरूपगुणान्वितः  
रस, स्पर्श, शब्द ररूप यी 


परान्वयात्  कारणको गुण 
कार्यमा पनि स्ने नियम 





गन्धवान्  गन्धगुण भएको भएकाले कारणका अरू गुणहरूले पनि 
विशेषः  पृथिवी विशेषः  यो पृथिवी युक्त छ 
अभूत्  उत्पन्न भयो तु  चाहं 


ताक्यार्थ जलको विकारबाट पुथिवीको उत्पत्ति भयो । यसको प्रधान गुण गन्ध हो। कारणका 
गुणहरू कार्यमा आंछन्। यो नियमअनुसार शब्द, स्पर्श, रूप र रस यी चार गुणहरू पनि यसमा 
विद्यमान छन् । 


ग्द  जज्ञे भ ग्र ९ 

वकारकन्मना जज्ञ दवा वकारका द्र । 

 ह, श्चिवहीन्द्रोपेन्द्रमित्रका न ९ 
दग्वाताकष्र्चताऽश्ववह्लन्द्रपन्द्रामन्रकाः ॥ ३० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


८२० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पदढार्थ 

ग्र  र असे श्िवहीन्द्रो 

वेकारिकात्  सात्त्विक दिग्वाताकप्रचेतोऽश्विवहीन्द्रो  दश 






र   दिशा, वायु,  देवताहरू पनि 
सूर्य, वरुण, अश्विनीकुमार, विकारिकाः  सात्त्विक 
अधिष्ठाता चन्रमा पनि अग्नि, इन्द्र, विष्णु, मित्र र अहड़ारका कार्य हुन् 
जज्ञे  उत्पनन भयो प्रजापति नाम गरेका 
ताक्यार्थ सात्त्िक अहङारबाट मन, दिशा, वायु, सूर्य, वरुण, अश्विनीकुमार, अग्नि, इन्दर, 
विष्णु, मित्र र प्रजापति नाम गरेका दश देवताहरूको उत्पत्ति भयो । यिनीहरू सात्विक अहङ्ारका 
कार्य हुन् । 


अहङ्ारबाट 
मनः  मन र त्यसको 





तेजसात्तु विकु्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् 
ज्ञानराक्तिः क्रियाशक्तिबुद्धिः प्राणश्च तेजसो ॥ 
रत्र त्वग्राणदुग्जिहावाग्दोमेद्राङ्धिपायवः ॥ ३९॥ 





पदठार्थ 

विकुवांणात्  रूपान्तरित वाक्, हात, पाद, गुदा र  र 
तेजसात्  राजस अहङ्कारबाट जननेन्धिय पांच कर्मन्धिय गरी करियाराक्तिपाणः  

५ 

श्रोत्रं  श्रोत्र दश  दश क्रियाशक्तिरूप प्राण पनि 
त्वक्प्राणदुग्जिह्वावाग्दोमेदराङ्धिपा इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू तेजसो  राजस अहङ्कारका 
यवः  त्वक्, नासिका, नेत्र र॒अभवन्  उत्पन्न भए कार्य हन् 

रसना पाँच ज्ञानेन्द्रिय एवं ज्ञानशक्तिबुद्धिः  ज्ञानशक्तिरूप 

बुद्धि 


ताक्यार्थ राजस अहडारको विकारवाट श्रोत्र, त्वगिन्छिय, नेत्र, जिह्वा र नासिका यी पाँच 
ज्ञानेन््रिय, एवं वाक्, हस्त, पाद, गुदा र जननेन्िय उत्पनन भए । साथे ज्ञानशक्तिरूप बुद्धि र 
क्रियाशक्तिरूप प्राण पनि राजस अहङारबाट उत्पन्न भए। 

सत न 


यदेतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः। 
यदायतननिमोणे न शेकु बंह्यवित्तम ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
जह्यवित्तम  हे श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानी भूतेन्द्रियमनोगुणाः  भूत, असङ्गताः  परस्पर सङ्गठित हुन 
नारद इन्दि, मन र सत्त्व आदि तीन नसकेकाले 
यदा  जब गुणरूप 
र 
एते  यी भावाः  पदार्थहरू 





रालानन्द्री लीक 


८२५ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 
यदायतननिमोणे  आपू साधनरूप शरीर बनाउन 
बस्नका लागि भोगको न शेकुः  समर्थ भएनन्। 


ताक्यार्थ हे शरेष्ठ ब्रह्मज्ञानी नारद ! जुन समयमा यी पञ्चमहाभूत, इन्द्रिय, मन र सतव आदि 
तीन गुणहरू सङ्गठित हुन सकेनन् तब उनीहरूले आपू बस्नका लागि भोगको साधनरूप 
शरीरलाई बनाउन सकेनन्। 


तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः। 
सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुद्यंदः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

तदा  त्यस समयमा सदसत््वम्  परस्परमा अदः  पिण्ड ब्रह्माण्डलाई 
भगवच्छक्तिचोदिताः  अङ्गाङ्गिभाव अथवा च  पनि 

भगवान्का शक्तिद्रारा प्रित भई कार्यकारणभावलाई ससूयुः  बनाए 
अन्योन्यसंहत्य  परस्परमा उपादाय  स्वीकार गरेर 

एकअर्कोसंग मिलेर उभयं  व्यष्टि र समष्टिरूप 





ताक्यार्थ जब भगवान्ले ती पदार्थहरूलाई आफ्नो शक्तिद्वारा प्रेरित गर्नुभयो, तब ती तत्त्वहरू 
परस्पर एकअर्कोसंग मिली, कार्यकारणभाव स्वीकार गरेर व्यष्टि र समष्टिरूप पिण्ड र ब्रह्माण्ड 
दुबेको रचना गरे । 


वष॑पूगसहस्रान्ते तदण्डमुदके शयम् । 
कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ २५ ॥ 


पदढार्थ 
तदण्डम.  त्यो पूर्वोक्त वषपूगसहसरान्ते  प्रलयकालको अजीवम्  चेतनाशून्य 
ब्रह्माण्डरूप शरीर अवसान भएपच्ि ब्रह्माण्डलाई 
उदकेरयम्  प्रलयकालीन॒  कालकमंस्वभावस्थः  काल, अजीवयत्  चेतनायुक्त 
जलभित्र बसिरह्यो कर्म र स्वभावका नियन्ता बनाउनुभयो 

जीवः  परमात्माले 





ताक्यार्थ त्यो ब्रह्माण्डरूप शरीर एक हजार वर्षसम्म निर्जीव रूपले जलमा रहिरह्यो र फेरि 
काल, कर्म र स्वभावलाई स्वीकार गरेर भगवानले त्यसलाई जीवित गरिदिनुभयो । 


स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निभिं नि्गतः। 
सहस्रोवेडािबाहक्षः सहस्राननशीषंवान् ॥ २५॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


०२६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 
सः एव  त्यही निगंतः  निक्ल्यो सहस्राननशीष॑वान्  हजार्यौको 
पुरुषः  विराटपुरुष नै सहस्रोवङ्ग्रिबाहक्षः  हजा्यौँको संख्यामा मुख र शिरहरू भएको 
अण्डं  ब्रह्माण्डलाई संख्यामा जाँघ, चरण, भुजा, 

निभिंदयय  फोरेर नेत्र र 





ताक्यार्थ त्यो अण्डलाई फोरेर त्यसबाट त्यही विराटपुरुष निक्ल्यो । जसको जांघ, चरण, 
भुजा, नेत्र, मुख र शिर हजारौँको संख्यामा थिए। 


त अर, अ  मनीषिण 
यस्येहावयवेलोकान् कल्पयन्ति   
कटयादिभिरधः सप्त सप्तोघ्वं जघनादिभिः ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

मनीषिणः  विद्रानूहरू अधः तलतिर सप्त लोकान्  भूः, भुवः आदि 
यस्य  जुन विराटपुरुषको सप्त  अतल आदि सातर सात लोकहरूको 

इह  ब्रह्माण्डभित्र जघनादिभिः  कटिप्रदेशभन्दा कल्पयन्ति  कल्पना गर्दचछन्। 


कटयादिभिः  कटि आदि उध्वं माथि 
अवयेवेः  अङ्गहरूभन्दा 

वाक्यार्थ विद्वान् पुरूष उपासनाका लागि उहँको अङ्गमा समस्त लोक रती लोकटहरूमा 
वस्तुहरूको कल्पना गर्दछन्। उहाँको कम्मरदेखि तलका अङ्गहरूमा सात ॒पातालहरूको र 
जाँघदेखि माथिका अङ्गहरूमा सात स्वर्गको कल्पना गर्दछन् । 





पुरुषस्य मुखं ह्य क्षत्रमेतस्य बाहवः। 
उवर्विशयो   ५ भ 
उष्वार्वश्या भगवतः पद्या शुद्राऽभ्यजायत ॥ ३७ ॥ 
पदार्थ 
ब्रह्य  ब्राह्मण एतस्य  यो पुरुषको   वैश्य जन्मियो अनि 
पुरुषस्य  विराटपुरुषको बाहवः  भुजा हो पद्धयां  पाउहरूबाट 
मुखं  मुख हो भगवतः  भगवानूको शद्रः  शूद्र 
क्षत्रम्  क्षत्रिय उर्वोँः  तिघ्राबाट अभ्यजायत  जन्मियो 


ताक्यार्थ ब्राह्मण विराट्पुरुषको मुख हो । भुजाहरू क्षत्रिय हन्, विराटपुरुषको जांघबाट वैश्य 
र पाउबाट शूद्र उत्पनन भएका हुन् । 


भूलोकः कल्पितः पद्भयां भुवलोंकोऽस्य नामितः। 


हृदा स्वलोक उरसा महर्खोको महात्मनः ॥ ३८ ॥ 
पदृार्थ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
महात्मनः  विश्वात्मा भूरछोकः  सप्त पाताल सहित 
भगवान्का प॒थ्वीलोक पनि 

पद्यां  पैतालादेखि कल्पितः  कल्पित छ 
कम्मरपर्यन्त अङ्गहरूद्रारा अस्य  उहाँका 


नामितः  नाभिबाट 





८२७ 


अध्याय ५ 
भुवलँकः  अन्तरिक्ष 
हृदा  हृदयबाट 
स्वर्खोकः  स्वर्ग र 


उरसा  वक्नस्थलबाट 
ट 
महटोकः  महर्लोक कल्पित छ 


ताक्यार्थ विश्वात्मा भगवान्का पाउदेखि लिएर कटिपर्यन्त सात पाताल तथा भूलोकको 
कल्पना गरिएको छ। नाभिमा भुवर्लोकको, हृदयमा स्वर्लोकको र परमात्माका वक्षःस्थलमा 


महलोकको कल्पना गरिएको छ । 


ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोकः स्तनद्वयात् । 
मूधभिः सत्यलोकस्तु बह्मलोकः सनातनः ॥ ३९॥ 


पदठार्थ 
अस्य  यी विश्वात्मा स्तनहयात्  दुरईटे स्तनबाट 

क 
भगवान्को तपोलोकः  महलोक कल्पित 
ग्रीवायां  घाँटीमा छ भने 
जनलोकः  जनलोक मूधभिः तु  मस्तकबाट त 
चर सनातनः  चिरस्थायी 





ब्रह्मलोकः  ब्रह्माको वासस्थान 
् 

सत्यखोकः  सत्यलोक कल्पित 

छ 


ताक्यार्थ यी विश्वात्मा भगवान्को घाँटीमा जनलोक, दुइटा स्तनमा तपोलोक, मस्तकमा 
ब्रह्माको नित्यनिवासस्थान भएको सत्यलोकको कल्पना गरिएको छ । 


तत्कट्यां चातलं क्लप्तमूरुभ्यां वितलं विभोः। 
जानुभ्यां सुतल शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 
तत्कट्यां  विराट्पुरुषको वितलं  वितलको अनि 
कटिभागमा जानुभ्यां  घुंडाहर्द्रारा 


अतल  अतललोकको 
विभोः  व्यापक भगवान्को सुतलं  सुतललोकको र 
उरुभ्यां  तिप्राहरूद्रारा जङ्घाभ्यां तु  पिंडौलाहरूद्रारा 
ताक्यार्थ उहाँ विराटपुरुषको कम्मरमा अतल, तिघ्राहरूमा 
पिंडौलाहरूमा चाह तलातलको कल्पना गरिएको छ। 


शुद्धं  पवित्र 





तु  चाहं 
तलातलम्  तलातललोकको 
क्टृप्तम्  कल्पना गरिएको छ 


वितल, घुँडामा पवित्र सुतल र 


रालानन्द्री लीक 


८२८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 


महातटं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । 
पातारं पादतठकत इति लोकमयः पुमान् ॥ ४१॥ 


पदढार्थ 

गुल्फाभ्यां  गोलीगांँ गहरुद्रारा रसातलम्  रसातलको अनि इति  यसरी 

महातल  महातल र पादतरतः  पेतालाबाट पुमान्  विराटपुरुष 
प्रपदाभ्यां  कुर्कुच्चा र पातालं  पातालको कल्पना लोकमयः  सर्वलोकमय 
पञ्जाहरूद्रारा गरिएको छ हुनुहन्छ 





ताक्यार्थ उहँको गोलीगाँटामा महातल, कुर्कुच्चा र पञ्जाहरूमा रसातल, पैतालामा 
पातालको कल्पना गरिएको छ । यसप्रकार विराटपुरुष सर्वलोकमय हुनुहन्छ । 


भूर्छोकः कल्पितः पद्धयां भुवलोकोऽस्य नाभितः। 
स्वर्लोकः कल्पितो मुध्नां इति वा लोककल्पना ॥ ४२॥ 





पदढार्थ 

वा  अथवा नाभितः  नाभिप्रदेशबाट कल्पितः  कल्पित छ । 

भूर्लोकः  पृथिवीलोक भुवर्लोकः  अन्तरिक्ष लोक इति  यसप्रकार 

पद्भयां  पाडद्रारा अनि लोककल्पना  

कल्पितः  कल्पना गरिएको छ मूघ्नां  मस्तकप्रदेशबाट लोकहरूको कल्पना गरिएको छ 
अस्य  उहाँ भगवान्को स्वलकः  स्वर्ग लोक 


वाक्यार्थ अथवा विराट् भगवान्का अङ्गहरूमा यसप्रकार लोकहरूको कल्पना गरिएको छ कि 
उहाँको चरणमा पृथिवी, नाभिमा भुवर्लोक र शिरमा स्वर्गलोकको कल्पना गरिएको छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 
पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अथ षष्ठोऽध्यायः 


८४९९ 


अध्याय ९६ 


विराट् स्वरूपका विभूतिहरूको वर्णन 


जह्योवाच ब्रह्माले भन्नुभयो 
वाचां वहेमुंखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः । 


हव्यकन्यामृतान्नानां जिह्वा सव॑रसस्य च ॥ १॥ 


पदार्थ 
वाचां  समस्त प्रकारका सप्त  सात 
वाणीहरूको धातवः  धातुहरू हुन् र 
५ 
वहः  अग्नि देवताको पनि हव्यकव्यामृतान्नानां  मनुष्य, 
क्षेत्रं  उत्पत्तिस्थान पितु र देवताहरूको उपभोग्य 


मुखं  विराट्पुरुषको मुख हो अन्न 
छन्दसां  गायत्री अनुष्टुप् आदि सव॑रसस्य  सबै थरी रसहरूको 
छन्दहरूको उत्पत्तिस्थान अनि रसाधिष्ठान वरुणको 





च  पनि 
जिह  जिब्रो नैहो 


ताक्यार्थ उने विराटपुरुषको मुखबाट वाणी र त्यसको अधिष्ठात् देवता अग्नि उत्पन्न भए। 
सात छन्द उहाँका सात धातुबाट निक्लेका छन्। मनुष्य, पितु र देवताका लागि भोजन गर्न योग्य 
अमृतमय अन्न, सबे प्रकारका रस, रसनेन्द्रिय र तिनको अधिष्ठात्ु देवता वरुण विराट्पुरुषको 


जिहयाबाट उत्पन्न भए। 


४७ ५ वि र 
सवासूना च वायश्च तन्नास परमायन । 


श्चिनोरोषधीनां भ  भ पः 
आ च घ्राण मदव्रमाद्याः ॥ २॥ 


पदार्थ 

स्वांसूनां  पञ्चप्राणहरूको ओषधीनां  सर्वविध 
वायो च  वायुको पनि ओौषधिहरूको 

परमायने  सर्वश्रेष्ठ आश्रय मोदप्रमोदयोः साधारण र 
तन्नासे  विराट् पुरुषको नाक विशेष गन्धको अनि 

हो 





अश्विनोः  गन्धाभिमानी 
अश्विनीकुमार देवताको 
च  उत्पत्तिस्थान पनि 
प्राणः  नासिका हो 


वाक्यार्थ उहाँको नाकबाट प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान यी पाँच प्राण, वायु तथा 
घ्राणेन्द्रियबाट अश्विनीकुमार समस्त ओषधि र साधारण तथा विशेष गन्धहरू उत्पनन भए । 


रालानन्द्री लीक 


८२० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 
 तेजसां    क्षिणी 
रूपाणां तेजसां चक्चादवः सूय॑स्य चाक्षणी । 
न्ते    तीर्थानां   भ र 
कणो दिशां च तीथानां श्रोत्रमाकाशशब्दयोः ॥ 
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सोभगस्य च भाजनम् ॥ ३॥ 
पदढार्थ 


चक्षुः  विराट्को चक्षुरिन्िय 


दिशां  दिशाहरूको र 


रूपाणां  सेतो, कालो आदि तीर्थानां च  वीर्थहरूको पनि 


रूपहरूको र 


उत्पत्तिस्थान 


तेजसां  तेजको पनि जनक हो कर्णो  कान हुन् 


अक्षिणी  नेत्रगोलक 
दिवः  स्वर्गको र 
सूय॑स्य च  सूर्यको पनि 
उत्पत्तिस्थान हो 


आकाराराब्दयोः  आकाश र 
शब्दहरूको 

श्रोत्रम्  श्रोत्रेन्द्िय उत्पत्तिस्थान 
हो 


तद्गात्रं  विराट्को शरीर 
वस्तुसाराणां च  वस्तुहरूको 
सारभागको र 

सोभगस्य  सौन्दर्यको पनि 
भाजनम्  एकमात्र आश्रय हो 





ताक्यार्थ उहाँको नेत्रेन्िय तेजको जन्मभूमि हो । यस्तै नेत्रगोलक स्वर्ग र सूर्यको जन्मभूमि 
हो । समस्त दिशा र पवित्र गर्न तीर्थहरू कानबाट तथा आकाश र शब्द श्रोत्रेन्दियबाट निक्लेका 
हन् । उहाँको शरीर, संसारका सम्पूर्ण वस्तुहरूको सारभाग तथा सौन्दर्यको एकमात्र आश्रय हो । 


 र अ सर्वमेधस्य   
त्वगस्य स्पशेवाय्वोश्च सवेमेधस्य चेव हि । 
रोमाण्युद्धिज्जजातीनां येवां यज्ञस्तु सम्भृतः ॥ ४॥ 


पदठार्थ 

हि  निश्चय नै सर्वमेधस्य  सवै थरी   जुन 

अस्य  विराट्को यज्ञहरूको जन्मस्थान हो यज्ञः  यज्ञ 

त्वक्  त्वगिन्दिय उद्धिज्जजातीनां  पृथिवीभेदन सम्भृतः  सञ्चालन हुन्छ ती 

स्पशंवाय्वोः च  स्पर्श र गरेर निक्लने वृक्ष, लता वस्तुहरूको जन्मस्थान 

वायुको इत्यादिको रोमाणि एव  विराट् पुरुषको 
वा  अथवा हरू ने हुन् 





ताक्यार्थ सम्पूर्णं यज्ञ, स्पर्श र वायु उहाँका त्वगिन्दरियबाट निक्लेका हून्। उहाँका रौँहरू 
पृथिवीभेदन गरेर निक्लने वृक्ष, लता आदि पदार्थहरूका जन्मस्थान हन् अथवा रौँहरू ती 
पदार्थहरूका जन्मस्थान हुन् जसबाट यज्ञहरू सम्पन्न हृन्छन् । 


केरादमश्चुनखान्यस्य शिखाटोहाभ्रविद्युताम् । 
बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


४३१ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


पदार्थ 

अस्य  यी विराट् पुरूषको शिलाखोहाभ्रविद्युताम्  टङ्गा, 

केरारमश्चुनखानि  केश, दाही रफलाम, बादल, बिजुली आदि दिवताहरूको 

नङहरू वस्तुहरूको जनक हुन् बाहवः  बाह नै उत्पत्तिस्थान 
प्रायशः  धैरेजसो हो 
क्षेमकर्मणाम्  कल्याण गर्न 

ताक्यार्थ उहांका केश, दाही, जुँंगा र नडबाट दृङ्गा, फलाम, बादल, बिजुली आदि वस्तुहरू 

तथा भुजाहरूबाट प्रायः संसारलाई रक्ना गर्ने लोकपालहरू प्रकट भए। 


लोकपालानां  लोकपाल 





विक्रमो भूमंवः स्वश्च क्षेमस्य शारणस्य च । 
सवंकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ६॥ 
पदार्थ 
विक्रमः  भगवान्को हिडादइ 
भूः भुवः स्वः च  भूः भुवः 


सवंकामवरस्य अपि  सम्पूर्ण 
कामना पूर्विको पनि 


चरणे  चरण नै 
क्षेमस्य  वस्तुको रक्ना 





स्वर्लोकको आश्चरयहो शरणस्य  भयबाट रक्षा आस्पदम्  आश्य हुन् 
हरेः  हरि भगवान्को 
ताक्यार्थ उहोँको हिंडाद भूः भुवः स्वः पनि तीनै लोकहरूको आश्रय हो। उहाँको 


चरणकमलले वस्तुको रक्षा गर्दछन्, भयलाई भगाद्दिन्छन् तथा समस्त कामनाको पूर्वि गर्दछछन्। 


अपां वी्य॑स्य सग॑स्य पज॑न्यस्य प्रजापतेः। 
  


पुंसः रिरन उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिवृतेः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

पुंसः  भगवान्को पज॑न्यस्य  बादलको प्रजात्यानन्दनिवृतेः  मेथुनजनित 
रिरनः  लिङ्ग वीयंस्य  शक्तिको आनन्दको उद्गमस्थल हो 

अपां  जलको प्रजापतेः  प्रजापतिको 

सगंस्य  सृष्टिको उपस्थः  जननेन्धिय चाहं 





ताक्यार्थ विराटपुरुषको लिङ्ग, जल, वीर्य, सृष्टि, मेघ एवं प्रजापतिको र उहाँको जननेन्द्रिय 
मेथुनजनित आनन्दको उद्गमस्थल हो । 


पायुयंमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । 
हिंसाया निकऋरतेमृत्योनिंरयस्य गुदं स्मृतः ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


८२२ 
द्वितीय स्कन्ध 


पढार्थ 

नारद्  हे नारद 

यमस्य  यमराजको 
मित्रस्य  मित्र देवताको 
परिमोक्षस्य  मलोत्सर्जनको 
पनि 


श्रीमद्भागवत 


पायुः  गुद इन्द्रिय उत्पत्तिस्थान 
हो त्यसै गरी 

हिंसायाः  हिंसाको 

नि्रैतेः  अलक्ष्मीको 

मृत्योः  मूत्युको 





अध्याय ९ 


निरयस्य  नरकको पनि 
गुदं  गुदद्रार 
स्मृतः  उत्पत्तिस्थल मानिन्छ 


ताक्यार्थ हे नारदजी ! विराट् पुरुषको गुददन्द्रिय, यम, मित्र, र मलत्यागको उत्पत्तिस्थल हो । 
यस्ते गुदद्रार, हिंसा, अलक्ष्मी, मृत्यु र नरकको उत्पत्तिस्थल हो । 


पराभूतेरधमंस्य तमसश्चापि पश्चिमः। 


नाडयो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहतिः॥ ९॥ 
पदृार्थ 


पश्चिमः  पीठभाग 

भ 
पराभूतेः  पराजयको 
अधमस्य  अधर्मको र 
तमसः  अज्ञानको 


च अपि  पनि उत्पत्तिस्थल 
हो 

नदनदीनां  नदीनालाहरूको 
नाडयः  नाडीहरू हन् 





चर 
गोत्राणाम्  पर्वतहरूको उत्पत्ति 
स्थान 

अस्थिसंहतिः  हडडीहरू हुन् 


ताक्यार्थ उहँको पीठबाट पराजय, अधर्म र अज्ञानको उत्पत्ति भयो भने नाडीहरूबाट नदनदी 
र हाडहरूबाट पर्वतहरूको उत्पत्ति भयो । 


अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । 
उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम् ॥ १० ॥ 





पदढार्थ 

अव्यक्तरससिन्धूनां  मूलप्रकृति उदरं  पुरुषको पेट नै मनसः  सारा प्राणीभित्र रहने 
रस र समुद्रहरूको उत्पत्तिस्थान हो मनको 

भूतानां  प्राणीहरूको अनि पुंसः  भगवान्को पदम्  उत्पत्तिस्थानका रूपमा 
निधनस्य च  मूत्युको पनि हृदयं  हदय नै विदितं  जानिएको छ 


ताक्यार्थ उहाँको उदर नै मूल प्रकृति, रस नामको धातु, समुद्र, समस्त प्राणीहरू र तिनीहरूको 
मत्युको पनि उत्पत्तिस्थान हो । उहांको हृदय मनको उत्पत्तिस्थान हो । 


घर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । 


विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ ९९॥ 
पदृार्थ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


मम मब्रह्माको 

तुभ्यं  तिमी नारदको 
धर्मस्य  धर्मको 
कुमाराणां  सनक आदि 
कुमारहरूको 


ताक्यार्थ हे नारद ! म, तिमी, धर्म, सनकादि, शड़र, विज्ञान, 


सबैको आश्रय आत्मा नै हो। 


श्रीमद्भागवत 


भवस्य च  शड्रजीको पनि 
त्यसै गरी 

विज्ञानस्य  विशेष ज्ञानको 
सत्त्वस्य च  अन्तःकरणको 
पनि 


अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजाः । 
सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः ॥ १२॥ 
गन्धवांप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः । 
परावः पितरः सिद्धा विदयाधाश्चारणा द्रुमाः ॥ १२॥ 


द्   ह 
अन्ये च विविधा जीवा जठस्थलनभोकसः। 





८३३ 
अध्याय ६ 
परस्य  परमपुरुष भगवान्को 


परायणम्  एकमात्र आश्रय 
आत्मा  आत्मा नैहो 


अन्तःकरण र परमपुरुष भगवान् 


ग्रहक्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः ॥ १४ ॥ 
सवं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत्। 


तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ ९५॥ 


पदढार्थ 

अहं  म 

भवान्  तिमी नारद 

भवः च  शङ्रजी र 

ते तिम्रा 

अग्रजाः  अग्रजहरू 

इमे मुनयः  यी सनक आदि 
मुनिहरू त्यसै गरी 
सुरासुरनराः  मान्छे, देवता, 
देत्य 

नागाः  नागहरू 

खगाः  चराहरू 
मृगसरीसृपाः  मृग र अन्य 
घञिने प्राणीहरू 


गन्धवांप्सरसः  गन्धर्व 
रअप्सराहरू 

यक्षाः  यन्नषहटरू 
रक्नोभूतगणोरगाः  राक्षस, भूत, 
प्रेत र सर्पहरू 


पटवः  पशुहरू 
पितरः  पितुहरू 
सिद्धाः  सिद्धहरू 


विद्याध्राः  विद्याधरहरू 
चारणाः  चरणहरू र 
दरुमाः  वृक्षप्रजातिहरू 
विविधाः  धेरै प्रकारका 
अन्ये  यीभन्दा अरू 





जीवाः च  प्राणीहरू पनि 
जलस्थलनमोकसः  जलचर 
स्थलचर र गगनगामी प्राणीहरू 
ग्रहक्षेकेतवः  ग्रह, नक्षत्र अनि 
धूमकेतुहरू 

ताराः  ताराहरू 

तडितः  बिजुलीहरू र 
स्तनयित्नवः  बादलसमूह पनि 
केवल विराट्ूमात्र हुन् 

यत्  जुन 

भूतं  भइसक्यो 

भवत्  हदे 

भ्यं  हुनेवाला छ 


रालानन्द्री लीक 


८३४ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 
इदं  यी तेन  त्यही परमपुरुषद्रारा  वितस्तिम्  अ व्यापक भएर 
स्वं  सम्पूर्ण वस्तुहरू इदम्  यो हृद यदेशमा 

पुरुष एव  केवल विराट् पुरूष विश्वं  विश्व अधितिष्ठति  बसेको छ 

ने हन् आवृतं  व्याप्त भएको छ 





ताक्यार्थ म, तिमी, दाइ सनकादि, शङ्कर, देवता, दैत्य, मनुष्य, नाग, पक्षी, मृग, गन्धर्व, 
अप्सरा, यक्ष, राक्षस, भूत, प्रेत, सर्प, पशु, पितु, सिद्ध, विद्याधर, चारण, वृक्ष, नानाप्रकारका जीव, 
ग्रह, नक्षत्र, पुच्छेतारा, तारा, विजुली र बादल, यी सब विराट्पुरुष नै हुन्। यो सम्पूर्ण विश्व जुन 
पहिले थियो, जुन अहिले छ र पछि हुनैवाला छ, उहाँ विराटपुरुषद्वारा व्याप्त छ र अँ व्यापक 
भएर हृदयमा बसेको छ। 


स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसो । 
एवं विराजं प्रतप॑स्तपत्यन्तवेहिः पुमान् ॥ १६॥ 





पदठार्थ 

असो  यो प्रतपति  प्रकाशित गर्दछछछ प्रतपन्  प्रकाशित गरादे 
प्राणः  सूर्य एवं  त्यसै गरी अन्तवेहिः  भित्र र बाहिर 
स्वधिष्ण्यं  आफ्नो मण्डललाई पुमान्  परमपुरुष भगवान् पनि प्रतपति  प्रकाशित 
प्रतपन्  प्रकाशित गर्द विराजं  सम्पूर्ण विराट् भदरहटनुभएको छ 

बहिः च  बाह्यसंसारलाई पनि विश्वविग्रहलाई 


ताक्यार्थ जसी सूर्यले आफ्नो मण्डललाई प्रकाशित गर्दै बाह्य संसारलाई पनि प्रकाशित गर्छ 
र पनि प्रकाश फलार त्यसै गरी पुराणपुरुष परमात्माले सम्पूर्णं विराट् विग्रहलाई प्रकाशित गर्द 
भित्र, बाहिर सबेतिर प्रकाशित गर्व । 


सोऽमृतस्याभयस्येशो मत्य॑मन्नं यदत्यगात् । 
महिमेष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ १७॥ 


पढार्थ 

ब्रह्मन्  हे नारद । मत्यम्  क्षणिक र नाशवान् एषः  यो विश्वात्मक भए 
सः  उहाँ भगवान् अन्नं  कर्मफललाई तापनि संसारसंग सम्बन्धित 
अमृतस्य  अमृतको र अत्यगात्  अतिक्रमण नहुने खालको 

अभयस्य  अभयप्रद मोक्षको गर्नुभएको छ दुरत्ययः  पार पाडन र बुरुन 
पनि ततः  त्यसै भएर नसकिने 

ईरः  स्वामी हुनहुन्छ पुरुषस्य  भगवान्को महिमा  महत्त्व रहेको छ 
यद्  किनभने उहँले 





रालानन्द्री लीक 


४२५ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ हे नारद ! उहाँ भगवान् केवल सर्वात्मकमात्र होइन अपितु अमृत र अभयप्रद मोक्षको 
पनि स्वामी हूनह॒न्छ किनभने उहाँले क्षणिक र नाशवान् कर्मफललाई अतिक्रमण गर्नुभएको छ। 
त्यसै भएर उहाँ को विश्वात्मक भए तापनि संसारसंग सम्बन्धित नहूने खालको पार पाउन र बुण्न 
नसकिने महत्त्व रहेको छ। 


पादेषु स्व॑भूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । 
अमृतं क्षेममभयं त्रिमुध्नोंऽघायि मधंसु ॥ ८॥ 


पदढार्थ 

स्थितिपदः  सम्पूर्ण संसार विदुः  रहेको बताइन्छ मूधंसु  मूर्धास्थानका तीन 
जसको एकपाउजस्तो सानो व्रिमूध्नः  शिर प्रदेशका मुख ॒ लोकहरूमा क्रमशः 

अंशमाव्र हो, त्यस्तो निधार र मस्तकमा क्रमशः जन, अमृतं  जनलोकमा अमृत 
पुंसः  परमपुरुष भगवान्को तप र सत्यलोक धारण गर्ने क्षेमम्  तपोलोकमा कल्याण 
पादेषु  अंशभूत लोकहरूमा भगवान्का अभयं  सत्यलोकमा अभय 
स्वभूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू अधायि  प्रतिष्ठित छ 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण लोक भगवान्को एक अंशमा मात्र छ, ती अंशमात्र लोकहरूमा सम्पूर्ण 
प्राणीहरू निवास गर्दछ्न् । भूर्लोक, भुवर्लोक र स्वर्लोकभन्दा माथि महर्लोक छ, त्योभन्दा पनि 
माथि जन, तप र सत्यलोक छन्, ती लोकहरूमा क्रमशः अमृत, क्षेम एवं अभयको नित्य निवास 
छ । 


पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमाः। 
अन्तस्तिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽवृहदूबतः ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

ये  जुन बहिः च  संसारको भूःभुव र॒अवृहटुव्रतः  ब्रह्मचर्यको त्यति 
त्रयः पादाः  भगवान्का स्वर्गको त्रिविध गतिभन्दा पालन नगर्ने 

ब्रह्मचारी वानप्रस्थ र संन्यासरूप बाहिर क्रमशः जन, तप र गृहमेधः  गृहस्थ 

तीन पाउजस्ता सत्यलोकमा र तु  चाहं 

अप्रजानां  पुत्र परिवारले रहित आसन्  हन्छन् अन्तः त्रिलोक्याः  भूः, भुव र 
आश्रमाः  आश्रमहरू छन् ती अपरः  चौथो पाउस्वरूप  स्वर्गको त्रिलोकीमा घुमिरहन्छ 
आश्रमहरू 





ताक्यार्थ जन, तप र सत्य यी तीन लोकहरूमा ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ र संन्यासी निवास 
गर्वछन्। दीर्घकालीन ब्रह्मचर्यले रहित गृहस्थहरू चाहं भूर्लोक, भुवर्लोक र स्वर्लोक भित्र ने 
निवास गर्दछन् । 


रालानन्द्री लीक 


८२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


सृती विचक्रमे विश्वङ् साशानानराने उभे । 
यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तुभयाश्रयः ॥ २०॥ 


पदठार्थ 

विश्वड्  जीवात्मा विचक्रमे  आश्रय लिन्छ पुरुषः तु  भगवानचाहिं 
साशनानराने  भोग र यत्  जुन दुरईथरी बाटोमध्ये उभयाश्रयः यी दुबे बाटोहरूका 
अपवर्गको प्राप्ति साधन भनिने अविद्या  अविद्यामार्ग आश्रय हुनुहुन्छ 

उभे  दुर्दथरी विद्या च  उपासनाप्राप्य 

सृती  बाटेहरूलाई विद्यामार्ग भनिन्छ 





वाक्यार्थ शास्त्रमा दुई प्रकारका बाटाहरू बतादएका छन् एक अविद्यारूप कर्ममार्ग जुन 
सकाम पुरुषका लागि हो। अर्को उपासनारूप विद्याको मार्ग जुन निष्काम पुरुषका लागि हो। 
मुनष्य यी दुदृटा मार्गमध्ये कुनै एडटा मार्गको आश्रय लिएर भोगप्राप्त गराउने अथवा मोक्ष प्राप्त 
गराउने मार्गबाट यात्रा गर्वछ। किन्तु पुरुषोत्तम भगवान् दुबे मार्गका आधार हुनुहन्छ । 


यस्मादण्डं विराड़ जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः। 
तद् द्रन्यमत्यगाद्धिश्वं गोभिः सूयं इवातपन् ॥ २९॥ 





पदार्थ 

सूयः  भगवान् नारायणले अण्डं  ब्रह्माण्ड र अनि उहाँ भगवानूले 

गोभिः  आपना किरणहरुद्रारा भूतेन्द्रियगुणात्मकः  तद्  त्यो 

विश्वं  संसारलाई पञ्चमहाभूत अनि तत्सम्बन्धी द्रव्यम्  द्रव्यमय विराट् देहलाई 
आतपन् इव  संसारभन्दा पृथक् इन्द्रिय र गुणले युक्त अत्यगात्  अतिक्रमण गर्नुभयो 
रहेर पनि प्रकाशित गर विराट्  विराट् देह पनि अथवा स्थूल संसार भन्दा पृथक् 
यस्मात्  जुन परमपुरुषबाट जज्ञे  जन्मियो रहनुभयो 


ताक्यार्थ जसरी सूर्य आफ्नो किरणले सबलाई प्रकाशित गर्दै सब पदार्थहरूबाट अलग 
हनुह॒न्छ, त्यसै गरी जुन परमात्माबाट यो अण्डको, पञ्चभूत, एकादश इन्दिय र गुणमय विराटको 
उत्पत्ति भयो, ती परमात्मा आपरूबाट बनेका ती सम्पूर्ण वस्तुहरूभित्र र ती वस्तुहरूको रूपमा रहेर 
पनि उहाँ ती वस्तुहरूदेखि सर्वथा पृथक् हूनुहुन्छ । 


यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मनः । 
नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवादृते ॥ २२॥ 


पदढार्थ 
यदा जुन समयमा अस्य  विराटपुरुषको नलिनात्  कमलबाट 
महात्मनः  विश्वात्मा नाभ्यात्  नाभिमा उत्पन्न अहम्  म 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


आसं  जन्म त्यस समयमा 
् 

पुरुषावयवात् ऋते  विराट्के 

शारीरिक अवयवभन्दा भिन्न 


श्रीमद्भागवत 


यज्ञसम्भारान्  यज्ञसम्बन्धी 
द्रव्यहरू 
न अविदं  जान सकि 


८३२७ 


अध्याय ९६ 


वाक्यार्थ जुन समयमा यस विराटपुरुषको नाभिकमलबाट मेरो जन्म भएको थियो त्यस 
समयमा विराट् पुरुषको अङ्गदेखि अतिरिक्त मलाई कुनै पनि यज्ञको सामग्री मिलेन। 


तेषु यज्ञस्य परावः सवनस्पतयः कुराः। 
इदं च देवयजनं काटश्चोरुगुणान्वितः ॥ २३॥ 


पदार्थ 
तेषु  ती अङ्गहरूमा नै 
यज्ञस्य  यज्ञका 


परावः  आहवनीय पशुहरू 


सवनस्पतयः  पशुलाई बांध्ने 
खयरको वृक्षबाट बनेका 
यूपस्तम्भहरू अनि 

कुशाः  कुशहरू त्यसै गरी 
इदं  यो 


 च  यज्ञभूमि र 
उरुगुणान्वितः  उत्तम 
गुणहरूले युक्त भएको 
काठः च  समय पनि मैले 





कल्पना गँ 


ताक्यार्थ तब मेले उहांको अङ्गमा नै यज्ञको पशु, पशुलाई बाँध्ने युपस्तम्भ, कुश, यज्ञभूमि र 
यज्ञयोग्य उत्तमकालको कल्पना गर। 


वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । 
ऋचो यजंंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २४॥ 
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च तानि च। 
देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कत्पस्तन्त्रमेव च ॥ २५॥ 
गतयो मतयः श्रद्धा प्रायश्चित्तं समपणम् । 
पुरुषावयवेरेते सम्भाराः सम्भृता मया ॥ २६॥ 


पदार्थ 

सत्तम  हे नारद । 

वस्तूनि यज्ञमा आवश्यक 
भोँडाकुंडा 

ओषधयः  जौ आदि विशेष 
द्रव्यहरू 

स्नेहाः  घ्य्, दुध आदि तरल 

पदार्थ 


रसरोहमृदः  छ थरी रस, 
फलामरमाटो 

जलम्  पानी त्यसै गरी 
ऋचः  अध्वर्युको ऋग्वेद 
यजूषि  होताको यजुर्वेद 
सामानि  उदगाताको सामवेद 


चातुर्होत्रं  आचार्य, अध्वर्यु 
उदगाता र होताद्रारा गरिने 
कर्मात्मिक यज्ञहरूको 

च  पनि 

नामधेयानि  ज्योष्टिम आदि 
यज्ञका नाम 





रालानन्द्री लीक 


५३८ 
द्वितीय स्कन्ध 


मन्त्राः  स्वाहाकार आदि 
मन्त्रहरू 

दक्षिणाः  दक्षिणा 

व्रतानि  त्रत 

देवतानुक्रमः  देवताका नाम 
कल्पः  कर्मपद्धति ग्रन्थ 
सङ्कल्पः  सङ्ल्प 

च  र 


श्रीमद्भागवत 


तन्त्रम्  तन्त्र 

गतयः  यज्ञभित्र पर्न अवान्तर 
विधानहरू 

मतयः  देवताका ध्यानहरू 
प्रायश्चित्तं  प्रायश्चित्त कर्म 
समपंणम्  कर्मसमर्पण समेत 
एते  यी पूर्वोक्त 





अध्याय ९६ 


सम्भाराः  यज्ञमा आवश्यक 
वस्तुहरू 

मया  मैले 

पुरुषावयवेः विराट् पुरुषको 
अङ्गबाट 

एव  नै 

सम्भृताः  बनाएं 


ताक्यार्थ ऋषिश्रेष्ठ ! यज्ञका लागि आवश्यक पात्र आदि वस्तुहरू जौ, चामल,आदि 
ओषधिहरू घत आदि स्नेहपदार्थ, छ रस, फलाम, माटो, जल, ऋक्, यजु, साम, चतुरहोत्र, यज्ञका 
नाम, मन्त्रहरू, दक्षिणा, त्रत, देवताका नाम, पद्धतिग्रन्थ, सङूल्प, तन्त्र, गति, मति, श्रद्धा, 
प्रायश्चित्त र समर्पण यी समस्त यज्ञसामग्री मेले विराट् पुरुषकै अङ्गबाट एकत्रित गररै। 
 न्द 
इत सम्भृतसम्भारः पुरुषावयवरहम् । 


 नः तेनैवायनमी 
तमव पुरुष यज्ञ श्रम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

इति  यसरी अहम्  मैले अयजम्  यज्ञद्रारा पूजा गँ 
सम्भृतसम्भारः  तेन एव ती सामग्रीहरुद्रारा नै 

यज्ञसामग्रीहरूको कल्पना गर्ने तम्  उही 


पुरुषावयेेः  विराट्का यज्ञपुरुषं  यज्ञस्वरूप हुनुभएका 
अङ्गहरूबाट ईश्वरम् एव  भगवानलाई नै 
ताक्यार्थ यसप्रकार विराट् पुरुषकै अङ्गबाट सम्पूर्णं सामग्री सङ्गह गरेर मेले तिने सामभ्रीद्रारा 
ती यज्ञस्वरूप परमात्माको यज्ञद्रारा पूजा गर । 





 प्रजानां ५ भ 
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । 
अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः ॥ २८॥ 





पदृार्थ 
ततः  त्यसपच्ि नव  नौजना अन्यक्तं  अन्तर्यामी रूपमा 
ते  तिमी नारदका भ्रातरः भाद्हरूले अव्यक्त 
न उ संयमित ज 
इमे  यी सुसमाहिताः  संयमित भएर पुरुषं  भगवान्को 
प्रजानां  प्रजाहरूका व्यक्तम्  विराट्को रूपमा अयजन्  यज्ञ गरे 
पतयः  पति भएका व्यक्त र 


रालानन्द्री लीक 


८३९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ त्यसपछि तिम्रा यी नौभाद प्रजापतिहरूले आफ्नो चित्तलाई पूर्णरूपले समाहित गरेर 
विराट् एवं अन्तर्यामी रूपले स्थित ती पुरुषको आराधना गर । 


ततश्च मनवः काठे ईजिरे ऋषयो ऽपरे । 
पितो विबुधा दैत्या मनुष्याः कतुभिर्विभुम् ॥ २९॥ 







पदढार्थ 

ततः च  त्यसपछि   पितृहरूले विभुम्  सर्वव्यापक 
काटे  समयसमयमा विवुधाः  देवताहरूले परमात्मालाई उदेश्य बनाई 
मनवः  मनुहरूले दैत्याः  दैत्यहरूले ईजिरे  यज्ञ गरे 

अपरे  अरू पनि मनुष्याः  मनुष्यहरूले पनि 

ऋषयः  ऋषिहरूले करतुभिः  यज्ञहरूद्रारा 





ताक्यार्थ यसपच्ि समयसमयमा मनु, ऋषि, पित्र, देवता, दैत्य र मनुष्यहरूले यज्ञद्रारा 
भगवान्को आराधना गरे। 


नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । 


गृहीतमायोरुगुणः सगांदावरुणः स्वतः ॥ ३० ॥ 
पदठार्थ 
तत्  त्यसै भएर हे नारद 


सगदो सृष्टि आदि गर्दा नारायणे  नारायणमा 


गृहीतमायोरुगुणः  मायाका धेरै 
गुणहरू स्वीकार गर्न 
भगवति  भगवान् 


स्वतः  आपमात्रै हदा 
अगुणः  गुणरहित हुने 





इदं  यो सम्पूर्ण 
विश्वम्  चराचर जगत् 
अहितम्  अडिएको छ 


वाक्यार्थ हे नारद ! आपफूमात्रै हदा गुणरहित हुने सृष्टि आदि गर्दा मायाका धरे गुणहरू 
स्वीकार गर्ने भगवान् नारायणमा यो सम्पूर्ण चराचर जगत् अडिएको छ। 


सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्रशः। 
विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३१ 


पढार्थ 

अहं  म ब्रह्मा हरः  रुद्र पनि 

तन्नियुक्तः  भगवान्के हरति  संहार गर्नृहुन्छ 
प्ररणानुसार त्रिशक्तिधृक्  सृष्टि, स्थिति र 


संहारका तीन शक्तिहरू धारण 
गर्ने भगवान् नै 


सृजामि  सृष्टि गर्द 
तद्वशः  उहाँकै प्रेरणानुसार 





॥ 
पुरुषरूपेण  विष्णुको रूपमा 


विश्वं  संसारलाई 
परिपाति  पालन गर्नृहुन्छ 


रालानन्द्री लीक 


८८० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ उहोँके प्रणाले म यो संसारको रचना गर्दह्कु । उहाँ के अधीन भएर रुद्र यसको संहार 
गर्नृहुन्छ अनि सृष्टि, स्थिति र संहारका तीन शक्तिहरू धारण गर्ने भगवान् नै विष्णुको रूपमा 
संसारलाई पालन गर्नृहन्छ। 


इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । 
नान्यद् भगवतः किञ्चिद् भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३२॥ 





पदार्थ 

तात  हि बाबु नारद ते  तिमीलाई सदसदात्मकम्  सत्य या 
यथा  जुनजुन अभिहितं  बताएं असत्यस्वरूप 

इद्म्  यी प्रश्नहरू भगवत   भगवानूदेखि बाहेक किञ्चित्  कुनै पनि वस्तु 
अनुपृच्छसि  सोध्दथ्यौ तिनका अन्यत्  अरू न भाव्यं  हुनै सक्दैन 
इति  यी उत्तरहरू 


ताक्यार्थ हि बावुं नारद ! तिमीले मसग जुन कुरा सोधेका धियौ त्यसको उत्तर मैले तिमीलाई 
दिं । कुनै पनि वस्तु चाहे त्यो भावरूप होस्, चाहे अभावरूप होस्, त्यो वस्तु भगवानदेखि भिन्न 
हुने सक्देन । 


न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते 
न वे क्वचिन्मे मनसो मृषा गतिः। 
न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे 
यन्मे हृदोत्कण्ठयवता धृतो हरिः ॥ ३३॥ 
पदढार्थ 
अङ्ख हि बाबु र  कहीं पनि न पतन्ति  प्रवृत्त हैदेनन् 
मे मेरो मृषा  व्यर्थमा अनि 
भारती  वचन गतिः  प्रवृत्ति हुदै्हुदेन ओत्कण्डयवता  उत्कण्ठाले 
मृषा  असत्य मे  मेरा युक्त भएको 
न उपलक्ष्यते  हन सक्दैन हृषीकाणि  यन्द्ियहरू हृदा  हृदयले 
मे  मेरो असत्पथे  असत् मार्गमा हरिः  भगवान् नारायणलाई 
मनसः  मनको वे  निश्चय नै घृतः  धारण गरिएको छ 





ताक्यार्थ प्रिय नारद ! म प्रेमपूर्ण एवं उत्कण्ठित हृदयले सध भगवान्को ध्यानमा मग्न रहन्टु, 
त्यसकारण मेरो वाणी कटहिल्यै पनि असत्य हून सक्देन, मेरो मनले कटहिल्यै पनि असत्य सङ्ल्प 
गर्वेन, मेरा इन्द्रियहरू कटिल्यै पनि मर्यादाको उल्लक्कन गरेर कुमार्गमा जोँदेनन् । 


रालानन्द्री लीक 


८९८१ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमयः 
प्रजापतीनाममिवन्दितिः पतिः। 

आस्थाय योगं निपुणं समाहित 
स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ 

सः अहं  त्यस्तो खालको म॒ पतिः  स्वामी हूं तथापि यतः  जहांबाट 
समाम्नायमयः  वेदस्वरूप निपुणं  निष्ठापूर्वक आत्मसम्भवः  म जन्मे 
तपोमयः  तपस्यामय र समाहितः  एकचित्त भएर तं  त्यो परमात्मालाई 
प्रजापतीनाम् प्रजापतिहरूमध्ये योगं  योगको न अध्यगच्छं  जानन सकिन 
अभिवन्दितः  सर्वश्रेष्ठ आस्थाय  अनुष्ठान गरेर पनि 


ताक्यार्थ म वेदमूर्ति ह्ु। मेरो जीवन तपस्यामय छ। ठुलाटला प्रजापतिहरू मेरो वन्दना 
गर्दछन्। म उनीहरूको स्वामी हं । मैले पहिले निष्ठापूर्वक योगको अनुष्ठान गरेको धिं । तर पनि 
मेले आफ्नो मूलकारण परमात्माको स्वरूपलाई जान्न सकिर्नं। 


नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां 
भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । 
यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पयंगाद् 
यथा नभः स्वान्तमथापरे कुतः ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

अहं  म ब्रह्मा तच्चरणं  भगवानूको चरणलाई। आत्ममायाविभवं  आफ्नो 

समीयुषां  शरणागतहरूको नतः अस्मि  नमस्कार गर्दह्कुं महिमाको विस्तारलाई 

भवच्छिदं  जन्म र मृत्युको यः  जुन भगवानूले हि  निश्चय नै 

चक्कर द्ुटाइदिने यथा  जसरी पयंगात् स्म  जान सक्नुभएन 

स्वस्त्ययनं  कल्याणमय नभः  आकाशले अथ  भने 

सुमङ्गलम्  सेवा गर्न योग्य स्वान्तम्  आफनो अन्त्यलाई अपरे  अरू देवताहरूले 
त्यसै गरी कुतः  कसरी जानून् 





ताक्यार्थ म त परममङ्गलमय एवं शरण आएका भक्तहरूलाई जन्म र मृत्युबाट छ्ुटाइदिने 
परमकल्याणमय भगवान्को चरणमा नै नमस्कार गर्दह्ु । उहांको मायाको शक्ति अपार छ । जसरी 


रालानन्द्री लीक 


८८२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


आकाशले आफ्नो अन्तलाई जान्दैन त्यसै गरी उहाँ पनि आप्नो महिमाको विस्तारलाई जान्तुहुन्न। 
यस परिस्थितिमा अरूहरूले उहाँको महिमाको पार कसरी पाउने ? 


नाहं न यूयं यदतां गतिं विदु 
नं वामदेवः किमुतापरे सुराः। 
तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं 
विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३६ ॥ 
पदार्थ 
यदुतां  जुन भगवान्को अपरे  अरू मोहितबुद्धयः  बुद्धि भ्ान्त 
पारमार्थिक सद्रूपतायुक्त सुराः  देवताहरू भएका हामीहरू 
गतिं  स्वरूपलाई किम् उत  के गरी विनिमितं  परमात्माले बनाएको 
न अहं  न मैले जान्दद्ु विदुः  बुरून् इदं  यस संसारलाई 
न यूयं  न तिमीहरू जान्दछौ तन्मायया  त्यही भगवान्को आत्मसमं  आफ्नो क्षमता 
न वामदेवः  न वामदेव मायाले अनुरूप 
शडकरजी बुरुदचछन् भने विचक्ष्महे  अङ्कल लगीं 





वाक्यार्थ म, मेरा छोरा तिमीहरू र भगवान् शङ्रजी पनि उहाँको सत्यस्वरूपलाई जान्न 
सक्देनन् भने अरू देवताहरूले उहाँ लाई कसरी जानन सक्ने ? हामीहरू सबे यसप्रकार मोहित 
भट्रहेका छँ कि उहाँको मायाद्वारा बनेको जगत्लाई ठीकसंग बुरुन सक्देनौँ । आआफ्नो बुद्धिको 
अनुसार केवल अनुमानमात्र गर्दछौं । 


यस्यावतारकमौणि गायन्ति ह्यस्मदाद्यः। 
न यं विदृन्ति तत्वेन तस्मे भगवते नमः ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

अस्मदादयः  हामीहरूजस्ता गायन्ति  गांदकछछन् तथापि भगवते  भगवान्लाई 
हि  केवल यं  जुन भगवान्लाई नमः  नमस्कार छ 
यस्य  जुन भगवान्को तत्त्वेन  यथार्थरूपमा 

अवतारकमीणि  अवतार न विदन्ति  जान्दैनन् 

चरित्रहरू तस्मे  त्यस्ता 





ताक्यार्थ हामीहरू केवल जसको अवतारको लीलाहरूको गान गर्दछछौ, उहाँको तत्वलाई जान्न 
सक्देनौँ । त्यस्ता भगवान्को श्रीचरणमा म नमस्कार गर्द । 


स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः। 


रालानन्द्री लीक 


८८३ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

अजः  नजन्मने कल्पे कल्पे  हरेक कल्पहरूमा पाति  रक्षा गर्नहुन्छ र 
आत्मा  आत्मस्वरूप आत्मनि  आफूमा संयच्छति च  संहार पनि 
सः एषः  त्यस्ता अज्ञेय आत्मना  आूद्रारा गर्नृहुन्छ 

आद्यः  आदि आत्मानं  आफ लाई 

पुरुषः  पुरुष परमात्माले सृजति  बनाउनूहुन्छ 





ताक्यार्थ उहाँ अजन्मा एवं पुरुषोत्तम हुनुह॒न्छ । प्रत्येक कल्पमा उहाँ स्वयं आफूमा आफ्नै 
सृष्टि गर्नुहन्छ, रक्षा गर्नृहुन्छ र संहार पनि गर्नृहुन्छ । 


विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम्। 
सत्यं पृणंमनायन्तं निगुणं नित्यमद्वयम् ॥ ३९॥ 


पदठार्थ 

विज्युद्धं  मायालेश रहित अवस्थितम्  बस्ने नित्यम्  सनातन स्वगत 
केवलं  केवल सत्यं  सत्यस्वरूप सजातीय विजातीयभेदशून्य 
अद्यम्  अद्रैत पूणम्  आर्फैमा पूर्ण भगवान् हुनुहुन्छ 


ज्ञानं  स्वप्रकाश ज्ञानस्वरूप अनाद्यन्तं  आदि र अन्त्य 
प्रत्यकृस्म्यक्  अन्तरात्माको नभएका 

रूपमा राभ्रोसंग निरुणं  गुणरहित अनि 
ताक्यार्थ उहाँ मायाको लेशले रहित केवल ज्ञानस्वरूप हुनहुन्छ र अन्तरात्माको रूपमा एकरस 
स्थित हुनुहन्छ । उहाँ तीनै कालमा सत्य र परिपूर्ण हुनुहन्छ । उहाँको आदि र अन्त छैन । उहाँ तीन 
गुणहरूले रहित, सनातन एवं अद्वितीय हुनुहन्छ । 





ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियारायाः। 
तदेवासत्तकैस्तिरोधीयेत न्दत अ ९ 
यदा तदेवासत्तकैस्तिरोधीयेत विप्टुतम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ 

ऋषे  हि नारद ऋषि विदन्ति  यस्तो भगवान्को असत्तकेः  कुतर्कहरूबाट 
प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः  शरीर, स्वरूपलाई जान्दछन् तर विप्टुतम्  ढाकिन्छ भने 
इन्द्रिय र मनलाई संयमित गर्ने यदा  जुन समयमा तिरोधीयेत  हरा्ंछ 
मुनयः  मुनिहरूले तत् एव त्यही आत्मतत्त्व 





ताक्यार्थ नारद ! महात्माहरू जुनसमय आफ्नो अन्तःकरण, इन्द्रिय र शरीरलाई शान्त गर्नृहुन्छ, 
त्यस समयमा उहांँहरू परमात्माको साक्षात्कार गर्नृहुन्छ । परन्तु जब असत् पुरुषहरू कुतर्कहरूद्वारा 
भगवान्लाई ढाकिदिन्छन् त्यस समयमा उहाँको दर्शन हन सक्दैन। 

यनानन्दी ठीक 


८८८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य 
कालः स्वभावः सदसन्मनश्च । 
द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि 
विराट् स्वराट् स्थास्यु चरिष्णु भूम्नः ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

परस्य  परमात्माको सदसत्  कार्यकारणात्मिका विराट् ब्रह्माण्ड शरीर 

आद्यः  पहिलो प्रकृति स्वराट्  ब्रह्माण्डको अभिमानी 
अवतारः  अवतार मनः च  मन पनि स्थास्नु  स्थावर र 

पुरुषः  विराट् पुरुष हो त्यसै द्रव्यं  पन्चमहाभूत चरिष्णु  जङ्गम प्राणीहरू पनि 
गरी विकारः  अहङ़ार भूम्नः  सर्वव्यापक भगवानूकै 
काठः  काल गुणः  सत्त्व आदि तीन गुण अनन्तरूप हुन् 

स्वभावः  स्वभाव इन्द्रियाणि  इन्दरियहरू 





ताक्यार्थ परमात्माको पहिलो अवतार विराट् पुरुष हो, त्यसदेखि अतिरिक्त कालस्वभाव, 
कार्य, कारण, मन, पञ्चभूत, अहङ़ार, तीन गुण, इन्दियहरू, ब्रह्माण्ड शरीर, उसको अभिमानी 
स्वराट्, स्थावर र जङ्गम जीव यी सबे अनन्त भगवानूकै रूप हुन् । 


अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा 
दक्षादयो ये भवदादयश्च । 
स्वलोंकपाखाः खगलोकपाला 
नृलोकपाखास्तललोकपालाः ॥ ४२॥ 
गन्धर्वविद्याधरचारणेशा 
ये यक्षरक्षोरगनागनाथाः । 
ये वा ऋषीणामृषभाः पितृणां 
दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः ॥ 
अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत 
कूष्माण्डयादोमृगपक््यधीराः ॥ ४२॥ 
यत्किञ्च लोके भगवन्महस्व 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
दोजःसहस्वदूबलवतक्षमावत्। 
श्ीहीविभूत्यात्मवदद्भूताणं 
तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४४॥ 
पदार्थ 
अहं  म ब्रह्मा  जो 
भवः  शडरजी यक्षरक्षोरगनागनाथाः  यक्ष, 
यज्ञः  विष्णुजी राक्षस, सर्प र नागका पनि 
इमे  यी मालिक छन् 
दक्षादयः  दक्ष आदि वा  अथवा 
प्रजेशाः  प्रजापतिहरू येजो 
भवदाद्यः  तिमीहरू ऋषीणाम्  ऋषिहरूका र 


 
स्वखोकपाखाः  स्वर्गलोकका 
स्वामीहरू 


नृखोकपालाः  पृथिवीका 
राजाहरू 

 
तरखटखोकपालाः  तल आदि 
लोकका राजाहरू 
गन्धवैविद्याधरचारणेराः  
गन्धर्व, विद्याधर र चारणका 
स्वामीहरू 


ऋषभाः  अधिपतिहरू अनि 
र अ  अ ् 
देत्येन्द्रासद्धेश्वरदानवेन्द्राः  दैत्य, 


तथा 
नस 
अन्ये च  अरू पनि 


४ 





पक्ष्यधीशाः  प्रेत, पिशाच, भूत, 
कुष्माण्ड, जलजन्तु, मृग र 


८८५ 


अध्याय ९६ 


पक्षीका स्वामीहरू समेत 
भगवद्रूप ने हन् 

लोके  संसारमा 

यत्किम् च  जुनसुके कुरा पनि 
भगवत्  एेश्वर्यशाली 
महस्वत्  कान्तियुक्त 
ओजःसहस्वबद्  इन्द्रिय तथा 
मानसबलयुक्त 

बलवत्  शारीरिक बलशाली 
क्षमावत्  क्षमावान् 
श्रीहीविभूत्यात्मवत्  सौन्दर्य, 
लज्जा, विभूतियुक्त 

अद्भुतां  अद्भुत वर्णवाला 
अनि 

रूपवद्  रूपयुक्त 

अस्वरूपम्  रूपहीन पनि 
समस्त प्राणीहरू 

परं तत्त्वं  भगवत्स्वरूप ने हन् 





ताक्यार्थ म, शङ्कर, विष्णु, दक्ष आदि यी प्रजातिहरू तिमी र तिमीजस्ता अन्य भक्तजन, 
स्वर्गलोकका रक्षक, पक्षीहरूका राजा, मनुष्यलोकका राजा, तलतिरका लोकहरूका राजा, गन्धर्व, 
विद्याधर, चारणका स्वामीहरू, यक्ष, राक्षस, सर्प, नागका स्वामी, महर्षि, पित्रपति, दैत्येन, 
सिद्धेश्वर, दानवराज अरू पनि पिशाच, प्रेत, भूत, कुष्माण्ड, जलजन्तु, मृग र पक्षीहरूका स्वामी 
एवं संसारका अरू पनि वस्तुहरू, एेश्वर्य, तेज, इन्द्रियबल, शरीरबल र क्षमाले युक्त छन् अथवा 
अरू जुन वस्तुहरू विशेष सौन्दर्य, लज्जा, वैभव र विभूतिले युक्त छन् अनि अरू जति पनि 
पदार्थहरू अदभुत वर्णयुक्त रूपवान् अथवा अरूप छन् ती सम्पूर्णं वस्तुहरू परमतत्त्वमय 
भगवत्स्वरूप हुन् । 


प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति 


रालानन्द्री लीक 


८८६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 

लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः। 

आपीयतां कणंकषायशोषा 

ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४५॥ 
पदार्थ 
भूम्नः  सर्वव्यापक आमनन्ति  बना्ंदछछन् इमान्  यी भगवत् चरित्रहरू 
पुरुषस्य  परमात्माको ऋषे  हे नारद ! अनुकरमिष्ये  क्रमैसंग सुनार 
यान्  जुन ते  तिम्रो लागि आपीयतां  सावधान भएर पान 
लीलावतारान्  अवतार कणंकषायशोषान्  कानका गर 
चरित्रहरू कुसंस्कारहरूलाई नाश गर्न 
प्राधान्यतः  प्रमुख रूपमा सुपेशान्  सुमधुर 





वाक्यार्थ हे नारद! यसदेखि अतिरिक्त परमपुरुष परमात्माको परमपवित्र॒ एवं प्रधान 
लीलावतार शास्त्रमा वर्णित छन् तिनको म क्रमशः वर्णन गर्दह्ु, ती चरित्रहरू सुन्नमा अत्यन्त 
मधुर र कानका दोषहरूलाई दूर गर्ने खालका छन् तिमी सावधान भएर सुन । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 
षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


८८७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
अथ क ध्याय 
अथ स्प्तमारच्यायः 
भगवान्का लीलावतारहरूको कथा 
ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् 
क्रोडीं  
क्रोडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्तः । 
अन्तमंहाणंव उपागतमादिदेत्यं 
तं दंष्रयाद्विमिव वज्रधरो ददार ॥ १॥ 
पदार्थ 
यत्र  जुन अगाध जलराशिभित्र क्षितितलोद्धरणाय  पृथिवीको तं  त्यो 
सकलयज्ञमयीम्  समस्त उद्धारको लागि आदिदैत्यं  आदिदैत्य 
यज्ञमय उद्यतः  तत्पर हुनुभएका हिरण्याक्षलाई 
क्रोडीं  वराहको अनन्तः  अनन्त भगवान्ले वज्रधरः  इन्रले 
तनुं शगीरलाई अन्तमंहाणंव  प्रलयको त्यी अद्िम् इव  पहाडलाई 
बिभ्रत्  धारण गरेर अगाध जलराशिमा दंष्रया  दाराद्रारा 
उपागतम्  लडन आएको ददार  ट्क्रा टक्रा गर्नृभयो 





ताक्यार्थ अनन्त भगवानूले प्रलयको जलमा डबेकी पृथ्वीको उद्धारका लगि समस्त यज्ञमय 
बराह शरीरलाई ग्रहण गर्नुभएको धियो । आदिदैत्य हिरण्याक्ष जलभित्र युद्ध गर्नका लागि उहाँको 
अगाडि आयो । जसरी इन्द्रले आफ्नो वज्जले पर्वतहरूको प्वाँखलाई काट्नुभएको धियो त्यसै गरी 


बराह भगवान्ले पनि आपना दाराले उसलाई ट॒क्रा ट्क्रा गरिदिनुभयो । 


जातो रुचेरजनयत्सुयमान् सुयज्ञ 
आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । 

लोकत्रयस्य महतीमहरद्यदारतिं 
स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः ॥ २॥ 


पढार्थ 
अथ  भगवान्को अर्को 
अवतारमा 


आकूतिसूनुः  आकुतिका पत्र 
भएर 


रुचेः  रुचि प्रजापतिकी पत्नी सुयज्ञे  यज्ञहरूमा 


जातः  जन्मिनुभयो अनि 
दक्षिणायाम्  आप्नी पत्नी 
दक्षिणामा 

यनानन्दी ठीक 


८८८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
सुयमान्  सुयम आदि लोकत्रयस्य  तीनै लोकको स्वायम्भुवेन मनुना  स्वायम्भुव 
नामवाला महतीम्  इलो मनुद्रारा 

अमरान्  देवताहरू यदातिं  जुन कणष्टलाई हरण हरिः इति  हरि भनेर 


अजनयत्  जन्माउनुभयो जुन अहरद्  गर्नुभयो त्यस समयमा अनूक्तः  सम्बोधन गरिनुभयो 
समयमा 
ताक्यार्थ फेरी उने प्रभुले रूचि नामक प्रजापतिको आकूतिको गर्भवबाट सुयशको रूपमा 
अवतार ग्रहण गर्नुभयो। त्यस अवतारमा उहाँले दक्षिणा नामककी पत्नीमा सुयम नामका 
देवताहरूलाई उत्पन्न गर्नुभयो र तीनै लोकका दुलादुला सड्कटहरूलाई हरण गर्नुभयो । यसै 
कारण उहाँ स्वायम्भुव मनुद्ारा हरि भनेर सम्बोधन गरिनुभयो । 





जज्ञे च कदंमगृहे द्विज देवहूत्यां 
स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । 
उत्वे ययात्मशमटं गुणसङ्गपङ्म् 
अस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३॥ 


पदढार्थ 

द्विज  हे नारद स्वमात्रे  आपनो आमालाई विधूय  पखालेर 

अस्मिन्  यस आत्मगतिं  आत्मज्ञान कपिलस्य  कपिल मुनिको 
कर्दमगृहे  कर्दम मुनिको घरमा ऊचे  बताउनुभयो गतिं  वास्तविक 

देवहूत्यां  देवहूतिबाट यया  जुन आत्मज्ञानले सत्यस्वरूपलाई 

नवभिः  नौवी दे वहूतिले प्रपेदे  प्राप्त गर्नुभयो 
स्त्रीभिः  बहिनीहरूले गुणसङ्गपङम्  तीन गुणको 

समं  युक्त भई आसक्तिरूपी मलो 

जज्ञे  जन्मनुभयो अनि आत्मरामटं  हृदयको मल 





ताक्यार्थ हे नारद! कर्दम प्रजापतिको घरमा देवहूतिको गर्भबाट नौ बहिनीहरूका साथ 
भगवान्ले कपिल रूपमा अवतार ग्रहण गर्नुभयो । उहाँले आपफ्नी आमालाई त्यो आत्मज्ञानको 
उपदेश गर्नुभयो जसबाट उहँले यसै जन्ममा आफ्ना हृदयबाट सम्पूर्ण आसक्तिलाई परित्याग गरेर 
वास्तविक सत्यस्वरूपलाई प्राप्त गर्नुभयो । 


अत्रेरपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टो 
दत्तो मयाहमिति यद्धगवान् स दत्तः। 
यत्पादपङ्जपरागपवित्रदेहा 


रालानन्द्री लीक 


४४९ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


योगद्धिमापुरुभयीं     न्द, 
योगद्धिमापुरुभयीं यटुहेहयाद्याः ॥ ४॥ 





पदार्थ 

अपत्यम्  सन्तति इति  यस्तो परागको सेवनले शरीर पवित्र 
अभिकाट्क्षतः  चाहने यत्  जुन कुरा भएका 

ञत्रेः  अत्रिको इच्छानुसार आह  भन्नुभयो यदुहेहयाद्याः  यदु र सहस्रार्जुन 
तुष्टः  खुसी हनुभएका सः  उहां भगवान् आदि राजाहरूले 

भगवान्  प्रभुले दत्तः  दत्तात्रेय अवतारधारी उभयीं  भोग र मोक्षरूपी दुबे 
मया मद्रारा बन्नुभयो योगर्धिम्  योगसिद्धिलाई 
अहम्  मनै यत्पादपङ्कनपरागपवित्रदेहाः  आपुः  प्राप्त गर्जुभयो 

दत्तः  तिम्रो लागि अर्पित भए जुन भगवच्चरणारविन्दको 


ताक्यार्थ महर्षि अत्रि भगवान्लाई पुत्ररूपमा प्राप्त गर्न चाहनुहुन्थ्यो। यसर्थ प्रसन्न भएर 
भगवानूले उहाँसंग भन्नुभयो । मेले स्वयं आफूलाई ने तपारईलाई दिर्ण॑ यसै कारण अवतार 
लिएपल्छि भगवानूको नाम पुत्र अथवा दत्तात्रेय पर्न गएको हो । उहाँको चरणकमलको परागबाट 
आफ्नो शरीरलाई पवित्र गरेर राजा यदु र सहस्रार्जुन आदिले योगको अनि भोग र मोक्ष दुबेको 
सिदधिलाई प्राप्त गर्मुभयो । 


तप्तं तपो विविधटोकसिसृक्षया मे 

आदो सनात् स्वतपसः स चतुःसनोऽभूत् । 
प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्तवं 

सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

मे  मेले सः  उहां भगवान् जगाद  बताउनुभयो 
विविधलोकसिसृक्षया  संसारको चतुःसनः  सनक, सनन्दन यद्  जुन आत्मज्ञान सुनेर 
सृष्टिको लागि आदि चार जनाको रूपमा मुनयः  मुनिहरूले 

आदो  पहिले अभूत्  प्रकट हुनुभयो अनि आत्मन्  आपफूभित्र 

तपः  तपस्या प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टम्  अचक्षत  परमतत्त्वको दर्शन 
तप्तं  गर पहिलो प्रलयमा नष्ट भएको गरे 

सनात्  अखण्डित आत्मतत्त्वं  आत्मज्ञान 

स्वतपसः  मरो तपस्याबाट इह  यहाँ 

खुसी भई सम्यक्छ्  राम्ररी 





ताक्यार्थ सृष्टिको प्रारम्भमा मेले विभिन्न लोकहरूको रचना गर्ने इच्छाले तपस्या गर । मेरो 
त्यो अखण्ड तपस्याबाट प्रसनन भएर उहँले तप अर्थवाला सनः नामले युक्त भएर सनक, 
राला दीका 


८५० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


सनन्दन, सनातन र सनत्कुमारको रूपमा अवतार ग्रहण गर्नुभयो, यस अवतारमा उहाँले प्रलयको 
कारण पहिले कल्पमा विर्सिएको आत्मज्ञानको यथावत् उपदेश ऋषिहरूलाई गर्नुभयो जसबाट 
उहांहरूले तत्काल नै आफ्नो हृदयमा आत्मतत्वको साक्षात्कार गर्नुभयो । 


धर्मस्य दक्षदुहितयंजनिष्ट मूर्त्यां 
नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः। 
ुष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं 
देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः ॥ ६॥ 


पदार्थ 
दृ्षदुहितरि  दक्षकी पुत्री   जन्मिनुभयो नियमावलोपं  तपस्याको 
धर्मस्य  धर्मकी पत्नी भगवतः  जुन भगवान्को विनाश 


मू्यां  मूर्तिको गर्भमा 
स्वतपःप्रभावः  तपस्याको 
असाधारण प्रभाव हुनुभएका 
नारायणः नर इति  नरनारायण 
भगवान् 


अङ्गबाट 
आत्मनः  आपूजस्ते 
अनङ्गपृतनाः  कामदेवका सेना 
देव्यः  उर्वशी आदि स्त्रीहरू 
दुष्ट्वा  देखेर 





घटितुं  गराउन 
् 
न शकुः  सकेनन् 


ताक्यार्थ धर्मकी पत्नी यक्षकन्या मूर्तिको गर्भबाट उहाँ नरनारायणको रूपमा प्रकट हनुभयो । 
नरनारायणको तपस्याको प्रभाव भगवान्कै बराबर धियो। इन््रले पठाएका कामका सेना 
अप्सराहरू उहाँको अगाडि पुग्नेवित्तिके आफू र आफ्नो स्वभावलाई नै विरस । उनीहरूले आफ्नो 
हाउभाउद्रारा आत्मस्वरूप भगवानूको तपस्यामा कुनै पनि विघ्न उत्पनन गर्न सकेनन्। 


कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदुष्टया 

रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । 
सोऽयं यदन्तरमलं प्रविरान् बिभेति 

कामः कथं तु पुनरस्य मनः श्रयेत ॥ ७ ॥ 





पदार्थ 

नतु  निश्चय नै दहन्ति  नष्ट गर्दछन् असह्यम्  असह्य 

कृतिनः  टूला पराक्रमी उत  परन्तु रोषं  क्रोधलाई 

शङ्रजी आदि ते  तिनीहरू न दहन्ति  नाश गर्दैनन् 
रोषदृष्टया  क्रोधपूर्णं नजरले दहन्तम्  आफैलाई सः अयं  त्यस्तो अपराजेय 
कामं  कामदेवलाई जलादरहेका क्रोध पनि 


रालानन्द्री लीक 


८५१ 





द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
यद्  जुन भगवान्को बिभेति  डरा भने कामः  काम भावना 

अमटं  निर्मल पुनः  फेरि कथं नु  कसरी 

अन्तरम्  मनभित्र अस्य  भगवान्को श्रयेत  निवास गर्न सक्छ 
प्रविशन्  प्रवेश गर्न मनः  मनमा 

ताक्यार्थ ला पराक्रमशाली शङ्र आफ्नो रोषपूर्ण दृष्टिले कामदेवलाई त भस्मगर्नृहुन्छ परन्तु 


आफैःलाई जलाउने असह्य क्रोधलाई भने जलाउन सक्दैनन्। त्यो क्रोध नै नर र नारायणको 
हृदयमा प्रवेश गर्नुभन्दा पहिले कांँप्न थाल्दछछ । फेरि उहाँको हृदयमा कामको प्रवेश नै कसरी हुन्छ 
र? 


विद्धः सपल्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो 
बालोऽपि सन्ुपगतस्तपसे वनानि । 
तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो 
दिन्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुप्य॑घस्तात् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

राज्ञः  उत्तानपादको तपसे  तपस्याको लागि अधस्तात्  तल घुमेर 
अन्ति  नजिकैमा वनानि  वनमा दिव्याः  अलौकिक 
सपल््युदितपत्रिमिः  सौतेनी उपगतः  गए मुनयः  मुनिहरू 
आमाको वचनबाणहरूद्रारा गृणते  स्तुति गर्ने स्तुवन्ति  स्तुति गर्दछन् 
विद्धः  घायल भएका ध्रुव तस्मे  धरुवलाई यस्तो 

बालः  साना बच्चा प्रसन्नः  खुसी भएर घ्ुवगतिं  नित्य ध्रुवलोक 
सन् अपि  भए तापनि यदुपरि जुन लोकको माथि अदात्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ आफ्ना पिता राजा उत्तानपादको नजीकमा बसेका पाँच वर्षका बालक घ्रवलाई 
उनकी सौताने आमा सुरुचिले आपफ्ना वाग्बाणले प्रहार गरिन्। यति सानै अवस्थामा पनि उक्त 
दुःखको कारणले तपस्याका लागि उनी वन गए। उनको प्रार्थनाले प्रसन्न भएर भगवान् प्रकट 
हनुभयो । उहाँले ध्रुवलाई ध्रुवपदको वरदान दिनुभयो । आज पनि ध्रुवको तल र माथि प्रदक्षिणा 
गर्वे दिव्य महर्षिहरू उहाँको स्तुति गर्वछन् । 


यद्वेनमुत्पथगतं दविजवाक्यवच 


विप्लुष्टपोरुषभगं निरये पतन्तम् । 
त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च ठेभे 
दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


८५२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
पदार्थ 

येन  जुन भगवान्ले निरये  नरकमा सकठानि  सम्पूर्ण 

अर्थितः  ऋषिहरूको पतन्तम्  खसिरेको वसूनि  ओषधिहरूको लागि 
परार्थनालाई स्वीकार गरेर वेनम्  वेन राजालाई वसुधा  पृथिवीको 

उत्पथगतं  पाखण्डमार्गमा व्रात्वा  नरकबाट बचाएर दुग्धा  दोहन गर्नुभयो 

अग्रसर पुत्रपदं  वेनपुत्रको संज्ञा 

द्विजवाक्यवच्रविप्लुष्टपोरुषभगं  च  पनि 

बरह्मश्रापरूपी बजले एश्वर्य र॒ लेभे  प्राप्त गर्नुभयो 

पुरुषार्थ नष्ट भएको जगति  जगतूमा आवश्ययक 





ताक्यार्थ कुमार्गगामी वेनको एश्वर्य र पौरुष ब्राह्मणहरूको हूङ्धाररूपी बज्रबाट जलेर भस्म 
भई नरकमा पुगेको धियो । ऋषिहरूको प्रार्थनाले भगवान्ले उसको शरीरको मन्थनबाट पृथुको 
रूपमा अवतार ग्रहण गरेर उसलाई नरकबाट बचाउनुभयो । यसप्रकार प्पुत्र शब्दलाई चरितार्थ 
गर्नुभयो । यसै अवतारमा भगवानूलेपुथिवीलाई गाई बनाएर जगत्को कल्याणको लागि समस्त 
ओषधिहरूको दोहन गर्नुभयो । 


नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु 
यो वे चचार समदुग्जडयोगचयाम् । 
यत् पारमहंस्यमृषयः पदमामनन्ति 
स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः ॥ १०॥ 


पढार्थ 
असो  उहाँ भगवान् नै अर्को प्रशान्तकरणः  मन र  प्रस्तुत गर्नुभयो 
अवतारमा इन्द्रियलाई शान्त बनाउने यत् पदम्  जुन स्थितिलाई 
नाभेः  नाभिराजाकी पत्नी परिमुक्तसङ्गः  आसक्तिलाई ऋषयः  महर्षिहरू 
सुदेविसूनुः  सुदेवीको पुत्र छोडनुभएका पारमहंस्यम्  परमहंस स्थिति 
ऋषभः  ऋषभरूपमा यः  जुन भगवान्ले भनेर 
आस  प्रकट हुनुभयो जडयोगचर्याम्  अखण्ड वे  निश्चय नै 
समदक्  समान दृष्टि राख्ने समाधिको कारणले सध आमनन्ति  बतारंछन् 
स्वस्थः  आत्मामा स्थित जडजस्तौ बनेर योगमय 

चरित्रलाई 





ताक्यार्थ राजा नाभिकी पत्नी सुदेवीको गर्भबाट भगवानूले ऋषभको रूपमा अवतार 
लिनुभयो । यस अवतारमा उहांले समस्त आसक्तिले रहित भएर आफ्नै इन्द्रिय र मनलाई अत्यन्त 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८५३ 


अध्याय ७ 


शान्त गरेर आफ्नो स्वरूपमा स्थित भएर योगचर्याको आचरण गर्नुभयो। यही स्थितिलाई 
महर्षिहरू परमहंस अथवा अवधूत चर्चा भन्दछन् । 


सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो 
साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवणंः । 

छन्दोमयो मखमयोऽखिख्देवतात्मा 
वाचो बभूवुरुरातीः श्वसतोऽस्य नस्तः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

मम  मब्रह्माको 

सत्रे  यज्ञमा 

तपनीयवणंः  स्वर्णसमान 
कान्ति हुनुभएका 
छन्दोमयः  वेदमय 
मखमयः  यज्ञमय 


सः  उहाँ 

भगवान्  यज्ञमूर्ति भगवान् 
अथो  यसपचछि 

हयश्चीरषा  हयग्रीवको 
स्वरूपद्रारा 

आस  प्रकट हूनुभयो 


अखिलदेवतात्मा  सर्वदेवमय अस्य  भगवान्को 

यज्ञपुरुषः  यज्ञद्रारा आराध्य श्वसतः  शवासको कारणले 
वाक्यार्थ यसपच्छि उहाँ यज्ञपुरुष भगवान्ले मेरो यज्ञमा सुनको जस्तो कान्ति भएको, 
हयग्रीवको रूपमा अवतार ग्रहण गर्नुभयो । भगवान्को त्यो विग्रह वेदमय, यज्ञमय र सर्वदेवमय 
छ । उहँके नासिकाबाट श्वासको रूपमा वेदवाणी प्रकट भयो । 


मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः 
क्षोणीमयो ् निखिलजीवनिकायकेत  टः  भ. 
क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः। 
विस्रंसितानुरुभये सलिठे मुखान्मे 
आदाय तत्र विजहार ह वेद्मागांन् ॥ १२॥ 


पदार्थ 
युगान्तसमये  प्रलयको 
समयमा 


मत्स्यः  मत्स्यको रूपमा 
मनुना  भावी मनु सत्यत्रतद्वारा 


क्षोणीमयः  पृथिवीका एकमात्र उपरब्धः  भेटिनुभयो 


आधार 


ह  आश्चर्य छ 


निखिलजीवनिकायकेतः  सम्पूर्णउरुभये  भयङ्कर 
जीवहरूको आश्रय बन्ने भगवान्सलिठे  प्रलयजलमा 


नस्तः  नासिकाबाट 
उरातीः  हितकारी 
साक्षात्  प्रत्यक्षतः 
वाचः  वाणीहरू 
बभूवुः  प्रकट भए 





मे  मेरो 

मुखात् मुखबाट 

विखर॑सितान्  प्रमादवश खसेका 
वेदमार्गान्  वेदवाणीहरूलाई 
आदाय  लिएर 





तत्र  त्यहीं जलमा 


रालानन्द्री लीक 


८०५८ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


विजहार  विहार गर्नुभयो 

ताक्यार्थ प्रलयको अन्तमा भावी मनु सत्यत्रतले मत्स्यरूपमा भगवान्लाई प्राप्त गर्नुभयो । त्यस 
समयमा पृथिवीरूप नौकाको आश्रय हूनाले उहाँ समस्त जीवहरूको आश्रय बन्नुभयो । प्रलयको 
त्यो भयडूर जलमा मेरो मुखबाट खसेको वेदलाई लिएर त्यही पृथिवीरूप नौकामा विहार 
गरिरहनुभएको धियो । 


्षीरोदधावमरदानवयूथपानाम् 
उन्मथ्नताममृतलन्धय आदिदेवः। 

पृष्ठेन कच्छपवपुविंदधार गोत्रं 
निद्राक्षणोऽद्िपयिवतंकषाणकण्डुः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

अमृतन्धये  अमृत प्राप्तिको आदिदेवः  आदिदेव भगवान् निद्राक्षणः  केही आनन्दको 
लागि कच्छपवपुः  कच्छपावतारी कारणले निदाउने भगवानूले 
्षीरोदधो  क्षीरसागरमा बन्नुभयो पृष्न  पिणिदरारा 
उन्मथ्नताम्  मन्थन गर्न खोज्ने अद्रिपरिवतंकषाणकण्डुः  गोत्रं  मन्दराचललाई 
अमरदानवयूथपानाम्  दैत्य र॒मन्दराचल घुम्दाखेरि केही विदधार  धारण गर्नभयो 
देवताहरूको मध्येमा चिलाइमात्र मरने अनि 





ताक्यार्थ जब मुख्य देवता र दानव अमूृतप्राप्तिका लागि क्षीरसागरको मन्थन गरिरहेका धिए 
तब भगवान्ले कच्छपरूपमा आफ्नो पीठमा मन्दराचललाई धारण गरिएको थियो । त्यस समयमा 
पर्वत घुम्दा त्यसको रगडले उहाँको पिटको चिलाइ केही क्षणका लागि शान्त भएको धियो, 
जसबाट उहाँ केटी क्षणसम्म सुखपूर्वक सुत्नुभएको थियो । 


तरेविष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं 

कृत्वा भ्रमटुशरकुरिद्ूकरार्वक्तरम् । 
दैत्येन्द्रमाशु गद्याभिपतन्तमाराट् 

ऊरो निपात्य विददार नखेः स्फुरन्तम् ॥ १४॥ 


पदार्थ 

त्रेपिष्टपोरुभयहा  सैं भ्रमदुशरुकुषिदष्रकराखवक्त्म्  नृसिंहरूपं  नसिंह अवतार 
देवताहरूका टूला दुःखहरू पनि फफराएको ओंँखीभौँ र ती लिएर 

नाश गरिरहने आंँखाद्रारा उरलाग्दो मुख आराद्  नजीके 

सः  भगवानले कृत्वा  बनाएर स्फुरन्तम्  चमचम गर्ने 





रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
गदया  गदद्रारा 


खोज्ने 





८५५ 
अध्याय ७ 
नखे  तीखा नडद्रारा 


आशु च्िदिने 
विददार  चिरिदिनुभयो 





ताक्यार्थ देवताहरूको महान् भयलाई हटाउनका लागि उहाँले नृसिंहको रूप धारण गर्नुभयो । 
फफराएको आंँखीभौँ र तीखा दाहाहरूले उहाँको मुख अत्यन्त उरलाग्दो थियो । हिरण्यकशिपु 
उहाँ लाई देख्नेवित्तिके हातमा गदा लिएर उहाँमाथि जाइलाग्यो । भगवान् नुसिंहले टाढैबाट उसलाई 
पक्डेर आफनो जाँघमा लिनुभयो । ऊ छटपटादइरहेको थियो । भगवान्ले आप्ना नङ्हरुद्रारा उसलाई 


चिरिदिनुभयो । 
अन्तःसरस्युरुबरेन पदे गृहीतो 
ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आतंः। 
आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ 


तीथंश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ ५॥ 
पढार्थ 
अन्तःसरसि तलाउको बीचमा अम्बुनहस्तः  सूडमा कमलको 
उरुबठेन  अति बलशाली फूल लिएर 
ग्राहेण  गोहीद्रारा आदिपुरुष  हे आदिपुरुष 
पदे  खुटरामा अखिलटोकनाथ  हे समस्त 
गृहीतः  समातिएका संसारका मालिक 
यूथपतिः  हात्तीका राजा तीथेभ्रवः  नाम पनि तीर्थजस्तो 
गजेन्द्रले पवित्र हूुनुहुने हे प्रभो 
आतंः  राद 


श्रवणमङ्गलनामधेय 
सुनेवित्तिके कल्याण गर्ने नाम 
हुनुभएका हे भगवान् 

इदम्  यस्तो प्रार्थना 

आह  भने गरे 





ताक्यार्थ ठलो तलाउमा अति बलियो गोहीले गजेन्रको खुद्रा समात्यो, जब ऊ ज्यादै थाकेर 
विचलित भयो, उसले आफ्नो सूँडमा कमल लिएर हे आदिपुरुष ! हे समस्तलोकका स्वामी ! हे 


श्रवणमात्रले कल्याण गर्ने ! भनी भगवान्को प्रार्थना गय्यो । 


श्रुत्वा हरिस्तमरणाथिनमप्रमेयश 
रचकायुघः पतगराजभुजाधिरूढः । 
चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा 
द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ 


१६॥ 


रालानन्द्री लीक 


८५६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदढार्थ 
हरिः  हरि पतगराजयुजाधिरूढः  पक्षिराज 


भगवान्  भगवानूले गरुूडको पीठमा बसेर 

श्रुत्वा  यस्तो प्रार्थनालाई सुनेर चक्रेण  चक्रद्रारा 
अप्रमेयाः  जसको शक्तिको नक्रवदनं  गोहीको मुखलाई 
सीमा छैन त्यस्ता असीम अनि विनिपाट्य  च्यातिदिएर 
चक्रायुधः  चक्र हातमा लिने अरणार्थनम्  शरणार्थी 


अध्याय ७ 


तस्मात्  त्यस्तो आपतूबाट 
हुटाई 

हस्ते  सूडमा 

प्रगृह्य  समातेर 

कृपया  कृपापूर्वक 
उज्जहार  उद्धार गर्नुभयो 





प्रभुले तम्  ती गजेन्द्रलाई 
ताक्यार्थ उसको प्रार्थनालाई सुनैर अनन्त शक्ति भगवान् चक्रपाणि गरुडको पिट्यमा चेर 
त्यहं आउनुभयो । चक्रद्रारा गोहीको मुख च्यातिदिएर कृपापरवश भगवानूले शरणागत गजेन्द्रको 
सूंडलाई पक्डेर उसलाई त्यो विपत्तिबाट बचाउनुभयो । 


ज्यायान् गुणेरवरजोऽप्यदितेः सुतानां 
लोकान्विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः। 

क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन 
याच्ञामृते पथि चरन्प्रभुभिनं चाल्यः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 


अदितेः  अदितिका अथ  बलिले सङ्कल्प जगृहे  ग्रहण गर्नुभयो किनभने 


सुतानां  पुत्रहरूमध्ये गर्नेवित्तिके पथि  स्वधर्ममा 
अवरजः अपि  पछि जन्मे इमान्  यो सम्पूर्ण चरन्  हिंडिरहेकोलाई 
तापनि लोकान्  लोकलाई प्रमुभिः  हजुरजस्ता 


टुलाटुलाहरूले पनि 

याच्जाम् ऋते  नमागीकन 

न चाल्यः  ेश्वर्यच्यूत गराउन 
सकिंदेन 


विचक्रमे  नापिदिनुभयो 
वामनेन  वामनको स्वरूपमा 
क्ष्मां  समस्त संसारलाई 
अधियज्ञः  बलिको यज्ञमा त्रिपदच्छलेन  तीन पाड नाप्ने 
पुगनुभएका भगवान्ले निहंले 

वाक्यार्थ भगवान् वामन अदितिपुत्रहरूमा सबभन्दा सानु हूनुहुन्थ्यो । परन्तु गुणको दृष्टिले उहाँ 
सबभन्दा ठलो हुनुह॒न्थ्यो । किनभने यज्ञपुरुष भगवान्ले यस अवतारमा बलिले सङ्ल्प गर्नेवित्तिके 
सम्पूर्ण लोकहरूलाई आफनो चरणले नाप्नुभयो । वामन बनेर उहाँले तीन पाड परथिवीको बाहनामा 
बलिबाट सम्पूर्ण पृथिवीलाई लिनुभयो । यसबाट के कुराको शिक्षा मिल्दछछ भने सन्मार्गमा चल्ने 
पुरुषलाई याचना नगरीकन अरू कुनै उपायले समर्थ पुरुषले एेश्वर्यबाट च्युत गराउन सक्दैनन्। 


गुणेः  गुणहरूले 
ज्यायान्  श्रेष्ठ हूनुहुन्थ्यो 
किनभने 





रालानन्द्री लीक 


८५७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


    
नार्थो बठेरयमुरुकमपादशोचम् 
आपः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । 
सि  चिकीष॑ंदन्यद्  
यो वे प्रतिश्रुतमृते न  


 न त 


आत्मानमङ्ग शिरसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥ 





पदार्थ 

अङ्गं  हे प्रिय नारद आत्मानम्  आफूलाई आपः  जललाई 

यः  जुन बलिराजाले शिरसा  शिरको माध्यमले शिखाधृतवतः  मस्तकमा 
वै  निश्चय नै हरये  भगवानप्रति धारण गर्ने 

प्रतिश्चुतम् ऋते  आपनो अभिमेने  समर्पित गरिदिनुभयो बलेः  बलिको लागि 
प्रतिज्ञाभन्दा बाहिर अयम् यस्तो विबुधाधिपत्यम्  देवराजपद 
अन्यत्  अरू कुरा उरुकमपादशोचम्  भगवच्चरण न अर्थः  पुरुषार्थ हदेन 

न चिकीष॑ंत्  गर्न नचाहेर पखालेको 


वाक्यार्थ हे प्रिय नारद ! जुन बलिराजाले निश्चय नै आफ्नो प्रतिज्ञाभन्दा बाहिर अरू कुरा गर्न 
नचाहेर आफूलाई शिरको माध्यमले भगवानप्रति समर्पित गरिदिनुभयो। यस्तो भगवच्चरण 
पखालेको जललाई मस्तकमा धारण गर्न बलिको लागि देवराजपद पुरुषार्थ हँदेन। 


तुभ्यं च नारद् भृशं भगवान् विवृद्ध 
भावेन साघु परित॒ष्ट उवाच योगम् । 
ज्ञानं च भागवतमात्मसतत््वदीपं 
यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसेव ॥ १९॥ 


पढार्थ 

नारद्  हे नारद ! योगम्  योग यद्  जुन कुरा 

भृरां  अत्यन्त ज्ञानं  ज्ञान र वासुदेवशरणाः  भगवान्को 
विवृद्धभावेन  प्रेमभावनाद्रारा आत्मसतत्त्वदीपं  चरणसेवक भक्तहरूले 

साघु  राम्ररी आत्मतत्वलाई प्रकाशित गर्ने अञ्जसा एव  सहसा नै 


परितुष्टः प्रसन्न हुनुभएका भागवतम् च  भागवत धर्म विदुः  बुमुदछछन् 
भगवान्  हंसावतारी भगवान्ले पनि 
तुभ्यं च  तिग्रा लागि पनि उवाच  बताउनुभयो 





रालानन्द्री लीक 


८५८ 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७ 


ताक्यार्थ नारद ! तिम्रो अत्यन्त प्रेमभावनाद्वारा प्रसन्न भएर हंसको रूपमा भगवान्ले तिमीलाई 
योग, ज्ञान र आत्मतत्त्वलाई प्रकाशित गर्ने भागवतधर्मको ज्ञान बताउनुभयो । यो केवल भगवान्का 
शरणागत भक्तलाई मात्र सुगम तरिकाले प्राप्त हुन्छ । 


चरं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो 
मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभतिं। 


र  स्वकीतिं 
दृदटघु राजकु द्म व्यदपात् 
सत्ये त्रिपृष्ठ उदातीं प्रथयंश्चरित्िः ॥ २०॥ 

पढार्थ 
मन्वन्तरेषु  मन्वन्तरहरूमा अवविहतं  निष्कण्टक राज स्वकीर्तिं  कीर्विलाई 
मनुवंशधरः  मनुको रूपमा बिभति  धारण गर्नृहुन्छ प्रथयन्  फिंजादे 
अवतीर्ण भगवानूले त्रिपृष्ठे  तीन लोकभन्दा माथि दुष्टेषु  दुष्ट 
दशसु  दसै सत्ये च  सत्यलोकमा समेत राजसु  राजाहरूमा 
दिक्षु  दिशाहरूमा चरित्रः  आप्ना लोकोत्तर दमं  दमन 
चक्रं  सुदर्शनचक्र समान चरित्रहरूद्रारा व्यदधात्  गर्नुभयो 
स्वतेजः  आपनो तेजले उशतीं  धेरै 





ताक्यार्थ उहाँ भगवान् नै स्वायम्भुव आदि मन्वन्तरमा मनुको रूपमा अवतार लिएर दसै 
दिशाहरूमा आफ्नो सुदर्शनचक्रको समान तेजले निष्कण्टक राज्य गर्नहुन्छ। तीनै लोकहरूमन्दा 
माथि सत्यलोकसम्म उहांको चरित्रको कीर्ति फैलिन्छ। त्यसै रूपमा उहाँले समयसमयमा 
पृथ्वीका भारभूत दुष्ट राजाहरूको दमन पनि गर्नुभयो । 


धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीतिं 
नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आश्यु हन्ति। 
यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध 
आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीयं , 
आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीयं लोके ॥ २९१॥ 





पदार्थ 

स्वयम् एव कीतिंः  स्वनाम नाम्ना  आफ्नो नाममात्रले रुजः  रोगहरू 

धन्य आडु  तत्काल हन्ति  हरण गर्नुहुन्छ र 
धन्वन्तरिः  धन्वन्तरि पुरुरुजां  इला रोगी यज्ञे  यज्ञमा 

भगवान्  प्रभुले पनि नृणां  मनुष्यहरूको अमृतायुः  अमरत्वसाधक 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


भागम्  दैत्यहरुद्रारा रोकिएको अवावरुन्धे  पुनः प्राप्त 


८५९ 
अध्याय ७ 


आयुवैदम् च  आयुर्वेदलाई 


भागलाई 
च  पनि 


गराददिनुहुन्छ समेत 

लोके  संसारमा अनुरास्ति  प्रवर्तन गराउनुह॒न्छ 
अवतीयं  आणएर 
ताक्यार्थ स्वनामधन्य धन्वन्तरि आफनो नामले ट्लाट्ूला रोगीहरूका रोगलाई तत्काल नष्ट 
गरिदिनुह॒न्छ । उहाँले अमृत पिलाएर देवताहरूलाई अभय गरिदिनुभयो । देत्यहरूले हरण गरेको 
यज्ञको भाग उनीहरूलाई फेरि फर्काइ्दिनुभयो । उहाँले अवतार लिएर संसारमा आयुर्वेदको प्रवर्तन 
गर्नुभयो । 





क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा 
बह्यधुज्स्तिपथं नरकातिलिप्सु । 
उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुय्रवीयं 


स्त्रिःसप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२॥ 
पदढार्थ 


ब्रह्मघरुग्  ब्राह्मणसंग रिस गर्ने उपभृतं  शक्तिशाली भई 
उज्स्तिपथं  वेदमार्गको त्याग बठेको 


गर्ने अवनिकण्टकम्  पृथ्वीको 
नरकातिलिप्सु  नरक जान कोँडाजस्तो 
योग्य तर क्षत्रं  क्षत्रियकुलका 


विधिना  दैववश नै दृष्टहरूलाई 


क्षयाय  नाश गर्नका लागि 





उग्रवीयंः  प्रनल पराक्रम हुने 
असो ५ 

असो  उहाँ 

महात्मा  परशुराम भगवानूले 

त्रिःसप्तकृत्व  एक्काईसपटक 

उरुधारपरश्वधेन  तीखो 

धारवाला बजञ्चरोले 

उद्धन्ति  नाश गर्नृहुन्छ 


वाक्यार्थ जब संसारमा ब्राह्मणद्रोही वेदमर्यादाको उल्लक्कन गर्ने नरक जान योग्य क्षत्रियहरू 
आफ्नै नाशको लागि दैववश बढेर पुथिवीको कांडो बन्दछन् तब भगवान् महापराक्रमी 
परशुरामको रूपमा अवतार लिएर एक्काईस पटकसम्म घुमेर आफ्नो तीखो धारवाला बज्चरोले 
उनीहरूको संहार गर्नहुन्छ । 


अस्मत्प्रसादसुमुखः कट्या कठेश 


दकष्वाकुवंश अवतीयं गुरोनिदेशे । 
तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश 
यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आतिंमाच्छंत् ॥ २२॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८६० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
कटेशः  समस्त कलाका अवतीयं  अवतीर्ण भएर यस्मिन्  जुन भगवानूसंग 
अधिपति भगवान् गुरोः  पिताको विरुध्य  विरोध गरेर 
अस्मत्प्रसादसुमुखः  हामीलाई निदेशे  आज्ञामा दशकन्धरः  दश शिर भएको 
अनुग्रह गर्नका लागि तिष्ठन्  स्थित भई रावणले 

क्या  लक्ष्मण, भरत इत्यादि सदयितान॒जः  भाइ र स्त्रीसमेत।आतिंम्  मृत्युलाई 
कलाहरूद्वारा युक्त भई वनं  वनमा आच्छत्  प्राप्त गयो 
इक्ष्वाकुवंश  इकष्वाकुवंशमा आविवेश  जानुभयो 





ताक्यार्थ मायापति भगवान् हामीमाथि अनुग्रह गर्नका लागि आप्ना कलाहरू भरत, शत्रुघ्न र 
लक्ष्मषणका साथ श्रीरामका रूपमा इृक्ष्वाकुवंशमा अवतीर्ण हूनुभयो। यस अवतारमा आफनो 
पिताको आज्ञालाई पालन गर्नका लागि आफ्नी पत्नी र भादका साथ वन जानुभयो। त्यसै 
समयमा रावणले रामसंग विरोध गर्नाका कारणले उहाँको हातबाट उसको मृत्यु भयो । 


यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो 
मागं सपद्यरिपुरं हरवदिधक्षोः। 

दूरे सुहन्मथितरोषसुशोणदुटया 
तातप्यमानमकरोरगनक्चकः ॥ २४॥ 


पदठार्थ 

हरवत्  भगवान् शङ्रले सुहन्मथितरोषसुशोणदुष्टया  अधिरूढभयाङ्गवेपः  समुद्रले 
त्रिपुरलाई भस्म गै सीताको वियोगले गर्दा राता र डरले थर्थर कामेर 

अरिपुरं  रावणको लङ़पुरीलाई क्रोध युक्त भएका आंखाद्रारा यस्मे  जुन भगवान्लाई 
सपदि  चांडेन तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः  मागं  बाटो 

दिधक्षोः  उढाउन चाहने आपूभित्र बस्ने सब गोही, सर्पं अदात्  दियो 

भगवान्को आदि जीव जल्न अनि 

दूरे  टाढा रेकी छट्पटाउन लागेको 





ताक्यार्थ त्रिपुर विमानलाई जलाउन उद्यत शङरफँ जुन समय भगवान् राम शत्रुको नगरी 
लङ़ालाई भस्म गराउनका लागि समुद्रको तटमा पुग्नुभयो। त्यस समयमा सीताको वियोगको 
कारण बढेको कोपरूपी अग्निलि उका आंँखा यति राता भएका थिए कि उहाँको दुष्टिलि 
मगरमच्छ, सर्पं र गोही आदि जीव जल्न थाले। यस समयमा समूद्रले उरले थर्थर काँप्दे उहाँलाई 
मार्ग दियो । 


वक्षःस्थटस्परंरुग्णमहेन्द्रवाह 
दन्तेविंडम्बितककुन्जुष ऊढहासम् । 


रालानन्द्री लीक 


४६१ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


सद्योऽसुभिः सह विनेष्यति दारहतुं 
  .०२। विंस्पूजितेधंनुष उन्चरतो ०  न्द, 
विंस्पूनिंतेधंनुष ऽधिसेन्ये ॥ २५॥ 


पदठार्थ 

वक्षःस्थरस्पशरुग्णमहेन्द्रवाह अधिसेन्ये  सेनाले भरिएको विस्फूर्जितेः  टङ़ारहरुद्रारा 
दन्तैः  आफ्नो छतीमा युद्धभूमिमा असुभिः सह  प्राण सहित 
ठोकिंदा ट्टेका एेरावतका उन्वरतः  विचरण गर्न सद्यः  तत्काल 
दाँतहरूद्रारा दारहतुंः  पत्नीहरण गर्ने दुष्ट विनेष्यति  नाश गरानुहुन्छ 


विडम्बितककुन्जुषः  सेतो रावणको 

नेका दिशाहरूको मालिक ऊटहासम्  गर्वयुक्त हाँसोलाई 
अनि धनुषः  धनुको 

ताक्यार्थ जब रावणको कठोर छातीले ठक्कर खाएर इन्रको वाहन एेरावतको दाँतहरू दसै 
दिशालाई सेताम्मे बनाउने गरी चूर्णचूर्ण हुन्छन् तब दिग्विजियी रावण घमण्डले फुलेर हांँस्न 
थाल्दथ्यो । त्यही रावण जब श्रीरामचन््रकी पत्नी सीताजीलाई चोरेर लैजान्छ र लडारईैको मेदानमा 
भगवान् श्रीरामसंग युद्ध गर्नका लागि गर्वपूर्वक आंछ, तब भगवान् श्रीरामको धनुषको टङ्ारले 
उसको त्यो घमण्ड प्राणसहित तत्कालमा विलीन हुन्छ । 





भूमेः सुरेतरवरूथविमदिंतायाः 

क्टेराव्ययाय कर्या सितकृष्णकेशः । 
जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमागंः 

कमोणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६॥ 


पदार्थ 
सुरेतरवरूथविमदिंतायाः  असुर सितकृष्णकेशः  सेता र काला अत्ममहिमोपनिबन्धनानि  
समूहबाट पीडित भएकी केशबाट क्रमशः बलराम र॒ आफ्नो महिमालाई प्रकट गर्ने 
 , 
भूमेः  पृथिवीको कृष्ण बनी कमोणि  अदभुत कर्महरू 
क्टेराव्ययाय  दुःखनाशका कट्या जातः  कलावतार च  पनि 
लागि धारण गरेर करिष्यति  गर्नृहुनेछ 
जनानुपलक्ष्यमागंः  संसारी 
जीवले रहस्य बुरुन नसक्ने 





वाक्यार्थ जुन समयमा दण्डका दैत्यसमूहहरू पृथिवीलाई पीडा दिन लाग्दछन् त्यस समयमा 
पुथिवीको भारलाई हटाउनका लागि भगवान् आपनो सेतो र कालो केश बलराम र कृष्णको 


रालानन्द्री लीक 


४६२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७ 


रूपमा कलावतार ग्रहण गर्नृहुनेछ । उहाँ संसारी जीवले रहस्य बुण्न नसक्ने आफ्नो महिमालाई 


प्रकट गर्न अद्भुत चरित्रहरू गर्नृहुनेछ । 
क जीवहरणं ५  
तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया 
स््ेमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्तः 
यद्र्घतान्तरगतेन दिविस्पृ्ोवां 


उन्मूलनं त्वितरथासुंनयोनं भाव्यम् ॥ २७॥ 


पढार्थ 

तोकेन  बालकद्रारा नै शकटः  गाढा र शकटासुर 
उलूकरिकायाः  पूतनाको अपवृत्तः  मयो 

यद् जीवहरणं  जुन प्राण हरण यद्रङ्गता  जुन भगवान् घँडाले 


भयो टेकेर हिंड्दा 
त्रेमासिकस्य  तीन महिनाको दिविस्पृशः  आकाशलाई स्पर्श 
हदा चाहं गर्ने खालका 


पदा  पाउद्रारा नै 


अञ्जुनयोः  यमलार्जुन वृक्षको 
अन्तरगतेन  मामा पुगेर 
उन्मूलनं वा  वृक्ष उखेलिए 
इतरथा च  ईश्वर नभएको भए 
न भाव्यम्  नहुनुपरने 





ताक्यार्थ बाल्यावस्थां पूतनाको प्राणहरण गर्नु, तीन महिनाको अवस्थामा आफ्नो पाउद्रारा 
गाडा पल्टाउनु, घँडाहरूका बलले बामे सर्दासर्दै यमलार्जुन वृक्षहरूको बीचबाट गएर 
तिनीहरूलाई उखेलिदिनु यी यस्ता कर्महरू हुन् जुन कर्महरू भगवानबाहेक अरू कसैले गर्न 


सक्देन । 
क व्रजे व्रजपदुन् विषतोयपीतान्  
यद् वे व्रजे व्रजपरुन् विषतोयपीतान् 
पालंस्त्वजीवयद्नुग्रहदुषटवृष्टया । 
तच्छुद्धयेऽतिविषवीयैविलोलनिहम् 
उच्वाटयिष्यदुरगं विहरन् हदिन्याम् ॥ 
पदार्थ 


यत् वै  अथवा उहाँ साक्षात् 
भगवान् हुनुहृन्छ भन्नेमा यो 


व्रजपशून्  त्रजका गाईहरू र 
पाठान् तु  गोपालहरूलाई 


प्रमाण छ कि समेत 

व्रजे  व्रजमा अनुग्रहदुष्टवृ्टया  कृपापूर्ण 
विषतोयपीतान्  यमुनाको दृष्टिले 

विषपूर्ण जल पिउन अजीवयत्  बचाउनुभयो फेरि 





२८ ॥ 


तच्छुद्धये  यमुनाको शुद्धिको 
लागि 

हदिन्याम्  नदीमा 

विहरन्  विहार गर्दै 


रालानन्द्री लीक 


८६२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
अतिविषवीयविलोलजिहम्  धेर लप्लपाएर आएको उच्वाटयिष्यत्  त्यस स्थानबाट 
बलका घमण्डले जिब्रो उरगं  कालीय नागलाई भगादइदिनुभयो 


ताक्यार्थ जब कालीय नागको विषबाट दूषित भएको यमुनाको जल पिएर बाच्छाहरू र 
गोपबालकटहरू मर्न लाग्दछन्, तब उहाँ आफ्नो सुधामय कृपादृष्टिको व्षलि उनीहरूलाई जीवित 
गराददिनुहुन्छ । यमुनाको जल शुद्ध गराउनका लागि त्यहाँ विहार गर्नृहुन्छ अनि विषको शक्तिले 
जिब्रो लपलप गर्ने कालीय नागलाई त्यहांबाट भगाद्िनुहुन्छ । 


तत्कमं दिव्यमिव यन्निरि निःशयानं 

दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । 
उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकाटं 

०, पिधाप्य प नधिगम्यवीयं  

नेत्रे पिधाप्य सबटोऽ  ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

दावाग्निना  उढेलोद्रारा अवसितान्तकालं  अन्तिम पिधाप्य  चिम्लन लगाएर 
शुचिवने  ग्रीष्म ऋतुको समयको निश्चय नभएको उन्नेष्यति  रक्षा गर्नृहुनेछ 
सुकेको वन रजम्  व्रजवासीहरूको तत्कमं  त्यो अद्भुत काम 
परिदह्यमाने  उदन थाल्दा इुण्डलाई दिन्यम् इव  अलौकिक लाग्छ 
निरि  राती सबलः  बलरामले सहित सामान्य मान्छेका लागि 
निःशयानं  यमुना किनारमा अनधिगम्यवीयंः  अपरिमित 

सुतेको पराक्रम हुने भगवानूले 

अतः  त्यसैले नेत्रे  आंखा 





वाक्यार्थ त्यही दिनको रात सबै मानिसहरू यमुनाका तटमा सुत्छन्। उदेलोले व्रजका 
आसपासका वनहरू चारैतिर जल्न थाल्दछछन्, तब बलरामसहित भगवान् श्रीकृष्ण प्राणसङटमा 
परेका ब्रजवासीहरूलाई आफनो ओंँखा बन्द गर्न लगाएर उनीहरूलाई त्यो अग्निको भयबाट मुक्त 
गरी बचाउनुहन्छ । उहाँको यो लीला पनि अलौकिक ने मानिन्छ। उहाँको शक्ति वास्तवमा 
अचिन्त्य छ। 


गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता 
शुल्वं सुतस्य न तु तत्तदमुष्य माति । 
यज्जुम्भतो  . गोपी 
ऽस्य वदने भुवनानि गोपी 


   


संवीक्ष्य शङ्कितमनाः प्रतिबोधिताऽ ऽसीत् ॥ ३०॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


छ्य 


द्वितीय स्कन्ध 


अमुष्य  भगवान्की 

माता  आमा यशोदाले 
यद्यत्  जुनजुन 

रुल्बं  रज्जुविशेष 
उपबन्धम्  बाँध्नका लागि 
गृह्णीत  ग्रहण गरनृहुन्छ 


श्रीमद्भागवत 


अमुष्य  भगवान्को बन्धनमा 
न माति  पर्याप्त हुदैन 
यज्जृम्भतः  बरु हाद गर्ने 
अस्य  भगवान्को 

न 
वदने  मुखभित्र 
गोपी  यशोदाले 


अध्याय ७ 


शङ्कितमनाः  आफ्नै छोरा हो 
कि होडन भन्ने विषयमा शङ्खा 
गरेर 

प्रतिबोधिता  भगवत्तत्त्वको 
विषयमा बुखादृएकी 

आसीत्  थन् 


तत्तत्  त्योत्यो डोरी भुवनानि  चौध भुवन 
सुतस्य  छोरारूप संवीक्ष्य  देखेर 
ताक्यार्थ उहांकी आमा यशोदा उहाँ लाई बांँध्नका लागि डोरी ल्याउनुहन्छ । जुन डोरी ल्याए 
पनि केही अङ्कुल कम नै हुन्छ । त्यस्तै ने हाइ गर्दा भगवान् श्रीकृष्णको मुखमा चौध भुवनहरू 
देखेर आपने छोरा हो कि होइन भन्ने विषयमा शङड़ा हुन्छ र त्यसपछि भगवत्ततत्वको ज्ञान हुन्छ । 





नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् 

गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । 
अहयापृतं निशि रायानमतिश्रमेण 

लोकं विकुण्टमुपनेष्यति गोकुटं स्म ॥ ३१॥ 


पदार्थ 
वरुणस्य  वरुणजीको मयसूनुना  मयपुत्र निहि  रात परेपचछ्ि 
पाशाद्  बन्धननाट व्योमासुद्रारा अतिश्नमेण  अत्यन्त थाकेर 


भयात् च  सर्पम्रासको भयबाट बिलेषु  गुफाहरूमा रायानम्  सुतिरहेका 


पनि पिहितान्  लुकाइएका गोकुलवासीहरूलाई 
नन्दं  नन्दजी लाई गोपान्  गोपालहरूलाई विकुण्ठम्  नित्य 
मोक्ष्यति  मुक्त गराउनुहुनेछ च  पनि छुटाउनुहुनेक त्यै लोकं  आनन्दपूर्णलोक 
अनि गरी गोकुटं  गोकुलमा 





अहयापृतं  दिनमा काम गर्न उपनेष्यति स्म  नैजानुहुन्छ 
ताक्यार्थ उहँले नन्दबाबालाई अजगर भय र वरुणको पासोबाट द्ुटाउनुहुन्छ । मयदानवको 
पुत्र कामासुर जब गोपबालकटहरूलाई पहाडको गुफामा बन्द गरिदिन्छ तब उहाँले उनीहरूलाई 
बचाउनुहन्छ । गोकुलमा मानिसहरू दिनभरि आफ्नो कामधन्दामा व्यस्त रहन्छन्, रातमा अत्यन्त 
थाकेर सुत्छन्, ती साधनाहीन भए तापनि उनीहरूलाई आफ्नो परमधाम गोकुलमा लैजानुहुन्छ । 


क 


गोपेर्मखे प्रतिहते बजविप्ठवाय 


रालानन्द्री लीक 


८६५ 


अध्याय ७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 

स न  .  

देवेऽभिवषति परान् कृपया रिरक्ुः। 

धर्तोच्छिटीन्ध्रमिव ९ ९ ९ 
 सप्तदिनानि सप्त 
प महीध्रमनघैककरे र 

वषों महीध्मनघेककरे सलीलम् ॥ ३२॥ 

पदार्थ 


अभिवषति  रिसाएर अतिवृष्टि 
गर्दा 

कृपया  कृपा गरेर 

पशून्  गाईहरूलाई 

रिरक्षुः  रक्ना गर्नको लागि 


अनघ  हे निष्पाप नारद 
कोस 

गोपः  गोपहरूद्रारा 

मखे  इन्द्रयाग 

प्रतिहते  बन्द गरिएपचछ्ि 
व्रजविप्लवाय  वज्रभूमिको 


सप्तदिनानि  सात दिनसम्म 
महीध्रम्  गोवर्धनलाई 
उच्छिलीन्ध्रम् इव  कर्कलाको 
पातजस्तो गरी 

एककरेण  एके हातले 


नाश गर्नका लागि सप्तवषंः  सातवर्षमात्र सलीलम्  विनापरिश्रम 

देवे  इन्द्रे हनुभएका भगवान्ले धतां  धारण गर्नृहन्छ 
ताक्यार्थ हे निष्पाप नारद! जब श्रीकृष्णका सल्लाहले गोपहरूले इन््रको यज्ञलाई बन्द 
गरिदिन्छन् तब इन्द्र व्रजभूमिको नाश गर्नका लागि चारैतिर मूसलधारा वर्षा गरिदिन्छन्। ती 
रिसाएका इन्द्रबाट त्रजवासीहरू र उनीहरूका पशुहरूको रक्षाका लागि भगवान् कृपावश सात 
वर्षको उमेरमा नै सात दिनसम्म गोवर्दधन पर्वतलाई एके हातले कर्कलाको पात समायै खेल 
खेल धारण गर्नृहुन्छ । 





क्रीडन् वने निरि निरशाकररदिमगो्या 
रासोन्मुखः कलपदायतमूच्छितेन । 
उदीपितस्मररुजां व्रजमभृद्धूनां 


हतुहैरिष्यति रिरो धनदालुगस्य ॥ ३२॥ 
पदार्थ 
रासोन्मुखः  रसलीला गर्न वने  वनभित्र 
तत्पर भगवान्ले कलपदायतमूच्छितेन  मिठा 


निश्ाकररदिमिगोर्यां  चनद्रमाको पदचाल र लामा तानद्राया युक्त 


व्रजभृदधूनां  त्रजका 
गोपस्त्रीहरूको 
हतुः  हरण गर्ने 





चांँदनीद्रारा चम्किएको मनोहारी गीतको कारणले धनदानुगस्य  कुबेर अनुचरको 
निरि  रात्रिमा उदीपितस्मररुजां  प्रेमरोग शिरः  शिर 
क्रीडन्  खेल्दै अत्यन्त बढेका हरिष्यति  काटिदिनुहन्छ 


ताक्यार्थ वृन्दावनमा विहार गदखिरि रास गर्न इच्छाले उहाँ रातको समय, जब चन्द्रमाको 
उज्ज्वल चांदनी चारैतिर फैलिरहेका हुन्छन् त्यतिवेला आफ्नो बाँसुरीमा मधुर सङ्गीतको तान 


रालानन्द्री लीक 


८६६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अध्याय ७ 


छोडिदिनुह॒न्छ । त्यसका कारणले प्रेमविवश भएर आएका गोपीहरूलाई जब कुवेरको सेवक 


शङ्खचूड हरण गर्दछ, तब भगवान् उसको शिर काटिदिनुहुन्छ । 
ये च प्रम्बखरददुरकेर्यरिष्ट 
मल्ठकेभकंसयवनाः कुनपोण्डकाद्याः । 
अन्ये च शाल्वकपिबल्वलद्न्तवकर 


सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुविममुख्याः ॥ ३४॥ 


ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः 
काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकेकयाद्याः। 
यास्यन्त्यदशांनमरं बलपाथंभीम 


व्याजाहयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

ये  अरू पनि शाल्व, द्विविद, बल्वल, 
प्रम्बखरदयुरकेश्यरिष्टमल्टेभकंस दन्तवक्त्र, नग्नजित्का सात 
यवनाः  प्रलम्बासुर, बकासुर, सांडे, शम्बर, विदूरथ, रुकिमि 
धेनुकासुर, केशी, अरिष्ट आदि आदि दुष्टहरू 

दैत्य मल्ल, कुवलयापीड हात्ती ये वा अथवा अरू पनि 
कंस अनि कालयवनहरू काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकेकया 
कुनपोण्डकाद्याः  भौमासुर र॒ाः  कम्बोज, मत्स्य, कुरु, 
पौण्ड़क आदि कैकेय, सृञ्जय आदि देशका 
अन्ये च  अकै अरू 
शाल्वकपिबल्वलदन्तवक्रसप्तोक्ष मृधे  युद्धमैदानमा 
राम्बरविदूरथरुक्मिमुख्याः  समितिशालिन  उटेर बस्ने 


आत्तचापाः  धनु उठाउने 
राजाहरू छन् ती 

अलं  सने 
बलपार्थभीमनव्याजाहयेन  
बलराम, अर्जुन, भीमसेन 
आदिको निहुले 

हरिणा  स्वयं भगवानूद्रारा नै 
अदशन्  मृत्युलाई प्राप्त गरेर 
तदीयम् भगवान्का 

निलयं  धाममा 





यास्यन्ति  जानेछन् 


ताक्यार्थ अरू पनि धेरै प्रलम्बासुर, धेनुकासुर, बकासुर, केशी, अरिष्टासुर आदि दैत्य, चाणूर 


आदि पहलवान, कुवलयापीड हात्ती, कंस, कालयवन, भौमासुर, 


पौण्ड्क, शाल्व, द्विविद वानर, 


बल्वल, दन्तवक्त्र, राजा नग्नजितका सातओटा सांढेहरू, शम्बरासुर, विदूरथ, रुक्मि आदि तथा 
काम्बोज, मत्स्य, कुर, कैकय र सृञ्जय आदि देशका राजाहरू अनि अरू जो पनि योद्धाहरू 
धनुष धारण गरेर युद्धको मेदानमा अगाडि आउनेछन्, ती सम्पूर्ण योद्धाहरूलाई भगवान् स्वयम्, 
बलराम, भीमसेन, अर्जुन आदि नामहरूको आडमा मारेर आफ्नै धाममा लैजानुहन्छ । 


कालेन मीकितधियामवमृय नृणां 


रालानन्द्री लीक 


६७ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः । 
आविहिंतस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां 
वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

काठेन  समयको अन्तरालबाट बत  निश्चय नै आवि्हितः  व्यासको रूपमा 
मीलितधियाम्  बुद्धि मन्द दूरपारः  दुर्बोध्य हुन्छ भने जन्मिएर 

भएका अवमृश्य  बुरेर विरटपशः  शाखापिच्छे 
स्तोकायुषां  थोर आयु बांच्न हि  निश्चय नै वेदद्रुमं  वेदरूपी वृक्षलाई 
नृणां  मनुष्यहरूको लागि सः  भगवान्ले विभजिष्यति स्म  भाग 
स्वनिगमः  आफनो रहस्यतम अनुयुगं  हरेक युगमा लगाउनुहुनेकछछ 

वेदमार्गं सत्यवत्यां  सत्यवतीमा 





ताक्यार्थ समयको प्रभावका कारणले गर्दा मनुष्यहरूको बुद्धि कमजोर हुन्छ, आयु कम हुन्छ । 
त्यस॒ समयमा मानिसहरू मेरो ततत्वलाई बताउने वेदवाणी बुण्न असमर्थ हनन् भन्ने ठानेर 
भगवान् प्रत्येक कल्पमा सत्यवतीका गर्भवाट व्यासको रूपमा प्रकट भएर विभिन्न शाखाहरूको 
रूपमा वेदरूपी कल्पवृक्षको विभाजन गर्नृहुने । 

देवद्विषां निगमवत्मनि निष्ठितानां 


 भत   द ब्द 


पूमिंमयेन विहितामिरदुश्यतूमिंः । 
लोकान्घ्नतां मतिविमोहमतिप्रोभं 
वेषं विधाय बहु भाष्यत ओपध्म्य॑म् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 

देवद्विषां  देवताहरूले देष गर्न अदश्यपूभिः  अदृश्य वेगवालाअतिप्रलोभं  लोभ उत्पन्न 

तर पनि नगरहरूमा बसेर त्यहांबाट गराउने 

निगमवर्त्मनि  वेदशास्त्रमा नै लोकान्  संसारका वेषं  स्वरूपलाई 

निष्ठितानां  अलि अलि आश्रय पप्राणीहरूलाई विधाय  धारण गरेर 

लिएर घ्नतां  संसारका प्राणीहरूलाई बहु  धेरै 

मयेन  मयदानवले नाश गर्न दैत्यहरू बढेपछ्ि ओपधम्यंम्  उपधर्म 

  नद  

विहिताभिः  बनाएको मतिविमोहम्  बुद्धिलाई मोहित भाष्यते  भन्नुहनेछ 
बनाउने 





ताक्यार्थ देवताका शत्रु दैत्यहरू वेदमार्गको सहारा लिएर मयदानवले बनाएको अदृश्य 
वेगवाला नगरमा बसेर जब मानिसहरूको सत्यानाश गर्न लाग्दछन् तब भगवान् मानिसहरूका 
राला दीका 


८६८ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


बुद्धिमा मोह र अत्यन्त लोभ उत्पनन गराउने भेष धारण गरेर बुद्धका रूपमा धेरै उपधर्महरूको 
उपदेश गर्नृहुने । 


यद्यांखयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः 
पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः । 
स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र 
शास्ता भविष्यति कठेभंगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण कथाः  लीलाचरित्रहरू स्वाहा स्वधा वषडिति  स्वाहा, 
कठेः  कलिको न स्युः  हेदेनन् स्वधा, वषट् इत्यादि 

युगान्ते  युग अन्त हुने वेला द्विजजना  त्रैवर्णिक ब्राह्मण, गिरः  वाणीहरू 

यहिं  जुन समयमा क्षत्रिय, वैश्यहरू पनि नस्म  हदेनन् भने 

सतां  सज्जनहरूको पाषण्डिनः  पाखण्डी हृन्छन् शास्ता  शासक अनि 
आलयेषु  घरघरमा वृषलाः  शुद्रकर्म गर्नेहरू दमनकर्ता 

अपि  पनि नृदेवाः  राजा हनेछन् भविष्यति  हुनृहनेछ 

हरेः  भगवान् श्रीहरिका यत्र  जुन समयमा 





वाक्यार्थ कलियुगको अन्तमा जब सत्पुरुषहरूका घरमा पनि भगवान्को कथा हुनका लागि 
बाधा पर्ने । ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य पाखण्डी हुनेछन्। यहाँसम्म कि कहीं पनि स्वाहा स्वधा र 
वषटूकारको ध्वनि देवता र पित्रुहरूको यज्ञ र श्राद्धमा सुनिनेक्ैन तब कलियुगको शासन गर्नका 
लागि भगवानूले कल्कि अवतार ग्रहण गर्नृहुनेछ । 


सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशाः 
स्थाने च घमंमखमन्वमरावनीशाः। 
अन्ते त्वधमंहरमन्युवशासुराद्या 
मायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

सगे  सुष्टिको समयमा अहम्  मेरो रूपमा त्यसै गरी धम॑मखमन्वमरावनीरशाः  धर्म, 
तपः  तपस्या अथ  यसपच्ि विष्णु, मनु, देवता र राजाहरूको 
ऋषयः  मरीचि आदि ऋषिहरू स्थाने  स्थितिको समयमा रूपमा तथा 

नव नौ अन्ते  सृष्टिको प्रलयको 
प्रजेशाः  प्रजापति समयमा 





रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
अधर्महरमन्युवशासुराद्या ९ 

 इमाः  यी सबै 

अधर्म, सद्र, सर्परदेवताको पुरुशक्तिभाजः  अपरिमित 

रूपमा शक्तिसम्पन्न भगवान्का 


ये  जति पनि स्वरूप छन् 


८६९ 


अध्याय ७ 


मायाविभूतय  मायाका 
खेलमात्र हुन् 





ताक्यार्थ जब संसारको सृष्टिको समय हुन्छ, तब तपस्या, नौ प्रजापति, मरीचि आदि ऋषि र 
मेरो रूपमा जब सृष्टिको रक्षाको समय हुन्छ, तब धर्म, विष्णु, मनु, देवता र राजाहरूको रूपमा 
जब सुष्टिको प्रलयको समय हृन्छ, तब अधर्म ,रद्र, सर्प र दैत्य आदिको रूपमा सर्वशक्तिमान् 


भगवान्का मायाविभूतिहरू प्रकट हृन्छन्। 


विष्णो वीयंगणनां कतमोऽदहंतीह 


यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । 


चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं 


यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ 
यः  जुन वीयंगणनां  पराक्रमको वर्णन 
कविः  विद्रानूले गर्न 


पार्थिवानि  पृथिवीमा भएका कतमः  कुनचाहिं 
रजांसि  धुलोका कणहरूलाई  अहेति  योग्य छ 
विममे  नाप्न सक्ला तर यस्मात्  किनभने 


नु  निश्चयनै यः  जुन वामन अवतारी 
इह  यस संसारमा भगवान्ले 

विष्णोः  सर्वव्यापक अस्खरुता  अदम्य 
परमात्माको 


स्वरहसा  चरण उत्क्रमणको 
वेगद्रारा 

त्रिसाम्यसदनात्  तीन गुण 
बस्ने स्थान प्रकृतिको 
आवरणदेखि 

त्रिपृष्ठं  सत्यलोकमा 
उरुकम्पयानम्  थर्थर कोपिको 
लोकहरूलाई 





चस्कम्भ  धारण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ आफ्नो प्रतिभाको बलले पुथिवीको एकएक धुलाको कणलाई कसैले गन्न सके 
तापनि यस संसारमा कुन त्यस्तो पुरूष होला भगवान्को शक्तिहरूको गणना गर्न सक्ला ? जब 
उहांले त्रिविक्रम अवतार लिएर त्रिलोकीलाई नाप्दै ह॒नहन्थ्यो, त्यस समयमा उहाँको चरणको 
अदम्य वेगले प्रकृतिरूप अन्तिम आवरणदेखि लिएर सत्यलोकपर्यन्त सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड कांँप्न 
लागेको थियो, तब भगवान्ले आफ्नो शक्तद्रारा उसलाई स्थिर गर्नुभयो । 


नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते 
मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । 


रालानन्द्री लीक 


७० 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


गायन् गुणान् दशरातानन आदिदेवः 
रोषोऽघुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

मायाबलस्य  माया शक्तियुक्त अग्रजाः  दाइ सनकादि र॒ आदिदेवः  अनादिकाल 
पुरुषस्य  सर्वात्मा परमात्माको अहम्  म देखिका 

अन्तं  सीमालाई अपि  पनि रोषः  शेषजी त 

अधुना  अहिले न विदामि  जान्दिनेँ अस्य  भगवान्का 

येजो अवरा  पिका अरू प्राणीहरू गुणान्  गुणहरू 

अमी यी कुतः  कसरी जानुन् गायन्  गाउँदागादे 
मुनयः  मुनिहरू छन् दराराताननः  दश हजार मुख पारम्  अन्त 

ते  तिमी नारदका भएका न समवस्यति  प्राप्त गर्नृहुनन 





ताक्यार्थ समस्त सुष्टिको रचना र संहार गर्ने माया उहाँको एडटा शक्ति हो । यस्ता अनन्त 
शक्तिका आश्रय उहाँको स्वरूपलाई न म जान्दद्ु न त सनकादि नै जान्दछन्। फेरि अरूहरूले 
जानने प्रश्न त उठनै सक्देन। आदिदेव भगवान् शेष हजारों मुखले उहांको गुणहरूको वर्णन गर्दै 
आद्रहेका छन्। परन्तु अहिलेसम्म उनका गुणहरूको अन्तको कल्पना पनि गर्न सक्दैनन्। 


येषां स एष भगवान् दययेदनन्तः 
सवांत्मनाभ्रितपदो यदि निव्यंलीकम्। 

ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां 
नैषां ममाहमिति धीः श्वशगालभक्षये ॥ ४२॥ 


पदढार्थ 

यदि  यदि येषां  आपना जुन भक्तटरुप्रति श्वशुगालभक्ष्ये  कुक्कुर र 
निव्यंलीकम्  निष्कपट भएर दययेत्  दया गर्नहुन्छ श्यालको आहारा भएको आपनो 
सवांत्मना  सवत्मा भगवान्मा ति च  ती शरणागत भक्तहरू र आफन्तको शरीरमा 

समर्पित गरेर ने मम मेरा 

आश्रितपदः  शरणागतिपूर्वक दुस्तराम्  तर्न नसकिने देवमायां अहम्  म हूं भन्ने 

चरणको आश्य ग्रहण गरिएका  मायाको स्वरूपलाई इति  यस्तो 

अनन्तः  सनातन अतितरन्ति  तर्दचछछन् धीः  बुद्धि 

सः एषः  उहाँ नै यस्ता भक्तहरूको न  हैदेन 

भगवान्  परमप्रभु 





रालानन्द्री लीक 


८७१ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ जो निष्कपटभावले आफनो सर्वस्व र आफूलाई समेत उहाँको चरणमा समर्पित 
गरिदिन्छन् उनीहरूमाथि अनन्त भगवान् स्वयं नै आफ्नो तफबाट दया गर्नृहुन्छ । उहांका दयाका 
पात्रहरू नै दुस्तर मायाको स्वरूपलाई जान्दछछन् र त्यसबाट पार हृन्छन्। वास्तवमा यस्ते पुरुषहरू 
कुकुर र श्यालको आहार भएको आनू र पुत्रादिको शरीरमा म र मेरो भावना राख्दैनन्। 


वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां 
यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्यः । 
पत्नी मनोः स च मनुश्च तदात्मजाश्च 


प्राचीनवर्हिक्रभुरङ्ं  


 उत धवश्च ॥ ४३॥ 





पढार्थ 

अङ्ग  प्यारा नारद तदात्मजाः च  मनुपुत्र प्रियव्रत 
हि  निश्चय नै आदि 

परमस्य  परमपुरुष भगवान्को । अनि च  पनि 

योगमायां  मायालाई प्राचीनबर्हिः  प्राचीनवर्हिं राजा 
अहम्  म ब्रह्मा ऋभुः  ऋभु र 

वेद्  जान्दद्ु उत  अनि 

यूयं  तिमीहरू पत्नी  पत्नी शतरूपा धरुवः च  ध्रुव पनि जान्दछछछन् 
भगवान्  भगवान् सः मनुः  उह मनु 





ताक्यार्थ प्रिय नारद ! परमपूज्य पुरुषको त्यो योगमायालाई म जान्दद्कु। तिमीहरू, भगवान् 
शूर, दैत्यकुलभूषण प्रह्लाद, शतरूपा, मनु, मनुपुत्र, प्रियत्रत आदि, प्राचीनबर्हि, ऋभु र धुव पनि 
जान्दछन् । 


इकष्वाकुरेलमुचुकुन्दविदेहगाधि 

रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः । 
मान्धात्ररकंशतघन्वनुरन्तिदेवा 

५५ ४,  . अ दिलीप 

देवव्रतो बलिरमूत्तरयो  ॥ ७४॥ 
सोभयुंतङ्रिबिदेवर्पिप्पलाद् 

सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः। 

४०५ 


येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त 


रालानन्द्री लीक 


८७२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
पाथीष्टिषेणविदुरश्चुतदेववयां  ॥ ४५॥ 
ते वे विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां 
स्वीशुद्रहणशाबरा अपि पापजीवाः । 
यद्यद्भूतक्रमपरायणसीररिक्षास् 
तियंग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ५६॥ 
पदठार्थ 
इक्ष्वाकुः  इक्ष्वाकु राजा सौभरि, उतड़, शिबि, देवल,  ती 
एेलमुचुकुन्दविदेहगाधि पिप्पलाद, सारस्वत, उद्धव, पापजीवाः  पापको कारणले 
रघ्वम्बरीषसगराः  एेल, पराशर, भूरिषेण जन्मिएका 
मचुकुन्द जनक, गाधि, रघु, अन्ये  अरू पनि तियग्जनाः अपि  पशु, पक्षी 
अम्बरीष र सगर राजाहरूले विभीषणहनूमदुपेन्दरदत्तपाथौ आदि समेत 


गयनाहुषाद्याः  गय, नहुष पुत्र 
ययाति आदिले 
मान्धात्रलकंशतधन्वनु 
रन्तिदेवाः  मान्धाता, अलर्क, 
शतधन्वा, अनु, रन्तिदिव आदि 
राजाहरूले त्यसै गरी 

देवचतः  भीष्मले 

बलिः  राजा बलिले अनि 
अमृत्तरयः  अमूर्तरयले र 
दिलीपः  दिलीप 
सोभयुंतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद 
सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः  


षिषिणविदुरश्चुतदेववयांः 
विभीषण हनुमान्, शुकदेव, 
अर्जुन, आर्ष्टिषेण, विदुर र 
श्रुतदेव जस्ता ठुला 
महात्माहरूले पनि 

यदि  जुन कुनै रूपबाट पनि 
अद्भूतक्रमपरायणशीरशिक्षाः  
अद्भुत पराक्रमवाला भगवान्का 
प्रमी भक्तहरूबाट शीलस्वभाव 
सिक्ने 

स्वरीराद्रहणशबराः  स्त्रीशुद्र 
वृत्तिवाला हूण र भिल्लहरू र 


२ 


वे  पूर्णरूपले 

देवमायां  भगवन्मायाको रहस्य 
विदन्ति  बुरुदछछन् 
अतितरन्ति च  अतिक्रमण 
पनि गर्दछन् भने 

येजो 

अपि  पनि 

श्रुतघारणाः  कर्ण्ारबाट 
भगवत्स्वरूपलाई हृदयभित्र 
विराजमान गराउने भक्तहरूले 
किमु  भगवान्को मायालाई 
किन नजान्ने 





वाक्यार्थ इक्ष्वाकु, पुरुरवा, मुचुकुन्द, जनक, गाधि, रघु, अम्बरीष, सगर, गय, ययाति आदि 
तथा मान्धाता, अलक, शतधन्वा, अनु, रन्तिदेव, भीष्म, बलि, अमूर्तरय, दिलीप, सौभरि, उत, 
शिबि, देवल, पिप्पलाद, सारस्वत, उद्धव, पराशर, भूरिषेण विभीषण, हनुमान्, शुकदेव, अर्जुन, 
आर्ष्टिषेण, विदुर र श्रुतदेव आदि महात्मा पनि जान्दछन्। जुन व्यक्तिहरूलाई भगवानूका प्रेमी 
भक्तहरूको स्वभावको अनुकरण गर्ने शिक्षा मिलेको छवी स्त्री, शूद्र, हूण, भील र पापको 
कारणले पशुपक्षी आदि योनिहरूमा रहने प्राणीहरूले पनि भगवानूको मायाको रहस्यलाई जान्दछन् 
र यस संसारसागरबाट सर्धैका लागि पार हृन्छन्। फेरि जुन मनुष्यहरू वेदिक सदाचारको पालन 
गर्दछन्, उनीहरूका विषयमा त भन्नु नै के पयो र? 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


राश्चत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं 

रुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् । 
राब्दो न यत्र पुरुकारकवान् करियाथां 

माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना ॥ ४७ ॥ 


पदृार्थ 


राश्वत्प्रशान्तम्  सर्वदा शान्त सद्सतःपरम्  सत् र असत् 


अभयं  अभयरूप 
प्रतिबोधमात्रं  केवल 
ज्ञानस्वरूप 

शुद्धं  मायाको मलबाट 
अस्पृश्य 

समं  मायाजन्य विषमताले 
रहित 


भन्दा पर 
आत्मतत्त्वम्  वास्तविक 
आत्मस्वरूप छ 

यत्र  जर्ोँ 

शब्दः  वैदिक र लौकिक दुबे 
शब्द अनि 

पुरुकारकवान्  अनेक 
साधनद्रारा सिद्ध हुने 


८७३ 


अध्याय ७ 


क्रियाथंः  कर्मफल पनि 

न छैन 

अभिमुखे  भगवानूसंग संमुख 
पर्न 

विलज्जमाना  लजा्दै 

माया च  माया पनि 

परेति  भाग्दक्े 





ताक्यार्थ परमात्माको वास्तविक स्वरूप एकरस, शान्त, अभय एव केवल ज्ञानस्वरूप छ। 
भगवानूको त्यो स्वरूपमा न मायाको मल दछन त मायाबाट बनेका विषमताहरू नै छन् । उहाँको 
उक्त स्वरूप सत् र असत् दुबैबाट पर छ। उहाँमा कुनै लौकिक र वैदिक शब्द पुन सक्देनन्। 
अरूको त कुरे छोड, माया पनि उसको अगाडि जान सक्तिन, लाजले टाढेबाट भाग्दठे। 


तद्धे पदं भगवतः परमस्य पुंसो 

ब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् । 
सप्रयङ्नियम्य यतयो यमकतेहेतिं 

जुः स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्रः ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

परमस्य  परम विशोकम्  शोकरहित स्वराट्  स्वशक्तिसम्पन्न 
पुंसः  पुरुष अजस्रसुखं  नित्य इन्द्रः  इन्द्रले 

भगवतः  भगवान्को आनन्दस्वरूप निपानखनित्रम्  कुवा खन्ने 
वे  निश्चय नै यत्  जसलाई साधनलाई 

तत्  त्यही नै नह्य इति  ब्रह्म भनेर इव  ए 

पदं  परमपद हो विदुः  महात्माहरू बुर्दछछन् यतयः  मुनिहरू 





रालानन्द्री लीक 


८७४ 
द्वितीय स्कन्ध 
सघयक्  मनलाई 


यम्  जुन भगवान्मा 
नियम्य  स्थिर गरेर 


श्रीमद्भागवत 


अकतंहेतिं  भेदनाश गर्न 
विभिन्न साधनहरूलाई 
जह्युः  त्याग गरिदिन्छन् 


अध्याय ७ 


ताक्यार्थ परमपुरुष भगवान्को यही नै परमपद हो । महात्माहरू त्यही पदको शोकरहित अनन्त 
आनन्दस्वरूप ब्रह्मको रूपमा साक्षात्कार गर्दछन्। मुनिहरू त्यही परमतत्वमा आफनो मनलाई 
समाहित गरेर स्थित हन्छन्। जसरी इन्द्र आफ पानी पार्न सक्षम हुनाले जलका लागि कुवा 
खन्नका लागि कोदालो ग्रहण गर्देनन् त्यसै गरी ज्ञानीहरू पनि भेद दूर गर्न ज्ञानका साधनहरूको 
परित्याग गर्दछछन्। 


स श्रेयसामपि विभुभंगवान् यतोऽस्य 
भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः। 
क स्वधातुविगमे  न लुविीर्यमाणे ९ 
देहे ऽ 
न भ् विद्चीर्यते ९ ज 
व्योमेव तत्र पुरुषो न ऽजः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

यतः  जुन भगवानूबाट ।  भगवान् नै अनुविरशीयंमाणे  तत्काल नै 
भावस्वभावविहितस्य  महत्तत्त्व श्रेयसाम् अपि  स्वगदि नष्ट भए पनि 

प्रधान आदिको परिणामले फलहरूको पनि व्योम इव  आकाश 
उत्पन्न विभुः  दाता तत्र  त्यहाँ रहेको 

अस्य  यो हुनुहुन्छ अजः  अजन्मा 

सतः  कार्यको स्वधातुविगमे  देह बनाउने पुरुषः  परमात्मतत्त्व 
प्रसिद्धिः  अवस्थिति छ महाभूतहरूको वियोग भएर न विीयते  नष्ट हैदेन 

सः  उहाँ देहे  शरीर 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण कर्महरूको फल भगवान् नै दिनुहुन्छ । किनभने मनुष्य आफ्नो स्वभावको 
अनुसार जुन शुभकर्म गर्वछ, त्यो सबै भगवान्कै प्रेरणाद्वारा हृन्छ । यस शरीरमा रहने पाँच भूतहरू 
अलगअलग भएपक्ि यो शरीर नष्ट हुन्छ, तापनि आकाश त्यहाँ रहेको यसमा अजन्मा पुरुष 
नष्ट हदेन। 

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावनः। 

समासेन हरेनांन्यदन्यस्मात्सदसच्व यत् ॥ ५०॥ 
पदार्थ 
अन्यस्मात्  कार्यर 
कारणभन्दा पृथक् हुनुभएका 


हरेः  हरि भगवान्भन्दा 
यत्  जुन 
राला दीका 


८७५ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
सदसत् च  कार्य र कारणरूप तात  हे नारद समासेन  संक्षेपले 

पदार्थ या भाव र अभावरूप सः अयं  त्यस्ता  अभिहितः  बताइनुभयो 

पदार्थ छन् विश्वभावनः  विश्वात्मा भगवान् 

अन्यत्  भिन्न  परमात्मा 

न  होइनन् ते तिम्रा लागि 





ताक्यार्थ बावु नारद ! संकल्पले नै विश्वको रचना गर्ने षडेश्वर्यसम्पन्न श्रीहरिको मैले तिम्रो 
अगाडि सं्षेपले वर्णन गर । संसारमा कार्यकारणरूपमा अथवा भाव र अभावका रूपमा जति पनि 
पदार्थहरू छन् ती भगवानृदेखि भिन्न छैनन् । परन्तु भगवान् ती पदार्थहरूदेखि भिन्न हूनुहुन्छ । 


इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । 
सङ्ग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद्विपुलीकुरु ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

मे  मलाई भागवतं नाम  भागवत नामको सङ्ग्रहः  सडग्रह हो 

भगवतोदितम्  भगवान्ले इदं  यो अमृतविच्या हो एतत्  यसलाई 

बताउनुभएको अयं  यो ग्रन्थ त्वम्  तिमी 

यत्  जुन विभूतीनां  भगवान्का विपुलीकुरु  अर फैलाऊ 
लीलाविभूतिहरूको 





ताक्यार्थ भगवान्ले मलाई जुन कुराको उपदेश गर्नुभएको थियो, त्यही नै भागवत हो । यसमा 
भगवानूका र विभूतिहरूको संक्षेपमा वर्णन छ । तिमी यसको विस्तार गर। 


यथा हरो भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । 
सवांत्मन्यखिखाधार इति सङ्कल्प्य वणंय ॥ ५२॥ 


पदार्थ 

यथा  जुन उपायले हरो  श्रीहरि इति  यस्तो उपाय 
सवांत्मनि  सबै संसारको भगवति  भगवानूमा सङ्कल्प्य  निश्चय गरेर 
रूपमा देखापर्ने नृणां  मानिसहरूको वणंय  वर्णन गर 
अखिलाधारे  सम्पूर्ण जगत्का भक्तिः  भक्ति 

एकमात्र अधिष्ठान भविष्यति  हुनेछ 





ताक्यार्थ जुन उपायले सबे संसारको रूपमा देखापर्ने सम्पूर्ण जगतूका एकमात्र अधिष्ठान 
श्रीहरि भगवान्मा मानिसहरूको भक्ति हुनेछ यस्तो उपाय निश्चय गरेर वर्णन गर। 


मायां वणंयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः । 


रालानन्द्री लीक 


८७६ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


शुण्वतः श्रद्धया नित्यं माययाऽऽत्मा न सुद्यति ॥ ५२॥ 


पदार्थ 
अमुष्य  यी श्रद्धया  श्द्धापूर्वक आत्मा  अन्तःकरण 
ईश्वरस्य  परमात्माको नित्यं  निरन्तर मायया  भगवान्को मायाबाट 


मायां  एक नै अनेकका रूपमा शुण्वतः  निरन्तर श्रवण गर्न न मुद्यति  मुग्ध हैदेन 
देखिएको मायाको प्रसङ्गलाई अनुमोदतः  त्यसलाई 
वणंयतः  वर्णन गर्न अनुमोदन गर्ने मनुष्यको पनि 
ताक्यार्थ जो पुरुष भगवान्को अचिन्त्यशक्ति मायाको वर्णन अथवा अकलि गरेको वर्णनको 
अनुमोदन गर्द, अथवा श्रद्धाको साथ नित्य वर्णन गर्वछ, उसको चित्त मायाबाट कहिल्ये पनि 
मोहित हदेन । 





इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दहितीयस्कन्धे 
ब्रह्मनारदसंवादे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


७७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 


अथ अष्टमोऽध्यायः 
राजा परीक्ित्का प्रश्नहरू 


राजोवाच राजा परित्ले भन्नुभयो 
ब्रह्मणा चोदितो ब्ह्यन्गुणाख्यानेऽगुणस्य च । 
यस्मे यस्मे यथा प्राह नारदो देवद्ांनः ॥ १॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे शुकदेवजी .  सबेमा भगवदर्शन यथा  जुन प्रकारले 
अगुणस्य  निर्गुण परमात्माको गर्न प्राह  बताउनुभयो त्यो कुरा 
गुणाख्याने  गुण वर्णन गर्न नारदः  नारद मुनिले सुन्न चाहन्द्ु 

ब्रह्मणा  ब्रह्माजीदरारा यस्मे यस्मे  जस्ताजस्ता 

चोदितः  प्रेरित हुनुभएका ।अधिकारीलाई 





ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! निर्गुण परमात्माको गुण वर्णन गर्न ब्रह्माजीद्रारा प्रेरित हुनुभएका 
सबेमा भगवदर्शन गर्ने नारद मुनिले जस्ताजस्ता अधिकारीलाई जुन प्रकारले बताउनुभयो त्यो कुरा 
सुनन चाहन्हु। 


एतद् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं वेद्विदां वर । 
हरेरद्रतवीयंस्य कथा लोकसुमङ्गलाः ॥ २॥ 





पदढार्थ 

वेदविदां  हरेः  हरि भगवान्को एतत् तत्त्वं  यो निर्गुण 
वेदतात्पर्यवेत्ताहरूमध्ये लोकसुमङ्गलाः  सबैको भगवत्तत्त्व 

वर  च्रेष्ठ हे शुकदेवजी परमकल्याण गर्न वेदितुम्  जान्न 
अद्भुतवीय॑स्य  अद्भुत पराक्रम कथाः  लीलाचरिव्रहरू जसको इच्छामि  चाहन्छ 
हुनुभएका वर्णन नारदजीले गर्नुभयो 


वाक्यार्थ वेदतात्पर्यवेत्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ हे शुकदेवजी ! अदभुत पराक्रम हुनुभएका हरि 
भगवान्को सबैको परमकल्याण गर्ने लीलाचरित्रहरू जसको वर्णन नारदजीले गर्नुभयो त्यो निर्गुण 
भगवत्तततव जानन चाहन्दु । 


कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि । 
कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कठेवरम् ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


७८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 


पदार्थ 
महाभाग  हे शुकदेवजी 
कथयस्व  त्यस्तो उपदेश 


जस् 
निवेशय  लीन गराएर 
कलठेवरम्  शरीर 


अखिलात्मनि  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूका आत्मस्वरूप 


गर्नुहोस् कृष्णे  श्रीकृष्णमा त्यक्ष्ये  त्याग्न सकु 
यथा  जुन उपदेशबाट निःसङ्गं  आसक्तिरहित 
अहम्  म मनः  मनलाई 





वाक्यार्थ महाभाग्यवान् श्रुकदेवजी ! तपाई मलाई यस्तो उपदेश गर्नुहोस् कि म आफ्नो 
आसक्तिरहित मनलाई भगवान् श्रीकृष्णमा तन्मय गरेर आफ्नो शरीर त्यागन सक । उनीहरूका 
हृदयमा चांडे ने भगवान् प्रकट हुनुहन्छ । 


शृण्वतः श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । 
काठेन नातिदीर्घेण भगवान् विद्ते हृदि ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

स्वचेष्टितम्  लीलाचरिव्रहरू गृणतः च  कीर्तन गर्न काठेन  समयभित्र नै 
नित्यं  सर्च भक्तहरूको भगवान्  प्रभु 

श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक हृदि  हृदयभित्र विशते  प्रवेश गर्नृहुन्छ 
शृण्वतः  श्रवण गर्ने र न अतिदीर्घेण  छोटो 





ताक्यार्थ लीलाचरित्रहरू सर्धं श्रद्धापूर्वकं श्रवण गर्ने र कीर्तन गर्ने भक्तहरूको हृद यभित्र छोटो 
समयभित्र ने प्रभु प्रवेश गर्नृहुन्छ। 


प्रविष्टः कण॑रन्धेण स्वानां भावसरोरुहम् । 


धुनोति शमठ कृष्णः सलिलस्य यथा रारत् ॥ ५॥ 
पदार्थ 


यथा  जसरी 

रारत्  शरदऋतुले 

सलिटलस्य  जलको धमिलो 
पन नाश गर्दछ त्यसै गरी 


कणंरन्ध्रेण  कानरूपी छिद्रनाट 
भावसरोरुहम्  हदयकमलभित्र 
प्रविष्टः  पसेका 

कृष्णः  दयालु भगवानूले पनि 





स्वानां  आना प्रेमी 
भक्तहरूको 
सामटं  मलिनतालाई 
क 
धुनोति  नाश गरिदिनुहुन्छ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण कानको चछद्रद्रारा आप्ना भक्तहरूको भावमय हदयकमलमा आणएर 
बस्नुहुन्छ। जसरी शरद ऋतुले जलको दूषितपनलाई नष्ट गरिदिन्छ त्यसै गरी भगवान् पनि 
भक्तहरूको मनोमललाई नष्ट गरिदिनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


८७९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
घोतात्मा पुरुषः कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । 
मुक्तसवंपरिक्टेशः पान्थः स्वरारणं यथा ॥ ६॥ 

पदठार्थ 

यथा  जसरी न मुञ्चति  छोडदैन त्यसै कृष्णपादमूलं  भगवान्को 

मुक्तसवंपरिक्टेशः  यात्राका गरी चरणकमललाई छोडदैन 

सम्पूर्ण दुःखहरूबाट दुटेको घोतात्मा  हदयबाट सारा 

पान्थः  बटुवाले मलिनता पखालिएको 

स्वरारणं  आफ्नो घर पुरुषः  मनुष्यले पनि 





ताक्यार्थ जसरी मार्गका समस्त केटाहरूबाट दछ्ुटेर आएको पथिकले आफ्नो घरलाई छोडदैन 
त्यसैगरी जसको हदय शुद्ध भएको छ त्यस्तो भक्तले श्रीकृष्णको चरणकमललाई एकक्षणका 
लागि पनि छोडन चा्हँदेन। 


यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभिः। 
यदुच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥ 





पदार्थ 

जह्यन्  हे शुकदेवजी धातुभिः  महाभूतहरूद्रारा   शरीर बन्छ त्यो 
यद् जुन जीवात्मा यट्च्छया  कुने पनि निमित्त कुरा 

अधातुमतः  पञ्चमहाभूतको विना स्वभाववश भवन्तः  तपाई 

सम्बन्धले शून्य छ तर पनि वा  अथवा यथा  यथार्थरूपले 

अस्य  जीवात्माको हेतुना  कुनै विशेष कारणवश जानते  जान्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे शुकदेवजी जीवको पज्चभूतका साथ कुनै पनि सम्बन्ध क्ैन। तापनि यसको 
शरीर पञ्चमहाभूतबाट बन्दछ । के यो स्वभावबाट नै यस्तो भएको हो ? अथवा कुनै कारणवश 


तपाई यस कुराको मर्मलाई पूर्णरूपले जान्नुहुन्छ । 
आसीददुद्रात् पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम्। 
यावानयं वे पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ॥ 


तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

यदुदरात्  जुन भगवान्को पद्मं  कमल   निश्चय ने 
नाभिबाट आसीत्  जन्मियो उहाँ इयत्तावयवेः  सीमित 
लोकसंस्थानलक्षणम्  भगवान्लाई पनि अङ्गहरुद्रारा 
लोकसृष्टिको आधार अयं पुरुष  यो जीव जसरी यावान्  जति 


रालानन्द्री लीक 


८० 


द्वितीय स्कन्ध 


पृथक्  परिच्छिन्न 
तावान्  त्यत्ति नै 
असो इति  भगवान् पनि 


श्रीमद्भागवत 


संस्थावयववान् इव  सीमित 
अवयवहरुद्रारा युक्त भै 


अध्याय नत 


प्रोक्तः  बताउनुभयो त्यसको 


रहस्य के हो ? 


