
महर्षि वेद्व्यास 


महाभारत 





महामारतको विषयसूची 


टि 
१, आदि पर्व 

बिषय 

सङ्गडाचरण 

महात्म्य 

जन्मेजयको सर्प यङ्ग र आस्तिकद्वारा 
सर्पहरूको रक्षा 

कद्र, विनता र गग्ड वृत्तान्त 

आस्तिकको उत्पत्ति र नागरक्षा 

अमृत मन्चन 


सहाभारतको उपक्रम र चेद्ब्यसको जन्म 

अंश्ावतार वर्णन 

कसको अंशले को जन्मे भन्ते बंश कथा 

शकुन्तलोपाख्यान 

राज्ञा मटुप र ययातिको कथा 

राजा शान्तबु र गंगाको कथा 

चृतराष्ट र पाण्डचट्हको उःपत्ति 

पाज्ञा पाण्डुको सृत्यु र पाण्डवहरूको प्रस्थान 

भीमलाई विष ख्वाउनु 

द्रोण र कपको उत्पत्ति, कौ व्वपाण्डब शिक्षा 

एक्छव्यको गुरुभक्ति 

द्रोणाचार्यका शिष्यहरूको शख्जकौशङ 

द्रुपद् पराजय 

यघिष्टिरढाई यवराज बनाउनु दृतराष्ट्रका 
चिन्ता र् कणको सङ्छाह 


पाण्डवछाई बारणावत पठाउनुर 
ढाक्षागृद्का कथा 


६३ 


६५ 


पाण्डबहरुको छागि शोक प्रकाश र क्रियाकर्म गर्नु ६८ 


हिडिम्वासुरको आख्र्यान 

व्यासजीको दहन र बकवध 

पाण्डवहरूक पाञ्चाढदर्फ प्रध्यान 

द्रौपदी स्वयंबर 

दुर्योधन मन्त्रणा 

अजु नको दीर्थयाच्रास। उलूपी बिवाह, 
अप्सरोद्धार र सुभद्रा हरण 

खाण्डव दाह 


६ 
७२. 
छन् 
ज्ट 
८१ 


८३ 
८७ 


२, समा प्र 
डिप 


मय दानवद्वारा सभाभवन निर्माण 
नारदजीद्वारा सभाहरूुको वर्णन 
श्रीक्ष्ण्युधिष्ठिर संवाद, जरासन्धवध 
राजसूय यज्ञ र शिशपाडन्वध 
डुर्योधन मानभन्न 
बिदुस्धृतराष्ट्र संवाद, द्ुतन्तवन निर्माण 
पाण्डव आगमन 
द्रौपदी चीरहरण 
अभीमको भीपण प्रतिज्ञा 
अीमको क्रोध र पाण्डवले राज्य फिर्ता पाई 
विदा हुनु 
दुर्योधनरे फेरि जुवामा पाण्डबहरूठाई 
हराई वनमा पठाउनु 
, चनपत्र 
वनमा पाक्ष्य पात्र पाउनु 
रुष्ट भएर गएका विदुरडाई घृतराष्ट्रछे 
डाक्रन पठाउनु 
पाण्डवडाई मार्ने सस्ठाह, व्यासञ्जीको अर्ती, 
मैत्रयक्को श्राप र किर्मिरवध 
श्रीकृष्ण र बृष्टयुभ्न आदि पाण्डवडाई 
भेद्न जानु 
पाण्डबहरूको द्वैतवनमा प्रस्थान र माकण्डेग् 
तथा बक्न मुनिको उपदेश 
द्रौपदी र भीमडाई युधिछिरको शिक्षा 
अर्जुनको इन्द्रसँग भेठ र शिवजीसित युद्ध 


१४१ 


१४८ 
१४६ 
१५६ 


अर्जु नडाई उर्बशीको श्राप र धृतराष्ट्रको चिन्त। १५७ 


नडापाख्यान 

दूतरूप नडक्रो दमद्रन्तीसँग भेट 

दमयन्तीको स्वयंवर र कर्डिको क्र।घ 

नझदसयन्तीको बनगमन, कडिक्रो ढुष्टता 

रानीक्रो विडाप र व्य्राधनाज्च 

नडद्वारा नागक्रो रक्षा र कर्कोटकका 
आश्वासन 


१६२ 
१६५. 
९६७ 
९७१ 
१७५ 


१८० 








१० ० ००५००३६०५३०००६८०७०५७००००००३०००४००७३०६३०७०छ००००००००००००० 





क 
बिषय त पुष । बिषय  
दमयन्ती पितृगृह गमन र नढको खोजी १८९  यक्षसंवाद् ३०५ 
राजा नङको परिचय पाई दमयन्तीको ४, बिरारप्र 
दमयन्दीको फेरि . १८०. चुचो १८४  पाण्डबहरूको बिराटनगर प्रस्थान ३२१ 
दुमयन्ती स्वरयबर पुनरमि घौम्यद्वारा राजसेवाको उपदेश ३२८ 
चचाो र पुनमिउन ४८७  पाण्डवछे आफ्ना शस्राख्न राख्नु १३१ 
नारद्द्वारा तीथमद्दिमा वर्णन १९७  भगवती स्तुति दु 
लछोमश क्षिद्वारा इन्द्रको समाचार प्राप्त हुनु २००  पाण्डबहरू राजा विराटकहाँ जानू २४८ 
पाण्डवहरूको दीथयात्रा र अगस्त्यछे वातापिः पाँच भाईको आपुसमा प्रेम र जीमूत वध २०५ 
१ . खाइ पचाउनु ०१ क्र द्रौपदी सं  १ 
गंगावतरण र समुद्रज्शाषण ०३ ॥५,७७  हला 
श्ङ्गी क्रषिको उपाख्यान २०८  आमतत ठरष्द सा छु मु 
च्यवन क्रषिको उपाख्यान २१० जिन  कसिला  
उज्ञीनरको उपाख्यान २१४ ७ धं क । 
दिव्य कमछ छिन जाँदा भीमसेन र खकाचिकन्त  छो  
हनुमानको भेट २१८ ७००७८७ पाण्डबद्रूको ५०  र चर्चा ३६७ 
लड त हुक शमौले विराटका गाई हरण ग ४०३ 
जटासुर बध, आध््षिण बब भीमन्यक्ष युद्ध, नन्न क जिवेर आई फिराउछु कक 
कुबेरयुधिष्ठिर संवाद २२३  
अर्जुनको स्वर्गबाट आगमन र हैतबन प्रस्थान २२, कौरबद्वारा गौद्रण, ००० छु 


अजिङ्गररुप राजा नहुषको कथा २३० 
काम्यक वनमा श्रीक्रष्ण नारद् र माकण्डेय 
मुनिको आगमन २२४ 


उत्तरकुमारलाई अजुनछे फर्काउनु र 
कौरवको शंका ४२० 


बिप्र महिमा २३६  अर्जुनले शस्राख् र आफ्नू समेत परिचय दिचु ४२५ 
ब्वैवस्वत मनु र मत्स्यावतार बर्णन २३६  कौरवहरुको विवाद ४३३ 
युगघर्म र प्रढय वर्णन २४२  भीष्म पितामहले सबैलाई जञान्त पार्नु ४५२ 
दौघौय बक क्रपि र वामदेव मुनिको आख्यान २४५  अजुनढे दर्योधनढाई रोकी गाईहरू फकाउनु ४४९ 
राज्ञा शिबि र अष्टकको कथा २५८  अजुनकौरव युद्धमा कर्णको पछायन ४४९ 
ईन्द्रद्युम्न र दीघज्ञीवी प्राणीहरुको बणन २५२ णाचार्य कृपाचार्य र अइवत्थामाको पढायत ४५२. 
मधुकेटभ युद्ध र दृहदश्वको कथा २५१ । कर्णको दोछ्ोपटक पछायन ४५८ 
धर्म व्याघा र कौशिक संवाद् २०५६ । अजु थले भीष्मपितामहढाई मूर्छित पानु ४६१ 
स्वामी कात्तिकको उत्पत्ति र अग्निवंशको वर्णन २६१  अजुनछे सबैडाई मूछौ पानु र उत्तरकुमारे 
द्रौपदी सत्पभामा संवाद २६५ पगपीहरू स्याउतू ४१४ 
चित्रसेन गन्धर्वद्वारा ढुर्योधनको दुगेति २६६ विजयी अजु नका विराटनगर प्रस्थान ४७६ 
दुर्योधनको पश्चात्ताप २७१  युधिष्ठिरलाई राजा बिराटले पासाले हान्नु ४७१ 
कर्णको दिम्विजय सुन्दा युधिषठिरको चिन्ता २७४  जा विराटका अगाडि पाण्डबहरू प्रकट हुनु ४७७ 
सागको महिमा २७७  उत्तराअभिमन्यु बिवाह ४८१ 
राजा जयद्र्थको दुर्गति २८०  ५, उद्योगपव 
श्रीरामचन्द्रको महिमा २८४  पाण्डवका राज्य फकाउने बिषयमा मन्त्रणा ४८५ 
सावित्रीको उपाख्यान २८७  शल्यनयुधिष्ठिर संबाद् ४८९ 


क्णद्वारा कवचकुण्डड दान २९८ । दाजा द्रूपदक्ा पुराहित दूत भइ इस्तिनापुर जानु ४९४  





ख 


बिषय पृष्ठ 


दुर्योधन र अजुनडे भगदानसित सद्दयदा माग्नु४१५ 


नरनारायणको प्रेम देखेर संजय दङ्ग पनु ४९८ 
संजय र पाण्डबको चातीलाप ५०२ 
विदुबको नीतियुक्त उपदेश ५०९ 
सुधन्वा र विरोचनको बिवाद्को उदाहरण ५२० 
संजयले पाण्डबहरूको समाचार सुनाएपछि 

शु कौरबदरूको विवाद ५३१ 
श्री क्कृष्णदूत भएर जानु ६३५ 


कुन्ती, विदुर, दुर्योधनसित कृष्णको भेट ५४१ 


कौरवसआमा कृष्णठे सबैलाई सम्झाउनु २४४ 
क्रपिहरूले कौरवठाई अर्ती दिय् ५५८ 
ढुर्योधनको गर्जना सुनी खृतराष्ट्रछे सम्झाउनु ५५७ 
१ आग्रहले श्रीद्भष्ण, भीप्म र 
द्रोणादिछे दुर्योधनडाई सम्झाइयु ५९ 
कृष्णढाई पक्रन खोज्दा बिराटरूप दशैन ५६५ 
बिडुलोपाख्यान ५६९५ 
कृष्णढे कर्णङाई पाण्डवबतर्फ मिडाउन खोज्नु ५७६ 
कुन्ती कर्ण संवाद् ५७५, 
रुक्मीक्रो तिरस्कार युद्धको तयारी ५८४ 


ढुर्योधनको दूत भई उल्क जानु ५८६ 
 १७ ७, . 
पितामहद्वारा दुबै पक्षका योद्धादरूको बछ बर्णन५९१ 


 
 
 
गाढव दस्भोद्ब र यद्रातिको उदाहरण दिई 


शिखण्डीका उपाख्यान  
, भीप्मपवे 
व्यासको आगमन र संजयढाई दिव्यद्रृष्टि ६०१ 
यद्वमा पान गर्ने नियस द् शकुनहरूका बर्णन ६०२ 
संजय्धृतराष्ट्र संच्राद् ६०४ 
संग्रामक्रो तयारी ६९१ 
गीतासार पहिछो अध्याय ६१३ 
१ दोस्रो अध्वाय ६९८ 
१. तेस्रो  ६२९१ 
 चौँथो  ६२५ 
१ पाँचौं हा ६३० 
हा छैटौं  ६३२ 
 सार्तौ  ६२६ 
झा आठौं ६३९ 
० नेदौं ० ६्ष्टर 
 द्सौं  ६४३ 








 
बिषय पृष्ठ 
५ एघारौं अध्याय ६५० 
न बाह्को  प५६ 
 तेह्दों १ ६५८ 
१ चौर्धघी  ६६१. 
॥. । मन्त्री  ६६५ 
न सोढौों  ६६६ 
 सत्रौँ  ६६८ 
 अठारौं  ६७४ 
 युधिषिरछे भीष्मादिसित संग्रामको आज्ञा 
माग्नु, ययुत्सु पाण्डव तिर ।मल्नु ६८१ 


पहिलो दिनको युद्धभीष्मद्वारा इबेतवीर बध ६८६ 
दोक्षो द्निका युद्धद्रोणाचाय, ध्ृष्टद्युम्न 


अजु नभीष्मक्रो संघ ६९६ 
तेसो दिनको युद्धभीष्मको पराक्रम र 
कृष्णको क्रोध ७०२ 


चौथो दिनको वुद्धभीष्माजु न युद्ध, अभिसन्यु 


घटोत्कच आदिको पराक्रम ७०७ 
पाँचौं दिनको युद्धकौरवपाण्डबको सकर 
 उयेन व्यूहू निर्माण र घमासान युद्ध ७१३ 
छँटौं दिनको युद्रश््तराष्ट्रको चिन्ता, 
धृष्टयू म्न र द्रोणाचायका पक्चक्रम ७१८ 
तौ दिनको युद्धढुयाँधनढे भीष्मढाई 
छेड हान्युर प्रधान याद्वाहरूको संग्राम ७९३ 


आठ दनको युद्धभामद्वारा दुयोधनका सत्र 
डक संहार, घट।तिचका पराक्रम, इरावान 


बध र भीष्म युधिष्ठिर संबाद्॒ ७३१ 
नवौं दिनका युद्धपाण्डव सेनाका संहार, 
शिंखण्डीसित विवाद्, औष्मठे अर्जुन 
ढाई आफू मर्ने उपाय बताउनू ७४० 
द्खौं दिनक्रो युद्धभीष्मको पराक्रम र पार्थ 
द्वारा उनको पतन ७४७ 
औष्मडाई बाणको तकिया दिएर जढपान 
 गराउनू र श्रीकृष्ण युधिष्ठिर संबाद् ७५३ 
अष्म र कर्णको रहस्यमय संवाद् ७५६ 


७, द्राणपत्र 
कुब्बीर र द्राणको, अगाडि के गर्ने भन्ने मन्त्रणा ७५९ 


द्रोणाचायको पहिडो दिनको युद्ध ७६१ 
द्रोणाचार्यको दोस्रो दिनको युद्ध, अजुन द्वारा 
संसप्तक सेनाका अधिकांशको संहार ७६६ 


तापनाणाणिणिि ितिभतिलिलिलितिलितिभिशििनििभििसलिानलिरीनिमाीमममामललरलमममलल्क 





हि ग  
पय पृ  बिषय प्ष्ट 
जतानीक र सत्यजीत आदिको वघयुधिष्ठिरको थृष्टयुम्नद्वरा आचार्यको वध ८५१ 
कह ५. पर्डायर ७६८  ज्चात्यकी र घृष्टयुम्नको विवाद् ८५४ 
आचायको प्रशंसा, भीमसेनको पराक्रम ७७०  अश्चत्थामाद्वारा नारायणाखको प्रयोग, 
अगदत्त र उनको योजनपादको पराक्रम ७७३ श्रीकृष्णद्वारा सबैको रक्षा ८५५ 
बैष्णवास्न श्रीक्ृष्णमा छीन हुनु र हात्तीसहित पा 
भद्तको वध ७७५ १ कपन 
अइवत्यामाद्वारा नीढको वध, कर्णका तीन कडाइ समा पताबताउन ८. ३ 
भोईको मृत्यु २७८०  कर्णको दोख्लो दिनको युद्धमा त्रिपुरासुषका 
ट्रोणाचार्यको तेश्नो दिनको युद्ध, युधिष्ठिरको आख्यान्न र राजा शल्य सारथि हुन् ८०६ 
चिन्ता र दुर्योधनको उपाङम्भ राजा शल्य र् योद्धा कर्णको विवाद ८८४ 
 अभिमन्युको च्त्साद् ७८  ठुबै पक्षको घोर युद्व र कर्णको पराक्रर ४८८ 
उत्तरा अभिमन्यु संवाद् ७८५  पार्थद्वारा संसप्तक्र सेनाको संद्वार र द्रोगको 
अभिमन्युको चक्रव्यूहमा अबेश र कौरवका . अद्वारबाट बृष्टयुस्तको रक्षा ५ 
चतुरंगिभी सेनाफो संहार ७८८  युघिष्ठिर र ढुर्याधनको युद्ध, भीम र कणड 
अभिमन्युवध ७९५ ॥ ८ हँ १९५ सह्दायता गनू छि. । 
उत्चराको शोक ७९७  कणद्ठारा भगवाज्नको प्रयोगअजु नट आफ्नू 


श्रीकृष्णले द्रौपदी र अजु नको चिच बुझाउनु ८०० 
अर्जुनको प्रतिज्ञा सुनेर जयद्र्ध भयभीत हुनु ८०२ 
व्यासजी र युधिष्ठिरको मत्युविषयक प्रश्नोत्तर ८०४ 
युधिछिरढाई सोह राजादरूको उदाहरण दियु ८०६ 
व्यग्र चिर भएका अजु नडाई श्रीक्ष्णले बुझाउनु 


र पाञ्नुपताख्न दिढाउयु ८१० 
नरनारायणको बार्ताङाप ८१३ 
द्रोणाचार्यको चौथो दिनको वुद्धमा अर्जु नद्वारा 
गजसैन्यको संहार गुरुशिष्यक्रो संग्राम ८१६ 


.सैन्यसंह्ार भएको देखो दुर्योधनले गुरुढाई 
कठोर बचन भन्तू ८१९ 


दुवै पक्षको परस्पर संछुङ युद्ध ८२१ 
पार्थ द्वारा ढुर्योधनको पराजय ८२३ 
द्रोणाचाय र भीसको संग्रामशकको मृत्यु 

कण र सीमको बिवाद ८२६ 
भूरिश्रवाको बध ८२८ 
जञयद्रथन्बध ८२९ 
अर्जुनघर्मराज वार्ताङाप ८२४ 


दुर्योधन र आचार्यको, द्रोण र कर्णको बिवाद ८२७ 
ढुबै पढ्षको रात्रियुद्ध ८ 


अढम्बुष, अठायुध र घटोत्कच वध ८४४ 
७ 
कौरवहरूको रात्रिमा सुतेका शव्रुमाथि धावा, 
द्रुपद् र बिगाटको मृध्यु ८४८ 


८५५ 


निन्दा सुनी दाज्यूडाई माने तयार हुन् 
अ्जुत स्वयं मर्न तयार हुननु र युधिष्ठिरका 
बिपादयुक्त उद्गार? ५९०० 
ढुबै पक्षक्रो दन्दयुद्ध ढुर्योधनका दस भाइका 
बधभीमद्वार दुःशासनको रक्तरान ९५०४ 
अर्जुनसितको घोर युद्धकर्णको मृत्यु ९०८ 
कौरवसेना शिविरमा फर्कनु र शल्यले 
ढुर्याघधनडाई सान्त्वना दिनू 
९, शल्यपतर 
धृतराष्टुको चिन्ताकपाचार्यको सन्धि प्रस्ताव 





५१७ 


टुर्योधनद्वारा अस्वीकार ९२१ 

सेनापति शस्यको पराक्रम ९२६ 

अर्जुन र अश्चत्थामा, शल्य र युधिष्ठिर युद्ध ९२५ 

युधिष्ठिरद्दाशा भाईसहित् शस्यको बध ५३४ 
उभयपक्षको मयादाशून्य युद्ध र दुर्योधनका 

पराक्रम ९३८ 


दुर्योधनको पडायरन, सेनासहित शकुनीको वध ५३८ 
१०, गढाएत्र 

दुर्योधन रहमा छुक्नूर पाण्डबहरूछे भट्टाउनू ९४३ 

गदायुद्धमा भीससेनले दुर्योधनको तिम्रा भाँच्नू ९४६ 

घर्सराजले सान्त्वना दिनू र दुयोधन एवं 


श्रीक्रष्णको वार्तालाप ९५० 


७०ललल्णिणणिणिजजणिणिणिजिणिणििििििििहिहहरीलिलिििहिहिहििहिहििहिहिहि ली 


 घ  








पृष्ठ  विषय पृष्ठ 
गान्धारीको डर मानी पाण्डबहरूले श्रीक्षणलाई  बढबानसित निर्बेलले निस्तार पाउने बिषयमा 
दृस्तिनापुर पठाउनू ९५३ बाघ र स्याङको उपाख्यान १०३२ 
ढुःखी ढुर्योधनले अश्वत्यामाढाई सेनापति निधो र बन्दी भइसकेका भूपाङको कर्तव्य १०३५ 
  बनाउनू ९५७  चाण्डालर् ७७३ १००० १ बि 
न. शरणागतको विषयमा व्याधकपोत आख्यान १० 
११, सौपिकप अज्ञानमा गरिएको पाप कसरी नाझ हुन्छ १०५३ 
त्थामाको क्रूर बिचार जानेर कृतबर्मा र खृतकले पुनर्जीवन पाउने विषयमा आख्यान १०५४ 
कुपाचायंढे देवको प्रबछता बताउनू ९६०  ढोभ, तप, सत्य र पापहरूको वर्णन १०५७ 
मर्न छागेका अखत्थामाठाई शिवजीले खड्गको परम्घरा र पाण्डवद्दरूको वातालाप १०६२  
पाशुपताख दिनू ९६३  सञ्जनर दुर्जनको बिषयमा क्रृतध्न गौतमको 
कालस्वरूप अश्वत्थामाद्वारा समस्त सेनाको  दाहरण १०६५ 
 संहार र ढुर्योधनको अन्त ९६९  विचारपूर्वक कार्य गर्ने र कस्याणको इच्छा 
पाण्डवको शोक र अखत्वामाको मणि खोस्तू ९७० हुने पुरुषका कतैव्यको विषयमा बिविध 
१२, स्रापद उदाहरण १०७० 
शोकछे व्याकुङ भएका अन्धा राजाखाई व्यास खरन्खप बढि र इन्द्रको संवाद १०८० 
र विदुरको शिक्षा २७७  युधिछिरको कृष्णविषयक जिज्ञासा निधारण 
गज्ञा धृतराष्ट्रको पाण्डवप्रति क्रोध र गर्नु १०८५ 
श्रीकृष्णको आश्वासन ९८०  श्रीनारायण र नारव संवाद १०८९ 
दिव्यद्ृष्टि सम्पन्न गान्धारीको श्राप बृत्रासुर र शुक्राचार्य संबाद् १०९१ 
श्रीकृष्णले स्वीकार गर्नु ९८३ श्राद्ध गर्ने प्रथा कसरी आरम्भ भयो १०९८ 
पाण्डबहरूछे सबैको अन्तिम संस्कार गरेर शुकदेवको ज्ञान प्राप्ति ११०० 
जलन्दान दिनू ९८५  श्रीसूर्य महिमा ११०६ 
१३, शान्तिका १४, अचुशाप्न पर 
नागदले कर्णको उत्पत्ति वर्णन गरेर युधिष्रिरको युधिष्ठिरडाई गौतमीको उदाहरण दिएर 
चिन्ता निवारण गर्नू २९९१ भीष्मले सान्ख्चना दिन् १११३ 
युधिछिरले चिन्ता गरेर वन जान खोज्दा सुद्शनको अतिथिसत्कार १११५ 
सबैले बुझाउनू ९९५  इन्द्र र शुक्रको संवाद १११७ 
राजा बर्वरीकको उप।ख्यान १००२  बाँद्द र स्याङको उदाहरण १११८ 
वेद्व्यासको शिक्षा र युधिषठिरको नगर प्रवेश संभोगको विषयमा भङ्गास्वनक्रो भनाई १११९ 
एवं राज्याभिपेक॒ १००६  श्चिवमद्विमा र अष्टाबक्रको उपाख्यान ११२१ 
पाण्डवहरूडाई छिएर श्रीकृष्ण मीप्मकडाँ जानू मतङ्गोपाख्यान ११२२ 
  ० १०१४  नारीहरूको गुणन्दोपको वर्णेन ११२७ 
राजा प्रथुको उपाख्यान  १०१८  राजा नहुष र महर्षि च्यवनको संवान ११३० 
बर्णाश्रम धर्म १०१२  महर्षि च्यवनदवारा राजा कुशिकको परीक्षा ११३२ 
आश्रम धर्म १०२३  दानधर्म महिमा र श्रीकृष्णको स्तुति गरेर 
ग्रृहृुस्थ धम १०२८ भीष्मद्वारा शरीर त्याग्नु ११३६ 





 
विषय ५   
१५, अचमध पर्व 
श्रीकृष्णले युर्धिष्ठिर र पा्थढाई बिद्िध ज्ञानको 
उपदेश दिनू ११४६ 
उत्तङ्क मुनिको आख्यान ११५५ 
पाण्डवहरूको दिमाजयतिर प्रस्थान र गरभस्थ 
परीक्षितको श्रीकृष्णद्वारा रक्ठा ११५८ 
अशखमे ध यज्ञारम्भ ११६० 
च्रिगर्त, सिन्धु तथा ज्योतिषपुरका नुपहरू 
सित युद्च ११६४ 
यन्नवाहनको युद्धमा पार्थको पुनर्जीवन .११६८ 
घनञ्जय द्वारा मगध र गान्घार् आदिका 
गाज्ञाहरूका पराजय ११७४ 
अश्चमेधको समाप्ति ११७६ 
न्याउरीमुसाका आख्यान ११७९ 
१६, आश्रमत्रासपर्न 
चृतराष्ट्र युधिष्ठिर संवाद ११८७ 
चृतराष्ट्रडाई श्राद्धादि गर्ने धन दिनू ११९३ 
श्ृतराष्ट्र र विदुर आद्कोा वन गमन ११९५ 
पाण्डवहरू धृतराए्रठाई भेटन जानु, विदुर 
८ युधिष्ठिममा डीन हुनु ११९८ 
व्यासजीको शिक्षा ११०२ 


पाण्डव र थृतराप्,को युद्धमा मारिएका 
 सबैसित भेट 


ङ् 
विषय पृष्ठ 
धुतराष्ट्र आदि डढेलोमा परे भन्ने सुनेर 
चिन्ता गर्नू १२०७ 
१७, मुसलपर्वे 
यादवबंशको नाश हुने श्राप १२११ 
अन्धक, बृष्णि र यढुवंश्ञको संहार, 


श्रीकृष्ण बढरामको चैकुण्ठ गमन १२१२ 
वसुदेव, देवकी र कृष्णका मुख्यमुख्य रानी 


हुरूको देह् त्याग १२१७ 
पार्थ द्वारकाबाट फर्कन्दा भिस्ठदरूढे चुटनू १२२० 
ढुमखी विजयलाई व्यासजीको शिक्षा १२२२ 


१८, स्वर्गारोहण 
पाण्डबह्रूको मद्दाप्रस्थान, घाटामा चार भाई 
र द्रौपदी गिदा त्यसको कारण युधिष्ठिरले 
बताउनु 
इन्द्रनयुधिछिर संबाद् र धमंमा दृढ रहेर 
सदेह स्वर्ग जानू 
युषिष्िर सदेद्द स्वर्ग जानू र मायासय नरकमा 
आफ्ना बन्घुहरूढाई देखेर त्यही बस्ने 
निश्चय गर्नू 
देवदूतबाट समाचार पाएपछि इन्द्रादि देवता 
भेटन आउनु 
आकाशङ्गामा स्नान गरेर . दिव्य स्वरुपछे 
युधिष्रिछे सबैढाई भेटनू 


१२२५ 


१२०८ 


१२३० 
१२३७ 


१२३७ 

































छा बेदव्पाप्त रचित 


महाभारतआदिप 


मङ्गठावरण 


लागू सूँठ र एकदन्त जनका ४ कल्याण कर्ता प्रभो !। 
लड्ड खूब रुचाउने उदर झन्  जस्को छ ठूलो विमी॥ 
त्यस्ता श्रीगणराजका चरणमा  पछ्नेर विन्ती गरी । 
राम्रो डुद्धि, विवेक, शक्ति दिनुहोस् माग्छ म पार परी ॥१॥ 
वीणा पुस्तक  धारिणी अभयदा ४ है घ्वेतवखातता  । 
तिम्रै पाइ दया कृपा जनहरू  हुन्छन् सुखी सबंदा ॥ 
वाणी रूप सरस्वती हजुरको  गर्छन् सबै स्वागत । 
पाउँ लेख्न भनी सुबुद्धि म पनी ४ ठूलो महाभारत ॥२॥ 
जान्नू त्रह्मस्वरूप श्रेष्ठ सबमा  हुन् कृष्ण नारायण । 
उनका नित्य सखा स्वरूप नरमा ङै हुन् श्रेष्ठ श्री अजुन ॥ 
सुन्दा यी दुइको अपार महिमा  आश्चये मान्छू मत। 
जानेसम्म महात्म्य लेख्छु दुइको क पूरा महाभारत ॥३॥ 
। माह्वास्म्य 
 अष्टाशीति सहख शौनकहरू  पैल्है कुनै कालमा। 
गर्थे पूजन यन्ग्याग हरिको ३ त्यो तैमिषारण्यमा । 
ज्ञानी शिष्य थिए पराशरजिका  उग्रश्रवा नामका! 
डुल्दै तीर्थ सबै सुआश्रम महाँ ४ आई पुगे सूतका ॥१५ 








का महाभारत 
देखी शास्र कथा पुराणहरूका  ज्ञाता तपस्वी कन। 
 ढोगे सञ्चविसञ्च सोधि सबले ४ राखेर उच्चासन ॥ 
काहाँबाट सवारि भो हजुरको  ऐह्रे यहाँ है मुनि ! 
आज्ञा गर्नुहवस प्रसन्न मनले  सारा दयाल् बनी ॥२॥ 
यस्तो प्रश्न मुनी सकेर सबको  उग्रश्रवाले भने । 
डुल्दै तीर्थ ममन्त पञ्चक कुरू ५ चषेत्रादि सारा गुने॥ 
पेल्दै कोखपाण्डवादि विरको  संग्राम जाहाँ भयो। 
 त्याहाँबाट यता हजूरहरूको  दशत्विषे मन् गयो ॥२॥ 
। हुच्छा जे मनमा छ सुन्न सबको  भन्तू भए यौ घरी । 
 जानेको जति भन्दछ म खुशिले  विस्तार सारा गरी॥ 
। यस्ती उत्तर शौनकादि क्रपिले  उग्रश्रवाको सुनी । 
। सल्लाहा सबले गरीकन भने ४ आनन्दले है मुनि ! ॥९।। 
। ब्रह्वज्ञान, विराग, थम, धनको ४ ओ काम मोक्षादिको । 
व्याख्यापूर्ण पुराण मुन्न अहिले ४ इच्छा छ सम्पूर्णको ॥ 
। यस्तो प्रश्नति शौनकादि क्रषिको ४ उग्रश्रवाले सुनी । 
। लागे भन्न पुराण श्रेष्ठ सबमा  सास्है दयालू बनी ॥५ 
। कोही काल म हस्तिनापुर महाँ  पेल्दै गएको थिएँ। 
। सारा भारतको कथा त्यहिँ बसी  सानन्द सुन्दी गए॥ 
त्यो झैं श्रेष्ठ पुराण दैन अरुक्वै ४ कल्याणका खातिर । 
गछ लोक हितार्थ वर्णन यहाँ  सुन्तूहवस् सादर ॥६॥ 
 सोधे फेरि ति शोनकादि क्रपिले  उग्रश्रवाजी फन। 
। पाल्नूभो अघि हस्तिनापुर महाँ ४ के कामले सज्जन  ॥ 
। सुन्नूमो कसरी मने अघि त्यहाँ ४ कस्ले महा  सारत। 


 पाउँ स्ल्य्न् कश छ  ह्ज्जु सट शा छि दया द् 
। पाउँ सुन्त कथा उही हजुरले  सुन्तु भएक? छ त।थ। 
श्करायसगगसकादलपआयनससछवटआमहानमिशधाभमशामशपनपरशमसयातसभिशयमस्समनितमिवससमसआवनपमसालितयसामकशममाधगमममनियजिमिमति भनिन .नयभभितननगासमजसवजमजयगतटी  हकक  





पएमहरनकमालसममममपमन 


पयवमनशापाणनणा 


चक  धानामाणाममलाहरामगमासममयआमरादसामशभासससिकाआकरलकाङडाउयाजीमाभपमसममसगधसत्रहयममआगमनसगयतजा्नव्गणाामासाभसाशस्याअमाधाजानरअभ्पमयाक 

























 हाभारत 





उ गरि यज्ञको दश  दिशा ४ आकाश ढाकी दियो। 
ढाक्दा बादछले त वर्षेण एनी  होला कि झैं देखियो ॥१३ 
कोही चित्रबिचित्र, श्वेत हरिया  काला र नीला अनि। 
राता नाग बुचे, ठटै कति निके ४ छामार साना पनि॥ 
लागे पर्ने उड्टेर आई सहजै  यज्ञाम्िमा ती जब।। 
हाहाकार परेर तक्षक अनी  साउ्है डराए तब ॥१४॥ 
 भागी स्वग पुगेर देखि बलियो  श्री इन्द्रको आसन। 
गोडामा गई बेह्रिईकन बसे होला मनी रक्षण॥ 
वेशम्पायन यज्ञमा गई त्यही ४ भन्पे महा  भारत। 
मैले ताहिँ बसी सुने सब कथा ४ सुन्थे ति जन्मेजय ॥१५॥ 
आयो सोहि कथा प्रसङ्गवशले  आमा रिसाई कन। 
मनेछौ डढि यज्ञमा नुपतिको ४ सम्पूर्ण हे दुर्जन !॥ 
भन्ने श्राप दिइन् र पूर्ण हुन त्यै ४ नागादि घेरै सरे। 
रक्षा तक्षकको र नागहरूको  आस्तीकजीले गरे ॥१६॥ 
कट्रू, बिनता र गरुड वृत्तान्त 
यो वृत्तान्त सुनेर शोनकहरू  आशचयं मानी कन। 
सोधे श्राप दिइन् कसोरि जननी  ले कुन् परी कारण! 
फेरि आस्तिक को थिए र कसरी रक्षा गरे नागको। 
यो विस्तार सहित् बताउनुहवस्  इच्छा भयो सुन्नको ॥१७ 
यस्तो प्रहन सुनी सकेर सबको  उग्रश्रवाली पनि । 
लागे भन्न प्रसंगपूवंक कथा  साउ्है दयाल् बनी 
कद्ठु औ विनता अघी घर बसी  गर्थे कुरा क्वै दिन। 
कद्ुछे विनताजिलाइ त भनिन्  यौटा कुरा छो मन॥१८ 































।॥  ५ 
टु रङ्ग छ लो बताउ तिमिले ४ श्री इन्द्रका अश््वको । 
केही बेरपछी भनिन् ति विनता  ले अश्व सेती छ त्यी ॥ 
कद्रुले पनि अद्क उत्तर दिइन्  सैती भए तापनि । 
कालो पुच्छर देछ्दछ बुझ तिमी  पक्का मनेको भनी ॥१९॥ 
मान्दीनौ यदि यौ कुरा त अहिल्यै  छौ जाउँ हेर्ना कन । 
त्यस्को निम्ति गरी कबोल पहिले ४ मेले भनेको सुन ॥ 
बस्नुपर्दछ चाकरी गरि जनम्  पर्यन्त जिले कहाँ। 
बाजी थाप गरी कबोल अनि गे क हेरौं दुवेले त्यहाँ ॥२०॥ 
फर्के आपुसमा गरी प्रण दुवै ४ सानन्द॒ आफ्ना घर । 
५ कद्रुले घरमा गई सुत सबै  डाकिन् भई तर ॥ 












कालो क ता पारिदेउ हयको  मौका छ्यो हे सुत  
मान्दैनौ यदि यो कुरा जुनिभरी  दासी हुनेछु म त॥२१॥ 





। 


छु न का जार 
आमाको मुनि बात नागहरूमा  धर्मात्म जी जो थिए  
यस्तो धर्मविरुद्ध काम जननी !  गर्दीन भन्दा भए 
यस्तो उत्तर पुत्रको सुनि निकै ४ माता रिसाई गइन्। 
श्री जन्मेजयको डढेर मखमा  दुष्टात्म मछौं भनिन् ॥२२ 
माताको मुनि श्राप धार्मिक जती ४ बोल्दै नबोली वसे।। 
ढुष्टातमा जतिले म गर्दछु भनी  तत्काल कम्मर क्स 
बेज्हीए गइ रौंभरी पुछरमा  उच्चेश्रवाको ज्व! 
पौँचे स्वर्गपुरी दिदी र बहिनी  त्यो हेनेलाई तब ॥२२। 
देखाईकन कद्रुले छल गरी  मेले जिते छौ भनिन् । 
बाजी हार भयो भनेर विनता ४ दासी भएरै बसिन् ॥ 
बेला पूर्ण भयो र श्रीगरुङजी ४ फुल फोरि पेदा भए। 


०१ 


 माताको मुनि कष्ट हो छल भनी ङ कदर कहाँ ती गए ॥२७।॥ 
भन्छन् हे जननी ! बताउनुहवस्  के काम गर्दा महाँ । 
दासीको पदबाट मुक्त सहजै  हुन्छिन् यि माता यहाँ । 
कद्ढुले सुनि बात यो गरुडको  बोलिन् खुशी भेकन । 
ल्याद अमृतको घडा र विनता  फुक्का हुनेछन् सुन ॥२१॥ 

तिन्को बात सुनेर श्री गरुड्जी  जाँदा भए स्वर्गमा । ।. 
देखाएर ठुलो पराक्रम जिते  दोता सबै युद्धमा ॥ 
। शान्ती पार्न भनेर विष्णु रणमा  पौँचे भई तप्र। 
भन्नुमो तिमि माग हे गरुङ्जी !  इच्छा भएको व्र ॥२६।॥ 
पाई दर्शन नाथको कर ढुबै क जोरेर पाङ परे। 
 बोलेबस्न म पाउँ सेवक वनी ४ यी पाउका है हरे  ॥ 
 फेरी युद्ध गरेर जित्न नसकुन् ५ केल्है कसले पनि । 


तिन्को बात सुनेर झद्व प्रमुजी  बोले तथास्तु भनी ॥२ 














































 ७ 


तिनका यतिको... तन म 
अन्तर्धान भए हरी गरुइले  बोके सुधाको घट। 
देखी इन्द्र अघी सरीकन भने  जान्छौ कहाँ लौ पख॥ 
गछौं व्यर्थ अनीति यो किन ठुलो सद्भम॑ त्यागी भन। 
तिन्को बात सुनेर श्रीगरुदजी  भन्छन् बुझाईकन ॥ २८॥ 
यौटा काम परेर अमृत लिई ३ जाँदैछ ऐल्है कहीं। 
मेरो काम सकेपछि हजुरले ४ ल्याए त भैगो यहीं ॥ 
मैले दिन्न अरू क्सैकन कहीं  हे इन्द्र ।! यो अमृत। 
बोले दुन्द्र कुरा सुनी गसुइजी ५ तिम्रो खुशी छ म त॥२९ 
जे इच्छा मनमा छ माग वर त्यै  दिन्यू भनेशे जब। 
 मेरा हुन् अहरा भने गरुड्ले बै यी नाग जाती सब॥॥ 
पाएशी जव इन्द्रबाट वर त्यो बीकी छिटे अमृत। 
कद्दका नगिचै लगी घट घरे कै तिन्ले बिना मद्दत ॥३० 
बोले हे जननी ! भइन् कि अबता  फुक्का यि माता यहाँ । 
चाँडो मुक्ति दिनूहवस् हजुरले  मेरा अगाडी महाँ॥ 
देखी अपृतको घडा नगिचमै  कद्र खुशी भै गइन्। 
ं भन्छिन् बाबु ! नमान दुख विनता  दासत्वदेखी छुटिन्॥२१।  
डाकी नागहरू सबै गरुड्ले  भन्दा भए छो अब। 
आओ स्नान गरेर अमृत यहीँ ४ खाओ बसी लो सब॥ 
केही वेर गरी विचार मनमा ४ राम्रो कुरा ही भनी।  
लागे गर्ने गएर स्नान नदिमा  ती नाग सारा अनि ३२ 
मोका छोपी लिएर अमृत गएकै श्री इन्द्र आईकन । 
। सिथ्या बात हुँदैन सत्य कहिले  भन्छन् सदा संज्जनँ॥ 




























१८ महाभारत 


यौ वृत्तान्त प्रसन्न भैकन सदा  सुन्ने र भन्ने जति। 
मोगी सौछ्य यहाँ गएपछि उहाँ  सप्रन्छ उनको मति ३३ 
। आस्तिकको उत्पति र नागरक्षा 
। त्यो आङ्यान सबै सुनाउनुभयो  श्री सूतजीले जब। 
लागे भूपति सोध्न चित्त नबुझी  आफ्नो इरादा सब।॥ 
व्रह्वन् ! ओस्तिकको कथा अब सबै ४ भन्छु म विस्तारले । । 
ठूच्छा भूपतिको बुझीकन भने क पूरा कथा सूृतले ॥३४॥  
तिम्री छन् बहिनी स्वयं घर जरत्  कारू भनी नामकी ।  
म कै छुन् एक हे वासुकी !॥ . 








आस्तिक दार नाग रा शुल्क. 
गर्नेछन् तिनिले बिवाह तिमिले बैन्ही दिनेछौं जब। 
होलान् आस्तिक नाम पुत्र त्रपिका  ज्ञानी तपस्वी तब ॥३५॥ 
गर्नेछन् जब भूपले मख ठलो  त्याहाँ पुगी आस्तिक । 
बन्नेछन् सब नाग जातिहरूको  यौटा ठलो क्षक औं 













 आदिपर्षे नन 
यो आज्ञा विधिको सुनेर घरमा ४ फर्क आए पनि। 
गर्थे नित्य विचार मिल्छ कसरी  बेह्लीदिने यो भनी ॥३६। 
बोले मृत सबै क्रपीखरहरू  सुन्नोस भई सुस्थिर । 
ज्ञानी एक थिए कुनै त्रद्पि जरत् ४ कारू भनी सुन्दर । 
डुल्दै क्वै वनमा पुगेर तिनिले  देखे कुवा दुस्तर। 
झुण्डेका नर घेर कृप बिचमा ४ खुट्टा गरी मास्तिर ३७ 
पक्रेका पनि घाँसको अति झिनो ४ त्यान्द्रो सबैले थिए। 
मूसाले सब घाँसका त्यहि जरा  बिस्तार काटते थिए॥ 
सोधे झट्ट दया गरेर त्रापिले ४ देखेर त्यौ हुर्गति। 
को हौ पाप गरेर के हुन गयो  कुन् हेतुले यो गति ३८ 
हुन्छौ मुक्त भने म दिन्छु तपकी  क्यै माग आफ्नी बरू । 
यस्ता बात सुनी सकेर क्रपिको  बह ति मान्छेहरू । 
अर्काको तपबाट भाग कहिल्यै  छिन्नौं दिए तापनि । 
हाम्रा एण्य ठलो छ घोर तपको  पेल्हे गरेको मुनि !॥३१ 
यो हो क्षि फृठ पापको मनि तिमी  मन्मा नठाने तर। 
। छ्याति प्राप्त प्रविठ वंश ट्रिजने ३ हौं हामि यायावर । 
॥ छोरो एक थियो ग्रहस्थ नभई ३ त्यागी हुनाले गरी । 
। लग्यौ वंश विनाश गर्न सुतको  पूर्ख्याइँले यो घरी ॥४० 
। मर्ला वृद्ध भएपछी युत जरत क कार पले क्य दन । ं 
। हामी गे गरि कृषमा पनि यही  त्यौ आउला गुण्डिन ॥  
पानी पिण्ड र वेश वृद्धि हुनको कषयुक्तिरबाटो छ्या, 


,घनालाकाटनणडन 


०० 


त्यस्ले झद्व गरे विवाह सहजै  यो कष्ट जले थियो ४  





छ्वीनी ठानि तपाईंलाई मनको  सारा सुनाय कुर 
नेटी दुष्ट कुए्लाई सजिलो  शिक्षा दिनहोस छर. 

























। ० महाभारत 
येती बात सुनी सकेर क्रपिले ४ सन्ताप मानी कन। 
वाणी नम्र तुल्याइ पितृकन यो ४ भन्दा भए सज्जन ॥४२ 
मेरा पितृहरू ! कुबुद्धि र जगत् ४ कारू भनी नामको । 
मै हुँ पुत्र हजूरको दुख दिई  भारी लिएँ पापको ॥ 
गर्छु अट्ग गई विवाह पहिले  सन्तान होला जब। 
हाम्रो वंश बढाइ कष्ट सहजै ४ टार्नेछ त्यस्तै सव  ४३ 
आफ्नै नाम हुने सुपात्र सुमुखी ४ कन्या मिले सुन्दरी । 
आए दिन्छु भनेर क्वै यदि भने ४ गछु बिहा त्यै घरी ॥ 
आफ्ना बंशजलाइ यै तरहको  घेरै दिई सान्खना । 
फर्के गछ विवाह लौ अत्र मनी ४ मन्मा गरी कल्पना ॥४५ 
यो संवाद सुनेर वासुकि गए बैन्ही लिई सुन्दरी। 
योटै नाम रहेछ हामि दुट्को  भन्ने बु्ी राम्ररी ॥ 
डाकी व्राह्मण वेदको विधि जरत्  कारू मुनीले गरी । 
कन्यादान लिए गृहस्थि अब लौ  हुन्छ भनी त्यै घरी ॥०५ 
जरक्वारू पत्ती पति पनि जरकारु दुइका । 

पछी आस्तिक भन्ने सुत असल योटा हुन गया ॥ 

ठुला विद्वान् ज्ञानी सकल गुणले पूर्ण ति थिए। 

दुवै कुलको वृद्धि गरुँ भनी उनीले मन दिए ॥६॥ 
थालेथे जव यज्ञ पितृरिसले ४ जन्मेजयेले ठलो। 
पापी नांग जती डढेर मखमा क सारा भएथे घुलो  
आँट मर्न भनेर तक्षक लुकेकषश्री इन्द्र काहाँ गई । 
टुन्द्रासन्मनिको असाध्य बलियो  खाँबो भरी बेरीई ॥४॥ 
यो संवाद सुनेर आस्तिक पुगे  त्यो यज्ञ हुन्थ्यो जहाँ । 
थाले गर्न गुणाबुवाद नृपको कै जोरेर दा तहाँ ॥ 





लहादुपच र् 
 यज्ञ गरे ठुलो नरपते  यस्ते मसुतले पनि । 
मागे याचक भिथ्चुले जति जहाँ  तिन्ले दिए लो भनी ९ 
शर्याती, मनु इन्द्र आदि सक्ले  यज्ञादि धेरै गरे। 
दुःखी निर्धन भिश्चुको धन दिई क संकष्ट सारा क हरे ॥ 
आएँ माग्न हजूरको मखमहाँ  मैले पनी क्ये कुरा। 
द्च्छा पूर्ण अवश्य हुन्छ मनमा  विश्वास मान्छ पुरा ॥४९ 
विन्ती आस्तिकमो सुनेर नृपले  मन्मा गरे निश्चय । 
जेमाग्छन् यिनिले मदिन्छु खुशिलै  मान्दीन केही मय॥ 
होताले मनको कुरा नुपतिको  तत्काल जानी कन। 
भन्छन् आस्तिकलाई हुन्न अहिले ४ जे माग्दछन् सो दिन॥५२ 
। आई तक्षक यज्ञको हवि वनी  मर्दैन जेल्है तक। 





























वाचा हानु हुँदैन है नरपति !  पखुन् वरू आस्तिक ॥ 
श्री जन्मेजयले भने जसरि त्यो ४ म्नूंछ आई यहाँ। 
 मोही यल गिरौं विलम्ब नगरी  उम्केर जाला कृहाँ ॥५१ 
होताले अनि गूपतिकन भने  त्यो दुष्ट भाग्दै गई । 
सूकेको छ गएर स्वर्गपतिको  आसनूमनी बेरिई ॥ 
३३४ होताक्ो मुनि वात क्रोधित भई  बोल्ने ति जन्मेजय। 
तान्बुपर्छ तुस्न्त मन्त्र बलले  केही नमानी भय ॥५२ 
आज्ञा भूपतिको सुनेर द्विजले ४ आह्वान गर्दा भए। 
लाग्यो हल्कन बेसरी मुरपती  सासनसमेत् तानिए ॥ 
त्यस्तो घोर सुनेर शब्द द्विजले  भन्दा भए भूपति ! । 
आयो तक्षक तानिएर मखमा  त्यो हुन्छ छो आहुति ॥५३ 
। राजन् ! आस्तिकको बुझेर मनको  इच्छा पुच्याई दिनोस् । 
आएका अतिथि भएर अहिले  रितु नफर्काउनोस् 









रर महामारत 
सोपे आस्तिकतर्फ हेरि नुपले  के माग्दछौ लो भन । 
जे माग्छौ तिमिलाइ दिन्छुप्रण यो  मेले गरेको सुन ॥५४॥ 
वाचा बन्धनको कुरा नुपतिको  तिन्ले सुनेथे जब। 
जारी हात ढुवै विनम्र भइ यो क भन्दा भए ती, अब ॥ 
थाम्तूहोस् नुप ! सर्पसत्र अहिल्यै ४ इच्छा छ मेरी यही। 
मान्नुहुन्न भने हुनेछ सहजै  सप विनाको मही ॥५५॥ 
बोले भूपति फेरि आस्तिक ! तिमी  छो माग केही अरू। 
नाना रस मुर्ण भूषण मही  सप्पत्ति दिन्छु बरू॥ 
वोले आस्तिक व्यर्थ हो मकन त्यो  चाहिन्न केही पनि। 
चाँडै बन्द गराउनोस् मख बरू  राजन्दयालू वनी ॥५। 
जिट्ठी आस्तिकको र आफ्नु प्रणको  क्यै वेर चिन्ता गरी । 
डाकी क्रखिक, विप्रलाइ नुपले ४ भन्दा भए त्यै घरी ॥ 
 गन् होस् द्विजहो ! समाप्ति मखको  हारे म वाचा यहाँ। 
 जीवनदान सप अहिले  छन् शेप जो जौ जह।५७ 
आज्ञालै नपको गरे ति द्विजले ४ तत्काल पूर्णाहुति । 
यो संवाद सुनेर तक्षक गए  आनन्द जु अति ॥। 
धेरै सर्प गएर गासुकि कहाँ  सम्चार भन्दा भए! 
जै जै आस्तिकको भनेर तिनिले  आशीष धेरै दिए ॥५८॥ 
यो नागको शुम चरित्र खुशी भएर । 
जो गर्छ पाठ प्रतिदिन् घरि भक्ति धेर ॥ 
भोग्नेछ सौख्य पृथिवी तलमा रहेर । 
मिल्नेछ मुक्ति पछि स्वर्गपुरी गएर ॥५९॥ 









त 





वन निज जि 


ता न नरस ो 
अमृत मन्थन 


भन्छन् सृतजि शौनकादि क्रपिहो ४ फेरि कुने कालमा। 
यौता दानव मन्दराचछ पुगे  श्रीविष्णुका साथमा ॥ 
साराको मतले ति शेप प्रभुले ४ पवेत् उखेली छिए। 
 मध्नृपर्छ समुद्रलाइ मनि त्यो  ल्याएर राख्दा भए ॥६०। 
विष्णु कच्छप रुपले तह बसे  डोरी भए वामुकी 
पक्रे पुच्छर देवले अमुरले  पक्रे मुखमा क्सी॥ 
यता दानवले समान बलले  गर्दा भए मन्थन। । 
 भन मुखबाट शेप प्रभुको  थाल्दोमयो निस्कन ६१॥ 
व्युस्को तेज खैर दानवहरू  तान्ने नसक्ने भए। 
बिप्पूले ति दुवै थरीकन त्यहाँ  क्यै शक्ति आफ्नू दिए। 
पाएथे जत श्रेष्ठ तेज हरिको  झन् गन लाम वल। 
जन्तृ पर्वतका तथा उदधिका ४ सारा भए खल्वल ॥६२॥ 
गर्दा मन्थन सिन्धुवाट पहिले  श्री चन्द्रमा निस्किए । 
लक्ष्मी फेरि सुरा र कोस्तुममणी  पालो संग दखिए ॥ 
निस्केशे अनि पारिजात मुरमी ४ गाई र भन्नन्तरा। 
आफ्नू हातमहाँ भरी अम्रृतको  बोकी घडा त्य घरो ॥५३॥ 

 वेर गरे कचिङ्गल निके  देखेर त्यो अग्रृत। 
पाए हन्द्रजिले असाध्य वलियो  निस्क्यो र ऐरावत ॥ 
निस्केथ्यो अनि कालकूट विप त्यो  श्री शम्भुलाई दिए। 
त्यो राड्दा लगि कण्ठमा पशुपति  श्री नीलकण्ठ भए ८४॥ 
पाएनन् जव श्रीरमा अनि मुधा  क्रोधित भए दानव । 
बोकी अमृत मोहिनी स्वरुपको  आफ वने माधव॥ 















।  महामात 
पंक्तिवद्ग भई दुवै थरि बसे  लौ खाउँ अमृत मनी । 
खाएथे सब देवले अमुरको  के भाग दिन्थिन्तिनी६५ 











ना तकस्क। 






















सस मन्थन 
द्यौताकै वसि पंक्तिमा छल गरी  खायौ सुधा राहुले। 
त्यो संकेत गरे तुरुन्त हरिमा क श्रीचन्द्र औ सूयले ॥ 
घाँटी काटिदिए सुधा उदरमा ४ पुग्ने नपाई क्न। 
सोही वैर लिई अझ्गै पनि दुवै  लाई लखेदते छन ६५ 
वर्मेनी जति लाग्दछन् ग्रहण ती छाया उनै राहुको । 
हो भन्ने छ कतै जनश्रुति पनि  पाइन्छ ये लोक्को ॥ 
पाएनन् जब श्रीरमा अनि सुधा कै ठ्रलो करचिंगलू गरे ! । 
य्रोता दानव अस्त्रशस्त्र लिइ झन्  वढ्ने अगाडी सरे ॥६७ 
त्यो देवासुर नामको हुन गयो क संग्राम ठूहो जब। 
मारीए अमुरादि धेर रणमा  ती दैत्य ओ दानव ॥ 













  

आदिपत्रे १५ 
त्यागी श्री हरिले पनी स्वरूप त्यो ४ आफ्नू मुवन् मोहिनी । 
लागे चक्र चलाइ काट्न रणमा  कालाग्नि जस्ते बनी ॥६८ 
छाड्थे बराबरि हुवे थरि अस्त्र तीक्ष्ण । 
हान्थे गदा प्र पटटिश शक्ति बाण ॥ 
श्रीविष्णुको मिली सहाय ति देवताले । 
पाए जती असुर दानव माने थाले ६९ 
छौ काट मार खललाई छिटे पछार । 
यो तुष्टको शिर त कन्दुक झैं उफार ॥ 
यै शब्दको ध्वनि सबेतिरनै सुनिन्थ्यो । 
पृथ्वीमरी शिर तथा गिँड देखिइन्थ्यो ! ७०१ 
गर्थे दुवै थरि परस्पर मल्लयुद्ध । 
खान्थे मिली लुछीलुछिकन मामु गिद्र  
यो युद्धको अरु कतै उपमा सुनिन्न । 
जत्ती गरे पनि त वर्णन झन् सकिन्न । ७१॥ 
संग्राममा विजय भौ जब देवताको । 
फैँली गयो लहर ख्व प्रसन्नताको ॥ 
यरौताहरू रण जिती घर फिने थाले। 
श्री इन्द्रले लगि सुधा घर राखिहाले। ७२। 
श्री किषणुका चरणमा निहुराई माथ 
जो यो कथा मरस सुन्द्छ भत्तिसाथ । 
यो लोकमा धन र सौड्य प्रशस्त पाई । 


 सस्नेछ स्वर्ग पुरिमा पछि त्यो रमाई ॥७३।॥ 








सु  हाभारत 





महाभारतको उपक्रम र वेदव्यापको जन्म 
बोले सूत सकेर आस्तिक कथा  है शौनकादी मुनी। 
पेल्हेकौी इतिहास नागहरूको  मेले भन त्यो मुनी ॥ 

के मुम्ते मनमा छ लौ भन सबै  भन्छु म जाने जति। 
यो आज्ञा सुनि सूतको खुशि भए  श्री शोनकादि अति ॥७४ 
जोरी हात दुवै प्रसन्न मनले  बोल्दा भए शोनक । 
श्री जन्मेयजछे सुने अधि कथा  जुन् श्री महाभारत ॥ 
हामीलाइ पनी सुनाउनुहवस्  सानन्द सोही कथा 

बेदुने भक्ति र पापताप मनको ४ सम्पूर्ण हन व्यथा ॥७५ 
ीश्रीत्यु योग्य मिलेर बिष्णु पद्मा  देखेर श्रद्ढा पनि। 
।्युह शारत भन्न सूत मुनिले ४ सारा दयालु बनी 

 रक्षा आस्तिकछे गरे सकल ती  नागादिको, यब्ञमा । 

चाँडै यज्ञ समाप्त गर्न नृपछे ४ आज्ञा दिए विप्रमा ॥७६ 
। पारी यन्न समाप्त त्यै बखतमा  जन्मेजयेले भने। 
मुम्छ भारतको कथा कहनुहोस्  ज्ञानी द्याल मुने !॥ 

छोरा श्रीकुस्का र पाण्डुसुतमा ४ वेरख केले भयो ?। 
कस्ता कर्महरू गरेर पछि के  भो सुन्नमा मन् गयो॥७७॥ 
यस्तो प्रदन गरेर मौन हुनुमी  श्री भृपतीजी जव। 
वैशग्पायनलाइ व्यास मुनिले आज्ञा गरे छो अव 
हे बाबू ! तिमी शिष्य ह्वौ, नप पनी छन् योग्य श्रोता यहाँ । 
सारा भारतको कथा भन तिमी  पेह्रे सुनेकी उहाँ ॥७८॥ 

यो आन्ञा गुरुको सुनी मनमहाँ ५ श्रद्धा बढी मेसरी। 
वैशम्पायनछे प्रणाम गुरुजी  लाई गरी राम्ररी ॥  





 




















लाग भारतको मुनाउन कथा  आज्ञा गुरूको भई। 
हे राजन  अव मुन्नुहोस् शुभ कथा श्रीकृष्णमा मन् दिई ॥७९ 
मंक्षेपमा सब कथा क्रपिले सुनाए । 
तृप्ती भएन भनि मूपतिले सुध्याए ॥ 
विस्तारले सब कथा मुनि ! सुन्न पाउं। 
मोका र योग्य गुरु सुन्न कहाँ म पाउँ ॥८०॥ 
त्यो दुयोधन हुष्टको र शकुनी ४ पापातम् ठुःशासन । 
अन्धा ती श्षृतराष्ट्र, कर्ण र अछ  जो जो थिए दुर्जेन॥ 
साराको ति कुकमलाई कसरी ४ पाँचै जनाले सहै ! । 
जूआमा छलिई गएर वनमा ४ कस्ता प्रकारले रहे ॥८॥ 
त ती द्रौपदी जगतमुन्दनिठाई तानी । 
ल्यायो लछारि खलले डर क्ये नमानी । 
हेरेर नै फगत मस्म ति पार्न सक्थिन् ॥ 
कुन् हेतुले गरी सबै तिनिले सहीथिन् ॥८२१  
मारे अर्जनले ठूलो रण गरी ४ सम्बन्धि आफ्ने किन! 
सोधेको हँ हजूरलाई मनमा  आश्ययं लागी कन॥ 
यो सम्पूर्ण कथा मुनाउनुहवस् ४ तिनले भनेथे जब। 
वैशम्पायनले वुझाइकन त्यो ४ फेरी सुनाए सब ॥८३॥ 
उपरिचर भनेका क्वै थिए भूप ज्ञानी! 
निशिदिन तिनि गर्थे धर्म ने योग्य ठानी ॥ 
तपगरिकन ठूलो चेदिको राज्य पाए। 
. मुख दिइ पुखासीलाइ कीर्ति कमाए॥८४॥ 
रानी थिन् गिरिका भनेर वसुकी  लक्ष्मी सरी सुन्दरी। 
मागिनक्वै दिनस्नान् गरेर क्रतुदान तिन्ले अगाडी सरी ॥ 





... महाभारत 

मारी हिंसक जन्तु छानि वनका छो देउ मासू भनी। 
मागेथे निज पितृष्धे वचन त्यो  नाघ्नै नसक्ता तिनी ॥८५॥ 
बोकी शस्र हिँडे तुरुन्त वनमै ४ सम्झै ति रानी कन। 
कामोद्वीपन भै स्खलित हुन गए क ती भूप सोही क्षण ॥ 
यौटा पात टिपेर वीयं त्यसमा  तत्काल थापी लिए । 
रानीलाइ दिनू भनेर वमुले  क्वै बाजलाई दिए ॥८६॥ 
बोकी पात उडेर पक्षि नभमा ४ जाँदै थियो गेगले। 
देख्यो श्री यमुना नदी उपरमा  अर्को कुने बाजलै ॥ 
झम्टयो आइ दुवै लडेर जलमा  त्यो वीयं खस्ती भयो । 
पाई श्राप भएर मत्स्य जलमा  वस्थ्योत्यसैलैनिल्यो। ८७॥ 
मैन्हा पूर्ण भएपछी नजिकमा  माझीहरूले बु । 
हाली जाल समाइ मत्स्य त्यहि नै ४ ल्याए सबैछै गई। 
निस्के बालकबालिका दुई जना  त्यो मत्स्य चिर्दा महाँ। 
माङ्लीछै लगि अद्र हाजिर गरे  तिन्लाइ राजा कहाँ ॥८८॥ 
राखे बालक भृपले पछि तिनी  नै मस्स्यराजा भए । 
क्न्याचाहिं तुरुन्त भूप वमुले  त्यै माग्निलाई दिए॥ 
माछाके सरि देहबाट तिनिको ४ दुर्गन्ध जो आउँथ्यो।  
भन्थे सत्यवती सबै तर त्यसै ४छ मत्स्यगन्धा भयो८९ 
माझीका घरको सबै थरि तिनी ४ काममा अघी सदथिन् । 
डुङ्गामाथि चढाइ मानिसहरू  ती नित्य नै तार्दथिन् ॥ 
पारी जान भनी पराशर मुनी  आए त्यहाँ क्वै दिन । 
देखी रूप अपूवे सत्यपतिको  क्ये बेर हेरीकन ॥० 
बोले हे सुमुखी ! समागम गरौं  हामी दुवेहछे यहाँ। 
ज्ञानी श्रेष्ठ तपी स्वयं हुन गए  ती मट जप त्यहाँ 


त्यहा । 





































।. त लर... जा त छा र 
वोलिन् सत्यवती ढुवै तट भरी  हेरी रहेछन् सब । 
गनू हुन्छ कसोरि भोग अहिले  डुङ्गामहाँ लो अब ॥९१ 
तिन्को वात सुनी सकेर तपको  शक्ती हुनाले गरी। 
तत्कालै कुइरी बनाइ मुनिले  ढाकी दिए राम्ररी ॥ 
देखी छक्क परेर सत्यवतिले  बिन्ती गरिन् है मुने ! 
कन्या छु म पिताजिको अधिनमा  के भन्दछन् यो सुने ॥५२ 
त्यस्तो काम गरेर गर्भ रहला के भन्नु मैले गई। 
लउजा शील त्यजेर बाच्नु कसरी  मर्नेछु दुःखी भई ॥ 
यस्तो वात मुनी पराशर मुनी  बोले खुशी भैकन । 
मेरो पूर्ण गस्यौ मनोरथ भने  कन्यै रहन्छयो सुन ॥५३ 
मागी ल्यौ वरदान दिन्छु सुमुखी ४ इच्छा भएको स। 
मेरो हुन्न व्रृथा अनुग्रह क्व  शंका नमान अत्र ॥ 
यस्तो वात सुनेर सत्यवतिलछे ४ क्यै बेर चिन्ता गरी । 
बोलिन् गन्ध शरीरबाट अहिल्यै  जावीस् सुगन्धी छरी॥९४ 
फैलीयोस् अनि एक योजन भरी  बास्ना मिठो हे मुनि  
यस्तो वात मुनी तथास्तु मुनिले बोले दया बनी 
इच्छापर्ण गरी पराशर मुनी ४ सानन्द॒ फर्की गए। 
छोरा व्यास भएर सत्यवतिका कै तत्काल पदा भए ॥५५॥ 
बोलेहे जननी ! मलाइ कहिले  डाक्नू भए दशैन । 
दिन्छ एति भनी हिँडी पनि गए श्री कृष्णद्वेपायन ॥ 
चारै वेद गरे विभाग र भए  प्रछ्यात् यिनै ब्यासले। 
यो संवाद सुने त आशिष ठलो  दिन्छन् सदा पितृले॥६ 



















डी 





ता आदिपवरे २१ 
येती कथा सुनि सकीकन भूपतिले। 
सीधे नुहेर मुनिलाइ पुनः क्रमेले ॥ 
यी देवता असुर दानव यक्ष सारा। 
पक्षी, मनुष्य, पशु, सिंह र चन्द्रतारा ॥ १०३ ॥ 
ं जन्मे कसो गरि कहाँ लिइ अंश कसले। 

पाउँ यथार्थ गरि वर्णन सुन्न त्यस्को ॥ 

यस्तो सुनीकन कुरा नृपले भनेको । 

थाले बताउन सबै उहिले सुनेको ॥१०४॥ 

कसको अंशले को जन्मे भन्ने वंशफथा 

बाबूको तरण तिन श्रीपरशुराम् ४ जीलछै रिसाई कन। 
३ क्रत्रिय वीर यी पृथिविका ४ सम्पूणे खोजीकन ॥ 
वग नाश भयो भनेर विधवा  क्षत्राणि जो  जो थिए। 
तिनले व्राह्मणबाट पुत्र खुशिले ४ पैदा गराई लिए ॥१०५॥ 
सोही क्षत्रिय वीरछे पथिविमा ४ उपात धेरै गरे 
निर्धा बिप्र प्रजा दुखी स्वजनको ४ शेखी र शक्ति हरे 
पृथ्वीलाइ भएर भार खलको ङ व्रह्माकहाँ ती गइन्। 
पाएँ कष्ट ठूलो भनी चरणमा ४ साष्टांग विन्ती गरिन्१०६ 
तिनको बात सुनी सकेर विधिले ४ आज्ञा भयो लो सुन। 
गर्दैछ म उपाय जाउ अहिले धन्दा नमानी कन ॥ 
भूमीलाइ बिदा परेपछि भनेक हे देवता हो! अब। 
पृथ्वीमा गइ जन्म, भार जति हुन पर्नेछ हन् सब ॥१०७॥ 
येती बात भनेर इन्द्र शिवजी ४ छाई लिई साथमा । 
पुग्नू भो सव कष्ट भन्दछ भनी  श्रीविष्णुका पासमा  


ति या 
















। १ किनकाराकीकी.. उल सत 
पाई दर्शन बैसरी स्तुति गरी विन्ती गरे हे प्रम । 
चाँडे ने अवतार धारण स्वयं  गनूहवस् है विभी  ०८ 
तिनूको बिन्ति सुनी तथास्तुहरिले आज्ञा भयो सादर। 
फकृथे विधि इन्द्र शम्मु खुशि भै ४ तत्काल आफ्ना घर । 
केही काल बितेपछि पृथिविमा ४५ आए जती जन्मन । 
संक्षेप गरि भन्दछु नुप सबै  आँटे पनि सक्तिन ॥१००, 

राजन् ! थियो दनुज जो अघि विप्रचित्त । 

जन्म्यो जरासुत भईकत शौययुक्त ॥ 

राजा हिरण्यकशिपु भनि श्रेष्ठ वीर। 

जन्म्यो प्रसिद्ध शिशुपाल भएर धीर् ॥११०॥ 

प्रहादको अनुज श्रेष्ठ मरेर आई । 

संहाद शल्य हुनगो नर जन्म पाई ॥ 

जुन् वीर हो अहर बाह्रिक मो प्रसिद्ध । 

श्री काशिराज हुनगो मरि दीघंजीव ॥१११ 

त्यो कालनेमि विर केशि भएर आयो ! 

श्री कान्तिमनि मरि देवक रूप पायो ॥ 

जन्मे सवै अमुर दानव वीर घेर। 

सारा सकिन्न गरि वर्णन भूप ! हेर ॥११२॥ 
जन्मे अंश लिई बृहस्पतिजिको छ छोरा भरद्वजका  
द्रौणाचार्य भए गुरू सकछका कै ज्ञाता ति शाख्राख्रका ॥ 
काम, क्रोध र रुद्र औ यम यिनी ४ नै चारका अंशले। 
छोरा द्रोणजिका भए विर अव  त्यामा भनी नामछे॥११ 
पाई श्राप वसिष्ठको वसुहरू ४ आठै जना जन्मिए। 
गङ्खा शान्तनुका सुपुत्र भवमा  प्रख्यात सारा भए 


































निक 
आदिपर्वे २३ 


नवदट भीष्म यिए ति आठ वसुकाङ उन्के क्रपाले सघ । 
ठान्ये निर्भय आफूलाइ प्रतिदिन्  साना ठुला कोर ॥३१४ 





छु गंगाजीछे राजा शान्तनुलाई भीष्म  देवत्रत  जिम्मा लगाएको 
जन्मे अंश लिएर स्द्रगणको क व्रह्षि ज्ञानी क्रृप। 
देखी तेज प्रशस्त शक्ति सबले संमान गर्थे खुप॥ 
राजा हंस अरिष्टरको मुत थियो  गन्ध  वंशी जुन। 
आयो श्री ध्रृतराष्ट्र भूपति यहाँ  अन्धो भई जन्मन॥११५ 
तिन्कै पाण्डुव वंशका अधिपती ५ श्री पाण्डु भाई थिए। 
पाई धर्म र सूर्य अंश भबमा  ज्ञानी विहुर् जन्मिए ॥ 
श्री दुर्योधन अंश हुन् असुरका ४ भाई समेतै सब। 
गर्थे खूब अनीति दुष्ट मतिले  केही नमानी भय ॥११६ 
हुन् धर्माश स्वयं युधिष्ठिर अनी  इन्द्राश श्री अर्जुन । 
माठ्रीका सुत दूइ अश्विनिकुमार  का अंश हुन् सज्जन ॥ 


 





।  अदापा न्नु्नुम 
वायूका शुम अंश भीम बलिया  यी पाँच भाई थिए। 
छोरा हुन् अभिमन्यु अज्जनजिकासंग्राममा मारिए ॥११७॥ 
जन्मेका अति धीर वीर बलिया  श्री कर्ण सूयाँशले। 
जन्मे अंश लिएर सिद्धि ध्रृतिको  कुन्ती तथा माद्रिले॥ 
दाजू माइ भएर कृष्ण बलजी ४ रक्षार्थ पेदा भए। 
लक्ष्मीको बुन्चि अंश रुक्मिणि सती  श्रीकृष्णलाई दिए ॥११८ 
रानी सौह हजार एक सय जो ४ श्रीक्ृष्णजीका थिए। 
स्वर्गेका सब अप्सरागण मिली  त्यो रूपमा जन्मिए ॥ 
मैले जन्म कथा भने जति यहाँ  संक्षेप हो भृपति!। 
जस्ले मुन्दछ नित्य यो मन दिई श्ष्सप्रन्छ त्यस्को मति॥११९ 
शकुन्तलोपख्यान 
सोधे मृपतिले मुने ! अब कथा ४ सुन्छु म दुष्यन्तको । 
गर्नोस् वर्णन शौयंको र बलको उन्को ठलो कीर्तिको ॥ 
वैशम्पायनले भने नरपते !  पेल्हे कुनै कालमा । 
राजा खेल्न गए शिकार वनमा  सेना लिई साथमा ॥१२० 
मारी जन्तु अनेक आश्रममहाँ  डुल्दै पुगे भूपति। 
देखी त्यो स्थलको छटा मनमने  आनन्द माने अति 
योटी सुन्दर रूपकी गुणवती  कन्या त्यहाँ देखिइन् । 
तिन्छे आदर प्रेमपूर्वक निके  दुष्यन्तजीको गरिन्॥१२१ 
देखी सुन्दर रूप ती सुमुखिको  राजा भए मोहित। 
सोधे ह्वी तिमि पुत्रि कस्कि मनमाढ क्षत्राणि ठान्छम त 
सोधेथे ति कुमारिलाइ यसरी ४ दुष्यन्तजीलछै जब। 
आफ्नू पूर्वकथा प्रसन्न मनले  ती भन्न लागिन् सब ॥१२२ 























।॥। 
विश्वामित्र मुनी समयमा  वस्थै तपस्या गरी । 
तिन्को त्यो तप देखि इन्द्र उरछे ४ सार्है भए थहरी॥ 
ठाने यो पद जान्छ निःवय मनी  ततक्ाङ डाकी कन। 
वोले वायु र मेनका हुइ छिटे  जाओ त्यहाँ ये क्षण॥१२३ 
देज्ञानीको तप भङ्ग पारि पहजे ४ फर्क आओ यहाँ। 
आज्ञाले मुरराजको पुगि गए बस्थे मुनीजी जहाँ ॥ 
विश्वामित्रजिको पुगी नगिचमा ५ मीठो निकाली स्वर । 
थालिन् गाउन नाच्न ती सुमुखिले? हाबा चल्यो सुन्दर॥१२५४ 
तिल्को वस्र खुली पुग्यौ पवनछे ४ गर्दा मुनीथ्य ज्व्। 
सोही सारि छिने निट्रैँ गरि पुगिन् ४ तिन्का नगीचे त ॥ 
देखेशे जव नग्न रूप मुनिले  ती अप्सराकी त्यहाँ। 
छाडी त्यो तप मेनकासँग रमे ४ मोहित् भइ मन्महाँ ॥१२५ 
। केही कालपछी म जन्मन गएँ ४ ती मेनकाको पनि 
आज्ञा पूण भयो र स्वगपुरिमा  सानन्द फर्किन् तिनी ॥ 
त्यागे जंगहमै मलाइ दुइले  देखेर श्री कण्वले। 
ल्याई राछ्नमयो यही कुटिमहाँ ४ छोरी भनी स्नेहले ॥१२६ 
॥। मेरो नाम शकुन्तला भनि पिता  श्रीकावहै डाक्तछन्। 
तिन्को स्नेह अपार पाइ मनमा क आलन्द् मान्छु म झन् ॥ 
यस्तो पूर्व क्था मुनी मनमनै  अत्यन्त खुशी भइ। 
लागे मन्न पिएर रूपरस ती  राजा नगीच गई ॥१२७ 
हे मुन्द्री ! सुन वृथा वनमा वसेर । 
योगिनी सरि यि कृष्ट्ट सबै सहेर ॥ 
पर्दैन वस्न गर छौं ससँगे विवाह। 
होलान् प्रसन्न मुनिले पछि पाइ थाह ॥१२८॥ 

























॥ 





.. बात सुनी सकेर नृपको  गम्भीर वाणी गरी। 
लागिन् भन्न शकुन्तला पयत हाँसेर सोही घरी॥ 
राजन् ! माग्नुहवस् पितासँग स्वयं  पाङ यि कन्या भनी । 
जे भन्नन् उनिले प्रसन्न मनले मान्नेछु मेले पनि ॥१२९ 
बोले भूपति यो कुरा मुनिस॒की ४ गन्धवेको रीतिले।। 
गर्थे क्षत्रियका कुमारिहरूले  रोजी बिहा प्रेमले ॥ 
सीही धर्म र नीतिपवंक बिहा हामी हुवैछे गरौं। 
ड्च्छा पूर्ण गराइ प्रेम रसले  सितो घडा छो भरौं॥१३० 
बोलिन् झट्ट शकुन्तला नरपते ! यौटा कुरा भन्दछ्। 
मेरे पुत्र त राज्य पाउँछ भने  स्वीकार यो गर्दछ 
बोले भूपति क्यै विचार नगरी  जे भन्दछयो सुन्दरि ! । 
गर्नेछ म त्यसै नमान मनमा  शंका कुने यो घरी॥१३१ 
चाँडै सैन्य पठाउनेछु म दिई  सारी र आमूषण। 
पाल्कीमा बसि आउनू नगरमा  सानन्द्॒ सीही क्षण॥ 
राजाको मुनि बात मोहित पनी  देखेर आफू प्रति। 
बोलिन् फेरि शकुन्तला यदि भए यै धमेको सम्मति ॥१३२ 
यस्मा पाप मलाइ छैन त भने स्वीकार गर्छु अब। 
तिनको बात सुनी बिहा गरिलिए ४ गन्धर्वले झैँ तब ॥ 
हल बेर बसेर आश्रम महाँ  वार्ता गरी सुन्दर। 
धान गरेर त्यै बखतमा ४ ढुष्यन्त फर्के घर ॥१३३ 
केही काल बितेपछी कुटिमहाँ  श्री. कण्व आए जब। 
छोरीको गति चाल स्पष्ट तिनले  देखे नजानी सव ॥ 
जानेथे पहिल्यै प्रभाव तपको  ठूलो हुनाले गरी। 
, सोधे तेपनि है शुभे ! भन सबै  केके भयो राम्ररी ॥१३४ 











































.  आदिपत्रे २७ 
मान्दै लाज भनिन् भए जति कुरा साँचो तिनीले जव। 
आशीर्वाद दिएति कण्व मुनिले  आनन्द मानी तव ॥ 
छोरो एक शकुन्तला कन भयो क्ष्वेला पुगी सुन्दर । 
त्यस्को उत्सव कण्वले गरिदिए  आफैं भइ तत्पर ॥१३५ 
र खेल्ये बालक ती बढेर वनका क जन्तु अनेकौं धरी ॥ 
हेथे छक्क पर शौर्य शिशुको  श्री कण्वजी राम्ररी ॥ 
आएनन् लिन पाँच वर्ष बितिगो ४ राजा र मान्छे पनि । 
लागिन् गर्न अनेक तर्क मनमा क सन्ताप मानी तिमी॥१३६ 
तिनको भाव सव वु्ीकन भने  श्री कण्बले क्वै दिन् । 
हे पुत्री ! कित व्यर्थमा थरिथरि क शंका गरेकी भन ॥ 
जस्तो कर्म गरे अघी म नहुँदा ४ ती भूपतीले यहाँ। 
आएनन् लिन लाज मानि तिमि नै कै जाड पती छन् जह॥१२७ 
शिश्वा नीति र धर्मको थरिथरी  श्री कण्वजीले दिए! 
ज्ञानी विप्र पुरयाउनाकन पनी क तत्काल डाक्ता सए॥ 
ढोमी कण्वजिलाइ पुत्र लिइ ती ४ रोएर जाँदी झएत। 
राजाका पुगि सागुमा सुतसमेत  न्युरेर ढोगी दिइन् ॥१२८ 
सारा ज्ञान थियो तथापि जनको क विश्वासका खातिर । 
लागे भन्न रिसाउँदै नरपती  ठुलो निकाली स्वर ॥ 
को हौ यो दरबारमा किन यसै आयो नसोधीकन । 
ठ्च्छा के छ र काम केहि छ भनेश पूराम गछु भन ॥१२९ 
स्वामी ! क्ण्वजिको सुआश्रममहाँ ४ आज्ञा भएकी जति। 
पूरा गर्नुहबस् खडा छ सुत यो ४ हो नाथके सम्पति ॥ 
रानीको सुनि बात त्यो रिस गरी  बोल्दा भए वि । 
मिथ्या बात तपस्बिनी भइ वृथा के बोल्दछ यो दुमति॥१२० 











. 











. सहाभारत 

ज्ञेज्े बात भन्यी मलाइ अहिले  सम्झ्नननै योटा अह्लि  सम्झननै यौटा पनि ॥ 
आएकी कित ठान्दछु निः्वचुयतिमी लज्जित गराउ भनी ॥ 
रानी ट्रँ म हज्रको भनि यहाँ  विश्वास को ग्छर 
फर्की जाउ कि वा यहीँ बसिरट् ४ इच्छा छ जे त्यै गर॥१९१ 
राजाले गरि क्रोध मनपरि भनी छ हेलौँ गरेको मुनी । 
आयो क्रोध निकै तथापि बलले ४ रोकेर बोलिन् तिनी ॥ 
स्वामी उत्तम वंशका हजुरले  यो निम्न मान्छे सरि । 
सत्यासत्य विचार केहि नगरी  वील्नू भयो यो घरि॥१४२ 
फर्कन्छु म त लो, भयो हजुरले यो पुत्र राख्नूहवस् । 
 स्याहारीकन पुत्ररतन कुलको  उद्धार गनु हवस् ॥ 
। त्यग्देनन् कहिले वरृथा नरपते ४ पनी कुनै सज्जन । 
ज्ञानी श्रेष्ठ विचारवान न्पले  यस्तो भनेको किन ॥१४३ 
बोले भ्रृपति स्रीहरू अधिक नै  मिथ्या कुरा बील्दछन् । 
स्वामी मारि तिनै सती हुन स्वयं ४ तय्यार भै बस्तछन् ॥ 
तिम्रो यो सुतलाइ चिन्दिनँ शुमे मेले त्यसै कारण। 
गर्देछयौ कुलटासरी किन कुरा ४ जाउ तिमि ये क्षण ॥१०५ 
बोलिन् फेरि शकुन्तला नरपतै ! मिथ्या कुरा बोल्दिनँ । 
फेरि गर्नुहघस विचार मनमा पेल्ही कुरा सम्झन ॥ 
नीति शाख्र र धमंसम्मत कुरा क क्यै बेर राम्रो भनिन् । 
मानेनन् जब भूपले, म कुटिमा जान्छु भनीती हिंडिन् १९ 
त्यै वेला सबले मुने हुन गयो  आकाशवाणी त्यहाँ 
बोल्छिन् सत्य शकुन्तला भनि बुझेर है भूपते ! मन् महाँ ॥ 
तिम्रो हो सुत त्यो प्रसन्न मनले राखेर रक्षा गर। 
रानीलाई पनी फिराउन स्वयं  जाड भई तत्पर ॥१५६ 


































आाँदेपरे २९ 
येती बात भनेर देव गणले क झन् पुष्प वर्षा र दैव गणले झन् पुष्प वर्षा गरे। 
रानीलाइ फिराउनाकन स्वयं क राजा अगाडी सरे ॥ 
बोले ज्ञान थियो सबै तर गुम!  यी लोकका खातिर । 
मैले हुष्ट कुरा गरें जति सबै  बिसेर माफी गर ॥९६॥ 

टे बोलिन झट् शकुन्तला जति भने  मैलै नराम्रा कुरा। 
। मेरो त्यो स्थितिलाई सम्झि प्रबुछे ४ माफी दिनूहोस् पुरा ॥ 
यस्तो बात गरी बसै गइ सब ४ सानन्द दर्बारमा । 
ं तिनके नाम भयो पछी भरत, यो ४ विख्यात संसारमा ॥४७ 
तिनलाई युवराजको पद दिईकसौ वर्ष राजा रहै। 
भोगी सोष्य यहाँ मरेपछि पनी  दुष्यन्त स्वगे गए ॥ 
८ ऐल्हे र ति ८ 
त्हे सम्म छ नामले भरतको  विछ्यात यो भारत । 
पाली बन्धु प्रजा गरे मख ठुलो  शास्रादिले सम्मत ॥४८ 
राजा नहुष र ययातिको कथा  
हे राजन् ! भगवानको मन महाँ ४ इच्छा भयो सृष्टिको । 
मुत्नुभो जब शेषमाथि जलमा ङ ध्यानस्थ भे त्रह्मको ॥ 
गर्दा चिन्तन पदामाथि विधिको ३ उत्पत्ति मेगी जब। 
जि ब्रह्माबाट मरीचि नामक धुनी ४ पैदा भएथे तब ॥४० 
छोरा कश्यप श्री मरीचि मुनिका  तिन्का विवश्वान हुन् 
हे राजन् ! सुन श्राद्धदेव मनुनाम्  श्री सूयंका पुत्र हुन् ॥ 
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शुद्र मनुका सन्तान संसारमा ।  
ऐल्हेसम्म पनी त हामि सब छौं  बिछ्यात यो लोकमा ॥५० 
फेरी ती मनुका अरू दस थिए  आठौं इला मान्दछन् 
इन्के नाम पुरुष भएपछि भयो  सुद्युम्त यो भन्दछन् ॥ 









तिव्के पुत्र पुरुरवा ति बुधको  संयोगले भं गए। 
ठूलो कीति फिजाई भूपति तिनी  साउ्है प्रतापी भए ॥९१ 
ताकी उवशि अआप्सरासित रमै  क्यै काल राजा जब । 
तिन्का ज्येष्ठ सुपुत्र आयु भनिनान्४ पेदा भएथे त 
आगूका सुत श्रेष्ठ श्री नहुप हुन् ४ राजा प्रतापी अति। 
दले इन्द्र भएर स्वगपुरिको  भोगे ढुलो सम्पति ॥५२॥ 
छोरा श्रेष्ठ ययाति हुन् नहृषका  निक्कै प्रतापी थिए। 
राम्रा कम गरी प्रजा सुजनमा  ख्याती कमाई लिए ॥ 
राजा खेल्न भनी शिकार वनमा  जाँदा भए क्वै दिन। 
तिर्खा भोक बढेर ती घर महाँ  लागे जसै फर्कन ॥५३ 
शुक्राचा्यजिकी सुताकन त्यही ४ देखे कुनै कूपमा । 
आफ्नू हाल गरेर वर्णन सबै ४ बिन्ती गरिन् भूपमा ॥ 
नाङ्गी ती सुकुमारिलाई नृपले  पक्रेर बाह्र महाँ। 
कूबाबाट शिकेर चादर दिए ४ रक्षार्थ लज्जा त्यहाँ ॥५४ 
फकेथे दरबारमा नरपती  कन्या घरैमा गइन्! 
जेजे कर्म मयो पिताशित सवै  रोएर बिन्ती गरिन् ॥ 
बाबा, खेलिसकी सरोवर गयौं  हामी नुहाँ भनी! ं 
गर्दा स्नान त्यही पुगेर शिवजी ४ अत्यन्त लज्जित वनी॥५५ 
आफाफ्ना छि वस्न लाउन भयौं हामी जसं तपर । 
श्रमिष्ठा पहिरेर सामु उभिई  मेरा लुगा सुन्दर ॥ 
भन्दा दानवकी भएर ढुहिता ४ यस्ती गरेकी किन  
परा वस्न भए अशुद्ध कसरी  छाडेँ तिमी ने भन् ॥५६ 
। मको बात सुनेर गर्जन गरी  बोली रिसाई कल , 


। डु भिधुककी भएर यसरी ४ बालनम वयान. यसरी  बोल्लेस वथामा किन्  ।। 
. .. 


 





। । ३१ 
निन्दा चै रिति गरेर तिनको  खोसेर सारी पनि । 
पक्री हात घचेडि कृप विचमा कै भाग्दी भई दुष्टिनी ॥५॥ 
देखेथे जव श्री ययाति नुपले मेरो त्यहाँ ढुगति । 
लञ्जा, प्राण बचाइ वस्न पनि दी  फिर्दा भए भूपति॥ 
छोरीको सुनि बात क्रोधित भए  श्री शुक्र आगोसरि । 
पाँचे श्री वृषप्ते दानव कहाँ ४ छोरी लिई त्ये घरी॥५८।॥। 
हप्कीदप्कि गरेर राज्य त्यजि यो  जान्छु भनेथे जब। 
बोले दानवराज झट्ट गुरुको  पाङ समाई तव॥ 
त्याग्नुभो गुरुले भने त सहजै ४ मर्छन् सबै दानव। 
छोरीको अपराधलाई खुशिले  माफी दिनुहोस् अब ॥५९ 
मेरो राज्य र संपतीहरू गुरो !  गर्छु सबै अपेण। 
बोले शान्त भएर शुक्र मनमा  क्यै बेर सोची कन॥ 
छोरीछे जति भन्दछ त्यति सबे ४ मान्छौ भने बस्तछु। 
आङ्ञा मान्दिनँ भन्दछौ यदि भने  त्यागी सबै हिँड्दछु॥६०॥ 
राजा श्री वृषपवेछे सब कुरा  मान्छु भनेथै जब। 
सोह्टेथे अनि पुत्रिलाइ तिनले  के माग्दछयो लो अब॥ 
शर्मिष्ठा गरि चाकरी बसि भने  हज्जार दासी लिई । 
मेरो हुन्छ बिहा जहाँ उहिँ गए  मान्छु म खुशी भई ॥६१ 
छोरीलाइ ति दानवाधिपतिले ४ सोधे गरौं के अब! 
वाबूको मनको व्यथा बुक्षि भनिन्  स्वीकार गछु सब॥ 
पाइथिन् कचबाट श्राप अघि जो ती देवयानीजिले । 
ठानिन् हुन्न विवाह विप्रसित ता  मेरी कुनै यलले ॥६२॥ 
बालाई भनी ययाति नुपती  लाई वरिथिन् जब। 
कन्यादान ति शुक्रले गरिदिए ४ आनन्द मानी तब ॥ 






























त विदा गरे म्य्न् 
शमिष्ठा भइ दाइजो सँग गइन्  हज्जार दासी लिई ॥६ 









दन छु देवयानी शर्मिष्ठाङाई दासी वनाएरसुखीभएकी 

शुक्राचायजिले ययाति नपती  लाई भने सादर। 
शर्मिष्ठासित भोगराग नगरे ४ कल्याणका खातिर ॥ 
भिन्नाभिन्न थिए दुवै महलमा ४ ती राखिएका दुई । 
भोगे वर्ष अनेक भोग नुपले  अत्यन्त खुशी भई ॥६४ 
ठ्लोरा तवेस औ यदु हुन गए ती देवयानी कन। 
शमिष्ठा पनि देखि त्यो मनमने ४ लागिन् निके आत्तिन ॥ 
 मौका पाइ भनिन् मलाइ क्रतुदान् ४ गर्नू हवस् भृपति ! 
राजालाई त शुक्रकै डर थियो  मन्मा गडेको अति॥६५ 
पाई साम्रु अनिन्द रूपवती ती  बिसे प्रतिज्ञा पनि । 
इच्छा सुन्दरिको पुरयाउनतिरै  सानन्द लाग तिनी ॥ 
पपाणममिम्णाण 


.. .....नननतमानानमामिमिजििजिजजिजिजिजिजिजजजिलििििििलििलिलििलिलिलिललिििलितिारउरणिलतममामगममतममातमममापमगनामगगागगाणिणिजिजिलििणिणिलिलिलिणिणलिलिणिलिलिहिहिहिलिलाट 
ताम्युदटट्रर्षट्टरकु 
१९ ०। र   
७ एकिन ? ई खक, 
जक क  कलम्न 
जक ख्््ट   
७ ७? रु  है. 
 प्रे १ छ   
१ ७४ कुकर 
टु स्क किक, पाक 
टि द्र वकिम्टि दु 
१९० हिन. ९ 
रे ॥ 



























॥। आदिपे देश् 
शरमिष्ठातिरका पनी मुत भए ढ द्रृद्य,, अनु, औं पुरु 
त्यस्को मेद खुल्यो कुनै दिन गई  देखेर छोराहरू ॥६६। 
बाबूलाइ गएर वैसरि रुँदै  वार्ता बुझाइत् जब॥ 
शुक्राचायं भए तुरुन्त रिसले आगो सरीका तब। 
।, ठलो श्राप दिए विचार नगरी  ज्वाइँ बुढा हुन् भनी । 
ं राजाले मुनि त्यो कुरा गइ घरै  विन्ती चढाए अनि॥६७ 
ऐल्हे बृद्ध भएर बाँच्नु कसरी ४ हे शुक्रजी ! भन्नुहोस् । 
कामेच्छा अभ पूर्ण छैन मनको  माफी मलाई दिनोस् ॥ 
ज्वाईँको सुनि बात त्यो मनमहाँ ४५ आई दया यो भने। 
मेरो श्राप बृथा हुँदैन कहिले ४ भन्ने मनेमा गुने ॥६८॥ 
। मान्छन् पुत्रहरू कुने यदि भने ५ आफ्नू बुल्लाई दिइ । 
सक्छो यौवन साट्न हे नरपते ! क अत्यन्त खुशी भई॥ 
छोरा पाँच थिए सबैसित भने  ती ग्रूपले यो कुरा । 
मानेनन् अरुले कनिष्ठ पुरुजी  बोले म गछु पुरा ॥६९ 
छोरालाई बुढ्याइँ दीकन लिए कती भूपले यौवन। 
। भोगे भोग हजार वर्ष मनमा ४ सन्तीष मानी कन॥ 
 आए फर्कि इणा भई विषयमा  राजा ययाती घर। 
मुम्पी राज्य र साटि यौवन गए क रानी लिई वन्तिर॥७०॥ 
मीगे भोग प्रशस्त स्वगपुरिको  ठलो तपस्या गरी। 
पुण्य क्षीण भई यही पथिविमा  आए ययाती झरी ॥ 
नाती अष्टक आदिले गरि दया  सकमे आफ्नू दिए। 
पाई त्यो शुभ कम स्व्गपुरिमा  फेरी ययाती गए ॥७१॥ 
हे राजन् ! यढुबाट यादवहरू  यो लोकमा फेलिए। 
कान्छा श्री पुरुबाट पोख ठला  विख्यात राजा सए ॥ 







































। आद्विप्व रेप 
मान्छेको जुनि पाइ क्यै दिनपछी  यै स्वगंमा आउला । 
जुन् गङ्गातिर मन् दियौ पछि उने  छाई पनी पाउला ॥ 
गर्नेछ्नी जव क्रोध है नरपते !  मागीरथीको प्रति। 
मेरो श्राप छुटेर त्यै बखतमा  सप्रन्छ तिम्रो मति ॥७८ 
। गङ्गाले पनि भूपको रुचि बुझ्जी ४ उन्क गरी चिन्तन । 
लागेका तल खस्न अश्वसुको ४ देखिन् दुखी जीवन ॥ 
सोधिन् ती बसुलाइ पाप गरि के यस्तो भयो हुगति । 
गङ्काको मुनि प्रश्न श्रेष्ठ बसुले  बिन्ती गरे हे सति ॥७९॥ 
गाई नन्दिनी श्री वशिष्ठ मुनिकी ४ हामी हरूले हरयौं। 
मान्छे हो भनि श्राप पाई मुनिको यो दुर्गतीमा पस्यौं ॥ 

४  आफ्ना पुत्र वनाई जन्म दिनुहोस् गङ्ग । हजुलै अव 
चाँडे मुक्त हुने उपाय पनि क्ये  पर्नेछ गनू तब ॥८२॥ 
तिनको बिन्ति मुनी तथास्तु वसुहो ! त्यस्तै गरौंला भनी । 
गंगा फिर मयो, गए वसुहरू ४ अत्यन्त खशी वनी ॥ 

 योटा भूप प्रतीप यै पृ॒थिविमा ४ बस्थे तपस्या ग्री । 
तिघामा गइ दाहिनेतिर बसिन्  गंगा बनी सुन्दरी ५१ 
 सोधे झट्ट प्रतीपले तिमि शुमे! को हो मलाई भन! 
बोलिन् गर्छु हजूरकै नरपते !  स्वामी भनी चिन्तन ॥ 
छोरीको र बुहारिको छ मवमा  प्रह्यात जुन् आसन ! 

त्यस्मा आइ वसेपछि म कसरी  पत्नी बनाउँ भन ॥९२॥ 

माने ता म बुहारिको पदमहाँ  राख्छु भनेथे जब। 
बोलिन् हुन्छ त्यसे म गर्दछु सबै  बिन्ती छ यौटा अब ॥ 
छोरालाई हजूरको म संगको ४ केह नभन्नू कुरा। 

तिनको बात सुनी भने नपतिले !  गछु प्रतिज्ञा पुरा ॥५२॥ 






















.. ६ महाभारत 

ज्ञानी पुत्र प्रतीपका हुन गए श्री शान्तन् सुन्दर। 
तिन्को कीर्ति र धम वर्णन गरी  सक्ने कहाँकोछर !॥ 
राजा खेल्न शिकार वै दिन गए  गङ्गाजिको तीरमा। 


क ० २० २८ १ 


धेक्ने छैन कदापि अप्रिय पनी  बोल्दीन भन्नू भए। 
तिनको बात सबै सुनेर नुपले  स्वीकार गद गए ॥९६॥ 
ल्याएथे घरमा बसालि रथमा ४ श्री शान्तनूलछै जब। 
भोगे मोग प्रशस्त सात क्रमछे ४ छोरा भएपै त 
गङ्गाले जलमा लगीकन सबै कै छोरा बगाई दिइन्। 
आठौं पुत्र भएर फेरि अघिमै कती फ्याँक्नलाग्दी भइ न्९ 
रोकी भूपतिछे भने तिमिसरी ४ होवैन क्वै दुष्टिनी । 
को हो ! स्पष्ट बताउ बालक सबै  मात वृथा पापिनी ॥ 
लागिन् भन्न कबोल जो नरपते !  गनू भएको थियो। 
ऐठ्हेको व्यवहारले सकल त्यो ४ मिथ्या गराई दियो ॥९८  
पेल्हेको इतिहास वर्णन गरी  सुंपेर छोरी पनि। 
मेरो श्राप छुट्यो भनीकन गइन्  आनन्द मान्दै तिनी ॥ 
शुकाचाय कहाँ ति देवत्रतछे क नीती पढेथै सब। 
आए पढ्न गुरू बृहस्पति कहाँ  शाख्रा सारा तब॥९९॥ 





... त त ७  
पाए योग्य् गुरू पछी परशुराम्  लाई भनुवदको । 
ठ्च्छा पूर्ण भयो सुपुत्र हुनगै ४ सम्पूर्ण ती भूपको ॥ 
गर्थे राज्य तिनी प्रजा सुजनको  इच्छा पुस्याई कन । 
डुल्दै ती यमुना नदी तट पुगे  सानन्द कोही दिन ॥२०० 
देखी सत्यवती निषाद दुहिता १ राम्री लन त्यहाँ भृपले। 

सोधें मोह भई बताउ सुमुखी  कोक्वी भनी प्रेमले॥ 

बोलिन् सत्यवती म दासहुहिता ५ हँ हीन है भूपती! 

मान्छे तार्दछु नाउबाट म सदा  धर्माथ हे सदाति ! ॥१॥ 

येती बात सुनेर, दासपतिको ४ राजा घरैमा गए। 

छोरी देउ विवाह गर्दछु मनी  तत्काल भन्दा भए॥ 
राजाको सुनि बात दासप्पतिले  बिन्ती गरे राम्ररी। 
छोरीके   भ्रूप बन्दछ भने  दिन्छ सुता सुन्दरी ॥२॥ 
फर्के भूप सुनी असम्भव कुरा ४ सास्है दुखाई मन। 
देखी चिन्तित धेर देवत्रतले  आफ्ना पिताजी त्न ॥ 
सोधे, ज्ञात भएर कारण पुगे  तकाल दवव्रत। 
छोरीको तिमीले विवाह गरियौ  मेरा पिताजीसित ॥२॥ 
पेह्रेको निज प्रश्न दासपतिले ४ फेरी सुनाई दिए। 
॥ आफ्नू सत्य कबील देवत्रतले  तकाल भन्दा भए॥ 
गर्ने दैन विवाह राज्य पनि यो  भोग्दीन केह्के पनि। 
तिम्रै नाति हुनेछ भृप, रहने १ छ् त्रह्वचारी बनो ॥२॥ 
डलांग्दो सुनि यो कबोल खुशिले  तत्काल छोरी दिए । 
बाबूलाई लगेर दासढुहिता ४ आनन्द सुम्पिए ॥ 
तित्को सत्य कबोलले गरि पछी  थ्रीसीष्म नाउँ भयो । 
पाई इच्छित सुन्दरी नुपतिको  सन्ताप सारा गयौ ॥५ 


















ठे ० महामारत 
त्याम्नेदरैन कबोल सत्य कहिले ४ यो प्राण त्याग्छ वरू। 
यो वाहेक सबै म मान्छु खुशिले ४ जे भन्नुहोला अरू ॥१७॥ 
लागिन् भन्न बुझाइ सत्यवतिले ४ श्री भीष्मलाई त्यहाँ । 
आएथे जसरी पराशर अघी  गङ्गा किनारा महाँ ॥ 
 । व्यासजीले म आउँछु भने  डाक्नू भएका घरी।। 
दिन्छो सम्मति डाक्नको यदि तिमि डाक्छ म येही घरी ॥१८ 
माताको मुनि बात उत्तर दिए  आज्ञा भयो सुन्दर । 
डाक्नूहोस् मुनि व्यासलाई कुलको रक्षा्थ ली सादर ॥ 
दुच्छा भीष्मजिको बुझीकन गरिन् श्री व्यासको सम्झना । 
पाए थाह तुरुन्त व्यास मुनिले  गर्थे जहाँ साधना ॥१॥ 
आई अट्ठ गरे प्रणाम जननी तैंलाई र सोधे पनी । 
माता ! कष्ट परेर के हजुरले  डाक्नू भएको भनी ॥ 
छोराको मुनि बात सत्यवतिजी  बोलिन् बुझाई क्न। 
आँटयो राज्य चलाउने सुत बिना यो वँश ने नाशिन ॥२० 
मेरो भृपतिको प्रजार कुलको ४ रक्षाथ नै सादर। 
हे बाबू! यि बुहारिबाट तिमिले  सन्तान पैदा गर॥ 
माताको मुनि बिन्ती खिन्न मनले  स्वीकार गर्दा भए। 
रात्रीमा म हुनेछु हाजिर भनी  तत्काल ती गै गए ॥२१॥ 





 आदिपर्वे ४१ 


देखिन् खटा जब मुनीकन सामु माहाँ। 

चिम्लिन् दुवै नयन धेर डराठ त्याहाँ ॥२२॥ 

फर्क नियोग सकि व्यास मुनी तुरुन्त । 

जन्मान्ध जन्मन गए प्रृतराष्ट्र पुत्र ॥ 

यो राज्य गने सुत योग्य भएन फेरी । 

डाकिन् ति व्यासकन नै नगरेर देरी ॥२५॥ 
आई व्यास गरे नियोग अघि झैं  अर्की बुहारी महाँ। 
जाँदा सामु भएर खेत रूपकी कै साम्दै डराई त्यहाँ ॥ 
छ्लोग श्वेत स्वरूपका हुन गए४ श्री पाण्डु पेदा जव! 
डाक्नि फेरि सुपुत्र खातिर त्यहाँ  श्री व्यासलाई तब 
पैह्रेको हर सम्झि आफ्न नगई ३ ती आम्बिकाले पनि। 
दासीलाइ गरी सिगार मुनिको  सामू पठाइन् अनि॥ 
राम्रो चाकरिले प्रसन्न मुनिजी  लाई गराई जत्। 
गर्माधान गरी दिए वर पनि  दासख छुट्ने तव ॥२६॥ 
मातालाई सै भनी उक्रण मे ३ श्री ब्यास फर्की गए । 
ज्ञानी उत्तम पुत्र श्री बिहुरजी ५ घर्माश ले जन्मिए ।॥ 
राजा पाण्डु भए पनी सकल काम् के श्री मीष्मले गदघै। 


नीतिपूर्वक राज्य शासन गरी ४ रेती खुशी पा्देथे ॥ २७! 
गन्धारी छुँभ लक्षणा सुवलकी  छोरी थिइन् मुन्दरी । 
कितको श्री प्रृतराष्ट्रका सँगबिहा  गर्दो भए त घत 
हे राजन् ! यदुवंशका नरपती  कै श्रा शूरसेन् जो थिए।। 
या जी नय न  पुन्रि थिइन् पथा गणदती  ती पाठन माग्दा दिए॥२८ । 
कुन्तीमोजकहाँ सदा अतिथिको क सत्कार गनु सनी । 
सुग्पे काम एथा कुमार्किन त्यो  सानन्द गर्किन् तिनी ॥ 

















९ ढोकत जत क। 
 त्रहषिजी कुने दिन पुगे  ती भूपतीका घर! 
तिनको चाकरि ती पृथासुमुखिले  गर्दी भइन् सुन्दर ॥२९।॥। 
योटा मन्त्र दिए खुशी भइ पृथा  नलाई मुनीले दयहाँ ॥ 
डाक्नेछयो जुन देवताकन उनै  हाजीर होलान् सनी । 
यो आशीष दिई गए मुनि जमै  गछ परीक्षा भनी। 
सम्झिन् सूर्यजिलाई मन्त्र बलले  तत्काल आए तिनी ॥२०॥ 
डाक््यो हे सुमुखी ! मलाइ किन हो तिनले मनेथै जब। 
बोलिन् यो अपराध जो हुनगयो  माफी दिनूहोस् अब ॥ 
आज्ञा मो अनि सूयंछै गर तिमी  संभीग है सुन्दरी !। 
 छोरो एक हुनेछ श्रेष्ठ मवमा  मेरा कृपाले गरी ॥३१।॥। 

छ रक्षा पनि हुन्छ तिम्रो । 

इच्छा पुस्याड अब झट्ट मेरो ॥ 

येती भनी भौग गरे तुरन्त । 

पैदा भए कर्ण भनी सुपुत्र ॥ ३२ ॥ 
फर्की सूयै गएपछि मनमहाँ  चिन्ता पस्यो कुन्तिको । 
त्यो छोरो जलमा बगाउँदि भइन्  रक्षाधथ दुष्कमको ॥ 
पाएथै पछि सूतपुत्र अधिरथ्  जीले उही बालक। 
राधा पत्ति थिइन् उनै अघिसरी  पाल्दी भइन् बालक ॥३२. 
इच्छा पूर्ण गराई दान तिनिले ४ गर्दा पछी लोकमा । 
दानी कण भनेर छ्याति हुनगो  सम्पूण संसारमा ॥ 
कुन्तीको पछि जुन् स्वयम्वर भयो राजा अनेकौं गए। 
पेहाइन् जयमाल पाण्डुकन नै  राजा अरू फर्किए ॥३४॥ 
कुन्तीको सँगमा विवाह हुनगो  श्री पाण्डुजीको जब। 
सारा रेति रिझ्ाइ राज्य गरि ती बस्ता भएथे तब॥ 











































। तक लामा, 
ं दोस्रो गछ विवाह लौ अब भनी  श्री पाण्डुका खातिर । 
मागे मद्र नरेशकी ति दुहिता  श्री मीष्महे सादर ॥३५॥ 
उन्ले खुशि भई बिहा गरिदिए कै माठ्री र श्री पाण्डुको । 
लागे गर्न बिहार पाण्ड खुशिले  स्वामी वनी राज्यको ॥ 
केही कालपछी ति दिखिजयका  खातीरमा निस्किए । 
१। जो राजा रणमा जितै ति सबले  सवंस्व सुम्पी दिए ॥३६॥ 
पाण्डुले ध्रृतराष्लाइ धन त्यो बै सारा गरे अपण। 
धेरै प् धरृतराष्ट्र गरि लिए क यन्नादि सीही क्षण ॥ 
कीर्ति खब ठलो भयो पथिवीमा ५ श्री पाण्डुको त्यौ घरी । 
गर्थे दान र धर्म कर्म कुलको  रक्षार्थ घरै थरी ॥२७॥ 
,। कन्या देवककी गईकन स्वयं  मागेर श्री भीष्मले। 
ल्याई गर्नुभयो बिहा विदुरको ४ अत्यन्त ने स्नेहले ॥ 
केही कालपछी गए वनमहाँ ४ श्री पाण्डु पनी लिई । 
लागे माने अनेक जन्तु वनका  ठूलो शिकारी भई ॥३८॥ 
सोही जंगलमा ठुलो मंग बनी  पत्नी लिई साथमा । 
 डल्थे क्वै चापिपुत्र भोगरत मे  अत्यन्त आनन्दमा । 
। हाने त्यै मगलाई तीक्ष्ण शरले  अज्चानमा पाण्डुले । 
लागी त्यो शर चोट खप्न नसकी  ती आत्तिए कष्टत ॥३९ 
लागे भन्न रिसाइ है नरपते ! हुँ तुच्छ जन्त तर, 
मार्दैनन् तिमि झैँ सुविज्ञ नुपले ४ देखेर कामातुर । 
तस्मात श्राप म दिन्छु जुन् बखतमा गछौं तिमीले रति । 
म्नेछ्ी जसरी म मर्छु अहिले  उस्तै भई दुर्गति ॥९०॥ 
यस्तो श्राप सुनेर खिन्न मनले  श्री पाण्डुजी फर्किए । 
पाए श्राप जसो गरेर वनमा  सम्पूर्ण भादा भए ॥ 





पद 






























 छठ   मिया महाभारत हु ? 
यौ संवाद सुनेर बन्धु घरमा ४ व्य परी आत्तिए! 
हो यो दैवगती भनेर मनमा  सन्तोष मान्दा भए॥४१॥ 
एती कथा सुनिसकीकन भूपतीले । 
विस्तारपूर्वक म सुन्छु भनी क्रमेले । 
सोधे बताउनुहवस् मुनिजी ! मलाई । 
छोराहरू कति भए प्रतगष्टलाई ॥९२॥ 
वैज्ञम्पायनले भने नरपते !  श्री व्यास कोही दिन। 
पाल्नूभो श्रतराष्ट्रका घरमहाँ  गछ भनी भोजन ॥ 


 ८ 


गान्धारी सतिले गरिन् खुशि भई ४ आतिथ्य औं चाकरी । 
बोले ब्यास खुशी भएर वरदान्  लो माग हे सुन्दरी  ॥४३ 
मागिन् स्वामि  सयजना कै छोरा तिनीले जब। 
द्च्छा पूर्ण हुनेछ जान्छु म भनी  श्री ब्यास फर्के तब ॥ 
जन्मेनन् सुत गर्भ धारण गरी  चौबीस मैन्हा वित्यो । 
डल्लो एक फलाम झैं अति कडा  आघातले जन्मियो ॥०४ 
आटिन फ्याक्न रिसाइ पिण्ड तिनिले श्री व्यास पुग्नूभयो  
रोकी अद् घडा मगाइ तका छो राख भन्नूमयो! 
राखीए सयमाथि एक बढ्ता कै याोटा घडामा जल। 
चोमी त्यै जलमित्र पिण्ड मुनिले पारे स्वयं निर्मल ॥४५ 
लागे काटन स्वयं बनाइ टुकुरा  त्यो पिण्डको ती मुनि ॥ 
छोरीको पनि कल्पना गरिरहिन् १ योटी म पाउँ मनी ॥ 
तिनको माघ बु्ेर एक बढ्ता  टुका मुनीले गरे । 
रक्षा गनु भनी सबै घटमहाँ  प्रत्येक टुक्का घरे ॥४६ 
एती काम सकेर व्यास खुशि भै आफ्नी कुटीमा गए। 
 मेह्वा चोविसका पछी सय जना ४ छोराहरु जन्मिए ५ 


पण 













































॥. ४५ 
छोरी एक भइन् कनिष्ठ सबमा ती दुःशला कत एक मन कनिष्ठ समा ४ ती दुःशछा नामकी । 
राखेथे ध्रृतराष्ट्रले पछि स्वयं  छोरी कुने वेश्यकी ॥०७ 
छोरा एक युयुत्मु नामक भएक ती वेश्य पुत्रीतिर । 
हुयोधन् जब जन्मियो तव भयो  उत्पात चारैतिर ॥ 
 सन्ये शवान र श्याल कुक्कुरहरू  चिच्याउँथे झन् खर । 
पानी खृव परी हुरी अति चली  ढाक्यो चतुर्दिकतिर ०८ 
आए मीष्म तथा णुणी बिदुरले  देखेर त्यस्ती स्थिति । 
भन्छन् श्री धुतराष्ट्रलाई मनले  जाने सुनेको जति ॥ 
राजन् ! यो मुत जन्मदा नगरमा उत्पात बतो भयौ! 
त्याग्नू पर्दछ पुत्र यो न त कुनै  संहार गर्नेछ यो ॥००॥ 
 नीति यै रितिका अरू पनि भनेङ धेरै बुझाई तर, 
मानेनन् धुतराष्ट्रले, सुत यसै ४ को त्याग्न सक्ने छर! 
राजन् ! पाण्डु विरक्त भै वनमहाँ  गछ तपस्या भनी । 
वानप्रस्थ लिएर अग्नि सँगमा  सानन्द निस्के तिनी ॥५० 
पौँची ती शतश्वङ्ख पर्वत महाँ  लागे तपस्यातिर । 
माद्री कुन्ति हुवे बसेर नृपको  गर्थे सदा अदर ॥ 
केही कालपछी भने नृपतिलै  डाकेर कुन्ती कन । 
क्वै सन्ता न भएन पितृहरूको  तिने कसरी क्रण ॥११॥ 
डाकी सुविज्ञ द्विज कोहि प्रिये ! तिमीले। 
जन्माइ पुत्र कुलको गर त्राण ऐले॥ 
नीति र धर्म सत्र ख्व विचारि भन्छ्। 
लाग्दैन पाप पनि केही हुकूम दिन्छ ॥ ५२ ॥ 
स्वामीको सुनि यो कुरा मनमने  सन्तोष मानी कन। 
कुन्तीले विनती गरिन् कर ढुवे  जोरेर सोही क्षण॥ 








हो यो पाप अधमं निन्य पनि हो ५४ खी जातिका खातिर । 
आज्ञा मान्थु हजूरको पनि त हो ङ कतेव्य मेरो तर ॥५३॥ 
यौटा यल सुनाउँछ् हजुरले  मान्नू भए त्यो कुरा । 
पाई सन्तति. योग्य हामिहरूको ४ होला कि इच्छा पुरा ॥ 
हुर्वासा क्रपिबाट प्राप्त वरले इच्छा गरेका घरी । 
सक्छु डाक्न तुरुन्त जस्कन पनी ४ तिन्को कपाल गरी ।५४ 
आज्ञाहीस् कुन  बुताकत गर्छौँ  स्वामी ! म आवाहन । 
कुन्तीको सुति बातँपाण्डु नुपती  बोले खुशी मैंकन ॥ 
शुभ्ने ! डाक तुरुन्त धर्मकन लो ४ सत्ुत्रका खातिर । 
रक्षा गने स्वधमको र कुलको  होङ तिमी ततपर ॥५५॥ 
आज्ञालै पतिको गरिन् सुमुखिले ४ आह्वान श्री धमको। 
आए धर्म तुरुन्त मन्त्र वल्ले ४ सामू महाँ कुन्तीको ॥ 
। नित्को भाव बुझी समागम गरी  फर्केर जाँदा भए।  
मैन्हा पण भई युधिष्ठिर भनी  छोरा त्यहीं जन्मिए ॥५६ 
होला बाहक सत्यनिष्ठ भवमा  कीर्ती फिँजाई ल्नि। 
। इच्छापू्ण हुनेछ यो नृपतिल्े ४ आकाशवाणी सुने ॥ 
राजा खुशि भई मने गर प्रथा ४ आह्वान श्री वायुको॥. 
होला पुत्र अत्रश्य खूब बलियो  रक्षा यो वंशको ॥५७॥ 
आन्ञाले ॥ ७७, बंको गरिन् सुमुखिले ४ तत्कालका आवाहन। 
आई बायु गरी समागम गएकै सानन्द फर्की क्न॥ 
म्रेन्हा पण भएर भीम बलिया  पेदा भएका घरी। 
आयो बाघ ठलो भयक्खुर त्यहाँ  मार्ने इरादा गरी ॥५८ 
मारे त्यस्कन पाण्डुले तर पृथा ४ उठ्ता डराई कन। 


काखाबाट लडेर भीम बलिया क पच्छारिए त्यै क्षण ॥ 











अप छ छ 
तिनको चीट परेर वर्ण हुनगो ४ यौटा ठुलो पत्थर । 
राजा रानि परेर छक्क शिशुको  रक्षा गरे सादर ५९॥ 
होला यो बलवान पुत्र भवमा  आकाशवारणी भयो । 
त्यो मुन्दाहुँदि कुन्तिको, दपतिको  सन्ताप सारा गयो । 

अर्को एक सुपुत्रको पनि भयो इच्छा ति राजाकन । 

सम्झी झद् महेन्द्रलाई तपको  बाँधीलिए आसन ॥६०॥ 

मेन्हा बाःह सहेर कृष्ट नृपले  गर्दा तपस्या त्यहाँ । 

आई इन्द्र स्वयं भने नरपते ! कै इच्छा छ के मन्महाँ ॥ 
यौटा पुत्र हजूर झैं दिनुहवसू् ४ तिनले भनेथे जव। 

बोले इन्द्र हुनेछ पुत्र तिमिले ४ इच्छा गरे झैँ अब ॥६१॥ 

कुन्तीले पनि त्यो कुरा सुनि गरिन् तत्काल आवाहन 
आई इन्द्र गरे समागम अनी  पेदा भए अर्जुन ॥ 

तिनको जन्म हुँदा बजे थरिथरी  बाजाहरू स्वगमा । 

वर्षा पुष्प, अवीरको पनि गरे  यै देवले हर्षेमा ॥६२॥ 

वाणी मेघ समानको गरि त्यहाँ ४ आकाशवाणी भयो। 

तेजस्वी शिव भैं पराक्रममहाँ ४ होला पछी श्रेष्ठ यो॥ 
कीती बृद्धि गराउनेछ कुलको क यो पुत्रले भूपति। 

गर्ला राज्य समस्त पुखिभरिका  राजा र शत्रु जिती ॥६२३॥ 

वम्थे जो नपका कुटी वरिपरी  ज्ञानी तपस्वी. मुनि । 

वाणी अमृत झैं सुनी खुशि भए  राजा र सनी पनि॥ 
बोले भूपतिले दया गर पथा छ माद्री भइन् हुःखिनी । 

 बुझि भाव स्पष्ट मनको क बोल्दी भइन् भामिनी ॥६४ 

ड्च्छा पूर्ण हुनेछ मन्त्रबलमा  बिश्वास राखी कन। 

ह माठ्री ! गर देवताकन कुने  तत्काल आवाहन ॥ 








। मुनि बात अश्विनिकुमार्  लाई गरिन् सम्झना । 
जम्ल्याहा सुत जन्मिए सुमुखिको त्यस्तै थियो कामना ॥६५ 
कान्छाको सहदेव औ नकुल नाम् ४ राछ्दा भए ्येष्ठको । 
पाई ती हुइ पुत्र ताप मनको  सारा गयो माद्रिको ॥ 
मेजेका वमुदेवछे थरिथरि  सामग्रिका साथमा! 
आई कश्यपले गरे क्रमसितै  संस्कार त्यै स्थानमा ॥७६ 
बस्थे कौरव हस्तिनापुर महाँ ४ सानन्द॒ राजा बनी। 
राजा पाण्डु भने बसी वनमहाँ  गर्थे तपस्या पनि ॥ 
उतत्ती कुसुकोर पाण्डुकुलको २ संक्षेपमा वर्णन ॥ 
वैशम्पायनले गरे नपतिले  सुन्थे खुशी मकन ॥७ 

राजा पाण्ड्का मृत्यु र पाण्डहरूको प्रस्थान 
केही काल बित्यो यसै तरहले कै हे भूप! कोही दिन। 
राजा पाण्डु बसे गरी स्फटिकको  ठूलो शिला आसन । 
चरितर्फ थियो वसन्त क्रतुको  राम्रो छटा त्योःधरी । 
माद्री भूपतिको बसी नगिचमा  गर्दै थिइन् चाकरी ॥७८॥ 
पिस खाए ति विप्रको अटल झन्  आफ्न हुने दुर्गति  
आद्रीका सँग भोगमा रत हुना  साथै मरे भूपति॥ 
लागे गर्न विलाप पलि दुइले क रोई काराई क्न। 
सम्झाई कुटिका छिमेकिहरूले  क्यै शान्त पारे मन ॥७॥ 
कुन्तीलाइ गरी प्रणाम करमा क सुम्पेर छोरा दुई । 
पमाद्री भूपतिका सँगै सति गइन् ३ अत्यन्त हुईखी भई 
सुन्दा मृत्यु ति पाण्डुको त्रदपिमुनि क सन्तप्त सारा थिए। 
कृश्यपले क्रिया शिशुहरू  द्वारा गराई दिए ॥८०॥ 

















































 आदि ४९ 
कुन्तीलाई र पाँच पाण्डुव सबै  लाई लिई साथमा । 
सुम्पे श्री भ्रृतराष्ट्रणी, बिदुरजी  श्री भीष्मका हातमा ॥ 
रानी सत्यवती बुहारिहरु छो ४ वनमा तपस्या गरी। 
पाइन् मोक्ष र स्वगेको सुख ठुलो  तिनछे मरेका घरी ॥८१॥ 
 माद्ीको अनि पाण्डुको गरिदिए  श्राद्ठादि राम्रो गरी। 
रोएथे ध्रृतराष््र औ विदुरजी  श्री मीष्मजी वेसरी॥ 
आफ्ना बान्धव हस्तिनापुर भरी ४ जोजो थिए ती पनि। 
रोए भूपतिको चरित्र अघिको  सम्झेर दुःखी बनी ॥८२॥ 
भीमछाई विष ख्वाउनू  
राजन क्यै ! दिनमा स्वयं पुरिनगो ७ घाञ ठलो कश्टको। 
बिसे शोक सबै अलीअली गरी  श्री पाण्डुका मृत्युको ॥ 
लागे बढ्न समस्त बालकहरू  श्री चन्द्रमा झै गरी। 
खेल्थे आएसमा मिलीकन सबै  आनन्दले राम्ररी ॥८२॥ 
छोरा श्री श्रतराष्ट्रका सय थिए ४ तिलाइ श्री मीमले। 
एक्लै खेलमहाँ लछारि सहजै  हिर्काउँयै गेगले॥ 
जन्मे मीम तथा सुयोधन दुबै  है भूप ! एके दिन। 
 देखिन्थे ति दुवै समान बलका  जस्ता त्यसै कारण॥८९१॥ 
खेल्दामा पनि चोट पाइ मिमको १ दुष्ट दुर्योधन। 
लागे गर्न विचार पाण्डवहरू ३लाई निमाई दिन॥ 
सल्लाहा सय भाइले गरिसकी  गङ्गा किनारा महाँ। 
चाहीने सब वस्तु राखि घर क्वै  तैयार पारी त्यहाँ ॥८५ 
डाकी पाण्डव्लाइ दिव्य रथमा ४ राखेर दुर्योधन । 
गनू पर्छ बिहार दिव्य जलमा  भन्ने बुझाई कन॥ 



















।  महाभारत 

पौंचाए रथलाई वायु गतिले  हाँकेर तिनले जब। 
लागे गने विहार स्वच्छ जलमा  जोजो गएथे सब ॥८६॥ 
केही वेरपछी सबै थकित मै ४ आएर प्रासादमा। 
लागे मोजन गर्न ती थरिथरी  मिठ्ठानन आनन्दमा ॥ 
माने निश्चय राखि तीक्ष्ण विषकाक सामग्रि जोजजो थिए। 
त्यो दुयाँधनछे लगीकन स्वयं ती मीमलाई दिए ॥८७॥ 





भीमछाई बिष दिचु 


खाएथे जब कालकूट विष त्यो थाहै नपाई कन। 
लागी वीद॒ थकाइ बेसरि सुते ४ ती मीम सोही क्षण ॥ 
मौका पाइ गएर दष्टहरुले ४ बाँधेर राम्रो गरी। 
गङ्गाका जलमा लगेर रिसले  फ्याँकीदिए बेसरी म 
सोधेथे जव श्री युधिष्ठिरजिले ४ केही नजान्ने बनी। 
बोले खोज्नु व्र्या छ भीम घरमा  पैल्हे पुगेहुठ भनी ॥८९॥ 


 सि ह्ेन समर्थ मार्न बलवान् ४ ती मीमलाई । 


  पानीमा दुबि नागलोक सहजै  ती भीम पुग्दा भए! 


आलिजे 











 आदिपर्त ५१ 
ती सारा रथमा वसेर पुरमा  ताल फिर्दा भए। 
कुन्तीलाइ तथा णुणी बिहुरजी  लाई सुध्याई लिए॥ 
मारा वात मुनी सकी विदुरले ४ मन्मा गरी निश्चय । 


बोले दिक्क नमानि केहि, घरमै  बस्नू भई निर्भय ॥९०॥ 




















यस्मा कारण क्यै अवश्य छ स्वयं ती आईपुग्छन् यहीँ । 
व्यथैमा झगरा बढाउन कुने ४ गर्दै नगर्ने कुरा। 
गनू पर्दछ हामिले सहन ती क छन् हुष्टतामा पुरा ।९१ 
यस्तो अर्ति दिई सकी विदुरजी  फर्की गएये जब! 
केही वेर गरेर खौजति बसे चारै जना पाण्डव ॥ 


तिनको निःचल देहले थिचिइँदा  नागादि क्यै मारिए ॥९२ 
यस्मा क्रोध गरेर सर्पहरूले ४४ तिन्लाई टोके जब। 
पेल्हेको विप वेग भीम विरको क सारा गएथ्यो तब॥ 
आई चेत समस्त बन्धन जती  बढ्ते चुँडाली दिए। 
धेरै सर्प पनी निमोठि रिसले ४ तत्काल मार्दा भए ॥९३ 
यो संवाद लिएर वासुकिकहाँ  बाँकी बचेका गए 
देखी वामुकिलि जनाइ करुणा क सानन्द ८७, आज्ञा दिए ॥ 
 पनि नाति बालक यिनै  हुन् शरसैत् भृपका । 
हुन् दौहित्र यि नाग आर्यकजिका  ससुत्र हुन् पाण्डुका ॥९५ 
योटेको रसले पनी बल हुने ४ हज्जार हात्ती जति। 
अमृत झैं रसकुण्डको छ दिनु त्यो ४ यी खान सक्छन् जति ॥ 
यो आज्ञा मुनि ठूतले लगिदिए  त्यो कुण्डका पासमा । 
खाएथे रस आठ कुण्डहरूको  तत्काल एक् सासमा॥९९ 








। ॥ । हक महाभारत 
आएथ्यो बल आठ हजार गजको श्री मीमका देहमा 
निद्रा लागि सुते ति आठ दिन ता ४ नागादिकै लोकमा 
जागेथे जब भीम वासुकिजिले ४ सकार फेरी गरे। 
ल्याई भोजनका निमित्त बढ्या  सामग्रि सामू घरे ॥६॥   

खाई सकेपछि खुशी भइ वासुकीले । १ 

चाँडे पुञ्याउनु भने चर डाफ्ति पेल्है ॥ 

श्रीहस्तिनापुर ठगीकन मीमलाई । 

छाडेर दूत फिरिगो मनमा रमाई ॥ 
आमालाइ गरे प्रणाम पहिले श्री भीम पौँचीकन५ 
 भाइ युधिष्ठिरादि सबको  खूशी भएथ्यो मन॥ 
त्यो दुयोधन दुष्टको कुमतिको  इच्छा सुनाई कन। 
आमाका सँग नागका नगरको  सारा गरे वर्णन ॥९५८॥ 
त्यौ संवाद सुनी सबै खुशि भए  कुन्ती तथा पाण्डव । 
फेरी मान भनी कडा विषहरू  झुक्क्याइ ख्वाए जब ॥ 
त्यो सारा विषलाई भीम विरह खाई पचाई दिए। 
तिनले मार्ने गरे प्रयास जति त्यो  सारा वृथा पार्दिए ।९९॥ 
मन्त्री माइ सबै मिलीकन तिनी  सल्लाह गर्थे . जति । 
त्यो सारा बुझि सीमले सहजमै  पाथी सदा दुगति.॥ 
अती पाइ युगुत्सुको, बिहुरको  मोका विचारी क्न। 
बस्थे पाण्डवले सही दुःख जति ४ दिन्थे ति दुर्योधन ॥३०० 

कुपाचायं र द्रोणको उत्पत्ति कौख पाण्डाको शिक्षी 

हे राजन् ! कुरुराजका मुत तथा  पाँचै जना ॥ । 
खेल्थे खेलहरू अनेक थरिका  ठूला भए क्यै जब॥ 











































।. आदिपतरे ५३ 
 सारा शाम्न पढाउने कृप थिए  तिनका गुरूजी जज कृप थिए ४ तिनका गुरुजी अनि । 
दिन्ये द्रोण गुरु सुशाख्रहरूको  शिक्षा दयालु वनी १॥ 
श्री जन्मेजय भूपले सुनि कथा शङ्का उठाई कन। 
केही वेर गरी विचार सहसा  एकाग्र पारी मन॥ 
वैशम्पायनलाइ रीकि बिचमै  सोधे कृपाचायको 
उपत्ति पहिले बताउनुहवस्  इच्छा भयो सुन्नको ॥२॥ 
राजाको मुनि प्रश्न यो खुशि भई कै तत्काल बौले मुनि। 
ज्ञानी गौतमका थिए सुत कुनै  यौटा शरद्वान् भनी ॥ 
त्यागी पन्थ ति वेदको, हुन गए ४ ज्ञाता घनुवेदका ॥ 
गर्थे ती तप उग्र, जङ्गलमहाँ ४ खानी थिए ज्ञानका ॥२॥ 
३ तिनको त्यो तपदेखि इन्द्र मनमा  लागे निके आत्तिन। 
भैजे जानपदी भनेर गणिका कलाई बुझाई कन॥ 
पौँची आश्रममा सुरम्य मुनिको  त्यो अप्सरा सुन्दरी । 
देख्दैमा द्विजको प्रसन्न मन भो  हेरी रहे बेसरी ॥३०४॥ 
रोकेथे मनलाई ज्ञान बलले  तिनले सकेको जति। 
तिनको वीर्यस्खछित् भएछ सहजै ४ थाहै नपाई रति। 
त्यो जानेपछि दिक्क मानि द्विजले शख्राख फ्याँकी दिए। 
त्यागी आश्रम त्यो नबोलि मुखले  तथ्काल जाँदा भए ॥१॥ 
बल्दो वीर्य बगेरे बाँडिन गयी  आफैं दुई भागमा । 
पुत्री एक सुपुत्र जन्मन गए ढ त्यसबाट त्यै स्थानमा ! 
देवेच्छा नुप शन्तन् पुगि त्यहीँ ४ देखे दुवै बालक । 
आयो क्यै कसुणा अनि खुशि भई  राजा बने रक्षक ॥५॥ 
पालेथे दखारमा लगि  दुवै  लाई ठुपापूवक । 


राजालाई चिन्दै बढेपछि दुवै  ले आफ्नु संरक्षक ॥ 






















., महाभारत  
राखे नाम कृपी तथा कृप मनी ४ ती भूपतीले जब । 
त्यो जाने द्विजछे प्रभाव तपको  ठूलो हुनाले सब ॥७॥ 
बिद्या आफ्नु गई लुकेर कृपजी ४ लाई सिकाई दिए।। 
केही काल पछी तिने कृपजिले  श्री मीष्मकाहाँ गई । 
विद्या ती कुरु पाण्डवादि विरमा  बाँडे दयाठ् भई ॥८॥  
शिक्षाले कपको भए सकल ती  सानन्द् पारङ्गत। 
द्रौणाचायंजिलाई डाक्न दिनुभो ४ श्री मीष्मछे संमत ॥ 
आए द्रोण अनी सबै शिशुहरू  शिक्षार्थ सुम्पीदिए । 
पाई योग्य गुरू घनुधंर तथा  शाख्रज्ञ सारा भए ॥९॥ 
सोधे भूपतिले बताउनुहवस्  हुन् द्रोण कस्का सुत। 
पाए ज्ञान कहाँ कसो गरि त्यहाँ ४ आएति सुन्छ्ुमत॥ 
वैशम्पायनलछे भने नरपते !  सुन्तू हवस् सादर। 
भारद्वाज मुनी थिए नियमका ४ पक्का तथा कट्टर ॥१२ 
गङ्गास्नान गरौं भनीकन गए  सानन्द॒ कोही दिन। 
देखेथे नदीतीरमा उमि लुगा  फेने घृताची कन॥ 
त्यसको रूप अपूर्व श्रेष्ठ मुनिले  हेरी रहे बेसरी। 
आफ्नू चित्त सम्हालि रोक्न नसकी मोहित् भए त्यै घरी॥११  
तिनको वीयं पतन् भयो कलशमा  ल्याएर राखी दिए। 
सोही काल पुगेर द्रोण तिनका ५ सुत्र पदा भए ॥ 
छोरो केहि ठूलो भएपछि दिए  शिक्षा अनेकों थरी॥ 
आफ्नू काल पुगेर स्वगपुरिमा जाँदा भए ती मरी॥१२॥ 
त्यै वेला सुत एक श्री प्रपदका पैदा भएका थिए। 
क्द्याम्यास गरी गएपछि भए  पाम्रालका मृपती। 
 बस्थे राजि गराई रेतिहरु ती  आनन्द मान्दै अति॥१३॥ 
















































हि. ट्रीणजिले सुने परशुराम् ४ जीको छ ठूलो भनी । 
उनलाई गरु थाप्न आश्रममहाँ ४ खोज्दै पुगेथे तिनी ॥ 
चेलो योग्य बुझेर शख्रहरूको ४ संपूर्ण शिक्षा , दिए। 
सेवा चाकरि बेसरी गरि गुरू  लाई रिझ्ाई लिए ॥१४॥ 
॥,शिक्षा पूण भए पछी गुरुजिले  छी जाउ भन्दा. भए। 
फर्की ट्रोणजिले कपीसित बिहा ४ मागी गरेका थिए॥ 
थामी आफ्नु गृहस्थ धम घरमा  श्री द्रोण बस्ता भए। 
केही कालपछ्ी ति ट्रोौण कृपिका  छोरा त्यही जन्मिए ॥१५॥ 
अश्वत्यामा नामको पुत्र पाई । 

आमा बाबू बस्न ढागे रमाई ॥ 

मागे तिन्छे एक दिन् दूध खान । 

आमाले त्यो पुत्रलाई त छल्न ॥१६॥ 
पीठो घोली झोल सेतो बनाई । 

दींदा खाए पुत्रले त्यो रमाई ॥ 

यस्तो वार्ता ठ्रोणजीले सुनेर । 

देखी आफ्नू कष्ट चिन्ता गरेर ॥१ 
दिन्छन् द्रव्य कि मित्र हुन् द्रपदले  भन्ने विचारी कन। 
पाँचे ट्रोण ति भूपका नगरमा  भैंट गन सोही क्षण ॥ 
देखी भूपतिलाई सोधनि गरे  हे मित्र ! भन्दै जब। 
बोले क्रोध गरेर झटट नृपले  तिनलाई रोकी तब ॥१८॥ 
माग्ने भिध्नुकले मलाई कसरी  भन्छौ सखा लो भन? 
हुन्छन् मित्र समान नीति छ यही  भन्छन् सबै सज्जन । 
राजाको बुझ मिश्चु मित्र कहिल्यै  हुन्नन् कुनै निधन। 
पद्दाको जति मित्रता अघि थियो  त्यो स्वाथ हो व्राह्लण॥१९॥ 

























. ६ क हाभारत 


धेरै क 


धेरै ये स्तिका गरे अरु पनी  निन्दा घमण्डी बनी । 
त्यस्को उत्तरमा नबीलि अह क्ष्ये  निस्के म जान्छु मनी ॥ 
साटो फेर्न ति हस्तिनापुर गए क साज्है रिसाई जब। 
देखैथै कुरु पाण्डवादि पथमा  खेल्थे भकुण्डो सब ॥२२॥ 
उफ्री शृष्क इनारमा परि गयो  तिनको भकुण्डो गई। 
धेरै यत्न गरे निकाल्न नसकी ४ हेय सबै घेरिई ॥ 
यो देखीकन द्रीणले नगिच गै  जोरेर साना तृण। 
आफ्नो औंठि र गद वेधि तृणले  तानी लिए त्यै क्षण ॥२१ 
देखी शोय ति ट्रोणको गइ भने  श्री मीष्मलाई सब। 
आई मीष्मजिले लगेर पुरमा ४ राखे खुशी भै त॥ 
मेरा सन्ततिलाई योग्य रितले  शिक्षा दिनूहोस् मुने !। 
जने इच्छा मनमा छ त्यो हजुरको  पूरा म गछू भने ॥२२॥ 
शिक्षा द्रोणजिले दिए शिशुहरू  छाई अनेकौं थरी। 
विद्याम्यास गरी हुवै थरि भए  विख्यात योद्धा सरी ॥ 
राखे एक चरो लगेर स्खमा  गछ परीक्षा मनी। 
डाकी शिष्यहरू क्रमेसित सबै  लाई उम्याए अनि ॥२३. 
आन्ञाले गुरुको युधिष्ठर गए  पेल्है अगाडी सरी।। 
सोधे ठ्रोणजिले बताउ तिमिले  के देख्दछो राम्ररी ॥ 
बोले ती म चरो र वृश्न गुरुजी ४ देख्छ यि भाई पनि। 
सक्तेनो तिमी लक्ष्यमेदून जस छौ  बोले गुरुजी अनि ॥२४ 
सारालाइ भने क्रमैसित उही नै  नै वाक्य, श्री ठ्रोणले । 
पाई उत्तर एकनास सबको ४ राती भई क्रोघले॥ 
डाकी अ्जेनलाइ सौधनि. गरे ४ के हा लौ भन। 
बोले अर्जन लक्ष्यबाहिक अरू. केही कते देखिदन॥२५॥ 


















। ५७ 






ट 
सक्नेछ तिमी लक्ष्य मेद्न गर्छे  सानन्द॒ आब्ञा दिए। 
हानी वाण किरीटिले सहजमै ४ तारो खसाली लिए ॥ 
त्यो देखी गुरुले प्रस्न मनले  टाँसेर छाती महाँ। 
धेरे अजुनलाइ आशिष दिए ३ सन्तोष मानी त्यहाँ ॥ २६॥ 
एकलव्यका गुरुभाक्तन 
यौटा पुत्र थियो निषादपतिको ४ श्री बलीयी पनि। 
आएथ्यो जब एकलब्य गुरुको  सामू म पढ्छु मनी॥ 
जानी शृद्र गरे तिरष्कृत निके  त्यसको गुरु द्रोण 
माटाको गुरु मूर्ति थापि वनमा  वस्तो भयो मक्तिले ॥२७ 
लाग्यो गर्न ठुलो परीश्रम गरी  अभ्यास शस्रादिको । 
केही कालपछी अलोकिक भयो ४ ज्ञाता भनुवेदको ॥ 
खेल्थे खब शिकार द्रोण संगमा ४ सारा कुरूपाण्डव । 
यौटा दुद कुकुर पछीपछि गयो  थाहै नपाई तव ॥२८॥ 
देखेथ्यो जव एकलव्यकन त्यो  लाग्यो र चिच्याउन । 
हान्यो वाण क्षिकेर सात मुखमा  त्यसूले रिसाई क्न ॥ 
भाग्यो त्यो दगुरेर बोहन नसकी ५४ बाणे समेतको जब । 
देखी कुक्कुरको दशा पर्गिए ५४ आश्चयंमा पाण्डव ॥२९,॥ 
खोज्दै ती सब एकलव्य विरको  पुग्दा भए सामुमा। 
देख्दैमा गरुलाइ अुद्र खुशिले ४ पर्दो भयौ पाउमा ॥ 
त्यस्को देखि ठलो पराक्रम, भयो  ईष्यौ किरीटी कन। 
तिन्को भाव बुझेर द्रोण गुरुले ४ माग्दा भए त्य क्षण॥२० 
मेरो शिष्य बनेपछी अब तिमी  दे गुरू  दक्षिणा । 
मेरी आशिषले हुनेछ सहजै  पुरा सबै साघना ॥ 



























। 
८ महाभारत 


। आज्ञा गुरुको सुनेर तिनिछे  विन्ती गरे सादर। 
जे इच्छा छ हजूरको म अहिल्ये  गछ गुरो ! हाजिर ॥३१॥ 
मागेथे तिमी देउ दक्षकरको ५ अंगुछ्ठट आफ्नो मनी 
औंला काटि तुरुन्त सामु गुरुको  राखी दिए लो मनी ॥ 
तिनको साहस देखि द्रोण गुरुजी क खशी भएका थिए । 
औंला तजनी मध्यमा बिच धरी  सिक्ने इरादा लिए ॥३२॥ 
चिन्ता क्यै मनमा थिएन गुरुले  अंगुछ्ठ मागे भनी । 
क्यै सन्तोष थियो बरू वचनको  पालन् गरे लौ भनी ॥ 
शक्ती त्यो करमा रहेन अघि झैं  तिनको, प्रशस्तै तर । 
यौद्धा वीर पराक्रमी हुन गए  सम्पूर्णमा सुन्दर ! ३३॥ . 
ट्रोणाचायंका शिष्यहरूक्रो शस्नकोशल  
हे राजन् ! ध्रृतराष्ट्रका नगिच गे ४ श्री द्रौणले क्वै दिन। 
बोले कोशल हेनुहोस् सुतहरू ५ ज्ञाता भए सज्जन !॥ 
भन्छन श्री धृतराष्टर द्रोणएसजी  आज्ञा भयो सुन्दर। 
जे चाहिन्छ, जती छिटे विदुरले  गर्नेन् सबै हाजिर ॥३४॥ 
योटा पारिदिए तयार बलियो  ठूलो र राम्रो घर । 
राखे हेने बसेर ख्रीपुरुषले ४ मञ्चादि चारे तिर॥ 
राजा श्रीध्तराष्ट्र मन्त्रि कुपजी  भूरिश्रवा गाह्िक । 
ट्रौणाचायं र सोमदत्त पुरका  साना ठूला बालक ॥३५॥ 
गान्घारी अनि कुन्तिका मितहितू जी दास  दासी थिए। 
दजा माफिक स्थानमा गइ सबै ४ सानन्द बस्ता भए ॥ 
आज्ञाले गुरुका ति कोरवहरू  पेल्दै अगाडी सरी । 


थाले कोशल अख्रशस्रहरूको  आश्चर्य पार्ने गरी ॥३६॥ 




























.. ५९, 
। घोडामा कहिले चढेर गजमा ४ आकाश माथी गई । 
गर्थे कोंशल हेदेथे जनहरू  तस्बीर जस्ता भई ॥ 
कुश्ताकुञ्ति र ढाल खडग तखार शक्ती, गदा, तोमर । 
गदै आपुसमा प्रहार नकली  देखाउँथै सुन्दर ३७॥ 
। आफाफ्ना करमा गदा लिड उमे ४ श्री भीम दुर्योधन । 
मत्ता हात्ति समान मण्डप भरी  डुल्ये गरी गर्जन ॥ 
कानेमा ध्रृतराष्ट्रका बिदुरले ५ भन्ये बुझाई कन । 
गान्धारीसित कुन्तिलछे समरको ४ गर्थिन् सबै वणेन ॥३८॥ 
लागे लडुन निके रिसारिस गरी श्री मीम दुयाँंधन । 
छोरालाई पठाई झटट गणुस्ठेश रोके बुझाई कन ॥ 
  आए मण्डप मध्यमा गुरुजिको  आज्ञा लिई अर्जुन । 
जानेको जति अख्र कोशल सबै ५ लागे ती देखाउन ॥३९॥। 
ग्नेयास्त्र गरी प्रहार पहिले ४ आगो निकाली लहिए। 
फेरी वारुण अख्रले जल शिकी ४ सारा निभमाई दिए ॥ 
वायव्यास्र चलाइ खव बलियो  आँधी उठेको थियो । 
पर्जन्यास्र चलाइ वादल झिकी  त्यसलाई रोकीदियो॥४२॥ 
४  पथ्वीपर्वत देखिने अनि स्वयं आफू अटश्ये हुने । 
साहै सानु तथा ठूलो क्षणमहाँ  पारी दिए देखिने 
देखी कोश अख्रशखहरूको  स्याबास भन्दा भए। 
 सारा दशंकले बजाइ थपरी  साउ्है कराई दिए॥४१॥ 
आए कर्ण पनी उसै बखतमे  शख्राखढै सज्जित । 
लागे भन्न किरीटिलाइ सहसा  पारौं भनी लज्जित ॥ 
देखायौ तिमीले पराक्रम जती  त्यौ देखि बर्ता गरी । 
सक्छ कोशल गर्ने यी जनहरू  हेरुन् बसी राम्ररी ॥४२॥ 


























..  महाभारत । 
येती बात भनी गरे थरिथरी  शख्रात्रको कोशल । 
स्याबासी सबले दिए खुशि भई  देखेर तिनको बल 
बोले कर्ण गरेर पूर्ण अभिमान् ४ आड लडौं अजुन। 
तिनको वात सुनेर भीम सहसा  बोले रिसाईकन ॥४२॥ 
राजाको सुत सूतपुत्र संगमा  लइने कसोरी भन । 
तिनको बात सुनेर क्रोधित भए  तत्काल दुयोधन ॥ 
डाकी व्राद्यण अङ्गदेश भरिको  राजा ुई दिए। 
राजाको अभिषेक पाई मनमा  श्री कर्ण खूशी भए ॥४१॥ 
श्री दु्योधनछै भने अब यहाँ  छन् वीर योद्धा जति। 
आउन् लडन यी अङ्गराज सँगमा शंका नमानी रति॥ 
रोक्नूभो गरु द्रौणले गइ स्वयं ४ देखी नराम्रो स्थिति । 
सन्ध्याकाल भयो र दशक सबै ५ फर्के गएका जति ॥५३॥ 
द्र्पद पराजय  
राजन् ! द्रौणजिले विचार मनमा  गर्दा भए लो अब। 
सक्छन् तोड्न घमण्ड ती द्रुपदको  सम्पूर्ण यी पाण्डव ॥ 
डाकी शिष्यहरू सबेसित भने  ल्याऔओ गुरु दक्षिणा । 
मेरी आशिषले गरेर मनको  पुग्ला सबै कामना ॥५४॥ 
ल्याई हाजिर पार त्यो द्रुपदको ४ पक्रेर पाता क्सी। 
 त्यसको तोड्न सके घमण्ड सहजै  हुन्छ म साग्दै खुशी ॥ 
आज्ञालै गुरुको चढेर रथमा  संग्रामका खातिर। 
ढाके राज्य भरी पुगी द्रपदको ४ पाञ्चाल चारेतिर ॥५५॥ . 
देखी कोरव वीर ती नृपतिले ४  सेना लिई साथमा । 
आए भाई ससेन्य क्रोधित भई  तत्काल संग्राममा ॥ 





















य . 





आदिपर्वे ६१ 
हेरौं कोरवको पराक्रम भनी  भिन्ने वसै पाण्डव । 
लागे लड्न रिसाई ती द्रपदका  सेना तथा कोर ॥५६॥ 
बीचैमा नृपले लडी सकलको ४ शेखी उतारी लिए। 
हाहाकार परेर कोख जती  सम्पूर्ण भाग्दा भए ॥ 
गो देखीक्न भीम, अर्जुन हिंडे  आज्ञा गुरूको ल्ई। 
मारे सेनिक भीमले लिइ गदा  उफ्रेर चाँडो गई ॥५७॥ 
पारेथे रौँ शरजालमा द्रुपद्ले  क्यै वेर रोकी तर । 
भागे सैनिक चोट पाइ बलियो  तत्काल चारेतिर ॥ 
आए भाइहरू सबै द्रपदका ४ निक्कै भई तपर। 
हानेथे सहदेवले नकुलले  शक्ति गदा तोमर ॥५८॥ 
वर्पाईकन  वाण अजुनजिले पानी परेझै गरी। 
पक्री भूपतिलाइ राखि रथमा  फिदा भए त्यै घरी॥ 
सामुन्ने गुरुको लगेर तिनिल्े  सुम्पी दिएये जव। 
हुहाँसी ठ्रोणजिले भने द्रुपदजी  छाई सुनाई तब ॥५८॥ 
हुन्छन् मित्र त भूप ने नृपतिका ४ भन्थ्यो घमण्डी बनी । 
मान्छो की तिमिले मलाई अब ता हो मित्र मेरी भनी ॥ 
आधा राज्य लिएर बन्छु म पनी  तिम्रो सखा भूपति। 
बोले भूपति द्रोणको सुनि कुरा  मानेर लज्जा अति ॥६० 
त्रह्मन् ! जो पहिले निरादर गरेँ ४ माफी दिनूहोस् अब। 
मान्छ योग्य सखा भनेर खुशिले  आज्ञा भएको सब ॥ 
देछ्नूमो जब द्रोणले द्रुपदको ४ लज्जा तथा दीनता । 
यस्तो फेरि नगनु क्वेसित पनी  हे भूपती ! मूर्खता ॥६१ 
येती अर्ति दिएर बन्धन स्वयं  तिनको फुकाई  दिए् । 
 आधा राज्य गरेर आफ्नु वशमा  छौं जाउ भन्छ घए प।. 




























य। 

मानी बात ठुलो, गए द्रपद्जी  ईद आफ्नो घर। 
पाई त्यो अहिछत्र राज्य गुरुको  कीर्ति भयो सुन्दर ॥६२ 
देखी प्रताप बल अर्जुनको अपार । 
आफू प्रति मुटृढ भक्ति, मती उदार ॥ 
जुन अख्र ब्रह्शरनाम थियो अमोल । 
मुम्पे किरीटिकन द्रोणजिले तुरुन्त ॥६३॥ 
युधिष्ठिरलाई युवराज बनाउनु, धतराष्ट्रको चिन्ता र कर्णको सल्लाह 
हे राजन् ! ध्ृतराष्ट्रले जब मुने  पाँचै जना पाण्डव । 
विद्यामा, बल, वुद्धिमा र गुणमा  छन् श्रेष्ठ भन्ने तब ॥ 
ठ्च्छा ठ्रोणणरु र भीष्म कपको  जानेर पक्का गरी। 
सामग्री युवराजको पद दिने ३ जम्बा गरी राम्ररी ॥६४॥  
सुम्पे धर्मकुमारलाई पद त्यो ४ आनन्द मानी जब। 
आफ्ना बन्धु प्रजा ति धर्मसुतले  राजी गराए सब॥।. 
शासक योग्य राज्य भरिमा  चर्चा उनैको थियो। 
यस्ले झन् श्वृतराष्ट्रका मनमहाँ  शंका उमारीदियो ॥६५॥ 
ज्ञानी विप्र थिए त्यही कणिकनाम्  नीतिज्ञ मन्त्री पनि । 
सोधे ज्ञान गराइ पूर्ण स्थितिको  कर्तव्य के हो भनी ॥ 
लागे भन्न बुझाउँदै कणिक्ले  नीति र् यौ भूपति। 
पान पर्दछ शत्रुलाई वशमा  बाँकी नराखी रति ॥६ 
नीतीपूर्वकको उदाहरण लो दिन्छु म सुन्नू हवस्। 
सोही माफिक राज्य शासन गरी  चिन्ता हटाई दिनोस् ॥ 
यौटा स्याल थियो कुनै वनमहाँ ४ नीतिज्ञ बाठो पनि। 
ब्याँसी बाघ, मुसो र न्याउरिसँगे  बस्थ्यो सा हुन् भनी॥५५ 



























। ६३ 
 जङ्गलमा ठुलो मृग कुनै  चर्दे गरेको जब ॥ 
झम्टयो सिंह समाललाइई मृग त्यो उफ्रेर भाग्यो तब॥ 
बील्यो स्याल, सुतेपछि मग मुसा ४ बिस्तार ताहाँ गई । 
चारोटा खुर काटनुपर्दछ अनी  मनेछ पंगू भई ॥६८॥ 
सल्लाहा सबको मिल्यो, गइ मुसा ४ काटेर आयो खुर। 
मारेथ्यो गइ सिंहले हरिण त्यो  झम्देर चाँडै तर॥ 
मास् खान सबै सखाकन त्यहाँ  देख्यो तयारी जब। 
बोल्यो स्याल गरी बठयाईं मितहो  खावो नुहाई सब ॥६९॥ 
आफ कुन बस्यो गए अरु सबै  ती स्नानका खातिर । 
 केही वेर गरी विचार हुनगो  त्यो स्याल चिन्तातुर ॥ 
बोल्यो बाध नुहाइ आई पहिले  देखी सखाको मुख। 
देख्छ दीन मलीन मित्र ! किन हो आईपस्यो के दुख ॥७०॥ 
बोल्यो जम्बुक नीतिपूवंक सखे !  भन्थ्यो, मुसाले सुन । 
मेले युक्ति गरेर मार्ने मग यो  तिनूछे सकेका हुन ॥ 
धिक्काछ पुरुषार्थ, वीर वनका  राजा भए तापति। 
मेरो आश्रय पाइ वाहु बलको  मास् लताछन् तिनी ॥७१ 
धेरै यै स्तिका कुरा अरु पनी  गर्थ्यो घमण्डी बनी । 
वील्यो बाघ गरी विचार मृगको  यो खान्न मासू भनी ॥ 
आफैं गछु शिकार बाहुबलले ४ नै पेट भछ् अब। 
येती बात भनी गयो वनमहाँ  त्यो सिंह फर्की जब ॥७२ 
चाँड॒ स्नान सकेर त्यै बखतमा ५ आई पुग्यो मूषक । 
अर्को नीति क्षिकी बढ्याइँ गरि त्यो बोल्दी भयो जम्बुक ॥ 
हे भाई ! तिमिलाइ न्याउरि अघी  जे भन्दथ्यो त्यो सुन । 


 मारेको मृग बाघले जहरिलो त्यो मासु खाउँ किन ॥७ मृग बाघले जहरिलो कत्यो मासु खाउँ किन ॥७२ 










।।। शु 
पद घाउ तिमी भने म त सख४ खान्छ मुसा नै वरू। 
भाग्यो ज्यान बचाइ मूषक कते  युक्ती नदेखी अरू ॥ 
ब्वाँसो आइपुग्यो नुहाई खुशिले  मासूम खान्छु भनी । 
बोल्यो स्याल डरेसरि भइ स्वयं  केही नजान्ने बनी ॥७४।॥ 
ऐह्क ने तिमिलाई माने किन हो  त्यो बाघ खोज्दै थियो । 
यस्ता बात मुनी डराइ मनमा  व्वाँसो गएथ्यो जब॥ 
आयो न्याएरि स्यालका नगिचमा आनन्द मान्दे तव ॥७५॥ । 
बोल्यो स्यालसुनीतिछे मितहरू  लाई धघपाएँ सखे ! 
आउ युद् गरौं र मामु तिमिले  खानू मलाई जिते ॥ 
यस्ता बात सुनेर चिन्तित भयौ  क्य बेर व्वाँसौ पनि। 
भाग्यो बाघ भने म सक्छु कसरी  हो स्याल पापी खुनी।७६।  
यस्तो बात गरी विचार मनमा  व्वाँसो पनी गै गयो। 
इच्छा पर्ण गरेर स्याल खुशिले  त्यो मासु खाँदो भयो॥ 
यस्तै नीति प्रबृत्ति आचरणहे?४ हुन्छन् सुखी भपति । 
पानू पदेछ शत्रुलाइ वशमा  चाँडे सकेको जति ॥७७॥ 
नीतीभेद र साम, दाम सँगको ४ मोका बिचारी कन । 
गनू पर्छ प्रयोग गप्तचरको ४ द्वारा बुझी कारण॥ 
बैरीको छल छिद्र खोजि नपते  पर्नेछ जानी लिन। 
नीतिपरवंक गनु पदछ सदा  योराज्यको शासन ॥७८॥ 
राजन् ! पाँच तृवर्ग सात थरिका कै छन् नीति धेरे तर । 
इच्छा पुग्छ जसो गरी उहि ठुलो  हो श्रेष्ठ ओ सुन्दर ॥ 
सल्लाहा दिइ मेद नीतिहरूको  मन्त्री गएथै जब । 
देख्दा बुद्धि प्रशस्त पाण्डवहरू  को आत्तिए कोरव॥७९॥ 


महाभारत 
















































। आदिपर्वे 





पाण्डवलाई वारणावत पठाउनु र लाक्षागुहको कथा 


राजाका नजिकै सुयोधन गई बिन्ती गरे हे पिता! 
मुन्देछ्ु पुरखासिका थरिथरी ४ वार्ता नजाती मता॥ 
ज्ञानी मीष्म स्वयं तथा हजुरको ४ छ्याहै नराखीकन । 
भन्छन् धमंकुमारलाइ सबढे ४ राजा तुल्याई दिन ॥८२॥ 
होलान् मृपति श्रीयुधिष्टिर जसै ४ यो राज्यका मालिक । 
हाम्रो नित्य ठलो अनादर तिनै ४ गनेन् वनी रक्षक ॥ 
केही युक्ति निकालि हामिहरूको  रक्षा गरी बक्सियोस । 
ऐलहे पाण्डवलाई केहि निहुँछे  अन्ते पठाई दिनोस् ॥८१॥ 
गर्नेछौं अनि हामिले सहजमा क यो राज्यको शासन । 
सक्छौं बन्धु प्रजा रिझाइ कुलको  सक्कीति फलाउन ॥ 
जाउन् पाण्डव वारणावत महाँ  क्ये काठका खातिर । 
तिनलाई सहजै निकालि दिनको  बाटो छ यो सुन्दर ॥८२॥ 
छोराको मुनि यो कुरा नरपती ४ केही नबीहै पनि। 
चिन्तामा डुवि मोन संमति दिए  गर्नेछु यस्तै भनी ॥ 
अन् दुर्योधनछे गरे त्यस पछी  युत्ति अनेकौं थरी । 
आफ्ना पारि लिए प्रजाजनहरू  हुर्नीतिछे त्यौ घरी ॥८२॥ 
मन्त्री द्रूत र हुष्ट हुमति जती  पाएर घेरे धन । 
गर्थे कोखको प्रशस्त सह्दनी ३ श्री कण, हुःशासन ॥ 
राम्रो देश छ वारणावत स्वयं  जाउन् भने झैं गरी । 
दुष्रात्मा धुतराष्ट्रछे पनि भने ५ आफैं अगाडी सरी ॥८४॥ 
तिनका नीतिहरू बुझे पनि सबै ४ केही नजान्ने बनी । 
बोले धरमकुमार हामि अहिल्ये  जान्छौं खुशीछै भनी ॥ 


००५००५५५०५०००५००००००००५५५.२०००००००००००००००००००७०००००७००छ०रकककाबललललललमिमममममनमलकभनभजाभगतममाजमनमाामामममाममममा 

















.. पहामारत ॥ 
यो संवाद सुनी सुयोधन भए  सार्है खुशी त्यौ घरी।  
तिनको मन्त्री थियो पुरोचन त्यहाँ  डाकेर माया गरी ॥८५॥ 
लागे भन्न गएर काम तिमिले  तत्काल योटा गर। 
जान्छन् पाण्डव वारणावत छिटे  कुन्ती समेत तर॥ 
पह्रे नै तिमिले पुगीकन त्यहाँ  सामग्रि जम्मा गरी। 
लाहाको बलियो बनाउनुपस्यो  दर्वार झैं राम्ररी ॥८६॥ 
यस्को ज्ञान नहोस् क्सकन कते  भन्ने विचवारी कन ॥ 
छैजाड बरु लो प्रशस्त रथमा  राखी म दिन्छु धन ॥ 
गनू काम सबै तिमी चत्र छो  धेरे भनू के भन। 
येती बात सुनी पुरोचन भए  तेयार सीही क्षण ॥८७॥ 
चाँडै नै पुगि वारणावत महाँ ४ तिनले बनाए घर। 
देख्नेले पनि भन्दथै बनिगयो  दर्वार यौ सुन्द्र॥ 
जोरी हात दुबै बिदा हुन गए  कुन्ती तथा पाण्डव । 
गान्धारी ध्ृतराष्टका सँग भने  पाउँ बिदा छौ अब ॥८८ 
आशीवाद दिए प्रसन्न मनले  छो बाबु जाङ भनी । 
टाढासम्म गए पुज्याउन स्वयं  मीष्मादि आफैं पनि ॥ 
मौका पाइ सबै मने विदुरले  क्यै गुप्त भाषा महाँ । 
जानेनन् अरूले सुने पनि कुरा  तिन्छै भनेको त्यहाँ॥९८ 
पाएथे सुइँको कुचक्रहरूको क सम्पृण तिन्छे जब। 
राखी धैय सचेत भैकन सधैं ४ बस्ता भए पाण्डव ॥ 
पुग्दा पाण्डव वारणावत महाँ  सत्कार ठूलो भयो 
आई झट्ट स्वयं पुरोचन त्यहाँ  बिन्ती चढाई लियो॥९०॥ 
जारु त्यौ दखारमा हजुरके  निम्ती बनेको मनी। 
लाहाको घरमा लगेर खुशिले  राख्यो नजान्ने बनी ॥ 














॥   क 


 आद१िप्वे ६७ 
यौटा दूत त्यहाँ पुगी बिटुरको  विश्वास पास्यौ जब। 
त्यस्ले एक सुरूङ खनेर बलियो  तेयार पाञ्यी तब ॥९१॥ 


दु 





















लाक्षागहमा पाण्डवहरू 
मैन्हा बाह बित्यो दुवै तरफले ४ विश्वास पार्दा महाँ। 
मोका एक मिलेर भीम बिरले ४ आँटेर आफैं त्यहाँ ॥ 
आधा रात महाँ उठेर घरमा ४ आगो लगाई दिए।। 
 दाज्यूमाइ  मिलेर गुप्तपथको  बाटो समाई लिए ॥९२॥ 
क्ठोरा पाँच छिएर देवगतिले  यौटी कुनै मिल्लिनी । 
वस्थी त्यै घरमा सपुत्र डढि त्यो  व्यथै मरी दुःखिनी ॥ 
त्यो घर्मा उढि त्यो पुरोचन ठुलो  पापी खरानी भयो। 
देखी अग्नि शिखा प्रचण्ड सबको  पैह्रे त सातो गयो॥९२॥ 
सुन्दा मृयु ति पाण्डवादि विरको ४ सन्ताप मानी कन। 
रोए बन्धु समान ती वरिपरी  जो वस्तथे सज्जन ॥ 















वा य महाभारत १ ..  
आएथे पुरासि हेर्न घरको  देखेर त्यो ढुगति। 
मन्त्रीको श्रतराष्ट्रको पनि गरे  निन्दा सकेको जति॥९४॥ 












लाक्ष्या गुहबाट पाण्डवको प्रणाम 
निस्के पाण्डव कुन्तिलाई पिठमा  बोके बली ट । 
बाटो जंगलको धरीकन हिँडे ४ अत्यन्त नै कट्टछे ॥ 
पाई साहस भीमको हिंडिरहे ४ रात्रि भए तापनि। 
गंगौका तटमा तिनीहरू पुगे  अप्यन्त दुःखी बनी ।९५   
आई द्रूत त्यहाँ पनी विहुरको  विश्वास पास्यो जब । 
डुङ्गा उत्तम ल्याइ सोहि चरले क पारी गए पाण्डव ॥ 
जो सम्चार थियो हितू विदुरको  त्यसले मुनाई दियो। 
बस्तू धय धरर पुग्छ मनको  इच्छा मनी त्यो गयो ॥९६ 
पाण्डघहरुको लागि शोकप्रकाश र क्रिया गनु   
है जन्मेजय ! वाराणावत महाँ  हुष्चक्रले जे भयो। 
। त्यो सारा श्तराष्ट्रका हजुरमा ४ सम्चार आई पुग्यो ॥ 














॥. जलि वीर पाण्डव मरे  सन्ने सुनेथे जब। 
चिन्ताग्रस्त भए गरेर नकली  सन्ताप ती कोरव ॥९७॥ 
सारा शत्रु मरे भनी मनमनै ४ खुशी भए तापनि ! 
रोएथे अपवाद मेटन जनको  अस्न्त दुःखी बनी ॥ 
गङ्गाको जलले तिलाञ्जलि दिए  कतंव्य ठानी जव। 
ठूगाको पु॒तली बनाइ करहे  मुदा जलाए सब ॥९८॥ 
रेतीको अपवाद मेटन सहजै  सक्नेछु भन्ने गुनी। 
सारा पाण्डुवको क्रिया गरिलिए  आफ्नै थिए तौ मनी ॥ 
चिन्ता मीष्मजिको बुम्ी बिहुरले ४ डाकेर एकान्तमा । 
न. । सारा बात भनेपछी हुन गए  श्रीमीष्म आनन्दमा॥९२९॥ 
 मेरा शत्रु मरे भनी खुशि भए  अत्यन्त दुयोधन । 
लागे गर्ने अनीतिपूवक सबै ं त्यो राज्यको शासन ॥ 
राजाको डरले ति बोल्न नसकी  स्न्धे घरैमा कति। 
सम्झी पाण्डवलाइ दुःखित थिए  रेती हितेषी जति ॥४००॥ 
हिंडिम्बापुरका आख्यान 
हे राजन् ! बनमा हिँडे दुख सही  कुन्ती तथा पाण्डव । 
योटा वृक्ष मुनी पुगेर वरको क बस्ता भए ती सब॥ 
बोलिन् कुन्ति थकाइ प्यास बहृतै  लागेर आयो अब । 
थाके दाजु तथा यी भाइ दुइट क विश्राम गर्छौ सब ॥१॥ 
पानी ल्याउ कुनै सरोवर यहीँ ४ खोजेर चाँडो गई । 
योद्धा मीम हिँडे तुरन्त जलको ४ खातीर भाँडो लिई । 
लागी भीक र प्यास माइ जननी  भैंमा पुतेका थिए । 
पानी झटट लिएर त्यै रुखमनी  श्री मीम फिर्दा भए ॥२॥ 









ं . त तँलाई मानिस पती  रोज्लिस् मनी हुर्जन । 





७० महाभारत 
भूमीमा सबलाइ देखि त्यसरी १ निद्रा परेको यहाँ । 
लागे गर्न विचार भीम विरह  दुःखी भई मन् महाँ ॥ 
पापीका छलमा परेर हुनगो  यस्तो नराम्रो स्थिति । 
आज्ञा पाउँ त कौखादि खलको  पाने थिएँ दुगति ॥२॥ 
शय्यामा पनि नींद॒ पर्ने घरमा  जस्लाई गा्हो थियो। 
त्यस्तालाइ छखेटि घोर वनमा  भैंमा सुताई दियो ॥ 
तेरो पूण भयो मनोरथ सबै  हे दुष्ट दुर्यौधन ! 
जाने लो कसरी कहाँ अब भनी  आत्तिन्छ मेरी मन ॥४॥ 
राजन् ! त्यैवनमा हिडिम्ब बलियो यौटा थियो राक्षस। 
डर्थै वीरहरू पनी अमुरको ४ देखी ठुलो साहस ॥ 
पाई मानिसको सुगन्ध खललछे ४ बेन्ही हिडिम्बा कन । 
डाकी बुझ्न भन्यो ति मानिसहरू को हुन् र आए किन ॥५ 
देखी रूप ति मीमको नगिचगे त्यो राक्षसीहे जब । 
दासी हुन्छु तिमी बिहा गर भनी  बिन्ती म गछ अब ॥ 
जे भन्छो तिमिले म गर्दछु उही  बोली हिडिम्बा तर । 
बोले भीम रिसाइ जा तँ अहिले  फ्कर आफ्नो घर ॥६॥ 
बोली फेरि पराक्रमी ! गर दया  छु कामहढेै पीडित ।, 
भूमीमा नभमा पनी मन गरे  छ् डुल्न सक्ने म त॥ 
बोले भीम थकाइ माने अहिले  छन् यी सुतेका सब । 
यस्मा विध्न नपारि वीर छ भने  दाज्यू पठा गै अव ॥७॥ 
श्धे बेर भयो कतातिर गई  बैन्ही भनी राक्षस। 
आएथ्यो दणुरेर भीम नगिचे  खाउँ भनी मानिस ॥ 
वस्राभूषणले सुसज्जित त्यहाँ  देखेर बेन्ही कन । 
टा 



































।॥। ७१ 
एती बात भनेर भीमतिर त्यो माछ् भनी लम्कियो। 
देखी उग्र हिडिम्बलाइ बहिनी  को होश जाँ दो भयो ॥ 
पक्रेथ्यो जब भीमलाइ खबले  मार्ने इरादा धरी । 
त्यस्को चोट ढलेर मीम विरलै  हाने गदा बेसरी ॥९॥ 
आमाको अनि दाजुभाइ सबको  बिग्रन्छ निद्रा मनी । 
तान्दै त्यो खललाई क्यै पर लगे  कालाग्नि जस्तै बनी ॥ 
केही वेर लडे परस्पर गदा ४ वृक्षादिले बेसरी । 
जस्ती जन्तु घिसाछ सिंह वनमा  पक्रेर उस्तै गरी ॥१०॥ 
चारै तफ घिसारि खूब बलले घाँटी थिचे मीमले॥ 
चिच्यायो अनि कष्ट पाइ सहसा साह्रै ठुलो शब्दछे ॥ 
४ जागे शब्द सुनेर वज्रसरिको  कुन्ती तथा पाण्डव । 
देखी छक्क परे युधिष्ठिर तथा  आमा र भाई सब ॥११॥ 
मार्ने निश्चयले घुमाइ बलले  क्यै बेर आकाशमा । 
पच्छारे खललाई माद्छु भनी  श्री मीमले भूमिमा ॥ 
ठूलो चोट परी मरी जमिनमा ५ त्यो वृक्ष झैं तेसिंयो। 
दाज् भाइ मिली सबै खुशि भए  संकृष्ट ठूलो गयो ॥१२॥ 
इच्छापण गराउनीस् भनि निकै  रोई हिंडिम्बा जव। 
कुन्तीबाट हुकुम् मिल्यो गर बिहा हे भीम ! भन्ने त ॥ 
त्यसका साथ त्यहीं विवाह हुनगी ४ गन्धवेको रीतिले। 
ही काल रमे त्यसैसित डुली  श्री मीम आनन्दले॥ १३ 
छारो एक दही घटोकच भनी  पैदा भयो सुन्दर। 
त्यसले बिन्ति गस्यो हुनेछु जहिले४ डाके पछी हाजिर ॥ 
। यनी बत मनी घटोकच गयो क आमा समैतै जब। 
पक्री जङ्गलको कठोर पथ ती  फेरी हिँडे पाण्डव ॥१२॥ 





७. 








महाभारत 







व्यासजाका दशन र वक्न्रध 
हे राजन् ! वनका खपी दुखहरू  जाँदै थिए पाण्डव। 
नाघी मत्स्य, त्रिगत, कीचक तथा पाञ्चाल देशै सव॥ 
यौटा जङ्गलमा बसे सब जना ४ विश्रामका सातिर। 
आए व्यास त्यहीं र आशिष दिई ४ भन्दा भए सादर ॥१५॥ 
बस्नू क्ये दिन एकचक्र पुरमा  छन् विप्र तिनका घर । 
इच्छा पूण हुनेछ केहि मनमा  पर्देन मान्तू डर॥ 
येती अर्ति दिएर व्यास मुनिजी ४ तत्काल फर्की गए। 
सोधी त्राल्लणका पुगेर घरमा  क्यै काल बस्ता मए॥१६ 
गर्थे जी सुख भोग उत्तम तथा  साम्राज्यको शासन । 
राजन् ! व्राह्मण झैं बनेर अहिले  गछन् ती भिक्षाटन ॥ 
जानी दैवगती विचित्र मनमा  संतीष मानी कन। 
काटे पाण्डवले निके दिन गरी  सद्धमंको पालन ॥१७॥ 
हे राजन् ! बक नामको अति बछी ४ यौटा थियो राक्षस। 
गर्दा त्यो पुरमा उपद्र्व सबै  दुःखी थिए मानिस ॥ 
पालो बाँधिदिए दिने घरपिठ्ठे  त्यो दुष्टको मोजन। 
राँगो एक प्रशस्त भात सँगमा  त्यो वस्तु छाने जन ॥१८॥ 
पालो आइपुगेछ सोहि घरको  बस्थे जहाँ पाण्डव । 
गर्थे आपुसमा विषाद पहिले ४ जान्छु म भन्दै सब॥ 
आमाबाबु र पुत्रपुत्रि घरमा  ती चार जम्मा थिए। 
तिनको आपतका कुरा अतिथिले  सम्पूण जानीलिए॥१॥ 
कुन्तीले नजिकै गईकन भनिन्  छन् पाँच मेरा सुत। 
योटालाइ पठाउँछु म सहजै  टर्नेछ यौ आपत॥ 










































.. ० आदिपर्ठ ७३ 
मानेनन् पतिपलिल्ले अतिथिको ४ गर्दीनै हत्या भनी। 
कुन्तीले गरि नीतिपूर्वक कुरा  राजी गराइन् अनि॥२० 
सामग्री सँगमा लिएर बलिया क श्री भीम आफैं गए। 
डाक्तै राक्षसलाइ भौजन जती  संपूर्ण खाँदा भए॥ 
केही बेरपछी स्वयं बक त्यहाँ  गर्जेर आई पुग्यो। 
खाँदै मीम थिए नबोलि सहसा  उफ्री पछाडी पुग्यो॥२१॥ 
हान्यो मुदुकि उजाइ एक पिठमा  त्यस्तै रिसाई ज्य। 
त्यस्को चोट खपी नबोलि भिमले ४ खाई चुठेथे तव॥ 
यौटा बृश्व उखेछि फेरि बकले कै झ्मम्ट्यो रिसाई कन । 
फ्याँके त्यैतिर वृक्ष खोसि भिमले  भन्दै पखी दु्जन ॥२२॥ 
पक्रयो कम्मरमा पछाने बकले  फेरी अगाडी सरी। 
थाले झन लछाने पक्रि करमा  श्री मीमले वेसरी ॥ 
गथ्यों फुस्कनलाइ यल तनको  शकी ठगाई सतु। 
त्यस्को वात बुझेर भीम विरले  मान्नै गरी मन्सुव ॥२ ॥ 
पच्छारी कन भूमिमा असुरको  घँडा धसी पीटमा। 
मारे घाँटि निमोठि बोलि मुखले  लो जा परं धाममा ॥ 
मारीयो जब दुष्टत्यी वक अरू  त्यस्का सखा राक्षस । 
भागे प्राण बचाइ भीम विरको  देखी ठुली साहस ॥२४॥ 
पाण्डवहरूको पाञ्चालतर्फ प्रस्थान ! 

गाजन् ! द्रौपदिको स्वयंवर सुने  क्वै विप्र द्वारा जब। 
त्याहाँ बाट विदा मईकन हिडे ४ पाञ्चाल ती पाण्डव ॥ 
केही दूर पुगी वसे रुख मुनी  श्री व्यास आए त्यहाँ । 
टोगे पाण्डवले र आशिष दिए  खुशी मई मनमहाँ ॥२५॥ 














महाभारत 
श्रृष्टयुम्न र ठ्रोपदी यि दुइको  वृतान्त सोधे तव। 
गर्दै वर्णन व्यासले गुम कथा  सारा बताए तब 
बाबू हो ! क्रपिपुत्रि कोहि पहिले ४ यौटी थिइन् सुन्दरी । 
स्वामी योग्य नपाइ शङुरजिको क वस्थिन् तपस्या गरी ॥ 
आई श्रीशिवते भने खुशि भएँ ३ मागेर लैङछ बर।। 
स्वामी पाउँ म पाँचपल्ट तिनिले  मन्दी भइन् सादर ॥ 
आज्ञा भोशिवले तथास्तु सुमुखी ४ एउनेछ इच्छा तर। 
पाउन्नो यस जन्ममा पति कुनै ३ खोजे पनी घुन्दर ॥ 
अर्को जन्ममहाँ तिने द्रपदकी  छोरी मझइन् सुन्दरी 
ठुच्छा पण हुनेछ जाउ खुशि मै  पाञ्चालमा यो घरी ॥ 
येती अति दिएर ब्यास सहसा  पाल्नू भएथ्यो जव। 
गङ्गाका तटबाट विप्र सरि भै  जाँदा भए पाण्डव ॥२८॥ 
बस्थे त्यै जलमा सपलिक कुनै  गन्धद क्रीडा गरी। 
देखी पाण्डवलाई क्रोधित भई  कुर्छै निके वेसरी॥ 
क्रीडामा रत छुम यौ पथ गरी  को हो यता आउने । 
 जाउ कत फिरी न त सबै  छौ व्यथेमा मारिने॥२९॥ 
बोले अजुन गवेका सुनि कुरा  यौ ग्रुद्ध गङ्गा तट। 
तिम्रो मात्र हुँदैन पि सँगमा  जाड र अन्ते डट॥ 
येती बात सुनेर चित्ररथले  हाने रिसाई शर। 
काटी ती शर पा्थेले पनि दिए  अनन्यास्रले उत्तर ॥३०। 
त्यस्ले अशव, ध्वजा र सारथि सबै  गन्धवंजीको जल्यो! 
मानी हार भएर लज्जित वनी  तत्काल न भयो ॥ 
दिन्छु मन्त्र म चाश्लुपी एथिवीका वस्तू सबै देखिने । 
घोडा दिन्छु प्रसिद्ध पाँच सय लो  अत्यन्त गार्ही इुने ॥३१ 


पमन अरनजसब्यभत्धक०० 
















. ७५ 
। आस्त्तेयाख्र सिकाइदेउ तिमिले  हे पाथ ! साटो महाँ। 
तिवको वात सुनेर स्वीकृति दिई ५ साथी बनाए त्यहाँ ॥ 
बोले अजुन हे सुखै ! हयहरू  माग्नेछु मोका महाँ। 
जानी जानि गस्यो प्रहार कसरी  ऐहे मलाई यहाँ ॥३२॥ 
लागे भन्न बुझाई चित्ररथले  जे हेतु हाने श्र। 
ख्रीका सामु हुने अनादर सखे !  को खप्न सक्नेछ र ? ॥ 
मेरो ख्री सँगमा हुँदा हुन गयो  यस्तो नराम्री स्थिति । 
तिम्रो देखिन साथमा द्विज कुनै ४ वेदज्ञ औ सद्मति ॥३२॥ 
ज्ञानी योग्य वशिष्ठ झैं तिमी पनि यौटा कुने व्राह्मण। 
लेक साथ महाँ पुरोहित, कुदै  ग्नेत् सदा रक्षण॥ 
०  बोले पार्थ वशिष्ठको विषयमा  जे जान्दछो त्यो भन । 
लागे भन्न बुझाइ चित्ररथले ४ आनन्द मानीकन ॥२४॥ 
विः्वामित्र शिकार खेल्न वनमा  क्वै दिन् गएका थिए । 
पाँच आश्वसमा वशिष्ठ मुनिका ४ बाटी पनि बिसिए ॥ 
देखैशे उपयुक्त एक नृपते  गाई थिइन् नन्दिनी।  
साटो दिन्छु करोड गाइ खुशिले  दैड मलाई भनी ॥३५॥ 
। सार्दा दिन्न मने वशिष्ठ मुनिले ४ ती गाइलाई जब। 
आज्ञाले दपको समाइ बलले ४ लैजान लागे तब। 
रक्षा गर्नुहवस् मनी मुनिसँगे  रोइन् गई नन्दिनी। 
बोले झटट बशिष्ठजी गर स्वयं  आफ्नू सुरक्षा मनी ॥२६। 
पारी देह जुरुङ्ग क्रोधित भई ४ लागिन् जसै डुक्रिन। 
सेना पौण्ड किरात बर्बर यवन्  लागे सबै जन्मन ।। 
आश्ञाले गरि गाइको ति सबले ४ शस्राख्र बोकी लिए. 
मारी मूपतिका सुसेनिकहरू  सारा भगाई दिए ॥२७॥ 



























। 











 महाभारत 

राजाले ति वशिष्ठलाइ रिसले  शख्रात्र हान्दा भए। 
उनले शान्त रहेर तुच्छ छडिले  सारा वृथा पार्दिए ॥ 
बोले भूप अनी यि क्षत्रिहरुको  धिक्कार ठान्छ बल। 
ठूलो तेज रहेछ ब्रह्म बलको  व्रह्याण्डमा केवल ॥३८॥ 
एती बात भनेर ग्रृपति गए  गछ तपस्या भनी। 
क्षत्री विप्र वने ठुलो तप गरी  विख्यात ॥ तिनी ॥ 
यौ आख्यान सुनाई चित्ररथजी  सानन्द॒ फर्की गए। 
डाकी घोम्य क्रषी पुरोहित गरी ४ आफ्ना तुल्याई लिए॥३९ 
त्याहाँबाट हिँडेर पाण्डवहरू  पौंचेर पाञ्चाल् महाँ । 
आफलहाइ लुकाइ विप्रसरि मेक बस्थे कुल्याले कहाँ ॥ 
। है राजन् ! मुनि व्यासले गइ त्यहाँ फेरी दिए दर्शन। 
कुन्ती पाण्डवले सुआदर गरी  ढोगे खुशि भैकन ॥४०॥ 
।  र ट्रोपदी द्रुपदका क छोरा र छोरी थिए। 
लागे भन्न बुझाई व्यास कसरी  सन्तान ती जन्मिए 
शैखी इज्जत ट्रोणले द्रुपदको  पेल्हे हरेका थिए। 
साटो फेने म पाउँ पुत्र कसरी  भन्ने विचारी लिए ॥१॥ 
द्च्छापूर्ण हुने म गछु खुशिले  क्वै यज्ञ ठूलो भनी। 
डाकी उत्तम विप्र आफ्नू मनको  इच्छा बताए अनि॥ 
पुत्रेष्ठी दपको गरे मख ठुलो ४ आई कुने ब्राह्मण। 
छोरा, छोरि ती अम्निले खुशि भई गर्दा भए अर्पण ॥४२॥ 
कृष्णा नामतिश्याम वर्ण कि हुँदा ४ राखै विचारीकन ! 
श्रृष्टयुम्न ति ट्रोणका हुन गए  शत्रु त्यसै कारण॥ 
जानू विप्र बनी त. स्वयंवरमहाँ  केही नमानी इर। 
येती अति दिई हिँडो पनि गए  श्रीव्यास एकातिर ॥२३।  































.. निति र छ काडा... ७७ 
३ थ्रृतराष्ट्रको द्रुपदले  सारा सुनेकै थिए। 
पत्ता पाण्ट्वको लगाउन निके ४ यलादि गर्दो भए॥ 
कृष्णा अजुनलाइ सुम्पन ठुलो ५ इच्छा हुनाले गरी। 
पत्ता लाग्छ भनी स्वयंवर रचे  ती भूपले यो घरी ॥४४॥ 
आए देश विदेशका नरपती  पाएर निम्ता प्यहाँ। 
आफाफ्ना गइ स्थानमा सब बसे ५ जस्को थियो जुन् जदाँ ॥ 
श्रृष्रयुम्न गएर मण्डप महाँ वाटर उचाछी क्न। 
वोलेहै नरपाल ! शान्त मनले  मेले भनेको सुन ॥४५॥ 
सामुन्ने घनुवाण लक्ष्य सबको  छन् राखिएका यहाँ। 
सक्ला लक्ष्य खप्ताल्न जुन पुरुपले यो रङ्ग  भूमी महाँ ॥ 
कृष्णाको पति हुन्छसोहि नपको क यै हो प्रतिज्ञा पनि । 
डाके ठ्रौपदिलाइ त्यै बखतमा  राजा चिल्वाउँ भनी ॥१६ 
जोजो भूप त्यहाँ थिए सकलको  नाउँ मुनाई दिए। 
गर्छु मेदन लक्ष्य यो मनि निके ४ राजाहरू तम्सिए॥ 
श्री दुरयोधन, शल्य, शात्व, शकुनी४ जोजो प्रतापी थिए । 
तांदो खेचि लिंदा घुचेडिन गई  ती भूमिमा पल्टिए ॥९ 
। आए कर्ण उठेर गर्दछु भनी क त्यो लक्ष्यको भेदन। 
बोलिन् ट्रौपदि सूतपुत्र सँगमा  मैले बिहा गर्दिनँ ॥ 
फर्के कर्ण असाध्य लज्जित भई  त्यत्रो सभा बीचमा । 
आए पार्थे उठेर शान्त मनले क त्यो लक्ष्यको सामुमा ॥४८ 
तांदो खेचि लिए प्रणाम गुरुजी  लाई मनेले गरी। 
हेरी त्यो जलभित्र लक्ष्य सहजै  बेघी दिए त्यै घ्री॥ 
जे जेकार मयो, बजे थरिथरी ४ बाजाहरू स्वगंका। 
लावा पुष्प अबीर वर्षण गरी  खूश्ी भए देवता ॥४९॥ 


















कससभनमानमपणबतर के हकको कोको 


पेद्वाइन् जयमाल ट्रोपदि गई क ती पार्थलाई तव। 
देखी विप्र समाज ख्व खुशि मौ ४ आनन्दको उत्सव ॥ ं 
















पाञ्चाली सँगमा लिईकन हिँडे ४ निस्की जसै अजुन। 
श्री दुर्योधन, शल्य आदि नृपती  लागे बृथा उफ्रन ॥५०॥ 
रोके भृपहरू निकै अघि सरी  संग्राममा खातिर। 
जोडी शल्य र थीम, कर्ण सँगमा ४ भो पा्थंको सुन्दर ॥ 
लागे वर्षण गर्न अर्जुन झिकी  अत्यन्त तीखा शर। 
हाने वृक्ष उखेलि भीम बिरते ४ ताकेर चारे तिर १५१॥ 
भागे शल्य पछारिए पछि सबै  राजा भई लज्जित । 
फुर्के कर्ण पनी म लडदिनँ मनी  वेदज्ञ प्राहणसित ॥ 
त्यो संग्राम महाँ भएर बिजयी कै पाँचै जना पाण्डव । 
पाञ्चाली सँगमा पुगे ति कुटिमा ४ आनन्द मान्दै तब ५५२ 





 ७९ 
कुन्तीका मनमा चले लहड ओ ४ दुर्वासना बेसरी । 
आमा आइपुग्यौं लिएर सँगमा  भिक्षा भने लै घरी। 
गी पूजन देवको म क्सरी  हे बाबु ! जारु यहाँ। 
खाओ पाँचजना मिलेर खुशिले  बाँडेर आपुस्महाँ ॥५२॥ 
एति मनेर फेरि पछि ती ४ निस्कित् जसै बाहिर । 
। देखी ट्रोपदिलाइ सासु ति भइन्  अत्यन्त चिन्तातुर ॥ 
 सोधिन् धर्मकुमारलाई तिमि ने ४ कृतेव्य के हो भन। 
। ढोपी हुन्छु कि पाप लाग्छ कि भनी आत्तिन्छ मेरो मन ॥५४॥ 
। चोले धमकुमार हौ! क कतव्य भन्छु मुन। 
। जे भन्छिन् जननी प्रसन्व मनले  त्यसको गरौं पालन ॥ 
यम्ने तर्कहरू बसेर कुटिमा  गर्दै थिए पाण्डव। 
मुन्थिन् टोपदि हर्षपुवेक कुरा  तिवूहे गरेका सब ॥५५  
। पाल्नुमो बलराछ कङष्णजि सबै  थाहा थियो तेपनि। 
माधी सञ्चविसञ् गरै ३ हुन् यी हितेषी भनी ॥ 
गर्नेछु तिमीलाइ महत पक्ठी छ सोका परेका घरी। 
येती दात भनी विद इुदुमयी  आनन्डले श्रीहोर ॥५॥ 


 त्यही लुक्केर सव यो ४ देख्दै र सुन्दै रै 
। 
। 


पककपपछ? 












हुन् यी पाण्डव नै भनी द्रपदजी  लाई गुनाई दिए॥ 
कुन्ती, ट्रौपदि, पाँच पाण्डव सबै ४ लाई छगी सादर। 
राखैधे द्रखारमा वृपतिले  सेवा गरी सुन्दर ॥५७॥ 
सोधे वंश बताउनुस् हजुरले ४ संकोच छाडी क्न। 
सुन्दा बात यहाँ अनेक थरिका  आत्तिन्छ मेरी मत॥ 
यस्तो प्रझन सुनेर श्री द्रुपदको  साँची कुरा जो थियो। 

को ठुतिहास् धमसुहले  विस्तार गदुमयो ॥५८ 







।। 


निन्दा श्री ध्ृतराष्ट्रको द्रपद्ले ४ गदो भए वेसरी। 
फिर्ता राज्य दिलाउँछ पनि भने  ती भूपले त्यौ घरी॥ 
कन्यादान म दिन्छु पार्थकन लो  तिन्ले भनेथे जब। 
नामञ्जूर गरेर धमंमुतले  विन्ती गरें यो तब ॥५९.॥ 
पाँचै भाइ मिली बिहा गरिलिने ४ आज्ञा छ माताजिको । 
शङुा कत्ति नमानि बक्सनुहवस्  हो बात यो नीतिको ॥ 
कन्या गौतम गोत्रकी ति जटिला का सात स्वामी थिए । 
कक्षी नाम सुपुत्रि कण्डु मुनिले ४ दस् भाईलाइ दिए ॥६२॥ 
गर्देनौं कहिले पनी जननिको  आज्ञा त उल्लंघन । 
राजन् ! सुम्पनुहोस् प्रसन्न मनले ४ आफ्नी सुपुत्री कन ॥ 
यस्ता बात सुनी परी सकसमा  बोढ्दा भए भूपति। 
यौटी पुत्रि छ पाँचका सित बिहा  गदीन हे सदाती ! ॥६१ 
गर्थे तकवितर्क बेसरि त्यहाँ  श्री ब्यास आए जब। 
सम्झाए नृपलाइ डाकि मुनिले  एकान्त पारी सब॥ 
शम्भूको बरदान पाँच जनको  उतत्तिको वर्णन । 
पैल्हेको इतिहास ट्रोपदिजिको  सारा बुझाईकन ॥६२॥ 
हुन् यी इन्द्रस्वरूप, द्रोपदि अघी  सौभाग्यदेवी थिइन् । 
ऐल्हे पाण्डुकुमार यी हुन गए १ तिम्री सुता ती भइन् ॥ 
भन्नूमो जब व्यासले नपतिको  सम्पूण शंका गयो । 
वेदव्यास मुनी उठेर कुटिमा  सानन्द पाल्नुमयो ॥६३॥। 
डाकी उत्तम विप्र वेद विधिले  दानादि धेरै दिए। 
ती पाँचै जनलाइ पाँच दिनमा ४ श्री ट्रोपदी सुम्पिए ॥ 
पाई उत्तम विप्र वेद विधिले  दानादि धेरै दिए। 
धेरै सम्पति दासदासि नपती  ले दाइजोमा दिए॥८४॥  




























 
११ सद ८१ 


नाना रल सुवर्ण घेर हरिले  त्याहाँ पठाई दिए। 
पाई त्यो उपहार उत्तम सबै  सानन्द॒ राखी लिए॥ 
गर्दा आग्रह भूपले घरिघरी  पर्देन जानू कहीँ। 
लागे बस्न सबै मिलेर खुशिले  शंका नमानी त्यहीँ ॥६५ 
दुर्योधन मन्त्रणा 
पाँचै पाण्डवको विवाह हुन गो ४ श्री द्रोपदीजी सित। 
. अहिले निकै द्रुपदजी ४ तिन्को चिताई हित ॥ 
यो संवाद मुनेर आत्तिन गए  अत्यन्त दुयोधन। 
विन्ती पारिलिए पितासित गाई  सान्है दुखाई मन ॥६६॥ 
। सल्लाहा सबले मिलीकन गरे  कतव्य के हो भनी। 
मान् पर्छु लडेर हुष्ट शकुनी  भन्थ्यो अगूवा वनी ॥ 
राख्नू पर्दैछ शत्रुलाइ वशमा ४ नीती पुच्याई कन! 
भन्चे भूरिश्रवा हुँदैन अहिले  हामी व्रृथा कुर्लेन ॥६७॥ 
सम्झाए श्रतराष्ट्रलाइ हितका  धेरै कुरा मीप्मले। 
आधा राज्य दिई मिलाउ अहिले  डाकी यहाँ प्रेमले ॥ 
। आफ्ना हुन् ति पनी तिमी कुटिलताई गर्छौ वरयामा किन ! 
योग्यायोग्य स्वयं विचार गरिल्यौ यो राज्य आधा दिन॥६८ 
ज्जेज्जे मीष्मजिले भने विदुरले  त्यो बात सारा सुनी । 
राजालाइ भने समर्थन गरी  साँची कुरा हो मनी ॥ 
बोले श्री श्रतराप्टर बात हितको ४ आज्ञा भयो मीष्मले । 
आधा राज्य म दिन्छु पाण्डवहरू ४ आउन् यहाँ प्रेमले ॥६०॥ 
येती जात गरी गएपछि सबै  एकान्त पारी कन। 
लागे भूपतिलाइ भन्न यि कुरा श्री कर्ण दुर्योधन ॥ 




















। २ महामारत 
थाप्नू हुन्छ हजुरले पनि सही  तिनका कुरामा किन ! 
खाई बून हजुरको किन भने  यो राज्य आधा दिन॥७२ 
रक्षामा जवसम्म ती द्रपदको  बस्छन् त्यहाँ पाण्डव । 
पानु पछ विभेद झट्ट अनि पौ  ती छुटटिनेछन् सब ॥ 
मानू पर्छ गरेर यल पहिले  त्यौ मीमलाई अनि।  
बाँकी चार त कर्णका शरहरू  लागेर मछन् खुनी ॥७१॥ 
मानू पर्दछ शत्रुलाई सहजै  तिनले भनेको सुनी। 
बोले श्री ध्रृतराष्ट्रणी मुसुमुसू  हाँसी मनेमा गुनी॥ 
हे बाबू ! म छुची बनूँ विदुरका ४ सामू वृथामा किन ! 
जे भन्छो तिमिहेस्ले म त सदा  मान्छ खुशी भंकन॥७२॥ 
गर्थे ये स्तिका कुरा तिनिहरू  एकान्त पारी यहाँ। 
ट्रोणाचायं र मीष्म ओ बिदुरजी  पौँचेर राजा क्हाँ॥ 
गर्थे कर्ण निके बढीकन कुरा  कतंव्य यो हो मनी। 
रोकी द्रोणजिले भने किन त्र्था ४ बोल्छो मपाइँ बनी॥७२। 
हे राजन् ! खुसिल्ले पठाउनुहवस् ४ मानीस चाँडै अब। 
पाञ्चाली अनि कुन्तिका सँग सबै आउन् यहाँ पाण्डव ॥ 
यो आज्ञा गुस्को मुनी नपतिले  स्वीकार गर्दा भए।। 
आत्ञाले भ्रतराष्टरको बिदुरजी  तत्काल त्याहाँ गए ॥७४॥ 
सारा बात बुझाइ पाण्डवहरू  छाई लिई फर्किए। 
आधा माग लगाइ राज्य नपते ४ सानन्द॒ सुम्पी दिए ॥ 
। दुन्द्रप्रस्थपुरी बनाइ बलियो ४ बस्ता भए पाण्डव । 
 त्याहाँबाट वि त्याहाँबाट बिदा भई कन हिँडे  फर्केर फेरी सब ॥७५॥ 









?   ना त फि त 























 अजुनको तीथयात्रामा उलुपी बिवाह, अझरोद्वार,सुभद्राहरण 
राजन् ! नारदजी कुनै समयमा  डुल्दै पुगेथे सहाँ। 
पूजा पाण्डवले गरे ति मुनिको ४ खूशी भई मन् महाँ ॥ 
बोले नारदपाँच माइहरूकी  छन् एक पली सती। 
वाँधी एक नियम् रहे कलहको  होवेन शङ्का रति ॥७६॥ 
देख्छ प्रेम मिलाप माइहरूमा ४ तिम्रो असाध्यै तर। 
भन्छु एक कथा उदाहरणका  निम्ती छ त्यो सुन्दर ॥ 
बाबू हो ! उपमुन्द, सुन्द ति दुवै  भाई थिए राक्षस। 
त्रह्वाको वरदानले हुन गए  ती पापमा उद्यत ॥७७ 
पाई कष्ट अनेक देवहरूले क विन्ती गरेथै जव। 
ख्रीमा रत्न तिलोत्तमा कन भने  व्रह्ला खुशी भकन॥ 
चाँडै नै उपमुन्दमुन्द हुइमा  फाटो गरा भनी। 
तिम्रै निम्ति छडेर आपुस महाँ  मर्छन् दुवे ती खुनी॥७८॥ 
गर्थे दुष्टहरू बिहार खुशिले  जुन् ठाउँमा त्यो घरी । 
यो आज्ञा विधिको सुनीकन पुगीन्  त्यै ठाउँमा सुन्दरी ॥ 
साःहै मेलमिलापले तिनीहरू क वस्ने भए तापनि । 
देखी कामिनिलाइ कामवश भै  उन्मत्त जस्ता बनी ॥७९॥ 
लागे तान्न समाति हात बलले ४ एकेक् आफैं तिर 
मेरी हो त नि मन्द्ये खल, भई ४ अत्यन्त क्रोघातुर॥ 
लागे लड्न लिएर खड्ग र गदा ७ हो मेरि पनी भनी। 
काटाकाट गरी मरै खल ढुवै ४ भाई भए तापनी ॥८९॥ 
तस्मात द्रौपदीका निमित्त झगडा ४ केह नपर्ने गरी। 
राखी एक नियम् मिलीकन बसे  पाँचै जना राम्ररी ॥ 













 महाभारत 


अती नारदको मुनेर खुशिले  राखे तहाँ बन्धन । 
 यौटाका सँग एक वर्ष सुमुखी  बस्थिन् खुशी मेकन ॥८१॥ 
जसतेडेछ गएर त्यस् बखतमा ४ कस्तै परे तापनी। 
त्यो बस्ला गइ बाह वर्ष वनमा ४ हो पाप मेरो भनी॥ 
राखे बन्धन त्यो जसै मुनिपनी  सानन्द॒ फर्की गए। 
धेरै राज्य जितेर पाएडवहरू  त्याहाँ बसेका थिए ॥८२॥। 
चोरी गोधन चोरले लगिदिए  यौटा कुनै विप्रको। 
आए गर्ने पुकार ती ट्रिज तयहाँ ४ आफ्नू ठूलो कृष्टको। 
दाज्यूका घरमा सुरक्षित गरी ४ शख्राखर जम्मा थिए॥ 
 नाघी बन्धन पार्थले ति द्विजको  रक्षार्थ झ्षिक्ता भए ॥८३॥ 
पक्री चोरहरू कुटेर सहजे ४ गाई फिराई लिए।।. 
पाई गोधन विप्रले खुशि भई ४ आशीष धेरै दिए॥ 
दाजूलाई भने म जान्छु वनमा  यौ नाघियौ बन्धन ।  
बोले धमकुमार पार्थ ! तिमिले  पर्देन जानू वन ॥८४॥  
 दाजूका घरमा पसेर क्सरी  पापी भयो लौ भन। 
माफी दिन्छु स्वयं नजाउ यसरी  त्यागेर हामी कन॥ 
सम्झाए बहुतै नमानि वनमा कै जाँदा भए अजुन। 
गङ्गाद्वारा पुगी बसे जलमहाँ ४ ती स्नान गर्नाकन ॥८५॥ . 
योटी त्यै जलमित्र नागपतिकी ४ कन्या उलृपी थिइन्। 
खुद्रा अजु नको समाइ तिनिले  पाताल तान्दै लगिन् ॥  

धेहै सुमुखि ! मलाइ यसरी  के हेतु ल्यायो भनी। 
बोलिन् तीम त कामका वश परी  साउ्है भएँ हुःखिनी ॥८६॥ 
ईच्छा पूण गराइबक्सनुहवस्  स्वामी ! हजुरले अब । 
तिनको भाव त धमसम्मत बुझी  इच्छा पुस्याए तब॥ 







































 एक त्यही बली सुत इरा  बान् नामको सुन्दर । 
गङ्गाद्वार महाँ फिरीकन हिंडे  श्री पार्थे पूर्बै तिर ॥८७॥ 
धेरै तीथ डुली अनेक थरिका  सत्क्म गर्दै गए। 
फेरी ती मणिपूरका नृप कहाँ ४ सानन्द पुग्दा भए॥ 
मागे भूपतिकी सुपुत्रि तिनले  चित्राङ्गदा सुन्दरी । 
सोधी देशहरू बिहा गरि दिए  ती भूपले राम्ररी ॥८८॥ 
योटा पुत्र त्यहाँ पनि हुन गयो ५ चित्राङ्गराको जब। 
एल्हे जान्छु भनीबिदा भइ हिँडे  तीर्थादि डुल्दै तब ॥ 
आँटे पस्न सुभद्र नाम नदिमा ४ ती स्नानका खातिर। 
ग्राहाले धरि पाउमा बल गस्यो  तानेर आफतिर ॥८९॥ 
ताने बेसरि पार्थले र जलको  बाहिर ल्याए जब। 
नारी दिव्य स्वरूपिणी हुन गई  त्यो रूप त्यागी तब॥ 
सोधेहै सुमुखी ! बताउ कसरी  तिम्री भयौ ढुगति। 
लागी भन्नम अप्सरा अघि थिएँ ४ भो श्रापल्ले यौ गति ॥९०॥ 
मेरा चार सखीहरू पनि यहीं ४ छन् कृष्टमा बेसरी। 
तिनको श्राप पनी छुटाइ दिनुहोस् ४ राखी दया यो घरी॥ 
यस्ता बात सुनेर ती सकलको ४ उद्धार गर्दा भए। 
जैकार गरेर स्वर्ग खुशिले ४ ती अप्सरा गैगए ॥९१॥ 
त्याहाँबाट हिँडेर फेरि ति पुगे  चित्राङ्गगाको घर। 
थे सुत बश्रुवाहन थियो  अत्यन्त नै सुन्दर ॥ 
पत्नीलाई भने गरेर सुतको  रक्षा, बसे क्यै दिन। 
मोका पाइ छिटे पठाउँछ यहाँ  मानीस मेले लिन ॥९२॥ 
त्याहाँबाट हिँडी प्रभास खुशिल्ले  डुल्दै पुगे अर्जुन। 
आए भेट्न मनी सखाकन त्यही  श्री नन्दका नन्दन ॥ 






























महामारत 

प्यारो मित्र भनी गरे प्रमुजिले  सानन्द् आलिङ्गन। 
त्याहाँबाट लगेर द्वारतिमा  राख्नू भयो क्यै दिन ॥५३॥ 
बेन्ही उत्तम क्ृष्णकी त्यहिँ थिइन्  यौटी सुभद्रा भनी। 
देखी रूप अमोल मोहित भए  ती सुन्दरीमा तिनी ॥ 
पाएये जव वीर अर्जुनजिले क श्री कृष्णको सम्मति। 
क्षत्रीधमे भनी हरीकन लगे क तिनले सुभद्रा सृति॥९४॥ . 
बोल्नुमो बलराम क्रोधित भई  त्यसूलाइ माछ भनी । 
सम्झाए हरिले र शान्त हुनुमो ४ आफैं दयाल् बनी॥ 
फर्काई गइ पा्थलाइ पुरमा  ल्याई बिवाहा गरी। 
सुम्पेथे बहिनी स्वयं खुशि हुँदै  श्रीकृष्णले त्यो घरी ॥९५॥ 
पाई अर्जुनलाई त्यो बखतमा ४ खुशी भए यादव।। 
आन्ञाले हरिको गरे थरिथरी  आनन्दले उत्सव ॥ 
त्याहाँबाट गई प्रभास तटमा  बाँकी बिताए दिन। 
फकथे घरमा लिएर सँगमा छै प्यारी सुभद्रा कम ॥९६॥ 
ल्याई यादवले अनेक थरिका ३ वख्रदि आगूषण । 
धेरै सम्पति दाइजो भनि गरे ४ आनन्दले अर्पण॥ 
क्यै दिनमा अभिमन्यु जन्मन गए क छोरा सुमद्राजिका । 
पाँचोटा मुत द्रोपदी तिर भए  पाँचै जना वीरका ॥९७॥ 
ठूलो उत्सव दान धमे र अरू सत्क्म॑ घेरै गरे। 
ढुःखी, दीन, प्रजा दरिद्र जतिको ४ दारिद्र्य सारा हरे ॥ 
शती राजि गराइ धमंसुतले  राम्रो गरी शासन । 
आफ्ना वेरि अनेक भूपति जिती  बस्थे खुशी मेकन ॥९८॥ 
राजा खेतक्लि गरे मख ठुलो  पेल्दै कुनै कालमा 
धाराले घतको अजीण हुनगी  श्री अम्निका पेटमा ॥ 



































 ८७ 


व्रह्मालाइई भने गएर तिनिले  संकष्ट आफ्नू जब। 
अग्नि, पार अजीण शान्त सुखले  भस्मै गरी खाण्डव ॥९९ 
आज्ञाले विधिको गएर वन त्यो ४ आँटे डढाउँ भनी। 
वर्षा जल इन्द्रले गरिदिए  रक्षा दयाल् बनी॥ 
ते शिवको सही दुख तिनी ४ पर्खी रहेका थिए। 
श्री कृष्णाजुनलाइ देखि मनको  सन्ताप भन्दा भए ॥५०० 
इच्छा पूण हुनेछ हामि दुइले ५ साहाय दिन्छौं भनी। 
भन्दा अजुनले ति पावक भए  अत्यन्त खूशी अनि॥ 
अपंथे हरिलाइ आयुघ गदा  कोमोदकी नामको । 
उस्त अजुनलाइ गाण्डिव धनू ४ ढोक्रो दिए बाणको ॥१॥ 
सारा शत्रु जितुन् भनी रथ दिए  मागेर ल्याई कन। 
रक्षा गर्ने चढे त्यही रथमहाँ  श्री क्रष्ण ओ अजुन॥ 








खाण्डव दाह 


लागे पोल्न गएर त्यो वन ठुलो  श्री अग्निले खाण्डव । 
पर्षाए जल इन्द्रले रिस गरी  त्यो रोक्नलाई तब ॥२॥ 




























। त्यो सय बाणहरुको ४ वर्षा गरी पार्थले। 
लागे डढ्न त्यहाँ भए जति सबै  जन्तृहरू वेगले ॥ 
आएथे जति देवता मिलि त्यहाँ  लड्ने इरादा धरी। 
पाई चोट प्रशस्त शंख्रहरुको  भागे सबै त्यो घरी ॥३॥ 
देखी ती दुइको पराक्रम ठलो  श्री इन्द्र त्याहाँ गए।  
बौले कृष्णजिलाइ माग वर क्यै  हे वीर ! इच्छा भए ॥ 
माग्नूमो हरिले सदा स्थिर रहोस्  हे इन्द्र ! यो मित्रता । 
मागे अर्जुनले सुरेन्द्र ! दिनुहोस्  शस्राख्रको योग्यता ॥४॥ 
बोले इन्द्र तथास्तु कृष्णसंग औ४ मौका परेका घरी। 
 अजु न ! वीर . शस्रहरुको ४ शिक्षा पछी राम्ररी ॥ 
येती बात भनेर स्वग पुरिमा  श्री इन्द्र फर्की गए। 
आएथे जति देवता सँग महाँ  सम्पूर्ण जाँदा भए ॥५॥ 
जल्दा खाण्डव अःवसेन मय ओश पक्षी ति शारङ्गक। 
बाँचेथे यति मात्र औ सब उढे  हात्ती कमीला तक॥ 
श्री जन्मेजयले सुध्याउनु भयो  ती मात्र बाँचे किन ? 
वैशम्पायनले भने नरपते !  भन्छ म त्यौ कारण ।६।  
ज्ञानी उत्तम मन्दपाल पहिले  ठूला तपस्वी थिए। 
निस्सन्तान भएर जीवन त्यसै  तिनले बिताई दिए॥ 
तिते हो क्रणपितृको कसरि लौ  भन्ने विचारी कन। 
जन्मेथे पछि पक्षि भैकन मुनी ५४ शाद्रेछ कोही दिन ॥७॥ 
जन्माए सुत चार पितृहरुको ४ सारा तिरीयौ क्रण। 
बस्थे यै वनमा छिएर संगमा ती चार छोरा कन ॥ 


















। 
हिम त्याग्न शरीर मोह हुनगौ  छोराहरूको जब । 
पारेथे मुनिले प्रसन्न तपले  श्री अग्निलाई तब ॥८ 
वोल्ने अग्नि म दिन्छु माग मुनिजी इच्छा भएको पर। 
वाँचुन् खाण्डव दाहमा सुतहरू क भन्दा भए सादर ॥ 
बाँचे कारण त्यै परेर मुनिका ४ ती चार छोरा यहाँ। 
बाँचेथे मय पार्थका शरणा  आएँ म भन्दा महाँ ॥९ 
यौटा उत्तम अशखमेन बलियो ४ छोरो थियो नागको। 
माताले लिई पेटमा गगनमा ४ उड्दै थिई पुत्र त्यो॥ 
काटेथे शिर पार्थले सहजमा  त्यौ सर्पिणीको जब। 
वाँचेथ्यो उदरस्थ नाग मुत त्यो  श्री अग्नि देखी तब ॥१० 
पाई गाण्डिव नामको धनु सखा श्री क्रृष्ण संरक्षक । 
पारेथै वनजन्तु खाक दुइले  खुशी मए पावक ॥ 
लागे उन्नति गर्न पाण्डवहरू  राजा अनेकौं जिती। 
शती राजि गराइ भाई संगमा श्वस्थे खुशी भै अति ॥५११ 


ताक 
१२ आदिपवे 














॥ महाभारत आदिपवे समाप्त ।! 





 प्रारम्भ 


सय दानवद्वारा समामन निर्माण  


येती कथा मुनि सकीकन भूपतीले । 
सोधे प्रसन्न भइ फेरि कथा क्रमेले ॥ 
मिन्नै थिए जब ति भाग लिई, दिएको । 
 विरोध किन कोरखले गरेको ॥ १॥ 
त्यौ राजसूय मख पाण्डवले गरेका । 
सुन्छ सुधासरि कथा अरू जो भएका ॥ 
यस्तै अनेक मुनि प्रश्न ति भूपतिको । 
लागे सुनाउन कथा पहिले मएको ॥ २॥ 
ठूलो खाण्डवदाहमा मय बच्यो  रक्षा गरे पार्थले। 
त्यस्को प्रत्युपकार गर्ने मनमा  ठानेर त्यो देत्यले॥ 
लाग्यो मन्नमलाइ जीवन दिने  हे वीर कृष्णाजुन ! 
केही काम दिनूहवस् हजुरछे  त्यो तिनलाई करण ॥३॥ 
यस्तो बात सुनी सकेर मयको ४ भन्दा भए पार्थले। 
त्यस्को प्रसुपकार छिन्न म सखै ! जाड तिमी प्रमले ॥ 
गर्छौ जिद्दि बृथा मने विनयले  श्री कृष्णलाई भन। 
आज्ञा हुन्छ जसो उसै गरि तिमी  आफ्नो बुझाञ्च मन॥१॥ 































॥॥ सभापर्व ९१ 
सोधेथे हरिलाई काम मयले  गछ भनी निः्चय। 
आज्ञा मो हरिले बनाउ बलियो  दर्बार राम्रो मय !॥ 
त्यस्मा राख्नु सवै अलोकिक कुरा कारीगरी सुन्दर । 
यो आज्ञा हरिको सुनि मय गयो  त्यै कामका खातिर ॥५॥ 





मयल श्रीकृष्णसँग ममामभवन बनाउने आज्ञा मागेको 

पेल्हे ने टखार बिन्दुसरमा ४ यौटा बनेको थियो। 

देत्य श्री वृपपवंले मख गरी  त्यो स्थान त्यागी दियो ॥ 

ल्यायो त्यै सरजाम वीर मयले  सारा उखेली कन। 

दन्ट्रप्रम्थ महाँ समासवनको  लाग्यो तयारी हुन ॥६॥ 
छन् गम्रा उच्च खाँबाहरू थरिथरिका, रत्नले टल्किएका 
अग्लाअग्ला अटालछी मणिमय बलिया, बार्दली घेरिएका ॥ 
घोटेका भूमि भित्ताभरि मणि मुनका, तेजले झल्किएका । 
राम्राराम्रा तलाङ बिच बिविध चरा, पुष्पले शोमिएका ॥७॥ 













हो 


राखेथे परखाल लाख गजको  घेरेर चारै तिर। 
बुद्ा काढि गजूर वीचबिचमा  राखी सबै सुन्दर ॥ 














सु मयरचित सभाभवृन्न 

पक्तीबद्ध गरी सजाइ गमला  छन् राखिएका पथ। 
दासीदास थिए सुसज्जित सबै  मानूँ ति हुन् मन्मथ ॥८ 
भूमिमा जल झैं तथा जलमहाँ ४ भूमी सफा देखिने । 
राखे एक ठुलो सरोवर त्यहाँ ४ शंका उमारी दिने ॥ 
भूमीको पछि भार हने सजिलो  यो हुन्छ बाटो भनी । 
इच्छाले हरिको ठुलो श्रम गरी  पारे तयारी अनि ॥९॥ 
सारा वस्तु थिए सुरम्य सबको  मनलाई खैँची लिने। 
अर्को कोहि थिएन त्यो भवनको  सौन्दर्यमा दाँजिने ॥ 
है राजन् ! मयले सुभाभवन त्यो  तय्यार पाच्यो जब। 
हेथे छक्क परी अलोकिक छटा  देखेर त्यस्को सब ॥१०॥ 
अर्पी धमकुमारका चरणमा कै सानन्द आफ्नू कृति । 
जाँदी मो मय वीर फर्कि घरमा  आनन्द मान्दै अति ॥ 














। 
 बस्न यहाँ युधिष्ठिर गई  ती चार भाई सित। 
सिंहासन् बिचमा वसेपछि भए ४ श्रीइन्द्रझ शोमित ॥११॥ 
ज्ञानी,सिद्ध, मुनि, महरपि, ट्रिज औ ४ सत्पात्र योगी जन। 
डाकी पाण्डव वीरले दिनदिने ४ गर्थे सदा पूजन ॥ 
इच्छा अर्जुनको वुझीकन बसी  सानन्द॒ केही दिन। 
पाल्वूमी हरि ट्वारिकापुरि महाँ ४ तिनको बुझाई मन॥१२॥ 
नारदजा हारा सभाहरूका वर्णन 
ज्ञानी नारदजी सबैतिर डुली  फर्केर कोही दिन। 
आए पाण्डठवको समा भवनमा ४ ती भैट गर्ना कन ॥ 
देखी नारदलाई धर्मयुतले ४ त्यागेर सिंहासन । 
 भाइ मिलेर वेद विधिले  गर्दो भए पूजन ॥१२॥ 
मेरो वंश पवित्र पारिदिनुमो ५ आई यहाँ यहाँ हे मुनि ! 
ऐह्क पाल्वुमयो कतातिर डुली  मन्नोस दयाल् वनी ॥ 
ढुल्नू हुन्छ मुने ! चतुर्दश गुवन्  निर्वाध जाहाँ तहीं 
अकोको पनि यो समाभवन झैं  देखछ्न् भयो की कही॥१९॥ 
बोले नारद भूपते ! गइ ठुलो ७ देखे सभा इन्द्रको । 
घेरा मात्र हजार योजन जती  जस्को छ पर्खालको ॥ 
बस्छन् सिद्धमुनि, महर्षि, नपती  घेरा लगाई जहाँ। 
गर्छन् गान ति सिद्रचारण मिली  जस्को सुकीर्ति त्यहाँ ॥१५ 
डुख्छन् सुन्दर अप्सरागण जहाँ ४ गाना बजाना गरी। 
ज्ञानी व्राह्मण वेदपाठ स्तुतिले  गर्छन् सदा चाकरी ॥ 
वख्राभूपणहे मुसञ्जित सवै  का माझमा इन्द्रको । 
शोमायुक्त समा अलोक्कि ढ त्यो  हे भूपते ! स्वगंको ॥१६ 


 




















सद महाभारत 

डुल्दै श्री यमराजको पनि सभा  देखेँ गई सुन्दर। 
घेरेको छ हजार योजन जती  पर्खाल चारेतिर॥ 
जस्मा रोग र ओक, प्यासहरूको  लाग्देन केही टर। 
गर्छन् गान सुअप्सरा गण तथा  गन्धवे बिद्याधर ॥१७॥ 
राजा सौमक, सिद्ध,मत्स्य र शिवी नाभाग, पूर, गय।, 
मान्धाता र ययाति ओ श्रुव, निमी४ दुष्यन्त, श्री सञ्जय ॥ 
यस्तै घेर अरू पनी नरपते !  देखे बसेका त्यहाँ। 
सेवामा रत सिद्ध पितृहरू छन् ४ सारा बसेका जहाँ ॥१८॥ 
देखेथे यमराजको नगिचमा ङ तिम्रा पिताजी कन । 
शोभामा यमके समान असरको ३ मैलै कते देखिनँ ॥ 
राजन् ! हेछु भनी सभा वसणको  डुल्दै गएको थिएँ। 
अग्लो खब फराकिलो चहकिलो  तिनको सभामा पुगे॥१९॥ 
राम्रा वृक्ष, तलाउ, पक्षिजलको  शोमा छ ठूलो जहाँ ॥ 
बाली, रावण औ बली नृपहरू क देखे बसेका त्यहाँ ॥ 
सारा नाग, नदी र पर्वत तथा कै गन्ध विद्याधर । 
देखे चाकरिमा थिए वरुणका ङ सम्पूण चारेतिर ॥२०॥ 
गर्थे माझमहाँ बसी वरणजी  आनन्दले शासन ।. 
देख्ता दिव्य समा प्रसन्न हुनगौ  हैभूप ! मेरो मन ॥ 
हेछु श्रेष्ठ कुबेरको पनि सभा  भन्दै पुगे क्वै दिन। 
बस्थे श्री शिव, पार्वती वरिपरि क राखेर आफ्ना गण॥२१॥ 
सारा पर्वत, यब्ञ, राक्षस तथा  गन्धर्व विद्याधर । 
शोभायुक्त कुबेरको यिकडिममा कै देखेँ सबै तर ॥ 
हुच्छाचारि समा यिनै नयनले ४ देछ्ता म खुशी भएँ। 
पाई दर्शन शम्मुको म कुटिमा  फर्केर जाँदै थिए ॥२२॥ 





























। ५५ 
भेटी भास्करलाइ बीच पथमै ढोगी दिएँ साद्र। 
सौधं फिनुमयो कहाँ गई भनी ४ तिनको गरी आदर ॥ 
आएं त्रह्म  समा पुगीकन मुने ! ४ आज्ञा भयो सूयंले । 
हेछ सोहि समा गएर म पनी  बिन्ती गरें प्रेमले ॥२३। 
आज्ञा मो रविले सहप॑ विधिको  पेल्दै तपस्या गर। 
देख्नेछा पछि हे मुने ! सहजमा ङ व्राह्मीसभा सुन्दर ॥ 
आज्ञाले विधिको हिमालय गई  थाल तपस्या जब। 
क्यै दिन्मा रविले पुगीकन भने  जाडेँ मुने, छो अब॥२४॥ 
हेछु व्रह्म समा भनीकन पुगें  श्री सूयंका साथमा । 
त्यस्को हे नरपाल ! छैन उपमा  अर्को कुने स्थानमा । 
झल्केको मणिज्योतिले दस दिशा  पारी सबै उज्ज्वल । 
वोल्ने पक्षिहरू सरोवर भरी  पानी छ झन् निमंल।२५। 
ज्ञानी अत्रि, वाशिष्ट, गोतम भूगू  प्रह्ाद् औ कर्दम। 
हुवासा, क्रतु, अङ्गिरा क्रषि मुनी ४ बस्छन् त्यहाँ उत्तम ॥ 
सारा पितृ र यक्ष, वायु, ग्रह नो  गन्ध औं देवता 
चारतफ वसाछि आफु विचमा  बस्छन् सबैका पिता ।२६। 
एण्यात्मा र सुमूर्ति धारण गरी  वेदादि गछेन् स्तुति। 
देखेथे नूपते ! उपस्थित थहाँ ४ प्राणी गएका जति ॥ 
साग्हे दुलम त्यो समासरि अरू  देख्दीन त्रह्माण्डमा । 
तिम्रो झन अर कोही देखिनँ सभा  राम्रो भयो प॒रथिमा ॥२७॥ 
यस्तै नारदले समा भवनको  धेरै गरे बवाणन। 
साधेयै विचमा युधिष्टिरजिले  तिनलाई रोकी कन॥ 
॥ उत्तम लोड के गरि मुने !  राजा इरिङचन्द्रले । 
के मम्चार यहाँ पठाउनुभयो  हाम्रा पिता पाण्डले॥२८॥ 

















। ६ महाभारत 








तिनको बात सुनेर नारदजिले ४ भन्दा भए प्रेमले । 
पाए त्यौ पद राजसूय मखले  राजा हरिःचन्द्रछे ॥ 
छन् मेरा सुत पाँच वीर अहिले  सम्पूर्ण राजा जिती। 
ढ्याई सम्पति राजसूय ति गस्न्  आनन्द मान्दै अति ॥२९॥ 
बस्नेछ म त्रिशंकुका सुत सरी  भोगेर ठूलो सुख। 
भन्थे पाण्डुजिलछै मलाइ मनमा  मानेर सास्है टुख॥ 
यो सम्चार सुनाइ नारद मुनी  सानन्द॒ फर्की गए। 
पाँचै भाइ मिलेर त्यै विषयमा  सल्लाह गर्दा मए ॥३०॥ 
श्रीकृष्णयुधिष्ठिर संबाद, जरासन्ध वध  
मन्त्री बन्धु सघा छिमेकी पुरका ४ डाकी सै सज्जन ।. 
बीले धर्मकुमार है सुजन हो !  संकोच त्यागी भन ॥ 
गर्छु छौ मख राजसूय सबले  सल्लाह दिन्छो भने । 
हो यो योग्य कुरा मने सकलले कीर्ती ठलो फेलिने ॥३१॥ 
गने पछ भनेर सम्मति दिए ४ मन्त्रीहरूले जब 
होला पूर्ण कसी गरी मख भनी ङं चिन्तित् थिए पाण्डव ॥ 
राम्रो चित्त बुझेन धर्मसुतको  तत्काल डाकी चर। 
बोलेक्ृष्णजिका परी चरणमा  ल्याङ यहाँ सादर॥३२॥  
हावाको गतिले गएर चरले सम्पूर्ण बिन्ती गस्यौ । 
चाँडे नै रथमा चढेर पुरमा  श्री कृष्ण पाल्नूभयी ॥ 
पाँचै भाई मिलेर पूजन गरे आनन्द मानी जब । 
सोधे धर्मकुमाले कर दुवे  जोडेर हे माधव ।३२॥ 
गर्ने सुन्दर, राजसूय मखको ४ इच्छा भयो मन् महाँ । 
आज्ञा पाउँ हजूरको त सहजेक यो हुन्छ पुरा यहाँ ॥ 
















। 
द्च्छापूण गराइ बक्सनुहवस् ४ सवज्ञ मेरो अब। 
सल्लाहा वलियो दिने हजुर झैं ४ क्वै छैनहै माधव ! ॥३४॥ 
विन्ती धमकुमारको सुनिसकी  आज्ञा भयो कृष्णले । 
पृथ्वीका सब भूपतीहरु जिती  आफ्नो ठलो शक्तिले ॥ 
ल्याइ सम्पति राजसूय मखको ४ दीक्षा लिनोस् भूपति ! 
राजा एक बली छ त्यो मगधको  उद्दण्ड ओ दुर्मति ॥३५॥ 
भागी द्वाख्ती गएँ म डरले  भन्ने बिचारी लिनोस् । 
यस्लाई नजिती भन् म क्सरी  त्यौ यज्ञ गनुहवस् ॥ 
गशम्भूलाइ वली म दिन्छु नपको  भन्ने लिई दुमति। 
राखेको छ थुनेर भूपतिहरू  प॒थ्वीमरीका जिती ॥३६॥ 
मान् पर्छ कुनै मुयुक्ति गरि त्यो  हुष्टातमलाई अनि। 
पूरा हुन्छ हजूरको मख कुने  पर्दैन बाधा पनि॥ 
वार्ताले हरिको युधिष्ठिर भए  अत्यन्त निन्तातुर । 
दाजूको वुम्चि भाव भीम विरले  भन्दा भए सादर ॥२७॥ 
चिन्ता त्यानिदिनोस् गई मगधको  माछ् म राजा कन। 
छन मेगा मँगमा सहायक स्वयं  रक्षाथ कष्णाजुन ॥ 
मुन्तुमो हरिले वृकोदरजिले ४ सेखी गरेको जब। 
वेरीको वल क्य नजानि सहसा ४ हो योग्य बोल्नू कव ! ॥३८ 
गर्छन् चाकरी भूपती पृथिविका ४ सारा जरासन्धको । 
जस्को हेन समथ छैन मुखमा ५ त्यस्लाइ मा्नेछको 
बोले घर्मकुमार वात हरिको  आश्चय लाग्दो सुनी । 
द्च्छा भङ्ग भयो म जान्छु वनमा हे कृष्ण, योगी बनी ॥२९॥ 
दाजूको बुशि भाव पार्थ विरले ४ बिन्ति गरे सादर। 
हामीछौं अहिले व्रृथा हुनुपस्यो ४ के हेट चिन्तादुर ॥ 






























































.. 
मानेछां मगधेन्द्रलाइ सहजे  हामीहरूले गई । 
वोल्ने अर्जुनको कुरा मुनि हरी  हाँस्ते दया भई ॥४०॥ 
नीतीपूर्वकका कुरा जति भनेक श्री पार्थले यो घरी। 
गर्नुपर्दछ सोहि माफिक गई  आफ्नो कुरा राम्ररी ॥ 
यस्तो वात गरी युधिष्टिरजिको  राम्रो वुझ्नाई मन।. 
याहाँबाट विदा भईकन हिँडे  श्रीमीम, कृष्णाजुन॥४१॥। 
बाधा जो पथमा परे सकल ती ५ थिच्दै र मिच्दै गए। 
पारी स्नातक विप्रको स्वरूप ती ४ सानन्द् पुग्दा भए॥ 
 तीन जना ठुलो नगरमा  उत्पात धेरै भयो। 
डाकी श्री मगधेन्द्रते द्विजहरू  शान्तिगराई लियो । ९२ 
राजाका नजिके अबाध गतिले  पुग्दा भएथे जब। 
आँट पुजन गर्ने ती अतिथिको ४ आनन्द मान्दै तव ॥ 
आज्ञा मो हरिले हुबै यि अहिले  छन् विप्र मोनत्रती । 
रात्रीमा जब बोल्दछन् अनि पुजा  गनुहवस् भृपति ! ॥४२॥ 
यो आन्ञा नपले मुनी अतिथिको  रास्रै व्यवस्था गरी । 
रात्रीमा तिनि गछु पूजन भनी  लाग्दा भए राम्ररी ॥ 
देखी रूप छटा अलौकिक द्हाँ ४ आश्चवयं मानीकन ।  
सोधेये मग्धेन्द्रले तिमीहरू ४ को हो नढाँटी मन॥४४॥ 
भन्छो व्राह्मण हुँ, म चिह्ल तनमा  देख्देछु, मूपालको। 
योद्धा क्षत्रियकै छ स्पष्ट करमा ४ ठेला धनू बाणको ॥ 
मुख्य द्वार त्यजेर भाँचि बलियो  पर्खाल आयो किन ! 
जस्तो मुन्छु कुरा म आचरणमा  त्यस्तो सफा देडिदिन॥४५ 
। शखी युक्त कुरा सुनेर नपको ४ आब्ञा भयो कृष्णले । 
 सोझै पस्नु हुँवेन शत्रु घरमा  राजन् ! यही नीतिले ॥ 