ताक्यार्थ तपार्ईले बताउनुभयो कि भगवान्को नाभिबाट त्यो कमल उत्पन्न भयो जसमा 
लोकहरूको रचना भयो । यो जीव आफनो सीमित अवयवद्रवारा जसरी परिच्छिन छ त्यसै गरी 
परमात्मा पनि परिच्छिन्न छ जस्तो वर्णन गर्नुभयो । 


अजः सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । 
द्दुशे येन दरं नाभिपद्मसमुद्धवः ॥ ९॥ 

स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्धवाप्ययः। 
मुक्त्वात्ममायां मायेशः शेते स्वगुहारायः ॥ १० ॥ 


पदार्थ 
भूतात्मा  सर्वभूत समष्टि 
अजः  ब्रह्माजीले 


यदनुग्रहात्  जुन भगवान्को 
कृपाबाट 

भूतानि  प्राणीहरूलाई 
सृजति  सिर्जनुहन्छ अनि 


येन  जुन भगवान्को कृपाबाट 
ददुशे  देख्नुभयो 
विश्वस्थित्युद्धवाप्ययः  
संसारको सृष्टि स्थिति र 
प्रलयको कारण 

मायेशः  मायाको मालिक 


तद्र  भगवत्तत्व स्वरूपलाई सवंगुहारयः  सबैको हद यभित्र 
नाभिपद्मससुद्धवः  नारायणको बस्ने 
नाभि कमलमा उत्पन्न ब्रह्माले सः च  त्यस्ता 


ताक्यार्थ 





पुरुष अपि  परमात्मा पनि 
आत्ममायां  आफ्नो 
मायाशक्तिलाई 

मुक्त्वा  डर 

यत्र  जहां 

रोते  शयन गर्नृहन्छ त्यो 
स्थिति मलाई बताउनुहोस् 


जसको कृपाले सर्वभूतमय ब्रह्माजी प्राणीहरूको सृष्टि गर्नृहुन्छ जसको 


नाभिकमलबाट उत्पन्न भएर पनि जसको कृपाले ब्रह्माजीले भगवान्को रूपको दर्शन गर्नुभएको 
थियो । उहाँ संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयको कारण, सर्वान्तर्यामी, मायाका स्वामी, परमपुरुष 
परमात्मा, आफ्नो मायालाई त्याग गरेर कसमा कुन रूपले शयन गर्नहुन्छ ? 


न  


  


पुरुषावयवेरोकाः सपालाः पूंकल्पिताः। 
कोकेरमुष्यावयवाः सपाठेरिति शुश्चम ॥ ९९॥ 


पदृार्थ 
लोकाः  विभिन्न लोकहरू 
सपालाः  लोकपालसहित 


पुरुषावयवेः  विराट् पुरुषका 
अङ्गहरूबाट 


 . 
पूवकत्पिताः  पहिले कल्पना 
गरिएका हन् भन्ने कुरा र 
सपाठेः  लोकपालसहित 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


रोकः  पाताल इत्यादि 
लोकहरूबाट 
अमुष्य  यस विराटपुरुषको 


श्रीमद्भागवत 


अवयवाः  पेताला आदि 


८४८९१ 
अध्याय ठ 


शुश्चुम  हामी सुन्दं यसको 


अङ्गहरू कल्पना गरिन्छन् भन्ने रहस्य के हो ? 


इति  यी सवै कुराहरू 


ताक्यार्थ पहिले तपारईले के भन्नुभएको धियो भने विराट् पुरुषका अङ्गबाट लोक र 
लोकपालहरूको रचना भयो । फेरि यो कुरा पनि बताउनुभयो कि लोक र लोकपालको रूपमा 
उहांको अङ्गको कल्पना भयो । यी दुद्रटा कुराहरूको तात्पर्य के हो ? 


यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते । 
भूतभन्यभवच्छन्द आयुमांनं च यत्सतः ॥ १२॥ 





पदार्थ 
कल्पः महाकल्प भूतभन्यभवच्छब्द्  भूत, भविष्यसतः  जीवात्माको 
वा  अथवा र वर्तमान भनिने यत्  जुन 
विकल्पः  त्यसका अवान्तर कालः  समयलाई आयुमांनं च  आयुको परिमाण 
कल्पहरू पनि यथा  जसरी छ यो पनि बताउनुहोस् 
यावान्  जति थरि छन् अनुमीयते  अनुमान गरिन्छ 
अनि 
ताक्यार्थ महाकल्प र ॒त्यसअन्तर्गत अवान्तरकल्पहरू कति छन् ? भूत, भविष्यत्, 


वर्तमानकालको अनुमान कुन प्रकारले गर्न सकिन्छ ? अनि जीवात्माको आयुको परिमाण कति 
छ ? यो पनि बताउनुहोस्। 


काटस्यानुगतियां तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि । 
यावत्यः कमंगतयो यादुशीद्विजसत्तम ॥ १३॥ 





पदार्थ 

द्विजसत्तम  हे ब्राह्मणश्रेष्ठ या  जुन यावत्यः  जतिथरी 
शुकदेवजी काटस्य  समयको कमंगतयः  कर्मप्राप्य गतिहरू 
अण्वी  सूक्ष्म निमेष आदि र॒ अनुगतिः  अवान्तर गति छन् ती पनि बताउनुहोस् 
वृहती  स्थूल वर्ष आदि लक्ष्यते  देखिन्छ 

अपि  पनि यादुश्षीः  जस्तो प्रकारका र 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणश्रेष्ठ शुकदेवजी ! कालको सूष्ष्मगति निमेष आदि र॒स्थूलगति वर्ष आदि 
कुन प्रकारले जान्न सकिन्छ ? विविध कर्मबाट जीवहरूको कति र कस्ता गतिहरू हुन्छन् ? 


यस्मिन् कमंसमावायो यथा येनोपगृह्यते । 


रालानन्द्री लीक 


८८२ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 


गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ ४ ॥ 





पढार्थ 

गुणिनां  सत्त्व आदि गुणानां  गुणयुक्त यथा  जसरी 

गुणहरूको प्राणीहरूमध्ये क्मंसमावायः  विभिन्न थरी 
परिणामम्  फलभूत देवादि यस्मिन्  देव, दानव, कर्महरू 

योनि मनुष्यमध्ये जुन योनिको निमित्त उपगृह्यते  गरिन्छ 
अभीप्सताम्  चाहने येन  अधिकारीद्रारा 


ताक्यार्थ देव, मनुष्य आदि योनिहरू सत्त्व, रज र तम यी तीन गुणहरूको फलस्वरूप नै प्राप्त 
हन्छन्। ती योनिहरूलाई प्राप्त गर्न चाहने जीवहरूमध्ये कुनकुन जीव कुनकुन योनिलाई प्राप्त 
गर्नका लागि कुनकुन प्रकारले कुनकुन कर्मलाई स्वीकार गर्दछन् ? 


भूपातालककुन्न्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । 
सरित्समुद्रददीपानां सम्भवश्चेतदोकसाम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

भूपातालककुन्न्योमग्रहनक्षत्र सरित्समुदरददीपानां  नदी, समुद्र सम्भवः च  उत्पत्तिप्रकार पनि 
भूभृताम्  प्रथ्वी, पाताल, र द्रीपहरूको अनि बताउनुहोस् 

दिशा, आकाश, ग्रह, नक्षत्र र॒ एतत् ओकसाम्  त्यहां बस्ने 

पहाडहरूको प्राणीहरूको 





वाक्यार्थ पृथ्वी, पाताल, दिशा, आकाश, ग्रह नक्षत्र, पर्वत, नदी, समुद्र, द्वीप र तिनमा बस्ने 
जीवहरूको उत्पत्ति कसरी हृन्छ ? यो पनि बताउनुहोस् । 


प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदतः। 
महतां चानुचरितं वणांश्रमविनिश्चयः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 
बाद्याभ्यन्तरभेदतः  बाहिर र॒ प्रमाणम्  परिमाण वणांश्रमविनिश्चयः  वर्णधर्म र 
भित्र गरी महतां  महापुरुषहरूको आश्रमधर्मको निर्णय समेत 


अण्डकोरास्य  ब्रह्माण्डको अनुचरितं च  चरित्र पनि र॒ बताउनुहोस् 
ताक्यार्थ बाहिर र भित्र गरी ब्रह्माण्डको परिमाण कति छ? साथे महापुरुषहरूको चरित्र, 
वणश्चिमको भेद र तिनका धर्महरूको विषयमा समेत मलाई बताउनुहोस् । 


युगानि युगमानं च धर्मों यश्च युगे युगे । 
अवतारानुचरितं यदाश्चय॑तमं हरेः ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


पदार्थ 

युगानि  सत्य आदि युगहरू धमः  धर्म छ त्यरै गरी 
युगमानं च  युगहरूको समय आश्चयंतमं  अत्यन्त 

परिमाण पनि अनि विस्मयजनक 

युगे युगे  युगैपिच्छे यत्  जुन 

यः च  जस्तोजस्तो हरेः  भगवान् श्रीहरिका 
वाक्यार्थ सत्य आदि युगहरूको समयपरिमाण र युगैपिच्छे 





८८३ 


अध्याय नत 


अवतारानुचरितं  
अवतारलीलाहरू छन् ती 
बताउनुहोस् 


जस्तोजस्तो धर्म छ त्यसै गरी 


अत्यन्त विस्मयजनक जुन भगवान् श्रीहरिका अवतारलीलाहरू छन् ती बताउनुहोस् । 


नृणां साधारणो धमः सविशेषश्च यादुशाः। 


श्रेणीनां राजर्षीणां च धमः कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥ 


पलार्थ 

नृणां  मनुष्यहरूको 
साधारणः  सामान्य र 
सविशेषः च  विशेष पनि 


घमः  धर्म हुन्छ त्यसै गरी 
श्रेणीनां  व्यवसायमा लागेका 
राजर्षीणां  राजर्षिहरूको र 


याद्शः  जस्तोजस्तो कृच्छेषु  अत्यन्त संकटमा 
ताक्यार्थ मनुष्यका साधारण र विशेष धर्म॒कुन्कुन् 





जीवताम्  बांचिरहेकाहरूका 
च  पनि 

घमः  धर्मका विषयमा 
बताउनुहोस् 

हन् ? विभिन्न व्यवसाय गर्ने 


मनुष्यहरूको राजर्षिहरूको र विपत्तिमा परेका मनुष्यहरूको धर्मको पनि उपदेश गर्नुहोस् । 


तत्त्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । 


   भ  


पुरुषारायनावाधयागस्याघ्यात्मकस्य च ॥ १९॥ 


पदार्थ 
तत्त्वानां  प्रकृति, महत्तत्त्व क्षणम्  तज्जन्यकार्यहरूको 
इत्यादिहरूको ष 


आध्यात्मिकस्य  आत्मविषयक 
योगस्य  अष्टाङ्योगहरूको 
विधिर 


परिसङ्ख्यानं  गणना 
लक्षणं  असाधारण धर्म 





पुरुषाराधनविधिः च  
भगवदाराधनविधि पनि 
बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ तत्वको संख्या कति हो ? तिनको स्वरूप र लक्षण केके हुन् ? भगवान्को 
आराधना र अध्यात्मयोगको विधिकेहो ? यी सबैको बारेमा बताउनुहोस्। 


  ज्र     

योगेश्वरेश्वयंगतिलिद्वभङ्गस्तु योगिनाम् । 

वेदोपवेदध्माणामितिहासपुराणयोः ॥ २०॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८८ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 


योगेश्वरे्वयंगतिः  तु  इतिहासपुराणयोः  इतिहास र 
योगेश्वरहरूको एेश्वर्य र गति वेदोपवेदधमांणाम्  वेद, उपवेद पुराणहरूको पनि स्वरूप एवं 
योगिनाम्  योगीहरूको र धर्मशास्त्रहरूको अनि तात्पर्य केहो 

लिङ्गभङ्गः  लिङ्गशरीर त्याग 
ताक्यार्थ योगीहरूको ेश्वर्य र गति केकस्तो हुन्छ ? लिङ्गशरीर कुन प्रकारले भङ्ग हुन्छ ? 
वेद, उपवेद, धर्मशास्त्र, इतिहास र पुराणको स्वरूप र तात्पर्य के हो ? 





सम्प्लवः स्व॑भूतानां विकमः प्रतिसङ्कमः। 
इष्टापूतंस्य काम्यानां त्रिवगंस्य च यो विधिः ॥ २१॥ 


पदढार्थ 

सवभूतानां  सम्पूर्ण इष्टापूतंस्य  इष्ट र पूर्तकर्मको विधिः  विधि त्यो 
प्राणीहरूको काम्यानां  काम्यकर्महरूको बताउनुहोस् 

सम्प्ठवः  उत्पत्ति त्रिवग॑स्य च  धर्म, अर्थर 

विक्रमः  स्थिति र कामको पनि 

प्रतिसङ्कमः  प्रलय अनि यः  जुन 





ताक्यार्थ समस्त प्राणीहरूको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय कसरी हृन्छ ? इष्टकर्म र पूर्तकर्महरूको, 
काम्यकर्महरूको र धर्म, अर्थ र कामको पनि जुन विधि छ् त्यो बताउनुहोस् । 


यर्चानुशायिनां सग॑ः पाखण्डस्य च सम्भवः। 
आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपतः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

यः  जुन पाखण्डस्य च  पाखण्डको पनि बन्धमोक्षौ  बन्धन र मोक्ष पनि 
अनुशायिनां  प्रलयलीन सम्भवः  उत्पत्ति हुन्छ, त्यै स्वरूपतः  आपनो स्वरूपमा 
प्राणीहरूको गरी व्यवस्थानं  अवस्थिति पनि 
सगः  उत्पत्ति र आत्मनः  आत्माको कसरी हुन्छ 





ताक्यार्थ प्रलयका समयमा जुन जीवहरू प्रकृतिमा लीन हुन्छन् उनीहरूको उत्पत्ति कसरी 
हुन्छ ? आत्माको बन्ध र मोक्षको स्वरूप के हो ? ऊ आफ्नो स्वरूपमा कसरी स्थित हुन्छ ? 


यथात्मतन्त्रो भगवान् विकीडत्यात्ममायया । 


विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद्विभुः ॥ २२॥ 
पदार्थ 
आत्मतन्त्रः  स्वतन्त्र विभुः  सर्वव्यापक भगवान्  श्रीहरि 


रालानन्द्री लीक 


८८५ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
आत्ममायया  आफ्नो वा  अथवा यथा  जसरी 

मायाद्रारा मायाम्  मायालाई उदास्ते  उदासीन रहनुहुन्छ  
यथा  जसरी विसृज्य  छोडेर त्यो बताउनुहोस् 

विक्रीडति  क्रीडा गर्नृहुन्छ साक्षिवत्  साक्षी जस्तै 





वाक्यार्थ परमस्वतन्त्र भगवान् आफ्नो मायालाई स्वीकार गरेर कुन प्रकारले क्रीडा गर्नृहुन्छ र 
त्यसलाई छोडर साक्षीसमान उदासीन कसरी हुनुहन्छ ? यस विषयमा बताउनुहोस् । 


९ पृच्छतो  ९ 
सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपू्वंशः। 
तत्त्वतोऽहस्युदाहतुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४॥ 


पदार्थ 

महामुने  महामुनि प्रपन्नाय  शरणागत र तत्त्वतः  तात््विकरूपले 
भगवन्  हे शुकदेवजी पृच्छतः  प्रश्न गरिरहेको उदाहतं  निरूपण गर्न 
एतत् च सवम्  यी सोधिएका मे  मलाई अहैसि  तपाई मात्र योग्य 
सब कुराहरू अनुपूवंशः  करमशः हनुहन्छ 





ताक्यार्थ हे महामुनि शुकदेवजी ! म यी सब कुराहरू तपाईसंग नै सोष्दद्ु। म॒ तपाईको 
शरणमा दु । तपाई कृपा गरेर क्रमशः यी वस्तुहरूको तात््विक निरूपण गर्नुहोस् । 


अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथाऽ ऽत्मभूः। 
अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

अत्र  यी सम्पूर्ण विषयमा भवान्  तपाई पूर्वेषां पूर्वजैः  पिता पुखकि 
यथा  जसरी प्रमाणं  प्रमाण हुनुहुन्छ परम्पराबाट 

आत्मभूः  स्वयम्भू इह  यस संसारमा कृतम्  गरिएको नै 


परमेष्ठी  ब्रह्माजी हुनुहन्छ त्यसै अपरे च  अरू मनुष्यहरू त॒ अनुतिष्ठन्ति  देखासिकी गर्दछन् 
गरी 
वाक्यार्थ यस विषयमा तपाई स्वयम्भू ब्रह्मासरह प्रमाण हुनृहुन्छ । अरू मनुष्यहरू त॒ आफ्नो 
पितापुर्खाबाट गरिएका कामको नै देखासिकी गर्दछछन् । 





न मेऽसवः परायन्ति बह्यन्ननङानादमी । 


पिबतोऽच्युतपीयूषमन्यत्रकुपिताद् द्विजात् २६॥ 
पदढार्थ 
ब्रह्मन्  हे शुकदेवजी   


रालानन्द्री लीक 


८८६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
अच्युतपीयूषं  अमी यी अन्यत्र  बोहक 
भगवत्कथामृतलाई असवः  प्राणहरू अनरानात्  निराहाराट 
पिबतः  पिद गरेको कुपिताद्  रिसाएका न परायन्ति निक्लदैनन् 

मे  मेरो द्विजात्  ब्राह्मणको श्रापभन्दा 





ताक्यार्थ ब्रह्मन् ! तपाई मेरो भोकको र तिर्खाको चिन्ता नगर्नृहोस्। मेरो प्राण कुपित 
ब्राह्मणको श्रापदेखि अतिरिक्त कुनै पनि कारणबाट निक्लन सक्तैनन्। किनभने म॒ तपाईको 
मुखारविन्दबाट निक्लेको भगवान्को अमृतमय लीलाकथाको पान गरिरहेको द्ु। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः। 
ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७॥ 


पदठार्थ 

राज्ञा  राजा कथायाम्  कथामा भृरां  अत्यन्त 
विष्णुरातेन  परीकषितुद्रारा इति  यसरी प्रीतः  प्रसनन हुनुभयो 
संसदि  सज्जनसभामा उपामन्त्रितः  प्रार्थित हुनुभएका 

सत्पतेः  सत्पुरुषका स्वामी सः  उहाँ 

भगवान्को ब्रह्मरातः  शुकदेवजी 





ताक्यार्थ जब राजा परीकषितूले सन्तहरूको सभामा भगवानूको लीलाकथा श्रवण गराउनको 
लागि यसप्रकार प्रार्थना गर्नुभयो तब श्रीशुकदेवजीलाई ठुलो प्रसन्नताको अनुभव भयो । 


प्राह भागवतं नाम पुराणं बह्मसम्मितम्। 
ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ह्मकल्प उपागते ॥ २८॥ 


पदार्थ 

ब्रह्यकस्पे  ब्रह्मकल्प भगवत्प्रोक्तं  भगवान्ले जह्मसम्मितम्  वेदतुल्य 
उपागते  सुरु भएपचछि बताउनुभएको पुराणं  पुराण 

ब्रह्मणे  ब्रह्मालाई भागवतं नाम  भागवत नामको प्राह  बताउनुभयो 


ताक्यार्थ शुकदेवले राजा परीक्षित॒लाई त्यही वेदतुल्य श्रीमद्भागवतमहापुराण सुनाउनुभयो जुन 
ब्रह्मकल्पको आरम्भमा स्वयं भगवानूले ब्रह्माजीलाई सुनाउनुभएको धियो । 


यद् यत् परीक्षिदुषभः पाण्डूनामनुपृच्छति । 


आनुपूर्व्येण तत्सवंमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
पाण्ड्नाम्  पाण्डुकुलका अनुपृच्छति  प्रश्न गर्नुभयो उपचक्रमे  थाल्नुभयो 

ऋषभः  श्रेष्ठ तत्सवंम्  ती सबै कुराहरू 

परीक्षित्  राजा परीक्ित्ले आनुपूर्व्येण  क्रमशः 

यत् यत्  जुनजुन आख्यातुम्  बताउन 





ताक्यार्थ पाण्डवंशशिरोमणि परीभषित्ले भगवान् शुकदेवलाई जुनजुन प्रश्न गर्नृभयो उहाँले ती 
प्रश्नहरूको क्रमशः उत्तर दिन लाग्नुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 
प्ररनविधिनांमाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


५८८ 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ नवमोऽध्यायः 


अध्याय ९ 


ब्रह्माजीद्रारा भगवान्को धामको दर्शन र 
भगवानूढारा उहाँ लाई चतुःश्लोकी भागवतको उपदेश 


श्रीरुक उवाच शुकजीले भन्नुभयो 
आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मनः । 
न घटेताथं सम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
आत्ममायाम्  भगवान्को 
माया 

ऋते  विना 

परस्य  देहादिव्यतिरिक्त 


अनुभवात्मनः  अनुभवरूप 
जीवको 

अथंसम्बन्धः  दृश्य देहादिका 
साथ सम्बन्ध 

अञ्जसा  वस्तुतः 

न घटेत  घटन सक्दैन 





स्वप्नद्रष्ुः  स्वप्नद्रष्टा पुरुषको 
अज्ञान नभरईकन स्वाप्निक 
देहादिका साथ सम्बन्ध बन्न 
नसकेको 

इव  जस्तै गरी 


ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! जसरी स्वप्नमा देखिएका पदार्थहरूका साथ स्वप्नद्रष्टाको कुनै 
सम्बन्ध छैन त्यसै गरी देहादिदेखि अतिरिक्त अनुभवस्वरूप आत्माको मायाको अभावमा दृश्य 
पदार्थहरूका साथ कुनै सम्बन्ध बन्न सक्देन। 


बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । 
रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २॥ 


पदार्थ 


बहुरूपया  विविध रूपवाली आभाति  प्रतीत हुन्छ 
मायया  मायाको कारण यो अस्याः यो मायाको 


जीवात्मा 
बहुरूपः इव  विविध 
रूपवालाजस्तो 


गुणेषु  गुणहरूमा 
रममाणः  रमण गर्दै 


मम अहम् इति  शगरमा अहं 
बुद्धि र शरीरादिमा मम बुद्धि 
मन्यते  गर्न लाग्दछ 





ताक्यार्थ विविध रूपवाली मायाको कारण यो विविध रूपप्रपञ्च प्रतीत भडइ्रहेको छ । जब 
जीव मायाका गुणहरूमा रमाउन लाग्दछ तब योमदहंरयो मेरो हो भन्न लाग्दछ्। 


यहिं वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् काठमाययोः। 


रालानन्द्री लीक 


४८९ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


् र ् ् 
रमत गतसम्महस्त्यक््वादास्तं तदायम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

यहिं  जुन समयमा स्वे  आपने उभयम्  अहंभाव र 
कारुमाययोः  प्रकृतिका महिम्नि  परमार्थ स्वरूपमा ममभावलाई 

गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न गर्ने रमेत  रमाउन लाग्दछ त्यक्तवा  छाडर 

काल र मोह उत्पन्न गर्ने तदा  त्यस समयमा उदास्ते  आपनो पूर्णरूपले 
मायादेखि गतसम्मोहः  मोहले रहित अवस्थित हुन्छ 

परस्मिन्  पर रहेको भएर 





ताक्यार्थ जीवात्मा जब गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न गर्ने काल र मोहलाई उत्पन्न गर्ने मायादेखि 
पर आफ्नो अनन्तस्वरूपमा मोहरहित भएर रमण गर्न लाग्दछ तब म र मेरो भावलाई छोडेर 
पूर्णरूपले आफ्नो गुणातीत स्वरूपलाई प्राप्त गर्द । 


आत्मतत्त्विशुदधयर्थं यदाह भगवानृतम् । 
ब्रह्मणे दयन् रूपमन्यलीकव्रतादुतः ॥ ४ ॥ 


पदठार्थ 

अन्यलीकव्रतादुतः  ब्रह्माजीको रूपम्  रूपलाई बरह्मणे  ब्रह्माजीलाई 

निष्कपट आराधनानाट प्रसन्न दरशंयन्  देखाददे यत् आह  जुन कुराको उपदेश 
हुनुभएका आत्मतत्त्वविशयुद्धयथं  दिनुभएको थियो त्यही कुरा म 
भगवान्  भगवान् नारायणले आत्मतत्त्वको ज्ञान गराउनका अहिले तपारईलाई सुनार  
ऋतम्  सत्य लागि 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको निष्कपट तपस्याबाट प्रसन्न भएर भगवानूले उहाँ लाई आफ्नो रूपको 
दर्शन गराउनुभयो । आत्मतत्वको ज्ञानका लागि उहांलाई जुन कुराको उपदेश दिनु भएको धियो 
त्यही कुरा म तपारईलाई सुनादेहु । 


 जगतां ५  
स जादद्वा जगता परा युरुः 


स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयेक्षत । 
तां नाप्यगच्छद् दुशामत्र सम्मतां 
प्रपञ्चनिमाणविधियंया भवेत् ॥ ५॥ 
पदार्थ 
स  उहाँ जगतां  तीनै लोकका गुरुः  गुरु 


आदिदेवः  आदिदेव ब्रह्माजी परः  परम 


रालानन्द्री लीक 


८९० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 
स्वपिष्ण्यम् आफ्नो जन्मस्थान गर्नुभयो  यसप्रकार धेरै उत्र  प्रपज्चको सुष्टिको 
कमलमाथि समयसम्म विचार गर्दा पनि विषयमा 

आस्थाय  बसेर यया  जुन प्रज्ञाद्रारा तां त्यो 

सिसृक्षया  जगत्को सृष्टि गर्ने प्रपञ्चनिमांणविधिः  प्रपञ्चको सम्मतां  योग्य 

इच्छाले निर्माण गर्न विधि द्रम्  प्रज्ञालाई 

एेक्षत  संसारको सृष्टि कसरी भवेत्  जानन सकियोस् न अध्यगच्छत्  प्राप्त गर्न 

गर्ने भन्ने कुराको विचार सक्नुभएन 





वाक्यार्थ तीनै लोकका परमगुरु आदिदेव ब्रह्माजी आफ्नो जन्मस्थान कमलमा बसेर सुष्टि गर्ने 
इच्छाले विचार गर्न लाग्नुभयो । परन्तु जुन ज्ञानदृष्टिबाट सृष्टिको निर्माण हुन सक्दथ्यो, जुन दृष्टि 
सुष्टिव्यापारका लागि वाज्छनीय थियो, त्यो दृष्टि उहाँ लाई प्राप्त भएन। 


स चिन्तयन् दयक्षरमेकदाम्भ 
स्युपाशुणोट् द्विगदितं वचो विभुः । 
 ्    
स्पर्शोषु यत्षोडशमेकविंशं 
निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः ॥ ६॥ 





पदार्थ 

नृप  हि राजा वचः  वाणी त्वं तप, तप अर्थात् तिमी 
सः ती अम्भसि  जलमा तपस्या गर्, तपस्या गर भन्ने 
विभुः  व्यापक ब्रह्माजी उपारुणोत्  नजिकमा वाणी थियो 

चिन्तयन्  प्रजाप्राप्तिको उपाय सुन्नुभयो त्यो वाणी यत्  जुन तपस्या 

विचार गर्वे स्पशेषु  स्पर्शसंज्ञक वर्णमा निष्किञ्चनानां  तपस्वीहरूको 
एकदा  एक दिन यत्षोडशम्  जुन सोह तकार धनं  धन हो भनेर 
दयक्षरम्  दुई अक्षरले बनेको र विदुः  विद्रानूहरू जान्दछछन् 

र एकविंशं  जुन एक्काईसौँ 

दविगदितं  दुई पटक भनिएको पकार थियो 


ताक्यार्थ हे राजा ! एकदिन ब्रह्माजी विचारमा निमग्न हुनहुन्थ्यो, प्रलयको समुद्रमा उहाँले 
व्यञ्जनको सोहं र एक्कादसौँ अक्षर तप, तप भन्ने दुई पटक सुन्नुभयो । महात्माहरू तपस्यालाई 
त्यागीहरूको धन ठान्ददछछन् । 


निशाम्य तदवक्तृदिदुक्षया दिशो 
विलोक्य तत्रान्यद्पर्यमानः। 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृर्य तद्धितं 
तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः ॥ ७ ॥ 
पदढार्थ 


निरम्य  तप, तप भने यो अन्यत्  अरू कुनै वस्तु 
वाणीलाई सुनेर अपद्यमानः  नदेखेर 
तदवकतदिदुक्षया  त्यस वाणीका स्वधिष्ण्यमास्थाय  फेरि फर्कैर 
वक्तालाई हेर्न इच्छाले आफ्नै जन्मस्थान कमलमा बसेर 
दिशः  चारै दिशाहरूतिर  उपादिष्टः इव  करैले आपफूलाई 
विलोक्य  हरर प्रत्यक्षरूपमा नियुक्त गरेकोजस्तो 


८९१ 


अध्याय ९ 


तद्धितं  त्यस तपस्याको 
आचरणलाई आफ्नो हितकारक 
विमृश्य  ठानेर 
तपसि  तपस्यामा 
मनः  मनलाई 

ध 
आदधे  लगाउनुभयो 


तत्र  ती दिशाहरूमा ठानेर 
वाक्यार्थ तप, तप भन्ने यस वाणीलाई सुनेर ब्रह्माजीले वक्तालाई हेर्न इच्छाले चारैतिर 
हेर्बृभयो । परन्तु त्यहोँ उहाँले कुनै अर्को व्यक्तिलाई देख्नुभएन। उहाँ आफ्नो कमलमा आणएर 
बस्नुभयो र मलाई तपस्या गर्ने आज्ञा मिलेको छ भनेर र त्यसैमा आफ्नो हित सम्णेर आफ्नो मन 
तपस्यामा लगाउनुभयो । 





दिव्यं सहस्राब्दममोघदरांनो 
जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः। 

अतप्यत स्माखिललोकतापनं 
तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

अमोघदशंनः  अमोघ ज्ञान तपतां  तपस्वीहरूमध्ये अखिललोकतापनं  सम्पूर्ण 
भएका तपीयान्  अत्यन्त श्रेष्ठ तपस्वी लोकहरूलाई प्रकाशित गर्न 
जितानिलात्मा  प्राण र ब्रह्माजीले समर्थ 

मनमाथि विजय प्राप्त गरेर समाहितः  एकचित्त भएर तपः  तपस्या 


विजितोभयेन्द्रियः  ज्ञानेन्द्रिय र दिव्यं सहस्राब्दम्  एक हजार अतप्यत स्म  गर्नुभयो 
कर्मेन्ियहरूलाई वशमा गरेर दिव्य वर्षपर्यन्त 
ताक्यार्थ ब्रह्माजी तपस्वीहरूमा सबभन्दा ठुला तपस्वी हुनुहुन्छ । उहाँको ज्ञान अमोघ छ। 
उहाँले त्यस समय एक हजार दिव्यवर्षपर्यन्त एकाग्रचित्तले आफ्नो प्राण, मन, कर्मन्धिय, 
ज्ञानेन्वरियहरूलाई वशमा गरेर यसप्रकारको तपस्या गर्नुभयो जसबाट उह समस्त लोकहरूलाई 


प्रकाशित गर्न समर्थ हुनुभयो । 





रालानन्द्री लीक 


८९२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


तस्मे स्वलोकं भगवान् सभाजितः 
सन्दशंयामास परं न यत्परम्। 
व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं 


श  ,  


स्वदुचवाद्धावन्ुचरगहुतम् ॥ ९ ॥ 


पढार्थ 
सभाजितः  ब्रह्माजीले स्वदुषटवद्धिः  प्रशस्त पुण्य परं  उत्कृष्ट 
तपस्याद्रारा आराधना गरिएका भएका स्वलोकं  आप्नो वैकुण्ठ 
भगवान्  भगवान् नारायणले विुधेः  देवताहरुद्रारा लोकलाई 
व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं  अभिष्टुतम्  बारम्बार प्रशंसा तस्मे  वी ब्रह्माजी लाई 
क्लेश, मोह र भयले रहित  गरिएका सन्दशंयामास  देखाउनुभयो 
भएको न यत्परम्  जुन लोकभन्दा 

श्रेष्ठ अरू कुनै लोक नभएको 





ताक्यार्थ उहाँको तपस्याबाट प्रसन्न भएर उहाँलाई त्यो लोक देखाउनुभयो जुन सर्वशवेष्ठ छ, 
त्यसभन्दा टठुलो अर्को कुनै लोक छैन। त्यस लोकमा कुनै प्रकारको क्लेश, भय र मोह छैन। 
प्रशस्त पुण्य भएका देवताहरूत्यसै लोकको प्रशंसा गरिरहन्छन् । 


प्रतते यत्र रजस्तमस्तयोः 
सत्त्वं च मिध्रं न च काठविक्रमः। 
न यत्र माया किमुतापरे हरे 
रनुत्रता यत्र सुरासुराचिंताः ॥ १०॥ 
पढार्थ 
यत्र  जुन वैकुण्ठ्मा न  कैन अर्थात् केवल यत्र  जुन वैकुण्ठमा 
रजः  रजोगुण र र छ त्यहाँ सुरासुराचिंताः  इन्द्र आदि 
तमः  तमोगुण काठविक्रमः  कालको प्रभाव देवताहरू र प्रह्लाद आदि 
च  पनि पनि छैन असुरहरुद्रारा पूजा गरिएका 
न प्रवतेते  छैनन् यत्र  जुन वेकुण्ठमा हरेः  भगवान् नारायणका 
तयोः  ती रजोगुण र माया  कारणभूत माया नै छैन पार्षद र भक्तहरू 
तमोगुणले अपरे  मायाका कार्य राग, अनुव्रताः  विहार गर्दछछन् 
मिश्रं  मिलेको लोभ आदि 
सत्त्वं च  सत्वगुण पनि किम् उत  हने प्रसङ्गे भएन 





रालानन्द्री लीक 


८९३ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


वाक्यार्थ त्यहं रजोगुण, तमोगुण तथा ती दुई गुण मिलेको सत्त्वगुण पनि क्ैन। त्यहाँ 
कालको पनि प्रभाव छैन, त्यस लोकमा जब मायानैकछैन भने मायाको कार्य हुने प्रसङ्ग नै छेन। 
त्यहं भगवान्का पार्षदहरू निवास गर्दछन्। जसको पूजन देवता र दानव दुबेले गर्दछछन्। 


रयामावदाताः शतपत्रलोचनाः 
पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः। 
स्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि 
प्रवेकनिष्काभरणाः सुवचंसः ॥ 
प्ाल्वेदूर्यमृणालवचचसः 
परिस्फुरत्कुण्डलमोलिमालिनः ॥ ९॥ 
भ्राजिष्णुभियंः परितो विराजते 
लसद्धिमानावलिभिमंहात्मनाम् । 
विद्योतमानः प्रमदोत्तमादयुभिः 
सविद्युदभ्रावलिमियंथा नभः॥ १२॥ 


पढार्थ 

ती पार्षदहरू उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः  सविद्युदभ्रावलिभिः  विजुली 
ख्यामावदाताः  श्याम वर्णका रमणि जडित सुवर्णको प्रभामय सहित बादलद्रारा 

स्वच्छ छन् आभूषण धारण गरेका विराजते  सुशोभित हुन्छ त्यसै 


रातपत्रलोचनाः  शतदल सुवचंसः  अत्यन्त तेजस्वी गरी 
कमल कोमल नेत्र भएका परवाल्वेदूयमृणालवच॑सः  मुगा, यः  जुन वैकुण्ठ 
पिशङ्गवस्त्राः  पैलो रङ्को वैदुर्यमणि र कमलको उज्ज्वल भ्राजिष्णुभिः  देदीप्यमान 





वस्त्र धारण गरेका तन्तुसमान कान्ति भएका महात्मनाम्  महात्माहरूको 
सुरुचः  अत्यन्त सुन्दर परिस्फुरत्कुण्डलमोलिमालिनः  लसद्विमानावलिमिः  देदीप्यमान 
सुपेशसः  अत्यन्त सुकुमार कानमा कुण्डल, मस्तकमा विमानहरूको पंक्ति र 
स्वे  ती सबै मुकुट र घाँटीमा माला धारण प्रमदोत्तमादयुभिः  मनमोहक 
चतुाहवः  चार भुजावाला गरेका कामिनीहरूको कान्तिद्रारा 

यथा  जसरी परितः  चारैतिर 

नभः  आकाश विद्योतमानः  शोभायमान छ 


रालानन्द्री लीक 


८९४ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


वाक्यार्थ त्यहाँ निवास गर्न पार्षदहरू उज्ज्वल आभाले युक्त भएको श्यामशरीर, शतदलकमल 
समान कोमल नेत्र र पलो रङ्गको वस्त्रले शोभायमान छन्। उनीहरूको प्रत्येक अङ्गबाट 
सौन्दर्यको तेज निकिलरहेको छ, उनीहरू कोमलताका मूर्तिं नै छन्। सबैका चार भुजाहरू छन् । 
उनीहरू स्वयं अत्यन्त तेजस्वी छन्। उनीहरूले मणिजडित सुवर्णको प्रभामय आभूषण धारण 
गरेका छन्। उनीहरूको कान्ति मुगा, वैदूर्यमणि र कमलको उज्ज्वल तन्तुसमान छ। उनीहरूको 
कानमा कुण्डल, मस्तकमा मुकुट र घांँटीमा मालाहरू शोभायमान छन्। जसरी आकाश 
बिजुलीसहित मेघद्वारा शोभायमान ह॒न्छ, त्यसै गरी त्यो लोक मनोहर कामिनीहरूको कान्ति र 
महात्माहरूको दिव्यतेजोमय विमानद्वारा चारैतिर सुशोभित छन्। 


श्रीय॑तर रूपिण्युरुगायपाद्योः 
करोति मानं बहुधा विभूतिभिः। 
ग्रहं भिता या कुसुमाकरानुगे 
विंगीयमाना प्रियकमं गायती ॥ १३॥ 
पदार्थ 
यत्र  वेकुण्ठडधाममा अत्यन्त  धरे प्रकारको विमीयमाना  कीर्तिं गाइएकी 
सौन्दर्यले युक्त भएकी मानं  पूजा चिन् तापनि 
श्रीः  लक्ष्मी करोति  गर्दछन् प्रियकमं  भगवान्को कीर्विलाई 
विभूतिभिः  आपना सखीहरूकाया  जो लक्ष्मी गायती  गाद्ररहेकी हन्छिन् 


साथ अथवा वैभवका साथ प्रें भ्रिता  युलनभित्र बसेर 
रूपिण्युरुगायपादयोः  भगवान् कुसुमाकरानुगेः  शुक, कोकिल 
नारायणको पाउमा र भमराहरूद्रारा 

ताक्यार्थ त्यो वैकुण्ठलोकमा लक्ष्मी जो सुन्दर रूप धारण गरेर आप्ना विविध विभूतिद्रारा 
भगवानूको चरणकमलको अनेक प्रकारले सेवा गर्नुहुन्छ । उहाँ भुलनभित्र बसेर आपफ्ना प्रियतम 
भगवान्का लीलाहरूको गान गर्न थाल्नुहुन्छ । त्यहाँ उहाँको सौन्दर्य र सुगन्धबाट उन्मत्त भएर 
भमराहरू स्वयं लक्ष्मीको गुणगान गर्न लाग्दछन् । 





ददशां तत्राखिलसात्वतां पतिं 
श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । 
सुनन्दनन्दप्रखाहंणादिभिः 


      


स्वपाष॑दाभेः पारसावत वभुम् ॥ १४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


८९५ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


भृत्यप्रसादामिमुखं दुगासवं 
प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । 
किरीिनं कुण्डलिनं चतुंजं 
पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं भ्रिया ॥ १५॥ 


अध्यहंणीयासनमास्थितं परं 
वृतं चतुःषोडदापञ्चरक्तिभिः। 
युक्तं भगेः स्वेरितरत्र चाघ्ुवेः 


स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यो बेकुण्ठलोकमा 
ब्रह्माजीले 

अखिलसात्वतां  सम्पूर्ण 
भक्तहरूका 

पतिं  रक्षक 

श्रियः  लक्ष्मीका 

पतिं  पति 

यज्ञपतिं  यज्ञका पति 
जगत्पतिम्  विश्वका पति 
सुनन्दनन्दप्रखाहणादिभिः  


प्रसन्नहासारुणलोचनाननम्  
प्रसन्नतामय मुस्कान र रक्तिम 
नेत्रद्रारा मुखमण्डल विभूषित 
हनुभएका 

किरीटिनं  मुकुटधारी 
कुण्डलिनं  कानमा सुन्दर 
कुण्डल लगाउनुभएका 
चतुभुंजं  चार हातहरूले युक्त 
हनुभएका 

पीतांशुकं  पहेँलो रेशमी वस्त्र 


सनन्द, नन्द, प्रबल, अर्हण आदि लगाउने 


स्वपाषदायेः  आपना 
पार्षदहरूद्रारा 

परिसेवितं  सेवा गरिनुभएका 
भृत्यप्रसादाभिमुखं  शरणागत 
भक्तहरूमाथि अनुग्रहको वर्षा 
गर्नका लागि तत्पर हुनुभएका 
द्गासवं  अमृतजस्ते मोहक 
दुष्टिलि युक्त 


वक्षसि  वक्षःस्थलमा 

श्रिया  सुनौलो रोमावलिले 
लक्षितं  अलडकृत हुनुभएका  
भगवान्लाई देख्नुभयो 

परं  सर्वश्रेष्ठ 
अध्यहंणीयासनम्  बहुमूल्य 
रत्नमय आसनमा 

आस्थितं  रहनुभएका 


चतुःषोडरापञ्चराक्तिभिः  
प्रकृति पुरुष इत्यादि पच्चीस 
तत्त्वहरूद्रारा 

वृतं  सेवित हुनुभएका 
इतरत्र च  ब्रह्मादेखि समस्त 
जीवमात्रमा पनि 

अधरवेः  सँ नरहने 

स्वैः  आप्ना 

भगैः  एश्वर्य, धर्म इत्यादि छ 
एेश्वर्यद्रारा 

युक्तं  युक्त हुनुभएका 

स्वे एव धामन्  आपनो 
नित्यानन्द स्वरूपमा नै 
रममाणम्  रमण गरिरहने 
ईश्वरम्  परमात्मालाई 
द्दशं  देख्नुभयो 





रालानन्द्री लीक 


८९६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ त्यसे दिव्यलोकमा समस्त भक्तहरूका रक्षक, लक्ष्मीपति, यज्ञपति र विश्वपति 
भगवान् विराजमान हूनुह॒न्छ । सुनन्द, नन्द, प्रबल, अर्हण आदि मुख्यमुख्य पार्षदगण उहाँको सेवा 
गरिरहेका छन् । उहाँको मुखकमल मधुर मूस्कानले युक्त छ । आं खाहरू राता छन् । अत्यन्त मोहक 
र मधुर हेराइ छ। यस्तो प्रतीत हुन्छ कि उहाँ आपफ्ना भक्तहरूलाई अहिले नै सर्वस्व प्रदान 
गर्नृहुन्छ । शिरमा मुकुट, कानमा कुण्डल, कोँधमा पीताम्बर जगमगाद्रहेको छ । उहाँका चार 
हातहरू छन्। उहांको वक्षःस्थलमा एक सुनको रेखाको रूपमा लक्ष्मीजी निवास गर्नृहुन्छ । उहाँ 
एक सर्वोत्तम र बहुमूल्य आसनमा विराजमान हुनुहुन्छ । पुरुष, प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार, मन, दश 
इन्द्रिय, शब्दादि पञ्चतन्मात्रा र पञ्चमहाभूत चारैतिर खडा छन्। समग्र एेश्वर्य, धर्म, कीर्ति, श्री, 
ज्ञान र वैराग्य यी छ नित्यसिद्धस्वरूपभूत शक्तिहरूले उहाँ स्थ युक्त हुनुहुन्छ । उहाँ लाई छोडेर 
अरू कसैमा पनि ती शक्तिहरू नित्य निवास गर्देनन्। उहाँ सर्वेश्वर प्रभु आफनो नित्य, आनन्दमय 
स्वरूपमा ने नित्यनिरन्तर निमग्न रहनुहन्छ । 


तदशंनाह्ादपरिप्टुतान्तरो 
हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्चुलोचनः। 

ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् 
यत्पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १७ ॥ 


पदठार्थ 
तदशंनाह्यादपरिष्टुतान्तरः    प्रेमको पथा  निवृक्तिमार्गद्रारा 
भगवदर्शनबाट उत्पनन भएको आधिक्यले आं खाभरि आंसु अधिगम्यते  प्राप्त गर्न सकिन्छ 
परमानन्दले हृदय प्लिएका भरिएका अस्य  भगवान्को 
हृष्यत्तनुः  रोमाञ्चित शरीर विश्वसृक्  ब्रह्माजीले पादाम्बुजम्  त्यही 
भएका पारमहंस्येन  परमहंसहरूद्रारा चरणकमललाई 

अबलम्बन गरिएको ननाम  दण्डवत् प्रणाम 

यत्  जुन चरणकमल गर्नुभयो 





ताक्यार्थ उहाँको दर्शन गर्नबित्तिके ब्रह्माजीको हृदय आनन्दको उद्रकले भरियो। शरीर 
पुलकित भयो, आंँखाबाट प्रेमका आंँसुहरू बगे। परमहंसहरूको निवृत्तिमार्गबाट प्राप्त हुने 
भगवान्का ती चरणकमलमा शिर ढुकाएर उहाँले प्रणाम गर्नुभयो । 
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं 
न  ४७ 


प्रजाविसगे निजशासनाहणम् । 
बभाष ईषत्स्मितरोचिषा गिरा 


रालानन्द्री लीक 


८९७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृरान् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

प्रियः  परमप्रेमास्पद भगवानले समुपस्थितं  शरणागत ईषत्स्मितशोचिषा  मन्द 
त्यस समयमा प्रियं  अत्यन्त प्यारा मुस्कानले समुज्वल भएको 
प्रजाविसर्ग  प्रजासृष्टिको लागितं  ती गिरा  वाणीले 
निजशासनाहणम्  आज्ञा दिन कविं  ब्रह्माजीलाई देखेर बभाषे  भन्नुभयो 

योग्य अनि प्रीतमनाः  खुसी हदे 

प्रीयमाणं  दर्शनद्रारा प्रसन्न करे  हात 

भएका र स्पृशन्  हात समातेर 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीका प्यारा भगवान् आपफ्ना प्रिय ब्रह्माजीलाई प्रेम र दर्शनको आनन्दमा 
निमग्न, शरणागत तथा प्रजासुष्टिका लागि उपदेश दिन योग्य देखेर अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो । 
उहाँले ब्रह्माजीको हात समाउनुभयो र मन्दमुस्कानले समुज्वल भएको वाणीले भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
त्वयाहं तोषितः सम्यग् वेद्गभं सिसृक्षया । 
चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम् ॥ १९॥ 


पदठार्थ 
स  र र 
वेद्गभं  आप्ना गर्भमा वेदलाई दुस्तोषः  प्रसन्न गराउन भृतेन  गरिएको 
धारण गर्न हे ब्रह्माजी ! नसकिने तपसा  तपस्याद्रारा 
कूटयोगिनाम्  मनमा कामना अहं  म सम्यक्  राम्रोसंग 
या कपट राखेर तपस्या गर्ने त्वया  तपार्ईले तोषितः  प्रसनन गरादइएको चु 
योगीहरुद्रारा सिसृक्षया  सृष्टि गर्न इच्छाले 
चिरं  धेर कालसम्म 





ताक्यार्थ आफना गर्भमा वेदलाई धारण गर्ने हे ब्रह्माजी ! मनमा कामना या कपट राखेर 
तपस्या गर्ने योगीहरूद्रारा प्रसन्न गराउन नसकिने म ॒तपार्ईले सृष्टि गर्ने इच्छाले धैरे कालसम्म 
गरिएको तपस्याद्रारा राम्रोसंग प्रसन्न गराइएको दु । 


वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । 
बरह्यञ्रेयः परिश्रामः पुंसां महशंनावधिः ॥ २०॥ 


पदढार्थ 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्माजी मा  मसंग वरं  वर 
वरेशं  वरदाता अभिवाञ्छितम्  चाहिएको वरय  माग्नुहोस् 


रालानन्द्री लीक 


८९८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 
त्यसनाट भ्रयःपरिश्रामः  फल प्राप्तिका मदशंनावधिः  मेरो दर्शन 

ते  तपाईको लागि जुन परिश्रम गरिन्छ त्यो नहुन्जेलसम्ममात्र हो 

भद्रं  कल्याण हुनेछ परिश्रम 

पुंसां  पुरुषका लागि 





वाक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! वरदाता मसंग चाहिएको वर माग्नुहोस्। त्यसबाट तपार्ईको कल्याण 
हुनेछ । पुरुषका लागि फल प्राप्तका लागि जुन परिश्रम गरिन्छ त्यो परिश्रम मेरो दर्शन 
नहुञ्जेलसम्ममात्र हो । 


मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । 
यदुपश्रुत्य रहसि चकथं परमं तपः॥ २१९॥ 


पढार्थ 
मम  मेरो मनीषितानुभावः  ब्रह्माजीले उपश्रुत्य  सुनेर 
लोकावलोकनम्  मेरो वैकुण्ठलोकको दर्शन गरून् परमं  अत्यन्त कठोर 
वेकुण्ठलोकको अवलोकन भन्ने सङ्गइल्पको नै प्रभाव हो तपः  तपस्या 
तपारईले गर्नुभयो यत्  किनभने चकथं  गर्नुभयो 
अयंयो रहसि  एकान्त स्थलमा तपः 

तप, तपस्या गर  भन्ने यस्तो 

वचनलाई 





ताक्यार्थ तपार्ईले मलाई नदेखीकन प्रलयकालीन जलमा, एकान्तमा, मेरो वाणीलाई सुनेर यति 
ठलो घोर तपस्या गर्नुभयो । मेरो इच्छले ने तपार्ईलाई मेरो लोकको दर्शन भएको हो । 


प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । 
तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

तत्र  त्यस तपस्याका लागि प्रत्यादिष्टं  तपाईलाई तपस्या अहं  म 

प्ररणा पनि गर्नुहोस् भनेर आज्ञा दिएको हूँ तपसः  तपस्याको 

त्वयि  तपाई अनघ  हे ब्रह्माजी साक्षात्  साक्षात् 

कर्मविमोहिते  सृष्टिसचनारूप तपः  तपस्या आत्मा  आत्मा अर्थात् स्वरूप 
कर्ममा मोहित हुनाले मे  मेरो र 

मया  मैले हृदयं  हदय हो 





ताक्यार्थ तपाई त्यस समयमा सृष्टिरचनाको कर्म गर्नमा किंकर्वव्यविमूढ हुनुहुन्थ्यो । यसैले 
मेले तपारईलाई तपस्या गर्ने आज्ञा दिएको हं । निष्पाप ब्रह्माजी ! तपस्या मेरो हृदय हो, म स्वयं 
तपस्याको आत्मा हँ । 


रालानन्द्री लीक 


८४९९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


सृजामि तपसेवेदं यसामि तपसा पुनः। 
बिभमिं तपसा विशं वीयं मे दुश्चरं तपः ॥ २३॥ 


पढार्थ 

तपसा  तपस्याद्रारा तपसा तपस्याद्रारा दुश्चरं  कठोर 
एव  नै ग्रसामि  संहार गरु तपः  तपस्या नै 
इदं  यो विश्वलाई तपसा  तपस्याद्रारा नै मे मेरो 

पुनः  बारम्बार विश्वं  संसारलाई वीर्यं  शक्ति हो 
सृजामि  बनारु बिभमिं  पालन गर्द 

पुनः  फेरि यसकारण 





ताक्यार्थ तपस्याद्रारा म यो संसारको सृष्टि गर्बह्ुं। तपस्याद्रारा यसको धारण र पोषण गर्दद्ु। 
फेरि तपस्याद्रवारा म यसलाई आफूमा लीन गर्दह्कु । कठोर तपस्या नै मेरो एक दुर्वङ्घय शक्ति हो । 


बह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

भगवन् सवभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । 
 भ न चिकीषिंतम्  

वेद् ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीषिंतम् ॥ २४ ॥ 


पढार्थ 

भगवन्  हे भगवन् ! तपाई अवस्थितः  निवास गर्नूहुन्छ चिकीर्षितम्  अरू सबैले र 
सवभूतानाम्  सम्पूर्ण यसकारण मेले गर्म खोजेको कुरालाई 
प्राणीहरूको अप्रतिरुद्धेन  अप्रतिहत हि  निश्चय नै 


गुहाम्  बुद्धिरूपी गुफामा प्रज्ञानेन  प्रकृष्ट ज्ञानद्रारा वेद्  जान्नुहुन्छ 
अध्यक्षः  साक्षीरूपले 
ताक्यार्थ तपाई समस्त प्राणीहरूको बुद्धिरूपी गुफामा साक्षीरूपले विराजमान हूनुहुन्छ । अतः 
म के गर्न चाहन्छु भन्ने कुरा तपाई आप्नो अप्रतिहतज्ञानद्रारा जान्ुहुन्छ । 





तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । 
परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

तथापि  तैपनि नाथमानस्य  आफूमा सृष्टि नाथय  दिनुहोस् म 

नाथ  हि नाथ गर्ने सामर्थ्य आओस् भनेर अरूपिणः  रूपरहित 
याचना गर्ने ते  तपार्ईको 
नाथितम्  मैले मागेको परावरे  सूक्ष्म र स्थूल 





रालानन्द्री लीक 


९५०० 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


रूपे  रूपलाई यथा  यथावत् जानीयां  जानन सक 
ताक्यार्थ हे नाथ! तपार्ईले कृपा गरेर म याचकको यो माग पूरा गर्नुहोस् कि म तपाईको 
सगुण र निर्गुण दुबे रूपलाई जानन सक 
यथात्ममायायोगेन नानारशाक्तयुपवृंहितम् । 
विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २६॥ 
९ १ 


क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊ्णनाभियंथोएते । 
तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २७॥ 


पदार्थ 

माघव  हे माधव आत्ममायायोगेन  बिभ्रत्  पालना गर्दै 
यथा  जसरी आत्ममायारूप योगद्वारा विलुम्पन्  संहार गर्दै 
उणंनाभिः  माकुरो आत्मना  आफद्रारा नै क्रीडसि  क्रीडा गर्नुहुन्छ 
उणते  अरू कुनै वस्तुको आत्मानम्  ब्रह्मा आदिको रूप तथा  त्यस्तो 

सहारा नलिईकन एक्लै जालो गृह्णन्  धारण गरेर तद्विषयां  तद्विषयक 
लुन्छ त्यसै गरी नानाराक्तयुपवृंहितम्  विभिन्न मनीषां  यथार्थवुद्धि 
अमोघसङ्कल्प  अमोघसङ्ल्प शक्तिहरूले युक्त भएको मयि  ममा 

हुनुभएका तपाई संसारलाई धेहि  आधान गर्नुहोस् 
यथा  जसरी विसृजन्  सृष्टि गर्दै 





ताक्यार्थ तपाई मायाको स्वामी ह॒नहन्छ । तपाईको सङ्ल्प कटहिल्यै पनि व्यर्थ हदेन। जसरी 
माकुरो आप्नो मुखबाट जालो निकालेर त्यसमा क्रीडा गर्व्छ, फेरि ऊ त्यस जालोलाई आफूमा नै 
लीन गर्दछ। त्यसै गरी तपाई पनि आफनो मायाको आश्रय लिएर यो विविध शक्तिसम्पन्न 
जगत्को उत्पत्ति, पालन र संहार गर्नका लागि आफैलाई अनेक रूपमा बनाएर क्रीडा गर्नुहुन्छ । 
यसप्रकार संसारको सृष्टि तपाई कसरी गर्नृहुन्छ त्यस मर्मलाई जानने किसिमको ज्ञान मलाई 
दिनुहोस् । 


भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः। 
नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २८॥ 


पदार्थ 

भगवच्छिक्षितम्  तपाईको अतन्द्रितः  उत्साहपूर्वक प्रजासर्गं  प्रजाहरूको सृष्टि 
आज्ञा अनुसार हि  निश्चय नै ईहमानः  गदखिरी 

अहं  म करवाणि  गर्नु न बध्येयं  कर्तापनको 
प्रजासगं  प्रजाहरूको सृष्टि यदूनुग्रहात्  तपाईको कृपाद्रारा अभिमानले नाधि 





रालानन्द्री लीक 


९५० १ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


वाक्यार्थ तपाई ममाथि यस्तो कृपा गर्नुहोस् कि उत्साह्पूर्वक सावधान भएर तपाईको 
आज्ञाको पालन गर्न सकू। सुष्टिरचना गदखिरि कर्तपिन आदिको अभिमानबाट म॒ बन्धनमा 
नपरू। 


यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः 

प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम्। 
अविक्छवस्ते परिकर्मणि स्थितो 

मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिनः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

भो ईशा  हे ईश्वर परिकर्मणि  सेवामा विभजामि  सृष्टि गर्द  त्यस 
ते  तपाईले स्थितः  रहेर पनि समयमा 

सख्युः  लौकिक साथीको अविक्छवः  साबधान भएर ओजमानिनः  म स्वतन्त्र हु 
सखा इव साथी गरेर यावत्  जब म भन्ने 

कृतः  मेरो सत्कार गर्नुभयो जनम्  उत्तम मध्यम र अधम मे मेरो 

प्रनाविसर्गे  प्रजाको सृष्टिरूप खालका मानिसको मदः  घमण्डले 

ते  तपाईको मा समुन्नद्धम्  स्पर्श नगरोस् 





ताक्यार्थ प्रभो ! एउटा मित्रले जस्तो मेरो हात समातेर मलाई आफनो मित्रको रूपमा स्वीकार 
गर्नुभएको छ । जब म तपाईको सेवाकार्यं सुष्टिरचनामा संलग्न हृ्टु । सावधान भएर पूर्वसुष्टिको 
गुण र कर्मको अनुसार जीवहरूको विभाजन गर्न लाग्दा मलाई म यस सुष्टिको स्वतन्त्र कर्ता हँ 
भन्ने अभिमानले स्पर्श नगरोस् । 


श्रीभगवानुवाच  भगवान्ले भन्नुभयो 
ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्िज्ञानसमन्वितम् । 
सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ २०॥ 


पढार्थ 

विज्ञानसमन्वितम्  अनुभवले परमगुह्यं  अत्यन्त गोप्य गदितं  भनिएको त्यो ज्ञान 
सहित मे  मेरो गृहाण  ग्रहण गर्नुहोस् 
सरहस्यं  प्रेमाभक्तिले युक्त यत्  जुन 

भएको ज्ञानं  ज्ञान छ 

तदङ्गं  साधनले युक्त भएको मया  मद्रारा 





रालानन्द्री लीक 


५०२ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ ब्रह्माजी ! म तपार्ईलाई अनुभव, प्रेमाभक्ति र साधनले युक्त अत्यन्त गोपनीय आफ्नो 
स्वरूपको ज्ञान बता्ददेु । तपाई त्यसलाई ग्रहण गर्नुहोस् । 


यावानहं यथाभावो यद्रूपरुणकर्मकः । 
तथेव तत््वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३९ ॥ 





पदार्थ 

अहं  म यद्रूपगुणकमंकः  तथा एव  त्यही त्यही प्रकारले 
यावान्  स्वरूपले जुन श्यामचतुर्भुजत्वादि रूप, तत्त्वविज्ञानम्  तत्त्वको ज्ञान 
परिमाणवाला हु भक्त वात्सल्यादि गुण, पूतनावध मदयु्रहात्  मेरो अनुग्रहबाट 
यथाभावः  मेरो जस्तो लक्षण गोवर्धनधारण आदि जुन कर्म॑ ते  तपारईलाई 

छ छन् अस्तु  होस् 


ताक्यार्थ मेरो जति विस्तार छ, भरो जुन लक्षण छ, मेरा जति र जस्ता रूप, गुण र लीलाहरू 
छन् मेरो कृपाले तपाई तिनीहरूको तत्त्व ठिकठिक त्यस्तै नै जान्नुहोस् । 


अहमेवासमेवाग्रे नान्यदयत्सदसत्परम्। 
पश्चादहं यदेतच्च योऽवरिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३२॥ 


पदठार्थ 
अग्रे  सृष्टि हुनुभन्दा पहिले परम्  स्थूल र सृक्ष्मको कारण यः  जो 
अहम् एव  ममात्र प्रधान पनि अन्तर्मुख हनाले अवशिष्येत  बाँकी रहन्छ 
आसम्  धिं ममा लीन थियो सःत्यो 
नान्यत्  मदेखि अतिरिक्त पश्चात् च  सृष्टिभन्दा पछि अहं ए  ममात्र 
सदसत्  स्थूल सूक्ष्म र पनि अस्मि  हन्टु 
यत्  जुन 





ताक्यार्थ सृष्टि हुनुभन्दा पहिले ममात्र धिर । त्यस समयमा मदेखि अतिरिक्त न कुनै स्थूल 
पदार्थ थियो, न सूक्ष्म पदार्थ थियो। नत ती स्थूल र सूक्ष्म दुबेको कारण अज्ञान ने थियो। जहाँ 
सुष्टि छैन, त्यहाँ पनि म द्रु । सृष्टिको रूपमा जुन वस्तुहरू प्रतीत भट्रहेका छन्, ती पदार्थहरू 
पनिमनेहं। प्रलयकालमा जुन वस्तु अवशिष्ट रहन्छ त्यो पनि मनेहं। 
थं यत्प्रतीयेत प्रतीयेत  
ऋतेऽर्थं यत न प्रतीयेत चात्मनि । 


तद्विदयादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः॥ ३३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


५५०३ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


ऋते अथं  कुनै अनिर्वचनीय यथा तमः  विद्यमान भर्ईकन मायां  माया भनेर 
वस्तु वस्तुतः नमर्ईकन पनि पनि आकाशमण्डलमा राहको विद्यात्  जान्नुपर्दछ 
आत्मनि  म परमात्मामा प्रतीति नभए जसको कारणले 
यथाभासः  द्विचन््र प्रतीत भणए्ैमेरो प्रतीति हैदेन 

प्रतीयेत  प्रतीत भद्रहेको छ तत्  त्यो 

अथवा आत्मनः  मेरो 

ताक्यार्थ वास्तवमा नभरईकन पनि जुन अनिर्वचनीय वस्तु मदेखि अतिरिक्त द्विचन्द्रं 
मिथ्यारूपले प्रतीत भद्रहेको छ। अथवा भर्ईकन पनि आकाशमण्डलका नक्षत्रहरूमा राहुको 
प्रतीति नभए मेरो प्रतीति जसको कारणले भद्रहेको छैन, त्यसैलाई तपाई मेरो माया हो भनी 


जान्नुहोस् । 





यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । 
प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी प्रविष्टानि  ती भौतिक तिनीहरूमा दुं पनि, ती 

महान्ति भूतानि  पञ्चमहाभूत पदार्थहरूमा प्रविष्ट भएका पनि पदार्थहरूको उत्पत्ति हुनुभन्दा 

हरू छन् पहिले ने म तिनीहरूको 

भूतेषु  पञ्चमहाभूतनाट बनेका अप्रविष्टानि  प्रविष्ट नभएका कारणरूपले अवस्थित हुनाले 

उच्चावचेषु  सानाटठुला पनि छन् अहम्  म 

पदार्थहरूमा तथा  त्यसै गरी तेषु  तिनीहरूमा 

अनु  ती पदार्थहरूको सृष्टि तेषु  मबाट बनेका ती भूत र॒न  तिनीहरूमा छैन पनि 

भएपचि भौतिक पदार्थहरूमा मेरो यसप्रकारको मेरो सत्ता छ 
सत्ताको उपलब्धि हुनाले म 





ताक्यार्थ जसी प्राणीहरूका पञ्चभूतरचित सानाटुला शरीरहरूमा पज्चमहाभूत प्रविष्ट पनि 
छन्। ती भौतिकपदार्थहरू उत्पन्न हुनुभन्दा पहिले कारणरूपले विद्यमान हूनाले म पनि सौ 
संसारको उपादान कारण हं। उपादान कारण आपफ्नोआपफ्नो कार्यमा अनुस्यूत हने हनाले म 
संसारका सम्पूर्णं पदार्थहरूमा प्रविष्ट पनि दु । विचार गरेका खण्डमा मदेखि अतिरिक्त कुनै पनि 
वस्तु कहीं पनि नहूुनाले म तिनीहरूमा अप्रविष्ट पनि द्ु। 

विवरण माधथिका ३२३५ श्लोकहरूमा सम्पूर्ण भागवतको सार रहेको हुनाले यी श्लोकलाई 
चतुःश्लोकी भागवत भनिन्छ। भगवान् नारायणले ब्रह्माजीलाई यी चार श्लोकटहरूमा सम्पूर्ण वेद र 
उपनिषदहरूको रहस्य बताउनुभएको छ । चतुःश्लोकी भागवतमा भगवान् नारायण ब्रह्माजीलाई 
उपदेश गर्दै सुष्टिको रहस्य बताउनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९५०४ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


उहाँ भन्नुहुन्छ हे ब्रह्माजी ! अहमेवासमेवाग्रे अर्थात् सुष्टि हुनुभन्दा पहिले केवल ममात्र 
धिं । त्यस समयमा न कुन स्थूल पदार्थ थियो न कुनै सूक्ष्म पदार्थ थियो। नत ती स्थूल र सूक्ष्म 
दुबेको कारण प्रधान अथवा माया नै थियो। किनभने ती पदार्थहरू अन्तर्मुख भएर ममा नै लीन 
भएका थिए। 

पर्चादहं यदेतच्च योऽवरिष्यते सोऽस्म्यहम् अर्थात् सुष्टिपछि पनि ममात्र बाँकी रहन्छु । 
त्यसै गरी प्रलयको समयमा पनि ममात्र रहनेद्ु। यो विश्व पनि मने ह । 

यहाँ भगवान् नारायणले ब्रह्माजीलाई सम्पूर्ण अद्वैत वेदान्तलाई केवल एक श्लोकमा 
बताउनुभएको छ । अद्रैतवेदान्तको सिद्धान्त हो ब्रह्मसत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः अर्थात् 
ब्रह्म सत्य हो, संसार मिथ्या हो । जीव ब्रह्मदेखि अभिन्न हो । जुन वस्तु पहिले पनि थिएन र पचि 
पनि रहँदैन, बीचमा केही समयका लागि देखिन्छ भने जुन समयमा त्यो देखिएको छ, त्यस 
समयमा पनि त्यो वस्तु नभएके मान्नुपर्वछ । उदाहरणका लागि डोरीमा सर्पको भ्रम हूनुभन्दा 
पहिला डोरीमा सर्पं थिएन। डोरीको ज्ञान भद्सकेपछि पनि डोरीमा सर्पं रहदेन। अतः जुन 
समयमा डोरीमा सर्पं देखिन्छ त्यस समयमा पनि डोरीमा सर्प हँदेन। त्यसै गरी सृष्टि हुनुभन्दा 
पहिले यो संसार थिएन। प्रलयकालमा पनि यो संसार रहेदेन । त्यसकारण जुन समयमा यो संसार 
देखिएको छ त्यस समयमा पनि यो संसार छैन। यसकारण संसार मिथ्या हो । मधुसूदनसरस्वतीले 
अद्वैतसिदिमा जहाँ जुन वस्तु देखिएको छ त्यहं त्यो वस्तुको अत्यन्ताभाव छ भने त्यो वस्तुलाई 
मिथ्या भन्दछन् भनी मिथ्याको परिभाषा गर्नुभएको छ । 

जुन ब्रह्ममा संसार देखिन्छ त्यही नै ब्रह्मा संसारको अत्यन्ताभाव भएकाले ब्रह्ममा 
देखापरेको संसार मिथ्या हो । 

यसपचछि भगवान् नारायण ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत यस अंशमा ब्रह्माजीलाई मायाको बारेमा 
बताउनुहुन्छ। माया भनेको त्यो वस्तु हो जसले भएको वस्तुलाई छोपेर नभएको वस्तुलाई 
देखाइदिन्छ । आवरणशक्ति र विक्षेपशक्ति गरी मायामा दुरईप्रकारका शक्ति हुन्छन्। मायाले आफनो 
आवरणशक्तिद्रारा ब्रह्मको स्वरूपलाई ढाकिदिन्छे। त्यसपछि विक्षेपशक्तिद्रारा ब्रह्मा मिथ्या 
आकाश आदि प्रपञ्च सुष्टि गरेर देखाइदिन्छे। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने मायामा मोहशक्ति र 
निर्माणशक्ति दुई शक्तिहरू छन्। मायाले मोहशक्तिद्रारा जीवलाई मोहमा पारिदिन्छे भने 
निर्माणशक्तिद्रारा ब्रह्ममा नभएको मिथ्या संसारलाई उत्पन्न गरेर देखाइदिन्छे । 

अब यथा महान्ति यस अंशमा भगवान् नारायणले ब्रह्माजीलाई म संसारका पदार्थहरूमा 
प्रविष्ट पनि दु र अप्रविष्ट पनि दकु भन्ने कुरा उदाहरणद्रारा सम्णाउनुहुन्छ । 

सुष्टप्रिक्रियामा सर्वप्रथम भगवानूबाट आकाश, वायु, तेज, जल र पृथिवी यी 
पञ्चमहाभूतहरू उत्पनन हुन्छन्। ती पञ्चमहाभूतबाट उत्पन भएका पदार्थहरूलाई भौतिक 
भन्दछन् । 


७. प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वम् मिथ्यात्वम्। 


रालानन्द्री लीक 


८०८ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


भौतिक पदार्थहरूमा भगवान् कुनै दृष्टिले प्रविष्ट हनुहृन्छ, कुनै दृष्टिले अप्रविष्ट पनि 
हनहन्छ । यस कुरालाई माटो र त्यसबाट बने घडाको उदाहरणबाट स्पष्ट पार्न सकिन्छ । 

माटोबाट घडा उत्पन्न हुन्छ । माटो उपादान कारण हो भने घडा कार्य हो। त्यो घडामा 
माटो कुनै दुष्टिले प्रविष्ट छ भने कुनै दृष्टिलि अप्रविष्ट छ। घडामा माटो खोज्दा त्यहं माटो 
उपलब्ध हुन्छ । यस दुष्टिले घडामा माटे प्रविष्ट छ भन्न सकिन्छ । 

अर्को दुष्टिलि विचार गरेको खण्डमा माटो घडामा प्रविष्ट छैन पनि भन्न सकिन्छ। 
किनभने घडा उत्पन्न हूनुभन्दा पहिले नै घडाको उपादान कारणको रूपमा माटो विद्यमान हुनाले 
घडामा माटो प्रविष्ट कछैन। जसरी माटो घडाको उपादान कारण हो, त्यसै गरी भगवान् सम्पूर्ण 
भूत र भौतिक पदार्थहरूको उपादान कारण हूनुहुन्छ । 

जसरी उदाहरणमा घडालाई माटोको कार्य मानेर घडाको नामरूपतिर दृष्टि दिएको 
खण्डमा कार्यमा आफ्नो उपादान कारण अनुस्यूत हुने हूनाले घडामा माटो प्रविष्ट छ भन्न 
सकिन्छ । घडाको नाम र रूपबाट दृष्टि हटाएर वस्तुतः विचार गरेको खण्डमा घडा भन्ने वस्तु 
माटोदेखि अतिरिक्त सिद्ध नहूने हदा घडा कार्य र माटो कारण भन्न मिल्दैन। त्यसै गरी 
दाष्टन्तिमा पनि संसारको नाम र रूपतिर ध्यानदृष्टि दिएर संसारलाई कार्य र परमात्मालाई 
उपादानकारण मानेको खण्डमा कार्यमा उपादानकारण अनुस्यूत हुने हदा सांसारिक पदार्थमा 
भगवान् प्रविष्ट हूनुहुन्छ भन्न सकिन्छ । नामरूपतिर ध्यान नदिएर अधिष्ठानतिर दृष्टि दिएको 
खण्डमा संसार कार्य र भगवान् कारण भन्ने कुरा सिद्ध नभई संसार भएको वस्तु नभएर मिथ्या 
सिद्ध हुने हनाले भगवान् सांसारिक पदार्थमा प्रविष्ट हुनुहुन्न भन्न पनि सकिन्छ । 

यसलाई अर्को शब्दमा यसरी पनि भन्न सकिन्छ । संसारको व्यावहारिक सत्तालाई स्वीकार 
गरेको खण्डमा संसार कार्य र परमात्मा उपादानकारण हूनुहृन्छ । अतः परमात्मा संसारमा प्रविष्ट 
हनहन्छ । संसारको व्यावहारिक सत्तालाई नमानेको खण्डमा परमात्मादेखि अतिरिक्त अरू कुनै 
वस्तु ने सिद्ध नहने हदा संसारमा परमात्मा अप्रविष्ट हुनुहुन्छ भन्न पनि सकिन्छ । यसप्रकार 
दृष्टिभिदले परमात्मा संसारमा प्रविष्ट र अप्रविष्ट पनि हुनुहन्छ भनी दुबे तरिकाले भन्न सकिन्छ । 

यसपचछि एतावदेव जिज्ञास्यं यस अंशमा भगवान् नारायण ब्रह्माजीलाई जिज्ञासुले अन्वय र 
व्यतिरेकको माध्यमले आत्माको ज्ञान गर्नुपर्दछ भने कुरा बताउनुहुन्छ । अन्वय र व्यतिरेक यी दुई 
वेदान्तका पारिभाषिक शब्द हुन्। यस श्लोकको टीकामा श्रीधरस्वामीले अन्वय र व्यतिरेकको 
परिभाषा यसप्रकार गर्नुभएको छ अन्वयः कार्येषु कारणत्वेन अनुवृत्तिः। कारणावस्थायां च 
तेभ्यो व्यतिरेकः । अर्थात् कार्यमा कारण रहनु अन्वय हो र कारणमा कार्य नरहनु व्यतिरेक हो । 

माटोबाट घडा उत्पन्न हदा घडामा माटोको अनुवर्तन हनु अन्वय हो भने माटोबाट घडा 
आदि उत्पन्न नभएको समयमा माटोमा घडा नहुनु घडाको व्यतिरेक हो । 

यस्ते स्वप्नमा स्थूल देहको भान नहदा आत्माको भान हनुलाई आत्माको अन्वय भनिन्छ 
भने स्वप्नमा आत्माको भान हदा स्थूल देहको भान नहूनुलाई स्थूल देहको व्यतिरेक भनिन्छ । 
त्यसै गरी समाधिमा सुषुप्तिको भान नहदा आत्माको भान हुनुलाई आत्माको अन्वय भनिन्छ भने 
सुषुप्तिको भान नहनुलाई सुषुप्तिको व्यतिरेक भनिन्छ। 


रालानन्द्री लीक 


५५०६ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


वेदान्तसिद्धान्तअनुसार मूख्यरूपमा बुमनुपर्ने कुरा द्रष्टा र दृश्य हो । द्रष्टा भन्नु, आत्मा 
भन्नु, कषेत्रज्ञ भन्नु एडटे कुरा हो । त्यसै गरी दृश्य भन्नु अनात्मा भन्न र क्षेत्र भन्नु पनि एडटे कुरा 
हो । दृश्यको आफ्नो सत्ता नहुनाले द्रष्टा अथवा आत्माको सत्ताको अभावमा दृश्य रहन सक्दैन। 
अतः जहोँ जहाँ दृश्य हुन्छ, त्यहाँ त्यहाँ द्रष्टा अवश्य हुन्छ । कारणको अभावमा कार्य कुनै पनि 
परिस्थितिमा रहन सक्दैन। जहाँजहाँ संसार छ, त्यहांँ त्यहँ आत्माको सत्ता छ। आत्माको 
सत्ताको अभावमा संसारको सत्ता सिद्ध हदेन। परन्तु जहाँजहाँ आत्मा छ त्यहाँ त्यहँ संसार छ 
भन्न सकिंदेन। किनभने सुषुप्ति, समाधि, प्रलय आदिमा आत्मा छ तर त्यहाँ संसार कैन । 

आत्मा द्रष्टा हो भने माया र मायाको कार्य दृश्य हो। आत्माको सत्ताको अभावमा माया 
र मायाको कार्य सिद्ध हुदेनन्। अतः माया र मायाको कार्यमा आत्माको अन्वय छ। परन्तु 
सुषुप्ति, समाधि र प्रलय आदि अवस्थामा माया र मायाको कार्य भूतभौतिक प्रपञ्च आदि 
आत्मामा नरहने हुनाले प्रलय आदि अवस्थामा उक्त पदार्थहरूको व्यतिरेक वा अभाव छ। माया र 
मायाको कार्य नरहने हुनाले आत्मामा माया र मायाको कार्यको व्यतिरेक अर्थात् अभाव छ। 
यसप्रकार अन्वय र व्यतिरेकद्वारा आत्माको अभाव कुनै पनि देश, कुनै पनि काल र कुनै पनि 
वस्तुमा कैन भन्ने निश्चय भएपचछि तत्त्वजिज्ञासु अथवा मुमुक्षु व्यक्तिले आत्मादेखि अतिरिक्त सत्ता 
कैन भनेर जान्नु नै तिनको मिथ्यात्वलाई स्वीकार गर्नु हो। 
जसरी बाहिरको भूत र भौतिक पदार्थहरू आत्माको अभावमा सिद्ध नहुने हुनाले मिथ्या हुन् त्यसै 
ररी शरीरभित्र आत्मामा प्रतीत हुने कर्तृत्व, भोक्त॒त्व र प्रमात्ृत्वभाव आत्माको अन्तःकरणका 
साथ तादात्म्याध्यासद्वारा मात्र सिद्ध हुने हदा उक्त भावहरू पनि आत्मा होदनन् भन्ने निश्चय 
भएपचछि मुमुक्षु पुरुष आत्मस्वरूपमा स्थित हुन्छ । यही आत्मस्वरूपमा स्थित हूनुलाई ने मोक्ष 
भनिन्छ। 


एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः। 
अन्वयल्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सवदा ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

आत्मनः  आत्माको जिज्ञास्यं  विचार गर्नुपर्दछ सव॑दा  सध 

तत्त्वजिज्ञासुना  तत्त्वलाई जानअन्वयन्यतिरेकाभ्यां  अन्वय र सर्वत्र  सब ठाठँमा 

चाहनेले व्यतिरेकद्वारा स्यात्  छ त्यही ने वास्तविक 
एतावत् एव  यत्ति नै यत्  जुन वस्तु तत्तव हो 





वाक्यार्थ आत्माको तत्त्वलाई जान्न चाहनेले यत्ति नै विचार गर्नुपर्दछ । अन्वय र व्यतिरेकद्वारा 
जुन वस्तु सध सब ठाँमा छ त्यही नै वास्तविक तत्तव हो । 


एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । 
भवान् कल्पविकत्पेषु न विमुद्यति किचित् ॥ ३६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५०७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 
पदार्थ 
परमेण  अविचल समातिष्ठ  पूर्ण निष्ठा राख्नुहोमस् किचित् कटिल्यै पनि 
समाधिना  समाधिद्रारा यसबाट न विमुह्यति  मोहले स्पर्शं 
एतन्मतं  मेरो यो सिद्धान्तमा भवान्  तपारईलाई गनेन । 

कल्पविकत्पेषु कल्पकल्पमा 





ताक्यार्थ ब्रह्माजी ! अविचल समाधिद्वारा मेरो यस सिद्धान्तमा पूर्ण निष्ठा राख्नुहोस् यसबाट 
तपाईलाई कल्पकल्पमा विभिन्न प्रकारको सुष्टि गरे तापनि तपाई म यस संसारको स्वतन्त्र कर्ता 
ह भन्ने मोहले कटहिल्ये पनि स्पर्श गर्नक्तैन । 


श्रीजुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 
सम्प्रदिश्येवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । 
पश्यतस्तस्य तद्रूपमात्मनो न्यरुणद्धरिः ॥ ३७ ॥ 





पढार्थ 

अजनः  अजन्मा एवम्  यसप्रकार तत्  त्यो 

हरिः  भगवान् नारायण सम्प्रदिर्य  उपदेश गरेर आत्मनः  आफ्नो 

जनानां परमेष्ठिनम्  तस्य  उहाँ ब्रह्माजीले रूपम्  रूपलाई 
लोकपितामह ब्रह्माजीलाई पर्यतः  हेदि न्यरुणत्  तिरोहित गर्नुभयो 


ताक्यार्थ लोकपितामह ब्रह्माजीलाई यसप्रकार उपदेश गरेर अजन्मा भगवानूले ब्रह्माजीले 
हेदहिर्दे आफनो त्यस रूपलाई त्यहीं तिरोहित गर्नुभयो । 


अन्तहितेन्द्रियाथांय हरये विहिताञ्जलिः। 
सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जदं स पूववत् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 
अन्तहितेन्द्रियाथांय  विहिताञ्जलिः  हात जोडेर विश्व॑  संसारलाई 
ब्रह्माजीको दष्टिबाट अगोचर नमस्कार गरेपच्छि पूववत्  पहिले 
हनुभएका स्व॑भूतमयः  सर्वभूतस्वरूप ससजं  सृष्टि गर्नुभयो 
हरये  भगवान् नारायणलाई सः  वी ब्रह्माजीले 

इदं  यस 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले आफ्नो ओंँखाबाट नदेखिने हुनुभएका भगवान् नारायणलाई दुई हात 
जोडेर उहाँ लाई प्रणाम गर्जुभयो । पहिलो कल्पमा जस्तो प्रकारको सृष्टि थियो त्यसै रूपमा उहाँले 
यस संसारको रचना गर्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९५०८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


  भ  


प्रजापतिधमपतिरेकदा नियमान् यमान्। 
भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वाथंकाम्यया ॥ ३९॥ 


पदठार्थ 

एकदा  कुनै समयमा भद्रं  कल्याणको नियमान्  नियमको 
प्रजापतिः  प्रजाका पति अन्विच्छन्  कामना गर्ने आतिष्ठत्  धारण गर्नभयो 
ध्मंपतिः  धर्मका पति स्वाथंकाम्यया  प्रजाको 

ब्रह्माजीले कल्याणरूप स्वार्थको कामनाले 

प्रजानाम्  प्रजाहरूको र यमान्  यम र 





ताक्यार्थ एकपटक धर्मका पति प्रजापति ब्रह्माजीले संसारको कल्याणरूप स्वार्थपूर्तिका लागि 
विधिपूर्वकं यम र नियमको धारण गर्नुभयो । 


तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुबतः। 
शुश्रूषमाण सीठेन ५ ् 

 शीठेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४०॥ 

मायां विविदिषन् विष्णोमोयेशस्य महामुनिः। 

महाभागवतो राजन् पितरं पयंतोषयत् ॥ ४१॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् मायेरास्य  मायापति पितरं  आप्ना पिता 
रिक्थादानाम्  छोराहरूमध्ये विष्णोः  विष्णुको ब्रह्माजीलाई 

प्रियतमः  अत्यन्त प्रिय मायां  मायालाई रीठेन  शीलद्रारा 

अनुव्रतः  परमभक्त विविदिषन्  जानने इच्छाले प्रश्रयेण  विनयद्रारा 

महामुनिः  महामुनि शुश्रूषमाणः  सेवा गर्दै द्मेन च  इन्दरियसंयमद्रारा पनि 
महाभागवतः  महाभागवत तं  यम र नियमको अनुष्ठान पयंतोषयत्  प्रसनन गराउनुभयो 
नारदः  देवर्षिं नारदजीले गर्ने 





ताक्यार्थ त्यससमयमा उहाँका छोराहरूमा सबभन्दा अत्यन्त प्रिय परमभक्त देवर्षिं नारदजीले 
मायापति भगवान्को मायाको तत्त्वलाई जान्ने इच्छाले अत्यन्त संयम, विनय र शीलयुक्त अनुगत 
भएर ब्रह्माजीको सेवा गर्नुभयो र उक्त सेवाद्वारा ब्रह्माजीलाई प्रसन्न गराउनुभयो । 


तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । 


देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४२॥ 
पदढार्थ 
लोकानां  लोकहरूका प्रपितामहम्  प्रपितामह  


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


पितरं  आफ्ना पिता 
ब्रह्माजीलाई 

तुष्टं  प्रसन्न भएको 
निराम्य  जानेर 


श्रीमद्भागवत 


४  देवर्षि नारदजीले 
परिपप्रच्छ  ब्रह्माजीसंग त्यही 
कुरा सोध्नुभयो 
यत्  जुन कुराको विषयमा 





५०९ 
अध्याय र 


भवान्  तपाई 
मा मलाई 
अनुपृच्छति  सोध्दै हुनुह॒न्छ 


ताक्यार्थ नारदजीले लोकपितामह ब्रह्माजी आफूमाधि प्रसन्न भएको देखेर ब्रह्माजीसंग त्यही 
प्रश्न गर्नुभयो जुन प्रश्न अहिले तपाई मसग गर्दे हुनुहुन्छ । 


तस्मा इदं भागवतं पुराणं दकालक्षणम्। 
प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत् ॥ ४३॥ 


पदार्थ 
तस्मे  सोध्ने भएका ती प्रोक्तं  आफूलाई भगवान्ले भागवतं पुराणं  भागवत 
पुत्राय  देवर्षि नारदलाई सं्षेपमा चतुःश्लोकीट्रारा पुराणलाई 
प्रीतः  प्रसन्न भएका बताउनुभएको भगवता  भगवान्ले 
भूतकृत्  ब्रह्माजीले इदं  यो प्राह  भन्नुभयो 
दरालक्षणम्  दशलक्षणहरूले 
युक्त भएको 





ताक्यार्थ उहाँको प्रश्नबाट अत्यन्त प्रसन्न भएर उहँले यो दश लक्षणयुक्तं भागवतपुराण 
आप्ना पुत्र नारदजीलाई सुनाउनुभयो। जुन भागवतको उपदेश उहाँलाई स्वयं भगवानूले 
चतुःश्लोकीका रूपमा गर्नुभएको थियो । 


नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । 
ध्यायते बह्य परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४४॥ 


पदार्थ 
नृप  हे राजा परमं  पर व्यासाय मुनये  व्यासमुनिलाई 
नारदः  ती नारदजीले ब्रह्म  ब्रह्मको प्राह  बताउनुभयो 


सरस्वत्याः  सरस्वती नदीको प्यायते  ध्यान गर्न 


् 
तट  तटमा 


अमिततेजसे  परमतेजस्वी 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जुन समयमा मेरा परमतेजस्वी पिता सरस्वती नदीको तटमा 
बसेर परमात्माको ध्यानमा मग्न हुनुहुन्थ्यो त्यस समयमा उहाँंलाई देवर्षिं नारदजीले यही भागवत 
सुनाउनुभयो । 


यदुताहं त्वया पृष्टो वेराजात् पुरुषादिदम्। 


रालानन्द्री लीक 


५९० 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय र 


यथासीत् तदुपाख्यास्ते प्ररनानन्यांश्च कृत्स्नशः ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

वैराजात्  विराट् 

पुरुषात्  पुरुषबाट 

इदम्  यो संसार 

यथा आसीत्  कसरी उत्पन्न 
भयो भनेर 

त्वया  तपाईद्रारा 


अहं  म 

पृष्टः  जे सोधिएको धिष 
तदुपाख्याः  ती प्रश्नको उत्तर 
र 

ते  तिमीले सोधेका 

सम्पूर्ण 





कृत्स्नशः  धेरै 

अन्यान्  अरू 

प्ररनान्  अरू प्र ्नहरूको 
च  पनि उत्तरम यो 
भागवतको माध्यमले दिन्द्र 


ताक्यार्थ तपाईले विराट् पुरुषबाट यस संसारको उत्पत्ति कसरी भयो ? भन्ने प्रश्न गर्मुभएको 
थियो । त्यसै गरी तपाईले मसंग अरूअरू प्रश्नहरू पनि सोध्नुभएको थियो ती सम्पूर्ण प्रश्नहरूको 
उत्तर म यही भागवतपुराणको माध्यमले तपारईलाई दिन्छु। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 


नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


५९१ 





द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
अथ  घ्याय 
अथ द्शमाश्व्यायचः 
भागवतका दश लक्षण 

श्रीरुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 

अत्र सगां विसगंश्च स्थानं पोषणमूतयः। 

मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ १॥ 
पदार्थ 
उत्र  यस भागवत पुराणमा ऊतयः  ऊति आश्रयः च  आश्रयको पनि 
सगः  सर्ग मन्वन्तरेशानुकथा  मन्वन्तर र॒यी तत्त्वहरूको वर्णन गरिएको 
विसगंः  विसर्ग ईशानुकथा छ 
स्थानं  स्थान निरोधः  निरोध 
पोषणम्  पोषण मुक्तिः  मुक्ति 
ताक्यार्थ यस भागवत पुराणमा सर्ग, विसर्ग, स्थान, पोषण, ऊति, मन्वन्तर, ईशानुकथा, 


निरोध, मुक्ति र आश्रय यी दश विषयहरूको वर्णन गरिएको छ। 


दशमस्य विशुद्धघर्थं नवानामिह लक्षणम् । 


वणंयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २॥ 
पढार्थ 
इह  यस भागवत ग्रन्थमा नवानाम्  अरू नौ 
दरमस्य  दशौँ आश्रयतत्त्वको लक्षणहरूको 
विशुद्धयर्थं  तत्वज्ञान गर्नका लक्षणम्  स्वरूप स्तुत्यादि 
लागि स्थानमा अर्थेन  तात्पर्यवृत्तिद्रारा वर्णन 
महात्मानः  महात्माहरू श्रुतेन  श्रुतिद्रारा गर्दछन् 
वाक्यार्थ यस भागवत ग्रन्थमा दशौँ आश्रयततत्वको तत्त्वज्ञान गर्नका लागि महात्माहरू अरू नौ 
लक्षणहरूको स्वरूप स्तुत्यादि स्थानमा श्रुतिद्रारा साक्षात् वर्णन गर्दछन् भने तत्तत् आख्यानमा 
तात्पर्यवृत्तिद्रारा वर्णन गर्वछछन् । 


भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सगं उदाहृतः । 
बरह्मणो गुणवेषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ ३॥ 


अञ्जसा  साक्षात् 
वणंयन्ति  वर्णन गर्दछन् भने 
तत्तत् आख्यानमा 





पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


५९२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
गुणवेषम्यात्  गुणहरूको जन्म  उत्पत्तिलाई विसगंः  विसर्ग 

परिणामद्रारा सगः  सर्ग स्मृतः  भनिन्छ 

ब्रह्मणः  परमात्माद्रारा उदाहतः  भनिन्छ 

भूतमात्रन्द्रियधियां  पौरुषः  विराटपुरुषनाट उत्पन्न 

पञ्चमहाभूत, पञ्चतन्मात्र, हुनुभएका ब्रह्माजीबाट हुने 

इन्द्रिय, महत्तत्त्व र अहङ़ारको विभिन्न चराचरको सुष्टिलाई 





वाक्यार्थ ईश्वरको प्रेरणाले प्रकृतिका गुणहरूमा क्षोभ भएर रूपान्तर हदा जुन आकाशादि 
पञ्चभूत, शब्द आदि तन्मात्रा, इन्द्ियहरू, अहड़ार र ॒महत्तत्वको उत्पत्ति हुन्छ त्यसलाई सर्ग 
भनिन्छ । विराटपुरुषबाट उत्पन्न हुनुभएका ब्रह्माजीबाट हुने विभिन्न चराचरको सृुष्टिलाई विसर्ग 
भनिन्छ। 


स्थितिर्वेकुण्ठविजयः पोषणं तदुप्रह  । 
मन्वन्तराणि सद्धमं ऊतयः कम॑वासनाः॥ ४॥ 


पदार्थ 
वेकुण्ठविजयः  प्रतिक्षण तदनुग्रहः  आफूद्रारा सुरक्षित र भगवान्को भक्तिरूप 
परिवर्तित भड्रहने सुष्टिलाई एक सूष्टिमा भक्तहटरूमाथि हुने शुद्धधर्मको अनुष्ठानलाई 
मर्यादामा राख्नाले हुने भगवान् भगवान्को कृपालाई मन्वन्तराणि  मन्वन्तर भनिन्छ 
विष्णुको श्रेष्ठतालाई पोषणं  पोषण भनिन्छ कमंवासनाः  जीवहरूलाई 
स्थितिः  स्थिति भनिन्छ सद्धमंः  मन्वन्तरका बन्धनमा पार्ने तिनका 

अधिपतिहरूले गरेको प्रजापालन कर्महरूको वासनालाई 

ऊतयः  ऊति भनिन्छ 





ताक्यार्थ प्रतिक्षण नाशतिर अग्रसर भट्रहेको सृष्टिलाई एक मर्यादामा स्थित राख्नाले भगवान् 
विष्णुको जुन श्रेष्ठता सिद्ध ह॒न्छ, उसलाई स्थिति भन्दछन्। आफूद्रारा सुरक्षित सृष्टिमा 
भक्तहरूमाथि उहाँको जुन कृपा हृन्छ उसैलाई पोषण भन्दछन्। मन्वन्तरका अधिपतिहरू जुन 
भगवद्भक्ति र प्रजापालनरूप शुद्ध धर्मको अनुष्ठान गर्दछन्, उसलाई मन्वन्तर भन्दछन्। कर्मद्रारा 
बन्धनमा पार्ने जीवको वासनालाई ऊति भन्दछन् । 


अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवतिंनाम् । 
सतामीरशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपवृंहिताः ॥ ५॥ 


पढार्थ 

अवतारानुचरितं  भगवान्का सताम्  भक्तहरूका हरेः  भगवान् हरिका विभिन्न 
विभिन्न अवतारका चरित्रहरू नानाख्यानोपवंहिताः  विभिन्न कथालाई 

अनुवर्तिनाम्  प्रेमी आख्यानहरूले युक्त ईरशाकथाः  ईशानुकथा 


रालानन्द्री लीक 


५९२ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


प्रोक्ताः  भनिन्छ  
वाक्यार्थ भगवान्का विभिन्न अवतार र उहांका प्रेमी भक्तहरूको विभिन्न आख्यानले युक्त 
भएका गाथाहरूलाई ईशकथा भन्दछन्। 


निरोधोऽस्यानुशायनमात्मनः सह शक्तिभिः। 
मुक्तिरहित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

अस्ययो शायनम्  भगवान्मा लीन॒ हित्वा  छोडेर 

आत्मनः  जीवको हनुलाई स्वरूपेण  ब्रह्मस्वरूपले 
अनु  भगवान्ले योगनिद्रालाई निरोधः  निरोध भनिन्छ व्यवस्थितिः  रहनुलाई 


स्वीकार गरेर शयन गरिस केपि अन्यथारूपं  अविद्याद्रारा मुक्तिः  मुक्ति भनिन्छ 
शक्तिभिः सह  इन्िय आदि अध्यस्त कर्तृत्व, भोक्तृत्व, 
उपाधिहरूका साथ प्रमातृत्व आदि भावलाई 
ताक्यार्थ जब भगवान् योगनिद्रालाई स्वीकार गरेर शयन गर्नृहुन्छ त्यस समयमा संसारका 
सम्पूर्ण जीवहरू आपफना उपाधिहरूका साथ भगवान्मा लीन ह॒न्छन् । यही उपाधिसहित जीवहरूको 
भगवानूमा लीन हूनुलाई निरोध भन्दछन्। अज्ञानकल्पित कर्तरत्वभोक्तुत्व आदि अनात्मभावको 
परित्याग गरेर आफनो वास्तविक स्वरूप परमात्मामा स्थित हुनुलाई मुक्ति भन्दछन् । 





 न निरोधः यतङचाध्यवसीयते ४ 
आभासश्च श्च यतर्चाघ्यवसीयते । 
स आश्रयः परं बह्म परमात्मेति शान्यते ॥ ७॥ 


पदार्थ 

यतः  जुन तत्त्वनाट अध्यवसीयते  प्रकाशित हन्छ॒ सः  त्यही तत्त्वलाई नै 
आभासः  सृष्टि यत् च  जुन तत््वलाई आश्रयः  आश्रयततव भनेर पनि 
निरोधः  निरोध परं बह्य परमात्मा इति  पख्रह्म भनिन्छ 

च  लय र मोक्ष पनि परमात्मा 

यतः  जुन तत्त्वबाट राब्यते  भनिन्छ 





ताक्यार्थ यो चराचर जगत्को उत्पत्ति र प्रलय जुन तत्त्ववाट प्रकाशित हुन्छ त्यसैलाई 
आश्रयतत्तव भन्दछछन्। शास्त्रमा त्यही तत्त्वलाई परत्रह्म परमात्मा पनि भनिएको छ। 


  


घ्यात्मिको   भ  न न सवेवाधिदेविक 
याञ्प्यात्मकाऽय पुरुषः साऽ   


यस्तत्रोभयविच्छेद्ः पुरुषो ह्याधिभोतिकः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


४ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


यः अयं  यो जुन आधिदैविकः इन्दियहरूको 
अध्यात्मिकः पुरुषः  नेत्र आदि अधिष्ठात् देवता सूर्यको रूपमा 


अध्याय १० 


उभयविच्छेद्ः  आध्यात्मिक र 
आधिदैविक भेद जसबाट हृन्छ  





इन्द्रियहरूको अभिमानी द्रष्टा पनि छ त्यस्तो जुन दृश्य देह हो त्यो 
जीव हो यः  जुन आधिभौतिकः  आधिभौतिक 
सः असो  त्यो यो तत्र  एउ्टैमा पुरुषः  पुरुष भनिन्छ 


तवाक्यार्थ यो जुन नेत्र आदि इन्दियहरूको अभिमानी द्रष्टा जीव हो त्यो योइन्दरियहरूको 
अधिष्ठात् देवता सूर्यको रूपमा पनि छ। जुन एउटैमा आध्यात्मिक र आधिदैविक भेद हुन्छ, 
त्यस्तो दृश्य देहलाई आधिभौतिक पुरुष भनिन्छ । 


एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । 
त्रितयं तत्र यो वेद् स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

एकम्  तत्र  त्यहांँ सः  त्यही 

यी तीन पुरुषहरूमध्ये यः  जुन पुरुषले आत्मा  परमात्मा 

एकतराभावे  एउटा कुनैको यदा  जतिखेर स्वाश्रयाश्रयः  सबको 

अभावमा एक त्रितयं  आध्यात्मिक आदि अधिष्ठान आश्रयत्व हो 
उपलभामहे भस् 

न उपलभामहे  अरू दुई तीनै ओटालाई 

ओटालाई जानन सकिंदैन वेद्  जान्दछ 





ताक्यार्थ यी तीनओटामध्ये यदि एडटाको अभाव भयो भने अरू दुरईओटाको उपलब्धि सम्भव 
कैन । अतः यी तीनैओटालाई जसले जान्दछ, त्यही परमात्मा सबको अधिष्ठान आश्रयतत्त्व हो । 
उसको आश्रय ऊ स्वयं हो, अरू कुनै उसको आश्रय होइन । 


पुरुषोऽण्डं विनिर्भिदयय यदासो स विनिर्ग॑तः। 
आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस््राक्षीच्छुचिः शुचीः ॥ १० ॥ 





पढार्थ 

सः  पूर्वोक्त विनिगंतः  निस्क्यो त्यस शुचिः  पवित्र 

असो पुरुषः  विराट् पुरुष समयमा शुचीः  अत्यन्त पवित्र 
यदा  जुन समयमा आत्मनः  आफ्नो अपः  जललाई 

अण्डं  ब्रह्माण्डलाई अयनम्  वासस्थान अस्राक्षीत्  सृष्टि गर्नुभयो 
विनिभिंदयय  भेदन गरेर अन्विच्छन्  खोज्ै 


ताक्यार्थ जब पूर्वोक्त विराट् पुरुष ब्रह्माण्डलाई फोरेर निस्क्यो त्यसपछि त्यसले आप बस्नका 
लागि ठाउ खोज्न लाग्या। त्यसपछि आफू बस्नका लागि त्यस पवित्र विराट् पुरुषले अत्यन्त 
पवित्र जलको सृष्टि गय्यो । 


रालानन्द्री लीक 


८५९५ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


तास्ववात्सीत्स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् । 
तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्धवाः ॥ ॥ 


पदढार्थ 

स्वसृष्टासु  आपूले सृष्टि अवात्सीत्  बस्नुभयो तेन  त्यही जलमा सुतेको 
गरेका पुरुषोद्धवाः  नरबाट जन्मेका कारणले 

तासु  त्यस जलमा यदापः  जुन नारनामक जल नारायणः नाम  पुरुषको नाम 
सहस्रपरिवत्सरान्  हजार छन् नारायण भयो 

वर्षसम्म 





ताक्यार्थविराटपुरुष नरबाट उत्पन्न भएकाले जलको नाम नार पर्न गयो। आपरूबाट उत्पन्न 
भएको जलमा सुत्ने हुनाले त्यो विराटपुरुषको नाम नारायण रहेको हो । 


द्रव्यं कमं च कालश्च स्वभावो जीव एव च । 
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

यदनुग्रहतः एव  जुन कालः च  समय र यदुपेक्षया  पुरुषको उपेक्षा 
नारायणको अनुग्रहले मात्र स्वभावः  स्वभाव अनि गरेका खण्डमा 

द्रव्यं  पृथिवी आदि द्रव्य जीवः च  जीव पनि न सन्ति  कैन 

कमं  गमन आदि कर्म सन्ति  हन्छन् 





ताक्यार्थ उहाँ नारायण भगवान्को कृपाबाट नै द्रव्य, कर्म, काल, स्वभाव र जीव आदिको 
सत्ता सिद्ध हुन्छ । उहाँको उपेक्षा गरेको खण्डमा कुनै पनि वस्तुको अस्तित्व सिद्ध हुदैन । 


एको नानात्वमन्विच्छन् योगतत्पात्समुत्थितः। 
वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३॥ 
 न   


अधिदैवमथाध्यात्ममधिमूतमिति प्रभुः । 
अथेक पौरुषं वीर्यं त्रिधामिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

एकः  अद्वितीय समुत्थितः  उदठेर अन्विच्छन्  हुन चांहदै 
देवः  नारायणले नानात्वम्  भिन्नभिन्न मायया  मायाशक्तिबाट 
योगतत्पात्  योगनिद्राबाट नानारूपमा हिरण्मयं  सुवर्णमय 


रालानन्द्री लीक 


५९६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
वीर्य  जगत्को कारण आप्नो त्रिधा  तीन भागमा त्रिधा  तीन रूपमा 

शक्तिलाई न्यसृजत्  विभक्त गर्नुभयो यथा  जुनप्रकारले 

अथ  अनि प्रभुः  भगवान्ले आफ्नो अभिद्यत  भिन्न गर्नुभयो 
अधिदैवम्  अधिदैव वीर्यलाई तत्  त्यो कुरा 

अध्यात्मम्  अध्यात्म र पौरुषं  पुरुषको शुणु  सुन 

अधिभूतम्  अधिभूत गरी एकं  एकमात्र 

इति  यी वीयं  वीर्य 





ताक्यार्थ ती अद्वितीय भगवान् नारायणले योगनिद्राबाट जागेर अनेक हुने इच्छा गर्मुभयो तब 
आफ्नो मायाले उहाँले अखिल ब्रह्माण्डका बीजरूप आफ्नो सुवर्णमय वीर्यलाई तीन भागमा 
विभक्त गर्नुभयो आधिदैव, अध्यात्म र अधिभूत । परीक्षित् ! विराटपुरुषको एकै वीर्य तीन भागमा 
कसरी विभक्त भयो भन्ने कुरा मबाट सुन्नुहोस् । 


अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः। 
ओजः सहो बरं जज्ञे ततः प्राणो महानसुः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

विचेष्टतः  चेष्टा गर्न सहः  मनशक्ति असुः  इन्द्रिय आदिको 
पुरुषस्य  पुरुषको बरं  शारीरिक बल नियन्त्रक 

अन्तः शरीरे  शरीरभित्र रहेको जज्ञे  जन्मियो प्राणः  प्राण जन्मियो 
आकाशात्  आकाशबाट ततः  त्यसपछि 

ओजः  इन्द्ियशक्ति महान्  मुख्य 





ताक्यार्थ विराटपुरुष यताउता हल्लंदाखेरि उनको शरीरभित्रको आकाशबाट इन्द्रियबल, 
मनोबल र शरीरबलको उत्पत्ति भयो । त्यसपच्छि इन्दि यहरूको पनि नियन्त्रक प्राण जन्मियो । 


अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सवंजन्तुषु । 
अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगाः ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

अनुगाः  अनुचरहरूले प्राणन्तं  चेष्टा गर्दा अपानन्तम्  चेष्टारहित हदा 
नरदेवम् इव  राजाला प्राणाः  इन्दियहरू अपानन्ति  चेष्टारहित हुन्छन् 
सवंजन्तुषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा।अनुप्राणन्ति  पचिपछि चेष्टा 

यं  जुन प्राणले गर्दछन् 





ताक्यार्थ जसरी सेवकहरू आपफ्ना स्वामी राजाको पक्िपचछ्ि हिंड्छन् त्यसैे गरी सबको 
शरीरमा प्राण प्रबल रहेको खण्डमा मात्र इन्ियहरू सचेत रहन्छन् । प्राण चेष्टारहित हदा 
इन्द्रि यहरू पनि चेष्टारहित हुन्छन् । 


रालानन्द्री लीक 


द्वितीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


प्राणेनाक्षिपता श्चुत्तूडन्तरा जायते विभोः। 
पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

विभोः  विराट् पुरुषको 
अन्तरा  देहभित्र 
आक्षिपता  आवागमन गर्ने 
प्राणिन  प्राणद्रार 


कुच्  भोक र तिर्खा पनि 
जायते  जन्मिन्छ त्यसपछि 
पिपासतः  पानी पिउन चाहने 
र 





५९७ 


अध्याय १० 


जक्षतः च  खान चाहना 
भएपच्छि 

प्राङ्मुखं  पहिले नै मुख 
निरभिद्यत  निस्कियो 


ताक्यार्थ जब प्राण जोरजोरसंग भित्र र बाहिर आउने जाने गर्न लाग्यो तब विराट् पुरुषलाई 
भोक र तिर्खाको अनुभव भयो । खाने र पिउने इच्छा हुनेवित्तिके सबभन्दा पहिले उनको शरीरमा 
मुख प्रकट भयो । 


मुखतस्ताटु निभिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । 
ततो नानारसो जज्ञे जिहया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥ 


पदठार्थ 
मुखतः  मुखनबाट उपजायते  जन्मिन्छ जिह्यया  जिब्रोले 
तादु  तालुस्थान ततः  त्यसपछि अधिगम्यते  जानन सकिन्छ 
निभिन्नं  प्रकट भयो नानारसः  विभिन्नथरी रस 
 र 
तत्र  त्यहाँ जज्ञे  जन्मियो 
जिहया  जिब्रो यः जुन रस 





वाक्यार्थ मुखबाट तालु र तालुबाट रसनेन्द्रिय प्रकट भयो । त्यसपछि अनेक प्रकारका रसहरू 
उत्पन्न भए, जुन पदार्थहरूलाई रसनेन्द्रियले ग्रहण गर्द । 


   ् ५    ०. 
विवक्षोमुंखतो भूम्नो वहिवग्ब्याहृतं तयोः। 
जले वे तस्य सुचिरं निरोधः समजायत ॥ १९॥ 


पदार्थ 

विवक्षोः  बोल्न इच्छा गर्ने   यी दुबैको विषय सुचिरं  धेर समयसम्म 
भूम्नः  व्यापक विराट्को व्याहृतं  बोली निस्कियो निरोधः  अवरोध 
मुखतः  मुखबाट तस्य  त्यस विराट् पुरुषको समजायत  भयो 
वह्निः  अग्निदेवता जरे  जलमा 

वाक्  वाणी र वे निश्चय नै 





रालानन्द्री लीक 


५१८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ जब विराट्पुरुषलाई बोल्ने इच्छा भयो तब वाक् इन्द्रिय, त्यसको अधिष्ठात्र॒ देवता 
अग्नि र त्यसको विषय बोल्नु यी तीन पदार्थहरू प्रकट भए। यसपचछ्छि धेरै समयसम्म त्यो 
विराटपुरुष जलभित्र नै रहिरह्यो । 


नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । 

तत्र वायुगंन्धवहो प्राणो नसि निघक्षतः ॥ २०॥ 
पढार्थ 
नभस्वति  प्राणवायु 
दोधूयति  बेगपूर्वक चल्दा 
नासिके  नासिका छिद्रहरू नसि  नासिकामा 
निरभिद्येतां  उत्पन्न भए प्राणः  घ्राण इन्द्रिय र 
ताक्यार्थ श्वासको बेगबाट नासिकाचछद्र प्रकट भयो । जब त्यस विराटपुरुषलाई सुघने इच्छा 
भयो, प्राणेन्िय प्रकट भयो र गन्धलाई फेलाउने वायु उत्पन्न भए। 


गन्यवहः  गन्ध बोक्ने 
वायुः  वायु उत्पन्न भए 


तत्र  त्यही नासिका चद्रिमा 
जिघृक्षतः  सुघने इच्छा गर्दा 





यदाऽऽत्मनि निराखोकमात्मानं च दिदुक्षतः। 


 क्षिणी 


निभिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश््षुगंणग्रहः ॥ २९॥ 
पदढार्थ 


यत्  जुन समयमा 
आत्मनि  विराट् शरीरमा 
निराखोकम्  प्रकाश थिएन 
त्यस वेलामा 


दिदृक्षतः  ह्न चाहने 

तस्य  त्यो विराट्को शरीरमा 
अक्षिणी  नेत्रगोलकहरू 
ज्योतिः  इन्द्रियका अधिष्ठाता 


गुणग्रहः  इन्द्रियद्रारा रूप 
ग्रहण हुन थाल्यो 

हि  निश्चय नै 

निर्भिन्ने  उत्पन्न भए 


आत्मानं  आपफूलाई सूर्यर 

च  अरू वस्तुलाई पनि चक्षुः  चश्चु इन्द्रिय जन्मे 
ताक्यार्थ पहिले विराटपुरुषका शरीरमा प्रकाश धथिएन। जब ती विराट्पुरुषलाई आपरूलाई र 
आपूदेखि अतिरिक्त पदार्थहरूलाई देने इच्छा भयो, तब नेत्रका छिद्र तिनको अधिष्ठाता सूर्य र 
नेत्रेन्िय प्रकट भए । यिनबाट उनलाई रूपको ग्रहण हून लाग्यो । 





बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षतः। 
कर्णो च निरमियेतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः ॥ २२ ॥ 
पदढार्थ 
ऋषिभिः  वेदरूप ऋषिहरूद्रारा आत्मनः  आफ्नो 
बोध्यमानस्य  जगाईदा 


तन्जिघृक्षतः  स्तुति ग्रहण गर्न 
इच्छा हदा 


रालानन्द्री लीक 


५९१९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
कर्णो  
कणो  दुई कान दिरिः  कर्णका अधिष्ठाता गुणग्रहः  शब्दग्रहण पनि हुन 
निरभिद्येतां  उत्पन्न भए दिशाहरू थाल्यो 
श्रोत्रं  घ्राणेन्िय र 


ताक्यार्थ जब वेदरूप ऋषिहरू विराटपुरुषलाई स्तुतिद्रारा जगाउन लागे तब उनलाई सुनने 
इच्छा भयो । त्यसै समयमा कान, त्यसको अधिष्ठात् देवता दिशा र श्रोत्रेन्िय प्रकट भए । यसबाट 
विराटपुरुषलाई शब्दको श्रवण हुन लाग्यो । 


् मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम्  
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुवोष्णशीतताम् । 
जिषृक्षतस्त्वडःनिभिन्ना तस्यां रोममहीरुहाः ॥ 
तत्र चान्तबहिवांतस्त्वचा ठन्धगुणो वृतः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

वस्तुनः  बाह्य वस्तुहरूको निभिन्ना  प्रकट भयो बहिः  बाहिर 
मूदुकाठिन्यलघुगुवोष्णरीतताम्  तस्यां  छलामा वातः  वायु उत्पन्न भयो अनि 
कोमलता, साहोपन, हलुङ्गोपन, रोममहीरुहाः  वृक्षसमान रौँहरू त्वचा  त्वगेन्दियद्रारा 
गहुङ्गोपन, उष्णता र उत्पन्न भए वृतः  युक्त भएपचछ्ि 
शीतलतालाई तत्र  ती रौँहरूको ठन्धगुणः  स्पर्शको ग्रहण हुन 
जिघृक्षतः  ग्रहण गर्न खोज्दा अन्तः  भित्र थाल्यो 

त्वक्  छाला च  र 





ताक्यार्थ जब विराटपुरुषलाई वस्तुहरूको कोमलता, कठिनता, हलुङ्गोपन, गहङ्गोपन, उष्णता, 
शीतलता आदिलाई जान्ने इच्छा भयो तब उनको शरीरमा छाला उत्पन्न भयो । पृथिवीबाट जसरी 
वृक्षहरू निक्लन्छन् त्यसै गरी उनका छालाहरूमा रोँहरू उत्पनन भए, ती रौँहरूको भित्र र बाहिर 
पनि वायु उत्पन्न भयो । त्वक्द्द्रिययुक्त भएपछि उनलाई स्पर्शको अनुभव हून लाग्यो । 


न्त नानाक्मचिकीषषया  ९ 
हस्तो रुरुहतुस्तस्य नानाकमचिकीषंया । 
तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥ 


पदढार्थ 

नानाक्मचिकीषंया  विभिन रुरुहतुः  निकिलिए उभयाश्रयम्  दुबे हातको 
कर्म गर्ने इच्छाले तयोः  ती दुई हातहरूमा आधारबाट 

तस्य  ती विराट्को बलवान्  ग्रहणशक्तिसम्पन्न॒ आदानम्  ग्रहणरूप कर्म पनि 
हस्तो  हातहरू इन्द्रः  अधिष्ठाता इन्द्र र॒ उत्पन्न भयो 





ताक्यार्थ जब विराट्पुरुषलाई अनेकप्रकारको काम गर्न इच्छा भयो तब उनमा हातहरू उत्पन्न 
भए । ती हातहरूमा ग्रहण गर्ने शक्ति हस्तेन्द्िय र त्यसको अधिष्ठात् देवता इन्द्र प्रकट भए। 


रालानन्द्री लीक 


. 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
 जिगीषत न्रे     
गतिं जिगीषतः पादा रुरूहातञमभकामकम् । 
पद्धयां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः ॥ २५॥ 
पदढार्थ 
अभिकामिकाम्  अभीष्ट पद्धयां  चरणडन्द्रियबाट कर्मभिः  कर्मबाट नै 
गतिं  लक्ष्यमा स्वयं  साक्षात् हव्यं  यज्ञसामग्री 
जिगीषतः  पुर्न खोज्दा यज्ञः  यज्ञपुरुष विष्णु प्रकट क्रियते  एकत्रित गरिन्छ 
पादो  चरणहरू हुनुभयो 
रुरुहाते  उत्पनन भए नृभिः  मनुष्यहरुद्रारा 





ताक्यार्थ जब विराट्पुरुषलाई अभीष्ट ठाडँमा जाने इच्छा भयो, तब उनको शरीरमा पाउहरू 
निक्ले। उनका पाठका साथे पाडका अधिष्ठात देवताका रूपमा स्वयं यज्ञपुरुष भगवान् नै 
अवस्थित हूुनुभयो । अनि उहाँका पाउहरूमा चलनरूप कर्म प्रकट भयो । मनुष्य यही इन््रियद्रारा 
आफ्नो गन्तव्य ठाम पुगेर यज्ञसामग्री एकत्रित गर्द । 


निरभिद्यत शिश्नो वे प्रजानन्दामृतार्थिनः। 
उपस्थ आसीत्कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

प्रजानन्दामृतार्थिनः  सन्तति, 
रति र स्वगदिसुखको चाहना 
गर्दा 

वै  निश्चयनै 

शिनः  लिङ्ग 

निरभिद्यत  प्रकट भयो 


त्यहां बाट 

उपस्थः  जननेन्िय प्रजापति 
देवता र 

भयाश्रयम्  देवता अनि 
इन्दरियको अधीनमा रहने 

तद्  सम्भोग सम्बन्धी 





कामानां प्रियं  कामसुख पनि 
आसीत्  जन्मियो 


ताक्यार्थ विराट्पुरुषलाई सन्तान, रति र स्वर्गभोगको कामना भएपल्ि उनको शरीरमा लिङ्गको 
उत्पत्ति भयो । उसमा उपस्थेन्दिय प्रजापतिदेवता तथा यी दुबेको आश्रयमा रहने कामसुख प्रकट 
भयो । 


उत्सिसृक्षोधातुमलं निरभिद्यत वे गुदम् । 
ततः पायुस्ततो मित्र उत्सं उभयाश्रयः ॥ २७॥ 
पदार्थ 


धातुमलं  दिशा पिसाबलाई 
उत्सिसृक्षोः  त्यागन खोज्दा 


निरभिद्यत  प्रकट भयो 


  निश्चय नै 
ततः  त्यहाँबाट 


गुदम्  गुदद्रार 
रालानन्द्री लीक 


५५२१ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
पायुः  पायुरिन्िय उभयाश्रयः  देवता अनि इन्द्रिय उत्सगंः  मलत्याग क्रिया हुन 
ततः  त्यसपछि दुबेको अधीनमा रहने थाल्यो 


मित्रः  मित्रदेवता र 
ताक्यार्थ जब उनलाई मलत्याग गर्ने इच्छा भयो तब उनको शरीरमा गुदद्वार प्रकट भयो। 
त्यसपछि गुदद्वारमा पायु इन्द्रिय र मित्रदेवता प्रकट भए । यी दुरईद्रारा मलत्याग क्रिया हून थाल्यो । 


आसिसृप्सोः पुरः पुयां नाभिद्वारमपानतः। 
तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

पुयांः  एक शरीरबाट तत्र  त्यहाँ उभयाश्रयम्  इन्दिय र देवता 
पुरः  अर्को शरीरमा अपानः  अपान इन्द्रिय दुबेका अधीनमा 

आसिसृप्सोः  जान चाह॑दा ततः  त्यसपछि पृथक्त्वम्  प्राण र अपानको 


अपानतः  अपानमार्गबाट मृत्युः  मृत्युका देवता र वियोग मृत्यु प्रकट भयो 
नामिद्वारम्  नाइटो प्रकट भयो 
ताक्यार्थ अपानमार्गद्ारा एक शरीरबाट अर्को शरीरमा जाने इच्छ उत्पन्न भएपचछि उनमा 
अपान र मृत्यु देवता प्रकट भए, यी दर्ईटाको आश्वयद्वारा प्राण र अपानको वियोग हुन्छ । 





आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्रनाडयः। 
नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९॥ 


पढार्थ 

अन्नपानानाम्  अन्न र जलको आसन्  जन्मिए समुद्राः च  समुद्रहरू जन्मिए 
आदित्सोः  ग्रहण गर्न खोज्दा तयोः  नाडी र आन्द्रामा यी तदाश्रये  इन्द्रिय र देवताधीन 
कुक्ष्यन््रनाडयः  पेट, आद्रा र ॒दुरईका देवता क्रमशः तुष्टिः  सन्तुष्टि र 

नाडीहरू नद्यः  नदीहरू र पुष्टिः  पोषण पनि प्रकट भए 





ताक्यार्थ जब विराटपुरुषलाई अन्न र जल ग्रहण गर्ने इच्छा प्रकट भयो तब उनको शरीरमा 
पेट, आन्द्रा र नाडीहरू प्रकट भए साथे कुक्षीका देवता समुद, नाडीका देवता नदी एवं तिनमा 
आशित तुष्टि र पुष्टि यी दुई विषयहरू पनि प्रकट भए। 

निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । 


ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च ॥ ०॥ 
पढार्थ 
आत्ममायां  आपनो मायालाई   


रालानन्द्री लीक 


५२२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
निदिध्यासः  चिन्तन गर्न ततः  त्यहांबाट काम एव च  विषयको इच्छ 
खोज्दा मनः  मन इन्िय त्यहाँबाट पनि उत्पन्न भयो 

हृदयं  हदयप्रदेश चन्द्रः  चन््रदेवता र 

निरभिद्यत  उत्पनन भयो सङ्कल्पः  सङ्ल्पक्रिया साथै 





ताक्यार्थ जब विराटपुरुषलाई आफ्नो मायाको विषयलाई लिएर विचार गर्न इच्छा भयो तब 
उहाँका शरीरमा हृदयको उत्पत्ति भयो, त्यसबाट मन, रूप, इन्द्रिय, मनको अधिष्ठातुदेवता चन्द्रमा 
अनि मनका विषय कामना र सङ्ल्प प्रकट भए। 


त्वक्चम॑मांसरूधिरमेदोमज्जास्थिघातवः। 
भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

भूम्यप्तेजोमयाः  पृथिवी जल त्वक्चमंमांसरुधिरमेदो व्योमाम्बुवायुभिः  आकाश, 

र तेजबाट मज्जास्थिधातवः  त्वचा, चर्म, जल र वायुबाट 

सप्त  सातओटा मासु, रगत, मासी, बोसो, हाड प्राणः  प्राणको उत्पत्ति भयो 
आदि धातुहरू अनि 





ताक्यार्थ विराटपुरुषका शरीरमा पृथ्वी, जल र तेजबाट त्वचा, चर्म, मांस, रगत, मासी, बोसो, 
हाड यी सातओटा धातुहरू प्रकट भए । यसै प्रकार आकाश जल र वायुबाट प्राणको उत्पत्ति 
भयो । 


गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा णाः । 
मनः स्वैविकारात्मा बुद्धिविंज्ञानरूपिणी ॥ ३२॥ 





पदढार्थ 

गुणात्मकानि  विषयाभिमुख भूतादिप्रभवाः  अहङारबाट मनः  मन 

स्वभाव भएका उत्पन्न भएका विज्ञानरूपिणी  पदार्थहरूको 

इन्द्रियाणि  नेत्र आदि गुणाः  रूप, रस आदि गुणहरूबोध गराउने 

इन्दरियहरू सवेविकारात्मा  समस्त सङ़ल्प बुद्धिः  बुद्धि पनि सबै 
आदि विकारहरूको उत्पत्तिस्थान त्रिगुणमय र त्रिविध छन् 


वाक्यार्थ विषयाभिमुख स्वभाव भएका नेत्र आदि इन्द्रियहरू अहङारबाट उत्पन्न भएका रूप, 
रस आदि गुणहरू, समस्त सङ्ल्प आदि विकारहरूको उत्पत्तिस्थान मन, पदार्थहरूको बोध गराउने 
बुद्धि पनि सबे त्रिगुणमय र त्रिविध छन्। 
एतद् भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहतं मया । 
   


मद्यादिभिश्चावरणेरष्टभिवहिरावृतम् ॥ ३३॥ 


रालानन्द्री लीक 


५२२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
पदार्थ 

मह्यादिभिः  पृथिवी, जल, तेज, बहिः  बाहिराट रूपं  स्वरूप 

वायु, आकाश, महत्तत्त्व र आवृतम्  घेरिएको ते तिम्रो लागि 

प्रकृति गरी भगवतः  भगवान्को मया  महारा 

अष्टभिः  आठ्ओटा एतत्  यो त्रिगुणमय व्याहतं  बतादइयो 

आवरणेः  आवरणहरुद्रारा स्थूलं  





ताक्यार्थ मेले भगवान्को यो स्थूलरूपको वर्णन तिमीलाई सुना । यो स्थूलरूप पृथ्वी, जल, 
तेज, वायु, आकाश, अहङ्कार, महत्तत्त्व र प्रकृति यी आठ आवरणहरूद्वारा घेरिएको छ। 


  


अतः परं सुकष्मतममनव्यक्तं मिविंशेषणम्। 
अनाद्मध्यनिधनं नत्यं वाङ्मनसः परम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

अतः  यो स्थूलरूपभन्दा अव्यक्तं  अव्यक्त छ अनि नित्यं  सनातन तथा 

परं  पर निविंशोषणम्  निर्विशेष वाङ्मनसः  मन र वाणीभन्दा 
सृक्ष्मतमम्  सूक्ष्मतम रूप छ अनादृमघ्यनिधनं  आदि, मध्य परम्  टाढा रहेको छ 

त्यो र अन्त्यरहित 





ताक्यार्थ यसदेखि पर भगवान्को अत्यन्त सृक्ष्मरूप छ । त्यो अव्यक्त, निर्विशेष, आदि, मध्य र 
अन्तले रहित एवं नित्य छ, वाणी र मनको गति उहाँ सम्म पुग्देन । 


०१ ०० अ 
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवणिते । 
उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः ॥ २५॥ 





पदार्थ 
मया  महारा  वर्णन गरिए तर अपि  व्यक्त र अव्यक्त 
ते तिम्रा लागि   समणरूदार विद्रानूहरू अथवा सगुण साकार र सगुण 


 मायाको कारणले निराकार दुबै रूपलाई 

अव्यक्त हि  निश्चय नै 

भगवद्रपे  भगवान्का रूपहरू न गृह्णन्ति  ग्रहण गर्दैनन् 
ताक्यार्थ मेले भगवान्को स्थूल र सूक्ष्म अर्थात् व्यक्त र अव्यक्त यी दुई रूपको वर्णन 
तिमीलाई सुना । यी दुबे रूपहरू भगवान्को मायाद्रारा रचित हून्। विद्वान् पुरुषहरू यी दुबेलाई 
ग्रहण गर्दैनन्। 


अमुनी  यी दुई व्यक्त र 





स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपदक् । 


रालानन्द्री लीक 


५२ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अध्याय १० 


नामरूपक्रिया धत्ते सकमांकमंकः परः ॥ ३६॥ 
प्रजापतीन् मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । 
सिद्धचारणगन्धवीन् विद्याधासुरगुद्यकान् ॥ ३७ ॥ 


किन्नराप्सरसो नागान् सपीन् किम्पुरुषान् नरान् । 

मातृ रक्षःपिशाचांश्च प्रतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ 
कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । 

खगान् मृगान् पशन वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान् ॥ ३९॥ 


पदठार्थ 

नृप  हे राजा 

अकममंकः  निष्क्रियर 
परः  गुणभन्दा टाढा रहने 
सः भगवान्  उन निर्गुण विद्याधासुरगुद्यकान्  विद्याधर, 
परमात्माले असुर र गुह्यक जस्ता विभिन्न 
ब्रह्मरूपधृक्  ब्रह्माको विराट् रूपटहरूलाई पनि 

आदि रूपहरू धारण गरेर पृथक्  दुद्रा स्वीकार 
वाच्यवाचकतया  वाच्य अर्थ र गर्नृहुन्छ 

तद्राचक शब्दको रूपमा प्रकट किन्नराप्सरसः  किन्नर र 


पितृगणान्  पित्रहरू 
सिद्धचारणगन्धवान् सिद्ध, 
चारण, र गन्धर्वहरू अनि 


भई अप्सराहरू 
सकमो कर्मवान् भएर नागान्  नागहरू 
नामरूपक्रिया  भिन्नभिन सपांन्  सर्पहरू 


नाम, रूप र सृष्टि, स्थिति आदि किम्पुरुषान्  किम्पुरुष र 
क्रियाहरूलाई समेत सर्पहरू 
प्रजापतीन्  प्रजापतिहरू मातृः  मातृकाहरू 


मनून्  मनुहरू रक्षःपिशाचान् च  राक्षस र 
देवान्  देवताहरू पिशाचहरू ऋनि 
ऋषीन्  ऋषिहरू 


प्रतभूतविनायकान्  प्रेत, भूत र 
विनायकजस्ता नामहरूबाट 
स्वीकार गर्नुहन्छ 

नरान्  मनुष्यहरू 
कूष्माण्डोन्मादवेतालान्  
कुष्माण्ड, उन्माद र वेतालहरू 
यातुधानान्  यातुधानहरू 
ग्रहान्  ग्रहहरू 

अपि  अनि 

खगान्  पक्षीहरू 

मृगान्  मृगहरू 

पुन्  पशुहरू 

वृक्षान्  रूखहरू 

गिरीन्  पर्वतहरू 

सरीसृपान्  घ्ने प्राणीहरूलाई 
समेत 

धत्ते  विभिन्न नामरूपमा 





स्वीकार गर्नुहुन्छ 


तवाक्यार्थ हे राजा ! आफ्नो शक्तिद्रारा उहाँ सक्रिय बन्नुहुन्छ । फेरि उहाँ ब्रह्माको विराट् रूप 
धारण गरेर वाच्यवाचक रूपमा प्रकट हुनुहन्छ अनि अनेक नाम, रूप तथा क्रियाकलापहरूलाई 
स्वीकार गर्नृहुन्छ । प्रजापति, मनु, देवता, ऋषि, पित्हरू, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, विद्याधर, असुर, 


रालानन्द्री लीक 


५५२५ 
द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
यक्ष, किन्नर, अप्सराहरू, नाग, सर्प, किम्पुरुष, उरग, मातुकाहरू, राक्षस, पिशाच, प्रेत, भूत, 


विनायक, कुस्माण्ड, उन्माद, वेताल, यातुधान, ग्रह, पक्षी, मग, पशु, वृक्ष, पर्वत, सरीसुप इत्यादि 
जति पनि संसारमा नाम ररूप छन् यी सब नाम ररूप भगवानूले धारण गर्नुहुन्छ । 


दहिविधाश्तुर्विधा येऽन्ये जलस्थरनभोकसः। 
कुशराकुशला मिश्राः कमणां गतयस्त्विमाः ॥ ४०॥ 


पढार्थ 

ये  जति पनि चतुरविधाः  स्वेदज, अण्डज, मिश्राः  मिश्रित 

द्विविधाः  चर र अचर दुर्ईथी उद्भिज्ज र जरायुज चार कमणां  तीनथरी कर्महरूका 
प्राणीहरू छन् प्रकारका प्राणीहरू छन् गतयः  फलहरू हुन् 

अन्ये  अरू इमाः  यी सबै प्राणी 

जलस्थलनभोकसः  जलचर, कुशलाकुदलाः  शुभ र अशुभ 

स्थलचर र आकाशगामी अनि 





वाक्यार्थ संसारमा चर र अचरका भेदले दुई प्रकारका तथा जरायुज, अण्डज, स्वेदज र 
उद्भिज्जका भेदले चाखप्रकारका जति पनि जलचर, स्थलचर तथा आकाशचारी प्राणीहरू छन् ती 
सब शुभ, अशुभ र मिश्र गरी यी तीन किसिमका कर्मका फल हून्। 


सत्त्वं रजस्तम इति तिसः सुरनृनारकाः । 
तत्राप्येकेको राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ॥ 


र 


यद्केकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ८१ ॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् गतयः प्राणीहरू बन्दछन् अन्याभ्यां  अरू स्वभाववाला 
सत्त्वं रजः तमः इति  सत्त्व, तत्र  ती प्रत्येक थरी गुणहरूद्रारा 

रज र तम यी तीनओट प्राणीहरूमा उपहन्यते  अभिभूत हुन्छ 
गुणहरूका कारणले अपि पनि एकेकराः  प्रत्येक स्वभावहरू 
तिखः  तीनथरी यत्  जुन समयमा त्रिधा  तीनप्रकारले 
सुरनृनारकाः  देवता, मनुष्य र॒ एकतरः  एकथरी भिद्यन्ते  भिन्न बन्दछन् 
नारकीय स्वभावः  गुणस्वभाववाला 





ताक्यार्थ सतत्वगुणको प्रधानताले देवता, रजोगुणको प्रधानताले मनुष्य, तमोगुणको प्रधानताले 
नारकीय योनिहरू प्राप्त हुन्छन्। यी गुणहरूमा पनि जब एक गुण अर्का दुरईटा गुणहरूबाट 
अभिभूत ह॒न्छन्, तब प्रत्येक गतिका तीनतीन भेदहरू हुन्छन् । 


रालानन्द्री लीक 


५२६ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धरमरूपधुक् । 
पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तियङ्नरसुरादिभिः ॥ ४२॥ 

पदार्थ 

सः एव  विभिन्न स्वभाव धममंरूपधृक्  विष्णुरूप लिएर तियंड्नरसुरादिभिः  पशु, पक्षी, 


भएका प्राणीको सृष्टि ग्ने उहाँ इदं  यो सम्पूर्ण 

ने विश्वं  संसारलाई 
जगद्धाता  जगत्पालक स्थापयन्  रक्ना गर्दै 
भगवान्  परमात्माले 

ताक्यार्थ ब्रह्माका रूपमा विभिन्न स्वभाववाला प्राणीको सृष्टि गर्ने जगत्पालक परमात्माले 
विष्णुरूप लिएर यो सम्पूर्ण संसारलाई रक्ना गर्दै पशु, पक्षी, मनुष्य र देवताहरूका रूपमा अवतार 
लिएर पोषण गर्नहन्छ । 


ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मनः। 
सन्नियच्छति तत्काठे घनानीकमिवानिरः ॥ ४३॥ 


मनुष्य र देवताहरूको रूपमा 
अवतार लिएर 
पुष्णाति  पोषण गर्नुहुन्छ 








पदार्थ 

ततः  अनि सृष्टम्  सृष्टि छ कालाग्नरुद्रात्मा  

काठे  समय भएपचछ्ि तत्  त्यसलाई कालाग्निस्वरूप सद्रको रूप 
आत्मनः  आफ्नो अनिलः  वायुले धारण गरेर 

इद्म्  यो घनानीकम्  बादल समूहलाई सन्नियच्छति  आफू्मँ विलीन 
यत्  जुन इव  फँ गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ प्रलयको समय आएपछि उहाँ भगवान् ने रद्रको रूप धारण गरेर आपफूले बनाएको 
विश्वलाई आपफूमा लीन गरिदिनुहुन्छ जसरी वायुले बादललाई आफूमा लीन गर्द । 


इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः। 
नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरयः ॥ ४४॥ 


पढार्थ 
भगवत्तमः  सूरयः  तत्त्वज्ञानी पुरुषहरू इत्थम्भावेन  सृष्टि, स्थिति र 
भगवत्परायणहरूद्रारा हि  निश्चय नै लयको कारणका रूपमा 


भगवान्  परमात्मा 
इत्थम्भावेन  सृष्टि, स्थिति र 
संहारको कारणका रूपमा 
कथितः  बतादनुहुन्छ तर 


परं  सृष्टि, स्थिति र लयका 
स्वरूपभन्दा पर हुनुभएका 
परमात्मालाई 


द्रष्टुम्  देख्नको लागि 
न अन्ति  चा्हेदेनन् 





रालानन्द्री लीक 


५२७ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 


वाक्यार्थ भगवत्परायणहरूद्वारा परमात्मा सृष्टि, स्थिति र संहारको कारणका रूपमा 
बताइनुहुन्छ तर तत्त्वज्ञानी पुरुषहरू निश्चय न सृष्टि, स्थिति र लयका स्वरूपभन्दा पर हुनुभएका 
परमात्मालाई सृष्टि, स्थिति र लयको कारणका रूपमा देख्नको लागि चाहेदेनन्। 

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्याुविधीयते। 


कतुत्वप्रतिषेधा्थं माययाऽ ऽरोपितं हि तत् ॥ ४५॥ 
पदार्थ 


अस्य  यो जगत्को अनुविधीयते  केवल सामान्यतः 
जन्मादौ  जन्म, स्थिति र लय वर्णन गरिन्छ त्यो पनि 

आदि कतुंत्वप्रतिषेधार्थं  कर्वृत्वको 
कर्मणि  कर्महरूमा निषेधका लागि 

परस्य न  परमात्माको हि ने हो किनभने 
कर्तपनलाई तत्  सुष्टि, स्थिति आदि 





मायया  मायाद्रारा 
आरोपितं  कल्पना गरिएको 
मात्रहो 


ताक्यार्थ सृष्टिरचना आदि कर्मको निरूपण गरेर पूर्ण परमात्मासंग कर्म र कर्तापनको सम्बन्ध 
जोड्न खोजिएको होइन। सुष्टिरचना मायाद्रारा आरोपित भएको हुनाले उक्त सृष्टिरचना 
परमात्मामा कर्वूत्वको सिद्धि गर्नका लागि नभएर कर्वुत्वको निषेध गर्नका लागि हो। 


अयं तु बरह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहतः। 
विधिः साधारणो यत्र सगां प्राकृतवेकृताः ॥ 


पदार्थ 

अयंतु यो यत्र  जुन ब्राह्मकल्पमा 
ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको सगांः  महाकल्प र 
उत्पत्तिसम्बन्धी अवान्तरकल्पका सृष्टिहरू 
कल्पः  ब्राह्मकल्प प्राकृतवेकृताः  क्रमशः 


महाकल्पमा प्रकृति, महत्तत्त्व हदि 
सबैको सुष्टि र अवान्तर 


सविकल्पः  अवान्तर 
कल्पहरूका साथे 
उदाहृतः  बतादयो 





८६ ॥ 


कल्पहरूमा चाहं केवल विकार 
कार्यहरूको मात्रै सुष्टि हृन्छ 
साधारणः  अरू महाकल्पमा 
जस्त 

विधिः  जगदुत्पत्ति व्यवस्था 
हुन्छ 


ताक्यार्थ मेले यो ब्रह्माजीको महाकल्पको अवान्तरकल्पका साथ वर्णन गरेको हं। जुनसुके 
कल्पमा पनि सुष्टिक्रम एडटै कल्पको जस्तो हृन्छ । भिन्नता केवल यत्ति नै हो कि महाकल्पको 
प्रारम्भमा प्रकृति, महत्तत्त्व आदिको उत्पत्ति हुन्छ भने कल्पको प्रारम्भमा प्राकृत सृष्टि जस्ताको 
तस्ते बनिरहन्छ । 


परिमाणं च कालस्य कलत्पलक्षणविग्रहम् । 


यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शुणु ॥ ४७॥ 
यालमानन्दी दीका 


५२८ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदढार्थ 

कालस्य  कालको यथा  यथावत् विस्तारका साथ 
परिमाणं  स्थूलसूष्ष्म परिमाण पुरस्तात्  अगाडि 

र तृतीयस्कन्धमा 
कल्पलक्षणविग्रहम्  व्याख्यास्ये  बताउनेद्ु 
कल्पहरूका लक्षण अनि अथो  अहिले 


तदन्तर्गत मन्वन्तरहरूको वर्णन 





अध्याय १० 


पाद्मं कल्पम्  पद्यकल्पको 
प्रसङ्ग 
शृणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ कालको स्थूलसृक्ष्म परिमाण र कल्पहरूका लक्षण अनि तदन्तर्गत मन्वन्तरहरूको 
वर्णन यथावत् विस्तारका साथ अगाडि तुतीयस्कन्धमा बताउनेद्धुं। अहिले पद्मकल्पको प्रसङ्ग 


सुननुहोस्। 

खानक उवाच शौनकजीले सोध्नुभयो 

यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः। 

चचार तीथोनि भुवस्त्यत्तवा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥ 
पदार्थ 
सूत  हे सूतजी क्षत्ता  विदुरजीले तीथोनि  विभिन्न वीर्थहरू 
भवान्  तपार्ईले सुदुस्त्यजान्  छाडनै नसकिने चचार  घुम्नुभयो भनेर 
नः  हामीहरूलाई बन्धून्  बान्धवहरूलाई यत् आह  जुन प्रसङ्ग 
भागवतोत्तमः  अत्यन्त श्रेष्ठ त्यक्तवा  छाडर बताउनुभएको थियो 
भगवत्भक्त भुवः  पृरथिवीको 