हु 


भु 
॥ । चेत्यकको ठुलो शिखर त्यो  फोरी नगारा पनि। 
आयौंहामि,म कृष्ण टुँ चिन तिमी  वेरी पुरानो भनी ४ 
ह्वेनन् व्राह्मण यी युधघिष्टिरजिका ४ हुन् भाइ मीमाछुन । 
धेरै भूपहरू थुनेर घरमा  राखी रहेछो किन? 
छाडी देउ तुरुन्त भूपतिहरू  निर्दोष छन् ती सब। 
मान्दैनो तिमी यो कुरा यदि भने ४ लो लडन आड अव॥५४७ 
नीतीयुक्त कुरा मुनेर हरिको गरी बेसरी । 
बोले श्री मगधेन्द्र भूपतिहरू  छाड्दीन मेले डरी। 
लड्ने मन् छ त ठून्द्युद्ध गरिल्यो आनन्द मानी कन। 
एकपल्ट तिने जना कि हुइ वा ४ एकेक लडछां भन ॥९८॥ 
आज्ञाले. हरिको खडा हुन गए  श्री भीम योद्धा जब । 
मत्ता हात्ति सरी जरामुत पनी ४ आए अगाडी तव॥ 


१ 


















सनयालनन हु 
लागे लाइन दुवै समान बलका ४ योद्धा हुनाले गरी । 
गर्थे गुष्टि प्रहार वज्र सरिको  आवाजले बेसरी ॥२९॥ 



























.  महाभारत 
केले कम्मरमा समाति बलले ४ तानेर आफतिर । 
पच्छाये जव भूमिमा घरिघरी  भे क्रोधले आतुर ॥ 
निद्रा, भोक त्यजी बिते दिन जसै  लडदै ति सत्ताइस । 
थाके भीम भनी दिए प्रमुजिले  शक्ति तथा साहस ५०४ 
सिन्का एक चिरेर फ्याँकिदिनुमो  संकेतमा झष्णले। 
त्यो संकेत बुझेर भीम विरले  पक्री ठुलो वेगले ॥ 
केही बेर घुमाउँदै रिस॒ गरी  आकाशमा पेसरी। 
पच्छारी कन भूमिमा पयरले  यौटा थिचे राम्ररी ॥५१॥ 
अर्को पाउ समाइ क्याँक दुइटा ४ पार जरासन्धको । 
मुर्दा देह भई ढल्यो जमिनमा ४ तक्काल त्यो दुष्टको ॥ 
राजा मुक्त गरे गएर पहिले  जोजो थुनामा थिए । . 
डाकि श्री सहदेवलाइ हरिले ४ त्यो राज्य सुम्पीदिए॥५२ 
पूजा श्री हरिको गरे सकलले  उद्धार  कता भनी। 
जान्छौं साथमहाँ सबै हजुरको  सानन्द हामी पनि ॥ 
ठ्च्छा ती सबको बुझेर हरिले  स्वीकार गन् भयो। 
यो संवाद सुनी युधिष्टिरजिको  सम्पूर्ण चिन्ता गयो ॥५३ 
सोध्नूभो हरिलाइ धर्मसुतले  के गर्नुपर्ला अब। 
जे गर्दा गुम हुन्छ पाउँ सजिलो  शिक्षा उही माधव !॥ 
आज्ञा भो हरिले सबै दप जिती  ल्याउन् ठुलो सम्पति । 
चारै भाइ पठाउनोस् हजुरले  तत्काल है भूपति ! ॥५४॥ 
टाके भाइहरू युघिष्टिरजिले ४ आज्ञा हरीको सुनी । 
बोले भूप सबै जिती प्रथिविका  सम्पत्ति ल्याओ भनी ॥ 
दाजूको मुनि यो हुकम् अघिसरे ४ जान्छौं भनी अञ्जन । 
जिलू उत्तरमा गएर तिमिले  सम्पूर्ण राजाकन ॥५५॥। 















॥॥ सभापवे  १०१ 
 भीम जितेर पूर्वतिरका  राजाहरू छन् जति। 
जाड है सहदेव ! दक्षिण तिमी  ल्या जिती सम्पति ॥ 
राजा पञ्चिमतर्फका नकुलले कै पारेर आर वश। 












दाज्यूको सुनि यो हुकम् हुन गए  चारे जना तप्र। 
बोकी शस्र हिँडे ति दिम्िजियका  खातिर चारै तिर॥ 
केही कालमहाँ ति भूपतिहरू  चारै दिशाका जिती। 
५४ धेरै थरी सम्पति ।॥५७॥। 


. ,   २ ७८४ २ ५७ 


पाण्डबहरुको दिखिजय 





राजस्रयपज्ञ र शिशुपालत्रध ! 
आए कृष्ण असंछ्य सम्पति लिई  फेरी त्यहाँ क्यै दिन । 
राखी आसनमा मिलीकन गरे  आनन्दले पएजन॥ 
बोले धमंकुमारभाइहरूले  ल्याए प्रशस्तै धन । 
मोका उत्तम राजसूय मखको  ऐल्है छ, दीक्षा लिन ॥५८॥ 
यस्तो बिन्ति मुनीसकेर हरिले  लो हुन्छ भन्नुभयो । 
आफ्ना बन्धु समस्त भूपतिकहाँ  तत्काल निम्ता गरी ॥ 








। 


घोम्यजिको लिईकन न बह सामग्रि जम्मा गरी । 





पाउ व्राद्यणको पखाल्दछु भनी  श्रीकृष्णराजी ट ॥६२॥ 












१०२ महाभारत 


राखे उत्तम स्थानमा थरिथरी  वेदीहरू राम्ररी ! ५९ 
आज्ञाले हरिको युधिष्टिरजिले  दीक्षा लिए यङ्ञको। 
यारै वर्ण स्वयं उपस्थित भए  भेटी लिई रलको 
आई व्यास स्वयं सहर्ष मखको  आचार्य बन्तूभयो । 
छानी उत्तम विप्र कम सबमा  आनन्दलेबाँडियो। ६२॥ 


७ 





 


॥  दि 


श्री घमेराज द्वारा मीष्मजीको खाग 
आए श्री भ्रतराष्ट्र, कर्ण, शकुनी ४ से भाइ दुर्योधन।  
द्रोणाचायं र मीष्म औ विदुरजी  बाह्ठीक दुःशासन ॥ 
राजा शल्य र शाल्व औं कृपणरु  भूरिश्रवा पौण्ड्रक । 
छोरा छी शिशुपाल ओ द्रपदजी  सम्पूण भूपालक ॥६१॥ 
सारा यादव वीर देशभरिका  सानाठुला भूपति। 
आए यज्ञ महाँ लिएर सँगमा  मेटी दिने सम्पति ॥ 
दानी कण भनेर श्रेष्ठ ढुकुटी  तिनलाई सुम्पी दिए 
















॥ ॥ उत्तम खानपानहरूको ४ माठीक दुःशासन । 
जस्को योग्य छ काम जुन् उहि दिएर प्रत्येक छानी कन॥ 
थाले उत्तम यन्ञ वेद विधिका  ज्ञाता सबै पिप्रले। 
शोमा दिव्य थियो चतुर्दिक त्यहाँ ४ हेथै बसी प्रेमले ॥६२३॥ 
बोले व्राहझ्मण गर्नुहोस् नरपतै ! ४ छो अग्रपूजा अब। 
सोधे मीष्मजिङठाइ धममुतले  कतव्य आफ्नू तब। 
यस्तो प्रश्न मुनेर नारद तथा  श्री मीष्मजीलछै भने। 
अर्को ड्रेन ममम्त लोक सरिमा  श्रीक्ृष्णमा दाँजिने ॥६४॥ 





श्राक्रषणको अग्रपूजा 
ज्ञानी त्रह्मस्वरूप श्रेष्ठ हरिको ४ गनू हवस् पूजन। 
थाल्टे पुजन मीष्मको मुनि कुरा  शंका नमानी कन ॥ 
देम्रेये शिग्रुपालछे, खुशि भई कै पूजा गरेको जब। 
लागे भन्न रिसाई धमसुत औं ५ श्री मीष्मलाई तब ॥६५॥ 
। वटी मकन मीष्मको मति पनी  बिग्रेछ राम्र गरी। 


भन्थे पूजन गोपको गर भनी  के हेतुले यो घरी॥ 





























।। ०४ महाभारत 


ज्ञानी भीष्म स्वयं युधिष्ठिरजिको  विग्रेछ ऐल्है मति। 
गर्छन् पूजन नीचको कसरि लौ  त्यागी सवै भूपती॥६६॥ 
यस्तै वादबिवाद बेसरि गरी  ती जान लागे घर। 
सम्झाए तिनिलाइ धमसुतले क राम्रो गरी आदर ॥ 
गर्दैनन् हरिको विरोध अरुले  वोल्छो तिमी ने किन! 
आफ्नू मान घटाउँछौ किन ब्र्था  दुर्वाच्य बोलीकन । ६७॥ 
यस्ती श्रीशिशुपालछे मुनिलिए  आक्षेप तिनको जव । 
राता नेत्र गराई तीक्ष्ण स्वरले  बोले रिशाई तत्र ॥ 
तेरो माधव ! चिह्न छैन तनमा  छत्रादि मूपालको। 
पूजा थाप्त भइस् तयार कसरी  यस्तो ठूलो यज्गको ॥६८॥ 
यस्तै ध्वुद्र कुरा भनेर हरिको  निन्दा गरेको सुनी । 
आए भीम गदा लिएर कारमा कै यो हुष्ट माछ भनी॥ 
रोके भीष्म उठी समाइ करमा  तत्काल श्री मीमको । 
, लागे जन्मकथा सुनाउन सबै  तिनलाई त्यो हुष्टको॥६०॥ 
आँखा तीन र चार हात, गदहा ४ बोले २ रोदन। 
गर्दै श्री दमघोषको कुल महाँ  पैदा भयो हुर्जन॥ 
त्यस्तो शब्द सुनी डराइ न्पले  त्यस्लाइ फ्याँक्छु भने ।। 
. हुन्छ बली नरेन्द्र, पछि यो आकाशवाणी भयो॥७२॥ 
जस्ले काखमहाँ लिंदा नयन ओ १ बाह्र दुई सस्तछ। 
त्यसको कारण मृत्युको नरपते !  त्यो व्यक्ति ने बन्दछ । 
जन्मे बालक रे ! अलोकिक भनी क सम्बाद फेल्यो जब। 
आए हैन भनी अनेक थरिका  मानीस राजा सब॥७१॥ 
राखिन् काखमहाँ लगेर सबका  रानी सशंकित् बनी । 
पाल्नूमो बलराम कृष्ण शिशुको  हेरौं तमाशा भनी ॥ 












. 
सभापतरे १०५ 





१४ 


रानीले शिशुपाललाई हरिका क राखिन् लगी काखमा । 
तेस्रो नेत्र मयो विलीन र हुवे  बाह्र खसे भूमिमा ॥७२॥ 











शिशुपालको जन्मकथा 
देखी बालकको दशा मन महाँ  असन्त चिन्ता परी । 
बोलिन् कृष्णजिकी फुपू तिमी दया गनू सदा है हरि! ॥ 
आज्ञा मो हरिले फुपू, हजुरले  पर्दैन मान्तू डर। 
माग्नूहोस् वरदान दिन्छु मनको  सन्तोषको खातिर ॥७२॥ 
यस्को दोष भए पनी म कहिले ४ मार्दीनै भन्ने वर। 
देड हुन्छ अनी मलाइ मनमा ४ विश्वास दामोदर !॥ 
आज्ञा मो हरिले म दोष शिशुको ४ माफी दिनेछु सय। 
चिन्ता त्याग्नुहवस् फुपू ! हजुरले ४ पर्दैन मान्तू भय ॥७४॥ 
बाबू भीम ! परेर कारण यही क बाँची रहेको छ यो। 
देख्देछु विधिको विधान अहिले  यो दुष्ट मने भयो॥ 
यो वार्ता शिशुपालले पनि सुने  श्री मीष्म औ मीमको । 
थाले बोल्न अनेक दवेचन ती  निन्दा गरी कष्णको॥७५।६ 


















१०६ ति महाभारत 


आज्ञा मो हरिले फुपू कन दिएँ  मैले अघी जुन् वर। 
सोही कारणले अझ तक बढी बोली रहीछस् तर॥ 
बाँच्तेनस् अब आयु शेष हुन गो ४ छो मन हो तपर। 
यो आज्ञा हरिको सुन्यौ ता पनी  मान्दै नमानी उर ॥७६॥ 
डाकी वीर सखा छिमेकि पुरका क आफ्ना सबै सेनिक। 
आयो खड्ग तथा लिएर करमा  शस्राख्र संहारक । 
यो देखी हरिलि सुदर्शन लिए  क्रोधित भई हातमा । 
काटे त्यो शिशुपालको श्र, दुई  टुक्राखस्यो मूमिमा॥७७ 
त्यस्को ज्योति मिल्यो गएर हरिमा  हुछ्टै थियौ तापनि। 
त्यो देखीकन पुष्पवृष्रि हुनगो  हे कृष्ण ! जेजै भनी ॥ 
त्यस्का सैनिक ओ सहायक जती  सम्पृण भाग्दा भए ॥। 
पूरा शान्ति भएर यज्ञ अघिलैं ४ निर्विध्न गर्दै गए ॥७८॥ 
गाई, वस्र सुवर्ण, भूमि र मणी ४ रतलादि बाँडी कन । 
परे तुष्ट सबै क्रपीमुनिहरू ४ आचाय ओ व्राह्मण॥ 
पाँचे माइ मिलेर स्नान अपभत् ४ गर्दो भएथे जब। 
यस्तो यज्ञ भएन काहिँ कहिल्ये भन्थे गएका सब ॥७९॥ 
कीर्ती बृद्धि भएर त्यो बखतमा ४ खूशी भए पाण्डव। 
देखी यज्ञ समाप्ति भूपतिहरू  फर्की गएथे स्व्॥ 
केही काल पछ बिदा भइ गए ४ द्वारावती श्री हरी। 
दुन्द्रप्रस्थ भरी अनेक थरिका  उल्का गिरे बेसरी ॥८०॥ 
यो देखीकन श्री युष्टिरजिले ४ अत्यन्त चिन्ता गरी 
डाकी व्यासजिका परी चरणमा  सोधी लिएर राम्ररी ॥ 
देखिन्छन् अहिले अनेक थरिका ४ के हेतु उल्का यहाँ । 
यस्को हुन्छ भविष्य के भनि ठलो  चिन्ताप्यो मन्महाँ ॥८१ 




















































 ०८ महाभारत 
पानीको भ्रमले अनेक स्थलमा ५ ठूगा उचाल्थे तिनी । 
पानीमा सहसा गईकन लडे ४ त्यो भूमिने होमनी॥८७॥ 
तिनको दुर्गति देखि भीम विरलै ४ हाँसी दिए वेसरी। 
त्यस्को शब्द सुनी भए जति सबै  हाँस्ता भए सुन्द्री। 
अन्धाका सुत अन्ध ने हुन गए  झैं ठान्दछु यो घरी । 
भन्दै खिल्छि उडाइ् द्रोपदि पनी  हाँस्ती भइन् बेसरी ॥८८॥ 
रोके धर्मकुमारले अघिसरी ४ यस्तो नगनू भनी । 
श्री हुर्योधन फर्किए मनमनै ५ अत्यन्त लज्जित वनी ॥ 
आएथे घरमा फिरेर जब ती विक्षिप्त जस्ता भई । 
तिनको हुर्गतिदेखि ती शकुनिले  सोधे नगीचै गई ॥८९॥ 
चिन्ता पर्न गयो वृथा हजुरमा ४ के हेतुले यो घरी। 
मामालाइ भने मुयोधनजिले  विस्तार बिन्ती गरी ॥ 
देखी वैभव कीर्ति धर्मसुतको  आत्तिन्छ मेरो मन। 
मार्दा त्यो शिशुपाललाई अरु क्वै  बोले ! तिमि ने भन॥९२ 
हेर्नू उन्नति शत्रुको कसरि लौ  मैले घरैमा वसी  
योभन्दा म त ठान्छु उत्तम बरू  जानू खरानी घसी ॥ 
यस्ता बात सुनेर फेरि शकुनी ४ भन्छन् बुझाई कन।. 
तिम्रा बान्धव हुन् ति पाण्डवहरू  को द्रोह गर्छोकिन॥१। 
सक्छो गर्ने तिमी पनी मख ठुलो  सम्पूर्ण राजा जिती। 
गर्नन् पाण्डवले पनी खुशि भई ३ मद्दत् सकेको जति ॥ 
सक्तेनौ तिमी जित्न पाण्डवहरू  लाई लडाई गरी। 
तित्को मद्ृत गर्न खातिर स्वयं  तेयार छन् श्रीहरी ॥९२॥ 
मान्देनो तिमी यो कुरा यदि भने  सल्लाह दिन्छु सुन। 
त्यस्तै पाण्डव वीरको सब जिती  पारी दिनू निर्धन॥ 















। १०९ 


। जूवामा छलको विधान जति हो ५ मैले सबै जान्दछु। 
शत्रुको धन हर्न, पार्न वशमा ४ युक्ती ठलो मान्दछु ॥३ 
खेल्नै पर्छ भने त धर्मसुतले  स्वीकार गर्छन् बरू । 
जान्दैनन् छल खेलका तर तिनी ङ युक््ती र नीतिहरू ॥ 
भन्नू पर्छ गई पितासँग सबै ४ राम्रो बुझाई कन। 
यो सल्लाह गरेपछी नप्कहाँ  पौँचेर दुर्यीधन ४०४॥ 
ठूलो वैमव पाण्डुका तनयको  देख मुकीति जति। 
गर्दे वर्णन त्यो समाभवनमा  आफ्नू मयो ढुगति ॥ 
सम्झाए श्वतराष्ट्रठाइ मनको  सन्ताप सारा जब। 
भूपति पुत्रका सुनि कुरा  क्यै बेर सोची तब ॥५५॥ 
हे बाबू ! जति भन्दछन् बिदुरले ४ हाम्रो चिताई हित। 
सोही माफिक गर्दछु सब कुरा  तिन्लाइ सौधी म त॥ 
जूवा खेल्न हुँदैन कारण यही  होला पछी नाशुको । 
देखी सम्पति द्रोह गर्नुछ वृथा  आफ्ना ति सद्बन्धुको॥९ 
नीतीपूर्वकका कुरा अरू पनी  तिनले पिताको सुने । 
१ सास्दै खिन्न भई सुयोधनजिले ४ फेरी बुझाई भने ॥ 
मेरो छैन हजूरलाई मनमा  माया दया क्यै पनि। 
भन्दैनन् कहिले पनी बिहुरले  हो युतराम्रो भनी ॥५॥ 
अर्काको चलि बुद्धिमा हित भयो  कस्को, कहाँ, कुन् दिन ! 
गर्छु यल अवश्य पाण्डुसुतको  सम्पत्ति खोसी लिन ॥ 
येती बात भनेर दुःखित भई  फर्कै ति हुर्योधन ! 
देखी चाल कुपुत्रको नरपती  लागे निकै आत्तिन॥९८॥ 












क 


११० ही महामात महाभारत 
क ।।। बिहुरज्तराष्ट संवाद, य.त भवन निर्माण, पाण्डव नन  
डाकी त्यहाँ  ॥ । 
द्च्छा भने सब सुयोधनको क्रमेले ॥ 
बिन्ती गरे विदुरले बुक्नि ४७ तिनको । 
देखिन्छ स्पष्ट अब नाश हुने कुलको ॥९९॥ 

काटनू पर्छ अवश्य अङ्ग बलले  विय्रन्छ जुन् त्यस्कन । । 
त्याग्नै पर्छ कुपुत्रलाइ कुलको  जाने पछी हुमन ॥ 
जूवा खेल्न हुँदैन योग्य जनले  आज्ञा छ यौ नीतिको । 
सम्झाए यहि रीतिले बिहुरछे ४ रक्षाथ यो देशको ॥१०२॥ 
मानेनन् ध्ृतराष्ट्रछे हित हुने  शिक्षा थियौ तापनि । 
जूवा खेल्न बनाउनू भवन त्यौ  ठूलो र राम्रो गर्नी ॥ . 
आज्ञा श्री धृतराष्ट्रको बिदुरजी  ४ लाई सुनाए जत्। 
पारे युत समा तयार सहसा ४ आश्चयं लाग्ने त ॥१॥ 
दुन्द्रप्रस्थ गए चढेर रथमा  वायू गतीले तिनी। 
देखी पाण्डवले सुआदर गरे  आफ्ना हितेपी मनी ॥ 
हाम्रो के हित गनेलाइ अहिले  पाल्नू भएको यहाँ! 
आज्ञा गर्नुहवस् अरू पनि कुनै  इच्छा भए मनूमहाँ ॥२॥ 
लागे भन्न बुझाउँदै बिहुरले   विस्तार गछ सुन। 
आउन् हैन समा तयार हुनगो  हाम्रो पनी सुन्दर ॥ 
जूवा खेल्नु बसेर बान्धवहरू  सारा मिली सादर ॥२॥ 
सोध्नु सञ्च बिसञ्च आपुसमहाँ  सन्तोषका खातिर। 





आए डाक्न त्यहाँ गएर खुशिले  हेन जुवाको घर॥ 


सोधे धमकुमारले बिदुरको  विस्तार सारा सुनी । 


 जूवा खेल्न तयार को अरु त्यहाँ  छन् यत जान्ने णुणी॥१॥ 
१ ।............लललललनमणमिजलजिलिलिहिहिहिलिलिहिहिलिलिलिणिणणालिणिहिहििि 











। १११ 
निकट अन्न वुझ्जाउँदै बिदुरजी  मैठै सकेको जति 
सम्झाएँ श्रतराष्ट्रलठाइई नगरौं  यस्तो भनी दुमति ॥ 
मानेनन् तिनिले परेर सुतको  जिद्दी र माया महाँ। 
जे भन्छौ तिमिले गएर म उही  भन्नेछु राजाकहाँ ॥५॥ 
बोले धर्म कुमारछेन मनमा  इच्छा जुवाको तर। 
जो होला पछि, देवको अघि सबै  न्यूह्वाउँदेछन् शिर॥ 
भन्न जान्नै क्सोरि क्षत्रिय मई ४ डाके पछी सादर। 
माग ज्ञान थियो विधान विधिको ४ नाघिन्न भन्ने तर ॥६॥ 
पाँचे भाइ र द्रोपदी सँग मिली ढ प्रस्थान गर्दा भए। 
हावा झं गरि हस्तिनापुरमहाँ ४ तत्काल पौँची गए॥ 
ल्याएथे पथमे गइ नपहरू ४ गर्दै ठुली आदर। 
पह्के श्री धृतराष्ट्रलाइ सबले  ढोगे गई सादर ॥७॥ 
टोगेथे पद्मा सुयौधनजिले  हुन् पूज्य मेरा भनी । 
मेटै द्रोपदिलाई रानिहरुले ४ आनन्द मान्दै अनि॥ 
राखे पाण्डवलाइ त्यै भवनमा  सम्मानका साथमा। 
आए मञ्च विसञ्च सोध्न शृकुनी ४ ती भृपका पासमा ॥८॥ 
बोले धमकुमारजी ! हजुरको कै होला सबारी भनी। 
पर्खेका सव खेल्दछौं भनि जुवा  राजा र हामी पनि ॥ 
पाल्नुमो अव गर्नु पदेछ लहड्  आनन्दका खातिर । 
तिनको भाव बुझेर धमसुतले  आज्ञा गरे सादर ॥९॥ 
मामा  यो घरिमा व्यसन् , सकलमा जानेर जूवा क्न। 
भन्छन् वीज हुनेछ क्रोधछलको  त्यस्लाई ज्ञानी जन ॥ 
क ना मका क चालक कसरी मलाइ अहिले  लो खेल जूवा भनी। 
इच्छा छैन मलाइ, यो विषयमा  जान्दीनँ केही पनि॥१०॥ 

















॥  १२ 
गछौं जुन् धनले अनेक थरिका  सत्कमे हामी त्यहाँ । 
गर्दैछौ धन खोस्न सोहि छलका के वार्ता वरथामा यहाँ ॥ 
मान्दैनन् कहिले पनी असल क्वै ४ यो यूत क्रीडा कन । 
हे मामा ! तिमि नित्य तत्र रह  यो वृत्ति त्यागीदिन॥११॥ 
नीतीपूर्वकका युधघिष्ठिरजिले  वार्ता गरेथे जब। 
लागे बोल्न तुरुन्त धूर्त शकुनी  आनन्द मान्दै तब ॥ 
आज्ञा मो अहिले जती हजुरले  त्यो सत्य होला तर । 
जूवा खेल्नु लडाइँ गर्नु नपको  कतंव्य हो सुन्दर ॥१२॥ 
मान्नुहुन्छ भने हजूर मनमा  छल्छन् कि भन्ने इर । 
जूवा हेनेहवस् बसी कन परै  गर्दीनै खेल्ने कर॥ 


न कि मर 


महामरित 











प्रीउै पै जि 
 डराड भन्न उस्ताउी उष्ट पेसी गोलले ख्रुर । १३३! 


। हनिकीका न कमी क खेस्डी ट 
करी घले ट्राइ अन्न बन्सर। ० हाए०१न २१ 


पताल 





। 
५. सभापत्रे ११३ 








गर्दैछौ अरिपक्षको क्नि तिमी कै बर्ता प्रशंसा यहाँ। 
 ठान्छ पाण्डव मात्र आफ्नु तिमिले के हेतुले मन्महाँ ॥१०॥ 















 ११५ 
 लामा बाहु विशाल लोचन तथा  जो वीरमा श्रेष्ठ छन्। 
शैखी इज्जत शत्रुको समरमा  तत्काल जो हदछन् ॥ 
जूवामा तिनिलाई थाप्न अनुचित्् हो जान्दछु तापनि । 
खेल्छ लो सहदेवलाइ अहिले  थापी जुबाडी बनी ॥२६ । 
मेरो जीत भयो भनी शकुनिले ४ पाशा लडाई दिए। 
थाप्नूहोस् अब जे छ हे नरपते ! ४ हाँसेर भन्दा भए। 
बोल्ने धमंकुमार जी छ भवमा  ज्ञानी तथा पण्डित । 
थाप्नू ठान्दिनँ योग्य श्री नेकुङजी लाई जुवामा म त ॥२७॥ 
यम्ता माइ मुयोग्यलाइ अहिले  थाप्छ म बाजी महाँ। 
फ्याँके हुन्छ मनेर ती शकुनिले  पाशा उचाली त्यहाँ ॥ 
 मेले भाइ दुवै जितँ नरपते !  उच्छा छ के थाप्नको । 





बाजी राख्नुहवस् प्रसन्न मनले  हो खेल यो यूतको ॥२८॥ 
यस्ता वात मुनी युधिष्ठिर भए  अत्यन्त कोघधातुर। 
दुङ्का झै भइ तादथे समरमा ४ जुन् वीर म तत्र ॥ 
त्यस्ता अर्जुनलाई राख्न अनुचित हो जान्दछु तापनि । 
। जवा खेल्दछ बाजि थापि तिनिको  ठलो जुवाडे बनी ॥२१॥ 
॥। पेल्हे झैं सहजे जिते शकुनिले ४ पाथेलाई जब। 
। राता नेत्र गराई धमसुतले ४ भन्दा मए लो अब॥ 
मामा  जेन समान वीर मवमा  जस्को गदा युद्धमा । 
मार्थ इन्द्र समान शत्रु सहजै  जुन् वीर संग्राममा ॥२०॥ 
हेदेछन् अहिले रिसाइ कन ती ४ आँखा घुमाई यहाँ 

जूवा खेल्दछ भीमलाइ शकुने !  राखेर बाजी महाँ॥ 
पैल्हे झैं छलले जिते सहजमा  ती मीमलाई पनि। 
थापे धमकुमारले शरीर ने  आफ्न म खेल्छ भनी॥२१ 











।  तिन काक नत 













राजन् ! गर्नुभयो अधमे किन यो ४ सर्ज्ले यो घरी॥ 
पती शीष छँदै त थापिनु स्वयं ४ मान्दीनँ राम्रो कुरा। 
खेल्नौस् द्रौपदि बाजि राखि मनको  पुग्नेछ इच्छा पुरा २२॥। 
लागै भन्न रिसाइ त कयौ यृत क्रीडा गरी। 
मामा ! नाश्न तयार छो कुल हुवै  हाम्रो तिमी यो घरी ॥ 
जस्को छैन कुनै पनी पृथिवीमा  सौन्दर्यमा दाँजिने। 
छैनन् योग्य प्रिया ति द्रौपदि कसे यो यूतमा राखिने ॥३३॥ 
जूवा खेल्छु तथापि दुष्ट शकुने ! ४ राखेर बाजी महाँ। 
पेल्हे झैं छलले जिते सहजमा  पाञ्चालिलाई त्यहाँ ॥  


किर्ते 





दा तमा पाण्डव पराजय 


००३ 


आवाज को न थे शकुनी ठलो विजयको ४ उल्लासमा वेसरी। 
श्री दुर्योधनले भने विदुरजी  लाई नराम्रो गरी ॥३४॥  








.।॥। १७ 
ल्याउ द्रौपदिलाइ अ्ट्ग तिमिले ४ डाकी सभामा अब। 
मेरा दास भए भनेर बुक्िल्यौ  पाँचै जना पाण्डव ॥ 
त्यो हुर्योधनको कुरा बिदुरले ४ यस्ती सुनेथे जब। 
बोले, मूर्ख ! म देख्दछ मरणको  वेला छ तेरो अब ॥३५॥ 
बोल्छस् पाण्डवलाइ छेड गरि जो  दुवाच्य तैंले यहाँ। 
त्यस्ले वंश बिनाश पार्छ कुरुको  संग्राम भूमि महाँ॥ 
दासी ट्रौपदिजी कसो गरि भइन्  हे दुष्ट ! दुर्योधन । 
हारेथे धन राज्य धमंमुतले  भाई र आफ्नू तन ॥३६॥ 
आफू हारिइ यूतमा हुन गए  ती दास तेरा जब। 
हारे द्रौपदिलाइ कुन् नियमले  तलै बता लो अब॥ 
गर्देछस् छल छदा दुष्ट ! कुलको  संहारका खातिर । 
धेरै यै रितका भने हित हुने ५ नीती बुझाई तर ॥२७॥ 
के मान्थ्यो सहसा थियौ विजयमा उन्मत्त दुर्योधन । 
उस्तै मित्र पनी थिए ति शकुनी  बोल्ने नसौची कन ॥ 
उल्टो गालि गस्यो अनेक रितले  पितृव्यलाई अआनि। 
कृष्णालाई लिएर आ गइ स्वयं  हे प्रातकामी ! भनी॥३८॥ 
 द्रौपदी चीरहरण  । 
स्वामीको सुनि यो हुकुम् विवश भे दर्बारमा त्यो गयो। 
खोपीमित्र पुगेर द्रोपदि कहाँ  त्यो बात भन्दो भयो ॥ 
देवी ! यूतमहाँ युधिष्टिरजिल्ले  सबंस्व॒ हारी कन। 
हान मो सहजै हजुर्कन पनी ४ जूवामहाँ यै क्षण ॥३९॥ 
जिल्नुमो अहिले सुयोधनजिले  तिनका घरेंमा गई । 
गनू पदेछ काम लो इजुरले  दासी समानकी भई ॥ 


सभाप 














गश् 


















।। पत्र ११९ 
दाज्यूको मुनि यो कुरा उठि गयो तत्काल दुःशासन । 
कृष्णाका नगिचै पुगीकन भन्यो  हाँसेर सोही क्षण ॥४६॥ 
श्री दुर्योधनले जिते अब तिमी ४ दासी भई सुन्दरी । 
लज्जा त्याग गरी छिटो हिँड समा  मा द्रौपदी यो धरी ॥ 
त्यस्को बात सुनी डराइ मनमा  ती भाग्न लागिन् जब 
लामा केश समाइ झट्ट खरले ४ तान्यो रिसाई तब ॥४७॥ 
लागिन् भन्न सँदै नछो शरिरमा  है दुष्ट ढुःशासन ! 
ऐल्हे छु म रजस्वला छ तनमा  यौटे लुगा दुजन  
जानू लौ कसरी म मान्यजन छन् सारा बसेका त्यहाँ ॥ 
मानेन् पाण्डवले तँलाई यसरी ४ देखे भने छिन्महाँ ॥४८॥ 
 ये सितिले गरिन् तर यसै  के मान्दथ्यो त्यो खल । 
थाल्यो केश घरी लछाने रिसले  देखाउँदै झन् बल॥ 
तानी यै रितले सुभा बिच लग्यो  दुर्वाच्य बोल्दै जब। 
लागिन् भन्न सँदै समासदहरू  आज्ञा हवस् छौ अब॥४९ 
पेल्है हार्नुभयो मलाई कि स्वयं ४ ने हारिनूमो यहाँ। 
पाङ उत्तर ठीक निणंय गरी  यस्को समा बीचमा ॥ 
यस्तो प्रश्न मुने त्यहाँ सकलले ४ ती ठ्रोपदीको तर । 
कोही बोल्न सकेन लज्जित भई  निहुच्यो सबैको शिर ॥५० 
केही बेर पछी विनम्र स्वरले  श्री मीष्मजीले भने । 
मृक्ष्मे रुप छ धर्मको कसरि हो क त्यस्लाइ जानी लिने ॥ 
त्याग्छन् भाइ र राज्य सम्पति सबै ४ किञ्चित् नमानी कन । 
त्याग्दैनन् तर धमं, धमंसुतले  हे द्रोपदीजी ! सुन॥५१॥ 


६ जिते सुयोधनजिले  भन्छन् इ आफैं जव। 
तिम्रो प्रश्न सुनी विवेचन यहाँ  को गन सक्ला अब॥ 





। 











। २० महाभारत 


हुन्छन् खी पतिका सदा वशमहाँ  हौ यो कुरा नीतिको । 
मेले सक्तिनँ ठीक उत्तर यही ४ हो, मन्नसक्नेछ को॥५२॥ 
यस्तो बात सुनिन् सभा बिचमहाँ  श्री भीष्मजीको जव । 


यो ०ु ति भीम बिरको कै सारा सभाले सुने ॥५५॥ 
रोके अजुनले नगर्नु फान अपमान्  हुन् पूज्य दाज्यू यिनी । 
जुवा खेल्नुमयो  क हो धर्म मेरो भनी ॥ 
दोषी गन्नु वा छ दाजुकन लौ  यो बातमा यस् घरी । . 
हाँस्नेछन् सब शत्रु देखि झगरा  हाम्रो, नराम्रो गरी ॥५६॥ 
वस्नुपदेछ शान्त भैकन थहाँरक्षा गरी घमको ।  
बिन्ती अजु नको मुनेर मनमा  शान्ती भयो भीमको ॥ 
देखी पाण्डव वीरको फजिति औ  संकृष्टठ ठूली त्यहाँ। 
करष्णालाई लछादेथ्यो घरिघरी  पक्रेर चुल्ठी महौं ॥॥ 
श्री डुयोधनकी बिकण भनि जी  सपात्र भाई थियौ 
त्यस्तो कोधित भे सभा विचमहाँ  यो बात सोधी छयो । लियो? 









त ता. ८ 


दडननननभिननिलिनविनिनुमेतकमन छि 





।।। १२९ 
प्राणी छन् सव देवका अधिनमा  भन्ने गरी निश्चय । 
हे प्यारी ! मनमा नमान तिमिले  आपत्तिको क्ये मय॥१०० 
पत्नीका मँगमा कुरा गरिसकी  तिन्को बुझाई मन। 
मेज्े पाण्डवलाई डाक्न नपते ४ त्यो प्रातिक्कामी कन ॥ 
त्यस्ले धमेकुमारका हजुरमा  सम्चार सारा दियो। 
देवाधीन भएर धमंसुतको  मनूलाई खैची लियो ॥१॥। 
आए भाइहरू लिएर संगमा  फर्केर फेरी तिनी। 
लागे भन्न अघी मरेर शकुनी ४ नीतिज्ञ बाठो बनी॥ 
खेलेको धनले भएन पहिले  जुवा कुनै सार्थक । 
हाँमे व्यय मे समाभवनका  साना र ठूला तक ॥२॥ 
जवा हामिहरू मिली नरपते   खेलौं प्रतिज्ञा गरी। 
जस्ले हार्दछ बाह्र वर्ष वनमा  जानेछ त्यो ये घरी॥ 
तेद्यौं वर्ष गुप्त पुरमा ४ पर्नेछ काटनू दिन। 
त्याहाँबाट फिरेर राज्य खुशिले  सक्नेछ फिर्ता लिन ॥२॥ 
पेह्रे यो प्रण राखि खुव तिनिले ४ जिद्दी गरेथे जव। 
देवाधीन भएर भर्मसुतले ५४ मानी लिएथे तब ॥ 
चारै भाइ र भीष्म द्रोण सबले ४ रोके नखेल्तू् भनी। 
मानेनन् तिनिले कुनै पनि कुरा  ज्ञानी भए तापनि॥९॥ 
जे होला गति दैवको छ बलियो  भन्ने गरी निश्चय । 
जुवा मखेल्न भए तयार शकुनी  का साथमा निर्भंय॥ 
पेह्रे झै छलले सहपं तिनिले  पाशा लडाई लिए! 
मेरो जीत भयो भनेर थपरी क हाँस्तै बजाई दिए ॥५॥ 
त्यागी वस्न लगाइ चर्म मृगको  सम्झी प्रतिज्ञा सब। 
तत्कालै इन जान तत्पर भए क पाँचै जना पाण्डव 





















॥ ३० महाभारत 


देखी दुगति पाँच माइहरूको  हाँसे सबै कोख। 
वे कण, सहास्य, धिक् पशुहरू ४ जाओ बनेमा अब ॥६॥ 











कौरवसमामा द्रौपदी 
बोले अर्जुन कर्णको सुनि कुरा  गर्दै प्रतिज्ञा त्यहाँ। 
साटो फेछु तँलाई मारि वुभिले  मैले लडाई महाँ॥ 
बोले श्री सहदेवदुष्ट शकुनी  मिल्नेछ मौका जब। 
मानेछु रणमा तँलाइ पछितो  पर्ला अवश्यै तब ॥७॥ 
लागेथे वन तफ पाण्डवहरू  यस्तो प्रतिज्ञा गरी।  
कुन्तीलाइ लिई पुगे बिहुरजी  भेटौं भनी त्यै घरी॥ 
नीती पूवकका कुराहरू गरी  बोलेयि कुन्ती कन । 
मेले ने लगि राष्दछु घरमहाँ  सानन्द केही दिन ॥८॥ 
कुन्तीले पनि द्रोपदीसित भनिन्  रोएर हे सुन्दरी ! 
गन् त्यो सहदेवको व्रखतमा  हेर्चाह राम्रो गरी॥  
















।।। पाएर 
कुन्ती ठ्रोपदिले मिलेर दुखको ४ रोई गरे गन्थन । 
फर्काई घरमा लगे वबिटुरले  सम्झाइ कुन्तीकन ॥९। 
लागेथे वनतर्फ ठ्रोपदि सहित्  पाँचै जना पाण्डव । 
यो मुन्दा भ्रतराष्ट आत्तिन गए  खुशी भए काख॥ 
मोधे डाक्न पठाइ श्री बिदुरजी ४ लाई डराई कन। 
के चेष्टा गरि वीर पाण्डव गए वनमा मेलाई भन् ॥१०॥। 
यस्तो श्री श्रतराष्टरको बिदुरछे ५ आज्ञा मुनेभे जव! 
लागे भन्न बुझाइ दुःखित हुंदै क वन्मा गए पाण्डव ॥ 
लुगाले मुख टाकि भर्मसुतजी ४ आफू अगाडी थिए। 
हदै मुन्दर पाखुरा घरिघरि  श्री भीम जाँदा मभए॥११॥ 
दुङ्खाका टुकुरा छरी पथ भरी? लागे पछी अजुन। 
माटो एक मुठी दलेर मुखमा ४ योगी सरी भकन॥ 
चिन्नेछन् अरुले भनेर त्यसरी  आफ्नू बिगारी तन । 
जान्थे श्री सहदेव औं नकुलजी ४ साह्रै हुखाई मन ॥१२॥ 
त्यो चेष्टा ध्रतराष्टले जब सुने  अत्यन्त चिन्ता परी । 
मोधे फेरि वताउ ती किन गए त्यस्तो तमाशा गरी ॥ 
त्यो आज्ञा श्रतराष्ट्रको सुनिसकी  क्ये बेर सोची क्न। 
लागे भन्न बुझाइ है नरपते !  सुन्तृहवस् कारण ॥१३॥ 
 क्रोध गरेर धमनसुतले  संसार डढ्ला भनौं। 
लुगाले मुख ठाकि ती वन गए योगी सरीका बनी ॥ 
अर्को छेन कुने म झैँ पृथिविमा  योद्धा अहीले भनी। 
मानैछु कुस्वंशका विर सबै  बन्धू भए तापनि ॥१९॥ 
सोही कारण भीम वाहु बलको  राखी भरोसा ठुलो। 
। जाँदैछन् वनमा फिरेर कुलको  पार्छन् समरमा घुलो ॥ 














































 हा सक 
ढुङ्काका टुकुरा छरेर जसरी  वनमा गए अर्जुन। 
मार्नेछन् रणमा ठरी शरहरू  त्यस्तै रिसाईकन ॥१५॥ 
हामीलाई कदापि चिल्ल नसकुन्  यस्तो बखतमा मनी । 
माटो पोति गए ती भाई वनमा  योगी सरीका बनी॥ 
हिँड्थे घोम्य गुरु अगाडि सबका  श्रीसाम गायन् गरी । . 
टुप्पाले कुशको ति दक्षिण दिशा  देखाउँथे राम्ररी ॥१६॥ 
म्नेछन् जब वीर कोखहरू  तिन्का गुरुले पनि । 
मेले झं गरि सामगान । १ पर्ने छ गनू मनी ॥ 
। बारबार भनौ कती नरपते ! ४ अन्याय ठूलो भयो। 
पेदा पुत्र हुँदै भने कुरुकुले  संहार गर्नेछ यो ॥१७॥ 
जान्थे पाण्डव वीरका सँगमहाँ ४ जो पाँखासी जन । 
फर्काए सब लाई धघमसुतले  नीती बुझाई कन॥ 
रुन्छन् ती घरमा बसी धुरुधुरू ४ यो देश त्याग्छौं भनी । 
हे राजन् ! सकिएछ धम कुरुका  पुर्खाहरूको पनि ॥१८॥ 
आई नारदले भने उहि बखत  गम्भीर वाणी गरी । 
चौधां वष हुनेछ नाश कुरुको  यो वंश संग्राम् परी ॥ 
अन्तर्धान भए ति नारद मुनी यो बात बोली जब। 
सम्झी आफ्नु अनीति घोर अघिको झन् आत्तिए कोरखच॥१९॥ 
श्री दुर्योधनले गएर गुरुकाङ पक्रै हुवै पाउमा। 
बोले राज्य गरे समपंण सबै ४ यो नाथका हातमा ॥ 
रक्षा गनुहवस् गुरो ! हजूरले ४ आत्तिन्छ मेरी मन। 
ट्रौणाचायजिले भने नगर क्यै  सन्ताप हुर्योधन ! ॥२०॥ 
आयो वंश विनाशको समय लौ  भन्ने विचारी कन। 


गनेछो तिमि तेह्र वर्ष तक यो  साम्राज्यको शासन ॥ , 














क्त सक्छो गर दान धम मखको  तत्काल आयोजन । 
त्यस्ले हुन्छ अनिष्ट शान्त यसरी  आत्तिन्न तिम्रो मन।॥२१॥ 
गर्नुछ म सहाय सक्दछु जती  कल्याणका खातिर । 
चिन्ता त्याग गरेर भग खुशिले  साम्राज्य यो सुन्दर ॥ 
श्री हुर्योधनको गयो अलिकती  सन्ताप यो अर्तिले। 
लागे गर्ने ति राज्य शासन ठलो ४ शक्ती र उत्साहले ॥२२॥ 
साराको चित्त जावस् लिन रस रसिलो प्रेमलाई बढाओस्। 
साराको भक्ति लागोस हरितिर जड्ता दूर यस्ले गराओस् ॥ 
साराको धम जागोस दृदयकमलमा सद्यले स्थान पाऔस। 
साराको पाप भागोस् गति मति बढिया ज्ञानले बन्न आओस्॥२३ 


महाभारत सभापै समाप्त । 


लन 








का प्रारम्मः 


वनमा पाक्यपात्र पाउनु । 


जस्लाई गाउनाले सकल भय छुटी मोक्षको खुल्छ बाटो । 
जस्लाई पाउनाले भवभ्रमणमहाँ पने आउन्न फाटो॥ 
जस्लाई सम्झनाले हृदयकमलमा बग्छ पीग्रुष आई । 
यस्ता आदी अनादी हरि सकल दिउन् दुःख बाधा हटाई ॥१॥ 
येती कथा सुनिसकी कन भूपतीले । 
सोधे अरू शुभ कथाहरू शुद्ध मनूते । 
छल्मा परी शकुनिको सब राज्य हारी । 
पाँचै जना वन गए दुख पाइ भारी ॥२॥ 
केके गरे, दुख सहे मिलि पाँच भाई । 
कोको गए जन त्यहाँ हित गनेलाई ॥ 
काटे कसोरी वनमा बसि बाह्द वर्ष। 
आज्ञा हवस् मुनि ! म सुन्छु सबै सहषं ॥३॥ 
वैशम्पायनले भने नरपते ! कै सानन्द सुन्नोस् अब। . 
बाटो उत्तरको समाइ वनमा कं जान्थे सवै पाण्डव ॥ 
यो संवाद सुनेर त्राह्मण तथा  जो पन्ध्र मन्त्री थिए। 
दुःखी मेकन साथ जान भनि ती ङ सम्पृण पुग्दा भए ॥४॥ 
फर्काए सबलाई धमंसुतले  नीती बुझाई कन। 
मानी मृयु समान कष्ट घरमा ४ फर्के सबै सज्जन ॥ 
जाँदा साँझ पस्यो पुगे तिनीहरू  गंगाजिको तीरमा। 
यौटा वक् थियो ठलो त्यहिं गरे  विश्राम त्यो रातमा ०९६ 



















।॥ वनपर्व  रै 
। प्रातकाल उठेर फेरि वनमा  ती जान लागे जब। 
ज्ञानी शनक. विप्र आदि तिनिका ४ लागे पछाडी सब ॥ 
देखी ती ट्विजलाई धमसुतले  विन्ती गरे सादर। 
मेरो दुःख बुझेर बिप्रगण हो !  फर्केर जानोस् घर ॥६॥ 


प् ।  
॥। 
 टर 
 
हट 


४ 


बोले ज्ञानक श्री युधिष्ठिरजिले त्यस्तो भनेको सुनी । 
भन्वमो क्नि यो कुरा हजूरले ४ केही नजान्ने बनी ॥ 
जो हुन्छन् मुखमा सुखी र दुखमा  दुःखी तिनै मूखे हुन् । 
ज्ञानीले मच्ठाइ आफ्नु सरिका  सप्पात्र नै देख्दछन् ॥७॥ 
जस्तै सक्तछ मान मोह मद ओ  मात्सयं द्यागी दिन। 
हुन्छन् मुक्त गृहस्थिमा पनि तिनै ४ सद्भम॑ थामी क्न॥ 
आमक्ती धनको कठोर मनले  रोकेर जो त्याग्दछन्। 
भागी माझ्य यहाँ परम्पद पछी  सानन्द ती पुग्दछन् ॥८॥  





॥ पर्दछ लोम मोह, धन नै ४ हुन् कष्टका कारण! 
गर्छन् वैभव त्याग खूशि मनले  यै हेतु ज्ञानी जन॥ 
बस्नूपर्दछ बाह्र वर्ष वनमा  हामीहरू झै अब। 
ठूच्छा वैमवको छ जो मनमहाँ  त्यागी दिनूहोस् सब ॥९॥ 
 वस्नेछौं फलमूठ खाइ सँगमा  सन्तोष मानी क्न। 
हाम्रो खातिरमा त्र्था हजुरले  पर्दैन चिन्ता लिन॥ 
ज्ञानी शौनकको युधिष्टिरजिले  शिक्षा सुने तापनि। 
चिन्ता पने गयो दिने कसरि हौ  यिन्लाइ भोजनूभनी ॥१० 


र  छ 


 











मगेच्छा भइ सम्पती म अहिले  माग्दीनँ केही, तर। 
भोजन् त्राह्मणलाई पर्छ सँगमा  मेले दिनू सादर ॥ 
भोको राख्नु हुँदैन विप्र अतिथी  लाई गृहस्थी भई। 
 ट्र्युस्का खातिर ल्याउँ वेभव कहाँ ४ तत्काल मैले गई ॥११॥ 

























।॥। वनपत्र १३७ 
बोले धौम्य गुरू युप्रिष्रिरजिल्ले ४ चिन्ता गरेको सुनी । 
गन् होस तप मूयंको नरपते !  पुग्नेछ इच्छा अनि॥ 
आज्ञाले गुरुको सहर्प रविको  तिन्ले तपस्या गरी । 
पाए दर्शन, सूर्यको चरणमा  ढोगी दिए राम्ररी । १२॥ 
तिन्को कष्ट बुझी तुस्न्त रविले  भन्तू भयोगृपति ! 
तामाको जुम पाक्र्यपात्र सजिलो  दिन्छ म हे सद्मति ! 
ग्दीनन् जवसम्म हे नरपते ! क पाञ्चालिले भोजन ! 
देला दच्छित वस्तु पात्र तबतक  मात्रै छ यो कारण ॥१३॥ 
अन्तर्चान भएर सूयं सहसा ४ जानू भएथ्यी जब। 
 टोगे घोम्यजिलाइ धमेसुतले ४ आनन्द मान्दै तब ॥ 
मिल्थ्यो मोजन पात्रमा अलिकटी ४ मात्रै भए तापनि 
पार्थे नुप्त अनेक विप्र अतिथी ४ लाई त्यसैले तिवी ॥१४॥ 
खान्थे आफुपछी खिलाइ पहिले ४ नै चार भाइ कन। 
मागलाई खिलाइ द्रौपदि पछी  गर्थिन् स्वयं मोजन ॥ 
निन्ते खाट मकेपछ्ी चिज अरू  मिल्दैनथ्यो त्यो दिन। 
ं भोलिपल्ट पछाडिको दिनसरी  मिल्थ्यो सबै मोजन ॥१५ 
पाई पात्र अलम्य घमंसुतजी  अत्यन्त खुशी भए। 
त्यागी त्यो वनलाई काम्यक ठुलो अर्को चनेमा गए॥ 
त्याहाँ कम्ति थिएन केहि चिजको . राम्रो बनाई कुटी। 
त्यागे वस्न म्वधमंपालन महाँ  केही नपारी त्रुटी ॥१६॥ 
च्ष्ट भएर गएका बिदुरलाई धृतराष्ट्रले डाक्न पठाउनु 
हे राजन् ! श्रृतराष्टले विदुरजी ४ लाई भने सादर। 
राम्रो युक्ति बताउ हामिहरुको ४ कल्याणको खातिर ॥ 














. ३८ महाभारत 

लागे भन्न बुझाउँदै विदुरले  यो राज्य फिर्ता दिए! 
पेह्रेको दुख बिसिं पाण्डवहरू  सानन्द् मिल्ने थिए ॥१७ 
जे भन्ने हितका कुरा भनिसके  के भन्नु फेरी अव 
यो अन्याय ठुली भयो नरपते !  मर्छन् वृथा कोख्॥ 
क्रोधित् भे धृतराष्टले विदुरजी  लाई झपार्दै भने! 
भन्देछो किन बात पाण्डवहरू  को मात्र राम्रो हुने ॥१८ 
गर्देछो किन पक्षपात यसरी  के शत्रु हुन् कोख !। 
जाङ जे मनमा छ त्यै गर कुनै  मान्दीन॑ अर्ती अब॥ 
एती बात भनी उठीकन गए ४ दर्बारमा भूपति । 
त्याहाँगाट उठी हिँडे बिहुरजी  सन्ताप मान्दै अति॥१९॥ 
खोज्दै पाण्डवलाई मेट्न भनी ती काम्यक वनेमा भए। 
देखी धर्मकुमारले बिदुरजी  लाई अँगाल्दा भए ॥ 
सोधे संचविसंच, काम परि के  पाल्नू भएको भनी। 
मैले श्री भ्रतराष्टलाइ हितको  शिक्षा दिएँ तापनि ॥२०॥ 
त्यागे गूपतिले मलाई र यहाँ ४ आएँ सुगिक्षा दिन। 
काटिन्छन् दिन धमंपूर्वक वसे  पर्देन क्यै आत्तिन॥ 
बोले धर्मकुमारहे बिदुरजी !  जे भन्नुहोला सब।.. 
गर्नेछ म अवश्य त्यै हजुरको  मानेर आज्ञा अब ॥२१॥ 
गर्थे ती मुख दुःखका बसि कुरा  आनन्द मान्दै त्यहाँ । 
पौँचे संजय डाक्न श्री बिहुरुजी ४ छाई त्यही वनमहाँ । 
त्यो आज्ञा प्रतराष्ट्रको सुनिसकी ४ फर्के आए. घर! 
भेटी भूपतिल्ले भने बिदुरजी ! ४ माफी मलाई गर ॥२२॥ 
माफी ता अघि नै गरेँ नरपते !  मान्दीनँ केही रिस। 
मेले ता दुई पक्षलाई खुशिले  दिन्छु सदा आशिष ॥ 


















सु 
येती बात भनेर फालि मनमा  शंका भएको जती। 
पह्रे झैं गरि खर आदर त्यहाँ  बस्ता भए भूपति ॥२३॥ 
पाण्डवलाइ मार्ने सल्लाह, व्यासजीको अती, मैत्रेपको श्राप, किमिर बध  
 श्री दुयोधन, बीर कर्ण शकुनी  दुष्टातत दुःशासन । 
फक रे घरमा भनी विदुरजी  लागे निकै आत्तिन ॥ 
सल्लाहा सबले गरे अत्र गई  काम्यक वनैमा पनि । 
मारौं पाण्डवलाई हामिहरूले  आनन्द होला अनि ॥९४ 
यस्ते वात गरी चढेर रथमा ४ शख्राख्र राखीकन । 
मेना साथ लिई हिँडे नगरका  बाहिर हेदै वन । 
आए सूय समान त्यै वख्रतमा  श्री ङ्ष्ण ट्रेपायन। 
 रोके जानु हुँदैन फर्क घरमा ३ चंतोण मानीकन २५॥ 
फक व्यासजिले भनेपछि सवै  तत्काल ती कांख। 
। शिक्षा श्रीधतरष्ठरजी कत दिए  श्री व्यासजीले तव ॥ 
। जूवामा छल्ले ति पाण्डुसुतको  राज्यादि सारा हरी। 
यो दुयोँधन मान तर भयो  के हेतुले यो घरी ॥२६॥ 
। फिनेछन् जव तेह्र वर्ष वनको ४ संकष्ट काटी तिनी। 
वीजरोपण वंश नाश हुनको  जान्न यही हो मनी ॥ 
। लागे मन्न डराई व्यास गुनिले ४ आज्ञा गरेको सुनी। 
 बात, सुनेन यो कपुतले  राम्रो कुरा हो भनी ॥२७॥ 
दूच्छा ता मनमा थियो संग बसुन् भन्ने असाध्यै, तर। 
ब्यथं दुष्टमती लिईकन भयो तो यतमा तर ॥ 
मेरो अर्ति नमानि काम मनको क गर्दैछ त्यो तेपनी। 










मेले त्याग्न सकीनँ नाथ ! सहसा  हो पुत्र आफ्नू भनी ॥२८  


॥ 





 क १४४ 
बीले श्री श्रृतराप्ट्रजीकन यहाँ १ मेत्रेयजी ४ आउनन् । 
शिश्वा ती मुनिबाट योग्यपथको  दुर्योधने पाउनन् ॥ 
अन्तर्धान भए यती मनिसकी  श्री व्यास ज्ञानी जव । 
ठूलो तेज फिंजाउँदै रवि सरी  मेत्रेय आए तवर ॥३५॥ 
राखे आसनमा तुस्न्त न्पले ४ पूजा गरी साद्र। 
बोलेपानेमयो पवित्र अहिले  आएर मेरो घर॥ 
लागे भन्न बुझाउँदै ति मुनिल्ले  तत्काल है भूपति। 
ऐह्ने पाण्डवको छ घोर वनमा  साह्रैठुलो दुगति ॥३६ 
फिर्नेछन् तिनि तेह्र वर्ष वनको  संकष्ट काटी जव। 
साटो फेर्ने हुनन् तयार रणमा  मानन् संबै काँख॥ 
श्री द्योधनतर्फ हेरि मुनिल्े क भन्नू भयो सादर। 
बाबू ! पाण्डवको वृथा अव तिमी  चिन्ता नगर्ने गर ॥३७॥ 
फिर्ता राज्य दिई मिलाप गरिल्यो॥ कल्याणका खातिर । 
आफ्ने हुन् तिनि पाँच छन् सयतिमी छो मान पापको डर ॥ 
मारे किमिर वीरलाइ सहजै  जस्ले लडाइ गरी। 
पारे खाण्डव भस्म देवगणको  सम्पृण शेखी हेरी ॥३८॥ 
त्यस्ताका सँगमा लडेर रणमा  को जिल सक्ला भन । 
सक्तेनो तिमि जिल पाण्डवहरू  छन् वीर आओं सञ्जन ॥ 
के मुन्ये प्रुनिका कुरा हित हुने ४ ढुष्रातम दुर्योधन । 
कोटयाई नङले जमीनतिर नै  हेरेर न्यूरीकन ॥३५ 
ठोकी ताल उघारि जाँच खुशिल्े  हाँस्तै उपेक्षा गरी। 











बोलेनन् जब क्यै सुयोधन अनी  बील्रे मुनी बेसरी । 
गर्देछस् या  सन  भीम पिरले संग्राम भूमी महाँ। 
। भाँच्नेछन् दुइ जाँघ खूव पछितो  पर्ला तँलाई तहाँ ॥४०॥ 





। २ . क महाधारर । 
यस्तो श्राप सुनेर उग्र मुनिको ४ राजा इराई गए। 
अन्तर्धान भएर त्यै बखतमा  मैत्रेय जाँदा भए॥ 
सोधे श्री ध्ृतराष्ट्रते बिहुरजी  लाई त्यहाँ मीमले। 
मारे किर्मिर को थियो किन त्यहाँ आएछ के हेतुले ॥१ 
धेरै पल्ट अनेक विप्रहरूले ४ जस्तो भनेका थिए। 
सोही माफिकका कुरा विदुरले ४ तिन्लाइ भन्दा भए॥ 
राजन् ! काम्यक नामको वनमहाँ ४ जाँदै थिए पाण्डव। 
लामा वाह फिँजाइ किमिर ठुलो ४ आई पुग्यो दानव ॥४२॥ 
आफ्नू गजनले समस्त पृथिवी  थर्काउँदै बेसरी । 
बोल्योआज मिल्यो अहार सहजे खाने भएँ राम्ररी ॥ 
को हौ यो वनमित्र काम परि के आयो मलाई भन? 
त्यस्को बात सुनी युधिष्ठिर निके ४ लाग्दा भए आत्तिन४४२॥ 
देखे पर्वत झै विशाल वलियो  साम्ने खडा राक्षस। 
आए भीम लिएर वृक्ष, खलको  देखेर हुस्साहस ॥ 
हाने त्यै स्खले रिसाइ बलले  मान इरादा गरी। 
तिन्को चोट खपेर वृक्ष लिइ झन  आयो अगाडी सरी ॥४४॥ 
पक्री त्यो रुख खैसि मीम विरले  फ्याँकी दिएथै जब।. 
लाग्यो मुष्टि प्रहार गने रिसले  आगो भई दानव ॥ 
बाली सुग्रिव झैं परस्पर दुवै  क्यै बेर लड्दा भए। 
माछ् दुष्ट मनेन अजुन जसे  तिन्का अगाडी गए॥४५॥ 
रोके पार्थ ! नबोल क्र्यै तिमि भनी तिन्लाइ श्री मीमले । 
फन्का सात घुमाउँदै जमिनमा  फ्याँकी दिए वेगले ॥ 
। ठुलो चोट परेर खप्न नसकी १ त्यो हुष्ट मूच्छा पच्यो।  

मुड्की एक थपी दिएर सहजै  उठने नसक्ता मथ्यो॥४६॥ 























































॥  जनामनिवणनाली शमणलमल न न 


किक क १४३ 
जस्तो त्राह्मणले भने वनमहाँ ४ उस्तै सुनाई दिएँ। 
मुर्दा किमिरलाइ देखि म पनि  आश्चयं मान्दो भएँ ॥ 
राजा श्री भ्रृतराष्ट्र दुःखित भए क बृद्धि भयो उवासको । 
चिन्ता पने गयो पराक्रम मुनी  त्यस्तो ठुलो मीमको॥४७॥ 
राजा डराइ मनमा गरि तक घेर । 
बोल्दै नवोछि मुखले बसि केहि वेर ॥ 
ं मम्म्षी पराक्रम ति पाण्डवको अघोर। 





जाँदा भए महलमा उठि उलिखेर ॥४८॥ 

श्रोञ्मष्ण र प्रषद्याम्न आदि पाण्डवछाई भेट्न जानु  
राजा अन्धक भोज तृष्णिकुलका ४ जो जो थिए भूपति। 
मागले मुनि वीर पाण्डवहरू ४ को दुःख ओ ढुगंति ॥ 
प्रष्रयुम्न र भ्रृष्रकेतु बलिया  श्री कृष्णलाई लिई। 
आए पाण्डवलाई मेट्न वनमा  सम्पूण जम्बा भई ॥४९॥ 
देख्वमो जव श्री युधिष्ठिरजिले  साम्ने खडा श्री हरि । 
गख्नमो लगि स्वच्छ आसनमहाँ  पा परी राम्ररी ॥ 
मेना, भृप खडा भए वरिपरी  जो जो गएका थिए। 
बम्ता श्री हरि माझमा सकलका  श्री सूयं झैं देखिए ॥५०॥ 
आज्ञा भो हरिले युधिष्ठिरजिको  सन्ताप देखी कन। 
हामी छौं अहिले बृथा हजुरले  पर्देन चिन्ता लिन ॥ 
फिर्ता राज्य दिलाउँछौं सहजमा  मारी सबै कौरख। 
आज्ञा वक्मनुहोस् वरू हजुरले  धन्दा नमानी अब ॥५१॥ 

नीति र धमं हित बात सवै बुझाई 

वोल्तू भयो मनमनै हरि क्यै रिसाई ॥ 








ँ कट करु पन जिकतानामगकाडको 
यस्तो सरोप हरिको सुनि बात ताहीँ । 


खूशी युधिष्ठिर भए परि पाउमाहाँ ॥५२॥ 
देखे अजुनले अनन्त प्रभुको  त्यो क्रोध मुद्रा जब। 
लागे गन स्तुती प्रसन्न हुनुहोस्  हे कृष्ण ! हे माघ ! ॥ 
धेरे ने अवतार धारण गरी क ढुष्टातत मानू भयो। 
रक्षा, सज्जन नीति धम सबको  गनू भएको थियो ॥५२॥ 

सद््म रक्षक प्रमो ! मधुकेटभारि ! 
त्यागेर क्रोध अब शान्त हुनोस् मुरारि ! ॥ 
हाम्रो सहाय्य प्रभु वाहिक ढैन अ 

गर्नोसदया अव नमानि झिजो र झर्को॥५७॥ 
जस्तो स्य क्वोल पध्मेमुतले  गनू भए्थ्यो त्यहाँ।। 
बोल्नू हुन्न कदापि हामिहरूले  त्यस्तो प्रतिज्ञा महाँ ॥ 
काटौंला बसि तेद्व वप वनमा  हामी हरूले जव्। 
फिर्ती राज्यलिन् म ठान्दछु उचित मारी सबै कोख ॥५५॥ 
विन्ती अर्जनको सुनेर हरिले ४ आब्गा भयो सादर! 
तिम्रो छ म संदैव तर सखे !  कल्याणका खातिर ॥. 
मेरा हो तिमी टँ अभिन्न म पनी  तिम्रो सखा अजन 
गर्ने छन् जति द्रेप हामी दुइमा  ती हुन् ठुला दुजन ॥१९ 
शंका क्ये मनमा नमान तिमिले  गर्छ सक्को जति! 
ठच्छा पूर्ण गराउँला म, अरिको  पारी ठुलो दुगति॥ 
पाँचाली हरिका कुराहरू सबै क सानन्द सुन्दै थिइन् । 
जोरी हात दुवै विनीत स्वरले ४ रोएर विन्ती गरिन् ॥५७॥ 
हे गोबिन्द  हजूर रक्षक छदे  ल्याइ समा वाचमा । 
। वांगी हेर्ने तयार कोरव भएक यी पाचका सामुमा  




































. । 
पापीका सँग थमपूर्वक चली  आयो व्र्था आपत। 
यिन्को जो पुरुपार्थ हो सकल त्यो  धिक्कार भन्छु म त ॥५८॥ 
लाहाको घरभित्र राखि पहिल्यै  माने इरादा छिए। 
जुवामा छलले जितेर वनमा  ऐह्कै लघारी दिए॥ 
ल्याएथे म रजस्वला कन गई ४ तान्दै सभामा जब। 
हेथै दीन बनेर.. बोल्न नसकी  पाँचै जना पाण्डव ॥५॥ 
जौ जो दुःख परे क्रमेसित भनिन् ४ ती द्रीपदीले स्व। 
तिन्छाई दिइ सान्तना प्रण गरी  बोल्न भयो माधव ॥ 
पांचाली ! तिमिले सद्यो जसरि यो४ संकष्ट रोई कन। 
रोल्ान् पत्नि बुहारि शत्रुहरुका ४ त्यस्तै दुखाई मन. ॥६०॥ 
यो दामत् छुटेर राजमहिषी  हुन्छयो तिमी सुन्दरी । 
माँचो वात भने मनी बुञ्गि लिए ४ मेले प्रतिज्ञा गरी॥ 
पांचालीसँग नीतिका गरि कुरा  सन्तीष पारी हरि 
वोले भर्मकुमार तर्फ सहसा  हेरेर सोही घरी ॥६१॥ 
हे राजन् ! जव हस्तिनापुरमहाँ ४ जूवा भएको थियो। 
त्यो वेला म परै हुँदा फजिति त्यो ४ थाहै नपाई भयो॥। 
थाहा पाउँदथे त आइ सहजै त्यो वृतको दुणुण।, 
 क वर्णन रोक्दथे दुइ थरी  लाई म सौही क्षण ॥६२॥ 
पाएँ द्वाखती पुगेपछि सबै ४ सम्चार मेले जव। 
आएँ मेट्न भनेर यादव पनी ४ मेरा सँगैमा सब॥ 
अर्ती परम र नीतिको दिनुमयो ४ धेरे हरीले जब। 
मोधे फेरि यहाँ युख्रिष्रिरजिले ४ शंका गरी माधव  ॥६२॥ 
त्यागी ट्वाखवती कहां उस वखत  पाल्तू भएको थियी। 
कम्तो काम गरेर मिद्ध कहिले  हे कृष्ण ! फिनु मयो॥ 
































.. महामारित 
यस्तो प्रश्न सुनी युधिष्ठिरजिको ४ आज्ञा भयो कृष्णले । 
हे राजन्  जब इन्द्रप्रस्थ म थिएँ  त्यो शाल्वका फोजले॥६४ 
धेरैछन् गइ द्वारकापुरि सबै  शस्रास्र त्यागी कन। 
साह् दुःख दिएछ मारि खलले ५ निर्दोष धेरै जन॥ 
लागेछन् गइ लडन यादव तथा ४ प्रद्युम्न आफैं पनि । 
तिन्लाई लडि शाल्वले समरमा ५ पारेछ मुर्छा अनि ॥६५॥ 
मूछाबाट उठेर क्रोधित भई  प्रदुम्नले युद्धमा। 
छाडेछन् श्र धेर मादंछु भनी  त्यो शाल्वको देहमा ॥ 
लागी ती शर तीक्ष्ण शाल्व रणमा  छोटेर मृछाों परी। 
टिछन् अव माछु यस्क्न भनी ४ प्रयुम्नले त्यो घरी॥६६ 
छाडीयो तिमि मानंपर्छ हरिले ४ यो दुष्टलाई भनी। 
ती प्रधुम्नजिलाइ नारदजिल्ले  रोके दया बनी ॥ 
मृछाबाट उठेर शाल्व डरले  भागे लज्ज्ति भई। 
बस्तो भो खल त्यो विमान बिचमा ५ आकाश माथी गई ॥६७॥ 
मारी त्यो शिशुपाल यज्ञ सहजे  पूरा हजुको गरी॥ 
फर्की द्वाखती पुगेपछि सुने  सारा कुरा राम्ररी ॥ 
याहाँबाट रिसाइ, गाल्वकन गै  ऐल्हे म मार्छ भनी । 
लाग खोज्न सबै दिशा घुमिघुमी  मेटीनँ काहीं पनि ६८ 
आँटेथे घर फिन सिन्धु तटमा  देखेँ लुकेको थियो 
देखी सामु मलाइ लुप्त भइ झन्  माया फिंजाई लियो ॥ 
धेरै शख्रहरू मलाई खलले  हान्यो रिसाई कन। 
त्यो काहाँ छ भनी नजानि भ्रममा पर्दो भएँ क्यै छिन ॥६ 
माका पाई अगाडि आइ शरले  छोपी दियो शाल्वले । 
काट ती सब शृख्रअखर खलका बै आफ्ना तिखा वाणले ॥ 












र ... १४७ 
बिर दूत पुगी भन्यो उहि घरी ४ तिम्रा पिताजी कन। 
लाग्यो मार्न लगेर शाल्व विरले ४ ती कष्ट भोग्दैछन।।७२॥ 
केही शक्ति भए गएर अहिल्यै  तत्काल रक्षा गर। 
पितृस्नेह बढी भएँ म सहसा  अत्यन्त चिन्तातुर ॥ 
त्यागी शस्त्र बसे नवीलि रथमा  देखेर त्यस्तो स्थिति । 
हाहाकार गरेर सेनिक सबै  भागे डराई अति ॥७१॥ 
माया हो सब शाल्वको मनि बुझ  मैले विचारी जब। 
धेरे शत्र गरी प्रहार रणमा  मारे सबै दानव ॥ 
हुन्थ्यो साम विमान लुप्त कहिले  त्यौ देखिइन्थ्यो पनि । 
यस्त चाल गरेर सात दिन द्यो  लडद रहेथ्यो खुनी ॥७२॥ 
त्यो आठौं दिनमा सुदर्शन लिई ४ मन्त्र छाडी दिएँ। 
काटी गर्दन गाल्वको समरमा  सायुज्य मुक्ति दिएँ॥ 
यस्त कारणले उपस्थित त्यहाँ ४ पाने मेलले हुन। 
रोक्ये यृत त्यहाँ भए म सहजै  मथ्यों कि दुर्योँधन ॥७२॥ 
धेर धम र नीतिका गरि कुरा आशा मरौसा दिई । 
फिनृ मो हरि द्वारिका नगरमा  भमानीज वेन्ही लिई ॥ 
प्रष्रपुम्त लिएर मानिजहरू  मागी बिदा सादर। 
चिन्ता त्याग्नुहवस् भनीकन गए  फकेर आफ्नू घर ॥७४॥ 
जोजो पाण्डवलाइ मेटदछु भनी  स्नेही पुगेका थिए। 
तेन्लाई पनि श्री युधिष्टिरजीले  सल्लाह फिनै दिए॥ 
कृष्णा वाहिक पाण्डुका तनयका  रानी र छोरा जति। 
 आफ्ना माइतमा र मावलि गए  सन्ताप मान्दै मावलछि गए  सन्ताप मान्दै अति॥७९  ॥७५  





। ४८ महाभारत 
























पाण्डवरहरूको दत वनमा प्रस्थान र मार्कण्डेय तथा वक घुनिको उपदेश 
वेशम्पायनले भनेनरपतै !  त्याहाँ बसी क्यै दिन । 
लागे पाण्डव जान ट्वीत वनमा  त्यागेर काम्यक वन ॥ 
ज्ञानी श्रेष्ठ महपि उत्तम मुनी  विप्रादि जो  जो थिए। 
सारालाइ बिदा युधिष्टिरजिले ४ सन्ताप मान्दै दिए ॥७६॥. 
मानी दुःख असाध्य तो सब जना ४ आँसू बगाई कन। 
फकेथे सब आफ्नु आश्रम महाँ  साह्रै दुखाई मन॥ 
त्यागी त्यो बनलाइ द्वेत वनमा  पुग्दा भए पाण्डव । 
योटा सुन्दर वृक्षका मनि बसे ४ सन्ताप मान्दै सब ॥७७॥ 
राम्रो पणकुटी सरस्वति नदी ४ का तीरमा सुन्दर। 
पारे झट्ग तयार पाँच जनले ४ आफैं भई तप्र॥ 
लागे वस्न त्यहीँ सहेर वनको  संकष्ट नाना थरी। 
माकण्डेय त्रद्रपी उही वनमहाँ  डुल्दै पुगे त्यै घरी ॥७८॥ 
देखी ती मुनिलाई धमसुतले  गनु भयो आदर। 
राखी आसनमाथि पूजन गरे  तिन्को वसी सुन्दर ॥ 
हाँसेथै मुनिल्रे युधिष्टिरजिले ४ आश््चयं मानी कन ॥ . 
सोधे पाउ समाइ झट्ट मुनिको  हाँस्तू भएको किन ॥७९॥ 
लाग भन्न बुझाउँदै ति मुनिले  त्यो हास्यको कारण। 
मेले हाँस्नु रुन् र दुःख सुख क्यै ५ मान्दीनँ कोही क्षण॥ 
आज्ञा मानि पिताजिको वन गई  श्री रामजीले पनी ! 
ठूलो कष्ट सही डुले बनवने  योगी सरीका बनी ॥८०॥ 
लाएनन् मन क्ये अधमतिर झन्  रक्षा गरे धमंको। 
पाए दशन क्रष्यमूक गिरिमा  मैले पनी रामको ॥ 



























 १४९ 
मेरो यो मनमा सहर हुन गो त्यै बातको सम्झना । 
त्यागी हुष्ट मती सदा गर तिमी ४ सद्भर्मको पालना ॥८१॥ 
काशीराज अलर्क भूपति ठुला  नामाग जो जो भए। 
 तिन्ले धर्म बुझेर लोम धनको  सानन्द त्यागी दिए॥ 
। १ त्याग्नू पछ घमण्ड तुच्छ बलको  सम्पत्तिको भूपति! 
दुच्छापूण हुनेछ त्याग मनमा  चिन्ता भए को जति ॥८२ 
शिक्षा नीति र धर्मको यति दिई ३ शान्ती गराए अनि। 
पक्री उत्तरतर्फको पथ हिँडे  आन्नद मान्दै मुनि ॥ 
बस्ता पाण्डव बीर द्वेत वनको  शोमा भयो सुन्दर। 
। बस्थे पर्ण कुटी बनाइ द्विज ओ  सप्पात्र चारै तिर ॥८१॥ 
हे राजन् ! बक नामका मुनि पनी ४ आए त्यहाँ क्वै दिन। 
गर्दै आदर श्री युद्रिष्ठिरजिल्ले ४ राम्री दिए आसन ॥ 
शिक्षा ती मुनिले दिए तिमी सदा  गन् भलो पिप्रको। 
ड्च्छा पूर्ण हुनेछ रक्षक बने  हे भृपति ! घमंको ॥८४॥ 
यस्तै अति दिई गए बक मुनी  आफ्नू कुटीमा फिरी। 
लागे पाण्डव वस्न ट्रेत वनमा  आनन्दले राम्ररी ॥ 
चारै तफ वसेर शाख्रहरूको  चर्चा त्यहाँ गदथे। 
जो चिन्ता मनमा थियो सकल त्यो सत्संगले हृदेथे ॥ ८५ ॥ 


ट्रौवदी र भीमलाई युद्धिष्टिरको शिध्वा  
राजन् ! पाण्डवले सही हुख बसे  सद्भम॑ थामी कन। 
गर्थे ती सुख दुःखका बसि कुरा  सानन्द॒ कोही दिन॥ 
पेल्हेको सुख सम्झि राजगृहको  कृष्णा भई ढुःखित। 
लागिन् भन्त ससैप कष्ट मनको  सम्पूर्ण स्वामीसित ॥८६॥ 

















. महाभारत ०  
भोगेर सौछ्य अघि इन्द्र समान धेर । 
बस्नूपस्यो दुख ठूलो वनको सहेर ॥ 
साम्राज्यको सकल वैभव त्यो मुललेर । 
बस्नूपरेर मन रुन्छ मई अधीर ॥८७॥ 

माछेन् क्षत्रिय वीर शत्रु रणमा ४ साह्रै भई क्रोधित। 

जस्लाई रिस हुन्छ गत्रवशमा  त्यै पछ भन्छ मत॥ 
त्यो दुर्योधनले छलेर अहिले  गर्नू नगर्नू गस्यो। 
त्याग्दा क्रोध हजूरले पनि ब्र्था  यौ कष्ट भोग्नुपच्यो॥८८ 
भोग्दा कष्ट पनी हजरकन ता  उठ्दैन केल्हे रिस । 
जस्लाई रिस छैन छत्रिय भई  पाउन्न त्यस्ले यश॥ 
पापी कोरचलाई माने अहिले  शक्ति छ हाम्रो तर।  

आज्ञा बक्सनुहुन्न नाथ, किन हो ४ संग्रामका खातिर ॥८०॥ 

स्वामी ! शक्ति छ मीमको शरिरमा हज्जार हात्ती जति। 

हेनूहुन्छ हजूर क्रोध नगरी  सन्ताप तिन्को कति ॥ 
सक्छन् कौरव वीर माने रणमा  एक्लै पनी पार्थले। 

तिन्को कष्ट म हेन सक्तिनँ प्रभो ! आत्तिन्छु .यै हेतुले ॥५०॥ 

भोग्ने हुन् सहदेव ओऔ नकुल के  संकष्ट यो व्यथंको। 

वोल्नू हुन्न सक्रोध धम बुक्षि क्ष्ये ४ तत्काल संग्रामको ॥ 
वेलामा रिस हुन्न जुन् पुरुषमा  मानिन्न त्यो क्षत्रिय । 

त्यस्तै देख्छु हजुरलाई, अरिको  मानेर हो कि भय ॥९१॥ 

सोधेथे वलिले पितामह ! ठुलो  हो तेजकी हो क्षमा। 

बाबू ! तेज क्षमा समान रूपले  हुन्छन् सबैं व्यक्तिमा ॥ 
गन् पर्छ प्रयोग योग्य जनले  मोका विचारी कन। 
मौ त निन्दित सदा  हुन्छन् ठुला सज्जन ॥९२ 











































नक १५१ 
वेलामा गरि क्रोध तत्रृवशमा  पारेर राखी लिन्। 
जाँची त्रक क्षमा पनी सुजनले  मौका विचारी दिनू ॥. 
तिन्को चित्त बुझ्यो पितामहजिले  भन्दा बुझाई कन। 
लागे भन्न बुझाई धमसुतले  ती द्रोपदीको मन ॥३॥ 
हे मानिनी ! जति भन्यो सब सत्य मान्छ । 
१ हे क्रीध शत्रु बलवान भनेर ठान्छ ॥ 
। प्यागेर नीति जति छन् रिस मात्र गर्ने । 

ती हुन् कुक्कत्य गरि रोख नर्क पर्ने ॥९४॥ 

ठूलो भए रिस गरी बद्नाम हौला । 

निर्धो मए सहज पर्दछ  चीला॥ 

जौ क्रोध रोकिकन वस्तछ् शत्रु जानी । 

त्यस्को फिंजिन्छ यश कीर्ति र बुद्धिमानी ॥९५॥ 
मद्रे ! कोख माथि क्रोध नगरी  यै हेतु छाडी दिएँ। 
गर्नन् धम वुम्नी दयामय दया  भन्ने विचारी लिएँ॥ 
व्यथे क्रोध गरी अनीति पथमा  चल्दीनँ केल्है पनि। 
होला निश्चय सत्यको बिजय यो  जानी लिए भामिमी ! ९६ 
।  ठ्रोपदी श्री युधिष्ठिरजिले ४ आज्ञा भएको मुनी । 
















चत्व् हुन्छ हजुर धमंपथमा ४ राम्रो गरी, तेपनी ॥ 
भोग्नु हुन्छ अनेक कष्ट वनका  योगी सरीका बनी । 
उल्टो काग छन् प्रसन्न अहिले  दुष्कम गर्दा पनि ॥९७॥ 


हाम्रा छिद्र अनेक कष्ट दिन ती ४ खोजी रहेछुन् खुनी । 
मतले मान्न मकीनँ रक्षक कुने  शक्ती छ देवी भनी॥ 
पाउन्नन् मुखशान्ति धमपथमा ४ चल्ने जती सञ्जन । 


। जो गला पुरुपार्थ वस्छ सुखमा  कस्तै हवस् दुर्जन ॥९८॥ 








. ५२ महाभारत 

त्याग्न् हुन्छ बरू यि भाइहरूका  साथै मलाई पनि। 
त्याग्नू हुन्न स्वधमे जान्दछु सबै ४ साँचो कुरा हो भनी ॥ 
पाउन्नन् नगरेर यत्न जनले  सक्कमंको क्यै फल। 
मान्छन् प्राक्तनमा रहेनछ, जसै  पुग्दैन त्यस्मा बल ॥९॥ 
गर्दैनन् सुखका निमित्त जब जी ४ यलादि मोका महाँ। 
भन्छन् मृखे तिनेहरू कन सबै  मिल्नेछ शान्ती कहाँ ॥ 
यो वार्ता पतिपलिको बसि त्यहाँ  श्री मीम सुन्दै थिए। 
मोका योग्य बुझी युधिष्डिरजिमा  बिन्ती चढाई लिए॥१००॥ 
भोग्दैछौं अति कष्ट हामीहरूले  यो नाथकै खातिर । 
लिन्थे कोख्ले छली न त कहाँ  साम्राज्य त्यो सुन्दर 
बस्छन् जी जन सत्यमा दट् रही क साँचो प्रतिज्ञा गरी।  
त्यस्ताका सँग सत्य पालन गरी  बस्नू सदा राम्ररी ॥१॥ 
त्यागी सत्य अनीतिका पथ महाँ ४ जी चल्दछन् दुर्मति । 
त्यस्ताका सँग धर्मपूर्वक चली सप्रन्न केह गति॥ 
एपी कोखले अनीति गरि यो  वनमा लघारी दिए। 
हामीलाई अझै पनी बल पुगे  आएर मान थिए ॥२॥ 
मान् पर्दछ शत्रुलाई बलले हो धर्म यो मूपको। 
आज्ञा बक्सनुहोस् प्रसन्न मनले ४ तकाल संग्रामको ॥ 
मारी कोखलाई राज्य अघिको  फिर्ता छिनेछौं जिती। 
यस्मा पाप हजूरलाई पनि क्यै लाग्दैन है भूपती ॥२॥ 
रानी द्रौपदिको समा बिच लगी ३ जस्तो फजीती गरे। 
त्यो सम्झी रिस क्यै नगर्नु प्रमुले  आश्चर्य हो, हे हरे ॥ 
यस्ता बात सुनेर भीम विरको  क्यै बेर सोची क्न। 
लागे भन्न त्यहाँ गुधिष्ठिरजिले  तिन्को बुझाई मुन ॥५॥ 










































। विचार गरि गदछ काम जस्लै । 
आफ्नू मुकाम सब पार्दछ सिद्ध त्यस्ले ॥ 
ठ्ठाटेर धर्म जनले जब पाप गर्छन् । 
त्यस्को मिलेर फल आपतमा ति पर्छन् ॥५॥ 
कार्यादि यो जगतदेखि छ भिन्न जान्तू । 
कर्ता भनेर उहि ईश्वरलाई मान्नू ॥ 
जस्तो मनुष्यहरू पाप र धम गर्छन्। 
त्यस्तै विचारिफल ईश्वरले दिने हुन् ॥६॥ 
भाई ! खुव गरी विचार मनमा  जुन् कर्म गर्छन् जन । 
तिन्को काय हुनेछ सिद्क सहजै वाधा नपारी कन ॥ 
बुझ्दै क्यै नबुझी बलावत सै  केषल् सहास्लै गरी । 
जो लडछन् बलवान शत्रुसंगमा  जान्छन् ति आफैं मरी॥६ 
गर्देछी बलको घमण्ड गरि जोङ संग्राम गर्ने कुरा। 
गर्देनी मनमा बिचार अरिको  शक्ती छ भन्ने पुरा ॥ 
मीप्म द्रोण र कर्ण वीर क्कृपका कै साम्ने लडाई गरी। 
के मक्छ्ठो तिमी टिक्नलाई र मन्यौ लड्ने कुरा यौ घरी ॥७॥ 
आफ्नु पुर्ण गरौ कोल पहिले ४ हामी हरूले यहाँ। 
हाम्रो देखि नियम् ति शत्रुहरुको  चिन्ता परोस् मन्महाँ ॥ 
बाव् ! यो अवकाशमा बरु गरौं  यलादि क्यै सुन्दर । 
गन पर्दछ वृद्धि तेज बलको कै संग्रामका खातिर ॥८॥ 
मेना भृपति मित्र आदि जति छनक हाम्रा हितेपी जन। 
तिन्ल्ाई दिनुपर्छ अट्ठ वरु क्यै ४ यतादिले सूचन॥ 
गम्रो नीति र तक्सम्मत कुरा  यस्ता सुनेथे जब। 
माँचो हो भनि भीमसेन सहसा  बोल्ने सकेनन् तब ॥९॥ 

































 





अरु नको इन्द्रसँग भेट र शिजीसित युद्ध ! 
राजन् ! भीम तथा युधिष्ठिर बसी  गर्दै थिए गन्थन । 
आए तेज फिंजाइ सूयं सरिका २ श्री व्यास सोही क्षण ॥ 
राखे आदर साथ पाण्दुमुतले ४ गर्दे ठुलो स्वागत। 
बोले ब्यास बुझाई धमसुतको  रक्षाथ राम्रोसित ॥१०॥ 
तिम्रो जे मनमा छ त्यो बुझिसक  मेले सबै योगले। 
यौटा मन्त्र म दिन्छु अर्जुन जपुन्ई त्यस्लाई आनन्दले ॥ 
सक्नेछन् तिनी जान स्वग पुरिमा  त्यै मन्त्रको शक्तिले । 
जिलेछन् सव गृत्र, शख्रहरूको  शिक्षा दिनन् इन्द्रल॥११॥ 
। मन्त्र ज्ञान दिएर व्यास मुनिजी  जानू भएथ्यो जब! 
डाकी अजेनलाई धमसुतले  शिक्षा दिनू मो सब॥ 
बाबू ! जाउ तिमी सहषं अहिले  श्री इन्द्रका पासमा । 
आउ शख्र सबै सिकेर, रहनू  आनन्दले स्वर्गमा ॥१२॥ 
 आफ्ना अख्रहरू लिएर ट्विजका  पाउ परी राम्ररी। 
साराका सँगमा बिदा भई हिंडै ४ श्री पाथ सोही घरी ॥ 
वागयूको गतिले हिमालय तरी  पारी पुगे अजुन। 
लागे सुन्न ति इन्द्रकील गिरिमा ४ आकाशवाणी कन॥१२॥ 
बाबू अर्जुन ! पर्ख पर्ख, यहि हो ४ सीमा पनी स्वगंको । 
लागे हेर्ने उभैर, विप्र रुपमा  दर्शन् मिल्यो इन्द्रको ॥ 
बोले व्राह्मणसिद्धिको स्थलमहाँ  के काम शख्रास्रको ! 
आयो उत्तम लोकमा अव यहाँ  के काम संग्रामको ॥१४॥ 
वारँवार यि श्र फाल द्विजले  भन्दै रहेथे, तर। 
.  मानैनन् जब वीर अजुन अनी क तिन्ले भने सादर॥, मानेनन् जब वीर अजुन अनी तिन्ले भने सादर ॥ 
























.  चवनपर्गै  . दल 
जान्छौ कुन् शुम लोकमा भनतिमी मेरा अगाडी महाँ। 
यस्तो व्राह्मणको कुरा मुनिसकी  श्रीपाथ बले त्यहाँ ॥१५॥ 
मोग्छन् आफद शत्रुका वश परी  दाजू र भाईहरू। 
मेले वस्तु गएर स्वग पुरिमा छ मनू असल् हो बरू॥ 
जेह्ेसम्म म हुन्नँ विप्र ! विजयी ४ इन्द्र पाए पनि । 
मैरो चित्त प्रसन्न हुन्न कहिल्यै  बस्छ म दुःखी बनी ॥१६॥ 
आएँ जान भनेर यो बखतमा १ श्रीइन्द्रका पासमा। 
टारौंला भनि कष्ट, शखहरूको  शिक्षाथं यो स्थानमा ॥ 
बोले अर्जनका कुरा सुनिसकी  हाँसेर ती  त्राह्मण। 
म ट्रँइन्द्र भनेर मान मनमा कै विश्वास हे अर्जुन ! ॥१७॥ 
पेह्रे पाप छुटाउ दर्शन गरी  श्री शम्पुको सादर । 
शास्त्रास्त्रेहरूको दिनेछ म पछी क शिक्षा सबै सुन्दर ॥ 
अन्तर्धान भएर स्वगं पुरिमा १ श्रीइन्द्र जाँदा भए। 
शम्भुको तप गर्न अर्जन त्यही  सानन्द लागी गए॥१८॥ 
पापी गश्म एकत्यै स्थलमहाँ  जो मूक भन्ने थियो । 
आई पार्थकहाँ बँदेल बनि त्यो मार्ने इरादा लियो॥ 
पाल्मा महमा किरात रुपले  त्यै ठाउँमा श्रीशिव । 
माम्नेमा शिवले बैँदेलकन त्यो ४ देछ्नू पएथ्यी जव ॥१० 
द्वानि ती दुइ वीरले सँगसँगै  ताकेर आफ्ना शर। 
त्य्रगी ती दुइ वाण राक्षस मस्यो  साह्वै कराई, तर॥ 
लागे गर्न विवाद आपएसमहाँ  ती वीर योद्रा दुई। 
मगो ने शरग्ले लड्यो जमिनमा कै त्यो मूक मुर्दा भई ॥२० 
मेगो लक्ष्य थियो किरात ! तिमिले के हेतु हान्यो शर। 
 लागे मन्न किरात क्रोधित भई  आउ लडाई गर ॥ 


















१५६ महाभारत 


हाने अज्नले अनेक शरलै ४ साद रिसाई जब। 
तिन्का लीन भए सबै शरहरू  हाँसी रहेथे शिव ॥२१॥ 
देखी साहस वीरको समरमा शक्यै बेर सोची कन। 
हानी अग्निशिंखा समान शरले  हेरी रहे अजुन॥ 
वर्षा पत्यरको विलीन गिरिमा  सारा भए झैं गरी। 


फेरी बाण विलीन पारिदिनुमो  श्रीशम्मुले त्योघरी॥२२॥ 
















अर्जुनले शिवजीसँग युद्ध गरेर पाशुपताख पाएको , 
आफ्ना ती शरजालको बिफलता  देख्दा भई क्रोधित। 
लागे गर्न ति मल्लयुद्ध रिसले ४ तत्काल शम्भू सित ॥ 
आफ्नू छातिमहाँ थिचे शिवजीले ती पा्थलाई जब। 
थाले आत्तिन ती थिदाइ बलियो,  खप्नै नसक्ता, तब ॥२१॥ 
मूछो पने गई ढुले जमिनमा  क्यै बेरका खातिर । 
आयो चेत अनी चिन्है शिव भनी  ढोंगी दिए सादर ॥ 

































 १५७ 


आज्ञा मो शिवले प्रसन्न मनले  मागेर लेक वर। 
पाङ पाश्ुपतास्त्र दिव्य प्रश्नुको  इच्छा भए, हे हर ॥२४॥ 
बिन्ती अर्जुनको सुनेर शिवले  हाँसेर आज्ञा भयो। 
ज्ञाता छो, तिमिले नछाड्नु कहिले सामान्यमा शख्र यो॥ 
सुम्पी अस्त्र प्रयोगको विधि पनी ४ सारा सिकाई कन। 
अन्तर्धान भए सदाशिव त्यहीं ४ तिन्को बुझाई मन ॥२५॥ 
राजन् ! त्यहाँ वरुण श्रीयम ओ कुवेर । 
अग्न्यादि इन्द्र वसु यन्न सबै पुगेर ॥ 

खूशी भई कन ति अर्जुन वीरलाई। 

आफ्ना दिए सकल अस्त्रहरू सिकाई ॥२६॥ 
राजन् ! ति पार्थकन डाक्न गरी विचार । 

डाकेर सारथि भने नगरी अबेर ॥ 

छन् पुत्र अडन हिमालयमा अहीले । 

जाञ॒ लिएर रथ ल्याउ छिटै तिमीले ॥२७॥ 
आए लिएर रथ सुन्दर मातलीले । 
श्रीपाथलाई लिई स्वग गए खुशीले ॥ 

तिन्को गरी अधिक आदर इन्द्रजीले । 

राखे जयन्त सरि स्नैह गरी खुशीले ॥२८॥ 

अर्जुनलाई उषेशीको श्राप र चतराष्ट्रको चिन्ता 

भोगी भोग अलमभ्य स्वग पुरको  श्री पा्थले क्यै दिन। 
जम्मा दिव्य सभामहाँ सुरहेरू  हुन्थे खुशी भकन ॥ 
जान्थे अजुन वीर नित्य सबले  गर्थे ठुलो स्वागत । 
गर्थें इन्द्र शची बसीकन कुरा सानन्द छेरासित ॥२९॥ 


१ 












पट ।  महामात 
सामग्रीहरू भौगका थरि  थरी ४ तिन्ले दिएका थिए। 
मन्मा कष्ट मए पनी नसनि क्यै ४ श्री पाथ बस्ता भए ॥ 
शिक्षा शस्त्र र अस्त्रको जति थियो  संगीत विद्या पनि। 
सारा इन्द्रजिले सिकाइदिनुभो  हो पुत्र मेरो मनी ॥३०॥ 
भोगी मोग प्रशस्त स्वर्ग पुरिमा  बस्ता पनी अञ्जन । 
सम्झी कष्ट ति दाजुमाइ सबको  थाल्थे दुखी भै स्न॥ 
डाकी क्वै दिन उवेशीकन भने  श्री इन्द्रले सादर। 
जाङ चाकरि गर्ने पार्थ विरको ४ आनन्दका खातिर ॥३१ 
यो आज्ञा सुनि इन्द्रको खुशि हुँदै ४ ती उवंशी सुन्दरी । 

ई  पुग्दी भइन् त्यै घरी॥ 




















स्वगेमा उवैशी र अर्जुनको वार्तालाप 
लागिन् भन्न सहर्ष पार्थतिर नै ४ हेरेर ती सुन्दरी। 
आएँ वीर ! म इन्द्रको हृकुमले  गर्ने भनी चाकरी ॥३२॥ 











। १५९ 
गन होस् मुखमोग खव खुशिले  मेरा रही साथमा । 
ड्च्छापूर्ण गराउनोस् मदनको  पीडा छ यो देहमा॥ 
तिन्को वात मुनेर लज्जित हुँदै  भन्दा भए पार्थले। 
मेग बन्धुहरू वसेर वनमा  दिन् काटतछन् कष्टले३३ 
मेले गर्नु वसेर भोग क्सरी  ताएर यो स्वगमा । 
गर्छन सोग मुरेन्द्रले पनि सदा ४ तिम्रा रही साथमा ॥ 
तिम्रो स्थान शची समान हुनगी ४ यै हेतु हे सुन्दरी !। 
मेले गन हुँदैन मोग बुशिल्यै  साँची कुरा यो घरी॥२४॥ 
दरै चंचल नेत्रले घरिघरी  चेष्टा गरी कालको। 
लागिन भन्न बुझाइ फेरि तिनिले ४ बानी मुनी पार्थको ॥ 
घन्ती ञ्हेन म वीर ! क्वै पुरुषकी  सत्ककम जी गदछन्। 
म्पर्ग मलाई पाइ तिनिलै  आनन्दले मोग्दछन् ॥२५॥ 
मोट्टी कारणले कुने तरहको  शंका नमानी कन। 
पीड्डा हर्नुहवम् ठुलो मदनको  सानन्द हे अजुन!॥ 
त्य्रग भन्न बुझाई पार्थ यसरी ४ तिन्ले भनेको सुनी । 
त्यम्तो कम कदापि गर्ने म जुमै क सक्तीन पापी बनी ॥३६॥ 
हने भोग तिमी मुरेन्द्र सँगमा  सानन्द॒ हे सुन्दरी 
या भोग्न मलाई के गरि,मयो  मेरी त माता सरी ॥ 
तर्क मुनेर क्रोधित भइन् छ ती उषंशी बेसरी । 
निन्ले श्राप दिइन नपुंसक तिती  हुन्छौ भनी त्यै घरी ॥१ 
ण्ती खात भनो गइन् घर महाँ  फर्केर आफ्ना तिनी । 
चिन्ता पन गएर अजुन बसे ४ अद्यन्त हुःखी बनी ॥ 
। यो मंजाट मुरेन्द्रका हजुरमा  सारा पुगेथ्यो जब । 
डाकी अजुनलाई सादर भने  वार्ता बुझाई सब ॥३८॥ 








































.., 
हे बाबू ! तिमिले नपुंसक भई  पर्ने छ सस्नू, तर। 
लाग्ला श्रप त एक वर्षतक नै  साहायका खातिर॥ . 
बस्नू पर्दछ गुप्त वास तिमिले  क्यै कालमा वर्ष दिन् । 
गर्ला मद्दत श्रापले, यति मुनी ४ तिन्को भयौ खुशि मन्३९ 
जाने इन्द्रजिले यि अजुन भए  षटशास्त्र ज्ञाता अब । 
बोलेमार्न सहषं जाउ अहिल्ये ४ पोलोम नाम् दानव ॥ 
आत्वाले गरि इन्द्रको रथ चढी  तत्काल जाँदा भए। 
खोज्दै राक्षसलाइ सिन्धु तटमा  ती वीर पौँचीगए ॥४०॥ 
जब देत्यका नगरको  किल्ला र राम्रो घर। 
क्ल्लि भाँचि प्रशस्त राक्षस पनी ४ मारे चलाई शर॥ 
देखेथ्यो जब त्यो निवात क्वचे ४ आयो अगाडी सरी। 
छोप्यो अजनलाई बाणहरूले  पानी परे झैँ गरी ॥४१॥ 
काटी दानवका संबै शरहरू  आफ्ना तिखा बाणले । 
मारी अग्निशिखा समान शरले ४ ढाकी दिए पा्थेले॥ 
मरे सेनिक दैत्यका जति थिए ४ एकेक छानी कन। 
माया युद्ध गरेर लुप्त हुन गो ४ तत्काल त्यो दुजन ॥४२॥ 
हानेथे जव वज्न अस्त्र खलको  माया हराई गयौ। 
देखैथे जब स्पष्ट, दिव्य शरते  हाने र त्यो मारियो ॥ 
साथी दानवका भए जति सबै  निःशेष पारीकन । 
फर्क स्वग सुरेन्द्रको हुन गयो  अयन्त ख्शी मन ॥४३ 
मारी देत्य समस्त देवगणको क सन्ताप तिन्ले हरे। 
सारा देव मिली जयध्वनि गरी  सत्कार ठूलो गरे॥ 
भौगी सौख्य ति पाँच वर्षतक ता  स्वगे पुरीमा रहै । 
यो सारा श्रृतराष्ट्रका हजुरमा  लोमश मुनीले कहे ॥४४ 






























. क? कामा मा सलाको जित . आनामा कयहलल  
डाकी संजयलाई लोमशजिले  जे  जे भने त्यो भनी । 
बोले श्री भ्वतराष्ट्र यन भन क्यै राम्रो दया बनी॥ 
आफ्नू पूर्ण गरी कोल पुरमा  फिनेन् जसै पाण्डव । 
ठलो युद्ध हुनेछ निचय, दृथा ४ मनन् सबै कोर ॥४५॥ 
श्रीमीमको बल र शोयं छ श्रेष्ठ जस्तो । 
देछ्दीनँ आफुतिर क्वै पनि वीर त्यस्तो ॥ 
मारी निवात कव्चादिक वीरलाई । 
पारे प्रसन्न जसरी सब देवलाई ॥ ९६॥ 
त्यम्तो पराक्रम र शौय हुने म वीर। 
देख्दीन॑ आफुतिर क्वै पनि योग्य घीर ॥ 
मंसारमा नकुल ओ सहदेव जस्ती । 
गर्छन् पराक्रम म देडिदिनै वीर त्यस्तो ॥४७॥ 
मुन्छु म धर्मसुतको जब शील शोर्य। 
हुन्छु म चिन्तित असाध्य बनी अधेयं ॥ 
जस्तो गच्यो अघि सुयोधनले अनीति । 
मारा महे ति सबले बुझि धर्म नीति ॥४८॥ 
। गर तर्क वमेर जित्छ कसरी  संग्राम दुर्योधन । 
 ग्क्चा कोग्वको हुने म अहिले  बाटो कुनै देढ्दिनँ॥ 







केटी यत्न वताउ संजय, तिमी रक्षार्थ राम्रो अब। 
माई भाइ मिलुन लडाइँ नगरी  बाँचुन् सबै कोरव ॥९९॥ 
मोघे यल गरेर तर्क यसरी क ती भूपतीले जव। 
डोले मंजयतर्क गर्नु त बृथा ढँ ठान्छ हजुर्छै अब॥ 
मम्झाए पहिल्य स्वयं बिदुरले  नीति बुझाई कन। 
श्ि्ला मान्नुभएन हुन्छ अव के ङव्यथैं दुखाई मन ॥५२॥ 




















 ६२ महामारत 
जो पर्छन् सुखदुःख ती सब सही  निःशंक बस्नू हवस् । 
यो संसार अनित्य जानि मनको ङ सन्ताप त्यागी दिनोस् ॥ 
येती बात भनेर संजय पनी  फर्के जाँदा भए। 
जानी दैवगती उठी नरपती ४ दरबारमा गै गए ॥५१॥ 
नलहापाखपानल 
राजन् ! युघिष्टि र भीम बसी कुनै दिन् । 
गर्दै थिए सुख र दुःख बिचारि गन्थन् ॥ 
जाँदा भए जब उठीकन वीर अजुन्। 
ठानेर हुबेल स्वयंकन आत्तिए झन् ॥५२॥ 
दाजलाइ भने रिसाइ मनमा श्री मीमले बेसरी । 
हो यो धम, भएर भूप वनमा  डुल्न् मिखारी सरी ॥ 
फिन् हुन्छ गरेर पूर्ण प्रण यो घर्मा इजुले जब।. 
जुवा खेलि हजूरलाई वनमा  फेरी लघाछन् तब ॥५३॥ 
व्यथैं जंगलभित्र हामि सबको  बित्ने भयो जीवन। 
आज्ञा बक्सनुहोस् म मार्दछु गई ४ एक्लै सबै हुर्जन ॥ 
आएनन् किन वीर अर्जन पनी  शस्त्रास्त्र शिक्षा लिई । 
लागे गर्न अनेक तर्क सहसा ४ ती भीम दुःखी मई॥५४॥ 
सम्झाई कन श्री युधिष्टिरजिले ४ सद्भमको पालन । 
गनू पर्छ भनेर अति दिनुमी  तिन्को बुझाई मन॥ 
पाएथे वृहदश्व नाम मुनिको त्यै कष्टमा दर्शन। 
राखी आसनमा सहर्ष सबले  तिन्को गरे पूजन ॥५५॥ 
ढोगी पाउमहाँ, गरी दुख तथा  सन्तापको वर्णन। 
मेरो माग्य ठुलो रहेछ मुनिको ४ पाएँ यहाँ दर्शन ॥ 


उचम्मबन 


।  १३ 


नानननाणणणणणणिणिणिििलिणिरिलिलरिि वि 





भन्दैछु इतिहास यै विषयको ४ साह छ त्यो सुन्दर ॥ 
हे राजन् ! नल नामका नरपती  पैह्रै भएका थिए। 
जूवामा तिमिहेरु झैं छल परी  सवंस्व हारी दिए ॥५७॥ 





राज्ञा नलले जूआ हारेको 
तिन्ले जंगलमा डुलीकन खपे  सन्ताप केही दिन। 
जवा खेल्न सिकी जिते नपतिले  त्यै युत द्वारा धन॥ 
त्यस्तै पृण गरेर आफ्नु प्रण यो  फर्के जा घर। 
जूवा खेलि सहपं भूप नल झैं  साम्राज्य फिर्ता गर ॥५८॥ 
संक्षेप सित यो कुरा ति मुनिले  पैहै सुनाई हिए। 
 जुवाका जीत खेल छ जुवाका जीत खेल छन् छलसहितसारा सिकाई दिये॥ 


जामा ति गत तिितिलटसालयुभनुनटलालितितितिलििटिगलाभतिसतामातगामाण विलाप 


पन रुदुदर फुट मणममकाहाक 








फेरी प्रश्न गरे युघिष्टिरजिले ४ पाङ परी हे मुनि!। 
सुन्छ श्री नलको चरित्र खुशिले ४ भन्नोस् दयालू बनी ॥५२ 
लागे भन्न चरित्र श्रेष्ठ नलको  विस्तारका साथमा । 
हे राजन् ! नल नामका वप थिए  योटा निषध देशमा ॥ 
तिन्को कीर्ति सरी थिएन असको  सक्ीरति संसारमा। 
रेती राजि गराइ केही त्रुटि ती  पार्देनथे राज्यमा ॥६०॥ 
देखै क्वै दिन हंस एक नपले ४ डुल्दा गगेँचा महाँ। 
पक्रे झद्ग गएर हंसकन त्यौ बील्यी डराई तहाँ॥ 
हे राजन् ! दमयन्ति नाम दुहिता  छुन् गूपती मीमकी । 
यी संसारभरी तिनी सरि अरू ४ छैनन् धनी रूपकी॥६१। 
छाडी बक्सनुहोस् बिदभ नगरी  जान्छ म चाँडो गरी।  
तिन्मा प्रेम बढाउँला हजुरको  कीर्ति भनी राम्ररी ॥ 
पक्षीको सुनि बात मानिस सरी  आश्चर्य लागे पनि। 
छोडे, हंस ! गएर भन्नु मनको  मेरो कुरा लो भनी ॥६२॥ 
पौंच्यो हस उडी विदम नगरी  वायू गतीले गरी। 
सामुन्ने दमयन्तिको बसि भन्यो  तत्काल हे सुन्दरी  ॥ 
जस्ती रूपवती सुशील तिमि छयो संसारमा यौ घरी। 
त्यस्तै छन् एण शीहका नछ पनी विख्यात राम्रो गरी ॥६३ 
गर्नेछयो तिमिले बिवाह खुशिल्ते  ती भूपका साथमा । 
मिल्ला सौछ्य ठढलोर कीर्ति बलियो फेलिन्छ, संसारमा ॥ 
बोली मानिस झैं सुनेर सहसा ४ आएचर्य लागे पनि। 
लागिन् भन्न गरेर स्तेह खुशिल  त्यौ हंसलाई तिनी ॥६४। 
जस्तो बात भनिस् मलाई अहिले  उस्तै चनाखी भई । 
मेरो बिन्ति सुनाउनू नपतिमा  हे हंस! तले गई॥ 














































.. १६५ 


त्यो सम्चार लिएर हंस नलका  साम्ने पुगेथ्यो ज। 
सम्झायो नपलाइ वणन गरी  जेजे मनीथिन् सब ॥६५॥ 
स्थ्यौ सुन्दर हस माफत कुरा  प्रेमी दुवैको यहाँ! । 
पाई प्रेम बढाउने पथ दुवै ४ खुशी थिए मन्महाँ ॥ 
वस्थिन श्रीदमयन्ति चिन्तित मई  सम्भझेर राजा कन। 
मेरो हुन्छ विवाह के गरि भनी  साह्दे हुखाई मन ॥६६॥ 
त्यागी मोक र प्यास नीद् दिनहुँ  सम्झेर राजा नल। 
फीका चन्द्र समानको मुख भयो  साह्रै झइन् दुबेल ॥ 
यस्तो चाल सुपुत्रिको नपतिले ४ देखे सुनेथे जब। 
छोरी योग्य भई स्वयंवर छिटै ४ गर्छु भनेथे तब ॥६७॥ 
हु  दूतरुप नलको दमयन्तीसंग भेट 
हे राजन् ! नप मीमले थरिथरि  सामग्री जम्बा गरी । 
राम्रो हेरि तिथी स्वयंवर हुने  पक्का गरे त्यौ घरी ॥ 
मैजी दूत निमन्त्रणा नृपहरू ४ लाई पठाई दिए। 
आए हेन भनी स्वयंवर सबै  साना ठुला जो थिए ॥६८॥ 
यो सम्चार लिएर नारद मुनी ४ पुग्दा भए स्वगंमा। 
वैदर्भी कन हेर्न दिकृपतिहरू ४ आए, परी मोहमा ॥१ 
देखैथे जब कामदेव सरिका  अय्यन्त राम्रा नल। 
ब्नेछिन् यिनिलाइ निश्चय भनी  ती गने लागे छल ॥६९॥ 
अग्नी, धमर इन्द्र औं वस्णले  सल्लाह पक्का गरी। 
डाकी श्री नललाइ सादर भनेक्रती चारले दयोघरी॥ 
राजन् ! दूत वनेर हामिहरुको  साहाय गनू हवस् । 
हाम्रो ती दमयन्तिलाइ अहिले सम्चार यौटादिनोस्॥७२ ॥ 






. ६६  जल क  हि त क क 
हामी चार विषे स्वयंवर महाँ  क्वे एकलाई बरुन्। 
भोगी सौख्य प्रशस्त स्वगपुरिको ४ आनन्द ठूलो गरुन् ॥ 


यस्ता वात सुनेर देवणणको कै राजा सक्स्मा पर। 











देख्छ रक्षक घेर छन् महलको ४ जान्दीनँ बाटो पनि । 
यस्को युक्ति मिले त जन्छु खुशिल्ले  कतंव्य मेरो भनी॥ 
यस्ता बात सुनेर भूप नलको  हाँस्तै भने इन्द्रले । 
छेक्तेनन् तिमि जाउ यो महलको कबाटो कुने व्यक्तिले ॥७२॥ 
पाई यो वरदान श्रीनल गए ४ अत्यन्त चिन्तित् भई । 
खोपीमा दमयन्तिको ति उभिए  भित्री घरैमा गई ॥ 
सामुन्ने सहसा युवा पुरुष क्वै  देखिन् उमेका त्यहाँ । 
सोधिन् झट्ट उठेर साहस गरी  लज्जित हुँदै मनमहाँ॥७ 
आयो पीर ! यहाँ कसो गरि तिमी ४ को हो मलाई भन ? 


बोल्ले ती दमयन्तिको सुनी कुरा ४ हो नाम मेरो नल। 
आएँ दूत बनेर देवगणको  पाएर शक्ती बल ॥७४॥ 
अग्नी श्रीयम इन्द्र औ वरण छन् ४ चारै जना बाहिर। 
स्वामी एक गराउ रोजि तिमिले  ती चारमा सुन्दरमा ॥ 
यस्तो बात सुनेर चिन्तित मई  सोचेर बोलिन् 

मेले मानिसक हजूरकन ने ४ मेरा पती हुन् भनी ७५॥ 
दासीलाइ क्षमा गरी हजुरले  जे हुन्छ आज्ञा अब! 
सोही माफिक चल्दछु र खुशिले  मान्नेछु शिक्षा सब॥ 
लागे भन्न बुझाइ फेरि नलले  त्यागी सबै दैवता 
स्वामी मान्नु मलाई ठान्छु सुमुखीतिम्री ठूलो मुर्खता ॥ 
















































 सँगमा विरोध क्सरी  . तिमी नै भन। 
तिम्रा साथ बिवाह गर्न सहसा  यै हेतुले सक्तिनँ ॥ 
बोलिन् श्री दमयन्ति मूप नलको  पाई स्खौ उत्तर। 
बने ढ्ेन हजूर बाहिक कुने  हुन् देवता या नर ॥७७॥ 
पेह्रे ने समाचार हंससित जो  पाएँ यहाँ नाथका। 
आफ्नू देह गरें समपंण स्वयं ४ वशमा परी प्रेमको ॥ 
पंक्ती वद्ध भई स्वयंवर महाँ  सारा बसेका धघरी। 
रोज्नेछ्र म पती हजूरकन नै  के पुग्छ चिन्ता गरी ॥७८ 
त्याग्न हुन्छ हजूरले यदि भने  साँची कुरा भन्दछ। 
मम्झी प्रेम हजूरको मन महाँ ४ हत्या गरी मदछू।॥ 
यस्तो श्री दमयन्तिको मुनि कुरा ४ साह्घै दुखाई मन। 
आई जे समचार ही, भनिदिए  सारा नढाँटीकन ॥७९॥ 
दमयन्तीको स्वयंबर र कलिको क्रोध 
वेला मो जव त्यो स्वयंवर हुने  साना ठुला भूपति। 
दजां माफिक स्थानमा गई बसे  आनन्द मान्दै अति॥ 
छोरीलाई लिएर भीम नपती ४ आफैं समामा गए। 
राजाको कुछ नाम बणन गरी  प्रत्येक भन्दा मए ॥८९॥ 
अग्नी परम र इन्द्र औं वस्णले  झुक्क्याउछा की भनी । 
यो रूप गरी वसै नल सरी क्घं चिल्ले नसक्ने बनी ॥ 
मात्प्र ली दमयन्ति मन्द गतिले ४ साम्ने सबैका गइन् । 
यीट सप हुने ति पाँच नल झैं  देख्दा निके आत्तिइन् ॥८१ 
। केही जेर पछी विनीत स्वरले  बिन्ती गरिन् सादर । 
 त्रान्ती मो मनमा म छु शरणमा  हे मो मनमा म छू शरणमा  हेदेप! रक्षा गर॥ 

















१३८  महाभारत 
क्ये 


मेरो सत्य रहेछ क्ये यदि भने त्ये सत्यका खातिर । 
स्वामी चिन्न सकूँ म यो बखतमा मान्दैछु ठलो उर ॥८२॥ 
यस्तो बिन्ति सुनी जनाइ करुणा  ती देवताले पनि। 
आफ्नू रूप लिए पतीकन चिल्गन्  चाँडो सतीले भनी ॥ 
राजालाई चिल्लिन् गयो भ्रम पनी  ती सुन्दरीको सब। 
पेद्वाइन् जयमाल भूप नलका क तिन्ले गलामा तब ॥८३॥ 
जैजेकार गरे सबै सुजनले  अत्यन्त हर्षित् भई । 
खूशी भै दमयन्तिजी बसी रहिन्  आफ्नू घरेमा गई ॥ 
कन्यादान गरेर वेद विधिले  ती भूपतीले पनि। 
छोरी श्रीनल भूपतीकन दिए  हो धमे मेरो मनी ॥८४॥ 
जोडी श्री दमयन्तिको र नलको  देखेर जो जो थिए। 
राजा, देव र विप्र औ सुजनले ४ आशीष घेरै दिए॥ 
दासी दास र रत्न सम्पतिहरू  यो दाइजो हो भनी। 
१७ । दिए ७  क ७०४ र ॥ ४ पनि ८५॥ 

। नठछाइ इन्द्र क्र याटा एथे वर। 
होला दर्शन यज्ञमा, शुम गती ४ मिल्ला पछी सादर ॥ 
इच्छामा जल पाउने वरुणले  यौटा दिनूमो वर। 
दोस्रोमा बुझ्षि योग्य दिव्य फुलको  माला दिए सुन्दर ॥८६॥ 
सीठो स्वाद हुनेछ भूप नलले  जस्तो पकाए पनि। 
पाएथे ब्र धर्मबाट स्थिर भै सद्घम थाम्छी मनी ॥ 
बोले अग्निम दिन्छु दर्शन तिमी इच्छा गरीला जहाँ । 
मेरो लोक मिलोस् मनी वर दिएँ  खुशी भई मन् महाँ॥८७॥ 
अन्तर्धान भई गए सकल ती क यौताहरू स्वगमा 
वैदभी सँगमा विवाह कलिले  गर्ने भएको थियो। 
थाहा पाई सबै कुरा पथ महाँ  त्यो क्रोघले रन्कियी ॥८८। 





































।। २ बनपर्वे १६९ 


लाग्यो खोज्न रिसाई दोष नलको ४ संकृष्ट दिन्छु भनी । 
पखेथ्यो कलि बाह्र वर्षतक ता क पाएन केही पनी ॥ 
धौएनन् गरि मूत्र त्याग नलले ४ बिसेर कोही दिन। 
पाई छिद्र त्यहीं पसी शरिरमा  खूशी भयो दुजन ॥८९॥ 
पारी हीन मती प्रभाव नलमा  आफ्नू गराई लियो। 
फेरी द्वापरलाइ भन्न यि कुरा ४ तत्काल पुग्दो भयो॥ 
साथी ! त्यो दमयन्तिले गरि बिहा  त्यागी सबै देवता 

त्यस्को दिन्छु सजाय निश्चय तिमी क्यै देउ साहायता ॥९०॥ 
पाशा उल्टिदिन् अवश्य नलले ४ हानेन् सबै सम्पति । 
यो सल्लाह मिलाई पुष्करकहाँ ४ पुग्दो भयौ ढुमति ॥ 
जुवा श्री नलका गएर सँगमा ४ लो खेल है पुष्कर ! 
तिम्रो जीत हुनेछ निश्चय पनी  विश्वास मेरो गर ॥९१॥ 
यस्ता वात सुनी सकेर कलिको २ दाजू कहाँ ती गए। 
ञूवा खेल्न गरेर जिद्दि बहुतै  तिन्ले उचाल्दा भए ॥ 
हो यो कम निषिद्ध भूप नछले  जान्दै थिए तापनि 

तिन्को हाँक सुनेर क्षत्रिय भई  के खप्नसक्थे तिनी ॥९२॥ 
ञूवा खेल्न बसे परस्पर ढुवै  भाई रिसाई कन। 
पर्दा ट्वापरको प्रभाव नलले  हारे प्रशस्तै धन ॥ 
हात्ती अश्व सुवर्ण रन र अख कं सम्पत्ति बाजी गरी। 
ख्वेल्दा पुप्करले जिते सहजमा  राज्यादि सोही घरी ॥२ 
ड्वा ती दुइ भाइको चलिरद्यो  त्यो एक मैेन्हा जति। 
डिन्ती श्री दमयन्तिले गइ गरिन्  सन्ताप मान्दै अति ॥ 
चाँडो खेल नरेन्द्र ! रोकिदिनुहोस् ४ हो यो नराम्री कुरा । 
ज्वाले त हजूरको सहजमा  साम्राज्य जाला पुरा ॥५४ 

































७ महाभारत ॥ 


सारा छन् पुखासि बाहिर खडा  साना ठुला सज्जन । 
रोकी खेल्न गएर बाहिर स्वयं  छो बक्सियीस् दर्शन ॥ 
पर्दामा कलिको प्रभाव बलियी  बिग्रेर तिन्की मति। 
मानेनन् दपले कुनै पनि कुरा  फर्किन् दुखी मै सती॥९५ 
हारेका नलले सबै धनहरू  देखे सुने गु तापनि । . 
धेरैपल्ट गरिन् प्रयास कसरी  यो खेल रोक् मभनी॥ 
केही जोर चलेनथ्यो अनि बुन्निन् ४ आपत्ति आयो अब। 
रक्षा यी शिशुको गछौँ म कसरी  भन्ने विचारिन् तब ॥९६। 
डाकिन् धाइ पठाई त्यै बखतमा  वाष्णंय ज्ञानीक्न ! । 
बोलिन् बालकलाई बन्धु गृहमा  लेजाउ है सज्जन !॥ 
राजाको सब हाल भीम नृपती ४ लाई सुनाई दिनू। . 
स्वेच्छाले दिन क्यै त्यहीकि त कतै  अन्ते बिताई लिनू ॥९७॥ 
यस्ता बात सुनेर सञ्जनहरू ४ डाकेर जम्मा गरी। 
जूवा रोक्न गरे प्रयल नलको  वार्षणोयले बैसरी॥ 
मानेनन् वपले प्रभाव कलिको ४ ठूलो हुनाले कुरा। 
यिन्को हुन्छ अवश्य दुगति भनी  जाने तिनीले पुरा ॥९८॥ 
राखी बालक बालिका रथ महाँ ४ वाय॒ गतीले गए। 
राजा सीमकहाँ पुगी शिशु दुवै  बाष्णायले सुम्पिए ॥ 
जूवाको सब हाङ भूप नलको  त्यो चाल बिन्ती गरी 
फर्की श्री क्रतुपण भृपति कहाँ  पोँचे अयोध्या पुरी ॥९९१॥ 
क   बिल बनेर सारथि त्यहाँ  वाष्णंयजीका दिन् 
जूवामा तलको ति पुष्करजिले ४ सारा जितेथै धन ॥ 
हाँस्तै पुष्कल मने धन सबै  हारी सक्यो 

के राख्छो भन ! शोध रत्नहरूमा क ख्री रल छन् केवल ॥१०० 





र बो छक ९७१ 


८. बाजि गरेर खेल यसरी ङ ठट्टा गरेथै जब। 
लागी वाण समानको वचन त्यो  बोल्नै सकेनन् तव ॥  
।  देहमा जति थिए सारा फुकाली दिए।। 
। यौटा वख्न लगाइ जान वनमा क ती मूपती निस्किए ॥१॥ 
उदी पुष्करको थियो नगरमा  जो राख्छ रक्षा गरी।। 
यी राजा नललाइ त्यस्कन स्वयं  मानेछु सोही घरी ॥ 
यस्तो उर्दि सुनेर पुष्करजिको  सारा प्रजा जो थिए। 
आफाफ्ना घरमा लुके तर ठुलो  सन्ताप मान्दा भए ॥२॥ 
आएनन् डरले कुनै पनि त्यहाँ ४ साम्ने यसै कारण। 
रानीले पनि एक वस्न पहिरिन्  त्यागेर आगूषण॥ 
राजारानि ढुवे हिँडे वन महाँ  अत्यन्त दुःखी थिए। 
राजन् द्वापर ओ कली दुइ मिली  संकष्ट व्यथै दिए ॥३॥। 
 नलदमयन्तीको बनगमन कलिको दुश्ता 

रानी लिई नल हिँडे वन जानलाई। 

पानी र अन्न दिन तीन बिते नखाई ॥ 

खप्तै ध्वुधा अनि तृषा तटमा वदीको । 

पुग्दा रहेन बल शेष ति दम्पतीको ॥४॥ 

सम्झेर राज्य मुख वैभव त्यो अपार । 

थाले वसेर त्यहिँ गने तिनी विचार ॥ 

जान्दीनँ पाप फलि कुन् जुनिको म कृष्ट । 

भोग्देछु यो वखतमा भइ देव स्ष्ट ॥५॥ 
यस्तै तर्क गरेर धेर नलजी  क्यै काल बस्ता भए। 
प्न्री प्याँच हुने मुर्ण सरिका  धेरै त्यहाँ देखिए ॥ 

















































.. ७२ सहाभारत 

लागे गने विचार पक्षि सब यी ५ पक्रेर खान्छ अब। 
यिन्का सुन्दर प्वाँख बेचि पुरमा  मिल्नेछ क्ये वैभव ॥६॥ 
आफ्नू वस्त्र फुकालि झट्ट नलले ४ छोपे ति पक्षी कन। 
राजाको लिइ वस्न पक्षि नभमा  उड्दा भए त्यै क्षण॥ 
नाङ्गा भूपतिले अधोमुख गरी  देखी उमेका त्यहाँ 
लागे भन्न चराभयौं अब खुशी  हे भूपती ! मन्महाँ ॥७॥ 
ह्वेनौं हामि चरा म हु कलि अघी पाशा बनेको थिएँ। 
 डाली पुष्करलाइ खेलि ढलले  सबंस्व तिम्रो लिएँ ॥ 
योटा वस्त्र लगाइ जान वनमा ४ देखे हिँडेको जब। 
मेरो चित्त बुझेन हे नरपते !  त्यो वस्त्र खोसे अब ॥८॥ 
येती बात गरी गयो कलि पनी ४ लुगा लिई त्यै घरी। 
पक्री आफ्नु कपाल भूपति बसे  अत्यन्त चिन्ता परी ॥ 
पानी अन्त नपाइ खान वनमा  साह्वै थिए दुःखित। 
देखी नग्न शरीर आफ्नु त्यसरी ४ झन् मै गए लज्जित ॥९॥ 
रानीलाई भनेशुमै ! हुन गएँ यौ कृष्टले चिन्तित । 
माने एक कुरा म भन्छु अहिले  तिम्रो चिताई हित ॥ 
जस्ले क्रोध गरेर वैभव लियो पारी ध्रुघधा पीडित। 
पानी अन्न र वस्त्र छैन तनको र रक्षाथ हामीसित ॥१०॥ 
गर्ने हो अझ के म भन्न अहिले  सक्तीनँ हे सुन्दरी! 
गदेछ् मनमा विचार क्सरी  यो कष्ट जाला टरी ॥ 
बाटो जान्छ बिद्मे देशतिर यो  सोझै गए दक्षिण। 
हाम्रा रक्षक एक छन् यस घरी  स्वज्ञ नारायण ॥११॥ 
धेरैपल्ट घुमाउँदै यहि कुरा  तिन्लै भनेको सुनी । 
लागिन्. भन्न रुँदै मीन मनले  सन्ताप मान्दै तिनी ॥ 


















इच्छा के छहजूरको, मपनि छ उद्दिगन हे भूपति 
देख्दा नग्न शरीर हुन्छ मन झन्  सन्तप्त मेरो अति ॥१२॥ 
बारबार बिदभंको पथ यहाँ ४ देखाउनू क्नि?! 
गनू हुन्छ विचार नाथ ! मनमा  मैलाइ त्यागी दिन! ॥ 
मैले जानु हजूरलाइ यसरी ङ छाडेर ऐहे कहाँ 
भोग्नेछ रहि नाथकै सँग सबै  जे पछ आई जहाँ ॥१३॥ 
द्वैनन् औषध पलि झैं हुख ठुलो ४ आई परेका घरी। 
त्याग्ने जे छ विचार त्यागिनुहोस्  विश्वास मेरी गरी॥ 
लागे भन्न बुझाइ फेरि नलले  शंका गरेकी किन? 
त्याग्नेछु बरु देह यो तर तिमी  ढाई कवै त्याग्दिनँ ॥१९॥ 
नीतिपूवकका कुरा जति भन्यौ  हुन् सत्य सारा, तर। 
तिम्रो दुगतिले भएँ म अहिले  अत्यन्त चिन्तातुर ॥ 
बोलिन् श्री दमयन्ति बात पतिको  त्यस्तो मुनी सादर । 
त्याग्नू हुन्न हजूरले म पनि यो  विश्वास मान्छ, तर ॥१५ 
आत्तिन्छ म विदमंको पथ वृथा ४ देखाउन् भो क्नि! 
छाडी जान हजूरलाइ म कृते ४ आँटे पनी सक्तिनँ ॥ 
ठान्नू हुन्छ मलाइ वान्धव कहाँ  हुन्छे सुखी यो भनी । 
साथै जाउँ बरू म जान्नँ यसरी  एक्ले त केह पनि ॥१६॥ 
हामीलाइ स्वयं विदृभपतिले ४ राख्छन् गरी आदर । 
लागे सन्न बुझाइ फेरि नृपल्े  राम्रो भन्यो यो, तर ॥ 
तिम्रा हुन् जसरी पिता नरपती  त्यस्तै ति मेरा पनि। 
मेले जानु हुँदैन तेपनि त्यहाँ  दुःखी दरिठ्की बनी ॥१७॥ 
यस्ती तर्क गरेर केहि मनमा  शान्ती दिए भूपले। 
योट बस्न लगाइ जंगल भरी  डुल्थै दुवे शोक्ले॥ 

















































.। 
तिखो भोक बढी बसे गइ दुवे ४ क्वे धमशाला महाँ। 
भ्रू्मीमै सहसा निदाउन गए  लाग्दा थकाई त्यहाँ ॥१८ 
राजालाइ परेन नीद मनमा  चिन्ता हुनाले गरी। 
लागे गर्न अनेक तर्क क्सरी क यो कृष्ट जाला टरी॥ 
यी रानी दमयन्तिलाई यसरी  त्यागेर जानू कहाँ।  
त्याग्नु पर्देछ देह ने बरु गई  मिल्नेछ मोका जहाँ॥१२॥ 
मैले त्यागिदिए स्वयं गइ बर  बस्छिन् पिताका घर। 
त्याहाँ शान्ति हुन्नेछ निश्चय पनी  क्यै कालका खातिर 
मेरा साथमहाँ डुल्ेर वनमा  आपत्ति पर्लान् कति । 
केही बेर पछी लिए नपतिले  तिन्लाई त्याग्ने मति।२० 









कस्तो प्रेम थियो ममाथि यसरी क त्याग्दा विना कारण॥२२॥ 
 निद्राबाट उठेर पागल सरी  रोलिन् कराई कन। 
खोज्नेछन् यिनिले मलाइ वनमा ४ साह्ै हुखाई मन 
जस्को सूयं र वायुते पनि के  पाउन्नये दर्शन 
त्यस्ती सुन्दरिलाइ यो जमिनमा  देख्छ सुतेकी छन ॥२२॥ 
वारवार गएर क्यै पर त्यहाँ ३ फर्केर पुग्थे तिनी 
रानीका मुखमा टुलुटुलु वसी  हेरी रहन्थे पनि॥ 



























॥ ७५ 
सा आदित्य, महेन्द्र धम, वसुहो ४ आएर रक्षा गर। 
त्यागी जान्छु म पलिलाइ वनमा  क्यै कालका खातिर ॥२४॥ 
जिम्मा दिन्छु म देवता सकलमा  छिन् शुद्ध यी सुन्दरी । 
लागे जान उठेर फेरि दपती  यस्तो पुकारा गरी ॥ 
भन्थ्यो जान हुँदैन छाडि यसरी ४ सद्बुद्धि एकातिर । 
तान्थ्यो धर्म तथा सुबुद्धि कलिलले  पक्रेर अर्कोतिर ॥२५॥ 
तानातान परी भएर विजयी  ख्शी भएथ्यौो कली। 
गनीलाई त्यजी हिंडे नरपती  जानी विधाता बली ॥ 
फकेनन् नपती प्रभाव कलिको  ठूलो हुनाले गरी। 
लागे जंगल तफ दौडन तिनी  अत्यन्त चिन्ता परी ॥२६ 
रानीको बिल्लाप र व्याधनाशः 
राजा हिँडेपछि उठिन दमयन्ति रानी । 
लागिन् सशंक भइ हेने सुनेत्र तानी ॥ 
खोजिन् यताउति डुलेर निकै इराई। 
लागिन् क्राइकन डाक्न ति थूपलाई ॥२७॥ 
स्वामी ! नरेन्द्र ! प्रियनाथ ! कता गएर । 
लुक्न भया मकन छल्न गरी विचारी ॥ 
त्यागेर राज्य सुख वैभव त्यौ अपार । 
म्पप्वु भयौ दुःखहरू बुझि सत्य सार ॥२८॥ 
। त्पेमत्य खातिर गरी प्रण हद । नहाँटी। 
। जानू भयो अब कतातिर काटि घाँटी । 
जानेर ता गरिनँ क्यै अपग्ध केह्रे। 
दापी भए पनि त माफ् दिनोस् अहीले ॥२९॥ 








बन्दका ला चिकि फगगगगमगगगमममममममगममगर 
















 ७६ ककल । 
जस्तै गरेर वनको दुःख यो सहायो। 
खोसेर वैभव वियोग पनी गरायो ॥ 
त्यस्ले पनी खपि यसै गरि क्ष्ट्र धेर। 
पनेछ डुल्न भनि श्राप म दिन्छु हेर ॥३०॥ 
त्याग्नु भो जसरी मलाई वनमा छै ऐहे विना कारण। 
त्याग्दैनन् यसरी कुने सुजनले  निर्दीप नारीकन ॥ 
पाउँ दशैन नाथका चरणको  भन्दै पुकारा गरी। 
रोई पागल झैं कराइ वनमा ४ खोज्दै हिँडिन् सुन्दरी॥३१ 
ठूलो जंगलमा अजिंगर कुनै  यौटा बसेको थियो, 
पक्री ती दमयन्तिको चरणमा  निल्ने इरादा लियो॥ 
हे स्वामी ! प्रियनाथ ! है नरपते !४ आएर रक्षा गर। 
मेरो स्नेह भुलेर आज हुनुभो के हेतुले निष्ठुर ॥३२॥ 
ठूलो शब्द गरी कराइ तिनिले ३ साहाय मागिन् जब। 
डलाग्दो मुनि शब्द दानव सरी ५ आयो किराँती तब ॥ 
त्यस्ले मारिदियो अजिंगर अनि  ल्याएर खाने कुरा। 
दिई  सन्तोष पास्यो पुरा ॥३३॥ 



































जत ३ वनपर्त । ७७ 
अम्बा आँप प्रियाल वेल अमला ४ खजुर ओऔ अआजुन। 
हरगों दुम्रि ग ताल पीपल घ  पालाश ओ जामुन ॥ 
मारा न लटरम्म फूल फलले  शोमा थियो वृक्षको । 
धिन् व्रृक्ष लता सबैसित पता  तिन्ले सँदै भरपको ॥३६॥ 
। हात्ती बाघ तथा मृगी हरिण ओ  गेडा जरायो अनि। 
माल् सिंह मयूर हुम्सि कुखुरा  अर्ना तथा बाघिनी ॥ 
डलांग्दा वनजन्तु देखि तिनिले ४ सोधिन् नमानी भय। 
देछ्यो कि नल भूपलाइ भन लो  होला सबैको जय ॥३७॥ 
बोल्थे हंस चकोर सारस चरा  धोबी ,चरी खञ्जन । 
शोमा त्यो वनको थियो तर तिनी  रुन्थिन् दुखाई मन ॥ 
योटा उत्तम देखियो नदि त्यही ४ राम्रा कुटी आश्रम। 
देखिन्थे तपमा निमग्न मुनि ओ ज्ञानी त्यहाँ उत्तम ॥३८॥ 
पौँची आश्रममा प्रणाम तिनिले ४ सप्मात्रठाई गरिन्। 
आज्ञाले मुनिको मुआसनमहाँ ४ शंका नमानी बसिन् ॥ 
के इच्छा मनमा लिएर वनमा  आयो तिमी सुन्दरी ! 


यम्तो ती मुनिव्रुन्दका सुनि कुरा  विस्तार आफ्नू मनी । 
देछ्नुमो नल भूपलाई कि कतै हे तलदर्शी मुनी ॥ 
म प्रश्न मुनेर फेरि मुनिल्ले ४ आज्ञा गरे सुन्दरी । 
देख्ठङ्ठीं तपको प्रभाव वलियो  हाम्रो हुनाले गरी ॥७०॥ 
होल्प्र मेट छिटै तिमीसित गुमे ४ निष्याप मूपालको। 
आफ्नू राज्य लिनन् फिराई रणमा ४ शेखी हरी गत्रुको 
यस्तोअति दिएर आश्रम सहित् ४ सम्परण ज्ञानी मुनि। 
अन्तर्धान भए ति मुन्दरि बसी  हेर्दै थिइन् तेपनी ॥१॥  








॥ क ज्या टवरसह्वन्ट, रन न उिलन्जिचिति पियन उजग तयपाभरेसणमाबधटएविकमध्बिटीमाए 
 बनपव 


पा रएका तारा 

















लागे खोज्न यताउती सब मिली  काहाँ गई त्यौ भनी ॥ 
यो माग दमयन्तिले पनि कुरा  सुन्दै थिइन् क्यै पर । 
ं माछन निश्चय दुष्टले अब मनी  भागिन् ति एकातिर॥४८ 





मले पाप गरीन यो जुनिमहाँ ४ जानेर केही पनि। 
क्म्तो पाप रहेछ पूव जुनिको  मेरो नराम्रो भनी॥ 
गर्दे तर्क अनेक पागल सरी  भागी रहेकी थिइन् । 
चन्देरी नृपको ठलो नगरमा क्यै कालमा ती पुगिन्॥४ 
माटो देह भरी र वख्र टुकुरा  मेलो र योटै थियौ। 
उरलाग्दो दमयन्तिको शरिर झन्  डुल्दा त्यहाँ देखियो ॥ 
वालाही भनि दुष्ट बालकहरू  व्यर्थै लखेटते थिए। 
याटा सज्जनले पुगेर ति सबै  लाई लघारी दिए ॥५०॥ 
डुल्दै फेरि पुगिन् सुबाहु न्पको ५ दर्वारनेरै जचे । 
गनीले छतबाट देवगतिले  तिन्लाइ देखिन् तब ॥ 
त्यस्तो कष्ट परे पनी ०. कै सौन्दर्य उस्तै थियी। 
गनीको मन मित्रे देवगतिले  माया उमारी दियौ ॥५। 
पाईलाइ पठाइ डाकि नगिचै  सौधिन् दयाक् बनी। 
को हा लो मन सुन्दरी! किन वृथा  डुल्छयो यसोरी भनी ॥ 
 म्वामीको घरको पिता र जननी ४ को नामके हो भन १ 
। तिम्रो मेप र रूप देखि क्नि हो  शक्ति छ मेरो मन ॥५२। 
गनीको मुनि बात शान्त मनले  क्यै बेर सोची कृ्त। 
न्य्रगिन गने बुझाइ मीमदुहिता क सन्तापकी वर्णन॥ 
। ङ्गमा पतिले भए जति सबै  सर्वस्व हारी क्मैघ 
त्यागी जाबुहुँदा म खोज्दछु डुली  तिन्छाइ यै कारण ॥क्रुश। 



























. ८० महाभारत 


खप्देछु पतिको वियोग यसरी  विक्षिप्त झैं यो घरी। 
रानी श्री दमयन्तिको महलमा  बस्थे गरी चाकरी ॥ 
रोई आफ्नू हवाल वर्णन गरी  सारा भनीथिन् जब। 
हेरिन् छक्क परेर वस्न तनको ४ सौन्दर्यलाई तब ॥५४॥ 
रानीका मनना दया हुन गयो  संकष्ट तिन्को सुनी। , 
लागिन् भन्न बुझाइ हेर तिमि झैं ४ छोरी छ मेरी पर्नि॥ 
त्यस्को साथमहाँ यही बस गुभमे !  ठानेर आफ्नै घर। 
स्वामी खोज्न पठाइ दूत यहिंका  उद्योग गर्दे गर ॥५५॥ 
रानीको सुनि वात फेरि तिनिले ४ बिन्ती गरिन् सादर । 
आज्ञा बक्सनुमो सबै हजुरले ४ अत्यन्त राम्रो, तर ॥ 
गर्ने छैनँ कुरा कुनै पुरुषका  साथ्मा म केल्हे पनि । 
जूठो खान्नँ, अछ म गर्दछु सबै  कतेव्र्य मेरी भनी ॥५६॥ 
रानीले प्रणको कुरा सुनि भनिन्  हाँसेर हे सुन्दरी 
तिम्रो यो प्रण मङ्ग हुन्न कहिल्यै ४ भन्ने बुझे राम्ररी ॥ 
छोरी झैं गरि राखु ला महलमा  चिन्ता नल्रेक अब। 
राजी भै दमयन्तिजी त्यहिँ बसिन्  क्यै शान्ति पाई तब ५७॥ 
नहद्वारा नागको रक्षा र कर्कोटकको आशासन? 
रानीलाइ त्यजेर क्यै पर गए ङ हुःखी हुँदै श्री नल। 
खाँदै कत्तिनखाइ जङ्गल महाँ ४ डुल्दा भए ढुर्बेल॥ 
राजा छक्क परे भयंकर त्यहाँ  देखेर दावानल । 
यौटा शब्द सुने बचानुहवस्  आई छिटो हे नल ॥५८॥ 
आँट मने डढी म छ शरणमा  भन्ने पुकारा सुनी। 
आगोभित्र पसे तुरुन्त नपतीक रक्षा म गर्छु भनी ॥ 


























देखी नाग त्यहाँ निके पर लगी ४ त्यस्लाइ राखे जब। 
राजालाइ डसी कुरूप सहसा  पारी दिएथ्यो तब ॥५९॥ 
देखी आफ्नु स्वरूप छक्छ परि ती हेर्दै थिए भूपति। 
लाग्यो भन्न बुझाइ नाग मनमा  आनन्द मान्दै अति ॥ 
हो कर्टोटक नाग नारद मुनी  को श्रापते वेसरी। 
। भोगे कष्ट, कृपा हुँदा हजुरको  त्यो श्राप गेगो टरी ॥६० 
देखे व्याप्त कली शरीरभरिमा  मैले हजुरको यहाँ 
मोग्ला यो विषबाट कष्ट कलिले  भन्ने बुझी मन्महाँ॥ 
मेरो यो पिषले हुँदैन तनमा क्यै कष्ट हे भूपति! 
चिन्दैनन् अरुले कुनै तरहले  होवैन केही खति ॥६१॥ 
,। बस्छन् श्री क्रतुपर्ण शासन गरी  ऐह्के अयोध्या महाँ। 
। बस्नू बाहुक नामले नरपते !  मिल्नेछ शान्ती त्यहाँ ॥ 
सिक्नेछन् तिनिले हजूरसितको  त्यो अशव्  विद्या जब । 
देलान् भूपतिले सिकाइ खुशिले  त्यो यूतविद्या सव ॥६२॥ 
फिर्ता राज्य लिएर फेरि अघि झैं गनू बसी शासन । 
इच्छा पूर्ण हुनेछ केहि मनमा  पर्दैन चिन्ता लिन॥ 
आफ्नू रूप लिने हुनेछ मनमा  इच्छा हजुको जब। 
दिन्छ वस्त्र म एक ओढिलिनु त्यै ४ सम्झी मलाई तब ॥६३॥ 
होला दिव्य स्वरूप फेरि अघि झें  त्यौ वस्त्रले नाथको । 
एती बात भनी झिकीकन दियो  टुक्का सफा वस्त्रको ॥ 
गर्नेन् ईश्वरले दया नरपते !  मेरा भया रक्षक। 
अन्तर्धान भयो यती भनिसकी  तत्काल कर्कोटक ॥६७॥ 
त्याहाँबाट हिँडी पुगे नल पनि ४ डुल्दै अयोध्यापुरी । 
राजा श्री त्रातुपर्णका हजुरमा  बिन्ती गरे राम्ररी ॥ 

























।।  । 
मेरो बाहुक नाम हो म हयको  विद्या सबै जान्दछु। 
सारा शिल्प र पाक शास्त्रहरूमा  हे भूपती ! विज्ञ छु ॥६५॥ 
गर्नेछ म हजूरका हुकुमको  आनन्दले पालन । 
यस्तो बात सुनी गरे दपतिले  स्वीकार हाँसीकन ॥ 
तिम्रा साथ हुनन् सहायक दुवै  वार्ष्णेय औ जीवक।  
मेरो यौ दरबारमा बस तिमी १ सानन्द हे बाहुक ! ॥६६॥ 
आज्ञाले नपको बसे नल त्यहीं  क्यै शान्ति मिल्ला मनी। 
शान्ती मिल्न सकेन रातभर झन् ४ बोली रहन्थे तिमी ॥ 
सोधे जीवकले, सखै ! भन तिमी ५ कस्को गरी सम्झना । 
गछौं रातभरी कुरा मुमुखिको ४ राखेर के कामना ॥६७॥ 
लागे श्री नल भन्नजीवक ! कुनै दुबुंद्धि यौटा थियो। 
त्यस्ले आदर योग्य शुद्ध मनकी  स्त्रीलाई त्यागी दियो ॥ 
यस्तै गुप्त कुरा भनीकन गरे ४ आफ्नू सबै वर्णन। 
सुन्थे जीवकले कुरा दपतिको  आश्चर्य मानीकन ॥६८॥ 
दमयन्ती पित्गुह गमन र नलको खोजी 
हारी राज्य लिएर पल्ि वनमा  जानू म्रयो रे नल।. 
यो संवाद सुनेर भीम नपती  साह्गै भए बिह्कल॥ 
मेजे खोज्न भनेर दूत बहुते  छोरी र ज्वाइ कन। 
देनिदेककमः एक सुदेव नामक थिए  ज्ञानी कुने व्राद्मण ॥६९, 
चन्देरी नपका पुगे महलुमा तोबिप्र कोही दिन्। 
गर्दा खोजि चिल्ले ति मीमदुहिता ४ सेरन्त्रि भन्ने कन॥ 
योत्रा वस्त्र छ देहमा अरु कुने ४ देखिन्न आमूषण। 
जस्तो तेज थियो उही छ अहिले  क्यै क्षीण देख्छ तन॥७२। 










। रट 
झन् वादलमित्रका शशिसरी  यस्ती सुशीला कन। 
त्यागे भृपतिले बृथा किन भनी  आत्तिन्छ मेरो मन॥ 
यम्ते तर्क गरेर घेर मनमा  पैह्रे गरी निश्चय । 
मोधे श्री दमयन्तिलाइ द्विजले  त्यागेर सारा भय.॥७१॥ 
मेगो नाम मुदेव व्राल्मण भनी ५ विश्वास मान्नू हवस् । 
खोज्देछन् अहिले पिता र जननी  दुःखी भई, जानुहोस् ॥ 
ठान्छु योग्य हजूरले अब गई  बस्तू पिताका घर। 
यस्ता वात सुदेवका सुनिसकी  सोधिन् गरी आदर ॥७२ 
त्रह्मन्  भन्नुहवस् पिता र जननी मेरा दुवै बालक। 
मम्झन्छन् कि मलाइ कुण्डिनतरफ् क राजा प्रजा पालक ॥ 
। यो संवाद हुँदा सुबाहु न्पकी ४ कन्या सँगेमा थिइन्। 
आमालाइ गएर त्यो सब कुरा  तिन्लै सुनाई,दिइन्॥७२३॥ 
रानी गएर नगिचै दमयन्तिलाई । 
बोलिन् सहर्ष बसि प्रेम ठुलो जनाई ॥ 
छोरी ! बृथा बसिदिदा भइ गुप्त याह्राँ। 
ये दुःख भो कि भनि ठान्दछु चित्तमाहाँ ॥७४॥ 
तचिन्दामा केही अनुचित गरेकी यदि भए। 
गरे माफी, तिम्रा अब विपतिका ती दिन गए॥ 
मुनी रानीको त्यो वचन दमयन्ती खुशि भइन् । 
श्रमा पाङ भन्दै चरण तल तिन्का परिगइन् ॥७५॥ 
हे आमा  खुशिले म गुप्त रूपमा  याहाँ बसे तापनि। 
गाख्थिन आफु समान राजहुहिता  मेरी सखी हुन् भनी ॥ 
यम्मा कृत्ति नमानिवक्सनुहवस्  चिन्ता हजुरले अब। 
आज्ञा पाउँ वरु म पितरहमा  जान्छ खुशी छन् सब ॥७६ 


१ 




















महाभारत 


रानीले दमयन्तिको मुनि कुरा  अद्यन्त प्यारो गरी। 
ढज्जतसाथ बिदा दिइन् घरशुमे! ४ जाड भनी दै घरी॥ 
त्याहाँबाट हिंडेर दिनमा  पौँचिन् पिताको घर। 
आमाबाबु तथा सबै सुजनले  तिन्को गरे आदर ॥७७॥ 

राजा नलको परिचय पाई दमयन्तीको फेरि स्बयवर हुने चर्चा  
हे राजन् ! दमयन्ति पितृगृहमा  सानन्द॒ बस्ता पनि। 
साह्रै दीन मलीन खिन्न मनले  रोई रहन्थिन्ः तिनी ॥ 
देखी कष्ट सुपुत्रिको घरिधरी ४ आमा गई सोद्धथिन्। 
आमालाई रुँदै भई विवश ती  सारा कुरा मन्दथिन्७८॥ 
स्वामीको जबसम्म दर्शन कते  पाउन्नै खोजी गरी। 
त्यागी अन्न र वस्न एक पहिरी  बस्छु तपस्वी सरी॥ 
छोरीको सुनि दुःखका सब कुरा  राजा कहाँ ती गइन्। 
इच्छा ती दमयन्तिको जति थियो  सम्पूर्ण विन्ती गरिन्॥७ 

डाकेर दूतहरू भृपतिले तुरुन्त । 
बोले सुपुत्रिसँग सोधि लिनू समस्त ॥ 
जे भन्दछिन् जसरि जानु भनेर जाहाँ । 
जानू लिएर समचार सह त्यहाँ ॥८०॥ 

आज्ञाले न्पका सवै चरहरू  आफ्नू तयारी गरी। 
पौँचे श्री दमयन्तिका हजुरमा ४ जम्मा भई त्यै घरी॥ 
लागिन् भन्न बुझाइ दूतहरुहो !  चारे दिशामा गई । 
जस्तो प्रश्न म भन्दछु उहि सवै ४ भन्नू चनाखी भई ॥८१॥ 
त्यस्को उत्तर दिन्छ जुन् पुरुषले ४ आई मलाई भन। 
मेरो प्रश्न बताउँछ अब सबै  हे दूतहो । छो सुन॥ 





















र ।। ८ जलन र 
आफ्न राज्यमहाँ कुने दिन दुवै  राजा र रानी थिए। 
राजाले परि देवका वशमहाँ  सवेस्व हारी दिए ॥८२॥ 
जाँठा जंगलमा लुगा शरिरमा ४ एकेक तिन्को थियो । 
योटा वम्त्र नरेशका शरीरको  खोसी चराले लियो ॥ 
योटै वस्त्र लपेटि कोहि स्थलमा ४ दोटै सुतेका थिए। 
आधा वस्त्र चिरी सुटुक्क न्पले  स्त्रीलाई त्यागीदिए ॥८३॥ 
निद्राबाट उठेर बिद्दल हुँदै ४ रोइन् असाध्यै तर । 
म्वामीको गरि खोज ती डुलिरहिन् क्ये काल चारेतिर ॥ 
गर्दै घोर विलाप पागल सरी  स्वामी कहाँ छो मनी । 
निन्कै आश गरी अभैतक पनी  छन् एकवस्त्रा तिनी ॥८४ 
जस्तो त्याग गरे उसै तरहले ४ छन् ती बसेकी, तर । 
आएनन् किन भन्दछिन् घरिघरी  भूपाल हुन् निष्टुर् ॥ 
मेरो प्रदुन सुनाइ दूृतहरूहो !  आफ्नू पनी बुद्धिले । 
मेरो व्याकुलता र कृष्ट्र मनको ४ भन्नू ठलो युक्तिते ॥८५॥ 
गर्दा वात कहीं ति. जान्न नसकुनक हो प्रश्न मेरी भनी । 
गनु वृद्धि पुस्याइ बात सबले  मेरो, दयाठू बनी॥ 
गोई श्रीदमयन्तिले भनिसकिन्  संकेत आफ्नू जव। 
तिन्को व्याकुलता बुझेर मनको ४ ती दूत रोए सब॥८६॥ 
माग दूत हिंडे दिशा दशमहाँ ४ सम्चार बोकी कन। 
जो  जो दुत गए तिनै बिच थिए  पर्णाद क्वै त्राह्मण ॥ 
आई क्यै दिनमा फि्रेर पुरमा ४ तिन्ले भने सादर । 
कल्याणी ! म पुगें कुनै दिन स्वयं डुल्दै अयोध्यातिर ॥८७ 
राजा श्री क्रतुपर्णका हजुरमा  मन्तव्य बिन्ती गरे । 
दिन्छन् उत्तर की कुनै सुजनले  भन्ने विचार्दै रहे ॥ 




































। महाभारत 
त्याहाँबाट पनी निराश मनले  फर्की सकेको थिएँ। 
। रोक्का बाहुक नाम सारथिजिले  शंका परी रोकिएँ ॥८८॥ 
एकान्तस्थलमा लगेर तिनले  दिक्दार मान्दै अति । 
जस्तो बात गरे म भन्दछु शुमै !  त्याहाँ सुनेको जति ॥ 
जूवामा छलले कुने पुरुषले  सस्व हारी दियो। 
यौटा वस्त्र लगाइ घोर वनमा ४ स्त्रीका सँगैत्यो गयो॥८९, 
पक्षीले कपडा लिएर ठलले  नाङ्गो गराई दियो।। 
डुल्दा त्यो वनमा अनेक थरिको  संकष्ट भोग्दौ भयो ॥ 
पत्नी माइतमा पुगे त बरु क्यै ४ होला मुशान्ती भनी । 
आधा वस्त्र चिरेर सोहि पहिरी  त्यागी दिएथ्यौ,अनि ॥९० 
स्त्रीमा रत्न कुछीनले थरिथरी ४ आपत्ति पाए पनि। 
बोल्दैनन् कहिले कुवाच्य पतिको  होला कि निन्दा भनी ॥ 
त्यागेछन् पतिले मने पनि बरू  सन्तोष मानी क्न। 
रक्षा सक्दछ गर्न जो बखतमा  त्यै हो ठुलो सजज्न ॥९१॥ 
यस्ता स्त्रीहरू मानवी नभइ हुन्  लक्ष्मी तथा पा्षती।  
नित्यै जो हित गर्दछन् सकलले  ठूला तिनै हुन् भनी ॥। 
धेरै यै रितिका कुरा अरू पनी  रोएर गर्दा भए। 
आएँ फर्कि यता म बाहुक उता ४ फकेर घरमा गए ॥९२ 
गर्दै वर्णन यौ संबै भनिसके ४ पर्णादजीले जब् । 
त्यो संवाद सुनेर सम्पति दिइन्  ती विप्रलाई तब ॥ 
त्याहाँबाट बिदा भईकन गए क सानन्द ती व्राह्मण। 


 स्वामीको दमयन्तिले बसि त्यहीं . गदै रहिन् चिन्तन ॥५३।॥। 








ह । म ना मता ममता मनको तकमकालनमामलमलललललाम ४ कद ७ 


के 








बनप्रे १८७  





दमयन्तीको फेरि स्वयंवर हुने मिथ्या चर्चा र पुनर्मिलन !? 


केही काल वित्यो यसै तरहले  गर्ने नसक्ता स्थिर। 
जान्थ्यो चित्त तथा विचार सहसा ४ लम्केर एकातिर ॥ 
आमालाइ भनी मुदेव द्विजको ४ गर्दे ठूलो आदर। 
त्यागिन् श्री दमयन्ति भन्न अहिले  है विप्र ! रक्षा गर॥९४॥ 
वस्नू हुन्छ भएर गुप्त नलजी  ऐह अयोध्या महाँ। 
बिन्ती श्री क्रतुपणका हजरमा  गनू पच्यो गे त्हाँ॥ 
खोजे श्री नललाइ खब तर क्ये ४ ठागेन पत्ता जब्। 
लागिन् गर्न विवाह भीम हुहिता  शंका नमानी अब ॥९५।॥ 
भोली माइत हो स्वयंवर हुने ४ आएँ म निम्ता लिई । 
जानू पछ हजूरले पनि यहाँ ४ अत्यन्त खुशी भई॥ 
यो सम्चार बताउनू गइ ट्यहाँ ४ विश्वास पर्ने गरी। 
आज्ञा पाइ सुदेष व्राल्मण हिंडे  डुल्दै अयोध्या पुरी 
जस्तो श्रीदमयन्तिले अघि मनिन् उस्तै गरी वर्णन। 
मम्झाए क्रतुपणलाई द्विजले  विश्वास पारी कन ॥ 
त्यो मंवाद तुरुन्त फैलिन गयो  सारा अयोध्या भरी। 
त्प्रग गर्ने अनेक तक नलले  शंका परी त्यो घरी ॥९७ 
गर्नेछिन् कसरी स्वयंवर तिनी ४ निर्दोष साध्वी सछी। 

चो मान्नै तयार द्वैन अहिले  मैले सुनेको जति ॥ 
खोमा चञ्चल्ता रहन्छ पतिको ४ माया नमिल्दा महाँ। 
के आशय छु प्रेम् टुटाउन पनी  मेरा उपर्को त्यहाँ ॥९८॥ 
चाँडे खोज्न मलाई यत्न सजिलो पक्का गरिन् यो कि ता। 


माँचे हो र म गन पो यदि भने ४ मछिन् अवश्यै ति ता ॥ 


। महाभारत 

न् यो कसरी विवाह तिनिले  छोरा र छोरी भई। 
जे होला बुझिन्यै छ सो सब कुरा  भोली विदमैं गई ॥९९॥ 
मैल्ेनै रथ हाँक्नुपर्छ नपते  भन्छन् अवश्यै पनि । 
वेला ढ्रैन प्रशस्त, नत्र कसरी  पुग्छन् य तिनी ॥ 
ऐह्क देख्दिनँ सारथी अरु कुनै  अर्को यहाँ सद्गुणी। , 
यस्तै तर्क गरी गए महलमा ४ बिस्तार बुझ्छु मनी १०० 
राजा श्री क्रतुपण त्यो बखतमा  चिन्तित् बसेका थिए। 
देखी बाहुकलाइ झट्ग नगिचै ४ डाकेर आब्वा दिए ॥ 
जानू पछे विवाहमा समयमा ५ थोरै छ हाम्रो, तर । 
ढ्च्छा पूर्ण हुने सुयुक्ति सजिलो ४ राम्रो र छाँडे गर ॥१॥ 
यो आज्ञा क्रृतुपर्णको नलजिले  सारा सुनेथे जब। 
आफ्नू उत्सुकता लुकाइ सहजै ४ बिन्ती चढ्दाए तब॥ 
राजन् ! द्वैन कुनै असम्भव कुरा  टाढा छ से योजन। 
स्वामीको रथ पुग्छ चार घडिमा  पर्देन चिन्ता छिन ॥२ 
यस्तो बाहुकको कुरा सुनि सकी  निश्चिन्त राजा भए । 
प्रातकाङ उठेर सज्जित भई  जान्छ भनी तम्सिए ॥ 
ल्याए बाहुक्ले तुरुन्त बढ्या ४ छानेर घोडा त्यहाँ।  
पारी भट्ः तयार दिव्य रथमा  जोतीदिए छिनमहाँ ॥२॥ 
आई श्री क्रतुपर्ण सोहि रथमा  सानन्द॒ बस्ता भए । 
बाठा बाहुकले सखा स्वरूपमा ४ बाषणणोयलाई लिए॥ 
खैँची सारथिले लगाम बलले  घोडा हिँडाए जब। 
हावाको गति झैं हिँड्यो रथ स्वयं  हेरी रहेथै सब ॥९४३ 
देखी बाहुकको पराक्रम तथा  त्यो अश्व सञ्चालन । 
लाग्यो मन्न अवश्य भूप नलहुन्क बाष्णेयजीको मन ॥ 





































































।। १८९, 
पक्का निः््चयमा ति पुग्न नसकी  गर्दे थिए चिन्तन । 
घोडाको अग्न चाल दोब्बर भई  बढ्दै गयो झनझन ॥५॥ 
तै वेला नपको खस्यो जमिनमा ४ राम्रो हुपद्ढा जब। 
बोलेबाहुक ! झद्ग रोक रथ, त्यो  बाष्णेय ल्याऔस् अब ॥ 
चाँदै ने नपते भने तर पनी  जाँदा ठुलो पेगले। 
राजाको रथ चार कोस पर गो  चातुर्य ओ शक्तिले ॥६॥ 
बोले बाहुकभूपते ! छुटिसक्यो  त्यो वस्न धेरै पर। 
त्यस्को याद विचार छाडि रथमा  बस्तू हवस् सुस्थिर ॥ 
नाघी जंगल घोर पर्वत सबै ४ बढुदै अगाढी गए। 
हाँकेको रथलाई देखी नपती  अत्यन्त खुशी भए ॥७॥ 
बोले भूपतिहुन्न बाहुक कहीं ४ सवज्ञ कोही पनि। 
मैल्ले जान्दछु यूतको गणितको ४ यस्ती छ बिद्या भनी ॥ 
सामुन्ने वटव्रक्षमा फुल तथा  जो पात छन् सौ सुन । 
नो कोटी सय पाँच छन् पृथिविमा ४ इच्छा भए लौ गन ॥८॥ 
यस्तो भृपतिको कुरा सुनिसकी  विश्वासको खातिर । 
लागे गन्न गएर रोकि रथ त्यो कै तत्काल एकातिर ॥ 
मोका दैन भनेर रोक्न नपले  उद्योग गर्दो पनि। 
मानेनन् वट वृक्षका फल तथा  प्रत्येक पत्ता गनी ॥९॥ 
जोरी हात हुवै भने नरपते ! ४ विश्वास मार्ने अब। 
स्वेच्छाले म सिकाउँछ हजुरमा  त्यो अश्वविद्या सब॥ 
पाउँ सिक्न म यतको गणितको  विद्या र त्यस्को छल। 
येती बात भनी प्रसन्न मनले  पर्खी रहे श्रीनल ॥१०॥ 
केही बेर गरी विचार नपले  स्वीकार गर्दा भए। 
साटासाट गरेर आपुस महाँ  विद्या दुवेले लिए ॥ 

















 विजक 





 ९ महाभारत 
जानेथे जब युतको छल, कली  भाग्यो डराई क्न। 
त्यो जानी नलको पनी हुनगयो  अत्यन्त खुशी मन ॥११॥ 
फेरी त्यै रथमा बसेर खुशिले  बढ्दै अगाडी गए। 
चाँडेने ति विदमंको नगरमा  सानन्द पुग्दा भए॥ 
यो संवाद सुनी विदभपतिले ५ सत्कार राम्रो गरी।  
राखे श्री क्रतुपर्णलाइ घरमा  श्रद्धा गरी राम्ररी ॥१२॥ 
सोधेपाल्नुमयो परेर अहिले ४ के काम है भूपति 
सारा रैयत छन् प्रसन्न अथवा ४ त्यस्मा पच्यौ क्यै खति॥ 
मेरो योग्य कुनै बताउनुहवस्  सेवा तथा चाकरी। 
राजाले क्रतुपर्णको सुनीसकी  सारा कुरा राम्ररी ॥१२॥ 
झूटो बात बुझी स्वयंवर हुने  केही नजान्ने बनी।  
लागे भन्नथिएन काम अरू क्यै  आएँ म भमेदनै मनी ॥  
राजी छन् अहिले प्रजा सुजनमा  क्ये दैन शंका कही 
इच्छा दशैनको थियो हजुरको  त्यै हेतु आएँ यहीँ ॥१४॥ 
यौ वार्ता नरपालको सुनिसकी  श्री मीम खूशी भए। 
राखी आदरतले ठुलो महलमा  द्वारमा फर्किए॥ 
गर्द तकहरू अनेक मनमा  चिन्ता र शंका परी।. 
राजा श्री क्रतुपर्णजी बसिरहे  दरबारमा त्यो घरी ॥१५॥ 
राजन् ! ककश शब्द घोर रथको ४ सुन्दा ढढलो गजन। 
लागिन् श्री दमयन्ति गने नठको ४ शंका तथा चिन्तन ॥ 
यस्तो शब्द गरेर हाँक्न सहसा ४ सक्तेन कोही सरथ। 
आए चार धडीमहाँ यि कसरी  नाघेर, छामू पथ ॥१६॥ 


देखिन्छन् क्रृतुपर्ण मात्र नलजी ४ लाई कतै देड्दिन। 


को हो बाहुक सारथी र सँगमा  बाष्णेय आयो किन् ॥, 











 यस्तो तक गरिन् बसी मनमने  अत्यन्त दुःखी बनी। 
डाकिन् निश्चय गर्नेलाइ नगिचेै ४ आई सखी केशिनी ॥१७ 
जाड बुझ्न सखी ! ति बाहुक कहाँ  को हुन् र आए किन ! 
शंका लाग्छ तथापि हुन् नल तिनै  भन्दैछ मेरी मन॥ 
गन् वात गरी विचार तिमिले  केही नजान्ने बनी। 
आज्ञाले दमयन्तिको उठि छिटे  जाँदी मई केशिनी ॥१८ 
वोली वाहुकको पुगेर नगिचै ४ हे सारथी ! स्वागत । 
इ्च्द्या श्री दमयन्तिको सुन तिमी  भन्छू म राम्रो सित ॥ 
कुन् वेला रथमा चढेर दपले ४ प्रस्थान गनू भयो। 
एड आउनु यो विद पुरिमा  कुन् हेतु आई पस्यो ॥१९ 
बोले बाहुकजीस्वयंवर हुने ४ निम्ता दिए पिप्रले। 
आएँ हेन भनी म सारथि बनी  आज्ञा . दिंदा भूपते ॥ 
आजेने चढि वेगवान रथमा ४ चारै घडीमा यहाँ। 
आयौँ हे सुमुखी ! नमान तिमिले शंका कुने मन्महाँ ॥२०॥ 
मोधी केशिनिलेभन्यो जति कुरा ४ पर्णाद लाई सब। 
म्वोम वत्र भनेर पक्षिहरुले ४ जान्यौ कसौरी तब ॥ 
गजागनि सिवाय कोहि अरुले  जान्दैनथे यो कुरा। 
बि देउ चिल्वारि बाहुक तिमी  केही नढाटी पुरा ॥२१॥ 
त्यम्को उत्तरमा मु सुद त्यहाँ ४ हाँसी रहे भूपति। 
फेरी केहि नमोधि पनी  फर्की खुशी भै अति॥ 
त्यी साग दमयन्तिका हजुरमा ५ सम्चार त्यस्तै भनी। 
शंका झन् मनमा बढेर बहुतै ४ तत्काल बोलिन् तिनी ॥२२ 
जाङ वुझ्न भनेर केशिनि त्यहाँ  बस्तू नदेख्ने गरी 
जे गछेन् जसरी जहाँ जति कुरा  हेनू सखी  राम्ररी ॥ 







।  


































।। २२ सहामारत 
माग्नेछन् तिनिले हुँदैन सहसा ५ आगो र पानी दिन। 
कोठा एक दिनू नपस्न सकिने  सानो विचारीकन ॥२३॥ 
यो सल्लाह मिलाइ बाहुककहाँ ४ मानीस योटा गयो। 
आफ्नू मात पकाउनाकन स्वयं  लो जाउँ भन्दो भयौ ॥ 
त्यस्को बात मुनेर बाहुक गए  लो हुन्छ जा भनी॥ . 
कोठा भित्र यसै नपस्न सकिने  सानू थियो तापनि य 
सोझै भित्र पसे न्यूरि तिनी  ठाडो गराई शिर। 
स्ति गाग्रि गराइ पूर्ण जलले  पन्छाइ एकातिर ॥ 
राख्तैमा लकडी चुह्ठो बिच स्वयं ४ आगो तयारी भयौ। 
तिन्ले काम गरे जती सब त्यहाँ  अग्चयं लाग्ने थियो॥२ 
केही वेर लुकेर हेरिकन त्यो हाँस्तै गई केशिनी। 
त्यो सारा दमयन्तिका हजुरमा  त्यस्तै नढाँटी भनी ॥ 
त्यो संवाद सुनेर झन् हुन गयो क विश्वास पक्का तर। 
बोलिन्काम छ एक शेष सखि,त्यौङ गै फेरि पूरा गर ॥२६॥ 
तिन्को कायकलाप हेर्नु तिमिले  अत्यन्त बाठी भई। 
फेरी जाउ झिंजो नमानि सँगमा  छोरा र छोरी लिई ॥ 
. आज्ञा दमयन्तिको सुनिसकी फैरी गई केशिनी।  
देखी वालकबालिका खुशि भए  अत्यन्त राजा पनी ॥२७॥ 
केटीलाइ भने सहर्ष नृपले  केही नजान्ने बनी। 
मेरै बालकबालिका सरि दुवै  राम्रा रहेछन् भनी ॥ 
खाने चीज सबै तयार हुन गो  ती मुपतीको जब। 
छ्वाउ लो यि हुवै शिशुकन भनी  तिन्ले दिए क्यै तब॥२८॥ 
त्यै वस्तृहरूबाट क्यै अलिकती  त्यस्ले लुकाई कन। 
ल्याई श्री दमयन्तिका हजुरमा  सुम्पी खुशी मकन ॥ 





























। वनपव १५३ 
जस्तो जे जसरी भयो जति त्यहाँ  सारा सुनाई दिई । 
चाखिन् त्यो दमयन्तिले चिज लिई  अत्यन्त खुशी भई ॥२९ 
जानिन् निः्चय हुन् यिनै नल भनी त्यौ वस्तुको स्वादले । 
आमालाइ भनिन् गईकन सबै  सम्चार आनन्दले ॥ 
चारै तर्फ गरी बिचार मनमा  विश्वास आयो जब। 
भोली निर्णय गर्दछ म यसको  भन्ने विचारि तब ॥३०॥ 
प्रातःकाल भयो र फेरि जननी  लाई भनिन् सादर । 
राजा हुन् तिनि नै भनेर मनमा  प॒क्का छ मेरो तर ॥ 
गर्छु भेट गएर बाहुक कहाँ ४ कि डाक्छु आफ्नै घर । 
आज्ञा माग्छु हजूरको म जननी !  यो कामका खातिर ॥२१॥ 
राजालाई भनिन् गएर तिनिले ४ सारा बुझाई जनब। 
राजाले पनि क्यै विचारि मनमा ४ आज्ञा दिएथे तब॥ 
डाकिन् बाहुकलाई मानिस स्वयं  यौटा पठाई क्न। 
आण्थे दरबारमा नल पनी  शंकित् गराई मन ॥३२॥ 
देखादेख भयो दुवै हुन गए  शोकाग्निले व्याकुल । 
आँसुले गरि ढाकियो नजर क्यै  बोल्ने सकेनन् नल ॥ 
बोलिन श्री दमयन्ति धैय॑ मनमा ४ राखेर है बाहक ! 
 देख्यो कि तिमिले कुने नल सरी  राजा प्रजापालक॥ २३ 
। जस्तै त्यागिदियी अघोर वनमा  निर्दोष पी कन । 
। त्यम्ता श्री नछ झैं अरू पनी कुनै ३ छन् बृपती ! छो भन् ॥ 
 लागे वाहुक भन्नहेर सुमुखी  साध्वी सती छन् जति ।  
हा म यक पि म गर्छन् कि दमयन्ति झैँ कहिँ बिहा  दोल्लो लिड दुमति ॥२९ । 
 गर्छन् दूतहरू प्रचार अहिले क चारै दिशामा गई, 
आएँ हेन भनेर सारथि बनी  त्यै हैतु चिन्तित भई ॥ 






















।। ०४ महाभारत 

पैह्रे देहमहाँ निवास कलिको ङ मेरो थियो मामिनी। . 
जूवामा धन राज्य हान वनमा ४ स्रीलाई त्याग्नू पनी ॥३५ 
व्यथै कष्ट दिएर दुष्ट अहिले  छाडेर भाग्यो जब। 
सम्झेरै तिमिलाइ बुझ्न सुमुखी !  दौडेर आएँ अब॥ 
सुन्दा श्री त्रदतुपणले सब कुरा ४ आशचयं मानी कन।। 
आए हेन मनेर छक्क परि ती  साह्रै दुखाई मन ॥३६॥ 
यस्ता बात सुनी सकेर दपको  रानी निकै आतिइन् । 
सारा बात बुझाइ आफ्नु मनको ४ तत्काल बिन्ती गरिन् ॥ 
स्वामी ! यो समचारले हजुरको  लाग्नेछ पत्ता भनी। 
मैले दूत पठाउने मन गरेँ  अत्यन्त दुःखी बनी ॥२७ 
ल्याएथे समद्वार जो द्विज गई  पक्का गरे त्यै सुनी। 
डाक्ने झट्ट हजुरलाई अरु क्यै  देखीनँ युक्ती पनी॥ 
शंका केहि नमान्बुहोस् म अघिल्न ४ निर्दोष छ भूपति। 
साक्षी छन् रवि,बायु अग्नि यि तिनैङ यो बातका सदाति ॥३८॥ 
त्यागी देवहरू गरे वरण जौ ४ मैले अघी नाथको। 
मेरो त्यै प्रण हो तथा शपथ हो  विश्वासका निम्तिको 
यस्तो श्रीदमयन्तिले गरिसकिन् ४ रोएर बिन्ती जब।। 
तिन्का सामु भयो ठलो स्वर गरी आकाशवाणी तब् ॥३०॥ 
हे राजन् ! दमयन्तिले जति भनिन् साँची कुरा हो सब। 
तिन्लाई तिमिले सहर्ष गरिल्यो  स्वीकार चाँडे अब ॥ 
देवाज्ञा जब त्यो सुने नपतिले  विश्वास पक्का भयो । 
ठूलो हर्ष भई तुरुन्त मनको  सम्पूण शंका गयो ॥९० 
लागे भन्न बुझाई कृष्ट वनमा ठूलो परेका घरी।। 
 पाएथ्यो तिमिबाट श्राप कलिले ५ त्यै हेतुले चेस कलिले  त्यै हेतुले बैसरी॥ 



























 १९५ 
 ठ्ाटेथ्यो कलिलते अनी हुन गएँ  पेल्दै सरीको अब ॥१॥ 
शंका क्यै मनमा नमान दुखका ४ हाम्रा बिते ती दिन। 
यम्ता वातहरू गरी सुमुखिको  राम्री बुझाई मन ॥ 
श्री ककोंटकको लुगा नृपतिले  सम्झेर ओढी लिए। 
कालो रूप हराइ त्यै बखतमा ४ पेह्रे सरीका भए ॥४२॥ 
ठूलो स्नेह बढाइ ख्रीएरुषले ४ हर्षाश्रुमोचन् गरे । 
माग रात कुरा गरेर मनको  सन्नाप आफ्नू हरे ॥ 
प्रातःकाल महाँ सुसज्जित भए  वस्रादिले दम्पति । 
पौँचे मेट्न मनी समामवनमा  आनन्द मान्दै अति ॥४१॥ 
राजा श्री क्रतुपण मीम दुइले ४ तिन्लाई देखे जब। 
प्रे छक्क परे पनी पछि निकै ४ खुशी भएथे सब 
चारै तर्फ ठुलो भयो नगरमा  त्यो बातको उत्सव । 
लागे श्री क्रतुप्ण भन्न नलजी लाई खुशीमै तब ॥४॥ 
हे राजेन्द्र ! गरे अनादर अघी  मेले नचिन्दा जति। 
अन् यो सारथि कामले त मनमाक सन्ताप मान्छु अति ॥ 
माफी पाउँ सबै कसूर अहिले ४ अज्चानकोी हो भनी 
। हाँम्न श्री नलले भने नपतिले  बिन्ती गरेको सुनी ॥९५॥। 
दे गाजेन्द्र ! हजूरका सँग बसी  अत्यन्त खुशी थिएँ। 
झ्ये वार्ता अनुचित भए पनि सबै ४ सानन्द॒ माफी दिएँ॥ 
गर न मुखदुःखका बसि कुरा क क्यै बेर त्याहाँ गरी। 
फर्क श्री क्रतुपर्णजी खुशि हुँदै  आफ्नू अयोध्यापुरी॥४६॥ 
केही काल त्यहाँ बसेर नलले ४ मागी बिदा साद्र। 
थोर मन्य लिई हिँडे निषधको  त्यो राज्य सीमातिर ॥. 








हज त त का? न 







... 


१९६ महाभारत 
बोले पुष्करका पुगी नगरमा  ल्याएँ प्रशस्तै धन । 
जूवा खेल्न तयार छू म अहिले  सवेस्व थापी कन ॥४७॥ 
आफ्नू राज्य फिराउनेछ मनमा  इच्छा अझै पुष्कर ! 
आउ नत्र तिमी तयार भई छो  संग्रामका खातिर ॥ 
जस्ले जित्छ लिनेछ राज्य सँगमा ५ पत्नी सुशीला पनि । 
हाँस्तै पुष्करले भने ति नलले  फुर्ती गरेको सुनी ॥४८॥ 
छौ ऐह्क दमयन्तिका सँग तिमी  सौभाग्यले जीवित । 
ल्याएछो धन बेसरी खुशि भएँ त्यो बात सुन्दा मत् ॥ 
जूवा खेल्न म शत्रुका सँगमहाँ ५ मान्दीनै तृप्ती क्वे। 
जै भन्छौ तिमिले स्वयं प्रण गरी ५ स्वीकार गछ सबै ॥४९॥ 
जूवामा दमयन्तिलाई सहजै जिलेछ मेरे जब। 
दासी झैं गरि राखुँला महलमा  पुग्नेछ इच्छा तब॥ 
यस्तै पुष्करले अनेक थरिका  दुर्वाच्य बोले पनि। 
बोलेनन् नल भूप उत्तर दिने ४मिल्नेछ मोका मनी ॥५०॥ 
जूवामा दुइ भाइ तर भएक सबंस्व थापी जब। 
हारे पुष्करले जिते नलजिल्े  साम्राज्य ओ वैभव ॥ 
बोले श्री नलजी दया हुन गई ४ हेरेर भाई तिर। 
पैह्रे यो कलिले गरेर हुनगौ  जुन् कर्म हे पुष्कर ! ॥५१॥ 
तिम्री माथि म क्रोध गर्दिनँ यहाँ४ त्यो बात सम्झी कन । 
तिम्रो अंश जती म दिन्छु खुशिले  सम्पूर्ण फिर्ता  धन ॥ 
दाजूको मुनि बात पुष्कर भए  अत्यन्त नै लज्जित! 
पैह्रे कै दरबारमा नल भए  तक्काल सम्मानित ॥५२. 
अघि उसै गरि राज्यलाई । 
थाले चलाउन सुकीर्ति ठुलो फिंजाई ॥ 




























सिर? 
बनपत १५७ 


डाके तुरुन्त नृपले परिवारलाई । 
आए लिएर धन सम्पतिको बिदाई ॥५३॥ 
सारा प्रजा मुजनलाई सुखी तुल्याई । 
मोगे मुराज्य सय बर्ष जती चलाई ॥ 
डाकेर व्राह्मणहरू कन एक एक। 
गर्दा भए मख ठुलो नलले अनेक ॥५९॥ 
बोले सह मुनि श्री बृहदशव ज्ञानी । 
बस्नू युधिष्ठिर तिमी दुःख क्यै नमानी ॥ 
फि्ता गरे जसरि राज्य ति भूपतीले । 
त्यस्तै प्रयत्न अब गर्नु सदा तिमीले ॥५५॥ 
॥. नीति सब पालन नित्य गनू । 
हो पाप, भूप ! अपकार कै नगर्नु ॥ 
तिम्रो हुनेछ नल झैं पछि राज्य फिर्ता । 
पर्दैन केहि अहिले लिन शोक सुर्ता ॥५६॥ 
शिक्षा सुनीतिहरूको बहदश्वजीले । 
राजा युधिष्टिरजिलाइ दिए खुशीले ॥ 
मागी बिदा घर गए उृहदमव ज्ञानी । 
पाँचैजना त्यही बसे सुख शान्ति मानी॥५७। 
दुनारदद्वारा तीथेमहिमा बर्णन  
चारै भाइ र द्रौपदी पनि बसी  गर्दै थिए गन्थन । 
आएनन् किन फर्कि अर्जुन भनी ४ आफ्नू दुखाई मन ॥ 
 राजन् ! पाण्डव वीरको वनमहाँ ४ संकृष्ट देखी कन। 
आए नारदजी त्यही बखतमा  तिन्लाइ शिक्षा दिन्॥५८॥ 


























 । ९८ महाभारत 


राखी आसनमा सहष मुनिको ४ पूजा विधीले गरे। 
पाठ नारदको पखालि जल त्यै  आफ्नू कुटीमा छरे ॥ 
मेरो पानु भयो पवित्र कुटि यो ४ आई मुनीले यहाँ। 
केही हेतु भए बताउनुहवस्  गछ पुरा छिन्महाँ ॥५९ 
बोले नारदहुष्ट कोखहरू  को दुष््ताले गरी। 
पायो दुःख भनेर चिन्तित भएँ त्यो बातले बेसरी ॥ 
जे इच्छा मनमा छ दो अब तिमी मागेर ते वर। 
यो आज्ञा मुनिको सुनीकन मने  राजेन्द्रले सादर ॥६०॥ 
हे सवन्न मुने ! दया हजुरको  देखेर हाम्रो प्रति। 
मेरा पूण भए मनोस्थ भनी  आनन्द मान्छू अति॥ 
जो जो छन् शुम तीथ क्षेत्र अहिले  विख्यात पृथ्वी भरी . 
दुच्छा गदछु सुन्नलाइ सबको  माह्ात्म्य राम्रो गरी ॥६१ 
यस्ती नारदले युधिष्टिरजिको ४ विन्नी सुनेथे जब। 
लागे भन्न बुझाइ तीथहरूको ५ माहात्म्य तिन्ले सब ॥ 
पेह्व जुन् महिमा पुलस्त्य मुनिल्ले  श्री भीष्मलाई भने । 
भन्छ त्यै महिमा म तीर्थहरूको ४ आनन्द मानी सुने ॥६२॥ 
जस्तै गदछ धम, ज्ञानहरूको  चर्चा नियमूमा रही। , 
त्यस्लाई फल मिल्छ तीर्थहरूमा  पौचेर मात्रै उही ॥ 
ठूला यज्ञ र दानले धनिकले ४ जे पाउने हुन् फल। 
जाँदा निर्धनलै सुतीथहरूमा ४ मिल्नेछ सोही फल ॥६३. 
जस्तै मुख्य समस्त देवहरूमा छन् कृष्ण योगेश्वर ।  
 त्यस्त श्रेष्ठ ठहृछ तीथेहरूमा  साह्वै ठलो पुष्कर ॥ 
जस्ले स्नान र दान पुष्कर पुगी  गर्नेछ आनन्दले । 
त्यस्का पाप अगम्यमा गमनको ४ काटिन्छ त्यै पुण्यले॥६४ 














































 १९९ 
जम्लै तपण नमंदा नदि महाँ १ गर्नेछ श्रद्धा गरी। 
अग्निष्टोम गरे सरी फल भई  ओोग्नेछ स्वर्ग पुरी॥ 
गला म्नान सरस्वती र उद्धी  दोमानमा जी गई। 
गाई दान गरे सरी फल मिली  बस्नेछ यौता भई ॥६५ 
जो कोशी र टषद्रृती यि दुइको  स्तान् गछ दोभानमा । 
त्यस्का पाप जती छुटेर खुशिलले  बस्नेछ संसारमा ॥ 
गर्लो गोमति स्नान दान गइ जोङ श्रद्धा तथा भक्तिलै । 
वस्ला गेकन पितृको नगरमा  त्यो व्याक्ति आनन्दले॥६६॥ 
जस्ले गर्दछ स्तान ध्यान हरिको  नारायणी तीर्थमा । 
माग पाप कटेर बस्छ पछि त्यो श्री सूर्यको लोकमा । 
क गर्ला तर्पण श्राद्ध पितृहरुको क जस्तै गयामा गई । 
तर्लान् पितृहरू अवश्य उसका  सम्पूर्ण मुक्ते गई ॥६७॥ 
जस्ले दर्शन विश्वनाथ प्रभुको ४ गर्नेछ काशी महाँ। 
 बम्ला पार्पद मै नगीच शिवको  सोख्यादि भोगी यहाँ॥ 
गङ्गा ओ यमुनाजिको छ बढिया क ठूलो जौ संगम। 
गर्ला स्नान र दान जो पुगि त्यहाँ ४ नाशिन्छ सारा तम । ६८॥ 
श्री नारायणको गएर बद्री  मा गर्छ जो दर्शन। 
बस्ला पाप छुटेर पार्षद बनी ४ बेकुण्ठमा गेकन ।॥ 
जो गमेश्वर सेतुबन्ध शिवको ४ गला गई दशैन । 
पारी निर्मल देह बस्छ शिवको ४ कैलाशमा गेक्न ॥६९॥ 
ठलो तीथ छ द्वारकापुरिमहाँ ४ विश्यात पिण्डारक ॥ 
त्यस्को दर्शनले हुनेछ हरिको  प्रख्यात त्यो सेवक! 
गर्ला दर्शन स्तान जुन् पुरुषले ४ पौँची जगन्नाथमा। 
वस्ला कल्पभरी गएर खुशिले  त्यो व्यक्ति गौलोकमा॥७०। 






























॥ ०० महाभारत 
छन् धेरै अरु तीर्थ हे नरपते !  गर्नै कती वूणन। 
गर्नू पछ अवश्य मानिस भई  तीर्थादिको दर्शन॥ 
  येती अर्ति दिएर नारद मुनी ४ फर्की गएथै जब। 
सोधे घोम्यजिलाई तीथेहरुमा  जाने लिई मन्सुव ॥७१३। 
तीथादिको छ महिमा भनि बारबार । 
गर्दै थिए सब मिलीकन ती बिचार ॥ 
इच्छा युधिष्ठिरजिका गुरुले बुझेर । 
भन्दा मए पख पछी गरँला विचार ॥७२॥ 
रोमश क्रषिद्वारा इन्द्रको सम्चार प्राप्त हुनु 
अए लोमशजी युघिष्ठिरकहाँ  भेट्ने इरादा गरी। 
राखी आसनमा प्रसन्न मनले ४ तिन्को गरे चाकरी ॥ 
सोधे ती मुनिलाई धर्मसुतले ५ के हेतु पाल्तु भयो। 
मेरो यो झुपडी पवित्र पदले  कुल्ची दिँदा मैगयो ॥७२३॥ 
यस्तो लोमशले युधिट्टरजिको  बिन्ती सुनेथे जब। 
लागे भन्न बुझाइ स्वगपतिको  सम्चार सारा तब॥ 
भन्थे इन्द्र मलाइ अखेन यहाँ ४ शस्रा्र शिक्षा लिन 
मेरो काम पनी छ शैष अहिले कबस्छन् अरु क्यै दिन॥७॥  
तिनलाई अब जिल कोहि जनले  सक्तेन आँटे पनि। 
एक्लैले गई मादेछन् समरमा, सम्पूर्ण शत्र तिनी ॥ 
मेरो कार्य पनी छ केहि अहिले  बाँकी रहेको यहाँ। 
मैले अर्जुनलाइ खातिर त्यही  राख्दैछु स्वगेमहाँ ॥७५॥ 
वया सिल रिति पन्त हेन वेला तिनीहेरूले गरिलिन्  तीर्थादिको सेवन। 
ठूलो पुण्य हुनेछ, बित्छ सहजै  संकष्ट ओ दुर्दिन॥ 





.० । 











।॥। बनप्े २०१ 


यो सम्चार सवै युधिष्टिरजिले  श्री इन्द्रजीको सुनी। 
लागे लोमशलाई भन्न खुशिले ४ सुन्नृहबस् हे मुनि ! ॥७६ 
जाने ती भनी बसेर अहिले  सल्लाह गर्दे थियौं। 
आज्ञा पाइ सुरेन्द्रको सब जना  अत्यन्त खुशी भयौं ॥ 
हो यो तीथे यहाँ यती छ महिमा  भन्ने कुरा जान्दिनँ । 
पाए छान हजूरलाइ संगमा  आनन्द हुन्थ्यो मत॥७७ 
हे सवज्ञ मुने ! बरू हजुर ने ऐह्ने दयाक् भई। 
मारा तीथंहरू गराइ दिनुहोस्  हाम्रो सँगेमा गई ॥ 
हुन्थे तीय पनी सबै सुफल ती नै जो जो जहाँ गदथ्यौं । 
हामी मथि पनी दया हजुरको  साद्दै ठुलो मान्दथ्यौं ॥७८ 
 बोले लोमश श्री युधिष्टिरजिले ४ बिन्ती गरेका सुनी । 
भन्थे जानु हजूरले पनि सँगै  श्री पार्थजीले पनि ॥ 
मेले ता दुइपहट गै गरिसके  तीर्थादिको दर्शन। 
तेस्रो पल्ट पनी हुने अब भयो  जान्छ खुशी मैकन॥७९॥ 
पाण्डवरूको तीथेयात्रा र अगस्त्यले बातापिलाई प्चाउन् 
बस्थे साथमहौं युधिष्ठिरजिका ४ ज्ञानी मुनी सज्जन। 
सारालाइ लिएर पाण्डव हिँडे ४ आनन्द मानी क्न ॥ 
गर्द तीर्थ भनेर शास्रहरूमा  पाइन्छ जी वर्णन। 
सारा पूर्ण गरी हिँटे नियमले ५ सानन्द तीर्थाटन ॥८०॥ 
पेह्रे तीथं ठुलो मभनीकन गए ३ श्री नेमिपरण्यमा । 
त्याहाँबाट प्रयाग संगम, गया  पौँचे ति क्यै कालमा ॥ 
धेरै दान र स्नान तर्पण गरी  फेरी हिंँडेथै जब। 
पौँचे आश्रममा अगस्त्य मुनिको  क्यै कालमा पाण्डव ॥८१ 

































२०२ महापारत 


पेह्रेको इतिहास लोमश मुनी  गर्दी भए वर्णन। 
राजन् ! इल्वल नाम राक्षस थियो ४ यौटा ठुलो दुजन  












 










पाण्डवहरूको तीथयात्रा आरम्भ 


त्यस्ले वित्र अनेक मारि छलले  जम्मा गरेथ्यो धन । 
पलीलाई प्रसन्न पार्न धन क्यै  माग्छ भनी क्वै दिन ॥८२ 
घर्मा इल्वलको अगस्त्यजि पुगे ४ राजाहरू लीकन। 
वातापी भनि माइ एक खलको क उस्तै थियो ढुर्जन ॥ 
मायाले गरि भाइलाइ पहिले  भेडी बनाई लियो। 
त्यस्कै मासु पकाइ सामु त्रपिका  ल्याएर राखीदियो॥८३॥ 
यस्तै चाल गरी अघी क्रपिमुनी माने गरेको थियी। 
तिन्लाई पनि मानेको सुर गरी  त्यै चाङ पक्री लियो॥ 
 त्योजाने मुनिले प्रभाव तपको कै ठूलो हुनाले गरी 
  खाए मासु समस्त लोकहरूको ४ रक्षार्थ सोही घरी ॥८४॥ 




































बनपर्े २०३ 


डाकेथ्यो पहिले ममान खलले ४ वातापि ! आउ मनी । 
त्यस्को वात मुनी अगस्त्य मुनिलेक हाँस्तै मनेहै खुनी ॥ 
निस्कन्थ्यो जसरी अघी क्रपिमुनी क को अङ्ग फोरी खल । 
वातापी अर ता परयो उद्रमा  मेरो गई इल्वल ! ॥८५  
ठलो एक आपानवायु मुनिले ४ छाडी दिएथै जब। 
गजें झै गरि प्राण मात्र खलको ४ निस्की गएथ्यो तब ॥ 
बातापीकन श्री अगस्त्य मुनिले  खाई पचाए जब। 
तिन्को शक्ति बुझेर इल्वल पनी  साद्वै डरायो तब ॥८६॥ 
मागेधे मुनिल्ले जति उति थरी  ल्याई दियो वैमव। 
लाग्यो भन्न समाउँदै चरणमा  माफी दिनूहोस् अब ॥ 
माफी इल्वललाई दीकन मुनी ४ सम्पूर्ण बोकी धन। 
फर्कै आश्रममा अगस्त्यजि गए ३ आनन्द मानीकन॥८७॥ 
हे राजन् ! अघि रामले परशुराम्   को तेज खेँची लिँदा । 
डुल्थे ती्थहरू समस्त मनमा  सन्ताप मानी सदा ॥ 
आज्ञाले गरि पितृको ति द्विजले ५ आई कुने कालमा ।  
गर्दा स्नान र दान तेज अघि झैं  पाए यही तीथमा ॥८८॥  
पेह्व यहीँ मुनि अगस्त्यजिले रिसाई। . 
तित्पहट आच्मन गरेर समुद्रलाई ॥ 
पारी दिए जलबिहीन कथा पुरानू। । 
हो यो म भन्छु तिमिले इतिहास सुन्तू ८५ । 
गङ्गावतरण र समुद्रशोषण । 
विस्तार यो जब युधिछिरले सुनेथै । 

के हेतु उदधिको जल.त्यो पिएथै ॥ 


। ० महाभारत 


॥  
फेरी समुद्र भरियो क्सरी र केह । 

आज्ञा हवस् गरि दया मुनि ! त्यो क्रमेले ॥९०॥ 
यस्तो प्रश्न सुनी युधिष्ठिरजिको ४ बोले मुनी सादर। 
यौटा दैत्य थियो ठूलो अघि कुनै  है भूप ! त्रृत्रास्र। 
त्यस्ले तीन भुवन् जितेर वशमा ४ आफ्नू गराई लियो। 
सारा देवहरू जितेर रणमा  खेदी दिएको थियो ॥९१॥ 
दुःखी देव मिली कुनै समयमा ४ सल्लाह गर्दा भए। 
आफ्नू कष्ट निवारणार्थ सब ती  ब्रह्मा भझएथ्यै गए॥। 
सारा दुःख भनी गरे स्तुति पनी  तिन्को प्रशस्तै जब। 
ब्रह्माले खुशि भै भने तिमिहरू  चिन्ता ननषैऔ अब ॥९२॥ 
माग्नू हाड गई दघीचि मुनिको  गनू मिली प्रार्थना ।  
वाचा बन्धनमा परी वर दिनन्  पुग्ला मनोकामना ॥ 
ठूलो वज्र गरुन् तयार बलियो त्यै हाड्को इन्द्रले । 
मार्नेछन् गइ ठृत्रलाई सहजै  श्रीइन्द्र त्यै वत्रले ॥९२॥ 
ब्रह्माको मुनि त्यो हुकुम खुशि हुँदै सम्पूर्ण याता गए। 
पाउमा परि ती दधीचि मुनिको  बाचा गराई लिए॥ 
मागेथे जब हाड देवगणल ५ हाँसेर बीले मुनी। . 
दिन्छ लेकहितार्थ तुच्छ तनको ४ यो हाड मैले मनी ॥९४॥ 
आफ्नू प्राण दघीचिले त्यजिदिए  तत्काल त्यै स्थानमा । 
 वृञ्ज बनाई इन्द्र खुशि भै  आफ्नू लिए हातमा ॥ 
त्यस्का बाद भए तयार सब ती  संग्रामका खातिर । 
हाने बज्न सुसेन्द्रले मरि गयौ  व्यो दुष्ट वत्रासुर ॥०१॥ 
त्यस्को कालय नाम दानचहरू  को फोज अर्को थियो। 
त्यो सारा जलमा पसी उदघिको  प्राण क्चाई लियो ॥ 














. २०५ 
बस्थे गुप्त् भएर ती दिनभरी  निस्केर रात्री महाँ। 
लागे माग क्रपी मुनी द्विजहरू  बाँकी नराखी त्यहाँ ॥५६॥ 
पत्ता पाइ गरे ति देवहरूले  श्री विष्णको सम्म्ना । 
सोधे दर्शन पाइ राक्षस सबै मार्ने कुनै साधना ॥ 
आज्ञा भो हरिले अगस्त्य मुनिल्ले  उद्धार गनन् भनी 
जै लागे मन्न ति देवता गइ जहाँ  गर्थे तपस्या मुनी ॥९७॥ 
हे सवंज्ञ मुनि! लुकी उदघिमा  घेरै थरी दानव। 
मार्दैछन् मनि विप्र छानि दिनमा  निस्केर तिन्ले सब ॥ 
पानी सागरको सबै हजुरले ४ शोषी दिए यो घरी। 
देखी दानवलाइ हामि सबल  माने थियौं बेसरी ॥८॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर देवगणको  उद्धारका खातिर । 
. अंजलिमा पिई उदधिको ४ पानी भए सुस्थिर ॥ 
सारा देवहरू मिलीः समरमा  मारी दिए दान्व। 
पेहरेको इतिहास लोमशजिले भन्दा भए यो सब ॥९९॥ 
बाटो. छेकिदिएर विन्ध्य गिरिले  श्री सूय॑ ओ चन्द्रको । 
रात्री मात्र हुने मयो दिन नमै  सम्पूण संसारको ॥ 
हाहाकार परेर देव गणले  बिन्ती गरेकी सुनी! 
न्यूराए गिरि श्री अगस्त्य मुनिल्े खहुन् शिष्य मेरा भनी॥४०० 
लागे बताउन मुनीश्वर फेरि ताहाँ । 
खाली समुद्र हुन् गौ जब लोकमाहाँ ॥ 
री भयो जल कसो गरि पूर्ण त्याहाँ 
भन्छ म त्यो सब कथा अव फेरि याहाँ ॥१॥ 
गज्जा एक थिए कुनै सगरजी ४ बस्ने अयोध्या महाँ। 
तिन्ते यज्ञ गरे उनान्सय सबै  निर्विध्न पूरा यहाँ ॥ 






















.... ०६ महाभारत 
हुन्छु इन्द्र मनी सयौँ हय पनी ४ .. दिए निभंय। 
पक्रे इन्द्र गएर आफ्नु पदको ५ रक्षाथं सोही हय ॥२॥ 
गर्थे भूमि मनी बसी कपिलजी  ठलो तपस्या जहाँ। 
त्यो घोडा नपको लगेर तिनिले  बाँधी दिएथे यहाँ ॥ 
छोरा साठि हजार ती सगरका  खोज्दै गएका थिए। 
तीनै लोक भरी डुल्ने तर कते  भेट्ने नसक्ने भए ॥३॥ । 
पाएनन् जब त्यी कुने तरहले  सन्ताप ठूलो परी। 
॥ लागे खन्न समुद्र उत्तर दिशा  पाताल जाने गरी ॥ 
केही भूमि खनेपछी कपिलको झै देखे कुटी सुन्दर । 
बाँधेको हयलाइ सोहि कुटिको  देखे पछाडी तिर ॥॥ 
ठूलो शब्द गरेर खल्बल गरे  मानै इरादा गरी।. 
जागे बिध्न परेर श्री कपिलजी ४ आगो भई बेसरी ॥ 
हेदमा गुनिल्ले डढे सरगका  सम्पूर्ण छोरा जब। 
नाती एक ति अंशुमान् भनि थिए बाँकी बचेका तब ॥५॥ 
तिन्ले आश्रममा गई कपिलको  धेरै गरे चाकरी । 
खूशी मै मुनिल्ले दिए वर स्वयं ५ तिन्लाइ मागे सरी॥ 
ल्याए अव फिराइ यज्ञ तिनिले  पूरा गराई दिए। 
तिन्का पुत्र भए दिलीप दपती  उस्तै प्रतापी थिए ॥६॥ 
तिन्का पुत्र भए भगीरथ पछी  विछ्यात राजा थिए। 
आफ्नो कीर्ति ठुलो प्रजा सुजनमा तिन्छै फिँजाई छिए॥ 
तिन्ले यत्न गरे म पितृहरूको  उद्धार गर्छु भनी। 
। गङ्गाको पहिले गई तप गरे  यौटा गिरीका मनी ॥७॥ 
पाएथे नपले निके दिन पछी ४ गङ्जाजिको दर्शन। 
गङ्गाले करुणा गरीकन भनिन्  के माग्दछौ छौ मन॥ 






















































. 


मेग पित मै तम्न् कपिलले  भस्मै गरेका जती। 
तिन्को भम्म बगाउँदा हजुरको ४ होला सुकीर्ति अति ॥८॥ 
गङ्काले नुपको कुरा मुनि भनिन्  सानन्द॒ है भूपति 
मेगा डग मम्हाल्नलाइ सहसा  पुग्नेछ कस्को गति ॥ 
योटा छन् शिव नै समथ तिमिले  उन्कै तपस्या गर। 
द्च्छा पूर्ण हुनेछ श्रीशिवजिले ४ मानेर देलान् वर ॥ ॥ 
यम्तो अर्ति दिइ हराउनुभयो ४ तत्काल गंगा जब.॥ 
गर्दे ध्यान् शिवको हिमालय गई  थाले तपस्या त॥ 
। धे काल गरे ठुलो तप यहाँ  खाँदै नखाई कन। 
केही काल पछी दिए शिवजिले  प्रत्यक्ष मे दर्शन ॥१०॥ 
जोगी वाह भने भगीरथजिल्ले  आफ्नू इरादा जब। 
गङ्गाको सव वेग थाम्छु शिवले ४ आज्ञा भएथ्यो तब॥ 
जोरी हात भए भगीरथ खडा २ सम्झेर गङ्गा कन। 
गङ्गा वेग ठुलो गरी पृथिवीमा  थाल्दी भइन् ओह्रन॥११ 
थाम्बमी शिवले जटा मुकुटमा  तिन्लाई आफ्नू तव। 
धाग मृक्ष्म गरेर छाडिदिनुमो ४ पृथ्वी तलेमा तब॥ 
त्यागे हिँड्न अघी भगीरथ पछी ५ गङ्गा बगिन् सुस्तरी । 
नाघी  जङ्गल घोर पर्षतहरू ४ जादा भए वेसरी ॥१२ 
कट्टी काल पछी पुगे कपिलजी  गर्थे तपस्या जहाँ। 
तिन्को भम्म लगिन् बगाइ सहजै  पौँचेर गङ्गा त्यहाँ ॥ 
अफ्ना साटि हजार पितृहरूको ४ उद्धार तिन्ले गरे । 
ठलो मागरलाई त्यै बखतमा गङ्गा जलैलै भरे ॥१३ 
आख्यान यो सुनि सके जब भूपतीले । 

त्यो तीथंको विधि गरे नपले क्रमैले । 






























२०८ 


महाभारत 


सानन्द वर्ष दिन त्यै स्थलमा बसेर । 

फेरी हिँडे ति अरु तीथ ठुछौं भनेर ॥१४॥ 

। श्रृङ्खी क्रषिको उपाख्यान 
त्याहाँबाट अनेक तीर्थहरुमा  डुल्दै गए तो सब। 
। गदै दर्शन हेमकृट गिरिकी  जाँदा भए पाण्डव ॥ . 
नन्दा कोशिकिमा नुहाई सबले ४ गर्दो भए दशेन। 
सोधे लोमशलाई देखि पथमा  अत्यन्त राम्रो वन ॥१५॥ 
लागे भन्न बुझाइ लोमश मुनी ४ त्यस्को पुरानू कृथा। 
सुन्दैमा पनि जान्छ है नरपते !  यस्तै सबै हुव्यंथा ॥ 
कोही एक थिए विभाण्डक भनी ढै ज्ञानी तपस्वी मुनि। 
प्रातःकालमहाँ उठीकन गए  ती स्नान गछ भनी ॥१६  
देखेथे नदिको सुरम्य तटमा  क्वै अप्सरा सुन्दरी  
तिन्को बी पतन्भयो जलमह्दाँ  त्यै हेतुले ने गरी ॥ 
आई एक् मृगी पिर जल सँगै  त्यो वीर्यलाई पनि।  
।  यस्ले मानिस रूपको सुत पछी पैदा गराई अनि ॥१७॥ 
क्रष्यश्रङ्क भए ती सीङ शिरमा  योटा हुनाले गरी।  
। मेरो पुत्र मनी विभाण्डकजिले ४ पाले लगी. राम्ररी  
। देखेनन् तिनिले मनुष्य, अरु क्वै ४ आफ्ना पिता बाहिक ।  
। तेजस्वी तिनि व्रह्यचयं व्रतको  ठूला थिए पालक ॥१८५  
। त्यै वेला नप लोमपाद भनिने  क्यै अङ्ग देशी थिए। 
। ।तिन्ले व्राहणलाई व्यथै कहिले ४ दोपी बनाई दिए॥ 
। त्यै हेत् अनिकाल . देशभरिमा  साद्दै ठुलो फेलियो। 
राजालाई पनी हुनेछ कसरी  वर्षा मने झै भयौ ॥१९॥ 








म ७ बनपवै  २०९ 
। मतल्याहा नपते सबैसँग गरे  के गर्नु पर्ला मनी। 
। यौटा युक्ति म मिलीकन भने  ती भूपलाई अनि॥ 
व्रुप्यक्रङ्ख मुनी कुने तरहले ४ आई दिए राज्यमा । 
वया हुन्छ अवश्य, छैन नृपते !  सन्देह यो बातमा ॥२०॥ 
देखेको अभ्नसम्म छैन तिनिले ५ मानीस वा सुन्दरी । 
वेद्र्यालाइ पठाउने हुन गयो  सल्लाह सीही घरी ॥ 
डाके  तुरन्त पुरका  वेश्या अनेकौं थरी। 
बाठी मुन्दरिलाइ छानि नपले  इच्छा भने राम्ररी ॥२१॥ 
आज्ञाले नुपको लिई थरिथरी  सामग्रि जाँदी भई! 
क्रुप्यश्रंगजिको मुआश्रममहाँ ५ तक्ाल पौची गई ॥ 
त्यस्को रूप थियो तपस्विनि सरी  अत्यन्त राम्री पनि । 
लागी भन्न सहर पक्रि करमा ४ हाँसेर त्योहे मुनि !॥२२ 
मञ्चे ता हुनुहुन्छ ? आश्रममहाँ  निर्बिध्न बित्छन् दिन ! 
केही कृष्ट भए बताउनुहवस् ४ शंका नमानी कन । 
मीठा ०५  मोहित बि. बै त्यो रूप पन 
पाय्यार्धादि लिएर सादर उमभै  गर्छ म स्वागत वमन ॥ 
वेश्र्याले भनि हे मुने ! म गुरुको ४ आज्ञा विना लिन्नँ यो । 
इच्छा पृूजनको भए त कुटिमै  जाउँ अवैला भयो ॥ 
प्ती वात भनी समाइ करमा ४ हेरेर तेर्सो गरी। 
ताची गाइ फकाउँदै सँग लगी  तिन्लाइ सोही घरी॥२९ 
केही दूर लगी वसालि रुखको  छाया मनी पि सादर । 
ग्क्मी औं फलफूल दीकन भनी  मीठो छ खाँदै गर॥ 
। त्यो खाँदा मुनिलाई खूब मनमा  आनन्द लाग्दै गयो। 
 यस्को देथि कटाक्ष झन्पछिपछी  लाग्ने इरादा मयो ॥२५॥ 







































॥ १० महाभारत १ 
छल्दै यै रितिले लगेर नपको  साम्ते गरी हाजिर । 
राखेथे दरबारमा नृपतिले  गर्दै ठुलो आदर॥ 
आएथे जब ती मुनी नगरमा  तक्ाल वर्षो भयो। 
धेरै अन्न फली प्रजा सुजनको  सन्ताप सारा गयो ॥२६॥ 
छोरी एक थिइन् सुशील नपकी  शान्ता अती सुन्दरी । 
सुम्पे ती मुनिलाइ वेदविधिले  तिन्ले विवाहा गरी ॥ 
दाईजो नपले दिए धन तथा कै रत्नादि आमभूषण। 
दासी दास र अश्व गौ गज दिए  धेरै खुशी भैकन ॥२७॥ 
भोगी मोग अनेक क्यै दिन मुनी  त्याहाँ बसे तापनी। 
फर्के भोग तजेर फेरि छ कै गछ तपस्या भनी॥ 
त्रदुष्यश्रंगजिको सुआश्रम यही  हो श्रेष्ठ हे भूपती ! 
याहाँ स्नान र दानधर्म खुशिले  गर्नोस् सकेको जती॥२८॥ 
आज्ञा लोमशको सुनेर सबले  स्नानादि गर्दो भए। 
डुल्दै तीथहरू अनेक शिवको  काशीपुरीमा गए॥ 
गंगा स्नान र विश्वनाथ प्रमुको  त्याहाँ गरी दर्शन। 
बाँडे व्राह्मणमा, दरिद्रहरुमा  तिन्ले प्रशस्तै धन ॥१९॥ 
च्यवन क्रषिक्ो उपाख्यान 
स्याहाँबाट हिंडेर पाण्डव गए  धेरै थरी स्थानमा । 
गगासागर श्रेष्ठ वेतरणिको  पुग्दा भए तीथमा॥ 
त्याहाँ स्नान गरी महेन्द्र गिरिको  गर्दै गए दर्शन। 
आज्ञाले ग्रुनिको बसे सब जना  त्यै तीर्दमा तीन् दिन ॥३१०॥ 
बोले लोमशजीयुधिष्ठिर ! यही  हो स्थान राम्रो जहाँ । 
बस्छन् श्री जमदम्निका परशुराम्  छोरा प्रतापी यहाँ॥ 




























।  २११ 
एक्काईस पटक से पृथिविको  मारी दिए क्षत्रिय । 
आज्ञाले पितुको अजम्मर भई  डुल्छन् सधैं निभंय ॥२१॥ 
मारेथे अघि कार्तवीर्य कन गै ४ एक्लै लडाई गरी। 
यिन्को कीर्ति ठुलो छ छोकभरिमा  सक्कमंको यो घरी॥ 
आज्ञाले मुनिकी गरे सकलले  त्यो तीर्थको दर्शन। 
गर्दै स्नान र दान फेरि ति हिँडे  सानन्द तीर्थाटन ॥३२॥ 
केही कालपछी प्रभास तटमा  डुल्दै पुगेथै जब। 
मेटे तै स्थलमा समस्त अघिका ४ जम्मा थिए यादव ॥ 
मोधे सञ्चविसञ्च आपुसमहाँ  सानन्द प्रत्येकले । 
सुन्दा कष्ट ति पाण्डवादि विरदी ४ रोए सबै स्नेहले ॥२२। 
दन रिडर 


  
८ र 





 प्रभास क्षेत्रमा पाण्डब र यादवहरूका मिलाप 
आफ्ना दुःख भने युधिठिरजिले ४ श्री क्कृष्णलाई सब। 
यो सुन्दा घलरामका सँग भए दुःखी स्वयं माधव 








केही काल त्यहाँ बसीकन गए ती नर्मदा तीथमा। 
त्याहाँबाट हिँडी पयोष्णि नदिको  पुग्दा भए तीरमा ॥३४॥ 
राजा श्री गयको चरित्र पुनिले  सारा मुनाए द्यहाँ। 
बोले छोमशजीमुनी च्यवनले ४ गर्थे तपस्या यहाँ ॥ 
सोधे धमेकुमारले च्यनको ४ आख्यान विस्तारले । 
लागे लछोमशजो सुनाउन सबै ४ तिन्को कथा प्रेमले ॥३५॥ 
बस्थे जंगमा अघी च्यवनजी ४ ठूलो तवस्या गरी। 
ढाकेथ्यो मुनिलाइ लागि धमिरा  सम्पूर्ण देहै भरी॥ 
आए खेल्न शिकार त्यै बखतमा  शर्याति राजा दयहाँ। 
छोरी पलि अनेक  लिई  डुल्थे त्यही वन्महाँ ॥३६ 
तिन्की पुत्रि पनी त्यही वनमहाँ ४ डुल्दै र हेर्दै थिइन्।  
आँखा मात्र टुलू च्यवनको ४ देखी नगीचै गइन् ॥ 
छेस्को एक लिई दुवै नयनमा  घोचेर फोरी दिइन् । 
लाग्यो बग्न रगत् डराइ मनमा  तत्काल भगदी भइन् ॥३७ 
गर्दा कोध ठलो मुनी च्यवनले  ती भूपका सैनिक । 
साराको मलमूत्र बन्द हुनगो ५ राजा र रानी तक॥ 
सोधे भूपतिले सबेसित, भयो  उपात के हेतुल्ने?। 
छोरीको अपराध जानि मनमा ४ दुःखी भए शोकले ॥३८॥ 
माफी माग्न मनी गए मुनिकहाँ ४ छोरी सुकन्या लिई । 
मागेथे नपकी सुता च्यवनले ४ सौन्दयंमा लोभिई॥ 
छोरी सुम्पिदिए सह नपले ४ मानी मुनीको डर। 
लागिन् गर्ने ति चाकरी र कुटिमा  राखै लगी सादर ॥३९॥ 
गर्दथिन् सुमुखी प्रसन्म मनले  तिन्को सदा चाकरी । 
आएथे सुरेय कोही दिनमा  मेदने इरादा गरी॥ 





सङ 


बनपर्वे २१३ 
राखी आसनमा स्वयं अतिथिको  सेवा गरिन् साद्र। 
त्यो देखी खुशि मै मने अब तिमी  मागेर लेङ वर ॥४०॥ । 
स्वामीका दुइ नेत्र, यौवन पनी  मागिन् तिनीले जब। 
तिन्ले हुन्छ भनी सरोवरमहाँ ४ डाकी लखेथे तब॥ 
निस्केथे जलमा नुहाइ जब ती ४ तीनै जना बाहिर। 
देखिन् एक समान रूप सबको ४ अत्यन्त नै सुन्दर ॥४१॥ 
हुन् मेरा पति यी भनेर तचिल्ली  चिन्तित् सुकन्या भइन् । 
हाँस्ते श्रीमुरबेयते भनिदिए ४ तिम्रा पती लो यि हुन् ॥ 
पाए योवनका सँगै नयन ती ४ बूढा मुनीले जब। 
मोगी भोग अनेक क्यै दिन बसे  आनन्द मानी तब ॥४२॥ 
शयोती न्पले गरे मख ठलो  यौटा कुनै कालमा। 
निम्ता पाइ गए मुनी च्यवनजी ५ सानन्द त्यो यब्ञमा॥ 
देखी छक्क परे त्यहाँ नरपती  छोरी र ज्वाईं कन। 
छोरीले इतिहास त्यो भनिदिँदा ४ तिन्को खुशीमो मन ॥४३॥ 
पेह्व ती मुरवैयलाइ मखमा  मिल्दैनथ्यो भाग जो। 
सोही मञ्गमहाँ मुनी च्यवनले  तिन्को दिए भाग त्यो॥ 
यस्तो हुन्न भनेर इन्द्र रिसले  त्यो ढ्ेक्न आए त्यहाँ। 
लागे हान्न रिसाइ वज्र मुनिको  ताकेर छातीमहाँ ॥२४॥ 
शेखी देखी सुरेन्द्रको च्यवनले  हाँसेर हेलौँ गरी। 
बाइ वज्र समेत स्तम्भन गरी  रोकी दिए त्यो घरी॥ 
त्यो देखीकन इन्ठ्रहज्जित भई २ फर्केर जाँदा मझए। 
 शतीले मुनिको ति अिवनि कुमार ४ ले भाग आफ्नू लिए॥५ मुनिको ति अश्विनि कुमार छे भाग आफ्नू लिए॥२५ 
















।। 
























उश्ञीनरको उपाख्यान 


त्याहाँबाट पनी हिँडे तिनिहरू  सानन्द तीर्थाटन । 
गर्थे यज्ञ जहाँ ययाति नपछ  त्यो स्थानको दर्शन ॥ 
गदै फेरि गए जहाँ भरतले  यज्ञादे धेरै गरे। 
ठूला यज्ञ गरी जहाँ मरुतजी  संसार पारी तरे ॥४६॥  
पौँचेथे जब ती जला उपजला  भन्ने ठुलो तीर्थमा। 
ठूलो यज्ञ गरे उशीनरजिले  हे भूप ! यै स्थानमा 

आए इन्द्र लिएर अग्नि सँगमा  गछ पीक्षा भनी। 
अग्नी एक बने कपोत र स्वयं  ती बाज पक्षी बनी ॥४७॥ 
पक्षीको डरले कपोत नपको ४ आई बस्यो काख्मा।। 
बोल्यो . बाज पुगेर मानिससरी  तत्काल त्यै स्थानमा ॥ 
राजन् ! छाड्नुहवस् म खान्छुखुशिले पक्री परेवा कन। 
रोक्नु भोजनको पदार्थ अरुको ४ राम्रो कुरा मान्दिनँ ॥४८॥ 
बाँते भृपपरेपछी शरणमा  मैले क्सै त्याग्दिनँ । 
दोषारोपण गर्दछौ तिमि ग्र्था ४ के हेतुले लो भन?! 
बोले बाज स्वरूप इन्द्रअहिले ४ अत्यन्त मोकी मछ्। 
मेले भोजन गन पाइन भने ४ पबका यही मदेछ ॥४९॥ 
सुत्केरी घरमा छ पलि सँगमा  छन् बालबच्चा पनि । 
मेरो मृत्यु भएपछी नरपते !  मछन् ति दुःखी बनी ॥ 
बोक्नु एक कपीत खातिर ब्र्था  हत्या अनेकौं किन । 
धर्माधम गरी विचार मनमा  देख परेवा कन ॥५०॥ 
खोस्तैनन् असको कुने समयमा  नीतिज्ञले। भौजन। 
मेरो भक्ष्य दिएर धर्म पथको  गनू हवस् पालन ॥ 














। २१५ 
बोले भृपतिगदछो तिमि कुरा हे पक्षि ! ज्ञानी सरी । 
माग्देछ्ो तर यो क्पौल अहिले  पाङ भनी के गरी ! ॥५१ 
दिन्छ्ग मामु उँदेलको र मगको क खाउ तिमी वेसरी। 
मेले त्याग्नु हुँदैन छो शरणमा  आए पछी यो घरी ॥ 
डाले वाजमलाई मासु अस्को  चाहिन्न है भूपति ! 
मेगो भोजन ने रचेर विधिले  राखे परेवा जति ॥५२॥ 
पश्वीको मुनि बात यो नरपती  भन्छन् बुझाई कन। 
मगो आइ परेपछी शरणमा  यस्लाइ ता त्याग्दिनँ ॥ 
बोल्यो चाजउसी भए दिनुहवस् ४ काटी परेवा जति। 
आफ्ने मामु मलाई हे नरपते !  खान्छ खुशी मै अति॥५३, 
 बात मुनी ठुला उपरमा  राखी परेबा कन्। 
काटी मामु सहपे देह भरिको  थाले स्वयँ तोलन ॥ 
खर्क मामु जती सबै तर पनी  भारी परेवा रद्यो। 
मग पुग्छ कसो गरी प्रण भनी  सन्ताप ठूलो भयो ॥५४ 
पक्का यो प्रण पूर्ण गर्दछ भनी  पैह्कै गरी निश्चय । 
आफै मृप चढे तुला उपरमा  केही नमानी मय ॥ 
देवी अदभुत कर्म ती नपतिको ५ श्री इन्द्र खूशी भई । 
भन्छन् अग्नि र इन्द्र ठँ खुशि भयौ तिम्रो परीक्षा लिई ॥५५॥ 
आश्ीवाँद दिएर स्वग पुरिमा  श्री इन्द्र फर्की गए। 
यो आश्रम ती उशीनरजिको  ठूला थिए॥ 
ज्ञानी लोमग्रले भनेपछि गरे  त्यो तीर्षको दशैन। 
भाग्द्राज र रम्यको पनि कथा  सारा गरे वणन ॥५६॥ 
त्यस्को क्य पर ज्वेतकेतु मुनिको देखे सफा आश्रम। 
बोले होमशजीनुहाउ सबले  यो तीथ हो उत्तम॥ 























॥. 
२आजासगतिमततिमनसममिमतमिसगसममभसापमम् 


२१६ महाभारत । 
अष्रावक्र मुनी यहीँ तप गरी  पेह्रै बसेका थिए। 
तिन्ले गे दरबारमा जनकको  शाख्रा्थ गर्दो भए ॥५७॥ 
बन्दीलाई त्यहाँ पराजित गरी  ल्याए पिताजी कन । 
आ्चाले पितुको नुहाइ यहिँ ने  सोझो भएथ्यो तन॥ 
याहाँ स्नान र दानघम गरि ती  अत्यन्त खुशी भए। 
गर्दै तीर्थ अरू हिमालय तिरै  जाने इरादा लिए ॥५८॥ 
पौँचेथे जब. गन्धमादन महाँ  नाध्दै अरू पर्वत। 
लागे लोमशजी बताउन कथा ४ सानन्द राजा सित॥ 
देखिन्छन् लटरम्म फूलफलले  बृक्षादि झन सुन्दर । 
उस्तै छन् मुनिका सुआश्रम कुटी राम्रा यि चारैतिर ॥५९॥  
सामुन्ने छ सबै प्रणाम गर लो हो श्रेष्ठ गंगोत्तरी । 
गंगाको महिमा ठुलो छ म पनी  सक्तीनँ वर्णन् गरी ॥ 
शोभाले  रपूर्ण छन् बन गिरी  सारा दिशा यो घरी । 
देख्दैछो हिउँको अगाडि छ ठुलो  जो खेत थुप्रो सरी ॥६० 
धेरै मनुष्य, पशु, जन्तुहरू बढेर । 
पृथ्वी गइन् जब रसातलमा झरेर ॥ 
 देखेर संकट बराह स्वरूप धारी । 
फर्के मुकुन्द नरकासुर वीर मारी ॥६१॥ 
पुथ्वीको हरिले गरै अघि यहाँ ४ उद्धार जुन् रूपले । 
सम्झी सोहि स्वरूप ध्यान गर लो यो स्थानमा भक्तिले ॥ 
आन्ञाले मुनिको गरे सकलले  वाराहको दशैन । 
त्याहाँबाट पनी हिंडे तिनिहरू  नाघ्दै अनेकौ वन ॥६२ 
पुग्नेछौं अब गन्धमादन छिटै  भन्ने इरादा गरी। 
नाघ्दै पर्वत कन्दरा गिरि गुहा  जाँदा भए बेसरी ॥ 













 
२८ बनपतरे २१७ 


आण्थ्यो पथम ठुलो स्वर गरी ३४ मा असीना हुरी। 


लागे टुल्न अनेक वृक्ष गिरि नै  थर्काउँदै त्यो घरी ॥६३॥ 

















८८३  पाण्डवहरूको वदरीकाश्रम यात्रा ॥ 
बोकी हामिहरु सबै कन छिटो बढ्ठी पुग्याङ ७ अव 
बोल्यो राक्षस त्यो कुरा मुनिसकी  स्वीकार गर्दै तब ॥६६ 












. १८ महाभारत 


सक्थे बोक्न हजरका सँग सबै ४ लाई म एक्तै पनी । 
साथी छन् अहिले अनेक सँगमा  जान्छन् खुशीले तिती ॥ 
यस्तो बात सुनी चढे सकल ती  प्रत्येकका काँधमा ॥ 
पक्षी झै सब वीर राक्षस उडे  तत्काल आकाशमा ॥६७ 
त्याहाँबाट ति गन्धमादन पुगी ४ बस्ता भए क्यै दिन।। 
पौँचाए अघि झैं उडेर सबले क श्री बढ्रि  नारायण ॥ 
त्याहाँबाट फिरेर राक्षस गए  आनन्द मानी सब। 
सम्झी श्री हरिलाइ शुद्ध मनलढे  बस्ता भए पाण्डव ॥६८॥ 
गंगाको महिमा प्रशस्त मुनिले ४ गर्दा त्यहाँ वर्णन। 
सुन्थे नित्य बसेर, बद्रि गिरिको  गर्थे गई दर्शन॥  
पारे एक तयार आश्रम तथा  अद्यन्त राम्रा कुटी । 
गर्थे कर्म विशुद्ध धमंपथमा  केही नपारी त्रुटि ॥६९॥ 
दिव्पकमल छिन जाँदा हनुमान र भीमसेनाक्रो भेट 
धेरै बिते दिन ति अजुन फर्किएनन् । 
गर्थे बसीकन यही, सब नित्य गन्थन् ॥ 
यौटा भयो पछि कुनै दिनमा उदेक । 
आयो स्वयं कमलपुष्प उडेर एक ॥७०॥ 
कृष्णा उठीकन टिपिन् फुल त्यो टपक्क । 
देखी अलोकिक सुपुष्प परिन् ति छक्क ॥ 
पौँचेर भीम विरका नगिचै तिनीले।, 
देखाउँदै कमलपुष्प मनिन् खुशीले ॥।७१॥ 
स्वामी ! प्रेम हज्रको हृदयमा  मेरो भए सुन्नुहोस् । 
यस्तै पुष्प अरू पनी गइ स्वयं  खोजेर ल्याई दिनोस् ॥ 

























मि बनप खि २१९ 
येती वात भनी सहप॑ दणुरी  ती द्रोपदीजी गइन् । 
गदै आदर पर्मराजकन त्यो ३४ आनन्द मान्दै दिइन् ॥७२ 
प्यारीको हितका निमित्त मनमा  पेह्रे गरी निश्चय । 
। शृञ्ज लिएर मीम सहसा  निक्कै भई निर्भंय॥ 
आया पुप्प अघी जतातिर उतै श्री भीम जाँदा भए। 
वाटाका वनजन्तु वृक्ष र लता  थिच्दै र मिच्दै गए॥७२॥ 
मत्ता हात्ति सरी हिँडे जब तिनी  थर्काउँदै जङ्गल। 
भागे जन्तु सबै परेर डरमा  गर्दै ठुलो खल्बल ॥ 
नाघी त्यौ वनलाइ फेरि कदली  का वृक्षको जङ्घल। 
देम्े एक ठुलो तलाउ त्यसमा  पानी थियो निमंल ॥७४ 
केही बेर नुहाइ स्वच्छ जलमा कै निस्के तिनी बाहिर । 
फेरी खोज्न भनेर पुष्प ति हिँडे क सानन्द॒ एकातिर ॥ 
देखेथे पथ ढेकि बानर ठलो हे तेर्सी रहेको जब। 
ठ्रोकी ताल गरेर गर्जन निकै  हेलौं गरेथे तब ॥९५॥ 
लागे श्री हनुमान भन्न नगिचै  गर्जी रहेको सुनी॥ 
को हौ वीर ! बताउ घोर वनमा ४ के काम आयौ ! अनि । 
 इच्छा के मनमा छ पर्वत ठुलो  नाघेर जान्छौ ८ ति क्हाँ ! 
 मीग छन् फलफूल खाउ खुशिले क पाइन्छ धेरै यहाँ ॥७६॥ 
। याहाँबाट अगाडि जान् सहसा ङ सक्तेन क्वै मानिस । 
मान्ठ्री अति मने त फर्क घरमा  त्यागेर दुस्साहस ॥ 
। जे भीम कुरा सुनेर कपिको ४ अत्यन्त हेलौँ गरी ॥ 
को ही वीर, तिमी यहाँ किन सुत्यौ ढेकेर बाटो मरी ! ॥७७॥ 
योद्धा क्षत्रिय, भीमसेन बलमा क विछ्यात वायू  सुत । 
। कुन्ती हुन् जननी र पाण्डवमहाँ ४ हँ भाइ दोस्रो मत॥ 






























२२० महाभारत 
वोले श्री हनुमान हुन्न तिमिले ४ जानू अगाडी अब। 
फक मात्र हुनेछ आफ्नु घरमा  कल्याण है पाण्डव ॥७८॥ 
बोले भीम नबोल व्यर्थ म कुने  तिम्रा कुरा मान्दिनँ । 
मेरो प्राण गए पनी म मनको  इच्छा कसै त्याग्दिनँ ॥ 
बाटो देउ मलाइ, आफ्नु तिमिले ४ कल्याणका खातिर। 
बोले श्री हनुमान भीम विरको  शैखी सुनी सादर ॥७९॥ 
रोगी, बृद्ध, असक्त छ जदसरी  उठ्नै नसक्ने यहाँ। 
नाघी जाउ मलाइ वीर मनमा  इच्छा छ जाने जहाँ ! 
बोले भीम समस्त जीवहरूमा  छन् व्याप्त नारायण । 
जानीजानि अधर्म गनने मनले  आँट पनी सक्तिनँ ॥८०॥ 
दाजू श्री हनुमानले जसरि त्यो  नाघे ठुलो सागर! 
त्यस्तै नाघ्न सुमेर् पर्वत पनी ४ शक्ती छ मेरौं तर॥ 
मेले धर्म विरुद्ध काम कहिले  गर्दीनै हे बानर! 
फेरी श्री हनुमानले सुतिसुती  भन्दा भए सादर ॥८१॥ 
शक्ती ठैन म बृद्ध छ वरु स्वयं  सारेर यौ पुच्छर। 
जाञ वीर ! तिमी छ जे मनमहाँ ५ त्यै कामका खातिर ॥ 
यस्तो श्री हनुमानको मुनि कुरा  शरेखी गरी मीमले। . 
जाउ श्री यमराजको नगरमा  भन्दै दुलो शक्तिले॥८२ 
पक्री पुच्छरमा निके बल गरे  फ्याँक्ने इरादा गरी। 
कसी डंग चलेन पुच्छर अनी  लज्जित भई बेसरी ॥ 
सोधेथै नगिचे गएर कपिका  पक्री दुबै पाउमा! 
को हो हेवलवान् ! ॥ बस्यौ आएर यो स्थानमा ॥८३ 
गदछ म प्रणाम देव अथवा  गन्धर्व, बिद्याधर! 
को हो वानर ! पर्दछ चरणमा ४ माफी मलाई गर॥ 



































 नपत्र 


बोले श्री हनुमान भीम विरले करै बिन्ती गरेको मुनी । 
मैं इँ त्यो हनुमान वर्णन गच्यौ  जस्को तिमीले पनी ॥८४॥ 
तिम्रो दाजु तथा म वायुसुत हुँ  माता उनै अञ्जनी । 
सीताको परदानले अमर छु मर्दीनँ केह पनी॥ 
तिन्ले राम चरित्रको गरिदिए  संक्षेपले वर्णन । 
सुन्दा मीम भए प्रसन्न मनमा  श्रीरामको सद्णुण ॥८५॥ 
बोल्रे भीमहजूरको अघि ठुलो  नाघी लिंदा सागर ॥ 
जस्तो रूप थियो भयंकर उही कै छु हेनंमा तपर। 
बोले श्री हनुमान भाइ  अघिको ५ त्यो काल भिन्नै थियो । 
ऐह्कको युगधमंले गरि सबै  अर्के तुल्याई दियो ॥८६॥ 
 तिमि हेन रूप अधिकोक यी चमंका चध्नुले। 
जाउ पुष्प लिई फिरेर घरमा हे भाइ ! आनन्दले ॥ 
बोले भीमहजरको स्वरुपको  प्रत्यक्ष नै दर्शन 
जैल्हेसम्म हुँदैन जान घरमा  मान्दैन मेरो मन ॥८७॥ 
भाईको वुम्षि प्रेम माइ बहुते ४ जिद्दी गरेको सुनी। 
लागे श्री हनुमान बढ्न सहसा  बिस्तारले तैपनी ॥ 
धेरै वृक्ष दुले, वरिपरि सबै  पृथ्वी पनी भासियो । 
तित्को रूप बढी सुमेरु गिरि गै ४ अग्लो ठलो देखियो ॥८८॥ 
बोले भीम तुरुन्तहे कपिपती !  लाग्यो मलाई इर। 
मैले हेन सकीनँ रूप अघि झैं ४ सानू तुस्न्ते गर॥ 
माईको सुनि यो कुरा हुन गए  पैहै सरीका तिनी। 
त्यौ देखीकन मीमझन् खुशि भए  हुन् दाज मेरा भनी ॥८२॥ 
भाईभाइ मिले श्परस्पर महाँ ४ आनन्द मानी कन। 
। बोले मीम हजूरको खुशि भएँ ४ पाएए यो दर्शन॥ 



















 । २२ महामारत १५ 
सुन्छ दाजु ! म चार वर्ण युगको  धर्मादिको लक्षण ।  
त्यो सुन्दा .. गरिदिए  संक्षेपमा वर्णन ॥९०॥ 
आफ्नू शक्ति अलीकती थपिदिए  कल्याणका खातिर । 
बोले भाइ! तिमी प्रसन्न मनले मागेर लेङ् वर॥ 
गर्नछु म सहायता समरमा  माका परेका घरी। 
ऐल्है जाउ लिएर पुष्प घरमा  फर्केर राम्रो गरी ॥९५१॥ 
बोल्ले भीम खुशी भएँ हजुर झैं  पाएर  संरक्षक । 
शिक्षा मात्र भए पुग्यो मकन ता  हे शत्रु संहारक ! ॥ 
यो सुन्दा हनुमान झन् मनमनै  अत्यन्त खुशी भए। 
शिक्षा पाप र धर्मको थरिथरी ४ तिनलाई फेरी दिए ॥९२॥ 
अन्तर्धान सएपछी कपिपती  श्री भीम बढ्दै गए। 
नाघी जङ्गल त्यो कुबेर सरमा  सानन्द॒ पुग्दा भए॥ 
उस्तै पुष्प अनेक देखि खुशिले ४ टिप्ने इरादा लिए। 
आए यक्ष प्रशस्त शख्र संगमा ४ तिनले लिएका थिए ॥९२॥ 
केही बेर पस्यो लडाईँ रिसले  आगो भई मीमले। 
मारे रक्षक यक्ष, वृक्ष बलियो ४ यौटा लिई वैगले॥ 
भागे यक्ष अनी सरोवर महाँ  श्री मीम पस्ता भए ।  
पानी स्वच्छ पिई, नुहाइ सरमा  क्ये बेर शान्ति लिए ॥९४॥ 
लड्दा मीम त्यहाँ, भएछ कुटिमा  उत्पात घेरै ठलो। 
पानी आइ, हुरी चलेर असिना  पर्दै उडेथ्यो घुलो॥ 
लागे भन्न त्यहाँ युधिष्ठि ठुलो ४ उपात देखी कन। 
आँटयो केहुन यो अनर्थ कुटिमा  आत्तिन्छ मेरी मन ॥९५॥ 
द्रैनन् भीम यहाँ कतातिर गए के गर्नका खातिर । 
हे भाईहरू हो! मिलीकन सबै  तत्काल खोजी गर ॥ 






































। नप २२३ 


यस्तो वात मुनिन् युधिष्टिरजिको  श्री द्रोपदीलेै जब। 
जाने कारण मीमको भनिदिइन् ४ तिनले डराई सब ॥९६॥ 
तिनको वात मुनी युधिष्ठिर भए  झन् बेसरी चिन्तित । 
म्वामीको वुञ्ि वेदना हुन गइन्  श्री द्रोपदी लज्जित ॥ 
ट्रेका जति वीर राक्षसहरू ४ तत्काल डाकी लिए 
दाज भाइ र ट्रौपदी, क्रुणिमुनी  सम्पृण चढ्दा भए ॥९, 
भाई मीमकहाँ घटोत्कच तिमी ४ चाँडो पुस्याक अब। 
आज्ञा भो जव श्री युधिष्टिरजिको ४ उड्दा भए ती स्व॥ 
म्वोज्दे गश्चमले लै सहजमै ४ श्री मीमको पासमा । 
देख्ने भीम खडा थिए कमलको  ओुप्पा लिइ हातमा ॥९८॥ 
आज्ञा गर्नुभयो युधिष्टिरजिले  हे भीम ! व्यथैं पनि । 
गठ्ठी देव विरुद्ध काम यसरी  केही नजान्ने बनी ॥ 
ट्वो यो माहमप्रण कार्य तपनी क ठान्दीनँ राम्रो मत। 
आउ जाउँ छिटै फिरेर कुटिमा  हे भाइ ! हामीसित ॥९९ 
दाज्युको मुनि यो कुरा अलिकती  श्री भीम लज्जित् भए । 
भेर पुष्प लिएर राक्षस चढी  साथे कुटोमा गए ॥ 
मुम्प दिव्य सरोज ठ्रोपदिजिको  इच्छा पुस्या भनी । 
पटेये हनुमानलाइ जसरी  सारा भने त्यो पनी ॥५०२ 
ञ्टातुर डच, आष्टिपेण दर्शन, भीमयक्ष युद्ध कुवेर युधिष्ठिर संवाद. 
पाई अलाकिक प्रशस्त सरोज त्याहाँ । 
श्री ठ्रोपदी खुशि भइन् घरि माथमाहाँ ॥ 


। ७ 
। श्री  मुन्दामहत सब निताद अघी मएको ॥१  हनुमान बली ढुवेको । । 
ं मुन्दी भइन् सब विवाद अघी मएको ॥१॥ 




















. कै महाभारत 
बस्थे पाण्डव वीरका सँगमहाँ  ज्ञानी, मुनी, त्राह्मण । 
श्री नारायण विष्णुको र नरको  गर्थे सदा दशन॥ 
ज्ञानी व्राह्यणको मुनी र क्रपिको  सत्पात्रकी चाकरी । 
गर्थे दे् समान . ठानि मनको  इच्छा बुझी राम्ररी ॥२॥ 
मोका मिल्छ अनी म मार्दछु भनी सम्पूण यी पाण्डव । 
ज्ञानी विप्र बनी जटासुर ठलो  बस्थ्यो त्यहीँ दानव ॥ 
त्यस्को मैद नपाइ विप्र सरि नै गर्थे सदा आदर । 
त्यो चाही मनमा दगा धरि सदा क्वै बस्थ्यो भई तत्पर ॥३॥ 
योद्धा मीम शिकार खेछ्न वनमा ५ एक्तै गएका थिए। 
तीनै भाइ र द्रौपदी कुटिमहाँ ४ क्यै कामले रोकिए ॥ 
लागे स्नान र ध्यानमा त्रदषिमुनी त्याहीँ भएका जति.. 
देखी आश्रम शून्य दानव गयो  आनन्द मान्दै अति ॥९॥ 
आफ्नू रूप लिई जटासुर पुग्यो ४ पाएर मौका त्यहाँ। 
चारै व्यक्ति र अख्रशस्र सबको  च्यापेर काखी महाँ॥ 
भाग्यो पर्षततर्फ घोर रबले  थर्काउँदै जंगल । 
लागे आत्तिन श्री युधिष्ठिर निकै  देखेर त्यस्को बल ॥५॥ 
थाहा पाइ पुगे तुरुन्त दणुरी  श्री भीम योद्ा यहाँ! 
आयो साहस चार व्यक्तिहरूमा  तिन्लाई देख्दै महाँ ॥ 
बोले भीमपखीप॒खी खल त्यहीँ  भागेर थ्व कृहाँ। 
शङ्काता पहिल्यै थियो छल गरिस् माछु तँलाई यहाँ ॥६॥ 
दानवभीमसेन, म पनी  पर्खी रहेकी थिएँ। 
मारी आज तँलाई मित्रहरूको  साटी म फेने भएँ ॥ 
त्यस्को उक्ति सुनेर भीम विर झन् आगो सरीका भए। 
आफ्नू श्रेष्ठ गदा लिएर करमा  माछ भनी झम्टिए ॥७॥ 






































क परि चिनो त त 
 चारै व्यक्ति र अम्रशख्र जिमिमा फालेर त्यौ दानव।  
तीनमा वाणहरू छिए दगुप्यो क सन्दे मन पाछ् अप. 
। त्यगे लडन दुव परस्पर महाँ  हानेर तीखा घर 
। हान्ये दृश्न उखेलि खूव बलले ४ प्रत्येक अर्कोतिर ॥८४ 
। कुञ्र्ताकुदती गरी लडेपछि सगै  सखाख फ्याँकी सन् । 
जग के वृश्च दले र जन्तु वनका क लागे सबै आतिन॥ 
। भुसिकम्प मयो दिश्ञाहरू पनी क लागी गए 
ठाली वृश्वलता उखेलि दुइले  नाशै निकै त्यो बन ॥ 
थाकेथ्या जव त्यो जटासुर अनी ४ श्री सीमले बेसरी 
पच्छारगीकन भूमिमा दलिदली कमर नराम्री गरी॥ 
७ चिच्यायो खलद्यो ठलो स्वरगरी ४ मर्ने बखतमा अनि! 
मारे घाँटि थिचेर भीम बिरले ४ छो सुक्त हो जा मनी १० 
म्यावामी दिनुमो युधिष्ठिरजिले ४ श्री मीमलाई त्यहाँ। 
पाँचे व्यक्ति फिरे प्रसन्न मनले  आफ्नू सुआश्रम् महाँ ॥ । 
पह झं सव वीर पाण्डव त्यहाँ ४ फेरि बसें, क्वै दिन! 
आज्ञा गर्नुमयो युधिष्टिजिले  मोका विचारीकन ॥११॥ 
मन्धे अजेनले छ पर्वत ठुलो ४ कैलाश भन्ने जहाँ। 
शिक्षा प्राप्त गरी सकेपछि स्वयं ४ मेदनेछु आई त्यहाँ ॥ 
। जानु पर्छ त्यहीं मनेर गुरुको  आज्ञा लिई सादर । 
खा भाई र द्रौपदी मिलि गरे  प्रस्थानको तरखर ॥१२॥ 
जान्छन पाण्डव रे, मनेर फिजियो ४ संवाद चारै तिर। 
८ जान भनी मुनि द्विज पनी  सारा भए तपर। 
त्याग्दा आश्रम त्यो सुरम्य मनमा  दुःखी भए तापनि। 
चारै भाइ र द्रोपदी अघि हिंडे  लागे पछाड। मुनि ॥१२॥ 













































. 