वाक्यार्थ हे सूतजी ! तपाईले हामीहरूलाई भन्नुभएको थियो कि भगवानूका परमभक्त 
विदुरजीले आफ्ना अत्यन्त दुस्त्यज बान्धवहरूलाई पृथिवीका विभिन्न तीर्थहरूमा विचरण 
गर्नुभएको धियो । 


कत्र कोषारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंधितः। 


यद्वा स भगवांस्तस्मे पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९॥ 
पदृार्थ 
तस्य  उहाँ विदुरजीको 


कुत्र  कहाँ भएको थियो ह  निश्चय नै 


कोषारवेः  मत्रेयजीसंग यटा  अथवा तत्त्वम्  जुन तत्त्वको विषयमा 
अध्यात्मसंभ्रितः  पृष्टः  विदुरजीद्रारा तस्मे  विदुरलाई 
आत्मतत्त्वसम्बन्धित सोधिनुभएका उवाच  बताउनुभएको धियो 





संवादः  वार्तालाप सः भगवान्  ती मेत्रेय मुनिले त्यो कुरा सुनाउनुहोस् 


रालानन्द्री लीक 


५५२९ 


द्वितीय स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ त्यस यात्रामा मेत्रेय ऋषिका साथ अध्यात्मका सम्बन्धमा उनको वार्तालाप भएको 
थियो भने विदुरजीले प्रश्न गर्दा मेत्रेयजीले जन ततत्वको उपदेश गर्नुभएको थियो त्यो कुरा 


सुनाउनुहोस् । 
ब्रूहि नस्तदिदं सोम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । 
बन्धुत्यागनिमित्तं च तथेवागतवान्पुनः ॥ ५०॥ 





पढार्थ 

सोम्य  हे शान्तस्वभावयुक्त विचेष्टितम्  चेष्टाहरू पुनः  फेरि पनि 

सूतजी ! नूहि  बताउनुहोस् यथा एव  त्यसै गरी 

नः  हामीहरूलाई बन्पुत्यागनिमित्तं  बान्धव आगतवान्  फरकिनुभयो 
तत् इदं  त्यस्तो खालको त्यागनुको कारण त्यसको कारण बताउनुहोस् 
विदुरस्य  विदुरजीको चर 


ताक्यार्थ हे शान्तस्वभावयुक्त सूतजी ! तपाई विदुरजीको चरित्र हामीहरूलाई सुनाउनुहोस् । 
उहांले आफना भाइबन्धुलाई किन छोडनुभयो र फेरि किन फर्केर आडनुभयो ? 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनिः । 
तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः ॥ ५९॥ 





पदठार्थ 

राज्ञा  राजा महामुनिः  महामनि अवोचत्  बताउनुभयो 

परीक्षिता  परीक्षिताय  तत्  त्यी कुरा 

पृष्टः  यही विषयमा राज्ञः  राजाको वः  तपारईहरूलाई 

सोधिरहनुभएका प्ररनानुसारतः  प्रश्नानुसार अभिधास्ये  बतार्ंदु 
यत्  जुन कुरा शृणुत  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू हो ! राजा परीभ्षित्ले पनि यही प्रश्न गर्दा त्यसको 
उत्तरमा महामुनि शुकदेवजीले जुनजुन त्यही कुरा भन्नुभएको थियो त्यही म ॒तपारईहरूलाई 
भन्दद्ु । सावधान भएर सुन्नुहोस्। 


अध्यायविवरण यद्यपि पुराणं पञ्चलक्षणम् अर्थात् पुराण पांच लक्षणहरूले युक्त हुन्छ 
भनिएको छ । परन्तु श्रीमदभागवतमहापुराण दशलक्षणहरूले युक्त छ । सर्ग, विसर्ग, स्थिति, पोषण, 
मन्वन्तर, ऊति, ईशकथा, निरोध, मुक्ति र आश्रय यी श्रीमदभागवतमहापुराणका दश लक्षण हुन् । 
यी दश लक्षणमध्ये आश्रय तत्त्व अथवा परब्रह्मतत्वको ज्ञानका लागि अरू नौओटाको 
स्वरूप देखाइएको हो । सृष्टि कार्य हो भने त्यसको कारण भगवान् हनुहुन्छ । सुष्टिरूप कार्यद्वारा 


रालानन्द्री लीक 


५२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


स्रष्टा परमात्माको ज्ञान हुने हनाले दसौ आश्रयतत्वको ज्ञानको लागि पहिलो लक्षण सर्गको 
ज्ञानको आवश्यकता छ भन्ने कुरा प्रमाणित हुन्छ । 

नारायणको सुष्टिलाई सर्ग भनिन्छ भने ब्रह्माजीको सुष्टिलाई विसर्ग भनिन्छ। आकाशादि 
पञ्चभूत शब्दादि तन्मात्रा, इन्द्रिय, अहङ्कार र महत्तत्व साक्षात् भगवान् नारायणको सृष्टि हो भने 
त्यसदेखि अतिरिक्त सृष्टि ब्रह्माजीको सृुष्टि हो र त्यसलाई विसर्ग भनिन्छ। दसौ आश्रयतत्त्वको 
ज्ञानको लागि दोस्रो लक्षण विसर्गको ज्ञानको पनि आवश्यकता छ। 

सृष्टि त्रिगुणात्मक हुनाले संसारका पदार्थहरूमा परस्पर आकर्षण र सङ्कर्षण हून 
स्वाभाविक हो। कटहिले रजोगुणले तमोगुणलाई दबार्खंछ, कटिले तमोगुणले रजोगुणलाई दबार्ंछ । 
कटहिले सततवगुणले रजोगुणलाई र कटहिले रजोगुणले सत्तवगुणलाई दबाद्रहेको हुन्छ । यो सुष्टिभित्र 
सूर्य, चन्द्र, अग्नि, वरुण, यम आदि देवताहरूले अत्यन्त मर्यादित ढङ्गले काम गरेका छन् । ठीक 
समयमा सूर्यको उदय, ठीक समयमा चन््रमाको उदय ह॒न्छ। भगवान्के इसारामा मृत्युले आफ्नो 
काम गरिरहेको हुन्छ । जीवहरूले जतिसुकै प्रयास गरे तापनि जीवको सृष्टि मर्यादित ढङ्गले चल्न 
सक्तेन । परन्तु परमात्माको सुष्टि अत्यन्त मर्यादित ढङ्गले चलेको हुन्छ । यसप्रकार आपरूबाट सुष्टि 
भएका पदार्थहरूलाई एक मर्यादामा राख्नाले भगवान्को जुन श्रेष्ठता सिद्ध भएको छ । यसै लाई 
स्थिति भन्दछन्। यस तेस्रो लक्षण स्थितिको ज्ञान पनि आश्रय तत्त्वको ज्ञानका लागि आवश्यक 
छ । 

समयसमयमा भगवानूद्रारा आप्ना भक्तहरूमाथि गरिएको अनुग्रहलाई पोषण भन्दछन्। 
उदाहरणका लागि प्रह्ादमाथि अनुग्रह गर्नका लागि भगवान् खम्बाबाट प्रकट हुनुभयो । द्रौपदीको 
लज्जालाई बचाउनका लागि शाटिकावतार लिनुभयो। त्यसै गरी ग्राहबाट पीडित गजेन्द्रलाई 
ग्राहबाट बचाउनुभयो । यसप्रकारको अनुग्रहलाई पोषण भन्दछन्। यस चौथो लक्षण पोषणको 
ज्ञान पनि आश्रय तत्त्वको ज्ञानका लागि आवश्यक छ। 

यहाँ सद्धर्म भनेर भगवानूको भक्ति र प्रजाहरूको पालनलाई लिद्रएको हो । मन्वन्तरका 
अधिपतिहरूले गरेको यस्तो सद्धर्मलाई मन्वन्तर भनिन्छ। 

कर्मवासनाद्रारा जसको विस्तार हुन्छ, त्यसैलाई ऊति भन्दछछन्। 

भगवानूका विभिन्न अवतारका र उहाँका प्रेमी भक्तहरूका विविध आख्यानयुक्त गाथालाई 
ईशकथा भन्दचछन् । 

प्रलयकालमा भगवान् योगनिद्रालाई स्वीकार गरेर शयन गर्नुहन्छ। यस समयमा 
अन्तःकरणको उपादान कारण माया परमात्मामा लीन हृन्छ । यसपचछि मायाको कार्य अन्तःकरण 
स्वतः मायामा लीन हृन्छ। जीवको उपाधि अन्तःकरण मायामा लीन भएपच्ि सम्पूर्ण जीवहरू 
मायामा लीन हृन्छन्। अतः प्रलयकालमा आपफ्ना उपाधिसहित जीवहरू परमात्मामा लीन हुनुलाई 
निरोध भन्दछन् । 


रालानन्द्री लीक 


५२७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


बन्धनबाट द्ुटकारा प्राप्त गर्नु मुक्ति हो। वेदान्तसिद्धान्त अनुसार प्रमात्ृत्व, कर्तृत्व र 
भोक्तृत्वभाव ने बन्धन हो । वस्तुतः आत्मा न कर्ताहो, नभोक्ताहो, नत ऊ प्रमाता नै हो। यस 
कुराको ज्ञानबाट नै मुक्ति प्राप्त हुन्छ। 


यो चराचर जगतूको उत्पत्ति र प्रलय जुन ब्रह्म तत्त्वबाट हुन्छ, त्यो ब्रह्म नै आश्रयत्व हो । 
त्यस आश्रयतत्त्वको ज्ञानको लागि अरू नौओटा सर्ग, विसर्ग आदिको प्रयोजन हो। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे 
पुरुषसंस्थानुवणंनं नाम दामो ऽध्यायः ॥ १०॥ 
इति द्वितीयः स्कन्धः समाप्तः ॥ 


रानानन्द्री लीक 


५२८ 


अध्याय१ 


  विदुरजीद्रारा 
भगवान्  भगवान् 
मत्रेयः  मेत्रेयजी 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तुतीयः स्कन्धः 
अथ प्रथमो  ध्याय 
अथ ऽल्यायः 
उन्धवजी र विदुरको भेट 
श्रीडुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 
र भ ज्र क  
प्वमतत् पुरा पह मत्र भगवान् कठ । 
क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्तवा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १॥ 
पदार्थ 
एवम्  यसरी ऋद्धिमत्  समृद्धिले परिपूर्ण 
किलने स्वगृहम्  आफ्नो घर 
एतत्  यही कुरा त्यक्तवा  छाडर 
पुरा  पहिले वनं  वनमा 


प्रविष्टेन  प्रवेश गर्नुभएका 


पृष्टः  सोधिनुभएको थियो 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसरी नै यही कुरा पहिले समृदधिले परिपूर्ण भएको आफनो घर छाडेर 
वनमा प्रवेश गर्नुभएका विदुरजीले भगवान् मेत्रेयजीलाई सोध्नुभएको धियो । 


यद्वा अयं मन्त्रकृद् वो भगवानखिलेश्वरः । 


पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेरात्मसात्कृतम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

अयं  उहाँ 

अखिटेश्वरः  सर्वेश्वर 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
वः  तपाई पाण्डवहरूको 
मन्त्रकृत्  दूत बनेर गएका 
वेलामा 


  निश्चय नै 

यत्  जुन 

पौरवेन्द्रगृहं  दुर्योधनको 
घरलाई 

हित्वा  छाडेर 


आत्मसात्कृतम्  आत्मीयत्वले 
स्वीकार गरिएको विदुरजीको 
घरमा नबोलाईकन पनि 
प्रविवेरा  प्रवेश गर्नुभएको 
थियो 





वाक्यार्थ सर्वेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण तपाई पाण्डवहरूको दूत बनेर जानुभएको वेलामा 
दुर्योधनको महललाई छोडेर उनै विदुरका घरमा आफनो सम्णेर नबोलाईकन पनि जानुभएको 


थियो । 


रालानन्द्री लीक 


५५२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
राजोवाच राजा परीक्षितले भन्नुभयो 
कुत्र क्षत्तुभगवता मेत्रेयेणास सद्गमः। 
कदा वा सह संवाद एतद् वणय नः प्रभो ॥ ३॥ 

पदार्थ 

प्रभो  हे प्रभु शुकदेव सङ्गमः  भेट संवादः  संवाद भयो 

भगवता  भगवान् कुत्र  कहां एतत्  यो कुरा 

मेत्रेयेण  भेत्रेयका आस  भएको थियो नः  हामीहरूलाई 

सह  साथ वा  अथवा वणंय  बताउनुहोस् 

क्षत्तुः  विदुरजीको कदा  कुन समयमा 





ताक्यार्थ हे प्रभु शुकदेव ! भगवान् मैत्रेयका साथ विदुरजीको भेट कहाँ भएको थियो ? अनि 
कुन समयमा संवाद भयो ? यो कुरा हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 


न ह्यत्पार्थोदयस्तस्य विद्रस्यामटात्मनः। 


तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधुवादोपवृंहितः ॥ ४ ॥ 
पदार्थ 


हि  निश्चय नै 


विदुरस्य  विदुरको 


वरीयसि  गुणहरूले उत्कृष्ट अल्पाथँदयः  सामान्य 


तस्मिन्  ती मत्रेयमा 


अमठात्मनः  शुद्धचित्त भएका प्ररनः न  प्रश्न हुन सक्दैन 


तस्य वती 


खालको 


किनभने जुन प्रश्न 





साधुवादोपबृंहितः  मेत्रेयको 
साधुवादद्वारा प्रशंसा गरिएको 
थियो 


ताक्यार्थ शुद्धचित्त भएका विदुरजीले महात्मा मेत्रेयजीसँग कुनै साधारण प्रश्न त गर्जुभएको 
धथिएन होला। किनभने मेत्रेयजीजस्ता साधु शिरोमणिले अभिनन्दनपूर्वक उहाँको प्रश्नको उत्तर 
दिनुभएको थियो । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
स एमृषिवयां ऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता । 
प्रत्याह तं सुबहुवित् प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ५॥ 


पढार्थ 
एवम्  यसप्रकार परीक्षिता  परीक्षित॒जीद्रारा सुबहुवित्  सर्वज्ञ 
राज्ञा  राजा पृष्टः  सोधिनुभएका ऋषिवयंः  ऋषिवर 


रालानन्द्री लीक 


५२० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


सः अयं  उहाँ शुकदेवले तं प्रति  उहाँ राजालाई आह  भन्नुभयो 

प्रीतात्मा  अत्यन्त प्रसन्न भएर भरूयताम् इति  सुन्नृहोस् भनेर 

ताक्यार्थ यसप्रकार राजा परीक्षित्ले सोधिनुभएका सर्वज्ञ ऋषिवर शुकदेवले अत्यन्त प्रसन्न 
भएर राजालाई सुन्नुहोस् भनेर भन्नुभयो । 


श्रीडुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 

यदा तु राजा स्वसुतानसाधून् 
पुष्णन्नधर्मेण विनष्टदृष्टिः । 

भ्रातुयविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् 
प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६॥ 


पदार्थ 
यदा  जुन समयमा स्वसुतान्  आना विबन्धून्  बाउ नभएका 
विनष्टदष्टिः  धर्मविषयक ज्ञान छोराहरूलाई सुतान्  छोराहरूलाई 
नष्ट भएका अधर्मेण  अधर्मले लाक्षाभवने  लाहाले बनेका 
राजा  धृतराष्ट्ले पुष्णन्  पालनपोषण गर्दै घरमा 
असाधून्  दुष्ट यविष्ठस्य  कान्छा प्रवेश्य  प्रवेश गराएर 

भ्रातुः  भाइ पाण्डवको ददाह  आगो लगाएका धिए 





ताक्याथ जुन समयमा धर्मविषयक ज्ञान नष्ट भएका राजा धृतराष्ट्ले अन्यायपूर्वक आपफ्ना दुष्ट 
पुत्रहरूको पालनपोषण गर्दै आप्ना भाद पाण्डुका अनाथ छोराहरूलाई लाहाले बनेका घरमा 
पठाएर आगो लगाइदिएका धिए। 


यदा सभायां कुरुदेवदेव्याः 
केराभिमरां सुतकमं गद्यम् । 

न वारयामास नृपः स्तुषायाः 
स्वासेरन्त्याः कुचकुद्कुमानि ॥ ७॥ 


पदार्थ 
नृपः  राजा धृतराष्टरले कुचकु्कुमानि  स्तनमा कुरुदेवदेव्याः  कुरुराज 
यदा  जुन समयमा लगाएको चन्दन युधिष्ठिरकी पत्नी 


सभायां  सभाका बीचमा हरन्त्याः  पखाल्दै गरेकी स्नुषायाः  बुहारी द्रौपदीको 
स्वासरैः  आप्ना आंसुहरूद्रारा 





रालानन्द्री लीक 


५२१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
केराभिमरां  चुल्ठो समात्तु ग्यम्  निन्दनीय न वारयामास  रोकेनन् 
जस्तो सुतकमं  छोराको कार्यलाई 


ताक्यार्थ जब द्रौपदीको चुल्टो दुःशासनले समातेर सभाको बीचमा तानेको धियो त्यस 
समयमा द्रौपदीको आंखाबाट निक्लेको ओंँसुको धाराले उनको वक्षःस्थलमा लगाएको चन्दन पनि 
पखालिएको थियो त्यस समयमा पनि धुतराष्टले आफनो छोरालाई उक्त कुकर्मबाट रोकेनन्। 


 त्वधर्मेण    न 
द्यूत त्ववमण जतस्य सावः 
सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य । 
न याचतोऽदात् समयेन दायं 
तमो जुषाणो यदजातशत्रोः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
यत्  जुन समयमा वनगतस्य  वन गएका र दायं  पैत॒क सम्पत्ति 
यूते  जुवामा समयेन  समय पुगेपछ्ि तमोलुषाणः  तामसी 
अधमण त ॥ व  प्रम 
जितस्य  जितिएका वि ॥ र 


साधा १   दिएनन् 
व ७ । अजातदानो,  अजातशन॒ न अदात् दिएनन् 
त्यावरम्बस्य  सत ॥ युधिष्ठिरको 





ताक्यार्थ जुवामा अधर्मपूर्वक जितिएका सीधासादा सत्यपरायण वन गएका र समय पुगेपच्ि 
आफ्नो भाग मागिरहेका अजातशत्रु युधिष्ठिरको पतक सम्पत्ति तामसी स्वभाववाला दुर्योधनलाई 
प्रम गर्ने धृतराष्टरले दिएनन्। 


यदा च पाथंप्रहितः सभायां 
जगदुरुरुयोनि जगाद कृष्णः। 
न तानि पुंसाममृतायनानि 
राजोरु मेने क्षतपुण्यटेशः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

यदा  जुन समयमा कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले पुंसाम्  भीष्म आदि 
पाथप्रहितः  युधिष्ठिरले सभायां  सभामा सज्जनहरूलाई 

पठादएका यानि  जुन अमृतायनानि  अमृतजस्तो 
जगद्गुरुः  जगत्का गुरु लाग्ने वचनहरू 





रालानन्द्री लीक 


५२२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


जगाद  भन्नुभयो परन्तु राजा  धृतराष्टरले 

क्षतपुण्यलेशः  पुण्य क्षीण उरु  महत्वपूर्ण 

भएका न मेने  मानेनन् 

ताक्यार्थ जब महाराज युधिष्ठिरले भगवान् श्रीकृष्णलाई दूत बनाएर कौरवका सभामा 
पठाउनुभयो । भगवान् श्रीकृष्णका कुरा भीष्म आदि सज्जनहरूलाई अमृत जस्ता मीठा लागेका 
थिए। परन्तु कुरुराज धृतराष्टरले भगवान्ले भनेको कुरा महत्त्वपूर्ण मानेनन् किनभने उनको पुण्य 
क्षीण भदसकेको थियो । 


प  त 
यद्पहूता भवन घाव 
मन्त्राय पृष्टः किल पूर्वजेन । 
अथाह तन्मन्त्रदृशां वरीयान् 
यन्मन्त्रिणो वेदुरिकं वदन्ति ॥ १०॥ 
पढार्थ 
अथ  यसपचछ्छि प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभएका   जुन कुरालाई 
यदा  जुन समयमा पृष्टः  परामर्श मागिनुभएका मन्त्रिणः  नीतिशास्त्र जान्नेहरू 
पूरवंजेन  धृतराष्टदरारा मन्त्रदशां  मन्त्रीहरूमा वेदुरिकं  विदुरनीति भनेर 
मन्त्राय  परामर्श दिनका लागि वरीयान्  श्रेष्ठ विदुरजीले किल  निश्चय नै 
उपहूतः  बोलादनुभएका तत्  त्यो कुरा वदन्ति  भन्दछन् 
भवनं  राजभवनमा आह  बताउनुभयो 





ताक्यार्थ यसपचछि जब धृतराष्टरले परामर्शका लागि विदुरजीलाई बोलाए तब मन्त्रीहरूमा श्रेष्ठ 
विदुरजीले जुन सम्मति दिनुभएको थियो, त्यसैलाई विदुरनीति भन्दछछन्। 


अजातरात्रोः प्रतियच्छ दायं 

तितिक्षतो दुरविंषहं तवागः। 
सहानुजो यत्र वृकोदराहिः 

श्वसन् रुषा यत््वमटं बिभेषि ॥ ९॥ 


पदार्थ 

विदुरजीले भन्नुभयो आगः  अपराध दायं  भाग 

दुविंषहं  सहन गर्न कठिन तितिक्षतः  सहन गर्ने प्रतियच्छ  दिनुहोस् 

तव  तपार्ईको अजातशत्रोः  युधिष्ठिरको यत्र  जसका भाइहरूमा 


रालानन्द्री लीक 


५२२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


सहानुजः  अर्जुन आदि श्वसन्  तातो श्वास पोर्न त्वम्  तपाई 

भाइहरूले सहित वृकोद्राहिः  भीमरूपी सर्पं छन्अटं  अत्यन्त 

रुषा  क्रोधले यत्  जुन भीमसेननाट बिभेषि  उराउनुहुन्छ 
वाक्यार्थ विदुरजीले भन्नुभयो  महाराज ! तपाई अजातशत्रु महात्मा युधिष्ठिरलाई उहांको 
भाग दिनुहोस् । उँ तपाईको सहन गर्न अयोग्य अपराधलाई सहन गरिरहनुभएको छ । जसका 
भाद्हरूमा अर्जुनसहित भीमरूपी सर्प छन् भीमरूप कालसर्पदेखि त तपाई ज्यादे उराउनुहुन्छ । 


पार्थस्तु देवो भगवान् मुकुन्दो 
गृहीतवान् सक्षितिदेवदेवः । 
आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवो 


   


वानाजतारषनुदवदव  ॥ ९२॥ 


पदठार्थ 
क  
सक्षितिदेवदेवः  ब्राह्मण र॒ गृहीतवान्  आपना ठानेर ॥  यदुवीरका 
देवताहरूलाई आपफ्ना पक्ष अपनाउनुभएको छ। आराध्यदेव 
लिनुभएका विनिजिंतारोषनृदेवदेव देवः  श्रीकृष्ण 
भगवान्  भगवान् पृथिवीका दुलादुला तु  चाहं 
मुकुन्दः  श्रीकृष्णले राजाहरूलाई आपनो अधीनमा स्वपुर्यां  आपनो द्वारकापुरीमा 
पाथान्  पाण्डवहरूलाई गर्नुभएका आस्ते  निवास गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ ब्राह्मण र देवताहरूलाई आप्ना पक्षमा लिनुहुने भगवान् श्रीकृष्णले पाण्डवहरूलाई 
अपनाइसक्नुभएको छ । यदुवीरका आराध्यदेव भगवान् श्रीकृष्ण यस समयमा आफ्नो राजधानी 
द्रारकामा निवास गर्नृहुन्छ। 


स एष दोषः पुरुषद्िडास्ते 
गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या । 
पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्री 
स्त्यजाश्वदोवं कुलकोशलाय ॥ १३॥ 


पदार्थ 

यम्  दर्योधनलाई पुष्णासि  पोषण एषः  यो दुर्योधन 
अपत्यमत्या  आप्नो छोरा हो गरिरहनुभएको छ 

भनेर सःत्यो 


रालानन्द्री लीक 


५२० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पुरुषद्धिड  साक्षात् भगवान् कृष्णात्  तपारईलाई भगवान् कुलकौशलाय  कुलको 
श्रीकृष्णसंग द्वेष गर्द श्री कृष्णदेखि कल्याणका लागि 

यसकारण विमुखः  विमुख भएर अरोवं  अमङ्गलरूप यो 

दोषः  दोष नै बस्नुपरेको छ र दर्योधनलाई 

गृहान्  घरमा गतश्रीः  तपारईका शरीरमा कुनै।आड्ु  चांडे 

प्रविष्टः  प्रवेश गरेर कान्ति पनि देखिंदैन त्यज  त्यागिदिनुहोस् 

आस्ते  बसेको छ यही यसकारण 

दुर्योधनका कारणले 





ताक्यार्थ जसलाई आफ्नो ठानेर उसको पालनपोषण गरिरहनुभएको छ त्यो दुर्योधनको रूपमा 
मूर्तिमान् दोष नै तपाईको घरभित्र प्रवेश गर्बआएको छ। यो साक्षात् भगवान् श्रीकृष्णसंँग द्वेष 
गर्द । यसैको कारणले तपाई भगवान् श्रीकृष्णबाट विमुख भएर श्रीहीन देखिनुभएको छ । यदि 
तपाई आफ्नो कुलको कल्याणको कामना गर्नृहुन्छ भने यस दुष्टलाई तुरन्त त्यागिदिनुहोस् । 


इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेन 
परवद्धकोपस्फुरिताधरेण । 
असत्कृतः सत्स्पृहणीयज्ञीलः 
क्षत्ता सक्णानुनसोबठेन ॥ ९ ॥ 


पढार्थ 

सत्स्पृहणीयशीलः  तत्र  त्यस समयमा सक्णानुनसोबटेन  कर्णं, 
सज्जनहरुद्रारा अनुकरणीय  विदुरजी दुःशासन र सकुनिले सहित 
स्वभाव भएका परवद्धकोपस्फुरिताधरेण  सुयोधनेन  दुर्योधनद्रारा 

क्षत्ता  विदुरजीले क्रोधको कारणले ओट असत्कृतः  यसप्रकार तिरस्कार 
इति  त्यसप्रकार फफराठदे गरेका गरिनुभयो 

ऊचिवान्  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ सज्जनहरुद्रारा अनुकरणीय स्वभाव भएका विदुरजीको यो कुरा सुन्नेवित्तिके कर्ण, 
दुःशासन र शकुनिसहित दुर्योधनको ओठ क्रोधले फफराउन थाल्यो । यसपचछि दुर्योधनद्वारा 
विदुरजी यसप्रकार तिरस्कार गरिनुभयो । 


क एनमत्रोपञुहाव जिह्यं 
दास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः। 
तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते 


रालानन्द्री लीक 


५५२५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


निवांस्यतामाश्ु पुराच्छ्वसानः ॥ १५॥ 





पदार्थ 

जिह्यं  कुटिल यद्बलिना  जसको अन्न आस्ते  हाम्रो परिवारमा 

दास्याः  दासीको खाएर बस्दछ 

सुतं  पुत्र एव  नै इवसानः  सास मात्र बाँकी 

एनम्  यस विदुरलाई पुष्टः  बाँचेको छ राखी 

कः  कसले तस्मिन्  त्यही स्वामीमा आडु  चांडेने 

अत्र  यहां प्रतीपः  प्रतिकूल भएर पुरात्  नगरबाट 

उपयुहाव  बोलायो परकृत्य  पाण्डवहरूको काम निवांस्यताम्  निकालनुपर्दछछ 
बनाउनका लागि 


ताक्यार्थ यस कुटिल दासीपुत्रलाई यहाँ कसले बोलायो ? जसको अन्न खाएर यो बाँचिरहेको 
छ, उसैको प्रतिकूल भएर शत्रुको काम बनाउन चाहन्छ। सास मात्र बाँकी राखी यसलाई हाम्रो 
नगरबाट तुरुन्त निकाल्नुपर्दछ । 


स इत्थमत्युल्बणकणंबाणे 
भ्रुः पुरो मम॑सु ताडितोऽपि । 
स्वयं घनुद्धीरि निधाय मायां 
गतव्यथोऽयादुरु मानयानः ॥ १६॥ 
पदढार्थ 
भ्रातुः  दाइ धृतराष्ट्को ममंसु ताडित अपि  मर्माहत मानयानः  ठान्दै 
पुरः  अगाडि भए तापनि घुः  धनुलाई 
सः  उहाँ विदुर गतव्यथः  मनमा कुनै दवारि  राजदरबारको ढोकामा 
इत्थम्  यसप्रकार प्रकारको कष्ट नमानीकन निधाय  राखेर 
अत्युल्बणकर्ण॑बणिः  कानमा मायां  भगवान्को मायालाई स्वयं  आफ ने 
बाणजस्ता लाग्ने कटोर वचनले उरु  शक्तिशाली अयात्  निक्लनुभयो 





ताक्यार्थ धृतराष्टकै अगाडि दुर्योधनको अत्यन्त कठोर वचनबाट यसरी मर्माहत भएर पनि यो 
भगवान्को मायाको प्रबल प्रभाव हो भन्ने ठानेर विदुरले त्यति नराम्रो मान्नुभएन । उहाँ आफ्नो 
धनुषलाई राजदरबारको ढोकामा राखेर आफ नै हस्तिनापुरबाट निक्लनुभयो । 


  न्द 
स नगतः कर्वपुण्यरुल्वा 


रालानन्द्री लीक 


५५३६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
गजाहयात्तीथंपद्   
गजाहयात्तीथपदः पदानि । 


अन्वाक्रमत् पुण्यचिकीषंयोव्यां 


   . , 


मधिष्ठितो यानि सहस्रमूतिः ॥ १७॥ 


पदढार्थ 

कोरवपुण्यलन्धः  कौरवहरूको पुण्यचिकीर्षया  पुण्य गर्ने अधिष्ठितः  रहेर 

पुण्यले प्राप्त भएका इच्छाले यानि  जहाँ जहाँ निवास 

सः  उहाँ विदुरजी सहस्रमूतिः  ब्रह्मा, रुद्र आदि गर्नृहुन्छ 

गजाह्यात्  हस्तिनापुरबाट अनन्त मूर्तिं भएका पदानि  ती क्षेत्रहरूमा 

निगंतः  निक्लेर तीथंपद्ः  भगवान् अन्वाक्रमत्  जानुभयो 
उन्यांम्  पृथिवीमा 





ताक्यार्थ कौरवहरूलाई विदुरजस्तो महात्मा टठुलो पुण्यले प्राप्त हूनुभएको थियो । उहाँ 
हस्तिनापुरबाट निक्लेर पुण्य गर्ने इच्छाले ब्रह्मा, रुद्र॒ आदि अनन्त मूर्ति भएका भगवान् पृथिवीमा 
जहाँ जहाँं निवास गर्नृहन्छ तीती क्षेत्रहरूमा जानुभयो । 


पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे 

ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सरःसु । 
अनन्तलि्गैः समलङ्कतेषु 

चचार तीथांयतनेष्वनन्यः ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

अनन्तलिद्धैः  भगवान्का पुण्योपवनाद्रिकुञ्जेषु  पवित्र, तीरथांयतनेषु  यी सबै पवित्र 

मूर्तिहरूबाट वन, पर्वत र निकुञ्जहरूमा वीर्थहरूमा 

समलङ्कुतेषु  सुशोभित भएका अपङ्कतोयेषु  निर्मल जलयुक्त अनन्यः  एक्तै 

पुरेषु  सहरहरूमा सरित्सरःसु  नदी र चचार  भ्रमण गर्नुभयो 
तलाउहरूमा 





ताक्यार्थ भगवान्का मूर्विहरूबाट सुशोभित भएका जुन नगर, पवित्र वन, निकुञ्ज, निर्मल 
जलले भरिएका नदी, तलाउ आदि थिए ती सवे पवित्र तीर्थहरूमा उरहंले एक्लै ने भ्रमण 
गर्नुभयो । 


गां पयंटन् मेध्यविविक्तवृत्तिः 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
 ध  वधूत 
सदाप्टुतोऽघः रायनोऽवधूतः। 
अलक्षितः स्वेरवधूतवेषो 
व्रतानि चेरे हरितोषणानि ॥ १९॥ 
पदढार्थ 


अवधूतवेषः  रुखका बोक्राहरू 
लगाउनु हुने यसैले 


४२१ 


मेष्यविविक्तवृत्तिः  पवित्र 
भिक्षान्न ग्रहण गर्नृहुने 
अधः  जमिनमा स्वेः  आफन्तहरूद्रारा 
रायनः  सुत्नृहने अलक्षितः  नचिनिनु हने 
अवधूतः  शरीरलाई सजाउनुहुनेविदुरजीले 

सदाप्टुतः  स्य तीर्थमा स्नान गां  पुथ्वीमा 

गर्नु हने पय॑टन्  घुम्दै 





५२७ 


अध्याय१ 


हरितोषणानि  भगवान्लाई 
प्रसन्न पार्त 

व्रतानि  त्रतहरू 

चेरे  पालन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ पवित्र भिक्षान्न ग्रहण गर्नृहुने, जमिनमा सुत्नुहुने, शरीरलाई सजाउनुहूने, सर्धँ तीर्थमा 
स्नान गर्नु हुने र रुखका बोक्राहरू लगाउनु हुने यसैले आफन्तहरुूद्रारा नचिनिनु हने विदुरजीले 


पुथ्वीमा घुम्दै भगवान्लाई प्रसनन पार्त व्रतहरू पालन गर्नुभयो । 


इत्थं व्रजन् भारतमेव वषं 
कालेन यावद्गतवान् प्रभासम् । 
तावच्छशास क्ितिमेकचकरा 
मेकातपत्रामजितेन पाथः ॥ २०॥ 
पदार्थ 
इत्थं  यसै गरी कारेन  समयमा 


भारतम् वर्षं एव  भारत वर्षमा प्रभासम्  प्रभासक्षेत्रमा 


ने गतवान्  जानुभयो 
व्रजन्  घुम्दे तावत्  त्यस वेलामा 
यावत्  जुन अनितेन  श्रीकृष्णका साथमा 





पाथः  युधिष्ठिरले 
एकातपत्राम्  एकत्र र 
एकचक्राम्  अखण्ड 
क्षितिम्  पृथ्वीको 
ररास  शासन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार भारतवर्षमा विचरण गर्दै विदुरजी प्रभास क्षेत्रमा नपुगुन्नेल भगवान् 
श्रीकृष्णको सहायताले युधिष्ठिरले पृथ्वीमा एकत्र र अखण्ड शासन गर्नुभयो । 


तत्राथ शुश्राव सुहृदधिनष्टि 


रालानन्द्री लीक 


५२८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
वनं यथा वेणुजवहिसंश्रयम् । 
संस्पधंया द्ग्धमथानुरोचन् 
सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २९॥ 
पदार्थ 
अथ  त्यसपछि द्ग्धम्  उददछ त्यसरी नै अनुशोचन्  शोक गर्दै 
तत्र  त्यस प्रभास क्षेत्रमा संस्पधंया  आपसमा लडेर तूष्णीम्  चुपचाप 
यथा  जसरी सुहृद्विनष्टिं  बन्धुहरूको सरस्वतीं  सरस्वती नदीको 
वेणुजवहिसंश्रयम्  बांसको विनाशको वृत्तान्त प्रत्यग्  तीरमा 
रगडबाट उत्पन्न भएको शुश्राव  सुन्नुभयो इयाय  जानुभयो 
वनं  वन अथ  त्यसपछि 





ताक्यार्थ प्रभास क्षेत्रमा विदुरजीले आपफ्ना बन्धु कौरवहरू नष्ट भएको समाचार सुन्नुभयो । 
उनीहरू आप आपफू्मँ भएको परस्परको खुगडाको कारणले त्यसै गरी नष्ट भएका थिए जसरी 
जङ्गलमा वांँसहरू परस्परमा टकराएर भस्म हृन्छन्। यो कुरा सुनेर उहाँ शोक गर्दै चुपचाप 
सरस्वती नदीको तीरमा जानुभयो । 


तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च 
पृथोरथाग्नेरसितस्य वायोः । 
तीथं सुदासस्य गवां गुहस्य 
यच्छ्द्धदेवस्य स आसिषेवे ॥ २२॥ 
पदार्थ 
तस्यां  सरस्वतीको किनारमा अथ  अनि गुहस्य  कार्तिकेयको 
सः  विदुरजीले अग्नेः  अग्निको श्राद्धदेवस्य  श्राद्धदेवको पनि 
त्रितस्य  त्रितको असितस्य  असितको यत्  जुनजुन 
उदानसः  शुक्राचार्यको वायोः  वायुको तीर्थं  वीर्थहरू छन् 
मनोः च  मनुको पनि सुदासस्य  सुदासको आसिषेवे  ती सबैको सेवन 
पृथोः  पृथुको गवां  गार्ईहरूको गर्नृभयो 





ताक्यार्थ त्यहं उहाँले त्रित, शुक्राचार्य, मनु, पुथु, अग्नि, असित, वायु, सुदास, गौ, कार्तिकेय र 
श्राद्धदेवका जुनजुन वीर्थहरू छन् ती सबैको सेवन गर्नुभयो । 


अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैः 


रालानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


कृतानि नानायतनानि विष्णोः । 
परत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि 
यदशनात् कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३॥ 


पदार्थ 

इह  पृथिवीमा 

द्विजदेवदेवैः  ब्राह्मण र 
देवताहरूले 

कृतानि  प्रतिष्ठा गरिएका 
परत्यद्गमुख्याङ्कितमन्द्राणि  
प्रधान अस्त्र चक्रद्वारा चिहित 
मन्दिरहरूले युक्त 


विष्णोः  भगवान् श्रीहरिका 
अन्यानि  अरू 
नानायतनानि च  विभिन्न 
तीर्थक्षेत्रहरूको पनि भ्रमण 
गर्नुभयो 

यदशनात्  जुन वीर्थहरूको 
दर्शनले 


५२९ 


अध्याय१ 


कृष्णम्  भगवान् कृष्णलाई 
अनुस्मरन्ति  सम्णारँदचछछन् 





ताक्यार्थ यसदेखि अतिरिक्त पृथ्वीमा ब्राह्मण र देवताद्वारा प्रतिष्ठा गरिएका भगवान् विष्णुका 
अनेक मन्दिरहरू धिए, जुन भगवानूको प्रधान अस्त्र चक्रका चिहले चिहित थिए ती वीर्थहरूको 
पनि भ्रमण गर्नजुभयो, जुन तीर्थहरूको दर्शनमात्रले भगवान् श्रीकृष्णको स्मरण हुन्छ । 


ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं 
सोवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च । 
काठेन तावद्यमुनामुपेत्य 
तत्रोद्धवं भागवतं ददशं ॥ २४॥ 
पदढार्थ 
ततः  त्यर्हाबाट कुरुजाङ्गलान् च  कुरुजाङ्गल 
ऋद्धं  धनधान्यपूर्ण आदि प्रदेशहरूलाई पनि 
सुराषटम्  सौराष्ट् अतिव्रज्य  पार गरेर 


सोवीरमत्स्यान्  सौवीर र 
मत्स्यदेश 


काठेन  केही समयपचछि 
यमुनाम्  यमुनाको नजिकमा 
उपेत्य  पुगिसकेपच्छि 


वाक्यार्थ त्यहांबाट उह धनधान्यपूर्ण सौराष्ट्र, सौवीर, 
प्रदेशहरूलाई पार गरेर यमुनाको नजिकमा पुग्नुभयो । त्यहाँ 


देख्नुभयो । 


तत्र  त्यहाँ 

तावत्  त्यस वेला 
भागवतं  भगवान्का भक्त 
उद्धवं  उद्धवजीलाई 
द्दशं  देख्नुभयो 





मत्स्यदेश र कुरुजाङ्ल आदि 
उहाँले परमभागवत उद्धवजीलाई 


रालानन्द्री लीक 


५४० 


अध्याय१ 


भगवत्प्रजानाम्  भगवानुद्रारा 
पालित 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं 
बृहस्पतेः प्राक्तनयं प्रतीतम् । 
आलिङ्ग्य गादं प्रणयेन भद्र 
स्वानामपृच्छद् भगवत््रजानाम् ॥ २५॥ 
पदढार्थ 
सः  विदुरजीले वासुदेवानुचरं  भगवान्का 
वृहस्पतेः  बृहस्पतिजीका सेवक उद्धवजीलाई 
प्रतीतम्  प्रसिद्ध प्रणयेन  प्रेमपूर्वक 


प्राक्तनयं  पुराना शिष्य र गादं  धेर बेरसम्म 
प्रशान्तं  शान्तस्वभाव भएका आलिङ्ग्य  अङ़माल गरेर 





स्वानाम्  आफन्तहरूका 
विषयमा 

भद्रं  मङ्गलप्रश्न 
अपृच्छत्  सोध्नुभयो 


वाक्यार्थ उद्धवजी भगवान् श्रीकृष्णका प्रख्यात सेवक र अत्यन्त शान्तस्वभावका हुनुहुन्थ्यो । 
उहाँ पहिले बृहस्पतिका शिष्य हुनुहुन्थ्यो । विदुरजीले उहाँ लाई देखेर प्रेमले अङ़माल गर्मुभयो र 
आफ्ना आराध्य भगवान् श्रीकृष्णद्रारा पालित आपफ्ना स्वजनहरूको विषयमा मङ्गलप्रश्न 


सोध्नुभयो । 
कच्चित् पुराणो पुरुषो स्वनाभ्य 
भ किटावती्णों नत 
पाद्मानुवृ्त्येह किलावतीणों । 
आसात उन्यांः कुशलं विधाय 
कृतक्षणो कुशलं शूरगेहे ॥ २६॥ 
पदार्थ 
किक  निश्चय नै कृतक्षणो  सबैलाई अवसर 


स्वनाभ्यपाद्मानुवृत्त्या  आफनो प्रदान गर्ने 
नाभिकमलबाट उत्पन्न पुराणो पुरुषो  पुराणपुरुष 
ब्रह्माजीको प्रार्थनाबाट भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम 


इह  यस पृथिवीमा उव्यांः  पृथिवीको 
अवतीर्णो  अवतार धारण कुशलं  कल्याण 
गर्नृहुने विधाय  गरेर 





शुरगेहे  शूरसेन वसुदेवको 
घरमा 

कच्चित्  के 

कुशटं  सन्वे ने 

आसाते  हुनुहन्छ ? 


ताक्यार्थ विदुरजी भन्न लाग्नुभयो उद्धवजी ! पुराणपुरुष भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले 
आप्ना नाभिकमलबाट उत्पनन ब्रह्माजीको प्रार्थनाले यस संसारमा अवतार लिनुभएको छ। 


रालानन्द्री लीक 


५४१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


पुथिवीको भारलाई हरण गरेर सबेलाई आनन्द दिदे अब उहाँ शूरसेन वसुदेवका घरमा सन्वै नै 
हनुहन्छ ! 


कचित् कुरूणां परमः सुहृन्नो 

भामः स आस्ते सुखमङ्ग शोरिः। 
यो वै स्वसृणां पितृवद् ददाति 

वरान् वदान्यो वरतपंणेन ॥ २७ ॥ 


पढार्थ 

अङ्गं  हे उद्धवजी  वसुदेवजी वरतपणेन  पतिहरूलाई सन्तुष्ट 
नः  हामी कच्चित्  के पारी 

कुरूणां  कुरुवंशीहरूको सुखम्  आनन्दपूर्वक वदान्यः  अत्यन्त उदार उहाँले 
परमः  परम आस्ते  बस्नुभएको त छ ? पितृवत्  पिताले ४ै 

सुहृत्  मित्र यः  जुन वसुदेवजीले वरान्  मनले चाहेका कुराहरू 
भामः  पूज्य वे  निश्चय ने द्दाति  दिनुहुन्छ 

सः  उहां स्वसृणां  आपफ्ना बहिनीहरूको 





ताक्यार्थ प्रियवर ! हामी कुरुवंशीका परमसुहृद् र पूज्य वसुदेवजी जो पितासमान उदारतापूर्वक 
आप्ना कुन्ती आदि बहिनी र उनका स्वामीहरूलाई सन्तुष्ट गराँदे र उनीहरूले खोजेका वस्तुहरू 
दिदे आउनुभएको छ । के उहाँ आनन्दपूर्वक हुनुहुन्छ ? 
कच््विदररूथाधिपतियंदूलां 
परयुम्न आस्ते सुखमङ्ग वीरः। 
यं रुक्मिणी भगवतोऽभिलेभे 
आराध्य विप्रान् स्मरमादिसगे ॥ २८ ॥ 





पदार्थ 

अङ्ग  हे उद्धवजी सुखम्  प्रसनन रुक्मिणी  रुक्मिणीजीले 
यदूनां  यादवका आस्ते  हनुहन्छ ? विप्रान्  ब्रह्मनिष्ठ 
वरूथाधिपतिः  सेनापति आदिसर्गे  पूर्वजन्ममा ब्राह्मणहरूको 

वीरः  वीर स्मरम्  कामदेव हुनुभएका आराध्य  आराधना गरेर 
प्रद्युम्नः  प्रद्युम्नजी यं  जुन प्रदयुम्नलाई अभिरेमे  पुत्रका रूपमा प्राप्त 
कच्चित्  के भगवतः  भगवान्की पत्नी गर्जुभएको थियो 


रालानन्द्री लीक 


५८२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वाक्यार्थ प्रिय उद्धवजी ! यादवका सेनापति वीर प्रद्ुम्नजी के प्रसन्न हूनुह॒न्छ ? जो पूर्वजन्ममा 
कामदेव हुनुहन््यो । त्यस्ते जसलाई भगवान्की पत्नी रूक्िमिणीले ब्राह्मणहरूको आराधना गरेर 
पुत्रका रूपमा प्राप्त गर्नुभएको थियो । 


कच्चित् सुखं सात्वतवृष्णिभोज 
दाशार्हकाणामधिपः स आस्ते । 
यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रो 


नृपासनारां परिहत्य दूरात् ॥ २९॥ 
पदार्थ 


सात्वतवृष्णिभोजदाशाहंकाणाम् सुखं  सुखपूर्वक 
 सात्वत, वृष्णि, भोज, दाशार्ह आस्ते  रहेका छन् 


दूरात्  टाढे बस्ने 
यम्  जुन उग्रसेनलाई 
रातपत्रनेत्रः  कमलनयन 


आदि वंशहरूका नृपासनाशां  राज्यशासनको 





अधिपः  स्वामी आशालाई भगवान् श्रीकृष्णले 
सः  उग्रसेन परिहृत्य  कसको भयले अभ्यषिञ्चन्  राजाको रूपमा 
कच्चित्  के त्यागेर पुनः अभिषेक गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सात्वत, वृष्णि, भोज र दाशार्हवंशी यादवका अधिपति महाराज उग्रसेन के सुखपूर्वक 
हनुहन्छ ? जसले कसको भयले राज्य पाउने आशाको सर्वथा परित्याग गर्नुभएको थियो । परन्तु 
कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णले जसलाई फेरि राज्यसिंहासनमा बसाउनुभयो । 


कच्चिद्धरेः सोम्य सुतः सदटुक् 

आस्तेऽग्रणी रथिनां साघु साम्बः। 
असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या 

य  ५   धृतो  

देवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे ॥ ३०॥ 





पढार्थ 

सोम्य  हे उद्धवजी सुतः  भगवान्का पुत्र यं  जुन साम्बजीलाई 

हरेः  हरि भगवान्का साम्बः  साम्बजी अग्रे  पूर्वजन्ममा 

सदुक्षः  समान कच्चित्  के अम्बिकया  जगदम्बा माता 
रथिनां  रथीहरूका साघु  सन्वै पार्वतीजीले 

अग्रणीः  नायक आस्ते  हनुहन्छ ? धृतः  गर्भमा धारण गरी 


रालानन्द्री लीक 


५८२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 

देवं  भगवान् गुहं  कार्तिकेयका स्वरूपमा व्रतादया  विभिन्न तव्रतहरू गर्ने 
जन्माउनुभएको थियो र जाम्बवती  जाम्बवतीले 
अहिले असूत  जन्माउनुभएको हो 


ताक्यार्थ हे उद्धवजी ! आपफ्ना पिता श्रीकृष्णसमान समस्त रथीहरूमा अग्रगण्य श्रीकृष्णतनय 
साम्ब के सकुशल हुनहन्छ ? उहाँ पहिले पार्वतीजीद्रारा गर्भमा धारण गरिनुभएका स्वामी 
कार्तिकेय हुनुहुन्थ्यो । अहिले अनेक प्रकारका त्रतहरू गरेर जाम्बवतीले उहाँ लाई जन्माउनुभएको 
हो। 


क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्ते 

यः फाल्ुनाल्लन्धघनूरहस्यः। 
सर ञ्जसाघो भ क्षजसेवयेव  र, 
लेभेऽज्जसाधोक्षजसेक्येव 

गतिं तदीयां यतिभिदुरापाम् ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

फल्गुनात्  अर्जुनबाट यतिभिः  योगीहरुूद्रारा पनि ठेभे  प्राप्त गर्नुभयो 
ठन्धघनूरहस्यः  रहस्ययुक्त दुरापाम्  मुस्किलले पाउन सः  उहाँ 

धनुर्विद्या प्राप्त गर्ने सकिने युयुधानः  सात्यकि 
यः  जुन सात्यकिले तदीयां  भगवानकै कच्चित्  के 
अधोक्षनसेवया  भगवान्को गतिं  पदलाई क्षेमं  कुशल नै 
सेवाद्रारा नै अञ्जसा एव  सजिलै आस्ते  हनुहन्छ 





ताक्यार्थ अर्जुनबाट रहस्ययुक्त धनूर्विद्यालाई प्राप्त गरेका सात्यकि के सकुशल हुनुहुन्छ ? उहाँ 
भगवान् श्रीकृष्णको सेवाबाट अनायास भगवदभक्तको त्यस महान् स्थितिमा पुग्नुभएको छ, जुन 
ठलाटला योगीहरूलाई पनि दुर्लभ छ। 


कच्चिद् बधः स्वस्त्यनमीव आस्ते 
श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्नः। 

यः कृष्णपादाङ्कितमागंपांसु 
ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधेयः ॥ २२॥ 


पदार्थ 
भगवत्प्रपन्नः  भगवान्मा अनमीवः  निष्पाप श्वफल्कपुत्रः  श्वफल्कका छोरा 
शरणागत बुधः  विद्वान् अक्रूरजी 


रालानन्द्री लीक 


५४४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
कच्चित्  के   भगवत्पेमले कृष्णपादाङ्कितमागपांसुषु  
स्वस्ति  सन्वै धैर्यको बांध ट्टेका श्रीकृष्णको चरणचिह्नले अङ्कित 
आस्ते  हुनहन्छ यः  जुन अक्रूरजीले व्रजमार्गको धूलोमा 

अचत  लडीबुडी गर्नभयो 





ताक्यार्थ भगवान्का शरणागत, निष्पाप भक्त विद्वान् अक्रूरजी प्रसनन हुनुहन्छ ? भगवत्परमले 
धैर्यको बांध टटेका जुन अक्रूरजीले श्रीकृष्णको चरणचिहले अङ्कित ब्रजमार्गको धुलामा लडीवुडी 
गर्नुभएको धियो । 







कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्या 
विष्णुप्रजाया इव देवमातुः । 
र, ५ दधार च  
याव स्वगभ्ण दवार् दव 
त्रयी यथा यज्ञवितानमथ॑म् ॥ ३३॥ 
पढार्थ 
देवमातुः  देवमाता अदितिको  कुशल हुनुहुन्छ दधार  धारण गर्नुभएको थियो 
इव  यै या  जसले यथा  जसरी 
विष्णुप्रनायाः  विष्णुलाई वि  निश्चय नै त्रयी  वेदले 
पुत्रका रूपमा प्राप्त गर्न स्वगर्भेण  आपनो मनोरूप यज्ञवितानम्  यज्ञयागादिरूप 
देवकभोजपुत्र्याः  भोजदेशीय गभशयद्रारा अथम्  अर्थलाई धारण गर्दछन् 
देवककी पुत्री देवकी  सबको अन्तःकरणका 
कच्चित्  के प्रकाशक भगवानलाई 





ताक्यार्थ भोजवंशी देवककी पुत्री देवकी सन्वै हुनहुन्छ ? उहाँ देवमाता अदितिसमान साक्षात् 
विष्णु भगवान्की माता हुनुहन्छ । जसरी वेदले यज्ञविस्ताररूप अर्थलाई आफ्नो मन्त्रमा धारण 
गरेको छ त्यसै गरी उहाँले भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नो गर्भमा धारण गर्नुभएको धियो । 


अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो 
यः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः । 
यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिं 


मनोमयं सत्त्वतुरीयतत््वम् ॥ ३४ ॥ 
पदार्थ 
वः  तपाईहरू जस्ता सात्वतां  भक्तजनहरूको कामदुघः  कामनालाई पूर्ण गर्ने 


रालानन्द्री लीक 


५८४५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
भगवान्  भगवान् सत्त्वतुरीयतत्त्वम्  यम्  जसलाई 

अनिरुद्धः  अनिरुद्धजी अन्तःकरणचतुष्टयमध्ये चतुर्थ हि  निश्चय नै 

अपिस्वित्  के अंश मनका स्वामी आमनन्ति स्म  वेदहरू प्रणाम 
सुखं  सुखपूर्वक मनोमयं  मनका प्रवर्तक गर्दथे 

आस्ते  हुनहन्छ शब्दयोनिं  शास््रका कारण 





ताक्यार्थ भक्तजनहरूको कामनालाई पूर्ण गर्ने भगवान् अनिरधजी के सुखपूर्वक हुनुहुन्छ ? 
वेदादिशास्त्रको आदिकारण र अन्तःकरणचतुष्टयमध्ये चतुर्थं अंश मनको स्वामीका रूपमा रहनु 
भएका उहां लाई वेदहरू प्रणाम गर्दथे । 


अपिस्विदन्ये च निजात्मदेव 


मनन्यवृत्त्या समनुन्रता ये । 
हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्ण 

गदादयः स्वस्ति चरन्ति सोम्य ॥ २५॥ 
पदार्थ 
सोम्य  हे उ्धवजी अनन्यवृत्त्या  अनन्यभक्तिद्रारा चारुदेष्ण, गद आदि अन्य 
अन्ये च  अरू पनि समनुव्रताः  सेवा गर्दछन् ती भगवान्का पुत्रहरू 
येजो हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्णगदाद्यः। अपिस्वित्  के 
निजात्मदैवम्  आपफ्ना  हृदिक, सत्यभामा नन्दन॒ स्वस्ति  सकुशल 
स्वामीलाई चरन्ति  हनुहुन्छ ? 





ताक्यार्थ सौम्य स्वभाव उद्धवी ! आपफ्ना हृदयेश्वर भगवान् श्रीकृष्णको अनन्यभावले अनुसरण 
गर्न हार्दिक सत्यभामानन्दन चारुदेष्ण र गद आदि अन्य भगवान्का जो पुत्रहरू छन्, के उहांहरू 
सकुशल हूनुहन्छ ? 


अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां 

धर्मेण धमः परिपाति सेतुम् । 
दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां 

साग्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ 
घमः  धर्मराज युधिष्ठिरले विजयाच्युताभ्यां  अर्जुन र॒ सेतुम्  धर्ममर्यादालाई 
स्वदोर्भ्यां  आपना दुरईहात तुल्य श्रीकृष्णका साथमा अपि  के 


रालानन्द्री लीक 


५८६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
धर्मेण  न्यायपूर्वक विजयानुवृत्त्या  विजयको अतप्यत  चिन्तित भएको 
परिपाति  परिपालन गर्नृहुन्छ ? परम्पराले र थियो 

यत्सभायां  जुन युधिष्ठिरका साम्राज्यलक्षम्या  राज्यवैभवले 

सभामा दुर्योधनः  दुर्योधन 





ताक्यार्थ धर्मराज युधिष्ठिर आफ्ना दुईहात तुल्य अर्जुन र श्रीकृष्णको सहायताले धर्ममर्यादाको 
के न्यायपूर्वकं पालन गरिरहनुभएको छ ? मय दानवले बनाएको युधिष्ठिरको सभामा उनको 
विजय र राज्यवेभवलाई देखेर दुर्योधन चिन्तित भएको धियो । 


किं वा कृताघेष्वघमत्यमषीं 

भीमोऽदिवद् दीघंतमं न्यमुञ्चत्। 
यस्याङ्घ्रिपातं रणभूनं सेहे 

मागं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ २७ ॥ 


पढार्थ 

अहिवत्  सर्पको जस्तो अघम्  पापको दण्ड चरतः  चलाउने 
अत्यमषीं  वैरे रिस भएका किंवा के यस्याङ्धिपातं  जसको 
भीमः  भीमसेनले न्यमुञ्चत्  प्रयोग गर्नुभयो र ? पादप्रहारलाई 

कृताघेषु  पापकर्म गर्नेहरूमाथि गदायाः  गदाका रणभूः  युद्धभूमिले 
दीर्घतमं  धेर समयदेखि विचारविचित्रम्  विविध न सेहे  सहन सकेन 
गरिएको मार्गं  चालहरू 





तवाक्यार्थ सर्पको जस्तो धरै रिस भएका भीमसेनले पापकर्म गर्नैहरूमाथि के पापको दण्ड 
प्रयोग गर्नुभयो ? गदाका विविध चालहरू चलाउने उहांको पादप्रहारलाई युद्धभूमिले सहन सकेको 
यथिएन। 


कच्चिद् योधा रथयूथपानां 
गाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते । 
अलक्षितो यच्छरकूटगूढो 
मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ 
रथयूथपानां  महारथीहरूमध्ये उपरतारिः  शत्रुहरूलाई गाण्डीवधन्वा  गाण्डीवधारी 
योधाः  कीर्तिधारी भगाउने अर्जुनजी 


रालानन्द्री लीक 


५४७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
कच्चित्  के अलक्षितः  नदेखिने भएका तुतोष  प्रसन्न हुनुभएको थियो 
आस्ते  कुशल हुनृहन्छ ? मायाकिरातः  मायाद्रारा 

यच्छरकूटगूढः  जसको किरातवेष धारण गर्ने 

बाणसमूहद्रारा ढाकिएर गिरिशः  भगवान् शङ्कर 





वाक्यार्थ महारथीहरूमध्ये कीर्तिमान्, शत्रुहरूलाई भगाउने गाण्डीवधारी अर्जुनजी के कुशल 
हनहन्छ ? उहाँको बाणसमूहद्रारा ढाकिएर नदेखिने हुनुभएका मायाद्रारा किरातवेष धारण गर्ने 
भगवान् शङ्र प्रसन्न हूनुभएको थियो । 


यमावुतस्वित्तनयेो पृथायाः 
रर , ९ क्षिणीव 
पाथेवृतो पक्ष्मभिर्ा । 
रेमात उदाय मृधे स्वरिक्थं 
परात् सुपणौविव वच्रिवक्त्रात् ॥ ३९॥ 
पढार्थ 
पक्ष्मभिः  परेलाहरूले यमो  नकुल र सहदेवहरू ।  आफ्नो भाग जितेर 
अक्षिणी इव  आं खार वजिवक््रात्  इन्रको मुखबाट उतस्वित्  के 
पार्थैः  पाण्डवहरुद्रारा स्वखिथं  अमृत खोस्ने रेमाते  रमारंदचछन् 
वृतो  रक्षित सुपर्णो इव  गरुडजी ठै 
पृथायाः  कुन्तीका परात्  शत्रं दुर्योधनबाट 
तनयो  पुत्र मृघे  युद्धमा 





ताक्यार्थ परेलाहरूले जसरी नेत्रहरूको र्ना गर्वछछन् त्यसै गरी कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर आदि र स्वयं 
कुन्तीले जसको लालनपालन गर्नुभएको छ। ती कुन्तीका जुम्ल्याहा छोरा नकुल र सहदेव 
सकुशल छन् ? उनीहरूले युद्धमा आफ्नो राज्यलाई शत्रुबाट त्यसै गरी ल्याएका धिए जसरी 
गरुडले इन्द्रवाट अमृत हरण गरेर लिएका थिए। 

टिप्पणी यहाँ माद्रीका छोरा नकुल र सहदेवलाई कुन्तीका छोरा भनिएको छ । कुन्तीले नै 
उनीहरूको पालन पोषण गरेकाले यसो भनिएको हो । 


४ पृथापि .    
अहो पृथापि परियतेऽ॑कार्थे 
राजषिंवर्येण विनापि तेन । 
यस्त्वेकवीसे     न 
त्वेकवीरो ऽधिरथो विजिग्ये 
धलुदवतीयः ककुभश्चतस्रः ॥ ४० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


५४८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

अहो  अहो चतस्रः  चारै अपि  पनि 

यःतु  जुन राजा पाण्डुले ककुभः  दिशालाई पृथा  कुन्तीजी 

अधिरथः  रथमा चढेर विजिग्ये  जित्नुभयो अभभ॑कार्थे  आपना छोराहरूका 
धटुद्ितीयः  धनुमात्र साथी तिन  ती लागि 

बनाएर राजर्षिवर्येण विना  राजर्षिमध्ये धियते  प्राणधारण गर्नुहुन्छ 
एकवीरः  आरफैमात्रले श्रेष्ठ पाण्डुविना 





ताक्यार्थ अहो ! जुन राजा पाण्डुले रथमा चेर धनुमात्र साथी बनाएर आरफैले चारे दिशालाई 
जित्नुभयो ती राजर्षिमध्ये श्रेष्ठ पाण्डुविना पनि कुन्तीजी आप्ना छोराहरूका लागि प्राणधारण 


गर्नृहुन्छ । 


न्स कत् तमघ  
सोम्यानुशोचे तमघःपतन्तं 
 

भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे यः। 


नियौपितो येन सुहृत् स्वपुयां 
अहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

सोम्य  हे उद्धवजी अधःपतन्तं  तलतिर खस्वै येन  जसद्रारा 

यः  जुन धृतराष्ट्ले गरेका सुहृत्  हितचिन्तक 

परेताय  मेका तम्  उनका लागि अहम्  म 

भ्रात्रे  भादसंग अनुरोचे  शोक गर्द स्वपुयांः  आफ्नो नगरबाट 

 र     

विदुद्रहे  वैरभाव राखे स्वपुत्रान्  आपफ्ना छोराहरूलाई नियापितः  निर्वासित भण 
समनुव्रतेन  पद्छ्याउने 





ताक्यार्थ हे सौम्यस्वभाव भएका उद्धवजी ! अधःपतनतिर प्रतिदिन गड्रहने ती धृतराष्टरका 
लागि मलाई ठुलो शोक भद्रहन्छ । जसले आफ्ना परलोकवासी भाद पाण्डुसंगै देष गरेका छन्। 
आप्ना पुत्रहरूको हमा हँ मिलाउने धृतराष्टृहारा नै म आफ्नो नगरबाट निर्वासित भँ 


सोऽदहं हरेमत्यविडम्बनेन 

दुशो नृणां चारयतो विधातुः । 
नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादा 

च्वरामि परयन् गतविस्मयोऽत्र ॥ ५२॥ 


रालानन्द्री लीक 


५४९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

सः  त्यस्तो चारयतः  घुमाउने गतविस्मयः  आश्चयरहित 
अहं  म विधातुः  संसार बनाउने भएर 

मत्यैविडम्बनेन  मनुष्यको हरेः  भगवान् श्रीहरिको नान्योपलक्ष्यः  अरू कसैले 
योनि धारण गरेर प्रसादात्  कृपाबाट पनि नचिन्ने गरी 

नृणां  अबुरु मानिसहरूको पदवीं  भगवत्पदलाई उत्र  पृथिवीमा 

दुशाः  दृष्टि र बुद्धिलाई परयन्  जानेर चरामि  विचरण गर्द 





ताक्यार्थ तर पनि मलाई यस कुराको खेद र आश्चर्य भने कैन । जगदविधाता भगवान् श्रीकृष्ण 
ने मनुष्यको जस्तो लीलाहरू गरेर मानिसहरूको मनोवृत्तिलाई भ्रमित गर्नृहन्छ । म त उहाँ के कृपाले 
उहांको महिमालाई हर्दे कसैले नचिन्ने बनेर यस पृथिवीमा आनन्दपूर्वक विचरण गर्दह्ु। 


नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां 


महीं मुहुश्वालयतां चमूमिः। 
वधात् प्रपन्ना्विजिहीषयेरो   ९ 
वधात्  

ऽप्युपेक्षताघं भगवान् कुरूणाम् ॥ ४३॥ 
पढार्थ 
नूनं  निश्चय नै महीं  पृथिवीलाई भगवान्  भगवान् 
त्रिमदोत्पथानां  विद्या, धन र॒चाकयतां  हल्लाउने ईरः अपि  सर्वसमर्थं भएर 
जाति गरी तीन किसिमका नृपाणां  राजाहरूको पनि 
मदले कुमार्गमा लागेका वधात्  वधबाट कुरूणाम्  दुष्ट कुरुवंशीहरूको 
चमूभिः  सेनाद्रारा प्रपन्नातिजिहदीषंया  भक्तहरूको अघं  पाप कर्मलाई 
मुहुः  बारम्बार दुःखलाई नाश गर्ने इच्छाले उपैक्षत  चुप लागेर हैर्मृभयो 





ताक्यार्थ विद्या, धन र जाति गरी तीन किसिमका मदले कुमार्ममा लागेका सेनाद्रारा बारम्बार 
पुथिवीलाई हल्लाउने राजाहरूको वधबाट भक्तहरूको दुःखलाई नाश गर्न इच्छाले भगवान् सर्वसमर्थ 
भएर पनि दुष्ट कुरुवंशीहरूको पाप कर्मलाई चुप लागेर हैर्मुभयो । 


अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय 
कमाण्यकतुंग्रहणाय पुंसाम् । 
नन्वन्यथा कोऽहति देहयोगं 
परो गुणानामुत कमंतन्त्रम् ॥ ४४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


५५० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

अजस्य  अजन्मा  कर्महरू हुन्छन् कमंतन्त्रम्  कर्मको चक्करलाई 
अकतुंः  अकर्ता भगवान्को अन्यथा  नत्र न अहंति  स्वीकार गर्न 

पनि कः  कुनचाहिं भगवानूलाई चाहदेन 

पुंसाम्  मनुष्यहरूलाई छोडर दुराचारको नाशका लागि ननु उत  भगवानूका विषयमा 
ग्रहणाय  शिक्षा दिनका लागि लागिपर्दछ केने भन्नुपरेको छर? 
उत्पथनारनाय  दुराचारको गुणानाम् परः  ज्ञानको बलले 

नाशका लागि गुणातीत भएको व्यक्ति पनि 

जन्म  जन्म र देहयोगं  शरीर सम्बन्ध र 





ताक्यार्थ उद्धवजी ! भगवान् श्रीकृष्ण जन्म र कर्मले रहित हूनुहुन्छ तापनि दुष्टहरूको नाश 
गर्नका लागि र मनुष्यहरूलाई आपरूतिर आकृष्ट गर्नका लागि उहाँका दिव्य कर्म र जन्म हुने 
गर्दछन् । नत्र भगवानूको त कुरे छाडौँ । अरू उहाँका सामान्य भक्तहरू पनि जो ज्ञान र भक्तिका 
बलले अज्ञाननिवृत्तिद्रारा गुणातीतको स्थितिमा पुगेका छन्, उनीहरू पनि शरीरलाई ग्रहण गर्न 
खोज्देनन् । 


तस्य प्रपन्नाखिरलोकपाना 
मवस्थितानामनुासने स्वे । 
अथांय जातस्य यदुष्वजस्य 
वातां सखे कीतंय तीथंकीतेः ॥ ४५॥ 
पदढार्थ 
सखे  हे उद्धवजी अवस्थितानाम्  रहेका तीथंकीतंः  सर्वाधिक 
प्रपन्नाखिकरोकपानाम्  आपनो दिवताहरूको कीर्विशाली 
शरणमा आएका र अथांय  प्रयोजनका लागि तस्य  उहाँ 
स्वे  भगवान्को यदुषु  यदुकुलमा अजस्य  अजन्मा भगवान्को 
अनुशासने  नियममा जातस्य  जन्मनुभएका वातां  कथा 
कीतय  सुनाउनुहोस् 





ताक्यार्थ अतः हे उद्धवजी ! जसले अजन्मा भएर पनि आफ्ना शरणमा आएका समस्त 
लोकपाल र आज्ञाकारी भक्तहरूको कल्याणका लागि यदुकुलमा जन्म लिनुभएको छ त्यस्ता 
पवित्र कीतिशाली भगवान् नारायणको कथा सुनाउनुहोस्। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
विदुरोद्धवसंवादे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रालानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 
अथ द्ितीयोऽध्यायः 
उद्धवजीद्रारा भगवान्का बाललीलाहरूको वर्णन 
श्रीड्ुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 


इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वातां प्रियाश्रयाम् । 
 ५ के ओत्कण्ठ्यात्  
व्रातवक्तु न चत्सह् जल्कण्ट्यात् स्मारतश्वरः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार 

क्षत्रा  विदुरजीद्रारा 
प्रियाश्रयाम्  भगवानसंग 
सम्बन्ध राख्ने 

वार्तां  कुराहरू 


पृष्टः  सोधिएका 

भागवतः  भगवान्का भक्त 
उद्धवजी 

स्मारितेश्वरः  भगवान्को 
स्मरणले 





ओत्कण्डयात्  बेचैन हनुभएको 
हूुनाले 

प्रतिवक्तुं  उत्तर दिन 

न च उत्सेहे  सव्नुभएन 


ताक्यार्थ जब विदुरजीले परमभक्त उद्धवजीसंग यसप्रकार भगवानूसंग सम्बन्ध राख्ने कुराहरू 
सोध्नुभयो । भगवान्को स्मरणले बेचैन हुनुभएको हनाले उहाँले विदुरजीले सोधेका प्रश्नहरूको 


उत्तर दिन सक्नुभएन । 


यः पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचितः । 


तन्नेच्छद् रचयन् यस्य सपर्या बारुलीलया ॥ २॥ 


पलार्थ 

यः  जुन 

पञ्चहायनः  पाँंचवर्षको 
बालक 

बाललीलया  बाललीलाद्रारा 
यस्य  जुन श्रीकृष्णको 


सपर्यां  भगवान् श्रीकृष्णको 
मूर्तिको कल्पना गरेर पूजा 
रचयन्  गर्न उद्धवजी 

मात्रा  आमाले 

प्रातः  प्रातःकालका 





आरशाय  भोजनका लागि 
याचितः  बोलाउँदाखेरि 
तत्  त्यो भोजन 

न फेच्छत्  इच्छा गर्नुभएन 


ताक्यार्थ जब उद्धवजी पाँच वर्षको हुनहन्थ्यो तब बालकहरूलेक मूर्तिको कल्पना गरेर उहाँ 
श्रीकृष्ण भगवान्को सेवापूजामा तन्मय हूनुहन्थ्यो । आमाले प्रातःकालको भोजनका लागि 
बोलाउंदाखेरि पनि उहाँ पूजा छोडर भोजनका लागि जानुहुन्नथ्यो । 


स कथं सेवया तस्य काटेन जरसं गतः। 
पृष्टो वार्तां प्रतिनूयाद् भुः पादावनुस्मरन् ॥ ३॥ 


५९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ 

तस्य  उहाँ भगवान्को वार्तां  विदुरजीद्रारा प्रश्न अनुस्मरन्  स्मरण गर्दै 

सेवया  सेवाद्रारा पृष्टः  सोधिएका कथं  कसरी 

कालेन  कालको प्रभावले सः  उहाँ उद्धव प्रतिनूयात्  उत्तर दिन 

जरसं  बुढा भतुंः  भगवान् श्रीकृष्णको सकनुहुन्थ्यो 

गतः  भएका पादो  चरणकमलको 





वाक्यार्थ उहाँ भगवान्को सेवाद्वारा कालको प्रभावले बुढा भएका विदुरजीद्रारा प्रश्न सोधिएका 
उद्धव भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको स्मरण गर्दै कसरी उत्तर दिन सक्नुहन्थ्यो ? 


स मुहतंममभृत्तष्णीं कृष्णाङ्प्रिसुधया भृराम् । 
तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साघु निवृंतः॥ ४॥ 





पदढार्थ 

सः  उहाँ उद्धव साघु  राग्रोसंग भृराम्  चुर्लुम्म 
कृष्णाङ्धिसुधया  भगवान् निवृतः  आनन्दित भएका निमग्नः  इबेर 
श्रीकृष्णको चरणकमलको तीव्रेण  तीव्र मुहतंम्  दुई घडीसम्म 
स्मरणबाट उत्पन्न भएको भक्तियोगेन  भक्तियोगले तुष्णीं  मौन 
परमानन्दबाट भगवानूमा अभूत्  हनुभयो 


ताक्यार्थ उद्धवजी भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको स्मरणबाट उत्पन्न भएको आनन्दको 
सागरमा चुर्तुम्म इबेर दुई घडीसम्म मौन हूनुभयो । 


पुरुकोद्धिन्नसर्वाद्गो मुञ्चन् मीरदुशा शुचः। 
पूणांथां लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसम्प्लुतः ॥ ५॥ 


पढार्थ 
पुलकोद्धिन्नसवां्गः  सम्पूर्ण मुञ्चन्  निकाल्दै पृणाथः  उद्धवजीलाई कृतकृत्य 
शरीरमा रोमाञ्च भएर स्नेहप्रसरसम्प्टुतः  भगवान्को भएको 


मीलदृशा  चिम्लिरहेका प्रमप्रवाहमा चुर्लुम्म इबेको लक्षितः  ठान्नुभयो 
आंँखाद्रारा देखेर 

सुचः  आंसु तेन  विदुरजीले 
ताक्यार्थ उद्धवजीको सम्पूर्ण शरीरमा रोमाञ्च भयो । उहाँले जंँखा चिम्लेर ओंँखाबाट आंसु 
निकाल्दै भगवत्प्रमको प्रवाहमा इुबेको देखेर विदुरजीले उहाँलाई कृतकृत्य भएको ठान्नुभयो । 





रालानन्द्री लीक 


५५२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


रानकेभ॑गवल्छोकान्नृखोकं पुनरागतः। 
विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

भगवल्लोकात्  भगवान् आगतः  आएर विदुरं  विदुरलाई 
श्रीकृष्णको लोकबाट नेत्रे  आंसु प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 
पुनः  फेरि विमृज्य  पुछेर आह  भन्नुभयो 
शानकेः  विस्तार उद्धवः  उद्धवले 

नृलोकं  मनुष्यलोकमा उत्स्मयन्  आश्चर्य प्रकट गर्दै 





ताक्यार्थ केटी समयपचछ्ि जब उद्धवजी श्रीकृष्णको लोकबाट ओर्लेर फेरि विस्तारै विस्तारे 
यस संसारमा आउनुभयो, तब उहांले आंसु पुर्छेर भगवानूको लीलाको स्मरणले विस्मित हदे 
यसप्रकार भन्न लागनुभयो । 


उद्धव उवाच उद्धवजीले भन्नुभयो 
   मीर्णेष्वजगरेण  
कृष्णद्युमणि निम्लोचे गीणेष्वजगरेण ह । 
किं नु नः कुलं बरूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

कृष्णद्युमणिनिम्खोचे  भगवान् नः  हामीहरूको करालं  कुशलताको विषयमा 
श्रीकृष्णरूपी सूर्य अस्त भएपचछछि गृहेषु  घर अहम्  म फेरि 

अजगरेण  काल अथवा मीर्णेषु  ग्रस्त भएपछ्छि किंनु के 

शोकरूपी सर्पले गतश्रीषु  सम्पूर्ण समृद्धि नष्ट बरूयां  कुरा गरौँ 

ह  निश्चय नै भएकाको 





ताक्यार्थ विदुरजी ! श्रीकृष्णरूपी सूर्य अस्त भएपच्छि हाम्रा घरहरूलाई काल अथवा शोकरूपी 
सर्पले व्याप्त गरेको छ। संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरू श्रीहीन भएका छन्। अब म उनीहरूको 
कुशलताको विषयमा तपाईसंग के कुरा गरौँ ? 


दुभंगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । 
् ड ०१    
ये संवसन्तो न विदुहरि मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

अयंयो यद्वः तु  त्यसमा पनि विशेष नितराम्  अत्यन्त भाग्यहीन 
लोकः  लोक गरेर यदु वंशीहरू त छन् 

दुभंगः  भाग्यहीन छ ये  जुन यदुहरूले 


रालानन्द्री लीक 


५५८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
संवसन्तः  संगै बस्दा मीनाः  त्यहाँका माछ्ाहरूले न विदुः  जानेनन् 
अपि  पनि नजाने बत  यो खेदको कुरोहो 


उडुपम्  क्षीरसागरको जलमा इव  रै 

प्रतिबिम्बित चन्द्रमालाई हरि  श्रीकृष्णको महत्त्वलाई 
ताक्यार्थ यो लोक भाग्यहीन छ, यसमा पनि यदुहरू अत्यन्त भाग्यहीन छन्। जसरी समुद्रमा 
प्रतिबिम्बित चन््रमालाई त्यहाँका माछ्ाहरूले यी चन्द्रमा अमृतमय हुन् भन्ने नजानीकन सामान्य 
जलचरका रूपमा मात्र जान्दछन् त्यसै गरी यादवहरूले भगवान् श्रीकृष्णको महत्त्वलाई जानेनन्। 
यो खेदको कुरो हो। 





इव्नितज्ञाः पुरुप्रोढा एकारामाश्च सात्वताः । 
सात्वतामृषभं सवें भूतावासममंसत ॥ ९॥ 


पदढार्थ 
इद्वितज्ञाः  मनको भावलाई सर्वे  सम्पूर्ण ऋषभं  एक श्रेष्ठ यादवको 
जानन सक्ने सात्वताः  यादवहरूले रूपमा मात्र 


पुरुप्रोाः  अत्यन्त समरूदार भूतावासम्  सर्वान्तर्यामी अमंसत  जान्दथे 
एकारामाः च  एके ठँमा भगवान् श्रीकृष्णलाई 
बसेर क्रीडा गर्ने सात्वताम्  यादवमध्ये 
ताक्यार्थ यादवहरू अ्ककि मनको भावलाई जानन सक्ने र अत्यन्त समण्दार थिए। उनीहरू 
भगवानूसंग एकै ठाडँमा बसेर क्रीडा गर्दथे तापनि उनीहरूले समस्त विश्वका आश्रय सर्वान्तर्यामी 
श्रीकृष्णलाई एक सर्वश्रेष्ठ यादवहरूको रूपमा मात्र जान्दथे । 





देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिताः । 
भ्राम्यते धीन तद्वाक्येरात्मन्युप्तात्मनो हरो ॥ १० ॥ 


पढार्थ 
ये  जुन अन्यदसदाश्रिताः  व्यर्थ आत्मनि  आत्मस्वरूप 
देवस्य  भगवान्को वैरभाव लिएका हरो  भगवान् श्रीकृष्णमा 
मायया  मायाद्रारा ये च  जुन शिशुपाल आदि उप्तात्मनः  मनलाई समर्पण 
स्पृष्टाः  व्याप्त भएका जुन॒ छन् गर्ने मजस्ता व्यक्तिको 
यादवहरू र तद्वाक्येः  तिनीहरूका यो धीः  बुद्धि 

यादव त हो नि भन्ने वाक्यले न भ्राम्यते  मोहित हुदैन 





ताक्यार्थ किन्तु भगवान्को मायाले मोहित यी यादवहरू र भगवानूसँंग विनाकारण वैरभाव 
राख्ने शिशुपाल आदिका भ्यो यादव त हो नि भन्ने अवहेलना र निन्न्दासूचक वाक्यद्वारा 


रालानन्द्री लीक 


५९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


आत्मस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णमा मनलाई समर्पण गर्ने मजस्ता व्यक्तिको बुद्धि कुनै पनि 
परिस्थितिमा मोहित हदेन। 


परदश्यांतप्ततपसामवितप्तदुशां नृणाम् । 


आदायान्तरधादयस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ९॥ 

पदढार्थ 

यः  जो भगवान् श्रीकृष्णले अवितृप्तद्शां  उनीहरूको प्द्श्यं  दर्शन दिएर त्यसपचछि 
अतप्ततपसाम्  पूर्वजन्ममा आंखाले तृप्ति प्राप्त नर्द आदाय  लिएर 

कुनै तपस्या नगररेका भाग्यरहित लोकटोचनम्  संसारका अन्तरात्  अन्तरध्यान हुनुभयो 
नृणाम्  मनुष्यहरूका लागि प्राणीहरूका लागि ओंँखातुल्य 

स्वबिम्बं  आपनो मूर्तिलाई 

ताक्यार्थ जसले भगवान्लाई प्राप्त गर्ने उेश्यले कुनै प्रकारको पनि तपस्या गरेका धिएनन्, 
त्यस्ता मनुष्यहरूलाई दर्शन दिएर उनीहरूको दर्शनको लालसा पूर्ण नभरई भगवान् श्रीकृष्णले 
संसारका प्राणीहरूका लागि ओआंँखातुल्य आफ्नो मूर्तिलाई लिएर अन्तध्यनि हुनुभयो । 





यन्मरत्य॑लीलोपयिकं स्वयोग 
मायाबलं दशंयता गृहीतम् । 
विस्मापनं स्वस्य च सोभगद्ः 
परं पदं भूषणभूषणा््खम् ॥ १२॥ 
पदार्थ 
मत्यंलीटोपयिकं  सोभगर्दैः  सौन्दर्यसमृद्धिको यत्  जुन शरीर 
मनुष्यलीलाको लागि योग्य परं  परम स्वयोगमायाबटं  आपनो 
स्वस्य  आप्ना लागि पदं  आधार भएकाले योगमायाको शक्ति 
च  पनि भूषणभूषणाङ्गम्  आप्ना दशंयता  देखाउने भएका 
विस्मापनं  आश्चर्य प्रकट शरीरका आभूषणहरूलाई पनि हद््रारा 
गराउने शोभित गराउन गृहीतम्  प्रकट गरिएको थियो 





ताक्यार्थ मनुष्यलीलाको लागि योग्य, आफ्ना लागि पनि आश्चर्य प्रकट गराउने 
सौन्दर्यसमृद्धिको परम आधार भएकाले आफ्ना शरीरका आभूषणहरूलाई पनि शोभित गराउने जुन 
शरीर आफ्नो योगमायाको शक्ति देखाउने भएका हरिद्रारा प्रकट गरिएको थियो । 


यद्धम॑सूनो॑त ९  ९ राजसूये ् 
यद्धमंसूनोबंत राजसूये 


रालानन्द्री लीक 


९५५६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
निरीक्ष्य दुक्स्वस्त्ययनं त्रिरोकः । 
कार्स्न्येन चाद्येह गतं विधातु 
र्वाक्सुतो कोशरमित्यमन्यत ॥ १३॥ 
पदार्थ 


बत  आश्चर्यको कुरा हो 
धमसूनोः  युधिष्ठिरको 
राजसूये  राजसूय यज्ञमा 
त्रिलोकः  तीनै लोकका 


यत्  भगवान्को जुन 
ई 

निरीक्ष्य  देखेर 
विधातुः  ब्रह्माजीको 


प्राणीहरूले अर्वाक्सृतो  अर्वाचीन मनुष्यादि 
दुक्स्वस्त्ययनं  ओं खाहरूलाई सृष्टिमा 
परमानन्द दिने कोशम्  जुन निपुणता हो 


त्यो 


अध्याय २ 


कार्त्स्न्येन  सम्पूर्ण रूपमा 
अद्य  आज 

इह  भगवान् श्रीकृष्णको 
शरीरको निर्माणमा नै 

गतं  खर्चिएको छ 

इति  भन्ने 

अमन्यत  मानेका थिए 





ताक्यार्थ आश्चर्यको कुरो के छ भने युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा आएका तीनै लोकका 
प्राणीहरूले आं खाहरूलाई परमानन्द दिने भगवान्को शरीरलाई देखेर ब्रह्माजीको अर्वाचीन 
मनुष्यादि सुष्टिमा जुन निपुणता हो त्यो सम्पूर्णरूपमा आज भगवान् श्रीकृष्णको शरीरको 


निर्माणमा नै खर्चिएको छ भन्ने मानेका थिए। 


यस्यानुरागप्टुतहासरास 
टीलावलोकप्रतिरब्धमानाः। 
व्रजस्त्रियो दुग्भिरनुपवृत्त 
धियोऽवतस्थुः किर कृत्योषाः ॥ ९४ 
पदार्थ 
यस्य  जुन भगवान्को द्ग्भिः  एक पटकको हेराइले 
अनुरागप्टुतहासरासलीलाव कृत्यशेषाः  घरायसी काम 
लोकप्रतिकन्धमानाः  हासो, छोडेर 
विनोद र लीलापूर्वकको अनुप्रवृत्तधियः  भगवानूमा 


मात्र चित्तवृत्ति लगाएर 
किल  निश्चय नै 


हेरादृद्रारा सम्मान प्राप्त गरेका 
व्रजस्तियः  व्रजका स्त्रीहरू 





अवतस्थुः  जडजस्तो भएर 
बस्दथे 


रालानन्द्री लीक 


५५७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ भगवान्को हँसो, विनोद र लीलापूर्वकको हेराद्रारा सम्मानित भएका तव्रजका 
स्त्रीहरूको दृष्टि उहाँतिर सर्धं आकृष्ट भट्ररहन्थ्यो । उनीहरूको चित्त निरन्तर भगवानूमा तल्लीन 
भट्रहन्थ्यो । यसैले उनीहरू आफ्नो घरायसी कामकाजलाई छोडेर जडजस्तो भएर बस्दथे । 


  न्द स 
स्वशान्तरूपाष्वतर् स्वरूप 


रभ्यद्यंमानेष्वनुकम्पितात्मा । 
परावरेशो महदंशयुक्तो 
ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्निः ॥ १५॥ 
पढार्थ 
स्वशान्तरूपेषु  उहांके अनुकम्पितात्मा  महदंशयुक्तः  आफनो कार्य 
शान्तस्वरूप महात्माहरू महात्माहरूमाथि कृपा गर्नका महत्तत्त्वले युक्त भएको शरीर 
इतरेः  अरू लागि लिएर 
स्वरूपैः  अशान्त परावरेशः  ब्रह्मा आदि देवता यथा  जसरी 
दुष्टस्वरूपहरूद्रारा र हामीहरूका पनि ईश्वर अग्निः अग्नि काठमा प्रकट 
अभ्यद्य॑मानेषु  पीडित भएपछ्छि भगवान्  भगवान् भए 
अजः  नजन्मने भरईकन हि  निश्चय नै 
अपि  पनि जातः  प्रकट हुनुभयो 





ताक्यार्थ चराचर जगत् र प्रकृतिका स्वामी भगवान्ले आपफ्ना शान्तस्वरूप महात्माहरू आपने 
घोररूप असुरहरुद्रारा पीडित भएको देखेर करुणाभावले उहाँ द्रवित हुनुभयो र अजन्मा भरईकन 
पनि आफ्नो कार्य महत्तत्वले युक्त भएको शरीर लिएर काठबाट अग्नि प्रकट भए प्रकट 
हूनुभयो । 


मां खेदयत्येतदजस्य जन्म 


रोपो 
विडम्बनं यद् वसुदेवगेहे । 
व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं 
पुराद् न्यवात्सीद् यद्नन्तवीयंः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 
अजस्य  नजन्मने भरईकन पनि जन्मविडम्बनं  सामान्य व्रजे  व्रजमा कसको भयले 


भ, 


वसुदेवगृहे  वसुदेवको घरमा मनुष्यजस्तो भएर जन्म लिनु वासः  बस्नु 


रालानन्द्री लीक 


५५५८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
स्वयं  आफू स्वयं इव  फैँ गरी यद् एतत्  यी जति पनि 
अनन्तवीयंः  अनन्त पुरात्  मथुराबाट लीलाहरू छन् ती सबैले 
पराक्रमशाली भरईकन पनि न्यवात्सीत्  भाग्नुभयो मां  मलाई 

अरिभयात्  शत्रुबाट डराए खेदयति  दुःखी गरा्ंछन् 





ताक्यार्थ अजन्मा भएर पनि वसुदेवजीको घरमा जन्म लिनु, सबलाई अभयदान दिनेवाला भएर 
पनि कसको भयले व्रजमा गएर लुक्नु र अत्यन्त पराक्रमी भर्ईकन पनि कालयवन आदि शत्रुबाट 
उराए फैँ गरी अगाडि मथुरापुरीलाई छोडर भागनु इत्यादि भगवान्का लीलाहरू बारम्बार मेरो 
स्मरणमा आएर मलाई दुःखी गराउँदछन् । 


दुनोति चेतः स्मरतो ममेतद् 

यदाह पादावभिवन्द्य पित्रोः। 
ताताम्ब कसादुरुशङ्कतानां 

प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

कसलाई मारेर कसात्  कंसबाट एतत् यत्  भगवान् श्रीकृष्णले 
पित्रोः  पिता वसुदेव र उरुङ्कितानां  ज्यादै उराएको भनेका यी कुराहरू 
मातादेवकीको हुनाले स्मरतः  सम्ेदाखेरि 

पादौ  चरणमा अकृतनिष्कृतीनाम्  हजुरको मम  मेरो 

अभिवन्द्य  नमस्कार गरेर सेवा गर्न असमर्थ चेतः  चित्त 

आह  भन्नुभयो नः  हामीहरूमाथि दुनोति  अत्यन्त व्यथित हुन्छ 
तात  हे पिताजी प्रसीदतं  तपाई दुबै प्रसन्न 

अम्ब  हे माताजी हुनुहोला 





ताक्यार्थ उहाँले आपफना पिता माता वसुदेव र देवकी दुबैका चरणमा वन्दना गरेर भन्नुभएको 
धथियो हे पिताजी! हे माताजी ! कसको भयको कारणले मबाट तपार्ईहरूको कुनै सेवा हून 
सकेन । मेरो यो अपराधमाथि ध्यान नदिईकन तपार्ईहरू ममाथ प्रसननन हुनुहोला । उहाँले भनेका यी 
कुराहरू सम्दाखेरि मेरो चित्त अत्यन्त व्यथित हुन्छ । 


को वा अमुष्याङ्प्रिसरोजरेणुं 
विस्मतुंमीरीत पुमान् विजिघन्। 
यो विस्फुरद्भ्रूविरपेन भूमे 
भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

वा अथवा कः  कुनचाहिं 

अमुष्य  यी भगवान् पुमान्  मनुष्य 

श्रीकृष्णको विस्मतुम्  त्यसलाई विर्सन 
अडन्रिसरोजरेणुं  ईरीत  समर्थ होला 


चरणकमलको धूलोलाई 
विजिघ्रन्  ग्रहण गरेपछि 


यः  जुन भगवान् श्रीकृष्णले 





५५९ 


अध्याय २ 


विस्युरदुभ्रूवियपेन  आंखीर्भौका 
सड्केतमा चल्ने 

कृतान्तेन  कालद्रारा 

भूमेः  परथिवीको 

भारं  भारलाई 

तिरश्चकार  नाश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ जसले ओंखीभँका सङ्केतमा चल्ने कालद्रारा नै पृथिवीको सम्पूर्ण भार नाश 
गर्नुभयो त्यस्ता गवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको धुलो ग्रहण गरेपछ्छि त्यस्तो कुन मानिस होला, 


जसले उहाँलाई एकक्षणका लागि पनि विर्न सक्ला ? 
दुष्टा भवद्धिन॑नु राजसूये 
चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धिः 
यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग् 
योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९॥ 


पढार्थ 
यां  जुन ह  युधिष्ठिरको राजसूय 
सिद्धिं  सिद्धिलाई यज्ञमा 







सम्यग्योगेन  राम्रोसंग गरिएको कृष्णं  कृष्णसंग 
भक्तियोगद्रारा द्विषतः  द्वेष गर्ने 
योगिनः  योगीहरू चेद्यस्य  शिशुपाललाई 
संस्पृहयन्ति  प्राप्त गर्न अपि पनि 

खोज्दछन् त्यही सिदधिलाई मिलेको थियो 

भवद्धिः  तपार्हहरद्रारा 





ननु  निश्चय नै 

दष्टा  देखिएको थियो 
तदिरहं  त्यस्ता प्रभावशाली 
भगवान्को विरहलाई 

कः  कुन मानिसले 

सहेत  सहन गर्न सक्ला 


ताक्यार्थ तपार्ईहरूले युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा प्रत्यक्ष देख्नुभएको थियो । त्यहाँ श्रीकृष्ण 
भगवानूसंग द्वेष गर्ने शिशुपाललाई पनि त्यो सिद्धि मिलेको थियो जुन सिदधिलाई प्राप्त गर्नका 
लागि ठुलाडला योगीहरू योगसाधना गर्दछन् । त्यस्ता भगवान् श्रीकृष्णको विरहलाई कसले सहन 
गर्न सक्ला ? 


तथेव चान्ये नरलोकवीरा 
य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । 


रालानन्द्री लीक 


५६० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


  ५ 
न्त्रः पवन्त नयनाभमराम 
पाथांस्त्रपूत  पदमापुरस्य ॥ २० ॥ 


पदार्थ 
ये  जुन कृष्णमुखारविन्दम्  भगवान् च  पनि 
अन्ये  अरू श्रीकृष्णको मुखारविन्दमा तथा एव  शिशुपालले नै 
नरलोकवीराः  मनुष्यलोकका नित्रैः  आंखाहरूले अस्य  भगवान्को 
वीरहरूले पिबन्तः  ठे पदम्  स्थान अथवा चरणलाई 
आहवे  महाभारको युद्धमा पाथांस््रपूतः  अर्जुनका आपुः  प्राप्त गरे 
नयनाभिरामं  आं खालाई अस्त्रको प्रहारले निष्पाप भएर 
आनन्द दिने परमधाम प्राप्त गरेका थिए 
तिनीहरूले 





ताक्यार्थ शिशुपालले जस्तै ने महाभारतको युद्धमा जुन योद्धाहरूले आप्नो आंखाका अगाडि 
भगवान् श्रीकृष्णको नयनाभिराम मुखकमलको दर्शन गर्दै अर्जुनको बाणका प्रहारले आहत भएर 
प्राणत्याग गरेका थिए तिनीहरूले पनि भगवान्को परमधामलाई ने प्राप्त गर। 


स्वय त्वसाम्यातिशयस्त्यधीर  
स्वाराज्यटरक््म्याप्तसमस्तकामः। 
बलिं हरद्धिशिरलोकपालेः 
किरीरकोययेडितपादपीठः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
स्वयं  भगवान् स्वयम् स्वाराज्यलक्षम्याप्तसमस्त  चिररोकपाठेः  असंख्य 


असाम्यातिङयः  आपूभन्दा कामः  आत्मानन्दको प्राप्तिरूप लोकपालहरद्रारा 
ठुलो र बराबर अरू कोटी सम्पत्तिद्रारा सर्धं पूर्णकाम किरीटकोरयेडितपादपीठः  


नभएका हुनुहुन्थ्यो र मुकुटको अग्रभागले स्तुति 
त्र्यधीशः  तीनै लोकका बलिं  कर अथवा पूजालाई गरिएको हुनुहुन्थ्यो 
मालिक हरद्धिः  अर्पण गर्ने 





वाक्यार्थ भगवान् स्वयम् आफूभन्दा ठुलो र बराबर अरू कोटी नभएका तीनै लोकका मालिक 
आत्मानन्दको प्राप्तिरूप सम्पत्तिद्रारा सर्धं पूर्णकाम हूनुहुन्थ्यो र कर अथवा पूजालाई अर्पण गर्ने 
असंख्य लोकपालहरूद्रारा मुकुटको अग्रभागले स्तुति गरिएको हुनुहन्थ्यो । 


न   र 
तत्तस्य केङ्यमरं भृतान्नो 


रालानन्द्री लीक 


५६१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
विग्ापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । 


तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये 
न्यबोधयद् देव निधारयेति ॥ २२॥ 


पदार्थ 
अङ्गं  हे प्रिय विदुजी वि निवेदन गर्नृुन््यो केयम्  सेवाभावले 
परमेष्ठिधिष्ण्ये  राजसिंहासनमा देव  हे देव नः  हामीजस्ता 
निषण्णं  बसेका निधारय  हाम्रो प्रार्थना भृतान्  सेवकलाई 

 ३ ५, 
उग्रसेनम्  उग्रसेनको अगाडि सुन्नुहोस् विग्लापयति  व्यथित गरारंछ 
तिष्ठन्  खडा भएर भगवान् तस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
श्रीकृष्ण इति  यसप्रकारको 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण राजसिंहासनमा बसेका उग्रसेनको अगाडि खडा 
भएर निवेदन गर्नृहुन्थ्यो देव हाम्रो प्रार्थना सुन्नुहोस्। उहाँको यसप्रकारको सेवाभाव सम्फदा 
हामी जस्ता सेवकको चित्त अत्यन्त व्यथित हुन्छ । 


अहो बकी यं स्तनकालकूटं 
जिघांसयापाययदृप्यसाध्वी । 

ठेमे गतिं घाच्युचितां ततोऽन्यं 
कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३॥ 


पढार्थ 

अहो  अहो अपाययत्  पिलाएकी थिई ततः  भगवान् श्रीकृष्णदेखि 
असाध्वी  पापिनी उसले पनि अन्यं  अतिरिक्त 

बकी  पूतनाले घान्युचितां  धाई आमाले कं  कुन 

जिघांसया  मार्ने इच्छाले पाउनेजस्तो दयालुं  दयालुका 
स्तनकालकूटं  स्तनमा हलाहल गतिं  सम्मान शरणं  शरणमा 

विष लगाएर रेमे  प्राप्त गरी तरजेम  जान सक्छ 

यं  जुन भगवान् श्रीकृष्णलाई 





वाक्यार्थ पापिनी पूतनाले आपफ्ना स्तनमा हलाहल विष लगाएर भगवान् श्रीकृष्णलाई मार्ने 
इच्छाले दुध पिलाएकी थिई। उसले पनि धाई आमाले पाउनेजस्तो सम्मान प्राप्त गरी। यसर्थ 
भगवान् श्रीकृष्णदेखि अतिरिक्त कुन दयालुका शरणमा हामी जान सक्छ ? 


रालानन्द्री लीक 


५६२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


४७०९ भागवतांस्त्यधीरो र 
मन्येऽसुरान् 
संरम्भमागौभिनिविष्टचित्तान् । 
ये संयुगेऽचक्षत ताक्ष्यपुत्र 


मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 

ये  जुन असुरहरूले आपतन्तम्  आपूतिर 

संयुगे  युद्धमा आदइलाग्ने 

असे  कांँधमा ताक्ष्यपुत्रम्  गरूडलाई 
सुनाभायुधम्  भगवान् हरिलाई अचक्षत  देखे 

राखेर असुरान्  ती दैत्यहरूलाई पनि 


त्यधीरो  भगवानमै 


अध्याय २ 


संरम्भमागोमिनिविष्टचित्तान्   . 


 
वेरभावजनित क्रोधका कारणले 
चित्त लागेका 

भागवतान्  भगवान्का भक्त नै 
मन्ये  ठन्दद्ु 





ताक्यार्थ विदुरजी ! म त वेरभावजनित क्रोधको कारणले चित्त सर्धं श्रीकृष्णमा लागिरहने 


असुरहरूलाई पनि भगवानूकै भक्त ठान्दद्ुं किनभने उनीहरूलाई 


सर्धं युद्धमा भगवान्लाई आफनो 


कोँधमा चढाएर आफूतिर आइलाग्ने गरुडजीको दर्शन भद्ररहन्थ्यो । 


र  जातो १ भोजेन्द्रबन्धने न 
वसुदवस्य द्वक्वा जाता न्द्रबन्यनं  


चिकीषुभंगवानस्या . सामजेनाभियाचित दे  
चिकीषुभंगवानस्या   ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

अजेन  ब्रह्माजीको चिकीषुंः  चाहनुहुने 
अभियाचितः  प्रार्थनालाई भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
स्वीकार गरेर भोजेन्द्रबन्धने  कसको 
अस्याः  पृथिवीको कारागारमा 

शम्  कयाण वसुदेवस्य  वसुदेवकी 


त  पत्नी देवकीमा 
जातः  उत्पन्न हुनुभएको थियो 





वाक्यार्थ ब्रह्माजीको प्रार्थनाले पृथिवीको भारलाई हटाएर उनलाई सुखी गराउन चाहनुहुने 
भगवान् श्रीकृष्ण कसको कारागारमा वसुदेवकी पत्नी देवकीको पुत्रका रूपमा उत्पन्न हूनुभएको 


थियो । 


ततो नन्दब्रजमितः पित्रा कसाद् विनिभ्यता । 


एकादश समास्तत्र गूढाचिंः सबलोऽवसत् ॥ २६॥ 


रालानन्द्री लीक 


५६२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पढार्थ 

ततः  त्यसपछि इतः  जानुभयो एकादश  एघार 

कंसात्  कंसबाट तत्र  त्यहां समाः  वर्षसम्म 


विबिभ्यता  उराउनुभएका गूढाचिंः  आफनो प्रभावलाई अवसत्  बस्नुभयो 
पित्रा  वसुदेवजीका साथ लुकाएर 

नन्द्व्रजम्  नन्दबाबाको त्रजमासबकः  बलरामजीले सहित 
ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण कंसबाट डउराउनु भएका पिता वसुदेवजीका साथ 
नन्दबाबाको व्रजमा जानुभयो । त्यहाँ उहाँ आफ्नो प्रभावलाई लुकाएर बलरामजीका साथ एघार 
वर्षसम्म बस्नुभयो । 


परीतो वत्सपेवत्सांशारयन् व्यहरद्धिभुः। 
यमुनोपवने कूजद् द्विजसङकलिताङ्प्रिपे ॥ २७ ॥ 
कमारी   ५  ्र्षणीयां द व्रजौकसाम् 

कोमारीं दशयंशष्टं प्क्षणीयां रजोकसाम् । 
रुदन्निव हसन् मुग्ध बालसिंहावलोकनः ॥ २८ ॥ 





पढार्थ 

वत्सैः  बाच्छाका रक्षक  रुद्न् इव  आपफूले खोजेको कूनतद्विनसद्कलिताङ्धरिपे  
ग्वालाहरूद्रारा वस्तु नपादा रोएै र कहिले पक्षीको कलरवले पूर्ण 
परीतः  धेरिएर हसन्  हांस्दै वृक्षहरूले युक्त भएको 
त्रजोकसाम्  व्रजवासीहरूका अनि भीषण दैत्यहरू अगाडि यमुनोपवने  यमुनाको 
लागि आएको समयमा नजिकको बर्गँचामा 
्रक्षणीयां  दर्शन योग्य मुग्धबालसिंहावलोकनः  वत्सान्  बाच्छाहरूलाई 
कोमारीं  बाल बालसिंहले हरै ठ्न चारयन्  चराउेदे 

चेष्टां  लीला लाई विभुः  व्यापक उहाँ भगवानूले न्यहरत्  क्रीडा गर्नुभयो 
दशंयन्  देखाडदे 





ताक्यार्थ बाच्छाका रक्नक ग्वालाहरूद्वारा घेरिएर व्रजवासीहरूका लागि दर्शन योग्य बाल लीला 
देखारदे आफूले खोजेको वस्तु नपादा रोएैँ र॒कटहिले हाँस्दे अनि भीषण दैत्यहरू अगाडि 
आएको समयमा बालसिंहले हिरम हेर्न भगवान् श्रीकृष्ण पक्षीको कलरवले पूर्णं वृक्षहरूले युक्त 
भएको यमुनाको नजिकको बरगँचामा बाच्छाहरूलाई चरा्ँदे क्रीडा गर्नुभयो । 


स एव गोधनं लक्ष्या निकेतं सितगोवृषम् । 
चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


५६८ 


तृतीय स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


सः एव  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण निकेतं  आश्रय भएको 


अलि इलो भएपच्छि 
रक्ष्याः  शोभा आदि 
सम्पत्तिको 


०९ ५ 

सितगोवृषम्  सेता गोरुहरू र 
गोधनं  गाईहरूलाई 
चारयन्  चराँदे 





ताक्यार्थ उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण अलि ठुलो भएपचछि शोभा 


अध्याय २ 


रणदधेणुः  बांसुरी बजाडदै 
अनुगान्  आप्ना पछि लाग्ने 
गोपान्  गोरालाहरूलाई 
अरीरमत्  प्रसन्न पार्मुभयो 
आदि सम्पत्तिको आश्रय भएका 


सेता गोरुहरू र गाईहरू चराँदे र वाँ सुरी बजाँदे गरेर आप्ना पछि लागने गोठालाहरूलाई प्रसन्न 
पार्नुभयो । 


प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिनः कामरूपिणः। 
लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बालः क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥ 


पदार्थ 

भोजराजेन  कसले तान् तान्  ती ती मायावी लीलया  सजिलैसंग 
प्रयुक्तान्  पठाएका राक्षसहरूलाई व्यनुदत्  मार्नुभयो 
मायिनः  मायावी बालः  बालकले 

कामरूपिणः  इच्छानुसारको कीडनकान् इव  खेलका 

रूप धारण गर्न साधनहरूलाई फुटाएयै 





वाक्यार्थ यसै समयमा जब कंसले उहाँलाई मार्नका लागि इच्छानुसार रूपधारण गर्ने धैरे 
मायावी राक्षसहरूलाई पठायो तब भगवान्ले बालकटहरूले खेलौनाहरू फुटाएैँ ती दानवहरूलाई 
सजिलैसंग मारिदिनुभयो । 


विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । 
उत्थाप्यापाययद् गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

विषपानेन  विषमिभ्रित जल उत्थाप्य  अमृतदुष्टिले बचाएर तत्तोयं  त्यही जल 

पिएर भुजगाधिपम्  सर्पराज गार्ईहरूलाई र गोपहरूलाई 
विपन्नान्  मेका कालीयलाई अपाययत्  पिलाउनुभयो 
बालकटहरूलाई निगृह्य  दण्ड दिएर 

गावः  गारईहरूलाई प्रकृतिस्थितम्  विषले रहित 





तवाक्यार्थ कालीय नागलाई दमन गरेर विषमिध्रित पानी पिएर मरेका ग्वालबाल र गाईहरूलाई 
जीवित गराएर उनीहरूलाई कालीय दहको विषले रहित जल पिलाउनुभयो । 


अयाजयद् गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमे । 


रालानन्द्री लीक 


८६५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीष॑न् सदन्ययं विभुः ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

उरुभारस्य  ठलो राशिका द्विजोत्तमेः  उत्तम ब्राह्मणहरूले गोसवेन  गोवर्धन पूजारूप 
रूपमा रहेको सहित भएका अयाजयत्  यज्ञ गर्न 
वित्तस्य  धनको विभुः  व्यापक भगवान् लगाउनुभयो 

सदुन्ययं  राम्रो उपयोग श्रीकृष्णले 

चिकीरष॑न्  गर्ने इच्छाले गोपराजं  नन्दबाबालाई 





ताक्यार्थ इलो राशिका रूपमा रहेको धनको उपयोग गराउन उत्तम ब्राह्मणहरूको सहायता 
लिएर नन्दबाबालाई भगवान् श्रीकृष्णले गोबर्दनपूजारूप यज्ञ गर्न लगाउनुभयो । 


वष॑तीन्द्र न, व्रज प न  
द्रे रजः कोपाद् भग्नमानेऽतिविहलः। 
गोत्रलीलातपत्रेण ०.९ 
गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३६॥ 





पदार्थ 

भद्र  हे प्रिय विदुरजी अतिविहलः  अत्यन्त विहल गोत्रखीलातपत्रेण  गोवर्धन 
इन्द्रे  इन्द्रको भएको पहाडलाई खेलौना छाताजस्तो 
भग्नमाने  मान भङ्ग भएपचछि रजः  त्रजमण्डललाई गरी उठाएर 

कोपात्  क्रोधले अनुगृह्णता  अनुग्रह गर्न चाहने त्रातः  रक्ना गर्नुभयो 

वषति  व्रजमा वर्षा गरेपछ्ि भगवान् श्रीकृष्णले 


ताक्यार्थ विदुरजी ! गोवर्द्धन पूजाबाट आफनो मान भङ्ग भएको सम्णी जब इन््रले करुद्ध भएर 
त्रजको विनाश गर्नका लागि पानी बर्साउन आरम्भ गरे, तब भगवानूले करुणावश अनायास नै 
गोवर्दन पहाडलाई छताजस्तो गरी उठाएर अत्यन्त भयभीत ब्रजवासीहरू र पशुहरूको रक्षा 
गर्नुभयो । 


रारच्छरिकरेमष्टं मानयन् रजनीमुखम् । 
गायन् कठपदं रमे स्त्रीणां मण्डलमण्डनः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

रारच्छरिकररेः  शरदऋतुको स्त्रीणां  गोपस्त्रीहरूको ।  गोपिनीहरूका साथ 
चन््रमाको किरणद्रारा मण्डलमण्डनः  मण्डलको रसलीला गर्नुभयो 

मृष्टं  उज्ज्वल भूषण हुनुभएका भगवान् 

रजनीमुखम्  सन्ध्याकाललाई श्रीकृष्ण 

मानयन्  सम्मान दिदे कलपदं गायन्  मधुर गान गर्दै 





रालानन्द्री लीक 


५५६६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वाक्यार्थ शरदऋतुको चन्द्रमाको किरणद्वारा उज्ज्वल भएको सन्ध्याकालको सम्मान गर्दै 
गोपस्त्रीहरूको मण्डलका भूषण हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले मधुर गान गर्दै गोपिनीहरूका साथ 
रसलीला गर्नुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
 विदुरोद्धवसंवादे  अ दितीयो भ् घ्याय 
विदुरोद्धवसंवादे ऽध्यायः ॥ २॥ 


रानानन्द्री लीक 


५६७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
तृतीयो ध्र्याय 
तृतीयोऽध्यायः 
भगवान्का अन्य लीलाचरित्रहरूको वर्णन 
उद्धव उवाच उद्धवजीले भन्नुभयो 
ततः स आगत्य पुरं स्वपित्रो 
श्िकीषंया शं बर्देवसंयुतः। 
निपात्य तुद्गाद्विपुयथनाथं 
हतं न्यकषंद् व्यसुमोजसोन्यांम् ॥ १॥ 
पदढार्थ 
स्वपित्रोः  आपना माता र पुरं  मथुरामा व्यसुम्  उसको मृत 
पिता वसुदेव र देवकीको आगत्य  आणएर शरीरलाई 
रां  कल्याण रिपुयुथनाथं  शत्रुसमूहका ओजसा  बलपूर्वक 
चिकीषंया  गर्ने इच्छाले मालिक कंसलाई उव्याम्  भूरईमा 


बटदेवसंयुतः  बलराम सहित 
सः  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण 
ततः  ब्रजबाट 


तु्वात्  राजसिंहासनबाट 
निपात्य  तल खसालेर 
हतं  मारेर 





व्यकष॑त्  पछारिदिनुभयो 


ताक्यार्थ यसपचल्छि भगवान् श्रीकृष्ण आपफ्ना मातापिता वसुदेव र देवकीको कल्याण गर्ने 
इच्छाले बलरामका साथ मथुरामा आउनुभयो । त्यहां उहाँले शत्रुसमुदायका स्वामी कंसलाई 
राजसिंहासनबाट तलतिर खसालेर अनि उसलाई मारेर उसको मृत शरीरलाई भूर्दमा 


पछारिदिनुभयो । 


सान्दीपनेः सकृत् प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् । 
तस्मे प्रादाद् वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २॥ 


पदार्थ 

सान्दीपनेः  सान्दीपनि गुरुबाट अधीत्य  पढेर 

सकृत्  एकपटक तस्मे  ती सान्दीपनि गुरुलाई 
प्रोक्तं  बताइएको मृतं  मेको 

ब्रह्य  वेद पत्रं  छोरालाई 


सविस्तरम्  विस्तारपूर्वक 





पञ्चजनोदरात्  पञ्चजन नाम 
गरेको राक्षसको पेटबाट ल्याएर 
वरं  वर 

प्रादात्  दिनुभयो 


रालानन्द्री लीक 


१६८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


वाक्यार्थ सान्दीपनि मूनिद्रारा एकपटक उच्चारण गरिएको वेदको साङ्गोपाङ्ग अध्ययन गरेर 
दकषिणास्वरूप उहाँको मेको छोरालाई यमपुरीमा गएर पञ्चजन नामक राक्षसको पेटबाट ल्याएर 
उहाँलाई दिनुभयो । 


समाहुता भीष्मककन्यया ये 

श्रियः सवर्णेन बुभूषयेषाम् । 
गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं 

जहे पदं मूध्नि दधत् सुपण॑ः ॥ ३॥ 


पदार्थ 

श्रियः  लक्ष्मीको मिषतां  हेद्हिरदै सुपणंः  गरुडजीले अमृत हरै 
सवर्णेन  समान आकृति मूध्नि  ती सबैको शिरमाथि स्वभागं  आपफ्नी नित्य 

भएकी पदं  आफनो चरण सङ्गिनीस्वरूप रुक्मिणी लाई 
भीष्मककन्यया  भीष्मकपुत्री दधत्  राख्दै जहे  हरण गर्नुभयो 

रुक्मिणी स्वयंवर समारोहमा गान्धववृत्त्या  गन्धर्वविधिद्रारा 

ये  जुन राजाहरू बुभूषया  विवाहको इच्छा 

समाहूताः  बोलादइएका थिए॒ राखेर 

एषाम्  आएका यी राजाहरूले 





ताक्यार्थ लक्ष्मीको समान आकृति भएकी भीष्मकपुत्री रुकिमिणीको स्वयंवर समारोहमा आएका 
राजाहरूले हेदर्हि्दै ती सबैको शिरमाथि आफ्नो पाड राखेर रुक्मिणीसंग गन्धर्वविधिद्वारा विवाह 
गरेर आपफ्नी नित्यसंगिनी रुक्मिणीलाई ठिक त्यसै गरी हरण गरेर ल्याउनुभयो, जसरी गरुडले 
अमृतकलश ल्याएका धिए। 


ककुदिनोऽविद्धनसो दमित्वा 


र नाग्ननितीमुवाह 
स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । 
तद्धगनमानानपि गृघ्यतोऽज्ञा 

ञ्जघ्नेऽक्षतः शस्त्रभृतः स्वरास्ते ॥ ५॥ 
पदार्थ 
अविद्धनसः  नाक नछेडका नाग्ननितीम्  नग्नजित् राजाकी उवाह  विवाह गर्नुभयो 
ककुद्रिनः  गोरुहरूलाई छोरी सत्यालाई तद्धग्नमानान्  भगवान्को उक्त 
दमित्वा  नाक छेडेर स्वयंवरे  स्वयंवरमा कार्यले मान भग्न भएका 


रालानन्द्री लीक 


५५६९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अपि  पनि रास्त्रभृत   शस्त्रधारी स्वरशस्त्रेः  आपना 
गृध्यतः  भगवानूसंग युद्ध गरेर अज्ञान्  मूर्ख राजाहरूलाई शस्त्रहरूद्रारा 
राजकुमारीलाई पुनः प्राप्त गर्न अक्षतः  उनीहरूको अस््रद्रारा जघ्ने  मार्नुभयो 
चाहने आफू घायल नभरईकन 
ताक्यार्थ स्वयंवरमा नाक नचछ्ेडका गोरुहरूको नाक छेडेर नग्नजित् राजाकी छोरी सत्यासंग 
विवाह गर्नुभयो। भगवान्को यस कार्यले मान भग्न भएकाले मूर्ख राजाहरूले शस्त्र उठएर 
राजकुमारीलाई हरण गर्न चाहेका थिए। तब भगवान् श्रीकृष्णले आपू स्वयं उनीहरूको 
अस्त्रशस्त्रह्ारा घायल नभरईकन आप्ना शस्त्रहरूद्वारा उनीहरूलाई मार्नुभयो । 





प्रियं प्रभुग्रांम्य इव प्रियाया 
विधित्सुराच्छ्॑ द्युतरुं यदर्थ । 
वच्रूयाद्रवत्तं सगणो रुषान्धः 
क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५॥ 
पदार्थ 
प्रभुः  स्वतन्त्र भगवान् श्रीकृष्ण आच्छत्  हरण गरेर तं  ती भगवान् श्रीकृष्णसंंग 
ग्राम्यः इव  स्त्रीपरतन्त्रजस्तो ल्याउनुभयो आद्रवत्  युद्धभूमिमा आए 
भएर यदर्थे  जुन पारिजात प्राप्त नूनम्  अवश्य नै 
प्रियाया   आपनी प्रिय पत्नी गर्नका लागि अयं  यी इन्द्र 
सत्यभामालाई रुषान्धः  क्रोधले अन्धा वधूनाम्  स्त्रीहरूका लागि 
प्रियं  खुसी भएका क्रीडामृगः  खेल्नका लागि 
विधित्सुः  गराडनका लागि सगणः  मरुदगणले सहित ननाएको बानर जस्ता थिए 
दयुतरुं  पारिजातवृक्षलाई वज्री  इन्दर 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले विषयी पुरुषहरूको जस्तो लीला गर्दै आफ्नो प्राणप्रिया 
सत्यभामालाई प्रसन्न गर्ने इच्छाले उनका लागि स्वर्गबाट कल्पवृक्ष उखेलेर ल्याउनुभयो । जुन 
पारिजात प्राप्त गर्नका लागि क्रोधले अन्धा भएकामरुदगणले सहित इन्द्र भगवान् श्रीकृष्णसंँग युद्ध 
गर्न युद्धभूमिमा आए । अवश्य नै यी इन्द्र स्त्रीहरूका लागि खेल्नका लागि बनाएको बानर जस्ता 
धिए। 


सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं 
दुष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरत्रया । 


रालानन्द्री लीक 


९५७० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
आमन्तितस्तत्तनयाय शेषं 
दत्त्वा तदन्त पुरमाविवेश ॥ ६ ॥ 
पदार्थ 
मृधे  युद्धमा सुनाभोन्मथितं  भगवान्को तत्तनयाय  भौमासुरको छोरो 
वपुषा  आफ्नो शरीरले चक्रद्रारा काटिएर मेको भगदत्तलाई 
खं  आकाशलाई दुष्ट्वा  देखेर दोषं  अवशिष्ट राज्य 
ग्रसन्तं  व्याप्त गर्ने अथवा घरित्या  भौमासुरकी आमा दत्त्वा  दिएर 
ढाक्ने पृथिवीद्रारा तदन्तपुरम्  उसको 
सुतं  भौमासुरलाई आमन्त्रितः  प्रार्थना अन्तःपुरमा 
गरिनुभएका भगवान्ले आविवेरा  प्रवेश गर्नुभयो 





वाक्यार्थ आफ्नो विशाल शरीरले आकाशलाई व्याप्त गर्ने आफनो पुत्र भौमासुरलाई भगवानूको 
हातबाट मेको देखेर पुथिवीले जब उहाँसंग प्रार्थना गर्नुभयो तब उहाँले भौमासुरको पुत्र 
भगदत्तलाई बाँकी रहेको राज्य दिएर उसको अन्तःपुरमा प्रवेश गर्नुभयो । 


तत्राहृतास्ता नरदेवकन्याः 
कुजेन दुष्ट्वा हरिमातंबन्धुम् । 
उत्थाय सद्यो जगृहुः प्रहषं 
व्रीडानुरागप्रहितावलोकेः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

तत्र  अन्तःपुरमा आर्तंबन्धुम्  दीनबन्धु परहष॑व्रीडातुरागप्रहितावलोकेः  
कुजेन  भौमासुरले हरिम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई हर्ष, लज्जा र प्रेमपूर्णको हैराइले 
आहृताः  हरण गरेर ल्याइएका दष्ट्वा  देखेर जगृहुः  भगवान्लाई आफ्नो 
ताः ती सद्यः  त्यसै क्षणमा पतिरूपले वरण गरे 
नरदेवकन्याः  राजकुमारीहरू उत्थाय  उठेर 





ताक्यार्थ अन्तःपुरमा भौमासुरदारा हरण गरेर ल्यादइएका धेरै राजकन्याहरू धथिए। दीनबन्धु 
भगवान् श्रीकृष्णलाई देख्नेवित्तिकै तुरन्त उकठेर ती सबेले अत्यन्त हर्ष, लज्जा र प्रेमपूर्ण हिराइले 
त्यसै समयमा भगवान्लाई पतिरूपमा वरण गरे । 


आसां मुहूतं एकस्मिन् नानागारेषु योषिताम् । 
सविधं जगृहे पाणीननुरूपः स्वमायया ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


५७१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 

पदार्थ 

नानागारेषु  विभिन्न अनुरूपः  प्रत्येक मुहूर्ते  मृहू्वमा 

महलहरूमा राजकुमारीका लागि भिन्न आसां  यी 

स्वमायया  आफ्नै मायाले भिन्न रूप बनाएर योषिताम्  राजकुमारीहरूको 
सविधं  विवाहोचित प्रकारले पाणीन्  पाणि हात 
एकस्मिन्  एकै जगृहे  ग्रहण गर्नुभयो 





वाक्यार्थ भगवान्ले आपने मायाद्वारा उनीहरूको सङ्ख्याअनुरूप रूप धारण गरेर अलगअलग 
भवनमा एके मृहूर्तमा ती सबैको पाणिग्रहण गर्नुभयो । 


तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सवंतः। 


 


एकेकस्यां द्रा द्र व्रकृताववुभरूषया ॥ ९॥ 


पदार्थ 
तासु  ती पाणिग्रहण गरिएका विनुभूषया  विस्तार गर्ने दशा दश्च  प्रत्येक भार्यामा 
एकेकस्यां  प्रत्येक पत्नीमा इच्छाले दशदश 


प्रकृतेः  आप्नो लीलाको सवतः  सम्पूर्ण गुणहरूले अपत्यानि  सन्तानहरू 

आत्मतुल्यानि  आफैं बराबर॒ अजनयत्  उत्पन्न गर्नुभयो 
ताक्यार्थ आफ्नो लीलाको विस्तार गर्नका लागि उहाँले उनीहरूमध्ये प्रत्येकको गर्भवाट दश 
दश सन्तान उत्पनन गर्नुभयो । 





कालमागघरशाल्वादीननीके रुन्धतः पुरम् । 
अजीघनत् स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

स्वपुंसां  भीम र अर्जुन आदि तेजः  शक्ति रुन्धतः  घेरामा हाल्ने 

आपफ्ना मानिसलाई आदिशत्  प्रदान गर्नुभयो र॒ कालमागधडशाल्वादीन्  

स्वयं  आफ्नो अनीके   सेनाहरूद्रारा कालयवन, मागध, शाल्व 

दिन्यं  दिव्य पुरम्  मथुरा र द्रारकालाई आदिलाई अजीघनत्  मार्नुभयो 





ताक्यार्थ जब कालयवन, मागध र शाल्व आदिले आफ्ना सेनाद्रारा मथुरा र द्वारकालाई घेरेका 
थिए, तब ॒ भगवान्ले भीम, अर्जुन आदिलाई अलौकिक शक्ति दिएर उनीहरुद्रारा शत्रुहरूका 
सेनिकको नाश गराउनुभयो । 


शाम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । 
अन्यांश्च द॒न्तवक्रादीनवधीत् कांश्च घातयत् ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

शाम्बरं  शम्बर बल्वलम्  बल्बललाई र अवधीत्  मार्नुभयो 

दविविदं  द्विविद अन्यान् च  अरू पनि कान् च  अरू कुनैलाई 

बाणं  बाणासुर दन्तवक्रादीन्  दन्तवक्र घातयत्  मारन लगाउनुभयो 
मुरं  मुर आदिलाई 





ताक्यार्थ शम्बर, द्विविध, बाणासुर, मुर, बल्बल तथा दन्तवक्त्र आदि योद्धाहरूमध्ये कसैलाई 
उहाँले स्वयं मार्नुभयो र कतिपयलाई अरुदरारा मार्न लगाउनुभयो । 


अथ ते भ्रातुपुत्राणां पक्षयोः पतितान् नृपान् । 
चचा भूः कुरुक्षेत्रं येषामापततां बलेः ॥ १२॥ 


पढार्थ 

अथ  त्यसपछ्छि पतितान्  रेका बलेः  सेनाहरू 

ते तिम्रा नृपान्  राजाहरूलाई कुरुक्षेत्रं  कुरक्षेत्रमा पुगेपच्छि 
भ्रातुपुत्राणां  भाइका छोरा मार्नुभयो भूः  पृथिवी 

दुर्योधन र युधिष्ठिरको पक्ष येषाम्  जुन चचार  उगमगाउन लागिन् 
लिएर आएका आपततां  सहायता गर्न 

पक्षयोः  पक्षमा आएका राजाहरूका 





वाक्यार्थ त्यसपछि उहाँले तपारईका भाद धतराष्टर र पाण्डुका पुत्रहरूको पक्ष लिएर आएका 
राजाहरूको संहार गर्नुभयो । ती वीरहरू आपना सेनासहित कुरक्षेत्रमा पुग्दाखेरि पृथिवी उग्मगाडन 
लागेकी थिद्न्। 


स कण॑ुःशासनसोबलानां 
कुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषम् । 
सुयोधनं सानुचरं शयानं 
भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
सः  भगवान् श्रीकृष्ण हतश्रियायुषम्  एेश्वर्य र आयु उव्यां  पृथिवीमा 
कर्णदुःशासनसोबलानां  कर्ण, नष्ट भएको रायानं  सुतेको 
दुःशासन र शकुनिको भग्नोरुम्  भीमसेनको गदाको सुयोधनं  दर्योधनलाई 
कुमन्त्रपाकेन  कपटपूर्ण प्रहारले जँघ टुटेको पर्यन्  देखेर पनि 
परामर्श्द्रारा सानुचरं  आफ्ना अनुचरसहित न ननन्द  सन्तुष्ट हुनुभएन 





रालानन्द्री लीक 


५७३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ कर्ण, दुःशासन र शकुनिको कपदपूर्ण परामर्शले जसको आयु र श्री नष्ट भदसकेको 
थियो, तथा भीमसेनको गदाको प्रहारले जसको जाँघ टृटेको थियो, त्यस दुर्योधनलाई आफ्नो 
साथीसहित पृथिवीमा सुतेको देख्दा पनि भगवान्लाई कुनै प्रसन्नता भएन। 

 र   र 

कयान् भुवाऽय क्षापतारूभारा 

द्रोणभीष्मार्जुनभीममूे  , 
यद् द्रोणभीष्मासुनभीममूलेः । 
न्द,    


अष्टादशाक्षोहिणिको मदंडे 
रास्ते बलं दुविंषहं यदूनाम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

दरोणभीष्मा्ुनभीममूलेः  द्रोण, उरुभारः  ठलो भार दुविंषहं  सहन गर्न अशक्य 
भीष्म, अर्जुन र भीमसेनद्रारा कियान्  कति नै बरं  भार 
अष्टादशाक्षोदिणिकः  अटार क्षपिता  नष्ट भएको छ र॒ आस्ते  बांकीनैछ 
अक्षौहिणी सेनाको मदेशेः  मेरा अंश भएका 

भुवः  पृथिवीको यदूनाम्  यदुहरूको 

अयं  यो यत्  जुन 





ताक्यार्थ उहाँ विचार गर्न लागनुभयो द्रोण, भीष्म, अर्जुन र भीमसेनद्रारा अठार अक्षौहिणी 
सेनाको नाश भए तापनि यसबाट पृथिवीको भार कति ने हल्का भएको छ र अहिले पनि मेरा 
अंशरूप यादवहरूको दुःसह समूह त बाँकी ने छ। 


   न  ,    क 

मिथो यदेषां भविता विवादो 
मध्वामदाताम्रविखोचनानाम् । 

चस   भ ् 

नेषां वधोपाय इयानतोऽन्यो 
मय्युद्यतेऽन्तदंघते स्वयं स्म ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

यदा  जुन समयमा विवादः  फगडा अन्यः न  अरू कुनै उपाय 
मध्वामदाताम्रविलोचनानाम्  भविता  हुनेछ कैन 

मधुपानद्वारा उन्मत्त भएर राता इयान्  यत्ति नै मयि  यैले 

राता ओंँखा गर्न एषां  यिनीहरूको उद्यते  सङ्कल्प गरेपछ्छि 
एषां  यिनीहरूको वधोपायः  नाशको उपाय हो स्वयं  यी आफैं 

मिथः  परस्परमा अतः  यसलाई छोडेर 





रालानन्द्री लीक 


५७८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अन्तर्दधते स्म  अन्तर्हित हुनेछन 

ताक्यार्थ जब यी यादवहरू मधुपान गरेर उन्मत्त भएर राताराता ओंँखा गरे परस्परमा लड़न 
थाल्नेछन्, त्यसे समयमा यिनीहरूको विनाश हुनेछ । यो उपायलाई छोडेर यिनीहरूको विनाशको 
अरू कुनै उपाय कैन । वस्तुतः मेले सडल्प गर्नैवित्तिके यिनीहरू स्वयं नै अन्तर्हित हुनेछन्। 


एवं सच्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य ध्मंजम्। 
नन्दयामास सुहृदः साधूनां वत्मं दशंयन् ॥ १६॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार घ्मंजम्  धर्मपुत्र युधिष्ठिरलाई वत्मं  मार्ग 
सच्चिन्त्य  विचार गरेर स्वराज्ये  आफ्नो राज्यमा दशंयन्  देखाददे 


स्थाप्य  अभिषिक्त गरेर 
साधूनां  धार्मिक मनुष्यहरूको 


भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 





सुहृदः  आपफना मित्रहरूलाई 
नन्दयामास  आनन्दित गर्नुभयो 


ताक्यार्थ यस्तो विचार गरेर भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिरलाई उहांको पतक गहीमा 
बसाउनुभयो र आपफ्ना सबे सम्बन्धीहरूलाई सत्पुरुषको मार्ग देखाएर आनन्दित गर्नुभयो । 


उत्तरायां धृतः पूरोर्वंशः साध्वभिमन्युना । 
स वै द्रोण्यस्त्रसम्प्लुष्टः पुनभंगवता धृतः ॥ १७॥ 


पदढार्थ 
अभिमन्युना  अभिमन्युद्रारा   निश्चय नै धृतः  जीवित गराउनुभयो 
उत्तरायां  उत्तरामा सः त्यो बीज 


पूरोः वंशः  पुरुवंशको बीजरूप ्रोण्यस्त्रसम्प्लुष्टः  





परीक्षित् अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रबाट नष्ट 
साधु  राम्रो प्रकारले हुन लाग्दा 

धृतः  स्थापित गरिनुभएको भगवता  भगवान्ले 

थियो पुनः  फेरि 


ताक्यार्थ उत्तराको गर्भमा अभिमन्युले पुरुवंशको जुन बीज स्थापित गरेको धिए, त्यो पनि 
अश्वत्थामाको अस्त्रवाट प्रायः नष्ट भदसकेको थियो । किन्तु भगवान्ले त्यस गर्भस्थ शिशुलाई 
बचाउनुभयो । 


अयाजयद् घमम॑सुतमश्चमेधेस्तिभिविंभुः। 
सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्न् रेमे कृष्णमनुव्रतः ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


५७५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 

पढार्थ 

विभुः  व्यापक परमात्माले अश्वमेधः  अश्वमेध यज्ञ   भादहरूका साथ 

घम॑सुतम्  धर्मपुत्र अयाजयत्  गर्न लगाउनुभयो क्ष्माम्  पृथिवीको 

युधिष्ठिरलाई सः अपि  राजा युधिष्ठिर पनि रक्षन्  पालन गर्दै 

त्रिभिः  तीन कृष्णम्  भगवान् श्रीकृष्णको रेमे  आनन्दपूर्वक रहन 
अनुव्रतः  अनुगामी भएर लागनुभयो 





ताक्यार्थ व्यापक परमात्माले धर्मराज युधिष्ठिरलाई तीन अश्वमेध यज्ञ गर्न लगाउनुभयो । राजा 
युधिष्ठिर पनि भगवान् श्रीकृष्णको अनुगामी भएर आपफ्ना भाटहरूको सहायताले पुथिवीको रक्षा 
गर्दै आनन्दपूर्वक रहन लागनुभयो । 


भगवानपि विश्वात्मा रोकवेदपथानुगः। 


  स  


कामान् सषव हवत्यामस्क्तः साङ्ख्यमास्थितः ॥ १९॥ 


पढार्थ 
विश्वात्मा  संसारका साङ्ख्यम्  साङ्ख्यशास्त्रको कामान्  विषयहरूको 
आत्मस्वरूप बाटोमा सिषेवे  भोग गर्न लागनुभयो 


भगवान् अपि  भगवान् पनि आस्थितः  रही 
लोकवेदपथानुगः  लोक र॒ ।असक्तः  आसक्ति नगरीकन 
वेदमार्गको पालन गर्दै दाव॑त्याम्  द्वारकामा 
ताक्यार्थ विश्वात्मा भगवानूले द्वारकापुरीमा रहेर लोक र वेदको मर्यादाको पालन गर्दै 
सांख्ययोगको आश्रय लिएर ती पदार्थहरूमा आसक्त नभरईकन विषयहरूको भो गर्नुभयो । 





स्निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया । 
चरित्रेणानवयेन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २०॥ 
इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । 

च कस 

रमे क्षणदया दत्तक्षणस्वीक्षणसोहदः ॥ २१९॥ 


पढार्थ 

स्निग्धस्मितावलोकेन  वाचा  वाणीले श्रीनिकेतेन  सम्पूर्ण सौन्दर्यको 
कृपापूर्वकको मन्दहासयुक्त अनवद्ेन  निर्मल अनिन्दित आश्रय भएको 

हेराइले चरित्रेण  चरित्रदरारा आत्मना  आप्नो श्रीविग्रहदरारा 
पीयूषकल्पया  अमृतवर्षा गर्न इमं  यस 





रालानन्द्री लीक 


५७६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
चर सुतरां  विशेष गरेर   आना 
अमुं  पर यदून्  यदूहरूलाई प्रियाहरूका साथ क्षणिक 
लोकम्  लोकमा बस्ने सम्पूर्ण रमयन्  आनन्दित गर्दै अनुरागयुक्त भएर 

प्राणीहरूलाई र क्षणदया  रात्रिमा रेमे  रमाउनुभयो 





ताक्यार्थ उहाँले मधुर मुस्कान, स्नेहमयी दृष्टि, सुधामयी वाणी, निर्मल चरित्र र समस्त शोभा 
र॒सुन्दरताको निवासस्थान भएको आफ्नो श्रीविग्रहद्रारा लोक, परलोक र विशेष गरेर 
यादवहरूलाई आनन्दित गर्नभयो । त्यस्तै रात्रिमा आपफ्ना प्रियाहरूका साथ क्षणिक अनुरागयुक्त 
भएर रमाउनुभयो । 

तस्येवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । 


  ।  समजायत 
गृह मयु यगु वरागः समजायत ॥ २२॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार अनासक्त रममाणस्य  विषयको उपभोग योगेषु  भोगसामग्रीहरूमा 
भएर गर्ने विरागः  वैराग्य 
बहून्  धेरै तस्य  भगवान् श्रीकृष्णको समजायत  उत्पन्न भयो 
संवत्सरगणान्  वर्षसम्म गृहमेधेषु  गृहस्थ 

आश्रमसम्बन्धी 





ताक्यार्थ यसप्रकार धैरैवर्षसम्म विषयहरूको उपभोग गर्दै गर्दा उहाँलाई गृहस्थाश्रमसम्बन्धी 
भोगसामग्रीबाट वैराग्य भयो । 


दैवाधीनेषु त देवाधीन  
देवाधीनेषु कामेषु दैवाधीनः स्वयं पुमान् । 
  वि ॥     
को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रतः ॥ २६॥ 


पदार्थ 
योगेन  भक्तियोगद्रारा धु  भगवान्को   ईश्वरको अधीनमा 
योगेश्वरम्  भगवान् श्रीकृष्णकोअधीनमा रहने रहेका 
अनुव्रतः  अनुगमन गर्न कः  कुन कामेषु  विषयभोगका 
स्वयं  आफू स्वयं पुमान्  पुरुषले सामग्रीहरूमा 
विश्रम्भेत  विश्वास गर्ला 





ताक्यार्थ भक्तियोगद्वारा भगवान् श्रीकृष्णको अनुगमन गर्ने र आपू स्वयं भगवान्को अधीनमा 
रहने कुन पुरुषले ईश्वरको अधीनमा रहेका विषयभोगका सामग्रीहरूमा विश्वास गर्ला ? 