२२६ द्वहामारत 
पौँचे श्री पप नाम नपती  गर्थे तपस्या जहाँ। 
देखी भूपतिले सुआदर गरे  आनन्द मानी त्यहाँ ॥ 
ज्ञानी, विप्र, मुनी त्रद्पीहरू सँगै ५ जौ जौ गएका थिए। 
सोधी मृपतिलाइ सोही कुटिमा  तिनलाई राखी दिए ॥१४॥ 
केही काल त्यही बसे नृपतिको ४ सत्सङ्कका खातिर । 
चारै भाइ गुरु र ट्रोपदि हिडे ४ मागी बिदा सादर ॥ 
पुग्दाक्र्ये पर आश्पिण नपको ४ देखे सफा आश्रम। 
बल्दा अम्निसमानका तिनी थिए  नाशेर सारा तम ॥१५॥ 
आज्ञाले क्रपिको सहषं कुटिमा  बस्ता थए क्यै दिन। 
चर्चा धमे र नीतिको बसि सदा  गर्थे खुशी भैकन ॥ 
रोकेथे मुनिले त उत्तर दिशा  देखाउँदै उः त्यता। 
जानू हुन्न त्यहाँ मनुष्यहरूले  हुन्छन् सदा देवता ॥१६॥ 
जानीजानी पनी कुनै दिन त्यतै ४ श्री भीम इल्दै गई । 
लागे हेने उमेर श्रेष्ठ गिरिको  सौन्दर्यमा लोभिई ॥ 
ठोकी ताल फुके सुशंख बलले ४ घन्काउँदै जङ्गल। 
सारा यक्ष र जन्तुमा हुन गयो  त्यो शन्दरले थल्बल ॥१७ 
शक्ती,शल र खडग तोमर गदा ४ बोकी उवै हातमा। . 
आए यक्ष अनेक क्रोधित भई  श्री भीमका पासमा ॥ 
तिन्को आपुसमा विवाद हुनगो ४ क्यै बेर त्यै स्थानमा । 
लागे लडन रिसाई भीम सहसा  यक्षादिका साथमा ॥१८॥ 
सारा यक्ष मिलेर बाणहरूको  वर्षा गरे तापनी। 
काटे भीम रिसाई यक्षहरूको ४ शस्राख्र तुच्छै गनी ॥ 
लागे हान्न गदा घुमाइ बलले  ती यक्षलाई जब । 
मारीए कृति वीर द्य स्थलमहाँ  भागे बचेका सब ॥१०॥ 





र र र र र? जरा कराकरारालाम्। २९७ 
सेनाध्यक्ष कुवेरका ति मतिमान्  भन्ने प्रतापी थिए। 
काम्दै थयर यक्षले तिनिकहाँ ४ सम्चार भन्दा भए॥ 








भाममेन द्वारा यध्षह्ररुको संहार र कुब्ेरमित वार्तालाप 
आए श्री मणिमान यक्षहरुले  बिन्ती गरेको सुनी । 
को हो मानिस त्यो म हेर्दछु अनी त्यस्लाइ माछु पनी ॥२० 
। पटक नै दस वाणका सँगसँगै ४ हाने गदा गेगले। 
। तिन्का वाण गदा समेत बिचमै  काटी दिए मीमले॥ 
शक्ती श्री मणिमानले अतिठलो  ताकेर चाडी दिए। 
त्यो ज्ञक्नी गइ मीमका शरिरमा ४ लाग्दा निकै आत्तिए॥२१ 
कही पेय गरेर मीम विरलै  हाने गदाल्रे जब 
। तत्काले मणिमानजी मरिगए  भागे बचेका सव॥ 
 यो मंवाद कुबेरका हजुरमा  बिन्ती चढाए गई । 


 आए झट्ट कुवेर पुष्पक चढी  शख्राख सेना लिई ॥२२॥ 








 २२८ महाभारत 


मर्दा त्यो मणिमान शब्द अघि ने ४ ठूलो भएको थियो। 
त्यस्तै धमकुमारलाई सहसा  निक्कै अत्याई दियो ॥ 
खोज्दै भाइ हुवै लिएर सँगमा ४ आए द्यही स्थानमा । 
लागे भन्न बुझाइ मीमकन ती  पक्री दुदै हातमा ॥२३॥ 
गछौं देवविरुद्ध काम यसरी  हे भाइ ! व्यथैं क्नि?  
निर्दोषीहरुलाई मारि अहिले  मेरो हुखायौ मन ॥ 
त्यो वेला पुगि साम्रु यक्षपतिले  आनन्द मानी क्न। 
ढागे भन्न, सुनेर घमनयुतको  सन्तापको कारण ॥२५४॥ 
हे राजन् ! जति काम भीम विरले आएर याहाँ गरे। 
पाएँ श्राप अगस्त्यबाट अघि जो  मैले, सबै त्यो हरे॑॥ 
तस्मात क्यै रिस छैन भीम विरकोक यो कामले तैपनी । 
यस्तो काम नगर्नु फेरि कहिले  आफैं मपाईं बनी ॥२५॥ 
माफी पाउँ भनी युधिष्टिरजिले  तिन्को गरे आदर। 
त्यहाँबाट फिरी कुबेर खुशिल्ले  जानू भएथ्यो घर॥ 
हँदै जङ्गलको अलौकिक छटा  क्यै काल त्याहाँ बसी । 
लागे फर्कन पाँच पाण्डवहरू  मानेर साद्दै खुशी ॥२६॥ . 


अझ्ु नका सगबाट आगमत र द्व तवन प्रस्थान  
फर्के पाण्डव आष्ट्रिपेण क्रपिको ४ फेरी कुटीया महाँ। 
आएनन् क्नि वीर अजुन भनी  गर्थे कुरा ती दहाँ॥ 
आए इन्द्र र पार्थ दिव्य रथमा  सानन्द त स्थानमा । 
देखीयो रथ श्रेष्ठ एक सहसा  तत्काल आकाशमा ॥२७॥ 
दाजूभाइ मिले परस्पर त्यहाँ ४ आनन्द मानी कन। 
लागे भन्न बुझाइ धमसुतको ४ राम्रो बुझाई मन॥ 









।। २२९ 
राजन् ! पार्थ ममान वीर अब ता ४ क्वे छैन संसारमा । 
आफ्न् सत्य कबोल पूर्ण गरिल्यो ५ आनन्दका साथमा ॥२८ 
मारी कोरवलाइ भोग्नु खुशिले  साम्राज्य निष्कण्टक । 
ठूलो कीर्ति हुनेछ लोक भरिमा  तिम्रो प्रजापालक ॥ 
धेर अति र सान्चना दिइसकी ४ श्री इन्द्र फर्की गए। 
दाजूका संग स्वगका सब कुरा  श्रीपार्थ मन्दामए ॥२९॥ 
त्यस्ता अद्भुत कम स्वगपुरिमा  तिन्ले गरेको सुनी। 
दाजूमाइ र ट्रोपदी गुरुजिले ५ आश्चयं माने अनी । 
सोत्ने अजुनलाइ धमंसुतले ५ सुन्छु म विस्तारले । 
जेजे काम गस्यो सुनाउ सब त्यो ४ हे भाइ ! आनन्दले ॥३० 
। मारे राक्षस धेर सिन्धुतटका ४ एक्लै गए तापनी। 
पाए पाशुपताख्र श्रेष्ठ जसरी  श्री शम्म्मु देखी अनी ॥ 
पोलोमादि अनेक राक्षस जिते  पातालमा गेकन । 
शिक्षा प्राप्त गरे जसो गरि सबै  तिन्ले गरे वर्णन ॥३१॥ 
मीधे खुशि भई युधिण्ठिरजिले  हाँसेर है अर्जन !। 
॥ संग पाँच वर्ष रहि जो  सौड्यादि मोगीक्न । 
विद्या सिक्न नवीन स्वर्गपुरिमा  पायौ तिमीले जति। 
त्यस्को हेछु सबे प्रदर्शन गरी  देखाउ है सद्मति ॥३२॥ 
दाजूको सुनि यो कुरा उहि घरी  शख्राख्र मन्त्रीकन ॥ 
लागे छाड्न र भूमि कम्पित भई  थाल्यो दिशा थर्कन ॥ 
 धेरै वृश्ष ढले, गिस्यो शिखर नै ४ ठूला गिरीको जब। 
  नारदले पुगी त्रिमुवने  नाशिन्छ भन्दै तब ॥३३॥ 
हेयू शुख्र प्रयोग धमंमुतले  संग्राम भूमि महाँ। 
एह छाड्न हुदन पाथ तिमिले  शस्राख्र व्यथं यहाँ ॥ 














॥  महामारित हि कमका 
तीनै लोक बिनाश पार्छ महजे ५ हे वीर ! दिब्यास्त्रले । ं 
येती अर्ति दिएर नारद गए  फर्केर आनन्दले ॥३४॥ 
अजिग्र रूप राजा नहुषका कथालला 

येती कथा सुनिसकीकन भुपतिले । 

सोचे मुनीशखरजिलाइ प्रसन्ताले ॥ 
त्यहीँ पछी कसरि पाण्डवले मिलेर । 

काटे कहाँ दिनहरू खपि कष्ट धेर ॥३५॥ 
सत्क्म के कति गरे वनमा डुलेर । 

आज्ञा हवस् सब म सुन्छु खुशी भएर ॥ 
बिन्ती सुनेर नपको मनमा. रमाई । 

लागे मुनीशवर बताउन भूपलाई ॥२३६॥ 
केही काल वसे प्रसन्न मनले  त्यै स्थानमा पाण्डव । 
काटीए दस बर्षका दिनहरू  एघार लाग्यी अब ॥ 
त्याहाँबाट बिदा मई सकलको ४ आशीष अर्ति लछिई। 
शञोभायुक्त विशञाखपूप वनमा  पौँचेर खुशी मई २७॥ 
डुल्दै फेरि पुगे ति ट्वेतवनमा  नाघ्दै अनेकौं गिरी। 
पैह्ठ झै ति सरस्वती तट महाँ  बस्ता भए राम्ररी॥ 
नन भीम शिकार खेल्न वनमा क नाना थरी जन्तुको। 
देखेयथे पथमा अजिंगर ठलो ४ राजा सरी सर्पको ॥३८॥ 
। देख्नासाथ ति भीमको शरिरमा  त्यी क्रोघले बेरियो ॥ 
। गर्थे मीम् जतीजतीः बल उती ४ झन् बेसरी मस्कियो ॥ 
। शक्ति क्षीण मएर भीम विरको  लाग्दा भए आत्तिन। 
को हौ सर्प ! बताउ शक्ति यसरी  मेरो हरायो किन ? ॥३९॥ 
















र 


बनपचव 
बोल्यो मानिम झै अजिगर पनी क बात । मीमको । 
भोकको छम त भूपती नहुप हुँ हो भोग यो श्रापको ॥ 
त्यगे म्बम्न म स्वगवाट जिमिमा  देखे अगस्ती मुनी। 
मेगो दुगति देखि श्रेष्ठ मुनिल्ले ४ बोले दयाल् बनी ॥४०॥ 
। टुन्छ मुक्त छिटे नमान मनमा कै चिन्ता कुनै भूपति 
गन्याहाँवाट खमी अजिंगर भई  भोग्दैछु यो दुर्गति। 
मय ग्तिका पग्स्पा कुरा श्री मीम औं भूपति॥ 
गर्थे गन्थन श्री युधिष्रिर उता ४ आनन्द मान्दै अति ॥१॥ 
ल्य्रग आश्रममा अनेक थरिका  उल्काहरू देखिन  
माघे मीम कहाँ छ धममुतले  श्री ठ्रोपदीजी कन ॥ 
पे बेर भयो शिकार वनमा  खेल्छु. भनी जानुसी । 
यम्तो उत्तरले युधिष्टिरजिको  सन्ताप बढ्दै गयौ ॥७४२॥ 
भाई माज्न मनेर भोम्य गरसुजी ४ लाई लिई निस्किए 

बाटोमा पदचिह्ल मीम विरको  पैल्याउँदै ती गए॥ 
देम्रे धमकुमारले पुगि त्यहा  श्री भीमको ढुगेति । 
त्य्रग भन्न ति साथमा नहुषको  वार्ता भएकी जति ॥४२॥ 
मोे धमकमारले नगिच गै  हे सप! को हौ भन? 
जे खान्छौ तिमिलाई दिन्छ अहिल्यैश खोजेर ल्याई कन ॥ 
ठ्राडीयी अब मीमलाइ यसरी  पक्री रहेछौ क्नि? 
बोले मपं स्वरूपका नहुषजी  तकाल हाँसीकन ॥४४॥ 
पड्चको इतिहाम वर्णन गरी  त्यौ श्रापको कारण। 
माग खात भनी सकेपछि मने  हे भूपतीजी ! मुन ॥ 
डन भनि पनत नहि ता २ लान्छ यी नै अगि२५ प्रश्न म देउ उत्तर तिर्मी ४ जाने बुझेको जति।, 
। छाड्नेछु अनि मीमलाइई नहि ता  खान्छ खुशी मै अति॥४५ 











२३१ 














न म्युजिक 























. यो परिधीमहाँ तिमि स्वयं ४ आई दिनाले गरी । 
हुन्छो भोजन भोलिको दिन तिमी ४ मेरा अगाडी परी ॥ 
बाँच्दैनन् कहिले कुने जन पनी ४ हुन्छन् अहारा बरू। 
बाँचेको छु यसै गरेर वनमा  खाएर जन्तूहरू ॥४६॥ 
बोले धमंकुमार है नहुपजी !  दिन्छु सबै उत्तर। 
मेरो सामु सह प्रश्न जति हो शंका नमानी गर ॥ 
जान्नू पदछ विप्रजीवनगहाँ  जुन् तब राम्रो गरी । 
त्यस्को ज्ञान् तिमिमा छडैन म बुझी दिन्छु जवाफ् राम्ररी॥४७ 
लागे बोल्न मठुष्य झै नहुषले  कुन् योग्य हो व्राह्मण 
न्नू पर्दछ तव कुन् द्विज मई  राजन् !। मलाई भन ? 
यस्ता बात सुनी सकी नहुषको ४ क्य बेर सोची कन।  
लागे भन्न सहपष॑ धमसुतले  तिन्को बुझाई मन् ॥४८॥ 
दानी, सत्य, क्षमा, खुशी, तपसी  जस्मा छ यो सद्णुण। 
गर्देनन् अपकार कोहि जनको ४ हुन् श्रेष्ठ ती व्राह्यण ॥ 
जान्नू पर्दछ त्रह्तत्तच यहि नै  हो श्रेष्ठ मन्छु मत। 
तिम्रो के छ विचार शासख्रहरूको  हो वेदको सम्मत ॥४९॥ 
बोले सप स्वरूपका नहुपजी ५ हो यो कुरा सुन्दर ! 
व्र्वज्ञान त चार वर्णहरुका  निम्ति छ राम्रो तर ॥ 
सत्य ज्ञान द्यादि सद्गुणहरू  जी छन् अनेकों थरी । 
पाइन्छन् ति त नीचमा पनि सबै  ठान्यो ठुलो के गरी ॥५० 
संसारी सुखदुख भिन्न र ठुलो  ही त्रह्ल भन्छो तर। 
देखिन्नन् सुखदुःख भिन्न मवमा  तल्ादि क्वै सुन्दर ॥ 
मेरो चित्त बुझेन हे नरपते ! राम्रो चुझाई मभन। 
लागे भन्न बुझाइ धमसुतले  शंका नमानी सुन ॥५१॥ 



























।। ३ 
छुन् राम्रा गुण शृद्रमा र द्विजमा ४ डैनन् भने ती णुण। 
ह्वेनन् शुद्र तिनी र विप्र पनि ती ५ हनन् गुणी व्राह्मण ॥ 
गर्दैछौ तिमि तख्चका विषयमा  जुन् तक ऐल्ले यहाँ । 
त्यस्तो क्यै सुखदुःख दैन बुझिल्यो पक्का तिमी मन्महाँ॥५२ 
मोधे फेरि ति सपेले नरपते !  आचारले ग्राह्मण। 
चिन्तू पछ भने त जान क्सरी  छुट्टयाउने हौ भन? 
बोले धमेकुमार हे नहुषजी ! ५४ यो जात यस्को भनी । 
गाह्वो पदेछ जान्नलाइ मवमा  हो सत्य यो तपनी ॥५३ 
 बालक जन्मदा पृथिविमा  सम्पूर्ण श्रृट्रै सरी। 
गर्दा पोडश कम जात जनको ४ जानिन्छ राम्रो गरी ॥ 
ही यो निणय वेदको र मनुको  जातीयता खातिर । 
यस्मा संशय क्यै नमान मनमा  हो यो कुरा सुन्दर।५४॥ 
देखिन्नन् णण शील पिप्रहरुमा  संस्कार गर्दा पनि। 
ठान्नु प्देछ वर्णसंकर यिनै पक्का रहेछन् भनी ॥ 
गनू पर्छ दयार धम, गुणको रक्षा सदा गृपति! 
यस्को पालनले हुनेछ सहजै  मुक्ति तथा सद्गति॥५५ 
परे ये स्तिका गरे ति क सानन्द॒ प्रश्नोत्तर । 
त्यागी सर्प स्वरूप ती हुन गए पेह्कै सरी सुन्दर॥ 
पाए श्राप अगस्त्यबाट जसरी  त्यस्को गरी वणन। 











टोंग पाउ समाइ श्री नहुषले  उद्घारकतो कन ॥५६॥ 
आयो दिव्य विमान एक नपको  खातिर दै स्थानमा । 
टोगी पाण्टुवलाइ भृूपति गए  आनन्दले स्वगमा ॥ 
जूलाइ गरे प्रणाम पदमा  पक्रोर श्री मीमले। 
आशीर्वाद दिए युधिष्ठिरजिले तिन्लाइ आनन्दले ॥५०॥ 











महाभारत 
























क्राम्यक वनमा श्रीकृष्ण, नारद र माक्रेण्डेय मुनिको आगमन  
केही काल बसेर द्वेत वनमा ४ सानन्द॒ ती पाण्डव । 
आए काम्यक नामको वनमहाँ  हेर्दै र डुल्दै सब॥ 
पाल्नूमो त्यहिँ कृष्णजी सँगमहाँ ५ श्री सत्यमामा लिई। 
राखे आसनमाथि श्रेष्ठ कुशको  तिन्लाइ खशी भई ५८॥ 
सोधी संचविसंच आदि हरिले  सानन्द् आज्ञा भयो। 
माछन् यादवले ति कोर सबै  भन्ने सफा देखियो। 
छोरा द्रौपदिका पनी कुशल छन्  ठ्वारावतीमा सब। 
गर्नैपर्छ लडाइँ जान्छु म पनी  भन्दै थिए यादव ॥५९॥ 
हे राजेन्द्र ! हजूरले अब बृथा  पर्दैन चिन्ता लिन। 
सक्छन् मार्ने महरष शत्रु रणमा  एक्लै गई अर्जुन ॥ 
यो आज्ञा हरिको युधिष्ठिरजिले  सुन्दा भएथे खुशी । 
धेरै यै रितका कुरा तिनीहरू  गर्थे कुटीमा बसी ॥६०॥ 
 मार्कण्डेय मुनी लिएर सँगमा  शिष्यादि आए त्यहाँ। 
आए मेट्न भनेर नारद मुनी  राखी दया मनमहाँ ॥ 
राखे आसनमा युघिष्ठिरजिले  सत्कार राम्रो गरी। 
। माकण्डेयजिलाइ धमंसुतले  सोधे चरणमा परी ॥६१॥ 
पापात्मा पनि हे मुनि ! कुरुहरू ५ देख्छ सबै छन् सुखी। 
धर्माता जनलाइ यो बखतमा ४ देख्छु म साद् दुखी॥ 
घमैले सुख मिल्छ भन्नु जनले  हो व्यर्थको गन्थन । 
देड्दा देवगती बिचित्र सहसा ४ आत्तिन्छ मेरी मन॥६२॥ 
पृथवीमै अथघा मरेपछि पनी ४ राम्रो नराम्री फल। 
 भोग्नै पछेकि माफ हुन्छ अथवा  देखिन्छ त्यौ झल्झल ॥. 


















 २३५. 
यस्को निर्णय मुन्नको मन भई क सोधी रहेछ मुनी! 
लागे भन्न मुनी युधिष्ठिरजिले  बिन्ती गरेको सुनी ॥६२॥ 
हे राजद्  जति कर्म गछ जनले २ राख्रो.. नराम्री यहाँ । 
 पापपुण्य नहि ता  निस्तार हौला कहाँ 
ज्यू दमा अथवा सरेपछि हवस्  पर्नेछ .भोग्तू ज्य। 
कालेले गरि मिल्छ कमफछ त्यौ  प्रत्यक्ष देख्छौ सव ॥६५॥ 
राम्रो काम ति कोखादि विरले ४ पेहरै गरेका थिए। 
सोही कर्म फलेर यो जुनिमहाँ  साग्राज्य भोगी ।लेए ॥ 
यस्तै ने तिमिहेरुको पनि कुनै  हुप्कमको यौ फल। 
जानी देवगती सही दुखहरू  भोग्छा डुली जङ्गल ॥६९ 
प्यामोल्ले जल पाउँदा जति खुशी  देखिन्छ है भृपति 
त्यस्तै हो मुख भोग दुःख पछिको  दैवी बिचित्रा गति ॥ 
ठान्दछन् मुखदुःख धीर जनले  हुन् एकनास भनीँ। 
पदा चञ्चललाइ कष्ट्र मनमा ४ सन्ताप मान्छन् तिनी६६ 
मन्तोपी नवनेर धेर सुखको  जो गर्छ खोजी अरू । 
राजा होम तपनी हुँदैन मुख क्यै  झन् दुःख मोग्ला बरू ॥ 
ज्ञानीले मुखदुःखको घर भनी  मान्छन् शरीरै कन। 
गछन् आत्सविकाच, कष्ट कसरी  तिन्लाई होला भन्न ॥०७ 
मोगेमा इबि जो सुखी हुन भनी  इच्छा सदा गदछन्। 
मोगी मोग हुँदैन तृप्ति र पछी गे नकमा पद्छन् ॥ 
ग्देछी शुम धर्म पालन र पो  देखेर तिम्री स्थिति । 
आए मघवजी प्रिया सँग लिई  आनन्द मान्दै अति ॥६८ 
जस्को दर्शन हुन्छ दुर्छम सदा  इन्द्रादि लाई पनि। 
ठान्छो माधव आइ मेटबु तिमिले  सानो कुरा हो मती ? ॥ 














































क. ३६ महाभारत 


सम्झाए अमसरत्प्राप्त गुनिले ४ तिन्लाइ राम्रो गरी। 
सोधे फेरि पनी युधिछिरजिले  सानन्द पाउ परी ॥६९॥ 
हेसवज्ञ मुने! बताउनु हवस्  कुन् धर्म कस्ले गरी । 
पाएथे फल के? र ससुरुषको  सुन्छु क्था राम्ररी ॥ 
मेरो चञ्चले चित्त भित्र स्थिरता ४ आउन्न के हेतुले ? 
शान्ती प्राप्त गराउनौस् मनमहाँ  मेरो कुनै युक्तिले ॥७०॥ 
बिप्रममहिमा, 
यस्तो प्रश्न सुनी युधिष्ठिरजिको  हाँसेर बोले मुनी। 
भन्छू हे . नरपाल ! विप्रमहिमा  सन्तीष होला सुनी ॥ 
योटा हैहय नामका नरपती  ठूला प्रतापी थिए। 
आफ्नू राज्य तथा प्रजा सुजनमा  कीर्ति फिँजाई लिए ॥७१॥ 
माई जङ्गलका अनेक थरिका  ती हिंख जन्तु, मनी । 
राजा खेल्न गए शिकार वनमा  शस्रास्रसज्जित् बनी ॥ 
ओढेका मृगचर्म कश्यप क्रपी ५ गर्थे तपस्या बसी। 
तिन्छाई मृग ठानि हेहय उभै  क्यै द्रूर मान्दै खुशी ॥७२ 
टाढैबाट गरेर लक्ष्य शरले  हानी दिएये जब। 
छाती कश्यपको बिदीण सहजै ४ पारी दिएथ्यो तब॥ 
पौंचे लिन्छु मनी शिकार नगिचै  दौडेर ती हेैहय। 
ज्ञानी कश्यपलाइ लीन तपमा  देख्दा भए निभंय ॥७२॥ 
छागे हेन उमेर ती नरपती ४ आइचयं मानी कन। 
थाले भन्न बुझाइ कश्यप मुनी ती भूपतीको मन ॥ 
हेर्दैछ तिमिले मलाइ यसरी  आश्चयं मानी किन ? 
थामी.धर्म र सत्य निष्कपट मै  गर्छन् दया जी जन ॥७४ 


























।॥। २३७ 


सक्छन् राछ्न ति काललाई वशमा आफ्नू दुलो शक्तिले । 
तस्माते धर्म ठलो बुझेर मनमा  गनू दया युक्तिले॥ 
मैले पाप गरें भनेर मितिले  पर्दैन मान्तू डर। 
शंका त्याग गरी प्रसन्न मनले ४ फर्केर जाड घर ॥७५॥ 
ज्ञानी कश्यपको कुरा सुनिसकी कै खुशी भए हेहय। 
। तिन्को पूजन भक्तिपूर्वक गरी फर्क धरै निभमंय॥ 
मार्केणडेयजिले भने नरपते !  आख्यान अर्को पनि। 
भन्छु सुन्नुहवस् प्रसन्न मनले  सन्तोष हीला अनि ॥७६ 
पत्नीलाई भने कुनै दिन महाँ ५ ज्ञानी मुनी अत्रिले। 
जान्छ लो तप गर्न घोर वनमा  श्री कृष्णको भक्तिले ॥ 
६। स्वामीको सुनि बात यो सुमुखिलेङ विन्ती गरिन् सादर । 
केही सम्पति ल्याउनोस् हजुरले  सन्तानका कातिर ॥७७॥ 
पत्नीको मुनि यो कुरा मुनि गए  श्री वेण्य राजा क्हाँ। 
हुन्थ्यो यज्ञ ठुलो थिए दिजहरू  धेरै बसेका त्यहाँ ॥ 
लागे गर्ने ति अत्रिले दपतिका ४ सक्की्तिको वर्णन। 
राजन् ! श्रेष्ठ सुरेन्द्र हो तिमिसरी  छैनन् कुने सज्जन ॥७८ 
। गर्दा यज्ञ . धमेक्मै भवमा  विश्व्यात छो धार्मिक । 
तिम्रो कीर्ति सुनिन्छ लोकहरूले ४ भन्छन् प्रजापालन ॥ 
बोले गोतमवेण्यको थरि थरी  तारीफ धेरै सुनी। 
गर्छो बर्णन भूपको किन दृथा ४ हे अत्रि ! ज्ञानी बनी ॥७९॥ 
जस्तो तारिफ वेण्यको गरिदियो ४ आई समा बीचमा। 
पक्का केहि रहस्य गुप्त छ भनी  शंका छ यो बातमा ॥ 
बोले गौतमको कुरा सुनिसकी  अत्री निके झोक्किई । 
भन्दा सत्य कुरा मलाइ तिमिले  के गर्दछ झोक्किई ॥८०॥ 




















। 
जो छन् हुष्र तिमी समान असको  तारीफ सुन्दा पनि। 
दिन्छन् दोष अवश्य, आफु णुणमा सानू सुनेछु् भनी ॥ 
लाग्यो बढ्न विवाद धेर दुइको  त्याहाँ अरू जो थिए। 
गर्देछन् दरबारमा यि गरा  के हेतु भन्दा भए ॥८१॥ 
त्य्गे भन्न सनखुमार मुनिको ४ मध्यस्थता मान्दछौं। 
जे भन्छन् तिनिले प्रसन्न मनले  हामी दुवै गर्द्छौं॥ 
पौँचाए तिनिलाई झटट सबले  साम्ने मुनीका जब। 
लागे मन्न सनखुमार मुनिल्ले ४ जाने घुमेको सब ॥८२॥ 
राजा भै नझुकी क्तैतिर पनी ४ इन्साफ जो गदेछन्॥ 
शक्तिले धनले प्रजा, सुजनको  सन्ताप जो ददछन् ॥ 
ती हुन् इन्द्र भनेर जान्नु सबले ४ हो बात यो नीतिको । 
त्यस्तै वेण्य हुँदा भयो कलहमा  यो जीत श्रीअत्रिको॥८२॥ 
राजाले ती सनछुमार मुनिको ४ यस्तो सुनी निर्णय। 
धेरै सम्पति अत्रिजीकन दिए  मानी तिनैकौ जय ॥ 
त्यो सम्पत्ति लगेर पुत्रहरूमा  बाँडी दिए अत्रिले। 
त्यागी त्यो घरबार घोर तपमा  लागे तिनी मक्तिल्ले ॥८४॥ 
लागे भन्न मुनी पुधिष्टिर, तिमी ४ आख्यान अर्को सुन। 
ज्ञानी ताक्ष्यसरस्वती मगवती ४ को गर्दछु बर्णन ॥ 
यस्तै प्रश्न सरस्वतीसित गरे  श्री ताक्ष्यले क्वै दिन। 
जो छन् दान र पुण्य मुख्य सब ती  सुन्छु मलाई भन ॥८५॥ 
आज्ञा हुन्छ हँनू्रले जति कुरा  गर्छु सबै पाल्न। 
लागिन् मन्न सरस्वती भगवती  तिन्को बुझाई मन ॥ 
गला जो जन दान ताक्ष्य ! खुशिले गाई सवत्सा कन। 
बस्छा रौं जति वर्षसम्म गइ त्यो  गोलोकमा सज्जन ॥८ 


















































































 २३९, 
गोरू दान गर वस्तछ ठुलो ३ श्री सूर्यको लोकमा। 
वस्ला दान दिएर वस्न जन त्यो श्री चन्द्रका पासमा ॥ 
कन्या भमि मरण दान विधिले ४ गनछ जो सज्जन! 
जात्या म्वगं र इन्द्रको नगिचमा  बस्नेछ घेरै दिन ॥८७॥ 
चार वेद पढेर ब्रह्म चिल्लि जी  गर्ला तपस्या पनी । 
टिक्ला बन्धन तोडि कमंहरको  त्यो त्रहज्ञानी बनी ॥ 
जम्ले गर्दछ अग्निहोत्र विधिले  सानन्द संसारमा । 
भोगी माग््य यहाँ मरेपछि पुग्यो ४ त्यो सत्यको लोकमा ॥८८ । 
यम्त अतिहरू अरू पनि निकै  श्री शारदाकी सुनौ ॥ 
व्रह्मेंको गरि ध्यान त्रह्मपदमा ४ जाँदा भए ती मुनी। 
यम्तै धमप्रमंग, विप्रमहिमा ४ गएथे मुनी। 
श्रद्धाप॒वक मुन्दथे शुम कथा ४ श्रोताहरूले पनि ॥८२९॥ 
बचस्तत मनु र मत्स्यवतार वजन 
माक्ण्टेय मनी प्रसन्न मनले ४ भन्पे बुझाई कन। 
अको श्री मनुको कथा नरपते ४ आनन्द मानी मुन॥ 
ठ्लोगा ण्क थिए मुशज्ील रविका  सपात्र वैवस्वत । 
अर्को नाम पनी थियोति मनुको? प्रछ्यात सद्यव्रत ॥९०॥। 
योटा मत्स्य पुगी कुने दिनमहाँ ४ तिन्लाइ भन्दी भयो। 
टे ज्ञानी, मनुजी ! असाध्य उरले  मेरो त सातो गर्यो ॥ 
म्वान्छन ती वल्वान मस्यहरुले ४ खोजेर साना कन। 
श्क्वा गनुहवस् प्रमो ! हजुरले ४ आत्तिन्छ मेरो मन ॥९१ 
माछाको मुनि त्यौ कुरा मनुजिले  स्वीकार गर्दा भए। 
गाग्राको जलमा सुरक्षित गरी  त्यौ मत्स्य राखीदिए ॥ 





































. ० महाभारत 
चाँडै नै बढि मत्स्य त्यो जलमहाँ  टिक्ने नसक्ने भयो। 
बोकी श्री मनुले सरोवर महाँ त्यसलाई राख्नू प्यो ॥९२ 
केही कालमहाँ सरोवर पनी  सानू भएथ्यौ जब। 
गङ्गाको जलमा लगेर मबुले ४ राखी दिएथै तब ॥ 
धेरै स्थूल भएर टिक्न नसकी  गङ्खाजलैमा पनि।. 
राखेथे मनुले लगी उदधिमा  ठलो दयाल् बनी ॥९३॥ 
लागे मन्न पुगेपछी जल्घिमा  हाँसेर ती मस्स्यले ॥ 
रक्षा गनु भयो ठुलो जतनले  मेरी सदा नाथले॥ 
त्यस्को प्रतयुपकार गर्न अहिले  मोका छ राम्रो मनी । 
। भन्छु हे मनुजी ! महाप्रलयको  आएछ वेला पनि ॥९४॥ 
यीटा नाउ बनाइ ख्व बलियो २ सप्त्पिका साथमा। 
बस्नु पछे हजूरले जतनले  डोरी लिई हातमा ॥ 
होला मेट पछी र पर्खनु पनी ४ यै स्थानमा नाथले । 
३ चिल्क हजुरलाइ सजिलो  मेरा दुवै सींगले ॥९५॥ 
पेह्रे व्राह्मणले कहे जति सवै  बीजादि खोजी क्न । 
राख्न् नाउमहाँ मुरक्षित पछी  चाहिन्छ हे सज्जन ! 
मेरौ शक्तिविना सकिन्न कहिल्यै  त्यो सिन्धु पारी हुन॥ . 
यस्तो अति दिई विलीन हुनगो  त्यो मत्स्य सोही क्षण॥९६ 
सारा बीज लिएर सात दिनमा  सप्तषिका साथमा। 
ढुङ्गामाथि बसी रहे मनु त्यहीं ४ डोरी लिई हातमा ॥ 
राजन् ! आइपुग्यो महाप्रलयको ५ त्यौ काल वेला जब। 
ढाक्यो थूमि समुद्रको जल बढी  बाँकी नराखी सब ॥९,७॥ 
ठूलो वायु चल्यो ढले गिरि गुहा ४ वृक्षादि औं जकङ्कल। 
ढाक्यो भूमि सबै दिशा उदधिको  उर्छेर बढ्दा जल॥ 








 


डुङ्गामाथि वसी डुले मनु पनी  सप्तपिका साथमा । 

हुन्थ्यो नाउ डुवेसरी घरिघरी  त्यो सिन्धुका छालमा॥९८ 

केही काल वितेपछी ति मनुले ४ लागेर साद्ै इर। 
 थालेथे म्तुति गर्न मस्त्य भगवान् ४ आएर रक्षा गर॥ 
॥ तिन्को बिन्ति सुनी दयामय दया ४ लागेर सोही घरी। 
ं आण दिव्यप्रमा फिँजाइ नगिचेै  ती मत्स्यरूपी हरि ॥९९ 

जम्को सोह्र हजार योजन बढी  नै देखिइन्थ्यो तन। 
त्यस्ता श्री भगवानलाई सबले  ढोगे खुशी भैकन॥ 
डोरीले सिङमा तुरुन्त मनुखे  बाँधी दिए बन्धन। 

उर्लेको जलमाथि नाउ सहजै  लागे तिनी खेचन ॥६०२ 
डुङ्गा तानिरहे निकै दिन तिनी ४ थाक्ते नथाकी कन। 
मलपि, मनुदेखि चाहिक अरू  देखिन्नथे क्यै जन॥ 
डुल्दै उत्तरको हिमालय महाँ ४ डुङ्गा पुगेथ्यो जब्। 
टङ्गा यामि ति मत्स्यरूप हरिले कै आज्ञा मय लो अब ॥१॥ 
हे मप्तपि  मनू पनी तिमिहरू  मैले भनेको सुन। 
आठ व्यक्ति मिलेर सृष्टि क्रममा ४ आफ्नू लंगाओ मन ॥ 
येती ब्रत भनेर मत्स्य प्रभुजी ४ जानू भएथ्यौ जब। 
पाल्ने मृष्टरि बढाउनाकन त्यहाँ  आठै जनाले तब ॥२॥ 
ट्वो यो मन्म्यपुराणको शुम कथा ४ सौभाग्य दाता पनि । 
 नम शि मन म आफु मुनाउनू सुजनले  हो मुक्तिदाता मनी ॥ 
धे म कथा यसै विषयका ४ भन्दे गए ती मुनी! 
ज्ञानी नारद, कृष्ण, पाण्डव सबै  खुशी भएथे सुनी ॥२॥ 


विलकामाकका ,  , ७ ०, ८०५ ० तमाङ कल्ताकुल्ाङकी छि 







२४२ महाभारत 
युगधमे र प्रलय वर्णन 
सोधे धर्मकुमारले बिचमहाँ ४ रोकेर सौही घरी। 
धेरै देख्नु भयो महाप्रलयको  त्यो दृश्य राम्रो गरी ॥ 
। विप्र तथा क्रपीःवर मुनी  साँचो कुरा हो भनी । 
मोका आज मिल्यो मुनाउनु हवस् प्रत्यक्ष द्रष्टा मुनी ॥२॥ 
लागे भन्न मुनी युधिष्टिरजिले ५ बिन्ती गरेको सुनी। 
तिम्रा सामुमहाँ उपस्थित भई  जो छन् बसेका यिनी ॥ 
सर्वात्मा प्रभु कृष्ण हुन् मकलका  कर्ता र घर्ता अनि। 
सृष्टी पालन नाश गर्ने सहजै  सक्छन् र गछन् पनि॥५॥ 
गर्थे पालन धम सत्य युगमा  प्राणीहरू सादर । . 
सोही कारणले थिए चरण ती  चारेंषटा सुस्थिर ॥ 
थाले डुब्न अनेक स्वाथहरूमा  मानीस सारा जब। 
पैह्वो पाउ त धमको टरिगयो  लागेर त्रेता युग ॥६॥ 
त्यागी धर्म अधमंमा रत भए क मानीस चारै तिर। 
दोस्री पाउ त धमंको टरिगयो  लाग्यो जसै द्वापर ॥ 
लागेथ्यो जब त्यो कली हुन गए  विश्वासधाती जन।। 
भाँच्चीयो अनि धर्मको चरण त्यो तेस्रो त्यसै कारण ॥७॥  
लाग्ला घोर कटी जसै नरपते ५ अन्याय गर्नेन् सब। 
त्यागी सत्य अधममा रत हुनन्  सम्पूण प्राणी तब॥ 
पाङ टुटतछ धमेको अनिपछी  चौथो कु पनी 
अर्काको धन दार खोस्न सजिलो  मान्नन् सदा दुणुणी ॥८॥ 
हे राजन् ! अवतारले थरिथरी १ उद्धार गर्ने हरि। 
आए क्रष्ण भएर यो बखतमा ४ ओऔतार धारण गरी॥ 































। बटे २४३ 
कल्की रूप लिएर फेरि कलिमै  मरेर पापी सब। 
गर्छन् धर्म प्रचार, सत्य युगको क प्रारम्भ यी माधव ॥९॥ 
चागोटा युगका मिलाइ दिनमान्  ती अंक जोरी लिँदा । 
योटा कल्प हजार वषे जतिको  हो पूर्ण जम्मा हुँदा ॥ 
त्यम्त ईश्वरको गरेँ तप ठुलो ३४ नौ कल्प मैले पनि 
जागेये तपबाट है नरपते !  सन्तोष मानी अनि ॥१२ 
देख्ने कल्प अनेक यै शरिरले  देछ्नेछु फेरी अरू। 
पाएँ दर्शन कृष्णको र अहिले  सन्तोष लाग्यौ बरू ॥ 
मेले जन्म लिई महाप्रलयको ४ देखेँ अघी टश्य जो। 
गर्छु वर्णन सुन्नुहोस् नरपते ! ५ आश्चयं लाग्दो छ त्यो११ 
त्यागे धमै ति चार वर्णहरूले ४ लागी दुराचारमा । 
पत्नीले पतिलाई छाडि, पति झन् ४ लागे अनाचारमा ॥ 
ट्रो यो धम र पाप हो यति भनी  मानीसले बिर्सिए। 
आयु क्षीण भएर घोर कलिमा  प्राणी दुखी भै गए ॥१२॥ 
पारे अन्न फल्यो, अवर्षण भई  सुक्खा पस्यो बेसरी । 
स्ागेयथे तपमा कुलक्षणहरू ४ देखैर धेरै थरी॥ 
परे भूमि सखाप केहि दिनमा ४ ट्ादशादित्यले । 
। माग वस्तु उढेर भस्म हुन गो  ठूलो अनात्रृष्टिले ॥१३॥ 
। ड्रावा खुव चलेर केहि दिनमा  उपात बढ्दै गयो। 
डा पेर मई जलामय भयो पथ्वी सब्रै ढाक्यो॥ 
गनी डाहिक त्यो महाप्रलयमा ४ केही कतै देखिनँ । 
। व्यग्यो त्राम तथापि सोहि जलमा  पौडी रह क्ये दिन ॥१९॥ 
देन्देये बटुश्न एक जलमाकहे धमका रक्षक! 
 ट्ाँगामा उरका थिए पहँगमा ४ योटा त्यशै बाल  





। त 



















. ४४ महाभारत 


तान्दा श्वास गरेर दीघ, म गएँ  तिन्का जसै पेटमा । 
देखिन्छन् अहिले चराचर जती  सम्पूण संसारमा ॥ १५॥ 
देखेथै शिशुको रही उदरमा  त्यस्तै सबै स्थानमा । 
डुख्दा वष हजारसम्म त सबैशदेख उही पेटमा। 
केही अन्त्य नपाइ आत्तिन गई  थाले स्तुति सादर । 

लामू शास गरेर फेरि शिशुले  फ्याँकी दिए बाहिर ॥१६॥ 
लागेथें स्तुति गर्ने फेरि उभिई  हे ईश ! रक्षा गर। 
गर्दैछु पदमा प्रणाम, मनमा  लाग्दैछ ठूलो इर॥ 
हाँस्तै बालकले मनेद्िज ! तिमी मागेर लेङ बर! 
ठ्च्छा पूर्ण हुनेछ केहि मनमा  पर्दैन मान्नू उर ॥१७॥ 
व्रह्ला विष्णु सुरेन्द्र अग्नि शिव ओ  श्री सूर्य श्री चन्द्रमा । 
सृष्टि पालन नाश गर्दछु स्वयं  यिन्का रही साथमा ॥ 
योता दानव यन्ञ राक्षस ठुला  ज्ञानी गुणी सञ्जन । 
मेरो यो महिमा यथाथ सबले  जान्दैन हे व्राझ्लण ! ॥१८ 
वाणीरूप भएर प्राणिहरूमा  आल्मा बनी वस्तछु। 
मोकामा अवतार धारण पनीक्षहेविप्र ! मै गदेछू॥ 
च्रै वेद पढेर गाखहरूमा  जो हुन्छ पारंगत। 
पारी जीवन शुद्ध मुक्त भई त्यो  मिल्नेछ आत्मासित ॥१९ 
मैले जो उपदेश, दर्शन दिएँ ४ कल्याणका खातिर । 
ज्ञानीलाई पनी छ हुछम मुने !  तेसे कहाँ मिल्छ र? 
हुन्छो नित्य मुखी कुनै तरहको ४ पर्देन मान्तू डर 

जीवनमुक्त हुने तिमीकन दिए  मैले स्वयं लो, वर ॥२२॥ 
अन्तर्धान भएर बालक गए अर्ती मलहाई दिई। 
लागें डुल्न म सृष्टिहीन जलमा  पेहरे सरीकेै भई॥ 


कक क नो का छ? रा राछ डड बनपर्घे म ४५ 


स्सर्ख्र काल बित्यो र फेरि विधिले ४ जागेर सृष्टि गरेँ। 
जीवात्मा पहिले सरी क्रमसितै  जन्मे र फेरी मरे ॥२१॥ 
तस्मात् यी हरिका परी शरणमा ४ पक्रेर पार महाँ। 
गर्नू कर्म सबै समर्पण, भनी  जाड म स्वामी ! कहाँ ! 
गर्नेछन् तिमिहेरुको खुशि भई  कल्याण सारा यिनी । 
लागे भन्न मुनी यसै व्षियको  आख्यान अर्को पेनि ॥२२ 
दीर्घायु जक क्राषि र बामदेव पुनिको आख्यान  
द्क्ष्वाक् कुलमा थिए शल भनी ४ यौटा ठूला भूपति। 
जान्थे खेल्न शिकार वन्यपशुको  आनन्द मान्दै अति ॥ 
अत्यावयकले कुने दिन पुगे  योटा कुटीमा तिनी । 
 अश्व ति वामदेव मुनिको ४ फर्काउनेछु भनी ॥२३, 
आफ्नू काम सकी ठगेर घरमा  राख्दा भए त्यो हय। 
फर्काउन्नै म अखश्रेष्ठ, मुनिको  भन्ने गरे निःचय ॥ 
पैह्रे शिष्य पठाइ भृपति कहाँ ४ स्ति फिरेका थिए। 
त्यो देखेर मुनी सशंकित भई  पर्खेर बस्ता भए ॥२४॥ 
त्याएनन् किन अश्व भूप शलले  भन्ने विचारी कन । 
चे क्वै दिनमा स्वयं मुनि त्यहाँ ४ त्यो अश्व फिर्ता लिन ॥ 
दे अश्व मलाइ काम सकियो  तिम्रो सबै भृपति! 
सम्झी आफ्नू कवोल व्यर्थ किन हो यस्तो छियो दुमेति ॥२५ 
बोले भूपतिअष्व दिन्नँ म गरुने !४ साटो लिनू होस् बरू । 
जे मागे पनि दिन्छु राज्य भरिमा ४ छन् श्रेष्ठ वस्तुहरू ॥ 
लागे भन्न ति बामदेव मुनिले  हो विप्रको यो धन।। 


























डक महाभारत ति 

निक्कै बेर विवाद आएुसमहाँ  गर्दै रहे ती हुई। 
माछेन् राक्षसले तँलाइ अहिल्यै ५ आएर क्रोधित् भई ॥ 
यस्तो श्राप दिए रिसाइ मुनिल्े  ती भूपलाई जब। 
निस्की राक्षस चार झट्ढ शलको  टुका गरराए तब ॥२७॥ 
हाहाकार परेर पीरजनले ४ सल्लाह पक्का गरी। 
सुम्पेथे बललाई राज्य शलको  भाई भनी प्यै घरी। 
शक्ती ती मुनिको र वीर शलको  देखे पनी ढुगति॥ 
घोडा दिन्नँ भनेर भूप बलले ४ उस्तै लिए दुमति ॥२८॥ 
तिन्की पलि थिइन् सुशील गुणकी खानी सती सुन्दरी । 
स्वामीलाइ बुझाइ अश्व मुनिको  मुम्पी, दिइन् त्यै घरी । 
आशीर्वाद दिए सहप॑ मुनिल्ले ४ यो राज्य होला स्थिर। . 
गनू पालन धर्मको र द्विजकी  गर्दै रहे आदर ॥२९॥ 
येती बात मनी गए मुनि लिई ४ त्यौ वामसंज्चक हय। 
रैती राजि गराइ राज्य बलले  भोग्दा भए निर्भय॥ 
मार्कण्डेय मुनी प्रसन्न मनले  भन्दा भए लो सुन॥ 
ज्ञानी छन् बक नामका नरपते ! कयौटा मुनी सज्जन ॥३०॥ 
पैह्रेको जब सिद्धियो अति ठलो  संग्राम देवासुर । 
पृथ्वीमा धनधान्य पूर्ण हुनगो ४ आनन्द चारैतिर । 
राजा इन्द्र अनेक स्थानहरूको  सौन्दर्य हँदै थिए। 
डुल्दै ती वक नामका पुनिकहाँ  सानन्द पुग्दा भए ॥२३१॥ 
शोमा आश्रमको चतुर्दिक थियो ४ अत्यन्त नै सुन्दर । 
राखी आसनमा गरे ति मुनिले ४ सकार ओ सादर ॥ 
सोधेथे बसि इन्द्रले मनमहाँ  शंका परी है मुनि!। 
हीर्घाण हुङटुन्ठछ वै सहजै  ठारौं बिते तापनि ॥३२॥ ! 





१ ? 
व् सहज 



































. २५४७ 
आफ्नू जीवनको मुदीघे अनुभव् ४ पैहै बितेको सब। 
आन्ञ होस् मुखहुख वर्णन गरी  सुन्ने छ इच्छा अब॥ 
लागे भन्न बुझाउँदै बक मुनी  देवेन्द्र ! सुन्नू हवस् । 
आफ्नू आर्जन खानु झैं सुख ठलो क्यै ढैन जान्नू हवस् ५३३ 
गदै धर्म र बिप्रको अतिथिको  सप्पात्रको चाक्री। 
पाए भौजन एकपल्ट दिनमा कै हुन्छन् खुशी राम्ररी ॥ 
हे देवेन्द्र ! अनेक वर्ष नमरी ४ जो बाँच्दछन् लोकमा । 
मर्दा बन्धु विछोडको दुख ठुलो  मोग्छन् ति संसारमा १३४ 
नित्ये जीव र देह वख्रसरि हो  जो ठान्दछन् सज्जन । 
गर्छन् चिन्तन व्रह्मको विषयमा ५ आसक्ति छाडी कन ॥ 
१ त्यस्ताले नटका समान सबको  देखेर चाला यहाँ। 
बाँच्नेछन् जतिसम्म श्रेष्ठ सुख ती  ओग्छन् बुझे मन्महाँ॥३५॥ 
हे देवेन्द्र ! यहीँ उदाहरण लो  दिन्छ म योट सुन। 
मेटेथे पथमा मुहोत्र र शिवी ४ राजा राजा न क्वै दिन ॥ 
आफाफ्ना रथ रोकि बीच पथमा  छाड्दीनँ बाटो भनी। 
लागे गर्न बिवाद आपुसमहाँ  ज्ञानी भए तापनी ॥३६॥ 
आई नारदले विचार दुइको  सुन्दा भएथे जब। 
केही बेर ति घोरिएर सहसा  हाँसेर बोले तब॥ 
जो छो श्रेष्ठ उदार धेर दुइमा ४ त्यै भूपतीले रथ। 
गर्दै आदर मित्रको खुशि भई  छाडी दिनेछन् पथ ॥३७ 
येती वात भनेर नारद मुनी  जानू भएथ्यो जब! 
चाटौ छाडि दिए सुहोत्र नपले  राजा शिरीको तव ॥ 
 वकको कुरा सुनिस॒की  श्री इन्द्र खूशी मए। 
पाई उत्तर त्यौ यथाथ रुपले  ती स्वगंमा गै गए ॥३८॥ 

























वनपर्वे २४९  


धेरै नै पछितो गरे मनमहाँ  दर्वारमा गैकन ।  
गि्नेछन् यिनि विप्रनिन्दक हुँदा  तिन्कापछी क्वै दिन॥४४॥। 
गिर्दैनन् कहिले पती शिवि भने  बस्छन् सदा स्वगमा ।  
यिन्को पुण्यप्रताप वर्णन गरी  को सक्छ संसारमा ॥  
व्रह्वाजी द्विजरूपमा शिवि कहाँ  पुग्नू भयो क्वे दिन । 
राखी आसनमा सह शिविले  गर्दा भए पूजन ॥४५॥  
बोले बिप्रमलाइ भोजन स्वयं  दे तिमी भूपति 
सोधेथे शिविले तयार गरुँ के खाने कुरा सद्मति !  
लागे भन्न ति विप्रुप विधिले ४ गर्छु परीक्षा भनी। 
तिम्रो एक छ बृहद्गमं सुत जो  अत्यन्त प्यारो पनी १०६ 
















राजा शित्रिको महिमा 
मारी त्यस्कत दाहकर्म गरिल्यौ  पैहै तिमीले अनि। 
खाने वस्तु तयार पार खुशिल्ले  राम्री र मीठो पनि॥  

























।। बक 
इल्दैछ म यहीं वरीपरि तिमी  पर्खे नखाई कन। 
येती बात मनी गए र दिजको  आज्ञा गरे पालन ॥४७॥ 
खाने वस्तु गरी तयार नपले  खोजी गरे विप्रको। 
यौटा मानिसले भन्यो पथमहाँ  संवाद आपत्तिको॥ 
आगो लाइ दिंदै समस्त पुस्मा ४ छन् दुष्ट ती व्राह्मण।  
जानू हुन्छ वृथा हजुर यसरी  तिन्लाइ खोज्दै किन ॥४८ 
त्यस्को दुःख कुनै नमानि मनमा  तिन्लाइ खोजी कन। 
लागे भन्न शिवी तयार छ प्रभोङ गर्नू हवस् भोजन ॥ 
बोले विप्रम खान्नँ खाउ तिमिने त्यौ वस्तु हे भूपति ! 
राजा खान भए तयार मनमा ४ शंका नमानी रति ॥४९॥ 
त्यौदेखी द्विजले समाइ करमा क भन्दा भए साद्र। 
राजन् ! श्रेष्ठ भयौ तिमी रिस जिती  मागेर लै वर ॥ 
ब्रह्मा हँ द्विज रूपमा तिमिकहाँ  आएँ परीक्षा लिन। 
इच्छा पूर्ण हुनेछ घमपथको  गर्नू सदा पालन ॥५०॥ 
येती बात भनेर पुत्र शिविको  पारी दिए जीवित। 
राजा खूशि भए असाध्य नगिचै  देखेर प्यारी मुत॥ 
आशीर्वाद र धर्मकर्महरुको  शिक्षा दिई बेसरी। 
पाल्वूमो निज धाममा खुशि हुँदै  व्रह्ला पनी त्यै घरी ॥५१॥ 
यस्ता भूपतिको सकिन्न कहिल्यै  सत्कीर्तिको वर्णन। 
लाखौं वर्ष सहष स्वगं पुरिमा  बस्छन् शिवी गेकन ॥ 
धेरै यै रितका कुराहरू गरी  पाँचै जना सञ्जन। 
गर्दै आपुसमा प्रणाम घरमा  फर्के खुशी भैकन ॥५२॥  


























।। २५१ 
इन्द्रद्वुम्न र दीघंज्रीघरी प्राणीहरूको वर्णन  
फेरी सोध्नुभयो गुधिषिरजिले  हे त्रह्वज्ञानी छुने ! 
कोही छन् कि हजूरदेखि पहिले ४ संसारमा जन्मने ॥ 
मार्कण्डेय सुनी प्रसन्न मनले  हाँसेर भन्दा भए । 
योटा मानिस स्वगंबाट जिमिमा क पेह्रे गिरिका थिए ॥५३॥ 
 इन्द्रयुम्न म द्र मलाइ तिमिले  सोधे चिन्यो कि मनी । 
मेले ता तिमिलाइ जान्दिनँ अघी  देखीन॑ केह पनी॥ 
मेरो उत्तर यो सुनेर तिनिले ४ हाँसेर फेरी भने। 
अर्को वृद्ध हजूरदेखि पहिले  छन् की कतै जन्मने ५४॥ 
मैले फेरि भनें हिमालय महाँ  पक्षी छ योटा सुन। 
जन्मेको पहिले मदेखि छ बुढो  के हेतु सोध्यो भन ॥ 
घोडा रूप भएर केहि नभनी कै बोकी मलाई पनि। 
पक्षीका नगिचै पुगेर तिनिले ४ त्यो रूप त्यागे अनि ॥५५ 
पक्षीलाइ पनी मलाइ सरि नै सोधे तिनीले यहाँ । 
लाग्यो त्यो पनि भन्न चिन्दिनँ अघी देखे र मेले कहाँ? ॥ 
जान्ने एक छ नाडिजंघ बकुलो बूढो म सन्दा पनि। 
पक्षीलाइ लिई गयौं नरपते  भैटौं कछुवा भनी ५६॥ 
इुन्द्रद्युम्न ठुलो सरोवर महाँ ती तीन पुग्दा भए। 
पैह्के झै अंकुपार नाम कछुवा  लाई सुध्याई लिए॥ 
बोल्यो त्यो कछुवा नगीच तटमा  आएर हाँसी, कन । 
इन्द्रयुम्न नरेन्द्रलाइ म भनूँ  के हेतुले चिन्दिनँ ! ॥५७॥ 
गाई दान गरी सरोवर बन्यो  तिन्का खुरेले यहाँ। 
देछनू हुन्छ हजुरहेर् अहिले  सानन्द॒ बस्छु जहाँ ॥ 








































न अननल बखत जत २५२ महाभारत 


पानी कुण्ड भरी भयो गपतिले  सङ्कल्प गर्दा यहाँ। 
यिन्को धर्म र कर्म वर्णन गरी  सक्नेछु मेले कहाँ ! ॥५८ 
। धम फिजिन्छ स्वग प॒थिवी ४ चौतर्फ जैेहै तक। 
त्यस्ले मोग्दछ स्वर्गका सुखहरू ४ सानन्द त्याहाँ तक ॥ 
सक्वीर्ति नपको सहषंक कछुवा  गर्दै थियो वर्णन। 
आए देवहरू विमान सँगमा ४ यौटा ठूलो लीकन ॥५९॥ 
तिम्रो कीति ठलो छ स्वर्गपुरिमा ४ जाउँ भने देवले । 
पौँचाए बकुलो जहाँ अघि थियो ४ त्यै स्थानमा भूपले॥ 
याहाँ छाडि मलाइ स्वगं खुशिले ४ जाँदा भए भूपती। 
धेरै ने मुनिले मने शुम कथा ४ आनन्द मान्दै अति ॥६०॥ 
फेरि सोध्नुमयो युधिष्टिरजिल्ले  माहात्र्य दानादिको। 
योग्यायोग्य र दानपात्र, जपको ४ गायत्रिको पिप्रको॥ 
वाणी शुद्धि र चित्तशुद्धि सबको  विस्तारले वर्णन । 
गर्नुभो मुनिले र पाण्डवहरू  सुन्थे खुशी मैकन ॥६१॥ 
मघुकैटभयुद्ध र बृहदशवको कथा ! 

द्क्ष्षाक् कुलमा भए नरपते ! ४ राजा प्रतापी जति। 
तिन्मा श्री बृहदश्व नामक भए  ठुला अयोध्यापति ॥ 
एक्काई सहर पुत्र नपका क पेदा भएका थिए। 
रेती राजि गराई भूपति सबै  आफ्ना तुल्याई लिए ॥६२ 
ठूलो दानव धुन्धु नामक कुने  यौटा प्रतापी थियो । 
तीनै लोक जितेर घोर तपले  सन्ताप त्यस्तै दियो ॥ 
ठूलो प्वाल गराइ घुन्धु, नदिको  माटी भनी वस्तथ्यो । 
फेर्दा सास धुवाँ समान नभमा  झन् बालुवा उड्दथ्यो॥६३ 


हिका 


 वनपष 


५०५२ 
। ॥ दानवको उपद्रव सदा  त्यो स्थानमा चल्दथ्यो । 
त्यो देखेर असाध्य विध्न तपमा  उत्तंकको पढथ्यौ ॥ 
छोरालाई दिएर राज्य खुशिले  आफू तपस्वी बनी । 
जान्थे श्री बृहद घोर वनमा  गर्छ तपस्या भनी ॥६४॥ 















दुर्योधनको उद्वार 

रोके भूपतिलाई त्यै बखतमा  उत्तंजीलै गई । 
न् पर्दछ धुन्धुलाई नृपते ! ४ शस्राख्र सज्जित् भई ॥ 
तिन्को पिन्ति सुनेर रोकिन गए  राजा नजाने भई। 
जान्छ दानव मार्दछ भनि हिँडे ४ सम्पूण छोरा लिई ॥६५॥ 
लागे गर्न प्रहार अख्र सबले  त्यस्लाइ ताकी जन। 
लाग्यो अग्नि उकेल्न क्रोधित हुँदै  निस्केर त्यो दानव ॥ 
एक्काईस सहस्र पुत्र दपको  त्यै अग्निको तेजले । 
सारा भस्म भए डढेर, नपती  हेर्दै थिए रोषले ॥६६॥ 

















॥  महाभारत 


त त र त 





पापी धुन्धु म्यो उढीकन अनी  शान्ती भएथ्यो सब ॥ 
यो आख्यान सुनी युधिठ्ठिरजिल्ले  तत्काल शंका गरी। 
सोधेथे मुनिलाइ घुन्घु सुत हो  कस्को भनी त्यो घरी॥६ 
माकण्डेय मुनी प्रसन्न मनले  त्यो धुन्धुको वंशको ! 


महाप्रलयमा घत्स्यावतार 


नामीबाट ति विष्णुको कमलको  जुन् पुष्प पैदा भयो। 
ब्रह्माजी तप गर्न त्यै कमलमा ङ बस्तू भएको थियो ॥ 
त्यै वेला मधु वीर केटभ दुई  विख्यात पृथ्वी मरी। 
जन्मे दैत्य पराक्रमी प्रमुजिको  इच्छा हुनाले गरी ॥६०। 









 महाभारत 
हे राजन् ! मधुकैटभादि विरको  त्यो धुन्धु छोरो थियो। 
गर्नाले तप धेर, चोर बलमा  आफ्नू पिता झैं भयो ॥ 
मारेथै अघि भूपते समरमा  त्यौ घुन्धुलाई जब। 
राजा हुन् यिनि धुन्धुमार भनि यो  फल्यो सुकीर्ति तब ॥७६॥ 
घर्षव्याधा र कौशिक सम्त्राद 
सृष्टि स्थिति प्रलय दशंन बारबार ।! 
गर्नू मयो हरि कृपा हुन गै अपार! 
सुन्छु मुनीषवर कुनै पहिले बितेको । 
आज्ञा हवस् शुभ चरित्र पतिव्रताको ७७॥ 
मार्कण्डेय मुनी युधिष्टिरजिले ४ विन्ती गरेको सुनी। 
लागे भन्न सहषं धर्म सतिको  सुन्नू हवस् लो भनी ॥ 
थामी सत्य स्वधम पालन गरी  नारी सदाचारिणी । 
सेवामा पतिको सदा रत हुने  जो छन् सुशीला णुणी ॥७८ 
तिन्का निम्ति हुँदैन दुछेभ कुनै  कार्यादि संसारमा । 
भन्छ एक कथा यसै विषयको  विछ्यात सम्पूणमा ॥ 
यौटा कोशिक नामका द्विज थिए ४ सप्मात्र ज्ञानी गुणी। 
राजन् ! क्वै दिनमा बसी रुखमनी ४ गर्थे तपस्या तिनी ॥७९॥ 
बिष्टा एक बकुल्लिले गरिदिई  ती विप्रको माथमा। 
हेर्देमा द्विजले डढीकन मरी  पक्षी त्यही स्थानमा । 
तिल्लाई मनमा घमण्ड हुनगो ४ सिदढ्ी मयो छौ मनी । 
सिक्षा माग्न गए तिनी नगरमा  ठूलो तपस्वी बनी ॥८२॥ 
सिक्षान्देहि भने पुगेर तिनले  क्वै विप्रको द्वारमा । 
पत्नीचाहिँ टहल् गरेर पतिको  बस्थिन् सदा गैहमा ॥ 




















 














१००० 


द्वेखी द्वारविपे खडा मक्न यो  बस्ब्रे नटेरी मनी॥ 
हेथें क्रोध गरेर पक्षि सरि नै  मर्छे कि भन्दै तिनी॥८१॥ 






धम व्याधा र क्रपिक्री संगाद 


भिश्ना लेउ भनेर कौशिकजिका  साम्ते ति नारी गइन् । 
केहेछां, मत पश्षी हेन रुखको ४ हाँसेर भन्दी भइन् ॥ 
नारीको मुनी खात कोशिक निके  आइचयं मान्दा भए। 
जान्यो के गरि यो कुरा भन भनी तिन्लाइ सौधीलिए ॥८२॥ 
त्यगिन् भन्न सती सहर पतिको ४ हो चाकरीको फल। 
मले जान्दछु स्वामिको टहलको  माहाक््यले केबल॥ 
फुमत छन बुल्लाउने सब कुरा  धेरै मलाई यहाँ। 
बुझ्ने मन् छ भने तिमी जनकको  त्यो राजधानीमहाँ॥८३॥ 
जाङ मेट तिमी प्रसन्न मनले ४ छन् धमव्याधा यहाँ । 
भिक्षा, अर्ति दिएर सुन्दरि पनी ४ फर्की गइन् घरमहाँ ॥ 































२५८  महाभारत 
बेच्थ्यो मासु बसेर त्यो पसलमा  सानन्द॒ सोही घरी। 
व्याधाका नगिचै ति कोशिक पुगे ४ पत्तै लगाई वरी ॥८४॥ 
देखी तिन्कन धर्मव्याध खुशिले  भन्दो भयोप्राह्मण ! 
मेटने मन्सुवले, मलाइ, सतिले ४ आयौ पठाई क्न॥ 
येती बात भनी लगेर घरमा ङ राछ्यो दिई आसन । 
बोल्योसोध्नुहवस् मलाई मनको  इच्छा बुझाईक्न ॥८५॥  
बोले छक्क परेर कौशिक, कुरा  त्यस्तै भनेको सुनी । 
गछौं पालन धर्मको कसरि यौ  व्यापार हो नि्धिनी ॥ 
तिम्रो योग्य भएन काम अरु क्यै सोची विचारी गर। 

बेच्छौ मासु तिमी बृथा पसलमा ४ के कामका खातिर ॥८६॥ 
लागे व्याध बुझाइ भन्न दिजले  शंका गरेको सुनी। 
हो यो कम असाध्य निन्दित भनीक जाने बुझे तापनी ॥ 
मैले त्याग्न सकीनँ वृत्ति कुलमा  आफ्नू चलेको भनी । 
मासू बेच्छु तथापि गर्दिनँ स्वयं  हत्या म केह्रे पनी॥८॥ 
दोटा वृत्ति छ श्रेष्ठ लोकभरिमा ४ प्रत्येक व्यत्तीकन । 
खेती उत्तम होर मध्यम भयो ४ व्यापारको आजँन ॥ 
खेतीमा पनि मर्देछन् । प॒थिविका  जीवादि नाना थरी।. 
हत्या क्यै नगरेर बाँच्नु कसरी  जानुन् उनै श्रीहरि ॥८८॥ 
मासु वेचि सधैभरी पसलमा  नाफा जती गर्दछ्। 
हुःखीका र दरिद्रका दुखहरू  त्यै ठ्रव्यल्े टा्दछ॥ 
केही अंश त देवपितृहरूको  सक्कार्यमा त्यै धन। 
खाँची पछ र खर्च टार्दछु सदा  शंका नमानीकन ॥८९॥ 
हो यो निन्दित और कुकर्म तपनीङ कतेव्य यस्को भनी। 
निन्दा गर्नु बृथा म ठान्दिनँ उचित यस्मा हजुले पनि॥ 







































. २५९, 
 टाक्छन् इज्जन दोष वस्त्र सरि भक जो व्यक्ति संसारमा । 
त्यागी मोह घमण्ड लोम र दया  जो गर्दछन् लोकमा॥९२ 
आफ्ना वान्धवको र मान्य जनको सम्मान जो गर्देछन्। 
त्रह्वन् ! श्रेष्ठ र शिष्ट व्यक्ति सबले तिन्लाइ नै भन्दछन् ॥ 
सोधे कौशिकले र शिष्ट जनमा  देखिन्छ जी लक्षण। 
लागे भन्न ति धमंव्याध खुशिल्े  शिष्टादिको सद्गुण ॥९१ 
साँचो बोल्नु र क्रोध त्याग्नु गुरुको ४ गन् सदा चाक्री। 
गर्नू दान विशिष्टका गुणहरू  जान्नू हवस् राम्ररी ॥ 
वेद्को सार छ सत्यमा दढ् हुनू  त्यो सत्यको संयम। 
त्यस्को सार छ त्यागमा मन दिनु  हो शिष्टको ।लक्षण॥९२॥, 
गर्छन् जो उपकार शिष्ट जनले  आनन्द मान्दै अति। 
त्यस्को अंग छ न्याय पालन गरी  बस्ने त्यजी हुर्मति ॥ 
न्यायी धार्मिक हुन्छ, वेद मत हो ४ अन्याय गर्ने जति। 
जान्छन् नर्क मरेपछी जन तिनै कं धेरै बताङ कति ॥९३॥ 
घोडा इन्द्रिय सारथी मन तथा हो देहरूपी रथ। 
गर्ने जीव विहार हो रथि सरी ४ खौजेर नाना पथ। 
जो छन् शिष्ट ति सारथी मन स्वयं रोकेर राखी कन। 
घोडा इन्द्रिय छाड्दछन् समरमा ४ सानन्द न्यायी जन ॥९४ 
त्यागी सौछ्यहरू सबै विषयका  छन् न्यायमा जो स्थिर । 
नित्य श्रेष्ठ अखण्ड त्रह्न सुखमा ४ बस्छन् तिने सुन्दर ॥ 
घोडा इन्द्रिय सारथी मन सदा  मन्पर्दि जो ठाड्दछन् । 
यो संसार समुद्रको मुमरिमा  पापी तिनै पर्दछन्॥९५॥ 
व्याधाको मुनि बात कोशिक भए  अत्यन्त आनन्दित । 
को हो व्याध ! बताउ शुद्र तिमीता  हेनो कि भन्छ म त ॥ 































... ० महाभारत 
यस्तो प्रश्न सुनी सकेर द्विजको  ती ब्याध खशी भई । 
लागे भन्न थिएँ म पूतजुनिमा  क्षत्री, बनेमा गई॥९६॥ 
खेल्थे नित्य शिकार सोहि वनमा  बस्थे तपस्वी मुनी । 
हानेथे शरले गएँ नगिचमा ४ त्यो लक्ष्य लिन्छु भनी ॥ 
गर्थे छटपट कष्टले मुनि त्यहाँ  देखेर तिन्को स्थिति । 
मैले बिन्ति गरें भएर गको कश्वान्ती मयो यो गति ॥९७ 
पाङ यौ अपराध माफ, यसरी  मैले नजान्दा भयौ। 
मेरो बात सुनेर नेत्र मुनिको ४ आगो सरो देखियो ॥ 
बोले श्राप दिई मरेपछि कहीं  व्याधा भई जन्मलास् । 
मेरो अशिषले तँ पवजनिको  सारा कुरा सम्झलास्॥९८ 
व्याधा मेकन जन्मिएँ म अहिले  त्यै हेतु हे त्राह्मण ! 
माताको र पिताजिको टहल नै ४ गछ खुशी मैकन ॥ 
सोही कारणले छ पूवजुनिको  सारा कुरा सम्झना ॥ 
बस्छु थामि गृहस्थधम मनमा  राख्दीनँ क्यै कामना ॥९९॥ 
माताको र पिताजिको हजुरले ४ आज्ञा नमानी कन। 
लाग्दूभो तपतर्फ फेरि हुनगो  दुःखी वृथामा मन॥ 
गर्नोस् चाकरि बेसरी घर गई  मातापिताका अब।।. 
सिद्धि मिल्छ अवप्टय त्रह्मपदको ३ खुल्नेछ बाटो सब ॥७२०॥ 
व्याधाको मुनि यो कुराद्विज गए ४ फर्केर आफ्नू घर। 
आज्ञा मानि सबै पिताजननिको ४ सेवा सरे सादर॥ 
पत्नीको पति झै, सुपुत्रहसको  मातातिताका सरी। 
छेनन् पूज्य कुनै पनी प॒थिविमा ५ सोचेर यो ॥ ॥१॥ 
बस्छन् जो घरमा गृहस्थमइ ती  हुन् श्रेष्ठ हे भृपती। 
म्नेपर्छ अवश्य जन्मन गई  राखेर यस्तो मति। 











 
चल्नु पर्दछ न्यायको पथ महाँ  अन्याय त्यागी जन । 
 नारीको नरको स्वधर्म यही हो  कर्तव्य है राजन  ॥२॥ 
स्वामी कार्तिकको उत्पत्ति र अग्निवँशको वर्णन  
यो विस्तार सुनेर धर्मसुतले ४ सोधी लिए हे मुनी ! 
। अग्निको शुम वंशवृद्धि कसरी क पेहरै भएथ्यो भनी  
माकेण्डेय मुनी युधिष्ठिरजिले ४ बिन्ती गरेको सुनी । 
लागे भन्न ति अग्निको कुल सबै कै यस्तो छ योयो मनी २॥ 
अग्नीका मुत अंगिरा मुनि अघी ३ ठूला तपस्वी थिए। 
तिन्को तेज बढेर अग्नि सहसा  निस्तेज झै देखिए॥ 
आफ्नू दुगेति अंगिरासित भने श्री अग्निले सादर । 
मेरो काम बनेर अग्नि तिमि ने ४ सम्पूर्ण गर्ने गर ॥४॥ 
अग्नीको मुनी बात खिन्न मनले  श्री अङ्किराले भने। 
मेरो तेज वढी वृथा हजुरले  के हेतु चिन्तित हुने ॥ 
पेह्ठ पुत्र भनी मलाई खुशिले ४ स्वीकार गर्नोस् बरू  
त्यागी वक्सनुहोस् हजूर मनका कै सम्पूर्ण चिन्ताहरू ॥५॥ 
मेरो तेज सबै म दिन्छु खुशिले  स्वीकार गर्नोस् अव । 
आफ्न काम पनी स्वयं हजुरले ४ गर्नोस् अधी झँ सब॥ 
बिन्ती यै रितका गरे अरू वनिक श्री अङ्गिरालै जब। 
 काम ति अग्तिले खुशि भईक पेहै सरीकै सब ॥६॥ 
छोरी आठ र सात पुत्र मुनिका  क्ये कालमा जम्मिए । 
जेठा पुत्र बुहस्पती नरपते !  श्री अङ्गिराका भए॥ 
छोरा हुन् छ जना बृहस्पतिजीका  जन्से ति तारा तिर। 
बढ्दैगो शुभ अग्निवँश यसरी  फैलेर चारैतिर ॥७॥ 








ङ् 


.  


फ्रे 
























। . ६२ महाभारत 


। छोरी आठ असाध्य सुन्दरिहरू ४ जो अंगिराका थिए। 
 आफ्नू वंश बढाइ लोकभरिमा  विङ्यात मै फेलिए ॥ 
। गछन् भोजन हव्यकव्यहरुको ४ दिन्छन् जहाँ आहुति । 
यिन्को वंश ठुलो छ वर्णन गरौं  हे म्रूप ! मेले कती ॥८॥ 
पली सात थिए ति सप्तक्रशिका  अत्यन्त नै सुन्दरी । , 
अग्नी मोह भएर आफ्नु वशमा  पाने इरादा गरी॥ 
धेरै यल गरे तथापि नसकी  सन्ताप मानी कन। 
स्वेच्छाले तप गने घोर वममा  अग्नी गए क्वै दिन ॥९॥ 
स्वाहा मोहित अग्निको स्वरूपा ४ पैहै भएकी थिइन्। 
सुन्दा त्यो समचारदक्ष दुहिता  अत्यन्त खशी भइन् ॥ 
पौँचिन् अझ्निकहाँ ति सप्तक्रपिका क प्रत्येक पती बनी। 
अग्निका सँगमा समागम गरिन्  छ कामपीडित् भनी ॥१२ 
सातौंपलट अस्न्धती दृढ मती  पक्का हुनाले सती। 
स्वाहाले सकिनन् स्वरूप तिनि झैँ ४ पान लिइ दुर्मति॥ 
अग्नीले छल त्यो बुझे नगिचमा  स्वाहा पुगीथिन् जब । 
स्वाहालाइ भनेकुकम यसरी  केह नगनू अब ॥११॥ 
अग्नीलाइ छली पल्ट तिनिल्ले  जो वीर्य पैेहरे लिइन् । . 
यौटा अमृत कुण्डमा लगि सबै  तत्काल फाली दिइन् ॥ 
पर्दा अमृत कुण्डमा मथिन गौ  त्यो बवीयं आफै जब। 
स्वामी कार्तिक जन्मिए रवि सरी  फैलाउँदै गौख ॥१५॥ 
लामा बाह्र भुजा र पटमुख हुने ४ पैदा मए बालक । 
यो सुन्दा मनमा उराउन गए  श्री क्ृत्र  संहारक ॥ 
हानेथे, श्रिश्ुलाइ वज्र रिसले ४ मार्छ भनी इन्द्रले । 
तिन्खे वज्ज निली दिए उदरमा  पर्क्रेर आनन्दले ॥१२३॥ 






































।.  २६२३ 
स्वामी कार्तिकजी बढी दिनदिने  सानन्द् ठूला भए। 
ठूलो शंख फुकेर पर्वेतहरू  घैेरै ढुलाई दिए 
तीनै लोक प्रचण्ड अग्नि शरले ४ पारी दिए व्याकुल। 
लाग्यो डढ्न जसै चतुर्दिक पस्यो  साह्रै ठलो खलबल ॥१४॥ 
भूमी पारी विदीर्ण घौर रवले  चारै दिशा हल्चल। 
आए इन्द्र डराउँदै नगिचमा  देखेर तिन्को बल॥ 
बात ! रोक छिटै उपद्रव ठुलो  देखिन्छ चारेतिर। 
जाड इन्द्र वनेर स्वग ७७ पुरिमा  रक्षा सबैको गर ॥१५॥ 
स्वामी कार्तिक्ले ति स्वगपतिको ४ बिन्ती सुनी सादर । 
लागे भन्ननमान केहि मनमा क हे इन्द्र ! मेरो उर१। 
कार्तिकको सुने अभयको ५ श्री इन्द्रजीली जब। 
लागे भन्न सहर्ष फोज भरिका  सेनापती हौ अब ॥१६॥ 
तिन्लाई अभिषेक दीकन गए  श्री इन्द्रेृजी स्वगमा। 
स्वामी कार्तिकको सुकीति फिजियो सम्पूर्ण संसारमा ॥ 
केशी दानवबाट खीसि पहिले ४ कन्या लगेका थिए। 
सोही कार्तिकलाइ पल्लिरूपमा  देवेन्द्रले सुम्पिए ॥१७॥ 
राजन् ! माहिष नामको अति बली यौटा थियौ दानव । 
त्यस्ले छोक भरी उपद्रवहरू  थाल्यो अनेकौं तब॥ 
भागे देव ट्राइ इन्द्र पद्मा  त्यै दुष्ट बस्तो भयो। 
हुन्छ ईश्वर जित्तछ शिव भनी  केलाश खोल्दै गयो ॥१८॥ 
देखी दुर्गति हुष्टता महिषको ४ उपात धेरै थरी। 
स्वामी कार्तिके गएर सहजै  मार्दा गयो त्यो मरी ॥ 
पाल्नूमो शिवजी प्रसन्न मनले ४ तकाल त्यै स्थानमा । 
। स्वामी कार्तिक नाम हुन्छ यसको  विश््यात संसारमा ॥१९॥ 

























 


२६४ महाभारत 


मेरे रूप अखण्ड अग्नि पनि हुन् ५ हे देव! दै कारण। 
हो मेरै सुत वीर कार्तिक भनी  जावुन् सबै सञ्जन ॥  
यो आब्ञा शिवको सुनी सुरहरू  अत्यन्त खूशी थए। 
आशीवांद दिएर शम्भु खुशिले  केलाश फर्की गए॥२०॥ 
स्वामी कार्तिकले अरू पनि सबै  मारी दिंदा दानब। 
। सादर गदथे स्तुति पनी ४ यौता हरू तब 
स्वाहा मेटन मनेर कार्तिक कहाँ  जाँदी भइन् क्वै दिन। 
तिन्को जन्मकथा प्रसन्न मनले  सारा गरिन् वर्णन ॥२१॥ 
अग्निले जसरी मलाइ सँगमा ४ राख्नन् खुशी मेकन । 
गनु पदेछ यल सोहि तिमिले  सोचेर हे सज्जन ! 
पाई पुत्र तिमी समान म सह  संकष्ट व्यथै किनि।। 
आमाको सुनि बात कार्तिकजिल्े  भन्दा भए त्यै क्षण॥२२॥ 
हे आमा ! अबदेखि होम जनले  ग्नन् जती कुण्डमा 
स्वाहा नाम लिएर आहति दिनन् सम्पूणल्े लोकमा॥ 
सुन्दा नाम हजुरको घरि  घरी  अग्नी हुनन् लज्जित। 
सोही कारणले भई विवश ती  बस्नन् हजरै सित ॥२३॥ 
चिन्ता केहि नमानिबक्सनुहवस्  मैले दिएँ यो वर। 
इच्छा पूर्ण अवश्य हुन्छ मनमा  पर्देन मान्तू उर॥ 
आमालाइ प्रसन्न पारि, शिवको  गर्दे रही चाकरी। 
ठलो कीर्ति फिंजाइ कार्तिक रहे ४ केलाशमा राम्ररी ॥२४॥ 
शंभूका गणमा स्वयं हुन गए  यी मुख्य सेनापति । 
 आफ्नू पुत्र समान स्नेह मनमा  गर्थिन् सदा पाती ॥ 
यिन्को नाम तथा चरित्रहरुको ४ जो गदेछन् सम्झना । 
बाधा क्वै ग्रहको हुँदैन मनको  पुग्ला सबै कामना ॥२५॥ 



























॥। 


















३ 
सिकेर ।  मरोपदीसत्यमामा संवाद 
वेशम्पायनले भने नरपते !  जम्मा माई पाण्डव । 
गर्थ आपुममा कुरा बसि दही  पुग्दू भयौ माधव ॥ 
चर्चा थम तथा पुराण हरुको  सत्कमको गर्दथे । 
पाँच भाइ तथा मुनी द्विज क्रषी ४ आनन्दमा पदेथे ॥२६॥ 
पाचालीमित कृष्णकी सुमहिषी  श्री सत्यमामा पनि । 
एकान्त स्थलमा बसीकन कुरा  सानन्द गर्थिन् तिनी ॥ 
हे कृष्णा ! सब इन्द्र तुल्य बलिया छन् पाँच तिम्रा पति । 
गाजी छन् तिमिदेखि पाँच कसरी  के हेतु हो हे सती ॥२७॥ 
। यस्मा के छ रहस्य मन्त्र अथवा  हो तन्त्रको यौ बल। 
जने हो कारण त्यो बताउ मनमा  केही नराखी छल॥ 
सिक्छ मन्त्र र सिद्द गछु बरु क्ये झर्को नमानी कन। 
म्वामीलाइ म राख्दथे वशमहाँ ४ आफ्न तिमी झैं सुन ॥२८ 
तिन्को वात सुनेर द्रौपदि निकै  आश्यं मानी क्न। 
त्यरगिन् भन्न सहरषं उत्तम कुरा  तिन्को बुझाई मन। 
 तिमिले भन्यौ जति कुराक ऐहं मलाई यहाँ। 
यम्तो कम कुलठीन नारि कसरी ४ गछेन् र सक्छन् कहाँ॥२९ 
पत्नी श्री हरिकी भएर तिमिले  ठञ्च गरेको सुनी। 
। माह छक्क परें, भनिन् कसरि यो  निर्धक्क यिन्ते भनी ॥ 
खीले मन्त्र टुना गरेर वशमा  पार्ने कुरा क्यै गरी । 
पाए मुन्न भने अवश्य पतिले  त्यागी दिनन् सुन्दरी ॥३० 
॥९१  मन्त्र टुना कदापि वशमा  हुन्नन् पती यौ कुरा । 
गाँठो पारिलिन् सखी  मनमहाँ  विश्वास मानी पुरा ॥ 

























॥ ६६ महामारत 


 मैरा पाँच पती मदेखि खुशि छन्  जुन् हेतुले त्यो पनी । 
भन्छ सत्य कुरा नढाँटि मनमा  सन्तोष होला सुनी ॥३१ 
स्वामीको प्रिय वा छ अप्रिय मने ४ कस्तै भए तापनी । 
मैले ठान्छु सदा प्रियाप्रिय त्यही  कतव्य आफ्नू भनी ॥ 
स्वामी बाहिकको कुनै पुरुषमा  जाँदैन मेरो मन। , 
सेवा गर्दछु प्रेमले म पतिको  सन्तोष मानीकन ॥३२।॥ 
त्यागी क्रोध घमण्ड आदि मनको  सौता भए तापनी। 
गछ आदर, गर्दछन् प्रिय पती ४ यिन्लाइ प्यारो भनी ॥ 
आज्ञामा पतिको सदा. रुजु रही  गर्ने हुँदा चाकरी। 
सेवाले पति पाँचलाइ वशमा  राख्छ म हे सुन्दरी।॥३३॥ 
मैले झैं पतिको सदा जतनले  जी गदेछन् चाकरी । 
बस्नेछन् पतिकी बनी प्रियतमा  सान्द ती सुन्दरी ॥ 
यस्तो बात सुनेर कृष्णमहिषी  भन्दी भइन् हे सती ! 
तिम्रो अर्ति सुनेर आज मनमा  आनन्द लाग्यो अति॥१४ 
रानीका सँगमा बसी हरि त्यहाँ ४ सानन्द केही दिन 
पाँचै पाण्डवलाइ अर्ति दिनुभो  तिन्को बुझाई मन॥ . 
फर्के क्यै दिनमा चढेर रथमा  श्री कृष्ण द्वारावती । 

मार्कण्डेय मुनी बिदा हुनुभयो  आनन्द मान्दै अति ॥२५ 

चित्रसेन गन्ध द्वारा दुर्योधनको दुगेतिः 

बैशम्पायनले भने नरपते !  त्यस्का पछी क्वै दिन । 
बस्थे दुःख सहेर पाण्डवहरू  सन्ताप मानौ कन॥ 
।  यौटा व्राह्मणबाट द्वेत वनमा  तिन्ले डुलेको कुरा । 
  सुन्दामा भ्तराष्ट्र भुपति पनी ङ दुःखी भएथै पुरा ॥३६॥ 


 र बप ॒उ २३७ २३७ 
त्यो सम्चार मुनी सुयोधन भने  अत्यन्त ख्शी भए। 
हेछु कृष्र मनेर पाण्डव कहाँ ४ जाने इरादा लिए॥ 
सल्लाहा गरि वीर कर्ण, शकुनी ४ मामा र दुःशासन। 
आज्ञा श्री श्वतराष्ट्रको पनि लिए  बिन्ती चढाईकन ॥३७॥ 
आफ्नू गोरवको प्रदर्शन गई ४ गर्छु म त्याहाँ भनी। 
श्री हुर्योधनले लिइेकन हिंडे  सेना र रानी पनी॥ 
योटा श्रेष्ठ तलाउको वरिपरी  डेरा गरी सुन्दर। 
वस्ने पाण्डव वीरकै नगिचमा  गर्दा भए तरखर ॥३८॥ 
गर्थे आइ बिहार सोहि शरमा  गन्ध श्री चित्रसेन् । 
श्री दुर्याधनको पनी हुन गयो  दै स्थानमा बस्न मन् ॥  
अन्तै जाउ तिमी म बस्तछु यहाँ ४ तिन्ते भनेथे जब। 
लागे भन्न ति चित्रसेन रिसले  रन्केर है कोरव हत ॥३५॥ । 
फर्की जा घरमा ससैन्य अहिल्यै  इच्छा भए बाँच्नको । 
तिन्को वात सुनी सुयोधन पनी  इच्छा गरी लड्नको ! ॥ 
आफ्ना सेन्यमरी दिए हुकुम लो  गन्धर्व मानू भनी। 
लागे लड्न गएर क्रोधित भई  सम्पूर्ण सेना पनी ॥४०॥ 
टि रणमा सब तर्फ घेरी। 

मारे प्रशस्त सब सेनिकले नटेरी ॥ 
देखेर त्यो स्थिति स्वयं गइ चित्रसेन । 

पारी दिए सकल सेनिक छिन्नभिन्न ॥४१॥ 
शख्रा्र सज्जित बनीकन ख्ब धीर । 

आई पुगे समरमा अनि कर्ण वीर॥ 
गन्धर्वलाई पहिले त निकै लतारे ।  
श्री चित्रसेन विर सहजै छघारे ॥७२॥ 





















































. 
२६८ महाभारत 


भागे जसै समरबाट ति कर्ण वीर। 
सेना भए सकल कोखका अघीर॥ 
दुर्योधनादि सब भाइ अघी सरेर। 
वर्षा गरे सलह झैं गरि बाण घेर ॥४२॥ 
गन्धवेका सकल सैनिक छानि मारे । 
शखी घमण्ड अरिको रण  मध्य झारे ॥ 
देखेर त्यो स्थिति स्वयं नगिचे गएर । 
सै भाइ कोरवहरू वशमा गरेर ॥४४॥ 
पाता कसेर सबलाई लडाइ हाले। 
रानीहरू कन पनी सब बाँध्न थाले ॥ 
रानो र कोहि अरु मानिस एकसाथ । 
बाँधी दिए सकल पारि मिलाइ साथ ॥४५॥ 
शोखी इज्जत कोरखादि विरको ४ बाँधेर पेह्रे हरी। 
हेथै गै मुखना नगीच सबको  हाँसेर ठट्टा गरी॥ 
श्री दुर्योधनलाइ बन्धन महाँ  पारेर गन्धर्वले । 
आँटे इुन्द्रकहाँ पुस्याउँछु भनी  लेजान आनन्दले ॥४६॥ 
लागे गर्ने पुकार उच्च स्वरले ४ चिच्याइ दुरोधन। 
रक्षा गर्नुहवस युघिष्टिर स्वयं ४ दौडेर आई कन॥ 
योद्धा अजुन मीमसेन संगमा ४ शख्रा्र आफ्ना लिई । 
रक्षा गने भनेर आउ अहिल्यै  मेरो दया भई ॥४७॥ 
श्री दुयोधनले बचाउन भनी  बिन्ती गरेकी सुनी। 
डाकी भाइहरू युघिष्टिरजिले  अत्यन्त दुःखी बनी ॥ 
लागे भन्न गई छुटाउनुपस्यो ४ छन् कष्टमा कोख। 
यस्ले हुन्छ अवश्य लोकभरिमा  हाम्री ठलो गोख ॥४८॥ 























 । 








२६९ 
दुत सुनि यो कुरा रिस गरी  श्री मीम भन्दा भए। 
पापी कोरखले सहषं पहिले ४ दुष्कम गर्दे गए॥ 
सोही पाप फलेर यो बखतमा  पक्रेर गन्धर्वले । 
आँदे लान भनेर चिन्तित हुनू  ठान्छ वृथा नाथले ॥४९॥ 
ठूगो यल गरेर हामिहरूले  जुन् काम गनू थियो । 
काम उठेर दैव सहजै ४ पूरा स्वयं गर्दियो॥ 
हेरौं कष्ट भनेर हामिहरुको ४ आए यहाँ कोख। 
पाए चोट ढुलो गरे असल यो  अन्धवे आई सब ॥५२॥ 
पापीलाइ छुटाउने हजुरले  पर्दैन चिन्ता लिन। 
रक्षा गर्न भनेर दुष्ट जनको  आज्ञा भएको क्नि! 

 खाँचो ढैन हजूरलाइई यसमा  तिन्ले भनेथै जब। 
आज्ञा गर्नुभयो युधिषिरजिले  फेरी बुझाई तव ॥५१॥ 
छौं पाँचे जन मात्र आपुसमहाँ ४ हे भाइ! हामी तर। 
भाई हामि सबै त एक सय पाँच  छौं अन्यका खातिर ॥ 
शेखो इज्जत जो लिए यि कुरुको हाम्रै अगाडी महाँ। 
हाम्रा निम्ति हुनेछ दुःख अरु के  यो देखि बर्ता यहाँ ॥५२॥ 
गत्छौं आपुमको कचिङ्गल स्वयं ४ हामी हरू निर्णय। 
चारै भाइ गई छुटाउ पहिले  बन्धूहरुको भय॥ 
गछौं क्रोध वर्था ति कोरखहरू ४ संकष्टमा छन् भनी। 
रक्षा सज्जन गर्दछन् बखतमा  पापी भए तापनी ॥५२॥ 
 यै स्तिको युधिष्टिरजिले  धेरै दिनू भो जब। 
आफ्नो श्र लिएर ततपर भए  चारै जना पाण्डव ॥ 
रोकेथे प॒थ चित्रसेन विरको  साम्ने पुगी अर्जुन। 
योद्धा भीम गदा लिईकन ठुलो ४ गर्दा भए गर्जन ॥५४॥ 



















॥ ॥ लई त त ० 
तिन्को गजेनले तुरुन्त रणमा  गन्धर्व फिदा भए। 
एक्लै मीम लटडेर सेनिहरू  छानेर मार्दै गए॥ 
हुन्थ्यो अर्जुनचित्रसेन दुइको  संग्राम अर्को तिर। 
पार्थै घायल ती परस्पर ढुवै  हानेर तीखा शर ॥५५॥ 





। स्परुप नहुषले भीमलाई पक्रेको 

केही बेर लडेर टिक्न नसकी  गन्धर्वका सेनिक। 
थाले भाग्न, थिएन त्यौ बखतमा  तिन्को कुनै रक्षक  
लडथे अर्जुन चित्रसेन रणको  देखाउँदै कोशल। 
गर्जन्थे हुइ वीर घोर खले झ थर्काउँदै त्यो स्थल ॥५६॥ 
गर्थे आपुसमा प्रहार रिसले  शख्राख्र नाना थरी। 
पारे घायल चित्रसेन विरको  शेखी हरी बेसरी॥ 
पारी बन्धनमा पुधिष्ठिरजिको  साम्ने गरे हाजिर। 
लागे काम्न ति चित्रसेन मनमा ४ लागेर साह्रै डर ॥५७॥ 





। गाजा जाशानाननामारमाललाराग।। 

























।॥। २७१ 
यस्तो फेरि नगर्नु वीर ! कहिले  आँटेर दुस्साहस । 
फर्की जाउ तिमी सहपं घरमा ४ आनन्द मानी बस॥ 
येती घात सुनेर स्वर्ग पुरिमा  गन्धवे राजा गए । 
सारा  कोखको युधिष्टिरजिले ४ बन्धन् फुकाई दिए ॥५८॥ 
। यो संवाद सुनेर इन्द्र मनमा  अत्यन्त खश भए। 
जो गन्धव मरे, सुधा छरि सबै ४ लाई बचाई दिए॥ 
श्री दुर्योधनलाइ धमसुतले  आज्ञा भयो सादर। 
बाबू कोखहो ! विषाद नगरी  सानन्द जाऔ घर ॥५९॥ 
रैती राजि गराउनू समरमा १ देखाउन् साहस। 
गर्नू शासन धमपूर्वक सदा  फेलाइ आफ्नू यश ॥ 
यस्ती फेरि नगर्नु ढुमति लिई ४ हे वीर ! दुस्सासन । 
जाड सादर हस्तिनापुर महाँ ४ आनन्द मानी बस ॥६०॥ 
। दुर्योधनको पश्चात्ताप 

वाणी रुद्व भएर बील्न नसकी  रोएर दुर्योधन । 
पली माई सबै लिएर सँगमा  फर्क हुखाई मन॥ 
यौटा सुन्दर स्थानमा पुगि बसे  विश्रामका खातिर। 
ले कर्ण पुगेर . सोहि स्थलमा  गर्दै ठुली आदर ॥६१॥ 
लागी चीट प्रशस्त देहभरिमा ४ मेरो त सातौ गयो। 
आगे प्राण बचाइ, मेट पनि यो ४ सौभाग्यले नै भयो ॥ 
पाएँ मेट न हजू्रलाइ यसरी  आनन्दका साथमा। 
हाम्रो जीत भएछ के गरि सुनौं ४ गन्धवेको युद्धमा ॥६२॥ 
यस्तो वात सुनेर कण विरको  दिक्दार मानीक्न । 
रक्षा पाण्डवले गरे जसरि त्यौ ४ सारा गरी वर्णन॥ 














. महाभारत 

हाम्रा निम्ति लडेर पाण्डसुतले  उद्धार गर्दा त्यहाँ।  
माह लज्जित छ म कर्ण ! अहिलेङ त्यो तापले मन्महाँ ६३॥ 
ती गन्धव बरू मलाइ रणमा  माथ त राम्रो थियो। 
तिन्ले मुक्ति दिलाउँदा त सहजै  इज्जत् र शेखी गयो ॥ 
पानी अन्न त्यजी म मदछु बरू  फकन्नँ त्यो राज्यमा।  
पनू, हुन्छ पिता पनी सुनि कुरा  अत्यन्त सन्तापमा ॥६२॥ 
दिन्छ राज्य सहषं जाउ घरमा  है भाइ ! ढुःशासन । 
रैती राजि गराइ गर्नु तिमिले  साम्राज्यको शासन ॥ 
यस्ती बात भनेर माइकन ती  बोल्ने सकेनन् जब। 
ती दुःशासनले भने कर दुवै ४ जोरेर दाज् ! अप ॥६५ 
मेले गर्दिनँ राज्य यौ हजुरले  सुम्पी दिए तापनी । 
हाम्रो पालन गर्नुपदं्छ सदा  राजा इहजूरै बनी॥ 
यस्तो बात सुनेर भाइ दुइको  श्री कर्णले सादर। 
लागे भन्न हजुरले हुनु बृथा  ठान्द म चिन्तातुर ॥६६ 
ठान्नू पर्छ हजरले मनमहाँ  ती पाँच हुन् रेयत। 
गछेन् रेयतले सदा जतनले  राजाहरुको हित॥ 
सोही पाण्डवले गरे किन हुनू  यो बातमा चिन्तित । . 
चिन्ता त्याग गरेर जाउँ घरमा  फर्कर भन्छु म त ॥६७॥ 
लागे भन्न बुकाइ वीर शकुनी ४ हे भूपं ! दुर्योधन ! 
चिन्ता त्याग गरेर धैर्य मनमा  गनू हवस् धारण ॥ 
रक्षा पाण्डवले गरे भनि त्र्था  दुःखी भएको किन! 
त्यस्को प्रत्युपकारमा वरु दिनोस्  फिर्ता जितेको धन ॥६८॥ 
सम्झाए सय भाइले र अस्त ४ आएर बिन्ती गरी। 
मानेनन् दृढ ने सुयोधन रहे  चिन्ता गरी वेसरी॥ 


























। । । 
पानी अन्न त्यजेर मर्दछ भनी  बाँधेर पद्मासन । 
सारालाई बिदा दिईकन बसे  ती वीर हुर्योधन ॥६९॥ 
हे राजन ! समचार त्यो जब मुने ४ पातालका देत्यले । 
खाई हार ति देवतासँग अघी  बस्थे गइ घेैयंले॥ 
तिन्ले यज्ञ गरेर एक वलियो  कृत्या पठाईकन॥। 
कृत्याका सँग रातमै पुगि गए  पाताल दुर्योधन ॥७०॥ 

राखे सहर्ष दिइ आसन सामुमाहँ। 

सम्झाउने मन गरीकन झद्ठ त्याह ॥ 
जोरेर हात सब दैत्य अघी सरेर । 
थाले बुझाउन सुयोधनलाइ घेर ॥७१॥ 

राजन् ! पाप हुँदैन घोर अरु क्यै ४ यो आत्महत्या सरी। 
जानोस् यो हठ त्यागि वीर ! घरमा ४ के हुन्छ चिन्ता गरी ॥ 
जम्को देह छ जज्र झैं, नपहरू  छन् श्रेष्ठ जस्कातिर । 
त्यम्ता बीर भई वृथा हजुरले ४ के हेतु मान्ने डर ! ॥७२।॥ 
ट्रोणाचाय र भीप्मको मन पनी ३ फर्काइ स्वामीतिर । 
मानेन् दानव ठेत्यले ममरमा  ठूला अनेकौं बिर ॥ 
चिन्ता गनु वृथा छ, जुन् वस्चतमा संग्राम होला ठलो। 
मेगा दानव वोरले अरि जती क पारी दिनेछन् घुलो॥०२॥ 
देह त्यजेपछि त मिल्छ कृहाँ सुयोग ! 

गन हवम् घर गई सुख राज्य भोग ॥ 
जन्म्यो मगर नरकामुर कण वीर । 

जान्नू हजुरले छ असाध्य घीर ॥७९॥ 
मानेछ पार्थकन निश्चय साथ भन्छ । 

संग्राममा बिजय हुन्छ भनेर ठान्छु॥ 


























॥ 
अर्ति दिएर सब स्वप्न समान त्याहाँ । 

राखे लगेर अघि झैंउहि ठाउँ माहाँ ॥७५॥ 
कर्णको चिजिजय सुन्दा युधिष्ठिको चिन्ता 
प्रातःकाल उठी मतो गरि सबै ४ जम्मा भई कौरख। 
सम्झाए कुरराजका परिपरी  घेरेर धैरै जब॥। 
रात्रीको सब बात सम्झि मनमा  क्यै धैये राखी क्न। 
जिद्दी त्याग गरी फिरेर पुरमा ४ आए ति दुर्योधन ॥७६॥ 
लागे भन्न गरेर ढेड यि कुरा  तिन्लाई श्री मीष्मले । ! 
बाबू ! हुन्छ अनेक ताप मनमा  उत्नन्न दुष्कमले । 
मैले ता पहिल्यै भने वन महाँ  पर्दैन जानू भनी। 
मानेनो तिमिले कुरा हित हुने  राम्रो थियो तापनी ॥७७ . 
जस्का साथ लडेर कर्ण रणमा ङै हारेर भाग्दा भए। 
त्यस्लाई जिति पार्थले वशमहाँ  आफ्नू गराई लिए ॥ 
गर्दैछौ तिमि कर्णको भर सदा  अत्यन्त ठलो तर। 
धूलो झैं पनि पार्थका चरणको  यो दैन, हो हुच्छर॥७८॥ 
मेरो अर्ति लियो भने अझ पनी ४ साम्राज्य होला स्थिर। 
फिर्ता राज्य दिएर पाण्डु सुतको  सानन्द॒ सन्धी गर।  
निन्दा यै रितको गरे अरु पनी  श्री मीष्मले बेसरी । 
श्री हुर्योधन भन्न केहि नसकी  जाँदा भए त्यै घरी ॥७९॥ 
  तिन्को लागि पछाडि कर्ण शकुनी ४ मामा र दुशासन । 
संझाए अघि झैं गई महलमा  सन्तोष पार्ना कन ॥ 
लागे भन्न बसेर कर्ण नगिचै  धेरै दिई सान्खना। 
गर्दैनन् अब मीष्मले हजुरको  राम्रो हुने कामना ॥८०॥ । 


। २७५ 
मैले बात सह कती घरीघरी ४ निन्दा गरेको अब। 
सामर्थी भई सुन्दछ हजूरका  निम्ती म निन्दा सब ॥ 
राजा पाण्डवले जिते अघि जती  चारै जनाले मिली। 
ती राजा सबलाई जित्तछु स्वयं ५ चौतफ एक्लै डुली ॥८१॥ 
पेहरै भूपहरू जितेर वशमा  पाछ्ख इजुरको अनि । 
माछू अजुनलाई निश्चय छ यो  हो शत्र ठूलो भनी॥ 
यस्मा संशय छैन है नरपतै  विश्वास मान्नू हवस् । 
देसी अद्भुतकम भीष्म पछितो  गनन् भनी मान्नुहोस्॥८२ 
धेरै ये स्तिको प्रलाप सरिको  वार्ता सुनी कर्णको । 
श्री दुरयोधनको प्रसन्न मन भो  आँस् बग्यो हषको ॥ 
बोलेकर्ण तिमी समान अरुले ४ गर्टेन मेरो हित। 
जाड गर्ने भनेर दिम्विजय लो  सानन्द सेनासित ॥८३॥ 
चारै तर्फ गएर भूपति जिती ४ फर्की जसै आउला । 
म्यावासी तिमिले उसै बखतमा  बाबू! ठुलो पाउला॥ 
श्री दुयोंधनले प्रसन्न मनले  आज्ञा गरेको मुनी।। 
यात्रा मंगलको गरीकन हिँडे  शखाखसज्जित बनी ॥८४ 
१ आफ्ना फाज लि पुगे द्रपपदको  पैेहरै ठुलो राज्यमा । 
तिन्लाई जिति फेरि उत्तर दिशा  लागे ति क्यै कालमा ॥ 
अङ्गवङ्ग कलिङ्ग शुण्डिक तथा  साना ठुला देशका, 
गाजा वीर पराक्रमी सब जिते  तिन्ले गई पूवेका ॥८५॥ 
म्क्मीलाई जितेर, कर्ण विरले  यात्र गरे पश्चिम । 
। पारे आफ्नु गएर दृष्णि कुलका  राजाहरू उत्तम ॥ 
मारालाइ जितेर कण खुशिलै ४ जाँदा भए दक्षिण 


पाचा करल देशका वश गरे  सम्पूण राजागण ॥८६॥ पाची केरल देशका वश गरे  सम्पूर्ण राजागण ॥८६।  











। ७६३ महाभारत 


चारै तफ डुलेर भूपतिहरू  प्रतेक लाई जिती। 
फर्क कण भनेर स्वागत गरे  आनन्द मान्दै अति॥ 
ल्याएथे धन जो कर  स्वरुपमा ४ तिन्ले असूली कन। 
श्री हुर्योधनका लगी चरणमा  गर्दा भए अपंण ॥८७॥ 
गर्दै आदर कर्णको कुस्पती  अत्यन्त खश्गी थिए। 
योटा उत्तम बिष्णुयाग धन त्यै पाएर गर्दा सए॥ 
ठान्थे पाण्डव झैं भएँ अब भनी क्ष््यै हेतु दुयोंधन । 
त्यो सम्चार सुनी पुधिष्ठिरजिकी  चिन्तित भएथ्यो मन ॥८८। 

दा श्रेष्ठ प्रभाव कर्ण विरको  मान्दै हु ती इर! 
आए व्यास प्रुनी र पाण्डुमुतते ४ राखे गरी आदर ॥ 
देखी चिन्तितश्री युधिष्ठिर तथा  नातीहरु गय्यासल। 
लागे भन्न बुझाउँदै हुन गयो  सन्ताप के हेतुले ॥८९ 
हे बाबू ! सुख दुःख यो प्रथिविमा ४ भोग्छन् सबैले तर। 
ठान्नू पछ समान केहि दुखको  मान्दै नमानी डर ॥ 
सोही कारण धेय नै सुजनले ४ गछन् सदा धारण। 
चिन्ता त्यागगरी तिमी पनि रह ४ सम्झेर नारायण ॥९२॥ 
भन्छु एक कथा म यै विषयको ४ ज्ञानी थिए मुद्ल।। 
दुवासा मुनिल्ले गई तिनि कहाँ ४ गनू भएथ्यो छल॥ 
ज्ञानी मुद्गलको थिएन घरमा  खाने कुरा क्ये पनी । 
हुर्वासा पुगि भन्द्थे घरीघरी ४ ल्याङ म खान्छ मनी॥५१ 
तिन्को जे घरमा थियो गरिदिए  आनन्दले अपण। 
धेरैपल्ट यसै गरेर मुनिको  संतीप देखी क्न॥ 
जाङ मुद्गलजी यसै  शरिरले ४ आनन्दले स्वगमा । 
भन्नासाथ विमान स्वग पुरिको  आयो त्यहीस्थानमा॥२ 































बनन बनपच् कि २७७ 
ज्ञानी मुद्गलको र श्रेष्ठ रथ त्योख्ली आउने दूतको । 
वार्तालाप भएर श्रेष्ठ सुखको क त्यस्का पछी दुःखको ॥ 
स्वगं जान र बसेकै त्यै उञ्छतृत्ति गरी। 
गर्थे पालन धर्मको अतिथिको  सक्कार ती राम्ररी ॥३॥ 
त्यस्तै पालन धर्मको गरि तिमी  क्यै दिन् तपस्या गर  
त्यस्ले शान्ति हुनेछ ताप मनको  जानेछ सारा इर ॥ 
थाम्तू धर्म रहेर सत्य पथमा कै बस्नू सदा निर्भय । 
त्यस्कै दिब्य प्रभावले समरमा  मिल्नेछ पक्का जय ॥०९॥ 
गनेछौ मुख भोग निश्चय पछी  त्यै धघमंको शक्तिले । 
शिक्षा धर्म र सत्यको दिनु भयो  यस्तै अरू व्यासले ॥ 
त्यस्लै पाण्डव वीरको जति थियो  सम्पूर्ण चिन्ता गयो। 
अन्तर्धान भई उसै बखतमा  श्रीव्यास पाल्नू मयो॥९५ 

सागको महिमा ! १ 
हुर्वासा कुरुराजको महलमा  बस्थे भई पाहुना।। 
तिन्को चाकरि गर्दथे कुरुपती  राखेर क्यै कामना॥ 
हुर्वासा मुनिलले भने खुशि भई  मागेर लै पर। 
सल्लाहा गरि वीर कर्ण शकुनी  का साथमा सादर ॥५॥ 
लागे भन्न गई परी चरणमा  तत्काल दुर्योधन । 
डुल्दै छन् वनमा युधिष्ठिरहरू  सद्भम॑ थामी कन 
दुःखीजो द्विजको तथा अतिथिको  सपात्रको चाकरी । 
गर्दै भोजन बाँड्दछन् दिनदिनै  अत्यन्त श्रद्धा गरी॥५७ 
आफ्नै बान्धव हुन् ति पाण्डवहरू मेरा त्यसै कारण। 
। तिन्का निम्ति म माग्दछ हजुरको  पाउ समाई कन 













































। महामारत 
खछ्वाई पाण्डव वीरलाइ पहिले  श्री ट्रोपदीले पनि। 
बस्छिन् खाइसकेर शान्त मनले  सम्पूण धन्दा छिनी ॥९८ 
आफ्ना शिष्य लिई त्यसै बखतमा  गछु भनी भओोजन। 
तिन्को आश्रममा स्वयं पुगिदिनोस् ४ सवेन्न ! कोही दिन॥ 
श्री दुर्योधनको कुरा मुनिसकी ४ गर्नेछु त्यस्तै भनी।। 
आफ्ना शिष्य लिई प्रशस्त सँगमा जाँदा भए ती मुनी ॥९ 
हुवाोसा क्रिषिलाइ धमंसुतले  देख्न् भएथ्यो 
पूजा आसनमा वसालि खुशिले ४ गत् भएथ्यी तव ॥. 
संघ्या स्नान सकेर आई यहिँ नै ४ गर्छौ बसी भोजन। 
सामग्री अहिल्यै तयार गर लो  शंका नमानीक्न ॥८०२॥ 
येती बात भनेर शिष्य लिइ ती ४ क्रोधी मुनी गे गए। 
पांचालीकन गै युधिष्टिरजिले  सम्चार भन्दा भए॥ 
सामग्री कुटिमा थिएन मनमा ४ श्री द्रोपदी आत्तिइन्। 
आफ्ना रक्षक कृष्णलाइ मनले  बिन्ती गरी संकिइन् ॥१॥ 
तिन्को बिन्ति सुनी उसै बखतमा  श्री कृष्ण पाल्नू भयो । 
पाई द्शंन नाथको, मुमुखिको  सम्पूर्ण चिन्ता गयो ॥ 
भोको छ म असाध्य देउ घरमा ४ केही भए मोजन। . 
यो आज्ञा हरिको सुनीकन भनिन्  हे नन्दका नन्दन ! ॥२॥ 
यौटा मात्र छ पाक्र्यपात्र पतिको कमाई ठूलो। 
आजै लाइ त पात्रले पनि प्रमो !  गदैन केही भलो ॥ 
मैले खाइसकै र ठ्रैन अब क्यै ४ खाने कुरा सिठ्रियो। 
दुर्वासा त्रपि गछ भोजन भनी  आए विफ्ती छ यो ॥३॥ 
रक्षा गर्नुहवस् भनेर तिनिले  बिन्ती गरीथिन् जब । 
तिन्को बिन्ति मुनी प्रसन्नमनले  भन्दा भए माधव 














॥ धर्मकुमारको प्रथिविमा  ठूलो हुनाले गरी। 
होला पात्रमहाँ अवश्य पनि क्ये  हैछ् स्वयं राम्ररी ॥९॥ 











सागको महिमा । 
यो आज्ञा हरिको सुनेर कुटिमा  तत्काल कृष्णा गइन् । 
ं ल्याई पात्र भएर लज्जित स्वयं  श्री कृष्णलाई दिइन् ॥ 
हेन मो हरिले लिएर करमा  त्यो पात्र लाई अनि। 
यौटा साग त मित्रपड्दि सुमुखी !  देखिन्छ यस्मा भनी॥५॥ 
म्वानूभी लिइ साग झट्ट हरिले  त्यो एक त्यान्द्री जब । 
दुवामा मुनिको र शिष्यहरुको  तृप्ी भएथ्यो तब॥ 
ल्य्रगे गर्ने इकार मेट भरियो  मेरो त भन्दै कृति। 
थाले ड्वेने कती नदी तट त्यजी  भागे दगुदै कति ॥६॥ 
जान्न खान भनी डराई मनमा  मागे सबै ती जब। 
 मागी पाण्डव वीरका सँग बिदा ४ पाल्न भयो माघव ॥ 








। ८० 


मैजेथे सहदेवलाइई नदिमा  डाकेर ल्याङ भनी। 
मेटेनन् तिनिल्रे र गैकन भने  छैनन् कतै ती मुनी ॥७॥ 
हुर्वासा मुनिको असाध्य मनमा  मान्थे सबैले ड्र। 
 तिन्को त्यो उर दूर पारि दिनुमी ४ आएर दामोदर ॥ 
यो आख्यान सहर्ष जुन् पुरुषले ४ गला सदा सम्झना । 
त्यस्को जीवनमा यहाँ, पछि उहाँ  पुग्ला सबै कामना ॥८॥ 
राजा जयद्रथको दुर्गति  
खेल्थे नित्य शिकार घोर वनमा क पाँचै जना पाण्डव । 
छाडी द्रौपदिलाई एक दिन ती  जाँदा भएथे सब॥ 
बोटो सोहि गरि जयद्रथ पनी  सेना लिई साथमा। 
जान्थे गर्ने विवाह शाल्व नगरी  पुग्दा त्यही स्थानमा॥९॥ 
केही बेर बसे जयद्र्थ त्यहीँ ३ विश्रामका खातिर। 
देखे ठ्रोपदिको स्वरूप तिनिले  साम्ने खडा सुन्दर ॥ 
ढोका आश्रमको समाई उभिई  हेदै थिइन् सुन्दरी । 
तिनको रूपछटा अलोकिक थियो  लक्ष्मीसरी त्यो घरी ॥१० 
साह्रै मोह भएर एकटकले  क्यै बेर हेरी क्न। 
राजा कोटिकलाई सिन्धुपतिले ४ भन्दा भए त्यै क्षण॥ 
को हुन् ती यति सुन्दरी बुझ गई  तिन्ूलाई पाए बरू। 
गर्ने छैन विवाह जाउँ घरमा  फर्केर हामीहरू ॥११॥ 
यो आन्षा सुनि श्री जयद्रथजिको  हाँसेर ती कोटिक। 
हन भन्न पुगेर ट्रौपदि कहाँ  देखी विना रक्षक॥ 
है देवी  युवराज हा हुँ सुरथको  छोरो बुझे सादर। 
सामुन्ने ति  नरपती  हुन् वीर क्षेमङ्कर ॥१२॥  




















. 


तत 


 
। 


नागी 





३६ हन कनकाई? 
हदै छन् तिमितर्फ मोहित भई  जुन् वीर है सुन्दरी  


। गनन स्वागत खव बान्धव भनी क आनन्द मान्दै अति ॥१४ 


। जानेथे जव ठ्रोपदी कुटिमहाँ ४ एक्लै रहीछन् भनी। 










चनपवे २८१ 
राजा हुन् तिनि नै जयद्रथ भनी ४ जानी लिए राम्ररी 
आफ्नो देश पनी बताउ सुमुखी ५ को हुन् पती ओ पिता । 
वम्नु कृष्र सहेर व्यर्थ वनमा  ठान्दीनँ राम्रो म ता॥१२ 
यस्तो प्रश्न ति कोटिकाख्य विरको तिनूले सुनीथिन् जब । 
खेल्देछन् वनमा शिकार अहिले  मेरा पति पाण्डव ॥ 
केही वेर तिमीहरू पख यहीं ४ आएर मेरा पति। 





येती वात भनेर ट्रौपदि गइन् ३ भित्री कुटीमा जव। 
त्यो संवाद गई जयद्रथ कहाँ छ तिनूते सुनाए सब ॥ 


लागे भन्न गर्दै जयद्र्थ स्वयम्  तिन्लाई है भामिनी ११५ 
डुल्छ्न कष्र खपेर पाण्डवहरू  श्री हीन मै निर्धन। 
त्वम्ताका मँगमा वमेर तिमिले  सन्ताप मोग्नू क्नि? 
मेवा गर्नु वृथा छ घोर वनमा  पाँचै जना मूर्खको । 
मेगी पनि उनेर भोग खुशिले  साम्राज्य सोवीरको॥ १६॥ 
यम्तो वात मुनेर अद्ग उभिई  त्यो देखि केही पर। 
लागिन् ठ्रीपदि मन्न क्रोधित भई ४ ढुष्टातम्  हे दुच्छर ! 
डाक्छम् घोर विपत्ति आफ्नु यसरीङ हे मूर्ख ! आफैं किन ? 


माढ्रुन पाण्डव वीर आइ अहिल्यै  शेखी उतारीकन ॥१७॥ 
क्राफ् म्याल भएर सिंहकन छो क आँटिस् तँ जिस्क्याउन । 
ड्च्द्ा  भए तुरुन्त घरमा क फर्केर जा दुर्जन ॥ 
हृप्झ्चाइन् यमरी ठुलो स्व्र गरी कै श्री द्रौपदीले तर। 
त्यसको ख्याल नराखि सिन्धुपतिलेङ झम्टेर प्रे कर ॥१८॥ 

























।। महाभारत 
चिस्याई बलले लगेर स्थमा  तिन्छाइ राखै जब। 
हाँके त्यो रथलाई ठानि मनमा  पुग्नेछ इच्छा अब॥ 
डाकिन् द्रौपदिले रुँदै घुरुधुरू  हे घोम्य ज्ञानी ! भनी । 
पर्खी दुष्ट ! भनेर घोम्य दगुरे  तिनको पुकारा सुनी ॥१९ 
आए आश्रममा शिकार वनमा खेछी सकी पाण्डव। 
घाईले समाचार रोइकन त्यो  बिन्ती चढाई सब॥ 
आफ्ना शख्र लिएर पाण्डवहरू  चाँदै समाङ भनी। 
दौडेथे रथमा चढेर रिसले ककालाग्नि जस्ता बनी॥२०॥ 
केही हूर पुगेर सिन्धुपतिका  सेना अड्याई दिए। 
लागे लडन फिरेर सैनिक तथा  योद्धाहरु जो थिए॥ 
मारे अरजुनभीमले शरगदा  हानेर सेना मति जति। 
हेर्थे चार दिशा जयद्र्थ कता  भाग्यो मनी दुमति॥२१॥ 
पाँचै माइ मिली जिते सकल ती  सेना र सेनापति। 
छाडे ट्रौपदिलाई सिन्धुपतिले  देखेर त्यस्ती स्थिति ॥ 
माछन् पाण्डवले भनेर डरले ४ भागी रहेका थिए। 
त्यो देखीकन भीमले नगिच गे ४ जुल्फी समाई लिए ॥२२॥ 
आँटे मार्न घिसारि त्यै समरमा  तिन्ते पछारी कन। . 
लागे भन्न पुगी युधिष्ठिरजिको  आज्ञा स्वयं अर्जन ॥ 
दाज्यू १० यस्कन दुशलापति तथा  हो ज्वाइ आफ्नू भनी! 
बेन्ही राँडि हुनेछ प्राण नलिनोस् ४ पापी भए तापनि ॥२२॥ 
छाड्ने ठ्रौपदिको र धर्मसुतको  इच्छा हुनाले गरी। 
ऐह्रे मार्नु हुँदैन मछे पछि यो  मौका मिलेका घरी । 
भाईको सुनि वात खड्ग करमा  तीखो लिई भीमले । 
टुप्पी पाँच गरी त्यही मुडिदिए  पाता कसी कोधले ॥२४॥ 


































. २८३ 
ल्याई धर्मकुमारका हजुरमा  तिन्ले पुस्याए जब। 
हे भाई ! सुनेयो मरेसरि भयो  लो मुक्ति देओ अब॥ 
दाज्यूको सुनि यो हुकुम् मन बुझी  श्री ठ्रोपदीको पनी। 
बन्धन काटिदिए जयद्रथजिको  हुन् बन्धु आफ्नै भनी।२८ 
यस्तो काम गनर्नु फेरि कहिले  राखेर दुस्साहस । 
आफ्ना सेन्य लिई प्रसन्न मनले ४ जा घरैमा बस् ॥ 
यो आश्ञा मुनि श्री युधिष्ठिरजिको ४ ढोगेर पाङ महाँ। 
मानी लाज ठुलो जयद्रथ गिरे  क्यै दूर आए त्यहाँ ॥२६ 
रानी द्रौपदि पाँच पाण्डवहरू  फर्की कुटीमा गए। 
पैह्रेके सरि फेरि सोहि बनमा ४ सानन्द वस्ता भए॥ 
मानी दुःख ठलो जयद्रथ हिँडे गर्छु तपस्या भनी। 
।गङ्गाद्वार पुगी गरे तप ठलो  तिन्ले तपस्वी वनी ॥२७॥ 
तिनको त्यो तपले प्रसन्न हुनुभो  श्री शंग्रु क्यै कालमा । 
आज्ञा गनु भयो स्वयं प्रकट मै  ती भूपको सामुमा ॥ 
हे राजन् ! मनमा छ जे अब त्यही मागेर लै बर। 
यो आज्ञा शिवको सुनेर तिनिल्े  बिन्ती गरे सादर ॥२८॥ 
माने पाण्डव वीरलाई दिनुहोस ४ शक्ती मलाई शिव! 
तिनको बिन्ति मुनी स्वयं शिव पनि ४ चिन्तित् हुनुमो तब ॥ 
आज्ञा मो सुन है जयद्रथ ! तिमी ४ साक्षात नारायण। 
जस्का रक्षक कृष्ण छन् नर बनी  जन्मे यहाँ अजुन ॥२॥ 
सृष्टी पाल्ननाश गर्न सहजै  सक्छन् र गछेन् पनी । 
आए जन्मन अंश ली पृथिविमा शहुन् विष्णु साक्षात् तिनी ॥ 
त्यस्ता अजेनलाइ ८ माने कसरी  को सक्छ त्रह्माण्डमा । 
तस्मात् यो वर दिन्नँ त्याग मनको संताप यी बजमा ॥२०॥ 




































।।  महामारत 


सक्नेछ्ठो तिमि रोक्न एकदिन नै ४ सेना तथा पाण्डव । 
छाडी अर्जुन भाइ चार रणमा ४ संतोष माने अब 
अन्तर्घान भए तुरुन्त शिवजी  तिनलाई अर्ती दिई। 
फर्के राज्यमहाँ जयद्रथ पनी  अत्यन्त दुःखी मई ॥३१ 
श्री रामचन्द्रको महिमा 
धेरै हुःखहरू सहेर वनमा ४ बस्तै थिए पाण्डव । 
चर्चा धम र ज्ञानको पनि सदा ५ गर्थे खुशी मै सब॥ 
मार्कण्डेय मुनी कुनै दिन त्यहाँ ४ आए सुशिक्षा दिन। 
राखी आसनमा सहर मुनिको  गर्दो भए पूजन ॥२२॥ 
सोधी वक्सनुभी युधिछिरजिले ४ पाउ परी हे मुनि!. 
मैले देख्तिनँ लो विपत्ति सहने ४ आफूसरी क्वै पनि॥ . 
पत्नी पाण्डवकी, तथा द्रूपदकी ४ छोरी, व् पाण्डुकी। 
बस्छिन् दुःख सहेर घोर वनमा  कुन् पापले द्रीपदी ॥३२॥ 
यस्ता कृष्ट्र सहै अरू सुजनले ५ केह कहाँ हे मुनि! 
आज्ञा गर्नुहस् प्रसन्न मनले  मिल्नेछ शान्ति सुनी ॥ 
रानी पाण्डवकी भएर बहुतै  दुःखी यी छन् ठ्रोपदी । 
एकान्त स्थलमा बसेर मनमा  होलिन् कती यी रुँदी ॥२४।  
छ्रैनन् क्वै पनि मन्दभाग्य भेवमा  हाम्री प्रिया झै अरू। 
मै टु कारण एक ठान्दछु सदा ७ मनू निको हो बरू॥ 
साह्रे दिक्क भई युधिष्टिरजिले  बिन्ती गरेको सुनी । 
लागे भन्न बुझाई श्रेष्ठ अघिको  आङ्यान ज्ञानी मुनि॥२५ 
हे राजन ! रघुबंशमा हुन गए  श्रीराम जो भृपति। 
त्यस्तो कीर्ति हुने भएन अझतक  राजा कुनै सद्मति ॥ 













। २८५ 


त  मु नवीनतम उचित 
श्री रामायणमा छ यो शुम कथा  विस्तारले वर्णन । 
फेरी मान्नु वृथा छ त्यो समयको  हो चाल हे सज्जन !॥३६ 
बाबू हुन् दशरथ् ति राघवजिका  ती चक्रवर्ती थिए। 
श्री नारायण चार भाइ नपका  छोरा भई जन्मिए ॥ 
जस्ले शङ्ुरको घन सहजमा  भाँचेर टुक्रा गरे । 

ब सीताजी सँगमा बिहा, परशुराम् ४ को शेखी जस्तै हरे ॥३७ 
केकेयी र पिताजिका हुकुमले ४५ आनन्द मानी कन। 
पाल्वूभो वन रामका संग गए  सीता तथा लक्ष्मण ॥ 
ज्ञानी सज्जनको बसेर वनमा  सानन्द॒ रक्षा गरे। 
पक्षी, राक्षस, कोलमिल्ल शवरी ३ श्रीराम देखी तरे ॥३८॥ 

॥ मारे चौध सहस्र राक्षसहरू ४ एक्लै लडाई गरी। 
सीता रावणले हरीकन लाग्यो ४ आएर ढक्कापुरी॥ 
लक्ष्मी झैं गुणशीछ रूप भवमा  प्रश्यात जस्को थियो । 
त्यस्ती जानक्षिले पनी बनमहाँ  संकष्ट भोग्नुपस्यो ॥३९॥ 
सृष्टी, पालन, नाश गर्न सहजै सक्थे र गर्थे पनि। 
लीलाले कपिको सहाय लिनुमो ४ मानीस जस्ता बनी ॥ 
त्यस्तो भृप भएन कोहि सवमा  श्री, कीर्ति, ठूलो हुने। 
शक्ति छैन कुने पनि नृपतिको  श्रीराममा दाँजिने ॥४२॥ 
बाँधी सेतु ससेन्य चाघि उदधि  छंकापुरीमा गई । 
मारे राषणकुम्भकर्ण सहजै  श्री राम क्रोधित् भई ॥ 
सीतालाई सह ल्याउनु भयो ४ अग्नी परीक्षा गरी। 
फक पुष्पक्मा चढी सकलका  स्वामी अयोध्यापुरी॥४१ 
 दैखेर राम कन शोक गयो सबैको । 

। औआँची चले सरि भयो पुरिमा खुशीको ॥ 


। महाभारत 
श्रीरामको हुन गयो अभिषेक त्याहाँ । 
सत्कीति फैलिन गयो सब लोक माह्ाँ ॥४२॥ 
त्यस्ती प्राण समानकी प्रियतमा ५ सीता सुशीला कन । 
घोबीको सुनि बात राम प्रभुले  त्यागी पठाए वन ॥ 
तिनलाई जति कष्ट आपत परे  त्यो सम्झँदामा पनि । 
मान्देछन् अग्सम्म दुःख दुनियाँ  पापी विधाता भनी ॥४३ 
यस्तो शील थियो भनी नरपते ! ४ सीताजिको सदूगुण। 
हे राजेन्द्र ! सकिन्न गने सब त्यो आँटे पनि वर्णन ॥ 
स्वामी राम छँदाछँदै दुख सहिन्  तिन्ले जति वनमहाँ । 
पाञ्चालीकन के छ कष्ट अहिले  सीताजिका झैं यहाँ ॥४४ 
जस्का भाइ सुशील वीर र सखा ४ छन् कृष्णका अजुन। 
ऐह्रे दुःख पच्यो भनी भन ग्र्था  सन्ताप मान्छौ किन ॥ 
शक्ती भीम समान छैन अरुको  हज्जार हात्ती जति । 
त्यस्ता भाई छँदाछँदै तिमि सदा ४ दुःखी रहन्छौ कति ॥४५॥ 
उस्तै श्री सहदेव ओ नकुल छन्  दुध्ष योद्धा दुई। 
सक्छन् जिल सुरेन्द्रलाइ रणमा  मोका परेमा परेमा गई । 
यस्ता वीर पराक्रमी हजुरका ४ छन् चार भाई जब॥। 
गनू हुन्छ सहायता खुशि भई ४ जस्को सदा माधव ॥४६॥ 
त्यस्ता धीर णुणी भई हजुरले  चिन्ता गरेको यहाँ। 
देख्दा छक्क म पर्दछु घरिघरी  हे भूपति ! मन् महाँ ॥ 
 बान्धब छन् सहायक सबै  श्रीरामले वानर। 
आफ्ना मित्र बनाइ राक्षसहरू  मारे ठूला हुघर ॥४७॥ 
तिम्रो कष्ट पनी छ केहि दिनको  संतोष मानी बस। 
गर्नु पालन धमकी मनमहाँ  राखी ठुलो साहस ॥  

















 बनपर्वे २८७ 
जित्नेछो मच गत्रलाइ रणमा  मोका परेका घरी। 
मोगोला पछि राज्य यो प्रथिविको संपूर्ण, राम्रो गरी ॥४८॥ 
मान्छन दुःख र सुक्खलाइ सम नै ज्ञानी तथा सज्जन । 
सुन्छन् दुःख पस्यो भने सुख हुँदा ५ हाँस्छन् नजान्ने जन ॥ 
देवाधीन रहेछ दुःख मुख यो  भन्ने विचारी क्न। 
थाम्बू पछ स्वधम, रक्षक उनै  हुन् नन्दका नन्दन ॥७९॥ 
शिक्षाअर्ति दिए तरहको  ज्ञानी मुनीले जब। 
शान्तिप्राप्त मए केहि मनमा  खुशी भए पाण्डव॥ 
सोधे फेरि पनी युधिष्ठिरजिल्ले  बिन्ती गरी सादर। 
चिन्ता छैन मलाइ भाइहरूको क्त्यो राज्यको खातिर ॥५० 
पाञ्चालीकन जो छ कष्ट अहिले  देखेर त्यो हे मुनि! 
मान्छू दुःख असाध्य, गने तर क्यै शक्तीनै आँटे पनि ॥ 
यस्तै कोहि पवित्रता अरु भए  आख्यान तिनको पनि। 
आज्ञा गर्नु भए प्रसन्न मनले  सुन्ने थिएँहे मुनि !॥५१ 
बिन्ती धम कुमारको सुनिसकी ४ आनन्द मानी कन। 
माकण्डेयजिले भने नरपते ! ५ आख्यान राम्रो मुन ॥ 
बै राजा एक सुशील अश्वपति जो  ज्ञानी थिए धामिक। 
तिनको सन्तति क्वै थिएन घरको  साम्राज्यको रक्षक ॥५२  
मावित्री जगदम्बिका जननिको  तिनले गरे पूजन। 
धेर काल बितेपछि नृपतिलले ४ पाए स्वयं दशंन॥ 
देवीको वरदानले गुणवती  यौटी सुपुत्री झइन्। 
सावित्री भनि नाम राखि शशि झैं ४ कल्याणि बढ्दै गइन् ॥५३. 
सावित्री कन देखि यौवनवती ४ आज्ञा दिए भूपले। 
स्वामी रोज गएर योग्य तिमी नै  पुत्री स्वयं यलले ॥ 








. न ति लन बन 

जान्थिन् डुल्न भनेर जङ्गलमहाँ  सावित्री कोही दिन।। 
देखी सुन्दर सत्यवान कन नै  रोज्दी भइन् मनमन॥५५ 
फर्किन् ती घरमा र नारदमुनी ४ आएर राजाकन । 
लागे मन्न बुझाई अश्वपतिको  सामू दुखाई मन॥ 
रोजिन् जङ्गलमा गई नरपते ! ४ जसलाइ यिन्ले पति।  
मनेछन् ति अवश्य वर्ष दिनमा  हो सत्य यो भृपति ! ॥५ 
साबित्रीतिर फर्ति अश्वपतिले  सोधे बुझाई अब। 
हे छोरी ! तिमिले कुरा सुनिसक्यो ज्ञानी मुनीको सब ॥ 
जे इच्छा मनमा छ स्पष्ट रितले  मेरा अगाडी भन। 
लागिन् नारदलाई भन्न सुमुखी  नीती बुझाई कन ॥५६॥ 
एके पल्ट दिइन्छ संपति सबै  बाँडेर सतुत्रमा।  
एके पल्ट दिइन्छ दान मुनिजी !  कन्या पनी लोकमा ॥ 

















नारीलाई . हुनु सरी  ठान्दीनँ क्यै सुन्द्र ॥ 
खातिर । . 












। दैवाधीन रहेछजे हुनु छ त्यो गरी । 
॥ तिन्कै साथ बिवाह गर्दिनु हवस्  आनन्दले राम्ररी ॥५९॥ 
छोरीको सुनि बात नारदजिको  सल्लाह मानी कन। 
। कन्यादान गरेर शास्र विधिले  सुम्पे दुखाई मन॥ 





नैचनियद बनपर्वे न 
खोसेथे धन, राज्य गत्रुहरूले  अन्धा दुमस्सेनको । 
बस्थे कष्ट सहेर, ठानि मनमा ४ हो खेल यो भाग्यको॥६० 





यमराजश्ावित्री स बाद 
यौ सम्बन्ध भएर शान्त हुनगौ  ती भूपतीको मन। 
ं गर्थे स्नेह असाध्य दम्पति दुवै छोराबुहारी कन॥ 
राजाकी दुहिता भनेर मनमा  शैखी नमानी रती। 
जँ सावित्री पनि ग्देथिन टहल झन्  आनन्द मन्दै अति ॥६१ 


। चारीटा दिनमात्र वर्ष दिनमा बाँकी रहेथ्यो जब। 
। मावित्री यमको कठोर व्रतमा  लागिन् दुखी भ॑ तब ॥ 
 खाँदै कत्ति नखाइ नपार दिन ती क आराधनामै रहिन्। 
 सांग्ये त्यौ व्रतको चतुर्थ दिनमा  विप्रादिद्वारा गरिन् ॥६२॥ 


। ज्ञानी विप्र मुनी उपस्थित त्यहाँ क जो जो भएका थिए । 
सावित्री सधवा रहे तिमी भनी ४ आशिष् सबैले दिए ॥ 



































२९० महाभारत 

। स्वामीको दिन आज हो मरणको  त्यो सम्झनाले गरी। 
सारालाइ गराइ भोजन स्वयं  भोके रहिन् सुन्दरी ॥६३ 
 जान्छु ल्याउन यज्ञ निम्ति समिधा भन्ने विचारी कन। 
छागे जान ति सत्यवान वनमा  ली बञ्चरो त्यै क्षण॥ 
। सम्झी नारदका कुरा मनमनै  सावित्रि दुःखी थिइन् ।  
 स्वामी जान हिँडे भनेर वनमा  झन् बेसरी आत्तिइन्॥६४ 
 जान्छु आज सँगै भनेर म पनी  तिन्ले भनेको सुनी । 
लागे भन्न ति सत्यवान त्रतले ४ छो क्षीण हे भामिनी ! 
सक्तिनो तिमि हिंड्न घोर वनमा  धेरै थरी कष्ट छन्। 
साह्रै दुबेल छथौ प्रिये ! व्रत गरी जाने नल्यौ व्यथे मन्॥६५ 

। यो आज्ञा पतिको सुनीकत भनिन्  सावित्रिले सादर। 
 जान्छु मान अवश्य हेछु वनको  सौंदय॑ चारै तिर॥ 
मेरो ढेन शरीर क्षीण त्रतले ४ ऐहे त्यसै कारण। 
 स्वामी आज नरोक्विक्सनुहवस्  आत्तिन्छ मेरो मन॥६६॥ 
तिन्को स्नेह बुझेर जिद्दि गरि झन जान्छु भनेको सुनी । 
लागे भन्न ति सत्यवान खुशिल्े  हाँसेर हे भामिनी ! 
मागी आउ बिदा गईकन पिता  माता कहाँ हे सती! . 
लैजानेछ सहर्ष जङ्गल महाँ  शंका नमाने रती ॥५७॥ 
चाँडै आश्रममा पुगेर सुमुखी ४ आइन् बिदा लीकन। 
लागे ती वनतफ दम्पति ढुवै  गर्दै कुरा गन्थन ॥  
सम्झी नारदका कुरा मनमनै  ती आत्तिए तापनि। 
गर्थिन् बात खुसी भएर पतिले  गर्छन् कि शंका भनी॥६८ 

इुलि इुलि वनको त्यो श्रेष्ठ सौँदय हँदै । 
फुल फुलबिस्वाको नामको खोजि गर्दै ॥ 














. 























ब्हि 

मनमन मुनिको त्यो वाक्य सम्भेर डर्दै। 
पतिसँग तिनि छाया झैं हिंडिन् चित्त धर्दै ॥६९॥ 
जम्मा पारि सकेर फूलफलले ४ भाँडो मरीयी जब। 
लागे ती समिधा बनाउन भनी  ली बञ्चरो झट् तब॥ 
आएथ्यो पसिना परीश्रम परी ४ लाग्यो शिरै चर्कन । 
बोले ती मुमुखी ! भएँ म अहिले  अस्वस्थजस्तो किन !॥७० 
लाग्यो हुछ्न कपाल शक्ति उमिने ४ मेरी हराई गयो ॥ 
पल्टन्छ तिमि आउ झट्ट नगिचै  विश्राम गनू पथ्यो॥ 
यो आज्ञा पतिको मुनीकन सती क देखी नराम्रो स्थिति । 
काखामा सि राखि सादर बसिन्  सन्ताप मान्दै अति॥७१॥ 
पीडा तीव्र हुँदै गयो मरणको  चेष्टा सबै देखियो। 
कालो एक ठलो कुनै पुरुषको  मूर्ति खढा मै दियो।॥ 
देखी रूप निकै भयंकर त्यहाँ  सोधिन् ति साचित्रिले । 
को हौ हे बलवान ! खडा हुनगयो आएर कुन् हेतुले ॥७२॥ 
तिन्को प्रदन सुनी सकेर यमले  आज्ञा भयो है सती । 
जानीलेउ मलाई हँ यम भनी  मानीस मर्छन् जति॥ 
लैजान्छु सबको म प्राण बुझ्षिल्यो ४ यी सत्यवानको पनि । 
वेला आइपुग्यो र जीव लिनको  खातीर आएँ भनी ॥७३॥ 
लैजान्छ अब प्राण खेँचि यमले  आज्ञा भएथ्यौ जब । 
लागिन् सौध्न भएर नम्र सुमुखी  जोरेर बाह्र तब॥ 
सुन्थे है यमराज ! प्राण जनको  गे ल्याउँछन् हूतले । 
पाल्नूभो अहिले स्वयं हजुर नै  हे नाथ ! कुन् हेतुले॥७४ 
बोले श्री यमराज धार्मिक गुणी  हुन् श्रेष्ठ यी सत्यवान्। 
आएँ कारण दै परेर म स्वयं  यिनको लिनालाइ ज्यान्॥ 
























































। 


। बात भनेर पाश करको  फ्याँकेर सोही घरी । 
खेँचे प्राण ति सत्यवान् हुनगए  निजीव राम्रै गरी ॥७५॥ 
बाँधी सृक्ष्म स्वरूप श्री यम हिंडे ४ पक्री दिशा दक्षिण। 
स्वामीको शिरलाइ राखि जिमिमा४ साबित्रि सोही क्षण॥ 
लागिन् हिंड्न पछीपछी यमसँगे ४ छाडेर स्वामीक्न! . 
लागे भन्न खडा भएर यमले  तिनलाई सोही क्षण ॥७६॥ 
सावित्री ! पतिको रहेर सँगमा  राम्रो ग्यौ चाकरी ! 
अन्त्येष्टि गर, जाउ आश्रममहाँ ४ संतोषले राम्ररी ॥ 
सक्तैनन् यमलोक जान सुमुखी  यो देहले क्वै पनि। 
गनू यादविचार सासु समुरा  हुन् पृज्य मेरा मनी॥७७ 
सावित्री यमका कुरा सुनिसकी  बोल्दी भइन् सादर। 
जान्छन् धर्म बुझी पतीसँग सती  योनीति हो सुन्दर ॥ 
मैले जौ पतिभक्ति सत्यत्रतको  गर्छ सदा पाल्न। 
सोही कारणले अबाधगतिले  हिड्छु म हे सज्जन॥७८॥ 
थाम्तू पछ स्वधम श्रेष्ठ जनले  राम्रो कुरा हो तर। 
स्वामी त्याग्न समथे छैन मनमा  लाग्दोछ ठूलो डुर॥ 
नीतिपूर्वकका कुरा अरु पनी  तिन्ले भनेको सुनी । 
लागे श्री यमराज भन्न सहसा  साह्रै दया बनी ॥७९॥ 
है देवी ! म खुशी भएँ सुनिसकी  तिम्रा कुरा सुन्दर । 
स्वामी छाडि अरू छ जे मनमहाँ ४ मागेर लेउ वर॥ 
यो आन्ञा यमको सुनेर सतिले  बिन्ती गरिन् हे प्रमो ! 
अन्धा छन् ससुरा खुलुन् नयनले  तिन्का दुवै हे बिभो ॥८० 
बोले श्री यमराजजी वर दिएँ क्षमागे जति हे सती!। 
फकन्नन् जन क्वै मरेपछि यहाँ ५ यै हो सबैको गति॥ 




























२०४ महाभारत 
पापी मूख भएर धम  पथको कै बाटो त्यजे तापनी। 
गर्छन् पालन धमंको सुजनले  कल्याण होला भनी ॥८७॥ 
आज्ञा मो यमले सुनीकन कुरा  तिन्को गरी आदर । 
स्वामी बाहिक मागिलेउ सुमुखी ५ तेरी म दिन्छ वर॥ 
लागिन् भन्न सती पिताकन प्रमो  ढैनन् कुने सन्तति । 
छोरा हुन् तिनिलाई एक सय लो क राम्रा तथा सद्ाति॥८८ 
 साबित्रिको सुनि कुरा यमराज बोले । 
मागे जती वर दिएँ मुमुखी ! खुशीले ॥ 
पायो वृथा दुख निकै पर साथ आई । 

जा फिरेर घरमा बस शान्ति पाई ॥८९ । 
जान्नन् देह लिएर यो यमपुरी क साध्वी, कुनै मानिस।! 
थाम्नू पर्दछ लोकको स्थिति वर्था ४ गछयो तिमी साहस ॥ 
यो आज्ञा यमराजको सुनि मनिन्  फेरी ति सित्रिले । 
बस्नू हुन्छ हजर ने यमपुरी  भन्छन् त्यही हेतुले ॥९० 
मैले पाइसक यहीँ हजुरको  प्रत्यक्षमा दशन। 
जाने त्यो पुरीमा रहेन अब क्यै  बाँकी त्यसे कारण। 
गर्नु हुन्छ हजूर लछोकहित ओ ४ सद्भ्मको पाल्न। 
जस्को नाम छ धर्मराज भवमा  विख्यात त्यै कारण॥९१॥ 
ठूलो जो भर मान्दछन् सुजनको कै संसारमा लोकले । 
मान्देछ भर श्रेष्ठ झन् हज्रको  मैले त्यसै हेतुले ॥। 
नीतीपूर्वकका कुरा अरु पनी  बिन्ती गरीथिन् जब । 
साह्रै चित्त बुझेर फेरि यमले ४ भन्दा भए यो तब ॥५२॥ 
  स्वामीको तिमि देह छाडि अरु क्यै मागेर लेक बवर। 
॥यो आज्ञा यमराजको सुनि भनिन्  सापित्रिते साद्र ॥ 


























।॥ २९५ 


मेरा हुन् सय पुत्र देव ! सब ती  विश्यात संसारमा । 
दोषी क्वै नभनुन् कुचाल गरि यौ  भन्ने पनी लोकमा ॥९, 


   
५ 
केके 
















क 





॥ सावित्रीढै यमराजसित बरदान पाएकी 
हँदै श्री यमको मुहार उभिइन् ४ येती भनी ती जब। 
बोले श्री यमराज ख्याल नगरी  पुग्नेछ इच्छा सब ॥ 
यो चौथो वरदानले मन भयो  क्यै शान्त सावित्रिकी । 
लागिन् भन्न खुशी भई हजुर झैं ४ हे देव ! दानी छ को! ९४ 
ठान्छन् श्रेष्ठ स्वघमे सतुरुषले  संकष्ट आए पनि। 
गर्छन् रक्षण धमंको यतनले  कर्तव्य हो यौ भनी ॥ 
मान्दैनन् पछितो र हुःख अथवा  शंका न केही इर। 
गर्दैनन् तिनि लोम केहि मनमा  संपत्तिका खातिर ॥९५॥ 
इच्छा प्रत्युपकारको मनमहाँ ५ केही नराखी कन। 
गछन् छो उपकार मात्र अरुको  ज्ञानी तथा सज्जन ॥। 











। २९६ महाभारत 
त्यस्ता सज्जनको हुँदैन कहिल्ये ५ आशीष मिथ्या वर। 
बस्छन् छोकहरू टिकेर भवमा  मानेर तिन्को भर ॥९६॥ 
त्यस्तै सज्जनमा गरेर गणना  ऐह्क हजुरको पनि। 
माफी पाउँ दयानिधे ! शरणमा ५ पर्छु म दुःखी बनी॥ 
तिनको बिन्ति सुनेर फेरि यमले ४ मभन्दा भए हे सति! 
तिम्रो जानि विचार धम पथको ४ आनन्द लाग्यो अति॥९७ 
जे इच्छा मनमा छ माग्न अब त्यै मागेर ले वृर। 
यो आज्ञा यमको सुनेर सुमुखी ४ भन्दी भइन् सादर ॥ 
स्वामीको अब पाउँ जीवन अनी  पो पुत्र होलान् सय। 
मिथ्या हुन्न हजूरको वर भनो  होला अनी निः्चय॥९८ 
स्वामी बाहिक माग्नको मनमहाँ ५ क्यै द्वैन इच्छा अरु 
स्वामी हीन भएर बाँच्नु छ भने  मर्नू छ राम्रो बरु॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर फेरि यमले  आज्ञा भयो हे सति! 
टूच्छा पूर्ण हुनेछ लो वर दिएँ  संपूर्ण मागे जति ॥९९॥ 
राजन् ! सृक्ष्म शरीरलाई यमले ४ तिनको फुकाई दिए। 
आशीर्वाद दिइ स्वयं यमपुरी  फर्के जाँदा एम॥ 
आई सूक्ष्म शरीर फेरि तनमा ४ तिनको पसैथ्यो जव । 
व्यूझेये अनि सत्यवान गहिरो  निद्रा खुलेझै तब ॥९००  
सावित्री पुगि झट्ट राखि अघि ५ काखमा पतीको शिर । 
लागिन् हेन ढुल्टुङ मुखमहाँ  हाँसेर स्वामीतिर ॥ 
सावित्रीतिर सत्यवान् वक्ति मै  क्यै बेर हेरी क्न। 
लागे सोध्न उठाइनौ अविप्रियै  वेला छँदैमा किन ॥१॥ 
निद्रा खुव परेछ एक सपना  देखे नराम्री यहाँ। 
यौटा दिव्य स्वरूपका पुरुष क्वै ४५ आए अगाडी महाँ ॥ 

























।। ट वनपर्वे २९७ 
देख्दैमा तिनलाइ व्याकुल भएँ पीडा बढी बेसरी। 
थाहा पाइनँ अन्धकार हुनगो  त्याहाँ पछी सुन्दरी ॥२॥ 
स्वामी ! मुत्नुभयो निके बितिसक्यो रात्री पनी यो घरी। 
जाउँ आश्रममा सुनाउँछु कुरा  भौली सबै राम्ररी ॥ 
येती बात भनेर पुष्प समिधा  राखेर त्यै स्थानमा । 
पक्री हात हुवै परस्पर हिँडे ४ बिस्तार त्यो रातमा! ॥ 


























  
राजाका बलवान तत्रुहरुले ४ सम्चार पाए जब। 
राजाको जति राज्य छाडिकन ती  मागे डराई सब ॥८॥ 
रेतीले नपलाई आदर गरी ४ राखे लगी राज्यमा । 
कोही श्रेष्ठ सती भएन नपते !  सावित्री झैं लोक्मा॥ 
पाएको यमबाट जो वर थियो प्रत्येक पूरा भयौ। 
सावित्री अनि सत्यवान दुइको  कीर्ति ठुलो फेलियो ॥९॥ 
 यो आख्यान मुनी युधिष्टिर निकै ४ आश्चयं मान्दा भए। 
मार्कण्डेय मुनी सह कुटिमा ४ मागी बिदा गै गए॥ 
जस्ले यो इतिहास भन्छ अथवा ४ सुन्ला खुशी भैकन । 
मोगी सौड्य यहाँ, परंपद पछी  पुग्नेछ त्यौ सज्जन ॥१० 
कण द्वारा क्रवचकुण्डल दान 

आफैं वनेर द्विज निश्चय सांथ जान्छु । 

त्यो कर्णको कवच कुण्डले भीख माग्छु ॥ 
यस्तो विचार जब इन्द्रजिले गरेथै । 

तिनको विचार सहजै रवि बुझेथे ॥११॥ 
स्वप्नामा पुगि कर्णका नगिचमा ४ यौटा बनी ब्राह्यण।। 
लागे मन्न बुझाई बात हितको क श्री सूर्यनारायण ॥  
बाबू कुण्डल कानका, कवच यो १ तिम्रो छ जो देहमा। 
माग्नेछन् बुझ इन्द्र ब्राद्याण वनी ४ आई कुने कालमा ॥१२॥ 
तिम्रो जन्म हुँदा यि भूषण ढुवै ४ रक्षाध ठानी हित। 
पैद्दाएँ तिमिलाइ आफ्नु तनको ४ खोलेर राम्रोसित ॥ 
रक्षा हुन्छ सदा लगाइरहँदा  हे बाबु ! यौ भृषण। 
 सक्तेनन् अस्ले टुटाउन पनी  यस्लाई त्यै कारण ॥१३॥ 










 २९ ९ 
ठानी पाण्डवको भलो र कुमलो ४ तिम्रो चिताई कन। 
मागी सादर इन्द्रले छल गरी  लिन्छन् दुवै भूषण ॥ 
दानी कण भनी सुकी्ति छ ठुलो ४ विख्यात संसारमा 
गर्देनो तिमिले निराश कहिल्यै  जो आउँछन् सामुमा ॥१९४ 
हुन्छौ निइचय नै अवध्य तनमा क पेहेर यो भूषण। 
सक्तैनन् तिमिलाइ जिल रणमा  भन्छ त्यसै कारण ॥ 
आफ्नू जीवन राख्नको मन भए बै मागे पनी ल्, इन्द्रले । 
तिम्रो भूषण यो कदापि नदिनू  छल्नू कुने युक्तिले ॥१५॥ 
ं यौटा लेतु अरू छ गुप्त यसमा  मौका जसै आउला । 
त्यो सारा म बताउनेछ सहजै  थाहा तिमी पाउला ॥ 
स्वप्नामे जब कर्णले हित हुने ४ आज्ञा सुने सूयंको । 
लागे सोध्न तुरुन्त विप्र छुपका  श्री सूयंलाई ति यो ॥१६॥ 
को हौ, विप्र बताउ यो हितकुरा  मेरो गरेको १.० क्ति ? । 
दूच्छा मो गहना मलाई तिमिले क के हेतु पेट्वाउन ॥ 
अर्को युप्न रहस्य के छ यसमा  राखी दया त्यो भन। 
यो बिन्ती मुनि कर्णको खुशि भई क श्री सूयनारायण ॥३७। 
बीले सादर कुन्तिमोज नपती  ठलो प्रतापी थिए 
हुर्वासा क्रपि भूपको महलमेक बस्छ म भन्दै गए ॥ 
 क्रष्लाइ आदर गरी ती मूपतीले तर। 
दिन्छन् श्राप रिसाई निश्चय मनी  मान्थे असाध्यै डर ॥१८॥ 
कुन्ती सुन्दरि श्रसेन बपकी ३ साटो लिएका थिए। 
राजाले तिनिलाइ डाकि नजिकै क यो बात भन्दा भएप 
हेकुन्ती । गृरशिल्पकीनिधि तिमी बाठी हुनाले गरी। 
हुवासा यहिँ बस्तछन् र तिमिले ४ गनू पच्यो चाकरी ॥१९॥ 


















हल   

















.। ०० महाभारत 

यो आज्ञा मुनि कुन्तिमोज नपको  बीलिन् प्रथा सुन्दरी । 
सेवा ती क्रुपिको प्रसन्न मनले  गर्नेछ राम्री गरी॥ 
क्रोधी छन् बहुतै भनेर मनमा ४ पर्देन मान्तू इर। 
गर्नु चाकरि श्रेष्ठ हो सुजनको  कल्याणका खातिर ॥२०॥ 
कुन्तीको सुनी यो कुरा नरपती  अत्यन्त खशी भए। 
छोरीलाइ बुझाउँदै टहलको ४ भारा सै सुम्पिए॥ 
लागिन् गर्न रुज् रहीकन सदा ४ सेवा मुनीको तिनी। 
सेवा जत्ति गरे पनि गुन भने  बुझ्देनथे ती मुनी ।२१॥ 
फर्कन्छु अहिले भनेर कहिले  निस्केर ती हिंड्द्थै। 
आधा रात बिताई चार दिनमा फर्की त्यहाँ आउँथे ॥ 
कुन्ती चाकरि ग्देथिन् रुजु रही ४ जेहरेति आए पनी। 
झर्कन्ये तर ती बरृथा रिस गरी  हेर्दीन यसूले भनी २२॥ 
गर्थिन् चाकरि तैपनी रिस त्यजी ती सुन्दरी सादर । 
चाहिन्थ्यो जति वस्तु जुन् बखतमा पा्थिन् सदा हजिर ॥ 
कुन्तीको णुणशीलले, टहलुले ४ गम्मीरताले पनि । 
केही कालपछी स्वयं खुशि भई  बोले रिसाहा मुनि ॥२२१॥ 
हे कुन्ती ! अहिले ग्यौ टहलजो  मेरो तिमीले यहाँ।. 
 दिन्छु एक म सिद्धमन्त्र सुमुखी  खुशी भई मन्महाँ॥ 
डाक्नेछो तिमि मन्त्र यो जप गरी जुन् देवलाई जब। 
देलान् एक सुपुत्र आइ तिनिले  पुग्नेछ इच्छा सब ॥२४॥ 
येती बात भनेर मन्त्र र अरू  शिक्षा प्रशस्तै दिए। 
अन्तर्धघान भएर आश्रम महाँ ४ क्रोधी मुनी फर्किए ॥ 
हेछु छो अव मन्त्रको बल भनी  श्री कुन्तिले क्वै दिन। 
डाक्ति मन्त्र जपी मलाइ र गयो  मेरो गती रोक्नि ॥२५॥ । 




















































.  ३०११ 
पय कण मलाई जान तिमिले  हँ सूर्यनारायण । 
मन्त्राधीन भई गएँ विवश मै कुन्तीकहाँ त्यै क्षण॥ 
देखी सामु भनिन् मलाई मनमा ४ मानेर शंका इर। 
डाक जाँच्न भनेर मन्त्र बलको  विश्वासका खातिर ॥२६॥ 
क्न्यै छ गरेँ गर्भ भारण भने  के भन्दछन् लोक्ले। 
लाग्ला पाप तथा अनेक अपवाद्ब हे देव! यै हेतुले ॥ 
व्यथै दुःख दिएँ हजूरकन लौ  डाकेर मेले यहाँ। 
माफी बक्सनुहेस् अबोध छ मनी ४ राखी दया मन्महाँ ॥२७॥ 
कुन्तीले यसरी मलाई बहुतै ४ बिन्ती गरेको सुनी। 
सम्झाएँ तिनिलाई योग्य रितले ४ तत्काल मेले पनी॥ 
मैले फिर्नु पस्यो अनादर भई  ऐह भने है सति!। 
ठान्नन् तुच्छ मलाई देवहरुले ४ होला ठुलो हुगति ॥२८॥ 
सोही कारणले हुँदैन यसरी  फर्के जानू अब। 
होला पुत्र अवश्य वीर मनको  पुग्नेछ इच्छा सब॥ 
इच्छा पूण गराउ सादर तिमी १ पर्दैन मान्तू डर। 
कन्या ने रहुली सधैं जगतमा ५ विख्यात दिन्छु वर ॥२९॥ 
सम्झाएँ यसरी सबै. तरहले  नीती बुझाई जब। 
राम्रो चित्त बुझी सकेपछि गरिन् ४ स्वीकार तिन्ले सब॥ 
गर्भाधान गरेर भूषण दुवै  पेद्वाई राम्री गरी। 
आएँथै म फिरी प्रसन्न मनले  आकाशमा त्यै,घरी ॥३०॥ 
मैन्हा पर्ण भएर जन्म हुनगो  हे कर्ण ! तिम्रो जब। 
मातुस्नेह जनाइ धेर पहिले ४ रोइन् लुकेरै तब॥ 
लाग्दा लाज असाध्य बन्धु जनको मानेर, शाह्दै इर। 
राखिन् बाकसमा तिमीकन भई  दुःखी र चिल्तातुर ॥३१॥  


बनपत्र 














॥   महाभारत 
बिन्ती गरिन् मतिर हेरि ँदै तिनीले । 
रक्षा स्वयं गरिलिनोस् सुतको हजुरले ॥ 
गङ्गाजिको जलमहाँ लगि त्यो बगाइन्। 
गर्दै विलाप घरमा तिनि फर्कि आइन् ॥२२॥ 











करणको इत्तामा 
लाग्यो बाकस बग्न घोर जलमा १ ग्चाजिको त्यौ जब। 
मैले तेज फिँजाई आफ्नु शिशुको क रक्षा गरे तब॥। 
यौटा सारथि स्नान गर्देछ भनी  गंगा किनार्मा थियो । 
त्यस्ले बाकस देखि सुन्दर त्यहाँ  बोकी घरैमा लग्यो ॥३३॥ 
देखेथ्यो तिमिलाइ बाकस ठुलो क फोरेर हेप्यो जव 
पत्नीलाइ दिई मन्योखुशि सई  पुग्नेछ इच्छा अघ॥ 
राधाले पनि दैवले सुत दियो भन्दै गरी पाल्न। 
लाग्यो बढ्न तिमी अधीरथकहाँ  यै हेतुले दिन्दिन ॥३४॥ 




























। श्री भ्रृतराष्ट्रको रथ उही  हाँक्ने थिए सारथी । 
सोही कारण मित्रता कुरुहरू  का साथ मो त्यौ घरी॥ 
निद्रामै जव यो कुरा सुनिसके  श्री सूर्यको कर्णले। 
लागे भन्न ति नीदमै कर दुवै  जोरी ठुलो भक्तिले ॥३५ 
मेरो वंश र जन्मको हजुरले  गर्नू भयो वर्णन। 
३ यौटा बिन्ति म गर्दछ चरणमा  है सूर्य नारायण ! ॥ 
दिन्छ दान भनेर सव्यव्रतको ४ संकल्प मेरो छ जो। 
मेरो मृत्यु भए पनी बरु हवस्  छाडदीन संकल्प त्यौ ॥२, 
रक्षा सत्य कबीलको र हितको  युक्ती भए क्यै अरू। 
आशा गर्नु हवस् प्रसन्न मनले  गर्छु म सौही बरू॥ 
यो बिन्ती सुनि कर्णको खुशि,भईकः आज्ञा भयो सूर्यले । 
थाम्छु सत्य भन्यौ र गर्दछ सदा  रक्षा त्यही सत्यले ॥३७॥ 
काटेर यो कवच कुण्डल शिक्न हुन्न । पन 
सक्छो भने सुरपती कन भन्नु दिन्नँ ॥ 
साटो भनेर लिनु शक्ति अमोध मागी । 
आफ्ननो दिनू क्वच कुण्डल मोह त्यागी ॥३८॥ 
त्यौ शक्तिले समरमा विजयी हुनेछौ । 
शक्ती र भूषणविना तिमि दीन हुन्छो ॥ 
शिक्षा दिई अलप सूयं जसै हुन्ूमो। । 
ती कर्णको निंद॒ पनी सहसा खुलीगौ ॥३९॥ 
राखेथे मनमै कुरा सकल ती  ब्यूँझै पनी कर्णले  
गर्थे दान सधैं वसेर शुचि भै  विप्रादिमा भक्तिले ॥ 
आए इन्द्र बनेर व्राह्मण त्यही  मिक्षध्रे कोही दिन। 


धेरै त्राह्यणलाइ दान पहिले  मागे,जती दीकन ॥९०॥ 

















































३०४ महाभारत 


देखेये जब इन्द्रलाइ नगिचे ४ डाकी भने सादर। 
के इच्छा छ हजूरको कहनुहोस् ४ गछ म त्यो हाजिर ॥ 
गाई, वस्र, सुवर्ण, भूमि र अरू  इच्छा छ जे भन्नुहोस् । 
दिन्नन् की भनि क्यै हजूर मनमा  शक नमान्नूहवस् ॥२१॥ 
बोले व्राह्मण भेषका सुरपती  तिन्ले भनेको सुनी । 
दिन्छन् दान प्रशस्त जे छ जनत्यो पर्देन बाधा भनी॥ 
इच्छा पूर्ण गराइदिन्छ जन त्यो  जो माग्छ जस्ले जति । 
दानी त्यस्कन भन्दछन् जनहरू  आनन्द मानी अति ॥४२ 
यौटा हुलेभ वस्तु माग्दछु, अरू  चाहिन्न केही पनि। 
तिम्रो कुण्डल कानको, कवच यो ४ देख दयाल् बनी॥ 
बोले कण चिन्ह सुरेन्द्र सुरका ४ मालीक राजा भनी। 
गर्छन् के छल स्वाथे साधनमहाँ  के देवताले पनि ? ॥४३॥ 
पैह्वी भूषण यो सदैव विअयी  हुन्छु म संग्राममा । 
मेरो मृत्यु हुनेछ गूषणविना  यो दिन्न लो दानमा ॥ 
आफ्नूशक्ति अमोध जो छ दिनुहोस्कै हे देव ! साटो अनि। 
दिन्छ मूषण यी सहपं अहिल्यै  काटेर मैले पनि ॥४४॥ 
बोले इन्द्रअमोघ शक्ति खुसिले  हे कर्ण ! दिन्छु तर। 
तिम्रो साथ रहन्न शक्ति रणमा  मारेर यौटा विर 
होला हाजिर मकहाँ, अरु पनी क यौटा छ ठुलो डर। 
आफ्नू अख्र ठेँदै प्रहार नगरे  संहारका खातिर ॥४५॥ 
उल्टो नाश गराउला न त भने  फर्के आफै तिर। 
यो आज्ञा सुरराजकी सुनि भने श्री कर्णले सादर॥ 
आज्ञा गर्नु भए जती हजुरले ४ गछ सबै पाल्न । 
अका पाइ म प्राणसंकट नमै  शक्ती कसै छाडदिनँ ॥४६ 






















 ९, वनपर्चे ३०५ 
येती बात भनेर मूषण हुवै  काटेर सुम्पी दिए। 
साटो शक्ति सुरेन्द्रको असल त्यो मागेर तिन्ले लिए॥ 
माग्ने भिश्नुक इन्द्रको एथिविमा  दुर्नाम ठलो भयो। 
दानी कर्ण भनी सुकीर्ति भवमा तिनको स्वयं फैलियो ॥४ 
यस्तो काम गरेर पाण्डुसुतको ४ कल्याणका खातिर । 
अन्तर्धान गई गए मुरपती ४ ताल स्वगें तिर ॥ 
यो मम्चार मुनेर दुःखित भए क अत्यन्त दुयोधन । 
। वाट दश्चिण भाँचियो अत्र भनी  तिन्ले दुखाए मन ॥४८॥ 
यो संवाद पुग्यो र द्वेत वनमा कै खुशी भए पाण्डव । 
हि बाह्व वर्ष पनी वित्यो त्यहिं बसी  पाँचै जनाको अब ॥ 
चर्चा धर्म र कर्मको अतिथिको  विप्रादिको चाक्री। 
गदै पाण्डव वस्द्यै वनमहाँ ४ दुःखी भई त्यो धरी ॥४९ 
यक्ष संवाद 
वेशम्पायनले भने नरपते !  त्याहाँ पछी क्वै दिन। 
लैजाँदा हुँदै यङ्ञपात्र यमले  दुखी आई त्राह्मण॥ 
। लागे भन्न गएर पाण्डव कहाँ ४ त्यस्लाई पक्री कन। 
। मेरो ल्याइदिनोस् गएर अरणी  हे वीर ! खोजीकन ॥५० 
। विन्ती ब्राझणको मुनेर मग त्यो  खोज्दै हिँडे पाण्डव । 
 मेटेनन् मूगलाई प्यास बहुतै ४ लाग्यो थकाई तब॥ 
। यौटा उध्चमनी बसे तिनीहरू ३ बिश्रामका खातिर । 
 देदै अनुभयो युघिष्ठिरजिले  ती चार माइतिर ॥११ 
 मीमा डैन विपत्तिको न त कुनै ४ देख्छ ठलो कारण। 


००७ 


 व्ययमा पनि धमेसंकट ठुलो ४ यो आइल पनि धर्मसंकट ठलो ४ यो आइलाग्यी किन! ॥ 













कयथमगामाल 






































। ०६ महाभारत 

पैह्रे नै जति पाप पुण्य गरियो ४ जानीनजानी क्न। 
सोही भाग्य बनेर दुःखसुख यो ४ आयो यहाँ देखिन ॥५२॥ 
त्यै वेला सहदेवले उठि भने  हेरेर दाजू तिर॥ 
जूवामा छलले जित्यो शकुनिले ४ सवस्व हाम्री तर॥ 
मैले माने सकीनँ त्यै बखतमा त्यौ दुष्टलाई त्यहाँ! 
सोही कारण धर्मसंकट पस्यो  यो हामिलाई यहाँ ॥५३॥ 
बोले अर्जुन दिक्क मानि मनमा  क्यै स्क्ष वाणी गरी। 
त्यो राधासुत कर्णको अघि सह ४ तीखा वचन् बेसरी ॥ 
पर्थ्यो मानु तुरुन्त माने नसकी  छाडी दिँदा त्यो घरी। 
व्यर्थमा पनि धर्मसंकट पस्यो  त्यै हेतुले यो घरी ॥५४॥ 
दाञजको मुख हेरि क्रोधित हुँदै भन्दा भए मीमले। 
ल्यायो ट्रौपदिलाइ पक्रि करले  जुन् दृष्टले ४ ॥ 
त्यो दुःशासन मार्नलाइ त्यहिं नै ४ मेले नसक्ता महाँ। 
सोही कारण धमंसंकट भयो  यो हामिलाई यहाँ ॥५५॥ 
भाईका सुनि बात बाणसरिका  चिन्ता असाध्यै बढी। 
बोले ध्मेकुमार हे नकुलजी !  योव्रृक्ष माथी चढी॥ 
देख्छो कि नगिचै जलाशय कुने ४ होला अवश्यै यहाँ। 
दाजको मुनि यो हुकुम् रुख चढी  हेदा भए छिन्महाँ ॥५६ 
वली त्यो स्खबाट श्री नकुलले  बिन्ती गरे सादर। 
त्याहाँ एक नगीचमै जल मरी  देखिन्छ ठूलो सर॥ 
येती बात भनेर पात्र शरको ४ ठोक्री उचाली लिए । 
चाँडे ल्याई पुस्याउँछ जल भनी  दोडेर जाँदा भए ॥५७ 
केही दूर पुगी जलाशुय ठुलो  देखे सफा सुन्दर । 
पानी खान भनी सहषं तटमा ४ जाँदै थिए ती तर॥ 













. उत्तर, प्रश्नको नदिइ यो पानी नछोड भनी। 
त्यै वैला अति स्पष्ट एक हुनगो  आकाशवाणी पनि ॥ ५८॥ 
त्यस्को क्यै मनमा विचार नगरी ४ पानी छुना साथमा । 
सारा चेत हराइ मूर्छित भई  लोटे त्यहीँ भूमिमा ॥ 
आएनन् बहृतै अबेर हुनगो ४ फर्क भाई किन? 
भन्दै श्री सहदेव, भीम क्रमले  खोज्दै गए अर्जन ॥५९ 
चारै भाई लडेर मूछित भए ४ मुर्दा सरीका त्यहाँ । 
आए खोज्न मनी युधिष्ठिर स्वयं  चिन्ता परी मन्महाँ ॥ 
देखे मूछित चेतना रहितका क ती चार भाई कन। 
लागे गर्न विचार चिन्तित हुँदै ४ त्यो मृत्युको कारण ॥६०॥ 
पानी खाइसकी विचार गरुँला  भन्ने चिताए जवब। 
पैह्व झैं अति स्पष्ट फेरि सुनियो  आकाशवाणी तव ॥ 
पानी स्पशं गरेर धर्मसुत यी  भाई सरे झैँ गरी। 
मर्छौ व्यर्थ नछोउ यो जल तिमी  बाँच्ने भए यो घरी ॥६१॥ 
तिम्रा माइहरू मरें सकल यो  आज्ञा नमानी कन। 
मनँछो सहजे तिमी पनि दृथा  जिद्दी गरे यै क्षण॥ 
देख्नुमो बकुलो युघिष्टिरजिल्रे ४ यो बात भन्ने यहाँ । 
चा अनि सोध्न बात उभिई  त्यस्का अगाडीमहाँ ॥६२॥ 
को हौं बीर, बताउ यक्ष अथवा  गन्धुव विद्याधर् । 
देख्तैमा तिमीलाई घोर वनमा ४ लाग्देछ ठूलो इर॥ 
यस्तो वात सुनी युधिष्ठिरजिको  बोल्यो बकुल्लो पनि 
पक्षी हेन म यक्ष ट बुझ तिमी ४ यिन्लाई माने मनी॥६३॥ 
मैले सौद्धछ प्रश्न जो सकलको ४ देख तिमी उत्तर। 
 पानी खाइ लिएर भाइहरू यी ४ फर्क जछ घर॥ 





























॥  ०८ महामारत 


त्यस्को बात सुनी युधिष्ठिरजिल्ले ४ के प्रश्न हो मन्नुमो 
त्यै प्रश्नोत्तर श्रेष्ठ लोकहितका  निम्ती यहाँ लेखियो ॥६४॥ 





यक्ष युधिष्ठिर संचाद 
प्रश्नकस्ले सधैं उदय पार्दछ सूयंलाई । 
तिनका चतुर्दिक छ को भन त्यो मलाई ॥ 
कस्को मिल्रेर भर छन् नममा अडका । 
केमा प्रतिष्ठित मई रवि छन् बसेका ॥६५॥ 
उत्तरचिदव्रह्ले उदय पादछ सूयलाई । 
छन् देवता वरिपरी सब जान भाई! 
छन् सत्यले सगरमा स्थित सूयं जान । 
हुन्छन् प्रतिष्ठित ति ईश्वरबाट मान ! ॥६६॥ 


प्रश्तकस्लाइ श्रोत्रिय मनुष्य भनेर मान्नू ! 
कस्लाइ भूप ! जन श्रेष्ठ भनेर ठान्नु ! 







































 बनपर्वे   ३०९ 
कुन् कामले जन हुनन् भन तेजवान ? 
बन्छन् बुझाउ कसरी जन वुद्धिमान ? ॥६७॥ 
उत्तरवेदज्ञ विप्रकन श्रोत्रिय श्रेष्ठ जान । 
जो गदछन् तप तिनैकन योग्य मान ॥ 
राखेर पेय जन बन्दछ तेजवान । 
८. ससंगबाट जन बन्दछ वुद्धिमान ॥६८॥ 
प्रञ्रनदेवख कै छ ड्रिजमा मन पुज्य पाने ! 
के धम हो सुजनले पनि मुख्य ठान्ने ? 
तिन्को मलाई सन मानिस भाव के हो ? 
व्यथै सदा दुख दिने मन दुष्ट को हो ? ॥६९॥ 
जै उत्तरस्वाध्यायमा निपुण ब्राह्मण एज्य हुन्छन् । 
हो धर्म सद्ुस्पको तप गनु भन्छन् ॥ 
मन् र जन्मनु कहिन्छ मनुष्य  भाव। 
दा गरे जन कहिन्छ सदा खराब ॥७०॥ 
प्रश्नसम्मानपूणी जनजीवन बुद्धिमान । 
भोगेर बस्छ सुख इन्द्रियको तमाम ॥ 
फेरेर श्वास दिनरात सबै समान । 
बाँचे पनी मृतक झै जन को छ जान ॥७१॥ 
उत्तरआफ्ना कुटुम्बहरुको अनि देवताको । 
आमा र पितृ अतिथी यति पाँच जन्को ॥ 
गर्देन जो भरणपोषण योग्य जानी । 
॥ बाँचे पनी मृतक झैं बुझ्न सोहि प्राणी ॥७९॥ 
प्रश्नभारी छ को पृथिवीदेखि वटी बताड । 
आकाशदेखि पनि उच्छ छ के जनाङ। 






















ँ . हक 
को वायुदेखि बढि सक्छ दगुन भाई ! 
तृणदेखि के छ बटि छो भन त्यो मलाई ॥७३॥ 
उत्तरहो मातृगोरच बढी वु परथ्विदेखी । 
चाँडो दगुर्छ मन बेसरि वाय्रुदेखि ॥ 
आकाशदेखि पनि उच्च पिताजि ठान्छु 
चिन्ता बढी छ तृणदेखि भनेर मान्छु ॥७४॥ 
प्रश्ननिद्रा परै पनि छ नेत्र नचिम्लने को ! 
चेष्टा हुँदैन भन जन्म लिएर कसको !? 
संसारमा हृदयहीन छ को जनाड 
को बढ्छ वेगसित भूप ! छिटो बताङ ॥७५॥ 
उत्तरचिम्लन्न नेत्र निंदमा पनि मत्स्य जान । 
चेष्टा हुँदैन फुलमा भनि बात मान ॥ 
हे यक्षजी ! हृदय पत्यरको हुँदैन । 
तीघी गती नदिसरी अरु देखिंदैन ॥७६॥ 
प्रश्नको मित्र हुन्छ जनको परदेश गर्दा ? 
को हुन्छ मित्र भन रोग र क्क्र पर्दा॥ 
को मित्र हुन्छ जन मृत्यु समीप पुग्दा । । । 
को हो सखा भन ृहस्थ भएर बस्ता ॥७७॥ 
उत्तरहुन् मित्र श्रेष्ठ सँगमा परदेश गर्ने। , 
हुन् वै ने बुझ सखा सब रोग हन॥ 
हो मित्र दान जब धडदछ मृत्यु आई । 
पत्नी र मित्र अति श्रेष्ठ गृहस्थलाई ॥०८॥ 
प्रहनके श्रेष्ठ हो कूषक खातिर हे नरेश ! 
कर्तव्य हुन्छ धनिको भन के विशेष ॥ 


































३ 
कसलाई मुख्य अतिथि मनि मान्नुपर्छ ? 
के वस्तु अमृत भनीकन खानुपर्छ ॥७९॥ 
उत्तरवर्मात ने क्रषक खातिर श्रेष्ठ जान । 
दाता भएर धनिको बुझ बढ्छ मान ॥ 
हुन् पाहुना असल अग्नि भनेर जान्नू। 
गोदुग्ध अपुत मनीकन नित्य मान्नू ॥८०॥ 
 हो सखा असल ईश्वरले दिएको ! 
त्यस्को सखा स्वरुप श्रेष्ठ बताउ केहो? 
के दिन्छ जीवन सवै जनलाइ भाई? . 
॥ ३ कुन् दानते भन सकिन्न ठूलो कमाई ॥८१॥ 
उत्तरआगश्ष छ मित्र बुझ ईश्वरले दिएको । 
पी सखा स्वस्पकी विधिले रचेको ॥ 
वर्षा छ जीवन समुअन्न दिने हुनाले । 
बिद्या कदापि सकिइन्न सधैं दिनाले ॥८२॥ 
प्रश्रनराम्रो छ के णुण ठरला जनलाइ याहाँ । 
कुन् श्रेष्ठ हो धन सबै धनहेरु माहाँ ॥ 
कुन् लाममा सकल उत्तम लाम मान्छौ ! 
कुनू सोख्यमा सकल श्रेष्ठ भनेर ठान्छो ॥८२॥ 
उत्तरचातुयं नै सकलमा गुण श्रेष्ठ मान। 
विद्या छ श्रेष्ठ सत्र संपतिमा प्रधान ॥ 
आरोग्य हो सकल लाम बिषे प्रसिद्ध । 
मंतीप हो मुख सबै मुखमा छ सिद्ध ॥८४॥ 






















जिन. 
प्रश्नकुन् धमलाई तिमि श्रेष्ठ भनेर मान्छो ? 
शिक्षा र अर्ति दिन कस्कन ठीक मान्छौ ! 
के वस्तु राखि वशमा भन शोक जान्छ ? । 
कुन् मित्रता नटुटि नित्य बढी रहन्छ ॥८५॥ 
उत्तरहो श्रेष्ठ घमे सबमा उपकार गनू । 
अती दिंदा असल पात्र कुपात्र हेन् ॥ 
 . मनलाइ र शोक हुन्न । 
मैत्री गरे समुजनको कहिल्यै खिइन्न ॥८६॥ 
प्रद्रनकुन् त्यागले जन सुपात्र ठुलो कहिन्छ ! 
चिन्ता र शोक नहुने भन त्याज्यकेछ? 
कुन् त्यागे जन संदैव धनी ठहर्छ ! 
त्यागेर के चिज मनुष्य सुखी रहन्छ ! ॥८७॥ 
उत्तरत्यागे घमण्ड सबको प्रिय पात्र बन्छ । 
त्यागेर क्रोध जन शोक रहित रहन्छ ॥ 
जो द्याग्छ मोह जन त्यै धनवान् कहिन्छ । 
त्यागेर छोम जन नित्य सुखी रहन्छ ॥८८॥ । 
प्रशनके हेतु त्राह्मणहरूकन दान दिन्छन् ! 
के हेतु द्रव्य नट नत॑कलाई बाँडछन् ! 
के हेतु सम्पति दिई जन आफ्नू पान ? 
के हेतुले कर ति भूपतिलाइ दिन्छन् ॥८९॥ 
उत्तरसद्दम निम्ति ढिंजेलाई . दिइन्छ दान ! 
संत्कीति निम्ति नटलाइ दिइन्छ दान ॥ 



















  कु । १३ 





४ 


सम्पत्ति काम लिन सेवकलाइ दिन्छन् 
मन्मा डराई कर भूपतिलाइ दिन्छन् ॥९०।  
प्रशनज्ञानी कहिन्छ भन कुन् जन लोकमाहाँ ! 
को गर्दछन् भन समान सुटृष्टि याहाँ ! 
छ्याती छ उत्तम दया भनि नाम कसको !? 
भन्छन् सबै सरल छन् जनलाई कस्तो ? ॥९१॥ 
उत्तरज्ञानी कहिन्छ उहि जो छ बिनम्र त्यागी । 
जो हेर्छ पक्ष नगरी त्यहि हो विरागी । 
भन्छन् दया सकलको हित गर्नु भाई ! 
मान्छन् सबै सरलता समढृष्रि लाई ॥५२॥ 
प्रश्नकुन् वस्तुले सकल बिश्व छ ढाकिएको ? 
कुन् हेतु तेज उसको छ नदेखिएको ? 
त्यागिन्छ मित्र भन कारण के परेर ? 
मिल्दैन जान किन स्वगं मरी सकेर ? ॥९२॥ 
उत्तरअज्ञानले सकल विश्व छ ढाकिएको । 
बढ्दा तमोणुणप्रकाश वुझिन्न त्यसको ॥ 
त्याग्छन् सुमित्र परि लोममहाँ मनुष्य । 
जाँदैन स्वगं जन मोह भए अवश्य ॥९४॥ 
प्रश्रनराजन् ! बताउ अब दुर्जय शत्र कुन् हो ?  
केह विनाश नहुने भन व्याघि के हो? 
कस्ता मनुष्यकन सज्जन श्रेष्ठ जान्नु ! 
कुन् व्यक्तिलाई भन दुर्जन ठानि त्याग्नु ॥५५॥ 































 १४ महाभारत 


उत्तरहो क्रोध शत्र बलवान, जनको अजेय । 
हो लोभ व्याधि जनको भनि जान यक्ष ॥ 
मानिन्छ सज्जन सधैं उपकार गर्ने। 
हो दुष्ट, हुमति छ जौ अपकार गर्ने ॥९६॥ 
प्रश्नमन अब नृपते ! छन् को सुखी लोकमाहाँ । 
कुन चिज बहुतै आश्चयं लाग्ने छ यहाँ ॥ 
असल सुगम बाटो, बात यस्को जवाफ । 
दिइ जल पि जाउ भूपते ! हषं साथ ॥९७॥ 
उत्तरदिनकी आठौं भागमा एक ठाक। 
सगै सिस्तू खान्छ जो प्रेम साथ ॥ 
अर्काको रित् ठढैन त्यो दूरदेश। 
भन्छ मेले हो सुखी दै विशेष ॥९८॥ 
देछ्दैछन् जनहेरुले दिनदिनै  प्राणी मरेका तर। 
मर्नेछ य पनी भनेर मनमा  मान्दैन कोही ड्र॥ 
मेरो मृत्यु हुँदैन कल्प भरिमा  भन्ने क्चाछेन् बरू। 
यो भन्दा बढि हुन्छ के भन तिमी आश्चय ठूलो अरू ॥९९ 
भिन्नै छन् मत शाख्रको र श्रृतिको  मानिन्छ मिन्ने गति । 
छन मिन्नै क्रपिहेरुका मत पनी  मिल्दै नमिल्ने कति॥ 
ठान्छन् तब छ धमेको निहित क्वै  गृढार्थ झै प्वालमा 
जुन् बाटो लिइ पुष सञ्जन हिँडे हिंड्न् त्यही मागमा ॥१०० 
ठूलो मोहमयी कराहि त्यसमा  आगौ गरी सूयंको । 
पाछन् काल स्वरूप ईश्वर स्वयं  पक्क् सबै जीवको ॥ 
































। लडन ३१५ 
थप्तेछन् दिनरातरूप समिधा ५ त्यस्मा स्वयं ईश्वर । 
तिम्रा प्रश्न विचारका बुम्चि लिए  हे यक्ष, यो उत्तर ॥१॥ 
पाएँ उत्तर ठीक हे नरपते !  मैले सुध्याए जति। 
तिम्रो बुद्धि विवेकदेखि मनमा  आनन्द लाग्यो अति ॥ 
चारै भाइमहाँ बचाउँछु कुनै  यौटा त्यसै कारण। 
चाहन्छौ तिमि भाइ कुन् नरपते !  सोचेर चाँडी भन ॥२॥ 
बोले धर्मकुमार यक्ष ! सबमा ४ बाठो र अग्लो छ जो। 
लामा हात र नेत्र चञ्चल हुने  प्यारो सबैको छ जो॥ 
माद्रीको सुत वीर श्रीनकुलजी  स्नेही हुनाले गरी । 
 तिन्लाई पहिले बचाई दिनुहोस्  हे यक्षजी ! यै घरी ॥३॥ 
राजन् ! भीम पराक्रमी र बलिया विख्यात छन् लोकमा । 
उस्तै वीर ठूला धनञ्जय सरी ४ क्वै छैन संसारमा ॥ 
यस्ता भाईहरू सहोदर हुवै  छाडी प्रतापी कन। 
माग्छौ माद्रिकुमारको मन तिमी  के हेतुले जीवन ? ॥४॥ 
माठ्रीकुन्ति दुवै समान जननी  ठान्छ म त्यै कारण। 
५ दोटै पुत्रती सदा बनि रहुन्  भन्ने विचारी कन ॥ 
न्यायी भन्दछ लोकले मकन लो ४ त्यै धर्म निम्ति पनि! 
माग्छ जीवन माद्रिका तनयको ४ दे दयालु बनी ॥५॥ 
बोले यक्षयथार्थ रूपसँग जो ४ मेरी दियौ उत्तर। 
। त्याग्दैनो तिमी धर्मको भर ठलो  ऐश्वयंका खातिर ॥ 
चारै माइ जिलाउँछु नरपते ! यै रेतुते सादर। 
जे इच्छा मनमा छ माग अहिले  दिन्द्र म सोही वर ॥०॥ 





 


































 
येती भनेर निजरूप प्रकट् गराए। 
ढ्ैँ धर्मराज म भनेर स्वयं चिन्हाए ॥ 
तिम्रो स्वभावकन जाँच्न भनेर आएँ। 
पाएर उत्तर यथार्थ निकै रमाएँ ॥७॥ 
पै गराइ कत जीवित चार भाइ । 
आज्ञा दिए अनि युधिष्ठिर भूपलाई ॥ 
वाबू ! सहर वरदान म दिन्छु माग। 
शंका र हुःख सनको सब ताप द्याग ॥८॥ 
यो आश्षा सुनि श्री युधिष्ठिरजिले ४ बिन्ती गरे साद्र। 
पार ब्राह्मणको प्रमो म अरणी ४ तै हुन्छ ठूलो वर॥ 
यो बिन्ती सुनि यन्ञपात्र द्विजको  ल्याएर सुम्पी दिए। 
छोरालाइ ति धर्मराज सहसा १ हाँसेर भन्दा भए ॥९॥ 
मैले नै मृगरूप धारि अरणीं ४ ल्याएँ गई विप्रको। 
हाम्रो मेट मयो नमान मनमा  संताप क्यै बातको ॥ 
हे बावू ! तिमि माग केहि खुशिलेक दिन्छु म अर्को वर। 
यो आज्ञा मुनि श्रीपुधिष्ठिरजिले  माग्नू भयो सादर ॥१०।  
हामी गुप्त भएर वर्ष दिन गै जाहाँ बसे तापनि। 
हामीलाई कदापि चिल्ल नसकुन्  खोज्दा यिने हुन् भनी ॥ 
लागे भन्न ति धर्मराज खुशि मै  तिन्ले भनेकी मुनी । 
जे माग्यो वरदान त्यो दिइसके ४ कर्तव्य मेरौ भनो ॥११॥ 
जाओ बस्न तिमीहरू खुशि मई  इच्छा छ जुन् देशमा । 
चिन्दैनन् अस्ते यही शरिरले  डुल्दा पनि लोकमा ॥ 












सनातन हिन्दू धमेको सिद्धान्त 


सतमागको पाठन गर्नेले मात्र जान्न सकिने 
कुनै सत्य वस्तु छ 


त्यस सत्यलाई जान्न सतमागंमा चल्नु नै 


सनातन धम 


हो। 








हा 


प्रास्म्मः 


पाण्डवट्रूको बिराटनगर प्रस्थान 


आठोटा बाहुलीमा नियमसित सदा शंख  चक्रादि धर्दी। 
आकारैले विरोधी शठरिपुकुलमा ४ भीति सञ्चार गर्दी ॥ 
दुर्गा देवी त्रिनेत्रा त्रिभुवन जननी ४ बाट कल्याण धारा । 
वपोस् भन्दै झ्ुकाई शिर पद युगमा  नित्य गछ पुकारा ॥१॥ 
श्री जन्मेजयले मुध्याउनु भयो  बिन्ती गरी हे मुनि! 
मेरा पूर्वज पाँच पाण्डवहरू  अत्यन्त दुःखी बनी ॥ 
काटेथे डुलि बाह्र वर्ष वनमा ४ सन्तापका ती दिन। 
काटे गुप्त रहेर वर्ष दिन त्यी  कुन् चालले गेकन ? ॥२॥ 
वस्थिन् भ्रप विराटका महलमा ४ ब्रह्माण्डकी सुन्दरी । 
रानी ट्रौपदि गुप्त मैकन, बनी  दासीसरी के गरी? ॥ 
वैशम्पायनले मने नरपतै !  पाई पिताको वर। 
 सल्लाहा गरुँ लो भनीकन गए  पाँचे जना क्यै पर ॥३॥ 
मोधी बक्सनुभो युधिष्ठिरजिले  सोचेर हे अर्जुन! 
ठान्छो वस्नतिमी सुयोग्य अहिले  कुन् देशमा छो भन॥ 
बोले अजुन श्री युधिष्ठिरजिले ४ आज्ञा भएको मुनी । 
वम्ने योग्य अनेक देशहरू छन्  साना र ठूला पनि ॥२॥ 
पह जो यमराजले व्र दिए  कल्याणका खातिर । 
हामी य रूपले जहाँ पनि गई  वस्छौं नमानी दर॥ 


























. २ . अहामारत 
चिन्दैनन् अस्ले भनेर मनमा  पक्का भए तापनी। 
भन्छ नाम अनेक देशहरूको  छन् योग्य बस्ने भनी ॥५ 
चेदी, मत्स्य र शाल्व,मल्ल नगरी सौराष्ट्र यौगन्धर। 
कुन्ती मोज, दशाण शर सबमा  पांचाल झन् सुन्दर ॥ 
आन्ञा हुन्छ गएर जुन् नगरमा ४ वस्ने भनी नाथको। , 
बस्छौं हामीहरू बुझेर मनमा  हो खैल यो भाग्यको॥६  
चिन्ता गर्नु वृथा छ लो हजुरले ५ यस्मा कुने बातको । 
आज्ञा गर्नु भयो युध्िष्टिजिते  बिन्ती सुनी भाइको । 
पायौ आशिष धमंराज खुशि भै  कल्याणको जुन् वर ॥ 
मिथ्या हुन्न भनेर ठान्छु मनमा ४ विश्वास पक्का, तर ॥७॥ 
सल्लाहा पनि गर्नुपर्दछ बसी ४ राम्रो विवारी कन।  
ज्ञानी वृद्ध विराट छन् नरपती ४ सत्पात्र औं सज्जन ॥ 
काटनू पछ बसी तिने नपकहाँ  संकष्टका यी दिन। 
ग्नेछो गई काम के तिमीहरू  चारै जना लौ भन ॥८॥ 
दाजूको सुनि बाय आदर गरी  भन्दा भए अर्जुन। 
देखी कष्ट हजूरको नरपते !  आत्तिन्छ मेरी मन॥ 
ज्ञानी सत्यप्रतिज्ञ धार्मिक गुणी ४ राजा प्रजापालक। 
ठान्छन् श्रेष्ठ हजूरलाइ ,जनले  सद्भमंका रक्षक ॥२। 
जस्को श्रेष्ठ हुकुम् चल्यो परथिवीमाङ राजा भई वेसरी। 
ऐह्ने बस्नु त्यहाँ गरेर कसरी  ती भूपको गौ चाक्री ॥  
के गर्ने मनमा छ लो हजुरको ४ राजा  कहाँ गेकन। 
के गर्दा सुख हुन्छ नाथकन ये क गर्दै सधैं चिन्तन ॥१०॥ 
देवाधीन भएर कष्ट सहनू  पर्ने भयो नाथले। 
छाती आज चिरिन्छ हामि सबको ४ यौटा यही वातले ॥ 





पा ३२३ 


सक्छौं हामिहरु त गर्न सहजै जे पछ जस्तो जहाँ। 
गन हुन्छ हजुर काम गइ के  ऐह्रे ति राजाकहाँ ॥११ 
आज्ञा गर्नु भयो युधिष्ठिरजिले  बिन्ती सुनी पार्थको । 
हे भाई हरु हो ! नमान मनमा  चिन्ता कुने बातको ॥ 
पासाका जति खेल छन् छलसहित् मेले सबै जान्दछ। 
प्यारो मित्र थिएँ युघिष्ठिरजिको  पेहर त्यहाँ भन्दछ ॥१२ 
गछ विचारि बनि भूपतिको म काम । 
सोधे भने मसंग भन्दछ कङ्कु नाम॥ 
मेरा निभित्त तिमिहेरु नमान सुर्ता । 
बस्ता तहाँ मकन मिल्छ सबै सुविस्ता ॥१२॥ 
जस्तै पर्वत गन्धमादन महौँ छ एक्लै लडाई गरी। 
मारे यक्ष तथा हिडिम्ब बलियो  जसबाट गैगी मरी ॥ 
जस्ले माने सके जटासुर ठलो  योडा तथा राक्षस। 
ल्याए दिव्य सरीज, पाइ कपिको  आशीष औओ साहस ॥१४॥ 
। त्यस्ता मीम पराक्रमी र बलमा  विश्यात छो लोकमा । 
। गछौँ काम गएर के भन तिमीकती मूएको देशमा॥ 




















नैकृत ।  
द्  सोजन् ॥ 
। इच्छा  यदि से ३४ चिनको चिताई हित। 
 कुश्ती खेल्छ गजेन्द्र खुब बलिया  साँढे पहल्मादसित ॥१६॥ 
हा  सोधे नाम म मन्छु वल्लम तहाँ ४ विश्वास पर्न गरी। 
गर्नेछु म विराटको नरपते !  आनन्दले चाकरी ॥ 







 
 
३ न 







। 
 
। 
। 












पि हक सारा? पतिका 
भान्साको गरि काम पाण्ठवकहाँ ४ पैहै बसेको थिएँ। ं 
जाँदा ती वनवासतर्फ म यहाँ  बस्ने इरादा लिएँ ॥१७॥  
सोध्नू भो अनि श्री युधिष्ठिरजिले साह्वै दुखाई मन । 
। सम्झेरै अझ कष्टका दिन अरू  थाल्छ म झन् आत्तिन ॥ 
मानिन्छन् जसरी सबै नदिमहाँ ३ ठूला भनी सागर । 
जस्तै सिंह गनिन्छ श्रेष्ठ पशुमा  सम्पूर्ण पृथ्वीमर ॥१८॥  
पक्षीमा बुझ श्रेष्ठ छन् गरुड नै ४ श्री विष्णुका वाहन। 
त्यस्तै छन् धनुधारी वीरहरुमा ४ बिख्यात यी अजुन॥ 
पाए खाण्डव दाहमा बिजयश्री  इन्द्रादि योता जिती। 
। वेन्ही वासुक्की हरेर बलले  ल्याए उठुपी सती ॥१९॥ 
क छ्याति ठुलो छ वीरहरुमा  विछ्यात संसारमा । 
गछेन् पार्थ गएर काम मन केक ती भूपका देशमा ॥ 
शक्तीमा बलमा महेन्द्र सरिका  छन् सू झैं तेजमा । 
साक्षात् कृष्णसमान ठान्दछु मता  ठूला घनु्घारिमा ॥२२॥ 
तेद्वौं सूयसरी ब तेज यिनको ४ श्री द्वादशदित्यमा । 
ताँदोको खत देख्छु प्रष्ट अहिले  यिनका दुवै हातमा ॥ 






















गर्छन् के गई कामसीध तिमि नै  राजाकहाँ अजुन ॥२१॥ 
बोले अर्जुन श्री युधिष्टिरजित्ते  आज्ञा भएको सुनी। 
पाएको छ सराप वर्ष दिन नै  बस्ने नपुंसक बनी ॥ 
पूरा उवंशिको सराप यसरी ४ होला भनी ठान्दछ। 
आफ्नू नाम ग्रृहन्नला नपतिले ४ सोधे मने भन्दछ ॥२२॥ 
ठाक्नेछ घनुवाणका खत सफा कै चरा लगाई कन। 


नारी सुन्दर बन्दछ म तनमा  पेद्देर आभूषण ॥ ! 





सक्नेछन् कसरी वृकोदर ! यिनी ४ त्यो चिन्द॒ छोपी लिन। . 





























वन्न पाइ्द 
पि नृपहेसको सकलको  गर्छ मनोरञ्जन । 
। नाची नर्तक रूपमा गरि त्यहाँ ४ सत कीर्तिको वर्णन ॥२३॥ 
। रानी छोरि बुहारिलाइ म त्यहाँ  दिन्छ सधैं तालिम । 
मित्री खोपिमहाँ नपुंसक वनी  राजाकहाँ बस्छु म 
। वस्थेँ नाच सिकाइ । कै ऐह विप्ती परी। 
 आएँ बस्न हजूरका महलमा  गर्छु भनी चाकरी ॥२५।॥  
चिन्दैनन् अस्ले मलाइ नपते ! ४ देखेर त्यो रूपमा। 
मेरा निम्ति नमानि बक्सनुहवस्  चिन्ता कुनै बातमा ॥ 
बिन्ती अजुनको सुनी, नकुलजीड राजा कहाँ गेक्न। 
 गर्नेछो तिमि काम के र मनको  इच्छा मलाई भन ॥२०॥ 
 भाई छौ मुकुमार देह बहुतै  राम्री हुनाले गरी। 
यस्तो कोमल देहले नपतिको  गर्छौ तिमी चाकरी ॥ 
साह्रै स्नेह गरेर धमंमुतले ४ आज्ञा भएको मुनी । 
बोले नम्र भएर श्री नकुलजी  यो काम गछु भनी ॥२६ 
 घोडाको सब काम अस्तबलको ४ जानी रहेको हुँदा । 
॥ गइ काम अछवहरुको ४ मै सदा सपंदा॥ 







सोधे नाम भने सह नपले ३ भन्छ म हुँ ग्रन्थिक । 
।गर्थै काम यही म पाण्डवकहाँ  भै अश्वको रक्षक ॥२७॥ 
आएँ दुःख परेर नै हजुरको  गछ मनी चाकरी । 
भन्नेछ यहि बात भूपतिकहाँ  बिन्ती गरी राम्ररी ॥ 
चिन्नेछन् अरुले मलाइ यसरी ५ बस्ता त्यहाँ कै गरी! 
दुच्छाजे मनमा थियो भनिसकँ ४ मेले सबै यौ घरी॥२८॥ 
।बिन्ती धर्मकुमारले नकुलको  सुन्नू भएथ्यो जब। 
। मन्तूभो सहदेवजी सहदेवजी मन तिमी ४ आफ्नू इरादा  अ्॥. 





























॥.. ० महामारत 

बी श्री सहदेव धमंसुतले  आज्ञा भएको मुनी। 
गर्नेछ गइ काम गाइहरुको  मैले गोठालो बनी॥२९॥। 
सोधे सादर तन्तिपाङ भनि नाम्  मन्नेछ राजासित । 
गर्नेछ सब काम योग्य रितले  तिनको चिताई हित ॥ 
पैह्रे राज्य छँदा स्वयं हजुरको  आज्ञा हुनाले गरी। 
गर्थै काम समस्त गाइहरुको  रक्षा गरी राम्ररी ॥३०॥  
सोही कारण काममा निपुण छक गाई तथा गोठको । 
यस्मा नाथ ! नमानिबक्सनुहवस  चिन्ता कुने बातको ॥ 
सल्लाहा सुनि चार भाइहरुको  इच्छा बुझी राम्रो । 
बस्नेछिन् कसरी त्यहाँ अब भनुन्  यी ठ्रोपदी सुन्दरी ३१॥ 
जस्लाई कहिल्यै परेन घरमा  बत्ती उकास्तू पनि। 
यस्ती पाण्डव वीरकी प्रियतमा  गर्छिन् त्यहाँ के यिनी ॥ 
बोलिन् द्रौपदि श्री युधिष्टिरजिले ४ आज्ञा भएको सुनी। 
मुता गर्नु वृथा छ नाथ, यसरी  के पुग्छ दुःखी बनी॥२३२॥ 
रक्षा गर्न समर्थ छ शरििको ४ आफ्नू म राम्रोसित । 
मेरा निम्ति यहाँ हुन् हुजुरखे ४ ठान्छ कथा चिन्तित ॥ 
सेरन्त्री भइ श्री विराट चपकी क रानी सुदेष्णा कहाँ ।  
बस्नेछ म गएर है नरपते !  पक्का गर सनसह १००  
वेणी बन्धनमा र कामहरुमा  साह्रै सिपालु हेदा। 
राख्थिन् ठ्रौपदिले मलाई खुशिल्े क आफ्नू नगीचे सदा ॥  
एक्ते दुःख परी गइन् सँगमहाँ  आफ्ना पतीका तिन । 
आएँ कारण त्यै परेर म यहाँ  आधार मिल्ला मनी॥२४॥। 
बिन्ती ये रितिले गरी जतनले  तिन्लाइ राजी गरी। 
रक्षा आफ्नु गरी ठुलो जतनले  गछ त्यही चाकरी ॥  






































। ३२७ 
काटन्पर्छ गई तिनै नप कहाँ  संकष्टका यी दिन। 
चिन्नन् कि अरुले भनेर मनमा ४ पर्दैन चिन्ता लिने ॥३५॥ 
रानी ट्रोपदिको युधिष्ठिरजिल्ले ४ बिन्ती सुने यौ जब। 
लागे भन्न सहर प्रेमसित यो ४ मीठा वचनले तब ॥ 
हे प्यारी ! तिमिले भन्यो जतिकुराः आनन्द लाग्यो मुनी । 
नारी हो कुलकी र यो सब सद्यो ४ आपत्ति हे भामिनी॥३६॥ 
हाम्रो क हटाउने मुख हुने  साम्राज्य त्यो पाइने । 
तिम्रो शील स्वभाव नै छ मुमुखी ४ आनन्द ठूलो दिने॥ 
सक्ष्छन् खप्न विपत्ति श्रेष्ठ कुलका नारीहरूले सदा 
सोही कारणले सतक रहन्ू  राजाकहाँ सवदा ॥२७॥ 
यस्तै अर्तिहरू अरू पनि दिई १ श्री ट्रोपदीजी कन। 
बोले धर्मकुमार गर्नु अब लो  ढीलो क्र्थामा किन ? 
जाउन् छौ रथ मात्र छीकन छिटै  श्री इन्द्रसेन् ठ्वारका । 
जो छन् सेवक सेविकागण यहाँ ४ सम्पूण पाञ्चालिका॥३८॥ 
जाउन् वस्न सह श्रीद्रपदको  दर्बारमा यौ घरी। 
रक्षा धोम्य गुरुजिले गरिदिनू ४ यज्ञाम्निको राम्ररि॥ 
ऐह्क पाण्डव छन् कहाँ मनि यहाँ ४ सोध्छन् अवश्यै पनि । 
योटै बात बुझाई भन्नु सबले  केही नजान्ने बनी॥३०९॥ 
हामीलाइ बिदा त ट्रेतवनमा  पाँचै जनाले दिए। 
आधा रातमहाँ उठेर वनको  बाटी समाई गए ॥ 
सारा मानिसलाइ यै तरहले  शिक्षा सुअती दिई । 
चाँडो जाउ मनी पठाउनु मयो ४ पाञ्चाल दुःखी भई ॥४२ 
सारालाइ बिदा दिएर गुरुको ४ पाक समाई भने। 
अर्ती आशिष वक्सियोस् हजुरले ४ कल्याण हाम्रो हुने ॥ 














था रट सिख 
हुखी मैकन श्री युधिष्टिरजिले  बिन्ती गरेको सुनी। 
नीतिपूर्वक घोम्यले दिन भयो  शिक्षा दयाणु वनी ॥४१ 
घाम्यद्वारा राजसेराको उपदेश 
वेशम्पायनले भने नरपते !  सुन्नू सबस् यौ क्था। 
द्च्छा पूण हुनेछ जान्छ मनमो क्ष्सम्पूण यस्ले व्यथा ॥ 
हेराजन् ! क्रषि घोम्यलेगरि दया शिक्षा दिए नीतिको । 
 विप्र र शास्र, मित्र, रथको  संग्रामको, बन्धुको ॥४२॥ 
यस्तो आदर गनुपछ जनले  आज्ञा छ यो शास्रको। 
भन्ने ज्ञान ठँदैछ पुणे तिमिमा  सत्संगको नीतिको ॥ 
सोध्यो दस्तुर हो भनेर म पनि  भन्दैछु जाने जति। 
गनू हेर विचार खूब तिनिल्े  पाञ्चालिको भृपति ॥४२॥ 
तिनको कोहि रहन्न भूपतिकहाँ ४ आधार  दाता पनि। 
गर्दै गनु विचार पाथ ! तिमिले ४ कतव्य आफ्नू भनी ॥ 
बाठोलाइ पनि कठिन् छ नृपको कै गनू बसी याकरी। 
गनू हुन्न विचार मानअपमान २ पर्दा अनेकौ थरी ॥४५॥ 
बस्ता गुप्त रहेर वर्ष दिन यो  बिलेछ तिम्रौ जब। 
गर्नेछौ मुख भौग फेरि सबले ४ पाई ठूलो वैम््॥ 
पालरेलाइ नसोधि वा नदपतिको  आज्ञा नपाई कन। 
सोझे भित्र नजानु, बस्नु परदा  राम्रो बुझी आसन ॥४५॥ 
बस्नू पछे गई क्सैकन पनि  धक्का नलाग्ने गरी । 
राजाले नसुध्याइ केहि नदिन्  शिक्षा अगाडी सरी॥ 
राजाको अनि राज्यको हित हुने ४ सोचेर राम्रो गरी। 
भन्नू सत्य कुरा मिठो वचनले  बोल्ने परेको घरी ॥४६॥ 










































 बिराटप्व ३२९, 
मर्यादा पनि राख्नुपछ नपको  गर्नु प्रशसा बरू। 
देखे उद्धत चाल क्रोधित छिटै ४ हुन्छन् ति राजाहरू ॥ 
आफ्ना भाइ र पुत्रको पनि कुनै  देखे कुचाला भने । 
गर्छन् यल तुरुन्त भूपतिहरू ४ तिन्लाई त्यागी दिने ॥४७॥ 
 हात्तीमा, रथ, अशमा, पलंगमा कै भूपालको स्थानमा । 
केह बस्नु हुँदैन श्रेष्ठ नपको ४ साम्ने र दरबोरमा। 
बर्ता बात नबोल्नु भूप खुशि छन् क ऐहं मदेखी भनी। 
बोल्यो सत्य भने संदैव नपको  बस्नेछ प्यारो बनी ॥४८॥ 
ठान्न पर्दछ भूपलाइ मनमा कै प्रत्यक्ष आगो सरी। 
ड्नुप्छ अवश्य बोल्द्छ भनी  मोका चुकेका घरी॥ 
रक्सी, जाँड, जुवारी, चोर अथवा  वेश्या ठुली हुजँन । 
गर्दैनन् सहवास दुष्ट जनको  केह कुने सज्जन ॥९९॥ 
घोडामा रथमा र वाहन महाँ  हात्ती र पाल्की चढी । 
राजाको नगिचै सशख्न कहिल्यै ४ जाँदै मजानू बढी॥ 
रानो औ दरबारभित्र रहने  केटी सुसारेसित । 
धेरै मेल गरी नबोल्वु कहिले  होवैन त्यस्लै हित ॥५०॥ 
राजाको अलि दूर नै उभिइनू  बाँया तथा दाहिने। 
सामुन्ने गइ बस्तछन् नपतिको ४ संमानमा दाँजिने॥ 
खुठ्ठा हात घुँडा तथा मुख बृथा  हल्लाउँछन् ज्ञो बसी। 
हुन्नन् दुष्ट बुझी कुने नरपती  ती व्यक्तिदेखी खुशी ॥५१॥ 
मौका पर्न गई प्रसंगवशले  हाँस्नै परे तापनि । 
हाँस्न् पर्छ, हुँदैन बस्न जनले  मूढी समानको बनी ॥ 
राम्रो, भूप र राजपुत्रहरुले  जे काम हो भन्दछन् । 
सोही काम ठुलो भनेर सद्दनी  गदा निको मान्दछन् ।५२ 












३३० महाभारत 


दिन्छन् द्रव्यहरू तिनै खुशि हुँदा  साक्षात् विधातासरी ॥ 
अर्कालाई हुकुम् दिंदा दपतिले ५ क्यै कामका खातिर । 
मेरा निम्ति छ के हुकुम् भनि अघिट सर्नेछ जो सादर ॥५३॥ 
त्यस्तालाइ बुझी हितेषी दपति ४ मान्छन् असाध्यै खुशी । 
राजाको प्रिय पात्र मैक्न त्यही ४ आनन्द भोग्ला बसी ॥ 
हे राजन् ! अहिले भनेजति कुरा  सम्झेर राम्रो गरी। 
काटनू पछ गएर वष दिन यौ  आपत्ति जाला टरी ॥५४ 
शिक्षा सुनी यति पुरोहित घोम्यजीको । 

बौले युधिष्ठिरगयो सब ताप मनको ॥ 
यस्तो मलाइ उपदेश दिने हितको । 

माता तथा, विहुर बाहिक को छ अर्को ? ॥५५॥ 
कल्याण ठानि दिनुमो जति अति नाथ ! 