पुर्या कदाचित् कीडद्धियंदुभोजकुमारकेः । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


७७ 


अध्याय ३ 


कोपिता मुनयः शेपुभंगवन्मतकोविदाः ॥ २४ ॥ 


पढार्थ 

पुयां  द्रारकामा 

कदाचित्  कुनै समयमा 
क्रीडद्धिः  खेल्ने 
यदुभोजकुमारकेः  यदुवंशी र 
भोजवंशी बालकहरूद्रारा 


कोपिताः  क्रुद्ध पारिएका 
भगवन्मतकोविदाः  भगवान्को 
यदुकुलसंहारविषयक इच्छालाई 
जान्नुहुने 

मुनयः  ऋषिहरूले 





रोपुः  यदुवंशलाई श्राप 
दिनुभयो 


ताक्यार्थ द्रारकामा कुनै समयमा खेल्दै गरेका यदुवंशी र भोजवंशी बालकटहरुद्रारा क्रुद्ध 
पारिएका र भगवान्को यदुकुलको संहारविषयक इच्छालाई जान्ुहुने ऋषिहरूले यदुवंशलाई श्राप 
दिनुभयो । 


, ९  भ 


ततः कतिपयेमसिर्ृष्णिभोजान्धकाद्यः। 
ययुः प्रभासं संहृष्टा रथे्देवविमोहिताः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

ततः  त्यसपछि   अत्यन्त प्रसनन भएका रथः  रथमा चेर 
कतिपयैः  केही देवविमोहिताः  भगवान्को प्रभासं  प्रभासमा 
मासैः  महिनापचछछि मायाले मोहित भएका ययुः  गए 


वृष्णिभोजान्धकादयः  वृष्णि, 

भोज र अन्धकवंशी यादवहरू 
वाक्यार्थ यसको केही महिनापच्ि भगवान्को मायाले मोहित भएका वृष्णि, भोज र 
अन्धकवंशी यादवहरू ठुलो हर्षका साथ रथमा चदेर प्रभासक्षेत्रमा गए । 





तत्र स्नात्वा पितन् देवानृषीश्चैव तदम्भसा । 
तपयित्वाथ विप्रभ्यो गावो बहुगुणा ददुः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपछि ः  देवताहरूलाई गावः  गा्ईहरू 

तत्र  प्रभासक्षेत्रमा ऋषीन् च  ऋषिहरूलाई पनि विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 
स्नात्वा  स्नान गरेर तपयित्वा  तर्पण दिएर ददुः  दिए 


तदम्भसा  त्यहँको जलले बहुगुणाः  धेर गुणहरूले युक्त 
पितृन्  पितृहरूलाई भएका 

ताक्यार्थ यसपक्छि यादवहरू प्रभासक्षेत्रमा स्नान गरेर त्यहाँको जलले पित्र, देवता र 
ऋषिहरूलाई पनि तर्पण दिएर धेर गुणले युक्त भएका गाईहरू ब्राह्मणहरूलाई दिए । 





रालानन्द्री लीक 


५७८ 


तृतीय स्कन्ध 


हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान्। 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३ 


यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७॥ 


अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदपंणम् । 
गोविप्राथांसवः शुराः प्रणेमुथुवि मूधभिः॥ २८॥ 


पदढार्थ 

हिरण्यं  सुन 

रजतं  चांदी 

राय्यां  शय्या 

वासांसि  वस्त्रहरू 
अजिनकम्बलान्  मृगचर्म र 
कम्बलहरू 

यानं  पाल्की 

रथान्  रथ 

इभान्  हात्तीहरू 


कन्या   कन्याहरू 
वृत्तिकरीम्  जीविका चल्न 
सक्ने 

धरां  भूमि 

उरुरसं  नाना प्रकारका सरस 
अन्नं  अन्न 

भगवदपंणम्  भगवान्लाई 
अर्पण गरेर 

तेभ्यः  तिनीहरूलाई 





दत्त्वा  दिएर 
अ ४७ 
गोविप्राथासवः  गाई र 
ब्राह्मणहरूका लागि नै प्राण 
धारण गर्ने 
शूराः  ती वीरहरूले 
भुवि  पृथिवीमा 

  
मूधाभः  शिर निहुराएर 
प्रणेमुः  प्रणाम गरे 


ताक्यार्थ उनीहरूले सुन, चांदी, शय्या, वस्त्र, मुगचर्म, कम्बल, पालकी, रथ, हात्ती, कन्या, 
जीविका चल्न सक्ने भूमि र नानाप्रकारका सरस अन्नहरू भगवानूलाई अर्पण गरेर ब्राह्मणहरूलाई 
दिए । त्यसपचछ्छि गाई र ब्राह्मणहरूका लागि प्राणधारण गर्ने ती वीरहरूले पृथिवीमा सिर निहुराएर 


उहाँ लाई प्रणाम गरे। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


विदुरोद्धवसंवादे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


५५७९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


अथ मोऽध्याय 
अथ चतुय ऽच्यायः 
उद्धवजीसंग बिदा भएर विदुरजी मैत्रेय ऋषिकहां जानु 
उद्धव उवाच उद्धवजीले भन्नुभयो 
अथ ते तदनुज्ञाता भुक्तवा पीत्वा च वारुणीम् । 


, ९ ९ 


तया विभरंहितज्ञाना दुरुक्तंममं पस्पृद्युः ॥ १॥ 





पदार्थ 

अथ  यसपचछि भुक्तवा  भोजन गरेर विभ्रंदितज्ञानाः  विवेक नष्ट 
ते  ती यादवहरू चर भएका यादवहरू 

तदनुज्ञाताः  भगवान् श्रीकृष्ण वारुणीम्  वारुणी मदिरा दुरुक्तैः  कठोर वाणीद्रारा 

र ब्राह्मणहरूबाट आज्ञा प्राप्त पीत्वा  पिएर ममं  हृदयलाई 

गरेर तया  मदिराद्रारा पस्पृशुः  दुःखी गराउन थाले 


वाक्यार्थ फेरि भगवान् श्रीकृष्ण र ब्राह्मणहरूको आज्ञालाई प्राप्त गरेर यादवहरूले भोजन गरेर 
वारुणी मदिरा पान गरे। मदिरापानबाट उनीहरूको ज्ञान नष्ट भयो । कठोर वाणीद्रारा उनीहरू 
एकअरकालाई दुःखी गराउन थाले। 

न्द 


 विषमीकृतचेतसाम् 
तेषां मेरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । 
निम्लोचति रवावासीद् वेणूनामिव मदनम् ॥ २॥ 


पदार्थ 
मेरेयदोषेण  मदिराको दोषको रवो  सूर्य मर्दनम्  उनीहरूको पनि 
कारणले निम्खोचति  अस्त हंदाहदै परस्परको संघर्षले मारकाट 


विषमीकृतचेतसाम्  बुद्धि भ्रष्ट विणुनाम् इव  बां सहरू नष्ट आसीत्  भयो 
भएका भए 
तेषां  तिनीहरूको 

वाक्यार्थ मदिराको नशाको कारणले उनीहरूको बुद्धि भ्रष्ट भयो । जसरी बांँसहरूको संघर्षले 
नांसको घारीमा आगो लागेर सम्पूर्ण बांसहरू भस्म हन्छन्, त्यसै गरी सूर्यास्त हंदाहदे तिनीहरूमा 
मारकाट सुरु भयो । 





भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य सः। 
सरस्वतीमुपस्पृय वृक्षमूलमुपाविरशात् ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५८० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


 


अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नातिंहरेण ह । 
।  प्रयाहीति  सन्जिहीषुणा  
बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुटं सज्जिदीषुंणा ॥ ४॥ 


पदठार्थ 

सः  उहाँ सरस्वतीम्  सरस्वतीको स्वकुलं  आफ्नो कुलको 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले जलको सञ्जिहीषुंणा  संहार गर्न चाहने 
पनि उपस्पुरय  आचमन गरेर भगवता  भगवानले 
स्वात्ममायया  आपन वृक्षमूलम्  रुखको फेदमा त्वं  तिमी 

मायाद्रारा उपाविशत्  बस्नुभयो बदरीं  बदरीकाश्रम 

ताम्  त्यो विचित्र प्रपन्नातिंहरेण  शरणागतहरूको प्रयाहि इति  जाऊ भनेर 

गतिं  गतिलाई दुःखलाई हरण गर्न चाहने अहं  म 

अवलोक्य  देखेर उक्तः  भनिएको धिष 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो मायाको त्यो विचित्र गतिलाई देखेर सरस्वतीको जलले 
आचमन गरेर एउटा वृक्षको फेदमा बस्नुभयो । यस भन्दा पहिले नै शरणागतको दुःखलाई दूर गर्ने 
भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो कुलको संहार गर्ने इच्छा उत्पन्न भएपछि मलाई बदरीकाश्रम जान 
भन्नुभएको धियो । 

तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम । 


पृष्ठतोऽन्वगमं भुः पादविश्वेषणाक्षमः ॥ ५॥ 


पढार्थ 

अरिन्दम  हे विदुरजी जानन् अपि  जान्दाजान्दै पनिपादविश्वेषणाक्षमः  चरणको 
तथा  त्यसप्रकार अहम्  म वियोगलाई सहन गर्न नसकेर 
तदभिप्रेतं  भगवान्को भतुंः  स्वामीको पृष्ठतः  पच्िपच्ि 
कुलसंहाररूपी अभिप्रायलाई अन्वगमं  गणं 





ताक्यार्थ विदुरजी ! यसबाट मेले उहाँंको आशयलाई बुरेको धँ तापनि स्वामीको चरणको 
वियोगलाई सहन गर्न नसकेर म उहाँको पचछिपछि गँ । 


अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम्। 
श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥ 
रयामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । 

क     पीतकोराम्बरेण ् 
दोभिश्चतुभिविदितं पीतकोशाम्बरेण च ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वाम ऊरावधिभ्ित्य दक्षिणाङ्परिसरोरुहम् । 
अपा्रिताभंकाश्चत्थमकृरां त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

विचिन्वन्  भगवान्को पछि 
लाग्ने 

अहम्  मेले 

सरस्वत्यां  सरस्वती नदीको 
तीरमा 

कृतकेतम्  निवास बनाएर 

एकम्  एक्लै 

आसीनं  बस्नुभएका 

द्यितं  प्रिय 

श्रीनिकेतं  लक्ष्मीका आश्रय 
अकेतनम्  आश्रय नभएका 


ख्यामावदातं  श्यामवर्णयुक्त 
भएका 

विरजं  रजोगुणरहित सत्वमय 
चतुभिंः  चार 

दोभिः  हातर 
पीतकौशाम्बरेण च  
पीताम्बरद्रारा पनि 

विदितं  टाढेबाट चिन्न सकिने 
प्रशान्तारुणलोचनम्  शान्तिले 
भरिएका राता ंखा भएका 
अपाभ्रिताभंकाश्चत्थम्  सानो 
पिपलको वृक्षको सहारा लिएर 





९५८ १ 


अध्याय 


दक्षिणाङ्प्रिसरोरुहम्  आपनो 
दाहिने चरणकमललाई 

वामे  देव्र 

उरो  घुंडामाथि 

अधिश्रित्य  राखेर बस्नुभएका 
त्यक्तपिप्पलम्  विषयसुखको 
सर्वथा परित्याग गरेकाले 
अकृरां  आनन्दपूर्णं भएका 
पतिम्  भगवान्लाई 
अद्राक्षम्  देखें 


ताक्यार्थ भगवान्को पचि लाग्ने मैले सरस्वती नदीको तीरमा निवास बनाएर एक्लै बस्नुभएका 
प्रिय लक्ष्मीका आश्रय आश्रय नभएका श्यामवर्णयुक्त शरीर भएका रजोगुणरहित सत्त्वमय चार 
हात र पीताम्बरद्रारा पनि टाढैबाट चिन्न सकिने शान्तिलि भरिएका राता आंँखा भएका सानो 
पिपलको वृक्षको सहारा लिएर आफ्नो दाहिने चरणकमललाई देव्रे घुँडामाथि राखेर बस्नुभएका 
आनन्दपूर्ण हुनुभएका भगवान्लाई देखें । 


तस्मिन् महाभागवतो दवैपायनसुहृत्सखा । 


लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९॥ 
पदढार्थ 
तस्मिन्  त्यस ठर्द॑मा 
महाभागवतः  भगवानूका 
परमभक्त विभिन्न ठको 
सिद्धः  सिद्ध अनुचरन्  भ्रमण गर्दै 
ताक्यार्थ यसै समयमा भगवान्का परमभक्त, सिद्ध, व्यासजीका परममित्र मेत्रेयजी विभिन्न 
ठको भ्रमण गर्दै त्यहाँ आद्पुगनुभयो । 


देपायनसुहृत्सखा  व्यासजीका 
परममित्र मैत्रेय ऋषि 


यट्च्छया  अकस्मात् 
आससाद  आद्पुग्नुभयो 





रालानन्द्री लीक 


५५८२ 


ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तस्यानुरक्तस्य मुनेमुकुन्दः 
प्रमोदभावानतकन्धरस्य । 
आदयुण्वतो मामनुरागहास 
समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १०॥ 
पदार्थ 
अनुरक्तस्य  भगवान्का मुनेः  मैत्रेय ऋषिले 
अनुरागी आरुण्वतः  सुनिरहेकै वेलामा 


प्रमोदभावानतकन्धरस्य  आनन्द।अनुरागहाससमीक्षया  प्रेम र 
र भक्तिभावले गर्दन ुकाएका हास्ययुक्त हेराइले 
तस्य  उहाँ मुकुन्दः  भगवान् श्रीकृष्णले 


अध्याय ४ 
माम्  मलाई 
विश्रमयन्  आनन्दित गर्दै 
उवाच  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ मैत्रेय मुनि भगवान्को अनुरागी भक्त हुनुहुन्छ । आनन्द र भक्तिभावले उहाँको गर्दन 
ङुकेको थियो । उहाँको अगाडि नै भगवान् श्रीकृष्णले प्रेम र मुस्कानयुक्त हेराइले मलाई आनन्दित 


गर्दै भन्नुभयो । 
श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
वेदाहमन्तमंनसीप्सितं  २ ५ 
न ते 
ददामि यत्तद् दुरवापमन्येः । 
सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां 
मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्टः ॥ १९॥ 
पढार्थ 
वसो  पूर्वजन्ममा वसुरूपमा त्वया  तिमीले 
रहेका हे उद्धव अहम्  मेरो 
पुरा  पूर्वजन्ममा इष्टः  आराधना गरेका धियौ 


विश्वसृजां  विश्वको रचना गर्न यसकारण तिम्नो 
प्रजापतिहरूको र मनसि  मनमा 
वसूनां  वसुहरूको पनि इप्सितं  तिमीले जुन वस्तुलाई 


सत्रे  यज्ञमा प्राप्त गर्न खोजेका छी त्यो 
मत्सिद्धिकामेन  मलाई प्राप्त अन्तः  भित्र बसेर 
गर्ने इच्छाले अहम्  म 


यत्  जुन 

अन्यः  अरूले 

दुरवापम्  पाडन नसक्ने कुरा 
होत्यो 

तत्  त्यो 

ते  तिमीलाई 

ददामि  दिन्छु 





रालानन्द्री लीक 


८५८३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताक्यार्थ उद्धव ! तिमी पूर्वजन्ममा वसु धियौ । विश्वको रचना गर्न प्रजापतिहरू र बसुहरूको 
यज्ञमा मलाई प्राप्त गर्ने इच्छाले तिमीले मेरो आराधना गरेका धियौ। म तिम्रो आन्तरिक 
अभिलाषालाई जान्दद्कु । त्यसकारण म तिमीलाई त्यो साधन दिन्छु, जुन अरूहरूका लागि अत्यन्त 
दुर्लभ छ। 


स एष साधो चरमो भवाना 
मासादितस्ते मदनुग्रहो यत्। 
यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं 
दिष्टया ददुश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२॥ 
पदृर्थ 
साधो  हे साधु उद्धव आसादितः  प्राप्त गरिएको छ रहः  एकान्तमा 
तेतिम्रा यत्  किनभने यत्  जुन 
भवानाम्  जन्महरूमध्ये नृरोकान्  मनुष्यलोकलाई ददुश्वान्  मेरो दर्शन प्राप्त 
सः एषः  यो जन्म उत्सृजन्तं  छडर वैकुण्ठतिर गरेका छौ त्यो 
चरमः  अन्तिम हो जान लागेको दिया  राम्रो भएको छ 
यत्  किनभने मां  मलाई 
तिमीद्रारा यस जन्ममा विशदानुवृत्त्या  शुद्ध अनन्य 
मदनुय्रहः  मेरो कृपा भक्तिले 





वाक्यार्थ साधुस्वभाव उद्धवजी ! संसारमा तिम्रो यो अन्तिमि जन्म हो। किनभने यसमा तिमीले 
मेरो अनूग्रहलाई प्राप्त गरेका छी । अब म मर्त्यलोकलाई छोडर आपनो धाममा जान चाहन्हु। 
अहिले यहाँ एकान्तमा तिमीले आफ्नो अनन्यभक्तिको कारण मेरो दर्शन प्राप्त गरेकाछ्छो। यो राम्रो 
भएको छछ। 
पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये 
पद्ये निषण्णाय ममादिसमगें । 
ज्ञानं परं मन्महिमावभासं 


यत् सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३॥ 
पदार्थ 


मम  मेरो 
पुरा  पहिले 


आदिसर्गे  पहिलो 
सुष्टिअन्तर्गत पद्म कल्पमा 


नाभ्ये  नाभिबाट उत्पन्न 
भएको 


रालानन्द्री लीक 


५८८ 





तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पद्ये  कमलमा यत्  जुन यत्  जुन ज्ञानलाई अहिले 
निषण्णाय  बसेका परं  उत्कृष्ट पनि 

अजाय  ब्रह्माजीलाई ज्ञानं  ज्ञान सूरयः  विद्रानूहरू 
मन्महिमावभासं  मेरो मया  मैले भागवतं  भागवत भनेर 
महिमालाई प्रकट गर्ने प्रोक्तम्  उपदेश गरेको धिएँं वदन्ति  भागवत भनेर भन्दचछन् 


ताक्यार्थ मेरो पहिलो सुष्टिअन्तर्गत पद्मकल्पमा मेले आफनो नाभिकमलमा बसेका ब्रह्माजीलाई 
आफ्नो महिमालाई प्रकट गर्ने जुन ध्रेष्ठज्ञानको उपदेश गरेको धिर्णं त्यस ज्ञानलाई अहिले 
विद्वानूहरू भागवत भनेर भन्दछन् । 


इत्यादुतोक्तः परमस्य पुंसः 
प्रतिक्षणालुग्रहभाजनोऽहम् । 
स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं 
मुञ्चञ्छुचः प्राञ्जलिराबभाषे ॥ ४ ॥ 





पदार्थ 

इति  यसप्रकार आदुतोक्तः  आदर गरेर अहम्  म 

परमस्य  परम भनिएको शुचः  आंसु 

पुंसः  पुरुष भगवान् स्नेहोत्थरोमा  स्नेहका कारणनले मुञ्चन्  खसाल्दै 
नारायणको रोमाचज्चित भएको प्राञ्जलिः  दुई हात जोडेर 
प्रतिक्षणानुग्रहभाजनः  प्रतिक्षण स्खलिताक्षरः  अस्पष्ट वाणी तं  उहांसंग 

अनुग्रहको पात्र भएको भएको आबभाषे  भन लागे 


ताक्यार्थ विदुरजी ! ममाथि प्रतिक्षण परमपुरुष भगवान्को कृपा बर्सिरहन्थ्यो। यस समय 
उहांले मलाई यसप्रकार आदरपूर्वक भनेपछि उहांको मप्रतिको स्नेहको कारणले मेरो शरीरमा 
रोमाञ्च भयो । मेरो वाणी रोकियो । ओंँखाबाट ओंँसुहरूको धारा बरन लाग्यो । त्यस समयमा मैले 
हात जोडेर उहांसंग भन्न लागे । 


को न्वीश ते पादसरोजभाजां 
सुदुखभो ऽर्थेषु चतुष्वंपीह । 

तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् 
भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुकः ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


५५८५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पदार्थ 

ईशा  हे सर्वसमर्थ चतुषु अपि  धर्म, अर्थ, काम रभवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुकः  
भूमन्  हे सर्वव्यापक परमात्मा मोक्ष यी चार हजुरको चरणकमलको सेवाका 
यद्यपि अर्थेषु  पुरुषार्थहरूमध्ये लागि निरन्तर लालायित रहने 
ते  तपाईको कः नु  कुनचाहिं पुरुषार्थ अहं  म 

पादसरोजभाजां  चरणकमलको सुदुखुभः  दुर्लभ छ र न प्रवृणोमि  ती चार 

सेवा गर्न मनुष्यहरूको लागि तथा अपि  तपनि पदार्थहरूलाई चाहन्नँ 

इह  यस लोकमा 





ताक्यार्थ हे सर्वसमर्थ, हे सर्वव्यापक परमात्मा यद्यपि तपाईको चरणकमलको सेवा गर्ने 
मनुष्यहरूको लागि यस लोकमा धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चार पुरुषार्थहरूमध्ये कुन चाहं 
पुरुषार्थ दुर्लभ छ र तैपनिहजुरको चरणकमलको सेवाका लागि निरन्तर लालायित रहने मती चार 
पदार्थहरू चाहन्नं । 


कमांण्यनीहस्य  
कमाण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते 
दुगांश्रयोऽथारिभयात् पलायनम् । 
कालात्मनो यल््रमदाचुताश्रयः 
स्वात्मन् रतेः खिद्यति धीविंदामिह ॥ १६॥ 
पढार्थ 
इह  यहाँ कालात्मनः  स्वयं कालरूप स्वात्मन् रतेः  आत्माराम 
अनीहस्य  स्पृहारहित भरईकन भएका भरईकन पनि 
पनि ते  तपाईको यत्प्रमदायुताश्रयः  स्त्रीहरूका 
कमोणि  कर्म गर्न अरिभयात्  शत्रुको उरले साथ रमण गर्नुरूप जुन कार्यहरू 
अभवस्य  नजन्मने भर्ईकन दुगांश्रयः  द्वारका किल्लाको छन् ती कार्यहरूद्रारा 
पनि आश्रय लिनु विदाम्  विद्रानूहरूको पनि 
भवः  जन्म ग्रहण गर्ने अथ  र धीः  बुद्धि 
पलायनम्  भाग्नु खिद्यति  मोहमा पर्दछ 





ताक्यार्थ स्परहारहित भरईकन पनि कर्म॒गर्न, नजन्मने भरईकन पनि जन्म ग्रहण गर्न, स्वयं 
कालरूप भएका तपाई शत्रुको उरले द्वारका किल्लाको आश्रय लिनु र भाग्नु, आत्माराम भरईकन 
पनि स््रीहरूका साथ रमण गर्नुरूप जुन हजुरका कार्यहरू छन् ती कार्यहरूद्वारा विद्वानूहरूको पनि 
बुद्धि मोहमा पर्व । 


रालानन्द्री लीक 


५५८६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व 
मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधः। 
पृच्छेः प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त 
स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७॥ 
पदार्थ 
प्रभो  हे सर्वसमर्थ 
देव  हे देव 
अकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधः  
आफनो स्वरूपन्ञान सर्वथा 
अखण्डित र अबाधित भर्ईकन 


पनि 
त्वम्  तपार्ईले 


मन्त्रेषु  परामर्श लिनुपर्ने 
प्रसङ्गहरूमा 

मां  मलाई 

उपहूय  बोलाएर 

मुग्ध इव  अज्ञानी मनुष्यलेयै 
अप्रमत्तः  अत्यन्त सावधान 
भएर 





अध्याय 


यत्  जुन 

पृच्छेः  सोध्ने गर्नृहन्ध्यो 
तत्  त्यो तपाईको लीलाले 
नः मेरो 

मनः  मनलाई 

मोहयति इव  मोहमा पार्द 


ताक्यार्थ तपाईको स्वरूपज्ञान सर्वथा अबाध र अखण्ड छ। तेपनि तपाई परामर्श लिनका 
लागि मलाई बोलाएर अज्ञानी मनुष्यले ४ अत्यन्त सावधान भएर मसंग सम्मति लिने गर्नृहुन्थ्यो । 


प्रभो ! तपाईको त्यस लीलाले मेरो बुद्धि मोहमा पार्द । 


ज्ञानं परं स्वात्मरह प्रकारं 
प्रोवाच कस्मे भगवान् समग्रम् । 
अपि क्षमं नो ग्रहणाय भतं 


वंदाञ्जसा यद् व॒जिनं तरेम ॥ १८ ॥ 
पदढार्थ 
स्वात्मरहःप्रकारां  तपाईको 
वास्तविक रहस्यलाई प्रकाशित 


भगवान्  तपारईले 
कस्मे  ब्रह्माजी लाई 


गर्ने प्रोवाच  उपदेश दिनुभयो थियो 
समग्रम्  साङ्गोपाङ्ग भत॑ः  हे स्वामी त्यो ज्ञान 
यत्  जुन अपि  यदि 

परं  परम नः  मेरा लागि 

ज्ञानं  ज्ञान ग्रहणाय  ग्रहण गर्नका लागि 


क्षमं  योग्य ठान्नुहुन्छ भने 
वद्  उपदेश गर्नुहोस् तपारईले 
प्रदान गर्नुभएको जुन ज्ञानद्वारा 
अन्जसा  सजिलैसंग 

वृजिनं  मोहलाई 

तरेम  पार गर्न सक 





रालानन्द्री लीक 


१५८७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताक्यार्थ हे स्वामी ! आफ्नो स्वरूपको गूढ रहस्यलाई प्रकट गर्ने जुन श्रेष्ठ र समग्र ज्ञान 
तपाईले ब्रह्माजीलाई बताउनुभएको थियो त्यो ज्ञान ग्रहण गर्न यदि म योग्य दु भने मलाई 
बताउनुहोस् जुन ज्ञानको सहायताले म यस संसारसागरबाट सजिलैसित पार हुन सू । 


इत्यावेदितहादांय मह्यं स भगवान् परः। 
आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार अरविन्दाक्षः  कमलनयन परमां  यथार्थ 
आवेदितहादांय  आफनो परः  पूर्णब्रह्मस्वरूप स्थितिम्  ज्ञानलाई 
हृदयको भावलाई भगवान्को सः  उहाँ आदिदेश  उपदेश गर्नुभयो 
समक्ष प्रकट गर्ने भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 

मह्यं  मलाई आत्मनः  आफ्नो 





ताक्यार्थ जब मैले यसप्रकार आफ्नो हृदयको भावलाई प्रकट गर तब परमपुरुष कमलनयन 
भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो स्वरूपको यथार्थ ज्ञानको उपदेश गर्नुभयो । 


स एवमाराधितपादतीथां 
द्धीततत््वात्मविबोधमागंः। 
प्रणम्य पादो परिवृत्य देव 


मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २०॥ 
पदार्थ 
एवम्  यसप्रकार  उहांको चरणमा सःत्यो 
आराधितपादतीथांत्  पूज्यपाद प्रणम्य  नमस्कार गरेर अहं  म उद्धव 
गुरु श्रीकृष्णबाट देवम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई इह  यहाँ 
अधीततत्त्वात्मविबोधमागंः  परिवृत्य  परिक्रमा गरेर आगतः  आएको हु 
आत्मतत्त्वको उपलब्धिको विरहातुरात्मा  उहँको विरहले 
साधन सुनेर व्याकुल अन्तःकरण भएको 
ताक्यार्थ यसप्रकार पूज्यपाद गुरु श्रीकृष्णबाट आत्मततत्वको उपलब्धिको साधन सुनेर उहाँको 
चरणकमलमा प्रणाम गरेर उहांको परिक्रमा गरेर म यहां आएको द्ु। 





् च ४ षत्  ००५ 
सोऽहं तदशंनाह्यदवियोगातिंयुतः प्रभो । 
गमिष्ये दयितं तस्य बदयांश्रममण्डलम् ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


१५८८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पदार्थ 

प्रभो  हे विदुरजी सः अहं  त्यो म उद्धव बदयांश्रममण्डलम्  
तदशंनाह्यादवियोगातिंयुतः  तस्य  उहाँ भगवान् बदरीकाश्रम 

उहाँको दर्शनले आनन्दित र॒ श्रीकृष्णको गमिष्ये  जादि 

वियोगले दुःखी भएको दयितं  प्रियक्षेत्र 





ताक्यार्थ हे विदुरजी उहौँको दर्शनले आनन्दित र वियोगले दुःखी भएको म उद्धव उहाँ 
भगवान् श्रीकृष्णको प्रियक्षेत्र बदरीकाश्रम जँदेदु । 


च भ  


यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषिः। 
तीं म दीर्घं पु क स 
मृदु तीवं तपो दीघं तेपाते लोकभावनो ॥ २२॥ 


पढार्थ 

यत्र  जुन आश्वममा नारायणः  नारायण दीर्घं  दीर्घकालिक 
लोकभावनौ  सम्पूर्ण लोकका ऋषिः  ऋषि र तपः  तपस्या 

पालक नरः च  नर पनि तेपाते  गरेर बस्नुभएको छ 
देवः  स्वयंप्रकाश मदु  उपद्रवले रहित 

भगवान्  भगवान् तीव्रं  अत्यन्त कठिन 





ताक्यार्थ जहां भगवान् नारायण देव र नर यी दुबे ऋषिहरू सम्पूर्ण लोकको अनुग्रहका लागि 
र उनीहरूलाई सुखी गराउनका लागि दीर्घकालीन कठिन तपस्या गरिरहनुभएको छ। 


श्रीडुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 
इत्युद्धवादुपाकण्यं सुहृदां दुःसहं वधम् । 
ज्ञानेनारामयत् क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुधः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

बुधः  ज्ञानी दुःसहं  सहन गर्न नसकिने उत्पतितं  उत्पन्न भएको 
क्षत्ता  विदुरजीले वधम्  विनाशको समाचार शोकम्  शोकलाई 

इति  यसप्रकार उद्धवात्  उद्धवजीबाट ज्ञानेन  ज्ञानद्वारा 

सुहृदां  आफ्ना बन्धुहरूको उपाकण्यं  सुनेर अशमयत्  शान्त गर्नुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार उद्धवजीको मुखबाट आपफ्ना प्रिय बन्धुहरूको विनाशको असह्य समाचार 
सुनेर परमज्ञानी विदुरजीमा जुन शोक उत्पन्न भएको थियो, त्यस शोकलाई उहांले ज्ञानद्वारा शान्त 
गरिदिनुभयो । 


स तं महाभागवतं बजन्तं कोरवषभः। 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५८९ 


अध्याय 


विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४॥ 


पदार्थ 

सः  उहाँ 

कोरवर्षभः  विदुरजीले 
कृष्णपरिग्रहे  भगवान् 
श्रीकृष्णका सेवकहरूमध्ये 


महाभागवतं  भगवान्का 
परमभक्त 

व्रजन्तं  बदरीकाश्रमतिर जान 
लागनुभएका 


विश्रम्भात्  विश्वासले 
इदं  यो कुरा 
अभ्यधत्त  भन्नुभयो 





मुख्यं  प्रधान तं  उहाँ उद्धवजीलाई 
ताक्यार्थ उहाँ विदुरजीले भगवान् श्रीकृष्णका सेवकहरूमध्ये प्रधान, भगवान्का परमभक्त 
बदरीकाश्रमतिर जान लाग्नुभएका उहाँ उद्धवजीलाई विश्वासले यो कुरा भन्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
ज्ञानं परं स्वात्मरह प्रकारां 
यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । 
वक्तु भवान् नोऽहंति यद्धि विष्णो 
भृत्याः स्वभृत्याथंकृतश्चरन्ति ॥ २५॥ 


पदठार्थ 

स्वात्मरह प्रकाशं  भगवान्को ते  तपारईलाई विष्णो   भगवान् विष्णुका 
असली स्वरूपलाई प्रकाशित आह  बताउनुभएको थियो भृत्याः  सेवकहरू 

गर्ने त्यो ज्ञान स्वभृत्याथंकृतः  आफ्ना 
यत्  जुन भवान्  तपाई सेवकको कार्य सम्पादनका 
परं  परम नः  मलाई लागि नै 

ज्ञानं  ज्ञान वक्तु  भन्न चरन्ति  विचरण गर्दछछन् 
योगेश्वरः  योगेश्वर अर्हति  योग्य हुनुहुन्छ 

ईश्वरः  भगवान् श्रीकृष्णले हि  किनभने 





वाक्यार्थ उद्धवजी ! योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो स्वरूपको गूढ रहस्यलाई प्रकट गर्ने 
जुन परमज्ञान तपारईलाई बताउनुभएको थियो, त्यो तपाई मलाई सुनाउनुहोस् । किनभने भगवान्का 
सेवक त आफ्ना सेवकको कार्यसिद्धिका लागि नै विचरण गर्दछछछन् । 


उद्धव उवाच उद्धवजीले भन्नुभयो 
क  तत्त्वसंराध्य ९ कोषारवो अ 
ननु तं तत तऋधषः ऽन्तक् । 


रालानन्द्री लीक 


५९० 


अध्याय 


जिहासता  छोडेर आफ्नो 
धामतिर फकन लाग्दा 
साक्षात्  साक्षात् 

भगवता  भगवानुद्रारा उहाँ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

साक्षाद् भगवतादिष्टो मत्यंलोकं जिहासता ॥ २६॥ 
पदार्थ 
ननु  निश्चय न तत्त्वसंराध्य  तत्त्वका लागि 
ते  तपाईका लागि आराधना गर्ग योग्य हुनुहुन्छ 
कोषारवः  भेत्रेय किनभने मेरो 
ऋषिः  ऋषि अन्तिके  नजिकमा 

मत्य॑लोकं  मृत्युलोक 


आदिष्टः  आदेश दिदनुभएको 





थियो 


वाक्यार्थ निश्चय नै तपाईका लागि मत्रेय ऋषि ततत्वका लागि आराधना गर्न योग्य हूनुहुन्छ । 
किनभने मेरो नजिकमा मृत्युलोक छोडेर आफ्नो धामतिर फकन लाग्दा साक्षात् भगवानूद्रारा 


उहाँ लाई आदेश दिदएको थियो । 
श्रीुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
इति सह विदुरेण विश्चमूतं 
गुणकथया सुधया प्ठावितोरुतापः। 
क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां 
समुषित ओपगविर्निंशां 
पढार्थ 
इति  यसप्रकार प्लावितोरुतापः  
विदुरेण सह  विदुरजीका साथ बन्धुवियोगजनित इलो तापलाई 
विश्वमूर्तेः  भगवान् श्रीकृष्णका उपशमन गरेर 
सुधया  अमृततुल्य ओपगविः  उद्धवजीले 


गुणकथया  गुणहरूको यमस्वसुः  यमुनाजीको 
चचद्रारा पुलिने  तीरमा 
तां त्यो 


ताक्यार्थ यसप्रकार विदुरजीका साथ भगवान् श्रीकृष्णका 


ततोऽगात् ॥ २७॥ 


निशां  रात्रिलाई 

क्षणम् इव  एकक्षणजस्तो गरेर 
समुषितः  बविताएर 
प्रातःकालमा 

ततः  त्यहांबाट 

अगात्  बदरीकाश्चमतिर 





लाग्नुभयो 
अमृततुल्य गणहरूको चचद्रारा 


बन्धुवियोगजनित दलो तापलाई उपशमन गरेर उद्धवजीले यमुनाजीको तीरमा त्यो रात्रिलाई 
एकक्षणजस्तो गरेर बिताएर प्रातःकालमा त्यहांबाट बदरीकाश्रमतिर लागनुभयो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


५९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे 


ष्वधिरथयूथपयुथपेषु मुख्यः। 
स तु कथमवशिष्ट उद्धवो य 

द्धरिरपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः ॥ २८ ॥ 
पदार्थ 
वृष्णिभोजेषु  वृष्णिकुल र॒ मुख्यः  ती यूथपतिका मुख्य यत्  जुन श्रापको कारणले 
भोजवंशका सः  उहाँ त्यधीशः  त्रिलोकनाथ 
अधिरथयुथपयुथपेषु  रथी र॒ उद्धवः  युद्धव हरिः अपि  भगवान् श्रीकृष्णले 
यूथपतिका पनि यूथपतिहरूले तु  चाहं पनि 
निघनम्  मृत्यु कथम्  कसरी आकृतिं  आफ्नो स्वरूपलाई 
उपगतेषु  प्राप्त गरिसकेपच्छि अवरिष्ट   बच्नुभयो तत्यजे  छोडनुभएको थियो 





ताक्यार्थ वृष्णिकुल र भोजवंशका रथी र यूथपतिका पनि यूुथपतिहरूले मत्यु प्राप्त 
गरिसकेपछ्ि ती यूथपतिका मुख्य उहाँ युद्ध वचां कसरी बच्नुभयो ? जुन श्रापको कारणले 
त्रिलोकनाथ भगवान् श्रीकृष्णले समेत पनि आफ्नो स्वरूपलाई छोडनुभएको थियो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
ब्र्मद्ापापदेरेन काठेनामोघवाच्छितः। 
संहत्य स्वकुलं नूनं त्यक्ष्यन् देहमचिन्तयत् ॥ २९॥ 


पदार्थ 
ब्रह्मशापापदेशेन  ब्राह्मणको अमोघवाञज्छितः  सत्यसङ़ल्प ॥  आपनो शरीरलाई 
श्रापको बहाना भएको भगवान् श्रीकृष्णले त्यक्ष्यन्  छोडने समयमा 
कालेन  कालद्रारा स्वकुठं  आफ्नो कुलको नूनं  निश्चय ने 

संहृत्य  संहार गरेर अचिन्तयत्  विचार गर्नुभयो 





ताक्यार्थ जसको इच्छा कहिल्यै पनि व्यर्थ हूदेन उहाँ श्रीकृष्ण ब्राह्मणको श्रापरूप कालको 
बहानाले आफ्नो कुलको संहार गरेर आफ्नो शरीरलाई छोडने समयमा विचार गर्नुभयो । 


अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । 


अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वरः ॥ ३०॥ 
पढार्थ 
मयिम अस्मात्  यस लोकात्  लोकबाट 


रालानन्द्री लीक 


५९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


उपरते  परमधाम गएपचछ्ि सम्प्रति  अहिले अद्धा  साक्षात् 
मदाश्रयम्  मेरो अधीनस्थ आत्मवतां वरः  संयमीहरूका अहेति  योग्य हुनुहुन्छ 
ज्ञानं  ज्ञान ग्रहण गर्नका शिरोमणि 

लागि उद्धवः एव  उद्धवजी नै 
ताक्यार्थ अब यस लोकलाई छोडेर म गएपछि संयमशिरोमणि उद्धवजी नै मेरो ज्ञानलाई ग्रहण 
गर्ने वास्तविक अधिकारी हुनुहन्छ । 


नोद्धवो न्त् ९ ,   
ऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणेनीरदिंतः प्रभुः । 
अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

उद्धवः  उद्धव अणुः अपि  अलिकति पनि महयुनं  मद्विषयक ज्ञान 
मूमृक्षुहरूलाई आत्मज्ञान प्रदान न न्यूनः  कम हुनुहुन्न लोकं  मानिसहरूलाई 
गर्नका लागि गुणैः  विषयद्रारा ग्राहयन्  प्रदान गर्दै 
प्रभुः  समर्थं हुनुहुन्छ न अदिंतः  विचलित हुनुहुननन इह  यस मर्त्यलोकमा 
मत्  मभन्दा अतः  यसर्थ तिष्ठतु  बस्नुहोस् 





ताक्यार्थ उद्धवजी आत्मज्ञान प्रदान गर्नका लागि मभन्दा अलिकति पनि कम हनहन । किनभने 
उहाँ आत्मज्ञानी हनुहन्छ । विषयद्रारा उहाँ कहिल्यै पनि विचलित हुनुभएन। अतः मुमृक्षुहरूलाई 
मेरो ज्ञानको शिक्षा दिदे उहोँ यहीं बस्नुहोस् । 


एवं त्रिखोकरुरुणा सन्दिष्टः शब्दयोनिना । 
बदयाश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

एवं  यसप्रकार सन्दिष्टः  निर्देश गरिनुभएका हरिम्  भगवान् नारायणको 
त्रिखोकगुरुणा  वीनै लोकका उद्धवजी ईजे  आराधनामा लाग्नुभयो 
गुरु बदयांश्रमम्  बदरीकाश्चममा 

शब्दयोनिना  वेदप्रवर्तक आसाद्य  पुगेर 

भगवान् श्रीकृष्णले समाधिना  समाधियोगद्रारा 





ताक्यार्थ वेदका मूलकारण जगद्गुरु श्रीकृष्णले यसप्रकार आज्ञा दिएपछ्छि उद्धवजी 
बदरीकाश्रममा गणएर समाधियोगद्रारा श्रीहरिको आराधना गर्न लागनुभयो । 


विदुरोऽप्युद्धवाच्छरत्वा कृष्णस्य परमात्मनः । 
क्रीडयोपात्तदेहस्य कमौणि इलाधितानि च ॥ २३६॥ 
देहन्यासं च तस्येवं धीराणां धेय॑वर्धनम् । 


रालानन्द्री लीक 


५९३ 





तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
अन्येषां दुष्करतरं पयूनां विक्छवात्मनाम् ॥ ३४ ॥ 
आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । 
ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वलः ॥ ३५॥ 
पदठार्थ 
कुरुश्रेष्ठ  कुरुहरूमा श्रेष्ठ  धीरहरूका लागि मनसा  मनले 
भएका हे परीक्षित् धर्यवधंनम्  धैर्यलाई बढाउने इक्षितम्  सोचेको कुरा पनि 
विदुरः अपि  विदुरजी पनि विक्छवात्मनाम्  अधीर चित्त श्रत्वा  सुनेर 


उद्धवात्  उद्धवजीबाट 

क्रीडया  लीलाद्रारा 
उपात्तदेहस्य  शरीरलाई धारण 
गर्नुभएका 






भएकाले 

पश्चूनां  पशुजस्ता 

अन्येषां  अरूहरूका लागि 
दुष्करतरं  गर्न कठिन 


ध्यायन्  भगवान् श्रीकृष्णको 
ने ध्यान गर्दै 

भागवते  भगवान्का भक्त 
उद्धवजी 






गते  गएपचछ्छि 
प्रेमविहलः  प्रेमले अत्यन्त 
विह्वल भएका विदुरजी 


तस्य  उहांको 
देहन्यासं  देहत्यागसम्बन्धी 
कुरा 


परमात्मनः  परमात्मा 
कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
इलाधितानि  प्रशंसनीय 


कमौणि  कर्महरू श्रत्वा  सुनर रुरोद्  सनुभयो 
श्रुत्वा  सुनेर आत्मानं  आफूलाई 
एवं  यसप्रकार कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णले 





ताक्यार्थ कुररेष्ठ परीक्षित् ! परमात्मा श्रीकृष्णले लीलाद्वारा आफ्नो श्रीविग्रह प्रकट गर्मुभएको 
थियो र फेरि लीलाद्रारा नै त्यसलाई अन्तर्धान गरिदिनुभयो। उहांको त्यो अन्तर्धनि धीर 
पुरुषहरूको लागि उत्साहवर्धक र अधीरपुरुषहरूका लागि अत्यन्त दुष्कर धियो । प्रशंसनीय कर्म र 
यसप्रकार अन्तधनि भएको समाचार पाएर तथा भगवान्ले परमधाम जाने समयमा आफूलाई 
स्मरण गर्नुभएको थियो भन्ने कुरा थाहा पाएर विदुरजी उद्धवजी गदस केपच्छि प्रेमले विह्ल भएर 
रुनुभयो । 


कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिभंरतष॑भ । 
प्रापद्यत स्वःसरितं यत्र मित्रासुतो मुनिः॥ ३६॥ 





पढार्थ 

सिद्ध  सिद्ध कतिभिः अहोभिः  केटी दिन प्रापद्यत  पुग्नुभयो 
भरतषंभः  भरतवंशशिरोमणि लगाएर यत्र  जहाँ 

विदुरजी स्वःसरितं  गङ्गाजीको मित्रासुतः मुनिः  मत्रेयजी 
कालिन्द्याः  यमुनाजीबाट किनारमा निवास गर्नहुन्ध्यो 


रालानन्द्री लीक 


९५९४ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताक्यार्थ त्यसपछि भरतवंशशिरोमणि सिद्ध विदुरजी यमुनाको तटबाट केही दिन लगाएर 
गङ्गाजीको तटमा पुग्नुभयो, जहां मेत्रेय ऋषि निवास गर्नुहुन्थ्यो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे विदुरोद्धवसंवादे 
चतुथं ऽध्यायः ॥ ४॥ 


रानानन्द्री लीक 


५९५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 
विदुरजीका प्रश्नहरू र मेत्रेयजीद्रारा गरिएको सुष्टिक्रमवर्णन 


श्रीरुक उवाच शुकदेवजी भन्नुभयो 
द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां 


मत्रेयमासीनमगाधबोधम् प ९ 
मेत्रेयमासीनमगाधबोधम् । 
्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्धः 

पप्रच्छ सोक्ील्यगुणामितृप्तः ॥ १॥ 
पदार्थ 
दयुनद्याः  गङ्गाको उपसृत्य  पुगेर कुरूणां  कुरुवंशीमा 
दवारि  द्वारिकामा सोशील्यगुणामितृप्तः  साधु ऋषभः  श्रेष्ठ भएका 
आसीनम्  रहनुभएका स्वभाव र करुणा आदि क्षत्ता  विदुरजीले 
अगाघबोधम्  परमज्ञानी गुणहरूबाट प्रभावित भएर पप्रच्छ  सोध्नुभयो 
मेत्रेयम्  मत्रेयजी भएको अच्युतभावसिद्धः  भगवान्को 
ठारमा भक्तिले शुद्ध हृदय भएका 





ताक्यार्थ हर्दारमा रहनुभएका परमज्ञानी मैत्रेयजी भएको ठडमा पुगेर साधु स्वभाव र करूणा 
आदि गुणहरूबाट प्रभावित भएर भगवान्को भक्तिले शुद्ध हदय भएका कुरुवंशीमा श्रेष्ठ 
विदुरजीले उहांसंग सोध्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
सुखाय कमणि करोति लोको 

न तैः सुखं वान्यदुपारमं वा । 
विन्देत भूयस्तत एव दुःखं 

यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्नः ॥ २॥ 


पदार्थ 

लोकः  संसारका मनुष्यहरू र  कर्महरू सुखं  सुख 

सुखाय  सुखको प्राप्तका करोति  गर्दछन् परन्तु यसकारण 

लागि तेः  ती कर्महरुद्रारा अत्र  यस लोकमा 


रालानन्द्री लीक 


५९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
अन्यत्  दुःखको नाश भूयः  बारम्बार तत्  त्यो कुरा 

यसकारण दुःखं एव  दुःखनै भगवान्  सर्वज्ञ तपारईले 

वा  अथवा विन्देत  प्राप्त गर्दचछन् वदेत्  उपदेश गर्नुहोस् 

उपारमं  वैराग्य पनि नः  हामीहरूका लागि 

न विन्दति  प्राप्त गर्न सक्दैनन् यत्  जे 

किन्तु तिनै कर्महरुद्रारा युक्तं  गर्न योग्य छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! संसारमा सम्पूर्ण मानिसहरू सुखप्राप्तिका लागि विभिन प्रकारका 
कर्महरू गर्दछन्, ती कर्महरूद्वारा न त उनीहरूलाई सुख मिल्छ, न त दुःखको निवृत्ति नै हुन्छ, 
परन्तु खन्खन् दुखको वृद्धि हैदेजान्छ । अतः यस विषयमा के गर्नु उचित हृन्छ, हजुरले उपदेश 
गर्नुहोस् । 
विवरण सम्पूर्ण प्राणीहरूको वास्तविक स्वरूप सुखरूप आत्मा भएकाले ती प्राणीको सुख 
प्राप्तिका लागि प्रवृत्ति हुन स्वाभाविक हो। वास्तविक सुखको प्राप्ति भगवत्प्राप्तिबाट मात्र सम्भव 
छ । 

सुख दुई किसिमका हृन्छन् विषयक प्राप्तिबाट हुने सुख र भगवत्प्राप्तिबाट हुने सुख । 
विषय र इन्दरियहरूको सन्निकर्षबाट उत्पन्न हुने सुखलाई विषयसुख भनिन्छ । सामान्य मानिसहरू 
यसै किसिमको सुखको प्राप्तिका लागि प्रयास गर्दछन्। विषय र इन्दरियहरूको सन्निकर्ष हदा 
प्राप्त हने सुख परिणामतः दुःखदायी नै हुन्छ भन्ने कुरा गीता १८।३८मा पनि बताइएको छ। 

यस्तै योगसूत्र २। १५मा पनि विषयसुख परिणामतः दुःखदायी नै हुने कुरा उल्लेख 
गरिएको छ। 

यस श्लोकमा विदुरजीले पनि संसारमा सबै मानिस सुख प्राप्त गर्नका लागि कर्म गर्दछन् 
तर ती कर्मबाट उनीहरूले न सुख पारँदछन् न त दुःखको निवृत्ति नै हृन्छ, वास्तवमा ती कर्मबाट 
दुःखको वृद्धि नै हृन्छ, यसकारण दुःखको आत्यन्तिक निवृत्तिको लागि कस्तो किसिमको कर्म 
गर्नुपर्दछछ भनेर मेत्रेयसंग प्रश्न गर्नुभएको छ। 


जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य देवा 


द्धममंशीटस्य सुदुःखितस्य । 
अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं 
भूतानि भन्यानि जनाद॑नस्य ॥ ३॥ 
पदार्थ 
नूनं  निश्चय नै भव्यानि  भाग्यशाली स  विमुख भएका 
जनादंनस्य  भगवान् भूतानि  तपारईजस्ता भक्तहरू दैवात्  पूर्वजन्मको पापको 
श्रीकृष्णका कृष्णात्  भगवान् श्रीकृष्णवबाट कारणले 


रालानन्द्री लीक 


५५९७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
अधममंशीलस्य  अधर्मपरायण र जनस्य  म जस्ता इह  यस लोकमा 

सुदुःखितस्य  अत्यन्त दुःखी मानिसहरूको चरन्ति  विहार गर्दछछन् 

भएको अनुग्रहाय  अनुग्रहका लागि 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णबाट विमुख, पूर्वजन्मको पापको कारणले अधर्मपरायण र अत्यन्त 
दुःखी भएका मजस्ता मानिसहरूको अनुग्रहका लागि भाग्यशाली भगवद्भक्त यस लोकमा 
संसारमा विचरण गर्दछन् । 


तत् साघुवयोदिश वत्मं शंनः 

संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । 
हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते 

ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४॥ 


पदार्थ 

तत्  त्यसकारण हृदि  हृदयमा यच्छति  दिनुह॒न्छ त्यो 
साघुवयं  हे साधुशिरोमणि स्थितः  रहनुभएका रां  सुखरूप 

मेत्रेयजी भगवान्  भगवानले वत्मं  मार्ग 

येन  जुन उपायद्रारा सतत्त्वाधिगमं  आत्माको नः  हामीलाई 

संराधितः  आराधना गनलि अपरोक्षले सहित आदिश  उपदेश गर्नुहोस् 
भक्तिपूते  भक्तियोगले पवित्र॒ पुराणम्  अनादि वेदप्रमाणद्वारा 

भएको मात्र उत्पन्न हुने 

पुंसाम्  प्राणीहरूको ज्ञानं  ज्ञान 





ताक्यार्थ त्यसकारण हे साधुशिरोमणि मेत्रेयजी ! जुन उपायद्रारा आराधना ग्नलि भक्तियोगले 
पवित्र भएका प्राणीहरूको हृदयमा रहनुभएका भगवान्ले अनादि वेदप्रमाणद्वारा मात्र उत्पन्न हने 
आत्माको ज्ञान दिनुहुन्छ त्यो सुखरूप मार्ग हामीलाई उपदेश गर्नुहोस् । 


करोति कमोणि कृतावतारो 

यान्यात्मतन्त्रो भगवांस्त्यधीशः। 
यथा ससजांग्र इदं निरीहः 

संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५॥ 
यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य 

रोते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः। 


रालानन्द्री लीक 


५५९८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 

योगेश्वराधीश्वर एक एत 

दनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत् ॥ ६॥ 

पदार्थ 
त्यधीराः  त्रिगुणात्मक संस्थाप्य  यस संसारलाई शेते  शयन गर्नहुन्छ यस्तै 
मायाका नियन्ता स्थापित गरेर सः  उहाँ 
आत्मतन्त्रः  स्वाधीन जगतः  संसारका प्राणीहरूका योगेश्वराधीश्वरः  योगेश्वरका 
भगवान्  भगवान् लागि पनि ईश्वर ती भगवान् श्रीकृष्ण 
कृतावतारः  विभिन्न वृत्तिं  जीविकाको एकः  एउटा आपफूमात्र भरईकन 
अवतारहरू लिएर विधत्ते  विधान गर्नृहुन्छ पनि 
यानि  जुन पुनः  फेरि एतदुप्रविष्टः  यो ब्रह्माण्डमा 
कमणि  विभिन लीलाहरू इदं  यस संसारलाई अन्तर्यामीरूपले प्रवेश गरेर 
करोति  गरनृहुन्छ स्वे  आपनो यथा  जसरी 
अग्रे  सृष्टि हुनुभन्दा पहिले खे  हृदयाकाशमा बहुधा  अनेकरूपमा 
निरीहः  निष्क्रिय भर्ईकन पनि निवेश्य  स्थापित गरेर आसीत्  प्रकट हूनुहुन्छ त्यो 
यथा  जसरी निवृत्तवृत्तिः  सृष्टि आदि रहस्य मलाई बताउनुहोस् 
इदं  यस संसारलाई व्यापारले रहित भएर 
ससजं  बनाउनुभयो गुहायां  योगमायामा 





ताक्यार्थ त्रिलोकीको नियन्ता र परमस्वतन्तर श्रीहरि अवतार लिएर जुनजुन लीलाहरू गर्नुहुन्छ, 
निष्क्रिय भर्ईकन पनि उहँले कल्पको आरम्भमा यो सुष्टिको रचना गर्नृहुन्छ, जसरी यस सृष्टिलाई 
स्थापित गरेर जगतूका जीवहरूका लागि जीविकाको विधान गर्नृहुन्छ । फेरि जसरी यस संसारलाई 
आफ्नो हृदयाकाशमा लीन गरेर वृत्तिशून्य भई योगमायाको आश्रय लिएर शयन गर्नृहुन्छ र जसरी 
उहाँ योगेश्वरेश्वर प्रभु एक भएर पनि यस ब्रह्माण्डमा अन्तर्यामीरूपले अनुप्रविष्ट भएर 
अनेकरूपमा प्रकट हुनुहुन्छ, त्यो रहस्य मलाई बताउनुहोस् । 

क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां 

क्षेमाय क्माण्यवतारमेदेः। 
मनो न तृप्यत्यपि शुण्वतां नः 


सुश्चोकमोटेश्वरितामृतानि ॥ ७ ॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


५९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


द्विजगोसुराणां  ब्राह्मण, गाई र कमणि  नाना प्रकारका दिव्य शुण्वतां  पान गर्न 
देवताहरूको कर्म नः  हामीहरूको 
क्षेमाय  कल्याणका लागि विधत्ते  गर्नृहन्छ मनः  मन 
अवतारमेदेः  मत्स्य आदि सुश्ोकमोठेः  यशस्वीहरूका न तप्यति  तप्त हदेन 
अनेक अवतारहरू धारण गरेर मुकुटमणि श्रीहरिको 
क्रीडन्  लीला गर्दै चरितामृतानि  लीलारूपी 
अमृत 
ताक्यार्थ ब्राह्मण, गाई र देवताहरूको कल्याणका लागि जो अनेक अवतार धारण गरेर 
लीलाद्रारा नै नाना प्रकारका दिव्यकर्महरू गर्नृहुन्छ, त्यो कुरा पनि मलाई सुनाउनुहोस्। 
यशस्वीहरूका मुकुटमणि श्रीहरिको लीलामृतको पान गर्दागिर्दै मेरो मन तप्त हदेन। 





येस्तत्त्वभेदेरधिलोकनाथो 
लोकानलोकान् सह टोकपाखान्। 

अचीक्छ्पद् यत्र हि सवंसत्त्व 
निकायभेदोऽधिकृतः प्रतीतः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

अधिलोकनाथः  लोकान्  पाताल आदि सवंसत्त्वनिकायभेदः  सम्पूर्ण 
लोकनाथहरूका अधिपति लोकलाई प्राणीहरूको समूहको भेद 
भगवान् श्रीकृष्ण अलोकान्  लोकालोक अधिकृतः  तत्तत् कर्मको 
येः  जुन पर्वतदेखि बाहिर रहेका अधिकारी 

तत्त्वभेदेः  महत्तत्त्व, अहङ़ार भागलाई प्रतीतः  प्रतीत हुन्छ 

आदि तत्तवहरूद्रारा अचीक्क्पत्  बनाउनुभयो 

लोकपालान्  लोकपालहरूले यत्र  जुन लोकहरूमा 

सह  सहित भएका हि  निश्चय नै 





ताक्यार्थ ती समस्त लोकपतिका स्वामी श्रीहरिले लोक, लोकपालहरूलाई र 
लोकालोकपर्वतदेखि बाहिरका प्राणीहरूलाई कसरी बनाउनुभयो ? जुन लोकहरूमा सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको समूहको भेद तत्तत् कर्मको अधिकारका अनुसार प्रतीत हुन्छ । 


येन प्रजानामुत आत्मकमं 
रूपाभिधानां च भिदां न्यधत्त । 
नारायणो विश्वसृगात्मयोनि 


रालानन्द्री लीक 


६०० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


ष २ ८  
रतच्च न वणय वद्रवय ॥ ९॥ 


पदार्थ 

९  आत्मयोनि 

विप्रवयं  ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ हे   स्वयम्भू 
मेत्रेयजी नारायणः  भगवान् नारायणले 
उत  फेरि प्रजानाम्  प्राणीहरूको 

येन  जुन प्रकारले आत्मकमंरूपाभिधानां  
विश्वसृक्  विश्वकर्ता स्वभाव, कर्म, रूप र नामहरूको 





अध्याय ५ 


भिदां  भेद 

व्यधत्त  गर्नुभयो 
एतत्  यो कुरा 
नः  मलाई 

वणंय  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ द्विजवर ! ती विश्वकर्ता स्वयम्भू नारायणले आफ्नो प्रजाको स्वभाव, कर्म, रूपर 
नामका भेदहरू कुन प्रकारले रचना गर्नुभयो ? मलाई यो कुरा पनि बताउनुहोस् । 


परावरेषां भगवन् बतानि 
श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् । 
अतुप्नुम क्षुल्टसुखावहानां 
तेषामृते कृष्णकथामृतोघात् ॥ १० ॥ 
पदार्थ 


भगवन्  हे भगवान् मत्रेयजी अभीक्ष्णम्  बारम्बार 
परावरेषां  पर र अवर प्राणी काश्रुतानि  सुनेको धिं परन्तु 


व्रतानि  धर्महरू कृष्णकथामृतोघात्  भगवान् 
मे  मैले श्रीकृष्णको कथारूपी अमृतको 
व्यासमुखात्  वेदव्यासजीको पप्रवाहलाई 

मृखबाट ऋते  छोडेर 





तेषाम्  ती 
क्ुल्लसुखावहानां  
स्वल्पसुखदायक धर्महरूको 
श्रवण गरेर 

अतुप्तुम  तृप्त भए 


ताक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! मैले श्रीवेदव्यासजीको मुखबाट पर र अवर प्राणीका धर्महरूको 
विषयमा धेरै पटक सुनिसकेको दु । किन्तु अब श्रीकृष्णकथामृतको प्रवाहलाई छोडेर अन्य स्वल्प 


सुखदायक धर्मबाट मेरो चित्त तृप्त भटसकेको छ। 


टिप्पणी यहाँ परशब्दले ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र अवर शब्दले स्त्री तथा शृद्रलाई बुखादइएको 


छ । 
कस्तृप्तुयात्तीरथपदो    भिधानात् 
कस्तृप्नुयात्तीथपदोऽभिधानात् 
सत्रेषु वः सूरिभिरीडयमानात्। 
यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो 


रालानन्द्री लीक 


६०१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति ॥ ९॥ 





पदार्थ 
वः  तपार्ईहरूको अभिधानात्  कथारूपी यातः  भित्र पसेर 
सत्रेषु  समाजमा अमृतद्रारा पुरुषस्य  मानिसको 
सूरिभिः  नारद आदि कः  कुन पुरुष भवप्रदां  जन्म र मरणरूपी 
ऋषिहरूले तृप्तुयात्  तप्त होला ? संसारलाई प्रदान गर्न 
ईडयमानात्  वर्णन गरिएको यः  जुन चरित्रको श्रवण गर्ने गेहरतिं  घर आदिको 
तीथंपदः  भगवान् श्रीकृष्णको मान्छेको आसक्तिलाई 

कणंनादीं  कानको चछिद्रवाट छिनत्ति  काटिदिनृहुन्छ 


ताक्यार्थ उहाँ तीर्थपाद श्रीहरिको गुणानुवादबाट त को तप्त हून सक्ला ? भगवान् श्रीकृष्ण 
आफ्नो कथाश्रवण गर्ने मनुष्यहरूको कर्णरन्ध्रनाट प्रवेश गर्नृहुन्छ र उनीहरूलाई संसारचक्रमा पार्ने 
उनीहरूको घरगृहस्थीको आसक्तिलाई काटिदिनुहुन्छ । 


मुनिविवश्चुभंगवद्गणानां 
सखापि ते भारतमाह कृष्णः। 
यस्मिन् नृणां ग्राम्यसुखानुवादे 
मतिगृहीता   ् कथायाम् 
मतिगृदीता नु हरेः ॥ १२॥ 





पदार्थ 

ते  तपाईको विवक्षुः  वर्णन गर्ने इच्छाले नै हरेः  भगवान्का 

सखा  साथी भारतम्  महाभारतको कथायाम्  कथामा 

कृष्णः  कृष्ण द्वैपायन आह  रचना गर्नुभएको हो नु  निश्चयनै 

मुनिः  भगवान् वेदव्यासजीले यस्मिन्  त्यो महाभारतमा नृणां  मानिसहरूको 
भगवदुगुणानां  भगवान्का ग्राम्यसुखानुवादेः  मतिः  बुद्धि लगाउने 
गुणहरूको विषयसुखको अनुवादद्रारा गृहीता  प्रयास गरिएको छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! तपाईका साथी मुनिवरभगवान् वेदव्यासजीले भगवान्का गुणहरूको 
वर्णन गर्ने इच्छले नै महाभारतको रचना गर्नुभएको हो । त्यसमा पनि विषयसुखको उल्लेख गर्दै 
मनुष्यको बुद्धिलाई भगवानूको कथामा लगाउने प्रयास गरिएको छ। 


सा श्रदधानस्य विवधंमाना 
विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः। 
हरेः पदालुस्मृतिनिवृंतस्य 


रालानन्द्री लीक 


०९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


समस्तदुःखाप्ययमाश्यु धत्ते ॥ १६॥ 
पदार्थ 
श्रदधानस्य  श्रद्धालु करोति  उत्पन्न गर्द 
पुंसः  मानिसको हृदयमा हरेः  भगवान् नारायणको 
विवधंमाना  प्रतिक्षण बढिरहने पदातुस्मृतिनिवृंतस्य  
सा  त्यो भगवानप्रतिको रतिले चरणकमलको चिन्तनले 
अन्यत्र  विषयसुखमा परमानन्दलाई प्राप्त गरेपछ्ि 


विरक्तिम्  वैराग्य आशु  तुरन्त 


अध्याय ५ 


समस्तदुःखाप्ययम्  समस्त 
दुःखहरूको नाश 
घन्ते  भद्हाल्छ 





ताक्यार्थ यो भगवत्कथाको रुचि श्रद्धालु मानिसको हृदयमा जब बदन थाल्दछ तब त्यो भक्त 
अन्य विषयबाट विरक्त हुन्छ र भगवान्को चरणकमलको निरन्तर चिन्तनबाट ऊ आनन्दमग्न 


हन्छ । ऊ सम्पूर्ण दुःखहरूबाट तत्काल मुक्त ह॒न्छ । 
ताञ्छोच्यशोच्यानविदो   न ह 
तार्छच्यशल्यानावद्ऽनुरशच 
हरेः कथायां विमुखानघेन । 
  अ  अ अ   
क्षणात दवाञनामषस्वु यषा 
मायुवृंधावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १ ॥ 
पदार्थ 
अघेन  पापको कारणले 
हरेः  भगवान्को 
कथायां  कथाबाट 
विमुखान्  विमुख भएको 
हनाले 
रोच्यरोच्यान्  शोचनीय अनिमिषः  कालरूप 
पशुहरूभन्दा पनि शोच्य भएका देवः  भगवान् सूर्य 


अविदः  महाभारतको तात्पर्य 
नजान्ने 

तान्  ती मूर्खहरूका लागि 
अनुरोचे  म प्रतिक्षण शोक 


वृथावादगतिस्मृतीनाम्  व्यर्थ 
वादविवाद, चेष्टा र चिन्तनमा 
लागेका 

येषाम्  जुन मनुष्यहरूको 
आयुः  अमूल्य जीवनलाई 
क्षिणोति  नष्ट गरिरहनुभएको 





२ 


ताक्यार्थ म त ती महाभारतको तात्पर्य नजान्ने शोचनीय अज्ञानीहरूका लागि खेद प्रकट गर्द 
जो आफ्नो पूर्वजन्मको पापको कारणले हरिकथाबाट सध विमुख रहन्छन्। यो दुःखको कुरा हो 
कि कालरूप भगवान् सूर्य त्यस्ता मानिसको अमूल्य जीवनलाई प्रतिक्षण नष्ट गरिरहनुभएको छ । 


तदस्य कोषारव रशम॑दातु 
हैरेः कथामेव कथासु सारम् । 
उद्धत्य पुष्पेभ्य इवातंबन्धो 


रालानन्द्री लीक 


६०३ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


शिवाय नः कीतय तीथंकीतः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

तत्  त्यसकारण तीथंकीरतेः  पवित्र कीर्वि उद्धत्य इव  रस निकाले 
आतंबन्धो  दुःखीहरूका बन्धु भएका नः  हामीहरूको 

कोषारव  हे दयालु भत्रेयजी अस्य  उहाँ शिवाय  कल्याणका लागि 
कथासु  सम्पूर्ण कथाहरूमा हरेः  भगवान् नारायणको कीतय  सुनाउनुहोस् 
सारम्  साररूप कथाम् एव  केवल कथामात्र 

रमंदातुः  सुखलाई प्रदान गर्न पुष्पेभ्यः  भमराले फूलबाट 





ताक्यार्थ हे दुःखीहरूको बन्धु दयालु मैत्रेयजी ! जसरी भमरा फएूलबाट रस निकाल्छ, त्यसै गरी 
यी लौकिक कथाहरूबाट यिनको सारभूत परमकल्याणकारी पवित्र कीर्ति श्रीहरिका कथाहरू 
निकालेर हाम्रो कल्याणका लागि सुनाउनुहोस्। 


स विश्चवजन्मस्थितिसंयमा्थं 
कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः । 
चकार कमाण्यतिपूरुषाणि 
यानीश्वरः कीतंय तानि मह्यम् ॥ १६॥ 


पढार्थ 

सः  उहाँ प्रगृहीतशक्तिः  आफ्नो कमौणि  कर्महरू 
ईश्वरः  सर्वेश्वर भगवान् मायाशक्तिलाई स्वीकार गरेर चकार  गर्नुभयो 
श्रीकृष्णले कृतावतारः  राम, कृष्ण आदि तानि  ती कर्महरू 
विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे  अवताद्रारा मह्यम्  मलाई 
संसारको उत्पत्ति, स्थिति र॒ यानि  जुन कीतय  सुनाउनुहोस् 
संहार गर्नका लागि अतिपृरुषाणि  अलौकिक 





ताक्यार्थ उहाँ सर्वेश्वर भगवान् श्रीकृष्णले संसारको उत्पत्ति, स्थिति र संहारको लागि आफनो 
मायाशक्तिलाई स्वीकार गरेर राम, कृष्ण आदि अवतारद्रारा जुन अनेक लीलाहरू गर्नुभएको छ, 
ती सब मलाई सुनाउनुहोस्। 


श्रीडुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 
स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कोषारवो मुनिः। 
पुंसां निभ्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन् ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


६०४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

एवं  यसप्रकार पृष्टः  सोधिनुभएका 
क्षत्रा  विदुरजीले सः  उहाँ 

पुंसां  जीवहरूको भगवान्  भगवान् 
निश्रेयसार्थेन  कल्याणका मुनिः  मुनिश्रेष्ठ 
लागि कोषारवः  मेत्रेयजी 





अध्याय ५ 


तम्  विदुरजीको 
बहुमानयन्  प्रशंसा गर्दै 
आह  भन्न लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ जब विदुरजीले जीवको कल्याणको यसप्रकार प्रश्न गर्नुभयो तब मुनिश्रेष्ठ भगवान् 


मेत्रेयजीले उहाँको प्रशंसा गर्दै यसप्रकार भन्नुभयो । 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 


साघु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साघ्वनुगृह्णता । 
कीतिं वितन्वता लोके आत्मनोऽघोक्षजात्मनः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

साधो  साधु स्वभाव भएका हे अधोक्षजात्मनः  भगवन्मय मन 
विदुरजी भएका 

लोकान्  प्राणीहरूमाथि आत्मनः  आफ्नो पनि 

साघु  सही किसिमले कीर्तिं  कीर्वि 

अनुगृह्णता  अनुग्रह गर्ने लोके  लोकमा 

इच्छाले वितन्वता  फैला 





त्वया  तपार्ईले 
साधु  राम्रो कुरा 
पृष्टं  सोध्नुभयो 


ताक्यार्थ साधुस्वभाव विदुरजी ! तपाईले सम्पूर्ण जीवहरूमाथि अत्यन्त अनुग्रह गरेर यो अत्यन्त 
राम्रो कुरा सोध्नुभयो। तपाईको चित्त सर्धै भगवान्मे लागिरहन्छ, तथापि तपाईको यस प्रश्नले 


संसारमा तपाईको कीर्तिं फौलनेछ। 


नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तवांद्रायणवी्यजे । 


गृहीतोऽनन्यभावेन यत् त्वया हरिरीश्वरः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी हरिः  भगवान् नारायणलाई 
यत्  किनभने गृहीतः  धारण गर्नुभएको छ 
त्वया  तपार्ईले बादरायणवीयंजे  


अनन्यभावेन  अनन्य भक्तिद्रारावेदव्यासजीको वीर्यबाट उत्पन्न 
ईश्वरः  सर्वसमर्थ हन॒भएका 





त्वयि  तपार्ईमा 

एतत्  यो कुरा 

न चित्रं  कुनै आश्चर्य लाग्दो 
कुरा होदन 


रालानन्द्री लीक 


६०५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


वाक्यार्थ हे विदुरजी तपारईले अनन्य भक्तिद्रारा सर्वसमर्थ भगवान् नारायणलाई धारण 
गर्नुभएको छ, वेदव्यासजीको वीर्यबाट उत्पन्न हुनुभएका तपारईमा यो कुरा कुनै आश्चर्य लाग्दो 
कुरा होइन । 


माण्डव्यशापाद्धगवान् प्रजासंयमनो यमः। 
भ्रातुः कषत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात् ॥ २०॥ 


पदार्थ 
प्रजासंयमनः  प्रजाहरूलाई माण्डव्यश्ञापात्  माण्डव्य भुजिष्यायां  दासीमा 
दण्ड दिने ऋषिको श्रापको कारणले सत्यवतीसुतात्  व्यासजीबाट 
भगवान्  भगवान् भ्रातुः  भाइ विचित्रवीर्यको जातः  तपाई उत्पन्न हुनुभएको 
यमः  यमराज नै क्षेत्रे  कषत्ररूपले स्वीकार छ 

गरिएकी भोग्या पत्नी 





ताक्यार्थ तपाई प्रजाहरूलाई दण्ड दिने भगवान् यम ने हूनुहुन्छ । माण्डव्य ऋषिको श्रापको 
कारणले तपाईले श्रीवेदव्यासजीको वीर्यबाट उनका भाद विचित्रवीर्यकी भोग्या पत्नी दासीको 
गर्भवाट जन्म लिनुभएको छ । 

भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह । 

यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशाद् भगवान् रजन् ॥ २१॥ 





पढार्थ 

भवान्  तपाई सम्मतः  प्रेमको पात्र हुनुहुन्छ ज्ञानोपदेशाय  ज्ञानको उपदेश 
ह  निश्चय नै व्रजन्  वैकुण्ठतिर फर्कन गर्नका लागि 

सानुगस्य  भक्तले सहित लाग्दा मा  मलाई 

भगवतः  भगवान् नारायणको भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले आदिशत्  आदेश दिनुभएको 
नित्यं  सर्धै यस्य  तपाईलाई थियो 


वाक्यार्थ तपाई स्च भगवान् र उहाँका भक्तहरूका प्रिय हूनहुन्छ । यसकारण भगवान् श्रीकृष्ण 
आफ्नो धाम फर्कन लाग्दा मलाई उहांले तपाईले विदुरजीलाई ज्ञानको उपदेश गर्नृहोला भनी 
आदेश दिनुभएको थियो । 

अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबंहिताः। 


विश्वस्थित्युद्धवान्ताथां वणंयाम्युपूवंशः ॥ २२॥ 
पदार्थ 
अथ  त्यसपछ्छि ति  तपाईलाई  


रालानन्द्री लीक 


६०६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


योगमायोरुबृंहिताः  योगमाया विश्वस्थित्युद्धवान्ताथांः  
विरचित संसारको सृष्टि, स्थिति र 
प्रलयस्वरूप 


अध्याय ५ 


भगवल्लीलाः  भगवान्का 
लीलालाई 
अनुपूर्वशः  करमैसंग 





वणंयामि  वर्णन गर्द 
ताक्यार्थ यसकारण अब म जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयका लागि योगमायाद्वारा विस्तारित 
भएका भगवानूका विभिन्न लीलाहरूको क्रमशः वर्णन गर्दह्ु। 


भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभुः । 
आत्मेच्छानुगतावात्मानानामत्युपलक्षणः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

इदम्  यो सम्पूर्ण संसार आत्मा  प्रभुले विभुः  सर्वव्यापक 
अग्रे  सुष्टिभन्दा पहिले आत्मेच्छानुगतौ  आप्नो भगवान्  भगवान 
अनानामत्युपटक्षणः आत्मा  मायालाई रोकेपचछ्छि एकः  एक्लै 


नाम र रूपको भेदद्रारा थाहा आत्मनां  सम्पूर्णं जीवहरूको 
नपादने आत्मा  आत्मस्वरूप र 

ताक्यार्थ यो सम्पूर्णं संसार सृष्टि हुनुभन्दा पहिले र नाम र रूपको भेदद्वारा थाहा नपाइने 
प्रभुले आफ्नो मायालाई रोकेपच्छि सम्पूर्णं जीवहरूको आत्मस्वरूप र सर्वव्यापक भगवान् एक्लै 


हनुहन्थ्यो । 


आस  हुनहन्थ्यो 





सवाप तदा द्रटा नापश्यदू दुश्यमेकराट् 


मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदुक् ॥ २४ ॥ 
पदार्थ 
सः एषः  उहां 
एकराट्  स्वर्य॑प्रकाश भगवान् 
तदा  त्यस समयमा 


आत्मानं  आफूलाई 
असन्तम् इव  नभएको जस्तो 
मेने  ठान्नुभयो 


न अपर्यत्  देखनुभएन 
सुप्तशाक्तिः  मायाशक्तिलाई 
आपूमा लीन गर्नुभएका परन्तु 
द्रष्टा  द्रष्टा भरईकन पनि असुप्तदूक्  ज्ञानशक्ति जागा 
दुर्यम्  कुने पनि दृश्यलाई हनृभएका परमात्माले 
ताक्यार्थ यस समयमा स्वयंप्रकाश भगवानूले द्रष्टा भरईकन पनि कुनै पनि दुश्यलाई देखनुभएन। 
मायाशक्तिलाई आफूमा लीन गर्नुभएका परन्तु ज्ञानशक्ति जागा हुनुभएका परमात्माले आपफूलाई 
नभएको जस्तो ठान्नुभयो । 





सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सदसदात्मिका । 


रालानन्द्री लीक 


६०७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
माया नाम महाभाग ययेदं निममे विभुः ॥ २५॥ 

पदार्थ 

महाभाग  महाभाग्यशाली हे सा  त्यही द्रष्टार दृश्यको संद्रष्टुः  द्रष्टा परमात्माको 

विदुरजी अनुसन्धान गर्ने माया नाम  माया नाम 


सदसदात्मिका  कार्यर 
कारणरूप र अनिर्वचनीय 


यया  जुन शक्तिट्रारा 
विभुः  व्यापक परमात्माले 


इदं  यो जगत्लाई भावरूप 
निर्ममे  बनाउनुभयो एतस्य  उहाँ 





गरिएको 
राक्तिः  शक्ति हो 


वाक्यार्थ महाभाग्यशाली हे विदुरजी ! जुन शक्तिद्रारा परमात्माले यस जगत्लाई बनाउनुभयो 
त्यो द्रष्टा र दृश्यको अनुसन्धान गर्ने अनिर्वचनीय भावरूप शक्ति नै माया हो। 


कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः । 


पुरुषेणात्मभूतेन वीयंमाधत्त वीयंवान् ॥ २६॥ 


पदार्थ 

कालवृत्त्या  कालरूप मायायां  मायामा क्षोभ उत्पन्न 
शक्तिद्रारा भएपच्छि 

तु  चारि अधोक्षजः  अतीन्धिय 


वीयंवान्  चित् शक्तिवाला 
परमात्माले 


गुणमस्याम्  त्रिगुणात्मक 





आत्मभूतेन  आपनो अंशभूत 
पुरुषेण  पुरुषद्रारा 

वीय॑म्  चिदाभासरूपी बीज 
आधत्त  स्थापित गर्नुभयो 


वाक्यार्थ कालशक्तिद्रारा त्रिगुणमयी मायामा क्षोभ उत्पन्न भएपच्छि इन्द्रियातीत चित् 
शक्तिसम्पन्न परमात्माले आफ्नो अंशभूत पुरुषरूपले उक्त मायामा चिदाभासरूप बीज स्थापित 


॥ २७ ॥ 


विश्वं  संसारलाई 


गर्नुभयो । 
ततो ऽभवन्मह्तत्त्वमव्यक्तात् काटचोदितात्। 
विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुदः 
पदढार्थ 
ततः  त्यसपचछि तमोनुदः  अज्ञाननाशक 


कालचोदितात्  कालद्रारा प्रेरित महत्तत्त्वम्  महत्तत्त्व नै 
अव्यक्तात्  अव्यक्त मायाबाट आत्मदेहस्थं  आफूभित्र प्रकट 
विज्ञानात्मा  विज्ञानरूप अवस्थामा रहेको 





व्यञ्जन्  प्रकाशित गर्दै 
अभवत्  उत्पन्न भयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि कालद्वारा प्रेरित अव्यक्त मायाबाट विज्ञानरूप अज्ञाननाशक महत्तत्त्व नै 
आपूभित्र प्रकट अवस्थामा रहेको संसारलाई प्रकाशित गर्दै उत्पन्न भयो । 


रालानन्द्री लीक 


६०८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवदुदुष्टिगोचरः । 
आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ २८॥ 


पदार्थ 

अंशगुणकालात्मा  चिदाभास अपि  पनि विश्वस्य  संसारको 
सत्त्वादिगुण र कालको भगवदुदुष्टिगोचरः  भगवान्को सिसृक्षया  रचना गर्न इच्छाले 
अधीनमा रहने चेतनाबाट प्रेरित भएपच्छि व्यकरोत्  रूपान्तरित गयो 
सःत्यो आत्मानं  आफूलाई 

आत्मा  महत्तत्त्वले अस्य यो 





ताक्यार्थ चिदाभास, सत्त्वादि गुण र कालको अधीनमा रहने त्यो महत्तत्त्व पनि भगवान्को 
चेतनाबाट प्रेरित भएपचछि आफूलाई यो संसारको रचना गर्ने इच्छाले रूपान्तरित भयो । 


महत्तत्त्वाद् विकुवांणादहंतत््वं व्यजायत । 
का्यंकारणकत्रांत्मा भूतेन्द्रियमनोमयः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
विकुवांणात्  रूपान्तरित हदे भूतेन्द्रियमनोमयः  पञ्चभूत, 
गएको तत्सम्बन्धी इन्िय र तिनका 


महत्तत्त्वात्  महत्तत्वबाट देवताले युक्त 

कायंकारणकत्रात्मा  अधिभूत, अहंतत््वं  अहङ्कार 

अध्यात्म र अधिदैवको आश्रय व्यजायत  उत्पन भयो 

ताक्यार्थ रूपान्तरित हदे गएको महत्तत्वबाट अधिभूत, अध्यात्म र अधिदैवको आश्रय भएको 
एवं पञ्चभूत, तत्सम्बन्धी इन्द्रिय र तिनका देवताले युक्त अहङ्कार उत्पन्न भयो । 


वैकारिकस्तेजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा । 
अहं तत्त्वाद् विकुवाणान्मनो वैकारिकादभूत् ॥ 
वैकारिकाश्च ये देवा अथौभिव्यञ्जनं यतः ॥ ३०॥ 


पदढार्थ 
विकुर्वाणात्  विकार अवस्थामा  सात्त्विक अंशको अथीभिव्यञ्जनं  विषयज्ञान 
पुगेको अहं तत्त्वात्  अहङारबाट हुन्छ त्यस्ता 


यतः  जसको कारणले ये  जति पनि 


रालानन्द्री लीक 





६०९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
वैकारिकाः  सात्त्विक अंशनाट ः उत्पनन भयो तामसः च इति  तामस गरी 
बन्ने अहं  उक्त अहङ्ार त्रिधा  तीन प्रकारको हुन्छ 
देवाः  देवताहरू र वैकारिकः  सात्त्विक 

मनः  मन पनि तेजसः  राजस र 








ताक्यार्थ त्यो अहङ्कार वैकारिक सात्त्विक, तेजस राजस र तामसका भेदले तीन प्रकारको 
हन्छ। यस अहङ़ारबाट मन र ॒इन्दरियहरूका अधिष्ठात्॒ देवताहरू प्रकट भए। त्यसै सात्त्विक 
अहङारबाट विषयज्ञान हुन्छ । 


तेजसानीन्द्रियाण्येव च  ९  
 ज्ञानकमंमयानि च । 
तामसो भूतसृष्ष्मादियंतः खं लिङ्गमात्मनः ॥ ३१ ॥ 


पदार्थ 
ज्ञानकमंमयानि  ज्ञान र कर्मकातामसः  तामस अंशनाट लिङ्गम्  सङेतक 
खं  आकाश जन्मियो 


साधनभूत 


इन्द्रियाणि च  इन्रियहरू 
तेजसानि  राजस अंशबाट 


उत्पन भएका हुन् 


भूतसृक्ष्मादिः  भूतसूक्ष्मको 
कारण शब्दतन्मात्रा भयो 
यतः  जहांबाट 

आत्मनः  आत्माको 





वाक्यार्थ ज्ञान र कर्मका साधनभूत इन्द्रियहरू राजस अंशबाट उत्पन्न भएका हुन् तामस 
अंशबाट भूतसूक्ष्मको कारण शब्दतन्मात्रा भयो जहाँबाट आत्माको सङ्तक आकाश जन्मियो । 


 विः   
कालमायांशयोगेन भगवदीक्षितं नभः। 


 .  


नभसोऽनुसृतं स्पशं विकुवैन्निममेऽनिलम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
नभः  आकाश कारमायांशयोगेन  काल, स्पा  स्पर्शतन्मात्राले 
भगवद्दीक्षितं  भगवान्को माया र चिदाभासको संयोगले विकुवंन्  विकारमा प्राप्त हदि 
दुष्टिलि युक्त भयो तब नभसः  आकाशबाट अनिलम्  वायुलाई 

अनुसृतं  जन्मिएको निम॑मे  उत्पन्न गययो 





ताक्यार्थ भगवान्को दृष्टि आकाशमा पेरेपछि काल, माया र चिदाभासको योगबाट 
स्पर्शतन्मात्रा उत्पन्न भयो । स्पर्शतन्मात्रा विकृत भएपचछ्छि त्यसबाट वायु उत्पन्न भयो । 


अनिलोऽपि विकुवांणो नभसोरुबलान्वितः। 
ससजं रूपतन्मात्रं ज्योतिलकस्य रोचनम् ॥ ३३॥ 


रालानन्द्री लीक 


६९० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पदढार्थ 

उरुबलान्वितः  अत्यन्त विकुवाणः  विकार अवस्थामा लोकस्य  संसारको 

बलयुक्त प्राप्त भएर लोचनम्  प्रकाश 

अनिलः  वायुले रूपतन्मात्रं  रूपतन्मात्रालाई ज्योतिः  तेज उत्पन्न भयो 
अपि  पनि ससजं  सुजना गयो त्यहाँबाट 

नभसा  आकाशको साथमा पनि 





ताक्यार्थ आकाशसहित अत्यन्त बलवान् वायुमा विकार उत्पन्न भएपच्छि त्यसबाट 
रूपतन्मात्राको उत्पत्ति भयो । रूपतन्मात्राबाट संसारको प्रकाशक तेज उत्पन्न भयो । 


   


अनिठेनान्वितं ज्योतिविंकुवंत् परवीक्षितम् । 
आधत्ताम्भो रसमयं काटमायांरायोगतः ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

परवीक्षितम्  परमात्माको ज्योतिः  तेजले रसमयं  रसतन्मात्राको कार्य 
चितसत्ताले युक्त कालमायांशयोगतः  काल, अम्भः  जल 

अनिठेन  वायुले माया र चिदाभासको संयोगले आधत्त  उत्पन्न गयो 
अन्वितं  सहित विकुवंत्  विकृत हदे 





वाक्यार्थ परमात्माको वायुयुक्त तेजले काल, माया र चिदंशको योगबाट विकार उत्पन्न 
भएपचछछि त्यसबाट रसतन्मात्राको कार्य जल उत्पन्न गयो । 


ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृषटं विकुवंद् बह्यवीक्षितम्। 
महीं गन्धगुणामाधात् काठमायांशायोगतः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

ब्रह्यवीक्षितम्  ब्रह्मको अम्भः  जलले महीं  पृथिवीलाई 
चेतनादृष्टिबाट चैतन्ययुक्त कालमायांशयोगतः  काल, आधात्  उत्पन्न गयो 
भएको र माया र चिदाभासको संयोगले 

ज्योतिषा  तेजले विकुव॑त्  विकृत हदे 

अनुसंसृष्टं  संयुक्त गन्धगुणाम्  गन्धतन्मात्रा युक्त 





ताक्यार्थ ब्रह्मको दृष्टिपात भएपचछि तेजयुक्त जलले काल, माया र चिदंशको योगबाट 
गन्धगुणले युक्त भएको पुथिवी उत्पन्न गय्यो । 


भूतानां नभआदीनां यद्यद् भव्यावरावरम्। 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


६९१ 


अध्याय ५ 


तेषां परानुसंसगांद् यथासङ्ख्यं गुणान् विदुः ॥ ३९ ॥ 


पदार्थ 

भव्य  हे विदुरजी 
नभआदीनां  आकाश आदि 
भूतानां  महाभूतहरूमध्ये 
यद्यत्  जुनजुन 


अवरावरम्  पचछिपच्छि उत्पन्न 
भएका छन् 

तेषां  ती महाभूतहरूमा 
परानुसंसगांत्  पूर्व भूतहरूको 
संसर्ग भएको कारणले 


यथासङ्ख्यं  उत्तरोत्तर 
गुणान्  अधिकअधिक 
गुणहरू हन्छन् भनी 

विदुः  विद्रानूहरू जान्दछछन् 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! आकाश आदि महाभूतहरूमध्ये जुनजुन पच्छिपछछि उत्पन्न भएका छन् ती 
महाभूतहरूमा पूर्व भूतहरूको संसर्ग भएको कारणले उत्तरोत्तर अधिकअधिक गुणहरू हुन्छन् भनी 
विद्वानूहरू जान्दछछन् । 


एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिग्गिनः। 


नानात्वात् स्वक्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३७ ॥ 
पदार्थ 


काटमायांशलि्गिनः  काल, 
माया र चिदाभासको लक्षण, 


 महत्तत्त्व आदिका 
अभिमानी यी 


विकृति, विक्षेप र चेतनाले युक्त देवाः  देवताहरूले 


विष्णोः  भगवान्का 


नानात्वात्  अलगअलग 


स्वक्रियानीराः  आआपना 
कार्यमा सफल नभएपचछि 

प्राञ्जख्यः  अञ्जलि बांँधेर 
विभुम्  व्यापक भगवान्लाई 





कलाः  अंश भएका हुनाले प्रोचुः  भन्न लाग्नुभयो 
ताक्यार्थ काल, माया र चिदाभासको लक्षण, विकृति, विक्षेप र चेतनाले युक्त भगवानूका अंश 
भएका महत्तत्व आदिका अभिमानी यी देवताहरूले अलगअलग हूनाले आआफ्ना कार्यमा 
सफल नभएपचछि अञ्जलि बाँधेर व्यापक भगवान्लाई भन्न लागनुभयो । 


देवा उचुः देवताहरूले भन्नुभयो 
नमाम ते देव पदारविन्दं 
प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । 
यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु 
संसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


६९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
देव  हे प्रकाशरूप भगवान् पदारविन्दं  चरणकमललाई उरु  टुलो 
प्रपन्नतापोपदामातपत्रम्  नमाम  नमस्कार गर्दछौं संसारदुःखं  संसारको दुःख 
शरणमा आएका जीवहरूको यन्मूलकेताः  जुन बहिः  टाढैबाट 

ताप नष्ट गर्नका लागि चरणकमलको आश्रय लिने उत्क्षिपन्ति  पयांकिदिन्छन् 
छाताजस्तो भएको यतयः  योगीहरू 

ते  तपाईको अञ्जसा उरु  सजिलैसंग ठुलो 





वाक्यार्थ हे प्रकाशरूप भगवान् शरणमा आएका जीवहरूको ताप नष्ट गर्नका लागि 
छाताजस्तो भएको तपाईको चरणकमललाई नमस्कार गर्वछँ जुन चरणकमलको आश्रय लिने 
योगीहरू संसारको ठुलो दुःखलाई सजिलैसंग टाडेबाट फयाँकिदिन्छन्। 


धातयंदस्मिन् भव ईश जीवा 
स्तापत्रयेणामिहता न रमं । 
आत्मन् लभन्ते भगवंस्तवाङ्प्रि 
च्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

घातः  हे जगत्का पालनकर्ता अमिहताः  पीडित तव  तपाईको 

ईशा  जगदीश्वर जीवाः  जीवहरू अङ्प्रिच्छायां  चरणकमलको 
भगवन्  भगवन् आत्मन्  आत्मामा छायाको 

यत्  जुन कारणले रामं  सुख आश्रयेम  आश्रय लिन्छौँ 
अस्मिन्  यस न लभन्ते  प्राप्त गर्व सक्दैनन् 

भवे  संसारमा अत  यसकारण 

तापत्रयेण  तीन तापबाट सविद्याम्  ज्ञानले युक्त 





ताक्यार्थ जगत्का पालनकर्ता जगदीश्वर भगवन् ! यस संसारमा तापत्रयबाट व्याकुल भएका 
जीवहरूलाई अलिकति पनि शान्ति मिल्दैन। यसकारण हामी तपाईको चरणकमलको ज्ञानमय 
छायाको आश्रय लिन्छौँ। 


मान्ति यत्ते मुखपद्मनीडे 
र्छन्द्      न 
रछन्द सुपर्णेतऋंषयो विविक्ते 
यस्याघमर्षोदसरिदरायाः 
पदं पदं तीथंपदः प्रपन्नाः ॥ ४०॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


विविक्ते  एकान्तमा रहेका यस्य  शास्त्रप्रसिद्ध तपाईको 


ऋषयः  ऋषिहरू पदं  पदको 

ते  तपाईको मागन्ति  अन्वेषण गर्दछन् 
मुखपद्मनीडेः  मुखकमलको तीर्थपदः  पवित्रकीर्तिं हजुरको 
आश्रय लिने अघमषाँद्सरिदरायाः  

छन्द सुपर्णः  वेदमन्त्ररूपी पापनाशक जलले युक्त भएको 
पक्षीहरद्रारा गङ्गाजीको 





६९३ 
अध्याय  
पदं  उद्गमस्थान तपार्ईको 


चरणकमलको 
प्रपन्नाः  शरणमा जान्छौँ 


ताक्यार्थ मुनिहरू एकान्तमा रहेर तपाईको मुखकमलको आश्रय लिने वेदमन्त्ररूप पक्षीहरुद्रारा 
अनुसन्धान गरिने सम्पूर्ण पापनाशिनी नदीहरूमा श्रेष्ठ गङ्गाजीको उद्गमस्थान भएको तपाईको 


चरणकमलको हामी शरणमा जान्छौँ । 


यच्छ्रद्धया श्रुतवत्या च भक्तया 
सम्मृज्यमाने हृदयेऽवधाय । 
क ् 
ज्ञानेन वेराग्यबटेन धीरा 


त्रजेम न ङ्परिसरोजपीम् न 
व्रजेम तत्तेऽङ्धिसरोजपीरम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

श्रद्धया  श्रद्धाया र  ध्यान गरेर 
श्रुतवत्या  तपाईको महिमाको विराग्यबठेन  वैराग्यले युक्त 
श्रवणले युक्त भएको भएको 

भक्तया  भक्तिद्रारा ज्ञानेन  ज्ञानद्रारा 
सम्मृज्यमाने  शुद्ध भएको धीराः  धीर भक्तहरू आफ्नो 
हृदये  हृदयमा स्वरूपमा अवस्थित हुन्छन् 
तत्  त्यस चरणकमलको तत्  त्यो 





ते  तपार्ईको 
अङ्धरिसरोजपीठम् ् 

टू  

चरणकमलको 

व्रजेम  आश्रय लिन्छौँ 


ताक्यार्थ श्रद्धाद्रारा तपाईको महिमाको श्रवणले युक्त भएको भक्तिद्वारा शुद्ध भएको हृदयमा 
त्यस चरणकमलको ध्यान गरेर वैराग्यले युक्त भएको ज्ञानद्वारा धीर भक्तहरू आफ्नो स्वरूपमा 
अवस्थित हृन्छन्। त्यो तपाईको चरणकमलको हामी आश्रय लिन्छौँ । 


विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्े 
कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते। 
व्रजेम न्ट ति 
व्रजेम सवं शरणं यदीश 


रालानन्द्री लीक 


६९४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

ईशा  हे भगवान् ते  तपाईको अभयं  अभय 

विश्वस्य  यस संसारको यत्  जुन प्रयच्छति  प्रदान गर्द त्यही 
जन्मस्थितिसंयमार्थे  उत्पत्ति, स्मृतं  स्मरण गरिएको चणकमलको 

स्थिति र संहारका लागि पदाम्बुजं  चरणकमलले सर्वे  हामी सबै 
कृतावतारस्य  अवतार स्वपुंसाम्  स्मरण गर्ने शरणं  शरणमा 

लिनुभएका भक्तहरूलाई व्रजेम  जान्छौं 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! तपाई संसारको उत्पत्ति, स्थिति र संहारको लागि अवतार ग्रहण 
गर्नहन्छ । अतः हामी सबै तपाईका ती चरणकमलको शरणमा जान्छौं, जुन चरणले स्मरण गर्न 
भक्तहरूलाई अभय प्रदान गर्दछन्। 


यत् साुबन्धेऽसति देहगेहे 


ममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् । 
पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पयां 

भजेम तत्ते भगवन् पदान्नम् ॥ ४३॥ 
पढार्थ 
भगवन्  हे भगवान् ऊ्दुराग्रहाणाम्  दृढ सुदूरं  उनीहरूका लागि 
सानुबन्धे  स्त्री, पुत्र, शय्या दुराग्रहलाई बोकेका तपाई निकै टाढा रहनुहुन्छ 
आदि उपकरणले युक्त पुंसां  मानिसहरूका लागि त्यस्ता 
असति  मिथ्या पुयां  तपार्ईले उनीहरूकै ति  तपाईको 
देहगेहे  शरीर र घर आदिमा शरीरमा पदान्जम्  चरणकमलको 
मम अहम् इति  मेरो र म भन्ने वसतः अपि  निवास गरे भजेम  भजन गर्दछौं 

तापनि 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! स्त्री, पुत्र, शय्या आदि उपकरणले युक्त मिथ्या शरीर र घर आदिमा 
मेरो रम भन्ने दृढ दुराग्रहलाई बोकेका मानिसहरूका लागि उनीहरूकै शरीरमा निवास गरे तापनि 
उनीहरूका लागि तपाई निकै टाढा रहनुहुन्छ । त्यस्ता तपाईको चरणकमलको हामी भजन गर्वं । 
तान् वे ह्यसदुवत्तिभिरक्षिभिये 
पराहतान्तमंनसः परेश । 
अथो न परयन्त्युरुगाय नूनं 


रालानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


ये ते पदन्यासविकासलटक्ष्याः ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ 

परेश  हे भगवान् 

वे  निश्चय नै 

येजो 

असद्रत्तिमिः  विषयाभिमुख 
अक्षिभिः  आंखा आदि 
इन्दियहरूद्रारा 


पराहृतान्तमंनसः  बाह्यविषयले 
मन हरण गरिएका छन् 

अथ  त्यय कारणले 

९ 


ते  त्यस्ता पामरहरू 
उरुगाय  हे कीर्तिशाली प्रभो 





६९५ 


अध्याय ५ 


पदन्यासविलासलक्ष्याः  
रमणीय चरण र शोभाका 

ये  जो उपासक भक्तहरू छन् 
तान्  त्यस्ता प्रेमी भक्तहरूलाई 
नूनं  निश्चय नै 

न पश्यन्ति  देख्न सक्दैनन् 


ताक्यार्थ हे परमयशस्वी परमेश्वर ! इन्द्रियहरू विषयाभिमुख हुनाको कारणले जसको मन सँ 
विषयतिर नै आकृष्ट भद्रहन्छ, यस्ता पामरहरू तपाईको विलासपूर्ण पादविन्यासको शोभाको 
विशेषज्ञ भक्तहरूको दर्शन गर्न पार्डँदेनन्। 


पानेन ते देव कथासुधायाः 
प्रवृद्धभक्त्या विदादाशाया ये । 
वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं 
यथाञ्जसान् वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४५॥ 
तथापरे चात्मसमाधियोग 
बठेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । 
त्वामेव धीराः पुरुषं विरान्ति 
तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥ ५६॥ 


पढार्थ 

टेव  हि देव 

यथा  जसरी 

ते  तपाईको 

कथासुधायाः  कथारूपी 
अमूतको 

पानेन  पानद्रारा 
प्रवृद्धभक्त्या  बटढेको भक्तिले 


ट  शुद्ध अन्तःकरण 
भएका 

ये  जो भक्तहरू छन् 
वेराग्यसारं  वैराग्यमा बल 
प्रतिरभ्य  प्राप्त गरेर 

बोधं  ज्ञानलाई 

अञ्जसा  सजिलैसित 





अकुण्ठधिष्ण्यम्  कटहिल्यै नाश 
नहूने तपाईको वैकुण्ठधामलाई 
अन्वीयुः  प्राप्त गर्दचछछन् 

तथा  त्यसै गरी 

अपरे  अरू 

धीराः  जितेन्द्रिय पुरुषहरू 
आत्मसमाधियोगबलेन  
चित्तवृत्तिनिरोधरूप समाधिको 


रालानन्द्री लीक 


६९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
बलले त्वाम् एव  तपार्ईमा नै ते  तपाईको 

बलिष्ठाम्  तपारईकी बलवती विशन्ति  प्रवेश गर्दछन् सेवया न  सेवाको मार्गमा 
प्रकृतिं  मायालाई तेषां  ती योगीहरूलाई त्यस्तो कष्ट छैन 


जित्वा  जितेर 
पुरुषं  परम पुरुष 


श्रमः  धेरै श्रम 
स्यात्  पर्दछ 





ताक्यार्थ हे देव ! तपाईको कथाको श्रवणद्वारा बढेको भक्तिको कारणले जसको अन्तःकरण 
निर्मल भएको छ, ती साधकहरू वैराग्यरूपी बलयुक्तं भएको आत्मज्ञानलाई प्राप्त गरेर अनायास 
नै तपाईको वेकुण्ठधाममा पुग्दछन्। अरू धीर पुरुषहरू चित्तनिरोधरूप समाधिको बलले तपाईको 
बलवती मायामाथि विजय प्राप्त गरेर तपार्ईमा नै लीन हुन्छन् । परन्तु ती योगीहरूलाई कष्ट ज्यादा 
हन्छ । तपाईको सेवाको मार्गमा भने कुनै पनि प्रकारको कष्ट छैन । 


तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य 
त्वयानुसृष्टास्तिभिरात्मभिः स्म। 
स्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं 


न शक्तुमस्तत्प्रतिहतेवे ते ॥ ४७॥ 
पदढार्थ 
आद्य  हे आदिदेव 


त्रिभिः  त्रिगुणात्मक स्वविहारतन्त्रं  तपाईको 


तत्  त्यसकारण 
नत तपार्ईका 
ते  तपाईका सेवक 


आत्मभिः  स्वभावका रूपमा 
अनुसृष्टाः स्म  रचिएका छँ 


्रडाको साधनरूप ब्रह्माण्डको 
रचना गरेर 





वयं  हामीहरू सवे  हामी सबै ते  तपाईलाई 

त्वया  तपार्ईले नै वियुक्ताः  भिनननभिनन स्वभाव पप्रतिहतवे  समर्पण गर्न 
लोकसिसृक्षया  लोकहरूको भएका कारणले न शक्नुमः  सक्दैनौं 
सुष्टि गर्न इच्छाले 


वाक्यार्थ हे आदिदेव ! तपारईले सुष्टिरचनाको इच्छाले हामीलाई त्रिगुणमय बनाउनुभएको छ। 
यसकारण विभिन्न स्वभाववाला हुनाको कारणले हामी परस्परमा मिल्न सक्दैनौँ। अतः तपार्ईको 
क्रीडाको साधनरूप ब्रह्माण्डको रचना गरेर तपाईलाई समर्पण गर्न हामी असमर्थ भएका छँ । 


१ 
यावद् बलिं तेऽज हराम काले 
यथा वयं चान्नमदाम यत्र । 
     
यथोभयेषां त इमे हि रोका 


रालानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः ॥ ४८॥ 
पदार्थ 
अज  हे जन्मरहित भगवान् यत्र  जहाँ 
यथा  जसरी अन्नम्  आफ्नो योग्यताको 
वयं  हामीहरू अनुरूप अन्न 
यावत्  जति अदाम  ग्रहण गर्न सक्छौँ 
काठे  समयमा यथा  जसरी 
ते  तपाईलाई हि  निश्चय नै 
बलिं  सबप्रकारको भोग इमे  उत्पन्न गरिने 
हरामः  समर्पण गर्न सक्छ ति यी 


ताक्यार्थ 


६९७ 


अध्याय ५ 


लोकाः  प्राणीहरू 

उभयेषां  तपाई र हामीहरूलाई 
बलिं  भोग 

हरन्तः  समर्पण गर्दै 

अनूहाः  विघ्नले रहित भएर 
अन्नम् अदन्ति  आआपफ्नो 
अन्न ग्रहण गर्न सक्छन् त्यस्तो 
कुनै उपाय गर्नुहोस् 





हे जन्मरहित भगवन् ! तसर्थ हामी तपार्ईसंग यस्तो उपायका लागि प्रार्थना गर्दी 


जुन उपायको सहायतालाई प्राप्त गरेर हामीहरू यस ब्रह्माण्डको रचना गरेर तपार्ईलाई सब 
प्रकारको भोग यथोचित समयमा समर्पण गर्दै आपू पनि आफ्नो योग्यताको अनुसार अनन ग्रहण 
गर्न सकौँ । त्यस्तै यी जीवहरू पनि सम्पूर्ण विघ्नबाधाहरूबाट टाढा रहेर तपाई र हामीहरू दुबेलाई 


भोग समर्पण गर्दै आआफनो अन्न भक्षण गर्न समर्थ होऊन्। 


त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां 
कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः। 
 ५   अ, 
त्वं देव शक्त्यां गुणकमंयोनो 


रेतस्त्वजायां कविमादधेऽज  ॥ ८९ ॥ 


पदार्थ 

देव  हि देव अजः  नजन्मने 

सान्वयानां  कारणले सहित पुरुषः पुराणः  पुराण पुरुष 
भएका असि  हुनुहन्छ 

नः  हामी त्वं  तपार्ईले नै 

सुराणाम्  देवताहरूको गुणक्मयोनो  सत्त्व आदि गुण 
त्वं  तपाई र जन्म आदि कर्महरूको कारण 
आद्यः  कारणभूत भएको 

कूटस्थ  निर्विकार अजायां  माया 


॑।  शक्तिमा 
कविम्  विज्ञ महत्तत्व 
रेतः  गर्भ 


आदधे  स्थापित गर्नुभयो 





रालानन्द्री लीक 


६९८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ तपाई निर्विकार पुराणपुरुष नै कार्यवर्ग सहित हामी देवताहरूको आदिकारण 
हनह॒न्छ । देव ! अजन्मा तपार्ईले नै सत्त्व आदि गुण र जन्म आदि कर्मको कारणरूप मायाशक्तिमा 
चिदाभासरूप वीर्यलाई स्थापित गर्नुभयो । 


ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे 
बभूविमात्मन् करवाम किं ते। 
त्वं नः स्वचश्चुः परिदेहि शक्तया 
देव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥ ५० ॥ 





पदार्थ 

आत्मन्  आत्मस्वरूप किं करवाम  के गरौ ततः  त्यसकारण 

देव  हे देव ! क्रियार्थे  ब्रह्माण्ड रचनाका ते  तपाईको 

मत्प्रमुखाः  महत्तत्वरूप लागि राक्तया  क्रियाशक्तिले युक्त 
वयं  हामीहरू यदनुग्रहाणाम्  तपाईको भएको 

बभूविम  जुन कार्यका लागि अनुग्रहका पात्र भएका स्वचक्षुः  आपनो ज्ञानशक्ति 
उत्पन्न भएका छँ हामीहरूलाई अनुग्रह गर्न नः  हामीहरूलाई 

यदर्थे  त्यस सम्बन्धमा त्वं  तपाई हुनुन्छ परिदेहि  प्रदान गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ आत्मस्वरूप हे देव ! महत्त्व आदिरूप हामी देवताहरूलाई तपारईले जुन कार्यका 
लागि उत्पन्न गर्नुभएको छ, त्यसको सम्बन्धमा हामीहरू के गरौँ ? देव ! हामीमाथि अनुग्रह गर्न 
तपाई ने हुनुह॒न्छ । तसर्थ हामीलाई क्रियाशक्तिले सहित आफनो ज्ञानशक्ति प्रदान गर्नुहोस् । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ षष्ठोऽध्याय 
विराट् शरीरको उत्पत्ति 


ऋषिरुवाच मैत्रेय ऋषिले भन्नुभयो 


इति तासां स्वराक्तीनां सतीनामसमेत्य सः। 


६९९ 


अध्याय ९६ 


प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वरः ॥ १॥ 


कालसञ्ज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुकमः। 


त्रयोविंशातितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २॥ 


पदढार्थ 

इति  यसप्रकार 

असमेत्य  नमिलीकन 
सतीनाम्  रेका त्यसैले 
प्रसुप्तलोकतन्त्राणां  विश्व 
रचना गर नसकेका 

तासां  ती 

स्वशक्तीनां  आफना 
शक्तिहरूको 

गतिम्  अवस्थिति 





र  जानेर 

सः  उहाँ 

ईश्वरः  भगवान् 

उरुक्रमः  सर्वसमर्थ प्रभुले 
तदा  त्यस समयमा 
कालसञ्ज्ञां  काल संज्ञा 
भएकी 

 प्रकृतिरूप 

शक्तिम्  आफनो शक्तिलाई 





बिभ्रत्  स्वीकार गरेर 

युगपत्  एकेपटक 
त्रयोविंशतितत्त्वानां  तेईसओटा 
तत्त्वहरूको 

गणं  समूहमा 

आविशत्  अन्तर्यामीरूपले 
प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सर्वशक्तिमान् भगवान्ले देख्नुभयो कि आपसमा सङ्गठित नहूनाको कारणले यी मेरा 
महत्तत्व॒ आदि शक्तिहरू विश्वरचनाको कार्यमा असमर्थ भट्रहेका छन्। तब उहाँले 
क्रियाशक्तिलाई स्वीकार गरेर एकं साथमा तेईसओटा तत्वहरूको समूहमा अन्तर्यामीरूपले प्रवेश 


गर्नुभयो । 


टिप्पणी यहाँ प्रकृति र पुरुष बाहेक अरू तेईस ओट तत्तवहरूको ग्रहण गरिएको छ । ती 
तेईसओटा तत्तवहरू हुन् महत्त्व, अहङ़ार, पञ्चभूत, पञ्चतन्मात्रा, मनसहित एघार इन्दि यहरू। 


भ स भगवां ् ५ 
साऽनुघ्राव््टा शवटारूपण त गणम् । 


भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कमं प्रबोधयन् ॥ ३॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


५. 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  

चेष्टारूपेण  क्रियाशक्तिको ।अनुप्रविष्टो  अन्तर्यमिीरूपले सुप्तं  सुप्त अवस्थामा रहेको 

रूपमा प्रबोधयन्  जगाद जीवहरूको 

तंत्यो पस्नुभएका कमं  कर्मसंस्कारहरूलाई 

गणम्  तत्त्वहरूको समूहमा सः  उहाँ भिन्नं  द्ु्राद् रहेको गणलाई 
भगवान्  भगवानूले संयोजयामास  संयुक्त पार्नभयो 





वाक्यार्थ तिनीहरूमा प्रविष्ट भएर उहांले सुप्त अवस्थामा रहेको जीवहरूको 
कर्मसंस्कारहरूलाई जाग्रत् गर्नुभयो र परस्परमा भिन्न त्यो तत्त्वसमूहलाई आफ्नो क्रियाशक्तिद्रारा 
आपसमा मिलाउनुभयो । 


९०, न अ   
प्रबुद्धकमं देवेन त्रयोविंशतिको गणः। 
पररितोऽजनयत् स्वाभिमांत्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

देवेन  ईश्वरदरारा गणः  समूहले अधिपूरुषम्  विराट् पुरुषको 
न  द 

प्ररितः  प्रेरित भएको र स्वाभिः  आप्ना देहलाई 

प्रबुद्धकमं  क्रियाशक्ति मात्राभिः  अंशहरूको अजनयत्  प्रकट गयो 
अभिव्यक्त भएको संयोगबाट 

त्रयोविंरातिकः  तेईस तत्त्वको 





ताक्यार्थ यसप्रकार जब भगवानूले अदृष्टलाई कार्योन्मुख गर्नुभयो, तब त्यो तेइस तत्वको 
समूहले भगवान्को प्रेरणाले आफनो अंशद्रारा विराट् पुरुषलाई उत्पन्न गययो । 


परेण विद्ाता स्वस्मिन् मात्रया विश्वसुग्गणः। 


१ १ 


चुक्षभान्यान्यमासाद्य यस्मिन् लोकाश्चराचरा  ॥ ५॥ 


पदार्थ 
परेण  परमात्मा अन्योन्यम्  अरूअरू यस्मिन्  जुन विराटमा 
स्वस्मिन्  आपूभित्र तत्तवहरूसंग चराचराः  चर र अचर 
विता  प्रवेश गरेपछ्छि आसाद्य  मिलेर लोकाः  सम्पूर्ण सृष्टि 
विश्वसृग्गणः  विश्व रचना गर्ने मात्रया  केही अंशहरद्रारा अडिएको छ 
महत्त्व आदिको समूह चुक्षोभ  विराट् देहको रूपमा 

परिणत भयो 





ताक्यार्थ अर्थात् जब भगवानूले अंशरूपले आनो शरीरमा प्रवेश गर्मुभयो, तब त्यो विश्वरचना 
गर्ने महत्त्व आदिको समुदाय एकअर्कोसंग मिलेर विराट् पुरुष बन्यो। जुन विराट्मा चराचर 
सम्पूर्ण सृष्टि अडिएको छ। 


रालानन्द्री लीक 


६२१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् । 
आण्डकोश उवासाप्सु सवंसत्त्वोपवृंहितः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

सवंसत्त्वोपवृंहितः  सम्पूर्ण पुरुषः  विराट् पुरुष सहस्रपरिवत्सरान्  हजारौँ 
जीवहरूलाई साथमा लिएको आण्डकोश  ब्रह्माण्डभित्र॒  ववर्षसम्म 

सःत्यो अप्सु  जलमा उवास  रह्यो 

हिरण्मयः  हिरण्मय 





ताक्यार्थ जलभित्र जुन अखण्ड आश्वयस्थान धियो, त्यसमा त्यो हिरण्मय विराट् पुरुष सम्पूर्ण 
जीवहरूलाई साथमा लिएर एकहजार दिव्यवर्षसम्म त्यहीं रहिरह्यो । 


स वे विश्वसृजां गर्भो देवकमांत्मशक्तिमान्। 
विबभाजात्मनात्मानमेकघा दाधा त्रिधा ॥ ७॥ 


पदार्थ 

वै  निश्चय नै सः  विराट्ले दशधा  क्रियाशक्तिभित्र 
विश्वसृजां  विश्व रचना गर्ने आत्मना  आफूले नै प्राणवृत्तिको रूपमा दश प्रकारले 
महत्तत्त्व आदिको आत्मानम्  आफैलाई र 

गभः  कार्यरूप एकधा  भोक्त॒त्व ज्ञानशक्तिको त्रिधा  अधिदैव, अध्यात्म र 
देवकमांत्मशक्तिमान्  रूपमा एक प्रकारले अधिभूतको रूपमा तीन प्रकारले 
ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति र विबभाज  विभक्त गयो 
आत्मशक्तिले सहित 





ताक्यार्थ त्यो विश्वरचना गर्न तत्त्वहरूको कार्य थियो तथा ज्ञान, क्रिया र आत्मशक्तिले 
सम्पन्न थियो । यी शक्तिहरूद्रारा उसले स्वयं आफ्नो क्रमशः एक हृदयरूप दश प्राणरूप र 
तीन आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक विभाग गयो । 


एष ह्यशोषसत्त्वानामात्मांशः परमात्मनः । 
आद्योऽवतारो यत्रासो भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८॥ 


पदार्थ 

अंशः  जीवको प्रथम अंशको अरोषसत्त्वानाम्  सम्पूर्ण परमात्मनः  परमात्माको 
रूपमा रहेको जी वहरूको आद्यः  प्रथम 

एषः  यो विराट् पुरुष आत्मा  समष्टिचितन हो र॒ अवतारः  अवतार हो 
हि  निश्चय नै असो  यो विराट् यत्र  जहां 





रालानन्द्री लीक 


६९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


भूतग्रामः  प्राणीहरूको समुदाय विभाव्यते  प्रकट हुन्छ 
ताक्यार्थ यो विराट् पुरुष प्रथम जीव भएकाले समस्त जीवहरूको आत्मा र जीवरूप हुनाको 
कारणले परमात्माको अंश र पहिला अभिव्यक्त हुनाको कारणले भगवान्को प्रथम अवतार हो। 
यो सम्पूर्ण भूतसमुदाय यसैमा प्रकाशित ह॒न्छ । 


कर नत   


सष्यात्सः साषद्वश्च साघभूत इात तरवा । 


विराट्प्राणो दशाविध एकधा हृदयेन च ॥ ९॥ 
पदार्थ 


विराट्  विराट् पुरुष साधिभूतः  अधिभूतस्वरूपले 

साध्यात्मः  अध्यात्मले सहित सहित 

साधिदेवः  अधिदैवरूपले इति  यसप्रकार 

सहित त्रिधा  तीन प्रकारको छ 
प्राणः  प्राणवृत्तिको रूपमा 


दशविधः  दश प्रकारले र 
हृदयेन च  हदयावच्छिन्न 
चेतन्यको रूपमा 

एकधा  एकरूपमा मात्र छ 





ताक्यार्थ यो अध्यात्म, अधिभूत र अधिदैवरूपले तीनप्रकारको, प्राणरूपले दश प्रकारको र 


हृद यरूपले एक प्रकारको छ। 


स्मरन् विश्वसृजामीरो विज्ञापितमघोक्षजः। 


विराजमतपत् स्वेन तेजसेषां विवृत्तये ॥ १० ॥ 


पदार्थ 

अधोक्षजः  इन्दरियबाट नभेटिने स्मरन्  स्मरण गरेर 
ईङाः  भगवान्ले स्वेन  आपनो 
विश्वसृजाम्  विश्व रचना गर्ने तेजसा  चिच्छक्तिद्रारा 
महत्तत्त्व आदिको एषां  यी तत््वहरूको 
विज्ञापितम्  प्रार्थनालाई 


विवृत्तये  विभिन्न नामरूप 
प्रकट गर्नका लागि 
विराजम्  विराट्लाई 
अतपत्  विचाररूप तपद्रारा 





प्रकाशित गर्नुभयो 


ताक्यार्थ फेरि भगवान्ले विश्वको रचना गर्ने महत्तत्व आदिक प्रार्थनालाई स्मरण गरेर उनको 
वृत्तिलाई जगाउनको लागि आफ्नो चेतनरूप तेजले त्यस विराट् पुरुषलाई प्रकाशित गरेर 


जगाउनुभयो । 


अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । 


निरभियन्त देवानां तानि मे गदतः शुणु ॥ ९॥ 


पदार्थ 


अथ  त्यसपछि तस्य  परमात्माले 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


अभितप्तस्य  विचारमय तप 
गररेपछि 

ह  निश्चय नै 

देवानां  तत्त्वात्मक 
देवताहरूको 


श्रीमद्भागवत 


कतिधा  कति प्रकारका 
आयतनानि  स्थानहरू 
निरभिद्यन्त  प्रकट भए 
तानि  ती सबैको बारेमा 
गदतः  भनिरहेको 


६२२ 


अध्याय ९६ 


मे म मैत्रेयबाट 
शृणु  सुन्नुहोस् 





ताक्यार्थ त्यसपछि परमात्माले विचारमय तप गरेपछ्छि निश्चय नै तत्त्वात्मक देवताहरूको कति 
प्रकारका स्थानहरू प्रकट भए ती सबेको बारेमा भनिरहेको म मेत्रेयबाट सुन्नुहोस्। 


तस्याग्निरास्यं 


   


नाभन्न 


लोकपाटोऽविात् पदम् । 


वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासो प्रतिपद्यते ॥ १२॥ 


पढार्थ 

तस्य  विराट् पुरुषको 
आस्यं  मुख 

निभिन्नं  प्रकट भयो अनि 
स्वांशेन  आफ्नो अंशभूत 
वाचा  वाणीद्रारा 


लोकपालः  लोकपाल 
अग्निः  अग्निदिवता 

पदम्  त्यस स्थानमा 
अविरात्  प्रवेश गर्नभयो 
यया  जुन वाणीको कारणले 


असो  यो जीव 
वक्तव्यं  बोल्नुपर्ने कुरा 
प्रतिपद्यते  जान्दछ 





ताक्यार्थ विराट् पुरुषको मुख प्रकट भयो अनि आफ्नो अंशभूत वाणीद्रारा लोकपाल 
अग्निदेवता त्यस स्थानमा प्रवेश गर्मुभयो जुन वाणीको कारणले यो जीव बोल्नुपर्ने कुरा जान्दछछ । 


      विराद्दर ४ 
नििन्नं तालु वरुणो रोकपालोऽ   
जिहयांरोन च रसं ययासो प्रतिपद्यते ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

हरेः  विराट्को 

तालु  तालुस्थान 
निभिन्नं  प्रकट भयो 
लोकपालः  लोकपाल 


वरुणः  वरुणदेवता आप्नो 
अंशभूत 

जिहया  रसना 

अंशेन  अंशद्रारा 

अविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 





यया  जुन रसनाशक्तिबाट 
असो  जीवात्मा 

रसं  रसलाई 

प्रतिपद्यते  ग्रहण गर्द 


ताक्यार्थ फेरि विराट् पुरुषको तालु उत्पन्न भयो। त्यसमा लोकपाल वरूण आफ्नो अंश 
रसनेन्िय सहित स्थित हुनुभयो, जसद्वारा जीव रस ग्रहण गर्व । 


     न्त,   अ   ५ 
निभिन्ने अश्विनो नासे विष्णोराविशतां पदम् । 
प्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तियंतो भवेत् ॥ ४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


६२४ 
तृतीय स्कन्ध 


पदार्थ 
विष्णोः  विराट्को 
नासे  नासिका चछिद्रहरू 
निभिन्ने  प्रकट भए 
 न्द 
अश्वनो  अश्विनीकुमारहरू 


श्रीमद्भागवत 


प्राणेन  प्राणरूप 

अंशोन  अंश सहित भई 
पदम्  उक्त स्थानमा 
आविशतां  प्रवेश गर्नुभयो 





अध्याय ९ 


यतः  जहाँ बाट 
गन्धस्य  गन्धको 
प्रतिपत्तिः  ग्रहण 
भवेत्  हन्छ 


वाक्यार्थ त्यसपछि विराट् पुरुषबाट नासिकाचद्र प्रकट भए। ती नासिकाच्िद्रहरूमा 
अश्विनीकुमार आपने अंश घ्राणेन्रियसहित प्रविष्ट हुनुभयो । यसैद्रारा जीवले गन्ध ग्रहण गर्द । 


अवो क्षिणी 


निभिन्ने ओं 


णी त्वष्टा लोकपालोऽविरशद्धिभोः। 


चक्चुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तियंतो भवेत् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

विभोः  विराट् पुरुषको 
अक्षिणी  आं खाहरू 
निर्भिन्ने  प्रकट भए 
लोकपालः  लोकपति 


त्वष्टा  सूर्यले 

चक्षुषा  चक्षुरिन्रियरूप 
अंशेन  अंशद्रारा 
अविदत्  प्रवेश गर्नुभयो 





यतः  जहाँ बाट 
रूपाणां  रूपहरूको 
प्रतिपत्तिः  ज्ञान 
भवेत्  हन्छ 


ताक्यार्थ यसप्रकार जब त्यो विराट् देहमा आंँखा प्रकट भए, तब ती आंँखामा आफ्नो अंश 
नेत्रेन्िय सहित लोकपति सूर्यले प्रवेश गर्नुभयो। यसै नेत्रेन्दियद्रारा पुरुषलाई विविध रूपको ज्ञान 
हुन्छ । 

    ० र ९ 

नाभन्नान्यस्य चमाण क कपाखाऽनलाऽववशत्। 

क ७ ५  अ ग  ् 

प्राणनाशन सस्पशं यनासा प्रातपद्यतं ॥ १६ ॥ 

पदढार्थ 


अस्य  विराट्को 
चमोणि  छालाहरू 
निभिन्नानि  प्रकट भए 
लोकपालः  लोकपाल 


अनिलः  वायुदेवता 
प्राणेन  प्राणरूपी 

अंशेन  अंशद्रारा 
अविदत्  प्रवेश गर्नुभयो 





येन  जुन त्वगिन्दरियद्रारा 
आसो  जीव 

 ४५ 
संस्पशं  स्पर्शलाई 
प्रतिपद्यते  जान्दछछ 


ताक्यार्थ फेरि त्यो विराट् विग्रहमा त्वचा उत्पन्न भयो । त्यसमा आफ्नो अंश त्वगिन्द्रियसहित 
वायुदेवता स्थित हूनुभयो । यसै त्वगिन्द्रियद्वारा जीव स्पर्शको अनुभव गर्व । 


   न 


कर्णावस्य विनिर्भिन्नो धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिशः । 

कसक   ४ 

श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धि येन प्रपद्यते ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


अस्य  विराट्को 

हः 
कणो  कानका चिद्रहरू 
विनिर्भिन्नो  प्रकट भए 
स्वं धिष्ण्यं  आप्नो 
वासस्थानमा 


श्रीमद्भागवत 


श्रोत्रेण  श्रोत्रेनियरूप 
अंरोन  अंशद्रारा 
दिशः  दिशाहरू 
विविद्युः  प्रवेश गरे 
४ 

येन  जुन श्रोत्राय 





६२५ 
अध्याय ९ 


खब्द्स्य  शब्दको 
सिद्धिं  अभिव्यक्तिलाई 
प्रपद्यते  जीव जान्दछ 


ताक्यार्थ जब यसका कर्णच्छिद्र प्रकट भए, तब उसमा आफ्नो अंश श्रवणेन्दिय सहित 
दिशाहरूले प्रवेश गरे। जुन श्रवणेन्दियद्रारा जीवलाई शब्दको ज्ञान हुन्छ । 


   


त्व्वमस्य वानाभन्ना विविश्ुधिष्ण्यमोषधी 


   


घीः। 


उरन् रमाभः कण्ड् चरसा व्रातपद्यत ॥ ९८ ॥ 


पदार्थ 
अस्य  विराट्को 
विनिर्भिन्नां  प्रकट भयो 


त्वचम्  बाहिरी छलारूप 


धिष्ण्यम्  वासस्थानमा 


ओषधीः  ओौषधिहरू 
रोमभिः  रूपी 

अंशेन  अंशद्रारा 
विविशुः  प्रवेश गर्नुभयो 


  जुन रौँहरूबाट 
  जीव 
कण्डं  कन्याउन 
प्रतिपद्यते  जान्दछ 


वाक्यार्थ विराट्को प्रकट भयो बाहिरी छालारूप वासस्थानमा ओषधिहरू रौँरूपी अंशद्रारा 
प्रवेश गर्नुभयो जुन रौँहरूबाट जीव कन्याउन जान्दछ  


   


मद् तस्य वानाभन्न स्वाघत्ण्य क उपाववदशत् । 
रतसाङन यनासावानन्द प्रातपद्यत ॥ १९॥ 





पदार्थ 
तस्य  विराट्को  आफ्नो येन  जसको कारणले 
मेदं  जननेन्दरिय वासस्थानमा असो  यो जीव 
विनिभिन्नं  प्रकट भयो रेतसा  वीर्यरूप आनन्दं  कामसुख 
  प्रजापतिले अंरोन  अंशद्रारा प्रतिपद्यते  अनुभव गर्दछछ 
उपाविशत्  प्रवेश गर्जुभयो 


ताक्यार्थ विराटको जननेन्रिय प्रकट भयो प्रजापतिले आफ्नो वासस्थानमा वीर्यरूप अंशद्रारा 
प्रवेश गर्नुभयो, जसको कारणलेयो जीव कामसुख अनुभव गर्द । 


५  अ       अ  भ  
गुदं पुंसो विनिभिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । 
पायुनांशेन येनासो विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ २०॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


६२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पुंसः  पुरुषको मित्रः  यमराजले येन  जसको महतले 

गुदं  गुदद्रार पायुना  पायु इन्दियरूप असो  यो जीव 

विनिभिंन्नं  प्रकट भयो अनि ।अंशेन  अंशद्रारा विसर्गं  मलत्याग गर्न 

लोकेशः  लोकपाल आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो प्रतिपद्यते  समर्थ हुन्छ 





ताक्यार्थ फेरि विराट् पुरुषबाट गुदा प्रकट भयो । त्यसमा लोकपाल यमराजले आफ्नो अंश 
पायु इन्द्रियसहित प्रवेश गर्नुभयो । यसबाट जीव मलत्याग गर्न समर्थ हुन्छ । 


   


हस्तावस्य वनाभन्नावन्द्रः स्वपातरावशत्। 
वातयादन पुरुष यया वृत्तं व्रपद्यतं ॥ २९॥ 





पदार्थ 

अस्य  पुरुषको इन्द्रः  इन्द्र देवताले यया  जसद्रारा 

हस्तो  हातहरू वातंया  ग्रहण र त्याग पुरुषः  जीव 

विनिर्भिन्नो  प्रकट भए अंरोन  अंशद्रारा वृत्तिं  जीविका 

स्वपतिः  स्वर्गको राजा आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो प्रपद्यते  चलाउन समर्थ हुन्छ 


ताक्यार्थ त्यसपछि उसका हातहरू प्रकट भए । तिनमा आफ्नो ग्रहणरूप शक्िसहित देवराज 
इन्द्रले प्रवेश गर्ुभयो । यस शक्तिबाट जीव आफ्नो जीविका प्राप्त गर्वछछ। 


पादावस्य विनिर्भिन्नो लोकेशो विष्णुराविशत् । 
गत्या स्वांरोन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२॥ 





पढार्थ 

अस्य  विराट्को विष्णुः  विष्णुजीले यया  जसद्रारा 
पादो  चरणहरू स्वांशेन  आपनो अंशभूत पुरुषः  जीवले 
विनिर्भिन्नो  प्रकट भए गत्या  गतिशक्तिद्रारा प्राप्यं  लक्ष्य 
रोकेशः  लोकपाल आविात्  प्रवेश गर्नुभयो प्रपद्यते  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ यी विराटको पुरुषको चरण उत्पन्न भए, तब आफ्नो शक्ति गतिसहित लोकेश्वर 
भगवान् विष्णुले प्रवेश गर्नुभयो। यो गतिशक्तिद्रारा जीव आफ्नो गन्त यामा पुग्दछ। 


बुद्धिं चास्य विनिभिन्नां वागीशो पिष्ण्यमाविरात्। 
सकक् बोद्धव्यप्रतिपत्तिर्यतो   
बोधेनांरोन बोद्धव्यप्रतिपत्तियंतो भवेत् ॥ २३॥ 


पदार्थ 
अस्य  विराट् पुरुषको बुद्धिं  बुद्धिरूप धिष्ण्यम्  स्थानमा 
विनिर्भिन्नां  प्रकट भएको वागीशः  ब्रह्माजीले बोधेन  ज्ञानरूप 


रालानन्द्री लीक 


६२७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अंशेन  अंशद्रारा बोद्धन्यप्रतिपत्तिः  ज्ञातव्य 

आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो वस्तुको ज्ञान 

यतः  जुन बुद्धिबाट भवेत्  हन्छ 


वाक्यार्थ फेरि यसमा बुद्धि उत्पन्न भयो। आफ्नो यो ठाडमा बुदधिशक्तिका साथ वाक्पति 
ब्रह्माजीले प्रवेश गर्नुभयो । यही बुदधिशक्तिद्रारा जीव ज्ञातव्यविषयलाई जान्दछछ । 


हृदयं चास्य निभिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । 


मनसांशेन येनासो विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४॥ 
पदार्थ 
अस्य च  फेरि यो विराटको मनसा  मनरूपी 
हृदयं  हदय अंशेन  अंशद्रारा 
निभिन्नं  प्रकट भयो चन्द्रमा  चन्द्रमा विक्रियां  सङ्ल्प विकल्प 
धिष्ण्यम्  त्यस स्थानमा आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो प्रतिपद्यते  गर्न सक्छ 
वाक्यार्थ फेरि यो विराट्को हृदय प्रकट भयो त्यस स्थानमा मनरूपी अंशद्रारा चन्रमा प्रवेश 
गर्नुभयो जुन मनको सहायताले जुन मनको सहायताले जीव सङ्ल्प विकल्प गर्न सक्छ । 


येन  जुन मनको सहायताले 
असो  जीव 





अ ७ ४  


आत्मानं चास्य नि्भिन्नमभिमानो ऽविदत् पदम् । 
कर्मणांशेन येनासो कतंन्यं प्रतिपद्यते ॥ २५॥ 


पदार्थ 

अस्य  विराट्को कर्मणा  अहडकृतिरूप कर्मको असो  जसद्रारा जीव 
आत्मानं  अहङकार अंशेन  अंशद्रारा कर्तव्यं  कर्वव्यलाई 
च  पनि अभिमानः  रद्रजीले प्रतिपद्यते  जान्दछ 


निभिन्नम्  प्रकट भयो अनि अविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
आफ्नो स्थानमा येन  जसद्रारा 





ताक्यार्थ त्यसपछि विराट् पुरुषमा अहङ्कार उत्पन्न भयो । यो आफ्नो आश्रयमा क्रि याशक्तिसहित 


रुद्रले प्रवेश गर्नुभयो, जसद्रारा जीव कर्तव्यलाई स्वीकार गर्द । 


सत्त्वं चास्य विनिभिन्नं महान् धिष्ण्यमुपाविशत् । 
चित्तेनांरोन येनासो विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६॥ 
पदार्थ 
अस्य  विराट्को सत्त्वं च  चित्त पनि 


विनिर्भिन्नं  प्रकट भयो र 


रालानन्द्री लीक 


६२८ 
तृतीय स्कन्ध 
धिष्ण्यम्  उक्त स्थानमा 


महान्  महत्तत्व 
चित्तेन  चैतन्यरूप 


श्रीमद्भागवत 


अंरोन  अंशले 
उपाविशत्  प्रवेश गयो 
येन  जुन चैतन्यद्रारा 


अध्याय ९६ 


असो  जीव 
विज्ञानं  ज्ञानलाई 
प्रतिपद्यते  ग्रहण गर्दछछ 


वाक्यार्थ त्यसपच्छि यसमा चित्त प्रकट भयो । उसमा चितृशक्ति सहित महत्तत्त्व स्थित भयो । 
यही चैतन्य शक्तिद्रारा जीव ज्ञानलाई प्राप्त गर्द । 


सी्ष्णोऽस्य दयोधरा पद्भयां खं नाभेरुदपद्यत । 
गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

अस्य  विराट्को नाभेः  नाभिबाट वृत्तयः  परिणामरूप 
सीष्णंः  शीर्षभागवाट खं  आकाश सुरादयः  देवताहरू 
द्योः  अन्तरिक्ष उदपद्यत  उत्पनन भयो प्रतीयन्ते  प्रतीत हुन्छन् 
पद्धयां  पाउबाट येषु  जहां 

धरा  पृथिवी र गुणानां  गुणहरूका 





ताक्यार्थ विराट्को शीर्षभागवाट अन्तरिक्ष, पाडबाट परथिवी र नाभिबाट आकाश उत्पन्न भयो 
जहाँ गुणहरूका परिणामरूप देवताहरू प्रतीत हुन्छन्। 


आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे । 
घरां रजःस्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ २८ ॥ 
तार्तीयिन स्वभावेन भगवन्नाभिमाभ्रिताः। 
उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपाषंदां गणाः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

देवाः  देवताहरूले 
आत्यन्तिकेन  केवल 

सत्त्वेन  सत््वगुणको कारणले 
दिवं  स्वर्गलोकलाई 

प्रपेदिरे  प्राप्त गरे 

पणयः  यागादि गर्न 
मनुष्यहरूले र 

ये च  अरू पनि 

तान्  उनीहरूको 


अलु  अनुवर्तन गर्ने गाई 
आदिले 

रज.स्वभावेन  रज स्वभावको 
कारणले 

धरां  पृथिवीलोकलाई 
तार्तीयेन  तेस्रो तमोगुणी 
स्वभावेन  स्वभावको कारणले 
येजो 

रुद्रपाष॑दां  रुद्रका पार्षद 





गणाः  भूतादिगणहरू छन् 
तिनीहरूले 

भगवन्नाभिम्  भगवान्को 
नाभिस्थानभूत 

उभयोः अन्तरं  पृथिवी र 
अन्तरिक्षको बीचमा 

व्योम  आकाशलाई 

आभ्िताः  आश्य बनाउनुभयो 


रालानन्द्री लीक 


६२९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


वाक्यार्थ यीमध्ये देवताहरू सतवगुणको अधिकताको कारण स्वर्गलोकमा, मनुष्य र उनीहरूका 
लागि उपयोगी गाई आदि जीवहरू रजोगुणको अधिकताको कारण पुथिवीमा तथा 
तमोगुणस्वभाव भएका रुद्रका पार्षदगण भूत, प्रेत, पिशाच आदि दुदओटाको बीचमा स्थित 
भगवान्को नाभिस्थानीय अन्तरिक्ष लोकमा निवास गर्दछन्। 


मुखतोऽवतंत नह्य पुरुषस्य कुरूद्धह । 
यस्तून्मुखत्वाद् वणानां मुख्योऽभूद् ब्राह्मणो गुरुः ॥ ० ॥ 


पदढार्थ 

कुरूद्ह  हे विदुरजी वणानां  चार वर्णहरूमध्ये मुख्यः  मुख्य र 

पुरुषस्य  विराट्को यः  जुन गुरुः  वेदशिक्षा प्रदाता गुरु 
मुखतः  मुखबाट ब्राह्मणः  ब्राह्मण छ त्यो अभूत्  भयो 

ब्रह्म  वेद उन्मुखत्वात्  मुखबाट उत्पन्न 

अवतंत  उत्पन्न भयो भएकाले 





वाक्यार्थ विदुरजी ! वेद र ब्राह्मण भगवान्को मुखबाट प्रकट भए । मुखबाट प्रकट भएको 
हुनाले ब्राह्मण सब वर्णहरूमा श्रेष्ठ र सबको गुरु हो । 


बाहुभ्योऽवतंत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनु्रतः। 
यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुषः कण्टकक्षतात् ॥ ३९ ॥ 


पदठार्थ 

बाहुभ्यः  भुजाबाट वृत्तिलाई अनुकरण गर्न भयो कण्टकक्षतात्  चोर आदि 
क्षत्रं  क्षत्रियवृत्ति पौरुषः  पुरुषार्थवान् उपद्रवहरूबाट 

अवतत  प्रकट भयो यः जो वणान्  अरू वर्णहरूलाई 
क्षत्रियः  क्षत्रिय कुल जातः  जन्मिएर त्रायते  रक्षा गर्दछछ 
तद्नुत्रतः  त्यही रक्नकत्व 





ताक्यार्थ उहाँको भुजाबाट क्षत्रियवृत्ति र उसको अबलम्बन गर्ने क्षत्रिय वर्ण उत्पन्न भयो । जुन 
विराट् भगवान्को अंश हुनाको कारणले उसले जन्म लिएर चोर आदि उपद्रवबाट सब वर्णहरूको 
रक्षा गर्व । 


तस्यो्वो्खोकवृत्तिकरीविंभो    भि 


श  
वकिशाऽवतन्तं तस्योवोंलोंकवृत्तिकरीविभो   


वैरयस्तटुद्धवो वार्ता नृणां यः समवर्तयत् ॥ ३२ ॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


६२० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
तस्य  उहाँ   वैश्यवृत्ति नृणां  मनुष्यहरूको 

विभोः  व्यापक विराट् पुरुषकोअवतंन्त  उत्पन्न भए वार्तां  जीविका 

उर्वाः  तिघ्राबाट तदुद्धवः  त्यहौँबाट उत्पन्न समवतंयत्  चलायो 
लोकवृत्तिकरीः  संसारलाई ने वेद्यः  वैश्यवर्णं हो 

जीविका प्रदान गर्ने यः  जसले 





ताक्यार्थ भगवान्का दुर्दटा तिघ्राबाट सम्पूर्णं मनुष्यहरूको निर्वाह गर्ने वेश्यवृत्ति र वैश्यवर्णं 
उत्पन्न भए । यस वर्णले मनुष्यहरूको जीविका चलायो । 


पद्धयां भगवतो जज्ञे शुभूषा धमसिद्धये । 
तस्यां जातः पुरा श्रो यदु वत्त्या तुष्यते हरिः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

भगवतः  विराट्को जज्ञे  उत्पनन भयो यदु वृत्त्या  जुन सेवाभावद्रारा 
पद्धयां  पाउबाट तस्यां  सेवावृत्तिमा हरिः  सर्वात्मा भगवान् 
धर्मसिद्धये  धर्मरूप पुरुषार्थ पुरा  पहिले तुष्यते  प्रसन्न हुनुहुन्छ 
सिदधिको लागि शद्रः  शूद्रवर्ण 

शुश्रूषा  सेवावृत्ति जातः  उत्पन्न भयो 





ताक्यार्थ फेरि सब धर्महरूको चरणबाट सेवावृत्ति र त्यो वृत्तिको अधिकारी शुद्रवर्ण प्रकट 
भयो । जसको वृत्तिले सर्वात्मा भगवान् प्रसन्न हनुहन्छ । 


एते वणां स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । 
श्रद्धयात्मविशुद्धयर्थं यज्जाताः सह वृत्तिभिः ॥ ३४॥ 


पढार्थ 

एते  यी हरिम्  भगवान्लाई यजन्ति  पूजन गर्दछन् 

वणांः  चारथरी वर्णहरू आत्मविशुद्धयर्थं  चित्तशुद्धिका यत्  किनभने यिनीहरू 
स्वधर्मेण  आआपना धर्मद्वारा लागि वृत्तिभिः सह  आपना वृत्तिसंगै 
स्वगुरुं  आपफना जनक श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक जाताः  जन्मिएका हुन् 





ताक्यार्थ यी चारै वर्णहरू आओआप्नो वृत्तिसहित जुन भगवान्बाट उत्पन भएका छन्, उन 
आपना गुरु श्रीहरिको आआपफ्ना धर्मद्वारा चित्तशुद्धिको लागि श्रद्धापूर्वक पूजन गर्दछछन्। 


एतत् क्षत्तभंगवतो दैवकमांत्मरूपिणः। 


कः श्रदध्यादुपाकतुं योगमायाबलोदयम् ॥ २५॥ 
पदढार्थ 
क्षत्तः  हे विदुरजी   


रालानन्द्री लीक 


६२१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
दैवकममत्मरूपिणः  योगमायाबलोदयम्  कः  कुन मानिसले 


कालकर्मस्वभाव शक्तिवाला योगमायाको कारणले उत्पन॒ ्रदध्यात्  साह गर्न सक्दछ र 
भगवतः  भगवानूको विराट् रूपलाई 

एतत्  यो उपाकर्तुं  निरूपण गर्न 
ताक्यार्थ विदुरजी ! यो विराट् पुरुष काल, कर्मर स्वभाव शक्तिले युक्त भगवान्को 
योगमायाको प्रभावलाई प्रकट गर्दछ। यसको स्वभावको पूर्णरूपले वर्णन गर्न कुन मानिसले 
साहस गर्न सक्छ र? 


तथापि कीतंयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । 
कीतिं हरेः स्वां सत्तु गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ 

तथा अपि  तैपनि यथामति  आप्नो बुद्धिजनुसार गिरम्  वाणीलाई 

अङ्ग  हे प्रिय विदुरजी मात्र भए सत्कर्तुं  पवित्र पार्बको लागि 
हरेः  भगवान्को अपि  पनि कीतंयामि  बताह 

कीर्तिं  कीर्विलाई अन्याभिधासतीम्  अरू संसारी 

यथाश्चुतम्  गुरुबाट सुने कुराबाट मलिन भएको 

अनुसार अनि अण स्वां  आफ्नो 





वाक्यार्थ तथापि प्रिय विदुरजी ! अन्य व्यावहारिक चर्चालि अपवित्र भएको आफ्नो वाणीलाई 
पवित्र गर्नका लागि मेरो बुद्धिमा जति सामर्थ्य छ र मेले गुरुमुखबाट जति सुनेको दु त्यसको 
अनुसार श्रीहरिको गुणहरूको वर्णन गर्व । 


एकान्तलाभं वचसो तु पुंसां 
सु      
शकमोरेगुणवादमाहुः । 
श्रुतेश्च विदद्धिरुपाकृतायां 
कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥ 
पढार्थ 
सुश्चेकमोठे  सर्वाधिक विद्रद्धिः  विद्रानूहरूद्रारा उपसम्प्रयोगम्  संयुक्त पार्नु नै 
कीर्तिंशाली भगवान्को उपाकृतायां  वर्णित श्रुतेः च  कानको पनि 
गुणवादूम्  गुणवर्णन गर्नु नै कथासुधायाम्  भगवान्को एकान्तरखाभं  एकमात्र र 
पुंसां  मनुष्यहरूको कथामृतमा सर्वोत्तम लाभ हो भनेर 
वचसः  वाणीको अनि आहुः  विद्रानूहरू भन्दछन् 





रालानन्द्री लीक 


६२२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


ताक्यार्थ महापुरुषहरूको मत के छ भनेपुण्यश्लोक शिरोमणि श्रीहरिको गुणहरूको गान गर्नु ने 
मनुष्यको वाणीको र विद्रानूको मुखबाट भगवत् कथामृतको पान गर्नु नै उनीहरूको कानको ठुलो 
लाभदहो। 


आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । 


संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्वया ॥ ३८ ॥ 
पढार्थ 
वत्स  हे प्रिय विदुरजी आदिना  आदि आत्मनः  आत्मस्वरूप 
योगविपक्वया  चित्तवृत्ति कविना  कवि ब्रह्माजीद्रारा भगवान्को 
निरोधको कारणले संस्कृत संवत्सरसहस्रान्ते  हजार महिमा  महिमा 
भएको वर्षसम्म पनि अवसितः  के थाहां पाडन 
धिया  बुद्धिले युक्त सकियो 
ताक्यार्थ हे प्रिय विदुरजी ! मेरो त के कुरा आदिकवि ब्रह्माजीद्रारा एक हजार दिव्यवर्षपर्यन्त 
आफ्नो योगपरिपक्व बुद्धिद्रारा विचार गर्दा पनि के भगवान्को महिमा के थाहाँ पाडन सकियो 
र? 





र ्   मोहिनी  
अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । 
यत् स्वयं चात्मवत्मात्मा न वेद् किमुतापरे ॥ ३९॥ 


पदठार्थ 

अतः  त्यसकारणले अपि  पनि अपरे  अरूले 
भगवतः  भगवान्को मोहिनी  मोह प्रदान गर्दछे किम् उत के नै जान्न 
माया  मायाशक्तिले यत्  किनभने सक्ददछछन् 

मायिनाम्  माया जानेहरूका आत्मा  भगवान्ले समेत 

लागि न वेद्  जान्नुहुन्न 





ताक्यार्थ त्यसकारणले भगवान्को मायाशक्तिले माया जान्नेहरूका लागि पनि मोह प्रदान गर्दछ्छे 
किनभने भगवान्ले समेत जान्नृहुन्न.अरूले के ने जानन सक्दछछन् ? 
यताऽप्राप्य न्यवतन्त वाचश्च मनसा सह । 


अहं चान्य इमे देवास्तस्मे भगवते नमः ॥ ४० ॥ 


पलढार्थ 

अप्राप्य  स्वरूपलाई नजानेर नै च  र अन्ये  अरू 
मनसा सह  मन संगसंौ अहं  अहङ्कारका अधिष्ठाता इमे  यी 
वाचः  वाणीहरू देवता 


रालानन्द्री लीक 


६२२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
देवाः  यन्दियका अधिष्ठाता यतः  जहाँबाट भगवते  भगवानूलाई 
देवताहरू न्यवतंन्त  फर्किए नमः  नमस्कार गर्द 

च  पनि तस्मे  त्यस्ता 


ताक्यार्थ जहां पुरन नसकेर मनसहित वाणी फर्केर आ्ंछ र जसको पार पाडन अहड्कारका 
अधिष्ठाता देवता रुद्र तथा अन्य इन्द्रियाधिष्ठाता देवताहरू पनि समर्थ कैनन् त्यस्ता भगवान्लाई 
हाम्रो नमस्कार छ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रानानन्द्री लीक 


६२४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


अथ सप्तमोऽध्यायः 
विदुरजीका प्रश्नहरू 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
एवं ब्रुवाणं मेत्रेयं देपायनसुतो बुघः। 
प्रीणयन्निव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत ॥ १॥ 


पढार्थ 

एवं  यसप्रकार द   व्यासपुत्र भारत्या  प्रार्थनारूप वाणीद्रारा 
ब्रुवाणं  बताडदे गर्नुभएका बुधः  ज्ञानी प्रणयन् इव  प्रसन्न पार्द 
मेत्रेयं  मेत्रेयजीलाई विदुरः  विदुरजीले प्रत्यभाषत  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार बताडदे गर्नुभएका मैत्रेयजीलाई व्यासपुत्र ज्ञानी विदुरजीले प्रार्थनारूप 
वाणीद्वारा प्रसन्न पार्द भन्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले सोध्नुभयो 
बह्यन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः। 
रीख्या चापि युज्येरन्निगुंणस्य गुणाः करियाः ॥ २॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मन्  हे मेत्रेयजी भगवतः  भगवान्का लीलया अपि  लीलारूप 
चिन्मात्रस्य  ज्ञानस्वरूप गुणाः  सत्त्व, रज र तम प्रयोजनद्रारा 

अविकारिणः  अविकारी गुणहरू अनि कथं  कसरी 

निगुणस्य  निर्गुण क्रियाः  सृष्टि आदि कर्म युज्येरन्  उत्पनन हुन सक्दछन् 





ताक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! ज्ञानस्वरूप अविकारी निर्गुण भगवान्का सत्व, रज र तम गुणहरू अनि 
सुष्टि आदि कर्म लीलारूप प्रयोजनद्रारा कसरी उत्पन्न हुन सक्दछन् ? 


क्रीडायामुद्यमोऽभ॑स्य कामश्चिकीडिषान्यतः। 
स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यतः ॥ ३॥ 


पदार्थ 
अभ॑स्य  बालकको उद्यमः  प्रवृत्तिको लागि अन्यतः  अरू साथीबाट 
क्रीडायाम्  खेलमा कामः  कामना हुन्छ अथवा 


रालानन्द्री लीक 


६२५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
चिक्रीडिषा  खेलने इच्छा उत्पन्नकथं  कामना कसरी होला ? अन्यतः  अर्कालाई देख्ने 

हुन्छ परन्तु त्यसै गरी प्रवृत्ति पनि कसरी होला र 
स्वतः  आफैबाट सदा  सर्धै 

तृप्तस्य  तुप्त रहने भगवान्को निवृत्तस्य  असङ्ग भदरहने 

त प्रभुको 





वाक्यार्थ बालकमा त कामना र आफ्नो साथीसंग खेल्ने इच्छा रहन्छ । त्यसैकारण ऊ खेल्नका 
लागि प्रयत्न गर्वछ। परन्तु भगवान् त स्वतः नित्यतुप्त, पूर्णकाम र सर्वदा असङ्ग हूनुह॒न्छ । अतः 
क्रीडाका लागि पनि उहाँले सङ्ल्प किन गर्नुभयो ? 


अस्राक्षीद् भगवान् विश्वं गुणमय्यात्ममायया । 
तया संस्थापयत्येतद् भूयः प्रत्यपिधास्यति ॥ ४॥ 


पदार्थ 

भगवान्  परमात्माले अस्राक्षीत्  सृष्टि गर्नुभयो भूयः  पछि फेरि 

गुणमय्या  गुणयुक्त तया  त्यही मायाद्रारा नै प्रत्यपिधास्यति  आपूमा नै 
आत्ममायया  आफ्नो एतत्  यो जगत्लाई लीन गर्नृहुनेछ 
मायाशक्तिद्रारा संस्थापयति  पालन गर्नुहन्छ 

विश्वं  संसारलाई अनि 





ताक्यार्थ भगवान्ले आफ्नो गुणमयी त्यही मायाद्रारा जगत्को रचना गर्मुभयो । त्यही मायाद्रारा 
यसको पालन पनि गर्नृहुन्छ । फेरि त्यही मायाद्रारा संहार पनि गर्नृहुन्छ । 


  सावचस्थात भ 
देशतः कालतो योऽ  स्वतोऽन्यतः। 
अविटुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

देशतः  स्थानद्रारा दूरीको स्वतः  मिथ्या भएकाले स्वतः यःजौ 

कारणले दीपप्रभा नाश हुने स्वरूप असो  उहाँ 

काठकतः  समयद्रारा चम्केर अन्यतः  प्रहार आदि अरू सःत्यो 

निभ्ने बिजुली फे साधनद्वारा नासिने धेटो अजया  मायासंग 

अवस्थातः  अवस्थाद्रारा नाश अविटुप्तावबोधात्मा  कुनै पनि कथम्  भगवान् 

हने स्मृतिशक्तिर्यै कारणले आफ्नो ज्ञानशक्ति युज्येत  मिल्न सक्छ 
ननासिने 





ताक्यार्थ जसको ज्ञानको देश, काल अथवा अवस्थाद्रारा आरफै अथवा अरू कुनै निमित्तद्रारा 
पनि लोप हदेन । त्यस्ता असङ्ग ज्ञानस्वरूप भगवानूको मायाका साथ कसरी संयोग भयो ? 


रालानन्द्री लीक 


६२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
भगवानेक एवेष सरवषेतरष्ववस्थितः। 
अमुष्य दुभंगत्वं वा क्लेशो वा कममिः कुतः 

पदढार्थ 

स्वकेत्ेषु  सवे प्राणीभित्र॒ एकः  संसारमा भगवान्भन्दा 

अवस्थितः  रहेको भिन्न केही न भएकाले त्यरैले 

एषः  जीव पनि अमुष्य  यस जीवको 


भगवान् एव  परमात्मस्वरूप नै दुभंगत्वं  नित्य आनन्दको नाश 
हो किनभने र 


अध्याय ७ 


॥ ६ ॥ 


कर्मभिः  कर्महरूद्रारा 

क्छेशाः वा  जन्ममरणरूप दुःख 
पनि 

कुतः  कसरी हुन सक्छ 





ताक्यार्थ सबे प्राणीभित्र रहेको जीव पनि परमात्मस्वरूप ने हो किनभने संसारमा भगवान्भन्दा 
भिनन केही न भएकाले त्यसैले यस जीवको नित्य आनन्दको नाश र कर्महरूद्वारा जन्ममरणरूप 


दुःख पनि कसरी हुन सक्छ ? 


एतस्मिन् मे मनो विद्धन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे । 


तन्नः पराणुद विभो करमटं मानसं महत् ॥ 
पढार्थ 
विद्वन्  हे तत्वदर्शी मत्रेयजी 
एतस्मिन्  यस्तो संशयात्मकः 
अज्ञानसङूटे  अज्ञानको 
सङड्कटभित्र 
मे मेरो 


मनः  मन 

खिद्यते  फसेको छ 
विभो  हे भगवान् 
नः  मेरो 

मानसं  हद यभित्रको 


७ ॥ 


तत्  त्यो संशयात्मकः 
महत्  अज्ञानजनित इलो 
कमलं  ठुलो दुःखलाई 
पराणुद  हटाउनुहोस् 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! मेरो मन यो अज्ञानको सङ्टमा परेर अत्यन्त खिन्न भद्रहेको छ । मेरो 


मनको यो महान् दुःखलाई कृपा गरेर हटादइदिनुहो स् । 
श्रीडुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 


स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनिः। 
प्रत्याह भगवच्चित्तः स्मयन्निव गतस्मयः॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 
तत्त्वजिज्ञासुना  तत्व जान्न॒ इत्थं  यसप्रकार उत्तरको लागि 
खोज्ने चोदितः  प्रेरित गरिएका 
क्षत्रा  विदुरजीद्रारा सः  उहाँ 
मुनिः  भत्रेय मुनिले 


भगवच्चित्तः  भगवान्मा चित्त 
लगाएर 

गतस्मयः  ज्ञानद्रारा अहर 
नष्ट भए तापनि 





रालानन्द्री लीक 


६२७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 





स्मयन् इव  प्रौढताको कारणले हासे गरेर प्रत्याह  भन्नुभयो 
ताक्यार्थ ततत्वजिज्ञासु विदुरजीको यो प्रेरणा प्राप्त गरेर अहङ्ारहीन मेत्रेयजीले भगवान्को 
स्मरण गरेर हांँस्दे भन्नुभयो । 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

न  प ९ ००५ 

स्य मगवता माया यन्नर्यन विरुच्यत् । 
ईश्वरस्य विमुक्तस्य कापण्यमुत बन्धनम् ॥ ९॥ 


पढार्थ 

ईश्वरस्य  ेश्वर्यशाली प्रभुको बन्धनम्  बन्धन हुने भगवतः  भगवानूकै शक्तिभूत 
कापण्यम्  दीनता यत्  जुन कुरा इयं  यो 

उत  अथवा नयेन  तर्कसंग माया  माया छ 

विमुक्तस्य  नित्य मक्त विरुध्यते  मेल खोदिन 

भगवान्को पनि सा  त्यस्तै खालको 





वाक्यार्थ देश्वर्यशाली प्रभुको दीनता अथवा नित्य मुक्त भगवान्को पनि बन्धन हने जुन कुरा 
तर्कसँंग मेल खोँदेन त्यस्ते खालको भगवानूकै शक्तिभूत यो माया छ। 


यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपयंयः। 
प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरर्केदनादिकः ॥ १० ॥ 


पदार्थ 

यत्  जसी अर्थेन  यथार्थता आत्मविपयंयः  नभएको 
उपद्रष्टुः  स्वप्न देख्ने विना  नभरईकन पनि वस्तुको ज्ञान 

अमुष्य  यो स्वशिरश्छेदनादिकः  आपनो प्रतीयते  प्रतीत हुन्छ 
पुंसः  पुरुषको शिर काटिएका जस्ता दुश्यहरू 





ताक्यार्थ जसरी स्वप्नमा कुनै व्यक्तिले आफ्नो शिर काटिएको आर्फैले देख्दछ। त्यो शिर 
काटिनु आदि कार्य मिथ्या भए तापनि मायाको कारणले सत्य प्रतीत ह॒न्छ त्यसै गरी जीवलाई 
बन्धन वस्तुतः नभए तापनि अज्ञानको कारणले भासित भद्रहेको छ। 


यथा जठे चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः। 
दुश्यतेऽसन्नपि द्रष्टरात्मनोऽनात्मनो गुणः ॥ ९॥ 
स वे निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया । 
भगवद्धक्तियोगेन   अ   तिरोधत्ते   नर,  
भगवद्धक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


६२८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ 
  . निवृत्तिधर्मेण न 

यथा  जसरी   धर्म निवृत्तिधमंण  

 सर्वकर्मसन्यासद्रारा 
जरे  जलमा देखिने असन् अपि  आत्मामा नभए न 
चन्द्रमसः  चन्दरमाको पनि भगवद्धक्तियोगेन  सवत्मा 
कम्पादिः  कम्पन आदि दुश्यते  देखिन्छ भगवान्को अनन्यभक्तिबाट 
गुणः  धर्महरू इह  यस जगतमा वासुदेवानुकम्पया  अन्तर्यामी 


तत्कृतः  पानीद्रारा गराइृएको 
हो 

दरष्ुः  द्रष्टा 

आत्मनः  आत्माको 


वे  निश्चयनै 
अनात्मनः  अनात्माको 
सः त्यो धर्म 





उहाँ प्रभुके अनुकम्पाबाट 
रानेः  विस्तार 

 अ प.प 

तिरोधत्ते  हट्दैजान्छ 


वाक्यार्थ जसरी जलमा देखिने चन्रमाको कम्पन आदि धर्महरू पानीद्रारा गराइएको हो द्रष्टा 
आत्माको धर्म आत्मामा नभए पनि देखिन्छ । यस जगतूमा निश्चय नै अनात्माको त्यो धर्म 
सर्वकर्मसंन्यासद्रारा सर्वात्मा भगवान्को अनन्यभक्िबाट अन्तर्यामी उहाँ प्रभुकै अनुकम्पाबाट 
विस्तारे हट्दै जान्छ । 


   म थ  .  स, 
यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरो । 
विटीयन्ते तदा क्टेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नराः॥ १३॥ 


पढार्थ 
अथ  यस्ते इन्द्रियोपरामः  सत् इन्दरियहरू कृत्स्नशः  सम्पूर्ण 
्रष्रात्मनि  द्रष्टास्वरूप विलीन हन्छन् क्छेराः  दुःखहरू 


परे हरो  परमात्मा श्रीहरिमा 


तदा  त्यस समयमा 


विलीयन्ते  विलीन हुन्छन् 


संसुप्तस्य इव  सुषुप्त 
मनुष्यको रँ गरी 
वाक्यार्थ जुन समयमा सम्पूर्णं इन्द्रियहरू विषयबाट हटेर साक्षी परमात्मा श्रीहरिमा 
निश्चलभावले स्थित रहन्छन् त्यस समयमा गाढनिद्रामा सुतेको मनुष्यको ४ जीवका रागद्वेष आदि 
सम्पूर्ण क्लेशहरू सर्वथा नष्ट हुन्छन् । 


यदा  जुन समयमा 





अदोषसङ्क्लेदाशमं विधत्ते 
गुणानुवादश्रवणं मुरारेः । 

कि वा पुनस्तच्चरणारविन्द् 
परागसेवारतिरात्मलन्धा ॥ १४॥ 


रालानन्द्री लीक 


६२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ 

मुरारेः  श्रीहरि प्रभुको आत्मलन्धा  माणिएको किं के 

गुणानुवादश्रवणं  गुणकीर्तन र मनद्रारा प्राप्त गरिएको पुनः  फेरि सम्पूर्ण दुःखनाश 
श्रवणले तच्वरणारविन्दपरागसेवारतिः  विधत्ते  गर्ला ? 