गछ प्रणाम पदमा ग्ुकि भक्तिसाथ ॥ 
प्रस्थानको बखतमा जति गनुपर्ने । 

गर्नु हवस् सकल मङ्गल कष्ट हने ॥५६॥ 
बिन्ती युधिष्टिरजिको सुनि इप मानी । 

गर्दा भए हवन राम्ररि धोम्य ज्ञानी ॥ 
शाख्रादिको विधि र वेद क्रचा पढेर । 

लाई दिए तिलक होम गरी सकेर ॥५७॥ 
साम्राज्यको सुख र वैभव शी्र मिल्ने । 

संकष्टका दिन सबै खुशिसाथ बिले । 
संग्रामको बखतमा सब गत्रु जिले। 
संसारको हित संदैव विचार गर्ने ॥५८॥ 


























लिन्छन् प्राण हरेर जुन् नपतिले  क्रोधित भएका घरी। 

























३ 
आशरीवाद सहप॑ धोम्य क्रपिले  यस्तो दिएथे जव। 
अग्नीकुण्ड घुमी प्रदक्षिण गरे  पाँचै जनाले तव 
॥. अश्रममा थिए क्रषिमुनी ज्ञानी तपस्वी जति।  
तिनूका माथ बिदा भईकन हिंडे  सन्ताप मान्दै अति १५५ 
पाँच भाइ र ठ्रोपदी कुटि तजी ४ वन्मा पसेगे जब। 
यज्ञाग्नी लिइ धोम्यजी पनि हिँडे  पाञ्चाले देशमा त ॥ 
दुःखी भेकन इन्द्रसेन रथ लिई  द्वारावतीमा गए। 
मारा यादव वीरका सँग महाँ ४ सानन्द बस्ता मए॥६०॥ 


पाण्डवल आफ्ना शसख्बाख्र सुराक्षत राख्नु 
वशम्पायनले भने नरपते !  पाँचे जना पाण्डव । 
५, जान्थे पेदल कृष्टसाथ वनमा  सम्झेर श्री माधव ॥ 
आफ्ना श्र लिई बढाइ बहुतै ४ दाही र ज्घा पनि। 
हिँड्थे श्री यमुनाजिको तिरतिरै  चाँडै पुगौंला भनी ॥६१॥ 
पारी दक्षिणमा दशाणंव तथा  पाञ्चाल बायाँ गरी। 
मार्दै ती वन  जन्तु उत्तर दिशा  जाँदा भए त्यै घरी ॥ 
ठूला बीर भए पनी तन महाँ  घरलो र माटो परी। 
। देखिन्थे ति मलीन हीन शशि झैं  सम्पूर्ण बाटोभरी ॥६२॥ 
मोधे क्यै जनले भने पथमहाँ ४ इच्छा छ जाने कहाँ। 
। आयो जान विराटको नगरमा  भन्थे बुझाई त्यहाँ ॥ 
आफ्न माञ्महाँ सुरक्षित गरी  श्रीद्रोपदीजी फ्न। 
जान्ये निमय वीर पाण्डवहरू ४ नाघी अनेकौ वन ॥६२॥ 
हावा, घाम सहेर ताप बनमा १ क्ये काल हिंडुदै गए ॥ 
देख्तामा सहमा नचिन्न सक्ने ४ फुखा र घुम्रामए॥ 




















। ३२ महामारत 
जाँदा ये सितिले छिचोलि वन त्यो  निस्के बाहिर । 
लागो देखिन ग्रामका नगरका  साना र ठूला घर ॥६४॥ 
सोधिन् ठ्रोपदिले विरट न्पको ५ दर्बार होला पर। 
देख्छ सम्म जमीन खेतहरुमा  अन्नादि चारै तिर॥ 
हामी रात बिताउँ आज यहिँ ने ४ लाग्यो थकाई अति। 
प्रातःकाल हिँडे पती त सहजै ४ पौंचिन्छ हे भृपति ॥६५॥ 
बिन्ती ट्रोपदिको युधिष्टिरजिले  सुन्तू भएथ्यो जव। 
कृष्णालाइ त पाथ वीर तिमिले  बोक्नू पस्यो छौ अब॥ 
दाजूको सुनी यो हुकम् मनमहाँ  शंका नमानी क्न। 
पाँचाली कन काँधमा धरि हिंडे ५ ताल श्री अर्जुन ॥६६॥ 
हिड्छन् मत्त गजेन्द्र जङ्गलमहाँ ४ निर्धक्क जुन् चालले। 
सौही चालक गरेर अजु न पनि  हिँड्दा भए वेगले॥ 
हिँड्दा यै रितले पुगे तिनिहरू  सानन्द॒ केही पर।। 
पौँचेथे अनि श्रीविराट नपको  साम्राज्य सीमातिर ॥६७॥ 
निक्कै बेर बसे त्यहीँ सब जना ४ विश्रामका खातिर। 
बो धमकुमार मत्स्य पुरिको ४ आई पुगेछौं व्र॥ 
सुन अख्रशख्र सँगमा ४ हाम्रो छ ऐहं जति। 
राख्ने स्थान यहीं सुरक्षित कतै  खोज्नू प्यो सद्मति! ॥६८ 
तिम्रो खब ठलो छ गांडीव धन् ४ विछ्यात संसारमा। 
चिन्नेछन् जनछे गए नगरमा ४ शखास्रका साथमा॥. 
बस्नू पदछ बाह्र वर्ष वनमा  देखे , भने गृत्रुले। 
। तस्मात् शख्नहरू लुकाइ यहिं ने  जाउँ कुनै युक्तिले ॥६०॥ 
१ नई नगिचै नजानु कहिल्ये  शस्राख्र बोकी क्न। 
भन्ने नीति बुझेर स्थान यहिँ ने ४ छौ खोज हे अजुन ! ॥ 

































जक   उउई 
बोले पार्थे सहप धमसुतले  आज्ञा भएको सुनी। 
देख्छ वृक्ष ठूलो म एक शमिको  त्यौ टाकुराको मुनि ॥७०॥ 
। शख्रहरू सुरक्षित गरी  हामीहरुको य्यीं। 
योभन्दा अरु ढैन स्थान जनले  देख्ने नसक्ने कहीँ ॥ 
हाँगाले सब वृक्षको वरिपरी ४ ढाकी दिएको हुँदा। 
रक्षा हुन्छ अः्य शखहरुको  त्यै वृक्षमा रखिँदा ॥७१॥ 
डरलाग्दो छ मसान एक शमिको  त्यै वृक्षको क्यै वर। 
जावैनन् भनिठान्दछ जन कुने  त्यै हेतु मानी डर  
बिन्ती अज्ुनको युघिष्ठिरजिले ४ सुन्तू भएथ्यो जब। 
आज्ञा गर्नुमयो झिकेर यहिँ ने ४ शख्राख्र राखौं सब ॥७२॥ 
रक्षा गर्न सके छिएर धनु जुन्  सारा कुस्क्षेत्रको । 
राखे धर्मकुमारले धनु झिकी  दिग्दार मानेर त्यौ॥ 
पैह जुन् धनुले मुरासुर जिते  एक्तै लडाई गरी। 
भागे शत्रु ठुला पनी धनुषको ४ टंकार सुन्ना डरी ॥७३॥ 
पोलोमादि अनेक राक्षसहरू  संहार जस्ले गरे । 
ताँदो त्यै धनुको उतारि करले  श्रीपा्थजीले घरे ॥ 
पांचालादि प्रदेश दिखिजयमा ४ जसूले जितेथै गई। 
राखेसोहि धनू फुकाली जिमिमा  श्री भीम दुःखी भई ॥७४ 
जस्ले खाण्डव नामको वन ठलो ४ पोली खरानी गरे। 
पाई मद्दत कृष्णको सुरपती ४ को शैखि जस्ले हरे ॥ 
भाग्थे शत्रु सुनेर जुन् धनुषको ४ टंकार संग्राममा । 
जस्ले पर्चिमतर्फका रिपुहरू ४ एक्लै जिते यज्ञमा ॥७५॥ 
ल्याई वैभव श्री युधिष्ठिरजिको  राखी दिए सामुमा। 
ताँदो त्यै धनुको झिकी नकुलले  राख्दा भए भूमिमा ॥ 








। वष सहाभारत 
स्लै दक्षिणतर्फका रिपु जिते ४ भरी लडाइँ गरी। 
स्याएये अघि यज्ञ खातिर ठलो  संपत्ति जसूले हरी ॥७६॥ 
त्यस्ता श्री सहदेवले घनुपको  ताँदो फुकाई कन। 
राखेथे अति कष्टले जमिनमा  साह्रै हुखाई मन॥ 
राखी खडग गदा तिखा शरहरू  तर्वबार औं तोमर। 
पाँचै माइ भएर हुःखित बसे  विश्रामका खातिर ॥७७  
भन्नू भयो अनि युधघिष्टिरले बुझाई । 
शस्रास्त्र बाँध बलियो सहदेव भाई ॥ 
राख्न् पथ्यो नकुलल्े रुखमा चढेर । 

बाँध्नू सुरक्षित तथा वलियो गरेर ॥७८॥ 
दाजूको सुनि यो हुकुम् नकुलले ४ पोको लिई शख्रको।   
बाँधी खुव कसेर कोटर महाँ ४ राखी दिए ठृक्षको॥ 
पानी खूब परे पनि सहजमा  भिज्ने नसक्ने गरी । 
आफ्ना शंख्रहरु ठलो जतनले  राख्दा भए राम्ररी ॥७९ 
पोको वृक्षमहाँ कुनै तरहले  देड्यो कसैले भने। 
हेलो आइ, रहेछ के भनि ठलो  शंका छ पेचानिने ॥ 
रक्षा हुन्छ कसो गरीकन भनी कै क्यै बेर सोच्दै थिए।।, 
मुर्दा एक मसानबाट सहसा  ल्याएर बाँधीदिए ॥८०॥ 
गोठाला छकडी बटुल्न वनमा  डुल्नेहरूले पनि। 
सोद्रामा जननी मरिन् बुढि थिइन्  हे भाइ ! साह्रै तिनी॥ 
पुर्खाले पनि व्रृक्षमा यसरि नै ४ झुण्डयाइ दिन्थे भनी । 
गुण्डयायौं शवलाइ ल्याइ रूखमा हामीहरुले पनि ॥८१॥ 
तिनको चित्त बुझाइ ये तरहले  शस्राख्र रक्षा  । 


। पाँचै भाइ विराटका नगरमा  पस्ता, भए त्य घरी ॥ 





पा पिहि 


८. जी रा २ ३३५  
हद गुप्ती नाम पनी उमे बखतमा  पाँचै जनाले घरे। 
डाक्न् नाम भनेर सोही सबले  मोका कुमोकापरे ॥८२ 
गम्बेर चमंसुतको जय नाम पेह्र । 
श्री मीमको अजय नाम धेरे क्रमेले ॥ 


न् श्रीपाथको विजय ओऔ जयसेन नकुल्को । 
ं राखे जयद्ुछ पछी सहदेवजीको ॥८२॥ 

















भगवती स्तुति  
गुप्ती नाम धरेर आपुसमहाँ ५ सल्लाह पक्र्का गरी 
तेह्रौं वर्ष लुकी बिताउन हिँडे  पाँचे जना त्यो घरी ॥ 
ज्रोमा दिव्य विराटका नगरको  हेरेर चारैतिर । 
केही बेरपछि पुगे तिनिहरू  दर्बारको क्यै वर ॥८४॥ 
वेशम्पायनले भने नरपते !  रक्षाथे पाई वर। 
गखी शस्रहरू सुरक्षित गरी  क्यै कालका खातिर ॥ 
लागे पस्न विराटका नगरमा  ती पाँच भाई जत। 
के गर्दा सुख साथ वर्ष दिन यो  काटिन्छ हाम्रो अब ॥८५ 
। यो चिन्ता मनमा युधिष्ठिरजिको  बढ्दै गएथ्यो अति । 
 मनले जगज्जननिको  गनू भयो यो स्तुति ॥ 
कीला गर्ने भनी गएर व्रजमा  चौधै मुवनकी धनी । 
ग्न्रा गने भनेर भक्त जनको  जन्मिन् दया बनी॥८६ 
जम्का दिव्य प्रभावले कुल भयो ४ श्री नन्दको उज्वल। 
फेलेको छु मुकीर्ति छोकभरिमा ४ जस्को सदा निमछ ॥ 
मानु मो भयमीत कंसकन जो  सानै छुँदा बालिका । 
आँटचो माने भनी जसै गगनमा ४जानू मयो कालिकाका॥८७ 


















 २२६ महाभारत 
 जो बेल्ली हरिकी भनीकन सदा  प्रश्यात छन् लोकमा । 


 जस्का आयुध छन् अनेक थरिका क आठेवटा हातमा ॥ 


झतमनललकाम्भतामाम 
  र 










० 
विवाह 


युचििरे भगवतीको स्तुति गरेको 
गछिन् नाश संदैव जो असुरको  कालस्वर्पी बनी। 
सम्झन्छु मनले तिनै जननिको  पाउँ सुरक्षा भनी ॥८८॥ 
उताने हुष्टातता असुरजति भारी एथिविको । 
दया पाउँ भन्छ म पनि अब दुगे ! हजूरको ॥ 
सदा जो श्रद्धाले हजुरकन सम्झन्छ मनले । 
सुखी होला सारा दुःख फजिति जानेछ क्रमले ॥८९॥ 
कुनै निधी गाई यदि कहिँ हिलामा गडिगए । 
उताछँन् सञज्जनले जसरी गरि रक्षा यतनले ॥ 
हजुर्छ यस्तै नै गरिकन दया भक्तजनको । 
ठलो यो संसारी दुख हरिदिनोस् ताप मनको ॥९०॥ 





















। ३३७ 


चागाटा आाटृटीमा ममर विजयका शख्न विष्णुरूपा । 
डाँङ्धञ्च चार वाट्ठ अभय वर दिने ईश्वरी ! व्रह्मरूपा ॥ 
। स्योती आर तेज माश्वात् शशिसरि मुखको कान्तिले पूर्ण सवै । 
तिम्रो मान्य जालारुणसरि तनको दिव्यशोमा अपूर्व ॥९१॥ 
मोती र पन्ना मणिजडित दुवै हातमा श्रेष्ठ बाला। 
टत्केको मृयं जस्तै मुकुट, जघधनमा लत्रिने केश काला। 
तिम्रा मान्दरय देछ्दा रति, शरि र रमा मान्दछन् खव लाज । 
 उद्वार गर्नोस् बिपति जल्धिमा गाडिएको छु आज ॥९२॥ 
कृप्ण समान रूप भवमा  बिछ्यात तिम्रो हुँदा । 
तकह प्रसन्न मनखे  कृष्णा भनी सदा ॥ 
उज्वल त्रह्मचर्य व्रतको  गन सदा पाल्न। 
जानी म्क्षक, त्रह्चारिणि पनी ४ भन्छन् सबै सज्जन ४९३ 
नाश समस्त शृत्रहरुको  भन्छन् जया लोकले । 
सेवकको गरेर पिजया ४ भो नाम प्यै हेतुले ॥ 
दोटा बाहुलिमा ध्वजा सुरपती  को झं गरी धारण। 
घण्टा, शङ्ख, सरोज, पात्र रधनृकर बाहृहरूमा छन ॥९४॥ 
 शोमा नृपुरको तथा मुकुटको  देखिन्छ चारेतिर । 
आफ्ना मेवक भक्त खातिर दिने  इच्छा गरेको वर॥ 
प्म्ती द्र जगदस्बिका ! हजुरको ४ पाक मनी दशन। 
चग्दाग प्रगम गछु पढ्मा  पक्ले र न्यूहीकन ॥५॥ 

न्न्राय ल॑कहनमा क्स्णा गरेर । 

मानू भयो सहज माह्िष उप्र वीर ॥ 

त्य ममाथि अहिले कस्णा जनाई ! 

घ मङ्गल दिनुस् अब सामु औाई ॥९६॥ 
















दाना 


तन्ना 


जत लडियरि तत 
१। नभ  


 
बडि 


०, ६ १ ५  
स २, 
 लड  


क्र 


१ । ७ 
कह 
न  


। 
०  


७ 
१८ 





. डट महामारत 


मानिन्छ जो सकल पर्वतमा । । 
त्यो बिन्ध्यपर्वतमहाँ छ निवास स्थान ॥ 
पूजा तथा तथा बलि विधान पुप्याइ गछेन् । 
आशीष पाइ जनका दुख कष्ट टछँन् ॥९७॥ 
खटवाङ्ग खड्ग करमा अति तीक्ष्ण काली । 
माने समस्त रिपु दानव खेलिखेली ॥ 
हुगै जगज्जननि ! हे कस्णानिधान । 
इच्छानुसार वरदान दिने प्रधान ॥९८॥ 
आपत्तिमा स्मरण पूजन भक्तिसाथ। 
जो गर्दछन् चरणमा धरि नित्य माथ ॥ 
ती अक्त माथि खुशि करुणा जनाई । 
संकष्ट टारिदिनुहुन्छ सदैव धाई ॥९९॥ 
कीर्ति सिद्धि धृति प्रभा अरु दया  ज्यौत्ना क्षमा संतति । 
श्री लज्जा शुमरात्रि सान्ध्य र रमाक निद्रा र कान्ती मति ॥ 
ढुंगे ! नाम अनेक छन् मुवनमा  विख्यात तिम्रो तर । 
ठुच्छा माफिक जप्तछन् जनहरू  कल्याणका खातिर ॥१०० 
पर्दा संकट राजदण्ड अथवा  दैवी विपत्ती हुँदा । 
तदो घोर नदी र जंगल महाँ बाटो कतै बिसंदा॥ 
ठूलो दैहिक ताप भौतिक कृते  आई परेका घरी। 
तिम्रो केवल नामको स्मरणले  जाला विफ्ती हरी ॥१॥ 
पानीमा यदि कोहि आत्तिन गए  डुब्ने स्थितिमा परी । 
पापी दुष्ट र चोरको पथमहाँ  फेला परेका घरी॥ 
आधीव्याघि सुपुत्रको र धनको १ साम्राज्यको नाशमा । 
जस्ले गर्दछ सम्झना हजुरको  पर्देन आपत्तिमा ॥२॥ 































॥ 


३३९, 




















चाँडो दशन वक्सियोस् हजुरले  मेरी चिताई हित॥ 
हाम्रा निम्ति हजूर बाहिक कुनै  छैनन् अरू रक्षक । 
जान्देनौ महिमा पनी सकल छौं ४ हामीहरू बालक ॥२३॥ 
वारंवार गरे पुकार जननी  पा भनी दशन। 
मोती झैं दुइ नेत्रबाट जलका  घारा बगाई क्न॥ 
तिन्को यो स्तुतिले प्रसन्न हनुमो  दुर्गा अवानी जब। 
सामू धर्मकुमारको प्रकट भै  दशेन दिनूमो तब ॥४॥ 
चिन्ता युधिष्ठिर ! तिमी अब क्यै नमान । 
संग्राममा बिजय हुन्छ भनेर जान १ 
मारी ससैन्य सब कोर वीरलाई ॥ 
साम्राज्यको सुख र तेभव फेरि पाई ॥५॥ 
हुन्छो सुखी तिमिहरू सब पाँच भाई । 
आशीष मंगल दिएँ तिनिहेरुलाई ॥ 
मेरो सदैव स्तुति कीर्तन गर्छ जस्ले । 
निष्पाप भै मुख र वैभव भोग्छ त्यस्ले ॥६॥ 
हे राजन् ! तिमिले प्रसन्न मनले ४ मेरो गच्यौ जो स्तुति । 
यस्को पाठ सदैव जो गरिलिनन् ४ आनन्द मानी अति॥ 
। तिन्लाई वरदान दिन्छु, कहिल्यै  होवेन केही दुख। 
। मेगो पाइ कृपा प्रसाद भवको  भोग्नन् अनेको सुख ॥७ 
। मुल्दा जङ्गलमा तथा जल्घिमा  ठलो विपत्ती हुँदा! 
मम्झन्छन् जन जो मलाई मनमा  भक्ती गरी सदा ॥ 
तन्को जीत सधैं हुनेछ रणमा क सौश्यादि भोगी यहाँ । 
लागी देह यहाँ मरेपछि गई  बस्छन् परग्पद्महाँ ॥८॥ 






















।॥। महामारद 

बस्ता गुप्त भएर मत्स्यपतिको ४ दरबारमा गेक्न। 

सक्तैनन् तिमिहेरुलाइ अस्त  हे भ्रप ! जानी लिन ॥ 

रक्षाको वरदान पाण्डवहरू, लाई दिई दिई राम्ररी । 

अन्तर्धान भई त्रिलोक जननी  पाल्वुभयो त्यै घरी॥९॥ 
णण्डवहरू राजा बिराटकहाँ जानु 


हे राजन् ! जव श्री जगज्जननिको क पाए सुरक्षा वर। 
पाँचै पाण्डुव जाह्ववी तटमहाँ ४ पुग्दा भए सादर ॥ 
गङ्गा स्तान र नित्य तर्पण गरी ४ आनन्द मानी त्यहाँ। 
सम्झ धर्मकुमारले निज पिता  लाई बसी मन्महाँ ॥१०॥ 
पैह्व नै वर धर्मराज प्रभुको  पाइसकेको हुँदा । 
ठुच्छा माफिकका सबै चिजहरू ५ त्यै ठाउँमा पाउँदा॥  
साह्वै खूशि भई युधघिष्टिरजिले  पैही लुगा व्राह्यण। 
पासा रल समान सुन्दर सफा  थर्की लिइ त्यै क्षण ॥११ 
हिँड्छन् मत गजेन्द्र गङ्गलमहाँ  निर्भीक जुन् चालले । 
पाँचे ु धर्मकुमार मत्स्यपतिको ४ सामू त्यही चाल्ले ॥ 
कीर्ति वेमब ओ पराक्रम थियो  विख्या संसारमा । 
जस्को आदर श्री महेन्द्र सरिको  हुन्थ्यो सदा लोकमा ॥१२  
हुन्छन् अग्नि मलिन् खरानि तलमा राखैर छोपी दिंदा। 
हुन्छन् तेज बिहीन सूर्य जसरी ४५ आकाशमा ठाकिँदा ॥ 
त्यस्तै कोख वंशका तिलक झैं  राजा भए तापनि। 
जानी देवगती युघिण्रठिर गए  अत्यन्त दुःखी बनी ॥१३ 
टाढैबाट पनी विराट नृपल्ने ४ तिन्लाई देखे जब। 
शंका पर्न गई समभासदहरू  लाई सुध्याए तब ॥ 

































। ३४१ 


देखेको पहिले थिएन अहिले  को हुन् र आए किन? 
देखिन्छन् द्विज झै तथापि तनमा छन् सूयंका लक्षण ॥१४॥ 
हात्ती अशख सिपाही औ रथ पनी ४ देखिन्न क्यै साथमा । 
देख्छु तेज प्रशस्त इन्द्रसरिको  यी विप्रका देहमा ॥ 
यिन्को लक्षणले बताउँछ स्वयं  ह्वेनन् यिनी व्राह्मण। 
आए विप्र बनी समा बिचमहाँ  पर्दा कुनै कारण ॥१५॥ 
लामा बाहु बिशाल नेत्र तनमा ४ छन् चिल्ल भृपालका । 
पक्का निश्चय साथ भन्दछु हुनन् ४ सम्राट कुने देशका ॥ 
गर्थे तर्क विराटजी भूप मनमहाँ ५ यस्तै अनेकौ थरी। 
मत्ता हात्तिसरी हिँडीकन पुने  राजाक्दाँ त्यै घरी ॥१६॥ 
लागै भन्न उनी विनम्र स्वरले  राजन् ! म है व्राह्मण। 
आएँ दुःख परेर, नाश हुनगी  सवस्व त्ये कारण॥ 
तिनको बात सुनेर आदर गरी  डको नगीचै महाँ। 
लागे सोध्न बिराट आउनुभयी  कुन् राज्यदेखी यहाँ ॥१७ 
के हो नाम र गोत्र आदि कुठको  गनू हवस् वृणन। 
आफ्न के छ विशेषता दुख सही  बस्तू भएकी किन? 
। गर्दै स्नेह ठुलो विराट नपले  आज्ञा भएथ्यी जब॥ 
बोले धर्मकुमार ट्रैँ मनपते ! ४ वैयाघ्रगोत्री द्विज ॥१८॥ 
पैह राज्य हुँ युधिष्ठिर कहाँ  बस्थे गरी चाकरी। 
डाक्थे कंक मनी मलाई उनले  आफ्नू सखा झैँ गरी॥ 
ऐह्क दुःख परी गए वनमहाँ ३ देवी विचित्रागति । 
पासा खेल्न त जान्दछु छलसहित्  सम्पृण हे भरृपति ! ॥१९॥ 
पासा भरमकुमारका संग महाँ  खेल्थे म पेह्क पनी। 
आएको छु हजूरका शरणमा  क्ये काल बस्छु सनी ॥ 





 



















. ४२ महाभारत 

तिन्को बिन्ति सुनी विराट नुपते ४ भन्दा भए सादर। 
साह्ै ख्शि भएं, प्रसन्न मनले ४ मागेर लेक वर ॥२०॥ 
आज्ञा दिन्छु तिमी स्वयं गर बरु ४ यो देशको शासन । 
गर्छ आदर शीलको र गुणको  मेले सदा व्राह्यण॥ 
बोले धमकुमार है नरपते ! ४ माग्छु म योटा वृर। 
खेल्नेछ म हजरका सँग महाँ  जूवा खुशीले तर ॥२३॥  
मेरो जीत हुँदा करचिंगल गरी  संपत्तिका खातिर । 
मेरो त्योधन कोहि खोस्न नसकुन् ४ मानेर ठूलो डर॥ 
गर्ने ढैन विवाद नीच संगमा  कस्तै परे तापनी। 
यो स्वीकार हजूरले गरिदिए  बस्ने थिएँ छो भनी ॥२२॥ 
लागे भन्न रिराट भप भूप खुशिमै तत्काल हे त्राह्मण!. 
तिम्रो बेअदबी गच्यो यदि भने  मारिन्छ दुजन ॥ 
देशेबाट निकालिदिन्छु यदि त्यो  व्यक्ति भए ब्राह्यण। 
मेरो उदि सबै सभासद पनी  शंका नमानी सुन ॥२३॥ 
गनू आदर कंकको सकल्ले ४ मेरौ गरे झैं गरी। 
मेरो झैं रथ वस्न आशन दिनु ५ खानेकुरा राम्ररी ॥ 
गनन् काम सह राज्यमरिमा ४ आई परेको सब्। 
मित्र भई समा बिच बसी  यी न्याय गर्नन् अब ॥२४॥ 
यस्तो स्नेह गरी विराट नृपले ४ आज्ञा भएको मुनी। 
लागे धर्मकुमार बस्न त्यहिं ने ४ प्यारो सखा झैं बनी॥ 
बस्तामा त्यसरी सभाशधनमा ४ तिन्ले विचारी बनी। 
पैचान् गन सकेन पाण्डुकुलका  राजा यिनै हुन् भनी ॥२५॥ 
सक्ये बलवान शत्रु रणमा  संपूणे मारी दिन। 
त्यस्ता भीम पुगे दुवै करमहाँ ४ डाइपन्यु लीकन॥ 


























































 ३४३ 
हिँड्छन् मस्त भएर सिंह जसरी  एक्तै ठुलो वन् महाँ। 
भान्से रूप भई खडा हुन पुगे ४ राजा बिराट छन् जहाँ ॥२६ 
देखेथे तिनिलाई मत्स्यपतिल्ले ४ टाढै उमैका जब। 
आफ्ना श्रेष्ठ सवै समासदहरू  लाई सुध्याए तव्॥ 
त्यस्तै वज्र सरी कढोर तनको  शोमा फिंँजाई त्यहाँ 
जस्को तेज थियो दिवाकर सरी ५ टल्की रहेको उहाँ ॥२७॥ 
को हुन् यी बलवान सिंहसरिका  के भन्न आए यहाँ 
हेदैछन् किन हो यतेतिर तिनी ४ इच्छा छ के मन्महाँ ॥ 
देखेको पहिले थिएन यिनि झैं ४ मानीस केह पनी। 
ठान्छु इन्द्र हुनन् भनेर अथवा  गन्ध नै हुन् यिनी ॥२८॥ 


५.  सेरा सामु खडा हुने युवकको ४ जानेर इच्छा पुरा। 


७ ॥ 


आओ दूतहरू मुनी कन छिटै  तिनले भनेका कुरा ॥ 
राजाज्ञा चरले गईकन भने  श्री मीमलाई जब। 
सामुन्ने नपको उभीकन भने ४ शंका नमानी तब ॥२९॥ 
मेरो वल्लम नाम हो नरपते !  गछ भनी चाक्री। 
आएको छु हजरको महलमा  भान्से बनी यो घरी॥ 
गर्नेछ म तयार इच्छित स्वयं  धेरै थरी व्यंजन । 
द्च्छापूण हुनेछ लो हजुरको  खाएर त्यौ मोजन ॥२०॥ 
भान्से काम गरी युघिष्टिकहाँ ४ पैहै वसेको थिएँ। 
ऐह्क काम नपाउँदा हुँदि यहीँ  बस्ने इरादा छिएँ॥ 


 मेरो एक विशेषता नरपते ! ४ अर्को छ देहमा । 







रमपम बाम तक. पछाने एक करले  सक्छ लडी भूमिमा ॥३१॥ 
योद्धा वीर पराक्रमी पहलवान्  यो देशमा छन् जति! 
सारालाइ पछादँछ म सहजै ४ एक्लै लडी भूपती ॥ 

























। त  
लडनेछु म मृगेन्द्रका सँग पनी ५ मोका बिचारी कन। 
हेर्दा खेलहरू निकै हजुरको  होला मनोरंजन ॥३२॥ 
लागे भन्न विराट भूप मनमा  शंका परे झै गरी। 
भान्से हँ तिमि मन्दछो स्वस्पता  देखिन्छ राजा सरी॥ 
शक्तीमा बलमा पराक्रम तिमी  राजा हुनै योग्य छौ। 
ऐह्क कारण के परीकन तिमी ४ भान्से म ट्ँ मन्दछौ॥॥३३॥ 
तिम्रो योग्य थियो बरू गरिदिनू  यौ राज्यको शासन । 
भान्से हुन्छु भनेपछि हुन गइँ ४ लाचार त्यै कारण॥ 
भान्सामा अघिका भए जति सबै  मानीसका मालिक । 


भया प्रसन्न मनले  वस्न बनी रश्क ॥३४॥ 
राजाको सुनि यो हुकुम् मनमहाँ  दुखी भए तापान। 
लागे बस्न हुकुम् चलाई सबमा  श्री भीम भान्से बनी । 
बस्ता कष्ट सहेर मत्स्यपुरमा क श्री पाण्डुका पुत्रले ॥ 
केह चिह्न सकेन हे नरपते !  तिन्लाई क्वै व्यक्तिले ॥३५ 

म्ुष्टि प्रहार गरि पर्वेतलाइ पर्ण। 
पार्ने थियो शरीमा बल गृक्ति पूर्ण 
त्यस्ता पराक्रमि भए पनि देव लागी । 
बस्नू पप्यो सकल वेभव राज्य त्यागी ॥२६॥ 
दे राजन् ! यसरी नियुक्ति हुनगो  भान्सा महाँ सीमको । 
केही बेर बिताई द्रोपदि उठिन्  इच्छा गरी जानको ॥ 
काला कोमल केशलाइ बढुली ४ ज्री बनाई कन। 
मान्दै कष्ट ठुलो, गरेर तनमा  दासी सुरी पंहन ॥२७॥ 
दुःखी दीन समान राजपषमा  ती इल्न लागिन् जब ॥ 
लागे हेन उमेर मानिसहरू  लिन्लाई मात्रै सब ॥ 
























तिनको बादलमित्रका रविसरी  सौन्द्यंमा लोमिई ॥ 
लागे सौध्न अनेक व्यक्ति सहसा  तिन्का नगीचै गई ॥३८॥ 
को हो हे मुमुखी ! बृथा पथमहाँ  निस्की डुलेकी किन । 
जे . छ त्यौ पनि सबै  साँचो नढाँटी भन॥ 
मो द्रोपदिलाइ लोकहरूले ४ घेरेर चारेतिर । 
लागिन् भन्न अलीकति मनमहाँ ४ मानेर शंका डर ॥३५९॥ 
सेरन्त्री भनि जान लोकहरू हो  गछ भनी ! चाकरी । 
डल्दैछ पथमा कुने मुजनले  राख्नन् भनी यो घरी ॥ 
शोमा हेने भनेर मूलपथको ४ रानी सुदेष्णा पनी । 
उच्चा झ्यालमहाँ उमेर सहसा  हेरी रहिथिन् तिनी ४०॥ 
०५ दीनमलीनहीन यु  क्र्श्री ५ कन । 

न् डाक्न पठाई झट्ट नजिकै ४ आफ्नू बसाली कन ॥ 
हे भद्रे ! यसरी इुल्यौ पथमहाँ ४ निस्केर एक्लै किनि। 
को हो हे सुमुखी ! नढाँटि मनको ४ इच्छा मलाई भन ॥४१। 
रानीले यसरी विनीत स्वरले ४ आज्ञा भएको सुनी। 
लागिन् भन्न बुझाइ भाव मनको ४ श्रीद्रोपदीले पनी  
सेरन्श्री भनि जान्नुहोस् हजुरले ४ ऐहं मलाई यहाँ। 
आएँ चाकरि गर्दछ भनि यसै  डुल्थे म बाटोमहाँ ॥४२॥ 
देखी रूपछटा अलोकिक तथा दासी भनेको सुनी। 
१०५ वेर गरेर तर्क मनमा  बोलिन् सुदेष्णा अनि ॥ 
तिम्रो खतमहाँ गर्छौँ म क्सरी  विश्वास हे भामिनी ! । 
दामी भन्न पनी म सक्तिनँ कसै ब्र्सोन्दर्यकी छयो घनी ॥४३ 

सान्दय पूण शशि मुखको छ कान्ति । 

लक्ष्मी भनेर मनमा गरिदिन्छ म्रान्ति ॥ 
































। ३ वक 
 भद्रे ! बताउ तिमी साफ कुरा मलाई । 
बोल्यो असत्य यसरी किन छल्नलाई ॥४४॥ 
तिम्रा सुन्दर पाउमा छ सुमुखी  गुल्फा दबेको अनि। 
हात्तीको सँद् झैं सलक्क उस्की  छुन् जोरिएका पनि ॥ 
तिम्रा पुष्ट सफा पयोधर पनि देखिन्छ हे सुन्दरी । 
सेरन्त्री म हुँ भन्दछयो र कसरी  गछौं तिमी चाकरी॥४५ 
पाउ, हात, सुनेत्र, नङ अधर छन् राता र राम्रा कृति !। 
नामी, बुद्धि र शब्द छुन् श्र मर झंङ गंभीर तिम्रा अति॥ 
छोटो मुन्दर शङख झैं छ त्रिवली रेखा हुनाले गरी। 
सानू कम्मर नासिका  शुक झैं ४ शोमा दिने सुन्दरी ॥९६॥ 
लक्ष्मीकै सरि देछ्दछु म त शुमे ! ४ सर्वाङ्गको लक्षण।। 
सेरन्त्री तिमीलाइ भन्नु कसरी  पत्यार मानी मन॥ 
ठान्छू सुन्दर नेत्रका पलक नै हेरी रह झैम त। 
को हो वास्तवमा बताउ सुमुखी  निःशंक राम्रीसित ॥४७॥ 
देवी हौ कि त अप्सरा नगरकी  मालीक विद्याधरी। 
दुन्द्राणी कि त वासुणी मन शुमै ! हो उवेशी किन्नरी । 
सावित्री विधिकी प्रिया, प्रियतमा ४ हो चन्द्रकी रोहिणी ।। 
गन्धवी कि त यक्षिणी, वसणकी  पत्नी तिमी वारुणी ॥४८॥ 
कन्या ही तिमि देव, नाग अथवा  क्वै यक्षकी मामिनी । 
सम्मा ही कि त अप्सराहरु महाँ  बिछ्यात हो मालिनी ? ॥ 
रानीले, गरि तर्क धेर यसरी ४ शङ्का गरेको सुनी । 
लागिनभन्न झुकी विनीत स्वरमा  श्री ट्रोपदीले पनी ॥४॥ 
गन्धवी पनि हन, देवतनया  बि्याधरी, उर्षशी। 


 रम्मा ह्वेन तिलोत्तमा, असुरकी ४ पनी न हुँ राक्षसी ॥ 




















नकुतनककतनन  तय पनत जिराटपवे ३२४७ 


। भनि मान्नुहोस् हजुरले  विश्वास हे भामिनी ! 
। राख्न हुन्छ भने प्रसन्न मनले  बस्छ म दासी बनी॥५०॥ 
हे रानी  अघि कृष्णकी प्रियतमा  श्री सत्यमामा पनि। 
मेगो काम रुचाइ खुब मनमा आनन्द मान्थिन् तिनी ॥ 
 रानी  पाण्डव पाँचकी प्रियतमा १ श्री द्रौपदी सुन्दरी। 
मेरो आदर गदथिन् खुशि भई  बस्थे गरी चाकरी ॥५१॥ 
माला उन्दछु पुष्पको, कबरिको  श्वङगार जान्ने हुँदा । 
सन्धिन् सादर मालिनी र सखिगैं  राख्थिन् सँगैमा सदा ॥ 
दिन्थिन् द्रव्य लुगा इनाम तिनिले राजी त्यसेमा पी थिएँ। 
आपत् तिवकन भो र पो हजुरको आएर आश्रा लिएँ ॥५२॥ 
बिन्ती द्रोपदिको सबै सुनिसकी  बोलिन् सुदेष्णा सती । 
राख्थे राख्न त साथमा गरुँ कसो  लाग्दैछ शङ्का अति ॥ 
तिम्रो सुन्दर पद्ाझँ मुखमहाँ  हेर्ने जती मानिस। 
होलान् मोहित पुष्पमा भ्रमर झैं  सम्पृण तिम्रो बंश ॥५३॥  
स्वास्नीमानिस सुन्दरी महलमा कै दासीहरू छन् जति। 
हेर्देछन् तिमिलाई मोहित भई  तस्वीर झै हे सति! ॥ 
स्रीको यो गति भौ भने पुरुषको  होला शुमे के स्थिति !? 
जो देख्नन् तिमिलाई दितदिन यहाँ के हुन्छ तिन्को गति ॥५४ 
मेरो झ्याल नगीचका रुखहरू कै ऐहं खडा छन् जति 
न्यृद्देका सरि देख्दछु तिमितिरै ४ मोहित् भए झैं अति ॥ 
कल्याणी ! जड्को छ यो गति मनेशः संसारका मानिस् । 
देख्देमा तिमिलाइ मोहित भई  तिम्रो हुनेछन् वंश ॥५५॥ 
केट्नेछन् जब श्री विराट नपले  सौन्दर्य तिम्रो यहाँ। 
त्यारनेछन् तपते मलाई सहजै  मोहित् भई मन् महाँ ॥ 






























८. भारत 



















टो र महागातह 
सोही कारणले मलाई मनमा ५ लाग्दैछ ठूलो इर। 
रानीको सुनि बात ट्रौपदिजिले  फेरी भनिन् सादर ॥५६॥ 
पाँचोटा बलवान वीरहरू छन्  गन्धर्व मेरा पति। 
सक्तेनन् सहसा मलाई छुन क्वै  मानीस वा भूपति॥ 
जो हेनेछ कुट्ट्टिले मक्न त्यो कस्तै भए तापनी। 
चाँढे ने यमराजको नगरमा  जानेछ प्यारी वनी ॥५०॥ 
गर्छुन् प्रेम असाध्य पृँच पतिले  गुप्ते  तापनी । 
हेर्छन् गुप्त रही विपत्तिहरूमा  गर्छन् सुरक्षा तिनी॥ 
सक्छ बस्न सतीखको जतनले  रक्षा गरी , मै पनी । 
राख्नूहोस हजूरले शरणमा  आफ्नु, दयाल् बनी ॥५८ 
जूढी तथा चरणको नगरेर स्पशं । 
बस्ने थिएँ हजुरका संग मानि हर्ष ॥ 
बिन्ती सुनिन् यसरी ट्रौपदिति गरेको । 

बोलिन् बिराट महिषी नगरेर झर्को ।५९॥ 
। पर्नेद्रैन कदापि यो महलमा  पाक र जठो छुन। 
तिम्रो शील स्वभाव सुन्दर भए  शंका नमानीकन ॥ 
आजै देखि तिमी प्रसन्न मनले  मेरी सखी भै बस।। 
रानीको सुनी यो कुरा हुन गइन्  श्री द्रौपदीजी खुश ॥६०॥ . 
मित्री कष्ट थियो असाध्य तपनी ४ मानी खुशी बाहिर । 
लागिन् बस्न विराटको महलमा ४ त्यागेर शंका डर ॥ 
पातित्रत्य, स्वधम थामि यसरी  बस्ता हुखी झैं तिनी । 
राजन् ! चिल्क सकेन कोहि जनलेङ हुन् द्रौपदी यी भनी॥६१॥ 
वैशम्पायनले भने नरपते ! क्यै बेर पर्खीकन । 
फेटा बाँधि अहीर झैं शरिरमा  लुगा र आयूषण॥ 








क 


। म श्री सहदेवको नपतिले  यस्तो मुनेथे जब। 


ततयनआाटमजारधरणा सम .वसहालसतहशाणवसम्िनिणजाताणिणिपिकाणणालामलाभमिताणा 


सि ३ ४९ 


पैह्वी श्री सहदेव गोठ तिरको ४ बाटी समाई गए। 
राजाले तिनिलाइ देखि नगिचे  डाकेर भन्दा भए ॥६२॥ 
को हो वीर बताउ नाम, यसरी  के काम आयो यहाँ 

कुन् हो देश, बताउ सत्य अहिले  इच्छा छ जाने कहाँ 

बील्ले श्री सहदेव मस्स्यपतिले ४ आज्ञा भएकी सुनी। 
मेरो नाम त तन्तिपाल सबले  डाकेर भन्छन् अनि ६३ 
राजन् ! वैश्य म हँ युधिष्टिरकहाँ ४ गर्थे अघी चाकरी। 
गाई सुन्दर आठ लाख जतिको क बस्थे म रक्षा गरी॥ 
काहाँ छन् अहिले ति पाण्डवहरू  जान्दीन क्य यो घरी । 
आएको छु हज्रका शरणमा  ऐले विपत्ती परी ॥६४॥ 














सोधे फेरि निकै सशंकित भई ४ ती भूपतिले सब ॥ 
देख्दा छूप म ठान्दछु मनमहाँ  ह्वी वीर हे सञ्जन। 
मन्छो गोप म टर पत्याउँ कसरी  मैले तिमी छो भन ॥६५ 
क्षत्री, व्राध्मण वा कुनै मुलुकका  क्वी श्रेष्ठ सेनापति । 
ह्वेनो गोप अवश्य नै तिमि कुनै ४ ह्वी देशका भूपति 
आज्ञा श्री सहदेवले नपतिको  यस्तो सुनेथे जब। 
बोले फेरि बुझाइ नम्र स्वरले ४ आफ्नू इरादा सब ॥ 

राजन् ! गौप मलाई जानि लिनुहोस् झूटो कुरा बोल्दिनँ। 
गोरूगाइ म चिन्द्छु सहजमा ढं राम्रा नराग्राकन ॥ 
। तिनको रोग विशेषता, गुणहरू ४ मेले सबै बुङ्दछु। 
राछ्ने रंग मिलाइ गोठ पशुको  सारा कुरा जान्दछ ॥६७॥ 
मेरा यै णुणले युधिष्ठिर सदा ४ गर्थे ठुली आदर। 
राजाले सहदेवको मुनि कुरा ४ आज्ञा दिए साद्र॥ 





१ ५० महाभारत 























मेरो गोठ र गोप आदि सबकोकषरक्षा तिमी नै गर। 
बन्नू मालिक गोपका र अरुको  पर्दैन मान्नू डर ॥६८॥ 
आज्ञाले नपको सबै तरहले ४ रक्षा गरी गोठको । 
लागे श्री सहदेव बस्न त्यहिँ नै  स्वामी बनी गोपको ॥ 
जस्को रूप तथा पराक्रम थियो  विड्यात संसारमा । 
ऐह्रे वस्नू पस्यो अहीर सरि नै  तिन्ले गई गोठमा ॥६९॥  
राजन् ! त्यहाँपछि सफा पहिरेर सारी । 
पैही चुरा असल बेसरी ठाँट पारी ॥ 
प्र कुण्डल सफा करी लतारी। 

पौँचे धनञ्जय बनीकन क्लीब नारी ॥७२॥ 
पृथ्वी कम्प गराउने गजसरी २ पाङ धरी सुस्तरी ॥ . 
सामूमा नपका खडा हुन पुगे  श्री पाथे सोही घरी ॥ 
को हुन् सौध भनी सभासदहरू  लाई सुध्याए जब। 
लगे हेन गरी मुखामुख स्वयम् ४ चिन्दै नसक्ता सब ॥७१॥ 
बोलेनन् जव क्वै सभासद त्यहाँ ४ घेरै थिए तापनी। 
डाके भृूपतिले सशंक मनले ४ आङ नगीचै मनी ॥ 
डाकेको नपले सुनेर मनमा  श्रीपार्थ ख्शी भए। 
बिस्तारै घरि पाइला नगिचमा  श्री भूपतिको गए ॥७२ । 
हेरे छक्क परेर देह भरिको ४ क्यै बेर शोमा जब। 
लागे सीध्न सहपं आफ्नु मनको  इच्छा बताउ अब्॥ 
देखेको पहिले थिएन अहिले ङ्ग के हेतु आयो यहाँ!। 
के हो नाम, बताउ ग्राम कसरी  आयो र जान्छौ कहाँ॥७३॥ 
चुरा कंकण शंखको छ करमा  छन् कानमा कुण्डल। 
पैह्वी हार सफा समा गरिदियो  सौन्दर्यले उज्ज्वल ॥ 

































. ।  कर, 
तिम्रो पेहन यो खुल्लेन तनमा ४ जस्तै सजाए पनि। 
पाल्कीमा, रथमा चढेर रहनू  पर्ने म जस्तै बनी ॥७४॥ 
भन्देछो तिमि ने नपुसक म हँ ४ लज्जा नमानी रती। 
मेले ता तिमिलाई ठान्छु मनमा ४ क्वे देशका भूपती ॥ 
को हौ बीर ! बताउ सत्य यसरी  ढाँटी रहेछी किन! 
दर्जा माफिक काम दिन्छु खुशिले  जे सत्य हो त्यी भन ॥७५॥ 
बिन्ती अर्जनले गरे विनयले  आज्ञा सुनी भूपको। 
लाग्यो लाज मलाई है नरपते !  वर्णन् सुनी रूपको ॥ 
के गर्नू यसरी नपुंसक भई  जन्मेपछि लोकमा । 
व्यथैं हुन् गुणशीलरूप गहना  सम्पूण यो देहमा ॥७६॥ 
भ पे पाण्डव वीरका महलमा  छोरी बुहारी कन । 
बस्थें नाच र गानको थरि थरि  शिश्ला दिई दिन्दिन ॥ 
आए काम नपाइ दुःखित भई  गर्छु यहीँ चाक्री। 
पाए बस्छु हजूरकै ॥० ३७ कै सेवा गरी राम्ररी ॥७७॥ 
श्री उत्तराकन सिकाउँछु नाचगान । 
जाने जती सकल दिन्छु म श्रेष्ठ ज्ञान । 
केटीहरू कन पनी म सिकाउनेछु । 
सेवा गरी हजुरलाई रिझाउनेछु ॥७८॥ 
मेगो नाम बृहन्नला हजुरले  जान्नू हवस् भूपति! 
मेवा गर्न हुकुम् दिनोस् महलमा ४ शंका नमानी रती॥ 
बिन्ती अज्नेनको सुनेर दपले  क्यै बेर सोची कन। 
त्यगे भन्न वृहन्नले ! अझ पनि  मान्दैन मेरी मन् ॥७९॥ 
ड्ड नो क्टीव तिमी अवश्य पनि ह्वो४ राजा कुनै देशका । 
मन्छ्धी नत॑क ट्ौँ नपुंसक भनी  ढाँदने कुरा व्यर्थका ॥ 














८ 
। येती वात भनेर मानिसहरू क द्वारा परीक्षा गरी । 
। स्वास्तीमानिसले लगी महलमा  जाँच्ता मए राम्ररी ॥८०॥ 
। राजालाई यि हुन् नपुंसक भनी  पत्यार लाग्यो जब। 
गानानाच सिकाउने महलमा ४ आज्ञा दिएथे तब ॥ 
यो आश्ञा मुनि श्रीविराट नपको ५ खुशी भए अजुँन। 
बस्ता क्लीव भएर श्राप अघिको  लाग्यो स्वयं काटिन ॥८१ 
सिक्ये नाच ति उत्तरासँग सवै ४ केटी सुसारे पनी । 
शिक्षा अर्जेनले सदा जतनले  दिन्यै द्याल् बनी ॥ 
गर्थे स्नेह सबै सखी सरहको  श्री पार्थका साथमा । 
बस्ता गुप्त भई गरेन अरुले  शंका कुने बातमा ॥८२॥ 
शस्रा्र स्वगंपतिका सँगमा सिकेका ।  
प्रश्यात वीर पृुथिवी भरीमा भएका ॥ 
लागेर दैव बनि क्लीव लुकेर बस्ता। 
पाइन्न क्वै सहनशील किरीटि जस्ता ॥८३॥ 
वैशम्पायनले भने नरपते ! क्यै बेर पर्खी कन। 
साक्षात् सूर्य समानका नकुलजी  पुग्दा भए त्यै क्षण॥ 
लागे हेने डुठी विराट न्पको  ती अश्वशाला जब।  
देखी भूपतिले भने चरहरू  डाकेर आफ्ना सब ॥८४ 
जाओ बुझ्न, छडी लिएर करमा क हेदैछ घोडा किन! 
को हो बात सबै बुझीकन छिटै ४ आई मलाई भन॥ 
राजाको मुनि यो हुकुम् चरहरू कै दोडेर जाँदा भए। 
राजाज्ञा चरले भनी, नकुलजी ४ आई खडा मैगए ॥८५॥ 
लागे भन्न तिनी सदा हजुरको. कल्याण होस् भूपति ! 
मैले जान्दछ अको बिषयमा  हो. जान्नुपर्ने जति॥ 





































 ३५३ 
धेरै भृपतिबाट यै विषयमा  राजन् । छु सम्मानित । 
पाए मारथि रूपमा उजुरको  बस्थें म राम्रोसित ॥८६॥ 
बिन्ती भूपतिले सुनी नकुलको ५ भै रूपमा मोहित । 
देखी तेज ठलो दिवाकर सरी ४ सोधे भई शंक्ति॥ 
राख्छु सारथिरूपमा अब तिमी ४ सानन्द याहाँ तर। 
आफ्नू नाम तथा पिता र कुलको संपूण वर्णन् गर ॥८७॥ 
तिम्रो के छ विशेषता र यसरी  के काम आयौ यहाँ। 
देखेको कहिले थिइनँ अहिले  फर्केर जान्छो कहाँ 
राजाको सुनि यो कुरा नकुलले ४ बिन्ती गरे सादर। 
हे राजन् ! म थिएँ युधिष्टिरकहाँ  पेहै बसेको तर ॥८८॥ 
आपत्ती उनिहेरुलाई अहिले  आई परेको परेको हुँदा । 
आए बस्न दयालुता हजुरको  समुन्थ म पह सदा॥ 
भन्थे ग्रन्थिक पाँच पाण्डवहरू ४ डाक्ता मलाई त्यहाँ । 
बस्थे रक्षक रूपमा म तिनिको  त्यो अखशालामहाँ॥८९॥ 
घोडा जात कुजातका म सहजै राम्रो गरी चिन्दछु। 
शालीहोत्र पढेर ओषधि सबै  रोगादिकी जान्दछ ॥ 
जस्तो सारथि छन् प्रसिद्ध सबमा ४ श्री मातली इन्द्रका । 
जस्तो विज्ञ पराक्रमी अरणजी ४ छन् सारथी सूयंका ॥९० 
त्यम्ते सारथि रूपमा हज्रको ४ रक्षा गरी अश्वको । 
आज्ञा वम्सनुहोस् प्रसन्न मनले  सेवा गरी बस्नको ॥ 
विन्ती भृपतिले सुनी नकुलको ४ आज्ञा दिए साद्र। 
राम्त रक्षक रूपमा बसि तिमी  रक्षा सबैको गर ॥९१॥ 
मरा छन् जति अश्वररक्षकहरू  संपूणका मालिक। 
आज देखि भयो प्रसन्न मनले  बस्तू बनी रक्षक ॥, 


























































य महाभारत 
तिम्रो योग्य भएन काम भनि यो देखेर नै जान्दछु। 
मेले झैं नप मै चलाउनू हुकुम्  पर्ने थियो भन्दछु ॥९२॥ 
जो माग्यौ तिमिले प्रसन्न मनले  मैले दिएँ त्यै वर। 
आफ्नू काममहाँ कुने तरहको  पर्देन मान्तू डर ॥ 
यस्तो भृप विराटको नकुलले  पाएर आश्वासन । 
बस्ता गुप्त भई सकेन अरुले  तिनलाई जानीलिन ॥९३॥ 
यस्ता किसिम्सित त्यहाँ लुकि पाँच भाई । 
अज्ञातवासभरिको दिन काट्न लाई॥ 
थामी स्वधम दुखकष्ट सही प्रशस्त । 
बस्थे ति गर्भ बिचको शिशु झैं दुरुस्त ॥५४॥ 
पाँच भाइको आपसमा प्रेम र जीमूत वध 

वैशम्पायनले भने नरपते !  पाँचै जना पाण्डव । 
लागे बस्न बिराटका महलमा  संकष्ट खप्तै सब॥ 
पाएथे तृणबिन्दुको भगवती ४ कौ धर्मको आश्ष। 
त्यस्को दिब्य प्रभावले मनमहाँ ४ तिनको थियो साहस॥९५॥ 
जूवामा नपको युध्रिष्टिरजिले  सम्पत्ति जो जित्तथे।, 
पाँचै भाइ महाँ बराबर गरी  आनन्दले बाँड्दथे ॥ 
राजालाई खुबाइ भोजन मिठो  जो पाउँथे खिल्लत। 
बाँड्थे भीम सबै बराबर लुकी ४ सम्पूर्ण राम्रोसित ॥९६॥ 
गाना नाच गरी रिझ्गाई धन जो  श्री पार्थले पाउँथे । 
त्यो सागा लुकी श्रीयुधिष्ठिरजिको  पा महाँ राख्तथै ॥ 
राखी प्रेम अनन्य आपसमहाँ ५ मोका विचारी कन । 
दिन्थे श्री सहदेवले दुध दही  नौनी लुकाईकन ॥९७॥ 







































 र पिराटपव र हा ता  त ७  ३५५ । 
घोडालाई सधाउँदा नकुलले  बक्सीस जो पाउँथे । 
दाजुलाई लगेर अपण स्वयंक सम्पूर्ण त्यो गर्दथे ॥ 
पाञ्चाली पति पाँचका चरणमा ३ आफ्नू लगाई मति! 
वस्थिन् कष्ट सहैर गुप्त रितले  जानेर दैवी  गति ॥९८॥ 
वश्रम्पायनले भने नरपते !  बस्ता त्यहाँ पाण्डव । 
मल्लका चार बितेपछि हुन गयो  यौटा ठुलो उत्सव ॥ 
मान्थे खूब रमाइलो सब, गरी ४ व्रह्लाजिको पूजन । 
आए हेन अनेक मानिसहरू  आनन्द मानीकन ॥॥ 
कुग्ती लडन सिपालु मल्ल बलिया ४ आए अनेकौं थ्यहाँ । 
गर्यै आदर भूपले सकलको क खूशी भई मन्महाँ ॥ 
आज्ञाले नपको ति मल्लहरूको  क्ये बेर कुश्ती भयो । 
सारा मल्लमहाँ असाध्य बलियो ५ जीमूत भन्ने थियो॥२०९ 
त्यस्ले वीरहरू भए जति त्यहाँ  प्रत्येकलाई ज्त्यो। 
सक्छो लडन भने कुने अघिसरी  लो आउ भन्दी भयौ ॥ 
त्यस्को शक्ति ठलो बुझीकन त्यहाँ ४ आएन कोही जब। 
आज्ञा बक्सनुमो विराट न्पते  श्री मीमलाई तब ॥॥ 
इच्छा ता मनमा थिएन तपनी ४ आज्ञा सुनी भूपको। 
सामुन्ने उभिए गएर नगिचै श्री भीम जीमूतको ॥ 
लागे लड्न हुवै परस्पर छली  ठूलो अखाडा मह । 
थाले हेन उमेर दर्शकहरू  आनन्द मानी त्याह ॥२॥ 
लड्छन् मत्त गजेन्द्र जङ्गलमहाँ  जुन् चालले बेसरी । 
सोही चाल गरी लड तिनिहरू  मार्ने इरादा घरी ॥ 
गजी बेसरी मुद्किले बल गरी ४ हान्थे हुवेले जव। 
हुन्थ्यो शब्द कठोर वज्र गिरिमा  ठूलो परे झँ तब ॥२॥ 








न्जीकरै 























। त? र ते हु टु 
कुःती खेल्नमहाँ सिपालु ति दुवै  योद्धा हुनाले गरी। 
खोज्थे छिद्र गिराउने जमिनमा  बाह्ग धरी बेसरी ॥ 
हेर्दै क्रोध गरी पछिल्तिर सरी  ताकेर छाती महाँ। 
पृथ्वी कम्प गराइ वज्र सरिको.  मुदकी बजाथे त्यहाँ ॥४ 
छिर्केलाइ गिराउने घरिघरी ४ बाटो दुवै हेर्दथै। 
तानातान गरी घचेटि बलले ४ केह ति पच्छादथे ॥ । 
कैह कम्मरमा समाई सिरले  माछु भनी तान्दथे। 
सारा दर्शक मल्लयुद्ध दुइको ४ आश्चयले हेदथै ॥५॥ 
माछ् यस्कन छो भनेर मनमा  पक्रका गरी मीमले। 
पक्री कम्मरमा उचालि सहसा क बौके दुवै हातले ॥ 
केही बेर घुमाई फन्त रिसले ५ आकाशमा बेसरी।.. 
पच्छारे जिमिमा र चोट परि त्यो  जीमूत गेगो मरी । ६॥ 
ठूलो वीर थियो तथापि सहजै  देखे मरेको जब। 
लागे गने बढाइँ भीम विरको  आश्चय मानी सब॥ 
डाकी वल्लमलाइ मत्स्यपतिले ४ तारीफै धेरै गरी। 
स्याबासी धनरल खिल्लत दिए ४ खुशी भई बेसरी ॥७॥ 
धेरै मल्ल जिती प्रदर्शन गरी  यस्तै अनेकौं थरी। 
दिन्थे दोलत मीमलाई नृपले  मोका महाँ बेसरी ॥ 
राजाले कहिले वसी महलमा  रानीहरूले पनी । 
हेरी वल्लमको पराक्रम, खुशी क मानुन् सबैले भनी ॥८॥ 
जोडी वल्लमको नपाई अस क्वे ४ आफ्नू ठलो राज्यमा । 
छोड्थे सिंह, गजेन्द्र लो छडभनी ४ श्री मीमको सामुमा ॥ 
राजाको बुक्षि माव वल्लम पनी  लड्थे ति जन्तू सित । 
बस्थे काम गरी अलोकिक सदा  तिन्को चिताई हित ॥९॥ 


















। ब्रिराटपत्रे ३५७ 
गाईको समहदेवले जतनले रक्षा गरेका थिए। 
घोडालाई सधाई श्री नकुलल्ले ४ राजा रिझाई दिए॥ 
जूवामा नपलाई धर्मसुतले ४ राजी गरेका थिए। 
आफाफ्नू गरि काम पाण्डवहरू  सानन्द बस्ता भए॥१२॥ 
देखी दुःख र काम पाँच पतिको  चिन्ता परी मन्महाँ ॥ 
पाञ्चाली अति कष्ट मानि मनमा  बस्थिन् सुदेष्णा कहाँ ॥ 
आँखाबाट बगाइ आँसु दिनदिन् ४ मैक्का बितेथ्यो दस। 
कस्तै कष्ट परे पनी ति मनको  त्याग्दिनथिन् साहस ॥११ 

कीचक द्रोपदी संवाद  
कृष्णा क्वै दिन बस्तथिन् टहलमा  रानी मुदेष्णा कहाँ। 
बैन्ही मेदन भनेर कीचक स्वयम् ४ आयो कुने दिन् त्यहाँ ॥ 
देखी सुन्दर रूप लक्षण हुने श्री ठ्रोपदीजी कन।  
लाग्यो बढ्न तुस्न्त कीचक त्यही  कामाग्निमा दन्दन ॥१२ 
त्याहाँबाट उठेर पागल सरी ४ पौँचेर बेन्ही कहाँ। 
लाग्यो मन्न समस्त लाज त्यजि त्यो विक्षिप्त जस्तो त्यहाँ ॥ 
हेबैन्ही ! अति सुन्दरी महलमा  देख्छम जौ सुन्दरी । 
 देखेको पहिले थिएन अहिले  आइन् यहाँ के गरी ॥१३ 
यिन्को दिव्य सुगन्ध पदसरिको ४ लाग्यो र हँदै महाँ। 
पास्यो लट्ठ मलाई मद्य बहुतै  खाए सरीको यहाँ ॥ 
यिन्को सुन्दर रूप गाडिन गयो  मेरी मनैमा अति। 
यिन्को प्राप्ति सिवाय बैन अरु क्ये यो रोगको ओषधि ॥१९॥ 
मेरो यो मनलाई बेसरी मथी बै वशमा गराइन् तन। 
कस्की पलि यि हुन् मलाइ बहिनी सोधेर चाँडो भन॥ 


















तरै 




















जिल्द 


३५८ महाभारत 
यस्ती सुन्दसलि बसी महलमा  गनू पस्यो छ । 
जानी देवगती बिचित्र मनमा  आश्चयं मो बेसरी ॥१५॥ 
जस्ती काम यि गदछिन् बसि यहाँ  दासी बनी यो घरी। 
 यिन्का निम्ति मयो अयोग्य मनमा लाग्यौ दया बेसरी ॥ 
। मेरी मै ग्ृहस्वामिनी यिनि बसुन् ४ आनन्द भौगी कन। 
  र अरु सबै उपरमा  यिनले गरुन् शासन ॥१६ 
मेरो सम्पतिले भरी महलको  राग्रौ पलङमा वसुन् । 
रानी भेकन भित्रबाहिर सबै  मेरो उज्यालो  गरुद् 
बेह्लीलाई यती भनेर मनमा  आफ्नू मिलाई कन। 
फेरी द्रौपदिका पुग्यो नगिचमा  तत्काल त्यो दुजन ॥१७ 
ठूलो वाघिनिका अघिल्तिर गई  सानू हुने स्यालले । 
लाग्यो बोल्न फकाउँदै गरि दया  घेरा दिंदा कालले॥ 
के हौ नाम बताउ सत्य सुमुखी !  आफ्नू पिताको भन । 
काहाँबाट विराटको नगरमा  आई पुगेकी किन ? ॥१८॥ 
तिम्रो शरीर सुकुमार छ तेजपूर्ण । 
 पारी दिने मुखछ श्री शशिदपच्रण ॥ 
आँखा छ उत्तम विशाल सरोज जस्ता । 
चुढ्ठो छ कृष्ण दुइ नाग सजीव जस्ता ॥१२॥ 
वाणी सुकोमल छ कोकिल झैं दुरुस्त । 
तिम्रो छ अंग रति झैं कमलो समस्त ॥ 
तिम्रो सा राग लक्षणयुक्त नारी । 
देखीनै विशवभरिमा कहिले अगाडी ॥२०॥ 
कल्याणी तिमिलाई ठान्छु मनमा  मैले त लक्ष्मी मनी । 
॥ गौरी हो कि त शम्मुकी प्रियतमा ४ साक्षात अर्द्राङ्गिनी ॥ 




















































. ३५९, 
पार्दैछथो निज कान्तिले सहजमा  श्री चन्द्रमा लज्जित । 
गने नित्य बिहार हौ रति तिमी  श्री कामदेवैसित ॥२१॥ 
लज्जा, कान्ति, मति क्षमा अरुदयाढ देवाङ्गना हौ कि त। 
पा्टेछयो निज कान्तिले शशि तथा संसार नै लज्जित ॥ 
तिम्रो यो मुखचन्द्रलाइ सुमुखी !  देखे पछी मानिस। 
सक्नेद्वैन कदापि थाम्न मन लौ  कन्दर्पको भै वश ॥२२॥ 
तिम्रा हुवै जधन छन् तट झैँ नदीका । 

 देख्तैमहाँ वश भएँम त श्रीमदनका ॥ 
ठान्थे म यो विषयमा निजलाई वीर । 

पारी दियौ तर मलाई शुमै  अधीर ॥२२॥ 
 यो निर्दयी मदन अग्नि बनेर ऐह । 
 पोल्दैछ यो हृदय भित्र बली क्रमेले ॥ 
संकल्प समुन्द्र समागमको गरेर । 

पर्खौ रहेछु म शुमे । खपि दाह घेर ॥२४॥ 
तिम्रा पयोधर सुपुष्ट भई खुलेको । 

त्यस्माथि हार मणिको छ क्लुली रहेको । 
पि देछ्छु जसै म कुचका दुई गोल घेरा । 

खेचन्छ आफ्नुतिर नै मनलाई मेरा ॥२५॥ 
कन्दपेले कठिन बाण गरी प्रहार । 

पारी दियो हृदयको टुकुरा हजार ॥ 
चाँडै समागम स्वरूप मलम् लगाई । 

आराम पार मुमुखी ! तिमि नै मलाई ॥२६॥ 
डे मुन्दरी ! जव मलाई रुचाउनेछयो । 
सम्पत्ति औ मुख ठलो तिमी पाउनेछ यो॥ 
















॥  
सौन्दयपृण मुकुमार शरीर पाई । 
दासी बनेर रहनू अति कष्ट पाई ॥२७॥ 


छनबसकक खिम 
रेरख्यकबुक।   


रस् ई ॥॥ . टु 
१ ८ हु   









तलब १० 
कीचक द्वारा भयमौत द्रौपदी 
हे भामिनी ! उचित ठान्दिनँ काम मैले । 
मेरो गएर घरमा बसिद्यो खुशीले ॥ 
दासी र दास घरमा अहिले जती छन्। 
मैले समेत सब चाकर ती हुनेछन् ॥२८॥ 
यस्तै किच्चकले गस्यो प्रणयको ४ धेरै थरी प्राथना।  
लागिन् भन्न बुझाई द्रौपदि, सुनी  त्यो दुष्टको याचना ॥ 
हे मन्त्री ! तिमिले भन्यो जतिकुराब आसक्त मै यो घरी। 
सुन्दैमा पनि यो अयोग्य हुनगो  छुच्चो र नीचोसरी॥२९॥ 
दासी हँ म त तुच्छ नीच छबको  गछु यहाँ चाकरी। 
तिम्रो योग्य म हुन्नँ वीर ! कहिले  भन्ने बुझे राम्ररी ॥ 
















. पिराटप्ष । उद १ 
गर्दैनन् कहिले कुनै मुजनछे ४ दुष्कृमे जानीक्न। 
गछन् प्रेम वरू स्वयं गृहिणीमा  सानन्द ज्ञानी जन॥२०॥ 
पाउन्नन ति परस्त्रिमा रत हुने ४ कल्याण कैह्वै पनि। 
सोही कारण त्याग दु्मति तिमी  ही पाप ठूलो भनी॥ 
जानीजानि कुकर्म गर्न यसरी  सं अगाडी किन? 
यस्ते हुन्छ अवश्य दुःख, पछितो  पक्का ठुलो सज्जन२१ 
कृष्णोले यसरी सबै तरहले ४ नीति बताई कन। 
सम्झइन् तर कालको वश हुँदा  मानेन त्यो ढुजँन ॥ 
हो योधमं र पापहो यति भनी ४ सम्पूणे जाने पनी। 
बोल्यो फेरि फकाउँदै मदनले  विक्षिप्त जस्तो बनी ॥३२ 
परख्री ताक्तामा कुयश, फजिती मिल्दछ यति । 
भनी जानीजानीकन पनि नजान्ने लिइ मति ॥ 
बनी बोलाहा झैं नगरिकन क्यै ख्याल मनमा । 

पस्यो त्यो दुबुद्रि नजितिसक्नि काल वशमा ॥३२॥ 
आफूमा अनुरक्त जानि तिमिले  जस्तो दियौ उत्तर। 
राखीनो किन स्नेह केहि मनमा ४ यो दासका खातिर ॥ 
पश्चात्ताप हुनेछ त्याग यसरी  गर्दा मलाई यहाँ। 
तिम्रो दास र कामको वश भई ४ जाउ म ऐह्े कहाँ ॥२४॥ 
स्वामी हँ म बिराटका महलको ४ ओ राज्यको भामिनी  
छैनन् रूप र शक्तिमा म सरिका  संसारमा क्वै पनि॥ 
छन् मेरा वशमा सबै जन भनी  विश्वास मानीकन  
मुन्दीनो तिमि प्रार्थना प्रणयको  मेरो बृथामा किन ? ॥३५॥ 
छन् मेरा घरमा सबै सुख दिने ४ सामग्रि है सुन्दरी !। 
त्यागी ती सब वस्तु गनु तिमिले ५ खुल्दैन यौ चाकरी ॥ 























































 त क तल ता 
गछ अपंण राज्य वैभव सबै ४ है भामिनी ! ये धरी । 
भोगी मोग तिमी सह रहनू  रानी सुदेष्णा सरी ॥३६॥ 
पापी कीचकले यसै तरहले ४ घरै लोम्यायो जब।. 
जानिन् आशक आफुमा खल भयोर भन्ने सतीले तब॥ 
लागिन् भन्न रिसाइकाल यसरी  डाक्छौ वृथामा किन? 
दासीमा अनुरक्त मै सुख ठलो  के पाउनेछो भन ? ॥३७ 
परस्री सेरन्त्री मलिन बसना हीन रूपकी । 
म दुःखी तिम्रो के अनुरूप हुनेछ प्रणयकी ! 
कदापी गर्दैनन् अनुचित कुरा योग्य जनले। . 
गस्यौ जस्तो वार्ता मसँग भइ निर्मीक तिमिले ॥३८॥ 
पाँचोटा बलवान वीरहरू छन्  गन्ध मेरा पति। 
डुन्छन् णप्त रही यहीं वरिपरी  मेरो सुरक्षार्थ ती॥ 
त्यागी यो मनको कुभाव अहिल्यै ४ फर्क जारु घर। 
मान्दैनौ मनमा वृथा किन तिमी  मछु कि भन्ने उर॥३०।॥ 
सानू बालकले ठलो उदघिमा  पौडेर तछ भनी। 
  आँट झैं तिमिले मछाई अहिले ४ हुर्वाच्य बोल्तू परी ॥ 
जान्ने छन् सब यो कुरा पतिहरू  ती पाँच मेरा जब।।. 
मानेछन् तिमिलाइ बन्धुसहिते ४ नि्वेश पारी सब । ४०॥ 
भन्छन् चन्द्र समाउँछ मं जननी ३ जस्ती गरी बालक । 
त्यस्तै हो तिमिले मलाई यसरी  आँट्नू पनी कीचक ॥ 
आफ्नू जीवनको मलाई बुझिल्यौ ४ हो कालरात्री भनी। 
मानेछन् पति पाँचले सहजमा  कालास्निजस्ता बनी॥४१॥ 
तिम्री प्राण बचाउने कहिं पनी ४ होवैन क्वै रक्षक। 
सोही कारणले फिरेर घरमा  जा छिटै कीचक॥ 




































॥ 
परै यै रितिका भनिन् हित कुरा  श्री ठ्रोपदीले 
बेन्हीलाइ भन्यो गएर खलले ४ सेरन्ध्रिका खातिर ॥९२॥ 
हे वेन्ही ! जमरी र जुन् जतनले  मेरी हुनेछिन् तिनी! 
सोही गर्नुपञ्यो उपाय तिमिले ४ चाँडो दयाछ् वनी॥ 
मम्झाइन् तिनिले पनी जतनले  त्यो भाईलाई तर। 
अन्धी झै मइ कालको वश परी  मानेन त्यो ढुच्छर ॥७४२॥ 
हे माई ! श्रुभ पर्वको दिन कुनै  सर्जाम जम्बा गरी। 
ग्क्मी पार्नु तयार खुव फलका ४ मीठा अनेकौं थरी ॥ 
त्यो वेला म पठाउनेछु घरमा कै रक्सी लिना खातिर । 
दामीलाइ फकाउँदै जतनले  राजी तिमी नै गर ॥४४॥ 
१ बन्हीको मुनि वात कीचक गयी  फक आफ्नू घर! 
 बोल्यो सेवकलाइ खुव फलको  खसी तयारी गर। 
इच्छा माफिकको तयार हुनगो क मेवा मिठाई जब। 
बन्हीलाइ गयो सुनाउन स्वयं  संवाद त्यस्को सव॥२५॥ 
दासीलाइ पठाउनू अब भनी फर्क्यो जसै त्यो घर । 
रानीले अनि द्रौपदीसित भनिन् क गदै ठुलो आदर ॥ 
मैरन््री ! म असाध्य व्याकुल भएँ बाधा गरी प्यासले । 
ल्याव अर्क गएर कीचककहाँ  जाउ जुमे वेगले ॥४६॥। 
 कृष्णाले सुनि यो हुकुम् बिनयले  बोलिन् सुदेष्णा सित । 
पेह्वंको अपमान सम्झि सनमा ४ मान्देछु मीती मत॥ 
जाहिरै छ हजूरलाइ झगरा  पैह्रै भएको पनि। 
अनीजानि हुकुम् कसरि दिनुमी कलो अर्क ल्या मनी ४७॥ 
बस्ता चाकरिमा अघी प्रण गरी  मेलै भनेको जति! 
 होत याद हजूरलाइ सव त्यो  बिन्ती चढाउ, कृति ॥ 




















.। हाड  महामारत 
वेश््यारूप भई बसी महलमा गछ भनी चाकरी। 
आएकी म कदापि होइन यहाँ  जानी लिनोस् राम्ररी॥४८ 
दासी दास म झैं अरू हजुरका  धेरे थरी छन् यहाँ। 
सक्छन् ल्याउन अर्क मागी मुग्नुखी आज्ञा भए छिनमहाँ ॥ 
गछौं कीचकले मलाइ अपमान्  अन्धो वनी कामले । 
आज्ञा जान मलाई यौ नदिनुहोस् ४ रानी यस हेतुले । ४॥ । 
बिन्ती द्रोपदिकी मुनेर सहसा  बोलिन् सुदेष्णा सती । 
सक्नेछन कदापि गने अपमान्  मेले पठाए पछी ॥ 
येती बात भनेर पात्र सुनको  राखी दिइन् हातमा । 
निस्किन द्रोपदि जानलाई करले  शंका गरी चित्तमा ॥५० 
रोई सूयं तरफ फिरी विनयले  मन्दी भइन् सादर ।. 
कीचकको वशमा कदापि नपरुँ हेदैन ! रक्षा गर॥ . 
तिनको बिन्ति सुनेर श्री अस्णले ४ चाँदे दयाल् बनी। 
यौटा देत्य पठाइ बक्ष्सनुभयो ४ रक्षाथ छो जा भनी ॥५१॥ 
घुम्थ्यो दै श्र्य भै वरिपरी ५ रक्षा सतीको गरी। 
पापी कीचकका पुगिन् महलमा ४ काम्दै तिनी थरथरी ॥ 
देख्यो द्रोपदिलाई सामु खलले ४ आई पुगेकी जब।। 
मि भन्न सहर्प स्वागत गरी  साम्ने खडा मै तब ॥५२॥. 
 आयो आज दया गरीकन स्वयं  हे सुन्दरी  स्वागत । 
लाग्यो पुग्छ स्वयं मनोरथ भनी  विश्वास राम्रोसित ॥ 
लो लेक गहना र वस्न बढ्िया माला छ यो रलको 
। आङ बैठकको बसौं पलंगमा  है सुन्दरी ! दासको ॥५१॥ 
तिम्रा निति तयार अर्क छ मिठो ४ खाउँ सँगेमा वसी। 
पाए चाकरि गर्ने दास सरि मैङ मान्नेछु साद्दै खुशी ॥ 














। पौँचिन् झन सभामहाँ शरणको  निम्ती उराई अति ॥५७॥ 


 खुल्ठोमा घरि एक लात सकको  सामू लगाई दियो॥ 
हान्यो हात भनेर दैत्य रबिको  हेरी रहेको थियो। 


















बिराटप्रे ३६५ 
खि ट्रौपदि क्रोधपूर्ण स्वरमा ङ दुर्वुढ्चि है कीचक 
मनेछो यदि कामले तिमि, कुनै ४ हाँवचिन संरक्षक ॥५४॥ 
त्यागी धर्म कुवाच्य बोल्नु यसरी हो मृयुको लक्षण। 
जानीजानि अधर्म गर्न अहिले  सं अगाडी किन? 
रानीले छिट्टै अर्क आउनु भनिन  प्यासी हुँदा वेसरी। 
देङ अर्क लिएर जान्छु म छिटै ४ दरबारमा यो घरी ॥५५॥ 
पापी कीचकले सुन्यो बिनय यो  श्री द्रोपदीको जव। 
बोल्यो अक पुप्याउने अरु पनि  छन् दासदासी सत्र ॥ 
येती बात भनेर दक्ष करमा  पर्क्रेर तान्दो भयो। 
झट्कारिन् बलले र हात खलको ४ तत्काल फुस्की गयो ॥५६ 
आँटिन् माग्न तिनी र झट्ट दणुरी ४ पक्री लियो चादर । 
तानिन् क्रोध गरेर चादर अनी  पच्छारियो क्यै पर॥ 
पापी कीचकबाट मुक्त यसरी क पारी दणुदै सती। 


भूमीबाट उठेर कीचक पनी ४ साही सभामा गयो । 


पापी कीचकलाई वायु गतिले ४ त्यस्ले घुचेटी दियो ॥९८ 
घक्क्याउँदा राक्षसले रिसाई । 
सकेन आफूकन रोक्नलाई ॥ 
लड्यो गई कीचक धमंराई । 
मूछो पस्यो वेसरी चीट खाई ॥५९॥ 











॥    ँदी ॥ छै 
 द्रोपदीले न्याय माग्नु  
योद्धा मीम तथा युधिष्ठिर पनी ४ साही सभामा थिए। 


प्यारी ट्रोपदिको विपत्ति दुइले  प्रत्यक्ष देखी छिए॥।. 
राता नेत्र गराई भीम रिसले  आगी सरीका भए।! 
मार्छ कीचकलाइ पक्रि अहिल्यै  भन्ने इरादा लिए ॥६०॥ 
। योटा वृक्ष थियो उतेतिर तिनी  हेर्दै थिए बेसरी 

तिनको भाव बुझी युधिष्टिरजिले  रोके इशारा गरी।॥ 
हेछों वल्लम ! वृक्षतर्फ, लकडी  खाँचो भएको भए।, 
भाँच्नू पर्दछ शुष्क वृक्ष बहुते  मिल्नेछ खोज्ने गए ॥६१  

जुन् वृक्षको असल शीतल मिल्छ छाया । 
त्यस्को त पातसँग पनी हुनुपर्छ माया । 
सम्झी समस्त अघिको उपकार त्यस्को 
रक्षा सदा जतनले हुनुपछ उस्को ॥५२॥ 

येती वात भने युघिट्ठिरजिले  मंकत द्वारा जब! 
मोका जानि अयोग्य रोकि रिसले ३ बस्ता भए वल्लमभ ॥ 
चिन्नेछन् अस्ले भनेर मनमा  शंका भए तापनी। 
आई ट्रोपदि ठ्वारमित्र उभिइन्  रोएर दुःखी वनी ॥६२३॥ 
पापी कीचकलाई मत्स्यपतिले  केही भनेनन् जब। 
राजालाई भनिन् स्साई बहुतै  श्री द्रोपदीले तव॥ 
जस्का शत्रु उराउछन् नरपते ! ४ टाढा बसे जा । 
निद्ठा रातमहाँ र मोक दिनमा  लाग्दैन मार्नत् भनी ॥६५ 
दत यम पतितासरापत। गृहिणी मलाई अहिले ४ आई यहाँ कीचक 
हान्यो लात ममाग्छु न्याय दिनुहोस्कष्राजन् ! प्रजारक्षक ॥ 


, टसाभरममबधआम्गमर्टबयाबमलससमभगधजापयगाजनमधलाणममगससयअरताारसामा्यामहमतभामममार्शयागारमणाणाणपदरससावारवहसमणसल त? ।शवपआारकन्वसलाकनाण 
७ 
 





























॥ बिराटपत्ने ३२६७ 
जि सत्य प्रतिज्ञ, विप्रगणमा ५ श्रद्धा छ 
लिन्नन् दान बनेर याचक कवे  जस्ले कही भूपति ॥६५॥ 
ऐह्ने कारण क्यै परी तिनीहरू  छैनन् अगाडी तर। 
निन्की पत्नि म ठँ सभासद सबै  छो न्याय मेरो गर ॥ 
मङ्ग्छन् गर्न बिनाश यो जगतको  आँटे त जेह्रे पनि। 

 बस्छन् मौन भएर यो बखतमा  ही धर्म मेरो भनी ॥६६॥ 
मागिन न्याय, गरी विलाप यसरी रोएर तिन्ले अति। 
लागे भन्न बुझाई मत्स्यपतिले ४ देखेर त्यो ढुगति॥ 
पेह्व के हुनगी बिवाद . बे जान्दै नजानी कन। 
मैले गर्नु निसाफ के गरि तिमी  मन्मा विचारी भन ॥६७। 
पापी कीचकको सबै मुजनले ४ अन्याय जाने जब। 
राजाका सँगमा सभासद मिली  निन्दा गरेथै तब॥ 
सैरन्त्रीकन देखि रूपणुणकी ४ खानी अती सुन्दरी। 
गर्थे आपसमा बयान् चकित मै ४ मानीस धेरै थरी ॥६८॥ 
स्वामीका मुखतर्फ हेरि रिसले  छेडी क्लेजा महाँ। 
लागिन भन्न तिछ्याई द्रौपदि सँदै संकेत दारा प्यहाँ ॥ 
दुःखीलाइ दिने सदा अभय ती  दानी प्रतापी जन। 
मायाको अपमान क्लीवसरि मै ४ हेरी रहेछन् किन ? ॥६०। 
पापी कीचकले समा बिचमहाँ ४ लात्ती चलाई दिंदा । 
ग्देनन् किन न्याय सज्जन, दुखी ४को आज इज्जत लिँदा ॥ 
माम्नेमा सबका समाई खलले  मेरी लियो इज्जत। 
अन्यायी सब यी सभासद तथा ४ हुन् भ्रप भन्छू मत ॥७०॥ 
गर्छन् न्याय विचारपूर्वक सदा  जुन् भूपते लोकमा । 

तिनको कीर्ति बढेर जान्छ दिनहुँ  बस्छन् गई स्वगंमा ॥ 















।॥ त 
त्यागी धम तथा विचार नगरी ४ अन्याय जो गर्दछन्। 
भोगी हुगति लोकमा पछि मरी  ती नर्कमा पर्दछन् ॥७१॥ 
देखे धर्मकुमारले वबिकलता  श्री ट्रोपदीको जब। 
आयो क्रोघ बढेर, खूब पसिना ४ सारा निधारमा तब ॥ 
यस्तै व्यङ्ग, रुँदै विलाप वहृतै  तिन्ले गरेको सुनी । 
लागे भन्न बुझाई धर्ममुतले  दुःखी भए तापनि ॥७२॥ 















दौपदीको विराटको सभामा फिराद ति 
गर्छन न्याय अवश्य मत्स्यपतिले  भन्ने बुझी मन्महाँ । 
मैरन्त्री ! तिमिले छ योग्य अहिले  जानू सुदेष्णा कहाँ ॥ 
जौ मार्यो पतिको सह सँगमा ५ बस्छन् विपत्ति सही । 
गर्छन् भोग तिनै सवै मुखहरू  साथै पतीका रही ॥७१॥ 
हेर्दाहुन् सुमुखि ! विपत्ति सत्र यो  गन्धर्व तिम्रा पति। 
होला कारण क्यै र पो तिनिहरू ४ छन् मोन ऐहे सती! ॥ 






























. ७ बिरादपत्रे ३६९ 
मोकाको मनमा चिचार नगरी  रोई नटीकै सरी। 
गछौँ विध्न सभामहाँ दपतिको  के हेतु है सुन्दरी ॥७४॥ 
जा वस्न गुभे ! तिमी महलमा ४ मोका परेको घरी। 
तिम्रो दुःख छुटाउनन् प्रकट भै  गन्धर्वेले राम्ररी ॥ 
यस्तो अर्ति सुनी युधिष्ठिरजिको  दिग्दार मानी अति। 
बोलिन् द्रोपदि, धमंभीरु पतिले ४ गर्दा भएँ यौ गति ॥७५॥ 
जस्ले कष्ट दियो मलाई यसरी  त्यस्को पनी दुर्गति । 
पाउँ देख्न छिटै,भनीकन हिँडिन्क रानी कहाँ ती सती॥ 
घलो देहमरी थियो, मनमहाँ ४ सन्ताप माने पनि। 
शोभायुक्त मुहार पुर्ण शशि झैं  सौन्दर्यकी थिन् धनी ॥७६ 
 बढ्दा क्रोध सुकेर ओठ मुख ती ४ रोई रहेकी थिइन्। 
रानीले तिनिलाइ देखि सहसा  आश्चय मान्दै भनिन् ॥ 
सैरन्त्री ! यसरी मलीन मुखले ४ रोई रहेकी किन? 
केको दुःख पस्यो बुझाईकन त्यो ४ चाँडै मलाई मन ॥७७॥ 
रानीको सुनि बात ट्रौपदि रुँदै ४ भन्दी भइन् कारण। 
जाहेरै छ हजूरमा सब कुरा  सोध्नू भएको किन?! 
१ पापी कीचकको गई महलमा  ठूलो विफ्ती पस्यौ। 
हानी लात सभामहाँ सकलको  साम्ने बिइज्जत् ग्यो॥७८ 
रानीले सुनि त्यो बिवाद बहुतै ४ दुःखी भए झैं गरिन्। 
कृष्णको मन राख्न खातिर तहाँ यो बात मन्दी भइन् ॥ 
सेरन्त्री ! तिमिले नमान मनमा  चिन्ता कुनै बातको । 
मैले दिन्छु सजाय त्यस्कन स्वयम् सामू लगी भृपको ॥७९॥ 
पाञ्चाली मनमा रिसाई बहुतै  बोलिन् सुटदेष्णासित । 
 कीचकको बढेर अभिमान्  जस्को लियो इज्जत ॥ 








। ७० महाभारत 


मार्नेछन् तिनिले भनी हजुरले  विश्वास मान्नू हवस् । 
त्यस्का निति क्रिया र कम पहिल्यै४ गर्ने सबै गर्नुहोस् ॥८०॥ 
येती बात भनेर ट्रोपदि गइन्  फर्केर कोठा कहाँ। 
लागिन् गर्न विचार स्नान गरि ती ४ जाँ म ऐह् महाँ ॥ 
कस्ते गछे सहायता र कसरी  मारिन्छ त्यो कीचक। 
सम्झिन श्री हरिठाई जानि मनले  व्रह्याण्डका रक्षक ॥८१॥ 
निद्रा, प्यास र भोक छैन मनमा  त्यो हुष्ट बाँचे तक। 
स्वामी मीम सिवाय छैन अहिले  मेरी कुनै रक्षक॥ 
यस्तै तक गरी, उठेर निशिना  बाहीर निस्की गइन्। 
कोठामा पुगि भीमसेन पिरको  क्यै बेर हेरी रहिन् !८२॥ 
देखिन् सिंह समान वीर बलियो  निद्रा परेका पति। 

ठूलो वृक्षमहाँ लता सरि भई  गै बेह्िइन् ती सती ॥ 
पार्छ जाएत सिंहलाई जसरी  वन्मा ठुली सिंहिनी । 
चेष्टा त्यै सितिको गरिन् मुमुखिले ४ जागा गराउँ भनी ॥८३॥ 

भीमसेन द्रौपदी साँगाद  

राजन् ! सादर भीमको गरिलिइन् पक्रेर आलिङ्खन। 
वीणा झैं मधुरो मिठो स्वर गरी  बोलिन् दुखाई मन ॥ 
उठ्नुहोस् किन मुल्नुहुन्छ यसरी  हे नाथ ! मुर्दा सरी। 
पत्नीको सहँदा विपत्ति यसरी  जीवित भनौं के गरी !॥८९४ 
बिन्ती ट्रोपदिको सुनेर सहसा  श्री मीम जागा मभए। 
भायांलाइ नगीच देखि करमा  पक्रेर सौधी लिए॥ 
रात्रीमा किन ! समुन्द्री ! तिमियहाँ४ आयो मलाई भन। 
तिम्रो चन्द्रसमानको मुख भयो  ऐह अँध्यारो किन ?८५॥ 



































 ३७१ 





वोल्छयौ दीन, अनाथ झैं र निशिमा आपत्ति केको पन्यो 
कमले श्री यमराजको नगरमा क जाने इरादा गप्यो! 





























भीमसेन र द्रौँपदीको वार्ताखाप 

आफ्नू काम बताइ अट्ग अहिले  थाहै नपाई कन। 
,  कोठामा तिमि फर्कि जानु सुमुखी ! पर्देन चिन्ता लिन॥ 
 तिम्रो के प्रिय कार्य गर्नु अहिले  मैले पच्यो भामिनी । 
। यो आज्ञा मुनि भीमको धुरुधुरू  रोएर बीलिन् तिनी ॥८७ 
जुवा खेल्न सिपालु धर्मसुत छन्  जुन् भामिनीका पति! 
त्यस्ले दुःख नपाउनू पनि त हो ३ आश्चर्य हे सद्मति ! 
मेरो दुगति जे हुनू हजुरकै कै सामू त्यहाँ भै गयो। 
 जानीजानि यथार्थ बात अहिले ४ के हेतु सोध्नुभयो ! ॥८८ 


७२ . 

पापी कोरवकी समा भवनमा  दासी मनेको पनि। 
खप्तैछु अझसम्म कष्ट अघिको ४ हो धम मेरी भनी॥ 
मेरो स्पश गरेर सिन्धुपतिल्ले  जस्ती गस्यो हुगति ! 
त्यस्को ताप अझे पनी छ मनमा  धेरै बताङँ कति ॥८९॥ 
राजाकी दुहिता र खूब बलिया  छन् पाँच जस्का पति। 
त्यस्ले पेदल हिँड्नु जङ्गलमहाँ ४ संकष्ट भोग्दै अति॥ 
काटी त्यो वनवासका दुखहरू  गछ यहाँ चाकरी । 
मेरो दुःख महाँ विचार नगरे  मर्नेछु हत्या गरी ॥९०॥ 
पैह्रेका सब कष्टले हृदयमा  पोली रहेकै थियो। 
पापी कीचकले समाबिच महाँ ५ लात्ती चलाई दियी॥ 
यस्ती कृष्ट सहेर बाँच्नु त बरू  मनू निको ठान्दछु। 
हे स्वामी ! पुस्षार्थ पाँच पतिको  धिक्कार हो भन्दछु ॥९१ 
देखी बक्सनुमो स्वयं हजुरले ४ मेरी विपत्ती जब। 
जानीजानि सुध्याई बक्सनुभयो बिर्सी सके झैं सब॥ 
देख्दा कीचकको सधैं महलमा  विक्षिप्त जस्तो बनी। 
हेला गर्दछ बेन्हिको मन लिई  हो पलि मेरी भनी ५२॥ 
सुन्दा त्यो खलका कुवाच्य दिनट् ४ छाती छिया मैसक्यो । 
बाँच्यो कीचक दुष्ट क्यै दिन मने मैले मरे भै गयो॥ 
बिन्ती गर्देछे नाथलाई, खलले  ठलो बिजाइ गस्यो। 
मेरो स्मेह भए अलीकति पनी  त्यस्लाई मान पस्यो॥८३ 
जस्का निम्ति सद्यौं विपत्ति वनको  हामीहरूले अति। 
। सोही धमेकुमारको म अहिले देख्छु ठूलो हुगति॥ 
 जूवामा सब राज्य हारि वनमा  जाने प्रतिज्ञा गरी। 
॥ सोही वृत्ति लिएर फेरि नपको  गर्छन् यहाँ चाकरी ॥९४ 














। लका ३७३ 


काकाको कला उ ितिछेछ  उठी तन कलको कक 
सम्पत्ती घरको प्रशस्त दिनहुँ  हारे पनी यूतमा। 
कम्ती केहि थिएन श्रेष्ठ हुकुटी ४ आफ्नै थियो हातमा ४ 
ख्री माई निज देह राज्य घरको ४ हारी सबै वैभव। 
बस्छन् वृत्ति गरेर सोहि नपको ४ मानेर आज्ञा अब ॥८१॥ 
राखी भूपहरू सभा बिच महाँ जो इन्द्र झ बस्तथै । 
ँदा बाहिर वेगवान रथमा ४ प्रस्थान जो गर्दथे ॥ 
त्यस्ता धर्मकुमार ढुर्व्यसनको ४ त्यी मूखेताले गरी। 
भोग्छन् दास बनी विराट नपको  संकृष्ट नाना थरी ॥६॥ 
लाखौं केटिहरू लिएर सुनका  भाँडा सफा हातमा । 
जस्को पाइ हुकुम् सदा अतिथिको बस्थे सुसम्मानमा ॥ 
 दिन्ये आश्रितलाई बक्सिस सधैं ४ जो व्यक्ति धेरै धन। 
त्यस्ताको पनि देखि दुगति यहाँ ४ काटिन्छ मेरी मन ॥७ 
बूढी अन्ध र पंगु बालक दुखी माग्ने दरिद्री कन । 
इच्छा पूर्ण हुने गरेर दिनहुँ  जो बाँडिदिन्थे धन ॥ 
त्यस्ता भूपतिलाइ ढुव्यसन यो ४ लाग्यो जसै यूतको । 
मोग्छन् कष्ट अनेक दासपरि भै आशा गरी भूपको ॥९८॥ 
डाक्दा भूपतिले सभाबिच यहाँ  हे कक  आउ भनी । 
तीखो लाग्दछ चोट यो हृदयमा  तिन्ले भनेको सुनी ॥ 
दानी, लब्पप्रतिष्ठु श्रेष्ठ, भवमा ४ जो चक्रवती थिए। 
ओगे कष्ट अनेक, फेरि अहिले  त्यै यूतत्रत्ती लिए॥५॥ 
राजा इन्द्र समान धर्मसुतको ४ देख्दा विफ्ती यहाँ। 
स्वामी बाहिक भन्न जाउँ अहिले ४ कस्को अगाडी सहाँ । 
मैले बिन्ति गरें झिजो जति यहाँ  विक्षि्त जस्ती बनी। 
। माफी वकसबुहोस् प्रसन्न मनले ५ हे नाप! दासी मनी,  

































 
अर्को कृष्र ढूलो छ जो मनमहाँ ४ जाहेर त्यौ गर्देछु। 
त्यस्को दोष मलाई बक्सनुभए  हत्या गरी मद्छ॥ 
वेला भोजनको भएर नपती र आएर बस्छन् जब। 
यो मीठो बहुतै भएछ, नमिठो  यो वस्तु हे वल्लम ! ॥१॥ 
भन्छन्, सुन्दछु त्यो कुरा हृदयमा आगो सरी पोल्दछ। 
यस्तो कृष्ट सहैर बाँच्नु त बरू  मन् निको लाग्दछ ॥ 
गर्नू हुन्छ हजूर मह्स्यपतिको ३ भान्से बनी चाकरी । 
त्यो देख्दा नहुने छ को एयिविमा  दुःखी असाध्यै गरी ॥२॥ 
भान्से यो चिज थप्दछ यति अरू १ देख् भनेको सुनी। 
बाँच्न् चाहिँ म ठान्दछ असल नै  हो प्राण त्याग्नू भनी ॥ 
राजाले परिवारका सँग बसी  गर्दा मनोरञ्जन । . 
छाड्छन् लड्न हज्रका सँग महाँ ३ सिंहादि जन्तूकन २॥ 
हेछिन् झ्यालमहाँ बसेर महिपी ४ केटी  सुसारेहरू । 
हाँस्छन् खूब खुशी भएर म भने छ स्न्छगरू के अरू॥ 
देख्छिन् व्याकुल मै उभीकन रुने रानी मलाई जब।। 
भन्छिन् तीक्ष्ण चलाइ वाक्यशरले बड्दै क्तेजा तव ॥०॥ 
जैह्ने वल्लम जन्तुका सँग महाँ ४ लडछन् खेलाँची गरी ॥. 
हुन्छिन् व्याकुल खुव देख्छु म सदाक सेरन्त्रि सुर्ता प्री॥ 
आएका पनि हुन् ढुवे महलमा  हाम्रो यि एकै दिन। 
कस्लै सक्छ विचार गर्ने सहसा २ कस्तो छ कस्की मन ॥५ 
 राम्रा वल्लम वीर छन् पुरुषमा ४ प्रत्यक्ष योता सरी। 
नारीमा अति श्रेष्ठ औं गुणवती क सेरन्धरि छन् सुन्दरी ॥ 
राम्रो प्रेम रहेछ गुप्त अघिको भन्ने ति शंका गरी ॥ 
 भन्छिन् वात मलाई लक्ष्य गरि ती  ठदूठा गरी बेसरी ॥५॥ 











॥ उडाइ यसरी कटवाक्य भन्दा । 


जस्को कीर्ति थियो तिनै मुवनमा है ती शत्रु सन्तापक । 
त्यस्ता पार्थ बनेर क्लीब अहिले  छन् नाचका शिक्षक ॥ 
जस्तै दानव, देत्य, रासक्ष जिते  एक्लै लडाई गरी। 
नारी मै पहिरी चुरा करमहाँ  गर्छन् तिनी चाकरी ॥१० 
जस्को दिव्य थियो किरीट शिरमा रत्नादिको शोमित। 
चुल्ठो त्यै स्थलमा म देछ्दछु जसै  हुन्छु स्वयं लज्जित । 
भाग्थे शत्रुहरू सुनी . कै टकार संग्राममा॥ 
जम्का छन् धनुवाणका अति कडा ठेला दुवै हातमा ॥११॥ 
त्यस्ता वीर भएर नीच सरि यौ संकष्ट भोग्तू पनि। 
जानी देवगती बिचित्र अहिले  रुन्छु म दुःखी बनी ॥ 


जस्को छैन कुनै पनी समरमा  जोडी उनै पार्थको। 
देख्दा 






विराटरटब 





हाँस्छन् उपस्थित सबै नरनारि सुन्दा ॥ 
छु म दिक्क भइ क्रोधित बब त्याहाँ । 
लाचार हुन्छु पछि निस्कि म जाउँ काहाँ । ७॥ 
जस्को पराक्रम प्रसिद्ध छ लोक माह्राँ। 
त्यस्ता हजूर भइ नीच समान याह्रौँ। 
बस्नू पस्यौ नरक तुल्य ख्पेर कृष्ट। 
हे नाथ ! ठान्दछु भए किन देव रुष्ट ॥८॥ 
जी भोग्दछन् विपत धमकुमार ऐह्रे। 
साम्ने छ त्यो हजुरको कति भन्नु मेले । 
यो तापले विकेछ भैकन खूब रुन्छू। 
बाँच्नू व्था छ यसरी बरु देह द्याग्छ ॥९ 






































कृष्र हुँदैन ताप मनमा कहे नाथ ! कुन् व्यक्तिको॥१२ 








।  महाभारत  
हे स्वामी ! र्थको कठोर स्वरले क भूमी कँपाई कन। 
जो हिँड्थे अरिलाइ पारि वशमा  योद्धा तिनै अजुन ॥ 
कन्याका संग नाचगान तिनले ५ देख्छु गरेको जब। 
रात्रीमा निद हुन्न मोक दिनमा  लाग्दैन स्वामी तब ॥१३ 
भोग्दैछौं दुख घोर हामिहरुले  आएर राजा कहाँ। 
सासूलाइ हुनेछ कष्ट बहुतै यो बात सुन्दा महाँ ॥ 
जस्ले खाण्डव दाहमा गरिदिए क सन्तुष्ट अग्नी कन! 
सक्तैनन् अघि सर्न वीर रणमा  जस्का तिनै अजुन ॥१४ 
नाची गाइ रिझाउँछन् महलका  ती राजकन्या , कन । 
देख्छु दुगेति बीरको म दिनहु  आत्तिन्छ साह् मन॥ 
जस्को ऐन्द्र र व्रह्म, वारुण तथा  अग्न्यास्न छन् देहमा। 
पौलोमादि अनेक राक्षस जिते  जस्तै गई स्वगमा ॥१५॥ 
छोपेको अति तीक्ष्ण अग्निसरिका १ दुधेषे श्री अजुन। 
बस्छन् भूप विराटको महलमा  सद्धम थामी कन॥ 
गाई गोठ महाँ प्रसिद्ध बलियो ४ आबद्ध साँढे सरी। 
दई बिच देख्दछ र मनमा  रुन्छ बसी बेसरी ॥१६॥। 
गर्नू वर्णन कष्टको घरिघरी  हे नाथ ! मैले कृति? 
देख्देछ सहदेवको म दिनहँ ४ प्रत्यज्ञ त्यौ ढुगति॥ 
मैले जान्दछु छो अधमे तिनले ४ केह गरेनन् भनी । 
मोग्दैछन् तर दास मैकन यहाँ  संकृष्ट धेरै तिनी ॥१७॥ 
साँढे झैं बलवान श्रेष्ठ यसरी .बस्ता गोठालो बनी । 
कोठामा बसि रुन्छु खप्न नसकी  पापी विधाता मनी ॥ 
गोठालाहरुका बनेर अगुवा ४ आएर राजा क्हाँ। 
गछन् आदरले प्रणाम नृपको  सामू खडा मै त्यहाँ॥१८ 































।। विराटपवे ३७७ 
तिनको मेष तथा ठूलो विवशता ३ प्रक्ष देख्छ जब। 
राख्न् जीवन यो सही हुखहरू  धिक्कार ठान्छु अब ॥ 
कुन्तीले वन जानको बखतमा  आज्ञा भएको थियो। 
पाञ्चाली सहदेव वीर सबको  अत्यन्त प्यारो छ यो॥१९॥ 
लज्जाशील ! बिनीत, धार्मिक तथाई संकोच मान्ने हुँदा । 
गर्नु याद बिचार खव तिमिले  यस्को सदा सर्वदा ॥ 
रातो वस्न तथा लगाइ पगरी  गोपाल झै माथमा। 
त्यस्ता श्री सहदेव गोप सँगमा  सुत्छन् सदा भूमिमा॥२०॥ 
जस्को धर्मकुमार, भीम सरिका  दाज् छँदै अर्जेन। 
देख्छ घोर विपत्ति यो म दिनहुँ ४ आत्तिन्छ मेरी मन ॥ 
मेरो सम्बल एकमात्र छ रुन के गर्न सक्छ अरू। 
यस्तो कृष्ट सहेर बाँच्नु छ वृथा ४ मनू निको हो बरू ॥२१॥ 
दाज्यूका अति भक्त श्री नकुलको देख्छु म झन् दुर्गति । 
गछेन् काम सईसको विवश भै उल्टो छ दैवीगति ॥ 
राजाका नगिचे विनम्र स्वरले  मानेर साह्ै भय। 
बोल्छन् हे नरपाल  श्रेष्ठ सबमा  मानिन्छ यो ने हय ॥२२॥ 
तितको हीन दशा र नीचसरिको  त्यो काम देख्छ जब। 
हेस्वामी ! म त यो युधिष्टिरजिको क हो दोष भन्छ सब। 
योभन्दा पनि झन् दुलो छ मनमा  सन्ताप मुन्तू हवस्। 
यस्मा छ्याल नराखिबक्सनुभए  मर्नेछु जानी लिनोस् ॥२३ 
ठान्यू हुन्छ हजूरले कि मनमा  मेले अगाडी पनि । 
मोग्थे कृष्ट्रहरू अनेक थरिका  यस्तै म दासी बनी ॥ 
जस्का छन् बलवान श्रेष्ठ सबमा  पाँचै पती जीपित। 
त्यस्तालाइ विपत्ति पनु यसरी  आश्चर्य मान्छ म त॥२४४ 






 ७८ महाभारत 
सामी धर्मकुमारले व्यसन यो  व्यर्थै जुवाको लिंदा । 
मोग्छौं आज विपत्ति हामिहरू क्ये ४ बोल्ने नसक्ने हुँदा ॥ 
सेरन्श्नी बनि हिँड्दछ पछिपछि ४ रानी सुदेष्णासित । 
गनू पर्दछ काम नीचहरू झैं  तिनको चिताई हित॥२५॥ 
सम्झन्छु श्रेष्ठ अघिको मुखशान्ति मेले । 
लि कस्ती थियो शरिर हेरनुहवस् पहीले ॥ 
मेरो सबै सुख् छ ज्ञान हजूरलाई । 
बिन्ती गरौं कति छ कृष्ट यहाँ मलाई ॥२६॥ 
घुम्छन् विपत्तिहरू चक्र समान नित्य। 
संसारका सुख र दुःख बुझी अनित्य ॥ 
राखैर धम मनमा म सही रहेछु। 
त्यै हेतुले नमरि देह धरी रहेछु ॥२७॥ 
गर्छन् दान अनेक सज्जन सदा  सम्पत्ति दानी बनी। 
हुन्छन् ती परि कालको वशमहाँ  माग्ने मिखारी पनि ॥ 
अर्कीलाइ प्रहार शस्रहरु जो  गर्छन् कुमौका महाँ । 
मछेन् ती पनि कालको वश परी  त्यै व्यक्तिद्वारा त्यहाँ॥२८॥ 
देवाधीन समस्त लोकहरु छन् क जानिन्न त्यसको गति। . 
कस्ते सक्तछ नाघ्न कर विधिको  बन्धन् छ साद्वो अति॥ 
सोही कारण धर्मको विषयमा  विश्वास पक्का हुँदा । 
गछ आदर सा वचनको रे त्यै हेतु मेले सदा ॥२०,॥ 
पैह्रेको सुख शान्ति पाँच पतिको  फर्कन्छ फेरी भनी। 
खप्छु कालगती बुङ्गी जतिसुकै  आपत्ति आए पनि ॥ 
धेरै बिन्ति गरे हजूर सँग जो मेले यहाँ गन्थन । 
यस्मा जो छ यथार्थ कारण सबै क गछ यहाँ वर्णन ॥३०॥ 


















































। ३७९ 


त की??? ताना सिँडिछि, न 
भार्या पाण्डव पाँच वीरहरुकी  छोरी म पाञ्चालकी । 
दासी दास थिए प्रशस्त, म थिएँ ४ मालीक साम्राज्यकी  
साह्वै हीन भएर मत्स्यपतिको  गनू पस्यो चाकरी । 
यस्मा गर्नुहवस् विचार मनमा  सोचेर राम्रो गरी ॥३.१॥ 
मेले बस्नुप्यो विपत्ति अहिले  जस्ता प्रकारको सही । 
सक्छनख्री अरु बाँच्न को पृ॒थिविमा ४ यस्तो स्थितिमा रही । 
जस्का छन् सुत श्रेष्ठवान्धव तथा  सासूससूरा पति। 
मैले झैं अपमान् सहेर रहने  पाइनन्न नारी सती ॥२२॥ 
स्वामी ! पाण्डव वंशको र कुसुको  पाञ्चाल वंशी पनी । 
साराको अपमान ठान्छु यसरी  बस्ता म दासी बनी ॥ 
५ यस्ता कष्ट मलाई पर्दछ भनी  सम्भावना के थियो । 
पैह्व पाप गरीछु के र विधिले ४ यस्तो विपत्ती दियो॥३३॥ 
मैले पाप गरीछु केहि विधिको ४ पेहै कुने कालमा ॥ 
सोही पाप फी विपत्ति अहिले  मोग्दैछु यो जन्ममा ॥ 
मैले कष्ट अनेक जंगल महाँ ४ भोग्दै डुले तापनि । 
यस्तो दुर्बछता थिएन तनमा  हे नाथ ! केह पनि॥२३४॥ 
 इन्द्रप्रस्थमहाँ थिए अघि जती  शान्ती  सुविस्ताहरू । 
 जाहीर छ हजूरलाई अहिले  बिन्ती गरौं के अरू? 
। चिन्ता घोर परी शरीर यसरी  बिस्तार गल्दै गयो। 
। हाम्रो नीच समानको स्थिति यहाँ  हुदेंवले नै भयो ॥२५॥ 
। यम्ना वीर पराक्रमी हजुर झैं पाँचे जना भाइले। 
माग्न कष्ट पप्यौ अमागिनि हुँदा  मेरो कुनै पापले ॥ 
 देन्बे इन्द्र समान पाँच बलमा  दुघष आफ्ना पति। 
। मेगो यो मनमा भएन कहिले ङ होला भनी दुर्गति ॥२६॥ 






  


महाभारत 


















































३८०  
उल्टो देवगती भएर अहिले पापीहरू छन् सुखी। 
बस्ने धर्म बुझेर हामिहरु छौं  हे नाथ ! साह्रै दुखी ॥ 
हे स्वामी ! पहिले सबै प॒थिविको  साम्राज्य मेरो थियो। 
उल्टो देव भएर मत्स्यपतिको  दासी गराई क्यो ॥३७॥  
मैलै गर्नुपरेन काम घरमा ४ आएन त्यस्तो स्थिति ।  
घोटता चन्दन हातमा परिसके  ठेला कति हो कति! 
मान्दैनन्, बुकुवा पिँधेर अरुले  राम्री दिए तापनि । 
मैले पछ तयार गर्नु दिनहु  रानी रिझाङ भनी ॥३८॥  
ठेला हेनु हवस् मनी कर हुवे ४ सारित् अगाडी जव । 
रोए भीम असाध्य दुःखित भई  छामेर ठेला सब ॥। 
सासूको करमा परीनँ घरमा  स्वामी म केह पनि। 
रानीको डर मान्दछ म नृपको  हुन् अन्नदाता मनी ॥२९ 
यस्तो घोर सही विपत्ति अहिले ४ रोएर काटछु दिन। 
आफ्नू धर्मवचाउँ के गरि भनी  आत्तिन्छ साह्रै मन॥ 
छातीमा शिर राखि बेसरि रुँदै ४ तिन्ले भनेको सुनी। 
रोए भीम पनि दुवै करमहाँ  पक्रेर दुःखी बनी ॥४०॥  
 बाहुलिले मुसारी शिरमा  निः्श्वास छाडी कन। . 
लागे भन्न बुझाई आदर गरी श्री ठ्रोपदीको मन॥ 
देख्छ कोमल बाहुमा म सुमुखी ४ ठेला परेको जब। 
आफ्नू शक्ति र पार्थका घनुषको  धिक्कार ठान्छ सब ॥४१॥ 
हे प्यारी ! नुपककी सभाभवनमै ४ त्यस्लाइ माने थिएँ। 
खुल्ला भेद भनी युधिष्ठिरजिको  संकेतमा रोकिएँ॥ 
हात्ती भाँच्तछ बाँसका रुखहरू  कुल्चेर जुन् चालले । 
पापी कीचकलाइ त्यै किसिमले  मार्ने थिएँ रोषले ॥४२॥ । 


। विराटप्वे ३८१. 
हानेको तिमिलाइ लात खलले  प्रत्यक्ष देखे जब। 
आँट मार्न रिसाई मत्स्यपतिका ४ मानीस मैले सब॥ 
दाजूले गरि वक्र दृष्टि सहसा  हेरेर रोक्नू भयो। 
सोही कारणले बचेर नमरी ४ त्यो दुष्ट मागी गयो ॥४३॥ 
जूवामा धन सञ्य हामिहरुको ४ खोसी लिएकै दिन। 
दुर्योधन् शकुनी रे कर्ण समा ४ दुष्टात् ढुःशासुन ॥ 
मैले माने सकीनँ कोरवहरू  सम्पूर्ण साम्ने हुँदा। 
आगो झैं गरि पोल्छ भित्र मनमा ऐह्कै पनि सम्झँदा ४४॥ 
मैले बस्नुपस्यो सहेर सत्र त्यो  जुन् धर्मका खातिर । 
पागी क्रोध तिमी पनि गर प्रिये त्यै धर्मको आदर ॥ 
जस्तो बात मन्यो मलाई तिमिले ४ ऐहं बिलोना गरी। 
दाज्यूले सब यो सुने यदि भने ४ चिन्ता परी बेसरी ॥७५॥ 
त्याग्नन् प्राण मनेर जान सुमुखी देखेर तिनको गति। 
मौ हामिहरू नखप्न सकि त्यो  सन्तापलाई । 
कल्याणी जती छन् सती एथिवीमा ४ सद्वर्म थामीकन । 
छामीका संग बस्तछन् दुखतथा ४ आपत्ति भोगीकन ॥४६॥ 
दै भद्र ! भृणुपुत्र श्री व्यवनजी  बस्थे तपस्या गरी। 
ठागेको धमिरा थियो शरीरमै  देखिन्नथ्यो त्यौ घरी ॥ 
जाकी दुहिता तिनै च्यवनकी  पत्नी सुकन्या मिइन्। 
तेन्ले धर्म बुझी प्रसन्न मनले  सेवा पतिको गरिन् ॥४७॥ 
त्नी श्रेष्ठ अगस्त्यकी र नपकी ४ छोरी थिइन् सुन्दरी । 
गमी धमे सतीलको ति पतिको गर्थिन् सदा चाकरी ॥ 
त्नी श्री रघुनाथकी प्रियतमा  सीता सती पनि। 
स्नू राक्षसको पस्यो घर महाँ  अत्यन्त दुःखी बनी ॥४८॥ 













































। ८४ महाभारत 


पत्नीको यहि हेतु सज्जनहरू ४ गछेन् सुरक्षा सदा 

गनू हुन्न विचार केहिक्नि हो ४ हे नाथ मैले सँदा।  
मार्छन् क्षत्रिय वीर शत्रु रणमा  हौ धर्म मेरो भनी। 
पापी कीचकलाइ मारिदिनुहोस्  त्यै धम निम्ति पनी ॥६१॥ 

मेरा निम्ति लडी जटामुर ठूलो ४ मान् भयो दानव। 
हनू भो जसरी ति सिन्धुपतिको ५ शेखीर इज्जत सब ॥ 
यस्तै बीचकको सबान्धव छिटै ४ प्राणान्त पारी कन। 
मेरो कष्ट हटाइवक्सनुहवस्  तत्काल मेरो धन ! ॥६२॥ 
सामुन्ने नप, कंकको हजरको  जस्ले लियो इज्जत। 
म्नेछ म अवय त्यो रहिरहे ४ भोली पनी जीवित ॥ 
बाँचे कीचकले मलाइ अपमान्  गर्नेछ फेरी पनि। 
पाए मदंछु नाथका चरणमा  हो धम मेरो मनी ॥६२॥ 
आँखाबाट बगाई अश्र मुखमा  अत्यन्त दुःखी हुँदै । 
बिन्ती द्रौपदिले गरिन् घरिघरी ४ पाङ समाई सँदै॥ 
पत्नीको सुनि यो विलाप मनमा  श्री भीम दुःखी भए । 
आँस् ट्रोपदिको पुग्ने, तनमा  तिन्ले मुसारी दिए ॥६४॥ 
लागे भन्न बुझाई स्नेह गरि ती  धेरै दिँदै सान्तना । 
चिन्ता त्याग प्रिये ! पुस्याउँछु सबै तिम्रो मनोकामना ॥ 
माछु बन्धुसमेत कीचक स्वयं  मेले लडाई गरी। 
योटा काम अद्दाउँछ गर बरू  तकाल हे सुन्दरी ॥६५॥ 
डाक्नू कीचकलाइ आज तिमिले  त्यो न्यशाला महाँ । 
मार्नेछु खललाई त्यै बखतमा  उम्केर जाला कहाँ ॥ 
गनू गुप्त कुरा लुकेर अस्तले ५ जान्दै नजान्ने गरी। 
मानछु म बसेर नाच घरमा  घाँटी थिची वेसरी ॥६६॥ 











।। विराटप्े १ 
भन्नू आउ तिमी र मानिस अरू  कोही नहुन् साथमा । 
मोकामिल्दछमेटनको असल त्यो ४ भोली दही रातमा ॥ 
बाणी नम्र गरेर क्रोध तयजि यो ४ संकेत भौली दिनू। 
पापीलाई अवश्य नाचघरमा  ओुक्क्याईडाकीलिन्॥६७॥ 
जाञ प्रिये ! महलमा अब शोक त्यागी । हि 
बिश्वास मान तिमि मर्दछ तो अभागी  
आज्ञा सुनेर पतिको अति हर्ष मानी । 
कृष्णा गइन् महलमा अरुले नजानी ॥६८॥ 
कीचक वधः 
हे राजन् ! पतिपत्निले जब गरे  सल्लाह त्यो रातमा । 
प्रातःकाल उठेर कीचक पुग्यो ४ तत्काल दरबारमा ॥ 
देख्यो द्रौपदिलाइ खुशि मनले  पर्खी रहेकी त्यहाँ। 
लाग्यो भन्न गरेर गवं बहुतै ४ तिनको अगाडीमहाँ ॥६९॥ 
आएँ हे सुमुखी ! म फेरि अहिले  अत्यन्त आशा गरी । 
इच्छा पूर्ण गराउ आज मनको  राजी भई सुन्दरी ! 
व्यथैं गने गयौ फिराद तिमिले  देख्यो हिजोको स्थिति । 
मेरो कोध महाँ परेर हुनगो  साह्रै नराम्रो गति ॥७०॥ 
कस्ले ब्वेक्नसक््यो? मलाई, सबले हेरी रहेकै थिए। 
देखी कोध ठूलो समासदहरू  बोल्नै नसक्ने मए॥ 
सेरन्ध्री सुन, नाम मात्र नपती  लाई गरी स्थापन । 
गर्देछ म सहर बाह्र  बलले  यो राज्यको शासन ॥७१॥ 
हुन्छु दास पु्याउ आश मनको .मेरो छिटो भामिनी ! ं 
बस्नेछी खुशिले बनेर सहजै  यो राज्यकी स्वामिनी ॥  



















नियत दूच्छा  माफिकको दिनेछु बहुतै ४४ न कन भूषण । 


चल्छ हुकुम प्रशस्त घरमा छन् दासदासीगण ॥७२॥ 

नम्र बनी विनीत स्वरछे  त्यस्है फकायो जब । 
त्यस्को चित्तबुझाउने गरि भनिन् ४ श्री ठ्रीपदीलै तब ॥ 
तिम्रो बातमहाँ विचार मनमा  मैले गरें बेसरी । 
देखे शौर्य तथा पराक्रम हिजो  हे वीर ! राम्री गरी ॥७२॥ 
मेरो चित्त बुझ्यो प्रसन्न मनले  स्वीकार गर्छु तर। 
योद्धा, वीर हुँदा म मान्दछु सदा  गन्धर्वको नै डर । 
हाम्रो   हुनेछ आज, तर छौ  यौटा प्रतिज्ञा गर । 
एक्लै आउ लुकेर नाचघरमा  लो अर्धरात्रीतिर ॥७४॥ . 


