अरोषसङ्क्लेदाशमं  सम्पूर्ण भगवच्चरणकमलरूप परागको 
दुःखहरूको निवृत्ति गर्द भने प्रति अटुट र अनन्यप्रेमले 
ताक्यार्थ श्रीकृष्णको गुणको वर्णन एवं श्रवणले त सम्पूर्ण दुःखराशिलाई शान्त गरिदिन्छ भने 
यदि हाम्रा हृदयमा उहांको चरणकमलको सेवनको प्रेम जाग्यो भने त खन् सम्पूर्ण दुःखनाश 
नहोला र ? अवश्य हुन्छ । 





विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो । 
उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५॥ 


पदार्थ 

विभो  भत्रेयजी संशयः  भ्रम उभयत्र अपि  ईश्वरको 

तव  तपाईको सञ्छिन्नः  नष्ट भयो स्वतन्त्रता र जीवको 
सूक्तासिना  सदवचनरूपी भगवन्  हे प्रभो परतन्त्रताको दुबे विषयमा 
तलबारले मे  मेरो सम्प्रधावति  राम्रोसंग प्रवेश 
मह्यं  मेरो मनः  मन गर्दछ 





ताक्यार्थ हे मेधेयजी ! तपाईको सदवचनरूपी तरबारले मेरा सम्पूर्ण सन्देहहरू छिन्नभिन्न भए । 
अब मलाई भगवान्को स्वतन्त्रता र जीवको परतन्त्रताको विषयमा स्पष्टरूपले ज्ञान भएको छ। 


साध्वेतद् व्याहतं विहन् नात्ममायायनं हरः । 
आभात्यपार्थं निमूलं विश्वमूलं न यदूबहिः ॥ १६ ॥ 


पदढार्थ 

विद्धन्  हे विद्वान् निमूलं  मूलरहित भए तापनि आभाति  प्रतीत हुन्छ भन्ने 
यद्बहिः  जुन मायाबाहेक हरेः  भगवान्को कुरा 

विश्वमूलं  संसारको कारण आत्ममायायनं  आत्ममायामा ।एतत्  यो 

न  अरू कैन आश्रय लिएर साघु  ठिक 

अपार्थं  अतात््विक पनि व्याहृतं  बताउनुभया 





रालानन्द्री लीक 


६४० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ हे विद्वान् जुन मायाबाहेक संसारको कारण अरू छैन अतात््विक पनि मूलरहित भए 
तापनि भगवान्को आत्ममायामा आश्रय लिएर प्रतीत हुन्छ भन्ने कुरा यो ठिक बताउनुभयो । 


, ०  
यश्च मूढतमा कक चश्च बुद्धः पर् गतः । 
सक  न 


तावुभो सुखमेधेते क्लि्यत्यन्तरितो जनः ॥ १७ ॥ 
पदढार्थ 
लोके  संसारमा 
यः च  जुन मनुष्य 


गतः  स्वरूपमा प्राप्त भएको अन्तरितः  यी दुर्ईदथरीको 
छ बीचमा पर्ने संशयवाला 





मूढतमः  पूर्ण अज्ञानी छ अनित यी जनः  मनुष्य 

यः च  जुन मनुष्य उभौ  दुर्ईथरी नै क्लिश्यति  दुःखी हुन्छ 
बुद्धेः  बुद्धिभन्दा सुखम्  सुखपूर्वक 

परं  टाढा एधेते  बांच्दछन् 


ताक्यार्थ यस संसारमा दुई प्रकारका मान्छेहरू सुखी हन्छन्। एउटा अत्यन्त मूढ 
अज्ञानग्रस्तपुरुष सुखी हृन्छ भने अर्को जसले बुदधिदेखि पर रेका भगवान्लाई प्राप्त गरेको छ। 
नीचका संशयापनन मनुष्यहरू स्थ दुःखी रहन्छन् । 


अथांभावं विनिथित्य प्रतीतस्यापि नात्मनः। 
तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

प्रतीतस्य अपि  आत्माको विनिश्चित्य  निश्चय गरेर युष्मच्चरणसेवया  तपार्ईजनस्ता 
रूपमेँ जानिए तापनि तांचञअपिनत्यो सत्पुरुषको सेवाद्रारा 

न आत्मनः  आत्मदेहादिको संसारप्रतीतिलाई पनि पराणुदे  निराकरण गर्द 
अथांभावं  आत्मत्वाभावलाई अहं  म 





वाक्यार्थ भगवन् ! तपाईको कृपाद्रारा मलाई यस कुराको निश्चय भयो कि अनात्मपदार्थ 
वस्तुतः छँदेक्ठैन। केवल त्यसको प्रतीतिमात्र भएको छ। अब म तपाईको चरणको सेवाको 
प्रभावले त्यो मिथ्या प्रतीतिलाई निराकरण गर्दद्ु। 

यत्सेवया भगवतः कूटस्थस्य मघुद्धिषः। 


९ ् क   
रातरासा भवत् तीः पादयानव्यस्नादनः ॥ १९॥ 
पदार्थ 


यत्सेवया  जुन महापुरुष 
सेवाबाट 


कूटस्थस्य  अन्तर्यामी 
मधुद्िषः  अहङ्ार नाशक 


भगवतः  परमात्माको 
पादयोः  चरणमा 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


व्यसनादंनः  सबैथरी दुःख 
नाश गर्ने 


श्रीमद्भागवत 


तीव्रः  छोडनै नसकिने गरी 
रतिरासः  प्रेमोत्सव 


६४१ 
अध्याय ७ 


भवेत्  हन थाल्दछ 


ताक्यार्थ मायापुरुषको चरणको सेवाद्रारा नित्यसिद्ध भगवान् श्रीमधुसूदनको चरणकमलमा 
उत्कृष्ट प्रेम र आनन्दको वृद्धि हृन्छ । 


दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वेकुण्टवत्म॑सु । 


यत्रोपगीयते    ७ ० जनादन ९ 
यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनादनः ॥ २०॥ 


पदार्थ 
यत्र  जुन साधु समाजमा 
नित्यं  निरन्तर 


देवदेवः  देवताका पनि देव 
जनादंनः  भगवान् श्रीहरि 
उपगीयते  गादनुह॒न्छ त्यस्ता 


ः  वैकुण्ठ जाने 
मार्गस्वरूप महापुरुषको 
सेवा  सेवन 

हि  निश्चय नै 





अल्पतपसः  थोर पुण्य 
भएकाहरूको लागि 

दुरापा  दुःखले मात्र पाउन 
सकिन्छ 


ताक्यार्थ जुन साधु समाजमा निरन्तर देवताका पनि देव भगवान् श्रीहरि गादनुहुन्छ त्यस्ता 
वेकुण्ठ जाने मार्गस्वरूप महापुरुषको सेवन निश्चय ने थोर पुण्य भएकाहरूको लागि दुःखले मात्र 


पाउन सकिन्छ । 


सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुकमात्। 
तेभ्यो विराजसुदधत्य तमनु प्राविशद्विभुः ॥ २९॥ 


पदठार्थ 
विभुः  सर्वात्मा भगवान्ले 
अग्रे  पहिले 


महदादीनि  महत्त्व आदिलाई 
सृष्ट्वा  रचेर 


सविकाराणि  सत्त अंशबाट तेभ्यः  ती तत्त्वहरूबाट 


उत्पन्न इन्दरियले सहित 


विराजम्  विराटलाई 





उद्धत्य  बनाएर 
तम्  विराटभित्र 
अनुकमात्  क्रमेले 
अनुप्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सृष्टिक प्रारम्भमा सर्वत्मा भगवान्ले क्रमशः सत्त्व अंशबाट उत्पन इन्द्रियले सहित 
महदादि तत्व र तिनका कार्यहरूको रचना गरेर अंशसहित ती तत््वहरूद्रारा विराट्लाई उत्पन्न गरेर 
स्वयं त्यसमा प्रविष्ट हुनुभयो । 


यमाहुरायं पुरुषं सहस्राङ् घ्रयूरुबाहुकम् । 


यत्र विश्च इमे टोका सविकारां त आसते ॥ २२॥ 
पदार्थ 
यम्  जुन 


आद्यं  प्रथम पुरुषं  पुरुषलाई 


रालानन्द्री लीक 


६८२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
सहस्राङ्घ्रयूरुबाहुकम्  हजारौँ यत्र  जुन विराट्मा लोकाः  लोकटहरू 

हात र खुटरावाला इमे  यी सविकाडं  विस्तारका साथ 
आहुः  बताइन्छ विश्वे  सम्पूर्ण आसते  अटेका छन् 


ताक्यार्थ जुन प्रथम पुरुषलाई हजारो हात र खुदावाला बताडइन्छ जुन विराट्मा यी सम्पूर्ण 
लोकहरू विस्तारका साथ अटेका छन् । 


यस्मिन् दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्तिवृत्। 
०. ४.५ व्णांस्तद्धिभूतीवंदस्व  ४७ 
त्वयेरितो यतो वणांस्तद्धिभूतीवंदस्व नः ॥ २३॥ 


पदार्थ 
सेन्दरियार्थेन्द्रियः  समस्त इन्द्रिय त्रिवृत्  इन्द्रिय बल, शारीरिक वणाः  ब्राह्मण आदि वर्णहरू 
र तत्तत् देवताले सहित बल र मनोबल गरी तीन जन्मे 
दशविधः  दश प्रकारका प्रकारका बल तद्धिभूतीः  त्यस विराट्का 
प्राणः  प्राण त्वया  तपारईले विभूतिहरू 
यस्मिन्  जुन विराट्मा ईरितः  बताउनुभयो त्यसै गरी नः  हामीहरूलाई 

यतः  जुन विराट्बाट वदस्व  बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ विराट् पुरुषमा इन्द्रिय, विषय र इन्द्रियाभिमानी देवतासहित दश प्रकारका प्राणहरू र 
इन्द्रिय बल, शारीरिक बल र मनोबल गरी तीन प्रकारका बलको तपार्ईदले वर्णन गर्नुभयो। 
विराट्बाट ब्राह्मण आदि वर्णहरू उत्पन्न भए भन्ने पनि बताउनुभयो। अब तपाई मलाई ती 
विराट्का विभूतिहरूको विषयमा सुनाउनुहोस् । 


० पुत्र त   स, 
यत्र पुत्रश्च पत्रश्च नप्तृभिः सह गोत्रजेः। 
प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४॥ 


पदार्थ 
यत्र  जुन विराट्का नप्तृभिः सह  छोरीका प्रजाः  प्राणीहरू 
विभूतिहरूमा छो राहरूसंग आसन्  उत्पन्न भए 

पतर गो्रजे  
  छोराहरू   आप्ना कुलमा यामिः  जुन प्राणीहरुद्रारा 
च र उत्पन्न अरू बान्धवका साथ इदं  यो जगत् 
पोत्रेः  नातिहरू विचित्राकृतयः  विभिन्न ततम्  भरिएको छ 

आकृतिका 





ताक्यार्थ विराट्का विभूतिबाट छोरा, नाति, छोरीका छोराहरू, आपफ्ना कुलमा उत्पन्न अरू 
बान्धवका साथ विभिन्न प्रकारका प्रजाहरू उत्पन्न भएर यो ब्रह्माण्ड भरिएको छ। 


रालानन्द्री लीक 


६८२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


प्रजापतीनां ९ ् 
प्रजापतीनां स पतिश्चक्लपे कान् प्रजापतीन् । 
सगश्विवानुसर्गाश्च मनून् मन्वन्तराधिपान् ॥ २५॥ 





पदढार्थ 

सःती कान्  कसलाई मनून्  मनु 

प्रजापतीनां  प्रजाका प्रजापतीन्  प्रजापति मन्वन्तराधिपान्  मन्वन्तरका 
मालिकटरू ब्रह्मा आदिका पनि सगांन् च  सर्गहरू अधिपतिहरूलाई 

पतिः  स्वामी विराट्ले अनुसगांन्  अनुसर्गहरू चक्ल्पे  रचना गरे 


ताक्यार्थती विराट् ब्रह्मा आदि प्रजापतिको पनि प्रभु हुन्। ती विराटले कुनकुन प्रजापतिलाई 
उत्पन्न गरे ? यस्ते उनले सर्ग, अनुसर्गं र मन्वन्तरका अधिपति मनुहरूको कुन क्रमले रचना गरे ? 


एतेषामपि वंशांश्च वंशानुचरितानि च । 

उपर्यघ ५. न,  न   भूमेमित्रात्मजासते ४ 

श्चये लोका त ॥ २६॥ 
तेषां संस्थां प्रमाणं च भूलोंकस्य च वणंय । 
तिय॑ङ्मानुषदेवानां सरीसृपपतत्त्िणाम् ॥ 

वद् नः सगंसंव्यूहं गाभ॑स्वेदद्विजोद्धिदाम् ॥ २७॥ 


पढार्थ 

मित्रात्मज  हे भैत्रेयजी लोकाः  लोकहरू भूलोकस्य च  भूर्लोकको 
एतेषाम्  यी प्राणीहरूका आसते  छन् विषयमा पनि 

वंशान्  वंशपरम्परा तेषां  ती सबैको वणंय  बताउनुहोस् 

चर अपिर गाभ॑स्वेदद्विजोद्धिदाम्  गर्भ, 
अनुचरितानि  तिनका तियंङ्मानुषदेवानां  पशु, मनुष्य पसिना, अण्डा र भर्ईबाट 
क्रियाकलाप बताउनुहोस् र देवताहरूको जन्मिन चार थरी प्राणीहरूको 
भूमेः  प्रथिवीको सरीसृपपतत्त्िणाम्  घभ्िने सगंसंब्यूहं  सृष्टप्रक्रियाहरू 
उपरि  माथि जीव र पन्छीहरूको नः  मलाई 

अधः च  तल संस्थां  अवस्थिति वद्  बताउनुहोस् 

ये  जति प्रमाणं च  विस्तार र 





वाक्यार्थ हे मैत्रेयजीयी प्राणीहरूका वंशपरम्परा र तिनका क्रियाकलाप बताउनुहोस् पृथिवीको 
माथि तल जति लोकहरू छन् ती सबैको र पशु, मनुष्य र देवताहरूको घिन जीव र पन्छीहरूको 
अवस्थिति विस्तार र भूर्लोकको विषयमा पनि बताउनुहोस् गर्भ, पसिना, अण्डा र भूरईदबाट जन्मिने 
चार थरी प्राणीहरूको सुष्टिप्रक्रियाहरू मलाई बताउनुहोस् । 


रालानन्द्री लीक 


६०९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ज्र,    


गुणावतारेविश्वस्य सगस्थित्यप्ययाश्रयम् । 
सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम् ॥ २८ ॥ 


गुणावतरेः  गुणको अवतारको सगैस्थित्यप्ययाश्रयम्  सृष्टि, श्रीनिवासस्य  लक्ष्मीपति 

रूपमा स्थिति, प्रलयका आश्रय ब्रह्मा, प्रभुको 

विश्वस्य  संसारको विष्णु र महादेवलाई उदारविक्रमम्  उदारलीलाहरू 
सृजतः  रचना गर्ने व्याचक्ष्व  बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ श्रीहरिले सृष्टि गर्ने समयमा जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहारको लागि आफ्ना 
गुणावतार ब्रह्मा, विष्णु र महादेवरूपले जुन कल्याणकारी लीलाहरू गर्नुभयो, ती लीलाहरूको 
पनि वर्णन गर्नुहोस् । 


वणांश्रमविभागांश्च रूपरीटस्वभावतः। 
ऋषीणां जन्मकमोणि वेदस्य च विकषणम् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 
रूपशीलस्वभावतः  रूप, शील ऋषीणां  ऋषिहरूको विकषणम्  विभागको 
र स्वभावबाट हुने जन्मकमौणि  जन्म र सम्बन्धमा 

  
वणाश्रमविभागान्  वर्ण र क्रियाकलापहरू अनि च  पनि बताउनुहोस् 
आश्वरमका चार भेदहरू वेदस्य  वेदहरूको 





ताक्यार्थ रूप, शील र स्वभावको अनुसार वणश्रिमको विभाग, ऋषिहरूको जन्मकर्म आदि र 
वेदहरूको विभागको बारेमा पनि बताउनुहोस् । 


यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो । 
नैष्कर्म्यस्य च साङ्ख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम् ॥ २०॥ 





पदढार्थ 

प्रभो  हे भत्रेयजी  वा  अथवा 

वा  अथवा  कर्म त्याग भगवत्स्मृतम्  भगवानबाट 
यज्ञस्य  यज्ञको ज्ञानको मार्ग बताइएका 

वितानानि  विस्तार च  र तन्त्रं  तन्त्र पनि बताउनुहोस् 
च  अनि साङ्ख्यस्य  साङ्ख्ययोगको 

योगस्य  योगको विषयमा 





ताक्यार्थ यज्ञको विस्तार, योगको मार्ग, ज्ञानमार्ग, त्यसको साधन सांख्यमार्ग तथा भगवान्ले 
बताउनुभएको तन्त्रशास्त्रको बारेमा पनि बताउनुहोस् । 


रालानन्द्री लीक 


६४५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


पाषण्डपथवेषम्यं प्रतिरोमनिवेशानम्। 
जीवस्य गतयो याश्च यावतीगुणकमजाः ॥ ३१॥ 


पदढार्थ 

पाषण्डपथवेषम्यं  याः च  जति पनि गतयः  गतिहरू छन् ती 
पाखण्डमार्गको प्रचारबाट हुने जीवस्य  जीवात्माको बताउनुहोस् 

विषमता गुणकमंजाः  गुण र 

प्रतिखोमनिवेशनम्  प्रतिलोम कर्महरूबाट हुने 

वर्णहरूको कल्पना यावतीः  जति प्रकारका 





ताक्यार्थ विभिन पाखण्डमार्गको प्रचारबाट हने विषमता प्रतिलोम वर्णको कल्पनानीचवर्णको 
पुरुषबाट उच्चवर्णको स्त्रीमा हुने सन्तानको प्रकार तथा भिन्नभिन्न गुण र कर्मको कारण 
जीवको जस्तोजस्तो गति हृन्छ, त्यो पनि मलाई सुनाउनुहोस् । 


धमाथकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधतः। 
वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

ध्मांथंकाममोक्षाणां  धर्म, अर्थ, वातांयाः  कृषि आदि पृथक्  छट 

काम र मोक्ष पुरुषार्थहरूको व्यवहारको विधिं  विधिहरू पनि 
अविरोधतः  निश्चित र दण्डनीतेः च  दण्डनीतिको र॒बताउनुहोस् 

अविरुद्ध श्रुतस्य च  वेदविहित 

निमित्तानि  उपायहरू कर्महरूको पनि 





ताक्यार्थ ब्रह्मन् ! धर्म, अर्थ, काम र मोक्षप्राप्तिका परस्पर अविरोधी साधनहरूको वाणिज्य, 
दण्डनीति र शास्त्रश्रवणको विधिहरूको बारेमा पनि बताउनुहोस् । 


श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितृणां सग॑मेव च । 
ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे मेत्रेयजी पितृणां  अर्यमा आदिको कालावयवसंस्थितिम्  
श्राद्धस्य  श्राद्धको सग॑म् एव  उत्पत्ति तथा समयचक्रमा हुने स्थिति पनि 
विधिं  विधि ग्रहनक्षत्रताराणां  ग्रह, नक्षत्र र बताउनुहोस् 

च  अनि ताराहरूको 





वाक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! श्राद्धको विधि अनि अर्यमा आदिको उत्पत्ति तथा ग्रह, नक्षत्र र 
ताराहरूको समयचक्रमा हुने स्थितिको बारेमा पनि बताउनुहोस् । 


रालानन्द्री लीक 


६८६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूतंयोः फलम् । 


अध्याय ७ 


प्रवासस्थस्य यो धमां यश्च पुंस उतापदि ॥ २४॥ 


पदार्थ 

दानस्य  दानको 

वा  अथवा 

तपसः अपि  तपस्याको पनि 
इष्टापूतंयोः  इष्ट र पूर्त 
कर्महरूको 


च  पनि 

यत्फलम्  जुन फल ह॒न्छ त्यसै 
गरी 

प्रवासस्थस्य  विदेश गएका 
प्राणीको जुन धर्म हुन्छ 





उत् आपदि  अर आपत्कालमा 
पुंसः  प्राणीको 

धमः  धर्म हुन्छ, यो पनि 
बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ दान, तप, तथा इष्ट र पूर्तकर्मको फल के हो ? प्रवास र आपत्तिको समयमा 


मनुष्यको धर्म कस्तो प्रकारको हुन्छ ? यो पनि बताउनुहोस् । 


न ५ न धर्मयोनिर्जनार्दन ९   ९ 
यन् वा भगववास्पुल्यद् चमयानजनादनः । 


सम्प्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि मेऽनघ ॥ ३५॥ 


पढार्थ 

अनघ  हे निष्पाप भत्रेयजी जनादंनः  श्रीहरि प्रभु 

येन  जुन कर्मद्रारा त॒ष्येत्  खुसी हनुहोला 
ध्मंयोनिः  धर्मका मूलकारण वा  अथवा 

भगवान्  भगवान् येषाम्  जस्ता व्यक्तिहरूमा 





सम्प्रसीदति  प्रसन्न बन्नुहन्छ 
एतत्  यो कुरा 

मे  मलाई 

आख्याहि  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ निष्पाप मेत्रेयजी ! धर्मको मूलकारण श्रीजनार्दन भगवान् कुन आचरणले सन्तुष्ट 
हनुहन्छ र कोमाथि अनुग्रह गर्नृहुन्छ ? त्यसको पनि वर्णन गर्नुहोस् । 


अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम । 


अनापृष्टमपि बुयुरुंरवो दीनवत्सलाः ॥ ३६ ॥ 
पदार्थ 
द्विजोत्तम  हे द्विजश्रेष्ठ दीनवत्सलाः  दुःखीमाधि दया 
अनुव्रतानां  आप्नो पचि लाग्ने गर्ने 
रिष्याणां  शिष्यहरूको लागि गुरवः  गुरुहरूले 
पुत्राणां च  पुत्रहरूको लागि 





अनापृष्टम् अपि  नसोधिएका 
भए पनि कल्याणकारी 
कुराहरूलाई 

नरूयुः  बताउनुहुन्छ 


रालानन्द्री लीक 


६८७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ द्विजवर ! दीनवत्सल गुरुहरू आप्ना अनुगत शिष्य र पुत्रलाई नसोधीकन पनि 
उनीहरूका लागि हित हुने कुरा बताउनुहुन्छ । 


तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसङ्कमः। 
  उ   
तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

भगवन्  हे भगवान् मत्रेयजी कतिधा  कति प्रकारले हुन्छ ॒ उस्वित्  अथवा 

  

तेषां  ती तत्र  प्रलयमा अनुरीरते  केके लीन 
तत्त्वानां  महत् आदि कः  कसले हन्छन् ? 


तत्त्वहरूको 
प्रतिसङ्क्रमः  प्रलय 


इमं  यी परमात्मालाई 


उपासीरन्  उपासना गर्दछछन् 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! महदादितत्त्वहरूको प्रलय कति प्रकारको हुन्छ, जब भगवान् योगनिद्रामा 
शयन गर्नृहुन्छ, तब ती तत्त्वहरूमध्ये कुन कुन तत्त्वहरू भगवानूमा लीन हुन्छन् ? 


पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च। 


ज्ञानं च नैगमं यत्तद् गुरुरिष्यप्रयोजनम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

पुरुषस्य  जीवको 

संस्थानं  तात्त्विक स्वरूप र 
परस्य च  परमात्माको पनि 


यत्  जुन 
गुरुरिष्यप्रयोजनम्  गुरु र 
शिष्यको परम्पराबाट जानिने 


  उपनिषत् प्रोक्त 
ज्ञानं च  अभेदज्ञान छ यो पनि 
बताउनुहोस् 


स्वरूपं  स्वरूप तत्  जीव र परमात्माको 
वा  अथवा अभेदरूप 

वाक्यार्थ जीवको तत्त्व, परमेश्वरको स्वरूप, उपनिषद्ट्रारा प्रतिपादित ज्ञान तथा गुरु र 
शिष्यको परम्पराबाट जानिने वस्तु के हो ? यो पनि बताउनुहोस् । 





निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघ सूरिभिः। 
   


स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्ति्वैराग्यमेव वा ॥ ३९॥ 
पदार्थ 


अनघ  हे निष्पाप मेत्रेयजी 
इह  यस संसारमा 
तस्य  अभेद ज्ञानको 


निमित्तानि  साधनहरू 
सूरिभिः  विद्रानूहरूद्रारा 


प्रोक्तानि  बताइएका छन् ती 
बताउनृहोस् किनभने 
पुंसां  सामान्य प्राणीहरूको 


रालानन्द्री लीक 


६४८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
ज्ञानं  ज्ञान एव  निश्चय नै 

भक्तिः  भगवत्परम स्वतः  आफैं 

वैराग्यम्  वेराग्य पनि कुतः  कसरी हुन सक्दछ 


वाक्यार्थ पवित्रात्मा विद्रानूहरूले ज्ञानप्राप्तिका कुनकुन उपायहरू बताउनुभएको छ ? किनभने 
मनुष्यहरूलाई ज्ञान, भक्ति र वैराग्य स्वतः हदेन। 


एतान् मे पृच्छतः प्ररनान् हरेः कर्मविवित्सया । 
बूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुषः ॥ ४०॥ 


पढार्थ 

हरेः  हरि भगवान्को प्ररनान्  प्रश्नहरूलाई मेम 

कर्मविवित्सया  कर्म जानने अजया  अज्ञानको कारणले अज्ञस्य  अज्ञानीको 
इच्छाले नष्टचक्षुषः  ज्ञानदृष्टि नाश ममित्रत्वात्  मित्र भएको 
एतान्  यी भएको यसैले कारणले 

मे  मेरा पृच्छतः  प्रश्न गर्ने न्ूहि  बताजनुहोस् 





ताक्यार्थ अज्ञानको कारण मेरो विचारदृष्टि नष्ट भएको छ। म॒ अज्ञानी छ्ु। तपाई मेरो 
परमसुहृद् हनुह॒न्छ । अतः श्रीहरिलीलाको ज्ञान प्राप्त गर्ने इच्छाले मेले तपाईसंग जति प्रश्नहरू 
गरेको छु ती प्रश्नहरूको उत्तर मलाई दिनुहोस् । 


भ ्  


स्व वदाश्च यज्ञाश्च तप दनान चानघ । 
जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि ॥ ४१॥ 
पढार्थ 
अनघ  हे निष्पाप मैत्रेयजी जीवाभयप्रदानस्य  तत््वोपदेश न कुर्वीरन्  भेटन सक्तन् 
स्वे  सम्पूर्ण गरी जीवलाई अभय दिनुको 
वेदाः  वेदहरू कलाम् अपि  अलिकति 
यज्ञाः च  यज्ञहरू अनि भागलाई 
तपः दानानि  तपस्या र दान च  पनि 





वाक्यार्थ हे निष्पाप मैत्रेयजी ! सम्पूर्ण वेदहरू, यज्ञहरू अनि तपस्या र दानले तत्त्वोपदेश गरी 
जीवलाई अभय दिने कार्यको अलिकति भागलाई पनि भेटन सक्दैनन्। 


श्रीडुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
स इत्यमापृटपुरणकल्वः 
कुरुप्रधानेन मुनिप्रघानः। 
परवद्धहषां भगवत्कथायां 
सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह ॥ ४२॥ 
पढार्थ 
इत्थम्  यसप्रकार मुनिप्रधानः  मूनिधेष्ठ 
कुरुप्रधानेन  विदुरजीद्रारा पत्रेयजीले 
आपृष्टपुराणकल्पः  प्रश्न भगवत्कथायां  भगवान्को 
सोधिएका पुराणबराबरका चरित्रवर्णनमा 
सः  उहां सञ्चोदितः  प्रेरित भएर 





६४९ 


अध्याय ७ 


परवद्धहषः  अत्यन्त हर्षित भई 
प्रहसन् इव  हांसेको ॐ गरी 
तं  विदुरजीलाई 

आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ जब कुरुश्रेष्ठ विदुरजीले मुनिवर मेत्रेयजीसँंग यसप्रकारको पुराणविषयक प्रश्न 
गर्नुभयो, तब भगवत् चर्चाका लागि प्रेरित हुनाले मेत्रेयजी अत्यन्त प्रसन्न भएर हँसे गरी भन्न 


लाग्नुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रानानन्द्री लीक 


६५० 


तृतीय स्कन्ध 


पदार्थ 
बत  अहो 


पूरुवंशः  पूरुको कुल 


श्रीमद्भागवत 


अथ मोऽध्याय 
अथ अष्टम ध्याय 
ब्रह्माजीको उत्पत्ति 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
सत्सेवनीयो ्  
सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो 
यल्लोकपालो भगवत्प्रधानः । 
बभूविथेहाजितकीतिंमालां 
च  
पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम् ॥ १॥ 


भगवत्प्रधानः  भगवत् परायण 
लोकपालः  लोकपाल धर्मराज 


सत्सेवनीयः  सज्जनद्रारा सेवन इह  यही कुलमा 


गर्न योग्य छ 


बभूविथ  जन्मिनुभयो जो 


यत्  किनभने 
ताक्यार्थविदुरजी ! तपाई भगवान्का भक्तहरूमा प्रधान लोकपाल धर्मराज नै हुनुहुन्छ । तपार्ईले 
पूरुवंशमा जन्म लिएको हूनाले यो वंश साधु पुरुषहरूका लागि पनि सेव्य मानिएको छ । धन्य 
छ । तपाई निरन्तर पदपदमा श्रीहरिको कीर्तिमय मालालाई नित्य नूतन बनाद्रहनुभएको छ । 


पदार्थ 


सोऽदहं नृणां श्चुल्लसुखाय दुःखं 
महद्गतानां विरमाय तस्य । 

प्रतये भागवतं पुराणं 
यदाह साक्षाद् भगवानृषिभ्यः ॥ २॥ 


सः अहं  तपाई विदुरजीद्रारा दुःखं  कष्ट 

प्रश्न गरिएको म गतानां  प्राप्त गरिरहेका 
क्षुल्लसुखाय  क्षुद्र नृणां  मनुष्यहरूको 
विषयसुखको लागि तस्य  त्यस दुःखको 
महत्  धेरै विरमाय  नाशको लागि 


अध्याय नत 


१. 
॥॥ 


अनितकीतिमालां  भगवान्को 
कीर्तिप्रवाहलाई 

अभीक्ष्णम्  निरन्तर 

पदे पदे  पदपदमा 








नूतनयसि  नयाँ  नयाँ पार्नहन्छ 


भागवतं  भागवत 

पुराणं  पुराणलाई 

प्रतेये  लोकमा फैला 
यत्  जुन पुराण 
साक्षात्  साक्षात् 


रालानन्द्री लीक 


६५१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


भगवान्  सङुर्षण प्रभुले नै आह  सुनाउनुभएको धियो 

ऋषिभ्यः  सनक आदिलाई 

ताक्यार्थ क्षुद्र विषयसुखको कामनाले अत्यन्त ठलो दुःख भोगिरेका मनुष्यहरूको 
दुःखनिवृकत्तिका लागि श्रीमदभागवतपुराण लोकमा फैला । जुन भागवतपुराण सडर्षण भगवान्ले 
सनकादि ऋषिहरूलाई सुनाउनुभएको थियो । 


आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यं 

सङूषंणं देवमकुण्ठसत्तवम् । 
विवित्सवस्तत््वमतः परस्य 

कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

उव्यां  पातालमा   सङुर्षण विवित्सवः  जानन चाहने 
आसीनम्  रहनुभएका देवम्  भगवान्लाई कुमारमुख्याः  सनत्कुमार आदि 
आद्यं  अनादि अतः  उहाँभन्दा मुनयः  ऋषिहरूले 

भगवन्तम्  भगवान् परस्य  परको अन्वपृच्छन्  प्रश्न गर्नुभयो 
अकरुण्ठसत्त्वम्  शुद्धसतत्वमय तत्त्वम्  भगवत्तत्तव 





ताक्यार्थ अखण्ड ज्ञानसम्पन्न आदिदेव भगवान् सङर्षण पाताललोकमा विराजमान हुनुहुन्थ्यो । 
सनत्कुमार आदि ऋषिहरूले भगवत्ततव जान्नका लागि उहाँ संग प्रश्न गर्नुभयो । 


स्वमेव पिष्ण्यं बहु मानयन्तं 
यदासुदेवाभिधमामनन्ति । 
प्त्यग्धृताक्षाम्बुजकोरामीष 


दुन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ ४ ॥ 
पदार्थ 
स्वम्  आफ्नो आमनन्ति  भन्दछछन् त्यस्ता उन्मीटन्तं  बाहिर दृष्टि दिने 
धिष्ण्यं एव  आश्रयलाई नै प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशम्  त्यस्ता॒ सङर्षणलाई सनत्कुमार 
बहु  निरन्तर अन्तर्यामीतिर नै दृष्टि बनाउने आदि ऋषिहरूले सोध्नुभयो 
मानयन्तं  चिन्तन गरिरहने विदरुघोदयाय  सनत्कुमार आदि 
यम्  जसलाई ज्ञानीलाई कृपा गर्बका लागि 
वासुदेवाभिधम्  वासुदेवस्वरूप ईषत्  अलिकति 





रालानन्द्री लीक 


६५२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


वाक्यार्थ आप्नो आश्रयलाई नै निरन्तर चिन्तन गरिरहने जसलाई वासुदेवस्वरूप भन्दछछन् त्यस्ता 
अन्तर्यामीतिर नै दृष्टि बनाउने सनत्कुमार आदि ज्ञानीलाई कृपा गर्नका लागि अलिकति बाहिर 
दृष्टि दिने त्यस्ता सङुर्षणलाई सनत्कुमार आदि ऋषिहरूले सोध्नुभयो । 


स्वधुन्युदर्रे ९ ह स्वनराकलपे  
  


रुपस्पृरान्तश्चरणोपधानम् । 
पद्मं यदच॑न्त्यहिराजकन्याः 
सप्रेम नानाबलिभि्वंराथांः ॥ ५॥ 
पदार्थ 
यत्पद्मं  जुन कमलरूप नानाबलिभिः  विभिन्न स्वजयाकरपिः  आपना 
पादपीठलाई उपचारहरूदह्ारा केशराशिहरद्रारा 


वराथांः  योग्य वर चाहने अचन्ति  पूजा गर्दछछन् त्यस्तो उपस्पृशन्तः  स्पर्श गर्दै 
अहिराजकन्याः  नागराजका चरणोपधानम्  पादपीठलाई सनत्कुमार आदि ऋषिहरूले 





प्रीहरूले स्वधुन्युदार्द्रैः  सत्यलोकदेखि सोध्नुभयो 
सप्रेम  प्रेमसहित पातालसम्मको गङ्गाप्रवाहले 
भिजेका 


ताक्यार्थ जुन कमलरूप पादपीठलाई योग्य वर चाहने नागराजका पुद्रीहरूले प्रेमसहित विभिन्न 
उपचारहरूद्रारा पूजा गर्दछन् त्यस्तो पादपीठलाई सत्यलोकदेखि पातालसम्मको गङ्गाप्रवाहले 
भिजेका आप्ना केशराशिहरूद्वारा स्पर्श गर्दै सनत्कुमार आदि ऋषिहरूले सोध्नुभयो । 


मुहगणन्तो वचसानुराग 
स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञाः । 
किरीरसाहस्रमणिप्रवेक 
प्रयोतितोदामफणासहस्रम् ॥ ६॥ 
पदार्थ 
अनुरागस्खरत्पदेन  प्रेमपूर्ण गृणन्तः  ग्रहण गर्दै हजारौँ मुकुटद्रारा चम्किएका 
पदहरूले युक्त वाणीद्रारा तज्ज्ञाः  भगवत्ततत्व जान्ने हजारौँ फणायुक्त शेषभगवानूसंग 
अस्य  भगवान्का सनकादिले सोध्नुभयो 
कृतानि  चरित्रहरूलाई किरीटसाहस्रमणिप्रवेकप्र्योतितो 
मुहुः  बारम्बार दामफणासहस्रम्  रत्नमय 





रालानन्द्री लीक 


५३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


वाक्यार्थ प्रमपूर्ण पदहरूले युक्त वाणीद्रारा भगवानूका चरित्रहरूलाई बारम्बार ग्रहण गर्दै 
भगवत्तत्व जानने सनकादिले रत्नमय हजारी मुकुटद्रारा चम्किएका हजार फणायुक्त 
शेषभगवान्संग सोध्नुभयो । 


   ग्र, ५ 
प्राक्त कंठतद् भगवत्तमन 
निवृत्तिधमोभिरताय तेन । 
सनत्कुमाराय स चाह पृष्टः 
साङ्ख्यायनायार््गं धृतत्रताय ॥ ७ ॥ 
पदार्थ 
अखं  हे विदुरजी सनत्कुमाराय  सनत्कुमार धृतव्रताय  शिष्यत्वव्रत धारण 
एतत्  यो भागवत आदि चार ऋषिहरूलाई गरेका 
किल  निश्चय नै प्रोक्तं  बताउनुभएको हो साङ्ख्यायनाय  सांख्यायन 
तेन  उहाँ पृष्टः  प्रश्न गरिएका ऋषिलाई 


भगवत्तमेन  शेष भगवान्ले सः च  सनत्कुमार आदिले आह  बताउनुभयो 
निवृत्तिधमोभिरताय  पनि 
निवृकत्तिमार्गमा लागेका 

ताक्यार्थ हे विदुरजी ! यो भागवत शेष भगवानूले निवृत्तिमार्गमा लागेका सनत्कुमार आदि चार 
ऋषिहरूलाई बताउनुभएको हो । प्रश्न गरिएका सनत्कुमार आदिले पनि शिष्यत्वत्रत धारण गरेका 
सांख्यायन ऋषिलाई बताउनुभयो । 





साङ्ख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो 
विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः । 

जगाद सोऽस्मद्गरवेऽन्विताय 
परारारायाथ बृहस्पतेश्च ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

अथ  यसपच्ि पारमहंस्यमुख्यः  अन्विताय  आप्ना शरणमा 
भगवद्धिभूतीः  भगवानूका परमहंसहरूमध्ये श्रेष्ठ आएका 

लीलाविभूतिहरूलाई सः  उहाँ अस्मदुगुरे  मेरा गुरुदेव 
विवक्षमाणः  भन इच्छा गर्ने साङ्ख्यायनः  सांख्यायनजीले पराराराय  पराशरजीलाई अनि 


रालानन्द्री लीक 


६५ 
ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


वृहस्पतेः च  वृहस्पतिको लागिपनि 


अध्याय नत 


जगाद्  तत्त्वोपदेश गर्मुमयो 


ताक्यार्थ परमहंसहरूमा प्रधान श्रीसांख्यायन मुनिलाई जब भगवान्का विभूतिहरूको वर्णन गर्ने 
इच्छा भयो तब उहांले यस भागवतलाई उहाँका अनुगत शिष्य हाम्रा गुरु पराशरजीलाई र 


बृहस्पतिलाई पनि सुनाउनुभयो । 
प्रोवाच मह्यं स दयाटुरुक्तो 
मुनिः पुलस्त्येन पुराणमादयम् । 
सोऽहं त्वेतत् कथयामि वत्स 
श्रद्धालवे नित्यमनु्रताय ॥ ९॥ 
पदार्थ 
पुलस्त्येन  पुलस्त्य ऋषिद्रारा मह्यं  मेरो लागि 
उक्तः  भनिएका प्रोवाच  भन्नुभयो 


वत्स  हे प्यारा विदुर 

सः अहं  त्यस्तो पराशरको 
शिष्यम 

श्रद्धाख्वे  श्रद्धालु 


द्यादुः  अत्यन्त दयायुक्त 
सः मुनिः  उहाँ पराशरजीले 
आद्यम्  भागवतरूप आदि 
पुराणम्  पुराण 





नित्यम्  सधं 

अनुव्रताय  मेरो अनुसरण गर्ने 
तव  तपाईको लागि 

एतत्  यो गोप्य पुराण 
कथयामि  बतार्ंहु 


ताक्यार्थ पुलस्त्य ऋषिद्रारा प्ररित भएका अत्यन्त दयायुक्त उहाँ पराशरजीले यो भागवत मलाई 
सुनाउनुभयो । श्रद्धालु र अनुगत देखेर अब त्यही पुराण म तपाईलाई बतारंँद दु । 


उदाप्टुतं विश्वमिदं तदासीद् 
यन्नद्रयामीलितदुद्न्यमीलयत् । 
अहीन्द्रतत्पेऽपिदरायान एकः 
कृतक्षणः स्वात्मरतो निरीहः ॥ १०॥ 
पदार्थ 
तदा  त्यस समयमा यत्  जुन समयमा 
इदं  यो कृतक्षणः  सृष्टि कर्मबाट चुरी 
विश्वम्  संसार लिएर 
उदाप्टुतं  जलभित्र स्वात्मरतो  आत्मानन्दमा मग्न 
अनभिव्यक्त अवस्थामा भई 
आसीत्  थियो निरीहः  निष्क्रिय रहने 





एकः  एकमात्र 
अहीन्द्रतल्पे  शेषशय्यामा 
अधिशयानः  शयन गर्ने 
अमीलितदुक्  सर्वदा 
चित्स्वरूप नारायण प्रभुले 


रालानन्द्री लीक 


६५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
निद्रया  योगनिद्राको न्यमीलयत्  आफमा लीन 
सहायताबाट गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सृष्टि हनुभन्दा पहिले यो सम्पूर्ण विश्व जलमा इडुबेको थियो । त्यस समय एकमात्र 
नारायणदेव शेषशय्यामा सुत्नुभएको थियो। उहाँले आफ्नो ज्ञानशक्तिलाई अक्षुण्ण राख्दै 
योगनिद्राको आश्रय लिएर आपफ्ना ओंँखालाई बन्द गर्नुभएको धियो । 


न टरारीरे  पिंतभूतस 
सोऽन्तः शरीरेऽपितभूतसक्ष्मः 


कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाणः। 
उवास तस्मिन् सलिठे पदे स्वे 

यथानलो दारुणि रुद्धवीयंः ॥ १९॥ 
पदार्थ 
यथा  जसरी अन्तः शरीरे  आप्ना उदीरयाणः  अर्कोपटकको 
अनलः  आगो शरीरभित्र सुष्टि सुरुवात गर्न बाँकी राखी 
दारुणि  दाउरामा अपिंतभूतसुक्ष्मः  सवे स्वे पदे  आप्नो निवासभूत 
रुद्धवीयंः  आपना दाहिका  सृषक्ष्मशरीरहरूलाई तस्मिन्  त्यो सत्त्वमय 
पोल्ने आदि शक्तिहरूलाई लीन गरी सलिले  कारण जलमा 
लुकाएर रहन्छ त्यसै गरी कालात्मिकां  काल उवास  निवास गर्नुभयो 
सः  नारायण पनि शक्तिम्  शक्तिलाई मात्र 





वाक्यार्थ जसरी अग्नि आफ्नो दाहिकापोल्ने शक्िलाई लुकाएर काष्ठमा व्याप्त रहन्छ । त्यसै 
गरी भगवान्ले सम्पूर्ण प्राणीहरूको सूक्ष्म शरीरलाई आफ्नो शरीरमा लीन गरेर आफ्नो आधारभूत 
त्यो जलमा शयन गर्नुभयो । 


चतुयुंगानां च सहस्रमप्सु 
स्वपन् स्वयोदीरितया स्वराक्तया । 
कााख्ययासादितकमंतन्त्रो 
लोकानपीतान् र ४० 
ददे स्वदेहे ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

सहस्रम्  हजार अप्सु  त्यही जलमा उदीरितया  पछि जगाडनको 
चतुयुंगानां  चतुर्युगको स्वपन्  सुत्दासुत्दै लागि नियुक्त 

समयसम्म स्वया  आफैद्रारा कालाख्यया  कालनामक 


रालानन्द्री लीक 


६५६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


स्वशक्त्या  आप्नो शक्तिद्रारा स्वदेहे  आपन शरीरमा लोकान्  लोकहरूलाई 
आसादितकमंतन्त्रः  जीवका अपीतान्  पटिलेदेखि लीन ददशो  देख्नुभयो 

कर्महरूलाई जगाउन प्रेरित भई भएका 

ताक्यार्थ हजार चतुर्युगसम्म त्यही जलमा सुत्नुभएका उहाँले आफैट्रारा पछि जगाउनका लागि 
नियुक्त कालनामक आफ्नो शक्तिद्रारा जीवका कर्महरूलाई जगाउन प्रेरित भई आपने शरीरमा 
पहिलेदेखि लीन भएका लोकहरूलाई देख्नुभयो । 


तस्याथंसृक्ष्मामिनिविषटद्टे 
९०  रजसा 
रन्तगंतोऽथों रजसा तनीयान् । 
गुणेन कालानुगतेन विद्धः 
सृष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात् ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
अथ॑सुष्ष्मामिनिविष्टदुषटः  अर्थः  सूक्ष्मभूत समूह सृष्यन्  जगत्को रूपमा 
सृष्ष्मप्राणीका लिङ्शगीरतिर कालानुगतेन  कालप्रेरित उत्पन्न हुन खोज्दै 
दुष्टि दिने रजसा  रजः तदा  त्यो समयमा 
तस्य  भगवान्को गुणेन  गुणद्वारा नाभिदेशात्  नाभिप्रदेशनाट 
अन्तगंतः  शरीरभित्र रेको विद्धः  क्षुब्ध भएर अभिद्यत  भेदन गरेर बाहिर 
तनीयान्  अत्यन्त सूक्ष्म निक्ल्यो 





वाक्यार्थ जुन समयमा भगवान्को दृष्टि आपूमा निहित लिङ्गशरीर आदि सृष्ष्मतत्त्वमा पययो, 
तब त्यो कालाश्चित रजोगुणबाट क्षुभित भएर सुष्टिरचनाको निमित्त उहांको नाभिदेशबाट बाहिर 
निक्ल्यो । 


स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत् 
क   ॐ  अ 
काटेन कर्मप्रतिबोधनेन । 
स्वरोचिषा तत् सलिटं विशालं 
विद्योतयन्नकं इवात्मयोनिः ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

  कर्मप्रतिबोधनेन त्   त् 
कमप्रतिबोधनेन  कर्मशक्तिलाई आत्मयोनिः  भगवानूद्रारा पद्मककोशः  नाभिकमल 
प्रित गर्ने उत्पन्न स्वरोचिषा  आफनो तेजद्रारा 
काठेन  कालद्रारा सः  सूश्मभूत समूहरूप तत्  प्रलय अवस्थाको त्यो 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


विराटं  विशाल 
सकिटं  जलराशिलाई 


श्रीमद्भागवत 


अकः इव  सूर्यले कै 
विद्योतयन्  प्रकाशित गर्दै 


६५७ 
अध्याय ठ 


सहसा  तुरन्त 
उदतिष्ठत्  प्रकट भयो 


ताक्यार्थ कर्मशक्तिलाई जाग्रत् गराउने कालद्वारा विष्णु भगवान्को नाभिबाट प्रकट भएको त्यो 
सूक्ष्म तत्त्व कमलकोशको रूपमा तुरुन्त माथि उट्यो र त्यसले सूर्यको समान आफ्नो तेजद्रारा त्यो 
अपार जलराशिलाई देदीप्यमान गय्यो । 


तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः 
प्रावीविरात् सवंगुणावभासम् । 
तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता 


स्वयम्भुवं य॑ स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

उ  आश्चर्यको कुराहो 
सवंगुणावभासम्  सम्पूर्ण 
गुणहरूलाई प्रकाशित गर्ने 
तत्  त्यो 

लोकपद्मं  सर्वलोकमय 

कमलमा 

सः  उहाँ 


विष्णुः एव  सर्वव्यापक प्रभुले 
ने 

प्रावीविशत्  अन्तर्यामीरूपले 
प्रवेश गर्नुभयो 

तस्मिन्  त्यो कमलमाथि 
स्वयं  साक्षात् 

वेद्मयः  वेदस्वरूप 





विधाता  सृष्टिकर्ता ब्रह्माजी 
यं  जसलाई 

स्वयम्भुवं  स्वयम्भू 

वदन्ति स्म  भन्दछन् 

सः  उहां 

अभूत्  उत्पन्न हुनुभयो 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण गुणहरूलाई प्रकाशित गर्ने त्यो सर्वलोकमय कमलमा उहाँ विष्णु भगवान् नै 
अन्तर्यामी रूपले प्रविष्ट हुनुभयो । तब त्यस कमलबाट नै सम्पूर्ण वेदलाई जानने साक्षात् वेदमूर्ति 
ब्रह्माजी प्रकट हूनुभयो । जसलाई प्राणीहरू स्वयम्भू भन्दछन् । 


तस्यां स चाम्भोरुहक्णिंकाया 


मवस्थितो लोकमपद्यमानः। 
परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्र 
श्चत्वारि ठेभेऽनुदिशं मुखानि ॥ १६ ॥ 
पदढार्थ 
तस्यां  त्यो अवस्थितः  रहनुभएका अपर्यमानः  नदेखेपछि 
अम्भोरुहक्णिंकायाम्  सः  उहाँ ब्रह्माजीले विवृत्तनेत्रः  आंखा खोलेर 
कमलका बीचमा लोकम्  लोकहरूलाई व्योम्नि  आकाशतिर 


रालानन्द्री लीक 


६५८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


परिक्रमन्  फर्केर हर्दा चत्वारि  चारओटा ेभे  प्राप्त गर्नुभयो 

अनुदिश्ं  हरेक दिशातफ मुखानि  मुखहरू 

ताक्यार्थ त्यस कमलको बीचमा बसेका ब्रह्माजीले जब कुनै पनि प्रकारको लोकलाई 
देखनुभएन, तब उहँले जंँखा खोलेर आकाशमा चारैतिर फर्केर हेर्न लागनुभयो। यसबाट उहाँको 
चारैदिशाहरूमा चारमुख प्रकट भए । 


तस्मादयुगान्तश्वसनावघूणं 
जलोमिचकात् सलिलाद् विरूढम्। 

उपाश्रितः कञ्जमु लोकतत्त्वं 
नात्मानमद्धाविददादिदिवः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

तस्मात्  त्यस कञ्जम्  लोकमय कमलमा लोकतत्त्वं  लोकमय 
युगान्तश्चसनावघूणंजलोमिंचकरात् उपाधितः  रहे तापनि कमललाई र 

 प्रलयकालीन वायुको खोक्का उ  आश्चर्य छ कि आत्मानम्  आर्फैलाई पनि 
बनेको तरङ्गहरूले युक्त आदिदेवः  आदिदेवता भएर अद्धा  पूर्णतः 

सलिलात्  जलबाट पनि उहँले न अविदत्  जान्नुभएन 
विरूढम्  उत्पन्न 





ताक्यार्थ त्यस समयमा प्रलयकालीन वायुको ोक्काले बनेका तरङ्गहरूले युक्त जलबाट बनेको 
कमलमा रहेर पनि ब्रह्माजीलाई आफ्नो र लोकतत्त्वरूप कमलका विषयमा पनि केही थाहा 
भएन। 


क एष योऽसावहमन्जपृष्ठ 
एतत् कुतो वाब्जमनन्यदप्सु । 
अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनेत 
द्पिष्टितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥ १८ ॥ 
पदढार्थ 
अन्जपूृष्ठे  कमलमाथि अप्सु  जलमा हि  निश्चय नै 
यः  जुन अनन्यत्  एकमात्र इह  यहांभन्दा 
एषः असो  यो एतत्  यो अधस्तात्  तल 
अहम्  म अन्जम्  कमल किञ्चन  केटी न केही 
कः को हँ अथवा कुतः  कहांबाट आयो अस्ति छ 





रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


यत्र  जहां 
एतत्  यो कमल 


श्रीमद्भागवत 


नु  निश्चयने 
सता  कुनै सत् वस्तुले 


६५९ 


अध्याय नत 


अधिष्ठितं  अडिएको छ त्यां भाव्यम्  हनुपर्दछ्छ 

वाक्यार्थ कमलमाथि जुन योम को हूँ अथवा जलमा एकमात्र यो कमल कहाँबाट आयो ? 
निश्चय नै यहाँभन्दा तल केही न केही छ जहो यो कमल अडिएको छ । त्यहोँ निश्चय नै कुनै सत् 
वस्तु हुनुपर्दछ्। 


स इत्थमुदीक्ष्य तदन्ननाल 
नाडीभिरन्तजंलमाविवेशा । 
नावांग्गतस्तत्खरनालनाल 
नामि विचिन्वंस्तदविन्द्ताजः ॥ १९॥ 
पदार्थ 
इत्थम्  यस्तो अन्तज॑लम्  जलभित्र अवाग्गतः  तलतिर जानुभएका 
उद्वीक्ष्य  विचार गरेर आविवेश  पस्नुभयो अजः  ब्रह्माजीले 
सः  ब्रह्माजीले तत्खरनालनालनामिं  त्यो तत्  त्यो अधिष्ठानलाई 
तदन्जनालनाडीमिः  कमलको कमलनालको अधिष्ठानलाई न अविन्दत  जान्न सक्नुभएन 
भित्री चछिद्रहरूको माध्यमले विचिन्वन्  खोज्दै 





ताक्यार्थ यस्तो विचार गर्दै उह कमलनालको सूक्ष्म चछिद्रबाट जलमा प्रवेश गर्नुभयो। किन्तु 
कमलनालको आधार खोज्दाखोज्दै नाभिदेशको नजिकै पुग्दाखेरि पनि उहाँले त्यस आधारलाई 


जान्न सक्नुभएन । 


तमस्यपारे विदुरात्मसगं 
विचिन्वतोऽभूत् सुमहांस्तरिणेमिः। 
यो देहभाजां भयमीरयाणः 
परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेतिः ॥ २०॥ 
पदार्थ 
विदुर  हे विदुरजी विचिन्वतः  खोज्ने ब्रह्माजीको  चक्रस्वरूप 
अपारे  गहन सुमहान्  धेर लामो यः  जुन कालले 
तमसि  अन्धकारमा त्रिणेमिः  समय देहभाजां  शरीरधारीहरूको 
आत्मसर्गं  आफनो अभूत्  बित्यो भयमीरयाणः  अभिनिवेशरूप 
उत्पत्तिस्थानलाई अजस्य  परमात्माको मृत्युभयलाई बढाङदे 





रालानन्द्री लीक 


६९० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


आयुः  जीवनीसमय परिक्षिणोति  क्षीण गर्दछ 

ताक्यार्थ विदुरजी ! त्यस अपार अन्धकारमा आफ्नो उत्पत्तिको ठँ खोज्दाखोज्दै ब्रह्माजीको 
धेरै समय बित्यो। यो काल नै भगवान्को चक्र हो जसले प्राणीहरूलाई भयभीत गराडँदे 
उनीहरूको आयुलाई क्षीण गर्दछ्। 


ततो निवृत्तोऽप्रतिरन्धकामः 
स्वधिष्ण्यमासाद्य पुनः स देवः। 


रानेजिंतश्वासनिवृत्तचित्तो 
न्यषीददारूढसमाधियोगः ॥ २९॥ 

पढार्थ 
अप्रतिलन्धकामः  आफ्नो इच्छा पुनः  फेरि जितश्वासनिवृत्तचित्तः  श्वास र 
पूरा नभएर स्वपिष्ण्यम्  आप्नो स्थानमा चित्तलाई नियन्त्रण गरेर 
ततः  त्यहांबाट नै आरूढसमाधियोगः  समाधिको 
निवृत्तः  फर्कनुभएका आसाद्य  स्थित भएर आश्रय लिई 
सः  उहाँ शनेः  विस्तार न्यषीदत्  बस्नुभयो 
देवः  ब्रह्माजीले 





वाक्यार्थ अन्त्यमा मनोरथ विफल भएर ब्रह्माजी त्यहौबाट फरकेर आडनुभयो । फेरि आफ्नो 
आधारभूत कमलमा बसेर प्राणवायुलाई जितेर चित्तलाई सड्ल्परहित बनाएर समाधिमा स्थित 


हूनुभयो । 


काठेन सोऽजः पुरुषायुषाभि 


    विरूदवोध 

प्रवृत्तयागनन वरूटबाघः। 

स्वयं तदन्तहंदयेऽवभात 

म्पर्यतापर्यत यन्न पूवम् ॥ २२॥ 
पदार्थ 
पुरुषायुषा  सय वर्षसम्मको विरूढबोधः  ज्ञान उत्पन्न 
काठेन  समयद्रारा भएका 
अभिप्रवृत्तयोगेन  सिद्ध भएको स  उहाँ 
योगद्वारा अजः  ब्रह्माजीले 


यत्  जुन आफनो कारणलाई 





पूवम्  पहिले 

न अपश्यत  देख्नुभएको थिएन 
तत्  त्यसलाई 

स्वयं  आर्फै आपन 
अन्तहंदये  अन्तःकरणभित्र 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अवभातम्  प्रकाशित अपश्यत  देख्नुभयो 


६६९ 


अध्याय नत 


ताक्यार्थ यसप्रकार मानिसको पूर्णं आयु बराबर दिव्य सयवर्षसम्म राम्रोसंग योगाभ्यास गरेपच्ि 
ब्रह्माजीलाई ज्ञान प्राप्त भयो । तब उहाँले आफ्नो त्यो अधिष्ठानलाई जसलाई खोज्दा उहाँले प्राप्त 
गर्न सक्नुभएको धथिएन त्यो अहिले स्वतः नै अन्तःकरणमा प्रकाशित भएको देखनुभयो । 


मृणालगोरायतरोषभोग 
पयंङक एकं पुरुषं शयानम् । 
फणातपत्रायुतमूघरत्न 


दुभिरह॑तध्वान्तयुगान्ततोये ॥ २३॥ 
पदार्थ 
फणातपत्रायुतमूर्धरत्नदुभिः  मृणालगोरायतरोषभोगपयैडके  
हजारों छाताजस्ता फणाहरूको कमलको नालजस्तै सेतो र 
शिरोभागको चमकले विशाल शेषको शरीरमाथि 
हतध्वान्तयुगान्ततोये  शयानम्  सुतिरहनुभएका 
प्रलयजलको अन्धकारलाई नाश एकं  एकमात्र 
गर्ने पुरुषं  पुरुषरूप भगवानूलाई 





देख्नुभयो 


वाक्यार्थ ब्रह्माजीले त्यो प्रलयकालीन जलमा शेषजीको कमलनालसदृश सेतो र विशाल 


विग्रहको शय्यामा पुरुषोत्तम भगवान्लाई एक्लै सुतेको देख्नुभयो । 
रक्षां क्षिपन्तं हरितोपलद्रः 
सन्प्याभ्रनीवेरुरुरुक्ममध्नंः। 
रत्नोदधारोषधिसोमनस्य 
वनसखजो वेणुभुजाङ्घ्रिपाङ्घेः ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

सन्ध्याभ्रनीवेः  सन्ध्याकालिक पक्षां  शोभालाई वेणुभुजाङ्घ्रिपाङ्घरेः  वेणुदण्ड 
मेघको परिधानयुक्त ६  तिरस्कार गर्न र वृक्षको शोभालाई तिरस्कृत 
उरुरुवममूघ्नः  अनेक स्वर्ण रत्नोदधारोषधिसोमनस्यवनस्रजः गर्ने भुजदण्ड र चरणयुक्त 
शिखरयुक्त  रत्न, जलप्रपात, पुष्प, भगवान्लाई ब्रह्माजीले 
हरितोपलाद्रेः  मरकतमणिमय ओौषधिलाई परास्त गर्न देखनुभयो 

पर्वतको वनमाला लगाउने 





रालानन्द्री लीक 


६९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


वाक्यार्थ उहाँको कमरको पैलो कपडाले पर्वतप्रान्तमा छादएको सायङ्ाललाई मलिन 
गरिरहेको छ। शिरमा सुशोभित सुवर्णमुकुटले सुवर्णमय शिखरको मान मर्दन गरिरेको छ। 
उहाँको वनमालाले पर्वतको रत्न, जलप्रपात, ओषधि र पुष्पको शोभालाई परास्त गरिरहेको छ। 
उहाँको भुजदण्डले वेणुदण्डको र चरणले वृक्षको तिरस्कार गरिरहेका भगवान्लाई देखनुभयो । 


आयामतो विस्तरतः स्वमान 
ष्क ४ लोकत्रयसङ्ग्रहेण ४ 
दृहेन ग्रहेण । 
विचित्रदिव्याभरणांशुकानां 
कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम् ॥ २५॥ 
पदढार्थ 
आयामतः  चौडाइले र विचित्रदिव्याभरणांश्ुकानां  शरीर भएका भगवान्लाई 


विस्तरतः  लम्बाइले पनि रत्नमय दिव्य आभूषणहरूको ्रह्माजीले देख्नुभयो 
लोकत्रयसङ्ग्रहेण  तीनै लोक कृत्चिया  अतिशय 





अटाउने रमणीयताद्रारा 
स्वमानदेहेन  अपरिच्छिनन तथा अपाध्रितवेषदेहम्  स्वयं सुन्दर 
निरुपम देहद्रारा भएर पनि अलङ्कार स्वीकार गर्ने 


ताक्यार्थ उहांको त्यस विग्रहले आफ्नो परिमाण लम्बादइ र चौडादइमा त्रिलोकीको सडग्रह 
गरेको छ। उक्त विग्रह आफ्नो शोभाले विचित्र एवं दिव्यवस्त्राभूषणको शोभालाई सुशोभित 
गर्नैवाला भरईकन पनि पीताम्बर आदि आफ्नो वेषभूषाबाट सुसज्जित भएका भगवान्लाई 
ब्रह्माजीले देखनुभयो ।  
पुंसां स्वकामाय विविक्तमाग 
रभ्यच॑तां कामदुघाङ्घरिपद्मम् । 
प्रद्ांयन्तं कृपया नखेन्दु 


मयूखभिन्ना्बुलिचारुपत्रम् ॥ २६ ॥ 


पदार्थ 

स्वकामाय  आपफ्नो आफ्नो अभ्यच॑तां  उपासना गर्ने पत्रम्  नख चन्िकाको 
अभिलाषाको पूर्तिका लागि पुंसां  मनुष्यहरूको ज्योतियुक्त राम्रा कमलपत्रजस्ता 
विविक्तमार्मँः  भिन्नभिन कृपया  कृपाको लागि अङ्कलीले युक्त 

शास्त्रोक्त मार्गहरूबाट नखेन्दुमयूखभिन्नाङ्मुलिचारु 





रालानन्द्री लीक 


६९३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


कामदुघाङ्धरिपद्मम्  यथेच्छ वर ्रदर्ांयन्तं  देखाइरहनु भएका 
दिने चरणकमललाई भगवान्लाई ब्रह्माजीले 

देख्नुभयो 
ताक्यार्थ आफ्नो आफ्नो अभिलाषाको पूर्तिका लागि भिन्न भिन्न मार्गाय पूजा गर्न 
भक्तजनलाई कृपापूर्वक यथेच्छ वर दिने चरणकमलको दर्शन दिई रहनुभएका र जसका सुन्दर 
ओंँलाहरूको नखचन्द्रको चन्िकाट्रारा अलगअलग रूपले स्पष्ट चम्किरहेका छन् त्यस्ता 
भगवान्लाई ब्रह्माजीले देख्नुभयो । 


् ् अ  अ 
मुखेन रोकातिंहरस्मितेन 
परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन । 
शरोणायितेनाधरबिम्बभासा 


प्रत्यह॑यन्तं सुनसेन सुभ्रवा ॥ २७ ॥ 
पदार्थ 


लोकातिंहरस्मितेन  भक्तको 
दुःखहरण गर्ने मुस्कान 
परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन  
कानमा फिलखिलादरहेका 
कुण्डल 

् तु 

खोणायतेन  रक्तिम 


अधरबिम्बभासा  ओठको 
शोभा र 

सुनसेन  सुन्दर नासिका अनि 
सुभ्रवा  सुन्दर ओंँखीभौँको 
सन्निविशले युक्त 

मुखेन  मुखद्रारा 


प्त्यहंयन्तं  भक्तहरूलाई 
सम्मान गरिरहनुभएका 
भगवान्लाई ब्रह्माजीले 
देख्नुभयो 





ताक्यार्थ सुन्दर नासिका, अनुग्रहवर्षीं आंखीभौं, कानमा खिलिखिलि गर्ने कुण्डलको शोभा, राता 
अधरका कान्ति एवं लोकार्विहारी मुस्कानले युक्त मुखारविन्दद्रारा आफनो उपासकहरूको सम्मान 
गरिरहनुभएका भगवान्लाई ब्रह्माजीले देखनुभयो छ । 


कदम्बकिञ्जल्कपिराङ्खवाससा 
स्वलङ्कुतं मेखर्या नितम्बे । 
हारेण चानन्तधनेन वत्स 


श्रीवत्सवक्षःस्थलवल्लभेन ॥ २८ ॥ 
पदार्थ 
वत्स  हे प्यारा विदुर   


रालानन्द्री लीक 


९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
कदुम्बकिञ्जल्कपिशाङ्गवाससा  नितम्बे  नितम्बमा अनि हारेण च  हार्रारा पनि 
कदम्बपुष्पको केशै अनन्तघनेन  अमूल्य स्वलङ्कतं  सुशोभित ह॒नुभएका 
पीताम्बरद्रारा र श्रीवत्सवक्षःस्थलवल्लभेन  भगवान्लाई ब्रह्माजीले 
मेखलया  सुवर्णमय वक्षःस्थलमा रहेको देख्नुभयो 

मेखलाद्रारा श्री वत्सचिह्संग मिल्ने खालको 





ताक्यार्थ हे प्यारा विदुर! कदम्बपुष्पको केशर पीताम्बरद्रारा र सुवर्णमय मेखलाद्रारा 
नितम्बमा अनि वक्षःस्थलमा रहेको श्रीवत्सचिह्संग मिल्ने खालको अमूल्य हार्रारा पनि सुशोभित 
हनुभएका भगवानूलाई ब्रह्माजीले देख्नुभयो । 


पराध्यंकेयूरमणिप्रवेक ९ सक 
 
पय॑स्तदोदंण्डसहस्रशाखम् । 
अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्र 
मदहीन्द्रभोगेरधिवीतवल्शम् ॥ २९॥ 
पदार्थ 
पराध्यंकेयूरमणिप्रवेकपयंस्त अव्यक्तमूलं  जरो नभेटाइने अधिवीतवल्डाम्  स्कन्धप्रदेश 
दोदंण्डसहस्रश्ाखम्  बहुमूल्य भुवनाङ्प्रिपेन्द्रम्  चन्दनको धेरिनुभएका भगवान्लाई 


केयूर र अन्य मणिहरूद्रारा वृक्षको समान ब्रह्माजीले देखनुभयो 
हजार हाँगाजस्ता बाहुले युक्त अदीन्द्रभोगेः  शेषनागका 
अनि अवयवले 





ताक्यार्थ बहुमूल्य केयूर र अन्यमणिहरूद्रारा हजारौँ हांगाजस्ता बाहुले युक्त अनि जरो न 
भेटादने चन्दनको वृक्षको समान शेषनागका अवयवले स्कन्धप्रदेश धेरिनुभएका भगवान्लाई 
ब्रह्माजीले देखनुभयो । 


च्रे, 
चराचरोको भगवन्महीध् 
महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् । 
किरीटसाहस्रहिरण्यशु्ध 


माविभ॑वत्कोस्तुभरत्नगर्भ॑म् ॥ २०॥ 
पदार्थ 
चराचरोकः  चर र अचर सलिलोपगूढम्  वरिपरि जलले 
सम्पूर्ण प्राणीको आश्रय घेरिनुभएका 


रालानन्द्री लीक 


६६५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 

किरीटसाहस्रहिरण्यशद्चम्   भगवन्मदीध्रम्  पर्वतराजरूपी आविर्भवत्कोस्तुभरत्नग्॑म्  

हजारौँ मुकुट नै पर्वतका भगवान् शरीरमा स्पष्ट रूपमा कौस्तुभ 

सुवर्णश्ङ्ग जस्ता लाग्ने अहीन्द्रबन्पुं  शेषका मित्र॒ मणि देखिएका भगवानूलाई 
समान ब्रह्माजीले देखनुभयो 





ताक्यार्थ चर र अचर सम्पूर्ण प्राणीको आश्रय वरिपरि जलले धेरिनुभएका हजारौँ मुकुट ने 
पर्वतका सुवर्णश्रङ्ग जस्ता लाग्ने पर्वतराजरूपी भगवान् शेषका मित्र समान शरीरमा स्पष्ट रूपमा 
कौस्तुभ मणि देखिएका भगवान्लाई ब्रह्माजीले देखनुभयो । 


निवीतमाम्नायमधु्रतभ्रिया 
स्वकीतिमय्या वनमालया हरिम् । 
सूर्यन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः 


 ,  


परिक्रमत्प्राधनिकेदुंरासदम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

आम्नायमघुव्रतश्रिया  वेदरूप ूर्यनदुवाय्वग्न्यगमं  सूर्य, चन्द्र, परिकिमत्प्राघनिकेः  आपना 
भ्रमरद्रारा गुञ्जित वायु र अग्निको पनि गति वरिपरि रहेका युद्धमा प्रयोग 
स्वकीतिमय्या  आपफ्ना नभएको अख गरिने सुदर्शन आदिबाट पनि 


अनन्तकीर्तिस्वरूप 
वनमालया  वनमालाद्रारा 
निवीतम्  गाला ढाकिनुभएका 


त्रिधामभिः  तीनै लोकमा 
स्वच्छन्द विचरण गर्ने 


दुरासदम्  अप्राप्य 
हरिम्  हरि भगवान्लाई 





ब्रह्माजीले देखनुभयो 


ताक्यार्थ प्रभुको गलामा वेदरूप भ्रमराले गुञ्जायमान आफ्नो कीर्तिमयी वनमाला विराजमा 
कैन । तीनै लोकहरूमा विना रोकतोक विचरण गर्ने सुदर्शन चक्र आदि आयुध पनि प्रभुको 
आसपासमा सर्धं घुमिरहन्छन्। ती चक्रहरूका लागि पनि भगवान् अत्यन्त दुर्लभ हुनुहुन्छ । त्यस्ता 


हरि भगवान्लाई ब्रह्माजीले देख्नुभयो 


तर्येव तन्नाभिसरःसरोज 
मात्मानमम्भः श्वसनं वियच्च । 
ददशं देवो जगतो विधाता 
नातः परं लोकविसगंदष्टिः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
तहिं एव  त्यसै वेला ३  वायु लोकविसग॑ृ्टिः  
तन्नाभिसरःसरोजम्  वियत् च  आकाशलाई पनि संसाररचनातिर बुद्धि भएकाले 
भगवान्को नाभिसरोवरबाट जगतः  संसारका अतः  यीभन्दा 

उत्पन्न कमल विधाता  सृष्टिकर्ता परं  अरू चीज 

आत्मानम्  आपू ब्रह्मा देवः  ब्रह्माजीले न  देख्नुभएन 

अम्भः  प्रलयजल द्दशं  देख्नुभयो 





ताक्यार्थ तब विश्वरचनाको इच्छा गर्ने लोकविधाता ब्रह्माजीले भगवानूको नाभिसरोवरबाट 
प्रकट भएको कमल, जल, आकाश, वायु र आफ्नो शरीर यी पाँंचओटा पदार्थहरू देख्नुभयो । 
यीदेखि अतिरिक्त उहाँले अरू कुनै पनि पदार्थ देखनुभएन । 
स कमंबीजं रजसोपरक्तः 
प्रजाः सिसृक्षन्नियदेव दुष्ट्वा । 
अस्तोद्धिसगौभिमुखस्तमीड्य 


  


मन्यक्तवत्म॑न्यभिवेहितात्मा ॥ ३३॥ 


पढार्थ 

रजसा  रजोगुणद्रारा इयत् एव  यत्ति पांच चीज अभिवेरितात्मा  अन्तःकरण 
उपरक्तः  व्याप्त दुष्ट्वा  देखेर लगाएर 

प्रजाः  लोकको विसगौभिमुखः  सृष्टितिर ईड्यम्  परमपूजनीय 
सिसृक्षन्  रचना गर्न खोजने अभिमुख उहांले तम्  भगवानूलाई 

सः  ब्रह्माजीले अव्यक्तवत्मनि  अचिन्त्य गति अस्तोत्  स्तुति गर्नुभयो 
कमबीजं  लोकरचनाको हरिमा 

कारणभूत 





ताक्यार्थ रजोगुणले व्याप्त ब्रह्माजी प्रजाहरूको रचना गर्न चाहनुहुन्थ्यो । जब उहाँले सुष्टिको 
कारणरूप केवल यी पाँच पदार्थं देख्नुभयो तब लोकरचनाका लागि उत्सुक हुनाले उहाँले 
अचिन्त्य गति श्रीहरिमा चित्त लगाएर ती परमपूजनीय प्रभुको स्तुति गर्न लागनुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 


तुतीयस्कन्धेऽष्टमो ऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


६७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अथ नवमोऽध्यायः 
ब्रह्माजीद्रारा भगवान्को स्तुति 
ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां 
न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् । 
नान्यत्त्वदृस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं 
मायागुणन्यतिकराद्यदुरुविभासि ॥ १॥ 


पदार्थ 

ननु  निश्चय नै गतिः  स्वरूप यत्  जुन तपाई 

सुचिरात्  धेर समयपचछि न ज्ञायते  ज्ञात हदेन मायागुणन्यतिकरात्  मायाको 
अद्य  आज इति  यो गुणहरूका कारणले 

मे  मद्रारा अवद्यम्  दुभग्यपूर्ण छ उरुः  भिननभिन्न रूपमा 
ज्ञातः  जानिनुभएको भगवन्  हे भगवान् विभासि  देखिनुहन्छ 

असि छ त्वत्  तपाई तत्  त्यो विविधता पनि 
देहभाजां  जीवहरूलाई अन्यत्  अरू शुद्धं न  सत्य होडन 

भगवतः  भगवान्को न अस्ति  कोटी पनि छैन 





वाक्यार्थ प्रभु! आज धेरै समयपच्ि मेले तपारईलाई जान्न सके । अहो यो कस्तो दुरभाग्यको 
कुरा हो । देहधारी जीवहरू तपाईको स्वरूपलाई जानन सक्दैनन्। भगवन् ! तपारईलाई छोडेर कुनै 
पनि सत्य वस्तु संसारमा कैन । जुन वस्तु प्रतीत हृन्छ त्यो स्वरूपतः सत्य होन । 


रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन 
शश्चन्निवृत्ततमसः सदनुग्रहाय । 

आदो गृहीतमवतारदातेकबीजं 
यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

४ अवबोधरसोदयेन न  
अवबोधरसोदयेन  चित् शश्वन्नवृत्ततमसः  सदा सर्वदा एतत्  यो 
शक्तिको प्रकाशद्रारा अज्ञानलाई नाश गर्ने तपार्ईदको यत्  जुन 


रालानन्द्री लीक 


६९८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
रूपं  रूप छ त्यो सदनुग्रहाय  भक्तमा अनुग्रह यन्नाभिपद्मभवनात्  जुन 
अवतारदातेकबीजं  स्यौँथरी गर्नका लागि तपाईको नाभिकमलबाट 

आदो 
अवतारहरूको कारण अनि आदो  पहिले अहम्  म ब्रह्मा 





गृहीतम्  ग्रहण गरिएको हो आविरासम्  प्रकट भँ 
ताक्यार्थ मायाका गुणहरू क्षुभित हूनाले केवल तपाई नै अनेक रूपमा प्रतीत हुनुभएको छ। 
देव ! तपाईको चितृशक्ति प्रकाशित हुनाले अज्ञान तपार्ईबाट सर्धँ टाढा रहन्छ । तपाईको यो रूप 
जसको नाभिकमलबाट म प्रकट भएको हु, त्यो स्य अवतारको मूल कारण हो । 


नातः परं परम यद् भवतः स्वरूपम् 
आनन्दमात्रमविकत्पमविद्धवचः । 
पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् 
भूतेन्द्रियात्मकमद्स्त उपाध्रितोऽस्मि ॥ ३॥ 
पदार्थ 
परम  हे परमप्रभु 


आनन्दमात्रम्  आनन्दमय 
अविकल्पम्  भेदरहित 


अतः  यो रूपभन्दा 
परं  भिन्ने 
न पर्यामि  देखि्दिनं 


एकम्  एकमात्र 
भूतेन्द्रियात्मकम्  महाभूत र 
इन्द्रियहरूका पनि आत्मस्वरूप 





अविद्धवचंः  अखण्डप्रकाश आत्मन्  हे परमात्मा । ते  तपाईको 

यत्  जुन त्यसै कारणले अद्ः  यस रूपको 
भवतः  तपाईको विश्वसृजम्  विश्वको स्वना उपाभ्रितः  शरणमा 
स्वरूपम्  यथार्थ स्वरूप हो गर्न अस्मि दु 
त्यसलाई अविश्वम्  विश्व भन्दा भिन्न 


ताक्यार्थ यस स्वरूपलाई तपाईले सत्पुरुषमाथि कृपा गर्नका लागि सर्वप्रथम प्रकट गर्जुभएको 
छ । परमात्मन् ! तपाईको जुन आनन्दमात्र, भेदरहित, अखण्ड, तपोमयस्वरूप छ, त्यसलाई म 
यसबाट भिन्न ठान्दिनँ। यसकारण म विश्वको रचना गर्नैवाला भरईकन पनि विश्वातीत तपाईको 
यो अद्वितीयरूपको शरण लिएको हु । 


तद्रा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय 

ध्याने स्म नो दरिंतं त उपासकानाम् । 
तस्मे नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं 

योऽनादुतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गैः ॥ ४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


६६९ 





तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ 

भुवनमङ्गल  विश्व ध्याने  ध्यानमा अनादुतः  अनादर गरिएका 
कल्याणकर्ता दशितं स्म  देखाउनुभएको हो हनहुन्छ 

नः  हामी जस्ता यः  जुन हजुर तस्मे  त्यस्ता 

उपासकानाम्  भक्तहरूको नरकभाग्भिः  नरकगामी भगवते  भगवान् 

मङ्गलाय  कल्याणार्थ नै असत्प्रसङ्गैः  असत्प्रसङ्ग तुभ्यं  तपार्ईलाई 

तत् वै  त्यही नै विश्वातीत उठाउने कुतर्कीहरूद्रारा नमः  नमस्कार 

इदं  यो रूप अनुविधेम  बारम्बार गर्दछौं 


वाक्यार्थ हे विश्वकल्याणमय ! हामीजस्ता भक्तहरूको कल्याणार्थं नै विश्वातीत यो रूप 
ध्यानमा देखाउनुभएको हो । तपाई नरकगामी कुतर्कीहरूद्रारा अनादर गरिएका हुनुहन्छ । यस्ता 
तपार्ईलाई बारम्बार नमस्कार गर्द्छँ। 


ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोरागन्धं 
जिघ्रन्ति कणैविवेरेः श्रुतिवातनीतम् । 
भक्तया गृहीतचरणः परया च तेषां 
नेषि नाथ हद्याम्बुरुहात् स्वपुंसाम् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

नाथ  हे मेरा मालिक कणैविवेरेः  कानद्रारा तेषां  ती 

येतु  जो भक्तहरू जिघ्रन्ति  ग्रहण गर्दछछन् पुंसाम्  मान्छेहरूको 
श्रुतिवातनीतम्  श्रुतिरूपी उनीहरुद्रारा हृदयाम्बुरुहात्  हदयकमलबाट 
वायुले ल्याएको परया  परम न उपेषि  टाढा जानुहुन्न 
त्वदीयचरणाम्बुजकोरागन्धं  भक्तया  भक्तिबाट 

तपाईको चरणकमलको गृहीतचरणः  चरण 

सुगन्धलाई समातिनुभएका तपाई 





वाक्यार्थ हे मेरा मालिक ! जो भक्तहरू श्रुतिरूपी वायुले ल्याएको तपाईको चरणकमलको 
सुगन्धलाई कानद्वारा ग्रहण गर्वछछन् उनीहरुद्रारा परम भक्तिबाट चरण समातिनुभएका तपाई ती 
मान्छेहरूको हृदयकमलबाट टाढा जानुहुन्न। 


तावद् भयं द्रविणदेहसुहन्निमित्तं 
रोकः स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभः। 


रालानन्द्री लीक 


६७० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 

तावन्ममेत्यसदवग्रह आतिमूलं 

यावन्न तेऽङ्प्रिमभयं प्रवृणीत लोकः ॥ ६॥ 

पदार्थ 
द्रविणदेहसुहन्निमित्तं  धन, घर लोभः  लोभ यावत्  जबसम्म 
र बान्धवको कारणले हुने मम  मेरो लोकः  प्राणीले 
भयं  भय इति  भने ते  तपाईको 
रोकः  दुःख असदवग्रहः  असत्यको अभयं  अभयदायक 
स्पृहा  कामना स्वीकार गर्नु यी सब अङ्धिम्  चरणलाई 
परिभवः  दीनता अनि आतिंमूटं  तबसम्म दुःखका न प्रवृणीत  ग्रहण गर्दैनन् 
विपुलः  उत्कट कारण हृन् 





वाक्यार्थ धन, घर र बान्धवको कारणले हने भय दुःख कामना दीनता अनि उत्कट लोभ मेरो 
भन्ने असत्यको स्वीकार गर्नु यी सब तबसम्म दुःखका कारण हुन्। जबसम्म प्राणीले तपाईको 
अभयदायक चरणलाई ग्रहण गर्दैनन्। 


  न 

देवेन ते हतधियो भवतः प्रसद्बात् 
सवांञुभोपडशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये । 

कुवन्ति कामसुखरेरावाय दीना 


लोभामिभूतमनसोऽकुराखानि शश्वत् ॥ ७ ॥ 
पदार्थ 
ये  जो प्राणीहरू 
सवांशुभोपशमनात्  सम्पूर्ण 
अशुभ नाश गर्ने 
भवतः  तपाईको 
प्रसङ्गात्  श्रवण आदिबाट 
विमुखेन्द्रियाः  पर हटेका छन् शश्वत्  निरन्तर 
अनि अकुशलकानि  संसारी दृष्कर्महरू 
ताक्यार्थ जो प्राणीहरू सम्पूर्ण अशुभ नाश गर्ने तपाईको श्रवण आदिबाट पर हटेका छन्, 
विषयसुखको थोर अंश पाडन दीनहीन बनेर लोभयुक्त मन बनाई निरन्तर संसारी दुष्कर्महरू 
गर्दछन् तिनीहरू भाग्यले बुदधिभ्रष्ट पारिएका हुन् । 


कामसुखलेशलवाय  
विषयसुखको थोर अंश पाउन 
दीनाः  दीनहीन बनेर 
लोभाभिभूतमनसः  लोभयुक्त 
मन बनाई 


  गर्दन 

ते  तिनीहरू 

देवेन  भाग्यद्रारा 

हतधियः  बुद्धि भ्रष्ट पारिएका 
ठन् 





रालानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


त्तूरत्रिधातुभिरिमा मुहुरयंमानाः 
शीतोष्णवातवरषेरितरेतराच्च । 

कामाग्निनाच्युतरुषा च सुदुभरेण 
सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
उरुक्रम  हे सर्वसमर्थ 
अच्युत  हे अच्युत प्रभो 


इतरेतरात्  आफ आफैबाट 
लडर 


्ुच्ट््रिधातुभिः  भोक, प्यास, च  पनि त्यसै गरी 


कफ, वात, पित्त आदिबाट 


कामाग्निना  कामाग्निलि र 


सीतोष्णवातवरषेः  चीसोतातो सुदुर्भरेण  दुःसह 


हावा र पानीबाट अनि 


रुषा च  क्रोधले समेत 
मुहुः  बारम्बार 





६५१ 


अध्याय ९ 


अद्यमानाः  पीडित भद्रहेका 
इमाः  यी प्राणीहरूलाई 
सम्पश्यतः  हर्दा हर्दे 

मे  मेरो 

मन  मन 

सीदते  खिन्न हुन्छ 


ताक्यार्थ हे सर्वसमर्थं अच्युत प्रभो! उरुक्रम, भोक, तिर्खा, बात, पित्त, कफ, सर्दी, गर्मी, 
हावा, वर्षा, कामाग्नि र दुःसह क्रोधको कारणले बारम्बार दुःखी भद्रहेका प्राणीहरूलाई देख्दा 


मेरो मन ज्यादे खिन्न हुन्छ । 


यावत् पृथक्तवमिदमात्मन इन्द्रियाथं 


५ ४ जन भ 
मासाबर भगवता जन ईरा परयत् । 


तावन्न संसृतिरसो प्रतिसङ्क्रमेत 
व्यथोपि दुःखनिवहं वहती क्रियाथां ॥ ९॥ 


पदार्थ 

ईशा  हे स्वामी 

यावत्  जबसम्म 

जनः  मानिसले 
इन्द्रियाथंमायावटं  इन्दिय, 
विषय र मायाको प्रभावले 
आत्मनः  आत्माबाट 
भगवतः  भगवान्को 


इदम्  यो 

पृथक्त्वम्  परस्परको भेदलाई 
पश्येत्  देख्ला 

तावत्  तबसम्म 

व्यथां  मिथ्या भए 

अपि  पनि 





क्रियाथां  कर्मफलक्षेत्र 
भएकाले 

दुःखनिवहं  जन्ममृत्युरूप 
दुःखसमूहलाई 

वहती  वहन गर्ने 

असो  यो 

संसृति  संसारचक्र 


रालानन्द्री लीक 


६७२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


न प्रतिसङ्क्रमेत  निवृत्त दैन 

वाक्यार्थ हे स्वामी! जबसम्म मानिसले इन्दिय, विषय र मायाको प्रभावले आत्मा र 
भगवानूको यो परस्परको भेदलाई स्वीकार गर्द तबसम्म मिथ्या भए पनि कर्मफलक्षेत्र भएकाले 
जन्ममृत्युरूप दुःखसमूहलाई वहन गर्ने यो संसारचक्र निवृत्त हदेन । 


अहयापृतातंकरणा निरि निःशयाना 
नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्राः । 

दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव 
युष्मत्प्रसद्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १०॥ 


पढार्थ 

देव  हिदेव 
युष्मत्प्रसद्गविमुखाः  तपाईको 
प्रसङ्बाट विमुख भएका 
ऋषयः  ठुला ऋषिमूुनि 

अपि  पनि 

अहिं  दिसो 


आपृतातंकरणाः  व्यस्त र व्यग्र 
चित्त भएर 
निशि  रात्रिमा 
निःशयाना  सुत्ने गरेका 

, 
नानामनोरथाधया  विभिन्न 
कामनाको कारणले 


क्षणभग्ननिद्राः  क्षणक्षणमा 
ट्टेर 

दैवाहतार्थरचना   दैववश सब 
उद्यम विफल भई 

इह  यस संसारमा 

संसरन्ति  पुनः पुनः जन्ममृत्यु 
लिन्छन् 





ताक्यार्थ हे देव ! तपाईको प्रसङ्गबाट विमुख भएका ठुला ऋषिमुनि पनि दिसो व्यस्त र व्यग्र 
चित्त भएर रात्रिमा सुत्ने गरेका र विभिन्न कामनाको कारणले क्षणक्षणमा निद्रा ट्टेर देववश 
सब उद्यम विफल भई संसारमा पुनः पुनः जन्ममृत्यु लिन्छन्। 


त्वं भक्तियोगपरिभावितहत्सरोज 

आस्से श्रुतेक्षितपथो नु नाथ पुंसाम् । 
यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति 

तत्तद् वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ १९॥ 


पदार्थ 

नाथ  हे स्वामी 

ननु  निश्चय नै 
श्रुतेक्षितपथः  श्रवणद्रारा 
भेटिनुभएका 


त्वं  तपाई 
पुंसाम्  आफ्ना भक्तहरूको 


भक्तियोगपरिभावितहत्सरोजे  
प्रमभावदारा शुद्ध भएको 
हृदयतलमा 

आस्से  रहनुहन्छ 





रालानन्द्री लीक 


६७३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
उरुगाय  कीर्तिशाली प्रभो विभावयन्ति  चिन्तन गर्दछन् वपुः  स्वरूप 

ते  ती भक्तहरू सदुग्रहाय  भक्तहरूको प्रणयसे  धारण गर्नुहुन्छ 

यत् यत्  जुनजुन कल्याणका लागि 

धिया  स्वरूपनुद्धिले तत् तत्  त्यही त्यी 





ताक्यार्थ हे स्वामी ! निश्चय नै श्रवणद्रारा भेटिनुभएका तपाई आप्ना भक्तहरूको प्रेमभावद्रारा 
शुद्ध भएको हदयतलमा रहनुहुन्छ र ती भक्तहरू जुनजुन भावनाले चिन्तन गर्दछन् भक्तहरूको 
कल्याणका लागि त्यहीत्यही स्वरूप धारण गर्नृहुन्छ । 
नातिप्रसीदति  भ   द 
नातिप्रसीदति तथपाचतापचार 
राराधितः सुरगणेहैदि बद्धकामेः। 
यत् सर्वभूतदययासदलम्ययेको 


नानाजनेष्ववहितः सुहृदन्तरात्मा ॥ १२॥ 


पदार्थ 

तथा  त्यसै कारणले बद्धकामेः  कामना राख्ने असदरभ्यया  दुष्टले प्राप्त गर्न 
एकः  एकमात्र उपचितोपचारेः  विभिनन॒ नसक्ने 

नानाजनेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा उपचारबाट पूजा गर्ने भए पनि स्वभूतद्यया  सबे प्राणीमा 
अवहितः  बस्नुहुने सुरगणेः  देवताहरद्रारा गरिने दयाभावद्रारा 

सुहृत्  परमहितकारी न अतिप्रसीदति  त्यति खुसी आराधितः  आराधना गर्रिदा 
अन्तरात्मा  अन्तर्यामी भगवान् हुनुहन्न प्रसन्न हनुहुन्छ 

हदि  हृदयमा यत्  जुन प्रभु 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! तपाई एक्लै हूनहुन्छ तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूका अन्तःकरणमा स्थित 
उनीहरूको परमहितकारी अन्तरात्मा हुनुहन्छ । त्यसकारण यी देवताहरू पनि हृदयमा विभिन्न 
प्रकारका कामनाहरू राखेर विभिन्न सामग्रीद्रारा तपाईको पूजा गर्दछन्। परन्तु तपाई ती 
सामग्रीद्रारा त्यति प्रसनन हुनुहुनन जति दुष्टले गर्न नसक्ने सबै प्राणीमाथि गरिने दयाभावद्वारा 
आराधना गरदा प्रसन्न हनुहुन्छ । 


पुंसामतो विविधक्मभिरध्वराये 
दौनेन चोग्रतपसा परिचयंया च । 
आराधनं भगवतस्तव सत्कियार्थोँ 
घमां      
ऽपिंतः किचिद् म्रियते न यत्र ॥ १३॥ 


रालानन्द्री लीक 


६७४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ 

अतः  त्यसै कारणले उग्रतपसा  कठिन तपस्या र॒ आराधनं  प्रसन्नता हो 

पुंसाम्  कर्म गर्ने प्राणीहरूको परिचयंया  व्रतबाट पनि यत्र  जो तपाईमा 

अध्वराद्येः  यज्ञ आदि सत्कियार्थः  प्राप्त गर्नु पर्ने अपिंतः  चढाइएको 
विविधकर्मभिः  विभिन्न उत्तम फल भनेको धमः  सत्कार्य 

कर्महरूद्रारा तव  तपाई किचित्  कटहिल्यै पनि 

दानेन  दानद्रारा भगवतः  प्रभुको न म्रियते  नष्ट हदेन 





ताक्यार्थ त्यसै कारणले नाना प्रकारका कर्म, यज्ञ, दान, कठिन तपस्या र व्रतादिद्रारा तपारईलाई 
प्रसन्न बनाउनु नै कर्म गर्न व्यक्तिहरूका लागि सबभन्दा टुलो कर्मफल हो । तपाईको प्रसन्न्ताको 
लागि गरिएको कर्म कहिल्यै पनि नष्ट हदेन । 


राश्वत् स्वरूपमहसेव निपीतमेद् 

मोहाय बोधधिषणाय नमः परस्मे। 
विश्वोद्धवस्थितिटयेषु निमित्तलीला 

रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १ ॥ 


पदार्थ 

शाश्वत्  निरन्तर परस्मे  परमात्मालाई ईश्वराय  सर्वसमर्थ प्रभु 
स्वरूपमहसा  आफ्नो नमः  नमस्कार गर्द ते  तपार्ईमा 
चैतन्यप्रकाशबाट नै विश्वोद्धवस्थितिल्येषु  संसारको इदं  यो 
निपीतभेदमोहाय  भेदभ्रमरूप उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयमा नमः  नमस्कार 
अन्धकार नाश गर्ने निमित्तटीलारासाय  चकृम  गर्द 
बोधधिषणाय  ज्ञानस्वरूप  मायानिमित्त भई क्रीडा गर्नुहुने 





ताक्यार्थ निरन्तर आफ्नो चैतन्यप्रकाशबाट नै भेदभ्रमरूप अन्धकार नाश गर्ने ज्ञानस्वरूप 
परमात्मालाई नमस्कार गर्दद्कु। यस्ते संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयमा माया निमित्त भई क्रीडा 
गर्नृहुने सर्वसमर्थ प्रभुलाई नमस्कार गर्द । 


यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि 
नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । 
ते नैकजन्मदामलं सहसेव हित्वा 
संयान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपये ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


६७५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ 

ये  जो मानिसहरू   नामहरू अपावृतामृतं  मायाको 
असुविगमे  प्राणनाश हुने गृणन्ति  ग्रहण गर्दछछन् गुणहरूद्रारा नढाकिएको 
समयमा ते  तिनीहरूले ब्रह्मपद लाई 

विवश्चाः  विवशतावश भए नेकजन्मशमटं  अनेक जन्मका संयान्ति  प्राप्त गर्दछन् भने 
पनि पापहरूलाई तम्  त्यस्ता 

यस्य  जुन भगवान्को सहसा एव  तुरन्त नै अजं  अजन्मा प्रभुको 
अवतारगुणकर्मविडम्बनानि  हित्वा  त्यागेर प्रप  शरणमा पर्दु 

अवतार, गुण र कर्मसूचक 





ताक्यार्थ जो मनुष्यहरू प्राणत्याग गर्दा विवशतावश भए पनि तपार्ईको अवतार, गुण र 
कर्मलाई सूचित गर्ने नामहरूको उच्चारण गर्दछछछन् भने ती अनेकजन्मको पापबाट तत्काल द्ुटेर 
मायादि आवरणरहित सत्य ब्रह्मपदलाई प्राप्त गर्दछन् । त्यस्ता अजन्मा प्रभुको शरणमा म पर्व । 


यो वा अहं च गिरिशश्च विभुः स्वयं च 
स्थित्युद्धवप्रल्यहेतव आत्ममूलम् । 
भित्त्वा त्रिपाद् ववृध एक उरुप्ररोह 
स्तस्मे नमो भगवते भुवनद्रमाय ॥ १६ ॥ 


पढार्थ 
यः  जुन भित्त्वा  तीन गणको रूपमा उरुप्ररोहः  विभिन्न मरीचि 
विभुः  व्यापक भगवान् विभक्त गराई आदि शाखा प्रशाखाको रूपमा 
एकः  एकमात्र भएर स्थित्युद्धवप्रख्यहेतवे  सृष्टि, समेत हुनुभयो 
त्रिपात्  तीन स्वरूपवाला स्थिति र प्रलयको कारण तस्मे  त्यस्ता 
ववृधे  हुनुहन्छ अहं  म भुवनद्रुमाय  संसारवृक्षका 
आत्ममूलम्  आर्फैमा भएकी गिरिशः  शङरजी वीजरूप 
प्रकृतिलाई स्वयं च  स्वयं विष्णुको भगवते  भगवानलाई 

रूपमा देखिनुभयो नमः  नमस्कार गर्ह 





ताक्यार्थ जो व्यापक भगवान् एकमात्र भएर तीन स्वरूपवाला हूनुभयो । अनि आफैमा भएकी 

प्रकृतिलाई तीनगुणको रूपमा विभक्त गराई सृुष्टि, स्थिति र प्रलयको कारण म, शङडूरजी र 

विष्णुको रूपमा देखिनुभयो, विभिन्न मरीचि आदि शाखा प्रशाखाको रूपमा समेत हुनुभयो त्यस्ता 
 संसारवृक्षका वीजरूप भगवानूलाई नमस्कार गर्दह्ु। 


न अ,  


लोको विकर्मनिरतः कुठे प्रमत्तः 


रालानन्द्री लीक 


६७६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
 षत्  
कमण्यय त्वद्खदतं भवद्चन स्व। 


यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां 
सद्यरिछनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मे ॥ १७ ॥ 





पढार्थ 

विकर्मनिरतः  निषिद्ध कर्म गर्ने प्रमत्तः  चित्त नलगाउने भएकोयः  जो कालले 

अयं  यो छ सद्यः  तत्काल 

लोकः  प्राणी इह  यस संसारमा कित्ति  नाश गर्दछ 
कुशले  हितकारक तावत्  तपाईमा मन तस्मै  त्यस्ता 

त्वदुदिते  तपाईले नै बताएका नलगाउन्ेलसम्म अनिमिषाय  कालस्वरूप 
भवदचैने  तपाईको पूजारूप अस्य  प्राणीको तपाईलाई 

स्वे  आफूले गर्जुप्न जीविताशां  बाँचने इच्छालाई नमः  नमस्कार 

कर्मणि  कर्ममा बलवान्  बलवान् अस्तु  छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! तपारईले आपफ्ना आराधनालाई ने प्राणीहरूका लागि कल्याणकारी 
स्वधर्म बताउनुभएको छ। परन्तु संसारका मनुष्यहरू तपाईको आराधनाबाट विमुख भएर 
निषिद्धकर्ममा ने सर्धं लागिरहन्छन्। यसप्रकार प्रमादमा रहेका जीवहरूको जीवनको आशालाई 
सावधान भएर सर्धं काटिरहने बलवान् काल पनि तपारईकै रूप हो। म॒ कालस्वरूप तपार्ईदलाई 
नमस्कार गर्दहु। 


यस्माद् बिभेम्यहमपि द्विपराधधिष्ण्य 
मध्यासितः सकललोकनमस्कृतं यत्। 
भ र भ 
तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान 
स्तस्मे नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

यत्  जुन अध्यासितः  रहेको अवरुरुत्समानः  तपारईलाई 
सकललोकनमस्कृतं  सबै ।अहम्  म प्राप्त गर्न 

लोकमध्ये वन्दनीय अपि  पनि बहुसवः  धेर समयसम्म 
दविपराधधिष्ण्यम्  दुई यस्मात्  जुन कालबाट तपः  तपस्या 

परार्धसम्म रहने सत्यलोक छ बिभेमि  डरा त्यसैले तेपे  गर 

त्यहौँ तस्मे  त्यस्ता 





रालानन्द्री लीक 


६७७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अधिमखाय  यज्ञाधिष्ठाता भगवते  भगवान्लाई 
तुभ्यम्  तपाई नमः  नमस्कार छ 
ताक्यार्थ यद्यपि म सत्यलोकको अधिष्ठाता हं। जुन लोक दुई परार्धसम्म रहन्छ, जुन सम्पूर्ण 
लोकहरूका लागि वन्दनीय छ। तापनि तपाईको त्यो कालरूपबाट म सर्धं उराद्रहन्छु। त्यो 
कालबाट बच्नका लागि र तपार्ईलाई प्राप्त गर्नका लागि मैले धै कालसम्म तपस्या गरँ। मेरो यो 
तपस्यारूप यज्ञको साक्षी हुनुभएका तपारईलाई म नमस्कार गर्दह्ु। 
तियंङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि 
ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया यः। 
रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेह 
स्तस्मे नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९॥ 


पदार्थ 

यः  जो भगवान् आत्मेच्छया  आपन इच्छाले ।  क्रीडा गर्नुहुन्छ 
निरस्तविषयः  विषयलाई ति्यंङ्मनुष्यविबुधादिषु  पशु, तस्मे  त्यस्ता 

त्यागेर मनुष्य र देवता आदि पुरुषोत्तमाय  पुरुषोत्तम 
अपि  पनि जीवयोनिषु  विभिन्न भगवते  भगवानलाई 
आत्मकृतसेतुपरीप्सया  आफूले जी वयोनिहरूको रूपमा नमः  नमस्कार गर्द 
बनाएको धर्ममार्मको रक्षाका अवरुदधदेहः  विभिन्न शरीर 

लागि स्वीकार गरी 





ताक्यार्थ जो भगवान् विषयलाई त्यागेर पनि आफूले बनाएको धर्ममार्गको रक्षाका लागि 
आफ्नै इच्छाले पशु, मनुष्य र देवता आदि विभिन्न जीवयोनिहरूके रूपमा विभिन्न शरीर स्वीकार 
गरी क्रीडा गर्नृहुन्छ त्यस्ता पुरुषोत्तम भगवान्लाई नमस्कार गर्दह्ु। 


यो ऽविद्ययानुपहतोऽपि दश्ाधंवृत्त्या 

निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्रः । 
अन्तजंलेऽहिकरिपुस्पशांनुकूलां 

भीमोमिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

जठरीकृतलोकयात्रः  संसारलाई दशाधंवृत्त्या  दशको आधा अनुपहतः अपि  नछोदए पनि 
आफँभित्र लीन गर्न अर्थात् पाँच वृत्तिले युक्त जनस्य  व्यवहारबाट 

यः  जो भगवान्ले अविद्या  अविद्याद्रार थाकेको जीवलाई 


रालानन्द्री लीक 


६७८ 


तुतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
सुखं  विश्राम सुख अन्तजंङे  समृद्रभित्र निद्राम्  निद्रालाई 

विवृण्वन्  दिनका लागि अहिकरिपुस्पशांनुकूलां  सर्पको उवाह  स्वीकार गर्नुभयो 
भीमोमिंमालिनि  भयङ्कर शय्यालाई पनि अनुकूल मानेर 

तरङ्गयुक्त आएको 





वाक्यार्थ संसारलाई आर्फैभित्र लीन गर्ने तपाई पाँच वृत्तिले युक्त अविव्याद्रारा नछछछोद्रए पनि 
पूर्वकल्पका व्यवहारबाट थाकेको जीवलाई विश्राम सुख दिनका लागि भयडूर तरङ्गयुक्त समुद्रभित्र 
सर्पको शय्यालाई पनि अनुकूल मानेर आएको निद्रालाई स्वीकार गर्नुभयो । 
विवरण यस श्लोकमा आएको दशार्धवृत्या अविद्ययाऽनुपहतः यस अंशको चर्चा गरौ । यहाँ 
अविद्या आदि पाँच क्लेशको अधीनमा नरहेका भगवान्को स्वरूपका बारेमा बताइएको छ। 
अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष र अभिनिवेशलाई पञ्चक्लेश भन्दछछन्। जसले प्राणीहरूलाई दुःख 
दिन्छ, त्यसलाई क्लेश भन्दछन्। महर्षिं पतञ्जलिको योगसूत्र २।३मा पञ्चक्लेशको बारेमा 
नबतादएको छ । महर्षि पतजञ्जलिका अनुसार अविद्या भनेको त्यो वस्तु हो जसको कारणले मनुष्य 
अनित्य पदार्थलाई नित्य, अपवित्रलाई पवित्र, दुःखलाई सुख र अनात्मालाई आत्मा मान्न लाग्दछ 
योगसूत्र २।५ । 

यस्ते परस्परमा एक अकदिखि भिन्न भएका द्रष्टा र दुश्यलाई एकजस्तो ठान्त या 
मान्नुलाई अस्मिता भनिन्छ। अथवा अत्यन्त सृष्ष्म अहङ्ारलाई अस्मिता भनिन्छ योगसूत्र २।६ । 

कुनै पदार्थबाट एकपटक सुख प्राप्त गरेपछि त्यो पदार्थलाई फेरि पनि बारम्बार प्राप्त गर्ने 
इच्छा हुनुलाई राग भनिन्छ योगसूत्र २।७ । 

कुनै वस्तुबाट एकपटक दुःख प्राप्त गरेपच्छि त्यो पदार्थं फेरि आफ्नो अगाडि आर्ख॑दा 
त्यसलाई घृणा गर्नु अथवा त्यो पदार्थ देख्दा मनमा रिस उट्नुलाई द्वेष भन्दछन् योगसूत्र २।८ । 

मरने उरलाई अभिनिवेश भनिन्छ योगसूत्र २।९ । 
यी पांच क्लेशहरू मायाका रजोगुण र तमोगुणको कारणबाट उत्पन्न हुन्छन्। माया नै परमात्माको 
अधीनमा हुने हुनाले मायाबाट उत्पन्न भएका यी क्लेशहरू पनि भगवान्का अधीनमा हुन्छन्। 
त्यसकारण भगवान् यी क्लेशहरूको अधीनमा हुनुहुन्न । 


यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीडय 
लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । 
तस्मे नमस्त उदरस्थभवाय योग 


निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥ २९॥ 
पदार्थ 
ईडय  हे पूजनीय प्रभ रोकत्रयोपकरणः  विभिनन॒ अहम्  म 
लोकटहरूको सृष्टि गर्ने 


रालानन्द्री लीक 


६७९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
यदनुग्रहेण  जुन भगवान्को उदरस्थभवाय  आफ्नै पेटभित्र तस्मे  त्यस्ता प्रभुलाई 

कृपाले संसार अटाउने नमस्ते  नमस्कार गर्द 
यन्नामिपद्मभवनात्  जसको योगनिद्रावसानविकसन्नलिने 

नाभिकमलबाट क्षणाय  योगनिद्राको अन्त्यमा 

आसम्  प्रकट भणं नेत्रकमललाई उघारिदिनुभएका 





ताक्यार्थ तपाईको नाभिकमलरूप भवनबाट मेरो जन्म भएको हो । यो सम्पूर्ण विश्व तपाईको 
पेटमा अटाएको छ। तपाईको कृपाले नै म त्रिलोकीको रचनारूप कार्यमा प्रवृत्त भएको दु । यस 
समयमा योगनिद्राको अन्त्य भएको हूुनाले तपार्ईका नेत्रकमल विकसित भडद्रहेका छन्। यस्ता 
तपार्ईलाई म नमस्कार गर्दहु। 


सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा 
सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । 
तेनेव मे दुशमुस्पृशताद् यथाहं 


 अ  न 


स्रक्ष्यामि पूवंवदिदं प्रणतप्रियोऽसो ॥ २२॥ 


पढार्थ 

सः अयं  यस्ता उहाँ भगवान् भगवान्  प्रभुले मे  मेरो 

समस्तजगतां  सम्पूर्ण जगत्को यत्  जुन दुशम्  प्रज्ञालाई 

सुहृत्  हितकारी सत्त्वेन  ज्ञानले अनुस्पृशतात्  स्पर्श गर्नुहोस् 
एकः  एकमात्र भगेन  रेश्वर्यले यथा  जसले गर्दा 

आत्मा  अन्तर्यामी हनुहन्छ॒ मृडयते  विश्वलाई आनन्दित अहं  म 

साथे पार्नृहुन्छ इदं  यो जगत् 

असो  उहाँ भगवान् तेन एव  त्यही ज्ञान र पूववत्  पहिलेकै 

प्रणतप्रियः  भक्तवत्सल हुनहन्छ एिश्वर्यले सखक्ष्यामि  रचना गर्न सक 





ताक्यार्थ यस्ता उहाँ भगवान् सम्पूर्ण जगत्को हितकारक एकमात्र आत्मस्वरूप हुनहुन्छ । साथे 
उहाँ भगवान् भक्तवत्सल पनि हुनुहृन्छ । उहाँ जुन ज्ञान र एेश्वर्यले विश्वलाई आनन्दित पार्नृहुन्छ 
त्यही ज्ञान र ेश्वर्यले मेरो प्रज्ञालाई स्पर्श गर्नुहोस्, जसले गर्दा म यस जगत्लाई पहिले रचना 
गर्न सक 


एष प्रपन्नवरदो रमयात्मराक्तया 
यद्यत् करिष्यति गृहीतगुणावतारः । 
तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो 


रालानन्द्री लीक 


६८० 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


युञ्जीत कम॑ंशामटं च यथा विजह्याम् ॥ २३॥ 


पदार्थ 

प्रपन्नवरदः  शरणागतलाई 
वरदिने 

एषः  भगवान्ले 
आत्मशक्त्या  आफनो 
स्वरूपशक्ति 

रमया  लक्ष्मीद्रारा 
गृहीतगुणावतारः  विभिन्न 
अवतारहरू धारण गरेर 


यत् यत्  जेजे सृष्टि आदि 
करिष्यति  गर्नृहुनेछ 
स्वविकरमम्  त्यही भगवान्कै 
पराक्रमभूत 

इदं  यो जगत् 

सृजतः अपि  रचना गर्ने भए 
पनि 

चेतः  मेरो मन 





तस्मिन्  उहाँ भगवान्मँ 
युञ्जीत  युक्त होस् 

यथा च  जुन कारणले 
कर्मरामटं  कर्वत्वाभिमानलाई 
विजह्याम्  छोडन सक 


ताक्यार्थ शरणागतलाई वरदिने भगवान्ले आफनो स्वरूपशक्ति लक्ष्मीद्रारा विभिन अवतारहरू 
धारण गरेर जेजे सुष्टि आदि गर्नहुन्छ । तदनुरूप जगत् रचना गर्ने भए पनि मेरो मन भगवान्मे 
लागिरहोस् जुन कारणले म कर्तृत्वाभिमानलाई छोडन सू 


नाभिहदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो 
विज्ञानराक्तिरहमासमनन्तराक्तेः 
रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे 
मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसगंः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

यस्य  जुन 
अनन्तशक्तेः  अनन्त 
पराक्रमवाला 

अम्भसि  जलमा 
सतः  रहनुहूने 

पुंसः  पुरुषको 
नामिहदात्  नाभिबाट 


विज्ञानशक्तिः  प्रभुके 
अन्तःकरणरूप विज्ञानशक्ति 
अहम्  म 

आसम्  उत्पन्न भणं 

इह  यहां 

अस्य  यस संसारको 
इदम्  यो 

विचित्रम्  विभिन्न 





रूपं  नामरूप 

विवृण्वतः  विभाग गर्न खोज्ने 
मे  मेरो 

निगमस्य  वेदरूप 

गिरां  वाणीको 

विसग॑ः  अभिव्यक्ति 

मा रीरिषीष्ट  लुप्त नहोस् 


वाक्यार्थ जो जलमा रहनुहूने अनन्त पराक्रमवाला पुरुषको नाभिबाट उहाँको अन्तःकरणरूप 
विज्ञानशक्ति प्राप्त गरेर म उत्पन्न भर्णं। यस संसारको विभिन्न नामरूप विभाग गर्न खोज्ने मेरो 
वेदरूप वाणीको अभिव्यक्ति लुप्त नहोस्। 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध 
प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । 
उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं 
माध्व्या गिरापनयतात् पुरुषः पुराणः 
पदार्थ 
स  त्यस्ता नयनाम्बुरुहं  नेत्रकमललाई 
असो  उहाँ विजृम्भन्  उघार्दै 


अदभ्रकरुणः  अपार करुणामयविश्वविजयाय  संसारको 


पुराणपुरुषः  पुराणपुरुष उत्पत्तिको लागि 
भगवान्  प्रभुले उत्थाय  शेषशय्याबाट उढी 
विवृद्धप्रमस्मितेन  अत्यन्त नः  मब्रह्मको 


प्रममय मुस्कानसहित विषादं  बहिरहेको पीडालाई 


६८१ 


अध्याय ९ 


॥ २५ ॥ 


माध््या  महजस्ते अमृतवर्षी 
गिरा  वाणीद्रारा 
अपनयतात्  हटाउनुहोस् 





ताक्यार्थ त्यस्ता उहाँ अपार करुणामय पुराणपुरुष प्रभुले अत्यन्त प्रेममय मुस्कानसहित 
नेत्रकमललाई उघार्दै संसारको उत्पत्तिका लागि शेषशय्याबाट उठी म ब्रह्माको बहिरहेको 


पीडालाई महजस्ते अमृतवर्षी वाणीद्रारा हटाउनुहोस् । 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
स्वसम्भवं निशाम्येवं तपोविद्ासमाधिमिः। 


यावन्मनोवचः स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार 
तपोविद्यासमाधिभिः  तपस्या, 
ज्ञान र समाधिद्रारा 

स्वसम्भवं  आपफ्ना कारण 
भगवानूलाई 


निशाम्य  जानेर अनि 
यावन्मनोवचः  आफ्नो मन र 
वाणीको क्षमताअनुसार 
स्तुत्वा  स्तुति गरेर 

सः  ब्रह्माजी 


खिन्नवत्  केटी थाकेको जस्तो 
भए 
विरराम  मौन हूनुभयो 





ताक्यार्थ विदुरजी ! यसप्रकार तपस्या, ज्ञान र समाधिद्रारा आफ्नो उत्पत्तिस्थान भगवानूलाई 
देखेर आफ्नो मन र वाणीको शक्िअनुसार उहाँको स्तुति गरेर ब्रह्माजी थाकेको जस्तो भएर मौन 


हूनुभयो । 


अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मघुसूदनः। 


रालानन्द्री लीक 


६८२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


विषण्णचेतसं तेन कल्पन्यतिकराम्भसा ॥ २७॥ 
टोकसंस्थानविज्ञान आत्मनः परिखियतः। 
तमाहागाधया वाचा कमलं शमयन्निव ॥ २८॥ 





पदार्थ 

अथ  त्यसपछि लोकसंस्थानविज्ञाने  अगाधया  गम्भीर 

तेन  त्यस लोकरचनाको विषयमा वाचा  वाणीबाट 
कल्पन्यतिकराम्भसा  परिखिद्यतः  खिन भएका करमलं  दुःखलाई 
प्रलयजलको कारण बरह्मणः  ब्रह्माजीको रामयन् इव  नाश गै 
विषण्णचेतसं  आत्तिएका अमिप्रेतम्  भावनालाई तम्  उदां ब्रह्माजीलाई 
ब्रह्मालाई देखेर अनि अन्वीक्ष्य  बुषेर आह  भन्नुभयो 
आत्मनः  आफ्नो मधुसूदनः  मधुसूदन प्रभुले 


ताक्यार्थ त्यसपछि त्यस प्रलयजलको कारण आत्तिएका ब्रह्मालाई देखेर आफनो लोकसरचनाको 
विषयमा खिन्न भएका ब्रह्माजीको भावनालाई बुखेर मधुसूदन प्रभुले गम्भीर वाणीबाट दुःखलाई 
नाश गरं उहाँ ब्रह्माजीलाई भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्री भगवान्ले भन्नुभयो 

् ९ ५ ९ उद्यममावह 
मा वेदगमभं गास्तन्द्रीं सगं उद्यममावह । 
तन्मयापादितं ह्यम यन्मां प्राथ॑ंयते भवान् ॥ २९॥ 





पढार्थ 

वेदगभं  हे वेद धारण गर्न आवह  गर्नुहोस् हि  निश्चय नै 

ब्रह्माजी यत्  जुन कुरा अग्रे  पहिले 

तन्द्रीं  आलस्यलाई मां  मबाट मया  मद्रारा 

मागाः  धारण नगर्नुहोस् भवान्  तपाई आपादितं  गरिसकिएको छ 
सगे  सृष्टिको लागि प्राथंयते  माग्नुहन्छ 

उद्यमम्  परिश्रम तत्  त्यो कुरा 


वाक्यार्थ हे वेद धारण गर्ने ब्रह्माजी ! तपाई विषादको वशीभूत भएर आलस्य नगर्नृहोस् । 
सुष्ट्रचनाको उद्यममा तत्पर हुनुहोस्। तपारईले मसग जुन कुरा चाहनुभएको थियो, त्यो मैले 
पहिले नै गरिसकेको हु । 


भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । 


रालानन्द्री लीक 


६८३ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताभ्यामन्तहदि बह्यन् लोकान् द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३०॥ 


पदार्थ 
त्वं  तपाई आतिष्ठ  गर्नुहोस् अपावृतान्  स्नदाकिएका 
भूयः  फेरि पनि बह्यन्  हे ब्रह्मा लोकान्  विभिन लोकहरूलाई 


मदाश्रयाम्  मबाट प्राप्त ताभ्याम्  यी दुई साधनबाट द्रक्ष्यस्य  देख्नु हुनेछ 
विद्यां  भागवतज्ञान र एव  नै 

तपः च  तपस्या पनि अन्तहदि  आफ्नै हृदयभित्र 
वाक्यार्थ तपाई एकचोटि फेरि तपस्या गर्नुहोस् र भागवतज्ञानको अनुष्ठान गर्नुहोस् । यी दुई 
साधनबाट तपाई सम्पूर्ण लोकहरूलाई स्पष्टरूपले आफनो अन्तःकरणमा देख्नुहुने । 





तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्तः समाहितः। 
द्रष्टासि मां ततं बह्यन् मयि लोकास्त्वमात्मनः ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्माजी आत्मनि  आपूमा र त्वम्  तपाई आर्फैलाई 
तत   त्यसपछि लोके च  समस्त संसारमा पनि आत्मनः  आपना 
भक्तियुक्तः  भक्तिसहित अनि ततं  व्याप्त लोकान्  सबै लोकहरूलाई 
समाहितः  नियन्त्रित चित्त मां  मलाई र पनि 

हुनुभएका तपाई मयि  ममा दरष्टासि  देख्नुहनेछ 





ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! त्यसपछि भक्तिसहित नियन्त्रित चित्त हुनुभएका तपाई आफूमा र समस्त 
संसारमा पनि व्याप्त मलाई र ममा तपाई आफैलाई र आप्ना सबै लोकहरूलाई पनि देख्नुहुनेछछ । 


यदा तु सवभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् । 
प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात् तर्येव करुमलम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

यदा  जुन समयमा सवभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीभित्र॒ एव  नै 

लोकः  प्राणीले स्थितम्  रेको करमलम्  सम्पूर्ण दुःखलाई 
दारुषु  दाउराभित्र मां  मलाई जद्यात्  त्याग गर्द 
अग्निम् इव  अग्नि व्याप्त प्रतिचक्षीत  देख्दछ 

भए तिं  त्यही समयमा 





ताक्यार्थ जुन समयमा प्राणीले दाउराभित्र अग्नि व्याप्त भण सम्पूर्ण प्राणीभित्र रहेको मलाई 
देख्दछ त्यही समयमा नै सम्पूर्ण दुःखलाई त्याग गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


६८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशये  
स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३॥ 

पदार्थ 


यदा  जुन समयमा रहितम्  रहित र 
आत्मानं  आफूलाई स्वरूपेण  स्वरूपले 
भूतेन्द्रियगुणाशयेः  महाभूत, मया  मदेखि 
इन्द्रिय, गुण र कर्मसंस्का्रारा उपेतं  अभिनन 
ताक्यार्थ जब ऊ आपूलाई महाभूत, इन्दिय, गुण र कर्मसंस्कार्वारा रहित देख्दछ तब उसले 


मोक्षपदलाई प्राप्त गर्द । 
नानाकर्मवितानेन प्रजा बहीः सिसृक्षतः । 
नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान् मदनुग्रहः ॥ ३४ ॥ 


पयन्  देख्दछ भने 
स्वाराज्यम्  मोक्ष 
ऋच्छति  प्राप्त गर्दछ 





पढार्थ 

नानाकर्मवितानेन  विभिन सिसृक्षतः  सृष्टि गर्न खोज्ने न अवसीदति  फसेको छैन यो 
कर्मसंस्कारको अनुसार ते  तपाईको ने 

बहीः  अनेक आत्मा  अन्तःकरण वर्षीयान्  अत्यन्त बढी 

प्रजाः  प्राणीहरू अस्मिन्  यो सृष्टिमा मदनुग्रहः  मेरो कृपा हो 





ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! विभिन कर्मसंस्कारका अनुसार अनेक प्रकारका प्राणीहरूको सुष्टि गर्ने 
इच्छा भए तापनि तपारईलाई मोह हुनेक्तैन। यो ने मेरो अतिशय कृपाको फल हो । 


ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुणः। 
यन्मनो मयि निब॑दध प्रजाः संसृजतोऽपि ते ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

आद्यं  सर्वप्रथम न बध्नाति  बध्ने छैन ते मनः  तपार्ईको मन 
ऋषिम्  मन्त्रदरष्टा यत्  किनभने मयि  अन्तर्यामी ममा 
त्वां  तपाईलाई प्रजाः  प्राणीहरूको नि्द्धं  बांधिएको छ 


पापीयान्  अत्यन्त दुष्ट 
रजोगुणः  रजोगुणले 


संसृजतः  सृष्टि गर्दा 
अपि  पनि 





ताक्यार्थ सर्वप्रथम मन्त्रद्रष्टा तपाई हुनुहुन्छ । प्रजा उत्पन्न गदखिरि पनि तपाईको मन ममा 
लागिरहनेछ । यसकारण पापमय रजोगुणले तपारईलाई बन्धनमा पार्नकतैन । 


शन अ     


ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुविज्ञेयोऽपि देहिनाम् । 


रालानन्द्री लीक 


६८५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्ममभिः॥ ३६॥ 

पदार्थ 

अद्य  आज भवता  तपाईारा भूतेन्द्रियगुणात्ममिः  महाभूत, 

तु  चाहि ज्ञातः  जानि इन्द्रिय, गुण र मनबाट 

देहिनाम्  प्राणीहरूबाट यत्  किनभने अयुक्तं  नचछ्छडने भनी 

दुविज्ञेयः  जानन नसकिने त्वं  तपाई मां  मलाई 

अहं  म मन्यसे  मान्नुहन्छ 





ताक्यार्थ तपाई मलाई भूत, इन्दिय, गुण र अन्तःकरणले रहित सम्बनुहुन्छ । यद्यपि देहधारी 
जीवका लागि मेरो ज्ञान अत्यन्त कठिन छ, तथापि तपारईले मलाई जान्नुभएको छ। 


      ०.९ 


तुभ्यं मदिचिकित्सायामात्मा मे दरिंतोऽबहिः। 
नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वतः ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 
मद्िचिकित्सायाम्  मेरो खोजी पुष्करस्य  कमलको मे  मैले 
गर्दा मूटं  मूल आत्मा  आफ्नो स्वरूप 


नाठेन  कमलनालद्रारा विचिन्वतः  खोजिरहनुभएका अबहिः  भित्री हृदयदेशमा 
सलिठे  जलभित्र तुभ्यं  तपाईलाई दशितः  देखा 
ताक्यार्थ मेरो आश्रय अरू कोही छैन भने सन्देहले तपाई कमलनालद्वारा जलमा त्यसको मूल 
खोजिरहनुभएको धियो । मैले तपार्ईलाई आफनो यो स्वरूप अन्तःकरणमा देखाणएँ । 

यच्चकर्थाङ्ग मत्स्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् । 

यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदयुग्रहः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

अङ्ग  हे प्यारा ब्रह्माजी मत्स्तोत्रं  मेरो स्तुति तपसि  तपस्यामा 

यत्  जुन चकथं  गर्बुभयो निष्ठा  निष्ठा भएको छ 
मत्कथाभ्युदयाङ्कितम्  मेरो यत् वा  अथवा सः एषः  यही नै 
गुणवर्णनले युक्त ते  तपाईको मदनुग्रहः  मेरो कृपा हो 





ताक्यार्थ प्रिय ब्रह्माजी ! तपार्ईले मेरो कथाको वेभवले युक्त मेरो स्तुति गर्जुभएको छ र 
तपस्यामा तपार्ईको जुन निष्ठा छ, त्यो पनि मेरो कृपाको फल हो । 


प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । 
यदस्तोषीरणमयं निरणं मातुवर्णयन् ॥ ३९॥ 


रालानन्द्री लीक 


६८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ 

लोकानां  संसारको अनुवर्णयन्  वर्णन गर्दै प्रीतः  खुसी छु 

विजयेच्छया  रचनाको इच्छाले यत्  जुन कष्टसाध्य ते  तपार्ईको 

गुणमयं  सगुण नै प्रतीत हुने स्तोषीः  स्तुति गर्नुभयो भद्रं  कल्याण 

मा  मलाई त्यसबाट अस्तु  होस् 

निगुणं  निर्गुणतत्वको रूपमा ।अहम्  म 





वाक्यार्थ संसारको रचनाको इच्छाले म सगुणरूपमा प्रतीत भए तापनि निर्गुणरूपले वर्णन गर्दै 
तपाईले मेरो जुन स्तुति गर्मुभएको छ, त्यसबाट म अत्यन्त प्रसन्न दु । तपाईको कल्याण होस् । 


य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत्। 
तस्याश सम्प्रसीदेयं सवंकामवरेश्वरः ॥ ४०॥ 


पदठार्थ 

यःजो स्तुत्वा  स्तुति गरेर सवंकामवरेश्वरः  सम्पूर्ण 
पुमान्  मनुष्य मां  मलाई चाहिएका कुरा दिन सक्नेम 
नित्यं  सरवै भजेत्  भजन गर्द आद्यु  चिन 

एतेन  यस तस्य  त्यस्ता व्यक्तिमाथि सम्प्रसीदेयं  खुसी हुने 
स्तोत्रेण  स्तोत्रले 





ताक्यार्थ जो मनुष्य सर्धं यस स्तोत्रले स्तुति गरेर मलाई भजन गर्द त्यस्ता व्यक्तिमाथि सम्पूर्ण 
चाहिएका कुरा दिन सक्नेमचिटे ने खुसी हुनेद्ु । 


च्रे, ,  ९ 


पूर्तेन तपसा यज्ञदानयागस्मावना । 

राद्धं निश्रेयसं पुंसां मल्परीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१॥ 
पढार्थ 
पूर्तेन  पूर्वकर्मबाट योगसमाधिना  योग र मत्प्ीतिः  मेरो प्रसन्नता ने हो 
तपसा  तपस्याबाट समाधिबाट समेत भन्ने 
यज्ञेः  यज्ञबाट राद्धं  प्राप्त हुने तत्त्वविन्मतम्  तत्त्वज्ञहरूको 
दानः  दानबाट पुंसां  प्राणीहरूको मत रहेको छ 

निःश्रेयसं  परमकल्याण भनेको 





ताक्यार्थ तत्त्ववेत्ताहरूको मत के छ भने पूर्त, तप, यज्ञ, दान, योग र समाधि आदि साधनद्रारा 
प्राप्त हुने जुन परमकल्याणमय फल छ, त्यो मेरो प्रसन्नता नै हो । 
टिप्पणीं  अग्निहोत्र, अतिथिसेवा, वैश्वदेव, वेदको आज्ञापालन गर्मुजस्ता कर्मलाई पूर्त भनिन्छ। 


रालानन्द्री लीक 


६८७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
अहमात्मात्मनां घातः प्रष्ठः सन् प्रेयसामपि । 
अतो मयि रतिं कुयाद् देहादियंत्कृते प्रियः ॥ ४२॥ 
पदढार्थ 
धातः  हे ब्रह्माजी   पुत्र, पत्नी आदि   गरोस् 
अहम्  म प्रियहरूमध्ये पनि यत्कृते  जुन आत्मस्वरूप मेरो 
आत्मनां  सम्पूर्ण जीव प्रष्ठः सन्  सर्वाधिक प्रिय हूं लागि 
आत्माहरूमध्ये अतः  त्यसकारण देहादिः  देह, सम्पत्ति आदि 
आत्मा  सबैको आत्मस्वरूप मयि  ममा नै प्रियः  प्रिय जस्ता बन्दछन् 
रतिं  रमण 





ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! म सम्पूर्णं जीव आत्माहरूमध्ये सबैको आत्मस्वरूप पुत्र, पत्नी आदि 
प्रियहरूमध्ये पनि सर्वाधिक प्रिय हँ । त्यसकारण ममा नै रमण गरोस् जुन आत्मस्वरूप मेरा लागि 
देह, सम्पत्ति आदि प्रियजस्ता बन्दछन् । 


 अ 
सववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिना । 
प्रजाः सुज यथापूर्वं याश्च मय्यनुरोरते ॥ ४३॥ 


पदढार्थ 

आत्मयोनिना  मबाट उत्पन्न इदम्  यो त्रिलोकी र अनुरोरते  लीन छन् 
सववेदमयेन  सर्ववेदमय याः  जति यथापूर्वं  पूर्वकल्पमा ठै 
आत्मना  स्वरूपले प्रजाः  प्राणीहरू सृज  रचना गर्नुहोस् 
आत्मा  तपाई मयि  ममा 





ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! मबाट उत्पन्न सर्ववेदमय स्वरूपले तपाई यो त्रिलोकी र जति प्राणीहरू 
ममा लीन छन्, पूर्वकल्पमा रँ तिनीहरूको रचना गर्नुहोस् । 

मत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 

तस्मा एवं जगत्स प्रधानपुरुषेश्वर ः । 


व्यज्येदं म  ४ कञ्जनाभस्तिरोदये   न 
त्यज्यद् स्वन रूपण कञ्जनाभास्तरदय ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार 

जगत्स्ष्ट्  जगत् रचयिता 
र सि 

तस्मे  उहाँ ब्रह्माजीलाई 

इदं  यो जगत् 


स्वेन  आफ्नो 
रूपेण  स्वयंप्रकाश रूपद्रारा 
व्यज्य  प्रकाशित गराई 


प्रधानपुरुषेश्वरः  प्रकृति र 
पुरुषका मालिक 
कञ्जनाभिः  कमलनाभ 
परमात्मा 





रालानन्द्री लीक 


६८८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
तिरोदधे  अन्तर्धान हुनुभयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार जगत् रचयिता उहाँ ब्रह्माजीलाई यो जगत् आफ्नो स्वयंप्रकाश रूपद्रारा 
प्रकाशित गराई प्रकृति र पुरुषका मालिक कमलनाभ परमात्मा अन्तधनि हुनुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रानानन्द्री लीक 


६८९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
अथ  घ्याय 
अथ द्रमाशव्वायः 
दश प्रकारका सुष्टिहरूको वर्णन 
विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
अन्तर्हिते भगवति बह्मा लोकपितामहः । 
प्रजा ससजं   कतिधा दैदिकीमांनसीविभ्   १९७ 
प्रजाः ससजं कतिधा  ॥ १॥ 
पढार्थ 
भगवति  भगवान्   संसारका नै मानसीः  मनसम्बन्धी पनि 
अन्तरहिते  अन्तर्धनि भएपचछ्छि उत्पत्तिकर्ता कतिधा  कति प्रकारका 
विभुः  व्यापक ह्या  ब्रह्माजीले प्रजाः  प्रजाहरूलाई 
देहिकीः  देहसम्बन्धी र ससजं  रच्नुभयो 





ताक्यार्थ मुनिवर ! भगवान् नारायण अन्तधनि भएपच्ि सम्पूर्ण लोकका पितामह ब्रह्माजीले 
आफनो देह र मनद्रारा कति प्रकारका प्रजाहरूलाई रच्नुभयो ? 


ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यथां बहुवित्तम । 
तान् वद्स्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सवंसंशयान् ॥ २॥ 









पदार्थ 

बहुवित्तम  धरे जानने ः   बताउनुहोस् 

भगवन्  हे भगवान् मैत्रेयजी   प्रश्नहरू  मेरो 

मे  मद्रारा   सोधिए संशयान्  सम्पूर्ण 
त्वयि  तपार्ईमाथि  ती सबैका उत्तरहरू ंशयहरूलाई 

ये  अरू जति णि  क्रमशः छिन्धि  नाश गर्नुहोस् 





वाक्यार्थ मेत्रेयजी यसदेखि अतिरिक्त मैले तपार्ईसंग जुनजुन प्रश्नहरू सोधको द्रु, ती सम्पूर्ण 
प्रश्नहरूको उत्तर क्रमशः दिनुहोस् र मेरा सम्पूर्ण संशयहरूलाई नष्ट गर्नुहोस् । किनभने तपाई धेरै 
विषयको ज्ञाता हुनुह॒न्छ । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कोषारविमुनिः। 
प्रीतः प्रत्याह तान् प्ररनान् हृदिस्थानथ भागंव ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


६९० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ 

भागव  हे शौनकजी सञ्चोदितः  प्रार्थित हुनुभएका तान्  ती 

अथ  अनि कोषारविः  मत्रे प्ररनान्  प्रश्नहरूको 

तेन  ती मुनिः  मुनिले प्रत्याह  उत्तर दिनुभयो 

क्षत्रा  विदुरजीद्रारा प्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न भई 

एवं  यसप्रकार हदिस्थान्  हृद यभित्र रेका 





ताक्यार्थ हे शोनकजी ! अनि ती विदुरजीद्रारा यसप्रकार प्रार्थित हुनुभएका मेत्रेय मुनिले अत्यन्त 
प्रसन्न भई हदयभित्र रहेका ती प्रश्नहरूको उत्तर दिनुभयो । 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
विरिञ्चोऽपि तथा चके दिल्यं वष॑रातं तपः। 
आत्मन्यात्मानमावेहय यथाह भगवानजः ॥ ४॥ 





पढार्थ 

अजः  अजन्मा विरिञ्चः  ब्रह्माजीले दिव्यं  दिव्य 

भगवान्  प्रभुले अपि  पनि वषंरातं  सय वर्षसम्म 
यथा  जे आत्मानम्  मनलाई तपः  तपस्या 

आह  भन्नुभएको थियो आत्मनि  सर्वात्म भगवान्मा चके  गर्नुभयो 

तथा  त्यसै गरी आवेशय  लगाएर 


ताक्यार्थ अजन्मा प्रभुले जे भन्नुभएको थियो त्यसै गरी ब्रह्माजीले पनि मनलाई सर्वात्म 
भगवान्मा लगाएर दिव्य सय वर्षसम्म तपस्या गर्नुभयो । 


तद्विलोक्यान्नसम्भूतो वायुना यदधिष्ठितः । 
पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५॥ 
तपसा द्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । 
विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६॥ 





पढार्थ 

तत्कारकृतवीर्येण  पद्मम्  कमल र विलोक्य  देखेर 

प्रलयकालीन शक्तिसम्पन्न अम्भः  जल हि  निश्चय नै 

वायुना  वायुद्रारा च  पनि एधमानेन  बदढिरहेको 
यदधिष्ठितः  जसमाथि कम्पितम्  कांप थाल्यो तपसा  तपस्या र 

बस्नुभएको थियो तत्  त्यसलाई अत्मसंस्थया  हदययमा स्थित 


रालानन्द्री लीक 


६९१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


विद्यया  आत्मज्ञानले पनि अन्नसम्भूतः  कमलबाट वायुं च  वायुलाई पनि 
विवृद्धविज्ञानबलः  बुद्धि र बल उत्पन्न ब्रह्माले न्यपात्  पिउनुभयो 

बढेका अम्भसा सह  जलसंगसंगे 

वाक्यार्थ प्रलयकालीन शक्तिसम्पननन वायुद्रारा ब्रह्माजी बस्नुभएको कमल र जल पनि कांप्न 
थाले। तपस्या र हृदययमा स्थित आत्मज्ञानका कारणले ब्रह्माजीको बुद्धि र बल बढेको धथियो। 
यसरी जल र कमल काँ थालेको देखेर कमलबाट उत्पन्न ब्रह्माले जलसंगसंगे वायुलाई पनि 
पिउनुभयो । 


तद्विलोक्य वियदुन्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । 
अनेन लोकान् प्राग्टीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

यत्  जहाँ विलोक्य  देखेर कल्पितास्मि  सृष्टि गर्नु 
अधिष्ठितम्  बसिएको थियो अनेन  त्यो कमलद्रारा इति  यस्तो 

तत्  त्यो प्राग्लीनान्  पहिलो प्रलयमा अचिन्तयत्  विचार गर्नुभयो 
वियटुल्यापि  आकाशे ढाक्ने लीन भएका 

पुष्करं  कमललाई लोकान्  लोकटहरूलाई 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले आफू बसेको आकाशे ढाक्ने कमललाई देखेर त्यही कमलद्रारा पहिलो 
प्रलयमा लीन भएका लोकहरूलाई कल्पना गर्नु भन्ने विचार गर्नुभयो । 


   


७ ० 
पद्मकशि तदावश्य भगवत्कमचादतः ।  





एकं व्यभाङ्शक्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥  
पदार्थ 
 भगवानुद्राराभाव्यं  विभाग गर्न  त्रिधा  भूः, भूवः र स्वःको. 
सृष्टिकर्ममा प्रेरित ब्रह्माजीले तत्  त्यो रूपमा तीन भागमा 
द्विसप्तधा  चौध भुवनको पद्मकोरां  कमलको कोशभित्र क्षीत्  विभाग गर्बभयो 
रूपमा र आविश्य  पसेर 
उरुधा  अरू धेर किसिमले एकं  एडटे कमललाई . 
ताक्यार्थ भगवान्रारा सष्टिकर्ममा प्रेरित ब्रह्माजीले चौध भुवनको रूपमा र अरू धरे किसिमले. 


विभाग गर्न सकिने त्यस कमलको कोशभित्र पसेर एडटे कमललाई भूः, भुवः र स्वःको रूपमा. 
तीन भागमा विभाग गर्नृभयो। 


एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः । 
धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठयसो ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


६९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदढार्थ 

जीवलोकस्य  प्राणीको असो  उहाँ धर्मस्य  उपासना आदिको 
एतावान्  यसप्रकारको परमेष्ठी  ब्रह्मा विपाकः  फलविशेष हुनुहुन्छ 
संस्थाभेदः  सुष्टिपद्धति हि  चाहं 

समाहृतः  बताइयो तर अनिमित्तस्य  निष्काम 





ताक्यार्थ प्राणीको यसप्रकारको सृुष्टिपद्धति बतादइयो तर उहाँ सृष्टिकर्ता ब्रह्मचारि निष्काम 
उपासना आदिको फलविशेष हूनुहन्छ । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
यथात्थ बहुरूपस्य हरेरुद्ुतकमणः। 
कालाख्यं लक्षणं बह्यन् यथा वर्णय नः प्रभो ॥ १० ॥ 


पदठार्थ 

ज्मन्  हे भत्रेयजी हरेः  भगवान्को आत्थ  भन्नुभयो त्यो 
अद्भूतकमंणः  अद्भुत लीला काठाख्यं  समय नाम गरेको प्रभो  हे भगवान् 

गर्ने यत्  जुन नः  मलाई 

बहुरूपस्य  अनन्तरूप लक्षणं  लक्षण वणंय  बताउनुहोस् 
हुनुभएका यथा  जसरी 





ताक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! अदभुत लीला गर्ने अनन्तरूप हुनुभएका भगवानूको समय नाम गरेको 
जुन लक्षण जसरी भन्नुभयो त्यो मलाई बताउनुहोस् । 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 


  अ   


गुणन्यतिकराकारो नावरषाञव्राताहटतः । 


पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ९॥ 
पदार्थ 


गुणव्यतिकराकारः  


अप्रतिष्ठितः  आदि अन्त्यले 


पदार्थहरूको परिवर्तन नै स्वरूप रहित भएको जुन काल छ 


भएको 
निर्विशेषः  निर्विशेष र 


तदुपादानम्  त्यसलाई नै 
उपादान कारण बनाएर् 
पुरुषः  भगवान्ले 





आत्मानं  आफूलाई 

टलील्या  मायाद्रारा 

असृजत्  विभिन्न रूपमा प्रकट 
गर्नुभयो 


ताक्यार्थ पदार्थहरूको परिवर्तन नै स्वरूप भएका निर्विशेष र आदिअन्त्यले रहित भएको जुन 
काल छ त्यसलाई नै उपादान कारण बनाएर भगवान्ले आपरलाई मायाद्रारा विभिन्न रूपमा प्रकट 


गर्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


६९३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
विश्वं वे बह्यतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । 
ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूतिना ॥ १२॥ 

पढार्थ 

विष्णुमायया  भगवान्को ब्रह्यतन्मात्रं  ब्रह्मस्वरूप नै काठेन  कालद्रारा 

मायाद्रारा थियो परिच्छिन्नं  भिन्नभिन्न रूपमा 

संस्थितं  रेको ईश्वरेण  भगवान्ले प्रकट गर्नुभयो 

विश्वं  विश्व अव्यक्तमूतिंना  अव्यक्तस्वरूप 

वे  निश्यचनै भएको 





ताक्यार्थ पहिले यो सम्पूर्णं विश्व भगवान्को मायामा लीन भएर ब्रह्मरूपले स्थित धियो । 
यसै लाई अव्यक्तस्वरूप कालद्रारा भगवान्ले पुनः भिन्नभिन्न रूपमा प्रकट गर्नुभयो । 


यथेदानीं ति तथाम ४ पश्चादप्येतदीदश्म् त् 
यथेदानीं तथाग्रे च ुराम् । 
सर्गं नवविधस्तस्य प्राकृतो वेकृतस्तु यः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

एतत्  कालप्रवाहबाट चलेको पश्चात्  पचि  चाहं 

यो जगत् अपि  पनि प्राकृतः  प्राकृत र 

यथा  जस्तो ईद्शम्  त्यस्तौ रहने वेकृतः  वैकृत मिसिएको छ 
इदानीं  अहिले छ तस्य  त्यो कालको त्यो दसौँ सर्ग हो 

तथा  त्यस्तै नवविधः  नौ प्रकारको 

अग्रे  पहिले सगः  सृष्टि ह॒न्छ 

च  पनि थियो यः  जुन 





वाक्यार्थ कालप्रवाहबाट चलेको यो जगत् जस्तो अहिले छ, त्यस्तै पहिले पनि धियो र पचि 
पनि त्यस्तै रहने । यो सुष्टि नौ प्रकारको छ। यस्ते प्राकृत र वैकृतका भेदले एडटा दसौँ सुष्टि 
पनि छ। 

कालद्रन्यगुणेरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्कमः। 

आद्यस्तु महतः सर्गों गुणवेषम्यमात्मनः ॥ १४ ॥ 
पदढार्थ 


अस्य  यस सर्गको 
कालद्रव्यरुणिः  काल, द्रव्य र 
गुणहरूको माध्यमले 


प्रतिसङ्क्रमः  प्रलय 


त्रिविधः  नित्य, नैमित्तिक र 
प्राकृतिक गरी तीन प्रकारको 
हुन्छ 


रालानन्द्री लीक 


६९४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
आद्यः  पहिलो महतः  महतत्तत्ववाट भएको गुणवेषम्यम्  गुणहरूको 
तुत सगः  सृष्टि हो जहां विषमता हन्छ 


आत्मनः  भगवान्को 
ताकव्यार्थ यस सर्गको प्रलय काल, द्रव्य र गुणहरूको माध्यमले नित्य, नैमित्तिक र प्राकृतिक 
गरी तीन प्रकारको हुन्छ पहिलो त महत्तत्त्वबाट भएको सृष्टि हो जहाँ भगवान्को गुणहरूको 
विषमता हुन्छ । 


द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः। 
भूतसग॑स्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् ॥ १५॥ 


पदार्थ 


ववाह 


चतुथं एेन्द्रियः सर्गों यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः । 


 भ ४ 


वैकारिको दवसगः पञ्चमो यन्मयं मनः॥ १६ ॥ 








पदार्थ 
चतुथः  चौथो स  ज्ञान र देवसग॑ः  इन्दियाधिष्ठाता 
सग॑ः  सृष्टि क्रियाशक्ति सम्पननन हुन्छ देवताहरूको सृष्टि हो 








पञ्चमः  पाँचौँ मनः  मन पनि 

०२ ९  

वेकारेकः  सात्त्विक यन्मयं  सात्विक अहड़ारबाट 
अहड़ारबाट उत्पन्न ने उत्पन हृन्छ 


यावया चोको दृष्टि इन्दको लो। वो शान र कियाशक्तति समयन हन्छ। पचो मृष्ट 


देन्द्रियः  इन्द्ियहरूको हो 
यः जो 








च्ठस्तु तमसः सर्गों यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः । 
  वैकृतानपि  
षडिमे प्राकृताः सगां वेकृतानपि मे शुणु ॥ १७॥ 


रालानन्द्री लीक 


६९५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


पढार्थ 
प्रभोः  हे विदुरजी अबुद्धिकृतः  आवरण र विक्षेप  प्राकृत सृष्टि हृन् 
यः  जुन गर्न मे  म भगवान् बाट भएका 
षष्ठः  छैटौँ सर्गः  सृष्टिछत्यो वेकृतान्  वैकृत सर्गहरूलाई 
तमसः  अविद्याको इमे  यी अपि  पनि 

षड्  छ शृणु  सुन्नुोस् 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! जुन अविद्याको आवरण र विक्षेप गर्नेक्ठैलँ सुष्टिकछत्यो यी प्राकृत 
सुष्टि हन् म भगवान् बाट भएका वेकृत सर्गहरूलाई पनि सुन्नुहोस् । 


रजोभाजो .  न ठीखेयं   न हरिमेधस 
रजोभाजो भगवतो टीकेयं हरिमेधसः । 
सप्तमो मुख्यसगंस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः॥ ८॥ 


पदठार्थ 

इयं  यो सृष्टि रजोभाजः  रजोगुणलाई लिरई तस्थुषां  स्थावर वृक्षादिहरूको 
हरिमेधसः  जहाँ बुद्धि ब्रह्मा बन्ने भगवान्को मुख्यसर्गः  मुख्य वैकृत सर्ग 
लगांदा संसारको हरण हुन्छ लीला  लीलामात्र हो त्यो 

त्यस्ता यः  जुन चाहं तु  चाहं 

भगवतः  भगवान्को षड्विधः  छ प्रकारको सप्तमः  सातँ सुष्टिहो 





ताक्यार्थ जो भगवान् आपफ्ना चिन्तन गर्न सम्पूर्ण भक्तहरूको दुःखलाई हरण गर्नृहुन्छ, यो 
सम्पूर्ण सृष्टि उहाँ भगवान् श्रीहरिको लीलामात्र हो । उहोँ नै ब्रह्माको रूपमा रजोगुणलाई स्वीकार 
गरेर जगत्को रचना गर्नृहुन्छ । जुनचाहि छ प्रकारको स्थावर वृक्षादिहरूको मुख्य वैकृत सर्ग छ 
त्योचाहिं सातौँ सृष्टि हो । 


वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो दरमाः। 
उत्स्लोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पशां विरोषिणः ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

वनस्पत्योषधिकतात्वक्साराः  दरुमाः  फूलपचि फल फल्ने   तमोगुणको 
वनस्पति, ओषधि, लता, वृक्षहरू यी सबे ६ थरी आधिक्य भएका 

कड़ा बोक्रा भएका बाँस आदि सुष्टिहरू अन्तःस्पशां  भित्रभित्र 
वीरुधः  भूद उत्पन हने उत्सोतसः  माथितिर आहार स्पर्शको महसुस गर्ने 
लहराहरू सञ्चार गर्ने विोषिणः  फरकफरक  





चन्न्कर ठन 


६९६ 


तुतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १० 


ताक्यार्थ वनस्पति, ओषधि, लता, कडा बोक्रा भएका बाँस आदि भुदरमैँ फल्ने लहरा, पूलपचछि 
फल फल्ने वृक्षहरू यी सबै ६ थरी सुष्टिहरूको सञ्चार जराबाट माथितिर हुन्छ। तमोगुणको 
आधिक्य भएका यिनीहरू भित्र भित्र नै केवल स्पर्शको अनुभव गर्दछन्। तथा यी प्रत्येक फरक 


फरक गुणले युक्त छन् । 


तिरश्चामष्टमः सगः सोऽष्टाविंराद्विघो मतः। 


अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हयवेदिनिः ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

अष्टमः  आँ 

सग॑ः  सृष्टि 

तिरश्चाम्  तेर्सो गरी हिंडने 
प्राणीहरूको हो 

सः त्यो सुष्टि 
अष्टाविंशद्धिधः  अट्ठारईस 
प्रकारको 


मतः  मानिन्छ यी सब 
अविदः  भविष्यको विचार 
नगर्ने 

भूरितमसः  तमोगुणको 
आधिक्य भएका 

घ्राणज्ञाः  नाकबाट आहार 
थाह पाउने 


हृदि  हृदयमा 

अ 
अवेदेनः  लामा विचार नरहने 
खालका छन् 





ताक्यार्थ आरौ सृष्टि तेर्सो गरी हिंडने प्राणीको हो । त्यो सृष्टि अट्ठईस प्रकारको मानिन्छ। 
तमोगुणको अधिकताको कारण भविष्यको विचार नगर्ने यिनीहरू नाकबाट आहार थाहा पाउने र 


द्विशफाः पडवश्चेमे अविरुषटरश्च सत्तम ॥ २१९॥ 


पदढार्थ 

सत्तम  हे विदुरजी 
गोः  गाई र 

अजः  बोको 
महिषः  भैँसी 
कृष्णः  कृष्णमृग 


सूकरः  सुंगुर 
गवयः  नीलगार्ई 
रुरुः  रुरुम॒ग 
अविः  भेडा 
उष्ट्रः  उट 


च  समेत 

इमे  यी नौथरी 

पशवः  पशुहरू 

दविशफाः  दुई खुरवाला प्राणी 





हन् 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! गाई, बोको, भैँसी, कृष्णमृग, सुँगुर, नीलगाई, रुरुमृग, भेडा र ठट यी 


दुई खुर भएका प्राणीहरू हुन् । 
   तथा 
खरोऽश्वोऽश्वतरो गोरः शरभश्चमरी तथा । 


एते चेकराफाः क्षत्तः शुणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २२॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


६९७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
खरः  गधा चमरी  चौरी पञ्चनखान्  पांच नङुग्रा हुने 
अश्वः  घोडा एते  यीचाहिं पशून्  पशुहरूको बारेमा 
अश्वतरः  खच्चर एकरफाः  एक खुरवाला हुन् च  पनि 

गोरः  गौरमृग क्षत्तः  हे विदुरजी शुणु  सुन्नुहोस् 

शरभः  विशेष प्रकारको मृग तथा  यस्तै 





ताक्यार्थ गधा, घोडा, खच्चर, गौरम॒ग, शरभमृग, चौरी यीचा्हिँ एक खुरवाला हून्। हे 
विदुरजी ! अब पाँचनडग्रे पशुपक्षीहरूको नाम सुन्नुहोस् । 


भ ४ भ् माजार  ४ 
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो माजारः शाराशल्लको । 
सिंहः कपिगंजः कूर्मां गोधा च मकरादयः ॥ २३॥ 





पढार्थ 
राराराल्छको  
श्वा  कुक्कुर शाशशल्लको  खरायो र कूमंः  कद्ुवा 
सृगालः  स्याल  गोधा  गोदी 
वृकः  व्वांसो सिंहः  सिंह मकरादयः  विशेष गोही आदि 
व्याघ्रः  बाघ कपिः  बाँदर च  पनि 
माजांरः  बिरालो गजः  हात्ती पंच नङ् हुने पशु हन् 


ताक्यार्थ कुकुर, स्याल, गिद्ध, व्वाँसो, बाघ, बिरालो, खरायो, शल्लक, सिंह, बांदर, हात्ती, 
कद्ुवा, गोही, विशेष किसिमका गोही आदि जन्तुहरू पनि पाँच नड् हुने पशु हुन् । 


कङ्गृ्रवकरश्येनभासभल्लूकबहिंणः। 


हंससारसचकराह काकोलूकादयः खगाः ॥ २४॥ 
पदढार्थ 
कङ्गृध्वकर्येनभासभल्टूक हंससारसचक्राह्काकोलूकादयः  खगाः  उड्नेवाला पक्षीहरू 
बहिणः  बकुल्ला, गिद्ध, बराह, हँस, सारस, चखेवा, काग र॒ हुन् 
बाज, भास, भालु र मयुर आदि लाटोकोसेरो आदि 
र 
ताक्यार्थ बकुल्ला, गिद्ध, बराह, बाज, भास, भालु र मयुर आदि र हांस, सारस, चखेवा र 
काग र लाटोकोसेरो आदि उड्नेवाला पक्षीहरू हुन् । 





अवांक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् । 


रजोऽधिकाः कमंपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥ २५॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


६९८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
क्षत्तः  हे विदुरजी एकविधः  एक प्रकारको छ दुःखे च  दुःखमा पनि 
अ्वांक्स्रोतः  तलतिर आहार मनुष्यहरू सुखमानिनः  सुख मान्दछन् 
सञ्चार गर्ने रजःअधिकाः  रजोगुणको 

नवमः  नवँ सृष्टि आधिक्य भएका 

नृणाम्  मनुष्यहरूको हो कर्म॑पराः  कर्मपरायण अनि 





वाक्यार्थ विदुरजी ! नवौँ सृष्टि मनुष्यहरूको हो । यो एकै प्रकारको हुन्छ । यसको आहारको 
प्रवाह मुखभन्दा तलतिर हन्छ । मनुष्यहरू जो गुणको आधिक्य भएका, कर्मपरायण, दुःखरूप 
विषयमा पनि सुख मान्नेवाला हृन्छन् ।  


वैकृतास्त्रय एवते देवसगंश्च सत्तम । 
वेकारिस्तु यः प्रोक्तः कोमारस्तूभयात्मकः ॥ २६॥ 










पढार्थ 

सत्तम  हे विदुरजी  वेकृत सृष्टि हुन् कोमारः  सनत्कुमार आदिको 
एते  यी जुन सृष्टि 

त्रयः  तीन थरी सुष्टिर   महत्तत्त्व आदिको तु चाहं 

देवसग॑ः  देवसुष्टि वेकारिक सुष्टिहो त्यो उभयात्मकः  प्राकृत र वैकृत 
च  पनि प्रोक्तः  प्राकृतसृष्टिमा बतादयो दुबे प्रकारको हो 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! तीन थरी सृष्टि र देवसुष्टि पनि वैकृत सृष्टि हन् । जुन महत्तत्व आदिको 
वैकारिक सृष्टि हो त्यो प्राकृत सृष्टिमा बतादइयो सनत्कुमार आदिको सृष्टि चाहं प्राकृत र वेकृत 
दुबे प्रकारको हो। 


देवसगंश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः । 
गन्धवांप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ॥ २७ ॥ 
भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः। 

देते विदुराख्याताः सगस्ति विश्वसृक्कृताः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 
देवसगंः  देवसर्ग असुराः  असुरहरू चारणाः  चारणहरू 
च  चाहं गन्धर्वाप्सरसः  गन्धर्व, अप्सरा भूतप्रेतपिशाचाः च  भूत, प्रेत र 


अष्टविधः  आठ प्रकारको हुन्छ आदि 
विद्धाः  देवताहरू सिद्धाः  सिद्धहरू 
पितरः  पित्रहरू यक्षरक्षांसि  यक्ष र राक्षसहरू 





पिशाच आदि 
च  पनि 
विद्याध्राः  विद्याधरहरू 


रालानन्द्री लीक 


६९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


किन्नरादयः  किन्नरहरू समेत विश्वसृक्कृताः  जगतूस्ष्टा सगांः  सुष्टिहरू 


आदे प्रकारभित्र पर्दछन् ब्रह्माजीद्रारा रचित ते  तपाईलाई 
विदुर  हे विदुरजी एते  यी आख्याताः  बताइए 





दश  दश प्रकारका 
वाक्यार्थ देवता, पित्र, असुर, गन्धर्व, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, सिद्ध, चारण र विद्याधर, भूतप्रेत 
पिशाच, विद्याधरहरू किन्नरहरू समेत आ प्रकारभित्र पर्दछछन् । हे विदुरजी ! यसप्रकार जगत्कर्ता 
ब्रह्माजीद्रारा रचिएको दश प्रकारको सृुष्टि मैले तपारईलाई बताएं । 


अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च । 
एवं रजःप्टुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभू्ैरिः ॥ 
सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मेवात्मानमात्मना ॥ २९॥ 


पदठार्थ 

अतः परं  यस पचि स्रष्टा  जगत्रचयिता आत्मा  आँ नै 
वंशान्  वंश र अमोघसङ्कल्पः  सत्यसङ्कल्प आत्मना  आफैले 
मन्वन्तराणि  मन्वन्तरहरू हरिः  भगवान्ले आत्मानम्  आरफैलाई 
च  पनि कल्पादिषु  कल्पको आदिमा सृजति  जगत्को रूपमा 
प्रवक्ष्यामि  बताउनेद्ु रजःप्टुतः  रजोगुणी बनाउनुहुन्छ 

एवं  यसरी आत्मभूः  ब्रह्मा बनेर 





ताक्यार्थ अब म अगाडि वंश र मन्वन्तर आदिको वर्णन गर्नह्ु। यसप्रकार सृष्टि गर्ने 
सत्यसड़ल्प हरि ने ब्रह्माको रूपमा प्रत्येक कल्पको आदिमा रजोगुणले व्याप्त भएर स्वयं ने 
जगत्को रूपमा आफनो नै रचना गर्नुहुन्छ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अथ एकादरोऽध्यायः 


मन्वन्तर आदि कालविभागको वर्णन 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नभयो 
चरमः सद्विरोषाणामनेकोऽसंयुतः सदा । 


ससर र 


पस्माणुः स वज्ञया नृणामेक्यभ्रमो यतः ॥ १॥ 


पदार्थ 

सद्विशेषाणाम्  पृथ्वी आदिका सदा  सध कार्य नाश हदा यतः  जुन परमाणुबाट 
अंशहरूमध्ये पनि रहिरहने नृणाम्  मान्छेहरूलाई 
असंयुतः  समुदाय अवस्थामा सः त्यो एक्यभ्रमः अद्रैतको भ्रम हुन्छ 
प्राप्त नभएको त्यसैले चरमः  अन्तिम अंश 

अनेकः  कुनै एक कार्यको परमाणुः  परमाणु भनी 

रूपमा नदेखिएको अनि विज्ञेयः  बुखनुपर्दछ 





ताक्यार्थ पृथ्वी आदिका अंशहरूमध्ये समुदाय अवस्थामा प्राप्त नभएकाले कुनै कार्यको रूपमा 
नदेखिएको अनि कार्य नाश हदा पनि रहिरहने अन्तिम अंशलाई परमाणु भनी बुमनुपर्दछ । जुन 
परमाणुबाट मान्छेहरूलाई अद्रैतको भ्रम हुन्छ । 


सत एव पदाथ॑स्य स्वरूपावस्थितस्य यत्। 
कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तरः ॥ २॥ 


पदढार्थ 

स्वरूपावस्थितस्य  प्रलयमा अविरोषः  विशेष विवक्षा कैवल्यं  जुन एक भावमा 
आपने स्वरूपमा अवस्थित न्हदा पुगेको कारणावस्थाको स्थिति 
सतः पदाथंस्य एव  पृथिवी निरन्तरः  भेदरहित हदा छ, त्यो 

आदि भएका पदार्थहरूको ने यत्  जुन परममहान्  परम महान् हो 





ताक्यार्थ प्रलयमा आपने स्वरूपमा अवस्थित पृथिवी आदि पदार्थहरूको नै विशेष विवक्षा 
नभई भेदरहित हदा जुन एक भावमा पुगेको कारणावस्थाको स्थिति छ, त्यो परम महान् हो । 


एवं कालोऽप्यनुमितः सो्ष्म्ये स्थोल्ये च सत्तम । 


संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तमुग्विभुः ॥ ३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


७ ०९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
सत्तम  हे साधुशरेष्ठ विदुरजी व्यक्तमुक्  सम्पूर्ण व्यक्त अपि  पनि 
अन्यक्तः  स्वयं अव्यक्त भए संसारलाई आपद्रारा परिच्छिन्न एवं  पूर्वोक्त प्रकारले नै 
पनि गराउने सो्षमये  सूक्ष्म अवस्थामा 
संस्थानसक्तया  परमाणु आदि विभुः  सृष्टि आदिमा समर्थ स्थोल्ये च  स्थूल अवस्थामा 
अवस्थामा व्याप्त भएर भगवान्  भगवानूको शक्तिभूत पनि 

कालः  समय अनुमितः  अनुमान गरिन्छ 





ताक्यार्थ हे साधुश्रष्ठ विदुरजी ! स्वयं अव्यक्त भए पनि परमाणु आदि अवस्थामा व्याप्त भएर 
सम्पूर्ण व्यक्त संसारलाई आफूद्रारा परिच्छिन्न गराउने सर्वसमर्थ भगवान्को शक्तिभूत समय पनि 
पूर्वोक्त प्रकारले ने सूक्ष्म अवस्थामा र स्थूल अवस्थामा अनुमान गरिन्छ । 


स कालः परमाणु यो भुङ्के परमाणुताम् । 
सतोऽविशेषभुग् यस्तु स कालः परमो महान् ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

वै  निश्चयनै सः  त्यति अविरोषभुक्  सम्पूर्ण भागलाई 
यः  जुन कालले कालः  समयलाई भोग गर्वछछ 

परमाणुताम्  सूर्यको गतिले परमाणुः  परमाणु भनिन्छ सः  त्यस 

परमाणुलाई अतिक्रमण गर्न यः  जुन कालले कालः  काललाई 

लागने अवस्थालाई तु  चादिं परमः महान्  परम महान् 

भुङ्के  भोग गर्द सतः  संसारको भनिन्छ 





ताक्यार्थ निश्चय नै जुन कालले सूर्यको गतिले परमाणुलाई अतिक्रमण गर्न लाग्ने समयलाई 
भोग गर्द त्यति समयलाई परमाणु भनिन्छ भने जुन कालले चाह संसारको सम्पूर्ण भागलाई 
भोग गर्दछ त्यस काललाई परम महान् भनिन्छ। 


अणुदरौँ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः । 
जालाक॑रइम्यवगतः खमेवालुपतन् नगात् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

दो  दुई त्रसरेणुः  त्रसरेणु खम्  आकाशतिर नै 
परमाणू  परमाणु मिलेर स्मृतः  बन्दछछ जुन त्रसरेणु अनुपतन्  उडद 

अणुः  एक अणु जालाकररम्यवगतः  अगात्  गएको देखिन्छ 
स्यात्  हन्छ ओंँखिम्यालको सूर्यकिरणमा 

त्रयः  तीन अणुबाट देखिन्छ र 





रालानन्द्री लीक 


७०२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ दुई परमाणु मिलेर एक अणु बन्दछछ। तीन अणुबाट त्रसरेणु बन्दछ। जुन त्रसरेणु 
ओंँखिर्यालको सूर्यकिरणमा देखिन्छ र आकाशतिर नै उडदे गएको देखिन्छ । 


त्रसरेणुत्रिकं भुङे यः काठः स ब्ुटिः स्मृतः। 
रातभागस्तु वेधः स्यात् तेस्तरिभिस्तु क्वः स्मृतः ॥ ६॥ 


पढार्थ 

यः  जुन चुटिः  त्रुटि । ती 

काठः  समय स्मृतः  भनिन्छ त्रिभिः  तीन वेधको 
त्रसरेणुत्रिकं  तीन त्रसरेणु शतभागः  तरुटिको पनि सय संयोजननबाट 
बराबरसम्मलाई अंशबाट तुत 

भुङ्के  व्याप्त गर्द वेधः  वेध लवः  लव 

सः  त्यति समयलाई स्यात्  बन्द स्मृतः  बन्दछ 





वाक्यार्थ जुन समय तीन त्रसरेणु बराबर सम्मलाई व्याप्त गर्दछछ त्यति समयलाई त्रुटि भनिन्छ। 
त्रूटिको पनि सय अंशबाट वेध बन्दछ । तीन वेधको संयोजनबाट लव बन्दछ्। 


निमेषस्तरिखवो ज्ञेय आम्नातस्ते जयः क्षणः । 
क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७॥ 





पदार्थ 

त्रिर्वः  तीन लवको क्षणः  क्षण विदुः  भन्दचछन् 

निमेषः  निमेष आम्नातः  बन्दछ दशा पञ्च  पन्त 

ज्ञेयः  हुन्छ पञ्च  पांच ताः  ती काष्ठा मिलेर 
तेती क्षणान्  क्षणलाई लघु  लघु परिमाणको काल 
त्रयः  तीन निमेषबाट काष्टां  काष्ठा हुन्छ 


ताक्यार्थ तीन लवको निमेष हुन्छ अनि तीन निमेषबाट क्षण बन्द पाँच क्षणलाई काष्ठा 
भन्दछन् भने पन््र काष्ठा मिलेर लघु परिमाणको काल हृन्छ । 


लघूनि वे समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । 
ते दे मुहूतं प्रहरः षड् यामः सप्त वा नृणाम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

वै  निश्चय नै नाडिका  नाडिका हे  दुई नाडिकाबाट 
दश पञ्च  पन्ध समाम्नाता  भनिन्छ मुहूतं  मूहूर्तं बन्द 
लघूनि  लघुबराबर समयलाई ते  ती षड् वा  छ अथवा 


रालानन्द्री लीक 


७०३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
सप्त  सात प्रहरबाट नृणाम्  मनुष्यहरूको 

प्रहरः  एक प्रहर बन्दछ त्यही यामः  दिन अथवा रातको 

ने चतुर्थाश समय यामहो 


वाक्यार्थ निश्चय नै पन्ध्र लघुबराबर समयलाई नाडिका भनिन्छ। ती दुई नाडिकाबाट मूहूर्तं 
बन्दछ । छ अथवा सात प्रहरबाट एक प्रहर बन्दछछ । त्यही नै मनुष्यहरूको दिन अथवा रातको 
चतुर्थांश समय याम हो। 


दाद्शाधंपकोन्मानं चतुरभिंश्चतुर्गलेः । 
स्वणंमषिः कृतच्छिद्रं यावत् प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 
दवादश्ाधपलोन्मानं  छ पला चतुिंः स्वणमषेः  चारमासा यावत् प्रस्थजरप्टुतम्  एक 
तामाको भाँडोलाई सुनको तारले पाथी पानी जति समयमा 
चतुरङ्के   सि 
बुखेः  चार अडल लामो रकृतच्छि्रं  प्वाल बनाउंदा  भरिन्छ त्यति समयलाई नाडिका 
भनिन्छ 





ताक्यार्थ छ पला तामाको भाँडोलाई चार अङ्कुल लामो चारमासा सुनको तारले प्वाल पार्दा 
एक पाथी पानी जति समयमा भरिन्छ त्यतिलाई नाडिका भनिन्छ। 


मर्त्यानामहनी उमे न 
यामाश्चत्वारश्चत्वार मत्यानामहनी उभ। 
पक्षः पञ्चदशाहानि रुक्छः कृष्णश्च मानद् ॥ ९० ॥ 


पढार्थ 

मानद्  हे विदुरजी उभे अहनी  दिन र रात दुबै शुक्छः  शुक्ल र 
चत्वारः चत्वारः  चार चार बन्दछन् कृष्णः  कृष्ण 
यामाः  यामहरू मिलेर पञ्चदशाहानि  पन््र अहोरात्र पक्षः  पक्ष बन्दछन् 
मत्यांनाम्  मानिसको मिलेर 





तवाक्यार्थ हे विदुरजी ! चार चार यामहरू मिलेर मानिसको दिन र रात बन्दछन् । पन्ध्र अहोरात्र 
मिलेर शुक्ल र कृष्ण पक्ष बन्दछछन्। 


तयोः समुच्चयो मासः पितृणां तदहर्निशम् । 
दो तावृतुः षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ १९॥ 
अयने चाहनी प्राहुव॑त्सरो द्ादश्च स्मृतः। 
संवत्सरशतं नृणां परमायुनिरूपितम् ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


७० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदार्थ 

तयोः  ती दुई पक्षहरूको ऋतुः  एक ऋतु बन्द द्वादश  बाह महिनाबाट 
समुच्चयः  समूह षड्  छ महिना गरी वत्सरः  एक वर्ष 

मासः  महिना हुन्छ दक्षिणं  दक्षिण स्मृतः  मानिन्छ 

तत्  एक महिना उत्तरं च  उत्तर गरी नृणां  मनुष्यहरूको 

पितृणां  पितृहरूको अयनं  एक अयन बन्छ परमायुः  परम आयु 
अहनिंशम्  अहोरात्र बराबर दिवि च  स्वर्गमा चाहं संवत्सरशतं  सय वर्षसम्मको 
ह॒न्छ अयने  दुई अयनलाई निरूपितम्  बताइन्छ 

तो ती अहनी  एक अहोरात्र 

द्रो  दुई महिनाबाट प्राहुः  भन्दछन् 





वाक्यार्थ दुई पक्षहरूबाट महिना बन्छ । एक महिना पित्ृहरूको अहोरात्रबराबर हृन्छ । ती दुई 
महिनाबाट एक ऋतु बन्द । छ महिनाबाट दक्षिण र उत्तर गरी एकएक अयन बन्दछन् स्वर्गमा 
दुई अयनलाई एक अहोरात्र भन्दछन्। बाह महिनाबाट एक वर्ष बन्छ । मनुष्यहरूको परम आयु 
सय वर्षसम्मको बताडन्छ । 


ग्रहक्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत्। 
संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभुः ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

ग्रहक्षताराचक्रस्थः  ग्रह, नक्षत्र परमाण्वादिना  सबैभन्दा सूक्ष्म जगत्  बाह राश्यात्मक 

र तारामण्डलको बीचमा रहने समय परमाणुदेखि तारामण्डलयुक्त भुवनकोशलाई 
अनिमिषः  कालात्मा संवत्सरावसानेन  एक पयति  एक वर्षमा एक पटक 
विभुः  सूर्य भगवानूले वर्षसम्मको समयले परिक्रमा गर्नहुन्छ 





ताक्यार्थ ग्रह, नक्षत्र र तारामण्डलको बीचमा रहने कालात्मा सूर्य भगवानूले सबेभन्दा सूक्ष्म 
समय परमाणुदेखि लिएर एक वर्षसम्मको समयले बाह राश्यात्मक तारामण्डलयुक्त भुवनकोशलाई 
एक वर्षमा एक पटक परिक्रमा गर्नृहुन्छ । 


संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च । 
अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरेवं प्रभाष्यते ॥ ९ ॥ 


पदढार्थ 

विदुर  हे विदुरजी परिवत्सर   बृहस्पतिको इडावत्सरः  नक्षत्रको एक 
संवत्सरः  सूर्यको एक वर्षलाईपरिवत्सर वर्षलाई इडावत्सर 

संवत्सर 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


अनुवत्सरः  चनद्रमाको एक 
वर्षलाई अनुवत्सर र 


श्रीमद्भागवत 


७०९५ 


अध्याय ११ 


वत्सरः  सवनको एकवर्षलाई च  पनि 


इडावत्सर 


प्रभाष्यते  भनिन्छ 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! सूर्यको एक वर्षलाई संवत्सर, बृहस्पतिको परिवत्सर, नक्षत्रको एक 
वर्षलाई इडावत्सर, चन्द्रमाको एक वर्षलाई अनुवत्सर र सवनको एक वर्षलाई इडावत्सर पनि 
भनिन्छ। 


यः सृज्यशाक्तिमुरुधोच्छर्वसयन् स्वराक्तया 
पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः । 
कालाख्यया गुणमयं कतुभिवितन्वं 


स्तस्मे बलि हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५॥ 
पदार्थ 
यः  जो भगवान् सूर्यले 
स्वशक्त्या  आफ्नो शक्तिद्रारा 
सृज्यशक्तिम्  अडकुर, वृक्ष 
आदि उत्पन्न हुने र बद्ने 
क्षमतालाई 
उरुधा  विभिन्न पोषण 
ऊरजहिरू प्रदान गरेर 
उच्छर्वसयन्  फलोन्मुख 


कालाख्यया  कालरूपले 
धावति  निरन्तर हिदनुहुन्छ 
तस्मे  त्यस्ता 

वत्सरपञ्चकाय  पाँच 
प्रकारका संवत्सरहरूका प्रवर्तक 


गुणमयं  कामना गरेर पाटने 
स्वर्गादि भोगलाई 

वितन्वन्  प्रदान गर्द 
भूतभेदः  आकाशको 
विशेषशक्ति भएको तेजोमय 
रूप लिएर भगवान् सूर्यलाई 
पुंसः  मनुष्यहरूको बलि  पूजा 
अभ्रमाय  मोह, निद्रा, आलस्य हरत  गर 
गराठदे अनि आदिको निवृत्तिका लागि 
क्रतुभिः  सकाम यज्ञहरूद्रारा दिवि  आकाशमा 
वाक्यार्थ जो भगवान् सूर्यले आफ्नो शक्तिद्रारा अडकर, वृक्ष आदि उत्पन्न हुने र॒बदने 
क्षमतालाई विभिन्न पोषण ऊर्जाहरू प्रदान गरेर फलोन्मुख गराँदे अनि सकाम यज्ञहरुद्रारा 
कामना भए पादन स्वगदिभोगलाई प्रदान गर्दै आकाशको विशेषशक्ति भएको तेजको रूप लिएर 
मनुष्यहरूको मोह, निद्रा, आलस्य आदिको निवृत्तिका लागि आकाशमा कालरूपले निरन्तर 
हिंडनुह॒न्छ त्यस्ता पाँच प्रकारका संवत्सरहरूका प्रवर्तक भगवान् सूर्यलाई पूजा गर। 





विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 

पितृदेवमनुष्याणामायुः परमिदं स्मृतम् । 

परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्युः कल्पाद्बहिविंद् ॥ १६॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


७०६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
इदं  यो तपाईले बताउनुभएको कल्पात्  कल्प कल्पमा हुने परेषां  अरू सनक आदि 
पितृदेवमनुष्याणाम्  पितर, सुष्टिभन्दा ज्ञानीको पनि 

देवता र मनुष्यहरूको बहिविंदः  बाहिर रही धेर गतिम्  आयुलाई 

परम्  परम बाँच्ने आचक्ष्व  बताउनुहोस् 

आयुः  आयु ये  जति 

स्मृतम्  हो स्युः  ज्ञानीहरू छन् त्यस्ता 





ताक्यार्थ तपाई मैत्रेयले पितु, देवता र मनुष्यहरूको परम आयु बताउनुभयो । अब कल्प 
कल्पमा हने सृष्टिभन्दा बाहिर रही धेर बाँच्ने जति ज्ञानीहरू छन् त्यस्ता अरू सनक आदिहरूको 
आयु बताउनुहोस्। 


भगवान् वेद् कालस्य गतिं भगवतो नलु । 
.   म् १४ 
विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

भगवतः  भगवान्को वेद्  जान्नुहन्छ चक्षुषा  दिव्यदृष्टिबाट 
कालस्य  कालको ननु  किनभने विश्वं  संसारलाई 

गतिं  गतिलाई धीराः  ज्ञानीहरू विचक्षते  ठेर्न सक्दछन् 
भगवान्  तपाई मेत्रेयजी योगराद्धेन  योगसिद्ध 





वाक्यार्थ भगवान्को कालको गतिलाई तपाई मेत्रेयजी जान्नुहुन्छ किनभने ज्ञानीहरू योगसिद्धः 
दिव्यदृष्टिबाट संसारलाई हेर्न सक्तछन् । 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 


   


कृतं त्रेता दापरं च कलिश्चेति चतुयुंगम् । 


दिव्येदवादशमिरवरषैः सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 


च इति  समेत 

चतुयुंगम्  चारमोटा युगहरू 
द्वापरं  द्रापरयुग र सावधानं  सन्ध्या र सन्ध्यांश 
कलिः  कलि सहित 


कृतं  सत्ययुग 
त्रेता  त्रेतायुग 





दिव्यः  देवताहरूको 
द्वादशभिः  बाह हजार 
वर्षैः  वर्षसम्म रहने भनी 
निरूपितम्  बताइएको छ 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! सत्य, त्रेता, द्वापर र कलिसमेत चारटा युगहरू सन्ध्या र सन्ध्यांश 
सहित देवताहरूको बाह हजार वर्षसम्म रहने भनी बतादएको छ। 


चत्वारि त्रीणि दे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


सङ्ख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि रातानि च ॥ १९॥ 


पदार्थ 

कृतादिषु  सत्य आदि दे  दुदर दविगाणानि शतानि च  सन्ध्या र 
युगहरूमा एकं  एक सन्ध्यांशमा दुईगुना सय वर्ष 
यथाक्रमम्  क्रमैसंग सहस्राणि  दिव्यहजार वर्षहरू पनि 

चत्वारि  चार अनि सङ्ख्यातानि  परिगणित हुन्छन् 
त्रीणि  तीन 





ताक्यार्थ सत्य आदि युगहरूमा क्रमैसंग चार, तीन, दुई र एक दिव्यहजार वर्षहरू अनि सन्ध्या 
र सन्ध्यांशमा दुईगुना सय वर्ष पनि परिगणित हुन्छन्। 


सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तयंः कालः शतसङ्ख्ययोः । 
न ९  तज्ज्ञा घर्मो ५ विधीयते  
तमेवाहुयुंगं तज्ज्ञा यत्र धर्मों विधीयते ॥ २०॥ 


पढार्थ 

शतसङ्ख्ययोः  स्यौ वर्षको कालः  समय हुन्छ यत्र  जहां 
सन्ध्यासन्ध्यांशयोः  सन्ध्या र तज्ज्ञाः  कालज्ञहरू घमः  विशेष धर्म 
सन्ध्यांशको तम्  त्यही काललाई विधीयते  अनुष्ठित हुन्छ 
अन्तः  बीचमा युगं  युग 

यः  जुन आहुः  भन्दछछन् 





ताक्यार्थ स्यौ वर्षको सन्ध्या र सन्ध्यांशको बीचमा जुन समय हन्छ त्यसैलाई कालज्ञहरू युग 
भन्दछन् । जहां विशेष धर्म अनुष्ठित हृन्छ । 


धममश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवतंते । 
स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वधंता ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

धमः  धर्म समनुवतंते  रहन्छ पादेन  एक पाठको दरले 
कृते  सत्ययुगमा सः एव  त्यही धर्म व्येति  क्षीण हदे जान्छ 
मनुजात्  मनुष्यहरूसंग अन्येषु  अरू युगमा 

चतुष्पान्  चारे पाउले सहित ॒वधंता  बदिरहेको 

भएर अधर्मेण  अधर्मले गर्दा 





ताक्यार्थ धर्म सत्ययुगमा मनुष्यहरूसंग चारे पाउले सहित भएर रहन्छ । अरू युगमा बहिरहेको 
अधर्मले गर्दा एक पाडको दरले धर्मको पाड क्षीण हैदेजान्छ। 


रालानन्द्री लीक 


७०८ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


त्रिखोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् 
तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

तात  हे प्यारा विदुरजी 
त्रिोक्याः  त्रिलोकीभन्दा 
बहिः  बाहिर 

आब्रह्मणः  महर्लोकिदेखि 
ब्रह्मलोकसम्म 


युगसाहस्रं  हजार चतुर्युगको 
दिनम्  दिन र 

तावती एव  त्यति नै समयको 
निराः  रात्रिहरू ह॒न्छन् 

यत्  जुन समयमा 





अध्याय ११ 


विश्वसृक्  ब्रह्माजी 
निमीलति  शयन गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ हे प्यारा विदुरजी! त्रिलोकीभन्दा बाहिर महर्लोकदेखि ब्रह्मलोकसम्म हजार 
चतुर्युगको दिन र त्यति नै समयको रात्रिहरू हुन्छन् । जुन समयमा ब्रह्माजी शयन गर्नृहुन्छ । 


९ म ् ४९ 
निरावसान आरब्धो खोककल्पोऽनुवतंते । 
यावदिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

निरावसाने  रात्रिपच्छि 

आरब्धः  सुरु भएको 

लोककल्पः  लोकसृुष्टि 


चतुदंशमनून्  चौध मनुलाई यावत् दिनं  एक दिनबराबरको 


भुञ्जन्  भोग गर्दै 
भगवतः  ब्रह्माजीको 


समयसम्म 
अनुवतते  रहन्छ 


ताक्यार्थ रात्रिपछ्छि सुरु भएको लोकसुष्टि चौध मनुलाई भोग गर्दै ब्रह्माजीको एक 


दिनबराबरको समयसम्म रहन्छ । 


स्वं स्वं काट मनुङके साधिकां द्यकसप्ततिम्। 
मन्वन्तरेषु मनवस्तदंश्या ऋषयः सुराः ॥ 
भवन्ति चैव युगपत् सुरेशाश्वानु ये च तान् ॥ २४॥ 


पदार्थ 

मनुः  हरेक मनु 
एकसप्ततिम्  एकहत्तर 
चतुर्युगी र 

साधिकां  अलिकति बढी 
स्वंस्वं  आआप्नो 
काटं  समयलाई 

भुङ्के  भोग्दछन् 


हि  निश्चय नै 
मन्वन्तरेषु  हरेक मन्वन्तरमा 
मनवः  मनुहरू 
तदवंश्याः   मनुवंशी राजा 
ऋषयः  सप्तर्षिहरू 
सुराः  देवताहरू 
् 
सुरेशाः  इन्द्र॒ आदि र 





ये च तान् अनु  जो इन््रको 
अधीन रहनेवाला पक्ष आदि छन् 
ती सब पनि 

युगपत्  एके साथ 

भवन्ति  चुरा उत्पन हुन्छन् 


रालानन्द्री लीक 


७०९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


वाक्यार्थ हरेक मनु एकहत्तर चतुर्युगी र अलिकति बढी आआफ्नो समयलाई भोग्दछन् 
निश्चय नै हरेक मन्वन्तरमा मनुहरू, मनुवंशी राजा, सप्तर्षिहरू, देवताहरू, इन्द्र आदि र जो इन््रको 
अधीनमा रहने पक्ष आदि छन् ती सबै पनि एके साथ र दुषु उत्पनन हन्छन् । 


न्द म न्द,  
एष देनन्दिनः सगां बाह्यस्तरेटोक्यवतंनः। 
तियंङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

एषः  यो मैले बताएको ॐ  दैनिक तिर्यङ्नृपितृदेवानां  पशु, 
त्रैलोक्यवर्तनः  तीन लोकको सर्गः  सृष्टिहो मनुष्य, पितु र देवताको पनि 
मात्र रचना हुने यत्र  जँ सम्भवः  उत्पत्ति र भोग हुन्छ 
ब्राह्मः  ब्रह्माजीको कर्मभिः  आपना कर्महरुद्रारा 





ताक्यार्थ यो मैले बताएको तीन लोकको मात्र रचना हुने ब्रह्माजीको देनिक सृष्टि हो जहां 
आपफ्ना कर्महरूद्रारा पशु, मनुष्य, पित्र र देवताको पनि उत्पत्ति र भोग हुन्छ । 


मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत् सत्त्वं स्वमूतिभिः। 
मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपोरुषः ॥ २६॥ 


पदार्थ 
मन्वन्तरेषु  मन्वन्तरहरूमा मन्वादिभिः  मनु आदि विश्वम्  संसारलाई 
भगवान्  परमात्माले अवतारहरद्रारा अवति  रक्षा गर्नुहुच्छ 


सत्त्वं बिभ्रत्  सत्त्वगुणद्रारा उदितपोरुषः  पुरुषार्थ प्रकट 
विष्णुको रूपमा धारण गर्दै गरी 

 . ५ 
स्वमूतिभिः  आपने स्वरूपभूत इदं  यो 
ताक्यार्थ मन्वन्तरहरूमा परमात्माले सतत्वगुणद्रारा विष्णुको रूपमा आफ्नै स्वरूपभूत मनु आदि 
अवतारहरूद्रारा पुरुषार्थ प्रकट गरी यस संसारलाई रक्ना गर्नृहुन्छ । 


तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुदविक्रमः। 
०.९   ०५ 
कालेनानुगताशेष आस्ते तुष्णीं दिनात्यये ॥ २७॥ 





पदढार्थ 
काठेन  कालक्रमले तमोमात्राम्  तमोगुणको थोर प्रतिसंरुद्विकरमः  सारा 
दिनात्यये  एक दिन बितेपछ्ि मात्रालाई पुरुषार्थ रोकी 


उपादाय  लिएर 


रालानन्द्री लीक 


७९१  
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अनुगताशेषे  सम्पूर्ण तृष्णीं  चुपचाप 

जीवहरूलाई आर्फैमा लीन गरी आस्ते  रहनुहन्छ 

ताक्यार्थ कालक्रमले एकदिन बितेपछि तमोगुणको थोर मात्रालाई लिएर सारा पुरुषार्थ रोकी 
सम्पूर्ण जीवहरूलाई आर्फैमा लीन गरेर ब्रह्माजी चुपचाप रहनुहन्छ । 


तमेवान्वपि धीयन्ते लोका भूरादयस््रयः। 
निरायामनुवृत्तायां निमुंक्तराशिभास्करम् ॥ २८॥ 


पदार्थ 

तम् अनु  सृष्टि स्थगित हुने अपि  पनि निशायाम्  रात्रि 

बित्तिके धीयन्ते  भगवान्मा लीन अनुवृत्तायां  भडसकेपछि यो 
भूरादयः  भूः,भुवः र स्वः गरी हुन्छन् स्थिति आंछ 

त्रयः  तीन निमुक्तशरिभास्करम्  चन्द्रमा र 

लोकाः  लोकहरू सूर्यले रहित 





ताक्यार्थ सृष्टि स्थगित हुने वित्तिकै भूः,भुवः र स्वः गरी तीन लोकहरू पनि भगवानूमा लीन 
हन्छन्। चन्द्रमा र सूर्यले रहित रात्रि भडसकेपचछि यो स्थिति आं । 


त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्तया सङ्षणाग्निना । 


यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽदिंताः ॥ २९॥ 
पढार्थ 
रक्तया  आकर्षण शक्तिस्वरूप दह्यमानायां  उदन थालेपचछ्ि महर्लोकात्  महर्लोकबाट 
सङ्कषणाग्निना  शेषवबाट उत्पन्न उष्मणा  तेजले जनं  जनलोकमा 
आगोबाट अदिंताः  तातेका यान्ति  जान्छन् 
त्रिलोक्यां  तीन लोक भृग्वादयः  भृगु आदि ऋषिहरू 
ताक्यार्थ आकर्षण शक्तिस्वरूप शेषबाट उत्पन्न आगोबाट तीन लोक उदन थालेपच्छि तेजले 
तातेका भृगु आदि ऋषिहरू महर्लोकबाट जनलोकमा जान्छन् । 





ग्र,   


तावत् त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तेधितसिन्धवः। 
प्ठावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोमंयः ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

उत्कटाटोपचण्डवातेरितो्मयः  कल्पान्तेधितसिन्धवः  तावत्  त्यस वेला 
प्रचण्ड वायु र उत्कट क्षोभद्रारा कल्पान्तको कारणले बढेका डदिसकेको 

विशाल तरङ्गहरूले युक्त समुद्रहरूले त्रिभुवनं  त्रिलोकलाई 


रालानन्द्री लीक 


९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


सद्यः  अकस्मात् प्लावयन्ति  उना्छन् 
ताक्यार्थप्रचण्ड वायु र उत्कट क्षोभद्रारा विशाल तरङ्गहरूले युक्त कल्पान्तको कारणले बढेका 
समुद्रहरूले उदिसकेको त्रिलोकलाई अकस्मात् इवा्ंछन्। 


अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरिः। 
योगनिद्रानिमीलाक्षः स्तूयमानो जनाख्येः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

तस्मिन्  त्यस जनाख्येः  आस्ते  चिन्मात्रस्वरूपमा 
अन्तः सलिले  प्रलयको जनलोकनिवासीहरूद्रारा रहनुहुन्छ 

जलभित्र स्तूयमानः  प्रार्थित हदे 

योगनिद्रानिमीलाक्षः  अनन्तासनः  अनन्त नागलाई 

योगनिद्राको कारणले आंखा ने आसन बनाउने 

चिम्लिनुभएका हरिः  भगवान् 





ताक्यार्थ त्यस प्रलयको जलभित्र योगनिद्राको कारणले आंखा चिम्लिनुभएका जन 
लोकनिवासीहरूद्वारा प्रार्थित हदे अनन्त नागलाई नै आसन बनाउने भगवान् चिन्मात्रस्वरूपमा 
रहनुहुन्छ । 


५   न 
प्वाववरह रातनः कारुगत्यापराक्षतः । 
अपक्षितमिवास्यापि परमायुवंयःशतम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
काठगत्या  सूक्ष्म कालगतिको अस्य  यी ब्रह्माजीको आयुः  आयु 
तारतम्यले अपि  पनि अपक्षितम् इव  सबैको फँ नाश 


उपलक्षितेः  उपलक्षित 
एवंविधेः  त्यस्ता 
अहोरात्रैः  अहोरात्रहरूद्रारा 


परम्  अरूको अपेक्षा 
अत्यधिक 
वयःशतम्  सयवर्षको 





हुन्छ 


ताक्यार्थ सूक्ष्म कालगतिको तारतम्यले उपलक्षित त्यस्ता अहोरात्रहरुद्रारा ब्रह्माजीको पनि 
सयवर्षको आयु सबैको फँ नाश ह॒न्छ । 


यदधंमायुषस्तस्य पराधंमभिधीयते । 


पूवं पराधांऽपकान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवतंते ॥ ३६॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


५ ५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
तस्य  ब्रह्माजीको पराधंम्  परार्धं अपक्रान्तः  बितिसक्यो 
आयुषः  आयुको अभिधीयते  भनिन्छ अपरः  अर्को परार्ध 

यत्  जुन अद्य  आजसम्म प्रतते  चल्दैछ 

अंम्  आधामात्र भाग कछ पूरवः  पहिलो 

त्यसलाई पराः  परार्ध 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको आयुको जुन आधामात्र भाग छ त्यसलाई परार्धं भनिन्छ आजसम्म पहिलो 
परार्धं बवितिसक्यो अर्को परार्धं चल्दै। 


पूर्वस्यादौ परास्य बाह्यो नाम महानभूत् । 
कल्पो यत्राभवद् बह्मा शब्दबह्येति यं विदुः ॥ ३४ ॥ 





पढार्थ 

पूवस्य  पूर्व महान्  महान् अभवत्  जन्मनुभयो 
पराघंस्य  परार्धको कल्पः  कल्प यं  जसलाई 

आदौ  पहिलो समयमा अभूत्  भयो राब्द्बरह्म  शब्दब्रह्म 
ब्राह्मः  ब्राह्म यत्र  जुन समयमा इति  भनेर 

नाम  नामक बह्मा  ब्रह्माजी विदुः  जान्दछन् 


वाक्यार्थ पूर्व परार्धको पहिलो समयमा ब्राह्मनामक महान् कल्प भयो जुन समयमा ब्रह्माजी 
जन्मनुभयो जसलाई शब्दब्रह्म भनेर जान्दछन् । 


तस्यैव चान्ते कल्पोऽभद् य॑ पाद्ममभिचक्षते । 
द १ आसील्लोकसरोरुहम् 
यद्धरेनाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

तस्य एव  त्यही परार्धको पाद्यम्  पाद्मकल्प लोकसरोरुहम्  लोकरूपी 
अन्ते  अन्त्यमा अभिचक्षते  भन्दछन् कमल 

कल्पः  एउटा कल्प यत्  जुन कल्पमा आसीत्  उत्पन्न भयो 
अभूत्  भयो हरेः  हरि भगवान्को 

यं  जसलाई नामिसरसः  नाभिसरोवरबाट 





ताक्यार्थ त्यही पयार्धको अन्त्यमा एउटा कल्प भयो जसलाई पादयकल्प भन्दछछन् । जुनकल्पमा 
हरि भगवानूको नाभिसरोवरबाट लोकरूपी कमल उत्पन्न भयो । 


अयं तु कथितः कल्पो दहितीयस्यापि भारत । 
वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरिः ॥ ३६॥ 


रालानन्द्री लीक 


७१३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदार्थ 

भारत  हे भरतवंशीय विदुरजी अयं  यो यत्र  जुन वराहकल्पमा 

ते  तपाईलाई वाराहः इति  वराह नामको हरिः  भगवान् 

द्वितीयस्य  दोस्रो परार्धको विख्यातः  प्रख्यात शूकरः  बैदेल 

अपि  पनि पहिलो दिन कल्पः  कल्प आसीत्  बन्नुभयो 

भएको कथितः  बतादइयो 





ताक्यार्थ हे भरतवंशीय विदुरजी ! तपाईलाई दोस्रो परार्धको पनि पहिलो दिन भएको यो वराह 
नामको प्रख्यात कल्प बताएं । जुन वराहकल्पमा भगवान् बदेल बन्नुभयो । 


कालोऽयं द्विपराधांख्यो निमेष उपचयते । 
अन्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेजंगदात्मनः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

द्विपराधांख्यः  दुई परार्ध भनिने जगदात्मनः  जगदात्मा निमेषः  ओंखा किम्केबराबरको 
अयं  यो अन्याकृतस्य  व्याकृत नहुने र समय 

कालः  समय अनन्तस्य  अनन्त भगवान्को उपचयते  बताइन्छ 

अनादेः  अनादि 





ताक्यार्थ दुई परार्धं भनिने यो समय अनादि जगदात्मा व्याकृत नहुने र॒ अनन्त भगवान्को 
आंँखा छिम्केबराबरको समय बताटृन्छ । 


कालोऽयं परमाण्वादिद्विपराधांन्त ईश्वरः। 


स  


नेवेरितं प्रभुभूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

परमाण्वादिः  परमाणुरूपदेखि भूम्नः  सर्वव्यापक धाममानिनाम्  शरीर र 
द्विपराधान्ते  दुई परार्धसम्मको परमात्मालाई घरपरिवारमा अभिमान 
ईश्वरः  सर्वसमर्थ ईरितुं  नियन्त्रण गर्न गर्नहरूको मात्र 

अयं  यो न प्रभुः  समर्थ छैन किनभने ईश्वरः  शासक हो 
काठः  समय पनि यो काल 





ताक्यार्थ परमाणुरूपदेखि दुई परार्धसम्मको सर्वसमर्थ यो समय पनि सर्वव्यापक परमात्मालाई 
नियन्त्रण गर्न समर्थ छैन किनभने यो काल शरीर र घरपरिवारमा अभिमान गर्नहरूको मात्र 
शासक हो। 


द  अत 


विकारैः सहितो युक्तेविंशोषादिभिरावृतः। 


रालानन्द्री लीक 


७१४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोरिविस्तृतः ॥ ३९॥ 

पदार्थ 

युक्तेः  अष्टप्रकृतिले युक्त  दशोत्तराधिकेः  उत्तरोत्तर अयं  यो 

विकारैः  विकारहरद्रारा दशगुणा बढी आण्डकोराः  ब्रह्माण्डकोश 

सहितः  सहित विशोषादिभिः  पृथिवी आदि पञ्चारात्कोरिविस्तृतः  

बहिः  बाहिर आवरणहरूद्रारा पचासकोटि योजन फराकिलो 

आवृतः  ढाकिएको छ 





ताक्यार्थ अष्टप्रकृति र विकारहरूद्रारा सहित बाहिर उत्तरोत्तर दशगुणा बदी पृथिवी आदि 
आवरणहरूद्रारा ढाकिएको यो ब्रह्माण्डकोश पचासकोटि योजन फराकिलो छ। 

टिप्पणी यस श्लोकमा युक्त शब्दले अष्टप्रकृतिले सहित भन्ने अर्थं दिएको छ। अष्ट 
प्रकृतिअन्तर्गत महत्तत्त्व, अहङ़ार र पञ्चतन्मात्रा पर्दछन्। यस्ते विकार शब्दले पञ्च ज्ञानेन्द्रिय, 
पञ्च कर्मेन्द्रिय, पञ्चभूत र मनलाई बुखाएको छ। 


दशोत्तराधिकेर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् । 


लक्ष्यतेऽन्तगंताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डरारायः ॥ ४०॥ 
पदार्थ 
यत्र  जुन भगवान्मा लक्ष्यते  लाग्दछ उहाँ कोटिशः  करोडौँ 
प्रविष्टः  प्रविष्ट हदा परमात्मामा अण्डरारायः  ब्रह्माण्ड समूहहरू 
परमाणुवत्  परमाणुबराबर अन्ये च  अरू पनि अन्तगंताः  अन्तर्निहित छन् 
ताव्यार्थभगवान्मा जुन ब्रह्माण्डकोश प्रविष्ट हदा परमाणुबराबर लाग्दछ। उहाँ परमात्मामा 


अरू पनि करोडँ ब्रह्माण्ड समूहहरू अन्तर्निहित छन् । 


तदाहुरक्षरं बह्म सवंकारणकारणम् । 


विष्णोधांम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ॥ ४१॥ 
पदार्थ 


तत्  त्यही 

अक्षरं  नाशविहीन 
सवंकारणकारणम्  सबै 
पदार्थहरूको कारणको पनि 
कारण 


परं बह्म  परब्रह्मस्वरूप नै 
महात्मनः  सर्वत्मा 
पुरुषस्य  पुरुषरूप 

विष्णोः  विष्णु भगवान्को 
साक्षात्  साक्षात् 





धाम  साक्षात् स्वरूप हो भनी 
आहुः  यथार्थ जान्नेहरू 
भन्दछन् 


वाक्यार्थ त्यही नाशविहीन सबै पदार्थहरूको कारणको पनि कारण परब्रह्मस्वरूप नै सर्वात्मा 
पुरुषरूप विष्णु भगवान्को साक्षात् स्वरूप हो भनी यथार्थ जान्नेहरू भन्दछछन् । 


रालानन्द्री लीक 


७९५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
एकादशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रानानन्द्री लीक 


 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


अथ दादशोऽध्यायः 
सुष्टिको विस्तार 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

इति ते वणिंतः क्षत्तः काकाख्यः परमात्मनः । 
  न न थ यथासा क्षीन्निबोध  

महिमा वेदगर्भोऽथ यथास््राक्षीन्निबोघ मे ॥ १॥ 


पदार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी महिमा  महत्व पनि अस्राक्षीत्  सृष्टि गर्नुभयो त्यो 
इति  यसप्रकारले वणिंतः  बतादयो कुरा 

ते  तपाईको लागि अथ  यसपचछ्छि मे  मबाट 

परमात्मनः  भगवान्को वेदगभ॑ः  ब्रह्माजीले निबोध  बुमनुहोस् 

कालाख्यः  कालनामक स्वरूप यथा  जसरी 

र 





वाक्यार्थ हे विदुरजी ! यसप्रकारले तपाईलाई भगवानूको कालनामक स्वरूप र महत्त्व पनि 
बताएं । यसपच्छि ब्रह्माजीले जसरी सृष्टि गर्नुभयो त्यो कुरा मबाट बुमनुहोस् । 


ससजगरेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । 
महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः ॥ २॥ 





पदार्थ 

आदिकृत्  ब्रह्माजीले तामिसखरम्  तामिस्र अज्ञानवृत्तयः  अविद्याका पाँच 
अग्रे  पहिला अथ  अनि थरी वृत्तिहरूलाई 

तमः  तम अन्धतामिस्रम्  अन्धतामिस ससजं  रच्नुभयो 

मोहं  मोह जस्ता 

महामोहं  महामोह 

वाक्यार्थ ब्रह्माजीले पहिले तम, मोह, महामोह, तामिश्च, अन्धतामिश्च जस्ता अविद्याका पाँचथरी 
वृत्ति रच्नुभयो । 


टिप्पणी यहो तम शब्दले स्वरूपको अज्ञान, मोहले देहादिमा अहड़ार, महामोहले भोगेच्छा, 
तामिस्रले भोगेच्छ प्रतिबन्धबाट हुने क्रोध तथा अन्धतामिन्नशब्दले भोगनाशमा हुने मृत्युबुदधिलाई 
सङ्केत गरेका छन् । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


दुष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बहमन्यत । 
भगवद्धयानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३॥ 


पदढार्थ 

पापीयसीं  नरकसाधनभूत 
अनज्ञानको 

सृष्टिं  सृष्टिलाई 

दष्ट्वा  देखेर 

आत्मानं  आपूलाई 


बहु  राम्रो 
न अमन्यत  मान्नु भएन 
ततः  अनि 

भगवद्धयानपूतेन भत 
भगवद्धयानपूतेन  परमात्माको 
ध्यानद्वारा पवित्र भएको 





७९७ 


अध्याय १२ 


मनसा  मनद्रारा 
अन्यां  अरू थरी सुष्टिलाई 
असृजत्  रच्नुभयो 


वाक्यार्थ नरकसाधनभूत अज्ञानको सुष्टिलाई देखेर आफूलाई राम्रो मान्नुभएन। अनि 
परमात्माको ध्यानद्वारा पवित्र भएको मनद्वारा अरूथरी सृष्टिलाई रच्नुभयो । 


सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः । 
सनत्कुमारं च मुनीन्निष्कियानृध्वरेतसः ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

अथ  अनि 

आत्मभूः  ब्रह्माजीले 
उध्वरेतसः  ऊर्ध्वरेता 


निष्कियान्  निष्क्रिय रहने 
सनकं  सनक 
सनन्दं  सनन्दन 


सनत्कुमारं च  सनत्कुमार 
मुनीन्  म॒निहरूलाई 
च  पनि उत्पन्न गर्नुभयो 





सनातनम्  सनातन र 
ताक्यार्थ अनि ब्रह्माजीले ऊर्ध्वरेता, निष्क्रिय रहने सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार 
मुनिहरूलाई पनि उत्पन्न गर्नुभयो । 


तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रनाः सृजत पुत्रकाः । 
तन्नेच्छन् मोक्षध्माणो वासुदेवपरायणाः ॥ ५॥ 


पढार्थ 

स्वभूः  ब्रह्माजीले सृजत  सृष्टि गर भनी मोक्षध्माणः  निवृत्तिधर्मका 
तान्  ती बभाषे  आज्ञा दिनुभयो तर॒ सेवक उनीहरूले 

पुत्रान्  पतव्रहरूलाई वासुदेवपरायणाः  सुष्टितिर तत्  ब्रह्माजीको त्यस 


पुत्रकाः  हे छोराहरू हो 
प्रजाः  सन्ततिहरू 


नभई भगवानूमात्र लल्य भएका 





आज्ञालाई 
भ 
न एेच्छन्  पालन गर्न चाहेनन् 


रालानन्द्री लीक 


७१८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वाक्यार्थ ब्रह्माजीले ती पुत्रहरूलाई हे छोराहरू हो सन्ततिको सृष्टि गर भनी आज्ञा दिनुभयो तर 
सुष्टितिर नभई भगवानूमात्र लक्ष्य भएका निवृत्तिधर्मका सेवक उनीहरूले ब्रह्माजीको आज्ञालाई 
पालन गर्न चाहेनन्। 


सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुरासनेः। 
क्रोधं दुविंषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६॥ 
पदार्थ 


परत्याख्यातानुशासनेः  
अनुशासनको उपेक्षा गर्ने 
सुतैः  छोराहरूबाट 
एवं  यसप्रकार 


अवध्यातः  अवज्ञा गरिएका 
सः  ब्रह्माजीले 

जातं  आपूमा उत्पन्न 
दुविंषहं  दुःसह 





क्रोधं  रिसलाई 
नियन्तुम्  नियन्त्रित गर्न 
उपचक्रमे  प्रयास गर्नुभयो 


ताक्यार्थ अनुशासनको उपेक्षा गर्ने छोराहरूबाट यसप्रकार अवज्ञा गरिएका ब्रह्माजीले आपफूमा 
उत्पन्न दुःसह रिसलाई नियन्त्रित गर्न प्रयास गर्नुभयो । 


धिया निगृह्यमाणोऽपि श्चुवोमंध्यात् प्रजापतेः । 
सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

पिया  विवेकद्रारा प्रजापतेः  ब्रह्माजीको नीललोहितः  रातो र नीलो 
निगृह्यमाणः  रोवन खोज्दा धुवो  आंखीर्भौको मिश्चित वर्णयुक्त 

खोज्दे मध्यात्  बीचबाट कुमारः  रद्रकुमार 

अपि  पनि सदयः  तत्काल नै अजायत  जन्मिनुभयो 
तन्मन्युः  त्यो क्रोध 





ताक्यार्थ रोक्न खोज्दाखोज्दे पनि त्यस क्रोधले गर्दा ब्रह्माजीको ओंखीभोँको बीचबाट तत्काल 
ने रातो र नीलो मिशित वर्णयुक्त रुद्रकुमार जन्मिनुभयो । 


नर   ५  
स वे रुरोद देवानां पूवंजो भगवान् भवः। 
नामानि कुरु मे घातः स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 
वै  निश्चयनै पूव॑नः  अग्रज भगवान्  भगवान् 
देवानां  देवताहरूका सः  उहाँ भवः  सुद्र 


रालानन्द्री लीक 


७१९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
च  पनि धातः  हे ब्रह्माजी स्थानानि  बस्ने स्थानहरू 
रुरोद्  सनुभयो मे  मेरो कुरु  निर्देश गर्नुहोस् 

जगदुगरो  जगत् स्चयिता नामानि  नाम र 


वाक्यार्थ देवताहरूका अग्रज उहाँ भगवान् रुद्र पनि रुनुभयो । अनि ब्रह्माजीसंग भन्नुभयो 
जगत्का रचयिता हे ब्रह्माजी ! मेरो नाम र बस्ने स्थानहरू निर्देश गर्नुहोस् । 


इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् । 
अभ्यधाद् भद्रया वाचा मा रोदीस्तत् करोमि ते ॥ ९॥ 


पदार्थ 

भगवान्  भगवान् परिपाख्यन्  परिपालन गर्दै ते  तपाईको लागि 
पाद्यः  ब्रह्माजीले भद्रया  कल्याणकारी तत्  नाम र स्थाननिर्देश 
इति  यस्तो प्रकारको वाचा  वचनद्रारा करोमि  गर्द 

तस्य  उहाँ रुद्रको अभ्यधात्  भन्नुभयो 

वचः  वचन मा रोदीः  नरूनुहोस् 





ताक्यार्थ भगवान् ब्रह्माजीले रद्रको यस्तो प्रकारको वचन परिपालन गर्दै कल्याणकारी 
वचनद्वारा भन्नुभयो नरनुहोस् तपाईको लागि नाम र स्थाननिर्देश गर्दहु । 


यदरोदी ् च 
यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्देग इव बालकः । 
ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः ॥ १०॥ 


पढार्थ 

सुरश्रेष्ठ  हे देवशेष्ठ यत्  जसरी प्रजाः  प्राणीहरू 

सोदधेगः  उद्रेगसहित अरोदीः  सनुभयो रुद्रः इति  रुद्र भन्ने 
बालकः  बालक ततः  त्यसै कारण नाम्ना  नामले 

इव  ठै त्वाम्  तपाईलाई अभिधास्यन्ति  पुकार्नछन् 





ताक्यार्थ हे देवश्रेष्ठ ! उद्रेगसहित बालक भँ जसरी सनुभयो । त्यसै कारण तपार्ईलाई प्राणीहरू 
रुद्र नामले पुकार्नेछछन्। 


हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योमवायुरग्निजंलं मही । 
सू्य॑श्न्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ॥ 


पदार्थ 
हृत्  हृदय असुः  प्राण वायुः  हावा 
इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू व्योम  आकाश अग्निः  अग्नि 


रालानन्द्री लीक 


७२० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
जलं  जल तपः  तपस्या ते  तपाईको लागि 

मही  पृथ्वी च  समेत मैले स्थानानि  रहने स्थानहरू 

सूयः  सूर्य अग्रे  पहिले कृतानि  बनाइदिएको छु 
चन्द्रः  चन्द्रमा एव  नै 





ताक्यार्थ मैले पहिले नै हृदय, इन्दरियहरू प्राण, आकाश, हावा, अग्नि, जल, पृथ्वी, सूर्य, 
चन्द्रमा स्थानहरू तपार्ईदलाई बस्नका लागि बनाएको हु । 


मन्युम॑नुमहिनसो महाञ्छिव ऋतध्वजः। 
उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः ॥ १२॥ 





पदार्थ 

मन्युः  मन्यु शिवः  शिव कालः  काल 

मनुः  मनु ऋतध्वजः  ऋतध्वज वामदेवः  वामदेव 

महिनसः  महिनस उग्ररेताः  उग्ररेता धृतव्रतः  धृतव्रत तपारईका नाम 
महान्  महान् भवः  भव हुनेछन् 


वाक्यार्थ मन्यु, मनु, महिनस, महान्, शिव, ऋतध्वज, उग्ररेता, भव, काल, वामदेव र धृतव्रत 
तपाईका नाम हुनेछन्। 


धीवृत्तिरुदानोमा च नियुत्सपिरिलागम्बिका । 
इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्यः ॥ १३॥ 





पदार्थ 

रुद्र  हे र्द्रजी नियुत्  नियुत् स्वधा  स्वधा 
घीःधी सपिंः  सर्पि दीक्षा  दीक्षा यी एघार 
वृत्तिः  वृत्ति इला  इला रुद्राण्यः  रद्राणीहरू 
उदाना  उशना अम्बिका  अम्बिका ते  तपार्ईका 

उमा  उमा इरावती  इरावती स्त्रियः  स्त्री हुन् 


ताक्यार्थ हे र्द्रजी ! धी, वृत्ति, उशना, उमा, नियुत्, सर्पि, इला, अम्बिका, इरावती, स्वधा 
दीक्षा यी एघार रुद्राणीहरू तपाईका स्त्री हुन् । 
गृहाणेतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः। 


एभिः सृज प्रजा बहीः प्रजानामसि यत्पतिः ॥ ४ ॥ 
पदढार्थ 
सयोषणः  पत्नीसहित भई एतानि  यी नामानि  नामहरू र 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


स्थानानि च  स्थानहरू समेत प्रजाः  प्रजाहरू 

गृहाण  ग्रहण गर्नुहोस् सृज  रचना गर्नुहोस् 

एभिः  यी पत्नीहरुद्रारा यत्  किनभने 

बहीः  धेरै प्रजानाम्  प्रजाहरूका 
ताक्यार्थपत्नीसहित भई यी नामहरू र स्थानहरूसमेत ग्रहण 





७२९ 
अध्याय १२ 


पतिः  मालिक 
असि  हनुहन्छ 


गर्नुहोस् । यी पत्नीहरुद्रारा धेरै 


प्रजाहरू रचना गर्नुहोस् । किनभने तपाई प्रजाहरूका मालिक हुनुहुन्छ । 


इत्यादिष्टः स्वगुरुणा भगवान् नीरलोहितः। 


सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससजात्मसमाः प्रजाः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

स्वगुरुणा  आपफ्ना पिता भगवान्  भगवान् 

ब्रह्माजीद्रारा नीरलोहितः  नीललोहित रद्रले 
इति  यस्तो सत्त्वाकृतिस्वभावेन  आकार र 


आत्मसमाः  आफैजस्ता 
प्रजाः  प्रजाहरू 
ससजं  सृष्टि गर्नुभयो 





आदिष्टः  आज्ञा दिइनुभएका स्वभावले 
ताक्यार्थ आप्ना पिता ब्रह्माजीद्रारा यस्तो आज्ञा दिद्नुभएका भगवान् नीललोहित र्द्रले 
आकार र स्वभावले आफैजस्ता प्रजाहरू सृष्टि गर्नुभयो । 


रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । 
निशाम्यासङ्ख्यशो यूथान् प्रजापतिरङाङ्त ॥ १६॥ 


पढार्थ 

समन्तात्  सबेतिरबाट रुद्रसृष्टानां  रद्रजीले उत्पन्न यूथान्  समूह 

जगत्  जगत्लाई गर्नुभएका निशाम्य  देखेर 

ग्रसतां  भक्षण गर्दै गरेका रुद्राणां  रद्रहरूको प्रजापतिः  ब्रह्माजीले 
असङ्ख्यशः  धेरे अशङत  शङ्का गर्नुभयो 





ताक्यार्थ सबेतिरबाट जगत्लाई भक्षण गर्दै गरेका रुद्रजीले उत्पन्न गर्नुभएका रुद्रहरूको धेरै 
समूह देखेर ब्रह्माजीले शङ्ा गर्नुभयो । 


थ प्रजाभि द सृष्टाभिरीदश्चीमि द भ 
अलं प्रजाभिः ुीभिः सुरोत्तम । 
दहन्तीभिविरा   ण 


मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुभिंरुल्बणेः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
सुरोत्तम  हे देवश्रष्ठ चक्चुभिः  दृष्टिले सह  साथ 
उल्बणेः  भयङ्र मया  मेरा दिशः  समस्त दिशाहरू 


रालानन्द्री लीक 


७२२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


दहन्तीभिः  भस्म गर्दै गरेका सृष्टाभिः  रचना गरिएका अलं  धेरै भए 

ईदुशीभिः  यस्ता प्रजाभिः  प्रजाहरू 

ताक्यार्थ ब्रह्माजीले भन्नुभयो हे देवश्रेष्ठ ! भयडूर दृष्टिले मेरा साथ समस्त दिशाहरू भस्म 
गर्दै गरेका यस्ता रचना गरिएका प्रजाहरू धरे भए। 


तप आतिष्ठ भद्रं ते सव॑भूतसुखावहम् । 
तपसेव यथा पूर्वं सष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥ 





पदढार्थ 

ते  तपाईको आतिष्ठ  गर्नुहोस् इदं  यो 

भद्रं  कल्याण होस् तपसा  तपस्याबाट विश्वम्  संसारलाई 
सवभूतसुखावहम्  सम्पूर्ण एव  नै स्रष्टा  रचना गर्न सकनुहुनेछ 
प्राणीहरूलाई सुख प्रदान गर्ने भवान्  तपार्ईले 

तपः  तपस्या यथापूर्वं  पहिले जस्तै 


ताक्यार्थ तपाईको कल्याण होस् ! सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई सुख प्रदान गर्ने तपस्या गर्नुहोस् 
तपस्याबाट नै तपार्ईले पहिलेजस्तै समस्त संसारलाई रचना गर्न सक्नुहुने । 


तपसेव परं ज्योतिभगवन्तमधोक्षजम् । 
सर्वभूतगुहावासमजञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

पुमान्  मनुष्यले ज्योतिः  ज्योतिरूप भगवन्तम्  भगवान्लाई 
तपसा  तपस्याबाट स्वभूतगुहावासम्  सम्पूर्ण अञ्जसा  सजिलै 

एव  नै प्राणीहरूको हदयभित्र बस्ने विन्दते  प्राप्त गर्द 

परं  परम अधोक्षजम्  इन्दरियातीत 





ताक्यार्थ मनुष्यले तपस्याबाट नै परम ज्योतिरूप सम्पूर्ण प्राणीहरूको हदयभित्र॒ बस्ने 
इन्द्रियातीत भगवान्लाई सजिलै प्राप्त गर्दछ । 


मत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवमात्ममुवादिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् । 


बाढमित्यमुमामन्त्य विवेदा तपसे वनम् ॥ २०॥ 
पदार्थ 
एवम्  यसप्रकार आत्ममुवा  ब्रह्माजीद्रारा 


रालानन्द्री लीक 


७२९३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
आदिष्टः  आदेश पाउनुभएका अमुम्  यी ब्रह्माजीलाई तपसे  तपस्याको लागि 
रुद्रजीले परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर वनम्  वनभित्र 

गिरां  वाणीका बाटम् इति  हवस् भनी विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
पतिम्  पति आमन्त्य  भनेर 





ताक्यार्थ यसप्रकार ब्रह्माजीद्रारा आदेश पाउनुभएका सद्रजीले वाणीका पति ब्रह्माजीलाई 
परिक्रमा गरेर हुन्छ भनेर तपस्याको लागि वन प्रवेश गर्नुभयो । 


अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्िरे । 


भगवच्छक्तियुक्तस्य ोकसन्तानहेतवः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
अथ  त्यसपछि अभिष्यायतः  सङ्कल्प गदखिरि प्रजज्ञिरे  जन्मिए 
भगवच्छक्तियुक्तस्य  भगवान्को खोकसन्तानहेतवः  लोक 
शक्तिले युक्त ब्रह्माजीले विस्तारका लागि 
सगं  सृष्टिको दशपुत्राः  दश जना छोराहरू 
ताक्यार्थ त्यसपछि भगवानूको शक्तिले युक्त ब्रह्माजीले सृष्टिको सड्ल्प गदखिरि 
लोकविस्तारका लागि दश जना छोराहरू जन्मिए। 





मरीचिरत्यद्निरसो पुरस्त्यः पुलहः कतुः। 
भृगवसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

मरीचिः  मरीचि ऋषि कतुः  क्रतुनामक ऋषि तत्र  उहांहरूमध्ये 
अत्र्यङ्गिरसौ  अति र अङ्गिरा भृगुः  भृगु ऋषि दशमः  दसौँ पुत्रका रूपमा 
पुलस्त्यः  पुलस्त्य वसिष्ठः  वशिष्ठ ऋषि अनि नारदः  नारदजी जन्मनुभयो 
पुलहः  पुलह ऋषि दक्षः  दक्ष जन्मनुभयो 





ताक्यार्थ मरीचि, अत्रि र अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह ऋषि क्रतुनामक ऋषि, भृगु ऋषि, वशिष्ठ 
ऋषि अनि दक्ष उत्पन्न हुनुभयो उहाँहरूमध्ये दसौँ पुत्रका रूपमा नारदजी जन्मनुभयो । 


उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्ठात् स्वयम्भुवः । 
प्राणादसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात् करतुः ॥ २३॥ 


पदार्थ 
स्वयम्भुवः  स्वयम्भु उत्सङ्गात्  काखबाट अद्बष्टात्  दाहिने अङ्कष्ठबाट 
ब्रह्माजीको नारदः  नारदजी र दक्षः  दक्षजी पनि 


रालानन्द्री लीक 


७२४ 
ततीय स्कन्ध 


जज्ञे  जन्मिनुभयो 
प्राणात्  प्राणबाट 
वसिष्ठः  वसिष्ठ 


श्रीमद्भागवत 


त्वचि  छलाबाट 
भृगुः  भृगु र 
करात्  हातबाट 


अध्याय १२ 


क्रतुः  क्रतु ऋषि 
सञ्जातः  जन्मिनुभयो 


वाक्यार्थ स्वयम्भु ब्रह्माजीको काखबाट नारदजी, दाहिने अङ्कष्ठबाट दक्षजी पनि जन्मिनुभयो । 
प्राणबाट वसिष्ठ, छालाबाट भृगु र हातबाट क्रतुं ऋषि जन्मिनुभयो । 


४  न जज्ञे भ ९ ९८ 
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः क्णयोक्रैषिः। 
अ्गिरा मुखतोऽक्ष्णो ऽत्रिमंरीचिमंनसो ऽभवत् ॥ २४॥ 


पदार्थ 

नाभितः  नाभिप्रदेशबाट ऋषिः  ऋषि जन्मिनुभयो मनसः  मनबाट 
पुलहः  पुलह मुखतः  मुखबाट मरीचिः  मरीचि ऋषि 
जज्ञे  जन्मिनुभयो अर्गिराः  अङ्गिरा अभवत्  जन्मिनुभयो 
कणंयोः  कानबाट अक्ष्णः  आंखाबाट 

पुलस्त्यः  पुलस्त्य अत्रिः  अत्रि 





ताक्यार्थ नाभिप्रदेशबाट पुलह र कानबाट पुलस्त्य ऋषि जन्मिनुभयो । यस्ते मुखबाट अङ्गिरा, 
आंँखाबाट अत्रि र मनबाट मरीचि ऋषि जन्मिनुभयो । 


धमः स्तनाद् दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् । 
अधमः पृष्ठतो यस्मान्मृत्यु्खोकभयङ्करः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

दक्षिणतः  दाहिने नारायणः  नारायण लोकभयङ्करः  संसारलाई नै डर 
स्तनात्  स्तनबाट जन्मिनुभयो प्रदान गर्ने 

घमः  धर्म जन्मिनुभयो पृष्टतः  ढाडबाट मृत्युः  मृत्यु जन्म्यो 

यत्र  जुन धर्मबाट अधमः  अधर्म जन्मियो 

स्वयम्  स्वयं यस्मात्  जुन अधर्मबाट 





ताक्यार्थ दाहिने स्तनबाट धर्म जन्मिनुभयो जुन धर्मबाट स्वयं नारायण जन्मिनुभयो ढाडबाट 
अधर्म जन्मियो जुन अधर्मबाट संसारलाई नै डर प्रदान गर्ने मृत्यु जन्म्यो । 


हृदि कामो श्रुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात्। 


आस्याद् वाविसिन्धवो मेदरान्निऋतिः पायोरघाश्रयः ॥ २६॥ 
पदार्थ 
हृदि  हृदयबाट 


कामः  काम रुवः  भूमध्यनाट 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


क्रोधः  क्रोध वाक्  वाग्देवी 
अधरदच्छदात्  तल्लो ओख्बाटपमिदरात्  लिङ्गबाट 
लोभः  लोभ सिन्धवः  समुद्रहरू 
आस्यात्  मुखबाट पायोः  गुदद्रारबाट 


७२९५ 
अध्याय १२ 
अघाश्रयः  पापको आश्रय 


निरतिः  नि्ऋतिको उत्पत्ति 
भयो 





ताक्यार्थ हदयबाट काम, भ्रूमध्यबाट क्रोध, तल्लो ओठबाट लोभ, मुखबाट वाग्देवी, लिङ्गबाट 
समूद्रहरू र गुदद्वारबाट पापको आश्रय निर्तऋतिको उत्पत्ति भयो । 


छायायाः कदमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः । 
मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७॥ 


पदार्थ 
छायायाः  छायाबाट प्रभुः  सर्वसमर्थ हूनुभयो   शरीरबाट 
कदंमः  कर्दम विश्चकृतः  विश्वरचयिता इदं  यो 





जज्ञे  जन्मिनुभयो उहाँ ब्रह्माको जगत्  समस्त संसार 
य जज्ञ  

देवहूत्याः  देवहूतिको मनसः  मनबाट जज्ञे  उत्पन्न भयो 
पतिः  पति र च र 


ताक्यार्थ छायाबाट कर्दम जन्मिनुभयो, उह देवहूतिको पति र ॒सर्वसमर्थ॒हुनुभयो। 
विश्वरचयिता ब्रह्माको मनबाट र शरीरबाट यो समस्त संसार उत्पनन भयो । 


वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्मूह॑रतीं मनः। 
अकामां चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम् ॥ २८॥ 
पदार्थ 
क्षत्तः  हे विदुरजी हरतीं  हरण गर्ने वाचं  सरस्वतीलाई 
सकामः  कामनायुक्त तन्वीं  सुन्दरी तथापि चकमे इति  चाहनुभयो भन्ते 
स्वयम्भूः  ब्रह्माजीले अकामां  कामवासनारहित नः  मैले 
मनः  मन दुहितरं  आफ्नी पुत्री श्रुतम्  सुनेको छु 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! कामनायुक्त ब्रह्माजीले मनहरण गर्न सुन्दरी तथापि कामवासनारहित 
आफ्नी पत्री सरस्वतीलाई चाहनुभयो भन्ने मेले सुनेको दु । 


तमधरं कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः। 
मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात् प्रत्यबोधयन् ॥ २९॥ 


पदार्थ 


अधमे  अधर्मयुक्त कर्ममा कृतमतिं  बुद्धि लगाने तम्  त्यस्ता 


रालानन्द्री लीक 


७२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पितरं  पितालाई सुताः  ब्रह्माजीका छोरा विश्रम्भात्  विश्वासपूर्वक 

  राम्रोसंग 

विलीक्य  देखेर मुनयः  मुनिहरूले राम्रोसंग 

मरीचिमुख्याः  मरीचि आदि प्रत्यबोधयन्  सम्ष्ाए 


ताक्यार्थ अधर्मयुक्त कर्ममा बुद्धि लगाउने त्यस्ता पितालाई देखेर मरीचि आदि ब्रह्माजीका 
छोरा मुनिहरूले विश्वासपूर्वक राम्नोसंग सम्णाए। 


न 


नैतत् पूर्वैः कृतं त्वये न करिष्यन्ति चापरे । 
यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृद्याङ्गजं प्रभुः ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

प्रमुः  सर्वसमर्थ भरईकन पनि दुहितरं  पुत्रीसंग न कृतं  गरिएको थिएन 
अङ्गजं  कामवासनालाई गच्छेः  जानुहुन्छ अपरे च  पछि हुनेले 
अनिगृह्य  नियन्त्रण नगरी एतत्  यो दुष्कर्म च  पनि 

यःजो त्वत्  तपार्ईभन्दा अरू न करिष्यन्ति  ग्नैनन् 
त्वं  तपाई पूर्वैः  पहिलेका ब्रह्माहरूले 





वाक्यार्थ सर्वसमर्थं भरईकन पनि कामवासनालाई नियन्त्रण नगरी तपाई पूत्रीसंग जानृहुन्छ । यो 
दुष्कर्म तपाईभन्दा अरू पहिलेका ब्रह्माहरूद्वारा गरिएको धिएन, पछि हूनेले पनि गनेन । 


तेजीयसामपि   न सु   जगद्गरो 
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुशटोक्यं जगद्गरो । 
यद्त्तमनुतिषठन् वे लोकः क्षेमाय कल्पते ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

जगद्गुरोः  हे जगदगुरु एतत्  यस्तो दुष्कर्म ।  निश्चय ने 
ब्रह्माजी न सुश्छोक्यं  शोभा दिंदैन लोकः  प्राणी 

हि  निश्चय नै यद्रूत्  जुन क्षेमाय  कल्याण 
तेजीयसाम्  अति तम्  तपारईहरूको त्यस्तो कल्पते  प्राप्त गर्द 
तेजस्वीहरूको लागि आचरणलाई 

अपि  पनि अनुतिष्ठन्  अनुकरण गर्दै 





ताक्यार्थ हे जगदगुरु ब्रह्माजी ! निश्चय नै अति तेजस्वीहरूका लागि पनि यस्तो दुष्कर्म शोभा 
दिदेन । तपार्ईहरूको राम्रो आचरणलाई अनुकरण गर्दै निश्चय नै प्राणी कल्याण प्राप्त गर्द । 


 . ५  भ  
तस्म नम भगवतं य इद् स्वन रचा । 


आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धमं पातुमर्हति ॥ ३२॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


यः  जुन भगवान्ले 
आत्मस्थं  आफैमा रहेको 
इदं  यस जगत्लाई 

स्वेन  आपन 

रोचिषा  शक्तिको माध्यमले 


श्रीमद्भागवत 


व्यञ्जयामास  अभिव्यक्त 
गर्नुभयो 

तस्मे  त्यस्ता 

भगवते  भगवान्लाई 
नमः  नमस्कार गर्व 


७२७ 


अध्याय १२ 
सः  उहाँ प्रभु 
घमं  धर्मलाई 
पातुम्  बचाउन 


अहेति  समर्थ हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ जो भगवान्ले आर्फैमा रहेको यस जगत्लाई आफ्नै शक्तिका माध्यमले अभिव्यक्त 
गर्नुभयो त्यस्ता भगवान्लाई नमस्कार गर्दह्ु। उहाँ प्रभ धर्मलाई बचाउन समर्थ हुनुहुन्छ । 


स इत्थं गुणतः पुत्रान् पुरो दुष्ट्वा प्रजापतीन् । 
प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा ॥ 
तां दिशो जगृहुघोरां नीहारं यद्विदुस्तमः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

इत्थं  यस्तो प्रजापतिः  ब्रह्माजीले दिशः  दिशाहरूले 
गृणतः  भन्दे गरेका तदा  त्यस समयमा जगृहुः  ग्रहण गरे 
पुत्रान्  आपफ्ना छोरा व्रीडितः  लाज मानी यत्  जसलाई 
प्रजापतीन्  प्रजापतिहरूलाई तन्वं  त्यो शरीरलाई नीहारं  कुहिरोरूप 
पुरः  अगाडि तत्याज  त्याग गर्नुभयो तमः  अन्धकार 
दुष्ट्वा  देखेर तां त्यो विदुः  भन्दछन् 
सः  उहाँ घोरां  घोर शरीरलाई 





ताक्यार्थ यस्तो भन्दै गरेका आप्ना छोरा प्रजापतिहरूलाई अगाडि देखेर उहाँ ब्रह्माजीले त्यस 
समयमा लाज मानी त्यस शरीरलाई त्याग गर्जुभयो । त्यस घोर शरीरलाई दिशाहरूले ग्रहण गरे 
जसलाई कुहिरोरूप अन्धकार भन्दछन् । 


कदाचिद् ध्यायतः सुवेदा आसंश्चतुमुंखात्। 
कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ २४ ॥ 





पदार्थ 

कदाचित्  एक पटक लोकान्  लोकटरूलाई खष्टुः  ब्रह्माजीका 

अहं  म कथं  कसरी चतुमुंखात्  चार मुखनाट 
यथा पुरा  पहिले जस्तै गरी स्रक्ष्यामि  सृष्टि गरौँला भनी विदाः  वेदहरू 
समवेतान्  सुव्यवस्थित ध्यायतः  विचार गर्दै गरेका आसन्  उत्पनन भए 


ताक्यार्थ एक पटक म पहिले जस्त गरी सुव्यवस्थित लोकहरूलाई कसरी सृष्टि गरौँला भनी 
विचार गर्दै गरेका ब्रह्माजीका चार मुखबाट वेदहरू उत्पन्न भए । 


रालानन्द्री लीक 


७२८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ट   न्त् र 
चातुहत्रं कम॑तन्त्रमुपवेदनयेः सह । 
धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथेवाश्रमवृत्तयः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

उपवेदनयेः  उपववेद र कमंतन्त्रम्  यज्ञविस्तार आश्रमवृत्तयः  आश्म र 
न्यायशास्त्र घमंस्य  धर्मका तिनका वृत्तिहरू यी सब 

सह  संगसंगे चत्वारः  चार पदार्थहरू ब्रह्माजीका मुखबाट 
चातुर्होत्रं  होता, उद्गाता, पादाः  पाउहरू प्रकट भए 

अध्वर्युर ब्रह्मा यी चार तथा एव  त्यसै गरी 

ऋत्विक्को कर्म 





वाक्यार्थ उपववेद र न्यायशास्त्रसंगसंगे होता, उद्गाता, अध्वर्युर ब्रह्मा यी चार ऋत्विक्को 
कर्म, यज्ञविस्तार, धर्मका चार पाउहरू त्यसै गरी आश्रम र तिनका वृत्तिहरू पनि ब्रह्माजीका 
मुखबाट प्रकट भए। 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 

नर  श्वसृजामीरो त वेदादीन्  सृजत् 
सवेवि मुखतोऽसृजत्। 
यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे बरूहि तपोधन ॥ ३६॥ 


पढार्थ 

तपोधन  हे तपोधन भत्रेयजी ।  ब्रह्माजीले असृजत्  प्रकट गर्नुभयो 
वे  निश्चयनै वेदादीन्  वेदहरूलाई तत्  त्यो सवै कुरा 
विश्वसृजाम्  विश्वरचना गर्ने मुखतः  मुखबाट मे  मलाई 
प्रजापतिहरूका लागि असृजत्  प्रकट गर्नुभयो बरूहि  बताउनुहोस् 

सः  उहाँ येन  जुनजुन मुखले 

ईशः  सर्वसमर्थ यत् यत्  जुनजुन शास्त्रलाई 





ताक्यार्थ हे तपोधन मेत्रेयजी ! निश्चय नै विश्वरचना गर्न प्रजापतिहरूका लागि सर्वसमर्थ 
ब्रह्माजीले वेदहरूलाई आप्ना मुखबाट प्रकट गर्जुभयो । जुनजुन मुखले जुनजुन शास्त्रलाई प्रकट 
गर्नुभयो त्यो सवै कुरा मलाई बताउनुहोस् । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
ऋग्ययुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूवीदिभिुखेः। 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


७२९ 


अध्याय १२ 


शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात् कमात् ॥ ३७॥ 


पदार्थ 

पूवौदिभिः  पूर्वं आदि शास्त्रम्  होताको कर्मशास्त्र 
मुखेः  मुखबाट क्रमशः इज्यां  अध्वर्युको कर्म इन्या 
ऋग्यजुःसामाथवांख्यान्  ऋक, स्तुतिस्तोमं  उदगाताको कर्म 
यजु, साम र अथर्वनामक स्तुतिस्तोम 

वेदान्  वेदहरू र 





प्रायश्चित्तं  ब्रह्माको कर्म 
प्रायश््चित्तलाई समेत 
क्रमात्  क्रमशः 
न्यधात्  बनाउनुभयो 


ताक्यार्थ पूर्वं आदि मुखबाट क्रमशः ऋक्, यजु, साम र अथर्वनामक वेदहरू र होता, अध्वर्यु 


उद्गाता र ब्रह्माको कर्मलाई समेत बनाउनुभयो । 


यह  धनुर्वेदं य  गान्धर्व उक 
आयुवद् षलुवद् गान्यव वदमात्मनः । 


स्थापत्यं चासृजट् वेदं कमात् पूवौदिभिर्मुखेः 


॥ ३८ ॥ 


पूवादिभिः  पूर्वादि 
मुखेः  मुखबाट 
असृजत्  बनाउनुभयो 





पदढार्थ 
आयुवेद  आयुर्वेद च  पनि 
धनुर्वेदं  धनुर्वेद स्थापत्यवेदम्  स्थापत्यवेदलाई 
गान्धवं  गान्धर्व क्रमात्  क्रमैसंग 
वेदं  वेद आत्मनः  आपना 
ताक्यार्थ आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद, स्थापत्यवेद क्रमेसंग आपफ्ना पूर्वादि मुखबाट 
बनाउनुभयो । 
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः । 
सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सवंदशंनः ॥ २९॥ 
पदार्थ 


सव॑दशंनः  सर्वद्रष्टा पञ्चमं  पांचौँ 

ईश्वरः  विश्वनियन्ता ब्रह्माजीले वेदम्  वेदलाई 
इतिहासपुराणानि  सरवैभ्यः  सबैतिरको 
इतिहासपुराणरूप वक्त्रेभ्यः  मुखहरूबाट 


एव  ने 
ससृजे  रचना गर्नुभयो 





ताक्यार्थ सर्वद्रष्टा, विश्वनियन्ता ब्रह्माजीले इतिहासपुराणरूप पाँचौँ वेदलाई सबैतिरको 


मुखहरूबाट नै रचना गर्नुभयो । 


षोडरयुक्थो पू्ववक्त्रात् पुरीष्यग्नष्टतावथ । 


रालानन्द्री लीक 


७३० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


आप्तोयांमातिरात्रो च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसै गरी पुरीष्यग्निष्टुतो  चयन र सगोसवम्  गोसव यज्ञसहित 
पूवंवक्त्रात्  पूर्वमुखनबाट अग्निष्टोम दक्षिणबाट वाजपेयं  वाजपेयलाई पनि 
षोडदयुक्थो  षोडशी र आप्तोरयांमातिरात्रो  आप्तोर्याम उत्तर मुखबाट रचना गर्मुभयो 
उक्थकर्म र अतिरात्रकर्म पश्चिमबाट र 





ताक्यार्थ त्यसै गरी पूर्वमुखबाट षोडशी र उक्थकर्म, दक्षिण मुखबाट चयन र अग्निष्टोम 
पश्चिमबाट आप्तोर्याम र अतिरात्रकर्म, उत्तरमुखबाट गोसव यज्ञसहित वाजपेय यज्ञको रचना 
गर्नुभयो । 


विद्या दानं तपः सत्यं धम॑स्येति पदानि च। 
आश्रमांश्च यथासङ्ख्यमसृजत् सह वृत्तिभिः ॥ ५१॥ 


पढार्थ 

घमंस्य  धर्मका इति  यी चारओटा आश्रमान् च  ब्रह्मचर्य आदि 
विद्या  विद्या पदानि  पाउहरू पनि चार आश्रमहरूलाई 

दानं  दान वृत्तिभिः  आआफ्ना धर्म॑ च  पनि 

तपः  तपस्या सह  सहित यथासङ्ख्यम्  पूर्वादिक्रमले 
सत्यं  सत्यसमेत असृजत्  रचना गर्नुभयो 





ताक्यार्थ धर्मका विद्या, दान, तपस्या, सत्यससमेत यी चारओट पाउहरू र आआप्ना 
धर्मसहित ब्रह्मचर्य आदि चार आश्रमहरूलाई पनि पूर्वादिक्रमले रचना गर्नुभयो । 


सावित्रं प्राजापत्यं च बाह्यं चाथ बृहत्तथा । 
  रिलोञ्छ  ,  न 
वातां सञ्चयशालीन शिखोञ्छ इति वे गृहे ॥ ४२॥ 


पदढार्थ 

सावित्रं  सावित्र व्रत  आजीवनको त्रत गरी इति  कृषि, याग, 
प्राजापत्यं  एक वर्षको चार वृत्ति ब्रह्मचारीको अयाचितवृत्ति, सिलो खोजेर 
प्राजापत्य त्रत तथा  त्यसै गरी जीविका चलाउने खालका 
ब्राह्यं  वेदाध्ययनपर्यन्त गरिने वे  निश्चय नै वृत्तिहरू 

त्रत गृहे  गृहस्थाश्चममा बस्नेहरूको च  पनि क्रमशः जन्मे 
अथ  अनि वातांसञ्चयरालीनरिलोञ्छः 





रालानन्द्री लीक 


७३९१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ताक्यार्थ ब्रह्मचारीले गर्नुपर्ने सावित्र व्रत, एक वर्षको प्राजापत्य ब्रत, वेदाध्ययनपर्यन्त गरिने 
त्रत, आजीवनको त्रत गरी चार वृत्ति, त्यसै गरी गृहस्थाश्रममा बस्नेहरूको कृषि, याग, 
अयाचितवृत्ति, सिलो खोजेर जीविका चलाउने खालका वृत्तिहरू पनि क्रमशः जन्मे। 

न्द   न्त, 

वखानसा बारखल्यदुम्बराः फनपा वन । 


त   अ     न, 
न्यास कुटीचक  पूव बह्वद् हसनात्करया ॥ ४२ ॥ 


पदढार्थ 

्  ५     न्त  
वने  वानप्रस्थहरूको न्यासे  संन्यासमा पनि हंसनिष्क्यो  हंस र 
वैखानसा  वैखानसवृत्ति पूर्वं  पूर्वतः निष्क्रियवृत्ति गरी चार वृत्ति 


बारखिल्यो  बालखिल्यवृत्ति कुटीचकः  कुटी बनाई रहने क्रमशः उत्पन्न भए 
ओदुम्बराः  ओदुम्बर वृत्ति व्यक्ति 

फेनपाः  फेनपवृत्ति यी चार बह्मोदः  बहूदक नामक 
वृत्ति र ज्ञानप्रधान वृत्ति 
ताक्यार्थ वानप्रस्थहरूको वैखानसवृत्ति, बालखिल्यवृत्ति, ओदुम्बरवृत्ति, फेनपवृत्ति गरी चार 
वृत्ति, संन्यासमा पनि कुटी बनाई रहने वृत्ति, बहूदक नामक ज्ञानप्रधान वृत्ति, हंस र निष्क्रियवृत्ति 
गरी चार वृत्ति क्रमशः उत्पन्न भए। 





आन्वीक्षिकी त्रयी वातां दण्डनीतिस्तथेव च । 
एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवो द्यस्य दहतः ॥ ४४ ॥ 





पदढार्थ 

हि  निश्चय नै त्रयी  कर्मविद्या एवं  यसै गरी 

अस्य  ब्रह्माजीको वातां  कृषि आदि विद्या व्याहृतयः च  भूः, भुवः, स्वः, 
दहतः  हदयबाट तथा एव  त्यसै गरी महः गरी चार व्याहूतिहरू समेत 
प्रणवः  ओङ्ारघ्वनि दण्डनीतिः  राजनीतिविद्या आसन्  जन्मे 

आन्वीक्षिकी  मोक्षविद्या च  अनि 


ताक्यार्थ यस्ते ब्रह्माजीको हृदयबाट ओड्ारघ्वनि, मुखबाट मोक्षविद्या, कर्मविद्या, कृषि आदि 
विद्या त्यसै गरी राजनीतिविद्या र भूः, भुवः, स्वः, महः गरी चार व्याहृतिहरू समेत जन्मे । 


तस्योष्णिगासील्लोमभ न भ भ, क 
ल्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः। 


्रष्टम्मांसात् स्तुतोऽनुष्ट्नगत्यस्थ्नः प्रजापतेः ॥ ४५॥ 
पढार्थ 
तस्य  उह व्यापक विभोः  ब्रह्माजीको लोमभ्यः  रौहरूबाट 


रालानन्द्री लीक 


७३२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
उष्णिक्  उष्णिक् छन्द स्तुतः  स्नायुबाट अस्थ्नः  हाडवबाट 

त्वचः  छालाबाट चाहं अनुष्टुप्  अनुष्टुप् छन्द जन्मियो जगती  जगती छन्द 

गायत्री  गायत्री छन्द त्यसै गरी आसीत्  जन्मियो 


मांसात्  मांसबाट 
रिष्टुप्  त्रिष्टुप् छन्द 


प्रजापतेः  ब्रह्माजीको 





ताक्यार्थ ती व्यापक ब्रह्माजीका रौँहरूबाट उष्णिक् छन्द र छालाबाट गायत्री छन्द मांसबाट 
त्रिष्टुप् छन्द जन्मियो । स्नायुबाट अनुष्टुप् छन्द जन्मियो त्यसै गरी ब्रह्माजीको हाडबाट जगती छन्द 
जन्मियो । 


मज्जायाः पड्रुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत्। 
स्परास्तस्याभवज्जीव  अ उदाहत 
स्पशंस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृत ॥ ४६॥ 


पदार्थ 

मज्जायाः  मनज्जाबाट अभवत्  जन्मियो   शरीर 
पङ्कः  पंक्ति छन्द तस्य  ब्रह्माजीको स्वरः  स्वरवर्ण 
उपन्ना  उत्पन्न भयो जीवः  जीव नै उदाहृतः  भनियो 
प्राणतः  प्राणबाट स्पशः  स्पर्श वर्ण 

वृहती  बृहती छन्द अभवत्  भयो 





वाक्यार्थ ब्रह्माजीको मज्जाबाट पंक्ति छन्द उत्पन्न भयो । प्राणबाट बृहती छन्द जन्मियो । 
ब्रह्माजीको जीव नै स्पर्शवर्ण भयो । शरीर स्वरवर्ण भनियो । 


उर्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्तःस्था बलमात्मनः। 
स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ॥ ४७॥ 


पदार्थ 

आत्मनः  ब्रह्माजीको बलम्  बललाई विहारेण  क्रीडानाट 
इन्द्रियाणि  इन्द्ियहरूलाई अन्तःस्था  अन्तःस्थ वर्ण सप्त  सात स्वरहरू 
उष्माणम्  उष्मवर्ण भन्दछछन् स्वराः  स्वरहरू 
आहुः  भन्दचछन् प्रजापतेः  ब्रह्माजीका भवन्ति स्म  बन्दछन् 





वाक्यार्थ ब्रह्माजीको इन्द्रियहरूलाई उष्मावर्ण भन्दछन्। 
ब्रह्माजीका क्रीडाबाट सात स्वरहरू बन्दछन् । 


बललाई अन्तःस्थवर्ण भन्दछन् 


रब्दबह्यात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः। 
ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्तयुपवंहितः ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


७२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदढार्थ 

व्यक्ताव्यक्तात्मनः  व्यक्त वैखरीपरः  पर रहेको विततः  इन्द्रादि देवताको 
वाणी र अव्यक्त प्रणवरूप ब्रह्म  ब्रह्मस्वरूप नै रूपमा फेलिएको 

तस्य  उहाँ नानाराक्तयुपवृंहितः  विभिनन॒ अवभाति  देखिन्छ 
शाब्दबह्यात्मनः  शब्दब्रह्मरूप शक्तिहरुद्रारा युक्त भई 

ब्रह्माजीभन्दा 





ताक्यार्थ व्यक्त वैखरी वाणी र अव्यक्त प्रणवका रूपमा रहनुहुने उहाँ शब्दब्रह्मरूप ब्रह्माजीभन्दा 
पर रहेको ब्रह्मस्वरूप नै विभिन्न शक्तिहरुद्रारा युक्त भई इन्द्रादि देवताका रूपमा फैलिएको 
देखिन्छ । 


 ९   
ततोऽपरामुपादाय स सगांय मनो दधे । 
ऋषीणां भूरिवीयांणामपि सगंमविस्तृतम् ॥ ४९॥ 


पढार्थ 

सः  उहाँ ब्रह्माजीले मनः  मन सग॑म्  सृष्टि 

ततः  त्यसपच्ि द्धे  दिनुभयो अविस्तृतम्  विस्तार भएको 
अपराम्  अर्को शरीर भूरिवीयांणाम्  धेर पराक्रम हुने थिएन 

उपादाय  लिएर ऋषीणां  ऋषिहरूको 

सगांय  सुष्टिको लागि अपि  पनि 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले त्यसपच्छि अर्को शरीर लिएर सृष्टिकोमा मन लगाउनुभयो । धरे पराक्रम हुने 
ऋषिहरूको सुष्टिको भने विस्तार भएको थिएन। 


ज्ञात्वा तद्धदये भूयश्चिन्तयामास कोरव । 
अहो अदुभुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा ॥ ५०॥ 





पदढार्थ 

कोरव  हे कुरुवंशीय विदुरजी चिन्तयामास  विचार गर्न किनभने 

तत्  त्यो कुरा थाल्नुभयो मे  मैले 

ज्ञात्वा  बुखी अहो  अहो नित्यदा  निरन्तर 

हृदये  मनमनै एतत्  यो व्यापृतस्य अपि  प्रयास गर्दा 
भूयः  फेरि अदुभुतम्  आश्चर्य छ अपि  पनि सृष्टि हदैन 


ताक्यार्थ हे कुरुवंशीय विदुरजी! त्यो कुरा बुरी ब्रह्माजीले फेरि मनमनै विचार गर्न 
थाल्नुभयो अहो यो आश्चर्य छ, किनभने मैले निरन्तर प्रयास गर्दा पनि सृष्टि हदेन। 


रालानन्द्री लीक 


७३० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
र ह्येधन्ते प्रजा   
न द्यन्त व्रजा नून द्वमत्र वघातकम् । 
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा ॥ ५९॥ 
कस्य रूपममभूद् दधा यत् कायमभिचक्षते । 
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५२॥ 
पढार्थ 
प्रजाः  प्राणीहरू अवेक्षतः  विचार गरिरहनु कायम्  काय 
न एषन्ते  बददैनन् भएका अभिचक्षते  भन्दछन् 
नूनं  निश्चय नै तस्य  उहाँ ताभ्यां  ती दुई 
दैवम्  दैव नै कस्य  ब्रह्माजीको रूपविभागाभ्यां  विभक्त 
विघातकम्  विघ्नकर्ता हो तदा  त्यही समयमा शरीरबाट 
एवं  यसप्रकार द्विधा  दुई प्रकारको मिथुनं  स्त्रीपुरुषको जोडी 
युक्तकृतः  सृष्टि जस्तो उचित रूपम्  रूप समपद्यत  उत्पन्न भयो 
काम गर्न लागेको अभूत्  भयो 
दैवं  देवको विषयमा यत्  जसलाई 





ताक्यार्थ प्राणीहरू बददेनन्। निश्चय नै देव नै विघ्नकर्ता हो भन्ने विचार गरी सृष्टिरूप उचित 
काम गर्न लागेको दैवको विषयमा विचार गरिरहनुभएका उहाँ ब्रह्माजीको त्यही समयमा दुई 
प्रकारको रूप भयो । यसलाई काय भनियो। ती दुई विभक्त शरीरबाट स्त्रीपुरुषको जोडी उत्पन्न 
भयो । 

यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् । 


स्त्री यासीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मनः ॥ ५३॥ 





पढार्थ 

तत्र  ती जोडीमध्ये स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव नामक आसीत्  हुनृहन्थ्यो उहाँ 
यः  जुन मनुः  मनु महात्मनः  महात्मा मनुका 
पुमान्  पुरुष उत्पनन हुनुभयो अभूत्  हुनुभयो रातरूपाख्या  शतरूपा नाम 
सः  उहाँ या जुन भएकी 

स्वराट्  सार्वभौम स्तरीन्स्त्री महिषी  रानी हुनुभयो 


ताक्यार्थ ती जोडीमध्ये जुन पुरुष उत्पनन हुनुभयो उहाँ सार्वभौम स्वायम्भुव नामक मनु हनुभयो 
जुन स्त्री हुनुहन्थ्यो उहाँ महात्मा मनुका शतरूपा नाम भएकी रानी हुनुभयो । 


तदा मिथुनधर्मेण प्रजा द्येधाम्बभूविरे । 


रालानन्द्री लीक 


७२५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् ॥ ५४ ॥ 

पदार्थ 

तदा  त्यसपछि सः  उहाँ मनुले अपत्यानि  सन्ततिहरू 

मिथुनधर्मेण  मेथुनसृष्टद्रारा अपि  पनि अजीजनत्  जन्माउनुभयो 

प्रजाः  प्राणीहरू रातरूपायां  आपनी रानी 

हि  निश्चय नै शतरूपामा 

एधाम्बभूविरे  बदन थाले पञ्च  पांच 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि मेथुनसृष्टिद्रारा प्राणीहरू निश्चय नै बदन थाले । उहाँ मनुले पनि आफ्नी 
रानी शतरूपामा पांच सन्ततिहरू जन्माउनुभयो । 


प्रियतोत्तानपादो तिखः कन्याश्च भारत । 


आकूतिरदैवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५५॥ 
पदार्थ 
सत्तम  हे श्रेष्ठ   प्रियत्रत र॒ प्रसूतिः  प्रसूति नामकी 
भारत  विदुरजी उत्तानपाद दुई जना छोरा अनि तिखः  तीनवटी 
ती सन्ततिमध्ये आकूतिः  आकूति कन्याः च  छोरीहरू पनि 
देवहूतिः  देवहूति उत्पन्न भए 





ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ विदुरजी ! ती सन्ततिमध्ये प्रियव्रत र उत्तानपाद दुई जना छोरा अनि आकूति, 
देवहूति र प्रसूति नामकी तीनवटी छोरीहरू पनि उत्पन्न भए। 


आकूतिं रुचये प्रादात् कद॑माय तु मध्यमाम् । 
दक्षायादात् प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५६ ॥ 


पढार्थ 

आकूतिं  आकूति तु  चाहं अदात्  दिनुभयो 

रुचये  रुचिनामक प्रजापतिका मध्यमाम्  माहिली देवहूति यतः  जुन कन्याहरूबाट 
लागि दिनुभयो त्यस्तै जगत्  समस्त संसार 
प्रादात्  दिनुभयो द्क्षाय  दक्षको लागि आपूरितं  भरपूर्ण भयो 
कदंमाय तु  कर्दमजीलाई प्रसूतिं  प्रसूति 





ताक्यार्थआकूति रुचिनामक प्रजापतिका लागि दिनुभयो । कर्दमजीलाई चाहं माहिली देवहूति 
दिनुभयो त्यस्ते दक्षका लागि प्रसूति दिनुभयो । जुन कन्याहरूबाट समस्त संसार भरिपूर्ण भयो । 


रालानन्द्री लीक 


७२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रानानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ न घ्याय 
अथ नयादरशाऽव्याय 
वराह अवतारको कथा 
श्रीडुक उवाच शुकदेवजीले भन्नुभयो 
निरम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप । 


भूयः पप्रच्छ कोरव्यो वासुदेवकथादुतः ॥ १॥ 
पदार्थ 
नृप  हि राजा निरम्य  सुनेर 
वदतः  कथा भन्दे गर्नुभएका वासुदेवकथादृतः  भगवान् 
मुनेः  मुनि मत्रेयजीबाट वासुदेवको कथामा अत्यन्त 





पुण्यतमां  पुण्यमय आदर गर्ने 
वाचं  कथा कोरव्यः  विदुरजीले 


॥ 
॥॥ 


भूयः  फेरि 
पप्रच्छ  सोध्नुभयो 


७३७ 


अध्याय १३ 


यो 


ताक्यार्थ हे राजा ! कथा भन्दै गर्नुभएका मुनि मैत्रेयजीबाट भगवानूसम्बन्धी पुण्यमय कथा 
सुनेर भगवान् वासुदेवको कथामा अत्यन्त आदर गर्ने विदुरजीले फेरि सोध्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 


स वे स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः। 


प्रतिरभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ 
पदार्थ 
मुने  हे भैत्रेयजी स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव 
ष 
वे  निश्चयने सम्राट्  राजा मनुले 
स्वयम्भुवः  ब्रह्माजीका प्रियां  प्यारी 
प्रियपुत्रः  प्यारा छोरा पत्नीं  पत्नी शतरूपालाई 
सः  उहाँ प्रतिलभ्य  पाएर 





२॥ 

ततः  त्यसपछि 
क्रि के 

चकार  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! ब्रह्माजीका प्यारा छोरा उहाँ स्वायम्भुव राजा मनुले प्यारी पत्नी 


शतरूपालाई पाएर त्यसपछि केके गर्नुभयो ? 


चरितं तस्य राजर्षैरादिराजस्य सत्तम । 


बरूहि मे श्रदधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसो ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


७३८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ 

सत्तम  हे सज्जनधेष्ठ चरितं  जीवनवृत्त 
राजर्षेः  राजर्षि श्रदधानाय  श्रद्धालु 
आदिराजस्य  पहिला सम्राट् मे  मेरा लागि 


तस्य  स्वायम्भुव मनुको बूहि  बताउनुहोस् किनभने 





अध्याय १३ 


हि  निश्चय नै 

असो  उहाँ राजा 
विष्वक्सेनाश्रयः  भगवान्का 
भक्त हुनुहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ हे सज्जनश्रेष्ठ ! पहिला सम्राट् राजर्षिं स्वायम्भुव मनुको जीवनवृत्त श्रद्धालु मेरा 
लागि बताउनुहोस् किनभने निश्चय नै उहाँ राजा भगवान्का भक्त हुनुहुन्थ्यो । 


श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य 
नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽथंः। 
तत्तदुगणानुश्रवणं मुकुन्द् 
पादारविन्दं हृदयेषु येषाम् ॥ ४॥ 
पदार्थ 
ननु  अवश्य पनि सूरिभिः  विद्रानहरूद्रारा 


पुंसां  मानिसहरूले ईडितः  बताइएको 
सुचिरश्रमस्य  धेरै परिशरमपूर्वक।अथंः  प्रयोजन 

शरुतस्य  वेदादि शास्त्रपठनको येषाम्  जुन भक्तहरूको 
अञ्जसा  मुख्य हृदयेषु  हृदयभित्र 





मुकुन्दपादारविन्दं  भगवान्को 
चरणकमल छ 

तत्तद्गुणाुश्रवणं  त्यस्ता 
भक्तहरूको गुणश्रवण गर्नु नेहो 


वाक्यार्थ विद्रानूहरूले बताएनुसार मानिसहरूले नै धेर परिश्रमपूर्वक वेदादि शास्त्र पटनुको 
मुख्य प्रयोजन जुन भक्तहरूको हदयभित्र भगवान्को चरणकमल छ त्यस्ता भक्तहरूको गुणश्चरवण 


गर्नुनेहो। 
श्रीड्ुक उवाच शुकदेवजीले भननभयो 
इति ब्खुवाणं विदुरं विनीतं 
सहस्रशीष्णंश्चरणोपधानम् । 
प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां 
प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५॥ 
पदार्थ 
इति  यस्तो बरुवाणं  भनिरहनुभएका 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


सहस्रशीष्णंः  हजारी शिरवाला विदुरं  विदुरजी लाई 


भगवान्को 


भगवत्कथायां  भगवान्को 


चरणोपधानम्  चरणमा ञाचत्रयकथा 


गर्ने 
विनीतं  अत्यन्त नम्र 


प्रणीयमानः  भन्न प्रेरित 
गरिनुभएका 


७३९ 
अध्याय १३ 


मुनिः  भेत्रेयजीले 
प्रहृष्टरोमा  रँ प्रफुल्लित 
नादे 

अभ्यचष्ट  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ यस्तो भनिरहनुभएका भगवानूको चरणका सेवक र अत्यन्त नम्र विदुरजीलाई 
भगवान्को कथा भन्न प्रेरित गरिनुभएका मैत्रेयजीले खुसी हदे भन्नुभयो । 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
यदा स्वभायंया साधं जातः स्वायम्भुवो मनुः । 
प्राञ्जलिः प्रणतश्चेदं वेदगभ॑ंमभाषत ॥ ६॥ 


पदार्थ 

यदा  जुन समयमा साधं  साथ वेदगर्भम्  ब्रह्माजीलाई 
स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव जातः  उत्पन्न हुनुभयो त्यस इदं  यस्तो 

मनुः  मनु समयमा अभाषत  भन्नुभयो 
स्वभायंया  आफ्नी पत्नी प्राञ्जलिः  हात जोडेर 

शतरूपाका प्रणतः  प्रणाम गरी 





ताक्यार्थ जुन समयमा स्वायम्भुव मनु आप्नी पत्नी शतरूपाका साथ उत्पन्न हूनुभयो त्यस 
समयमा उहाँले हात जोडर प्रणाम गरी ब्रह्माजीलाई यस्तो भन्नुभयो । 


त्वमेकः सवभूतानां जन्मकृद् वत्तिदः पिता । 
तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ 

एकः  एकमात्र वृत्तिदः  जीविका प्रदान गर्ने ते  तपाईको 

त्वम्  तपाई नै पिता  पिताजी हुनुहुन्छ शुश्रूषा  सेवा 
सवभूतानां  सम्पूर्ण तथा अपि  तर पनि केन  कुन साधनबाट 
प्राणीहरूको नः  हामी भवेत्  होला 
जन्मकृत्  रचना गर्ने प्रजानां  पुत्रहरूद्रारा 


वाक्यार्थ एकमात्र तपाई ने सम्पूर्ण प्राणीहरूको रचना गर्ने र जीविका प्रदान गर्ने पिताजी 
हुनुहुन्छ तर पनि हामी पुत्रहरूद्रारा तपाईको सेवा कुन साधनबाट होला ? 


रालानन्द्री लीक 


७० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


तद् विधेहि नमस्तुभ्यं कमंस्वीडयात्मशक्तिषु । 
यत् कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद् गतिः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

ईडय  हे पूज्य पिताजी तत्  जुन तपाईको सेवा छ यशः  कीर्ति 

तुभ्यं  तपारईलाई त्यो अमुत्र च  परलोकमा पनि 
नमः  नमस्कार छ विधेहि  बताउनुहोस् गतिः  सद्गति 
आत्मरशक्तिषु  हामीले गर्न यत्  जुन काम भवेत्  प्राप्त होस् 

सक्ने कृत्वा  गरेर 

कम॑सु  कर्ममध्ये विष्वक्  सर्वत्र संसारमा 





ताक्यार्थ हे पूज्य पिताजी तपार्ईलाई नमस्कार छ । हामी मनु र शतरूपाले गर्न सक्ने कर्ममध्ये 
जुन तपाईको सेवा छ त्यो बताउनुहोस् । जुन काम गरेर सर्वत्र संसारमा कीर्ति अनि परलोकमा 
पनि सद्गति प्राप्त होस् । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद् वां क्षितीश्वर । 
यन्निव्यंलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनापिंतम् ॥ ९॥ 


पढार्थ 

क्षितीश्वर  पृथिवीका मालिक स्वस्ति  कल्याण शाधि इति  आज्ञा दिनुहोस् 
तात  हे बाबु स्तात्  होस् भनी 

तुभ्यम्  तिमीबाट यत्  किनभने आत्मना  आफैले 

अहं  म निव्यंलीकेन  निष्कपट अपिंतम्  आत्मसमर्पण गय्यौ 
प्रीतः  प्रसनन छु हृदा  चित्तले 

वां  तिमी दुर्ईदको मा  मलाई 





ताक्यार्थ पृथिवीका मालिक हे बाबु! तिमीबाट म प्रसन्न छ्ु। तिमी दुरईहको कल्याण होस् । 
किनभने निष्कपट चित्तले मलाई आज्ञा दिनुहोस् भनी आफैले आत्मसमर्पण गय्यौ । 


एतावत्यात्मजेर्वीरि    , 
ए काया हयपाचातसुरा । 


  


रात्त्यव्रमत्तमृद्यत सादर गतमत्सरः ॥ ९० ॥ 


पदार्थ 
वीर  हे वीरघरेष्ठ गतमत्सरैः  ई्यको भाव अप्रमत्तैः  सावधान भई 
आत्मजैः  छोराहरूले नराखी शक्तया  शक्तिअनुसार 


रालानन्द्री लीक 


७९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
सादरं  आदरपूर्वक एतावती  यति कायां  गर्नुपर्दछछ 
गृह्येत  मातापिताको उपदेश अपचितिः  सेवा 


मान्नुपर्दछ गुरो  मातापितामा अवश्य नै 
ताक्यार्थ हे वीरधेष्ठ ! छोराहरूले ईर्ष्यक भाव नराखी सावधान भई शक्तिअनुसार आदसपूर्वक 
मातापिताको उपदेश मान्नुपर्दछछ । यति सेवा मातापितामा अवश्य ने गर्नुपर्वछछ । 


स त्वमस्यामपत्यानि सदुशान्यात्मनो गुणेः। 


उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज ॥ १९॥ 
पदार्थ 
सः  मेरा प्यारा पुत्र 
त्वम्  तिमी स्वायम्भुव मनु 
गुणेः  गुणहरूद्रारा 
आत्मनः  आफू धर्मेण  धर्मपूर्वक 
सदुशानि  जस्तै गां  पृथिवीलाई 
ताक्यार्थ मेरा प्यारा पुत्र! तिमी स्वायम्भुव मनु गुणहरूद्रारा आफूजस्तै सन्ततिहरूलाई यी 
शतरूपा रानीमा उत्पन्न गरेर धर्मपूर्वक पृथिवीलाई शासन गर र विभिन्न यज्ञद्रारा भगवान् 
श्रीहरिको आराधना गर। 


अपत्यानि  सन्ततिहरूलाई 
अस्याम्  यी शतरूपा रानीमा 
उत्पादय  उत्पन्न गरेर 


रास  शासन गर र 
यन्ञेः  विभिन्न यज्ञदरारा 
पुरुषं  भगवान् श्रीहरिको 
यज  आराधना गर 





परं शुश्रूषणं मद्यं स्यात् प्रजारक्षया नृप । 
 अ प्रजाभतुंहंषीकेशो   अ  
भगवांस्ते ऽनुतुष्यति ॥ १२॥ 





पदार्थ 

नृप  हे राजा परं  सबभन्दा ठुलो ते  तिमीमाथि 

मह्यं  मेरो लागि शुभ्रूषणं  सेवा भगवान्  भगवान् 
प्रजारक्षया  सन्ततिहरूको स्यात्  हुन्छ अकै हृषीकेशः  श्रीहरिसमेत 
पालनपोषण नै प्रजाभतुंः  प्रजापालकः अनुतुष्यति  प्रसन्न हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा ! मेरा लागि सन्ततिहरूको पालनपोषण नै सबभन्दा ठुलो सेवा हुन्छ । अै 


प्रजापालक तिमीमाथि भगवान् श्रीहरिसमेत प्रसन्न हुनुहन्छ । 


 ्  जनार्दन ९ 
यषा न वृद मगान् यज्ञारन्बा जनाद्नः। 


तेषां श्रमो दह्यपाथांय यदात्मा नादुतः स्वयम् ॥ १३॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


७४२ 
तृतीय स्कन्ध 


येषां  जुन प्राणीहरूप्रति 
यज्ञलिद्खः  यज्ञमूर्ति 
भगवान्  भगवान् 
जनादंनः  श्रीहरि प्रभ 
स्वयम्  स्वयम् 


श्रीमद्भागवत 


न तुष्टः  प्रसन्न हुनुहुन्न भने 
१ अ 

तेषां  त्यस्ता प्राणीहरूको 
श्रमः  परिश्रम 

हि  निश्चय नै 

अपाथांय  वेकार हुन्छन् 





अध्याय १३ 


यत्  किनभने 
आत्मा  साक्षात् आत्मालाई नै 
अनादुतः  अनादर गरियो 


ताक्यार्थ जुन प्राणीहरुूप्रति यज्ञमूर्ति भगवान् श्रीहरि प्रभु स्वयम् प्रसन्न हनहन भने त्यस्ता 
प्राणीहरूका सबै परिश्रमहरू निश्चय नै वेकार हृन्छन्। किनभने तिनीहरूद्वारा साक्षात् आत्मालाई 
ने अनादर गरियो । 


मनुरुवाच मनुजीले भन्नुभयो 
 वर्तेयामीवसूदन 
आदेशो ऽहं भगवतो वतयामीवसूदन । 
स्थानं त्विहातुजानीदि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥ 


पदठार्थ 
अमीवसूदन  हे पापनाशक अहं  म मम  मेरो 
प्रभो  प्रभु पिताजी वर्तेय  अवश्य नै रहनेच्ु च  पनि 


भगवतः  तपाईको 
आदेरो  आज्ञामा 


इह  यहाँ अहिलेको लागि 
प्रजानां  प्रजाहरूको 





स्थानं  वासस्थान 
अनुजानीहि  निर्देशित गर्नुहोस् 


वाक्यार्थ हे पापनाशक प्रभु पिताजी ! तपाईको आज्ञा म सर्धँ पालन गर्नु यहां अहिलेको 
लागि प्रजाहरूको र मेरो पनि वासस्थान निर्देशित गर्नुहोस् । 


यदोकः स्व॑भूतानां मही मग्ना महाम्भसि । 


न विधीयताम् 


अस्या उद्धरणे यत्नो देव देन्या विधीयताम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

सवभूतानां  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको 

यद्  जुन 

ओकः  निवासस्थान 
मही  पृथिवी हुन् उनी 


रः  प्रलयजलमा 
मग्ना  डुबकी छिन् त्यसैले 


देव  हे पिताजी! 
अस्याः  उहाँ 
  पुथिवीदेवीको 


उद्धरणे  जलबाट उद्धार गर्न 
यत्नः  प्रयास 
विधीयताम्  गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूको जुन निवासस्थान पृथिवी हुन्। उनी प्रलयजलमा इडबेकी छिन् 
त्यसैले हे पिताजी ! पुथिवीदेवीलाई जलबाट उद्धार गर्न प्रयास गर्नुहोस् । 


मत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । 


रालानन्द्री लीक 


७४३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यो धिया चिरम् ॥ १६॥ 

पढार्थ 

परमेष्ठी  ब्रह्माजीले सन्नाम्  इबेकी समुन्नेष्ये इति  उतारयौला भनी 

तु  चाहं गाम्  पृथिवीलाई धिया  एकाग्रबुद्धिले 

अपां  जलराशि अवेक्ष्य  देखेर चिरम्  धेरेबेरसम्म 

मध्ये  भित्र एनां  यिनलाई दध्यो  विचार गर्नुभयो 

तथा  त्यसप्रकार कथम्  कसरी 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले चाहं जलराशिभित्र त्यसप्रकार इडुबेकी पृथिवीलाई देखेर यिनलाई कसरी 
उतारँला भनी एकाग्र बुदधिले धेरेबेरसम्म विचार गर्नुभयो । 


सृजतो मे क्षितिवौभिंः प्ठान्यमाना रसां गता । 
   र, 


अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभिः सगंयोजितेः॥ 
यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

मे  मेले अत्र  यहाँ हृदयात्  केवल विचारबाट 
सृजतः  सृष्टि गर्न खोज्दा सर्गयोजितैः  भगवानूद्रारा मात्र 

वाभिः  जलद्रारा सुष्टिकर्ममा नियुक्त गरिएका आसं  उत्पन्न भणं 
प्लाव्यमाना  इबेकी अस्माभिः  हामीहरूले सः  उहाँ 

क्षितिः  पृथिवी किम्  के ईशः  परमात्माले 

रसां  रसातलमा अनुष्ठेयम्  गर्न सकिन्छ मे  मेरो काम 

गता  पुगेकी थन् अहं  म विदधातु  गरून् 

अथ  त्यसैले यस्य  जुनप्रभुको 





ताक्यार्थ मेले सृष्टि गर्न खोज्दा जलमा इबेकी परथिवी रसातलमा पुगेकी थिइन्। त्यसेले यहाँ 
भगवान्रारा सुष्टिकर्ममा नियुक्त गरिएका हामीहरुद्रारा के गर्न सकिन्छ र? म जुनप्रभुको केवल 
विचारबाट मात्र उत्पन्न भँ उहाँ परमात्माले नै मेरो काम गरिदिनुहोस् । 


इत्यमिष्यायतो नासाविवरात् सहसानघ । 
वराहतोको निरगादङु्टपरिमाणकः ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 
अनघ  हे निष्पाप विदुरजी अभिध्यायतः  विचार गर्ने सहसा  तत्काल नै 
इति  यस्तो ब्रह्माजीको अङ्ु्परिमाणकः  बुढी 


नासाविवरात्  नासिकाच्रिबाट ओँलाबराबरको 


रालानन्द्री लीक 


७४४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


वराहतोकः  वराहको बच्चा निरगात्  उत्पन्न भयो 
ताक्यार्थ निष्पाप विदुरजी ! यस्तो विचार गर्ने ब्रह्माजीको नासिकाचिद्रबाट तत्काल नै बुढी 
ओँलाबराबरको वराहको बच्चा उत्पन्न भयो । 


तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किर भारत । 
गजमात्रः प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

भारत  हे विदुर अभूत्  भयो किनभने क्षणेन  एके छिनमा 

तत्  त्यही कुरा खस्थः  आकाशमा रहेको त्यो गजमात्रः  हात्तीबराबर भएर 
किल नै वराहशिशु प्रववृधे  बद्यो 

महत्  अत्यन्त तस्य  ब्रह्माजीले 

अद्भूतम्  आश्चर्यको कुरा अभिपर्यतः  हेरि 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! त्यहोँ एउटा अत्यन्त आश्चर्यको कुरा भयो । त्यो के हो भने आकाशमा 
रहेको त्यो वराहशिशु ब्रह्माजीले हेदहिरदै एकेचिनमा हात्तीबराबर भएर बद्यो । 


मरीचिप्रमुखेविपर ५ 


चि  कुमोरेमंनुना सह । 
दुष्ट्वा तत् सोकरं रूपं तकंयामास चित्रधा ॥ २०॥ 


पदार्थ 

मरीचिप्रसुखेः  मरीचि आदि तत्  त्यो तकयामास  तर्कना गर्न 
विप्रः  ब्राह्मणहरूद्रारा र सोकरं  वराह थाल्नुभयो 

कुमोरेः  कुमारहरू समेत रूपं  रूपलाई 

मनुना सह  मनुसंँगे दष्ट्वा  देखेर 

ब्रह्माजीले चित्रधा  तरहतरहले 





वाक्यार्थ मरीचि आदि ब्राह्मणहरू, कुमारहरू र मनुसंगे ब्रह्माजीले त्यस वराहरूपलाई देखेर 
तरहतरहले त्कना गर्न थाल्नुभयो । 


किमेतत् सूकरलव्याजं सत्त्वं दिन्यमवस्थितम्। 
अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनिमसृतम् ॥ २९॥ 


पढार्थ 

अहो  अहो किम्  कुन चार्हिं अवस्थितम्  प्रकट भयो र 
सूकरन्याजं  सुङ्रको रूपमा दिव्यम्  दिव्य मे  मेरो 

एतत्  यो सत्त्वं  प्राणी नासायाः  नासिकाचछिद्रबाट 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


विनिःसृतम्  निस्केको 
इदं  यो प्राणी 


श्रीमद्भागवत 


बत  निश्चय नै 
आश्चयंम्  आश्चर्यजनक छ 


७४५ 


अध्याय १३ 


ताक्यार्थ अहो ! सुङ्करको रूपमा यो कुनचार्हिं दिव्य प्राणी प्रकट भयो । मेरो नासिकाचिद्रबाट 
निस्केको यो प्राणी निश्चय नै आश्चर्यजनक छ। 


दु्टोऽङगु्ठिरोमात्रः क्षणाद् गण्डशिलासमः। 
अपि स्विद् भगवानेष यज्ञो मे खेदयन् मनः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

अद्ुष्टशिरोमा्रः  बुटढी गण्डशिलासमः  ठलो भगवान्  भगवानूले 

ओँलानराबर शिलापरिमाणको देखियो मे  मेरो 

दुष्टः  देखिएको थियो अपिस्वित्  निश्चय नै मनः  बुद्धिलाई 

क्षणात्  केही समयपचछ्छि एष   उहाँ खेद्यन्  मोहित पार्नुभएको 
यज्ञः  यज्ञपुरुष होला 





ताक्यार्थ बुदी ओँलाबराबर देखिएको धियो । त्यही नै केही समयपच्ि ठलो शिलापरिमाणको 
देखियो निश्चय नै उहाँ यज्ञपुरुष भगवान्ले मेरो बुदधिलाई मोहित पार्नुभएको होला । 


इति मीमांसतस्तस्य बह्यणः सह सूनुभिः । 
भगवान् यज्ञपुरुषो जगजगिन्द्रसन्निभः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

सूनुभिः  आपना पुत्रहरूका तस्य  उहाँ भगवान्  वराह भगवान्ले 
सह  साथमा ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको अगाडि जगजं  गर्जना गर्नुभयो 
इति  यसप्रकार अगेन्द्रसन्निभः  पर्वतसमान 

मीमांसतः  विचार गरिरहनु विशाल 

भएका यज्ञपुरुषः  यज्ञमूरतिं 





ताक्यार्थ आफ्ना पुत्रहरूका साथमा यसप्रकार विचार गरिरहनुभएका ब्रह्माजीको अगाडि 
पर्वतसमान विशाल यज्ञमूर्ति वराह भगवानूले गर्जना गर्नुभयो । 


ब्रह्माणं हषंयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । 


  ९  


स्वगाजतन ककुभः व्रातस्वनयता वुः ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 
विभुः  सर्वसमर्थ 
हरिः  हरि भगवानूले 


ब्रह्माणं  ब्रह्माजीलाई 
तान्  ती 


द्विजोत्तमान्  ऋषिहरूलाई 
च  समेत 


रालानन्द्री लीक 


७८४६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
ककुभः  दिशादिशामा स्वगर्जितेन  आपनो भीषण 

प्रतिस्वनयता  प्रतिध्वनि गर्जनाले 

निक्लने हषयामास  प्रसन्न पार्नुभयो 


ताक्यार्थ सर्वसमर्थ हरि भगवान्ले ब्रह्माजीलाई र ती ऋषिहरूलाई समेत दिशादिशामा 
प्रतिध्वनि निक्लने आफ्नो भीषण गर्जनाले प्रसन्न पार्नुभयो । 


निशम्य ते घधघरितं स्वखेद् 
क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । 
जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते 
त्रिभिः पवित्रमुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५॥ 
पदार्थ 
ते  ब्रह्मादि सम्पूर्ण ऋषिहरूले घधरितं  गर्जना मुनयः  मुनिहरूले 
मायामयसूकरस्य  मायाद्रारा निशम्य  सुनेर त्रिभिः  तीनै वेदका 
बराह बन्नुभएका भगवान्को जनस्तपःसत्यनिवासिनः  जन, पवित्रः  पवित्र मन््रहरूद्रारा 
स्वखेदक्षयिष्णु  आफ्नो तप र सत्यलोकमा बस्ने अगृणन् स्म  स्तुति गर्नुभयो 
चिन्तालाई नाश गर्ने ते  उहाँ सबै 





ताक्यार्थ ब्रह्मादि सम्पूर्ण ऋषिहरूले मायाद्रारा वराह बन्नुभएका भगवानूको आफ्नो चिन्तालाई 
नाश गर्न गर्जना सुनेर जन, तप र सत्यलोकमा बस्ने त्यहाँ उपस्थित सबे मुनिहरूले तीन वेदका 
पवित्र मन्त्रहरुूद्रारा स्तुति गर्नुभयो । 


र  ५   १५७ 
तेषां सतां वेद्वितानमूति 
ब्रह्यावधायांत्मगुणानुवादम् । 
विनद्य भूयो विबुधोदयाय 
गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश  
न जलमाविवेश ॥ २६॥ 


पढार्थ 

वेदवितानमूतिंः  वेदहरूद्रारा आत्मगुणानुवादम्  आपनो विब्ुघोदयाय  देवताहरूको 
वर्णन गरिनुभएका प्रभुले गुणको वर्णनलाई हितको लागि 

तेषां  ती सबै बह्म  वेदस्वरूप भूयः  फेरि एकपटक 
सतां  ऋषिहरूद्रारा गरिएको अवधायं  मानेर विनद्य  गर्जना गरेर 





रालानन्द्री लीक 


७८७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


गजेन्द्रीखः  श्रेष्ठ हात्तीको जठम्  जलभित्र 

जस्तै चाल देखाई आविवेश  पस्नुभयो 

ताक्यार्थ वेदहरुद्रारा वर्णन गरिनुभएका प्रभुले ती सबे ऋषिहरूद्रारा गरिएको आफ्नो गुणको 
वर्णनलाई वेदस्वरूप मानेर देवताहरूको हितको लागि फेरि एकपटक गर्जना गरेर श्रेष्ठ हात्तीको 
जस्तै चाल देखाई जलभित्र पस्नुभयो । 


उत्क्षप्तवालः खचरः कठोरः 

सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । 
खुराहताभ्रः सितदंष ईक्षा 

ज्योतिर्बभासे    

ज्योतिर्बभासे भगवान् महीधरः ॥ २७॥ 


पदार्थ 

महीधरः  प्रथिवी उद्धारक  खचरः  आकाशमा उडर भगवान्  वराहरूप भगवान् 
कठोरः  कठोर शरीरवाला सटा   हरू ईक्षाज्योतिः  प्रकाशमय 
खररोमशत्वक्  कडा रौँहरूले विधुन्वन्  हल्लादै आंखाले युक्त भई 

युक्त छला हुनुभएका खुराहताभ्रः  आपना खुरहरूले बभासे  अत्यन्त सुशोभित 
उत्क्षिप्तवालः  रौ ठढो बादललाई तितरवितर पर्ने हुनुभयो 

पार्नुभएका सितदंष्रः  सेता दांत भएका 





ताक्यार्थ पृथिवी उद्धारक कठोर शरीरवाला कडा रौँहरूले युक्त छाला हुनुभएका, रौँ ठढो 
पार्नु भएका आकाशमा उडेर रौँहरू हल्लाँदे आपफ्ना खुरहरूले बादललाई तितरवितर पर्ने सेता 
दांत भएका वराहरूप भगवान् प्रकाशमय आंँखाले युक्त भई अत्यन्त सुशोभित हूनुभयो । 


प्राणेन पृथ्न्याः पदवीं विजिघ्रन् 

क्रोडापदेशः स्वयमध्वराङ्गः । 
करालदषटरोऽप्यकरारदुग्भ्या 

मुदीक्षय विप्रान् गृणतोऽविशत् कम् ॥ २८॥ 


पदार्थ 

स्वयम्  आफ प्राणेन  नासिकाच्रद्रारा करालदष्रः  कूर लागते 
अप्वराङ्गः  यज्ञपुरुष परमात्मा पृथ्व्याः  पृथिवीको दाहाहरूले युक्त 

भए पनि पदवीं  अवस्थितिलाई अपि  भए पनि 
क्रोडापदेशः  वराहका रूपमा विजिघ्रन्  खोज्यै गृणतः  स्तुति गर्न 





रालानन्द्री लीक 


७५८ 


तृतीय स्कन्ध 


विप्रान्  समस्त ऋषिहरूलाई 


अकरालदुगभ्याम्  अत्यन्त 
शान्तदुष्टिलि 


श्रीमद्भागवत 
उदीक्ष्य  हेरेर 
कम्  जलभित्र 


अविात्  प्रवेश गर्नृभयो 


अध्याय १३ 


ताक्यार्थ आँ यज्ञपुरुष परमात्मा भए पनि वराहका रूपमा नासिकाच्िद्रहारा पृथिवीको 
अवस्थिति खोज्दै क्रूर लाग्ने दाह्ाहरूले युक्त भए पनि स्तुति गर्ने समस्त ऋषिमण्डलीलाई अत्यन्त 
शान्त दृष्टिले हेर जलभित्र प्रवेश गर्नुभयो । 


स वजरकूटाङ्गनिपातवेग 
विङीणंकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् । 
उत्सृष्टदीरघोमिंभुजेरिवातं र,   
 
शुक्रोरा यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९॥ 
पदठार्थ 
वज्रकूटाङ्गनिपातवेगविश्चीणं स्तनयन्  मानँ पीडायुक्त शब्द यज्ञेश्वर  हे यज्ञस्वरूप प्रभो 
कुक्षिः  पर्वतसमान भगवान्को निकाली मा  मलाई 
शरीरको प्रहारले वक्षःस्थल उत्सृष्टीर्घोर्मिभुजेः  ठलो पाहि इति  बचाउनुहोस् भनी 
फाटेको तरङ्रूप हातलाई फौलाई चुकोरा  प्रार्थना गयो 
सःत्यो आतंः  दुःखी 
उदन्वान्  समूद्रले इव  ४ भएर 





ताक्यार्थ पर्वतसमान भगवान्को शरीरको प्रहारले वक्षःस्थल फाटेको त्यस समूद्रले मानँ 
पीडायुक्त शब्द निकाली इलो तरङ्गरूप हातलाई फौलाई दुःखी भएर हे यज्ञस्वरूप प्रभो ! मलाई 
बचाउनुहोस् भनी प्रार्थना गययो । 


सुरैः चुसरदरयंस्तदाप 
उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । 
द्दशं गां तत्र सुषुप्सुरमे 


यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥ 
पदार्थ 


त्रिपरुः  यज्ञस्वरूप भगवान्ले उत्पारपारं  अगाध 


खः  बाणसमान तीखा 
खुरैः  खुरहरद्रारा 


तद्  त्यो 
आपः  जलराशिलाई 


द्रयन्  चिद 
रसायाम्  रसातलमा 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


जीवधानीं  सम्पूर्णं जीवहरूको तत्र  त्यहाँ 


आश्रयभूत 
यां  जसलाई 
अग्रे  प्रलय गर्ने समयमा 


सुषुप्सुः  शयन गर्न इच्छुक 
भगवान् 
स्वयम्  आरफैले 


वाक्यार्थ यज्ञस्वरूप भगवान्ले बाणसमान तीखा खुरहरुद्रारा 
रसातलमा सम्पूर्ण जीवहरूको आश्रयभूत पृथ्वी जसलाई प्रलय गर्ने समयमा त्यहां शयन गर्न 
इच्छुक भगवान् आफैले लीन गर्नुभएको थियो त्यस्ती पुथिवीलाई देख्नुभयो । 








७४९ 


अध्याय १३ 


अभ्यघत्त  लीन गर्मुभएको 
थियो त्यस्ती 

गां  प्रथिवीलाई 

द्दशं  देख्नुभयो 

त्यस अगाध जलराशिलाई विरद 


सः  वराहले 
लीलया  सजिलैसंग 
जघान  मार्नुभयो 


५ स्वदषयोदधत्य   ५ 
त्य महीं निमग्नां 
स उत्थितः संरुरुचे रसायाः। 
तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं 
सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः ॥ ३१ ॥ 
जघान सन्धानमसद्यविक्रमं 
स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि । 
तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो 
यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२॥ 
पदढार्थ 
निमग्नां  जलमा इबेकी आपफूलाई रोक्न 
महीं  पृथिवीलाई खोज्ने 
स्वदंषटरया  आप्ना दाहाद्रारा असह्यविक्रमं  अत्यन्त पराक्रमी 
उद्धत्य  निकालेर र 


रसायाः  रसातलबाट 
उत्थितः  माथि आउनुभएका 
सः  भगवान् 

संरुरुचे  अत्यन्त सुशोभित 
हनुभयो 

तत्र  त्यही 

अम्भसि  जलमा 

अपि  पनि 







गदया  गदा लिएर 

आपतन्तं  प्रहार गर्न आएको 
दैत्यं  दैत्य हिरण्याक्षलाई 
मृगराड् इव  सिंहले 

इभं  हात्तीलाई मारे ओँ 
सुनाभसन्दीपिततीवमन्युः  
आक्रमणकारीमाथि अत्यन्त 
रिसाएर 


तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डः  
भगवान्को गलामा र मुखमा 
त्यस देत्यको रगत लाग्नाले 
जगतीं  रातो माटो भएको 
पृथिवीलाई 

विभिन्दन्  प्रहार गर्ने 
गजेन्द्रः  हात्ती 

यथा  जस्त भगवान् पनि 





राताम्मे हूनुभयो 


रालानन्द्री लीक 


७५० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ जलमा इबेकी प्रथिवीलाई आपना दााद्रारा निकालेर रसातलबाट माथि आउनुभएका 
भगवान् अत्यन्त सुशोभित हुनुभयो । त्यही जलमा पनि आपरूलाई रोक्न खोज्ने अत्यन्त पराक्रमी र 
गदा लिएर प्रहार गर्न आएको दैत्य हिरण्याक्षलाई सिंहले हात्तीलाई मारे आक्रमणकारीमाथि 
अत्यन्त रिसाएर वराहले सजिलैसंग त्यसलाई मार्नुभयो। भगवान्को गलामा र मुखमा रगत 
लागनाले रातो माटो भएको पृथिवीलाई प्रहार गर्ने हात्तीजस्ते उहाँ पनि राताम्मे हुनुभयो । 


तमालनीटं सितदन्तकोयखया 
्ष्मामुत्क्षपन्तं गजलीलयाङ्ग । 
प्रज्ञाय बद्धाञ्जल्योऽनुवाके 
विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३॥ 
पढार्थ 
अङ्ग  हे प्यारा विदुरजी उत्क्षिपन्तं  माथितिर ल्याउने अनुवाकेः  वेदमन्तरहरुद्रारा 
गजलीलया  गजराजले भगवान्लाई तमालनीलं  सूर्तीको पातजस्तो 
कमलपुष्पलाई सहसा धारण प्रज्ञाय  जानेर नीलवर्णको 
गरे विरिञ्चिमुख्याः  ब्रह्मा आदि ईशम्  प्रभुलाई 
सितदन्तकोट्या  सेतो दाहाद्रारासमस्त ऋषिहरूले उपतस्थुः  स्तुति गर्नुभयो 
क्ष्माम्  प्रथिवीलाई बद्धाञ्जल्यः  हात जोडेर 





ताक्यार्थ हे प्यारा विदुरजी ! गजराजले कमलपुष्पलाई सहसा धारण गरे सेतो दाहाद्रारा 
पुथिवीलाई माथितिर ल्याउने भगवान्लाई जानेर ब्रह्मा आदि समस्त ऋषिहरूले हात जोडेर 
वेदमन्त्रहरूद्वारा सुर्तीको पातजस्तो नीलवर्ण हुनुभएका प्रभुको स्तुति गर्नुभयो । 


ऋषय उन्चुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 
जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन 


१, ५  . परिधुन्वते भ 
त्रयीं ततुं स्वां परिधुन्वते नमः। 
यद्रोमगर्तेषु निलिल्युरध्वरा 
स्तस्मे नमः कारणसूकराय ते ॥ ३४॥ 
पदार्थ 
यज्ञभावन  हे यज्ञपति अजित  अच्युत भगवान् ति  तपाईको 


रालानन्द्री लीक 


७५१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
नितं जितं  जय होस्, जय परिधुन्वते  कम्पित गरादै निलिल्युः  लीन हुन्छन् 
होस् गर्नभएका तपार्ईलाई तस्मे  त्यस्ता 
स्वां  आफ्नो नमः  नमस्कार छ कारणसूकराय  प्रथ्वी उद्धारार्थ 
त्रयीं  वेदमय यद्रोमगर्तेषु  जुन प्रकारका वराह अवतार लिने 
ततुं  शरीरलाई रौखिद्रहरूमा ते  तपाईलाई 

अध्वराः  यज्ञहरू नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ हे यज्ञपति अच्युत भगवान्! तपाईको जय होस्, जय होस् ! आफ्नो वेदमय 
विग्रहलाई कम्पित गरा्दे गर्नुभएका तपार्ईलाई नमस्कार छ । जुन प्रकारका रोँचिद्रहरूमा यज्ञहरू 
लीन ह॒न्छन् त्यस्ता पृथ्वी उद्धारार्थ वराह अवतार लिने तपार्ईलाई नमस्कार छ। 


रूपं तवेतन्नतु दुष्कृतात्मनां 
दुदंशंनं देव यदध्वरात्मकम् । 
छन्दांसि यस्य त्वचि बहिरोम 
स्वाज्यं दुशि त्वङ्घ्रिषु चातुर्होत्रम् ॥ २५॥ 
पदार्थ 
देव  हे प्रभो दुदंशंनं  देखन नसकिने आज्यं  धिऊ अनि 
तव  तपाईको खालको छ अङ्च्रिषु तु  चार चरणमा 
यत्  जुन यस्य  जुन प्रभुको चाहं 
अध्वरात्मकम्  यज्ञमय त्वचि  छालामा चातुर्होत्रम्  यज्ञका अङ्ग 
रूपं  स्वरूप छ छन्दांसि  वेदहरू आचार्य, ऋत्विक्, होता, 
एतत्  यो स्वरूप रोमसु  रौँहरूमा उद्गाता यी चार जना रहन्छन् 
दुष्कृतात्मनां  दुराचारीहरूको बहिः  कुश, 
लागि दशि  आंखामा 





ताक्यार्थ हे प्रभो ! तपाईको जुन यज्ञमय स्वरूप छ त्यो स्वरूप दुराचारीहरूको लागि देखन 
नसकिने खालको छ । प्रभुको छालामा वेदहरू, रौँहरूमा कुश, आंखामा धिऊ अनि चार चरणमा 
चाहं यज्ञका अङ्ग आचार्य, ऋत्विक्, होता, उद्गाता यी चार जना रहन्छन् । 


सक्तुण्ड आसीत् सुव ईश नासयो 
रिडोद्रे चमसाः कण॑रन्धरे। 
प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते 


रालानन्द्री लीक 


७५९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

ईदा  हे प्रभो इडा  इडानामक द्रव्य छ॒ अग्निहोत्रम्  अग्निहोत्र जस्तै 
ते  तपाईको कणंरन्परे  कानको प्वालमा छ 

तुण्डे  मुखमा चमसाः  चमस पात्र छ आस्ये  मुखमा 

सयुक्  श्रुकनामक भगवन्  हे प्रभो प्रारित्रम्  ब्रह्मभागपात्र छ 
आसीत्  हवनीय पात्र छ ते  तपाईको ग्रसने  मुखभित्रको प्वालमा 
नासयोः  नासिकाचछिद्रमा  यत्  जुन ग्रहाः  ग्रहहरू छन् 

सुवः  सुरो छ चवंणं  चपाउने क्रिया छत्यो 

उदरे  पेटमा ने 





ताक्यार्थ हे प्रभो ! तपाईको मुखमा श्रुक्नामक हवनीय पात्र छ । नासिकाचिद्रमा सुरो छ, पेटमा 
इडानामक द्रव्य छ, कानको प्वालमा चमस पात्र छ, हे प्रभो! तपाईको जुन चपाउने क्रिया छ, 
अग्निहोत्र जस्ते छ । मुखमा ब्रह्मभागपात्र छ । मुखभित्रको प्वालमा ग्रहहरू छन् । 


दीक्षानुजन्मोपसद्ः शिरोधरं 


त्वं प्रायणीयोद्यनीयदंष्टरः । 
जिह्वा प्रवग्य॑ंस्तव शीष॑कं कतोः 

सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ २७ ॥ 
पदार्थ 
अनुजन्म  तपाईको बारम्बार उदयनीय दुई इष्टिका नै सत्यावसथ्यं  सत्य र आवसथ्य 
जन्मिनु तपाईका दुई दाहा हुन् नामक होमरहित र 
दीक्षा  दीक्षणीय इष्टिका क्रतोः  यज्ञस्वरूप उपासनासम्बन्धी अग्नि हुन् 
यज्ञ हो तव  तपाईको हि  निश्चय नै 
शिरोधरं  तपाईको घाटी नै जिह्वा  जिव्रो नै ते  तपार्ईका 
उपसदः  यज्ञको लागि अन्य पप्रवग्यंः  प्रवग्यनामक असवः  प्राण ने 
तीन इष्टिका हुन् कर्मविशेष हो चितयः  इष्टकाचयन हो 
त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्रः  दीक्षा शीषंकं  तपाईको शिर नै 
र यज्ञसमाप्तिपछ्िका प्रायणीय र 





वाक्यार्थ तपाईको बारम्बार जन्मिनु दीक्षणीय इष्टिका यज्ञ हो, तपाईको घांँटी यज्ञको लागि 
अन्य तीन इष्टिका हृन् । दीक्षा र यज्ञसमाप्तिपचछिका प्रायणीय र उदयनीय दुई इष्टिका नै तपारईका 
दुई दाहा हून्। यज्ञस्वरूप तपाईको जिब्रो नै प्रवग्यनामक कर्मविशेष हो । तपाईको शिर नै सत्य र 


रालानन्द्री लीक 


७५२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


आवसथ्य नामक होमरहित र उपासनासम्बन्धी अग्नि ह॒न्। निश्चय नै तपार्ईदका प्राण ने 
इष्टकाचयन हो । 


सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः 
संस्थाविभेदास्तव देव घातवः। 
सत्राणि सवीणि शरीरसन्धि 
स्त्वं सवंयज्ञकतुरिष्टिबन्धनः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

देव  हे प्रभो धातवः  सात धातु त्वं  तपाई 

तव  तपाईको संस्थाविभेदाः  यज्ञका विभिन्न इष्टिन्धनः  यज्ञानुष्ठान 

रेतः  वीर्य सात संस्थाहरू हुन् मांसपेशी स्वरूप हुनुभएका 
सोमः  सोम हो रारीरसन्धिः  शरीरका सवंयज्ञकतुः  सबैथरी यज्ञरूप 
अवस्थितिः  बसाई जोर्नीहिरू हुनुहन्छ 

सवनानि  तीन सवन हृन् सवौणि  समस्त 

तव  तपारईका सत्राणि  यज्ञ हुन् 





ताक्यार्थ हे प्रभो ! तपाईको वीर्य सोम हो, बसाई तीन सवन हुन्, सात धातु यज्ञका विभिन्न 
सात संस्थाहरू हन्, शरीरका जोर्नीहरू समस्त यज्ञ ह॒न्। तपाई यज्ञानुष्ठान मांसपेशी स्वरूप 
हुनुभएका सबैथरी यज्ञरूप हुनुहन्छ । 


नमो नमस्तेऽखिलमन््रदेवता 

द्रन्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । 
वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित 

ज्ञानाय विद्यारुरे नमो नमः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

अखिलमन्त्रदेवताद्रव्याय  ।  नमः  बारम्बार प्रणाम छ विद्यागुरवे  अद्रैत ज्ञान 

सम्पूर्ण मन्त्र, देवता र वेराग्यभक्तयात्मजयानुभावित विद्याका आचार्यसमेत तपार्ईलाई 
द्रव्यस्वरूप ज्ञानाय  वैराग्य, भक्ति र नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 

स्व॑क्रतवे  समस्त यज्ञभूत र॒ मनको एकताद्रारा अनुभव हुने छ 

क्रियात्मने  कार्यरूप स्वरूपज्ञानभूत 

ते  तपाईलाई 





रालानन्द्री लीक 


७५५४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण मन्त्र, देवता र द्रव्यस्वरूप, समस्त यज्ञभूत र कार्यरूप तपार्ईलाई बारम्बार 
प्रणाम छ। वैराग्य, भक्ति र मनको एकताद्रारा अनुभव हुने स्वरूपभूतज्ञान अद्रैत ज्ञान विद्याका 
आचार्यसमेत तपाईलाई बारम्बार नमस्कार छ। 


दष्रा्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता 
विराजते भूधर भूः सभूधरा । 

यथा वनान्निःसरतो दता धृता 
मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४०॥ 


पदार्थ 
यथा  जसरी सपत्रपद्मिनी  पातसहितको दष्राग्रकोयया  दाहाको 
वनात्  वनबाट कमलपुष्प शोभित हुन्छ, त्यसै अग्रभागले 


निःसरतः  निस्किरहेको 
मतङ्गजेन्द्रस्य  गजराजको 
दता  दाहामा 

धृता  राखिएको 


गरी 

भूघर  हे पृथिवी उद्धारक 
भगवन्  हे प्रभु 

त्वया  तपाईद्रारा 





धृता  धारण गरिएकी 

सभूधरा  पर्वत आदिले युक्त 
भूः  पृथिवी 

विराजते  अत्यन्त शोभित छन् 


ताक्यार्थ जसरी वनबाट निस्किरहेको गजराजको दाहामा राखिएको पातसहितको कमलपुष्प 
शोभित हृन्छ, त्यसै गरी पृथिवीड्द्धारक हे प्रभु! तपार्ईदारा दाहाको अग्रभागले धारण गरिएकी 
पर्वत आदिले युक्त पृथिवी अत्यन्त शोभित छिन्। 


जयीमयं रूपमिदं च सोकरं 
भूमण्डलेनाथ दता घृतेन ते। 
चकास्ति शुद्लोटघनेन भूयसा 
कुलाचलेन्द्रस्य यथेव विभ्रमः ॥ ५१॥ 
पढार्थ 
अथ  अथवा कुलाचलेन्द्रस्य  कुलपर्वतको भूमण्डलेन  पृथिवीद्रारा 
यथा  जसरी विभ्रमः  अतिशय शोभा हुन्छ इदं  यो वेदमय 
भूयसा  अति ठुलो त्यसै गरी सोकरं  वराहरूप 
शुञ्लोटघनेन  मेघमाला ते  तपाईको च  पनि 
समूहलाई आफ्नो चुचुरोमा दता  दाँतले चकास्ति  अत्यन्त शोभित 
धारण ग्नलि धृतेन  धारण गरिएको भट्रहेको छ 





रालानन्द्री लीक 


७२५५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ अथवा जसरी अति ठुलो मेघमाला समूहलाई आफ्नो चुचुरोमा धारण गनलि 
कुलपर्वतको अतिशय शोभा हुन्छ, त्यसै गरी तपाईको दाँतले धारण गरिएको पृथिवीद्रारया यो 
वेदमय वराहरूप पनि अत्यन्त शोभित भद्रहेको छ । 


संस्थापयेनां जगतां सतस्थुषां 
पत्नीमसि  
लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता । 
विधेम चास्ये नमसा सह त्वया 
यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

पिता  तपाई पिता जगतां  जगत्की अस्ये  यी पृथिवीलाई 
असि  हनुहन्छ यसर्थ मातरं  माता च  पनि 

सतस्थुषां  चर र अचर सम्पूर्ण एनां  यी पृथिवीलाई नमसा  प्रणाम 
प्राणीहरूको संस्थापय  जलमाथि राख्नुहोस् विधेम  गर्द 

लोकाय  वासस्थानको लागि त्वया  तपाई 

पत्नीम्  तपारईकी पत्नी र॒ सह  संगसंगे 





ताक्यार्थ तपाई पिता हनहन्छ । यसर्थ चर र अचर सम्पूर्ण प्राणीहरूको वासस्थानको लागि 
तपाईकी पत्नी र जगत्की माता भएकी यी पृथिवीलाई जलमाथि राख्नुहोस्। तपाई संगसंगे 
पुथिवीलाई पनि प्रणाम गर्दछौं । 


कः श्रदधीतान्यतमस्तव प्रभो 
रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । 
न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये 
यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३॥ 





पदढार्थ 

प्रभो  हे भगवान् कः  अरू कसले न विस्मयः  आश्चर्यलाग्दो 

तव  तपार्ईभन्दा श्रदधीत  आंट्न सक्तछ होइन किनभने 

अन्यतमः  बाहेक असो  पृथिवीको यो यः  जुन तपार्ईले 

रसां  रसातलमा उद्धारकार्य मायया  आफ्नो मायाशक्तद्रारा 
गतायाः  पुगेकी विश्वविस्मये  विश्वका आश्चर्य मात्र 

भुवः  पुथिवीको भएका अतिविस्मयम्  अत्यन्त 
उद्धिबहणम्  उद्धार गर्ने कार्य त्वयि  तपार्ईमा आश्चर्यजनक 


रालानन्द्री लीक 


७५६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


इदं  यो संसारको ससृजे  सचना गर्मुभयो 

ताक्यार्थ हे भगवान् ! तपार्ईबाहेक रसातलमा पुगेकी पृथिवीको उद्धार गर्न कार्य अरू कसल 
ओआंँट्न सक्तछ ? पृथिवीको यो उद्धारकार्य विश्वका आश्चर्य भएका तपाईले आप्नो 
मायाशक्तिद्रारा मात्रै पनि अत्यन्त आश्चर्यजनक यो संसारको रचना गर्जुभयो । 


विधुन्वता वेदमयं निजं वपु 
ज॑नस्तपःसत्यनिवासिनो वयम् । 
सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभि 
विंमृज्यमाना भृरामीश पाविताः ॥ ५४॥ 


पदार्थ 

ईशा  हे प्रभु सटाशिखोद्धतरिवाम्बुबिन्दुभिः  जनस्तपःसत्यनिवासिनः  जन, 
॥ ० ॥  

वेदमयं  वेदस्वरूप  रँहरूबाट एरिरहेका तप र सत्यलोकमा बस्ने सम्पूर्ण 
निजं  आफ्नो शीतल जलकणहरूद्रारा ऋषिहरू 

वपुः  शगीरलाई विमृज्यमाना  भिजिरहेका भृशम्  अत्यन्त 

विधुन्वता  तपारईले हल्लाउंदा वयम्  हामी पाविताः  पवित्र भएका छँ 





वाक्यार्थ हे प्रभो! वेदस्वरूप आफ्नो शरीरलाई तपाईले हल्लांदा शरीरका रौँहरूबाट 
खरिरहेका शीतल जलकणहरुद्रारा भिजिरहेका हामी जन, तप र सत्यलोकमा बस्ने सम्पूर्ण 
तऋषिहरू अत्यन्त पवित्र भएका छँ । 


स वे बत श्रष्टमतिस्तवेष ते 
यः कमणां पारमपारकमंणः। 
यद् योगमायारुणयोगमोहितं 
विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शाम् ॥ ४५॥ 


पदार्थ 

अपारकमणः  पार पादइनसक्ने  पार पाडन खोज्दछ ति  तपाईको 

कर्म गर्नृहुने वे  निश्चय नै योगमायागुणयोगमोहितं  

तव  तपाईको सः  त्यो मान्छे योगमायाके सत्व आदि गुणको 
कर्मणां  कर्महरूको भ्रष्टमतिः  बुद्धि बिग्रेको हो कारणले यसप्रकार मोहित 

यः  जुन समस्तं  सम्पूर्ण भटद्रहेको छ, त्यस्ता 

एषः  यो सामान्य बुद्धिवाला विश्वं  जगत् भगवन्  हे प्रभो 

मान्छे यत्  जुन ङम्  सबैको कल्याण 





रालानन्द्री लीक 


७५७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


विधेहि  गर्नुहोस् 
वाक्यार्थ पार पाइनसक्ने कर्म गर्नृहुने तपारईका कर्महरूको जुन यो सामान्य बुद्धिवाला मान्छे 
पार पाउन खोज्दछ निश्चय नै त्यो मान्छे बुद्धि बिग्रेको हो। सम्पूर्ण जगत् जुन तपार्ईको 
योगमायाकै सत्त्व आदि गुणको कारणले यसप्रकार मोहित भद्रहेको छ, त्यस्ता हे प्रभो ! सबैको 
कल्याण गर्नुहोस् । 


मत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
इत्युपस्थीयमानोऽसो मुनिमिर्रह्यवादिभिः। 


सलिठे स्वखुराकान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ५६॥ 


पढार्थ 
इति  यसप्रकार उपस्थीयमानः  स्तुति स्वखुराकान्ते  आप्नो खुरले 
तेती गरिनुभएका स्तम्भित गरेको 


सलिठे  जलमाथि 

अवनिम्  पृथिवीलाई 

उपाघत्त  स्थापित गर्नुभयो 
ताक्यार्थ यसप्रकार ती ब्रह्मनिष्ठ मुनिहरूद्रारा स्तुति गरिनुभएका पृथिवीरक्षक वराह भगवान्ले 
आफ्नो खुरले स्तम्भित गरेको जलमाथि पृथिवीलाई स्थापित गर्मुभयो । 


अविता  पृथिवीरक्षक 
असो  उह वराह भगवान्ले 


ब्रह्मवादिभिः  ब्रह्मनिष्ठ 
मुनिभिः  मुनिहरुद्रारा 





स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः । 


रसाया लीखयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययो हरिः ॥ ४७॥ 
पदार्थ 
इत्थं  यसप्रकार अप्सु  जलमाथि विष्वक्सेनः  विश्वक्सेन 
रसायाः  रसातलबाट न्यस्य  राखेर भगवान्  भगवान् 
लीलया  सहसा नै प्रजापतिः  समस्त प्रजाहरूका हरिः  हरि 
उन्नीताम्  माथि ल्याइएकी मालिक ययो  अन्तधनि हुनुभयो 
उर्वीं  पृथिवीलाई सः  उहाँ 





ताक्यार्थ यसप्रकार रसातलबाट सहसा ने माथि ल्याइएकी पृथिवीलाई जलमाथि राखेर समस्त 
प्रजाहरूका मालिक उहाँ विश्वक्सेन भगवान् हरि अन्तर्धान हूनुभयो । 


य एवमेतां हरिमेधसो हरेः 
कथां सुभद्रां कथनीयमायिनः । 


रालानन्द्री लीक 


७५८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 

शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोरातीं 

जनादनोऽस्याशयु हृदि प्रसीदति ॥ ४८॥ 

पदढार्थ 
एवम्  यसप्रकार सुभद्रां  कल्याणकारी श्रवयेत  सुनाउला 
हरिमेधसः  सारा पापहरूलाई उती  अत्यन्त प्रिय अस्य  त्यस्तो व्यक्तिको 
नाश गर्ने कथां  लीलाप्रसङ्गलाई हृदि  हदयभित्र 
कथनीयमायिनः  कीर्तनीय यः  जसले जनादंनः  भगवान् जनार्दन 
लीलामय चरित्रवाला भक्तया  भक्तिपूर्वक आदु  चांँडेने 
हरेः  हरि भगवान्को शृण्वीत  सुन्ला प्रसीदति  प्रसनन हुनुह॒न्छ 
एतां  पृथ्वी उद्धारसम्बन्धी वा  अथवा 





ताक्यार्थ यसप्रकार सारा पापहरूलाई नाश गर्ने कीर्तनीय लीलामय चरित्रवाला हरि भगवान्को 
पुथ्वी उद्धारसम्बन्धी कल्याणकारी र अत्यन्त प्रिय लीलाप्रसङ्गलाई जसले भक्तिपूर्वक सुन्ला अथवा 
सुनाउला त्यस्तो व्यक्तिको हद यभित्र भगवान् जनार्दन चांडे प्रसनन हुनुहन्छ । 


तस्मिन् प्रसन्ने सकलारिषां प्रभो 

किं दुलभं ताभिरलं लवात्मभिः। 
अनन्यदुष्टया भजतां गुहाशयः 

स्वयं विधत्ते स्वगतिं परः पराम् ॥ ५९॥ 





पढार्थ 

सकलाशिषां  सम्पूर्ण लवात्मभिः  तुच्छ परः  परमात्माले 
कामनाहरू दिन ताभिः  ती विषयभोगहरूको स्वयं  आफैं नै 

प्रमो  समर्थ अरं  के आवश्यकता छ र॒ पराम्  दुर्लभ 
तस्मिन्  उहाँ भगवान् किनभने स्वगतिं  परमपद 
प्रसन्ने  प्रसनन भईसकेपछि अनन्यदृष्ट्या  अनन्यभक्तिद्रारा विधत्ते  प्रदान गर्नृहन्छ 
किंकेकुरा भजतां  भजन गर्ने भक्तहरूको 

दुलभं  पाउन बाँकी रहन्छ र॒ गुहाशयः  अन्तयमिी 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण कामनाहरू दिन समर्थ उहाँ भगवान् प्रसन्न भदसकेपचछि के कुरा पाउन बाँकी 
रहन्छ र ? तुच्छ ती विषयभोगहरूको के आवश्यकता छ र ? किनभने अनन्यभक्तिद्रारा भजन गर्न 
भक्तहरूलाई अन्तर्यामी परमात्माले साक्षात् नै दुर्लभ परमपद प्रदान गर्नृहुन्छ । 


४५९ न पुरुषार्थसारवित्  
क नाम कक पुरुषाथसारवत् 


रालानन्द्री लीक 


७९५९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् । 
आपीय कणांञ्जलिभिभंवापहा 
महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५०॥ 


पदार्थ 

अहो  अहो भवापहाम्  संसारको चक्र नरेतरम्  पशुलाई 

लोके  संसारमा छुटाइदिने विना  छोडी 
पुरुषाथंसारवित्  मूल भगवत्कथासुधाम्  भगवान्को पुरुषाथंसारवित्  मूल 
पुरुषार्थलाई जाने अमृतमयी कथालाई पुरुषार्थलाई जाने 

कः नाम  कुन चाहं मनुष्ये कणांञ्जलिभिः  कानरूपी कः नाम  कुनचाहिं मनुष्य 
पुराकथानां  अनादि कालदेखि अजञ्जलिद्रारा विरज्येत  अघाउला 
प्रवर्तित भगवच्चरित्रमध्ये आपीय  एक पटक पिएर 





ताक्यार्थ अहो ! संसारमा अनादिकालदेखि प्रवर्तित भगवच्चरित्रमध्ये संसारको चक्र छ्ुटाइदिने 
भगवान्को अमृतमयी कथालाई कानरूपी अज्जलिट्रारा एक पटक पिएर पशुलाई छोडी मूल 
पुरुषार्थलाई जानने कुनचाहिं मनुष्य अघाउला र ? 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 


रानानन्द्री लीक 


७६० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


अथ चतुदंशोऽध्यायः 
दितिद्वारा गर्भधारण 
श्रीरुक उवाच शुकजीले भन्नुभयो 
निशम्य कोषारविणोपवर्णितां 
हरेः कथां कारणसूकरात्मनः। 
पुनः स पप्रच्छ तमुदताज्जलि 
नं चातितृप्तो विदुरो धृतवतः॥ १॥ 


पदार्थ 

कोषारविणा  मेत्रेयजीद्रारा कथां  कथालाई विदुरः  विदुरजीले 
उपवणिंतां  भनिएको निरम्य  सुनेर उद्यताज्जलिः  हात जोडेर 
कारणसूकरात्मनः  निश्चित धृतव्रतः  भक्तित्रतधारी पुनः  फेरि 

कारणवश वराहको अवतार न अतितुप्तः  कथालेन तम्  मैत्रेयजीलाई 
लिनुभएका अघाएका पप्रच्छ  सोध्नुभयो 

हरेः  हरि भगवान्को सः  उहाँ 





ताक्यार्थ मेत्रेयजीद्रारा भनिएको निश्चित कारणवश वराहको अवतार लिनुभएका हरि 
भगवान्को कथालाई सुनेर भक्तित्रतधारी कथाले नअघाएका विदुरजीले हात जोडेर फेरि 
मेत्रेयजीलाई सोध्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 

तेनेव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । 

आदिदेत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुखयुशचुम ॥ २॥ 
चोद्धरत क्षोणीं ॥   

तस्य चोद्धरतः क्षोणीं स्वदषटराेण लीलया । 

दैत्यराजस्य च बह्यन् कस्माद्धेतोरभूल्मृधः ॥ २॥ 


पढार्थ 

मुनिश्रेष्ठ  हे मुनिराज हरिणा  हरि भगवानूद्रारा हिरण्याक्षः  हिरण्याक्ष 
यज्ञमूतिना  यज्ञस्वरूप एव  नै हतः इति  मारिएको हो भन्ने 
तेन  उहाँ आदिदेत्यः  आदिदैत्य अनुद्युश्चुम  सुनेका छँ 


रालानन्द्री लीक 


७६१ 





तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
्ह्यन्  हे ब्रह्मज्ञानी भैत्रेयजी   उद्धार गर्नृहुने हेतोः  कारणले 

लीलया  लीलापूर्वक तस्य  उहाँ भगवान्को र॒ मृधः  युद्ध 

स्वदषटरा्ेण  आपनो दांतको दै च  दैत्यराज अभूत्  भयो 

अग्रभागले हिरण्याक्षको 

क्षोणीं  परथिवीलाई कस्मात्  कुन 





वाक्यार्थ हे मुनिराज ! यज्ञस्वरूप हरि भगवानूद्रारा ने आदिदैत्य हिरण्याक्ष मारिएको हो भन्ने 
सुनेका च्छ । पुथिवीलाई उद्धार गर्नृहुने भगवान्को र दैत्यराज हिरण्याक्षको कुन कारणले युद्ध 
भयो ? 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
साघु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरेः । 
यत्त्वं पृच्छसि मत्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

वीर  हे वीर विदुरजी त्वं  तपार्ईले हरेः  हरि भगवान्को 

त्वया  तपाईले मत्यानां  मरणशील अवतारकथां  अवतारकथालाई 
साघु  अत्यन्त राम्रो प्राणीहरूको पृच्छसि  सोध्नुभएको छ 
पृष्टम्  प्रश्न गर्नुभयो मृत्युपाशविशातनीम्  

यत्  किनभने मृत्युपाशलाई दुटाउने 





ताक्यार्थ हे वीर विदुरजी ! तपाईले अत्यन्त राम्रो प्रश्न गर्नुभयो। किनभने तपारईले मरणशील 
प्राणीहरूको मृत्युपाशलाई छ्ुटाउने हरि भगवान्को अवतारकथालाई सोध्नुभएको छ। 


ययोत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतयाभ॑कः। 
मृत्योः कृत्वेव मुध्न्यैङ्धिमारुरोह हरेः पदम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 
मुनिना  नारदजीले पत्रः  छोरा धरुवले हरेः  हरिको 
गीतया  सुनाउनुभएको मृत्योः  मृत्युको पदम्  पद 


यया  जुन कथाअनुसार मूध्नि  टाडकोमा आरुरोह  प्राप्त गरे 
उत्तानपद्ः  उत्तानपादको अङ्घरिम्  चरण 
अभंकः  बालक कृत्वा  राखेर 

ताक्यार्थ नारदजीले सुनाउनुभएको कथाअनुसार उत्तानपादका बालक छोरा ध्रुवले मृत्युको 


टाउकोमा चरण राखेर हरिको पद प्राप्त गरे। 





रालानन्द्री लीक 


७६२ 


तृतीय स्कन्ध 


अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वणिंतः पुरा । 
ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामलुपृच्छताम् ॥ ६ ॥ 


पदढार्थ 

अथ  अहिले 

अत्र  यहां 

अपि  पनि 

देवानाम्  देवताहरूले 
अनुपृच्छताम्  प्रश्न गरेपचछि 


श्रीमद्भागवत 


र  देवश्रेष्ठ 
ब्रह्मणा  ब्रह्माजीले 

पुरा  पहिले 

व्णिंतः  बताउनुभएको र 
मे  मैले 





अध्याय १४ 


श्रुतः  परम्पराबाट सुनेको 
अयं यो 

इतिहासः  हिरण्याक्षसम्बन्धी 
इतिहास छ 


ताक्यार्थ अहिले यहाँ पनि देवताहरूले प्रश्न गरेपछ्छि देवश्रष्ठ ब्रह्माजीले पहिले बताउनुभएको र 
मेले परम्पराबाट सुनेको यो हिरण्याक्षसम्बन्धी इतिहास छ। 


दितिदाक्षायणी क्षत्तमारीचं करयपं पतिम् । 
अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी 
दाक्षायणी  दक्षपुत्री 
दितिः  दितिले 


अपत्यकामा  पत्रप्राप्तिको 
इच्छाले 

हच्छयादिंता  कामातुर भएर 
सन्ध्यायां  सन्ध्याकालमा 





मारीचं  मरीचिपुत्र 
पतिम्  आपफ्ना पति 
करयपं  कश्यपलाई 
चकमे  चाहिन् 


तवाक्यार्थ हे विदुरजी ! दक्षपुत्री दितिले पुत्रप्राप्तिको इच्छाले कामातुर भएर सन्ध्याकालमा 
मरीचिपुत्र आफ्ना पति कश्यपलाई चाहिन्। 


इष्ट्वाग्निजिहं पयसा पुरुषं यसुषां पतिम् । 


निम्खोचत्यक आसीनमग्न्यगारे समाहितम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

ययुषां  यज्ञका 

पतिम्  पति 

पुरुषं  पुरुषरूप भगवान् 
अग्निजिहं  अग्निजिहलाई 


पयसा  खिरद्रारा 

इष्ट्वा  हवन गरी 

अके  सूर्य 

निम्टोचति  अस्ताउन लाग्दा 





अग्न्यगारे  अग्निशालामा 
समाहितम्  ध्यानस्थ भई 
आसीनम्  बस्नुभएको 
कश्यपजीलाई भनिन् 


वाक्यार्थ यज्ञका पति पुरुषरूप भगवान् अग्निजिह्लाई खिरदारा हवन गरी सूर्य अस्ताउन लाग्दा 
अग्निशालामा ध्यानस्थ भई बस्नुभएका कश्यपजीलाई दितिले भनिन्। 


रालानन्द्री लीक 


७६२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
दितिरुवाच दितिने भनिन् 


एष मां त्वत्कृते विहन् काम आत्तशरासनः। 
दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गजः ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

विद्वन्  हे विद्वान् कश्यप एषः  यी विक्रम्य  आक्रमण गरी 
मतङ्गजः  हा्तीले कामः  कामदेव त्वत्कृते  तपाईको लागि 
रम्भाम् इव  केरालाई कुल्चेै दीनां  दीन दुनोति  बेचैन गर्दछन् 
आत्तशरासनः  धनुर्धारी मां  मलाई 





वाक्यार्थ हे विद्वान् कश्यप! हात्तीले केरालाई कुल्चेँ धनुर्धरी यी कामदेव दीन मलाई 
आक्रमण गरी तपाईको लागि बेचैन गर्दछछन्। 


तद्धवान् दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिमिः। 
प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्कामनुय्रहम् ॥ १०॥ 


पढार्थ 

तत्  त्यसैले दह्यमानायां  उदिरहेकी आयुङ्काम्  गर्नुहोस् 
प्रजावतीनां  सन्तानयुक्त मयि  ममाथि ते  तपाईको 
सपत्नीनां  सौताहरूको भवान्  तपारईले भद्रं  कल्याण होस् 
समृद्धिभिः  भाग्यद्रारा अनुग्रहम्  अनुग्रह 





वाक्यार्थ त्यसैले सन्तानयुक्त सौताहरूको भाग्यद्रारा उदहिरहेकी ममाथि तपारईले अनुग्रह गर्नुहोस् । 
तपाईको कल्याण होस् । 


 द   ९ र 
भतंया॑प्तोरुमानानां लोकानाविशते यशः। 
पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया नु जायते ॥ ९॥ 


पदार्थ 

ननु  निश्चय नै जायते  जन्मिन्छन् लोकान्  लोकलोकान्तरसम्म 
यासां  जुन स्त्रीहरूको भतेरि  पतिद्रारा आविाते  फौलन्छ 

भवद्विषः  तपार्ईनस्तो आप्तोरुमानानां  सम्मानित हुने 

पतिः  पति त्यस्ताको नै 

प्रजया  सन्तानको रूपमा यशः  कीर्ति 





ताक्यार्थ निश्चय नै जुन स्त्रीहरूको तपारईजस्तो पति सन्तानको रूपमा जन्मिन्छन्, पतिद्रारा 
सम्मानित हुने त्यस्ताको नै कीर्तिं लोक लोकान्तरसम्म फौलन्छ। 


रालानन्द्री लीक 


७६४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृवत्सलः। 
क वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत नः पृथक् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

पुरा  पहिले दक्षः  दक्षजीले नः  हामीलाई 
दुहितृवत्सलः  पुत्रीमा प्रेम गर्ने वत्साः  हे पुत्री हो पृथक्  बुदा 
नः हाम्रा कं  कुनचार्हिं अपृच्छत  सोध्नुभयो 
पिता  पिता वरं  वरलाई 

भगवान्  भगवान् वृणीत इति  चाहन्छौ भनी 





ताक्यार्थ पहिले पुत्रीमा प्रेम गर्ने हाम्रा पिता भगवान् दक्षजीले हे पुत्री हो ! कुनचाहि वरलाई 
चाहन्छौ भनी हामीलाई दुटु सोध्नुभयो । 


स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावनः। 
त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुवताः ॥ १३॥ 





पदढार्थ 

सन्तानभावनः  सन्तानको भावं  अभिप्रायलाई याः  जुन स्त्रीहरूले 
कल्याण गर्ने विदित्वा  बुषेर ते  तपार्ईको 

सः  दक्षले तासां  आफ्ना पुत्रीमध्ये शीलम्  स्वभावलाई 

नः  हामी त्रयोदश  तेहजना अनुव्रताः  अनुकरण गरेका 
आत्मजानां  पुत्रीहरूको अददात्  दिनुभयो थिए 


ताक्यार्थ सन्तानको कल्याण गर्ने दक्षजीले हामी पूत्रीहरूको अभिप्रायलाई बुखेर आफ्ना 
पुत्रीमध्ये तेहजना तपाईलाई दिनुभयो, जुन स्त्रीहरूले तपाईको स्वभावलाई अनुकरण गरेका थिए। 


अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । 
आर्तोपसपंणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ ४ ॥ 





पढार्थ 

अथ  त्यसकारणले मे  मेरो हि  निश्चय नै 

कमललोचन  कमलनयन  कामं  इच्छा महीयसि  महापुरुषको 
कल्याणं  कल्याणकारक कुरु  पु्याउनुहोस् आर्तोपसपेणं  शरणमा आनु 
कश्यप भूमन्  हे पतिदेव अमोघं  निष्फल हदेन 


ताक्यार्थ त्यसकारणले कमलनयन ! कल्याणकारक कश्यप मेरो इच्छा पु्याउनुहोस्। हे 
पतिदेव ! निश्चय नै महापुरुषको शरणमा आनु निष्फल हदेन । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


इति तां वीर मारीचः कृपणां बहुभाषिणीम् । 


श्रीमद्भागवत 


७६५ 


अध्याय १४ 


प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकरमलाम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 
वीर  हे वीर विदुरजी 
इति  यसप्रकार 


कृपणां  अत्यन्त व्यग्र र 
बहुभाषिणीम्  अधिक बोल्ने 


प्वृद्धानङ्गकरमलाम्  कामपीडा तां  ती दितिलाई 


वाचा  वाणीले 
अनुनयन्  अनुनय गर्दै 
प्रत्याह  उत्तर दिनुभयो 





अत्यन्त बढेकाले मारीचः  मरीचिपुत्र कश्यपले 
तवाक्यार्थ हे वीर विदुरजी ! यसप्रकार कामपीडा अत्यन्त बढेकाले अत्यन्त व्यग्र र अधिक 
बोल्ने दितिलाई मरीचिपुत्र कश्यपले वाणीले अनुनय ग्द उत्तर दिनुभयो । 


एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । 
सिदिस्तेवगिकी द 


तस्याः कामं न कः कुयात् सिद्धिस्त्ैवगिंकी यतः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

भीरु  हे भयशील दिति   चाहन्छ्यौ सिद्धिः  सिद्धि हुन्छ 
एषः अहं  यो म विधास्यामि  त्यो काम गर्न तस्याः  त्यस्ती पत्नीको 
ते तिस्रो यतः  जसबाट कामं  इच्छा 

प्रियं  मनपर्दो ्रेवर्गिकी  धर्म, अर्थर कः  कसले 

यत्  जे कामरूप न कुर्यात्  पूर्ण नगर्ला 





ताक्यार्थ हे भयशील दिति! म तिम्रो मनपर्दो जे चाहन्छयौ यो काम गर्नु । जसबाट धर्म, अर्थ 
र कामरूप सिद्धि हुन्छ त्यस्ती पत्नीको इच्छा कसले पूर्ण नगर्ला र ? 


स्वाश्रमालुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । 
व्यसनाणंवमत्येति जलयानेयंथा्णवम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी स्वाश्रमेण  आफ्नो व्यसनाणंवम्  दुःखरूप 
जलयानेः  जहाजद्रारा गृहस्थाश्रमद्रारा समृद्रलाई 

अणंवम्  समुद्रपारि गइन्छ  सवांश्रमान्  सम्पूर्णं अरू अत्येति  तर्द 

त्यसै गरी आश्रमलाई 





कटलत्रवान्  पत्नी युक्त पति पनि उपादाय  आश्रय दिएर 
वाक्यार्थ जसी जहाजद्वारा समृद्रपारि गद्न्छ त्यसै गरी पत्नीयुक्त पति पनि आफ्नो 
गृहस्थाश्रमद्रारा सम्पूर्ण अरू आश्रमलाई आश्रय दिएर दुःखरूप समुद्रलाई तर्द । 


रालानन्द्री लीक 


७६६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


यामाहुरात्मनो ह्यधं श्रेयस्कामस्य मानिनि । 
यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वरः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

मानिनि  हे दिति आहुः  भन्दछन् अध्यस्य  राखेर 
याम्  जुन पत्नीलाई हि  निश्चय नै पुमान्  पुरुष 
आत्मनः  आपनो यस्यां  जुन पत्नीमा विज्वरः  दुःखविना 


श्रेयस्कामस्य  श्रेय चाहने स्वघुरम्  आपनो गृहस्थी चरति  बां च्दकछ 
अर्घं  आधा अङ्ग भारलाई 
ताक्यार्थ हे दिति! जुन पत्नीलाई आफ्नो श्रेय चाहने आधा अङ्ग भन्दछन् निश्चय ने जुन 
पत्नीमा आफ्नो गृहस्थी भारलाई राखेर पुरुष दुःखविना बांच्दछ । 





भित्येन्द्रियारातीन्   दुजंयानितरा ९     न्द 
यामाश्रित्येन्द्रियारातीन् दुज॑यानितराश्रमेः। 
वयं जयेम हेकाभिदंस्यून् दुर्गपतिर्यथा ॥ १९॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी याम्  जुन पत्नीलाई इन्द्रियारातीन्  इन्दरियरूपी 
दुगंपतिः  किल्लाको स्वामी आभ्रित्य  साथ लिएर शतरुहरूलाई 

दस्यून्  शत्रुहरूलाई इतराश्रमेः  अरू आश्रमद्रारा वयं  हामीहरू 

हेखाभिः  सुगमतापूर्वक जित्दकछछ दुजंयान्  जित्न कठिन जयेम  जित्दच्छँ 

त्यसै गरी 





वाक्यार्थ जसरी किल्लाको स्वामी शत्रुहरूलाई सुगमतापूर्वक जित्दछछ त्यसै गरी जुन पत्नीलाई 
साथ लिएर अरू आश्रमद्रारा जित्न कठिन इन््रियरूपी शत्रुहरूलाई हा मीहरू जित्दच् । 


न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । 
अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नवः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

गृहेश्वरि  हे गृहस्वामिनी गुणगृध्नवः  गुणग्राही मानिस कार््स्न्यन  पूरा 

वयं  हामीहरू र छन् तिनीहरूले समेत आयुषा  आयुभरि 

अन्ये  अरू तां  त्यस्ती प्यारी पत्नी अपि  पनि 

ये च  जति पनि त्वाम्  तिमीलाई न प्रभवः  सक्दैनौँ 
अनुकतुं  प्रत्युपकार गर्न 





रालानन्द्री लीक 


७६७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ हे गृहस्वामिनी ! हामीहरू र अरू जति पनि गुणग्राही मानिस छन् तिनीहरूले समेत 
यस्ती प्यारी पत्नी तिमीलाई प्रत्युपकार गर्न पूरा आयुभरि पनि सक्दैनौँ । 


अथापि काममेतं ते प्रजात्ये करवाण्यलम् । 
यथा मां नातिरोचन्ति मुहूतं प्रतिपाल्य ॥ २९॥ 


पढार्थ 

प्रजात्ये  सन्ततिको लागि करवाणि  बनाउनेच्ु यथा  जसले गर्दा लोकले 
एतं  यो अथ  तर मां  मलाई 

ते तिम्रो अपि  पनि न अतिरोचन्ति  निन्दा गर्दैनन् 
कामम्  इच्छालाई मुहूर्तं  केही समय 

अलम्  पूर्ण प्रतिपाख्य  पर्खं 





वाक्यार्थ सन्ततिको लागि यो तिम्रो इच्छालाई पूर्ण बनाउनेद्ु तर पनि कही समय पर्ख जसले 
गर्दा लोकले मलाई निन्दा गर्दैनन्। 


र ५ भ  
एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदशंना । 
चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २२॥ 


पदठार्थ 

ह  निश्चय नै घोरदर्शना  घोरदुष्टियुक्त भूतेशानुचराणि  शङरका 
एषा  यो घोराणां  घोर राक्षसहरूको हो अनुचर 

वेखा  समय यस्यां  जुन वेलामा भूतानि  विभिन गणहरू 
घोरतमा  घोरतम र चरन्ति  भ्रमण गर्दछन् 





ताक्यार्थ निश्चय नै यो समय घोरतम र घोरदृष्टियुक्त घोर राक्षसहरूको हो। जुन वेलामा 
शडूरका अनुचर विभिन्न गणहरू भ्रमण गर्दछछन्। 


एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावनः। 


  ०९ 


परीतो भूतपषद्धिवृषेणाटति भूतराट् ॥ २६॥ 


पदार्थ 

साध्वि  हे पतिप्रिये परीतः  घेरिएका वृषेण  सांढेमाथि चदी 
एतस्यां  यो भूतभावनः  प्राणीमाथि दया अटति  घुम्नुहन्छ 
सन्ध्यायां  सन्ध्याकालमा गर्न 

भूतपषद्धिः  आपफ्ना भूतराट्  भूतपति 

भूतगणहरूद्रारा भगवान्  भगवान् 





रालानन्द्री लीक 


७६८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ हे पतिप्रिये यो सन्ध्याकालमा आपफ्ना भूतगणहरुद्रारा घेरिएका प्राणीमाथि दया गर्ने 
भूतपति भगवान् सांढेमाथि चदी घुम्नुह॒न्छ । 


रमशानचक्रानिकघूलिधूम्र 
विकीणैविद्योतजटाकलापः। 
भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो 


च    , ् 

द्वास्त्राभः परश्यात दवरस्तं ॥ २४ ॥ 
पदार्थ 
रमशानचकानिर्धूलिधूम्र भी  गौर त्रिभिः  सूर्य, चन्द्र र 
विकीणैविदययोतजटाकलापः  शरीरमा भस्म लगाउने अग्निनेत्रबाट 
स्मशान भूमिको चक्रवातबाट ते तिम्रा पश्यति  सबैथोक देखनुहन्छ 
उडेको धूलोले ढाकिएर जटाजूट दृवरः  देवर 
शोभित हुनुभएका द्वः  महादेवजी 
ताक्यार्थ स्मशानभूमिको चक्रवातबाट उडेको धूलोले ढाकिएर जटाजूट शोभित हनुभएका गौर 
शरीरमा भस्म लगाउने तिम्रा देवर महादेवजी सूर्य, चन्द्र र अग्निनेत्रमाट सबैथोक देखनुहुन्छ । 
दिप्पणी महादेवजी र कश्यपजीले दिदीबहिनी विवाह गरेका कारण कश्यपजीले 
महादेवजीलाई भाद भन्ने सड़ेत गर्नका लागि दितिलाई देवरको रूपमा महादेवजीलाई 
चिनाउनुभएको हो । 





न यस्य लोके स्वजनः परो वा 
नात्यादुतो नोत कश्चिदधिगद्यः । 
वयं वरतेय॑च्चरणापविद्धा 
मारास्महे ऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

यस्य  जुन प्रभुको न अत्यादुतः  न त यच्चरणापविद्धाम्  जुन प्रभुको 
अ अ 

लोके  संसारमा अतिञआदरको पात्र छ चरणद्रारा फालिएकी 

स्वजनः  आफन्त उत  अथवा भुक्तभोगाम्  भोगिडसकेकी 

वा  अथवा कशचित्  कोही अजां  मायालाई 

परः  पराद् न विगदं  हेलांयोग्य पनि कैन वयं  हामीजस्ताले 

न छैन तरतेः  विभिन्न व्रतद्रारा 





रालानन्द्री लीक 


७६९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


आशास्महे  पाउन सक्द्छौँ 

ताक्यार्थ जुन प्रभुको संसारमा आफन्त अथवा पराइ कैन, न त अतिआदरको पात्र छ यस्तै 
कोही हेलाँयोग्य पनि कैन। जुन प्रभुको चरणद्रारा फालिएकी एवं भोगिदसकेकी मायालाई 
हामीजस्ताले विभिन्न व्रतद्रारा पाउन सक्दछछौँ । 


यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो 
गृणन्त्यविदयापरटटं बिभमित्सवः। 

निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत् स्वयं 
पिदाचचयांमचरदुगतिः सताम् ॥ २६॥ 


पढार्थ 

अविद्यापरलं  अविद्याग्रन्थिलाई गृणन्ति  ग्रहण गर्दछन् अपि  भए पनि 

बिभित्सवः  भेदन गर्न खोज्ने सताम्  सज्जनहरूद्रारा स्वयं  आफ नै 

मनीषिणः  बुद्धिमानूहरूले गतिः  आश्रयणीय पिशाचचयांम्  पिशाचजस्तो 
यस्य  जुन भगवान्को जुन प्रभुले बनी 

अनवद्याचरितं  निर्मल निरस्तसाम्यातिशायः  थोर र॒ अचरत्  हिडनुभयो 
चरित्रलाई धरे भन्ने भावलाई हटाएको भए 





वाक्यार्थ अविवाग्रन्थिलाई भेदन गर्न खोजने बुदधिमानूहरूले जुन भगवान्को निर्मल चरित्रलाई 
ग्रहण गर्वछछन् सज्जनहरूद्रारा आश्रयणीय जो प्रभुले थोर र धेरै भन्ने भावलाई हटाएको भए पनि 
आफ नै पिशाचजस्तो बनी हिंडनुभयो । 


हसन्ति यस्याचरितं हि दुभगाः 

स्वात्मन् रतस्याविदुषः समीहितम् । 
येव॑स्त्रमाल्याभरणानुलेपनेः 

श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २७ ॥ 





पढार्थ 

स्वात्मन्  आरफैमा  अभागीहरू वस्त्रमाल्याभरणावुटेपनेः  
रतस्य  रमाउने यस्य  जुन प्रभुको कपडा, माला, गहना र 
यस्य  जुन भगवान्को आचरितं  आचरणमाथि चन्दनादिद्रारा 
समीहितम्  चेष्टालाई हसन्ति  हांसो गर्छन् श्वभोजनं  कुक्कुरको 
अविदुषः  वुमन नसक्ने येः  जो अभागीहरुद्रारा आहारलाई 


रालानन्द्री लीक 


७७० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


स्वात्मतया  आफ हँ भनी उपलालितम्  सेवा गरिएको छ 

ताक्यार्थ आर्फैमा रमाउने जुन भगवान्को चेष्टालाई बुख्न नसक्ने अभागीहरू जुन प्रभुको 
आचरणमाथि हँसो गर्छन्। अनि जो अभागीहरूद्रारा कपडा, माला, गहना र चन्दनादिद्रारा 
कुक्कुरको आहारलाई आफ हँ भनी सेवा गरिएको छ। 


ब्ह्यादयो यत्कृतसेतुपाला 
यत्कारणं विश्वमिदं च माया । 
आज्ञाकरी यस्य पिराचचयां 
अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २८॥ 
पढार्थ 
यत्कृतसेतुपाखाः  जुन प्रभुको यत्कारणं  जुन प्रभुके कार्य हो पिशाचचयां  पिशाचवृत्ति छ 
धर्ममर्यादालाई पालन गर्ने अनि अहो  अहो 
ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि माया  माया विभूम्नः  व्यापक परमात्माको 
लोकपालहरू च  पनि चरितं  आचरण 
इदं  यो आज्ञाकरी  आज्ञा मान्दछिन् विडम्बनम्  अद्भुत छ 
विश्वम्  जगत् यस्य  त्यस्ता प्रभुको 





ताक्यार्थ जुन प्रभुको धर्ममर्यादालाई पालन गर्ने ब्रह्मा आदि लोकपालहरू छन्, यो जगत् जुन 
प्रभुकै कार्य हो अनि माया पनि उहाँके आज्ञा मान्दछ्छिन्, त्यस्ता प्रभुको पनि पिशाचवृकत्ति छ। 
अहो ! व्यापक परमात्माको आचरण अदभुत छ। 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
सेवं संविदिते भत्रां मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । 


बरहय्षेवृंषटीव  


जग्राह वासो बरह्यरषवषलीव गतत्रपा ॥ २९॥ 


पदार्थ 

भत्रं  पतिले मन्मथोन्मथितेन्द्रिया  कामाहत वृषली इव  वेश्याले मै 

एवं  यसप्रकार इन्द्रियवाली बरहय्षैः  कश्यपजीको 

संविदिते  सम्ाए पनि सा  तिनी दितिले वासः  कपडा 
गतत्रपा  लज्जाहीन जग्राह  समातिन् 





ताक्यार्थ पतिले यसप्रकार सम्खाए पनि कामाहत इन्दियवाली दितिले लज्जाहीन वेश्याले गै 
कश्यपजीको कपड़ा समातिन्। 


रालानन्द्री लीक 


७७५ १ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
स विदित्वाथ भायांयास्तं निबन्धं विकमणि । 
नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेद्ा हि ॥ ३०॥ 

पदार्थ 

अथ  त्यसपछि निर्बन्धं  आग्रहलाई रहसि  एकान्तमा 

सः  कश्यपजीले विदित्वा  थाहा पाएर तया  पत्नीसंग 

भायांयाः  पत्नीको अथ  अनि उपविवेश  समागम गर्नुभयो 

विकर्मणि  दुष्कर्ममा दिष्टाय  भाग्यलाई 

तं  त्यो उनको नत्वा  नमस्कार गरेर 





ताक्यार्थ त्यसपछि कश्यपजीले पत्नीको दुष्कर्ममा उनको आग्रहलाई थाहा पाएर भाग्यलाई 
नमस्कार गरेर एकान्तमा पत्नीसंग समागम गर्नुभयो । 


अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यतः। 
ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

अथ  अनि प्राणान् आयम्य  प्राणायाम सनातनम्  नित्य 

सलिलं  जल गरी ज्योतिः  ज्योतिःस्वरूप 

उपस्पृश्य  स्पर्श आचमन वाग्यतः  वाणीलाई पनि ब्रह्म  ब्रह्मलाई 

गरी नियन्त्रण गरी ध्यायन्  ध्यान गर्दै 
विरजं  मलहीन जजाप  जप गर्नुभयो 


ताक्यार्थ अनि आचमन, प्राणायाम एवं वाणीलाई पनि नियन्त्रण गरी मलहीन नित्य 
ज्योतिःस्वरूप ब्रह्मलाई ध्यान गर्दै जप गर्नुभयो । 


दितिस्तु वीडिता तेन कमांवद्येन भारत । 
उपसङ्गम्य विप्रषिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

भारत  हे विदुर कर्मावयेन  निन्दनीय कर्गह्रारा उपसङ्गम्य  नजिकै पुगेर 
दितिः  दिति तरीडिता  लजाखदै अभ्यभाषत  भनिन् 

तु  चाहं अधोमुखी  शिर भुकाई 

तेन  त्यस विप्रषिम्  कश्यपको 





ताक्यार्थ हे विदुर ! दितिचारहिं त्यस निन्दनीय कर्मद्रारा लजा्डँदे शिर भुकाई कश्यपको नजिकै 
पुगेर भनिन्। 


रालानन्द्री लीक 


७७२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


दितिरुवाच दितिले भनिन् 
न मे गभमिमं बह्यन् भूतानामृषभोऽ वधीत् । 
रुद्रः पतिहिं भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे कश्यपजी ऋषभः  स्वामी रद्रले पतिः  पति हुनुहन्छ 
मे  मेरो न अवधीत्  न मारून् यस्य  जुन प्रभुको 
दमं  यो हि  निश्चय नै अंहसम्  अपराध 
गभम्  गर्भलाई रुद्रः  रुद्र भगवान् अकरवम्  गरं 
भूतानाम्  प्राणीहरूका भूतानां  प्राणीका 





ताक्यार्थ हे कश्यपजी ! मेरो यो गर्भलाई प्राणीहरूका स्वामी रुद्रले नमारून् निश्चय ने रद्र 
भगवान् प्राणीका पति हुनहन्छ । जुन प्रभुको मैले अपराध गरर। 


क क मीदुषे 
नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीदुषे । 
शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

उग्राय  अलङ्घनीय धृतदण्डाय  दुष्टहरूलाई दण्ड महते देवाय  महादेवलाई 
मीदुषे  फलदाता दिने नमः  नमस्कार छ 
शिवाय  कल्याणरूप मन्यवे  संहारका लागि 

न्यस्तदण्डाय  सत्पुरुषको क्रोधमूर्ति 

लागि दण्डरहित तर रुद्राय  रुद्रस्वरूप 





ताक्यार्थ अलङ्घनीय फलदाता कल्याणरूप, सत्पुरुषको लागि दण्डरहित तर दुष्टहरूलाई 
दण्ड दिने, संहारका लागि क्रोधमूर्तिं रुदरस्वरूप महादेवलाई नमस्कार छ। 


स नः प्रसीदतां भामो भगवानुवंनुग्रह  । 
व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सतीपतिः ॥ ३५॥ 





पदठार्थ 

व्याधस्य  दुष्टहरूद्रारा नः हाम्रा सः  उहाँ 

अपि  पनि भामः  दिदीका पति भगवान्  भगवान् सुद्र 
अनुकम्प्यानां  माया गरिन॒ उवनुग्रहः  अति कल्याणकारी नः  हामीमाथि 

योग्य सतीपतिदेवः  मेरी दिदी प्रसीदतां  प्रसनन हनुहोस् 
स्त्रीणां  हामी स्त्रीहरूमा सतीका पति 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


७७३ 


अध्याय १४ 


ताक्यार्थ दुष्टहरूद्रारा पनि माया गरिन योग्य हामी स्त्रीहरूमा हाम्रा दिदीका पति अति 
कल्याणकारी मेरी दिदी सतीका पति भगवान् रुद्र हामीमाथि प्रसनन हुनुहोस् । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 


स्वसग॑स्यारिषं ोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । 
निवृत्तसन्ध्यानियमो भायांमाह प्रजापतिः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 


स्वसर्ग॑स्य  आपनो सन्ततिको आरासानां  आशा गरिरहेकी 


लोक्याम्  रेहलौकिक र 
पारलौकिक 
आरिषं  आशीर्वाद 


प्रवेपतीम्  थर्थर कोंपिरहेकी 
भायाम्  आपनी पत्नीलाई 





निवृत्तसन्ध्यानियमः  सन्ध्या 
नियमबाट निवृत्त भएका 
प्रजापतिः  कश्यपले 

आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ आफ्नो सन्ततिको एेहलौकिक र पारलौकिक आशीर्वाद आशा गरिरहेकी र थर्थर 
कँपिरहेकी आप्नी पत्नीलाई सन्ध्यानियमबाट निवृत्त भएका कश्यपजीले भन्नुभयो । 


कर्यप उवाच कश्यपजीले भन्नुभयो 

अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान् मोू्तिंकादुत । 
मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेटनात् ॥ ३७ ॥ 
भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमो । 
लोकान् सपालास्तरीश्चण्ड मुहुराकन्दयिष्यतः ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

ते तिम्रो 

आत्मनः  अन्तःकरणको 
अप्रायत्यात्  कामवासनाद्रारा 
भएको मलिनताको कारणले 
उत  अनि 

मोहूतिंकात्  महूर्वगत 

दोषान्  दोषको कारणले 
मन्निदेशातिचारेण  मेरो 
निषेधको अवज्ञाले 


च  देवताहरूको 

च  पनि 

अतिहेटनात्  हेलाँ भएके 
कारणले 

अभद्र  अमङ्गलमयी 

चण्डि  हे चण्डी 

तव  तिम्रा 

अभद्रौ  दुष्ट 

जाठराधमो  दुई अधम पूत्रहरू 





भविष्यतः  हनेछन् र 
सपालान्  लोकपालसहित 
त्रीन्  तीन 

लोकान्  लोकटहरूलाई 
मुहुः  बारम्बार 
आक्रन्द्यिष्यतः  आक्रान्त 
पार्नेछन् 


रालानन्द्री लीक 


७७९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ तिम्रो अन्तःकरणको कामवासनाद्वारा भएको मलिनता, मुहूर्वगत दोष, मेरो निषेध र 
देवताहरूको हेलाँ भएको कारणले अमङ्गलमयी हे चण्डी ! तिम्रा दुई दुष्ट अधम पत्रहरू हुनेछन् र 
लोकपालसहित तीन लोकहरूलाई तिनीहरूले बारम्बार आक्रान्त पार्नेछन्। 


प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । 
स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ३९॥ 
तदा विश्वेश्वरः करद्धो भगवांल्लोकभावनः। 
हनिष्यत्यवती्ांसो यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४०॥ 


पढार्थ 

अकृतागसाम्  निरपराध महात्मसु  महात्माहरू अवतीयं  अवतार लिई 
दीनानाम्  दीनहीन कोपितेषु  कुपित हुन थालेपल्छि यथा  जसरी 

प्राणिनां  प्राणीहरूको तदा  त्यस वेला रातपवधृक्  इन््रले 
हन्यमानानां  हत्या गर्न लोकभावनः  सारालाई अरीन्  पर्वतको नाश गरेका 
थालेपछि कल्याण गर्ने थिए त्यसै गरी 

स्त्रीणां  स्त्रीहरूको विश्वेश्वरः  संसारका मालिक असो  उहाँले पनि 
निगृह्यमाणानां  निग्रह गर्न भगवान्  भगवान् परमात्मा हनिष्यति  दुष्टलाई मार्नृहुनेछ 
थालेपच्ि करुद्धः  रिसाएर 





ताक्यार्थ निरपराध, दीनहीन प्राणीहरूको हत्या गर्न थालेपचछि स्त्रीहरूको निग्रह गर्न थालेपच्ि 
महात्माहरू कुपित हुन थालेपछि सारालाई कल्याण गर्ने संसारका मालिक भगवान् परमात्मा 
रिसाएर अवतार लिई इन्द्रले पर्वतको नाश गैं दुष्टलाई मार्नुहुनेछछ । 


दितिरुवाच दितिने भनिन् 
वधं भगवता साक्षात् सुनाभोदारबाहुना । 
आशासे पुत्रयोमंद्यं मा कुद्धाद् बाह्यणाट् प्रभो ॥ ४१॥ 


पढार्थ 

मह्यं  मेरा सुनाभोदारबाहुना  चक्रपाणि प्रभो  हे कश्यपजी 

पुत्रयोः  पुत्रहरूको साक्षात्  साक्षात् क्रुद्धात्  रिसाएका 

वधं  अन्त्य भगवता  भगवान्बाट नै ब्राह्मणात्  ब्राह्मणवबाट 
आशासे  चाहन्छु मा  नहोस् 





रालानन्द्री लीक 


७७९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ मेरा पुत्रहरूको अन्त्य चक्रपाणि साक्षात् भगवानूबाट ने होस् भने चाहन्ट्ु। हे 
कश्यपजी ! रिसाएका ब्राह्मणबाट नहोस् । 


न ब्रह्मदण्डद्ग्वस्य न भूतभयदस्य च । 
नारकाश्चातुगृह्णन्ति यां यां योनिमसो गतः ॥ ४२॥ 
पदढार्थ 
ब्रह्मदण्डद्ग्धस्य  न  कल्याण हैदेन नारकाः  नारकीय जीवहरूले 


ब्राह्मणश्रापबाट मर्नको र असो  त्यस्तो मान्छे च  पनि 





भूतभयदस्य  प्राणीलाई भय यां यां  जुनजुन न अनुगृह्णन्ति  अनुग्रह गर्दैनन् 
दिनेको योनिम्  योनिमा 
च  पनि गतः  जान्छ त्यसलाई 


वाक्यार्थ ब्राह्मणश्रापबाट मर्नेको र प्राणीलाई भय दिनेको पनि कल्याण हूदेन । त्यस्तो मान्छे 
जुनजुन योनिमा जान्छ त्यसलाई नारकीय जीवहरूले पनि अनुग्रह गर्देनन्। 


करयप उवाच कश्यपजीले भन्नुभयो 

कृतशोकानुतापेन सद्यः प्रत्यवमरांनात्। 

भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४३॥ 
 


पुत्रस्येव च पुत्राणां भवितैकः सतां मतः। 
गास्यन्ति यद्यशः शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४४॥ 


पदार्थ 

कृतशोकानुतापेन  आपनो भवे  शङ्रजी मतः  माने व्यक्ति 
काममा शोक र पश्चात्ताप अपिर भविता  हुनेछ 
भएकाले मयि  म कश्यपमा यत्  जुन 


सदयः  तत्काल नै आदरात्  आदरबुदधि भएकाले 
प्रत्यवमर्शनात्  उचित अनुचित पुत्रस्य  तिम्रो छोराका 

विवेक भएकाले पुत्राणां  छो राहरूमध्ये 
भगवति  भगवान्को एकः  एकजना 

उरुमानात्  धेर मान गरेकाले सतां  सज्जनहरूले 





शुद्धं  तिम्रा नातिको शुद्ध 
यशः  कीर्तिलाई 

भगवद्यशसा  भगवानूके कीर्तिं 
समम्  जस्ते 

गास्यन्ति  गाउनेछन् 


ताक्यार्थ आफ्नो काममा शोक र पश्चात्ताप भएका कारण तत्काल नै भएको तिम्रो उचित र 
अनुचित विवेक, भगवानूमा गरेको मान, शङ्करजी र म कश्यप मा भएको आदरबुदधिका कारण 


रालानन्द्री लीक 


७७६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


तिम्रो छोराका छोराहरूमध्ये एकजना सज्जनहरूले मान्ने व्यक्ति हुनेछ । तिम्रो त्यस नातिको शुद्ध 
कीर्तिं सबेले भगवान्के कीर्तिजस्तै गाउनेछछन्। 


भे  


योगेहमेव दुवणं भावयिष्यन्ति साघवः। 
निरवेरादिभिरात्मानं यच्छीरमनुवरतितुम् ॥ ५५॥ 





पढार्थ 

दुर्वर्णं  मलिन यत्  जुन योगेः  योगहरुद्रारा 

हेम  सुनलाई शीलम्  शीलको आत्मानं  आफूलाई 

इव  तताएर शुद्ध गरे अनुवतिंतुम्  अनुकरण गर्न भावयिष्यन्ति  शुद्ध गर्दछन् 
साधवः  ठुला साधुहरू पनि निर्वेरादिभिः  निर्वैर आदि 


ताक्यार्थ मलिन सुनलाई तताएर शुद्ध गेयं टला साधुहरू पनि जुन शीलको अनुकरण गर्न 
निर्वैरं आदि योगहरूद्रारा आफूलाई शुद्ध गर्वछछछन् । 


यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । 
स स्वदुग् भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दुरा ॥ ४६॥ 


पदार्थ 
यदात्मकम्  जुन प्रभुके यत्प्रसादात्  जुन प्रभुको भगवान्  प्रभु 
स्वरूपभूत प्रसन्नताबाट यस्य  जुन तिम्रो नातिको 
इदं  यो प्रसीदति  प्रसन्न हुन्छ अनन्यया  अनन्य 
विश्वं  संसार सः  त्यस्ता दृशा  भक्तिबाट 
स्वदुक्  स्वयंप्रकाश तोष्यते  प्रसन्न हुनुह॒न्छ 





ताक्यार्थ जुन प्रभुकै स्वरूपभूत यो संसार, जुन प्रभुको प्रसन्नताबाट प्रसनन हृन्छ त्यस्ता 
स्वयंप्रकाश प्रभु तिस्रो नातिको अनन्य भक्तिबाट प्रसन्न हूनुहन्छ । 


स वे महाभागवतो महात्मा 
महानुभावो महतां मदिष्ठः। 
प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये 
निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४७॥ 
पदढार्थ 


वै  निश्चयनै महानुभावः  उदार हृदय भएकामहिष्ठः  पूज्य 
महाभागवतः  भक्तन्रेष्ठ महतां  महापुरुषहरूद्रारा सःती 


रालानन्द्री लीक 


७७७५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


महात्मा  महात्मा नातिले प्क  शुद्ध भएको निवेश्य  राखेर 

प्रवृद्धभक्त्या  बदिरहेको चित्तमा दमं  यो लोकलाई 

भक्तिबाट वे  सवत्मा प्रभुलाई विहास्यति  त्याग गर्नछन् 
ताक्यार्थ निश्चय नै भक्तश्वेष्ठ उदार हृदय महापुरुषहरुद्रारा पूज्य ती महात्मा नातिले बहिरहेको 
भक्तिद्रारा शुद्ध भएको चित्तमा सर्वात्मा प्रभुलाई राखेर यस लोकलाई त्याग गर्नेछछन् । 


अलम्पटः शीरुधरो गुणाकरो 

हृष्टः परद्धयां व्यथितो दुःखितेषु । 
अभूतशत्रुजंगतः शोकहतां 

नैदाधिकं तापमिवोडुराजः ॥ ४८ ॥ 


पदठार्थ 

अलम्पटः  विषयमा आसक्ति   अरू दुखी हदा इव  

नगर्ने व्यथितः  व्यथित हुने अनि जगतः  संसारका 

रीरघरः  शीलवान् नेदाधिकं  ग्रीष्म ऋतुको सूर्यको शोकहता  दुःखहरण गर्ने र 
गुणाकरः  गुणको खानी प्रचण्ड अभूतरन्नुः  शत्रुविहीन हुनेछन् 
परद्धयांः  अककि समृद्धिबाट तापम्  तापलाई 

हृष्टः  खुसी हने उडुराजः  चन्द्रमाले 





ताक्यार्थ विषयमा आसक्ति नगर्ने, शीलवान्, गुणको खानी, अर्काको समृद्धिबाट खुसी हुने 
अरू दुःखी हदा व्यथित हुने अनि ग्रीष्म ऋतुको सूर्यको प्रचण्ड तापलाई चन््रमाले शीतलता प्रदान 
गै संसारका दुःखहरण गर्ने र शत्रुविहीन हुनेछछन् । 


अन्तवहिश्चामलमन्जनेत्र 
स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । 
पोत्रस्तव श्रीकल्नारुलामं 
द्रष्ट स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५९॥ 
पदार्थ 
स्वपूरुषच्छानुगृहीतरूपम्  श्रीललनाललामं  लक्ष्मीजीलाई स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम्  
आप्ना भक्तहरूको इच्छानुसार सुशोभित पार्ने र मुखमण्डलको आभाद्रारा 
अवतार लिने कर्णकुण्डललाई ने शोभित पार्ने 


रालानन्द्री लीक 


७७८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
अमलम्  परमपवित्र अन्त्ेहिः  संसारको पोत्रः  नातिले 
अन्जनेत्रं  कमलनयन प्रभुलाई बाहिरभित्र सबैतिर द्रष्टा  दर्शन गर्नेन् 

तव  तिम्रा 


ताक्यार्थ आपफना भक्तहरूको इच्छानुसार अवतार लिने, लक्ष्मीजीलाई सुशोभित पार्ने र 
मुखमण्डलको आभाद्रारा कर्णकुण्डललाई नै शोभित पार्ने परमपवित्र कमलनयन प्रभुलाई संसारको 
बाहिरभित्र सबेतिर तिम्रा नातिले दर्शन गर्नछन् । 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिभृंशम् । 
पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद् विदित्वासीन्महामनाः ॥ ५०॥ 


पढार्थ 

दितिः  दितिले अमोदत  प्रसन्न भन् वधं  वध 

भागवतं  भगवान्का परमभक्त पुत्रयोः च  आपना छोराहरूको विदित्वा  जानेर 

न्त 

पोत्रम्  नातिको विषयमा च  पनि महामनाः  प्रसन्न चित्त 
श्रुत्वा  सुनैर कृष्णात्  भगवान् श्रीकृष्णबाट आसीत्  भड्न् 
भृराम्  अत्यन्त हुने 





ताक्यार्थ दिति भगवान्को परमभक्त नातिको विषयमा सुनेर अत्यन्त प्रसन्न भडन् र आफना 
छो राहरूको पनि भगवान् श्रीकृष्णबाट हुने वध थाहा पाएर प्रसन्नचित्त भटन्। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे दितिकङ्यपसंवादे 
चतुदंशोऽध्यायः ॥ ९४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


७७९ 


अध्याय १५ 


अथ पञ्चदशोऽध्यायः 


जय र विजयलाई सनक आदिको श्राप 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
प्राजापत्यं तु तत्तेजः परतेजोहनं दितिः। 


दधार वषौणि शतं शङमाना सुराद॑नात् ॥ १॥ 


पदार्थ 

सुरादंनात्  देवताहरूलाई पीडा परतेजोहनं  अरूलाई कष्ट 
हुने दिने खाले 

राङ्कमाना  शङ्का गर्दै प्राजापत्यं  कश्यपसम्बन्धी 


दितिः  कश्यपकी पत्नी दितिले तत्  त्यस्तो 





तेजः  वीर्यलाई 
रातवषौणि  सय वर्षसम्म 
दधार  धारण गरिन् 


ताक्यार्थ देवताहरूलाई पीडा हुने शङ्गा गर्दै कश्यपकी पत्नी दितिले अरूलाई कष्ट दिने खाले 


कश्यपसम्बन्धी त्यस्तो वीर्यलाई सय वर्षसम्म धारण गरिन्। 


न  न न न्स हतोजस 
लोके तेन हताटोके लोकपाला हतोजसः। 


न्यवेदयन् विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम् ॥ २॥ 


पदढार्थ 

तेन  गर्भमा विद्यमान रहेको हतौजसः  आपनो तेज नाश 
तेजले भएका 

लोके  संसारमा दिशाम्  दिशाहरूका 


हतारोके  सू्यदिको प्रकाश लोकपालाः  लोकपालहरूले 
क्षीण हन लागेपच्छि 





ध्वान्तव्यतिकरं  अंध्यारो 
अवस्थाको बारेमा 

विश्वसृजे  विश्वका सृष्टिकर्ता 
ब्रह्मालाई 

न्यवेदयन्  निवेदन गरे 


ताक्यार्थ दितिको गर्भमा विद्यमान रहेको तेजले संसारमा सूर्यादिको प्रकाश क्षीण हुनलागेपच्ि 
आफ्नो तेज नाश भएका दिशाहरूका लोकपालहरूले अँध्यारो अवस्थाको बारेमा विश्वका 


सुष्टिकर्ता ब्रह्मालाई निवेदन गरे। 


देवा उचुः देवताहरूले भने 


तम एतद् विभो वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् । 


न ह्यव्यक्तं भगवतः काठेनास्पृष्टवत्म॑नः ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


७८० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पदार्थ 

काठेन  कालले न छैन वयं  हामीहरू 

अस्पृष्टवत्म॑नः  ज्ञानशक्तिलाई विभो  हे ब्रह्माजी भृशम्  ज्यादै नै 

कुण्ठित गर्न नसक्ने एतत्  यो संविग्नाः  भयभीत भदरहेका 
भगवतः  भगवान्का लागि तमः  अन्धकारलाई चँ 

अव्यक्तं  नजानिएको कुरा वेत्थ  जान्नुहुन्छ 

हि  निश्चय नै यत्  जसबाट 





ताक्यार्थ कालले ज्ञानशक्तिलाई कुण्ठित गर्न नसक्ने भगवानूका लागि नजानिएको कुरा निश्चय 
ने छैन। हे ब्रह्माजी ! यस अन्धकारलाई तपाई जान्नुहुन्छ जसबाट हामीहरू ज्यादे ने भयभीत 
भट्रहका छँ । 


 जगद्धातर्टोकनाथरिखामणे     द् 
देवदेव जगद्धातर्लोकनाथरिखामणे । 
परेषामपरेषां त्वं भूतानामसि भाववित् ॥ ४॥ 


पदार्थ 
देवदेव  देवताहरूका पनि लोकनाथशिखामणे  इन्द्रादि भूतानाम्  समस्त प्राणीहरूको 
देवता लोकनाथका शिखामणि त्वं  तपाई 
जगद्धातः  संसारका रचयिता प्रकाशक हे ब्रह्माजी भाववित्  भावलाई जानने 
परेषाम्  हामीभन्दा श्रेष्ठ असि  हुनहन्छ 
अपरेषां  हामीभन्दा साना 





ताक्यार्थदेवताहरूका पनि देवता, संसारका रचयिता, इन्द्रादि लोकनाथका प्रकाशक हे 
ब्रह्माजी ! हामीभन्दा श्रेष्ठ र हामीभन्दा साना समस्त प्राणीहरूको तपाई भावलाई जानने हुनुहन्छ । 


क विज्ञानवीयांय  ् ् 
नमो विज्ञानवीयाय माययेदपुपेयुषे । 


गृहीतरुणभेदाय न अ 

गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽन्यक्तयोनये ॥ ५॥ 
पदढार्थ 
मायया  मायाशक्तिट्रारा 
इदम्  ब्रह्माको स्वरूपलाई गृहीतगुणभेदाय  रजोगुणलाई 
उपेयुषे  स्वीकार गर्ने स्वीकार गर्न 
विज्ञानवीर्याय  ज्ञानशक्तिसम्पन्न अन्यक्तयोनये  प्रमाणद्रारा 
परमात्मालाई उत्पत्ति जान्न नसकिने 
ताक्यार्थ मायाशक्तिद्रारा ब्रह्माको स्वरूपलाई स्वीकार गर्ने ज्ञानशक्तिसम्पन्न परमात्मालाई 
नमस्कार छ। रजोगुणलाई स्वीकार गर्ने प्रमाणद्वारा उत्पत्ति जानन नसकिने त्यस्ता तपार्ईलाई 
नमस्कार छ। 


ते  त्यस्ता तपार्ईलाई 
नमः  नमस्कार छ 


नमः  नमस्कार छ 





रालानन्द्री लीक 


७८१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् । 
आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

आत्मनि  आर्फैमा आत्मभावनम्  समस्त जीवको अनन्येन  एकनिष्ठ 
प्रोतभुवनं  समस्त संसार धारणउत्पत्तिस्थान भएका भावेन  भावद्रारा 

गर्ने परं  परमात्मा भावयन्ति  भजन गर्दछछन् 
सदसदात्मकम्  चेतन र त्वा  तपार्ईलाई 

अचेतन प्रपञ्चको कारण ये  जो निष्काम भक्तहरू 





ताक्यार्थ आफैमा समस्त संसार धारण गर्ने चेतन र अचेतन प्रपञ्चको कारण समस्त जीवको 
उत्पत्तिस्थान भएका परमात्मा तपाईलाई निष्काम भक्तहरू एकनिष्ठ भावद्वारा भजन गर्दछन् । 


तेषां सुपक्वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम्। 
छन्धयुष्मत्प्रसादानां न कुतश्चित् पराभवः ॥ ७॥ 


पदार्थ 

जितश्वासेन्द्रियात्मनाम्  प्राण, ठन्धयुष्मत्प्रसादानां  तपाईबाट न पराभवः  पतन हैदेन 
इन्द्रिय र मनलाई जितेका कृपा प्राप्त गरेका 

सुपक्वयोगानां  परिपक्व तेषां  त्यस्ता भक्तहरूको 

योगसाधना भएका कुतश्चित्  कतैबाट पनि 





ताक्यार्थ प्राण, इन्द्रिय र मनलाई जितेका, परिपक्व योगसाधना भएका तपाईबाट कृपा प्राप्त 
गरेका त्यस्ता भक्तहरूको कतैबाट पनि पतन हदेन । 


यस्य वाचा प्रजाः सवां गावस्तन्त्येव यन्तरिताः। 
हरन्ति बलिमायत्तास्तस्मे मुख्याय ते नमः॥ ८ ॥ 





पदढार्थ 

तन्त्या  दाम्लाले वाचा  वाणीद्रारा हरन्ति  अर्पण गर्दछछन् 
यन्तिताः  बांधिएका आयत्ताः  अधीनमा रहेका तस्मै  त्यस्ता 

गावः  गार्हरू सवां  सम्पूर्ण मुख्याय  समष्टिप्राणभूत 
इव  छठ प्रजाः  प्राणीहरूले ते  तपाईलाई 

यस्य  जुन परमात्माको वेदरूप बलिम्  कर्मफल नमः  नमस्कार छ 


रालानन्द्री लीक 


७८२ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १५ 


वाक्यार्थ दाम्लाले बाँधिएका गाईहरूफै जुन परमात्माको वेदरूप वाणीद्रारा अधीनमा रहेका 
सम्पूर्ण प्राणीहरूले जसलाई कर्मफल अर्पण गर्दछछन् त्यस्ता समण्टिप्राणभूत तपारईलाई नमस्कार छ । 


स त्वं विधत्स्व शं भूमंस्तमसा टुप्तकमंणाम्। 
अदभ्रदयया दुष्टया आपन्नानहंसीक्षितुम् ॥ ९॥ 


पढार्थ 
भूमन्  हे प्रभो टुप्तकमणाम्  दिनरातमा गरिने आपन्नान्  शरणमा आएका 
सः  त्यस्ता कर्महरू गर्न असमर्थ हामीहरूलाई 
त्वं  तपारईले प्राणीहरूको अदभ्रदयया  अपार करुणायुक्त 
तमसा  अन्धकारको कारण शां  कल्याण दृष्टया  दृष्टिलि 
विधत्स्व  गर्नुहोस् दक्षितुम्  ठेर्न 
असि  योग्य हूनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे प्रभो ! त्यस्ता तपारईले अन्धकारको कारण दिनरातमा गरिने कर्महरू गर्न असमर्थ 
प्राणीहरूको कल्याण गर्नुहोस् । शरणमा आएका हामीहरूलाई अपार करूणायुक्त दुष्टिलि हरन हजुर 
योग्य हूनुहुन्छ । 


    ओज  
एष देव दितेगमिं ओजः काश्यपमर्पितम् । 
दिशस्तिमिरयन् सवां वधतेऽग्निरिविधसि ॥ १०॥ 


पदढार्थ 
देव  हे भगवान् गभः  गर्भ अग्निः  आगो 
अपिंतम्  दितिमा परेको सवांः  सम्पूर्ण इव  कै 


दिर्रः  दिशाहरूलाई वधते  बहिरहेको छ 


तिमिरयन्  अन्धकारमय 


कारयपम्  कश्यपजीको 
न 
ओजः  वीर्यबाट उत्पन्न 





एषः  यो बनाँदे 
दितेः  दितिको एधसि  इन्धन पाएको 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! दितिमा परेको कश्यपजीको वीर्यबाट उत्पन्न यो दितिको गर्भं सम्पूर्ण 
दिशाहरूलाई अन्धकारमय बनाँदे इन्धन पाएको आगो बढिरहेको छ। 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचरः । 
प्रत्याचष्टात्मभूद्वान् प्रीणन् रुचिरया गिरा ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 


७८३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पदार्थ 

महाबाहो  हे विदुरजी भगवान्  भगवान्   हास्वै 

राब्दगोचरः  देवताहरूको आत्मभूः  ब्रह्माजीले देवान्  देवताहरूलाई 

प्रार्थना सुनी रुचिरया  मधुर प्रीणन्  प्रसन्न पार्द 

सः  उहाँ गिरा  वाणीले प्रत्याचष्ट  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! देवताहरूको प्रार्थना सुनी भगवान् ब्रह्माजीले हाँस्दे मधुर वाणीले 
देवताहरूलाई प्रसन्न पार्द भन्नुभयो । 


ब्रह्मोवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
मानसा मे सुता युष्मत्पूवंजाः सनकादयः। 
चेरुविंहायसा लोकाल्लोकेषु विगतस्पृहाः ॥ १२॥ 


पदठार्थ 

युष्मत्पूर्वजाः  तिमीहरूका सुताः  पत्रहरू विहायसा  आकाशमार्गबाट 
पूर्वज सनकादयः  सनक आदि लोकात्  विभिन लोकटहरूमा 
मे  मेरा लोकेषु  सांसारिक वस्तुमा चेरुः  भ्रमण गर्दछन् 

मानसाः  मानस विगतस्पृहाः  अनासक्तं भई 





ताक्यार्थ तिमीहरूका पूर्वज मेरा मानस पुत्र सनक आदि सांसारिक वस्तुमा अनासक्तं भई 
आकाशमार्गबाट विभिन्न लोकहरूमा भ्रमण गर्दछन् । 


त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मनः। 


ययुकुण्ठनिर्यं सवंलोकनमस्कृतम् ॥ १३॥ 
पढार्थ 
ते  ती सनकादि 
एकदा  एक दिन 





ययुः  गए 
 सम्पूर्ण 
अमलात्मनः  शुद्धसतत्मय लोकद्रारा नमस्कार गरिएको 
भगवतः  भगवान् वेकुण्टनिलयं  वैकुण्ठलोकमा 
ताक्यार्थ ती सनकादि एक दिन शुद्धसत्वमय भगवान् विष्णुको सम्पूर्ण लोकद्रारा नमस्कार 
गरिएको वैकुण्ठलोकमा गए । 





 


वसन्ति यत्र पुरुषाः सवे वेकुण्ठमूतंयः। 


    


यञनामत्तानामतत्तन वमणारययन् हारम् ॥ ९४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पदढार्थ 
यत्र  जहाँ वसन्ति  बस्दछन् हिम्  हरिको 
न 
सर्वे  सबै ये  जो भक्तहहरू आराधयन्  आराधना गर्दै 
वैकुण्ठमूर्तयः  विष्णुकै स्वरूप अनिमित्तनिमित्तेन  कालको बस्दछन् 
भएका आसक्तिले रहित 
पुरुषाः  भगवद भक्तहरू धर्मेण  निष्काम कर्मद्रारा 





ताक्यार्थ जहाँ सब विष्णुकै स्वरूप भएका भगवद्भक्तहरू बस्दछन्। ती भक्तहहरू कालको 
आसक्तिले रहित निष्काम कर्मद्वारा हरिको आराधना गर्दै बस्दछन् । 


यत्र चाद्यः पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचरः । 
सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृषः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

यत्र  जुन धाममा भगवान्  प्रभु सत्त्वं  सत्त्वमय स्वरूपलाई 
शब्दगोचरः  वेदप्रतिपाद्य स्वानां  आपफ्ना भक्त विष्टभ्य  स्वीकार गरेर 
वृषः  धर्ममूर्वि नः  हामीहरूलाई आस्ते  रहनुहुन्छ 

आद्यः  आदि मृडयन्  खुसी तुल्यारँदे 

पुमान्  पुरुष विरजं  विशुद्ध 





ताक्यार्थ जुन धाममा वेदप्रतिपाद्य धर्ममूर्तिं आदिपुरुष प्रभ आप्ना भक्त हामीहरूलाई खुसी 
तुल्याङदे विशुद्ध सत्त्वमय स्वरूपलाई स्वीकार गरेर रहनुहुन्छ । 


ह 


यत्र नैःश्रेयसं नाम वनं कामदुधद्रुमः। 
श्रीमिविभ्राजत् ५७ 


  छ न्द   
सवतुन्राभवन्राजत् कवल्यामव मूतमत् ॥ ९६ ॥ 


पदार्थ 

यत्र  जहाँ ्  सबैथरी ऋतुका वनं  वन 

कामदुधेः  सबैथरी कामना शोभाले मूतिमत्  मूर्तिमान् 

पूर्वि गर्न विभ्राजत्  चम्किएको कैवल्यम्  कैवल्य 

दुमेः  वृक्षहरुदरारा युक्त नैश्रेयसं  निःश्रेयस इव  ४ सुशोभित छ 
नाम  नामक 





वाक्यार्थ जहाँ सबैथरी कामना पूर्तिं गर्ने वृक्षहरुद्रारा युक्त सबेथरी ऋतुका शोभाले चम्किएको 
निःश्रेयस नामक वन मूर्तिमान् कैवल्य सुशोभित छ। 


वैमानिकाः सललनाश्चरितानि शश्वद् 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


गायन्ति यत्र शमलक्षपणानि भतुंः। 
अन्तज॑रे ऽनुविकसन्मधुमाधवीनां 
गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिटं क्षिपन्तः ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

यत्र  जहाँ 

वैमानिकाः  विमानचारी 
गन्धर्वहरू 

सठ्लनाः  आफ्ना स्त्रीहरूका 
साथ रही 

अन्तज॑रे  जलभित्र 


अनुविकसन्मघुमाधवीनां  
फुलिरहेको वसन्तकालिक 
माधवी लताको 

गन्धेन  सुगन्धद्रारा 
खण्डितधियः  मन आकर्षित 
भए 

अपि  तापनि 

अनिलं  सुगन्धबाहक वायुलाई 


७८९ 


अध्याय १५ 


क्षिपन्तः  पयांँकदै 
शमलक्षपणानि  समस्त 
कल्मषलाई नाश गर्न 
भवुंः  आफ्नै भगवान्को 
चरितानि  चरित्रलाई 
राश्चद्  नित्य 

गायन्ति  गांँदलछन् 





ताक्यार्थ जहाँ विमानचारी गन्धर्वहरू आपफ्ना स्त्रीहरूका साथ रही जलभित्र फुलिरहेको 
वसन्तकालिक माधवी लताको सुगन्धद्रारा मन आकर्षित भए तापनि सुगन्धबाहक वायुलाई 
पयां क्दे समस्त कल्मषलाई नाश गर्ने आफ्नै भगवान्को चरित्रलाई नित्य गांदलछछन् । 


पारवतान्यभृतसारसचक्रवाक 


     


दात्यूहदंसश्युकतित्तिरिबहिणां यः। 
कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चै 
भृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

भूञ्गाधिपे  भमरराजले 
हरिकथाम्  हरिभगवान्को 
कथालाई 

गायमाने इव  गाए गरी 
भुनभुन गर्दा 


पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक 
दात्यूहहंसश्युकतित्तिरिबर्हिणां  
परेवा, कोडली, सारस, चखेवा, 
हँस, काकाकूल, सुगा, तित्रा र 
मयुरहरूको 

यः  जुन 


उच्चैः  ठुलो 

कोलाहलः  चिरबिर ध्वनि छ 
त्यो पनि 

अचिरमात्रम्  केही समयको 
लागि 





विरमते  बन्द हुन्छ 


वाक्यार्थ भ्रमरराजले हरिभगवानूको कथालाई गाए गरी भुनभुन गर्दा परेवा, कोद्ली, सारस, 
चखेवा, हांस, काकाकुल, सुगा, तित्रा र मयूरहरूको जुन ठुलो चिरवबिर ध्वनि छ त्यो पनि केही 


समयको लागि बन्द हुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


७८६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकाणं  
पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाताः। 
    ् 
गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या 
यस्मिंस्तपः सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ 
पदार्थ 


यस्मिन्  जुन निःश्रेयस वनमा पुन्नाग, नागकेसर, बकुल, 

मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकाणं दिनकमल, पारिजात आदि 

पुन्नागनागबकुखाम्बुनपारिजाताः सुमनसः  पूलहरूले 

 मन्दार, कुन्द, तिलकवृक्ष, तुलसिकाभरणेन  तुलसीको 

रात्रिकमल, चम्पक, अर्ण, माला आदि लगाउने भगवानूले 
गन्धे  तुलसी गन्धकै 





अध्याय १५ 


१९ ॥ 


अर्चिते  आदर गर्दा 


तस्या   तुलसीको 
तपः  तपस्यालाई 
बहु  अत्यन्त 


मानयन्ति  प्रशंसा गर्दछन् 


ताक्यार्थ जुन निःश्रेयस वनमा मन्दार, कुन्द, तिलकवृक्ष, रात्रिकमल, चम्पक, अर्ण, पुन्नाग, 
नागकेसर, बकुल, दिनकमल, पारिजात आदि पएूलहरूले तुलसीको माला आदि लगाउने 
भगवान्ले तुलसी गन्धकै आदर गर्दा तुलसीको तपस्यालाई अत्यन्त प्रशंसा गर्दछ्न् । 


यत् सङ्कुलं हरिपदानतिमात्रदुे 
न्द  प ,  ज्र 
वैदूयमारकतहेममयेविंमानेः। 

येषां बृहत्कटितटाः स्मितशोभिमुख्यः 
कृष्णात्मनां न रज आदघुरुत्स्मयायेः 


पदार्थ 
यत्  जुन लोक सङ्कुलं  भरिएको छ 
हरिपदानतिमात्रदृटेः  येषां  जहां रहने 


भगवान्का चरणकमलको कृष्णात्मनां  कृष्णप्राण 


वन्दनाबाट मात्र पाउन सकिने भक्तहरूमाथि 
वेदूर्यमारकतहेममयेः  वैदूर्य, बृहत्कटितटाः  ठुला नितम्ब 
पन्ना र सुवर्णमय भएका 


 द 
विमानः  विमानहरूद्रारा 





॥ २० ॥ 


स्मितशोभिमुख्यः  अत्यन्त 
सुमुखी स्त्रीहरूले 

उत्स्मयादयेः  हासपरिहासद्रारा 
पनि 

रजः  कामवासनालाई 

न आदधुः  सञ्चार गर्न 
सक्देनन् 


रालानन्द्री लीक 


७८७५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ जुन लोक भगवान्का चरणकमलको वन्दनाबाट मात्र पाडन सकिने वैदूर्य, पन्ना र 
सुवर्णमय विमानहरुद्रारा भरिएको छ । जहाँ रहने कृष्णप्राण भक्तहरूमाथि ठुला नितम्ब भएका 
अत्यन्त सुमुखी स्त्रीहरूले हासपरिहासद्वारा पनि कामवासनालाई सञ्चार गर्न सक्देनन्। 


श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं 
रीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोषा । 


संलक्ष्यते स्फटिककुडय उपेतहेम्नि 

सम्माजंतीव यदयुग्रहणेऽन्ययत्नः ॥ २९॥ 
पदढार्थ 
यदयुग्रहणे  जसको अनुग्रह चरणारविन्द्ं  चरणकमललाई हरिसद्मनि  प्रभुको घरमा 
प्राप्त गर्न क्वणयती  नूपुरख्ड़ारयुक्त स्फटिकमा परेको प्रतिबिम्बलाई 
अन्ययत्नः  सम्पूर्ण देवताहरू बनार्दँदे विचरण गर्नृहुन्छ हर्दा 
प्रयत्न गर्दछछन् त्यस्ती लीलाम्बुजेन  हातको सम्माजति इव  कमलको 
रूपिणी  सौन्दर्यमय लीलाकमलद्रारा फएूलद्रारा बढारिरहेकी 
श्रीः  लक्ष्मीजी पनि उपेतहेम्नि  सुवर्णमय संलक्ष्यते  देखिनृहुन्छ 
मुक्तदोषा  चञ्चलतारूप स्फटिककुडये  स्फटिकको 
दोषलाई छोडेर खम्बावाला 





ताक्यार्थ जसको अनुग्रह प्राप्त गर्न सम्पूर्ण देवताहरू प्रयत्न गर्दछन् त्यस्ती सौन्दर्यमय लक्ष्मीजी 
पनि चञ्चलतारूप दोषलाई छोडेर चरणकमललाई नूपुरणड़ारयुक्त बनाँदे विचरण गर्नुहुन्छ । 
हातको लीलाकमलद्वारा सुवर्णमय स्फटिकको खम्बावाला प्रभुको घरमा स्फटिकमा परेको 
प्रतिबिम्बलाई हर्दा उहाँ कमलको पूलद्वारा बढारिरहेकी भै देखिनुहुन्छ । 
वापीषु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सु 
प्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् । 
अभ्यच॑ती स्वककमुन्नसमीक्षय वक्त्रम् 
उच्छेषितं    ० 
च्छेषितं भगवतेत्यमताद्गं यच्छी ॥ २२॥ 
पदार्थ 


अङ्ख  हे प्यारा देवताहरू ॥  सहचारीहरूको निजवने  क्रीडावनमा 
साथमा वुलसीभिः  तुलसीहरूद्रारा 


रालानन्द्री लीक 


७८८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
ईरम्  भगवान्लाई अवमलामृताप्सु  निर्मल ईक्ष्य  हिरेर 
अभ्यचंती  पूजा गर्दै जलयुक्त भगवता  भगवानूद्रारा 
यत्  जुन वापीषु  सरोवरमा उच्छेषितं इति  चुम्बन गरेको 
श्रीः  लक्ष्मीजीले स्वकम्  सुन्दर केशराशि सम्ी 
विद्रमतटासु  मुगाका तीरवाला उन्नसम्  उन्नत नासिकायुक्त अमत  अफ लाई 

वक्त्रम्  अनुहारलाई सौभाग्यशाली ठान्नुभयो 





ताक्यार्थ हे प्यारा देवताहरू ! सहचारीहरूको साथमा क्रीडावनमा तुलसीहरुद्रारा भगवानूलाई 
पूजा गर्दै जुन लक्ष्मीजीले मुगाका तीरवाला निर्मल जलयुक्त सरोवरमा सुन्दर केशराशि उन्नत 
नासिकायुक्त अनुहारलाई दहेरेर भगवानुद्रारा चुम्बन गरेको सम्णी अफैलाई सौभाग्यशाली 
ठान्नुभयो । 


यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादा 

च्छुण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः। 
यास्तु श्चुता हतभगेनेभिरात्तसारा 

स्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमःसु हन्त ॥ २३॥ 


पदार्थ 

ये  जो अभागी मानिसहरू शुण्वन्ति  सुन्दछन् तिनीहरू याः  जुन कथाहरूले 
अघभिद्ः  पापनाशक यत्  जुन वैकुण्ठमा तान् तान्  ती अभागीहरूलाई 
रचनानुवादात्  भगवान्का न व्रजन्ति  जान सक्दैनन् नै 

लीलाकथाहरूभन्दा बाहेक हन्त  दुःखको कुराहो अरारणेषु  आश्रयहीन 
अन्यविषयाः  संसारलाई विषर्याहतभगेः  अभागी तमःसु  अन्धकारमय घोर 
गर्ने अन्य नृभिः  मानिसहरूले नरकमा 

मतिघ्नीः  बुदधिनाशक श्रुता   सुनिने क्षिपन्ति  फ्याँकिदिन्छन् 
कुक्थाः  नराम्रा कथाहरू आत्तसाराः  सारहीन 





ताक्यार्थ जो अभागी मानिसहरू पापनाशक भगवान्का लीलाकथाहरूमन्दा बाहेक संसारलाई 
विषय गर्ने बुदिनाशक नाम्रा कथाहरू सुन्दछन् तिनीहरू वेकुण्ठमा जान सक्दैनन् । दुःखको कुरा 
हो, अभागी मानिसहरुद्रारा सुनिने सारहीन कथाहरूले ती अभागीहरूलाई नै आश्वयहीन 
अन्धकारमय घोर नरकमा फयांकिदिन्छन्। 


येऽभ्यथिंतामपि च नो नृगतिं प्रपन्ना 
ज्ञानं च तत््वविषयं सहधमं यत्र । 


रालानन्द्री लीक 


७८९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य 
सम्मोहिता विततया बत मायया ते ॥ २४॥ 





पढार्थ 

यत्र  जुन मनुष्ययोनिमा नृगतिं  मनुष्ययोनिलाई बत  निश्चय नै 

सहधमं  धर्म अनि प्रपन्ना   प्राप्त गर्ने अमुष्य  भगवान्को 
तत्त्वविषयं  तत्त्वविषयक ये  जुन भाग्यशालीहरू विततया  अथाह 

ज्ञानं  ज्ञान भगवतः  परमप्रभुको मायया  मायाद्रारा 

च  पनि हुन सक्दछछ त्यस्तो आराधनं  उपासना सम्मोहिताः  मोहित भएका 
नः  हामीहरूद्रारा न वितरन्ति  गर्दैनन् हन् 

अभ्य्थिताम्  चाहना गरिने ति  तिनीहरू 


ताक्यार्थ जुन मनुष्ययोनिमा धर्म अनि तत्त्वतविषयक ज्ञान पनि हन सक्दछ । त्यस्ता हामीहरुद्रारा 
चाहना गरिने मनुष्ययोनिलाई प्राप्त ग्ने जुन भाग्यशालीहरू परमप्रभुको उपासना गर्देनन् तिनीहरू 
निश्चय नै भगवान्को अथाह मायाद्रारा मोहित भएका हुन् । 


यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभातुवृत्त्या 
दूरे यमा ह्युपरि नः स्पृहणीयन्ञीलाः। 
भतमिंथः सुयशसः कथनानुराग 
वैक्छनव्यवाष्पकलया पुरुकीकृताङ्ाः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

ऋषभानुवृत्त्या  सर्वश्रेष्ठ कथनानुरागवेक्छव्यबाष्पकख्या  स्पृहणीयशीखाः  अनुकरणीय 
भगवानूको सेवाद्रारा चर्चा चल्दा तज्जन्य चरित्र भएका जुन भक्तहरूमाव्र 
दूरेयमाः  यमराजलाई टाटै विकलतावश अश्रुपात गर्ने र अनिमिषाम्  देवलोकभन्दा 
भगाउने अनि पुलकीकृताङ्गाः  शरीरको उपरि  माथि रहेको 

मिथः  आपसमा रोमाञ्च आदि सात्त्विक यत्  जुन धाममा 

सुयशसः  कीर्तिंशाली आप्ना भावलाई धारण गर्न व्रजन्ति  पुग्दछछन् 

भतुंः  स्वामीको नः  हामीहरूद्रारा पनि 





ताक्यार्थ सर्वश्रेष्ठ भगवान्को सेवाद्रारा यमराजलाई टाढे भगाउने अनि आपसमा कीर्तिंशाली 
आपफ्ना स्वामीको चर्चा चल्दा तज्जन्य विकलतावश अश्रुपात गर्न र शरीरको रोमाञ्च आदि 
सात्विक भावलाई धारण गर्ने हामीहरूद्वारा पनि अनुकरणीय चरित्र भएका भक्तहरूमात्र 
देवलोकभन्दा माथि रहेको धाममा पुग्दछछन्। 


रालानन्द्री लीक 


७९० 
ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
तद् विश्वगुैधिकृतं भुवनैकवन्ं 
दिव्यं विचित्रविबुधाग्रयविमानशोचिः। 
आपुः परां मुदमपूवंमुपेत्य योग 
मायाबलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम् ॥ २६॥ 


पढार्थ 

अथ  अनि विचित्रविबुधाग्रयविमानरोचिः  उपेत्य  पुगेपछ्छि 
मुनयः  सनक आदि मुनिहरूले श्रेष्ठ देवताहरूका विभिन्न परां  परम 
विश्वगुवधिकृतं  विश्वगुरु विमानद्रारा विभूषित मुदम्  आनन्द 
हरिद्रया अधिष्ठित तत्  त्यो आपुः  प्राप्त गर्नुभयो 
भुवनेकवन्यं  सनै लोकको अपृरवैविकुण्ठम्  अपूर्व 

वन्दनीय वेकुण्ठमा 

दिव्यं  नित्य योगमायावठेन  योगबलद्रारा 





ताक्यार्थ अनि सनकञआदि मुनिहरूले विश्वगुरु हरिद्रारा अधिष्ठित सबै लोकको वन्दनीय नित्य 
श्रेष्ठ देवताहरूका विभिन्न विमानद्रारा विभूषित त्यो अपूर्व वैकुण्ठमा योगबलद्वारा पुगेपछछि परम 
आनन्द प्राप्त गर्नुभयो । 


तस्मिन्नतीत्य मुनयः षडसज्जमानाः 
कक्षाः समानवयसावथ सप्तमायाम् । 

० गृहीतगदौ पराध्यं ९ 

देवावचक्षत गृहीतगदो  
केयूरकुण्डलकिरीटवियङ्कवेषो  ९ स । 
वेषो ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

मुनयः  मुनिहरूले अतीत्य  पार गरेर  
तस्मिन्  त्यस वैकुण्ठमा अथ  जब विरङ्कवेषो  बहुमूल्य किशैट 
असज्जमानाः  बाह्य सप्तमायाम्  सातौ ढोकामा कुण्डल आदि सुन्दर आकृति 
शोभाहरूमा नभुली प्रवेश गर्न लागे तब भएका 

षड्  छ समानवयसो  समान आयुवाला देवो  दुई देवतालाई 

कक्षाः  टोकाहरू गृहीतगदौ  गदाधारी अचक्षत  देख्नुभयो 





ताक्यार्थ मुनिहरूले त्यस वैकुण्ठमा बाह्य शोभाहरूमा नभुली छ ढोकाहरू पार गरेर जब सातं 
ढोकामा प्रवेश गर्न लागरनुभयो तब समान आयुवाला गदाधारी बहुमूल्य किरीट, कुण्डल आदिले 
सुन्दर आकृति भएका दुई देवतालाई देख्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


७९९ 


अध्याय १५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
क ०९ निवीतो स 
मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतो 
विन्यस्तयासितचतुष्टयबाहुमध्ये । 
वक्त्रं श्रवा कुटिलया स्फुटनिगंमाभ्यां 
रक्तेक्षणेन च मनाग्रभसं दधानो ॥ २८॥ 
पदार्थ 


निवीतो  सुशोभित ती दुई 
कुटिक्या  टेढिएका 
भ्रुवा  आंखिभोँ 


असितचतुष्टयबाहुमध्ये  श्याम 
चार भुजाहरूको बीचमा 
विन्यस्तया  स्थापित 


मनत्तदिरेफवनमालिकया  स्फुटनिगंमाभ्यां  फुलेका 
गुञ्जायमान भ्रमरयुक्त नाककाप्वाल र 
वनमालाले रक्तेक्षणेन  





राताराता ओंँखाले 

च  पनि 

वक्त्रं  अनुहारलाई 
मनाक्  अलिकति 

रभसं  क्रुद्ध 

दधानो  बनाद्रेका थिए 


ताक्यार्थ श्याम चार भुजाहरूको बीचमा स्थापित गुञ्जायमान भ्रमरयुक्त वनमालाले सुशोभित 
ती दर्द टेिएका ओंँखिभौँ, फुलेका नाकका प्वाल र राताराता आंँखाले पनि अनुहारलाई 


अलिकति क्रुद्ध बनाद्रहेका थिए। 
  ८   अ 
दवाय तयोनिविविद्युमिंषतोरपृष्ट्वा 
पूवां यथा पुरटवज्रकपाटिका याः। 
स्वंत्र तेऽविषमया मुनयः स्वदष्टया 


ये सञ्चरन्त्यविहता विगताभिशङ्काः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

येजो सञ्चरन्ति  इल्नुहुन्छ 
मुनयः  मुनिहरू ते  उहाँ ऋषिहरू 
अविषमया  विषमतारहित पूवाः  पहिलेका 


स्वदुष्टया  आफनो दृष्टिले गर्दा याः  जुन 

अविहताः  बेरोकतोक पुरटवज्रकपाटिका   सुवर्ण र 
विगताभिशङ्काः  निःशङ़ वज्जमय आग्ला भएका 

सवत्र  सबैतिर दोकालाई 





यथा  पार गरेजस्तै 
अपृष्ट्वा  नसोधीकन ने 
एतयोः  यी दुरईले 
मिषतोः  हिरिरहेका 

दारि  टढोकाभित्र पनि 


   


निविविशुः  प्रवेश गर्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


७९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


वाक्यार्थ मूनिहरू विषमतारहित आफ्नो दृष्टिले गर्दा वेरोकतोक निःशङ़ सबैतिर इल्दछन्। ती 
ऋषिहरू पहिलेका सुवर्ण र वज्रमय आग्ला भएका दढोकालाई पार गरेजस्ते नसोधीकन नै यी दुर्ईले 
हेरिरेका ढो काभित्र पनि प्रवेश गर्नुभयो । 


तान् वीक्ष्य वातरशनांश्चतुरः कुमारान् 

वृद्धान् दशाधंवयसो विदितात्मतत््वान्। 
वेत्रेण चास्खल्यतामतदहंणांस्तो 

तेजो  भगवत्प्रतिकूलशीलो न्द 

तेजो विहस्य भगवत ॥ ३०॥ 


पदार्थ 


वातरदानान्  नग्न र 
वृद्धान्  वृद्ध भए पनि 
दशाघंवयसः  पाँचवर्षका 
लागने 

विदितात्मतत्त्वान्  आत्मतत्त्व 
जानेका 

तान्  उहां 


चतुरः  सनक आदि चार 
कुमारान्  कुमारहरूलाई 
वीक्ष्य  देखेर 
भगवत्प्रतिकूलशीटो  
भगवान्को स्वभावविपरीत 
तो  वी दुरईले 


अतदर्हणान्  दर्व्यवहारका 
अयोग्य कुमारहरूको 

४ 

तेजः  तेजलाई 

विहस्य  उपहास गरेर 

वेत्रेण  वेतको लट्टीले 
अस्खल्यताम्  भित्र जानबाट 





रोके 


ताक्यार्थ नग्न र वृद्ध भए पनि पाँच वर्षका रँ लाग्ने, आत्मतत्त्व जानेका ती सनक आदि चार 
कुमारहरूलाई देखेर भगवान्को स्वभावविपरीत वती दुरईले दुर्व्यवहारका अयोग्य कुमारहरूको 
तेजलाई उपहास गरेर वेतको लट्ठीले भित्र जानबाट रोके । 


ताभ्यां मिषत्स्वनिमिषेषु निषिध्यमानाः 

स्वर्हत्तमा ह्यपि हरेः प्रतिहारपाभ्याम् । 
उनतुः सुहृत्तमदिदुक्षितभङ्ग ईषत् 

कामानुजेन सहसा त उपप्टुताक्षाः ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

स्वहंत्तमाः  पूजाका योग्य प्रतिहारपाभ्याम्  निषिध्यमानाः  रोकिएका 
अपि  भए पनि दरारपालहरूबाट ते  ती कुमारहरूले 

हरेः  भगवान्को अवनिमिषेषु  देवताहरूले सुहत्तमदिदक्षितभङ्गे  प्रियतम 
ताभ्यां  ती मिषत्सु  हिदर्हिर्दै प्रभुको दर्शनमा बाधा परेपचछि 


रालानन्द्री लीक 


७९३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
सहसा  अकस्मात् ईषत्  केही उन्वुः  भन्नुभयो 

कामानुजेन  कामको भाइ उपप्ठुताक्षाः  आंखा रातो 

क्रोधद्रारा बनाएर 


वाक्यार्थ पूजाका योग्य भए पनि भगवान्को ती द्रारपालहरूबाट देवताहरूले हेदि रोकिएका 
ती कुमारहरूले प्रियतम प्रभुको दर्शनमा बाधा परेपक्ि अकस्मात् क्रोधले केटी ओंँखा केही रातो 
बनाएर भन्नुभयो । 


मुनय उन्चुः मुनिहरूले भन्नुभयो 
्   ९ न 
को वामिहैत्य भगवत्परिचियंयोच्चे 
स्तद्धमिणां निवसतां विषमः स्वभावः। 
तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां 
को वात्मवत् कुहकयोः परिशङ्कनीयः ॥ ३२ ॥ 


पढार्थ 

उच्चैः  दीर्घकालीन वाम्  तिमीहरूको प्रशान्तपुरुषे  प्रशान्तपुरुष 
भगवत्परिचयंया  भगवान्को विषमः  विषम भगवानूमा भयशङा पनि 
सेवाबाट स्वभावः  स्वभाव नभएकाले 

इह  यहाँ कः  किन भयो कुहकयोः  कपटी 

एत्य  आई तस्मिन्  उहाँ वां  तिमीहरूका लागि 
निवसतां  निवास गर्ने गतविग्रहे  विरोधरहित आत्मवत्  आफ लाई जस्तै 
तद्धमिणां  भगवानूजस्तै परिशङनीयः  शङ गर्नुपर्ने 
समदर्शी हनुपर्ने कः  यहाँ अरू को छ? 





ताक्यार्थ दीर्धकालीन भगवान्को सेवाबाट यहाँ आई निवास गर्ने भगवान्जस्तै समदर्शी हुनुपर्ने 
तिमीहरूको विषम स्वभाव किन भयो ? उहां वियोधरहित प्रशान्तपुरुष भगवानूमा भयशङ्का पनि 
नभएकाले कपटी तिमीहरूका लागि आफँलाई जस्तै शङ्गा गर्नुपर्ने यहाँ अरू को छ ? 


न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षा 
वात्मानमात्मनि नभो नभसीव धीराः। 
परयन्ति यत्र युवयोः सुरलि्गिनोः किं 
व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


७९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
समस्तकुक्षो  सम्पूर्ण संसारलाईनभः  आकाशलाई इह  यहाँ 

आपूमा नै अन्तर्भूत गर्ने इव  जस्त देख्दछन् सुरलिद्गिनोः  देवरूपधारी 

यत्र  जो अन्तरं  भेद युवयोः  तिमीहरूले 

भगवति  भगवान्मा न पश्यन्ति  देख्दैनन् व्युत्पादितं  भय उत्पन्न गर्न 
धीराः  ज्ञानीहरू यतः  जुन शत्रुबाट कारण 

आत्मनि  परमात्मामा नै अस्य  राजा आदि लाई किं के देख्यौ 

आत्मानम्  आपूलाई उद्रभेदि  वृत्तिनाशको 

नभसि  आकाशमा रहेको भयं  भय हृन्छ, त्यसै गरी 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण संसारलाई आफूमा नै अन्तर्भूत गर्ने जो भगवानूमा ज्ञानीहरू परमात्मामा ने 
आफूलाई आकाशमा रहेको आकाशलाई जस्त देख्दछन्, भेद देख्दैनन्। जुन शत्रुबाट राजा 
आदिलाई वृत्तिनाशको भय ह॒न्छ, त्यसै गरी यहाँ देवरूपधारी तिमीहरूले भय उत्पन्न गर्ने कारण 
के देख्यौ ? 


तद्वाममुष्य परमस्य विकुण्ठभतुः 

कतु प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् । 
लोकानितो व्रनतमन्तरभावदु्टया 

पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

तत्  त्यसै कारण इह  यहाँ यत्र  जहाँ 

अमुष्य  यस्ता धीमहि  हामी विचार गर्दछछँ अस्य  भेदबुदधिवालाका लागि 
परमस्य  परमात्मा अन्तरभावदुष्टया  विषमदृष्टि इमे  यी 

विकुण्टभतुंः  प्रभुका सेवक गरेकाले त्रयः  काम, क्रोध र लोभ गरी 
मन्दधीभ्याम्  मन्दबुद्धिवाला इतः  वैकुण्ठबाट तीन 

वाम्  तिमीहरूके पापीयसः  पापमय रिपवः  शत्रुहरू विद्यमान छन् 

प्रकृष्टम्  उपकार लोकान्  योनिहरूमा 

कर्तुं  गर्न व्रनतम्  जाओ 





ताक्यार्थ त्यसै कारण यस्ता परमात्मा प्रभुका सेवक मन्दबुदधिवाला तिमीहरूकै उपकार गर्न 
यहाँ हामी विचार गर्दच्छँ। विषमदृष्टि गरेकाले वैकुण्ठबाट पापमय योनिहरूमा जाओ। जहाँ 
भेदबुदधिवालाका लागि यी काम, क्रोध र लोभ गरी तीन शत्रुहरू विद्यमान छन्। 


तेषामितीरितपुभाववधायं    जः  
तेषामितीरितसुभाववधायं घोरं 


रालानन्द्री लीक 


७९५५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगेः । 
सयो हरेरनुचरावुरु बिभ्यतस्तत् 
पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

तेषाम्  ती मुनिहरूको बह्मदण्डम्  ब्र्मदण्डरूप  अतिकातरेण  अत्यन्त 

इति  यस्तो  दीनताका साथ 

ईरितम्  भनाई भ्रापलाई उरुबिभ्यतः  धरे उराएका पादुग्रहौ  मुनिहरूको पाड 
अवधायं  सुनेर हरेः  भगवान् हरिका सततिरे 

अस्त्रपृगेः  अस्त्रहरुदरारा पनि उभो  ती दुब अपतताम्  भूमिमा लडीबुी 
अनिवारणम्  हटाउन नसकिने अनुचरो  सेवकहरू गरे 

तंत्यो सद्यः  तत्काल नै 

घोरं  घोर 





ताक्यार्थ ती मुनिहरूको यस्तो श्राप सुनेर अस्त्रहरूद्रारा पनि हटाउन नसकिने त्यो घोर 
ब्रह्मदण्डरूप श्रापबाट धरे डराएका भगवान् हरिका ती दुबै सेवकहरू तत्काल नै अत्यन्त दीनताका 
साथ मूनिहरूको पाड समातेर भूमिमा लडीबुडी गर्न थाले। 


भूयादघोनि भगवद्धिरकारि दण्डो 
अ स्र,  छ 
यो नो हरेत सुरहेलनमप्यशोषम् । 
मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो 
   म स, व्रजतोरधो  न घ 
मोहो भवेदिह तु नो ऽघः॥ ३६॥ 


पढार्थ 

भगवद्धिः  तपार्ईहरुद्रारा अरोषम्  सम्पूर्ण दोषलाई वः  तपा्ईहरूको दया उत्पनन 
अघोनि  पापीमाथि नै हरेत  हरण गरोस् गर्नका लागि भएको 

दण्डः  दण्ड इह  अहिले अनुतापकठया  अनुतापको 
अकारि  गरिएको हो तु  चाहं केही मात्राले गर्दा 

यः  जुन दण्डले अधः अघः  तल्लोतल्लौो भगवत्स्मृतिघ्नः  

नो  हामीहरूको योनिमा भगवत्स्मरणलाई रोकने 
सुरहेलनम्  भगवान्को व्रजतः  जाने मोहः  मोह 

आज्ञालाई उल्लडघन गरेको नौ  हामीहरूमाथि मा भूयात्  नहोस् 





रालानन्द्री लीक 


७९६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ हनजुरहरुद्रारा पापीमाथि ने दण्ड गरिएको हो जुन दण्डले हामीहरूको भगवान्को 
आज्ञालाई उल्लङ्घन गरेको सम्पूर्ण दोषलाई हरण गरोस् ! अहिले चाहं तल्लोतल्लो योनिमा 
जाने हामीहरूमाथि तपार्ईहरूको दया उत्पन्न गर्नका लागि भएको अनुतापको केटी मात्राले गर्दा 
भगवतस्मरणलाई रोक्ने मोह नहोस् । 


एवं तदेव भगवानरविन्दनाभः 
स्वानां विबुध्य सदतिक्रममायंहृद्यः। 
तस्मिन् ययो परमहंसमहामुनीना 
मन्वेषणीयचरणो त सह 
मन्वेषणीयचरणो चलयन् सहश्रीः ॥ ३७ ॥ 





पढार्थ 

एवं  यसप्रकार सदतिक्रमम्  साधुको अन्वेषणीयचरणो  खोज्नुपर्न 
आयंहृद्यः  साधुका प्रिय अतिक्रमणलाई आप्ना चरणलाई 
अरविन्द्नाभः  नाभिमा कमल विबुध्य  बुेर चलयन्  चलादे 
हनुभएका तदा एव  त्यही समय सहश्रीः  लक्ष्मीसहित भई 
भगवान्  भगवान् विष्णु परमहंसमहामुनीनाम्  परमहंस तस्मिन्  त्यस स्थलमा 
स्वानां  आपना पार्षदले गरेको साधुजनले पनि ययो  पुगनुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार साधुका प्रिय नाभिमा कमल हुनुभएका भगवान् विष्णु आपफ्ना पार्षदले 
गरेको साधुको अतिक्रमणलाई बुेर त्यही समय परमहंस साधुजनले पनि खोज्चुपर्ने आपफना 
चरणलाई चलाँदे लक्ष्मीसहित भई त्यस स्थलमा पुग्नुभयो । 


तं त्वागतं प्रतिहतोपयिकं स्वपुम्भि 
स्तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् । 

हंसश्रियोव्यंजनयोः रिववायुलोल 
च्छुभ्रातपत्रशाशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

स्वपुम्मभिः  आपफ्ना हंसश्रियोः  राजहांसको जस्तै हावाद्रारा सेतो छतामा रहेका 
पार्षदहरूद्रारा  भएका मोतीहरू हल्लिंदा अमृतवर्षी 
प्रतिहृतोपयिकं  छत्रचामर आदिन्यजनयोः  पङ्खाको चन््रकिरणरै शोभित 


सामग्री अर्पित गरिनुभएका शिववायुलोलच्छुभ्रातपत्रशाशि स्वसमाधिभाग्यम्  एकमात्र 
केसरशीकराम्बुम्  अनुकूल भजनीय तत्तव भएर पनि 





रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


अक्षविषयं  नेत्रगोचर भई 
आगतं  आउनुहूने 


श्रीमद्भागवत 


तं  भगवान्लाई 
ते  ती मुनिहरूले 


७९७ 


अध्याय १५ 


अचक्षत  देख्नुभयो 


ताक्यार्थ आप्ना पार्षदहरूद्रारा छत्रचामर आदि सामग्री अर्पित गरिनुभएका, राजहाँसको जस्तै 
शोभा भएका पद्खाको अनुकूल हावाद्रारा सेतो छातामा रेका मोतीहरू हल्लिंदा अमृतवर्षी 
चन््रकिरणरयैँ शोभित, एकमात्र भजनीय तततव भएर पनि नेत्रगोचर भई आउनुहूने भगवानूलाई 


मुनिहरूले देख्नुभयो । 


कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम 


स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् । 


स्यामे पृथावुरसि शोभितया भरिया स्व 
इचूडामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 
कृत्स्नप्रसादसुमुखं  सबेको 
कल्याण गर्ने मुहारयुक्त 
स्पृहणीयधाम  समस्त 
सद्गुणका आश्रय 

र 
स्मेहावलाककठ्या  स्तेहमय 
हेराइद्रारा 


संस्पृशन्तम्  छोदरहनुभएको 
पृथो  विशाल 

श्यामे  श्याम 

उरसि  वक्षःस्थलमा 
शोभितया  शोभित हुनुभएकी 
श्रिया  लक्ष्मीद्रारा 


चूडामणिं  मुकुटमणि 
आत्मधिष्ण्यम्  आफ्नो 
वैकुण्ठलाई 

सुभगयन्तम् इव  शोभित 
गरा आडउनुभएका 
प्रभुलाई मुनिहरूले देख्नुभयो 





हृदि  भक्तहरूको हृदय स्वः  स्वर्ग लोकको 
ताक्यार्थ सबैको कल्याण गर्ने मृहारयुक्त, समस्त सदगुणका आश्रय स्नेहमय हेरादृदारा 
भक्तहरूको हृदय छोट्रहनुभएको विशाल श्याम वक्षःस्थलमा शोभित हूनुभएकी लक्ष्मीद्रारा स्वर्ग 
लोकको मुकुटमणि आफ्नो वैकुण्ठलाई शोभित गरादेै आउनुभएका प्रभुलाई मुनिहरूले 
देख्नुभयो । 

पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या 


   


काञ्च्यालिभिविंरुतया वनमालया च । 
वल्गुप्रकोष्टवख्यं विनतासुतांसे 


विन्यस्तहस्तमितरेण घुनानमन्जम् ॥ ४०॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


७९८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पृथुनितम्बिनि  विशाल विनतासुतांसे  गरुडजीको विरुतया  ध्वनिपूर्ण 

नितम्बमा रहेको कांधमा अन्नम्  लीलाकमललाई 
पीतांशुके  पीताम्बरमाथि वल्गुप्रकोष्ठवलयं  सुन्दर घुनानम्  घुमाडदे गर्जुभएका 
विस्फुरन्त्या  रलमलादइरहेको चुराहरूले युक्त प्रभुलाई मुनिहरूले देख्नुभयो 
काञ्च्या  मेखला विन्यस्तहस्तम्  एक हात 

च्च . राख्नुभएको र 

वनमालया  वनमालाद्रारा इतरेण  अर्को हातले 

शोभित अनि अलिभिः  भ्रमरसमूहको 





ताक्यार्थ विशाल नितम्बमा रहेको पीताम्बरमाथि ख्लमलादइरहेको मेखला र वनमालाद्रारा 
शोभित अनि गरुडजीको कोँधमा सुन्दर चुराहरूले युक्त एक हात राख्नुभएको र अर्को हातले 
भ्रमरसमूहको ध्वनिपूर्ण लीलाकमललाई घुमादे गर्नभएका प्रभुलाई मुनिहरूले देख्नुभयो । 


विद्युत्क्षपन्मकरकुण्डलमण्डनाहं 
गण्डस्थलोन्नसमुखं भ ५ मणिमत्किरीटम्  
गण्डस्थलोन्नसमुखं ते  
दोदंण्डषण्डविवरे हरता पराध्यं 
हारेण कन्धरगतेन च कोस्तुमेन ॥ ४९॥ 


पढार्थ 

विदयुतिक्षपन्मकरकुण्डलमण्डनाह मणिमत्किरीरम्  मणियुक्त कन्धरगतेन  कांधमा रहेको 
गण्डस्थलोन्नसमुखं  मुकुट लगाउने कोस्तुमेन  कौस्तुभ मणिद्रारा 
विद्युत्मरकाशलाई तिरस्कार गर्न दोदंण्डषण्डविवरे  भुजाहरूको च  पनि विभूषित प्रभुलाई 
मकराकार कुण्डलको शोभालाई बीचमा मुनिहरूले देख्नुभयो 

बढाउने गाला र उन्नत हरता  मन हरण गर्न 

नासिकाले युक्त मुख हुनुभएका पराघ्यंहारेण  बहुमूल्य हार र 





ताक्यार्थ विद्युत्प्रकाशलाई तिरस्कार गर्ने मकराकार कुण्डलको शोभालाई बढाउने गाला र 
उन्नत नासिकाले युक्त मुख हुनुभएका मणियुक्त मुकुट लगाउने भुजाहरूको बीचमा मन हरण गर्न 
बहुमूल्य हार र कोँधमा रहेको कौस्तुभमणिद्रारा पनि विभूषित प्रभुलाई मुनिहरूले देखनुभयो । 


 न   


अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिरायाः 
स्वानां धिया विरचितं बहुसोष्ठवाढयम् । 
मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तम्ं 


रालानन्द्री लीक 


७९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


नेमुर्निरीक्ष्य न वितृप्तदुशो मुदा केः ॥ ४२॥ 


पढार्थ 

इन्दिरायाः  लक्ष्मीजीको विरचितं  मनमनै विचार भजन्तम्  भजन गर्न योग्य 

उल्स्मितम्  सौन्दर्यको गरिनुभएका अद्ध  मूर्तिलाई 

अभिमान बहुसोष्ठवाटयम्  अत्यन्त निरीक्ष्य  देखेर 

अत्र  यहां सौन्दर्यशाली श्रीविग्रहयुक्त मुदा  अत्यन्त प्रसन्नताले 

उपसृष्टम् इति  आएर भङ्ग भयो भगवान्लाई देखेपछ्ि न वितुप्तदुशः  नेत्र तप्त 

भन्दे मद्यं  म नभएका मुनिहरूले 

स्वानां  आप्ना भवस्य  शङ्करजी र केः  शिरहरूले 

धिया  भक्तहरूले भवतां च  तपाई देवताहरूको नेमुः  प्रभुलाई प्रणाम गर्नुभयो 
लागि समेत 





वाक्यार्थ लक्ष्मीजीको सौन्दर्यको अभिमान यहाँ आएर भङ्ग भयो भन्दे आपफ्ना भक्तहरूले मनमने 
विचार गरिनुभएका, अत्यन्त सौन्दर्यशाली श्रीविग्रहयुक्त भगवान्लाई देखेपच्ि म, शङूरजी र तपाई 
देवताहरूका लागि समेत भजन गर्नयोग्य मूर्तिलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्नताले नेत्र तप्त नभएका 
मृनिहरूले शिरहरूले प्रभुलाई प्रणाम गर्नुभयो । 


तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द् 
किञ्जल्कमिभ्रतुलसीमकरन्दवायुः । 

अन्तगतः स्वविवरेण चकार तेषां 
सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वोः ॥ ४३॥ 


पढार्थ 

तस्य  त्यस्ता स्वविवरेण  नासिकाच्रिनाट तेषां  उहाँ सनकादि 
अरविन्दनयनस्य  कमलयन अन्तगंतः  अन्तःकरणमा प्रवेश मुनिहरूको 

भगवान्को गरेर चित्ततन्वोः  मन र शरीरभित्र 
पदारविन्द्किञ्जल्कमिश्चतुलसी अक्षरयुषाम्  अक्षर निर्गुण सङ्क्षोभम्  क्षोभ 
मकरन्द्वायुः  चरणकमलमा ब्रह्मको चिन्तन गर्न चकार  उत्पन्न भयो 

रहेको केसरमिधित तुलसीको अपि  पनि 

सुगन्धले युक्त वायु 





ताक्यार्थ त्यस्ता कमलयन भगवान्को चरणकमलमा रहेको केसरमिधित तुलसीको सुगन्धले 
युक्त वायु नासिकाछिद्रनाट अन्तःकरणमा प्रवेश गरेर अक्षर निर्गुण ब्रह्मको चिन्तन गर्ने भए 
तापनि सनकादि मुनिहरूको मन र शरीरभित्र क्षोभ उत्पन्न भयो । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोश 
मुदीक्षय सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । 
रन्धाशिषः पुनरवेक्ष्य तदीयमडापि 
दन्दरं नखारुणमणिश्रयणं निदध्युः ॥ ४४ ॥ 
पदार्थ 
ते  ती मुनिहरूने वदनासितपद्मकोशम्  नखारुणमणिश्रयणं  राताराता 
अमुष्य  भगवान्को नीलकमल जस्तै मुखाकृति नखज्योतिले युक्त 


तदीयम्  भगवान्का 
अङ्चरिदन्द्ं  चरणकमलहरूको 


सुन्द्रतराधरकृन्दहासम्  अति हुनुभएका भगवानूलाई 
सुन्दर ओठ र कुन्द कलिकाको उद्वीक्ष्य  ठैरेर नै 
जस्तो श्वेत दन्तपंक्तियुक्त रब्धाशिषः  कृतकृत्य भएर अवेक्ष्य  दर्शन गरेर 

हंसोले शोभित पुनः  फेरि पनि निदध्युः  ध्यान गर्न लाग्नुभयो 
वाक्यार्थ ती मुनिहरूले भगवान्को अति सुन्दर ओठ र कुन्द कलिकाको जस्तो श्वेत 
दन्तपंक्तियुक्त हांसोले शोभित नीलकमल जस्तै मुखाकृति हुनुभएका भगवान्लाई हेरेर नै कृतकृत्य 
भएर फेरि पनि राताराता नखज्योतिले युक्त भगवानूका चरणकमलहरूको दर्शन गरेर ध्यान गर्न 





लाग्नुभयो । 


पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गे 
ध्यानास्पदं बहुमतं नयनाभिरामम् । 
पोस्नं वपुद॑शंयानमनन्यसिद्धै 


रोत्पत्तिकेः समगृणन्युतमष्टभोगे 


पदार्थ 

योगमार्गः  विभिन 
योगप्रणालीद्रारा 

गतिं  आफ्नो सद्गति 
मृगयताम्  खोज्ने 

पुंसां  पुरुषहरूको लागि पनि 
इह  यहां 

ध्यानास्पदं  ध्यान गर्न योग्य 


क । 


बहुमतं  धेर तत्त्ववादीहरूद्रारा 
आदृत 

नयनाभिरामम्  आं खालाई 
आनन्द दिने 

पोस्नं  आदिपुरूषको 

वपुः  शरीर 

दशंयानम्  प्रकट गर्न अनि 


 ॥ ४५ ॥ 


अनन्यसिद्ेः  अखूद्रारा पाउन 
नसकिने तर 

ओत्पत्तिकेः  प्रभुमा चाहं 
स्वतः रहने 

अष्टभोगेः  अष्टसिद्धिहरूले 
युतम्  युक्त प्रभुलाई 
समगृणन्  स्तुति गर्न 





लाग्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


 ०९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ विभिन्न योगप्रणालीद्रारा आफ्नो सद्गति खोज्ने मानिसहरूको लागि पनि यहाँ ध्यान 
गर्न योग्य धैरे तत्त्ववादीहरूद्रारा आदृत आंँखालाई आनन्द दिने आदिपुरूषस्वरूप प्रकट गर्ने अनि 
अरुद्रारा पाडन न सकिने तर प्रभुमा चाहं स्वतः रहने अष्टसिदधिहरूले युक्त प्रभुलाई स्तुति गर्न 
लाग्नुभयो । 


कुमारा उचुः कुमारहरूले भन्नुभयो 

योऽन्तर्हितो हदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं 
सोऽ्येव नो नयनमूरमनन्त राद्धः। 

य्येव कणविवरेण गुहां गतो नः 
पित्रालुवणिंतरहा भवदुद्धवेन ॥ ४६॥ 


पढार्थ 

यः  जो प्रभ नः  हामीहरूको अनुवणिंतरहाः  हजुरको रहस्य 
दुरात्मनां  दुष्टहरूको नयनमूलम्  नेत्रगोचर भई वर्णन गर्नुभएको थियो त्यही 
हृदि  हृदयमा अद्य  आज वेलामा नै हजुर 

गतः  रहेर पनि एव  नै कणविवरेण  कर्णमार्गबाट 
अन्तर्हितः  भित्रै नै राद्धः  प्राप्त हुनुभएको छ नः  हामीहरूको 

लुक्नुभएको छ भवदुद्धवेन  तपार्ईबाट जन्मेका गुहां  हदयभित्र 

अनन्त  हे प्रभो पित्रा  हाम्रा पिताजी ब्रह्माले गतः  पस्नुभएको थियो 

सः  त्यस्ता अपि  पनि 

त्वं  अन्तर्यामी तपाई यहिं एव  जुन समयमा 





ताक्यार्थ जो प्रभु दुष्टहरूको हृदयमा रहेर पनि भित्रै नै लुक्नुभएको छ, हे प्रभो ! त्यस्ता 
अन्तर्यामी तपाई हामीहरूको नेत्रगोचर भई आज नै प्राप्त हुनुभएको छ। तपार्ईबाट जन्मेका हाम्रा 
पिताजी ब्रह्माले पनि जुन समयमा हजुरको रहस्य वर्णन गर्जुभएको थियो त्यही वेलामा नै हजुर 
कर्णमार्गबाट हामीहरूको हृदयभित्र पस्नुभएको धियो । 


तं त्वां विदाम भगवन् परमात्मतत्त्वं 
सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तमेषाम् । 
 ,    अ 
यत्तेऽनुतापविदिंतेदुंढभक्तियोगे 
रुटूयन्थयो हदि विदुमुंनयो विरागाः ॥ ४७॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८०२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
भगवन्  हे प्रभु परमात्मतत्त्वं  पख्रह्मततत्वको 
सम्प्रति  अहिले रूपमा 


एषाम्  यी भक्तहरूका लागि विदाम  जान्दछछँ 
सत्त्वेन  सत्वगुण स्वीकार गरीयत्  जुन ब्रह्मतत्त्वलाई 


रतिं  प्रीति ते  तपाईको 

रचयन्तम्  उत्पन्न गराउने अनुतापविदितेः  कृपालभ्य 
तं  त्यस्ता दुढभक्तियोगेः  आत्यन्तिक 
त्वां  तपारईलाई भक्तिद्रारा 


अध्याय १५ 


उदटुग्रन्थयः  हृद यग्रन्थिभेदन 
गरेका 

विरागाः  विरक्त 

मुनयः  मुनिहरूले 

हृदि  हृदयभित्र 

विदुः  साक्षात्कार गर्दछछन् 





वाक्यार्थ हे प्रभु ! अहिले भक्तहरूका लागि सत्त्वगुण स्वीकार गरी प्रीति उत्पन्न गराउने यस्ता 


तपार्ईलाई परब्रह्मतत्त्वको रूपमा जान्द्छौँ जुन ब्रह्मतत्त्वलाई 


तपाईको कृपालभ्य आत्यन्तिक 


भक्तद्रारा हृदयग्रन्थिभेदन गरेका विरक्त मुनिहरूले हृदयभित्र साक्षात्कार गर्वछन् । 


नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं 
किम्बन्यदरपिंतभयं श्रुव उन्नयेस्ते। 
येऽङ्ग त्वदङ्््रिशरणा भवतः कथायाः 


कीतन्यतीथंयशसः कुशला रसज्ञाः ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

अङ्ग  हे प्रिय प्रभो त्वद्ङ्घ्रिरारणाः  तपाईको 
कीतन्यतीथंयरसः  कीर्तनीय चरणमा आधित छन् 
परमपवित्र यश हुनुभएका ते  तिनीहरू 

भवतः  तपारईका आत्यन्तिकं  मोक्षरूप 
कथायाः  लीलाचरित्रको ते  तपाईको 

रसज्ञाः  रसमग्रहण गर्न प्रसादं  प्रसाद 

कुशलाः  कुशल अपि  समेत 


ये  जति पनि भक्तहरू न विगणयन्ति  ठुलो मान्दैनन् 


ते  तपार्ईका 

श्रुवः  आंँखिभौँको 

उन्नयेः  उठाइले मात्र 
अपिंतभयं  अत्यन्त भयभीत 
हुने 

अन्यत्  अरू इन्द्रादि 
पदभोगलाई त 





किमु  के ठुलो मान्दथे 


ताक्यार्थ हे प्रिय प्रभो ! कीर्तनीय परमपवित्र यश हुनुभएका तपारईका लीलाचरित्रको रसम्रहण 
गर्न कुशल जति पनि भक्तहरू तपाईको चरणमा आशित छन् तिनीहरू मोक्षरूप तपाईको 
प्रसादसमेत दठुलो मान्दैनन्। तपाईका आंँखिभौँको उढठाइले मात्र अत्यन्त भयभीत हुने अरू इन्द्रादि 
पदभोगलाई त के ठुलो मान्दथे ? 


कामं भवः स्ववृजिनेनिरयेषु नः स्ता 


रालानन्द्री लीक 


८०३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 

च्चेतोऽलिवद्यदि तु ते पदयो रमेत । 

वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽडाप्रिशोभाः 
न न  ९८ ९ कर्णरन्ध 

पूयत त युणगणयाद् न्ध्रः॥ ९॥ 
पदार्थ 
नु  निश्चय नै च  पनि यदि  यदि 
ते  तपाईको तुलसिवत्  तुलसीजस्तै पूरयेत  भरिन्छ भने 
पदयः  चरणकमलमा यदि  यदि नः  हामीहरूको 
चेतः  चित्त ते  तपाईको स्ववृजिनेः  आआपफ्नो पापको 
अलिवत्  भ्रमराजस्तै अङ्घिद्योभाः  चरणसंग कारणले 
यदि  यदि सम्बन्धित हुन्छन् भने निरयेषु  नरकहरूमा 
रमेत  रमां भने ते  तपाईका भवः  जन्म 
नः हाम्रा गुणगणेः  गुणगानहरुद्रारा कामं  अवश्य नै 
वाचः  वाणीहरू क्णंरन्धरः  कर्णविवर स्तात्  होस् 





ताक्यार्थ निश्चय नै तपाईको चरणकमलमा हाम्रो चित्त भ्रमराजस्तै यदि रमा्ंछ भने, हाम्रा 
वाणीहरू पनि तुलसीजस्तै यदि तपाईका चरणसंग सम्बन्धित हृन्छन् र ॒तपार्ईका गुणगानहरूद्रारा 
कर्णविवर यदि भरिन्छ भने हामीहरूको आआपफनो पापको कारणले नरकहरूमा जन्म हूनुपरे पनि 
अवश्य ने होस् । 


परदुश्चकथं यदिद पुरुट्रत रूपं 
तेनेश निवृतिमवापुरलं दृशो नः। 
तस्मा इदं भगवते नम इद्विधेम 
योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीतः ॥ ५० ॥ 
पदठार्थ 
पुरुट्रूत  हे विपुलकीर्विसम्पनन तेन  त्यो रूपद्रारा अनात्मनां  विषयासक्तहरूका 
यत्  जुन नः हाम्रा लागि 
इद्  यो दशः  आंखाहरूले दुरुद्यः  अदृश्य 
रूपं  मङ्गलमय रूप अरं  पूर्ण यः  जुन 
प्रादुश्चकथं  हाम्रो अघि प्रकट निर्वृतिम्  शान्तिलाई भगवान्  प्रभु 
गराउनुभयो अवापुः  प्राप्त गरे इदं  हाम्रो अगाडि 
ईशा  हे प्रभो प्रतीतः  प्रतीत हनुभयो 





रालानन्द्री लीक 


८० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


तस्मे  त्यस्ता नमः  नमस्कार 

भगवते  भगवान्लाई विधेम  गर्छ 

ताक्यार्थ हे विपुलकीर्तिसम्पननन ! जुन मङ्गलमय रूप हाम्रो अधि प्रकट गराउनुभयो, हि प्रभो! 
त्यस रूपद्वारा हाम्रा ओं खाहरूले पूर्ण शान्तिलाई प्राप्त गरे। विषयासक्तहरूका लागि अदृश्य जुन 
प्रभु हाम्रो अगाडि प्रतीत हुनुभयो त्यस्ता भगवान्लाई नमस्कार गर्छ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रानानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ  
अथ षाडखशाशच्यायः 
जय र विजयको वैकुण्ठबाट पतन 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
इति तद् गणतां तेषां मुनीनां योगघमिंणाम् । 
प्रतिनन्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभुः ॥ १॥ 


पदार्थ 

विकुण्ठनिल्यः  वैकुण्ठवासी तेषां  ती 

विभुः  सर्वव्यापक भगवान् हरिंयोगधमिणाम्  योगी 

इति  पूर्वोक्त प्रकारले मुनीनां  सनकादि मुनिहरूको 
गृणतां  स्तुति गर्दै गरेका तत्  त्यस स्तुतिलाई 


प्रतिनन्य  प्रशंसा गर्दै 
इदं  यो 
जगाद्  भन्न लाग्नुभयो 





ताक्यार्थ वेकुण्टवासी सर्वव्यापक भगवान् हरि पूर्वोक्त प्रकारले स्तुति गर्दै गरेका ती योगी 


सनकादि मुनिहरूको स्तुतिलाई प्रशंसा गर्दै यसो भन्न लारनुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
   त  जयो   विनय 
ष्पता ता पाषदा मह्य जया विजय पठ च । 


कदर्थीकृत्य मां यद्रो बहकातामतिक्रमम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

एतो  यी मह्यं  मेरा 

न्स  

तो  दुई पाषदो  पार्षद अङ्गरक्षकः, 
जयः  जय सेवक 

च र यत्  जो यिनीहरूले 


विजयः  विजय नाम गरेका मां  म नारायणलाई 





कदर्थीकृत्य  हेलाँ गरेर 
वः  हजुरहरूमाथि 
बहु  टुलो 

अतिक्रमम्  अपराध 
अक्राताम्  गरे 


ताक्यार्थ यी दुई जय र विजय नाम गरेका मेया पार्षद अङ्गरक्षक, सेवक यिनीहरूले म 


नारायणलाई हेलाँ गरेर हजुरहरूमाथि ठुलो अपराध गरे। 


भ  यस्त्वेतयोर्धृतो ४ ४   र, 
त दण्डा भवाद्नमामनुत्रतः। 


् श  भ भ 
स प्ानुमताऽस्माभसुनया दवह्कनात् ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


८०६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ 
मुनयः  हे मुनिहरू   तपार्ईहरूजस्ता 
माम्  ममा देवताहरूको तिरस्कार गरे वापत 
अलुत्रतैः  अनुरक्त हनुभएका यः  जुन 
भवद्धिः  हजुरहरूले एतयोः  यी दुरईलाई 

दण्डः  सजाय 


अध्याय १६ 


धृतः  दिनुभयो 

सः  त्यही 

एव  नै 

अस्माभिः  हामीहरद्रारा 





अनुमतः  स्वीकार गरिन्छ 


ताक्यार्थ हे मुनिहरू ! ममा अनुरक्त हुनुभएका हनजुरहरूले आ्ूजस्ता देवताहरूको तिरस्कार 
गरेवापत यी दुर्ईदलाई जुन सजाय दिनुभयो त्यही नै हामीहरूद्वारा स्वीकार गरिन्छ । 


तद् वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्य देवं परं हि मे। 
तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत् स्वपुम्मिरसत्कृताः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै अद्य  आज यत्  जुन अपराध छ 

ब्रह्म  ब्राह्मण वः  हजुरहरूलाई तत्  त्यो 

मे  मेरा प्रसादयामि  प्रसन्न गरा्ंह् आत्मकृतं  आरफैले नै गरेजस्तो 
परं  ठुला स्वपुम्भिः  मेरा सेवकटरूद्रारा मन्ये  मान्दं 

दैवं  देवता ह॒नुहुन्छ असत्कृताः  सत्कार नगर्नुरूप 

तत्  त्यसकारणले इति  यो 





ताक्यार्थ निश्चय नै ब्राह्मण मेरा ठुला देवता हुनुहुन्छ । त्यसकारणले आज हजुरहरूलाई प्रसन्न 
गरा । मेरा सेवकटहरूद्रारा सत्कार नगर्नुरूप जुन अपराध छ त्यो आरफैले नै गरेजस्तो मान्दद्ु। 


यन्नामानि च गृह्णाति रोको भृत्ये कृतागसि । 
सोऽसाधुवादस्तत्कीरतिं हन्ति त्वचमिवामयः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

भृत्ये  नोकरहरूद्रारा सःत्यो तत्कीतिं  त्यस मालिकको 
कृतागसि  अपराध गरदा असाधुवाद्ः  निन्दा कीर्ति 

लोकः  संसारले आमयः  रोगले हन्ति  नाश गर्दछ 
यन्नामानि  जसको नाम त्वचम्  छाला 

गृह्णाति  लिन्छ इव  सँ 





वाक्यार्थ नोकरहरूद्वारा अपराध गररिंदा संसारले जसको नाम लिन्छ त्यस निन्दावादले रोगले 
छालालाई ४ त्यस मालिकको कीर्तिलाई नाश गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


८०७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
यस्यामृतामख्यशःश्रवणावगाह  
सद्यः पुनाति जगदाश्चवपचाद्िकुण्ठः। 
सोऽहं भवद्धय उपलन्धसुतीथंकीतिं 
रिछन्दां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६॥ 
पढार्थ 
यस्य  जसको विकुण्ठः  जित्न नसकिने वः  हजुरहरूको 
अमृतामल्यशाःश्रवणावगाहः  सर्वशक्तिशाली प्रतिकूलवृत्तिम्  विरुद्ध काम 
अमृतसमान आह्ादक निर्मल भवद्धयः  हजुरहरुद्रारा गर्ने 
कीर्तिको श्रवणरूप स्नानमात्रले सुतीथंकीतिंः  राम्राराम्रा स्वबाहुम्  आफनो हात 
आश्चवपचात्  चाण्डालपर्यन्त॒पप्रसिद्धिहरू अपि  पनि 
जगत्  संसार उपलन्धः  प्राप्त गरेको चिन्द्यां  काट्न तयार ह 
सद्यः  तुरुन्तै सःत्यो अरूकोतके कुरा 
पुनाति  पवित्र गर्द अहं  म नारायण 





ताक्यार्थ जसको अमृतसमान आह्लादक निर्मल कीर्तिको श्रवणरूप स्नानमात्रले चाण्डालपर्यन्त 
संसारलाई तुरन्त पवित्र गर्द त्यस्ता जित्न नसकिने सर्वशक्तिशाली हजुरहरूद्रारा राम्राराम्रा 
प्रसिदिहरू प्राप्त गरेको त्यो म नारायण हजुरहरूको विरुद्ध काम गर्ने आफ्नो हात पनि काट्न 
तयार दु अरूकोतके कुरा? 


यत्सेवया चरणपद्मपवित्रेणु 
सद्यः क्षताखिलमलं प्रतिखब्धरीलम्। 
न श्रीविरक्तमपि मां विजहाति यस्याः 


्क्षालवाथं इतरे नियमान् वहन्ति ॥ ७॥ 
पदार्थ 


यत्सेवया  जुन 
ब्राह्मणदेवहरूको सेवाको 
प्रभावले 
चरणपद्मपवित्ररेणुं  मेरा 
कमलरूपी पाठका पवित्र 
कणहरूले 


अखिरमलं  सवै किसिमका 
दोषहरूलाई 

सदयः  चछ 

क्षत  नाश गर्दछन् र जसको 
सेवाले मैले 

शीलम्  असल स्वभाव 
प्रतिलन्धः  प्राप्त गरेको छु 


यस्याः  जसको 

्रक्षारवार्थे  दर्शनमात्रका 
निम्ति 

इतरे  ब्रह्मा आदि देवता पनि 
नियमान्  तप त्रतादि 

वहन्ति  पालन गर्दछछन् ती 





श्रीः  लक्ष्मीले 


रालानन्द्री लीक 


८०८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


विरक्तम्  उदासीन बन्दा न विजहाति  छाडदिनन् 

अपि  पनि त्यस्ता हजुरलाई कुनै कण्ट पर्न 

मां  मलाई दिन्न 

ताक्यार्थ जुन ब्राह्मणदेवहरूको सेवाको प्रभावले मेरा कमलरूपी पाडका पवित्र कणहरूले सबे 
किसिमका दोषहरूलाई चद्रे नाश गर्दछन् र जसको सेवाले मेले असल स्वभाव प्राप्त गरेको ह्ु। 
जसको दर्शनमात्रका निम्ति ब्रह्मा आदि देवता पनि तप, त्रतादि पालन गर्दछन्। ती लक्ष्मीले 
उदासीन बन्दा पनि मलाई छाड्दिनन् । त्यस्ता हजुरलाई कुनै कष्ट पर्न दिन्नं । 


  


नाहं तथाद्मि यजमानहविविंताने 
इच्योतटुघृतप्लुतमदन् हुतभुङ्मुखेन । 
यद् बाह्यणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं 


,    न्म, 


उुटस्य मस्ववाह तानजकमपाकः ॥  ॥ 


पदार्थ 

यत्  जसरी निजकर्मपाकेः  आपना कर्मका विताने  ठलाटला यज्ञहरूमा 
इच्योतदुघृतप्लुतम्  चुहिने गरी फलद्वारा यजमानहविः  यजमानद्रारा 
धिडले परिपूर्ण भएको तुष्टस्य  सन्तुष्ट भएका हवन गरिएका चरु 
पायसादिको ब्राह्मणस्य  ब्राह्मणहरूको हुतयुङ्मुखेन  अग्निका 
अनुघासं  प्रत्येक गाँसहरू मुखतः  मुखद्रारा मुखट्वारा खाँदा पनि 

चरतः  खाने अहं  म सन्तुष्ट भएर न  सन्तुष्ट हन्न 

मयि  म नारायणमा अद्धि  खान्छु 

अवहितेः  समर्पित गरेका तथा  त्यसरी 





ताक्यार्थ जसरी चुहिने गरी धिउले परिपूर्ण भएको पायसादिको प्रत्येक गोँसहरू खाने म 
नारायणमा समर्पित गरेका आफना कर्मका फलद्वारा सन्तुष्ट भएका ब्राह्मणहरूको मुखद्रारा सन्तुष्ट 
भएर खान्छु त्यसरी ठुलाडुला यज्ञहरूमा यजमानद्रारा हवन गरिएका चरू अग्निका मुखद्रारा खांँदा 
पनि सन्तुष्ट हन्न । 
येषां बिभम्यंहमखण्डविकुण्ठयोग 
मायाविभूतिरमलाङ्धिरजः किररटिः। 
विप्रांस्तु को न विषहेत यद्हंणाम्भः 
सद्यः पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


पढार्थ 
अखण्डविकुण्टयोगमाया 
विभूतिः  निरन्तर चलिरहने 
अप्रतिहत शक्ति भएकी 
योगमायारूप ेश्वर्यले युक्त 
भएको 

यत्  जसको 

अहणाम्भः  पादोदकरूप 
गङ्गाले 


श्रीमद्भागवत 


सहचन्द्रललामलोकान्  शिरमा 
चन्द्रमा धारण गर्ने भगवान् 
शिवसहित सम्पूर्णं जगत्लाई 
सद्यः  स्पर्शमात्रे 

पुनाति  पवित्र गर्दच्छिन् यस्तो 
शक्ततिसम्पन्न भएर पनि 

अहम्  म नारायणलाई 

येषां  जसको 





८०९ 


अध्याय १६ 


अमलाङ्घिरजः  पवित्र 
चरणधूली 

किरीटः  मुकुटद्रारा 

बिभमिं  धारण गर्द त्यस्ता 
विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई 

कः  कसले 

न विषहेत  सहन नगरोस् 


ताक्यार्थ निरन्तर चलिरहने अप्रतिहत शक्ति भएकी योगमायारूप ेश्वर्यले युक्त भएको जसको 
पादोदकरूप गङ्गाले शिरमा चन्रमा धारण गर्ने भगवान् शिवसहित सम्पूर्ण जगत्लाई स्पर्शमात्रले 
पवित्र गर्वछछिन्, यस्तो शक्तिसम्पन्न भएर पनि म नारायणलाई जसको पवित्र चरणधूलि मुकुटद्रारा 
धारण गर्दद्कु त्यस्ता ब्राह्मणहरूलाई कसले सहन नगरोस् । 


ये मे तनूर्दिजवरान् दुहतीमंदीया 
भूतान्यलब्धरारणानि च भेदबुद्धया । 

्रक्ष्यन्त्यघक्षतदुशो द्यहिमन्यवस्तान् 
गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतुः ॥ १० ॥ 


पदार्थ 

अघक्षतदुशः  पापले अन्धा अरुन्धरारणानि च  शरण अधिदण्डनेतुः  दण्ड दिन 

भएका नपाएका नियुक्त गरिएका यमराजका 

ये  जो व्यक्तिहरू भूतानि  प्राणीहरूलाई अहिमन्यवः  सर्पको जस्तै 

मे मेरा च  पनि क्रोध भएका 

तनूः  शरीर भनिएका भेदबुद्धया  भेददृष्टिले गृघ्राः  गिद्ध जस्ता दूतहरूले 

द्विजवरान्  ब्राह्मणहरू द्रक्ष्यन्ति  ठेर्दछन् रुषा  क्रोधले 

मदीया  मेरी तान्  तिनीहरूलाई कुषन्ति  आपफ्ना मुखका 

दुहतीः  दुध दिने गाई र हि  निश्चय नै चुच्चाहरूले लुछेर मार्दछन् 
मम  मद्रारा 





ताक्यार्थ पापले अन्धा भएका जो व्यक्तिहरू मेरा शरीर भएका ब्राह्मणहरू, मेरी दुध दिने गाई 
र शरण नपाएका प्राणीहरूलाई पनि भेददृष्टिले हैर्दछन् तिनीहरूलाई निश्चय नै मद्रारा दण्ड दिन 


रालानन्द्री लीक 


 १  
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


नियुक्त गरिएका यमराजका सर्पको जस्ते क्रोध भएका गिद्ध जस्ता दूतहरूले क्रोधले आफना 
मुखका चुच्चाहरूले लुक्छेर मार्दछन् । 


ये ब्राह्मणान् मयि धिया क्षिपतोऽच॑यन्त 
स्तुष्यदधदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्राः । 

वाण्यातुरागकल्यात्मजवट् गणन्तः 
सम्बोधयन्त्यहमिवाहमुपाहतस्तेः ॥ ९९ ॥ 


पदार्थ 

येजो स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्राः    सन्तानलाई 

क्षिपतः  तिरस्कार गर्नैवाला मुस्कानरूपी अमृतले भरिएको सम्फाएै 

ब्राह्मणान्  ब्राह्मणहरूलाई मुखकमलले गृणन्तः  स्तुति गर्दै 

मयि  मेरो स्वरूप हो भने अहम् इव  म नारायणले सम्बोधयन्ति  प्रार्थना गर्दछन् 

धिया  बुद्धिने भृगुलाई तेः  तिनीहरूद्रारा 

अचंयन्तः  पूजा गर्दै इव  छठ अहम्  म 

तुष्यद्धदः  प्रसन्न चित्तले वाण्यानुरागकट्या  प्रेमपूर्ण उपाहृतः  वशीभूत हन्हु 
वाणीले 





ताक्यार्थ जो तिरस्कार गर्नैवाला ब्राह्मणहरूलाई मेरो स्वरूप हो भन्ने बुद्धिले पूजा गर्दै प्रसन्न 
चित्तले मुस्कानरूपी अमृतले भरिएको मुखकमलले म॒ नारायणले भृगुलाई भै प्रेमपूर्ण वाणीले 
सन्तानलाई सम्णाएैं स्तुति गर्दै प्रार्थना गर्वछन् तिनीहरुद्रारा म वशीभूत हुन्छ । 


तन्मे स्वभतरसायमलक्षमाणो 
युष्मटव्यतिकमगतिं प्रतिपद्य सयः। 

भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे 
यत् कल्पतामचिरतो भृतयोविंवासः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

तत्  त्यसकारण युष्मदुव्यतिकमगतिं  मम  मेरो 

स्वभतुंः  आफ्नो मालिक  तपार्ईहरूलाई तिरस्कार गरे अन्तिकम्  सामीप्यलाई 
मे मेरो बापतको सजाय इतां  प्राप्त गरून् 
अवसायम्  आशय प्रतिपद्य  भोगेर तत्  त्यो 

अलक्षमाणौ  नजानेका यी सद्यः  तुरुन्त भृतयो   सेवकटरूको 
जय र विजय दुर भूयः  फेरि विवासः  वियोग 





रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


अचिरतः  चट 


श्रीमद्भागवत 


मे  मलाई 


८९९१ 


अध्याय १६ 


कल्पताम्  गर्नुहोस् अथवा गरेरअनुग्रहः  कृपा गर्नुहोस् 
ताक्यार्थ त्यसकारण आफ्नो मालिक मेरो आशय नजानेका यी जय र विजय दुई तपारईहरूलाई 
तिरस्कार गरे बापतको सजाय भोगेर तुरन्त फेरि मेरो सामीप्यलाई प्राप्त गरून् ! त्यो सेवकहरूको 
वियोग चछर गर्नुहोस् अथवा गरेर मलाई कृपा गर्नुहोस् । 

ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् । 

नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माप्यतुप्यत ॥ १२॥ 





पदठार्थ 

अथ  त्यसपछि भगवान्ले सरस्वतीम् देवीम्  वाणी आत्मा  मन 

अनुग्रह गरेपछि आस्वाद्य  सुनेर अपि  पनि 

तस्य  भगवान् नारायणको मन्युदष्टानां  क्रोधरूपी सर्पले न अतृप्यत  तृप्त भएन 
उरातीं  मधुर उसिएका 

ऋषिकुल्यां  पवित्र तेषाम्  सनकादि मुनिहरूको 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान्ले अनुग्रह गरेपछ्ि भगवान् नारायणको मधुर पवित्र वाणी सुनेर 
क्रोधरूपी सर्पले उसिएका सनकादि मूुनिहरूको मन पनि तप्त भएन। 


सतीं व्यादाय शण्वन्तो लघ्वीं गुवंथंगहराम् । 
विगाद्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच््चिकीषिंतम् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

व्यादाय  कान खोलेर अगाधगम्भीरां  अत्यन्त गम्भीर तच्चिकीषिंतम्  भगवान्को 
ध्यानपूर्वक सतीं  भगवान्को वाणी आशयलाई 

लघ्वीं  छोटो तर विगाह्य  विचारपूर्वक न विदुः  जानन सक्नुभएन 
गुवंथगहयराम्  गूढ अर्थले शुण्वन्तः  सुनेर पनि 

भरिएको 





ताक्यार्थ कान खोलेर ध्यानपूर्वक छोटो तर गूढ अर्थले भरिएको अत्यन्त गम्भीर भगवान्को 
वाणी विचारपूर्वक सुनेर पनि भगवान्को आशयलाई जानन सक्नुभएन। 


न योगमाययारब्ध ४ ४ 
ते न्ध पारमेष्ठयमहोदयम् । 
प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः श्ुभितत्वचः ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


योगमायया  योगमायाद्रारा 
आरन्धपारमेष्ठयमहोदयम्  
प्रदर्शित एेश्वर्यको उत्कर्षलाई 
देखेर 


श्रीमद्भागवत 


प्रहृष्टाः  प्रसन्न भएकाले 
षुभितत्वचः  रोमहर्षले युक्त 
भएका 

विप्राः  ब्राह्मणहरू 
प्राञ्जलयः  हात जोडर 





अध्याय १६ 


प्रोचुः  भन्न लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ पूर्वोक्त योगमायाद्वारा प्रदर्शित एेश्वर्यको उत्कर्षलाई देखेर प्रसन्न भएकाले रोमहर्षले 
युक्त भएका ब्राह्मणहरू हात जोडेर भन्न लाग्नुभयो । 


ऋषय उज्चुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 
न वयं भगवन् विद्मस्तव देव चिकीर्षितम् । 


कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्षः प्रभाषसे ॥ १६ ॥ 
पदार्थ 


देव  हि देव 

भगवन्  भगवान् 

यदध्यक्षः  जो सर्वेश्वर भएर 
पनि 


न विद्मः  बुर्न सकेनौँ 
मे  मलाई 

अनुग्रहः  कृपा 

कृतः इति  गर्नुहोस् भन्ने 


प्रभाषसे  भन्दै ह॒नुहुन्छ यो 
अनोटो व्यवहारदृष्टिलि 
तव  हजुरले 





चिकीषिंतम्  के चाहनुभएको 
वयं  हामीले हो 
ताक्यार्थ हे देव भगवान् ! जो सर्वेश्वर भएर पनि हामीले हजुरलाई बुुन सकेनौँ । मलाई कृपा 
गर्नुहोस् भन्दै हुनुह॒न्छ । यो अनौटो व्यवहारदृष्टिले हजुरले के चाहनुभएको हो ? 
ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्यणाः किट ते प्रभो । 


विप्राणां देवदेवानां भगवानात्मदेवतम् ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

ह्यण्यस्य  ब्राह्मणको हित गर्ने   निश्चयनै यो विप्राणां  ब्राह्मणहरूको 

ते  हजुरका निम्ति लोकशिक्षाका निमित्त हो भगवान्  भगवान् हजुर नै 
ब्राह्मणाः   ब्राह्मणहरू वास्तवमा आत्मदेवतं  आराध्यदेव 
परं  ठुला प्रभो  हे भगवान् हजुर हुनुहन्छ 

दैवतम्  देवता हन् देवदेवानां  देवताहरू र 





ताक्यार्थ ब्राह्मणको हित गर्ने हजुरका निम्ति ब्राह्मणहरू ठुला देवता हन्, निश्चय नै यो 
लोकशिक्षाका निमित्त हो । हे भगवान् ! हजुर देवताहरू र ब्राह्मणहरूको आराध्यदेव हूनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


८१३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


 घर्मो  भ न्त 
त्वत्तः सनातना घमा रश््यतं तन्ुामस्तव । 
  


धर्मस्य परमो गुह्यो निविंकारो भवान् मतः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

सनातनधमंः  सनातन धर्म तनुभिः  विभिन्न निविंकारः  विकाररहित 

त्वत्तः  हजुरबाट नै सञ्चालित अवतारहरुद्रारा परमः  सार पनि 

छ रक्ष्यते  र्ना गरिएको भवान्  हजुर नै 

तव  हजुरके घ्म॑स्य  सनातन धर्मको मतः  मानिनुह॒न्छ 
गुह्यः  रहस्यमय 





ताक्यार्थ सनातन धर्म हजुरबाट नै सञ्चालित छ। हजुरके विभिन्न अवतारहरूद्रारा रक्षा 
गरिएको सनातन धर्मको रहस्यमय र विकाररहित सार पनि हजुर नै मानिनुहन्छ । 


तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् । 
योगिनः स भवान् किंस्विदनुगृद्येत यत् परेः ॥ १९॥ 





पढार्थ 

निवृत्ताः  निवृत्तिमार्गमा मृत्युं  जन्ममरण आदि भवान्  हजुरलाई 

लागेका दुःखलाई परैः  ब्राह्मणादिद्रारा 
योगिनः  योगीहरू हि  निश्चय नै अनुगृद्येत  अनुग्रह गरियोस् 
यदनुग्रहात्  हजुरको कृपाले तरन्ति  पार गर्द्छन् यत्  यो कुरा 

अज्जसा  सजिलैसित सः  त्यस्ता किंस्वित्  सम्भव हुन्छ 


वाक्यार्थ निवृत्तिमार्गममा लागेका योगीहरू हजुरको कृपाले सजिलैसित जन्ममरण आदि 
दुःखलाई निश्चय ने पार गर्वछछन्। त्यस्ता हजुरलाई ब्राह्मणादिद्रारा अनुग्रह गरियोस् ! यो कुरा 
सम्भव हुन्छ ? 


य॑ वे विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्ये 
रथाथिभिः स्वरिरसा धृतपादरेणुः । 
 धन्यार्पिता्प्ितुलसीनवदामधाम्नो 
लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २०॥ 


यैः  जन्य   


रालानन्द्री लीक 


८९४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


   


अथाथमिः  एेश्वर्यादि चार 
पुरुषार्थको इच्छा राख्नेहरूले 
स्वशिरसा  आप्नो मस्तकमा 


  नित्यनिरन्तर 
यं  हजुरलाई 
वे  निश्चय नै 


पामा अर्पण गरेको सुन्दर 
तुलसीमालामा भुनभुनाएर घुम्ने 
मघुव्रतपतेः  भ्रमरराजको 





धृतपादरेणुः  जसका पाडको लोकं  स्थानलाई उपयाति  सेवा गर्दच्छिन् 
धुलो धारण गर्दछन् त्यस्ता कामयाना  प्राप्त गर्न इच्छाले 

धन्यापिंताङ्पघितुलसीनव इव  कै 

दामधाम्नः  भक्तले हजुरको विभूतिः  लक्ष्मी 


वाक्यार्थ अन्य एेश्वर्यादि चार पुरुषार्थको इच्छा राख्नेहरूले आफ्नो मस्तकमा जसका पाठको 
धुलो धारण गर्वछछन् त्यस्ता भक्तले हजुरको पाउमा अर्पण गरेको सुन्दर तुलसीमालामा 
भुनभुनाएर धघुम्ने भ्रमरराजको स्थानलाई प्राप्त गर्न इच्छालें लक्ष्मी नित्यनिरन्तर हजुरलाई निश्चय 
ने सेवा गर्वछिन् । 


यस्तां विविक्तचरितेरलुवतंमानां 
नात्याद्रियत् परमभागवतप्रसङ्गः। 
स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजःपुनीतः 


श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम् ॥ २९॥ 
पदढार्थ 


परमभागवतप्रसङ्गः  प्यारा 
भक्तहरूको सङ्त पाएर 

यः  जुन भगवान्ले 
विविक्तचरितिः  पवित्र 
आचरणहरूद्रारा 
अनुवतंमानां  सेवामा लीन 
भएकी 

तां  लक्ष्मीलाई 


न अत्याद्रियत्  अति आदर 
गर्नुभएन 

सः  त्यस्तो 

त्वं  हजुर 
द्विजानुपथपुण्यरजःपुनीतः  
ब्राह्मण पादरेणुद्रारा पवित्र 
बनेको 

श्रीवत्सलक्ष्म  श्रीवत्सचिह 


अगाः  धारण गर्नुभएको छ 
त्यसैले गर्दा 

त्वम्  हजुर 

भगभाजनः  सौभाग्यका खानी 
किम्  हनुहन्छ होइन त 





ताक्यार्थ प्यारा भक्तहरूको सङ्गत पाएको हूनाले न भगवान्ले पवित्र आचरणहरूद्वारा सेवामा 
लीन भएकी लक्ष्मीलाई समेत अति आदर गर्नुभएन। यस्ता हजुरले ब्राह्मण पादरेणुद्रारा पवित्र 
बनेको श्रीवत्सचिह धारण गर्नुभएको छ । त्यसैले गर्दा हजुर सौभाग्यका खानी हुनुहुन्छ होइन त ? 


धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभिः स्वेः 
पद्धिश्वराचरमिदःं द्विजदेवताथ॑म् । 


रालानन्द्री लीक 


८१५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च 
सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२॥ 
पदठार्थ 
त्रियुग  हे सत्यत्रेताद्वापरादि तदभिघाति  सत्वगुणका द्विजदेवताथंम्  देवता र 
तीनै युगका मालिक विरोधी ब्राह्मणहरूको प्रयोजनको निम्ति 
नः  हामी भक्तहरूलाई रजस्तमः  रज र तम इदं  यो 
वरदया  अभीष्ट पूरा गर्ने निरस्य  नाश गरेर चराचरम्  संसारलाई 
भगवतः  भगवान् स्वैः  आपना नूनं  निश्चय नै 
ते  हजुरको धममस्य  धर्मका भृतं  पालन गरिरहनुभएको छ 
सत्त्वेन  शुद्धसत्तवाला त्रिभिः  तप, दान, दयारूप तीन 
तनुवा  स्वरूपले पद्धिः  चरणहरूले 





ताक्यार्थ हे सत्य, त्रेता, द्वापर आदि तीनै युगका मालिक ! हामी भक्तहरूलाई अभीष्ट पूरा गर्ने 
भगवान् हजुर शुद्धसत््वयुक्त स्वरूपले सततवगुणका विरोधी रज र तम नाश गरेर आपफ्ना धर्मका 
तप, दान, दयारूप तीन चरणहरूले देवता र ब्राह्मणहरूको प्रयोजनको निम्ति यस संसारलाई 
निश्चय ने पालन गरिरहनुभएको छ । 


न त्वं द्विजोत्तमकुटं यदि हात्मगोपं 
गोप्ता वृषः स्वहणेन ससूनृतेन । 

तर्यव नङ्क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था 
लोकोऽग्रदीष्यदूषभस्य हि तत्प्रमाणम् ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

देव  हि देव त्वं  हजुर नै हि  किनभने 

आत्मगोपं  स्वयं भगवान्रारा यदि  यदि ऋषभस्य  श्रेष्ठ भक्तहरूको 
रक्ना गरिएको गोप्ता  संरक्षक आचरणलाई 

द्विजोत्तमकुलं  उत्तम ब्राह्मण न  हुनुभएन भने रोकः  संसारले 

कुललाई तिं एव  त्यति वेला नै तत्प्रमाणम्  प्रमाणरूपमा 
ससूनृतेन  प्रिय वचनले युक्त तव  हजुरले चलाएको अग्रहीष्यत्  स्वीकार गरेको 
भएका शिवः  कल्याणकारी ह॒न्छ 

स्वहणेन  पूज्य पन्थाः  धर्ममार्ग 

वृषः  श्रेष्ठ नङ्क्ष्यति  नष्ट हुन्छ 





रालानन्द्री लीक 


८१६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


वाक्यार्थ हे देव ! स्वयं भगवान्द्रारा रक्षा गरिएको उत्तम ब्राह्मण कुललाई प्रिय वचनले युक्त 
भएका पूज्य श्रेष्ठ हजुर नै यदि संरक्षक हूनुभएन भने त्यति वेला नै हजुरले चलाएको 
कल्याणकारी धर्ममार्ग नष्ट हुन्छ । किनभने श्रेष्ठ भक्तहरूको आचरणलाई संसारले प्रमाणरूपमा 
स्वीकार गरेको हुन्छ । 


तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेविधित्सोः 
कषमं जनाय निजशाक्तिभिरुद्धुतारेः । 
नैतावता त्यधिपते्बत विश्वमतुं 
स्तेजः क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोदः ॥ २४॥ 





पदढार्थ 

सत्त्वनिधेः  सत्तवगुणका खानी विश्वभतुंः  विश्वका पालक अवनतस्य  ब्राह्मणहरूप्रति नम्र 
भएका हे प्रभ ते  हजुरका निम्ति हुनुभएका 

जनाय  लोकलाई तत्  धर्मको विनाश ते  हजुरको 

क्षेमं  कल्याण अनभीष्टम् इव  नचाहेको कुरा तिजः  प्रभाव 

विधित्सोः  गर्न चाहने हो न क्षतं  नाश भएको छैन 
निजरक्तिभिः  आपफ्ना विभिन्न एतावता  यही धर्मरक्नारूप सः  ब्राह्मणहरुूप्रतिको हजुरको 
अवतारहरूद्रारा कार्यले नम्रता 

उद्धुतारेः  धर्मविरोधी त्यपिपतेः  संसारका मालिक ति  हजुरको 

शत्रुहरूलाई नाश गर्नुभएका भएर पनि विनोदः  लीलामाव्र हो 


ताक्यार्थ सत्वगुणका खानीभएका हे प्रभु ! लोकलाई कल्याण गर्न चाहने आपफ्ना विभिन्न 
अवतारहरुद्रारा धर्मविरोधी शत्रुहरूलाई नाश गर्जुभएका विश्वका पालक हजुरका निम्ति धर्मको 
विनाश नचाहेको कुरा हो । यही धर्मरक्नारूप कार्यले संसारका मालिक भएर पनि ब्राह्मणहरूप्रति 
नम्र हनुभएका हजुरको प्रभाव नाश भएको छैन । ब्राह्मणहरूप्रतिको हजुरको नम्रता हजुरको 
लीलामात्र हो। 


यं वानयोदंममधीरा भवान् विधत्ते 

वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निव्यंीकम्। 
अस्मासु वा य उचितो धियतां स दण्डो 

येऽनागसो वयमयुद्क्ष्महि किल्बिषेण ॥ २५॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ 

अधीश  हे भगवान् विधत्ते  जे चाहनुहुन्छ त्यही 
अनयोः  जय र विजय नामक गर्नुहोस् 

यी दई हजुरका सेवकहरूलाई वा  अथवा 


यं  जुन अनागसो  निरपराध यी 
द्मम्  दण्डसजाय हामीले ुर्ईलाई 
दिर ये  जुन हामीले 


 से 


वृत्तिं  पहिला जस्त यहीं बसेर किल्बिषेण  अपराधसंग 
जीविका गर्न अयु्क्ष्महि  जोडरयौँ त्यस्ता 
वा  अथवा अन्य कुनै वृत्ति अस्मासु  हामीहरूलाई 
भवान्  हजुर यः जो 


८१७ 


अध्याय १६ 


उचितः  उचित 
दण्डः  दण्ड छ 
सःन त्यो 


ध्रियतां  दिनुहोस् 

तत्  हजुरले गरेका यी सबे 
कुरा 

वयम्  हामी 

निव्यंलीकम्  श्रद्धापूर्वक 
अनुमन्महि  पालना गर्दछछौ 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! जय र विजय नामक यी दुई हजुरका सेवकहरूलाई दण्डसजाय हामीले 
दियं । पहिला जस्त यहीं बसेर जीविका गर्ने अथवा अन्य कुनै वृत्ति यिनीहरूलाई दिनुपर्ने हो, 
यसमा हजुर जे चाहनुहृन्छ त्यही गर्नुहोस् । अथवा निरपराध यी दुर्दलाई जुन हामीले अपराधसंग 
जोद्यो त्यस्ता हामीहरूलाई जे उचित दण्ड छ त्यो दिनुहोस् । हजुरले गरेका यी सवे कुरा हामी 


श्रद्धापूर्वक पालना गर्दछौं । 
श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
एतो सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सदयः 
संरम्भसम्भृतसमाध्यलुबद्धयोगो । 
भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वः 


शापो मयेव निमितस्तदवेत विप्राः ॥ २६॥ 


पदार्थ 
विप्राः  हे ब्राह्मणदेवहरू हो 
एतो  यी दुई मेरा पार्षदहरू 


दढतापूर्वक मेरो स्मरणरूप 
समाधिमा लगाएर 


सुरेतरगतिं  राक्षस योनिमा आशु  चांडे नै 
प्रतिपद्य  जन्मेर भूयः  फेरि 
सदयः  चिद सकाशम्  मेरो समीपमा 


संरम्भसम्भृतसमाध्यतुबद्धयोगो  उपयास्यतः  आउने छन् 
क्रोधले व्यग्र भएको चित्तलाई वः  हजुरले 





यः  जुन 

रापः  शाप दिनुभयो त्यो 
हजुरहरूको मुखबाट 

मया एव  मद्वारा 

एव  नै 

निमिंतः  दिदएको 

ञवेत  बुण्नुहोस् 


रालानन्द्री लीक 


८१८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


वाक्यार्थ हे ब्राह्मणदेवहरू हो ! यी दुई मेरा पार्षदहरू राक्षस योनिमा जन्मेर च्छिद क्रोधले व्यग्र 
भएको चित्तलाई दृढतापूर्वक मेरो स्मरणरूप समाधिमा लगाएर चांँडे नै फेरि मेरो समीपमा आउने 
छन् । हजुरले जुन श्राप दिनुभयो, त्यो हजुरहरूको मुखबाट मद्रारा नै दिद्रएको बुनुहोस् । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

अथ ते सुनयो दुष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । 

वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ २७॥ 
भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । 

प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥ 










पढार्थ 

अथ  भगवान्को वचन  उहँको   परिक्रमा गरेर 
सुनिसकेपच्छि निवासस्थान अनुमान्य च  भगवान्को 
तेती वेकुण्टं  वैकुण्ठ धामलाई आज्ञा समेत लिएर 

मुनयः  महर्षिहरू च  पनि वेष्णवीं  भगवान्को 
नयनानन्दभाजनम्  प्रमुदिताः  अत्यन्त प्रसन्न श्रियम्  कीर्तिलाई 
नयनसुखका विषय भएका भएका शंसन्तः  प्रशंसा गर्दै 
सुन्दर रूप धारण गरेका भगवन्तं  भगवान् हरिलाई प्रतिजग्मुः  आफ्नो धामतिर 
स्वयंप्रभम्  स्वप्रकाशरूप दृष्ट्वा  देखेर फरकिए 

विकुण्ठं  विष्णु भगवान्लाई र प्रणिपत्य  प्रणाम गरेर 


ताक्यार्थ भगवान्को वचन सुनिसकेपछि ती महर्षिहरू नयनसुखका विषय भएका सुन्दर रूप 
धारण गरेका स्वप्रकाशरूप विष्णु भगवानूलाई र उहँको निवासस्थान वैकुण्ठधामलाई अत्यन्त 
प्रसन्न भएका भगवान् हरिलाई देखेर प्रणाम र परिक्रमा गरी भगवान्को आज्ञा समेत लिएर 
भगवान्को कीर्तिको प्रशंसा गर्दै आफ्नो धामतिर फरकिए। 

भगवाननुगावाह यातं मा भेष्टमस्तु राम् । 


बह्यतेज    ५   ध ४ 
ब्रह्मतेजः समथोऽपि हन्तुं नेच्छ मतं तु मे ॥ २९॥ 





पदार्थ 

भगवान्  भगवान्ले रम्  कल्याण सुख हन्तुं  नाश गर्न 

अनुगो  जयविजयलाई अस्तु  होस् समथः  सक्ने भएर 
यातं  जाओ ब्रह्मतेजः  ब्राह्मणहरूले दिएको अपि  पनि म त्यो गर्न 
मा भेष्टम्  नडराओ श्राप नेच्छे  चाहन्नँ किनभने 


रालानन्द्री लीक 


८१९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


मे  मेरा लागि मलाई त्यही मतं  स्वीकार्य छ 

ने आह  भन्नुभयो 

ताक्यार्थ सनकादि गडसकेपछि भगवान्ले जयविजयलाई जाओ नडराओ तिमीहरूको कल्याण 
सुख होस् ! ब्राह्मणहरूले दिएको श्राप नाश गर्न सक्ने भएर पनि म त्यो गर्न चाहन्नँ किनभने मेरा 
लागि त्यही ने स्वीकार्य छ भनी भन्नुभयो। 


   


एतत् पुरेव निर्दिष्टं रमया करद्धया यदा । 
पुरापवारिता हारि विशन्ती मय्युपारते ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

यदा  जहिले अपवारिता  रोकिडन् एव  नै ब्राह्मणहरूले श्चाप 
मयिम त्यति वेला नै दिनुभन्दा पहिले नै 

उपारते  योगनिद्रामा लीन भरणं क्रुद्धया  रिसाएकी एतत्  तिमीहरूको यो श्राप 
दारि  ढोकाबाट रमया  लक्ष्मीले निदिटं  निश्चित भटसकेको 
विशन्ती  प्रवेश गर्न लागेकी पुरा  पहिले थियो 

लक्ष्मी 





ताक्यार्थ जहिले म योगनिद्रामा लीन भरणं ढोकाबाट प्रवेश गर्न लागेकी लक्ष्मी रोकिडन्। 
त्यतिबेलै रिसाएकी लक्ष्मीले पहिले नै अर्थात् ब्राह्मणहरूले श्राप दिनुभन्दा पहिले नै तिमीहरूको 
यो श्राप निश्चित भटडसकेको थियो । 


मयि संरम्भयोगेन निस्तीयं बह्यहेरनम् । 
क   अ काठेनात्पीयसा 
प्रत्येष्यतं निकाशं मे ल्पीयसा पुनः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

राक्षसयोनिमा बरह्महेरनम्  ब्राह्मणहरूको काठेन  समयमा नै 

मयि  मसंग तिरस्कार ग्नलि प्राप्त भएको पुनः  फेरि 

संरम्भयोगेन  क्रोधसम्बन्ध दुःख मे मेरो 

राखेर निस्तीयं  समाप्त गरेर निकारं  समीपमा 
अल्पीयसा  छोटो प्रत्येष्यतं  आओ 





ताक्यार्थ राक्षसयोनिमा मसंग क्रोधसम्बन्ध राखेर ब्राह्मणहरूको तिरस्कार गर्नलि प्राप्त भएको 
दुःख समाप्त गरेर छोटो समयमा ने फेरि मेरो समीपमा आओ । 


दयाःस्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् । 
सवोतिरायया लक्ष्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत् ॥ ३२॥ 


रालानन्द्री लीक 


८२० 
ततीय स्कन्ध 


पदार्थ 

भगवान्  भगवान् हरिले 
स्थो 

द्ा्स्थो  द्वारपाल 

जयविजयलाई यसप्रकार 

आदिश्य  आदेश दिएर 


श्रीमद्भागवत 


विमानध्रेणिभूषणम्  सुन्दर 
सुन्दर विमानको शोभाले 
 

सवोतिरायया  सर्वश्रेष्ठ 


अध्याय १६ 


जुष्टं  परिपूर्ण भएको 

स्वं  आफ्नो 

धिष्ण्यम्  निवासगृहमा 
आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 


लक्ष्या  शोभाले 
ताक्यार्थ भगवान् हरिले द्वारपाल जयविजयलाई यसप्रकार अदेश दिएर सुन्दरसुन्दर विमानको 
शोभाले शोभित सर्वश्रेष्ठ शोभाले परिपूर्णं भएको आफनो निवासगृहमा प्रवेश गर्नुभयो । 





स गीवाणऋषभो कि दुस्तराद्धरिलोकत  
तो तु गीवाणऋषभ दुस्तराद्धरिखोकतः। 
हतश्रियो बह्यशापादभूतां विगतस्मयो ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

मीवाणि  देवतामा बह्यशापात्  ब्राह्मणहरूको हतश्रियौ  तेज हराएका 
ऋषभो  श्रेष्ठ श्रापले विगतस्मयो  सम्पूर्ण अहर 
न्त  न 

तो ती दुई जयर विजय हरिखोकतः  वैकुण्टलोकबाट हराएका 

दुस्तरात्  बलवान् खस्दै गर्दा अभूतां  बने 





ताक्यार्थ देवतामा श्रेष्ठ ती दुई जय र विजय बलवान् ब्राह्मणहरूको श्रापले वैकुण्ठलोकबाट 
खस्दै गर्दा तेज हराएका र सम्पूर्णं अहङ़ार हराएका बने । 


तदा विकुण्ठधिषणात् तयोनिंपतमानयोः। 


हाहाकारो महानासीद् विमानाग्रयेषु पुत्रकाः ॥ ३४॥ 
पदार्थ 
पुत्रकाः  हे देवताहरू 
विकुण्ठधिषणात्  जब 
वैकुण्ठबाट विमानाग्रयेषु  विमानका 
तयो   ती दुई माथिमाथि बसेकाहरूले 
ताक्यार्थ हे देवताहरू ! जब वेकुण्ठबाट ती दुई खस्दै थिए त्यस वेला विमानका माथिमाथि 
बसेकाहरूले ठुलोटुलो स्वरमा कोलाहल गररे। 


 ह्यधुना , ९   
तावेव ह्यधुना प्राप्तो पाषंदप्रवरो हरेः । 
दितेजंठरनिविं्टं काश्यपं तेज उल्बणम् ॥ २५॥ 


निपतमानयोः  खस्दै थिए 
तदा  त्यस वेला 


महान्  ठलोटुलो स्वरमा 
हाहाकारः  कोलाहल 
आसीत्  गरेका थिए 





पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
हरेः  भगवान्का अधुना  अहिले 
पार्षदप्रवरो  उत्तम पार्षद दितेः  दितिको 


जटरनिर्विं्टं  गर्भमा प्रवेश गरेर 
उल्बणम्  खराब स्वभाववाला 


तो  वी दुई जय र विजय 
एव  नै 





८२१ 
अध्याय १६ 


कार्यपं  कश्यपसम्बन्धी 
तेजः  वीर्यमा 
प्राप्तो  प्राप्त भए 


ताक्यार्थ भगवान्का उत्तम पार्षद ती दुई जय र विजय नै अहिले दितिको गर्भमा प्रवेश गरेर 


खराव स्वभाववाला कश्यपसम्बन्धी वीर्यमा प्राप्त भए। 
तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोहिं वः। 


आक्षिप्तं तेज एतरहिं भगवांस्तद् विधित्सति ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

तयोः  वी दुई अद्य  आज 
यमयोः  नुम्ल्याहा वः  तिमीहरूको 
असुरयोः  राक्षसहरूको तेजः  कान्ति 


तेजसा  प्रकाशले आक्षिप्तं  तिरस्कृत भएको छ 





एतहि  अहिले 

भगवान्  भगवान् 

तत्  त्यस्ते 

विधित्सति  गर्न चाहनुहुन्छ 


ताक्यार्थ ती दुई जुम्ल्याहा राक्षसहरूको प्रकाशले आज तिमीहरूको कान्ति तिरस्कृत भएको 


छ, भगवान् त्यस्ते गर्न चाहनुहुन्छ । 
विश्वस्य यः स्थितिखयोद्धवहेतुरादयो 
  स्र,  त् 
योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमायः । 
क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्यधीश 


स्तत्रास्मदीयविमृरोन कियानिहार्थः ॥ 
पदार्थ 
यः  जुन भगवान् जुन भगवान् 
विश्वस्य  संसारको योगेश्वरैः  योगीद्रारा 


स्थितिलयोद्धवहेतुः  उत्पत्ति, दुरत्यययोगमायः  पार पाडन 
स्थिति र विनाशको एकमात्र नसकिने मायाशक्तिसम्पन्न 
कारण हुनुहुन्छ त्यधीश्ञः  तीनै लोकहरूको 
आद्यः  सृष्टिभन्दा पहिले जुन मालिक बन्नुभएको छ 
भगवान् निर्विकाररूपमा सः  त्यस्ता 

हुनुहुन्थ्यो भगवान्  भगवानूले 





२७ ॥ 
नः  हामीहरूको 
कषेमं  रक्षा 


विधास्यति  गर्नृहन्छ भने 
तत्र  त्यस समयमा 
अस्मदीयविमृरोन  हाम्रो 
तकवितकको 

कियान्  कति 

अथंः  प्रयोजन रहन्छ र 


ताक्यार्थ जो भगवान् संसारको उत्पत्ति, स्थिति र विनाशको एकमात्र कारण हुनुहुन्छ 
सुष्टिभन्दा पहिले जो भगवान् निर्विकाररूपमा हुनुहुन्थ्यो, जो भगवान् योगीद्रारा पार पाडन 


रालानन्द्री लीक 


८९९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


नसकिने मायाशक्तिसम्पन्न तीनै लोकहरूको मालिक बन्नुभएको छ । त्यस्ता भगवानूले हामीहरूको 
रक्षा गर्नृहुन्छ भने त्यस समयमा हाम्रो तर्कवितर्कको कति प्रयोजन रहन्छ र ? 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ 


रानानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


८२२ 


अध्याय १७ 


अथ सप्तदरोऽध्यायः 


हिरण्यकशिपु र हिरण्याक्षको जन्म तथा हिरण्याक्षको दिग्विजय 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
निशम्यात्मभुवा गीतं कारणं शाङ्कयोज््ताः। 
ततः सर्वँ न्यवतन्त त्रिदिवाय दिवोकसः ॥ १ 


पदार्थ 

आत्मभुवा  ब्रह्माजीले निरम्य  सुनेर 

गीतं  भनेको शङ्या  संशयले 
कारणं  समस्या र त्यसको उज्ख्ताः  रहित भएर 
समाधानको उपायलाई सर्वे  सम्पूर्ण 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले भनेको समस्या र त्यसको समाधानको 
भएर सम्पूर्ण देवताहरू ब्रह्मलोकबाट स्वर्ग जानका लागि फर्किए। 


दितिस्तु भरतुरादेशादपत्यपरिशङ्किनी । 
   साध्वी ,   
पर्णे वर्षशते साध्वी पुत्रो प्रसुषुवे यमो ॥ २॥ 


दिवोकसः  देवताहरू 

ततः  ब्रह्मलोकबाट 

त्रिदिवाय  स्वर्ग जानका लागि 
न्यवत॑न्त  फरकिए 

उपायलाई सुनेर संशयले रहित 


पदार्थ 

साध्वी  पतिव्रता अपत्यपरिशङ्किनी  छोराहरूको पुत्रो  छोरा हिरण्यकशिपु र 
दितिः  दितिले विषयमा चिन्ता हिरण्याक्षलाई 

भतुंः  पति कश्यपको वष॑शते  सय वर्ष प्रसुषुवे  जन्माइन् 


आदेशात्  तिम्रा सन्तानले पूण  पुगेपछ्छि 
लोकलाई दुःख दिनेछन् भने यमो  जुम्ल्याहा 
सुनेर 





ताक्यार्थ पतिव्रता दितिले पति कश्यपको तिम्रा सन्तानले लोकलाई दुःख दिनेछन् भने वचन 
सुनेर छोराहरूको विषयमा चिन्ता गर्दै सय वर्ष पुगेपछि जुम्ल्याहा छोरा हिरण्यकशिपु र 


हिरण्याक्षलाई जन्माइन् । 


उत्पाता बहवस्तत्र निपेतुजांयमानयोः । 


दिवि भुन्यन्तरिक्षे च लोकस्योरुभयावहाः ॥ ३॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८२८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
यी दुई भुवि  पृथ्वीलोकमा उरुभयावहाः  ज्यादै भय दिने 
जायमानयोः  जन्मदा अन्तरिक्षे  अन्तरिक्षमा बहवः  धरै 

तत्र  त्यस वेला च  पनि उत्पाताः  अनर्थहरू 

द्वि  स्वर्ममा लोकस्य  लोकलाई निपेतुः  उत्पनन भए 





ताक्यार्थ यी दुई जन्मदा स्वर्ग, पुथ्वीलोक र अन्तरिक्षमा पनि लोकलाई ज्यादे भय दिने धेरै 
अनर्थहरू उत्पन्न भए । ् 


सहाचला भुवश्चेटुदिंशः सवां प्रजज्वलुः । 
र  
सोत्काश्चारानयः पेतुः केतवश्चातिहेतवः॥ ४॥ 


पदार्थ 

सहाचलाः  पर्वतले सहित  दिश्चः  दिशाहरू निपेतुः  खस्न लागे 

भएका प्रजज्वलुः  ज्वालायुक्त बने अतिहेतवः  अनिष्टसूचक 

भुवः  भूखण्डहरू सोल्काः  उल्कापातले सहित केतवः  धूमकेतु आदि ताराहरू 
चेटः  कांप थाले भएका देखिन थाले 

सवाः  सम्पूर्ण अशनयः  वज्रहरू 





ताक्यार्थ पर्वतले सहित भूखण्डहरू काम्न॒थाले। सम्पूर्ण दिशाहरू ज्वालायुक्त बने। 
उल्कापातले सहित भएका वज्रहरू खस्न लागे। अनिष्टसूचक धूमकेतु आदि ताराहरू देखिन 
थाले। 


ववो वायुः सुदुःस्पशंः फूत्कारानीरयन् मुहुः । 
उन्मूलयन् नगपतीन् वात्यानीको रजोध्वजः ॥ ५॥ 


पढार्थ 

सुदुःस्पशंः  सहन गर्न नसकिने अगपतीन्  इलाठुला रजोध्वजः  आकाशमा उडेको 
पूत्कारान्  तीव्र वायुका वृक्षहरूलाई पनि धूलो नै रुण्डा भएको 
फोक्काहरू उन्मूलयन्  उखेल्दै वायुः  भयङ्कर हावा 

मुहुः  बारम्बार वात्यानीकः  चक्रवायु ववो  चल्न थाल्यो 

ईरयन्  डरलाग्दो ध्वनि भंवरीरूपी सेनाले युक्त भएको 

फिजा्दैदे 





ताक्यार्थ सहन गर्न नसकिने तीव्र वायुका णखोक्काहरू बारम्बार उरलाग्दो ध्वनि फिजा्ँदे 
ठुलादटुला वृक्षहरूलाई पनि उखेल्दै चक्रवायु भंवरी रूपी सेनाले युक्त भएको आकाशमा उडेको 
धुलो ने रण्डा भएको भयडूर हावा चल्न थाल्यो । 


उद्धसत्तडिदम्भोदघयया नष्टभागणे । 


रालानन्द्री लीक 


८२५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्यादुश्यते पदम् ॥ ६ ॥ 
पदार्थ 
उद्धसत्तडिदम्भोदघय्या  नष्टभागणे  सूर्य, चन्द्र, आदि प्रविष्टतमसा  फैलिएको 
बिजुलीको चम्कादइर कालो नक्षत्रसमूह छोपिएको अन्धकारले गर्दा 
बादलको मुस्लोले व्योम्नि  आकाशमा पदम्  केटी पनि 
न व्यादुरश्यते स्म  देखिएन 





ताक्यार्थ बिजुलीको चम्कादइ र कालो बादलको मुस्लोले सूर्य, चन्द्र, आदि नक्षत्रसमूह 
छोपिएको आकाशमा फेलिएको अन्धकारले गर्दा केही पनि देखिएन । 


चुकोरा विमना वाधिरुदूमिः श्चुभितोद्रः। 
सोदपानाश्च सरितश्चु्चुभुः शुष्कपङ्कजाः ॥ ७ ॥ 


पढार्थ 

उदूरमिंः  ठुला़ला तरङ्गहरू विमनाः  खिन्न चित्तवाला सोदपानाः  खोलानाला र 
उट्नाले बनेर कुवाहरूले सहित भएका 
्ुभितोद्रः  अन्तःभाग चुकोश  रिसायो सरितः  नदीहरू 
खलबलिएको शुष्कपङ्जाः  सुकेका कमलले च  पनि 

वाधिंः  समुद्र युक्त भएका चुध्ुभुः  दुःखी बने 





वाक्यार्थ दुलाटला तरङ्गहरू उट्नाले अन्तःभाग खलबलिएको समुद्र खिन्न चित्तवाला बनेर 
रिसायो । सुकेका कमलले युक्त भएका खोलानाला र कुवाहरूले सहित भएका नदीहरू पनि 
दुःखी बने। 

मुहुः परिधयोऽभूवन् सराह्लोः शशिसूर्ययोः । 

निघांता रथनिहांदा विवरेभ्यः प्रजज्ञिरे ॥ ८ ॥ 
पदढार्थ 


सराह्योः  राहुले ग्रस्त गरिएका निघांताः  मेघरहित बादलका 


रारिसू्॑योः  चन्दरसूर्यका गड्गडाहटयुक्त 

मुहुः  बारम्बार रथनिहयांदाः  युद्धको रथबाट 
परिधयः  अमङ्गलकारी निस्केका भयङर शब्द जस्ता 
अवस्थाहरू ध्वनिहरू 

अभूवन्  देखापररे 





विवरेभ्यः  पर्वतका गुफा र 
कन्दरहरूमा 
प्रजज्ञिरे  पौलिए 


रालानन्द्री लीक 


८२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


ताक्यार्थ राहूले ग्रस्त गरिएका चन्दरसूर्यका बारम्बार अमङ्गलकारी अवस्थाहरू देखापरे। 
मेघरहित बादलका गड्गडाहटयुक्त युद्धको रथबाट निस्केका भयर शब्द जस्ता ध्वनिहरू पर्वतका 
गफा र कन्दरहरूमा फौलिए। 


अन्तग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वहिमुल्बणम् । 
सृगारोलूकयङ्करेः प्रणेदुरशिवं शिवाः ॥ ९॥ 


पदार्थ 
अन्तग्रमिषु  गागाहरूमा शिवाः  स्यालहरू प्रणेदुः  आवाजहरू निकाल्न 
मुखतः  मुखबाट सृगारोलूकयङ्करेः  स्याल र॒ थाले 


उल्बणम्  उरलाग्दो 
वह्निम्  ज्वाला 
वमन्त्यः  फैला्दे गरेका 


ध्म अमङ्लकारी 
शब्दसंगे 
अरिवं  अमङ्गलजनक 





ताक्यार्थ गाँगाँमा मुखबाट उरलाग्दो ज्वाला फलाद गरेका स्याल र लाटोकोसेराका 
अमङ्गलकारी शब्दसंगै अमङ्गलजनक आवाजहरू निकाल्न थाले । 


सद्तीतवद्रोदनवदुन्नमय्य   रिरोधराम् 
 हशरषरम्। 


व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहास्ततस्ततः ॥ ९० ॥ 
पदढार्थ 
ग्रामसिंहाः  गारंका कुकुरहरू 
शिरोधराम्  घाँटी 
उन्नमय्य  माथि उठाएर रोदनवत्  रुवाइजस्तै 
सद्गीतवत्  गीत गाए वाचः  आवाजहरू 
ताक्यार्थ गार्का कुकुरहरू घाटी माथि उठाएर गीत गायै विभिन्न प्रकारका अशुभ 
रुवादजस्तै आवाजहरू जतातते गर्नलागे । 


   धरातलम् 
खराश्च ककशेः क्षत्तः खुरेघ्न॑न्तो धरातलम् । 
खाकांररभसा मत्ताः पय॑घावन् वरूथराः ॥ ९९॥ 


ततस्ततः  जतातते 
व्यमुञ्चन्  गर्न लागे 


विविधाः  विभिन्न प्रकारका 
अशुभ 





पदार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी खुरैः  खुरहरूले मत्ताः  मातर 

खराः  गधाहरू धरातलम्  पुथ्वीलाई वरूथशः  हुलका हुल बनेर 
च  पनि घ्नन्तः  खोदे पयंघावन्  दौडिन थाले 
ककंदोः  आप्ना कठोर खाकाररभसा  गर्दभध्वनि गर्दै 





रालानन्द्री लीक 


८२७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


वाक्यार्थ हे विदुरजी । गधाहरू पनि आपफ्ना कठोर खुरहरूले पुथ्वीलाई खोदे गर्दभध्वनि गर्दै 
मातेर हुलका हुल बनेर दौडिन थाले। 


रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडादुदपतन् खगाः। 
घोषेऽरण्ये च पावः शकृन्मूत्रमकुवंत ॥ १२॥ 


पढार्थ 

रासभत्रस्ताः  गधाहरूको उद्पतन्  खस्न थाले त्यस्तै परावः  पशुहरूले ती सबले 
हलबाट डउराएका घोषे  गोटहरूमा बाँधिएका र अत्यन्त डराएर 

खगाः  पक्षीहरू अरण्ये  जङ्गलमा राकृन्मूत्रम्  मलमूत्र निकाल्ने 
रुदन्तः  आर्तस्वर गर्दै स्वतन्त्रतापूर्वक चर्दे गरेका काम 

नीडात्  गुँडबाट अकुवंत  गरे 





वाक्यार्थ गधाहरूको हलबाट उराएका पक्षीहरू आर्तस्वर गर्दै गंडबाट खस्न थाले त्यस्ते 
गोठहरूमा बाँधिएका र जङ्गलमा स्वतन्त्रतापूर्वक चर्दै गरेका पशुहरूले अत्यन्त उराएर मलमूत्र 
निकाले । 


गावोऽत्रसन्नसुग्दोहास्तोयदाः पूयवर्षिणः । 


व्यरुदन् देवलिङ्गानि द्रुमाः पेतुर्विनानिलम् ॥ १३॥ 
पदार्थ 
गावः  गारईइहरू  जलवर्षा गर्ने मेघहरू द्रुमाः  वृक्षहरू 
अत्रसन्  अत्यन्त उराए र॒ पूयवर्षिणः  पिप वर्षन थाले पितुः  ढल्न लागे 
यसैले लिद्गानि  देवताका मूर्तिहरू 
असृग्दोहाः  स्तनबाट रगतको व्यरुदन्  रुन थाले 
धारो बगाडन थाले विनानिलम्  हावाविना नै 
ताक्यार्थ गाईहरू अत्यन्त डराएर स्तनबाट रगतको धारो बगाउन थाले । जलवर्षा गर्ने मेघहरू 
पिप वर्षाउन थाले। देवताका मूर्तिहरू रुन थाले । हावाविना नै वृक्षहरू ढल्न लागे । 












ग्रहान् पुण्यतमानन्ये भगणांश्चापि दीपिताः। 
अतिचेरुवंकगत्या युयुधुश्च परस्परम् ॥ १४॥ 


पढार्थ 
पुण्यतमान्  मङ्लकारी शुभ भगणान्  नक्षत्रगणहरूलाई अन्ये  अन्य शनि भौम आदि 
ग्रहान्  ग्रहहरू र अपि  पनि गरिएका ग्रहहरूले 


दीपिताः  अत्यन्त तेजवान् बनेर 


रालानन्द्री लीक 


८२८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


अतिचेरूः  अतिक्रमण गरे साथ परस्परम्  आपसमा 
शुभग्रहलाई अशुभग्रहले जिते वक्रगत्या  उल्टो बाटो हिंड्दे युयुधुः  टोकिन थाले 
ताक्यार्थ मङ्लकारी शुभ ग्रहहरू र नक्षत्रगणहरूलाई पनि अन्य शनि भौम आदि गरिएका 
ग्रहहरूले अत्यन्त तेजवान् बनेर अतिक्रमण गरे। शुभग्रहलाई अशुभग्रहले जिते। साथे उल्टो बाटो 
हिंडदे आपसमा टोकिन थाले। 


ुष्ट्वान्यांश्च महोत्पातानतत्तत्त्वविदः प्रजाः । 
ब्रह्यपुत्रानृते भीता मेनिरे विश्वसम्प्टवम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

अन्यान् च  अन्य थुप्र ऋते  छोडेर अन्य सवै प्रजाः  मानिसहरूले 
महोत्पातान्  भूकम्पादि प्राणीहरू विश्वसम्प्लवम्  संसारको संहार 
ठलाटुला उत्पातहरूलाई अतत्तत्त्वविद्ः  यसप्रकार हुन लागेजस्तो 

दुष्ट्वा  देखेर भद्ररहेको उत्पातको रहस्य मेनिरे  मान्न लागे 

ब्रह्मपुत्रान्  ब्रह्माजीका छोरा नजानेर 

सनकादि मुनिलाई भीता   उराएका 





ताक्यार्थ यस्ते अन्य थुप्रै भूकम्पादि दुलादुला उत्पातहरूलाई देखेर ब्रह्माजीका छोरा सनकादि 
मुनिलाई छोडेर अन्य सवे प्राणीहरू यसप्रकार भैरहेको उत्पातको रहस्य नजानैर संसारको संहार 
हुन लागेजस्तो मान्न लागे । 


तावादिदेत्यो सहसा व्यज्यमानात्मपोरुषो । 


ववृधातेऽश्मसारेण कायेनाद्रिपती इव ॥ १६॥ 

पदढार्थ 

तो  भर्खर जन्मिएका ती दुई व्यज्यमानात्मपोरुषो  आपनो अद्रिपती  पर्वतराज 

आदिदैत्यो  आदिदानवहरू बलशाली पराक्रमलाई देखा्ँदै इव  यै 

सहसा  चदन अरमसारेण  दङ्गाजस्तो कठोर ववृधाते  बदन थाले 
कायेन  शरीरले 

ताक्यार्थ भर्खर जन्मिएका ती दुई आदिदानवहरू चछर नै आफ्नो बलशाली पराक्रमलाई 

देखारदे दुङ्गाजस्तो कठोर शरीरले पर्वतराजं बदन थाले । 





दिविस्पृरो हेमकिरीरकोटिभि 
निरुदकाषटो स्फुरदङ्गदामुजो । 


रालानन्द्री लीक 


८२९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


५ न्स न्त ५ 
गां कम्पयन्तो चरणेः पदे पदे 
कट्या सुकाञ्च्याकमतीत्य तस्थतुः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

हेमकिरीटकोटिभिः  सुवर्णमय स्फुरदङ्गदाभुजौ  हातमा सुन्दर सुकाञ्च्या  सुन्दर मेखलायुक्त 

मुकुटको अग्रभागले सुन्दर बालाहरू धारण गरेर कटया  कमर को प्रकाशले 

दिविस्पृ्ो  स्वर्गलाई स्पर्श गर्दै चरणेः  आपना खुद्राहरूने अकम्  सूर्यलाई पनि 

निरुदकाष्टो  सम्पूर्ण पदे पदे  प्रत्येक पादलामा अतीत्य  जितेर 

दिशाहरूलाई छेक्दे गां  पृथ्वीलाई तस्थतुः  खडा भए 
कम्पयन्तो  हल्लाडदे 





वाक्यार्थ सुवर्णमय मुकुटको अग्रभागले स्वर्गलाई स्पर्श गर्दै सम्पूर्ण दिशाहरूलाई छेक्दे हातमा 
सुन्दरसुन्दर बालाहरू धारण गरेर आप्ना खुदराहरूले प्रत्येक पादलामा पृथ्वीलाई हल्लाङदे सुन्दर 
मेखलायुक्त कमरको प्रकाशले सूर्यलाई पनि जितेर उनीहरू खडा भणए। 


प्रजापतिनांम तयोरकाषीं् 
यः प्राक्स्वदेहाद् यमयोरजायत । 
तं वे हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा 
यं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रतः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

यमयोः  यसप्रकार जन्मेर खडा हिरण्यकशिपु  हिरण्यकशिपु यो हिरण्याक्षम्  हिरण्याक्षको 
भएका ती दुई जुम्ल्याहामध्ये नामले तथा नामले 

यः  जुन यं  जसलाई प्रजाः  लोकले 

स्वदेहात्  वीर्यको रूपमा सा  दितिले विदुः  जान्यो यसप्रकार 
कश्यपको शरीरबाट अग्रतः  पहिला प्रजापतिः  कश्यपले 

प्राक्  पहिला असूत  जन्मादइन् तयोः  आपफ्ना सन्तानहरूको 
अजायत  निस्किएको थियो, तं  त्यसलाई नाम  नामकरण 

त्यसलाई अकाषींत्  गरे 





ताक्यार्थ यसप्रकार जन्मेर खडा भएका ती दुई जुम्ल्याहामध्ये जुन वीर्यको रूपमा कश्यपको 
शरीरबाट पहिला निस्किएको धियो, त्यसलाई हिरण्यकशिपु नामले तथा जसलाई दितिले पहिला 
जन्माइन् त्यसलाई हिरण्याक्षको नामले लोकले जान्यो । यसप्रकार कश्यपले आपफ्ना सन्तानहरूको 
नामकरण गरे। 


रालानन्द्री लीक 


८३० 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


चरे हिरण्यकरिपुरदोभ्यां बह्मवरेण च । 
लोकास्त्रीनकुतोमृत्युरुद्त 
वशो सपालान्  ॥ १९॥ 


पदार्थ 

् ४७ 
स्वदोभ्यां  बलिया आप्ना 
बाहुका बलले 
उद्धतः  उग्र पराक्रमी बनेको 
ब्रह्मवरेण  ब्रह्माजीदरारा 
अभयदानरूप वर प्राप्त गरेकाले 


अकुतोमृत्युः  सवैतिरबाट 
मृत्युरहित बनेको 

हिरण्यकशिपुः  हिरण्यकशिपुले 
सपालान्  लोकपालसहित 





अध्याय १७ 


त्रीन्  स्वर्ग, मर्त्य र पाताल 
तीनै 

लोकान्  लोकलाई 

वरो  आप्नो अधीनमा 
चक्रे  बनायो 


ताक्यार्थ बलिया आप्ना बाहुका बलले उग्र पराक्रमी बनेको ब्रह्माजीद्रारा अभयदानरूप वर 
प्राप्त गरेकाले सबेतिरबाट मृत्युरहित बनेको हिरण्यकशिपुले लोकपालसहित स्वर्ग, मर्त्य र पाताल 
तीन लोकलाई आफनो अधीनमा बनायो । 


हिरण्याक्षो ऽनुजस्तस्य प्रियः प्रीतिकृदन्वहम् । 


गदापाणादव याता युचुत्सुमगयन् रणम् ॥ २० ॥ 


पढार्थ 

तस्य  हिरण्यकशिपुको अन्वहम्  प्रत्येक दिन दिवं  स्वर्गमा 
प्रियः  प्रिय गदापाणिः  हातमा गदा बोकेर यातः  पुग्यो 
अनुजः  भाद युयुत्सुः  लडाई गर्नका निम्ति 

हिरण्याक्षः  हिरण्याक्षचाहिं चाहनाले 

प्रीतिकृत्  दाजुलाई प्रसन्न रणम्  युद्ध गर्ने ठं 

गराउनका निम्ति मृगयन्  खोज्दे 





ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुको प्रिय भाइ हिरण्याक्षचाहिं दाजुलाई प्रसन्न गराउनका निम्ति प्रत्येक 
दिन हातमा गदा बोकेर लडादर॑ गर्नका निम्ति युद्ध गर्ने ठँ खोज्दै हिंड््यो, यसै क्रममा ऊ 
स्वर्गमा पुग्यो । 
तं वीक्ष्य दुःसहजवं रणत्काञ्चननुपुरम् । 
वैजयन्त्या स्रजा जुष्टमंसन्यस्तमहागदम् ॥ २९॥ 
मनोवीय॑वरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम्  


मनोवीयंवरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम् । 


भीता निलिल्यिरे देवास्ताक्ष्य्॑रस्ता इवाहयः ॥ २२॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८३१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
दुःसहजवं  सहन गर्न नसकिने अंसन्यस्तमहागदम्  कोँधमा र  देखेर 

वेगले युक्त भएको ठुलो गदा बोकेको भीताः  उराएका 
रणत्काञ्चननूपुरम्  सुनका मनोवीयंवरोत्सक्तम्  शारीरिक, देवाः  देवताहरू 
पाउजेबहरूको मधुरस्वर मानसिक र दैवीशक्तिपूर्ण ताक्ष्यत्रस्ताः  गरुडलाई देखेर 
फिजा्दैदे भएको उराएका 

वैजयन्त्या  सुगन्धित वैजयन्ती असृण्यम्  स्वेच्छाचारी अहयः  सर्पहरू 

पुष्पको अकुतोभयम्  कहीं कसैको डर इव  छै 

खजा  मालाले नभएको निलिल्यिरे  लुक्न थाले 
जुष्टम्  सुशोभित भएको तं  त्यस हिरण्याक्षलाई 





ताक्यार्थ सहन गर्न नसकिने वेगले युक्त भएको, सुनका पाउजेबहरूको मधुरस्वर फिजाँदे 
सुगन्धित वैजयन्ती पुष्पको मालाले सुशोभित भएको कांँधमा इलो गदा बोकेको, शारीरिक 
मानसिक र देवीशक्तिपूर्ण भएको, स्वेच्छाचारी, कहीं कसैको डर नभएको हिरण्याक्षलाई देखेर 
उराएका देवताहरू गरुडलाई देखेर उराएका सर्पहरूैं लुक्न थाले । 


स वे तिरोहितान् दुष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् । 
सेन्द्रान् देवगणान् क्षीवानपर्यन् न्यनद् भराम् ॥ २३॥ 





पदार्थ 

सः त्यो अपश्यन्  नदेखेपछ्छि क्षीबान्  शक्तिहीन 

दैत्यराट्  हिरण्याक्षले स्वेन  आपना देवताहरूलाई 

सेन्द्रान्  इन्द्रसहित महसा  बलप्रभावले उराएर दुष्ट्वा  देखेर 

देवगणान्  सम्पूर्ण तिरोहितान्  लुकेका भृशम्  ठलोटुलो स्वर गरेर 
देवताहरूलाई व्यनदत्  गर्जना गर्न थाल्यो 


ताक्यार्थ त्यस हिरण्याक्षले इन््रसहित सम्पूर्ण देवताहरूलाई नदेखेपछि आपफ्ना बलप्रभावले 
उराएर शक्तिहीन देवताहरू लुकेको बुर ठुलोट़लो स्वर गरेर गर्जना गर्न थाल्यो । 


ततो निवृत्तः कीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् । 
विजगाहे महासत्त्वो वाधिं मत्त इव द्विपः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

ततः  स्वर्गबाट क्रीडिष्यन्  जलविहार गर्ने गम्भीरं  अत्यन्त गहिरो 
निवृत्तः  फर्किएको इच्छाले भीमनिस्वनम्  उरलाग्दो 
महासत्वः  त्यो महाबलशाली मत्तः  मदले उन्मत्त बनेको गर्जनाले युक्त भएको 
हिरण्याक्ष द्विपः इव  हात्ती वार्धिं  समुद्रमा 





रालानन्द्री लीक 


८३२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


विजगाहे  इनन थाल्यो 
ताक्यार्थ स्वर्गबाट फरकिएको त्यो महाबलशाली हिरण्याक्ष जलविहार गर्न इच्छले मदले 
उन्मत्त बनेको हात्तीभे अत्यन्त उरलाग्दो गर्जनाले युक्त भएको गहिरो समुद्रमा इन्न थाल्यो । 


तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सेनिका 
यादोगणाः सन्नधियः ससाध्वसाः। 
अहन्यमाना अपि तस्य वच॑सा 
प्रधिंता दूरतरं प्रुटरूबुः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

तस्मिन्  त्यो हिरण्याक्न सेनिका   सेना भएका तस्य  हिरण्याक्षको 
प्रविष्टे  समृद्रमा प्रवेश गरेपछि यादोगणाः  मकरादि वच॑सा  तेजले 
सन्नधियः  दुःखी भएका जलजन्तुहरू प्रधषिंताः  उराएर 
ससाध्वसाः  अत्यन्त डराएका अहन्यमानाः  कुन प्रकारको दूरतरं  टाढा 
वरुणस्य  जलका मालिक दुःख नपाएका भए ्रुद्रूबुः  भागे 
वरूणका अपि  पनि 





ताक्यार्थ त्यो हिरण्याक्ष समुद्रमा प्रवेश गरेपचछ्छि दुःखी भएर अत्यन्त उराएका जलका मालिक 
वरुणका सेना मकरादि जलजन्तुहरू कुनै प्रकारको दुःख नपाएका भए पनि हिरण्याक्षको तेजले 
डराएर टाढा भागे। 


स वरष॑पूगाुदधो महाबल 
श्चरन् महोर्मीञ्छवसनेरितान् मुहुः । 
मोन्यीमिजघ्ने गदया विभावरी 
मासेदिवांस्तात पुरी प्रचेतसः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

तात  हे विदुरजी इवसनेरितान्  आपनो मुहुः  बारम्बार 
सःत्यो श्वासप्रश्वासका कारण उठेका अभिजघ्ने  प्रहार गयो र 
महाबलः  अत्यन्त बलियो दैत्यमहोर्मीन्  ठलाटला प्रचेतसः  वरुणको 
वष॑पूरान  धैरे वर्ष तरहरूलाई विभावरीम्  विभारीनामक 
उद्घो  समुद्रमा मोन्या  फलामबाट बनेको पुरी  राजधानीमा 

चरन्  विहार गर्दै गद्या  गदाले 





रालानन्द्री लीक 


८३३ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


आसेदिवान्  पुग्यो 
ताक्यार्थ हे विदुरजी ! त्यो अत्यन्त बलियो दैत्य धैरे वर्ष समुद्रमा विहार गर्दै आफ्नो 


श्वासप्रश्वासका कारण उठेका ठुलाठुला तरङ्गहरूलाई फलामबाट बनेको गदाले बारम्बार प्रहार 
गर्दै बस्यो र वरुणको विभारीनामक राजधानीमा पुग्यो । 


तत्रोपलम्यासुरलोकपालकं 
यादोगणानामृषभं प्रचेतसम् । 
स्मयन् प्रलब्धं प्रणिपत्य नीचव 
ज्जगाद मे देह्यधिराज संयुगम् ॥ २७॥ 
पदार्थ 
तत्र  वरुणराजधानीमा पुगेको प्रचेतसम्  वरुणलाई र  हि राजा 
त्यस दैत्यले उपलभ्य  देखेर मे  मलाई 
असुरलोकपारकं  स्मयन्  हाँस्दै संयुगम्  युद्धरूपी भिक्षा 


पाताललोकका अधिपति भएका प्रलब्धं  उपहास गर्न हेतुले हि  दिनुहोस् भन्दै 
यादोगणानाम्  जलजन्तुहरूका नीचवत्  नीच व्यक्तिजस्तो जगाद  भन्न थाल्यो 
ऋषभं  मालिक प्रणिपत्य  भुकेर 
ताक्यार्थ वरुणराजधानीमा पुगेको त्यस दैत्यले पाताललोकका अधिपति भएका जलजन्तुहरूका 
मालिक वरुणलाई देखेर हाँस्वै उपहास गर्ने हेतुले नीच व्यक्तिजस्तो भुकेर हे राजा ! मलाई 
युद्धरूपी भिक्षा दिनुहोस् पो भन्न थाल्यो । 





त्वं खोकपारोऽधिपतिवंहच्छवा 
वीयांपहो दुम॑दवीरमानिनाम् । 
विजित्य रोकेऽखिर्देत्यदानवान् 
यद्राजसूयेन पुरायजत् प्रभो ॥ २८॥ 


पदार्थ 

प्रभो  हे वरुण महाराज दुमंद्वीरमानिनाम्  मदले वीयांपहः  अहदारलाई पनि 
त्वं  हजुर उन्मत्त भएर आफैलाई नष्ट गरिदिने 

लोकपालः  पाताललोकको महाबलशाली मान्दै हिंदने बृहच्छ्रवाः  महाकीर्तिशाली 
रक्षा गर्न राक्षसहरूको हुनुहुन्छ 

अधिपतिः  अधिपति यत्  जसले गर्दा तपाईले 





रालानन्द्री लीक 


८३० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
अखिरदेत्यदानवान् भ 
पुरा  पहिला अखिलदेत्यदानवान्  सम्पूर्ण राजसूयेन  राजसूयनामक यज्ञ 
लोके  संसारमा रहेका दैत्य राक्षसहरूलाई अयजत्  गर्नृभएको थियो 
विजित्य  जितेर 


ताक्यार्थ हे वरुण महाराज ! हजुर पाताललोकको रक्षा गर्ने अधिपति एवं मदले उन्मत्त भएर 
आफैलाई महाबलशाली मान्दे हिंडने राक्षसहरूको अहङ्ारलाई पनि नष्ट गरिदिने महाकीर्तिशाली 
हनुहन्छ जसले गर्दा तपारईले पहिला संसारमा रेका सम्पूर्ण ॒दैत्य राक्षसहरूलाई जितेर 
राजसूयनामक यज्ञ गर्नुभएको थियो । 

टिप्पणी यहाँ हिरण्याक्ष वरुणलाई उपहास गरेर भनिरहेको छ । पहिला दैत्य, दानव कोही पनि 
धथिएनन्। त्यसैले तिमीले राजसूय यज्ञ गरेर विश्वविजय गरेको उद्घोष गरेका धियौ । अहिले हामी 
चछ । हामीलाई जितेर त्यसो गय्यौ भने मात्र हामीले तिमीलाई बलशाली मान्दछछौँ भन्ने 
हिरण्याक्षको आशय हो । 


स एवमुत्सिक्तमदेन विद्विषा 
दुं प्ररब्धो भगवानपां पतिः। 

रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया 
व्यवोचदङ्गोपरामं गता वयम् ॥ २९॥ 





पठार्थ 

सः  उहाँ एवं  यसप्रकार रमयन्  शान्त गर्दै 

अपां  जलका दुं  अत्यन्त दृढतापूर्वक अङ्ग  हे दैत्यराज हिरण्याक्ष 
पतिः  मालिक प्रलब्धः  उपहास गरेकाले वयम्  हामीहरू 

भगवान्  भगवान् वरुणले समुत्थं  उठेको उपरमं  युद्धादि कार्यबाट 
उत्सक्तमदेन  मदले उन्मत्त रोषं  रिसलाई निवृत्त 

भएको स्वया  आफ्नो गताः  भएका छं 

विद्विषा  शत्रु हिरण्याक्षले पिया  बुदधिले व्यवोचत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ उहाँ जलका मालिक भगवान् वरुणले मदले उन्मत्त भएको शत्रु हिरण्याक्षले 
यसप्रकार अत्यन्त दृढतापूर्वक उपहास गरेकाले उठेको रिसलाई आफ्नो बुद्धिले शान्त गर्वे हे 
दैत्यराज हिरण्याक्ष ! हामीहरू युद्धादि कार्यबाट निवृत्त भएका छँ भन्नुभयो । 


पर्यामि नान्यं पुरुषात् पुरातनाद् 
यः संयुगे त्वां रणमागंकोविदम् । 
आराधयिष्यत्यसुरषभेहि तं 


रालानन्द्री लीक 


८२५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


मनस्विनो यं गृणते भवादुशाः ॥ २० ॥ 


पदार्थ 

असुरषभ  हे दैत्यराज तं  त्यस्तो व्यक्ति एहि  जाऊ जहाँ 

हिरण्याक्ष पुरातनात्  पुराण भवादुशाः  तिमीजस्ता 
रणमागंकोविदम्  युद्धकलामा पुरुषात्  पुरुष भगवान् मनस्विनः  बलशाली पुरुषलाई 
पारङ्गत भएको नारायणदेखि जसले 

त्वां  तिमीलाई अन्यं  अर्को गृणते  प्रशंसा गर्दचछन् 

संयुगे  युद्धमा न पश्यामि  देख्दिनँ त्यरैले 

य  जसले तिमी त्यस्ता मानिस भएको 

आराधयिष्यति  सन्तुष्ट पार्दछ ठांमा 





ताक्यार्थ हे दैत्यराज हिरण्याक्ष ! युद्धकलामा पारङ्त भएको तिमीलाई युद्धमा जसले सन्तुष्ट 
पार्द त्यस्तो व्यक्ति पुराण पुरुष भगवान् नारायणदेखि अर्को देष्िनँ । त्यसैले तिमी त्यस्ता 
मानिस भएको ठामा जाऊ जहाँ तिमीजस्ता बलशाली पुरुषलाई प्रशंसा गर्वछन् । 


तं वीरमारादभिपद्य विस्मयः 

रायिष्यसे वीराय श्वभिवृंतः। 
यस्त्वद्धिधानामसतां प्रशान्तये 

रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

तं  त्यस्ता श्वमभि   कुकुरहरूद्रारा असतां  दुष्टहरूको 

वीरम्  सर्वशक्तिशाली भगवान् वृतः  घेरिएर प्रशान्तये  नाश गर्नका लागि 
नारायणको शयिष्यसे  सुल्ेौ किनभने रूपाणि  विभिन्न अवतारहरू 
आरात्  समीपमा चछ यः  भगवान् नारायण धत्ते  धारण गर्नृहन्छ 
अभिपद्य  पुगेर सदनुग्रहेच्छया  सज्जनहरूको 

विस्मयः  अहङाररहित बनेर रक्नाका निम्ति र विभिन 

वीरशये  युद्धभूमिमा त्वद्विधानाम्  तिमीजस्ता 





ताक्यार्थ त्यस्ता सर्वशक्तिशाली भगवान् नारायणको समीपमा चर पुगेर अहङाररहित बनेर 
तिमी युद्धभूमिमा कुकुरहरुूद्रारा घेरिएर सुले किनभने भगवान् नारायण सज्जनहरूको रक्नाका 
निम्ति र तिमीजस्ता दुष्टहरूको नाश गर्नका लागि विभिन्न अवतारहरू धारण गर्नृहुन्छ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे हिरण्याक्षदिग्विजये 


रालानन्द्री लीक 


८२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रानानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


८२७ 


अध्याय १८ 


अथ अष्टादशोऽध्यायः 


हिरण्याक्षसंग वाराह भगवान्को युद्ध 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

तदेवमाकण्यं जठेशाभाषितं 
महामनास्तद्विगणय्य दुम॑दः। 

हरेविदित्वा गतिमङ्ग नारदाद् 

रसातटं निविविरो त्वरान्वितः ॥ १॥ 


पदार्थ 

अङ्ग  हे विदुरजी दुमंद्ः  घमण्डी त्यो हिरण्याक्ष 
एवम्  यसप्रकार तत्  वरुणको त्यस वचनलाई 
जठेशभाषितं  पानीका मालिक अगणय्य  वास्ता नगरर 
वरुणले भनेका कुराहरू नारदात्  नारदबाट 

आकण्यं  सुनेर हरेः  भगवान् नारायणको 


महामनाः  प्रसनन भएको गतिम्  वासस्थान 





विदित्वा  जानेर 
त्वरान्वितः  च 
रसातलं  रसातलमा 
निविविरो  प्रवेश गय्यो 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! यसप्रकार पानीका मालिक वरुणले भनेका कुराहरू सुनेर प्रसन्न भएको 
घमण्डी त्यो हिरण्याक्ष वरुणको त्यस वचनलाई वास्ता नगरेर नारदबाट भगवान् नारायणको 


वासस्थान जानेर चद रसातलमा प्रवेश गयो । 
द्दशं तत्राभिजितं धराधरं 
परोन्नीयमानावनिमग्रदंष्रया । 
मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया 
जहास चाहो वनगोचरो मृगः ॥ २॥ 


पढार्थ 

तत्र  रसातलमा पुगेको अय्रदषटूया  अगाडिका दाँतले 
हिरण्याक्षले परोन्नीयमानावनिम्  पृथ्वीलाई 
धराधरं  पर्वतको जत्रो शरीर बलपूर्वक माथि लैजँदे गरेका 
भएका अरुणश्चिया  राताराता 





अक्ष्णा  आंखाले 

स्वरुचः  आफ्नो 
हिरण्याक्षको तेजलाई 
मुष्णन्तम्  हरण गर्दै गरेका 


रालानन्द्री लीक 


८३८ 


तुतीय स्कन्ध 


अभिनितं  विश्वविजयी 
भगवान् वराहलाई 
द्दशं  देख्यो र 


श्रीमद्भागवत 


अहो  आश्चर्यपूर्वक 
वनगोचरः  जङ्गली 
मृगः  वराह भन्दै 


अध्याय १८ 


जहास  हाँस्यो 


ताक्यार्थ रसातलमा पुगेको हिरण्याक्षले पर्वतको जत्रो शरीर भएका अगाडिका दाँतले 
पुथ्वीलाई बलपूर्वक माथि लैजोँदै गरेका राताराता ओंँखाले आफ्नो हिरण्याक्षको तेजलाई हरण 
गर्दै गरेका विश्वविजयी भगवान् वराहलाई देख्यो र आश्चर्यपूर्वक जङ्गली वराह भन्दै हाँस्यो । 


आहेनमेद्यज्ञ महीं विमुञ्च नो 
रसोकसां विश्वसृजेयमपिंता । 

न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षतः 
सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३॥ 


पढार्थ 

एनम्  वराहरूप हरिलाई विश्वसृजा  ब्रह्माजीद्रारा इक्षतः  हेदि 

आह  त्यो हिरण्याक्षले भन्न रसोकसां  पातालवासी इयम्  यो 

थाल्यो नः  हामी दैत्यहरूलाई अनया  पुथ्वीलाई बोकेर 
अज्ञ  हे मूर्खं अपिता  दिडएको हो त्यसैले स्वस्ति  कल्याण 

एहि  मेरा सामु आइज सुराधम  हे देवताहरूमा अधम न यास्यसि  पाडदेनस् 
महीं  पृथ्वीलाई आसादितसूकराकृते  वराहरूप 

विमुञ्च  आफ्नो नाकबाट धारण गर्न तैले 

हटाददे किनभने मम  मेले 





ताक्यार्थ वराहरूप हरिलाई त्यो हिरण्याक्षले भनन थाल्यो हे मूर्ख। मेरा सामु आदज, 
पुथ्वीलाई आफ्नो नाकबाट हटाइ्दे। किनभने ब्रह्माजीद्रारा यो पृथ्वी पातालवासी हामी 
दैत्यहरूलाई दिदएको हो त्यसैले हे देवताहरूमा अधम ! वराहरूप धारण गर्न तले मैले हेदर्हिर्दै यो 
पुथ्वीलाई बोकेर कल्याण पाँदेनस् । 


त्वं नः सपत्नेरभवाय किं भृतो 
यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् 
त्वां योगमायाबरमल्पपोरुषं 
संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुचः ॥ ४॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८३९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
मूढ  हे मूर्ख मायया  आपनो मायाशक्तिद्रारा अल्पपोरुषं  लाछीपुरूष 

त्वं  तं वराहादि विभिन्न स्वरूपमा त्वां  र॑लाई 

किं के प्रकट भएर संस्थाप्य  मार 

नः  हामी राक्षसहरूको परोक्षजित्  लुकीलुकी सुहृच्छुचः  हाम्रा मित्रहरूको 
सपत्नैः  शत्रुहरुद्रारा असुरान्  दैत्यहरूलाई शोक 

अभवाय  हाम्रो विनाशका हन्ति  मार्दछछस् अतः प्रमृजे  हारं 

निम्ति योगमायाबलम्  कपटी 

भृतः  पालिएको होस् कि मायाशक्तिद्रारा मात्र शक्तिशाली 

यःजोरतं बनेको 





ताक्यार्थ हे मूर्ख! तं के हामी राक्षसहरूको शत्रुहरूद्वारा हाम्रो विनाशका निम्ति पालिएको 
होस् कि! जो तं आफ्नो मायाशक्तिद्रारा वराहादि विभिन्न स्वरूपमा प्रकट भएर लुकीलुकी 
दैत्यहरूलाई मार्दछस् । अतः कपटी मायाशक्तिद्रारा मात्र शक्तिशाली बनेको लारी पुरुष र्तलाई 
मारेर म हाम्रा मित्रहरूको शोक हटार्उंहु । 


त्वयि संस्थिते गदया शीणंरीषं 


प्यस्मद्भूजच्युतया ये च तुभ्यम् । 
बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवाः 

स्वयं सरवे न भविष्यन्त्यमूलाः ॥ ५॥ 
पढार्थ 
अस्मद्भूजच्युतया  मेरा बलिष्ठ   ऋषिहरू स्वयं  अफ 
हातहरूले प्रहार गरिएको च  र अमूलाः  जरा नभएका 
गद्या  गदाले देवाः  देवताहरू वृक्षजस्ते 
रीणंशीषणि  टाउको फुटेको तुभ्यम्  तलाई न भविष्यन्ति  हनेरैनन् अर्थात् 
त्वयि  तं बलि  पूजा नाश हुनेछन् 
संस्थिते  मरेपछ्छि हरन्ति  गर्दथे 
ये  जेजति स्वे  ती सवै 





ताक्यार्थ मेरा बलिष्ठ हातहरूले प्रहार गरिएको गदाले टाउको फुटेको तं मरेपछि जे जति 
ऋषिहरू र देवताहरू तलाई पूजा गर्दथे ती सबै आफ जरा नभएका वृक्षजस्तै हुनेछन् अर्थात् नष्ट 
हुनेछन । 


स तुद्यमानो ऽरिदुरुक्ततोमरे 
दष्रायगां गामुपलक्ष्य भीताम् । 


रालानन्द्री लीक 


८० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद् 
ग्राहाहतः सकरेणुयथेभः ॥ ६॥ 
पढार्थ 


सः  वराहरूपधारी भगवान् उपलक्ष्य  देखेर 
अरिदुरुक्ततोमेेः  हिरण्याक्षरूप यथा  जसरी 

शत्रुका दुर्वचनद्वारा ग्राहाहतः  गोहीद्रारा आक्रमण 
तुद्यमानः  अत्यन्त पीडित बने गरिएको 


तापनि सकरेणुः  हथिनीले सहित 
दष्टरायगां  दाँतको अगाडि भएको 

राखिएकी इभः  हात्ती 

गाम्  प्रथ्वी अम्बुमध्यात्  पानीबाट निस्केर 
भीताम्  उराएकी चिद्ररे बाहिर पुग्दछछ त्यसै गरी 





अध्याय १८ 


वराह पनि पुथ्वीलाई लिएर 

चि 

तोदं  हिरण्याक्षप्रति उठेको 
रिसिलाई 

मृषन्  सहदे जलराशिबाट 
बाहिर 

निरगात्  निस्कनुभयो 


वाक्यार्थ वराहरूपधारी भगवान् हिरण्याक्षरूप शत्रुका दुर्वचनद्रारा अत्यन्त पीडित बने तापनि 
दाँंतको अगाडि राखिएकी पृथ्वी डराएकी देखेर जसरी गोहीद्रारा आक्रमण गरिएको हथिनीले 
सहित भएको हात्ती पानीबाट निस्केर चछर बाहिर पुग्दछ त्यसै गरी वराह पनि पृथ्वीलाई लिएर 


चिद हिरण्याक्षप्रति उठेको रिसलाई सर्हदे जलराशिबाट बाहिर निस्कनुभयो । 


तं निःसरन्तं सलिाद्नुद्रतो 
हिरण्यकेशो द्विरदं यथा खषः। 
करालदंष्ट्रो ऽशनिनिस्वनोऽ बवीद् 


गतदियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

रषः  गोही निःसरन्तं  निस्कदै गरेको 
दरदं  हात्तीको देखेर 

यथा  जसरी अनुद्रुत   पच्छिपछ्छि दौडर 
अनुद्रुतः  पचछ्छि लाग्दचछ करालदष्ुः  उर लाग्दा दाहा 
त्यसै गरी भएको 

तं  ती वराहलाई अशनिनिस्वनः  वज्रजस्ता 
सलिलात्  जलमध्यबाट श्वास प्रश्वासले युक्त भएको 
पुथ्वीलाई बोकेर 





हिरण्यकेशः  पैलो कपाल 
भएको हिरण्याक्षले 

गतद्ियां  लाज नभएका 
असतां  कातरहरूका निम्ति 
विगर्हितम्  गर्न नहुने भन्ने 
किं  के छ अर्थात् केही छैन 
अबवीत्  भन्यो 


रालानन्द्री लीक 


८१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


वाक्यार्थ गोही हात्तीको जसरी पछि लाग्दछ त्यसै गरी वराहलाई जलमध्यबाट पृथ्वीलाई 
बोकेर निस्कंदे गरेको देखेर पचिपचछ्ि दौडेर डर लाग्दा दाहा भएको वज्रजस्ता श्वास प्रश्वासले 
युक्त भएको पलो कपाल भएको हिरण्याक्षले लाज नभएका कातरहरूका निम्ति गर्न नहुने भन्ने 
के छ ? अर्थात् केही छैन भन्यो । 


स गामुदस्तात् सलिलस्य गोचरे 


विन्यस्य तस्यामदधात् स्वसत््वम्। 
अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै 
   नर,  न 

रापूयमाणा वलबुधः पर्यताऽरः ॥ ८ ॥ 
पढार्थ 
अरेः  शत्रु हिरण्याक्षले आपूयंमाणः  शोभायमान गाम्  पृथ्वीलाई 
पश्यतः  हेदि बन्नुभएका विन्यस्य  राखेर 
विश्वसृजा  ब्रह्मालगायत सः  भगवान् वराहले तस्याम्  डउरादराखेकी पृथ्वीमा 
विबुधे  सम्पूर्ण देवताहरुद्रारा सलिलस्य  पानीको स्वसत्त्वम्  आपनो बलशक्ति 
अभिष्टुतः  स्तुति गरिएका उदस्तात्  माथि अदधात्  स्थापित गर्नुभयो 
प्रसूनैः  पूलहरूले गोचरे  देखिने ठाडमा 





ताक्यार्थ शत्रु हिरण्याक्षले हेदहिर्दै ब्रह्मालगायत सम्पूर्ण ॒देवताहरुद्रारा स्तुति गरिएका, 
फूलहरूले शोभायमान बन्नुभएका भगवान् वराहले पानीको माथि देखिने ठर्ख॑मा पुथ्वीलाई राखेर 
उरादइराखेकी पृथ्वीमा आफ्नो बलशक्ति स्थापित गर्नुभयो । 


 तपनीयोपकल्पं  
परानुषक्तं ठ 
महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । 
मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तैः 
प्रचण्डमन्युः प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९॥ 
पढार्थ 
परानुषक्तं  पछाडि लागे काञ्चनचित्रदंशम्  हिरण्यमय प्रतुदन्तं  व्यथित गर्दै आएको 
आएको अद्भुत कवच धारण गरेको तं  हिरण्याक्षलाई 
तपनीयोपकल्पं  सुनका दुरुक्तैः  नराम्रा वाणीद्रारा प्रचण्डमन्युः  अत्यन्त 
आभूषणद्रारा सजिएको अभीक्ष्णं  बारम्बार रिसाउनुभएका भगवान्ले 
महागदं  इलो गदा बोकेको ममीणि  हृदयलाई प्रहसन्  हाँस्वै 





रालानन्द्री लीक 


८४२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


बभाषे  भन्न थाल्नुभयो 

ताक्यार्थ पछाडि लाग्दै आएको, सुनका आभूषणद्रवारा सजिएको, भीषण ठुलो गदा बोकेको 
हिरण्यमय अदभुत कवच धारण गरेको, नराम्रा वाणीद्रारा बारम्बार हृदयलाई व्यथित गर्दै आएको 
हिरण्याक्षलाई अत्यन्त रिसाउनुभएका भगवान्ले हांँस्दे भन्न थाल्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 

सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा 
युष्मद्विधान् मृगये ग्रामसिंहान् । 

न मृत्युपाशेः प्रतिमुक्तस्य वीरा 
विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १०॥ 


पदठार्थ 

भो अभद्र  हे अमङ्गलकारी सत्यं  सांचो हो किनभनेम प्रतिमुक्तस्य  बांधिएको 
दैत्य युष्मद्धिधान्  तंजस्ता तव  रतजस्ताको 

वयं  मलाई तैले जुन ग्रामसिंहान्  भुस्याहा विकत्थनं  अहारी वचन 
वनगोचराः  जङ्गली कुकुरहरूलाई वीराः  मजस्ता वीरपुरुषहरू 
मृगाः  मृग भनेर सम्बोधन मृगये  खोज्दै हिंडदल् न गृह्णन्ति  वास्ता गर्दैनन् 
गरिस् त्यो मृत्युपाशेः  मूत्युरूपी पाशोले 





ताक्यार्थ हे अमङ्गलकारी दैत्य ! मलाई तैले जुन जङ्गली मृग भनेर सम्बोधन गरिस् त्यो सांचो 
हो। किनभने म॒त॑जस्ता भूस्याहा कुकुरहरूलाई खोज्दै हिडदद्ु । मृत्युरूपी पाशोले बांधिएको 
तेजस्ताको अहङारी वचन मजस्ता वीरघुरुषहरू वास्ता गर्दैनन्। 


एते वयं न्यासहरा रसोकसां 

गतियो गदया द्रावितास्ते । 
तिष्ठामहेऽथापि कथच्चिदाजो 

स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ९ ॥ 


पदार्थ 

रसोकसां  पातालवासी तिमी एते  यी जो द्राविताः  भागेका छँ यसैले 
दैत्यहरूको वयं  हामी देवताहरू छँ गतदियः  लज्जाहीन छौं 
न्यासहराः  आधारभूमि बनेको ते  ती सबै अथ  तिमीदेखि डराएर भागे 
पृथिवीलाई हरण गर्न गदया  तिम्रो गदाबाट अपि  पनि 





रालानन्द्री लीक 


८७३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
कथच्चित्  कुनै पनि कारणले   बलशाली तिमीसित क्व  कहाँ 

आजो  युद्धमा वेरम्  विरोध यामः  जाऊँ अर्थात् सबैतिर 
तिष्ठामहे  हामी उपस्थित उत्पाद्य  गरेर तिभ्नै डर छ 

भएका छँ स्थेयं  बस्न योग्य ठा 





ताक्यार्थ पातालवासी र्तजस्ता देत्यहरूको आधारभूमि बनेको पृथिवीलाई हरण गर्ने यी जो 
हामी देवताहरू छँ ती सबै तेरो गदाबाट भागेका छँ । यसैले लज्जाहीन छँ । तदेखि उराएर भागे 
पनि कुनै पनि कारणले युद्धमा हामी उपस्थित भएका चछ । बलशाली तंसित विरोध गरेर बस्न 
योग्य ठँ कहाँ छ र जाऊँ ? अर्थात् सबैतिर तेरे उर छ। 


त्वं पद्रथानां किक यूथपाधिपो 
घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूहः । 
संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रु स्वकानां 
यः स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपत्यंसमभ्यः॥ १२॥ 





पदार्थ 

त्वं  तं नः  हामी देवताहरूको अश्च  ओंखाको आंसु 
पद्रथानां  खुदा नै रथ भएका अस्वस्तये  विनाशका निम्ति प्रमृज  पुचिदे 

अर्थात् खुट्राके भरमा जहाँ पनि आडु  चिद यः  जसले 

जान सक्नेहरूको घरस्व  प्रयास गर स्वां  आफ्नो 

किल  प्रसिद्ध अस्मान्  दैत्यहरूका शत्रु प्रतिज्ञां  प्रतिज्ञालाई 
यूथपाधिपः  मालिक होस् हामी देवताहरूलाई न अतिपिपतिं  पालन गर्दन 
यसेले संस्थाप्य  मारेर त्यो व्यक्ति 

अनूह  निःशङ़ बनेर स्वकानां  आफ्ना मिव्रहरूका असभ्यः  तुच्छ मानिन्छ 


ताक्यार्थ तं खुदा ने रथ भएका अर्थात् खुद्राके भरमा जहाँ पनि जान सक्नेहरूको प्रसिद्ध 
मालिक होस् यसैले निःशङू बनेर हामी देवताहरूको विनाशका निम्ति चिद प्रयास गर। 
दैत्यहरूका शत्रु हामी देवताहरूलाई मारेर आप्ना मित्रहरूका आंखाको आंसु पुचछिदे। जसले 
आफ्नो प्रतिज्ञालाई पालन गर्दन त्यो व्यक्ति तुच्छ मानिन्छ । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
सोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रखन्धश्च रुषा भृराम् । 
आजहारोल्बणं कोधं कीडयमानो ऽहिराडिव ॥ १३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८४४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
रुषा  क्रोधले प्ररुन्धः  उपहासित बनेको इव  जस्तै 

भृराम्  अत्यन्त सः  त्यो हिरण्याक्ष उल्बणं  चि 

अधिक्षिप्तः  तिरस्कृत बनेको क्रीडयमानः  क्रीडा गर्दै क्रोधं  रिस 

भगवता  भगवान्दरारा अहिराइ  ठलो सर्प आजहार  प्रकट गययो 





ताक्यार्थ क्रोधले अत्यन्त तिरस्कृत बनेको, भगवानूदारा उपहासित बनेको त्यो हिरण्याक्षले 
क्रीडा गर्द ठुलो सर्पं जस्ते चरर रिस प्रकट गयो । 


सृजन्नमषिंतः श्वासान् मन्युप्रचकितेन्द्रियः। 


आसाद्य तरसा दैत्यो गदया न्यहनद्धरिम् ॥ १ ॥ 

पदार्थ 

अमषितः  अत्यन्त रिसाएकाले   क्रोधले तरसा  जोडले 

श्वासान्  छिटोचिटो श्वास सम्पूर्ण इन्दियहरू चलाएको गदया  आफ्नो बलियो गदाले 

सृजन्  फेर दैत्यः  त्यस हिरण्याक्षले हरिम्  भगवान् वराहलाई 
आसाद्य  नजिके आएर न्यहनत्  प्रहार गययो 

ताक्यार्थ अत्यन्त रिसाएकाले छिटोचिटो श्वास फेर्दे क्रोधले सम्पूर्ण इन्द्रियहरू चलाएको त्यस 

हिरण्याक्षले नजिकै आएर जोडले आफनो बलियो गदाले भगवान् वराहलाई प्रहार गयो । 





भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । 
अवञ्चयत् तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५॥ 





पढार्थ 

भगवान्  भगवान्ले विसृष्टं  हानेको अन्तकम्  मत्युलाई 
तु  चाहं गदावेगं  गदाको वेगलाई इव  जस्तै 

रिपुणा  शत्रुले तिरश्चीनः  अकतिर ढल्किएर अवञ्चयत्  छल्नुभयो 
उरसि  छातीमा ताकेर योगारूढ   सिद्धयोगीले 


ताक्यार्थ भगवान्ले चाहं शत्रुले छातीमा ताकेर हानेको गदाको वेगलाई अ्कतिर ठल्किएर 
सिद्ध योगीले मृत्युलाई जस्त छल्नुभयो । 


पुनग॑दां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णशः। 
अभ्यधावद्धरिः कुद्धः संरम्भाद् दष्टदच्छदम् ॥ ६ ॥ 


पदढार्थ 
पुनः  फेरि गदां  गदालाई अभीक्ष्णशः  बारम्बार 
स्वाम्  आफ्नो आदाय  लिएर भ्रामयन्तम्  घुमाउँदे गरेको 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


दष्टदच्छदम्  रिसले ओठ टोक्दै रुद्धः  रिसले चुर हुनुभएका 


गरेको हिरण्याक्ष भएतिर 


श्रीमद्भागवत 


हरिः  भगवान् वराह 


८४५ 


अध्याय १८ 


संरम्भात्  हतपतका साथ 
अभ्यधावत्  दौडिनुभयो 


ताक्यार्थ फेरि आफ्नो गदालाई लिएर बारम्बार घुमा्ददे गरेको, रिसले ओठ टोक्दै गरेको 
हिरण्याक्ष भएतिर रिसले चुर ह॒नुभएका भगवान् वराह हतपतका साथ दौडिनुभयो । 


ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभुः। 
आजघ्ने स तु तां सोम्य गद्या कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 
सोम्य  हे विदुरजी दक्षिणस्यां  दाहिने तां  वराहभगवानूले प्रहार 
ततः  यसपचछि श्ुवि  आंखीभौँमा गरेको गदालाई 


गदया  आफ्नो गदाले 
अहनत्  प्रहार गयो 


आजघ्ने  प्रहार गर्नुभयो 
सः  हिरण्याक्षले पनि 


प्रभुः  भगवान् वराहले 
गदया  आफ्नो गदाले 
अरातिं  शत्रुको त्यस कोविदः  गदायुद्धमा निपुण 
हिरण्याक्षको भएकाले 

ताक्यार्थ हे विदुरजी ! यसपच्छि भगवान् वराहले आफ्नो गदाले शत्रु हिरण्याक्षको दाहिने 
ओआंँखीभँमा प्रहार गर्नुभयो । हिरण्याक्षले पनि गदायुद्धमा निपुण भएकाले वराह भगवानूले प्रहार 
गरेको गदालाई आफ्नो गदाले प्रहार गयो । 





एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । 
जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार एव च  पनि गुर्वीभ्यां  ठुलाटला 


सुसंरब्धो  अत्यन्त रिसाएर 
अन्योन्यम्  एकअर्कालाई 
जिगीषया  जित्ने इच्छाले 


हर्य॑क्षः  नीलानीला ओंँखा 
भएको हिरण्याक्ष र 
हरिः  भगवान् वराह 





गदाभ्यां  गदा लिएर 
अभिजघ्नतुः  आपसमा प्रहार 
गर्न थाले 


ताक्यार्थ यसप्रकार नीलानीला आंँखा भएको हिरण्याक्ष र भगवान् वराह पनि अत्यन्त रिसाएर 
एकअर्कालाई जित्ने इच्छले ठुलाटुला गदा लिएर आपसमा प्रहार गर्न थाले। 


्   ध 
तयोः स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयोः 
क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वोः। 


श्चरतोजिंमीषया  


विचित्रमागां 


रालानन्द्री लीक 


८७६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
व्यभादिलायामिव शुष्मपिणोमूधः ॥ १९॥ 
पदढार्थ 


स्पृधोः  गदायुद्ध लडदै गरेका कक्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वोः  
तिग्मगदाहताङ्गयोः  भु क्याई नगेको रगतको गन्धले 
भुक्याई प्रहार गरेका गदाका क्रोधरूपी ज्वाला ख्नै दन्काएर 
चोटले आहत बनेका जिगीषया  जितने इच्छाले 
तयोः  ती दुई वराह र विचित्रमागांन्  गदा चलाउने 
हिरण्याक्षका अङ्गहरूबाट नयाँ  नयाँ कलाहरू 

चरतोः  प्रयोग गरिएको 





मृधः  गदायुद्ध 

इलायाम्  बहर खोजेकी 
गाईका निम्ति जुधैका 
शुष्मिणोः  मत्त सांढेहरूको 
लङा 

इव  जस्ते 

व्यभात्  शोभायमान देखियो 


ताक्यार्थ गदायुद्ध लडदै गरेका भुक्याई भु क्याई प्रहार गरेका गदाका चोटले आहत बनेका ती 
दुई वराह र हिरण्याक्षका अङ्गहरूबाट बगेको रगतको गन्धले क्रोधरूपी ज्वाला ख्नै दन्काएर जित्ने 
इच्छाले नयाँ नयाँ गदा चलाउने कलाहरू प्रयोग गरिएको गदायुद्ध बहर खोजेकी गाईका निम्ति 
जुधैका मत्त साँढेहरूको लडाईैजस्तै शोभायमान देखियो । 


दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया 
गृहीतवाराहतनोमंहात्मनः। 
कोरव्य मद्यं दविषतोविंमर्दनं 
दिद्चुरागादुषिभिवृंतः स्वराट् ॥ २०॥ 
पदार्थ 
कोरव्य  हे विदुरजी महात्मनः  परमात्मा हरिको दिद  र्न इच्छले 
दैत्यस्य  दैत्यराज हिरण्याक्ष र मह्यां  प्रथ्वीको विषयलाई ऋषिभिः  मरीच्यादि ऋषिहरूले 
यज्ञावयवस्य  यज्ञमूरतिं लिएर वृतः  सहित भएर 
मायागृहीतवाराहतनोः  दविषतोः  एक अकप्रिति रिस स्वराट्  ब्रह्माजी 
लीलास्वरूप वराहरूप धारण गर्दै गरिएको आगात्  आद्पुगनुभयो 
गरेका विमद॑नं  लङा 





ताक्यार्थहे विदुरजी । दैत्यराज हिरण्याक्ष र ॒यज्ञमूर्तिं लीलास्वरूप वराहरूप धारण गरेका 
परमात्मा हरिको पृथ्वीको विषयलाई लिएर एक अकप्रिति रिस गर्दै गरिएको लडादं ठेर्न इच्छाले 


मरीच्यादि ऋषिहरूले सहित भएर ब्रह्माजी आद्पुगनुभयो । 
आसन्नशोण्डीरमपेतसाध्वसं 
कृतप्रतीकारमहायविक्मम्। 


रालानन्द्री लीक 


८८७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी 
जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २९॥ 
पदार्थ 
सहस्रणीः  हजारी ऋषिहरूने अपेतसाध्वसं  भय हराएको   हिरण्याक्षलाई 
घेरिएका कृतप्रतीकारम्  प्रहारको विलक्ष्य  देखेर 
भगवान्  भगवान् ब्रह्माजीले प्रतिकार गर्दै गरेको आदिसूकरम्  प्रथम वराहरूप 
आसन्नशोण्डीरम्  अनायास अहा्यविक्रमम्  जित्न नसकिने नारायणम्  भगवान् हरिलाई 
उत्साहले भरिएको पराक्रमले युक्त भएको जगाद  भन्न थाले 





ताक्यार्थ हजारौँ ऋषिहरूले धेरिएका भगवान् ब्रह्माजीले अनायास उत्साहले भरिएको भय 
हराएको प्रहारको प्रतिकार गर्दै गरेको जित्न नसकिने पराक्रमले युक्त भएको हिरण्याक्षलाई देखेर 
प्रथम वराहरूप भगवान् हरिलाई भन्न थाले । 

ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

एष ते देव देवानामङ्धिमूलमुपेयुषाम् । 


सोरभेयीणां भ 


विप्राणां ं भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२॥ 
आगस्कृद् भयकृद् दुष्कृदस्मद्रादधवरोऽसुरः । 
अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टकः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

देव  हे भगवान् अनागसाम्  पापरहित अप्रतिरथः  शत्रुरहित 
एषः  यो हिरण्याक्ष दैत्य भूतानाम्  अन्य प्राणीहरूको महाशक्तिशाली 

ते  हजुरका अपि  पनि कण्टकः  महाकण्टक 
अङ््रिमूलम्  पाडमा आगस्कृत्  दुःख दिदे असुरः  राक्षस 
उपेयुषाम्  परेका भयकृत्  उरलाग्दो अन्वेषन्  आफूसंग लड्न 
विप्राणां  ब्राह्मण ुष्कृत्  दुष्ट सवने व्यक्तिको खोजीमा 
देवानाम्  देवता अस्मद्राद्धवरः  मबाट वर प्राप्त लोकान्  संसार 
सोरभेयीणां  गा्ईहरू र गरेर अटति  घुम्दछ 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! यो हिरण्याक्ष दैत्य हजुरका पामा परेका ब्राह्मण, देवता, गाईहरू र 
पापरहित अन्य प्राणीहरूलाई पनि दुःख दिदे मबाट वर प्राप्त गरेर उरलाग्दो दुष्ट र शत्रुरहित 
महाशक्तिशाली महाकण्टक राक्षस आपरसंग लडन सक्ने व्यक्तिको खोजीमा संसार घुम्दछ। 


रालानन्द्री लीक 


८८८ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


मेनं मायाविनं दुप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । 
आक्रीड बालवद् देव यथाशीविषमुत्थितम् ॥ २४॥ 


पदढार्थ 
देव  हे भगवान् 


असत्तमम्  अत्यन्त दुर्जन 


मायाविनं  अनौठो मायाशक्तिले।एनं  यस दैत्यलाई 


सम्पन्न बनेर 
दुप्तं  मात्तिएको 


यथा  जसरी 
उत्थितम्  रिसाएको 


अध्याय १८ 


बालवत्  बालकले खेलारंछ 
त्यसरी 

मा आक्रीड  नखेलाउनुहोस् 
चद नाश गर्नुहोस् 





निरङ्कुशम्  स्वेच्छाचारी बनेको आशीविषम्  सर्पलाई 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! अनौटो मायाशक्तिले सम्पन्न बनेर मात्तिएको, स्वेच्छाचारी बनेको 
अत्यन्त दुर्जन यस दैत्यलाई जसरी रिसाएको सर्पलाई बालकले खेलार्खंछ त्यसरी नखेलाउनुहोस् 
अर्थात् चद नाश गर्नुहोस् । 

न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुणः । 


स्वां देव मायामास्थाय तावज्जह्यघमच्चुत ॥ २५॥ 


पढार्थ 

अच्युत  हे अच्युत वेलां  सन्ध्याकाल आस्थाय  फौलाएर 
देव  भगवान् पराप्य  पाएर अघम्  पापी यस 
दारुणः  करूर न वर्धेत  शक्तिशाली बन्दैन हिरण्याक्षलाई 

एष   यो हिरण्याक्ष तावत्  त्यसभन्दा पहिले नै जहि  मारिदिनुहोस् 
यावत्  जहिलेसम्म स्वां  आफ्नो 

स्वां  आफनो शक्ति बदने मायाम्  मोहिनीशक्तिलाई 





वाक्यार्थ हे अच्युत भगवान् ! क्रूर यो हिरण्याक्ष जब आफ्नो शक्ति बह्ने सन्ध्याकाल पाएर 
शक्तिशाली बन्दैन त्यसभन्दा पहिले नै आफनो मोहिनीशक्तिलाई फैलाएर पापी यस हिरण्याक्षलाई 
मारिदिनुहोस् । 


एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । 
उपस्ति सवात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६॥ 


पदार्थ 

सवात्मन्  सबैको लोकच्छम्बट्करी  लोकको घोरतमा  डरलाग्दो अन्धकारले 
आत्मास्वरूप विनाश गर्ने युक्त भएको 

प्रभो  हे भगवान् एषा  यो 


रालानन्द्री लीक 


८४९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
सन्ध्या  सन्ध्याकाल सुराणां  देवताहरूको आवह  गराइदिनुहोस् 


उपसपति  आदे त्यसैले जयम्  जित 
ताक्यार्थ सबैको आत्मास्वरूप हे भगवान् ! लोकको विनाश गर्ने उरलाग्दो अन्धकारले युक्त 
भएको यो सन्ध्याकाल आदे त्यसैले देवताहरूको जित गराइदिनुहोस् । 


अधुनेषो     भ अ   
ऽभिजिन्नाम योगो मोहूतिंको ह्यगात् । 
शिवाय नस्त्वं सुहृदामाञ्चु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७॥ 


पदार्थ 

अघुना  यति वेला अगात्  बितिसक्यो दुस्तरम्  जित्न नसकिने यस 
एषः  यो हि  त्यसकारण हिरण्याक्षलाई 

अभिजित् नाम  अभिजित् नाम सुहृदाम्  हजुरको शरणमा त्वं  हजुरले 

गरेको नक्षत्रको परेका आश्यु  चट 

मेदूर्तिकः  शुभ नः  हामीहरूको निस्तर  मार्नृहोस् 

योगः  समय शिवाय  कल्याणका निम्ति 





ताक्यार्थ यति वेला यो अभिजित् नाम गरेको नक्षत्रको शुभ समय बितिसक्यो । त्यसकारण 
हजुरको शरणमा परेका हामीहरूको कल्याणका निम्ति जित्न नसकिने यस हिरण्याक्षलाई हजुरले 


चद मार्नृहोस् । 
दिष्टया त्वां विहितं मृत्युमयमासादितः स्वयम् । 
विक्रम्येनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८॥ 





पढार्थ 

विहितं  हजुरके आज्ञाले स्वयम्  आर्फै विक्रम्य  पराक्रमपूर्वक 
असुरकुलमा जन्मिएको त्वां  हजुरको सामु हत्वा  मारेर 

मृत्युम्  मार्नलायक आसादितः  आद्पुगेको छ लोकान्  सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई 
अयम्  यो हिरण्याक्ष मृधे  युद्धमा रामेणि  सुख 

दिष्टया  हामी सबैको भाग्यले एनं  यसलाई आधेहि  दिलाउनुहोस् 


ताक्यार्थ हजुरके आज्ञाले असुरकुलमा जन्मिएको मार्नलायक यो हिरण्याक्ष हामी सबेको 
भाग्यले आर्फैँ हजुरको सामु आद्पुगेको छ युद्धमा यसलाई पराक्रमपूर्वक मारेर सम्पूर्ण 
प्राणीहरूलाई सुख दिलाउनुहोस् । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


रालानन्द्री लीक 


८५० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


हिरण्याक्षवधेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रानानन्द्री लीक 


८५१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अथ एकोनविंशोऽध्यायः 
हिरण्याक्षवध 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
अवधायं    नि्न्य॑लीकामृतं ९ ५ 
अवधायं विरिञ्चस्य निव्यंटीकामृतं वचः। 
०  व न 
प्रहस्य प्रेमगर्भेण तदपाङ्गेन सोऽग्रहीत् ॥ १॥ 


पदार्थ 

विरिञ्चस्य  ब्रह्माजीको   सुनेर अपाङ्गेन  कटाक्षद्रारा 
निव्यंलीकामृतं  कपटरहित॒ प्रहस्य  मुस्कुराडदे तत्  ब्रह्माजीको प्रार्थनालाई 
अमृतसमान सुमधुर सः  भगवान् नारायणले अग्रहीत्  स्वीकार गर्नुभयो 
वचः  वाणी प्रेमगर्भेण  स्नेहपूर्ण 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको कपटरहित अमृतसमान सुमधुर वाणी सुनेर मुस्कुराडदे भगवान् नारायणले 
स्नेहपूर्ण कटाक्षद्रारा ब्रह्माजीको प्रार्थनालाई स्वीकार गर्नुभयो । 


ततः सपत्नं मुखतश्चरन्तमकुतोभयम् । 
जघानोत्पत्य गद्या हनावसुरमक्षजः ॥ २॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपछि मुखतः  आफ्नो अगाडि हनो  चिङंडोमा 
अक्षजः  भगवान् वराहले चरन्तम्  सक्रिय रहेको जघान  प्रहार गर्नुभयो 
उत्पत्य  उपरे सपत्नं  शत्र 

अकुतोभयम्  सबेतिरबाट असुरम्  राक्षस हिरण्याक्षलाई 

उररहित भएको गदया  आफ्नो गदाले 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको प्रार्थना स्वीकार गरिसकेपचछि भगवान् वराहले उपरर सबेतिरबाट उररहित 
भएको आफ्नो अगाडि सक्रिय रहेको शत्रु राक्षस हिरण्याक्षलाई आफ्नो गदाले चिरंडोमा प्रहार 
गर्नुभयो । 


सा हता तेन गदया विहता भगवत्करात् । 


विघू्णिंतापतद्रेजे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८५२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
सा  भगवान् वराहले प्रहार भगवत्करात्  वराहरूप हरिको  शोभायमान देखियो 
गरेको गदा हातबाट तत्  यो अवस्था 

तेन  हिरण्याक्षको विहता  फुस्किएर अद्भुतम् इव  आश्चर्यमय 
गद्या  प्रतिरोधक गदाद्रारा विघूणिंता  घुम्दे इव  जस्तो 

हता  टोकिकएर अपतत्  भूर्देमा खस्यो र अभवत्  भयो 





वाक्यार्थ भगवान् वराहले प्रहार गरेको गदा हिरण्याक्षको प्रतिरोधक गदाद्रारा टोक्किएर 
वराहरूप हरिको हातबाट फुस्किएर घुम्दै भूदर॑मा खस्यो र शोभायमान देखियो । यो अवस्था 
आश्चर्यमयजस्तो भयो । 

स तदा ठन्धतीर्थोऽपि न बबाधे निरायुधम् । 

मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥ ४ ॥ 


 सः अ 


गदायामपविद्धायां हाहाकारे विनिगते । 
मानयामास तद्धमं सुनाभं चास्मरद् विभुः ॥ ५॥ 





पदठार्थ 

सः  त्यस हिरण्याक्षले मृधे  युद्धमा हाहाकारे  सबैतिर हाहाकार 
तदा  भगवान् हतियारविहीन धर्मं  शस्त्रहित शत्रुलाई विनिगति  मच््चिन थालेपछ्छि 
भएको वेलामा आक्रमण गर्नु हदेन भन्ने विभुः  भगवान्ले 

लन्धती्थंः  प्रहार गर्ने मौका युद्धनियमलाई तद्धमं  युद्धनियमको पालना 
पाए मानयन्  पालना गर्दै गर्ने हिरण्याक्षको व्यवहारलाई 
अपि  पनि प्रकोपयन्  भगवान् वराहको मानयामास  प्रसंशा गर्नुभयो र 
निरायुधम्  शस्त्ररहित क्रोधलाई बढाडँदे गर्दा सुनाभं  आफनो सुदर्शनलाई 
विष्वक्सेनं  भगवान् वराहलाई गदायाम्  आपनो गदा च  पनि 

न बबाधे  आक्रमण गेन बर अपविद्धायां  हातबाट खसेपछ्छि अस्मरत्  सम्डिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यस हिरण्याक्षले भगवान् हतियारविहीन भएको वेलामा प्रहार गर्ने मौका पाए पनि 
शस्त्ररहित भगवान् वराहलाई आक्रमण गरेन। बरु युद्धमा शस्त्रहित शत्रुलाई आक्रमण गर्नु हुदैन 
भन्ने युद्धनियमलाई पालना गर्दै भगवान् वराहको क्रोधलाई बढा्ददेगयो । आफ्नो गदा हातबाट 
खसेपचि र सबेतिर हाहाकार मच्चिन थालेपचछि भगवानूले युद्धनियमको पालना गर्न हिरण्याक्षको 
व्यवहारलाई प्रसंशा गर्नुभयो र आफनो सुदर्शनलाई पनि सम्िनुभयो । 


तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेन 
स्वपाष॑दमुख्येन विषज्जमानम् । 
चित्रा वाचोऽतद्विदां खेचराणां 


रालानन्द्री लीक 


ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


८५५३ 


अध्याय १९ 


तत्र स्मासन् स्वस्ति तेऽमुं जहीति ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

व्यग्रचक्रं  शत्रु नाश गर्न आतुर तत्र  युद्धस्थलमा रेका र 
सुदर्शनचक्रले युक्त भएर पनि खेचराणां  आकाशमा बसेर 
स्वपाष॑दमुख्येन  दैत्यहरूमा युद्धलाई हेरिरहेका 

श्रेष्ठ अतद्विदां  भगवान्को 
दितिपुत्राधमेन  दितिको अधम महिमालाई नबुकेका 


अमुं  यो दुष्ट हिरण्याक्षलाई 
जहि  मार्ुहोस् 

इति  यसप्रकार 

चित्राः  विविध किसिमका 
वाचः  कथनहरू 


पुत्र हिरण्याक्षसंग देवताहरूको आसन् स्म  गुञ्जिन थाले 
विषज्जमानम्  खेल्दै गरेका ति  हजुरको 

तं  भगवान् वराहप्रति स्वस्ति  कल्याण होस् 
ताक्यार्थ शत्रु नाश गर्न आतुर, सुदर्शनचक्रले युक्त भएर पनि दैत्यहरूमा श्रेष्ठ दितिको अधम 
पुत्र हिरण्याक्षसंग खेल्दै गरेका भगवान् वराहप्रति युद्धस्थलमा रहेका र आकाशमा बसेर युद्ध 
हेरिरहेका भगवान्को महिमालाई नबुरेका देवताहरूको हजुरको कल्याण होस् ! यो दुष्ट 


हिरण्याक्षलाई मार्नृहोस् यसप्रकार विविध किसिमका कथनहरू गुज्जिन थाले। 





स तं निशाम्यात्तरथाङ्गमग्रतो 

व्यवस्थितं पद्मपठाराखोचनम्। 
विलोक्य चामष॑परिप्टुतेन्द्रियो 

रुषा स्वदन्तच्छदमादशच्छ्वसन् ॥ ७ ॥ 


पदठार्थ 

सः  हिरण्याक्षले पद्मपलाशलोचनम्  युद्धमा आमष॑परिष्टुतेन्द्रियः  क्रोधने 
तं  उहाँ भगवान्लाई पनि कमल जस्ता सुन्दर व्यग्र बनेर 

आत्तरथाद्गम्  चक्रधारण गरेर आंखाले युक्त बनेर रुषा  रिसले 


ङवसन्  श्वास फेर 
स्वदन्तच्छदम्  आफ्नो 


अग्रतः  आफनो अगाडि 
व्यवस्थितं  रहनुभएका 
भगवान्लाई ओठलाई 

विलोक्य  देखेर आदशत्  टोक्न थाल्यो 
ताक्यार्थ हिरण्याक्षले उहाँ भगवान्लाई चक्र धारण गरेर उभिएको देखेर युद्धमा पनि कमल 
जस्ता सुन्दर ओंँखाले युक्त बनेर आफ्नो अगाडि रहनुभएका भगवान्लाई देखेर क्रोधले व्यग्र बनेर 
रिसले श्वास फेर्दै आफ्नो ओठलाई टोक्न थाल्यो । 


उभिएको 
निशाम्य  देखेर 





रालानन्द्री लीक 


८५५४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
करालदषटश्चक्ुभ्यां सञ्चक्षाणो दहन्निव । 
अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनद्धसिम् ॥ ८ ॥ 

पदठार्थ 

कराठदष्रूः  तीखातीखा सचञ्चक्षाणः  क्रोधी आंखाले स्वगदया  आप्नो गदाले 

उरलाग्दा दाहाले युक्त भएको हर्दे हरिम्  वराहरूप हरि 

त्यो हिरण्याक्षले हतः  मरन भगवान्लाई 

चघ्ुरभ्यां  दुई आंखाले असि  भद्रस् भन्दै आहनत्  प्रहार गयो 

दहन्  उढाउन लागे अभिष्टुत्य  उपफरेर नजिकमा 

इव  यै आएर 





वाक्यार्थ तीखातीखा उरलाग्दा दाहाले युक्त भएको हिरण्याक्षले दुई ओंखाले उढाउन लागे 
क्रोधी आंखाले ह्वै म्न भद्स् भन्दै उफ़रेर नजिकमा आएर आप्तो गदाले वराहरूप हरि 
भगवान्लाई प्रहार गय्यो । 


पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञसूकरः । 
रीख्या मिषतः शत्रोः प्राहरद्वातरंहसम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 

साधो  साधुस्वभाव भएका हे तां  हिरण्याक्षे प्रहार गरेको ठीखया  आश्चर्यजनक 
विदुरजी गदालाई किसिमले 

यज्ञसूकरः  यज्ञमूर्ति वराह शात्रोः  शत्रु हिरण्याक्षले प्राहरत्  प्रहार गर्नृभयो 
भगवान्  भगवान्ले मिषतः  हेदि 

वातरंहसम्  वायुको जस्तो सव्येन  बायाँ 

वेगले युक्त भएको पदा  पाउले 





ताक्यार्थ साधुस्वभाव भएका हे विदुरजी ! यज्ञमूर्ति वराह भगवान्ले वायुको जस्तो वेगले युक्त 
भएको हिरण्याक्षले प्रहार गरेको गदालाई ने शत्रु हिरण्याक्षले हेदहिर्दै बाया पाउले आश्चर्यजनक 
किसिमले प्रहार गर्नुभयो । 


आह चायुधमाधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि । 
इत्युक्तः स तदा भूयस्ताडयन् व्यनदद्भृशम् ॥ १०॥ 


पढार्थ 
त्वं तं आयुधम्  गदा घटस्व  अर प्रहार गर्न प्रयत्न 
जिगीषसि  जित्न चाहन्छस् भनेआघत्स्व  समात् र गर् 


रालानन्द्री लीक 


८५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
आह  भन्नुभयो तदा  भँडमा खसेको गदा ताडयन्  भगवान्लाई प्रहार 
इति  यस्तो हातमा लिएर गर्दै 

उक्तः  भनिएको भूयः  फेरि भराम्  इलो स्वरमा 

सः  त्यो हिरण्याक्षले व्यनदत्  गर्जना गयो 





ताक्यार्थ भगवान्ले त जित्न चाहन्छस् भने गदा समात् र अ प्रहार गर्न प्रयत्न गर् भन्नुभयो । 
यसो भनिएपचक्ि त्यो हिरण्याक्षले भरंहमा खसेको गदा हातमा लिएर फेरि भगवान्लाई प्रहार गर्दै 
ठलो स्वरमा गर्जना गययो । 

तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थितः। 


जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ ९ ॥ 
पदार्थ 


तां  हिरण्याक्षले प्रहार गरेको भगवान्  भगवान् वराहले 


गदा 
आपततीं  आपूतिर आदे 
गरेको 


समवस्थितः  आपनै गडंमा 
रहेर् 
प्राप्तां  आफ्नो सम्मुख 


गरुत्मान्  गरुडले 

इव  रँ 

लीलया  अनायास 

जयाह  समात्नुभयो 


वीक्ष्य  देखेर आएको 

सः  उहाँ पन्नगीम्  सर्पलाई 
ताक्यार्थ हिरण्याक्षले प्रहार गरेको गदा आफूतिर आदे गरेको देखेर भगवान् वराहले आपने 
ठाडँमा रहेर आफ्नो सम्मुख आएको सर्पलाई गरुडले फ अनायास समात्नुभयो । 





न्त  
स्वपारुष व्रातहत हतमना महासुरः । 


नेच्छद् गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभः ॥ १२॥ 
पदार्थ 
स्वपोरुषे  आपनो बल 


प्रतिहते  व्यर्थ गएको हुनाले 
हतमानः  अहङ़ार चूर्ण 
भएकाले 


विगतप्रभः  सम्पूर्ण कान्ति 
हराएको 

महासुरः  हिरण्याक्षले 
हरिणा  भगवान् वराहले 





दीयमानां  दिडइएको 
गदां  भुँदमा र्रेको गदा 
न एच्छत्  लिन चाहेन 


ताक्यार्थ आफ्नो बल व्यर्थ गएको हुनाले अहङ्ार चूर्ण भएकाले सम्पूर्ण कान्ति हराएको 
हिरण्याक्षले भगवान् वराहद्रारा दिदएको भूँडमा ररेको गदा लिन चाहेन । 


जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोटुपम्। 
यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाभिचरन् यथा ॥ १३६॥ 


रालानन्द्री लीक 


८६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदढार्थ 

त्रिशिखं  तीनओटा चुच्चोले शूलं  त्रिशूल यथा  जसरी कोही 

युक्त धृतरूपाय  अनौटो वराहरूप विप्राय  ब्राह्मणलाई 
ज्वलज्ज्वलनलोटुपम्  धारण गरेका अभिचरन्  मार्न उद्यत हन्छ 
भर्भरा्दो आगोजस्तो आफ्नो यज्ञाय  यज्ञमूर्तिं हरिलाई 

कार्य गर्न व्यग्र जग्राह  प्रहार गय्यो 





ताक्यार्थ यसपचछ्छि हिरण्याक्षले तीनओटा चुच्चोले युक्त भर्भरारदो आगोजस्तो आफनो कार्य गर्न 
व्यग्र त्रिशूल अनौठो वराहरूप धारण गरेका यज्ञमूर्ति हरिलाई प्रहार गयो, जसरी कोटी 
ब्राह्मणलाई मारन उद्यत हुन्छ । 


तदोजसा देत्यमहाभटापिंतं 
चकासदन्तःख उदीणंदीधिति । 
चकरेण चिच्छेद् निशातनेमिना 
हरिर्यथा ताक्ष्यंपतत्रमुज्स्तिम् ॥ ४ ॥ 
पढार्थ 
ओजसा  बलपूर्वक हरिः  भगवान् हरिले निशातनेमिना  तीखो धार 
दैत्यमहाभयर्पितं  दैत्यराज यथा  जसरी देवराज इन््रले भएको 
हिरण्याक्षले प्रहार गरिएको उज्ख्तिम्  बज्को सम्मानका चक्रेण  सुदर्शन चक्रले 
अन्तमखे  आकाशको मध्यमा निम्ति फालिएको चिच्छेद  काटिदिनुभयो 
चकासत्  चम्किंदै गरेको ताक्ष्य॑पतत्रम्  गरुडको 
उदीणंदीधिति  अत्यन्त तेजस्वी प्वाँंखलाई काटेका थिए त्यसै 
तत्  त्यस त्रिशूललाई गरी 
ताक्यार्थ बलपूर्वक दैत्यराज हिरण्याक्षले प्रहार गरेको आकाशको मध्यमा चम्किंदे गरेको 
अत्यन्त तेजस्वी त्यो त्रिशूललाई भगवान् हरिले देवराज इन्द्रले जसरी बज्रको सम्मानका निम्ति 
फालिएको गरुडको प्वांखलाई काटेका थिए त्यसै गरी तीखो धार भएको सुदर्शन चक्रले 
काटिदिनुभयो । 
टिप्पणी एकपटक अमृत लिएर उडिरहेका गरुडलाई इन्रले वज्रप्रहार गरेका धिए तर वज्रले 
गरुडलाई केही गर्न नसकेपच्छि इन्द्रको वज्रलाई निरर्थक हुनबाट बचाउनका लागि गरुडले आफनो 
प्वाँंख आफ खसालिदिएका धिए । त्यसलाई इन्द्रको वज्जले सजिलै काटेको थियो । 





् बहुधारिणा  व 
वृक्ण स्वदशूठ ब्हृषारणा हरः 


रालानन्द्री लीक 


८५७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
प्रत्येत्य विस्तीण॑मुरो विभूतिमत् 
प्रवृद्धरोषः स कठोरमुष्टिना 
नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुरः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

अरिणा  भगवान्को धारिलो प्रवृद्धरोषः  अत्यन्त रिसाएको विभूतिमत्  एेश्वर्यशाली 
चक्रले सःत्यो विस्तीणंम्  विशाल 

स्वशूले  आफनो त्रिशूल असुरः  हिरण्याक्षले हरेः  भगवान् हरिको 

बहुधा  धेरै नदन्  गर्जना गर्दै उरः  छातीमा 

वृक्णे  टक्राटक्रा भएको प्रहृत्य  नजिक आणएर प्रत्येत्य  प्रहार गरेर 

देखेर कठोरमुष्टिना  कडा मुर्ठीले अन्तरधीयत  अन्तर्धान भयो 





ताक्यार्थ भगवान्को धारिलो चक्रले आफ्नो त्रिशूल धरे टुक्राटुक्रा भएको देखेर अत्यन्त 
रिसाएको त्यो हिरण्याक्षले गर्जना गर्दै नजिक आएर कडा मुट्ठीले ेश्वर्यशाली विशाल भगवान् 
हरिको छातीमा प्रहार गरेर ऊ अन्तर्धान भयो । 


तेनेत्थमाहतः क्षत्तभंगवानादिसूकरः। 
नाकम्पत मनाक् क्वापि स्रजा हत इव द्िपः॥ ६॥ 


पढार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी आदिसूकरः  वराह मनाक्  थोर 

तेन  हिरण्याक्षद्रारा स्रजा  पुष्पमालाले क्व अपि  कतै पनि 

इत्थम्  यसप्रकार हतः  प्रहार गरिएको न अकम्पत  विचलित हूनुभएन 
आहतः  प्रहार गरिएका दविपः हात्ती 

भगवान्  भगवान् इव  फें 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! हिरण्याक्षद्रारा यसप्रकार प्रहार गरिएका भगवान् वराह पुष्पमालाले प्रहार 
गरिएको हात्तीँ कत्ति पनि विचलित हनुभएन । 
अथोरुधासृजन्मायां योगमायेश्वरे हरो । 
यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
अथ  यसपचछ्छि योगमायेश्वरे  मायाका मालिक हरो  भगवान् हरिमाथि 
भएका उरुधा  विभिन्न किसिमको 


रालानन्द्री लीक 


८२५८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


उपसंयमम्  प्रलय हुन लागे 
जस्तो 
मेनिरे  अनुभव गरे 


मायां  मायाशक्ति त्रस्ताः  उराएका 
असृजत्  प्रयोग गर्न थाल्यो प्रजाः  प्राणीहरूले 
यां  त्यस मायालाई अस्य  संसारको 
विलोक्य  देखेर 

ताक्यार्थ यसपचछ्ि मायाका मालिक भएका भगवान् हरिमाथि हिरण्याक्षले विभिन्न किसिमको 
मायाशक्ति प्रयोग गर्न थाल्यो। मायालाई देखेर उराएका प्राणीहरूले संसारको प्रलय हूनलागे 
जस्तो अनुभव गरे। 





प्रववुरवांयवश्चण्डास्तमः पांसवमेरयन्। 
दिग्भ्यो निपेतुप्रांवाणः क्षेपणः प्रहिता इव ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

चण्डाः  अत्यन्त वेगले युक्त तमः  अन्धकारलाई इव  यै 

भएको एय्  हावाले फैलाए दिग्भ्यः  सबै दिशातिरबाट 
वायवः  हावा ग्रावाणः  दुङ्गाहरू निपेतुः  खस्न थाले 


प्रववुः  वहन थाल्यो 
पांसवम्  धूलो भरिएको 


क्षेपणेः  दुङ्गा फाल्ने यन्त्रे 
प्रहिताः  फाले 





ताक्यार्थ अत्यन्त वेगले युक्त भएको हावा वहन थाल्यो । धूलो भरिएको अन्धकारलाई हावाले 
फैलाए दुङ्गाहरू दुङ्गा फाल्ने यन्त्रले फाले सब दिशातिरबाट खस्न थाले। 


द्योरन्टभगणाभ्रोधेः सविद्ुत्स्तनयित्नुभिः। 
वषद्धिः पूयकेशासुग्विण्मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

पूयकेशासृग्विण्मूत्रास्थीनि  वषद्धिः  वर्षिएकाले नष्टभगणा  सम्पूर्ण ताराहरू 
दर्गन्धित केश, रगत, विष्टा, सविद्युत्स्तनयित्नुभिः  बिजुली छोपिएको 

मूत्र, हड्डी आदि चम्केैं गर्जिएका दयोः  आकाश देखियो 
असकृत्  निरन्तर अभ्रोधेः  मेघको विस्तारले 





ताक्यार्थ दुर्गन्धित केश, रगत, विष्टा, मूत्र, हड्डी आदि निरन्तर वर्षिएकाले बिजुली चम्केै 
गर्जिएका मेघको विस्तारले सम्पूर्णं ताराहरू छोपिएको आकाश देखियो । 


गिरयः प्रत्यदुश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ । 


दिग्वाससो यातुधान्यः शूलिन्यो मुक्तमूघंजाः ॥ २०॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८५९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
अनघ  हे निर्दोषी विदुरजी मरत्यदुश्यन्त  देखिन थाले प्रत्यदुश्यन्त  देखिन थाले 
गिरयः  पहाडहरू दिग्वाससः  नाडगा 

नानायुधमुचः  विभिन्न श्ूलिन्यः  त्रिशूलधारी 

किसिमका शस्त्रास््रहरू फाल्न मुक्तमूधंजाः  जटा फिंजाएका 

लागे यातुधान्यः  राक्षसीहरू पनि 





ताक्यार्थ हे निर्दोषी विदुरजी ! पहाडहरू विभिननन किसिमका शस्त्रास्त्रहरू फाल्न लागे देखिन 
थाले। नाडगा त्रिशूलधारी जटा फिंजाएका राक्षसीहरू पनि देखिन थाले। 


बहुमियक्षरक्षोभिः पत्त्यश्वरथकुञ्जः । 
आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसाः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
पत्त्यश्चरथकुञ्जरेः  पैदल आततायिभिः  अत्यन्त क्रूर अतिवेरसाः  अत्यन्त करूर 
हिंडने, घोडा, रथ, हात्तीमा चदढेरस्वभाव भएका दिंखाः  हिंसामय 
हिंडने यक्षरक्षोभिः  विभिन्न प्रकारका वाचः  वाणीहरू पौलिन 
बहुभिः  धेरै यक्ष र राक्षसहरूले थाले 

उत्सृष्टाः  उच्चारण गरेका 





ताक्यार्थ पेदल हिंडने र घोडा, रथ, हात्तीमा अदढेर हिंडने अत्यन्त क्रूर स्वभाव भएका विभिन्न 
प्रकारका यक्ष र राक्षसहरूले उच्चारण गरेका अत्यन्त क्रूर हिंसामय वाणीहरू फलिन थाले। 


प्रादुष्कृतानां मायानामासुरीणां विनाशयत् । 
सुदशांनास्त्रं भगवान् प्रायुङक दयितं त्रिपात् ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

त्रिपात्  एेश्वर्यशाली वराह आसुरीणां  आसुरी सुदशंनास्तरं  सुदर्शन नाम 
भगवान्  भगवानूले मायानाम्  मायाजाललाई गरेको आफ्नो चक्र 
प्रादुष्कृतानां  हिरण्याक्षले विनाङ्ञयत्  नाश गर्नका लागि प्रायुङ्क  प्रहार गर्नुभयो 
देखाइसकेको दयितं  अत्यन्त प्रिय 





ताक्यार्थ रेश्वर्यशाली वराह भगवानूले हिरण्याक्षले देखादइसकेको आसुरी मायाजाललाई नाश 
गर्नका लागि अत्यन्त प्रिय सुदर्शन नाम गरेको आफ्नो चक्र प्रहार गर्नुभयो । 


तदा दितेः समभवत् सहसा हदि वेपथुः । 


स्मरन्त्या भवुंरादेशं स्तनाच्चासृक् प्रसुखे ॥ २३२॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


८६० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
तदा  भगवान्ले सुदर्शनचक्र स्मरन्त्याः  सम्खिएिकी स्तनात्  स्तनहरूबाट 

प्रहार गर्ने वेलामा दितिः  दितिको असृक्.  रगत पनि 

भुः  आपना पति कश्यपको हृदि  हृदयमा प्रसुस्रुवे  बग्न थाल्यो 

आदेशं  तिग्रो छोरो सहसा  अचानक 

भगवान्को हातबाट मारिने छ विपथुः  कम्प 

भन्ते कथन समभवत्  उत्पन्न भयो 





ताक्यार्थ भगवान्ले सुदर्शनचक्र प्रहार गर्ने वेलामा आपफ्ना पति कश्यपको तिम्रो छोरो 
भगवान्को हातबाट मारिनेछछ भन्ने कथन सम्णिएिकी दितिको हृदयमा अचानक कम्प उत्पन्न भयो 
र उनका स्तनहरूबाट रगत पनि बग्न थाल्यो । 


विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चानज्य केशवम् । 
रुषोपगूहमानोऽमुं ददुशेऽ वस्थतं बहिः ॥ २४ ॥ 





पदठार्थ 

स्वमायासु  आप्नो सम्पूर्ण आव्रज्य  दौडेर आएर अमुं  उहाँ भगवान्लाई 
मायाशक्ति रुषा  रिसले बहिः  आफ्ना हातभन्दा बाहिर 
विनष्टासु  नाश भएपचछि केदावम्  भगवान् केशवलाई नै 

हिरण्याक्षले उपगृहमानः  दुई हातले अवस्थितं  रहेको 

भूयः  फेरि अंगाल्न खोजे तापनि ददशो  देख्यो 


ताक्यार्थ आप्नो सम्पूर्ण मायाशक्ति नाश भएपक्छि हिरण्याक्षले फेरि दौडेर आएर रिसले 
भगवान् केशवलाई दुई हातले अंगाल्न खोजे तापनि उहाँ भगवानूलाई आपफ्ना हातभन्दा बाहिर नै 
रहेको देख्यो । 


तं सुष्टिभिविनिष्नन्तं वज्रसरेरधोक्षजः। 
करेण कण॑मूेऽहन् यथा त्वाष्रं मरुत्पतिः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

वज्रसोरेः  वज्रजस्ते कठोर तं  त्यस हिरण्याक्षलाई मरुत्पतिः  इन््रले 
मुष्टिभिः  मुट्टीद्रारा अधोक्षजः  भगवान् वराहले त्वाष्रं  वुत्रासुरलाई 
विनिघ्नन्तं  आपफूलाई प्रहार करेण  हातले यथा  हानेरै 

गर्वे गरेको कर्णमूले  कञ्चटमा अहन्  प्रहार गर्नुभयो 





वाक्यार्थ वज्रजस्ते कठोर मुर्ढीद्रारा आपफूलाई प्रहार गर्दै गरेको हिरण्याक्षलाई भगवान् वराहले 
हातले कञ्चटमा इन्द्रले वृत्रासुरलाई हाने प्रहार गर्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


८६१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञया 
परिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचनः। 
विन्लीणंबाहङ्प्रिरिरोरुहोऽपतद् 
यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६॥ 
पढार्थ 
विश्वजिता  भगवानूढरारा विशीणंबाहङ्धिरिरोरुहः   टुलितः  उखेलिएको 
अवज्ञया  केवल उपेक्षापूर्वक हातखुद्रा र टाउको क्षतविक्षत॒नगेन्द्रः  ठुलो रुख ठल्दछ 
आहतः  हानिएको भएको त्यसै गरी 


परिभ्रमट्गात्रः  थर्थर कामेको 


उदस्तलोचनः  दवै आंखा 
बाहिर निस्केको 


सः  त्यो हिरण्याक्न 
यथा  जसरी 
नभस्वता  हावाले 





अपतत्  भंडमा ठल्यो 


ताक्यार्थ भगवानूद्रारा केवल उपेक्षापूर्वक प्रहार गरिएर थर्थर कामेको, दुबे ओंँखा बाहिर 
निस्केको र हातखुटरा र टाउको क्षतविक्षत भएको हिरण्याक्ष जसरी हावाले उखेलिएको इलो रुख 
ठल्दछ त्यसै गरी भँडमा ढल्यो । 


क्षितो रायानं तमकुण्ठवर्चसं 


करालदं्ं परिदष्टदच्छदम् । 
अजादयो वीक्ष्य शरांसुरागता 

अहो इमं को नु टभेत संस्थितिम् ॥ २७॥ 
पढार्थ 
क्षितौ  जमिनमा अकुण्ठव्चसं  शक्ति क्षीण भई अहो  आश्चर्य 
रायानं  लड़को नसकेको इमं  यसप्रकारको 
करालदंष्रं  उरलाग्दा दाहाले तम्  हिरण्याक्षलाई संस्थितिम्  मृत्यु 
युक्त भएको वीक्ष्य  देखेर कः  कसले 


परिदष्टदच्छदम्  ओठ टोक्दै 
गरेको 


आगताः  आउनुभएका 
अजादयः  ब्रह्ममालगायतका 
देवताहरूले 


लभेत  प्राप्त गर्दछछ भन्दै 
रारदांसुः  प्रशंसा गर्न लागे 





ताक्यार्थ जमिनमा लड़को, उरलाग्दा दाहाले युक्त भएको, ओठ टोक्दै गरेको, शक्ति क्षीण 
भटनसकेको हिरण्याक्षलाई देखेर आउनुभएका ब्रह्मालगायतका देवताहरूले यसप्रकारको मत्य 
कस्ले प्राप्त गर्दछछ र ? भन्दै प्रशंसा गर्न लागे। 


रालानन्द्री लीक 


८६२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


५      
यं योगिनो योगसमाधिना रहो 
ध्यायन्ति लिङ्गादसतो सुसुक्षया । 
तस्येष दैत्य्रषभः पदाहतो 
मुखं प्रपरयंस्तनुमुत्ससजं ह ॥ २८॥ 
पदार्थ 
असतः  असत्य 


लिङ्गात्  शरीरबाट 
मुमुक्षया  मुक्त हने इच्छाले 


ञ  जुन भगवान्को प्रपरयन्  दर्शन गर्दै 
ध्यायन्ति  ध्यान गर्दछन् हतः  मारिएर 
तस्य  तिनै भगवान्को तनुम्  शरीर 











भक्तहरू पदा  पाउको प्रहारले उत्ससजं  त्याग्यो 
योगसमाधिना  कठोर ब्रत॒ दै  यो दैत्यराज ह  निश्चयनै 

तपस्या आदिले हिरयण्याक्ष एषः  यो पुण्यशाली हुनेछ 
रहः  एकान्तमा बसेर मुखं  भगवान्को त्यो दिव्य 

योगिनः  योगीहरू मुहारको 


ताक्यार्थ असत्य शरीरबाट मुक्त हने इच्छाले भक्तहरू कठोर व्रत तपस्या आदि गरेर एकान्तमा 
बसेर योगीहरू जुन भगवान्को ध्यान गर्वछछन्, तिनै भगवान्को पाठको प्रहारले यो दैत्यराज 
हिरयण्याक्षले भगवान्को त्यो दिव्य मुहारको दर्शन गर्दै मारिएर शरीर त्याग्यो। यसर्थ निश्चय नै 
यो पुण्यशाली हुनेछ । 


एतो तो पार्षदावस्य शापाद् यातावसद्गतिम् । 
पुनः कतिपयेः स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभिः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

एतो  दितिका यी दुरई भाद शापात्  सनकादिको श्रापको जन्मभिः  जन्मपछ्छि 
छोरा कारणले स्थानं  आफ्नो पूर्वस्थान 
अस्य  भगवान्का असद्गतिम्  राक्षसयोनिमा वैकुण्ठमा 

तो  जयविजय नाम गरेका यातो  आएका छन् प्रपत्स्येते  पुग्नेछन् 
पाष॑दो  समीपवर्ती पार्षद थिए पुनः  श्राप पूरा भएपछ्ि 

तर कतिपयेः  केही 





ताक्यार्थ दितिका यी दुई भाइ छोरा भगवान्का जयविजय नाम गरेका समीपवर्ती पार्षद थिए 
तर सनकादिको श्रापको कारणले राक्षसयोनिमा आएका छन् । श्राप पूरा भएपचछि केही जन्मपच्छि 
यिनीहरू आफ्नो पूर्वस्थान वेकुण्ठमा पुग्नेछन् । 


रालानन्द्री लीक 


८६३ 


अध्याय १९ 


ईशा  हे भगवान् 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
देवा उयुः देवताहरूले भन्नुभयो 
नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे 
स्थितो गृहीतामलसत्त्वमूतैये । 
दिष्टया हतोऽयं जगतामरुन्तुद 
स्त्वत्पादभक्तया वयमीश निवृंताः ॥ २० ॥ 
पदढार्थ 
अखिलयज्ञतन्तवे  सम्पूर्ण नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 
यज्ञका प्रवर्तक छ 


स्थितो  संसाररक्नाका निम्ति जगताम्  संसारलाई 
गृहीतामलसत्त्वमूतेये  रज, तम अरुन्तुद्ः  दुःखकणष्ट दिने 
आदिरहित शान्तस्वरूप धारण अयं  यो हिरण्याक्ष 
गरेका दिष्टया  भाग्यले 

ते  हजुरलाई हतः  मारियो 





त्वत्पादभक्तया  हजुरको 
चरणको सेवाले 

वयम्  हामीहरू 

निवृताः  सुखी भएका छौं 


ताक्यार्थ सम्पूर्णं यज्ञका प्रवर्तक संसाररक्षाका निम्ति रज, तम आदिरहित शान्तस्वरूप धारण 
गरेका हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ। संसारलाई दुःख, कष्ट दिने यो हिरण्याक्ष भाग्यले 
मारियो । हे भगवान् ! हजुरको चरणको सेवाले हामीहरू सुखी भएका छँ । 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयले भन्नुभयो 
एवं हिरण्याक्षमसद्यविकमं 

स सादयित्वा हरिरादिसूकरः । 
जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं 


समीडितः पुष्करविष्टरादिभिः ॥ ३१॥ 
पदार्थ 
असह्यविक्रमं  अत्यन्त बलवान् एवं  यसप्रकार 
दहिरण्याक्षम्  हिरण्याक्षलाई सादयित्वा  मारेर 
आदिसूकरः  वराहरूप पुष्करविष्टरादिमिः  ब्रह्मादिले 
सः  उहाँ समीडितः  स्तुति गरिएर 
हरिः  हरि भगवान्ले अखण्डितोत्सवं  रमणीय 





स्वम्  आफनो 
लोकं  वैकुण्ठलोकमा 
जगाम  जानुभयो 


रालानन्द्री लीक 


८६छ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


वाक्यार्थ अत्यन्त बलवान् हिरण्याक्षलाई वराहरूप हरि भगवान्ले यसप्रकार मारेर ब्रह्मादिद्रारा 
स्तुति गरिएर उहाँ रमणीय आफ्नो वैकुण्ठलोकमा जानुभयो । 


मया यथानूक्तमवादि ते हरेः 

कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् । 
यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो 

महामृधे कीडनवन्निराकृतः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

सुमित्र  हे उदार हृदय भएका कीडनवत्  खेलौनारै गरी चेष्टितम्  कार्य हो 
विदुरजी निराकृतः  मारियो अनूक्तम्  जसरी जानिएको 
यथा  जसरी तथा  त्यो सबे थियो त्यो सबै 

उदारविक्रमः  पराक्रमी कृतावतारस्य  वराहरूप धारण मया  मद्रारा 

हिरण्याक्षः  हिरण्याक्षलाई गर्नुभएका ते  तपाई 

महामृधे  युद्धमा हरेः  नारायणको अवादि  भनिनुभयो 





ताक्यार्थ हे उदार हृदय भएका विदुरजी ! जसरी पराक्रमी हिरण्याक्षलाई युद्धमा खेलौना्ै गरी 
मारियो, त्यो सबै वराहरूप धारण गर्नुभएका नारायणको कार्यदहो। यो कुरा मेले जानेको जति 
सबे तपाईलाई भं । 


सूत उवाच सुतजीले भन्नुभयो 
इति कोषारवाख्यातामाश्रुत्य भगवत्कथाम् । 
क्षत्तानन्दं परं लेमे महाभागवतो द्विज ॥ ३३॥ 





पदार्थ 

द्विज  हे शौनकजी भगवत्कथाम्  वराहरूप क्षत्ता  विदुरजीले 
इति  यसप्रकार भगवान् नारायणको कथा परं  धेरै 
कोषारवाख्याताम्  मेत्रेयजीले आश्रुत्य  सुनेर आनन्दं  आनन्द 
भनेको महाभागवतः  परमवैष्णव  ठेभे  प्राप्त गर्जुभयो 


वाक्यार्थ हे शौनकजी ! यसप्रकार मेत्रेयजीले भनेको वराहरूप भगवान् नारायणको कथा सुनेर 
परमवेष्णव विदुरजीले धरे आनन्द प्राप्त गर्नुभयो । 


अन्येषां पुण्यश्ोकानामुदामयशसां सताम्। 


रालानन्द्री लीक 


८६५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


उप श्रुत्य परो   
उपश्चुत्य भवन्मदद्ः श्रीवत्साङ्स्य के पुनः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

पुण्यश्चोकानाम्  पवित्र कीर्तिं अन्येषां  यीदेखि अन्य भवेत्  हुन्छ भने 

भएका सताम्  सज्जन भक्तहरूको श्रीवत्साङस्य  साक्षात् 
उदामयशसां  संसारभर यश॒ उपश्रुत्य  कथा सुनेर भगवान्को कथा सुनेर त 
फलिएका र मोदः  आनन्द पुनः किं  फेरि के कुरा गर्नु 





ताक्यार्थ पवित्र कीर्ति भएका, संसारभर यश फैलिएका अन्य सज्जन भक्तहरूको कथा सुनेर त 
आनन्द हुन्छ भने साक्षात् भगवान्को कथा सुनेर आनन्द नहुने त करे कैन । 


यो गजेन्द्रं खषग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् । 
क्रोरान्तीनां  भ  ् ४ 

न्तीनां करेणूनां कृच्छरतोऽमोचयद् द्रुतम् ॥ २५॥ 

तं सुखाराध्यमूलुभिरनन्यशरणेनमिः। 

कृतज्ञः को न सेवेत दुराराध्यमसाघुभिः॥ ३६॥ 


पदार्थ 
यः  जो भगवान्ले कृच्छ्रतः  ग्राहको प्रहारजन्य सुखाराध्यम्  सुखपूर्वक प्रसन्न 
करेणूनां  हस्तिनीहरू कष्टनाट गराउन सकने 
कोशन्तीनां  रुन धालेपछि तम्  चट असाधुभिः  दुष्टहरुूद्वारा 
रषग्रस्तं  गोहीद्रारा अमोचयत्  द्ुटकारा दिलाउनु दुराराध्यम्  प्राप्त गर्न नसकिने 
समातिएकाले भयो तं  त्यस्ता 
चरणाम्बुजम्  आप्नो चरणको अनन्यशारणेः  अन्य कुनै शरण कृतज्ञः  शरणागतको 
ध्यायन्तं  स्मरण गर्ने नभएका परिपालन गर्ने भगवान्लाई 
गजेन्द्रं  हात्तीलाई नृभिः  मानिसहरूले कः  कसले 

ऋूसुभिः  सरल उपायद्रारा न सेवेत  सेवा नगर्ला र ? 





ताक्यार्थ जो भगवान्ले हस्तिनीहरू रुन थालेपछि गोहीद्रारा समातिएकाले आफ्नो चरणको 
स्मरण गर्ने हात्तीलाई ग्राहको प्रहारजन्य कष्टबाट च्छट छुटकारा दिलाउनुभयो । अन्य कुनै शरण 
नभएका मानिसहरूले सरल उपायद्रारा सुखपूर्वक प्रसन्न गराउन सकिने दुष्टहरुद्रारा प्राप्त गर्न 
नसकिने त्यस्ता शरणागतको परिपालन गर्ने भगवान्लाई कसले सेवा नगर्ला र ? 


वि 


यो वे हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं 


रालानन्द्री लीक 


८६ 


अध्याय १९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
विक्रीडितं कारणसूकरात्मनः। 
शुणोति गायत्यनुमोदतेऽञ्जसा 
विमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजाः ॥ ३७॥ 
पदढार्थ 


द्विजाः  हे ब्राह्मणहरू हो 
कारणसूकरात्मनः  पृथ्वीको 
रक्नाका निम्ति वराहरूप धारण 
गर्नुभएका भगवान्को 

महाद्धूतं  ज्यादे आश्चर्य 
लाग्दो 

हिरण्याक्षवधं  हिरण्याक्षको 
नाशरूप 


विक्रीडितं  लीला 

यः  जसले 

शुणोति  सुन्दछ 

गायति  भन्दछ 

अनुमोदते  स्वीकार पनि गर्द 
त्यो 

अञ्जसा  सजिलै 


र  ब्रह्महत्याजस्तो 
महापापबाट 
अपि  पनि 
वे  निश्चय नै 
विमुच्यते  मक्त हन्छ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणहरू हो ! प्रथ्वीको रक्षाका निम्ति वराहरूप धारण गर्नुभएका भगवान्को 
आश्चर्य लाग्दो हिरण्याक्षको नाशरूप लीला जसले सुन्दछ, भन्दछछ स्वीकार पनि गर्वछछ त्यो सजिलै 
ब्रह्महत्याजस्तो महापापबाट पनि निश्चय नै मुक्त हुन्छ । 


एतन्महापुण्यमलं पवित्र 
धन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम् । 
प्राणिन्द्रियाणां युधि शो्य॑वरध॑नं 
नारायणोऽन्ते गतिरङ्ग शुण्वताम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

अङ्गं  हे प्यारा विदुरजी 
अटं  अत्यन्त 

पवित्रं  पवित्र 


पदम्  प्राप्तिस्रोत भएको 
युधि  युद्धमा 
प्राणिन्द्रियाणां  प्राण र 


महापुण्यम्  धरे पुण्यदान गर्ने इन्दियहरूको 


धन्यं  प्रशस्त धन सम्पत्तिरूप 
फल दिने 
यरास्यं  कीर्तिं दिलाउने 


शो्यंवधंनं  शक्ति बढाउने 
एतत्  यो भगवान्को 
कथाचरित्र 


आयुराशिषाम्  आयु र सम्पूर्ण शुण्वताम्  सुननेहरूका लागि 


मनोरथहरूको पनि 


अन्ते  अन्तिमि समयमा 


नारायणः  भगवान् नारायण 
गतिः  प्राप्तिरूप फल 
दिनेवाला छ 


रालानन्द्री लीक 


८६७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ताक्यार्थ हे प्यारा विदुरजी ! अत्यन्त पवित्र धेर पुण्यदान गर्न, प्रशस्त धन सम्पत्तिरूप फल 
दिने, कीर्तिं दिलाउने, आयु र सम्पूर्ण मनोरथहरूको पनि प्राप्तिस्नोत भएको, युद्धमा प्राण र 
इन्दियहरूको शक्ति बढाउने भगवान्को यो कथाचरित्र सुन्नेहरूका लागि अन्तिम समयमा भगवान् 
नारायण प्राप्तिरूप फल दिनेवाला छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे हिरण्याक्षवधो 
न्द   
नामेकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 