क्रीचक्र वध 
बस्नेछ म पुगेर झट्ट पहिले क्यै बेरमा आउनू । 
 देख्नेछन् अस्ले भनेर तिमीले  पो चनाखो हुनू ॥ 





दन हुने उपाय सजिलो  यै मात्र योटा हुँदा । 
वाँच्नेछौं अपवादबाट जनको कै हामी सदासवदा ॥७५॥ 
पापी कीचकले सुन्यो सब कुरा श्री ठ्रौपदीको त्यहाँ।। 
लाग्यो भन्न सहर्ष कामशरले ४ पीडा दिई मनमहाँ॥ 
 कल्याणी ! जसरी भन्यौ म त्यसरी  हुन्छु त्यहाँ हाजिर । 
ज गन्धर्वादिकको पनी अव गुमे !  मान्दीनँ मेले डर ॥७६॥ 
एक्लै म आउँछ खुशीसित भेट्न रात्मा । 
झूटो नपानु तिमिले बरु आज बातमा ॥ 

वेला भयो मरणको भनि क्यै नजानी। । 

यस्ता कुरा गरि गयो खल हरष मानी  ७७॥ 

५ पापी कीचकले गएर घरमा  श्वज्ञार गर्दो भयो। 
पैह्वी भूषण वख्र, कालकन त्यो ४ पर्खी आछि.. रहेको थियो। 
गर्छन् खूब ढिलो दिवाकर, छिटै  अस किन। 
गर्थ्यो तर्क बसी असाध्य किन हो ४ लाग्दैछ छामू दिन॥७८॥ 
दच्छामाफिक सुन्दरी अब मिली  भन्ने ठूलो हर्षमा। 
आयो काल भनी बुझेन खलले  सेरन्धिको रुपमा॥ 
पाञ्चालीसितको समागम बसी  गर्दो छुँदो चिन्तन। 
चाँडै अस्त भए दिवाकर भनी  खूशी भयो दुर्जन ॥७९॥  
त्यो सल्लाह गरेर द्रोपदि पनी ४ अत्यन्त खशी झइन्। 
स्वामी मीमकहाँ गएर सब त्यो  संवाद बिन्ती गरिन् ॥ 
जि कीचकलाइ नाच घरमा क त्यो रातमा आउला । 
बाँच्यो आज भने सतर्क भइ त्यो  पापी कृते उम्कूला ॥८२॥ 
मेरो कष्ट्र हटाइबक्सनुहवस्  मरेर त्यो कीचक। 
रक्षा हुन्छ अवश्य धमकुलको  हे शत्रु संहारक ॥ 
















।। ३८८ महाभारत 





मेरो निम्ति दया अलछीकति भए ४ त्यस्लाई . दिनोस् । 
यस्मा पाप पनी कुनै तरहको  लाग्दैन जान्नुहवस् ॥८१॥ 
न्ती द्रौपदिको मुनेर मनमा ५ अत्यन्त खूश्ी भई । 


बोले भीमम माछु नाचघरमा  त्यस्लाइ एक्लै गई ॥ 


ठूलो हर्ष अघी हिडिम्बवधमा  जस्तो भएको थियो । 


 सुन्दा यौ समचार आज सुमुखी !  आनन्द त्यस्तै मयो॥८२॥ 


आफ्न धर्म र दाजुमाइ सबको  साक्षी गरी भन्दछू। 
पापीलाइ अवश्य नाचघरमा ४ ऐहँ गई मादछू।॥ 
राजा इन्द्र भए प्रसन्न जसरी  मारेर वृत्रासुर । 
त्यस्तै कीचकलाई मार्छु कुलको  कल्याणका खातिर ॥८३॥ 

त्यस्को पक्ष लिएर मत्स्यपतिका ४ मानीस बा बान्धब।  
जोजो आउँछ मादछ समरमा  बाँकी नराखी सब ॥ 
पैह्वे माछ गएर दुष्ट शकुनी  औ कण, दुःशासन । 
लिन्छ राज्य सहपं यो प्रथिविको  मारेर दुर्योधन ॥८४॥ 
दाज्यू मान्नुभएन क्यै गरि भने ४ मेरो कुरा सुन्दरी! 


। बस्नू हुन्छ यही विराट नृपको ४ गर्दै रही चाकरी ॥ 


कृष्णाले जब यी कुरा सुनिसकिन्ङ दु्घेपे श्री मीमको।. 
लागिन् भन्न बुझाइ नम्रस्वरले ४ शान्ती गरी क्रोधको॥८५॥ 
धेरै कृष्ट सहेर धमसुतले ३ रक्षा गरे सत्यको! 
मेरा निम्ति बिनाश गर्नु यसरी  पर्देन त्यो धमको॥ 
प्यारो सत्य र धर्मको जतनले  रक्षा गरी राम्ररी। 
मानु पर्दछ दुष्टलाइ असरले क जान्ने नसक्ने गरी ॥८६॥ 
बिन्ती द्रौपदीको सुनेर सहसा  हाँस्तै भने मीमले । 
जे गर्दा तिमिमान्दछथो खुशि त्यही नै गर्देछ प्रेमले ॥ 











८    थि मन्ममुम्प विराट  किट 
मानेछ म गएर गुप्त सितल  त्यसलाइ हे भामिनी ! . 
तिम्रो त्यो अपमानको म बदला  छिन्छ सबै मानिनी ॥८७॥ 
कृष्णालाई कुरा बुझाई यसरी ४ राजी गराई लिए । 
पापी कीचक माने नाचघरमा  मोका विचारी गए ॥ 
 जस्तै सिंह लुकेर बस्छ मृगको ४ बाटो वथानी कन ॥ 
त्यस्तै मीम बसे लुकी पढँगमा  वेला छँदै गैकन ॥८८॥ 
पाञ्चालीसितको समागम हुने ४ गर्दै ठुलो कल्पना। 
आयो ख्ब डटेर कीचक यहाँ  पुग्ला भनी कामना ॥ 
रात्री घोर भएर नाचघरमा  साह्रै अँध्यारो थियो । 
बत्तीको पुतली समान झई त्यो  छाम्दै अगाडी गयो ॥८९॥ 
सेरन्त्री मनि ठानि देहभरिमा  पैहै मुसारी क्न । 
लाग्यो भन्न जनाइ प्रेम बहुते ४ हाँसेर त्यो हुरजन ॥ 
आएको छु यहाँ मलाइ तिमिले  डाकेर हे सुन्दरी! 
गछ अपण देहगेहभरिका  संपत्ति नाना थरी ॥९०॥ 
दानी र वीर गुण शीलविषे प्रधान । 
हे सुन्दरी ! मकन श्रेष्ठ भनेर जान ॥ 
दासी र दास हितचिन्तक बन्धु जो छन् । 
मेरो स्वरूपकन देखि बयान गर्छन् ॥९१॥ 
आफ्नू वर्णन बेसरी थरिथरी  विक्षिप्त जस्तै गरी। 
पक्री बेसरि अ डुमाल खलले  गर्दो भयो द्यो घरी ॥ 
सम्झी द्रोपदिको विपत्ति अघिको श्रीमीम क्रोधित् भए । 
सुन्दा कीचकको प्रलाप रिसले  रन्केर बोल्दा भए ॥९२॥ 
तिम्रो श्रेष्ठ स्वरूप यौ मदन झैं  राम्रो हुनाले गरी। 
गर्दैछौ त्यहि हेतु वर्णन स्वयम् ४ आफ्नू तिमी बेसरी ॥ 














पय 































। ० महाभारत ल 
पेह्रेकी गहना र वस्रहरुको  यौ रूपकी स्वागत । ं 
ठ्च्छा पूर्ण गराइ नाचघरमै  गर्छ म राम्रोसित ॥९३॥। 
पैह्रे व्यङ्ग कुरा गरेर यसरी  ती सिँह झैँ उफ्रिए। ं 
त्यस्का सामु खडा भएर रिसले  यो बात भन्दा भए॥  
मारी मत्त गजेन्द्रलाइ जसरी ३ घिच्याउँछन् सिंहते। . 
त्यस्तै गछ तँलाइ यो बखतमा  ल्यायो महाकालले॥९४।  
हेनेछिन् निज भाइको मरण ती ङ रानी सुदेष्णा पनि । 
सेरन्त्री कन हर्ष हुन्छबहुतै ४ पापी मत्यो छो भनी ॥ 
येती बात भनेर खलको  जुल्फी समाई लिए। 
तान्दै बेसरी क्रोधले वरिपरि  तिन्चार फन्का दिए॥९,५॥ 
झटकारीकन मुक्त कीचक भयोक श्री देखी जब।. 
लाग्यो तान्न रिसाइ कम्मरमहाँ ४ पक्रेर जोलै तब॥ 
ढीई खातिर लड्दछन् गज दुवै ४ जुन् चालले वनमहाँ । 
त्यस्तै युद्ध भयो समान बलका १ योद्धा हुनाले त्यहाँ॥९६॥। 
बाली मुग्रिवको लडाइँ पहिले  जस्तो भएको थियो । 
 त्यस्तै ती दुइ वीरको पनि त्यहाँ  संग्राम ठूलो भयो॥ 
पक्री कम्मरमा रिसाई कहिले  मार्छ भनी तान्दथे । 
प्रुइकी खब बटारि वेगसित ती  छातीमहाँ हान्दथे ॥९७॥  
टोको दाँत तथा चिथोरी नङ्ले  ती . पादथे घायल। 
छिकके लाइ पछार्दै जमिनना  देखाइ आफ्नू बल ॥ 
साँढे झैं बलवान वीर दुइको क संग्राम ठलो भयो। 
गर्दा क्रर प्रहार नाच घर नै  त्यो शब्दले थर्कियो ॥९८॥ 
शक्ती औं बलपूण कीचक पनि ४ योद्रा प्रतापी थियो। 
पक्री कम्मर मीमको जमिनमा  त्यसले गिराई दियो॥ 























 मीम तुरुन्त विद्युत सरी ५४ साम्ने खडा मेगए। 
मुइकी एक बटारि वज्रसरिको ४ त्यस्लाई हान्दा भए ॥९९॥ 
यस्तै लडाइँ गरि एक मुट्दतंसम्म ॥ 
पक्रे अँगालि कन भीम रिसाई टम्म ॥ 
त्यो दुष्रको बल अलीकति क्षीण जानी । 
थिच्दै गए बल गरीकन तानितानी ॥१२०॥ 
त्यौ कष्टले अधिक कीचक छटपटायो । 
प्राणान्तको वखत भो भनि झन् करायो ॥ 
त्यो हुष्टलाइ अब मानुपस्यो भनेर । 
थाले घिसाने तिनी जुल्फिविषे घरेर ॥१॥ 
छातीमाथि बसी घुँडा दुइ पसी  घाँटी थिची बेसरी । 
मारे कीचकवीरलाइ सहजै  श्रीमीमते त्यो घरी ॥ 
तिन्को क्रोध गएन कीचक मरी  मुर्दा भए तापनी। 
हाने मुद्कि दलेर खूब जिमिमा  हो दुष्ट पापी भनी ॥२॥ 
श्री शम्मुले अघि गयामुर वीरलाई । 
पारे कुरूप जसरी बहुते रिसाई ॥ 
भाँचेर त्यै तरहले सब अङ्गलाई । 
कोची दिए उदरमा खलको रमाई ॥२॥ 
स्याए द्रौपदिलाइ त्यै बखतमा  डाकेर श्री भीमले। 
देखाए अनि मांसपिण्ड खलको क लत्याउँदै रोषते॥ 
पाञ्चाली ! तिमि हेर यो अधर्मको ४ कस्तो भयो दुर्गति ! 
देला जो तिमिलाइ कष्ट सुमुखी !  पार्नेछ यस्तै गति ॥४॥ 
छ्दा चिल्ल पनी हुने कठिन त्यो  हेरेर मुदा तत! 
 माह्ै द्ृशि भयो, गयौ खल भनी  श्री द्रोपदीको मन।॥ 


































५ । महाभारत 

क्रष्णालाई त्यहाँ सबै तरहले  सन्तोष शान्ती दिए। 
निस्की त्यो स्थलबाट पाकगहमा  श्री मीम जाँदा मए ॥५॥ 

उपकीचक्र बध. 

। है राजन् ! समचार भन्दछु मनी  श्री द्रौपदीजी गइन् । 
मुर्दा कीचकको शरीर सबले  लो हेन जाओ भनिन् ॥ 
गर्थ्यो नित्य मलाई आइ अपमान्  त्यस्ले विना कारण।  
मारेछन् खललाइ हेर जनहो !  गन्ध आईकन ॥६॥ 
त्यस्को मृत्यु सुनेर नाचघरमा  मानीस जम्मा भए। 
भाई कीचकका भए जति सबै  दोडेर त्याहाँ गए॥ 
देखेथे जब मांसपिण्ड सरिको  त्यो देहलाई त्यहाँ।  
रोएखुव गरी विलाप सबले कै दुःखी भई मनमहाँ ॥७॥  
ल्याए बाहिर देह त्यो सब मिली  संस्कारका खातिर। 
हाँस्तै द्रोपदि आडमा त्यहिँ थिइन् सानन्द् एकातिर ॥ 
लागे भन्न सबै मिलेर यहिहो  यो मृत्युको कारणी। 
यसूलाई ठगि पोल्नुपदछ सँगै ४ जान्छे सती यो पनि॥८॥ 
दाज्यूको हित गनु हामिहरुको ,कर्तव्य हो लौ भनी। 
आज्ञा माग्न विराटका हजुरमा  पौँचे ति दुःखी बनी ॥ 
राजालाई मने रुँदै सकलले त्यो मृखुको कारण। 
मन्त्रीको सुनि मृत्यु दुःखित भए  सम्झेर उसको गुन ॥९॥ 
गर्नेछन् उपकीचकादिहरुले ४ यो राज्यको रक्षण। 
यित्को चित्तबुझाउनू उचित हो  भन्ने बिचारी कन ॥ 
आफ्न् धर्म र पापको, कुशलको  चिन्ता नमानी कन । 
बोले भृप लगेर पोल्नु सँगमा  त्यो दुष्ट दासीकन ॥१२॥ 











। ० बिराटपर्वे डे ९ डे 


। आज्ञा भृपतिको सुनी खलहरु  झन् वेगले तम्सिए। 
मुर्दाका सँग ट्रोपदीकन लगी ४ तत्काम बाँधी दिए॥ 
राखेको अघि गुप्त नाम सबको  सम्झेर सौही घरी। 
लागिन् गर्ने पुकार द्रोपदि रुँदै  चिच्याउँदै बेसरी ॥११॥ 
हे स्वामी जय! हेजयन्त ! जयसेन् ४ आएर रक्षा गर। 
आँटे मार्ने मलाई दुष्टहरूले ४ केही नमानी दर॥ 
कृष्णाको सुनि शब्द भीम सहसा ४ के हो भनी आत्तिए। 
अर्को रूप बनाई नाघि सहजै  पर्खाल ती निस्किए ॥१२ 
त्याहाँबाट मसानको पथ घरी क वायू गतिले गए। 
बाँधेका खलले सतीक्न त्यहाँ १ प्रत्यक्ष देठ्दा भए॥ 
  बोले भीम कराई उच्च स्वरले बै आई पुगे सुन्दरी! 
रक्षा गछ नमान केहि मनमा  भीती तिमी यो घरी ॥१२॥ 
येती बात भनी उखेलि रुख नै क बोकी लिए काँधमा । 
माछु दुष्टहरू भनेर उभिए  क्रोधित भई सामुमा ॥ 
देखे श्री यमराज झै शरिरका  श्री मीमलाई जब। 
लागे गने मतो गरौं अब कसो  भन्दै ति पापी सब ॥१४॥ 
हामीलाइ अवश्य माने भनि यो  गन्धर्व आयो अब। 
सेरन्त्रीकन छाड्नु पदेछ भनी  बन्धन् फुकाए तब॥ 
। पाञ्चालीकन छाडि झट्ट डरले  आग्नू पन्यो लो भनी। 
। लगे भाग्न क्चाई प्राण पुरको कै बाटो कुबाटो पनी ॥१५॥ 
 देखेथै जब भीमले खलहरू  भागी रहेका त्यहाँ। 
मारे ती सबलाई पक्रि रुखले  कोधित् भइ मन्महाँ ॥ 
एक सयमा बढी पाँच कीचक थिए  सारा त्यहीँ मारिए ! 
तिनको मृत्यु भई वृकोदर पनी  क्यै शान्त झैं देखिए ॥१६ 
































३०९४ छ महाभारत 
देखे द्रौपदिलाई दुःखित तथा  रोई रहेकी द्यहाँ। 
लागे भन्न पुगेर भीम सहसा  तिन्का अगाडी महाँ । 
तिम्रा शत्रु सबै मरेपछि वृथा ४ रोई रहेकी किन। 
॥ हे प्यारी ! तिमि जाउ ल्म्रे महलमा सातन्द फर्कीकन ॥१७॥ 
जो गर्ला अपमान केहि मुमुखी ! ४ तिम्रो हुखाई मन। 
मानेछ यहि चालले जसरि यी  मारा मरे दुर्जन॥ 
कृष्णालाइ दिएर धैय यसरी ४ राजी गराए जवब। 
फक मीम सहप पाकगहमा  आनन्द मानी तब १८॥ 
।पाञ्चाली अति दिक्क नदिमा ४ स्वानादि गर्दी भइन् । 
स्वामीको गुन सम्झैदे नगरको  बाटो समाई फिरिन् ॥ 
देख्दा मृत्यु ति सूतपुत्रहरुको  गन्धर्व द्वारा यहाँ। 
बिन्ती गर्न पुगे प्रशस्त पुरका  मानीस राजाकहाँ ॥१९॥ 
राजन् ! प्राण ति सृतपुत्रहरुको ४ गन्धर्व ठ्वारा गयो। 
हाम्रो यो पुरमा पनी अब ढलो ८ आपत्ति पर्नै भयो॥ 
थेनन् कोहि पनी तिने भुवनमा ४ सेरन्धरि झैं सुन्दरी । 
हुन्छन् चञ्चल कामपीडित भई  देख्नेहरू यो घरी ॥२०॥ 


















तिन्को रूप अवश्य मानिसहरू  मोका परे हेर्दैछन्। . 
त्यी जानेपछि सूतपुत्रहरू झैं  गन्धर्वले मार्दछन् ॥ 
होला नाश अवश्य यो नगरको  सेरिन्धको कारण। 
गर्नोस् यत्न समस्त लोकपुरको  कल्याण सोचीकन ॥२१॥ 
लागे भन्न विराट पौरजनले  बिन्ती गरेको सुनी । 
गनू दाहक्रिया उचित किसिमले ती स्वगं जाउन् भनी 
देखी ढुगति सूतपुत्रहरूको  सम्झेर शक्ति गुण। 
दुःखी भूप भई गए महलमा  केही नबोलीकन ॥२२॥ 










































। त्रिराटपत्रे ३९५ 
गनीलाइ भने सुनाउनु प्रिये ५ आज्ञा छ मेरौ भनी।। 
ठामीलाइ छिटै बिदा गरिदिए  सानन्द जाउन् तिनी ॥ 
फकन्थिन् पुरतर्फ द्रौपदि पनी  देखेर बाटो महाँ। 
यागे भाग्न डराई मानिसहरू  चारे दिशामा त्यहाँ ॥२३ 
 जम्का मेट भएर भन नसकी पर्थै अगाडी जति। 
 चिम्लन्थे दुइ नेत्र अन्धसरि मै ४ होला भनी दुर्गति ॥५ 
कोही बोल्न सकेन पौर  जनमा  तिनको अगाडी परी।  
केही बेरपछी पुगिन् महलमा  त्यै चालले सुन्दरी ॥२९ 
वायुका सुत भीमलाई सहसा  देखिन् खडा ठारमा । 
लागिन् भन्न गरी प्रणाम मनले  तिनका हुवे पाउमा ॥ 
. मेरो कृष्ट गरे , निवारण  जउन्  दुध गन्धले । 
तिन्लाई म प्रणाम गर्दछु सदा ४ आनन्दले प्रेमले ॥२५॥  
येती बात भनेर नाचधरको  पुग्दी भइन् द्वारमा । 
सोधे द्रौपद्छाइ देखि सहसा  श्री पार्थे सामुमा ॥ 
सेरन्ध्री ! मिमि मुक्त के गरि मयौ पापी मरे के गरी? 
को आयो हित गर्ने वीर मन त्यो  सुन्छ म है सुन्दरी ॥२६॥ 
यस्तो अजु नको कुरा सुनिसकी  दिक्दार मानी कन। 
बोलिन् द्रौपदि त्यो कुरा किन क्र्या४ सोधी रहेछौ मन। 
सक्तीनौ तिमी टार्ने आपतहरू सेरन्धिका छन् जति। 
आफ्नू कष्ट उ भोग्दछै सब गुमे ! जानेर देवीगति ॥२७॥ 
मेरो खिल्लि उडाउने सुनि कुरा  इच्छा गरेकी कित? 
बुझ्नु वात सै नपुंसक भई ५ खाँचो पस्यो कै भन ॥ 
आफ्नू काम तिमी प्रसन्न सनले जो गनु पर्ने गर। 
 छाडिन् द्रौपदिले यसै किसिमका  बिङ्नेगरी वाकृशर ॥२८॥ 
































... हेरिदक महाभारत  
बोले अर्जुन त्यो कुरा सुनिसकी ४ दुखी भई वेसरी। 
सक्तीनौ तिमी बुझ्न कष्ट मनको  मेरी सबै सुन्दरी  
बस्थ्यौं हामिहरू अघी पनि श्रुमे ! साथै गरी चाकरी। 
 तिम्रो कृष्ट सुनी म ताप मनमा  मान्दीनथे के गरी ! ॥२९॥ 
सक्छु गर्ने म के नपुंसक भई  कल्याण तिम्री भन। 
मेरो कृष्ट महाँ विचार नगरी ४ ढेडी रहीछो किन? 
यस्ता अरजनका कुरा सुनिसकी  खुशी भई मन् महाँ। 
त्याहाँबाट हिँडेर द्रोपदि पुगिन् ४ रानी सुदेष्णाकहाँ ॥३२०॥ 
रानीले तिनिलाई देखि नजिकै  भन्दी भइन् सुन्दरी  
आजै जाउ विदा दिएँ न्पतिको ४ आब्वा हुनाले गरी ॥ 
तिम्रो सुन्दर रूप जुन् पुरुषले  देख्नेछ जैह्वे जहाँ। 
मलो त्यो मइ काम पीडित कथा  गन्धवेद्वारा यहाँ ॥३१ 
सोही कारण भूपले मनमहाँ  मानेर ठूलो इर। 
आज्ञा बक्सनुभो, सबै भनिदिएँ ४ इच्छा भएकी गर ॥ 
लागिन् द्रौपदि भन्न नम्र स्वरले  रानी सुदेष्णासित । 
तेह्वोटा दिन मात्र बस्न दिनुहोस्  सोचेर मेरो हित ॥३२॥ 
यस्को बाद शुमे ! म वस्तिनँ यहाँ राख्छ भने तापनि। . 
लैजानन् पतिले मलाइ सँगमा ४ आएर हे भामिनि ! ॥ 
राजाले उपकार जो गरिदिए  गन्धवंको यौ घरी।। 
गर्नन् प्रयुपकार निश्चय कुनै  मोकामहाँ बेसरी ॥३३॥ 
यौटा कारणछे बसेर म पनी गर्छु यहाँ चाकरी। 
गर्दैछ अनुरोध तेह्र दिनको ४ त्यै हेतुले यो घरी॥ 
कृष्णको सुनि यो कुरा सकसमा  रानी मुदेष्णा परिन्।, 
केही बेर गरेर तक मनमा  बोल्दै नबोली बसिन् ॥३४॥ 





। दु 








हा. लिस्क मनौ मने उर ठुलो ४ लाग्दैछ गन्धर्वको । 


रक्षा भृपतिको र हामि सबको ४ गन्धवेद्वारा गर ॥२५॥ 


श्री हुर्योधनका थिए चरहरू क धेरै गएका अनि॥ 


। न तथा सुरक्षित गरी ४ राखेर सेना संब ॥ 












त्रिराटपर्वे ३९, 





















गर्नन् क्रोध गरी विनाश सहजै  हाम्रो र यो राज्यको ॥ 
यस्तो तर्क गरी मनिन् बस गुमै ! आनन्द मानी, तर। 


कौरबद्वारा पाण्डबद्रुको खोजी र चर्चा 
राजन् ! बन्धुसमेत कीचक मस्यो ४ आश्चय लाग्ने गरी । 
सोही कारणले विराट मनमा क दुःखी भए बेसरी॥ 
गर्थे आपुसमा कुरा जनहरू ४ मेला भएका घरी। 
यो संवाद पुग्यो सबै तिर, सधैँ  चचा हुनाले गरी ॥३६॥ 
ऐह्क पाण्डव छन् कहाँ र कसरी  कस्तो स्थितिमा भनी । 


खोजे जङ्गल ओ पहाड पुरमा  साना ठला ग्राममा। 
पत्ता केहि नपाइ ती चरहरू ५ आई पुगे रातमा ॥३७॥ 
ट्रोणी, द्रोण र कण भीष्म, शकुनी भाई तथा बान्धव। 


आफू माझमहाँ सभाविच वसरी  श्री इन्द्र झैं शासन। . 
गर्थे नीति पुच्याई योग्य सितिले  भूपाल दुयोधन ॥३८॥ 
त्यस्तो दिव्य सभामहाँ चरहरू ४ आएर सोही घरी। 
जोरी बाहु दुवै विनीत स्वरले  बिन्ती गरे राम्ररी ॥ 
हे राजेन्द्र ! हजूरका हुकुमले ४ गै देश देशान्तर । . 
खोज्यौं यत्न गरी सबै गिरि गुहा  ग्रामादि चारैति ॥६९॥  
पृथ्वीमा जति राज्य छन् सब डुल्यौंक यौटा नछाडी कन।। 
हाम्रो शक्ति पुगेन पाण्ड्सुतको ४ पत्ती लगाई लिन॥ 





। ५ ? पन 


३९८   महाभारत 
देख्यौं क्वै दिन इन्द्रसेन रथमा ४ जान्थे वसी द्वारका। 
स्ति ती रथमा थिए फगत ती  नातीहरू पाण्डुका ॥४०॥ 
पत्ता लाग्छ भनी तिनीहरुसँगै  हामी लखेटते गरयौं। 
युक्ती केहि नदेखि भेट हुनको  हामीहरू फर्कियौं॥ 
यस्तै यत्न गरी सबै तरहले ४ खोजी सकेथ्यौं जव।, 
पत्ता केहि नपाउँदा त मनमा  ठान्यौं, मरे पाण्डव॥४१ 
आग्ष हुन्छ हजूरको अब यसो  गत् सबैले भनी। 
साही माफिक गर्देछौं जतनले ४ सन्धान फेरी पनि॥ 
 अर्को एक कुरा छ मुख्य अहिले  हे नाथ ! सुन्चूहवस् । 
योग्यायोग्य गरी विचार सबको  सल्लाह माग्नूहवस् ॥४२ 
, मंत्री एक सुयोग्य मत्स्यपतिको ४ सालो थियो कीचक। . 
ठलो वीर तथा पराक्रमि थियो  त्यो राज्यको रक्षक ॥ 
त्यसले देश जित्यो त्रिगततिरका ४ ठूलो लडाई गरी। 
स्रीको कारण त्यौ सबान्धव गयो  गन्धर्वद्वारा मरी ॥४२॥ 
यो बिन्ती चरको सुनेर मनमा  शोची बिचारी कन । 
लागे भन्न बुझाउँदै चरहरू ४ छाई ति दुयोंधन ॥ 
जाओ फेरि तिमीहरू दश दिशा ४ खोज्नू चनाखोसित । 
पत्तो पाण्डवको चलाउनु छिटै  मेरो चिताई हित ॥४४॥ 
श्री दुर्याधनको कुरा सुनिसकी  बिन्ती गरे करणले। 
राजन् ! दूतहरू पठाउनुहवस् ४ खीजुन् गई यलले॥ 
धर्मस्थान तथा मुनी र क्रपिको ४ हेरुन् कुटीमा गई। 
खोजुन् रूप छिपाई योग्य चरले ४ साद्वै चनाखो भई ॥४५॥ 
यो बिन्ती मुनि क्र्णको अघि सरी. ढुष्टात ढुःशासन । 
दाज्यूलाइ भन्यो ठुलो मर दिई  नीती बुझाई कन॥ 
































. 

















.. ३९९ 
जान्ने दूत अरु पठाउँ सबको  सल्लाह मिल्दो भए। 
मल्लाहा म त ठान्छु योग्य अहिले श्रीकणले जो दिएं ॥४६॥ 
वम्छन् सिन्धु तेर पाण्डवहरू  मानेर हाम्री डर। 
की ता रूप छिपाउँदै डुंलिडुली  हिँड्छन् ति देशान्तर ॥ 
टर राजन् ! म त ठान्दछ मरिसके  पाँचै जना पाण्डव । 
चिन्ता त्याग गरी प्रसन्न मनले ४ यौ राज्य गर्नोस् अब।९४ 
त्यो दुःशासनको कुरा सुनिस्की  श्री ट्रोौण आचायले । 
योग्यायोग्य गरी विचार मनमा  आज्ञा भयो युक्तिले । 
राजन ! पाण्डव छन् णुणी र बलिया ४ दुधेषे औ धार्मिक। 
त्यागी धीर तथा जितेन्द्रिय सधैं ४ छन् शत्रुसंहारक ४८॥ 
प्यस्ता व्यक्ति मरे भनेर कसरी ५ पत्याउनू लौ भन? 
गछन् व्यथ विवाद मानिसहरू यौ मूर्ख जस्तै क्नि! 
ज्ञानी सत्यप्रतिज्ञ धमसुत छन्  ठूला तपस्वी पनी । 
गछन् आदर चार भाइहरुले  हुन् मान्य हाम्रा भनी॥९९, 
जस्का इन्द्रसमान श्रेष्ठ बलिया ४ छन् चार भाईहरू। 
पर्दैनन् तिनिलाइ कष्ट कहिले  सानन्द होलान् बरू ॥ 
पर्खेका ति हनन् बरू उद्यको ५ वैला कतै यलले। 
बाठा दूतहरू चतुदिक गई  खोजुन् बरू युक्तिले॥५०॥ 
वस्ने पाण्डवको सदा सँग महाँ  देखेर चिन्दै पनि। 
म्वोजी गन छिटै पठाउनुपस्यो  पत्ता लगाउन् भनी ॥ 
ज्ञानी धार्मिक छन् युधिष्ठिर तथा ४ छन् चार भाई गुणी। 
राजन्  पाण्डवलाइ चिन्ह सहसा  को सक्छ देखे पनि ॥५१ 
वेला सिद्धिसक्ष्यो कुने तरहले  लागेन पत्ता भने । 
दख्दछु मत पूव लक्षण सफा ४ ठूलो लडाई हुने॥ 























. 
सोही कारणले विलम्ब नगरी  चाँडो पठाई क्त । 
पत्ता पाण्डवको लगाउन छिटे  केही सुयुक्ति गर ॥५२॥ 
नीतीयुक्त कुरा सुने सकलले  श्री द्रोण आचायंको । 
लागे भन्न सबै सभासदहरू  यो बात हो नीतिको ॥ 
ज्ञानी कोरच वंशका तिलक झेँ  विश्यात संसारमा । 
॥ सारा वैद र धम तलहरुका  ज्ञाता तिनै लोकमा ॥५३। 
भन्छन् सत्यप्रतिज्ञ जस्कन सदा  संसारका व्यक्तिले । 
बोले सादर धमंसम्मत कुरा  निष्पक्ष श्री मीष्मले ॥ 
मेरो बात सबै समभासदहरू  सुन्नु हवस् ध्यानले। 
नीतीपृवेकका कुराहरु जति  आज्ञा भयो ट्रोणले ॥५४॥ 
सारा कोरव वीरको र अरुको ४ कल्याणका खातिर । 
साँचो बात भनी समर्थन तथा  गछ ठूलो आदर॥ 
होलान् धमकुमार जुन् मुलुकमा  त्यौ देशका भूपति ! 
ज्ञानीधार्मिक ओ प्रजा सुजनको  होलान् हितैषी अति ॥५५ 
तिनको राज्य भरी सबै तरहले  सम्पन्न होलान् तर। 
फेलेको हुनुपछ शान्ति सुख औ  सन्तोष चारेतिर ॥ 
बौल्ने सत्य सदा र नीति पथमा  चल्नेहरू छन् जहाँ। 
चारै भाइ तथा युधिष्ठिर पनी  होलान् अवश्यै त्यहाँ॥५६ 
बोल्ने सत्य सदा उदार नियमी  मानीस जुन् ठाउँमा । 
पढ्ने वेद र धमशास्रहरूको  चर्चा छ जुन् देशमा ॥ 
छेनन् दुष्ट कुने पनी सब सुखी  छन लोक धेरै जहाँ। 
पक्का धमकुमार छन् त्यहिँ भनी ४ जानी लिनू मन्महाँ॥५७ 
केह हुन्छ भनी सदा उदयको  बाटौ बथानी कत। 
बस्ताहुन अहिले . जहाँ जतनले  ती पाण्डुका नन्दन ॥ 

























५१ विराटपत्रे ४०१ 







चारै वर्ण स्वधमंमा रत हुनन्  होवैन पापी य्यहाँ। 
हे राजन् ! सुन दानशील बलिया छन् पाँच भाई जहाँ॥ 
पापी दुष्ट तथा अधमि जन क्वै  होवेन त्यो स्थानमा। 
नारी शीलवती हुनन् गुणवती  प्रत्येक त्यो देशमा ॥५९॥ 
लज्जा, धम, क्षमा सुकीर्ति र दया उक्ष्टणाली बल। 
शक्ति तेज र सत्य धर्म गुणले  जो छन् सदा उज्ज्वल ॥ 
गर्छन् जो शुम कार्य लोकहितका  निम्ती सधैं प्रेमले । 
त्यस्ताको पहिचान गर्न सहसा  सक्नेछ, कुन् व्यक्तिले॥६० 
मेरो अर्ति महाँ प्रसन्न मनले  विश्वास मान्छौ भने। 
हे दुर्योधन ! भन्दछ सुन कुरा  कल्याण तिम्रो हुने ॥ 
देखिन्छन् उपरोक्त लक्षणहरू  जुन् देशमा यी सब। 
पक्का भन्दछु वीर धार्मिक सबै  होलान् त्यहहीं पाण्डव॥६१ 
तेह्रौं वर्ष पनी पुरा हुन महाँ  बाँकी छ थोरै दिन। 
जे इच्छा मनमा छ त्यो गर छिटै सोची विचारी कन ॥ 
निस्कन्छन् प्रणपूर्ण पारिकिन ती दुर्घपं योद्वा जब। 
होला दुर्गति, यी सहायकहरू २ भाग्नन् डराई सब ॥६२॥ 

आज्ञा भयो यति कुरा जब मौीप्मजीले । 
त्यस्को समर्थन गरे सबले क्रमैले ॥ 

राजा सुयोधनजिको हित जानि फेरि । 
आज्ञा भयो कृपजिले नगरेर देरी ॥६२१॥ 

श्रीमीप्मते जति बुझाउनुमो अहीले । 
गर्छु समर्थन सुनीति भनेर मेले ॥ 





























२ भमरा 
माने भने हित यि कोरवको हुनेछ । 
त्यागे मने पछि ठूलो पछितो हुनेछ ॥६४॥ 
जस्तो जहाँ जसरि दूत पठाई हुन्छ। 
पत्तो ति पाण्डुसुतको अब जान्नुपर्छ ॥ 
हेलौं नगर्नु रिपु धुद्र छ यो भनेर। 
मोका पस्यो यदि भने दुख दिन्छ घेर ॥६५॥ 
श्री दन्द्र झै सकल पाण्डवलाइ मान । 
। मौका परे समर हुन्छ भनेर जान ॥ 
आवद्ध छन् प्रण गरी कन ती अहीले । 
वेला छँदै गर सुयत्न कुनै तिमीले ॥६६ 
 निस्कन्छन् जब वीर पाण्डवहरू  पूरा प्रतिज्ञा गरी।! 
आफ्ना शस्र छिएर तत्र हुनन्  संग्राममा त्यी घरी ॥ 
तेद्वौं वर्ष पनी बित्यो अब त झन्  बाँकी छ केही दिन। 
गर्दैनौ तिमि यल योग्य रितले  वेला छँदैमा किन ?॥६७ 
सेना तयार कृति छन् सब जान्नुपछे । 
छन् शत्रुमित्र कति त्यो पनि बुझ्नुप्छे ॥ 
शक्ती ठहर्छ यदि क्यै गरि हीन तिम्रो । 
होला अवश्य हित संघि गरेर राम्रो ॥६८॥ 
छन् वीर आफुतिरका जति श्रेष्ठ ऐह् । 
तिनको छ के मत विचार तिमी पहीले ॥ 
संग्राम निम्ति अहिले कृति छन् तयार । 
गर्छन् विरोध कतिले गर त्यो विचार ॥६०॥ 
आफ्नू र शत्रुतिरको बल बुझ्नुपर्छ। 
त्यस्का पछी समरमा अघि सबुपछ ॥ 











































































। व्राटपत्र  छड 
माम दाम अरु दण्ड विभेद नीति। 


छ्न् र 
माका बुझी गर प्रयोग नमानि मीति ॥७०॥ 
गन पदछ संघि यो बखतमा ४ पुग्दैन हाम्रो गति। 
आए लडन भने ति पाण्डवहरू ५ होला ठुलो ढुगति ॥ 
हे राजन् ! मनमा विचार गरिल्यौ ४ मैले भनेको जति। 
मिल्दा पाण्डुकुमारका संगमहाँ  होवैन तिम्रो खति ॥७१॥ 
जुन् कामले सुख पछीतक मिल्छ राजन् ! 
जुन् कामलाइ जनले अति श्रेष्ठ मान्छन् ॥ 
त्यो काम खातिर विचार गरे पहीले। 
होवैन दुःख भनि जान तिमी कहीले ॥७२ 
सुशर्माले बिराटका गाई हरण गर्नु 
श्री दुयोँधनले भने सुनिसकी ४ आज्ञा कपाचायंको । 
भन्छ एक कुरा म यो बखतमा  नीती तथा शाखस्रको॥ 
राजा शल्य र मीमसेन, हरिका  दाज् तथा कीचक। 
चारोटा बलवान झैं अरु कुने  जन्मेन ऐह तक ॥७२॥ 
चाथो कीचक हो ति चारहरुमा ४ भन्धे ठुला मानिस । 
तिन्का साथ लडाइँ गनने असरको  पुग्देनथ्यो साहस॥ 
वाइ युद्धमहाँ थिए तिनिहरू  विछ्यात संसारमा । 
जोडी कोहि थिएन वीर अहिले ४ तिनको तिने लछोकमा॥७४ 
मेले खुव गरें बिचार मनमा  शंका बढेरे गयौ। 
पक्का कीचकको त्यहाँ मरण यो श्री मीमद्वारा भयो॥ 
तिनले द्रोपदिका निमित्च सहजै  गन्धर्वको रूपमा। 
मारे कीचकलाई दुगति गरी  एक्ते लडी रातमा ॥७५॥ 


















 ५ 
























। महाभारत .. 
जस्तो लक्षण भौष्मले हित हुने  गनु भयो वणन। 
छन् सारा ति विराटका, नगरमा क भन्दैछ मेरी मन॥ 
सोही कारणले म भन्दछ छिटे त्यी देशमा गेक्न। 
ढ्याउँ हामिहरू हरेर दपको  शखी तथा गौचन ॥७६॥ 
चिन्नेछौं सहजै ति पाण्डवहरू  त्याहाँ रहेछन् भने। 
देख्छु लाम ठलो हुवै तरहले ४ हामीहरुको हुने॥ 
यस्मा के छ विचार मान्य जनको शिक्षा मलाई दिनोस् । 
के गर्दा हित हुन्छ हामिहरूको  सोचेर भन्नूहवस् ॥७७॥ 
श्री हुर्योधनको कुरा सुनिसकी  राजा मुशरमा त्यहाँ। 
लागे भन्न कुरा सुयोधनजिको  इच्छा बुझी मन् महाँ ॥ 
पाई कीचकको सहाय नपते  व्यथै लडाई गरी। 
दिन्थे दुःख असाध्य राज्यभरिको ४ सैस्व मेरो हरी ॥७८॥ 
मर्दा कीचक दक्ष बाहु नृपको ४ भाँची गए झैं भयो। 
हे राजन् ! यदि हेतु मत्यपतिको ४ सम्पूर्ण शेखी गयी ॥ 
ट्रोणी, द्रौण र भीष्म, कर्ण, कुपजी छन् मान्य जो कोख । 
सल्लाहा सबको मिले त अहिले  मोका छ राम्री अब ॥७९ 
धावा मत्स्यपुरीमहाँ अब छिटै  हामीहरूले गरौं । 
राजालाई जितेर राज्यभरिको ४ सम्पत्ति, गाई हरौं॥ 
राजाका सब सेन्यलाइ बलले ४ आफ्ना वशेमा गरी । 
दूच्छा माफिक संघिपत्र गरुँला  हामीहरू त्यो घरी ॥८० 
जाला दुःख त्रिगतको यति गरे ४ फेरिन्छ साटी पनी। 
यस्मा कोको पनी हित हुने  मौका छ राम्री भनी ॥ 
येती बात भनी भए चुप जसै  राजा सुश्मा त्यहाँ । 
बोले कर्ण सहर्प सम्मति दिई  तिन्लै भनेको महाँ ॥८१ 






















































 ।  ४०५ 


हे राजन् ! सब यी समासदहरू  सल्लाह मान्छन् भने । 
गर्दा युद्ध यहाँ प्रसस्त धनको  देखिन्छ वृद्ि हुने॥ 
दुखी पाण्डवको वृथा हजुरले  के मिल्छ खोजी गरी । 
ठूलो जङ्गलमा कते तिनिहरू  ठान्छु गएहुन् मरी ॥८२ 
मान्नुहुन्छ मने लडौं बरु गई  हामीहरू यै घरी। 
श्री हुर्योधन, कर्णको सुनि कुरा  खूशी भए बेसरी ॥ 
। भाईलाई भने तयार गर लो सेना तिमीले सब। 
धावा दक्षिणबाट गर्न अहिल्यै ्जाउन् मुशर्मा अब ॥८२॥ 
मोछी दक्षिणबाट हामिहरूले  सम्पूर्ण सेना लिई। 
तिनका गाइहरू हरेर सहजै  ल्याडँ सबैले भई ॥ 
श्री दुयोँधनले प्रसन्न मनले  आज्ञा दिए यो जब। 
धाव्रा गर्न हिँडे त्यसै दिन छिटो  राजा मुशर्मा तब ॥८५ 
गाई दक्षिणतफ मत्स्यपतिका ४ जो राखिएका थिए। 
पौँची त्यै दिनमा त्रिग्तपतिले  सम्पूण ठूटी छिए॥ 
भोलीपल्ट पुगेर कोरवहरू  चौतर्फ घेरा दिए। 
गाई उत्तरका ति मत्स्यपतिका  सम्पूण हृदो भए ॥८५॥ 
मर्दा कीचक वीर मत्स्यपतिले ४ सन्ताप. माने पनि। 
मान्थे ती भर खूब पाण्डुसुतको ५ मेरा हितैषी भनी॥ 
तेद्दौं वर्ष गरेर पूर्ण खुशिल्ले  बस्थे त्यहाँ पाण्डव । 
आई सोहि बखत् त्रिगतपतिले ४ गाई हरेथै सब ॥८६॥ 
यो संचार लिई पुगे नपकहाँ  दुखी गोठाला जब। 
लागे भन्न रिसाई मंस्यपतिले  गछ लडाई अब॥ 
जाउन् वीरहरू छिटै समरमा  सैना तथा नायक। 
शखी झार्दछ त्यो त्रिगर्तपतिको  आफैं बनी रक्षक ॥८७॥ 












पथनपतमतामालातमतला लिधमताणमतता 


४०६  महाभारत 


सुशर्भामाई जितेर गाईहरू फिराउनु ! 


आज्ञाले नपको भए सकल ती १ तैयार सेना जति। 
भाइ भूपतिका शतानिक थिए  योद्धा प्रतापी अति ॥ 
कान्छा श्री मदिराक्षकाई दपले  डाकेर सोही घरी। 
लागे भन्न तिमीहरू दुइ जना  अत्यन्त चाँडो गरी ॥८८ 
जानू पछे लडाइँमा मसँग लौ ४ आफ्नू तयारी गर। 
बाँडी सेन्यहरू पठाउनुभयो ४ तत्काल चारै तिर ॥ 
तन्तीपाल र वीर ग्रन्थिक तथा यी क्कु आओ वल्लम। 

हे भाई ! सुन चार वीरहरु छन्  हाम्रा हितेषी अब॥८९॥ 
चारोटा हय श्रेष्ठ देउ अहिल्यै  यी चारलाई पनि। 
। जानेछन् रणमा सशसख्र खुशिले  मेरा  सँगैमा यिनी॥  
यस्तो श्री मदिराक्षले नपतिको ४ आज्ञा समुनेथे जब। 
बाँडेथे रथ श्र अख्र बलिया  चारै जनामा सब ॥९२॥ 
आफ्नू देहभरी ठूलो क्वचले  रक्षाथं राम्रो कसे। 
पैह्वी वख्न लिएर श्र स्थमा  यी चार चार भाई बसे ॥ 
राखी शख्र समस्त दिव्य रथमा ४ बस्ता भए भूपति। 
जान्छु लड्न भनी ससैनिक हिँडे ४ आनन्द मानी अति ॥९१ 

सेना हजार दस मै गजमा सवार ! 
हिँड्थै अगाडितिर लडन भई तयार ॥ 
योद्धा रथी सकल आठ हजार वीर । 
हिँड्थे असंख्य सब पेदल वीर धीर ॥५२॥ 

निस्के बाहिर भूपती समरको  शोमा फिँजाई जब। 

पृथ्वी कम्प गराई सेनिकहरु  लागे पछाडी सब 































। सबले लखेटि दिनको तेस्रो प्रहर्मा त्यहाँ। 
फर्क शब्द मुनी त्रिगर्ततिरका  सेनाहरु छिन्महाँ ॥९३॥। 
थाले लडन त्यहीं हुवै तरफका  योद्धा रिसाई कन। 
लागे गन कती प्रहार बलले थाले कती गजन ॥ 
केही वेर त धमयुद्ध हुनगो  पह हडाई महाँ। 
थाले गिरने कती ढुवै तरफका  सेना मरेका त्यहाँ ॥९४॥ 
योद्धा पेदल पेदले सँग भिडे  मार्ने इरादा गरी। 
त्यस्तै वीर रथी रथीसंग महाँ ४ लड्दा भए बेसरी ॥ 
पेह्वेको युगमा भयो जसरि त्यो  संग्राम देवासुर । 
त्यस्तै युढ्ठ भयो यहाँ पनि ठूलो  फेरेर चारेतिर ॥९,५॥ 
लड्दा सैनिकले ढुवै तरफका ३ संग्राम भूमी मरी। 
ढाक्यो अम्बर ओ समस्त पृथिवी ४ घुलो उडी बेसरी ॥ 
मारिन्थे कृति वीर, काँतर जती  भाग्थे डराई कति। 
योद्धाचाहिँ गिराउँथै समरमा  सेना सकेको जति ॥९६॥ 
शक्ती, तोमर पाश खङ्ग र गदा  शख्रा्र नाना थरी। 
गर्थे आपसमा प्रहार रिसले  पानी परे झैं गरी॥ 
राम्रा कुण्डल ,औओ किरीटहरूले ४ शोमित् भएका शिर। 
पाकेका फल झैं गिरे जमिनमा  फेलेर चारैतिर ॥९७॥ 
बाह्र ओ शिरले विहीन गिंड॒ छन् ४ पल्टी रहेका कति। 
देखिन्थे कछुआ र सर्प सरिका  मुर्दा गिरेका जति ॥ 
मर्दा वीरहरू त्यहाँ रगतको  खोलो बगे झैं भयो। 
घृल्लो शान्त भई हिलो समरमा  झन् बेसरी देखियो ॥९८ 
ठ्लो युद्ध भयो तथापि बलिया  योद्धा हुवै तर्फका। 
फर्कनन् डरले घुसीकन बरू  शेखी हरे गत्रुका ॥  
























 
केही बेरपछी रिसारिस परी  संग्राम झन् मच्चियो । 
मर्यादा मइ छिन्नभिन्न सबको  उत्साह बढ्दै गयो ॥९९ 
मारे वीरहरू शतानिकजिले ४ गे व्यूहमा गत्रुको । 
हानी बाण हरे विराट नपले  शैखी सुशर्माजिको ॥ 
त्यौ देखी उनले पनी रिस गरी  हानी अनेकौं शर। 
घाड पादिदिएर विराट नपको  सारा शरीरै भर ॥५००॥ 
त्यस्का बाद रिसाइ भूपति हुवै ५ सन्धान धेरै थरी। 
लागे गर्न प्रहार शख्हरूको  जिले इरादा गरी॥ 
शक्ती, तोमर, खड्ग, पाश र गदा ४ अग्न्यास्त्र ओ मुदूगर । 
लाग्यो बग्न रगत शरीरभरिमा  लागेर तीखा शर ॥१॥ 
संग्राम घोर यसरी गरि केहि बेर । 

थामै लछडाई बढि रात र अन्धकार ॥ 
क्यै बेरमा गगनमा जब चन्द्र आए। 

योद्धाहरू पनि उठीकन जम्जमाए ॥२॥ 
सेना हुवै तरफको डटि काट मार । 

भन्दै कराइकन बेसरि बारबार ॥ 
भाग्नै नपाइकन शत्रु समाउ झट्ट । 

टुप्पी समाई बलले गिंडिदेउ चट्ट ॥३॥ 
गर्थे प्रलाप यसरी कति वीर त्याहाँ । त 

जान्थेमरीकन कती यमराज काहाँ ॥ 
ककल रकिदिललल । त्रिगतपतिले शर हानि तीक्षण। 

पारे विराट दपको रथलाइ चूर्ण ॥४॥ 
 एकेक लीकन गदा हुइ श्रेष्ठ वीर । 
सामू खडा हुन गए डरी उलिखेर ॥ 



























 
राजा दुवै समरमा बलमा समान । 

शस्त्राख्रमा पनि भएर समान ज्ञान॥९॥ 
पर्थे रिसाई जब खवब गदा प्रहार । 

हुन्थे सुशब्द अति वज्र समान घोर ॥ 
लागे पनी अधिक चोट शरीर माहाँ । 
हटतैनथे, डटिरहे दुइ बीर त्याहाँ ॥६॥ 
योद्धा त्रिगतपतिले हय चार मारी। 
राजा विराटकन घायल झट् पारी ॥ 
पाता क्सेर बलले रथमा बसाले । 
हाम्रो भयो विजय छौ भनि जान थाले ॥७॥ 
लागे जान फिरी त्रिगतपतिका ३ सेना लडाई जिती। 
देखी बन्धनमा विराट नृपको छ त्यस्तो ठलो ढुगति ॥ 
थाले भाग्न समस्त सैनिकहरू क आफ्ना ड्राई जब। 
लागे धर्मकुमार भन्न सहसा क श्री मीमलाई तब्र ॥८॥ 
हे भाई, कति नून हामिहरूले ४ खायौं यिने भूपको । 
सम्झी स्यै गुन, गनु यल अहिले ३ रक्षार्थ, कृतंव्य ही॥ 
बन्धनमुक्त गराउ अद्ठ तिमीले  रोकी सुशर्मा कन। 
देखी दुर्गति यो फिरेर कसरी ४ जाने तिमी ने भन ॥९॥ 
आज्ञा धरमकुमारको सुनिसके  श्री मीमले यो जब। 
जोरी हात हुबै रिसाई बहुतै ४ बिन्ती चढाए तब॥ 
देख्छ वृक्ष ठुलो उखेलि स्ख त्यो ४ लीएर हातमा अब। 
मार्छ बीरहरू त्रिगतपतिका  बाँकी नराखी सब ॥१०॥ 
येती वात भनी उखेल्न रुख त्यो ४ आँटे जसै मीमले। 
गोकी वक्मनुभो पयुधिष्टिरजिले ४ तत्काल सङ्केतले ॥ 


















छुटको र २ मुहासारक । ।  सआमाासमबदम 
ऐह् गर्न कुरा अलीकिक वृथा ४ आँटी रहेछौ किन। 
लड्नूपछ यहाँ बनीकन बरू  मानीस साधारण ॥११॥ 
जार अद्व तिमी विराट नपको  उद्धार चाँडो गर। 
दाजूको सुनि यो हुकुम् धनु लिई क संग्राममा खातिर॥ 
दोडाए रथलाई क्रोधित हुँदै ४ राजा सुशर्मातिर। . 
बोले हे खल ! माग्दछस् किन गर्या मेरो नमानी डर ॥१२॥ 
येती वात भनी प्रहार शरको  पानी परे झै गरे। 
सेनानायक ओ त्रिगर्तपतिको ४ तत्काल सातो हरे ॥ 
  देखेथे जब मीमसेन यम झैं आए लखद्तै मनी । 
 लागे लडन फिरेर सैनिक तथा  राजा मुशर्मा पनि ॥१३ 
। ओह भीम गदा लिएर करमा  त्यागेर आफ्नू रथ। 
लागे श्रेष्ठ गदा बजार्न रिसले ४ रोकी सबैको पथ॥ 
त्यो देखीकन ती त्रिगतपतिका ४ सेना निकै आत्तिए । 
भागेका सब ती विराट नृपका  सेनाहरू फकिए ॥१४॥ 
थाले लड्न रिसाइ फेरि सबको  उत्साह बढ्दै गयो। 
पैह झै रण त्यो भयंकर भई  झन् बेसरी मच्चियो ॥ 
एक्लै मीम खडा भएर रिसले  हानेर तीखा शर।. 
हज्जारौं बलिया ति वीरहरूको  काटी गिराए शिर ॥१५॥ 
आफ्ना वीर निकै त्रिगतपतिले  देखे मरेका जब। 
तीखा बाण चलाइ वीरहरूको रक्षा गरेथे तब॥ 
एक्लै भीम परे भनीकन बुझी  मद्दत दिना खातिर । 
तीनै भाइ पुगेर वीरहरूको  काटी गिराए शिर ॥१६॥ 
एक्तै धर्मकुमारले रथिहरू  मारे हजारौं जति। 
मारे नौ सयलाइ श्री नकुलले  बाँकी नराखी रति 

































 । 






न पिमानलानमन त नमुलमनतमममी ति मान्छन ००० दि 
भैजे श्री सहदेवले यम कहाँ  योद्धहारू तिन् सय। 
अर्का आउँछ को भनी समरमा  पर्खी रहे निभेय ॥१७॥ 
केही बेरपछी युधिष्ठिर पुगे  खोज्दै मुशर्मा कहाँ। 
हाने क्रोध गरेर नौ शर तिखा  ताकेर छाती महाँ॥ 
त्यस्को उत्तरमा त्रिगतपतिले  देखाई आफ्नू बल। 
हानी धर्मकुमारलाइ शरले  पारी दिए घायल ॥१८॥ 
दाज्यूको जब श्री बृकोदरजिले  संकष्ट देखे त्यहाँ। 
आफ्नू झटट बढाउँदै रथ पुगी ४ राजा मुशर्मा कहाँ ॥ 
पैह्रे क्रोध गरेर चार शरले घोडा गिराई दिए। 
अर्को नो शरले गराइ विरथी ४ शखी उतारी लिए ॥१९॥ 
तिन्ले रोक्न नपाइ फेरि रिसले ४ हाने गदाले जब। 
मूच्छौ पने गई ढुले जमिनमा  राजा सुशर्मा तब ॥ 
मौका पाई छिटै बिराट नपको ४ काटी सबै बन्धन। 
झट्टै एक गदा लिई समरमा  लाग्दा भए उफ्रन ॥२०॥ 
लागै लड्न विराटजी तस्ण झैँ ४ बूढा भए तापनी। 
थाले मान रिसाउँदै गरुड झैं ४ योद्धा अनेकौ तिनी ॥ 
ठूलो शब्द सुनी त्रिगतपतिको ४ मूछो खुलेथ्यो जब। 
आफ्ना सैनिकको विनाश बहुतै  देखे भएको सब ॥२१॥ 
देख्दा पराक्रम वृकोदरले गरेको । 
ठाने वृथा सकल गाइहरू हरेको ॥ 
सेना सबै मरिसकै भनि दिक्क मानी । 

संग्राममा विजय हुन्न भनेर जानी ॥२२॥ 
बाँच्ने युक्ति नदेखि, भाग्नु तिनले मानेर श्रेयस्कर । 
 थाले भाग्न अवश्य बाँच्दछु भनी ४ लागेर मर्ने डर 













































... ौ  महारत करी 
भागेका त्यसरी. कृक्रोदरजिले  देखी मुशमा कन। 
दौडाए रथलाइ, वायु गतिले  चाँडो पुगी पक्रन ॥२३॥ 
पर्खी हे खल भगदछस् समरमा  छाडेर सेनाहरू । 
शोभा दिन्न तँलाइ माग्नु यसरी  मनू निको हो वरु॥ 
भन्दै ती र्थबाट ओहि बलले ४ जुल्फी समाई लछिए। 
तान्दै मूमिमहाँ लछारि रिसले  सास्ती प्रशस्तै दिए ॥२४॥ 
पक्रेको मगलाइ जङ्गल महाँ  जुन् चालले सिंहले। . 
तान्छन् चाल गरेर सोहि बलले  घिच्याउँदै मीमले ॥ 
पाँचाए रणमभूमिमा रथमहा  पाता कसी वेसरी। 
हँदै दशकतर्फ कोघित हुँदै  भन्दा भए त्यो घरी ॥२५॥ 
यस्ले कष्ट दियो विराटकन जो ४ ट्रली घमण्डी बनी। 
मेले मार्नु थियो यहीं, विवश छु  मागीनँ आज्ञा भनी॥ 
येती बात भनी चढेर रथमा  ल्याई सुशर्मा कन। 
सुम्पे धमकुमारलाइ, सबको  खूशी भएथ्यो मन २ 
पार हाजिर नाथका चरणमा  ल्याए यो दुजन। 
जस्तो हुन्छ हुकुम् मगदेछु त्यही शंका नमानी कन 
भाईको मुनि यो कुरा विनयको ५ लागी दया मनमहाँ। 
 आज्ञा गनुमयो युधिष्टिरजिले ५ श्री मीमलाई त्यहाँ॥२७॥ 
हे भाइ, सुन यो नराधम ठलो हो मूख पापी तर। 
छाडी देउ दया गरीकन छिटै  फर्के जाओस् घर ॥ 
दाजूको सुनि यो हुकुम् रिस गरी  हेदै सुशर्मा कन। 
बोले भीमतँलाइ बाँच्न मतमा  इच्दा भए दुजन ॥२८॥ 
 भन्नू दास म हृ विराट न्पको क पर्ला सभामा पनी । 
  दिन्छौं जीवन शत्रुलाइ यसरी  हो धम हाम्रो भनी ॥ 












 १२३ 




















व्यथैं हुजन झैं नगनु कहिले  यस्तो ठूलो साहस॥ 
आफ्नो दुगति देखि दुःखित हुँदै  राजा सुशमा पनि। 
मागे माफ विराटका सँग महाँ ४ जानीनँ मेले भनी ॥२१॥ 
ं बारबार गरी प्रणाम मनमा मानेर ठूलो उर। 
फर्क प्राण बचाइ लज्जित हुँदैछ राजा सुशर्मा घर॥ 
मार्ने शत्रुहरू र जीवन दिने  ती चार भाई कन। 
लागे भन्न बिराट गद्गद हुदै  ढोगेर हे सज्जन ॥३२।॥। 
मेरो प्राण बचाउने तिमिहरू हो प्राणदाता स्व। 
गर्छु अर्पण राज्य यो गर तिमी क चारै जनाले अब् ॥ 
दासी दास सुरत वैमवहरू  दरबारमा छन् जति। 
गछु अर्पण भोग गनु सबले  शंका नमानी रति ॥२३॥ 
पाएँ देछ्न जहानको मुख बचे ४ तिम्रै कृपाले गरी। 
राजाको मुनि बात पाण्डुसुतले ४ भन्दा भए त्यो घरी ॥ 
हाम्रो जीत भयो भनी नरपते ! ४ हामीहरू छौं खुशी। 
झन् बर्ता छ प्रसन्नता मनमहाँ  साथै हजुरको बसी ।॥३४॥ 
लागे भन्न बिराट गद्गद हुँदै  हे वीर,  यौद्धाहरू। 
दिन्छ राज्य म कंकलाइ अभिषेक  गछ यहीँ नै बरू ॥, 















 टमा मक  अदमिरित    
ज्ञानी विप्र तथा प्रजा सुजनको ४ गर्दै रही पाल्न। 
गर्नेछन् यिनले सदा यतनले  यो राज्यको शासन ॥३५॥ 
राजाको बुम्ि प्रेम धमसुतले  बिन्ती गरे  सादर। 
राजन् ! छ् मप्रसन्न, मङ्गल गरुन् ४ तिम्रो सदा ईश्वर ॥ 
हाम्रो जीत भयो भनेर पुरमा  चाँडै पढाडै चर। 
गर्नन् उत्सव लोकले हजुरको  कल्याणका खातिर ॥३६॥ 
बिन्ती युधिष्टिरजिको सुनि भूपतीले । 
तत्काल दूतकन डाकि भने खुशीले ॥ 
भन्नू जित्यौं समर, बेर नगर्नु व्यर्थे। 

आउन् सजी नगर बाहिर स्वागतार्थ ॥३७॥ 

कोरखद्वारा गौहरण र बृहन्नलालाई उत्तरले सारथी वनाउनु । 

रातारात गरेर मस्स्य  पुरमा  त्यो द्रूत पुग्दो भयो। 
प्रातःकाल हुँदा ठूलो विजयको  सम्चार फैली गयौ॥ 
सारा कोरछे बिराट नपका ४ गाई हरे त्यो दिन। 
आयो रक्षक गोठको दुखि हुँदै  सम्चार बौकीकन ॥३८॥ 
त्यो वेला रणमा थिए सब जन  राजा सुशर्मा तिर। 
योद्धा कोहि थिएन एक नपका  छोरा थिए उत्तर॥ 
वोल्यो रक्षक गोठको कर दुवै  जोरेर दुःखी भई। 
गाई कोखले हरे हजुरले  फर्काउनुहोस् गई ॥३९॥ 
ठ्रेनन् कोहि हजूरबाहिक यहाँ  योद्धा प्रतापी अरू । 
चाँडै युद्ध गरेर ल्याउनुपस्यो ४ सम्पूर्ण गाईहरू॥ 
हुन्थो भूपतिले सभाबिच हुकुम्  गर्दै प्रशंसा अति। 
पर्नै उज्ज्वल वंशलाइ बलियो  छोरो छ यो सदाति॥४०॥ 








































। १७ 
आज्ञा सत्य गराउने नृपतिको  मोका छ यो सुन्दर । 
जानूपर्छ चढेर दिव्य रथमा  संग्राममा खातिर ॥ 
जस्तै पाण्डुकुमारमा हुन गए  विश्यात श्री अजुन । 
त्यस्ते गनुपस्यो पराक्रम ठलो  संग्राममा गकन॥४१॥ 
माछन् दानवलाई इन्द्र जसरी ४ कोधित् हुँदा वज्रले। 
त्यस्ते मान समस्त कोरखहरू  पर्नै भयो रोषले॥ 
बस्छन् राज्यमहाँ प्रजा सुजनले ४ आशा हजुरको गरी। 
मोकामा गरि वीरता हजुरले  देखाउनोस् राम्ररी ॥७२॥ 
तिन्को जोश बढाउँदै विनयले  बिन्ती ग्यो गोपले । 
बोले राजकुमार स्त्रीहरू सबै  का माझमा जोशले ॥ 
मेरो सारथि मारियो र पहिले  संग्राम भूमिमहाँ । 
आफै सारथि खोज्न यो बखतमा  हे गौप,जाउँ कहाँ ?॥४३॥ 
पाए एक सुयोग्य सारथि ढिटै  संग्राममा गेक्न। 
मारी कोख वीरलाइ सहजै ४ फर्काउँथँ गोधन॥ 
मेरो शोयं तथा पराक्रम ठूलो ४ देखेर दुयोंधन । 
गलो खब विचार त्यो मनमनै ४ आए मनी अजुन ॥४४ 
पी कोरखको मलाई टर क्यै ङ लाग्देन मनूमा तर। 
लडछन् पाथ भनेर मान्छु मनमा ४ तिन्को बरू क्यै डर ॥ 
स्वास्नीमानिसमा बसेर मनको  लड्ड् उडाए सरी। 
आफ्नू वर्णन आफूले थरिथरी  गदा भए त्यो घरी ॥४५॥ 
शैखी राजकुमारले अति गरे  आफैं मपाई बनी। 
क्त्तै कोरव वीरकासँग गई  लड्छ भनेको सुनी ॥ 
भन्छन् द्रौपदिलाई डाकि नजिकै  एकान्तमा पार्थले। 
प्यारी ! राजकुमारलाई तिमिले  भन्नू कुनै युक्तिले ॥४६॥ 





















. 


४१६ महाभारत 
ऐह्ने एक व्रृहन्नला निपुण छन्  यो सारथी काममा। . 
स्वामीको सुनि बात द्रौपदि गइन् ४ फर्केर त्यै स्थानमा ॥ 

सन्छिन् राजकुमारलाइ घरमै  छन् सारथी यो घरी । 
भन्नोस झद्ग बृहन्नलाकत गई  यो बात राम्रो ॥  
पार्थको । 








तिन्ले खाण्डव दाहमा रथ अघी  हाँकी दिंदा 





यस्ता द्रोपदिका कुरा सुनिसकी  अत्यन्त ख्शी भई। 
बोले यो रथ हाँक भन्नु कसरी  तिन्छाइ मैलै गई ॥  
त्यस्तो व्यक्ति मए भनौं म कसरी हो क्लीब हे सुन्दरी ॥ । 
यस्को यल भए कुनै तरहले  गनू पच्यो यो घरी ॥४९ 
हाँस्तै ठ्रोपदिले भनिन् हजुरकी  बेली गई उत्तरा। 
जे भन्छिन् यिनि मान्दछन्खुशिभई तिन्ले भनेका कुरा । 
यस्तो द्रोपदिको कुरा सुनिसकी  डाकेर वैङ्कीकन । 
बोले अट्ठ वृहन्नलाकन कुरा  मैले भनेको भन ॥५२। 
आई कोख सेन्यले नगरका  सम्पूण गाई हस्यो। 
मेरो यो रथ हाँक्नलाई तिनिल्े  स्वीकार गर्नुपस्यौ ॥ 
सुन्दैछू अघिदेखि हाँक्न रथ ती  राम्री गरी जान्दछन् ।  
हार्दैनन् कहिल्यै प्रसन्न मनले  तिम्री कुरा मान्दछन्॥५१ 

दाजका मुनि बात आदर गरी श्री उत्तरा मुन्दरी।  
राजी पाछु बुहन्नलाकन भनी  जाँदी भइन त्य घरी ॥ 
घाँटीमा छ जडाउहार बढ्या  छन् कानमा कुण्डल । 
बज्ने नूपुर पाउमा र तनमा  वख्रादि छन् उज्ज्वल॥५ 


































जता लाला कार. नजि. 
मत्ता हात्ति र राजहंस सरिको  गम्मीर चाला गरी। 
बिद्युत् झै सहसा ति नाचघरमा  पस्ती भइन् सुन्दरी ॥ 
देखी अर्जनले अनिन्द रति झैं ४ राम्री ति कन्याकन । 
सोधे, देख्छु म खिन्न चित्त यसरी के हेतु आयो भन ॥५३॥ 
हे भद्र ! अहिले मलीन किन भौ यो चन्द्रमा झैं मुख। 
। जो हो कारण त्यो बताउ मुसुखी ५४ आई प्रे. के दुख॥ 
सोधेको गरि स्नेह, आदर सुनी  श्री पाथेको यो कुरा। 
लागिन् भन्न इशाई दाद दाजुसँगको  संवाद श्री उत्तरा ॥५४॥ 
आएर हेर सँगिनी ! कुरुवीर याहाँ। . 
गाई हरीकन ठंगे पसि गोठमाहाँ ॥ 
संचार लीकन यहाँ जब दूत आयो। 











ढुःखी 


पैह्र 






पर्ला सुन्नु छिटै मरीसकि सखी हत्या गरी उत्तरा॥ 
तिन्का वात सुनीसकीकन भने  हाँसेर श्री पार्थले। 
जेभन्छथौ तिमिले ममान्दछ सबै  तिम्रो कुरा स्नेहले ॥५७ 
येती बात भनीसकी सँगसँगे ५ श्री उत्तरा अजुन। 
। आए राजकुमारका इजुरमा ४ शंका नमानीकन ॥ 
देखी सामु बृहन्नलाकन निके  आफ्नू गरी वर्णन । 
लागे राजकुमार भन्न अरुको  ख्यालै नराखीकन ॥५८  



























. ट महाभारत 

मेरो गोधनको विनाश अहिले ४ ठूलो हुने देखियो। 
एक्तै कोख वीरका सँगमहाँ  संग्राम पर्ने भयो॥ 
तिम्रो दिव्य प्रभाव केहि अहिले  भन्दा सुनेको थिएँ।. 
ऐह् सारथिरूपमा समरमा ४ प्रत्यक्ष देख्ने मएँ ॥५९॥ 
जस्तो सारथि काम योग्य रितले  पैहैं गस्यौ पार्थको । 
त्यस्तै गर्नुपस्यो सहाय तिमिले  मोका छ यो आजको ॥ 
यस्तो राजकुमारको मुनि कुरा  बोल्दा भए अजुन। 
मेले हाँक्न हजुरको रथ कसै  आँट पनी सक्तिनँ ॥६०॥ 
पेशा नाच र गानको गरि लिएँ  हू क्लीब ओ नतक। 
सक्नेछ कसरी गरीन॑ कहिले ४ यौ काम ऐह्वतक ॥ 
बोले राजकुमार फैरि यसरी  तिन्ले भनेको सुनी । 
बस्नू त्यो रणबाट फर्कि तिमिले  सानन्द नाच्ने बनी ॥६१ 
भन्दै येति कुरा दिए कवच छौ  चाँडे लगा भनी। 
हेथे अजुन हातमा कवच त्यो  पक्री नजान्ने बनी ॥ 
थाले नक्कल पार्न अजुन त्यहाँ  नारीहरू जी थिए। 
जान्दैनन् कि भनेर मन्दस्वरले हाँसेर हेर्दा भए ॥६२॥ 
देखे उत्तरछे विलम्ब यसरी  व्यथैं भएको जब। 
बाँधिदिए लिई कवच त्यौ  हाँसी रहेथे सब॥। 
एकै साथ चढे दुवै रथमहाँ  प्रस्थानका खातिर। 
आए हेने भनेर त्यो बखतमा ङ सम्पूण नारीनर ॥६३॥ 
लागे जान भनेर मङ्गल हुने  कार्यादि जो जो थिए। 
कन्या, व्राह्मणले परिक्रम गरी ४ त्यो पूण गर्दा भए ॥ 
लागे अर्जुनलाई भन्न सबले श्री उत्तराले पनी । 
। पक्का हुन्छ बृहन्नला, विजय छो हामीहरूको भनी ॥६४॥ 





























.. ४१९ 
राम्रा कोर वीरका ति पगरी  खोसी यहाँ ल्याउनू ॥ 
गर्नन् ईश्वरले सहाय रणमा  जाओ अरू के भनूँ ॥ 
बोले अञ्जु नजीत भो समरमाङ हाम्रो भने सुन्दरी । 
मेले ल्याइदिनेछु बेस पगरी ४ खोसेर धेरै थरी ॥६५॥ 
त्याहाँबाट बिदा भएपछि हिँड्यो  चायू गतीले स्थ। 
सोझो दुर्गम ग्रामको नगरको  नाघ्दै अनेकी पथ॥ 
जाँदा शीप्र मसानको अलि वरै  पुग्दा भए ती जब। 
देखे सिन्धु समान सैनिक लिई  जाँदै थिए कोर ॥६६॥ 
ट्रौणी, ठ्रोणर भीष्म, कर्ण, कुपजी ४ ओ वीर दुर्योधन।  
गाई, सेनिक वीरको जतनले गर्थे डुली रक्षण॥ ! 
हिँड्दा सैनिकले उडीकन घुलो  आकाश ढाक्ने थियौ।. 
देख्दै राजकुमारको बल तथा ४ बुद्धि हराई गयो ॥६७॥ 
लागे भन्नत्ृहन्नला, पख यहीं ४ मेले भनेको सुन। 
देख्दै कोर है वीरलाइ ठरले  आत्तिन्छ मेरो मन॥ 
मेरो साहस ढैन लड्न पहिले ४ रोमाञ्च् मो देहमा। 
सेना छन् सब यो अनन्त कसरी  लड्ने गई सामुमा ॥६८॥ 
दयोताले पनि जित्लाई त कठिन्  पर्ला मनी ठान्दछ । 
मेले लडन अघी सरे त सहजै  मार्छन् भनी जान्दछ ॥ 
एक्लै छू कसरी लङ्कैँ म अहिले  यी श्रेष्ठ योद्वासित । 
फर्का रथलाइ झद् तिमिले  मेरो चिताई हित ॥६९। 
यस्ती राजकुमारको मुनि कुरा  हाँसेर श्री अर्जुन। 
लागे भन्न बुझाउँदै डर व्था  मानी रहेछ्ो किन॥ 
ऐह्े कोरवले बताउ तिमि नै  कुन् काम यस्तो गरे। 
जुन् देछ्ता तिमिलाई भीति मनमा४ रोमाञ्च मो हेहरे !॥७०॥  

























. पा महाभारत 
स्वास्नीमानिसका बसेर सँगमा  शेखी गरी बेसरी । 
जान्छ लड्न भनेर आइ कसरी  जान्छो फिरी यो घरी। 
लड्नू पर्दछ हर्षले विजयको  मतमा गरी निश्चय । 
गर्दैछौ किन हं वृद्धि अरिको  मानेर ब्यथैं सय ॥७१॥ 
गर्दा हुन् घरमा बयान बहुतै  सम्पूण नोरीनर । 
जानू छौ नलडेर फर्कि कसरी ४ मानेर ठूलो इर ॥ 
सोध्नेछन् दरबारमा जनहरू के भन्नु मेले त्यहाँ । 
सारा गौ नफिराइ फिर्दिनँ बरू ४ मर्छु लडाईमहाँ ॥७२॥  
गछ युद्च भनी मलाइ तिमिले  ल्याएपछि साथमा! 
लैजान्छ रथ यो बढाई अहिल्यै ४ ती वीरका माझमा ॥। 
येती बात भनेर हाँक्न रथ त्यो  आँटे जसै पा्थले। 
हाम्फालीकन राजपुत्र सहसा  भाग्दा भए वेगले ॥७२॥ 
नारी नपुंसक र ध्ुद्र भनेर ठानी । 
हुन् वीर अजु न भनीकन क्यै नजानी ॥ 
त्यागी त्यहीँ धनुषबाण र दपंलाई । 
भागेर उत्तर हिँडे बहुतै डराई ॥७४॥  
उत्तरुमारलाई अजु नछे फर्काउनु र कौखको शंका ७ 
भागेथे जब राजपुत्र घरको ३ बाटो समाईकन । 
लागे अर्जुन भन्तपर्ख यसरी ४ भागी रहेछो किन ॥ 
भग्नू क्षत्रिय धमे ह्वेन रणमा  देखेर वैरीहरू । 
सामुन्ने सबका लडेर खुशिले  मनू निको हो बरू ॥७५॥ 
भन्दै यै रितिले धनञ्जय पनी  त्यागेर त्यौ स्यन्दन । 
सारी लाल लतारि दीघ कवरी  कुद्दा भए पक्रन ॥ 











 । १२९ मद्दाभारत 


 त्यागी स्यन्दन पार्थ वीर दणुरी  तिन्लाइ खेद्रै थिए। 























 हात्ती, सल, सुवणे, वख्ररथ गो यो कामका खातिर । 





जँदिछन्  दणरेर पाथ अहिले  त्यस्लाइ फर्काउन । 
पक्का अजुँन डुन् र कारण यही  हो भन्छ मेरो मन ॥७९ 
अर्को सैनिकले भन्यो मत सफा  देख्छु यहाँ जुन् स्थिति । 
योद्धा अर्जुन हुन् भने समरमा  पार्छन् ठुलो ढुगंति॥ 


 योद्ठा पाथ भए, नपुंसक बनी  कुन् हेतु आए यहाँ । 


त्यस्तै  तर्कवितर्क सेनिकहरू  गर्थे अनेकौं त्यहाँ ॥८०॥ 


पौँची राजकुमारको नगिचमा  जुल्फी समाई लिए। 
त्यो देखीकन राजपुत्र डरले ४ पैहै निकै आत्तिए । 
केही बेर पछी विनम्र स्वरले  यो बात भन्दा भए ॥८१॥ 
ल्याउ झट्ट बृहन्नला ! रथ यहीँ  फकर जाउँ । घर । 


मेरो प्राण बचाउ यो बखतमा  लाग्दैछ ठलो , डुर॥ 


॥। 
। 
१ 










जे माग्छो तिमिले प्रसन्न मनले  गछ सबै हाजिर ॥८२॥ 
जुल्फी छाड बृहन्नला, अब तिमी मैते भनेको सुन। 
मेरो प्राण बच्यो भने, घर गई  दिन्छु प्रशस्तै धन ।! 
रोई ये रीतल्रे विलाप बहुतै  गर्दै थिए उत्तर। 
राखे अजुनले लगेर रथमा  तिनको समाई कर ॥८३॥ 
लागे भन्न सुस्याउँदै किन तिमी  मानी रहेछी टडर। 
सक्तैनौ मिति लड्न क्यै गरि मने मेले भनेको गर ॥ 
हाँकी देउ तिमी सुयोग्य रितिले  है वीर ! यौ स्यन्दन । 
एक्लै गर्छु लडाई हेर खुशिल्े ४ छो सारथी भैकन ॥८४ 
के होला, कसरी भनेर मनमा ४ शंका नमान्नु अव। 
सम्झाए जव राजपुत्रकन क्यै  शान्ती भएथे तब ॥ 


























। ४२३ 
पाँचाए रथ हाँकि झट्ट शमिको  त्यो वृश्षका कचाएस्थ हक अट्ः शमिको ४ त्यी वक्षका क्यै वर। 
ओल्हँभे र्थबाट अर्जन त्यही ४ शखाखक्रा खातिर ॥८५॥ 
ठ्रोणाचार्यजिले त्यसै बखतमा ४ आए भनी अखुन। 
भन्वुमो कुरु फोजका सँगमहाँ  वर्णन् गरी लक्षण॥ 
कालो मेघ उठी, चलीकन हुरी ४ आकाश ढाक्ने गरी। 
उल्टो चाल गरेर स्याल सहसा  चिच्याउँछन् बेसरी ॥८६॥ 
नजीला हतियार वीरहरूका  निस्तेज जस्ता भए । 
आँस् काढि अनेक अष्व रथका  रोएसरी देखिए ॥ 
हल्लन्छन् ध्वजदण्ड हेर रथका ३ केही नगर्दा पनि । 
देछ्दैछु बिपरीत लक्षणहरू  धेरै थरीका अनि ॥८७॥ 
ठान्छ नाश हुनेछ वीरहरुको  रोमाञ्चकारी भनी । 
आए पार्थ ठुला घनुधर स्वयं ४ ने क्लीब नारी बनी ॥ 
यस्ता बात भनेर द्रोण गुरुजी  श्री मीष्मकाहाँ गई।। 
मन्छनअर्जन वीर हुन् समरमा ४ आए ति ईष्यो लिई ॥८८ 
देखिन्छन् जति यी कुलक्षणहरू  संग्राम ठूलो परी। 
लैजानन् भनि ठान्छु गोधन सबै  एक्लै, लडाई गरी ॥ 
एके पल्ट समस्त दानव तथा ४ आए पनी देवता । 
ठान्छ जिल सकिन्न संश्षि रणको ४ तिनको ठलो योग्यता ८५ 
पेह्कै स्वगपती सुरेन्द्रसँग जो विद्या सिके पार्थले। 
आए आज विरौध राखि मनमा ङ युद्धार्थ त्यै हेतुले । 
सुन्छ युद्ध गरेर शम्भुकन, जो  सन्तृष्ट पारी लिए। 
आफ्नू पाशुपतास्र श्रेष्ठ शिवले  आनन्द मानी दिए।२॥ 
हेछ सेनिक हामितर्फ बलिया  योद्वाहरू छन् जति। 
जोडी अजुनको म देछिदिनँ कुनै  यौटा पनी सद्माति ! ॥  






















 २४ महाभारत ँ 
ट्रौणाचार्यजिको कुरा मुनिसकी  तत्काल दुर्योधन । 
लागे भन्न हुनेछ बेस अब लो  आए भने अजुन ॥९१॥ 
जानेछन् तिनी बाह्र वर्ष वनमा  पैेह्रै गए झैं गरी। 
। हामि सबै मिली, अरु कुने  यौोद्वा भए यो घरी॥ 
ठ्रौणी, ठ्रौण र कर्ण, मीष्म, कुपले४ तिनले भनेकी सुनी।॥ 
स्याबासी सबले दिए तिमि ठुलो  योद्धा रहेछौ मनी ॥९२ 
अजु नले शस्राख र आफ्नू समेत परिचय दिन्, 

गर्दै थिए यसरि तर्क समस्त वीर। 

भन्छन् बुझाइ शमिका पुगि वृक्षनेर ॥ 
हे राजपुत्रै ! हतियारहरू समस्त । 

छन् श्रेष्ठ पाण्डसुतका यहिँ नै दुरुस्त ॥९३॥ 
पोको यो रुखमा छ एक तिमिले ४ ल्याङ उतारी अब। 
लिन्छ अजु नको विशाल बलियो ४ ठुलो धनू गाण्डिव ॥ 
ताँदो खचि लिंदा हुनेछ टुकुरा  तत्काल भाँची क्न। 
तिम्रो पत्रु धनू लिएर कसरी  गर्ने लडाईं भन ॥९४॥ 
यस्तो अजु नको कुरा सुनिसकी  भन्दा भए उत्तर। 
मुर्दा यो रुखमा  लोकहस्ले  सुन्थे भनेको तर॥॥ 
भन्छौ झिक्न तिमी विचार नगरी  के हेतुले त्यो शव! 
गर्ने स्पशं म राजपुत्र भई त्यो  मुदा कसोरी अब ॥९५॥ 
नीचौ काम बृहन्नला, किन तिमी  भन्छौ मलाई गर। 
यस्तो उत्तरको कुरा मुनि भने  श्री पार्थले सादर॥ 
भन्थे राजकुमारलाइ क्सरी ५ लो छोउ मुर्दा भनी। 
शंका क्यै मनमा नमान तिमिले  नि्बुद्धि जस्तै बनी ॥९६ 






















।। ४ बिराटप्े  ४२५ 


यस्तो वात मुनी नञ्जयजिको  पत्यार माने जब्। 
पोको त्यो सुखमा चढेर तिनिलै  ल्याए उतारी तब ॥ 
वेह्रेको कपडा र बन्धनहरू ४ सारा फुकाई दिए। 
देख्टा मूर्यसमान शख्रहरु ती  के हुन् भनी झस्किए॥९७॥ 
गर्दै स्पर्श समस्त शख्रहरुको क आएचर्य मानीकन। 
सोधे अजु नलाई शख्रहरु हुन्  कुन् वीरका छौ भन ॥ 
आँखा खोल्न सकीनँ ठीकसँग लो  यिन्को ठलो तेजले । 
लिन्छन् युद्ध हुँदा बताउ तिमिले  कुन् शस्त्र कुन् वीरलै५८ 
 तिन्को प्रध्न सुनेर आदर गरी  भन्दा भए अजुन। 
 गछ राजकुमारजी ! सुन सवै  शस्त्ास्त्रको वर्णन ॥ 
 पे जुन् घनुलाई वीर तिमिले  छोएर सोध्यो यहाँ। 
 यो हो अर्जुनको त गाण्डिव धनू ४ लिन्छन् लडाईमहाँ ॥९९ 
 राखे खुव हजार वर्ष जति यो  व्रह्ाजिले साथमा । 
। पाएथे अनि श्री प्रजापतिजिल्ते ४ बक्सीसको रूपमा ॥ 
 राखी पाँच सहस्न वर्ष तिनिले ४ श्री इन्द्रलाई दिए। 
 तिन्ले राखि प्चासि वर्ष धनु यो  श्रीसीमलाई दिए ॥६००॥ 
 निन्ले पांच सहस वर्ष सँगमा ४ राखे सुरक्षा गरी। 

मास्न शत्रु भनेर श्री वरुणजी  लाई दिए त्यो घरी॥ 
। तिन्ले त्यौ धनुलाई आदर गरी  सै वर्ष राखे अनि। 
मुम्प अञ्जु नलाई शत्रु रणमा  सम्पूण मारुन् मनी ॥१॥ 
पमङ्ठी गुम वर्षदेखि धनु यो ५ लिन्छन् सदा पाथले । 
योता, दानव, यज्ञराक्षस जिते ५ यस्कै ठलो शक्तिले ॥ 
जम्को पीटमहाँ गजेन्द्र सुनको  देख्छौ तिमी चित्रित । 
चारितर्फ अनेक पंछिहरूले  देखिन्छ जो शोमित ॥२॥ 






















































॥  क न माली ९ 
यै हो श्रेष्ठ सुपा नामक धनू  लिन्छन् सदा मीमले । 
ल्याए पूर्व दिशा जिती नृपहरू  सम्पत्ति यै अखले॥ 
देखिन्छन् पुतलीहरू परिपरी ४ रत्नादिका पीठमा। 
लिन्छन् त्यै घनुलाइ धमसुतले  संग्राममा हातमा ॥३॥ 
यस्को दिव्य प्रभाव वर्णन गरी  सिद्धिन्न कैहै पनि। 
जित्छन् शुत्रुहरू सदा समरमा  ये अखठ्वारा तिनी॥ 
चित्रित् छन् प्रतिमूर्ति जुन् धनुषमा श्री सूर्य झैं सुन्दर। 
लिन्छन् श्रेष्ठ धन् त्यही नकुलले  संग्रामका खातिर ॥७४॥ 
देख्छो जुन् धनुमा तिमी सलह झ रनादिले चित्रित। 
हुन्छन् श्री सहदेवका कर दुवै  त्यै अख्रले शोमित ॥ 
तीखा सुन्दर बाण, पाश र गदा ४ तर्वारको, खड्गको। 
गर्थे वर्णन नाम् रूप करमा  पक्रेर प्रत्येकको ॥५॥ 
हेथें राजकुमार विस्मित भई ४ केह किरीटी तिर। 
तेजीला हतियारतर्फ कहिले  हेथे ति सेनातिर ॥ 
केही वेर गरी विचार मनमा  भन्छन् किरीटीसित । 
छैनन् पाण्डवका समान अरुका  शस्चास्र भन्छ म त ॥६॥ 
यस्ता शख्र लिने ति वीर मवमा  विख्यात हुन् पाण्डव । . 
बस्ताहुन् कसरी सही दुख ठलो  कुन् देशमा ती सबँ॥ 
बस्तीहुन् कसरी पतीसँग सती  श्री ठ्रोपदी यो घरी । 
तिनको शीलस्वरूपको र गुणको  को सक्छ वर्णन् गरी ॥७॥ 
जूवामा धन राज्य हारि वनमा  सुन्थे गए पाण्डव । 
के गछन् अहिले सुनिन्न अघि झैं ४ सम्चार तिनको अव ॥ 
यस्तो राजकुमारको सुनि कुरा  हाँसेर श्री अजुन । 
भन्छन् पार्थे मलाइ नै अब तिमी ४ सामू खडा छ चिल्ल ॥८॥ 
























।..   जा पिराटप्त ४२७ 
बस्ने नित्य गएर मत्स्यपतिको ४ साम्नैे विचारी बनी । 
जानी लेउ तिमी युधिष्ठिर तिनै  हुन् जेष्ठ भ्राता भनी ॥ 
बस्छन् जो दखारमा नपतिको ४ भान्से बनी वल्लभ। 
दाज् भीम भनेर जान तिमिले  हुन् माहिला पाण्डव ॥९॥ 
घोडाको बनि श्रेष्ठ रक्षक सदा ४ जो बस्छ दरबारमा । 
!  माद्रीका सुत हुन् तिनै नकुलजी ४ विश्यात संसारमा ॥ 
हाम्रो त्यो दरबारका नगिचमा ४ बस्ने गोठालो बनी। 
चिल्गछौ सहदेवलाइ सहजै हुन् भाइ कांठामनी १०॥ 
सैरन्ध्रीकन देछ्दछौ तिमि सधैं ४ हुन् ठ्रोपदीजी सती। 
तिन्कै निम्ति मरेर कीचकहरू  त्यस्तो भयो हुगति॥ 
. सोधे उत्तरले कुरा सुनिसकी  श्री पार्थको सादर । 
तिम्रा हुन् दस नाम कुन् भन छिटै विश्वासको खातिर ! ११॥ 
यस्तो उत्तरको कुरा सुनिसकी  भन्दा भए अजुन। 
मेरा ती दश नाम कारणसहित्  भन्छु, तिमीले सुन ॥ 
सारा देश जितेर भूपतिहरू  ल्याएँ प्रशस्तै धन । 
मेरो नाम भयो धनञ्जय भनी  विश्यात त्यै कारण॥१२॥ 
जाँदा लड्न भनेर शत्रु नजिती  फर्कन्ने केह पनी । 
सोही कारणले भयो विजय नाम्  हुन् गत्रुहन्ता भनी॥ 
चारोटै हय शत छन् रथमहाँ  मेरा त्यसै कारण । 
बाब्रू उत्तर ! शवेतवाहन सबै ४ भन्छन् मलाई सुन ॥१३ 
पैह्ठ युद्ध हुँदा किरीट दिनुभो  श्री इन्द्रले पेन । 
मेरो नाम भयो किरीटि भवमो  विश्यात त्यै कारण॥ 
मैले गर्दिनँ युद्वको समयमा  अन्याय केह पनि। 
मेरो नाम रद्यो विमस बुक्षिल्यौ  छ न्याय गर्ने मनी ॥१४ 




























।. 


४२८ महाभारत 

मैल्ने बाण प्रहार गछु रणमा  बाह्र दुवैले अनि। 
भन्छन् लछोकहरू मलाइ खुशिले  हुन् सब्यसाची मनी ॥ 
फैलेको छ सुकीर्ति छोकभरिमा ४ मेरो त्यसै कारण। 
ज्ञानी सज्जनले र विज्ञ जनले  भन्छन् सदा अजुन ॥१५ 
सक्तैनन् अरिले मलाइ रणमा  हे गरी पक्रन। 
मेरो विष्णु भनेर नाम हुनगो  विश्यात त्यै कारण॥ 
नक्षत्रादिकमा छ श्रेष्ठ सबमा  जो उत्तरा  फाल्गुनी । 
त्यस्मा जन्म भएर जान हुनगो   त्येफाल्गुनी ॥१६ 
बाबाले गरि स्नेह वालक छदा  हे कृष्ण ! भन्नूभयो । 
मेरो साथक नाम कृष्ण तनको ३ यौ रङ्गले पा्दियो ॥ 
  मेरा यी दश नाम कारणसहित्  वर्णन् गरें उत्तर! 
शंका क्ये मनमा भए भन तिमी  पत्यारका खातिर ॥१७॥ 
यस्तो अजु नको कुरा सुनिमकी  त्यागेर सारा भय। 
गर्द्छ म प्रणाम वीर ! पदमा  हो नाम ! भ्रममिजय ॥ 
ठलो माग्य हुदा स्वयं हजुरको ५ पाणँ यहाँ दशंन। 
पत्त्याएँ अघ्र वीर अजुन भनी  शंका नमानीकन ॥१८॥ 
मैले क्ये अवहेलना हजुरको  पेह गरे तापनि। 
मेरो त्यो अपराध माफ दिनुहोस् ४ सारा दयालु बनी । 
सम्झी अद्मुत कम त्ये हजुरले  पेह्व गरेका म्ब्र। 
शंका ओ भयको निवारण भयो ४ क्ये ढ्ेन वाँकी अव्॥१५,॥ 
श्रद्धा बढ्न गयो प्रशस्त मनमा  मेरो हजुर्का प्रति। 
पाई रक्षक नाथलाइ अहिले  आनन्द लाग्यो अति ॥ 
गछ सारथि काम जी अघि भनें  मैले प्रतिन्ना गरी । 
जानी दास हुकुम् भए हजुरले  गर्छु म त्यो राम्ररी ॥२०॥ 




























। विराटपर्व ४२९ । 
बिन्ती राजकुमारले खुशि हुँदै  यस्ती गरेथै जब। 
भन्छन् अजु न शत्रुको भय ब्था ५ पर्देन मान्नू अब॥ 
मैरा शस्रहरू चिल्वाउँछु जती  बोकेर चाँडो गरी। 
लैजा रथमाथि राख तिमीले  रक्षा गरी राम्ररी ॥२१॥ 
 आज्ञा अर्जुनको सुनेर खुशिलि  शख्राख सारा चिल्ली । 
राखे राजकुमारले रथमहाँ  कतंव्य मेरी भनी ॥ 
बाँकीका हतियार पाण्डुसुतको  बाँधेर राम्रो गरी। 
राखे त्यै शमिको चढेर सुखमा  तिन्ले अघीकै सरी॥२२॥ 
वढी त्यौ स्खबाट अजुकहाँ ४ आए जसै उत्तर। 
पक्री हात हुवै धनञ्जयजिले ४ भन्दा भए सादर ॥ 
 चैरीको अब राजपुत्र तिमिले  पर्दैन मान्तू इर। 
तिम्रो जीत हुनेछ यो समरमा ४ विश्वास पक्का गर॥२२॥ 
आफूमाथि अपार स्नेह गरि यो ४ तिन्ले भनेको सुनी । 
लागे भन्न गरेर आदर ठलो  श्री पार्थलाई तिनी ॥ 
पाएँ इन्द्र र कृष्ण झैं समरका  सवेज्ञलाई जब। 
वैरीको भय क्यै रहेन मनमा  निःशष भैगो सब ॥२४॥ 
बार प्रणाम गर्छु पदमा ४ साहाय कर्ता कन। 
शंका एक रह्यो, निवारण छिटै  गनुहवस् अजुन॥ 
आफ्नू दिव्य स्वरूप गुप्त यसरी ४ राख्नू भएको किन ! 
ब्यथै हीन भई नपुंसक बनी  बस्ने छ के कारण ॥२१॥  
यस्तो राजकुमारको सुनि कुरा  क्यै बेर हाँसी कन । 
ले पार्थ म भन्छु कारण सबै  त्यस्को खुशीले सुन ॥। 
बाबू उत्तर ! स्वगको म पहिले  ठूलो सभामा थिएँ । 
पाई उवेशिको सराप अहिले  यो रूप मैले लिएँ ॥२६॥ . 






































। ॥ ० र हात र 
मेरो यौ व्रत वीर ! वर्ष दिनको  खातीर मात्रै थियो । 
वाँकी दैन नपुंसकत्व तनमा कै वेला पुगी गे गयी ॥ 


 पशकाआमलगतगमलान त 














यस्तो अजु नको सुनीकन कुरा  भन्दा भए उत्तर। 
शंका नाश भयो र गत्रुहरुको ४ लाग्दैन केही डर ॥२७॥ 
मेरो माथि स्वयं अनुग्रह ठुलो  गनू भयो यो जब। 
सक्छु लडन म देवतासँग पनी ५ शंका नमानी अब॥ 
गनू हुन्छ हुकुम् प्रसन्न मनले ४ जुन् कामका खातिर । 
गर्नेछ सब त्यो सुयोग्य रितले ५ मैले रही तर ॥२८॥ 
जस्तो सारथि इन्द्रका र हरिका  छन् मालती, दारक । 
त्यस्तै नै रथ हाँक्न सक्छु म पनि क हे गत्रुसंहारक  ॥ 
चढ नूहोस् रथमा बिलम्ब नगरी ४ जा लडाई महाँ। 
म्रानु पर्दछ वैरीलाइ सहजै  उम्केर जालान् कहाँ॥२९ 


























रा ४३१ 
यम्तो राजकुमारको मुनि कुरा ४ आनन्द मानी क्न। 
जान्छ लडन भनेर तत्पर भए  तत्काल श्री अजुन॥ 
चुरा वाहलिका फुकालि तनका  खीका सबै भूषण। 
बाँधे बन्धन केशलाइ बढ्ली  फेरो बनाईकन ॥२३०॥ 
गर्छ ध्यान भनेर अख्रेहरुको  फकर प्राचीतिर । 
राखी आसन वसख्रको रथमहाँ  बस्ता भए सुस्थिर ॥ 
आई शसख्रहरु समस्त उभिए  तिन्का अगाडी जब। 
भन्छन् डाक्नुभयो र हाजिर भयौं  प्रत्यक्ष हामी सब ॥३.१॥ 
हामीलाइ हुकुम् दिनोस्, हजुरले ४ हुन् दास मेरा भनी। 
बोले अजुन शस्रअस्रहरुले  बिन्ती गरेकी सुनी ॥ 





शंख श्वनि सुनेर डराएका उत्तर कुमारलाई पार्थको आश्वासन 
मेरो यी मनमा निवास सबढलेङ गनू हवस् यो घरी। 
अन्तर्धान भई बसे मनमहाँ  शस्त्रास्त्र पैहे सरी ॥३२ 








 महाभारत 
पक्री गाण्डिव नामको धनुषमा  ताँदो चढाए अनि। 
लो वज्र परेसरी हुन गयो  टहकार गर्दा ध्वनि ॥ 
भूमी कम्प भयो चलीकन हुरी  आकाश ढाकी दियो। 
। मेष उठी दिशाहरु पनि  सारा अँध्यारो भयो॥३३ 
केही बेर पछी चढेर रथुमा  प्रस्थानका खातिर । 
बोले राजकुमार शंकित हुँदै ४ फर्की क्रिटीतिर ॥ 
एक्लै ने हुनुहुन्छ वीरहरू छन्  धेरै खडा कोख। 
जित्नू हुन्छ हजरले कसरि लो  छन् धीर योद्धा सब ॥३४ 
मेरो चित्त बुझाइ बक्सनुहवस् ५ लाग्दैछ ठूलो भय। 
  हाँस्तै अजेनले मने बस तिमी  निर्धक्क मै नि्भंय॥ 
। तिम्रो हुन्छ भनेर मान मनमा  यो युद्ध गर्दा जय। 
मिथ्या बात म बोल्न सक्तिन भनी मान्नू तिमी निश््चय॥२५ 
पैह्रे युद्ध दुलो मयौ मसँग जो ४ गन्धवेका साथमा। 
कोही साथ थिएन गाण्डिव धनू  मात्रै थियी हाथमा ॥ 
ठूलो खाण्डवदाहमा मसँग को  साथी थियो छो भन। 
सारा देवृहरू जितँ समरमा  शंका नमानीकन ॥३। 
जानी कण्टकरूप स्वगपतिको ५ आज्ञा हुनाले गरी।. 
पौलोमादि अनेक दानवहरू  मारे, गए ती मरी ॥ 
पेह्क ट्रोपदिको स्वयंवरमहाँ ४ आए जती मभूपति। 
आए लडन भनी मतो गरि सबै  घेरा दिई दुमेति ॥३७॥ 
मेरो मद्दृत गर्न त्यो बखतमा  साथी थिए को भन! 
क्षत्री वार भएर व्यर्थ यसरी  आत्तीरहेछो किन ?॥ 
हाम्रो जीत हुनेछ निष्टवय भनी  विश्वास पक्का गर । 
व्यथै कोरव वीरको मनमहाँ  मानीरहेछौ डर ॥२३८॥ 


























































पप विराखगये   उडे 
यस्तै अजु नले दिए जा थ्हाँ ४ उत्साह, आश्वासन । 
शान्ति राजकुमारलाई हुनगौ  छाडे वृथा आत्तिन ॥ 
सम्झ्े श्री हनुमानलाइ मनले ४ ध्यानस्थ भै पार्थले । 
आई श्री हनुमान् ध्वजाउपरमा  बस्ता भए वेगले ॥३०॥ 
सानू उत्तरको ध्वजाकन लगी  राखे सुरक्षा गरी। 
पेह्े त्यो शमिको प्रदक्षिण गरे  श्रद्ठा गरी राम्ररी ॥ 
हाँके उत्तरले बढ्यो रथ पनी ४ केही अगाडी, अनि । 
पैह्वोपलट गरे धनञ्जयजिले ५ तत्काल शङखध्वनि ॥४ 

थर्काउने मुटु र जङ्खल भूमिलाई । 
पाएर सुन्न ध्वनि उत्तर वीरलाई ॥ 
लाग्यी अचम्म नसकी ध्वनि खप्नलाई । 
मूछिन् भए सरि गिरे रथमे डराई ॥१॥ 
कोरजहरूका ववाद ,८ा 

देखे राजकुमारको स्थिति त्यहाँ ५ त्यस्तो नराम्री जब। 
केही बेर परेर छक्क सहसा  हेरी रहैथै तब्॥ 
यौटा हात बढाई रास हयको  पक्री लिए पार्थले। 
पक्रे राजकुमारलाइ सहसा  अर्को खुला हातलै ॥९२॥ 
गर्दै स्नेह दिएर धैर्य बहुतै ४ सोधे बुझाई कन। 
झस्क्यो कारण के परेर यसरी क मूर्छो परे झै भन॥ 
क्षत्री वीर भएर शतनुहरुको ५ आएपछी भझ्मा। 
झस्कन्छौ यसरी व्र्था भन अरू  शंका छ के बातमा ॥५४२३ 
पैह्ठ युद् हुँदा कहीं त घनुको ४ टंकार शङ्खध्वनि । 
पाएका हुनुपर्छ सुन्न तिमिले  हे वीर ! पेग पनि॥ 



































, ३४ महाभारत 


जन्सी क्षत्रिय वंशमा उर सदा क मान्नू था ठान्दछ । 
यस्तो भैकन बाँच्न् चाहिँ त बरू मनू निको मान्दछ॥४४॥ 
योद्धा अञ्ज नको कुरा मुनिसकी  भन्दा मए उत्तर। 
सुन्दा बज्रसमानको ध्वनि ठलो  लाग्यो मलाई टर ॥ 
सुन्थे युद्ध हुँदा अघी समरका  वाजाहरू तापनि । 
यस्तो ता कहिले मुनीनँ घनुको  टंकार, शङखध्वनि ॥४५।  
देख्छ श्रेष्ठ खजामहाँ म कपिकी  यो रूप औं गजन। 
सुन्छ घरघर शब्द घोर स्थको  आत्तिन्छ मेरो मन॥ 
भूमिक्म्प गराउने सब दिशा  फैलेर टाकी दिने। 
यस्तो शब्द अघी मुनीनँ मुटु ने  फुटला कि झैं हल्लने॥४६ 
यस्तो उत्तरको कुरा सुनिसकी  फेरी भने पार्थले। 
गछ शङखध्वनी तिमी स्थिर भई  सुन्दै रह धेयंले॥ 
येती वात मनी गरे धनुषको ४ टंकार शंख  ध्वनि । 
पक्री उत्तरका ढुवै करहरू  उस्ाह दिन्थे तिनी ॥४७ 
बाग्चारग बजाई शंख यसरी १ बढ्दै अगाडी गए। 
मामुन्ने कुरु वीरको अलि वरै  घोडा अझ्याई दिए॥ 
ओल्याई ग्थतफ तै वस्रतमा  श्री द्रौण आचायले । 
आज्चा गनुमयो घनज्जय स्वयं ४ आए क वेगले ॥४८॥ 
जम्तो शब्द मुनिन्छ घोर रथको  यौ मेघ झँ गजन। 
पृथ्वी कम्प हुँदा वुञ्चिन्छ सहज  आए भनी अजुन॥ 
है गजन ! हतियार वीरहरूका ४ निस्तेज झैं देख्दछ्। 
उत्कापात हुँदा दुलो अशुमको  हो सूचना मन्दछ ॥४९॥ 
आँसू देख्दछु अञ्चका नयनमा  प्रत्यक्ष सन्तप्त छन्। 
वस्नू गिद्रहरू ध्वजा उपरमा  यी स्याल चिच्याउँछन् ॥ 








बब. 





देख्दा लक्षण यी हुनेछ बुझियो ४ संग्राम संहारक । 


 चाँडो ब्यूह बनाउ एक, घरमा  गाई पठाक् सब। 
  यस्को यल छिटो गरी गर तिमी  पाइन्न मौका अब ॥५१ 


 आफ्ना मान्य भनेर चार जनमा ४ यो प्रश्न राखीकन । 





विराटप ४३५ 








है दुयोँधन ! मदेछन् ति. समरमा  तिम्रा सबै सेनिक ॥५०॥ 
ठ्ला ॥... वीरहरू र सेनिकहरू  उत्साहले हीन छन्। 
केही सैनिक ता लडाइँ. नगरी  माग्नै पनी सक्तदन् 













ट्रीणाचायंजिको कुरा सुनि गए  तत्काल दुर्योधन । 
ट्रोणी, मीष्म र कण श्री कुपकहाँ ५ भन्छन् बुझाई कन ॥ 
जूवामा अघि पाँच भाइहरूको  हामीहरुको पनि। 
बस्नेछौं गइ बाह्र वर्ष वनमा ४ जो हाछ त्यस्तै अनि॥५२ 
तेद्वौं वर्ष रहेर गुप्न पुरमा  वस्ने प्रतिज्ञा थियो । 
त्यस्का केहि अझै पनी दिनहरू  छन्. शेष कि सिद्धियो ॥ 
बाँकीका दिनभित्र अर्जुन भनी  जान्यौं भने क्यै गरी । 
जानेछन् सब बाह्र वष वनमा  पाँचै जना यो घरी ॥५३॥ 
यस्को ठीक हिसाब गने अस्ले  सक्तेन कोही पनि। 
सक्न् हुन्छ स्वयं पितामहजिले  सम्वत् र मेन्हा गनी ॥ 
















लागे भन्न समस्त सैनिहरू  लाई ति दुयोँधन ॥५४॥ 
हे योद्धाहरूहो ! नमान मनमा ४ शंका र केही इर। 
आओस् वीर कुने पनी, सब स्ठू  संग्राममा तत्र ॥ 
जस्तो कट्ट दिए यि मत्स्यपतिले  पौँची मुशमो कहाँ । 
तिन्को गर्न भनी सहाय अहिले आई रहेछौं यहाँ ॥५५ 
यस्मा पाण्डवको कुनै तरहको  देख्दीन॑ हानी म त। 
आए लाइन भनेर अजुन त्र्था ४ के हेतु हामीसित ॥ ॥ 












































। हामारत 




















भ३६ तक  सस तन 
आउन् कृष्ण, कुबेर, इन्द्र यम वाक दिक्पाल वा पाण्डव । 
। कोटी वीर भए पनि म खुशिले  संग्राम गछ अब ॥५६॥ 
. संग्राम त्यजेर वीर अहिले ४ भागेर जानै जति। 
सारालाइ समाइ मार्दछु स्वयं छ वाँकी नराखी रति॥ 
मैले जानिसके विचार अहिले  श्री द्रौण आचार्यको । 
गर्छन् मङ्गल कामना यिनि सदा  ती पाण्डुका पुत्रको॥५॥  
बर्ता स्नेह छ पार्थतर्फ गुरुको ४ पाँचै जनामा पनि। 
गर्छन् अजुनको सबै तरहले  तारीफ बर्ता यिनी॥ 
हाम्रो तेज घटाउने र रिपुको  उत्साह बढ्ने गरी। 
गर्छन् खव बढाई शनत्रुहरूको  हाम्रा गुरू यो घरी ॥५८॥ 
यिनको बातमहाँ नमान्नु सहसा  विश्वास कैह्गै पनि। 
हामी तर्फ भए पनी हित सदा  ठान्छन् उनैको यिनी ॥ 
यिनको वात महाँ विचार नगरी त्यागेर शंका, इर। 
गनूपर्छ तयार व्यूह बलियो  संग्रामका खातिर ॥५९॥ 
श्री दुयोँचनको कुरा सुनिसकी  भन्दा भए कणले। 
गर्देनन् हितका कुरा बखतमा  हाम्रा गुरू ठ्रोणले ॥ 
यिन्लाई पछि राखि हामिहरुले ५ सल्लाह केही गरे। 
हाम्रो जीत हुनेछ निश्चय, न ता आपत्ति पर्छा भरे ॥६०॥ 
व्यर्थै अजुनको प्रशस्ति अहिले ४ यी भाट झैं गाउछन् । 
हाम्रा सेनिक वीरलाइ यसरी  श्री द्रोण तर्साउँछन् ॥ 
गर्दा आपसमा वसीकन् कहीं ३ सद्मंका गन्थन । 
जे भन्छन् यिनले सुहाउँछ पनी  मुन्छन् सबै सज्जन॥६१ 
ठूलो यज्ञ र दान धम अथवा ४ श्राद्धादि गर्दा पनि। 
जे भन्छन् सब मान्चुपछ जनले  हुन् बिप्र उृढा भनी ॥ 











। छ   त त लन क 
शेखी गर्नु बृथा छ कण ! तिमिले  लड्दा किरीटीसित । 
भग्नेछौ डरले, म यो समरमा  देख्दीनँ हाम्रो हित ॥६८॥ 
एक्लै तुष्ट किरातरूप शिवजी  छाई गरे पार्थले। 
एक्ले स्व्मं गएर दानवहरू क मारे सबै पार्थले॥ 
एक्तै शैखि हरी जयद्रथजिको क छाडी दिए पार्थले। 
एक्लै खाण्डव नामको वन ठलो. पोली दिए पार्थले ।६९॥  
एक्तै यादब वीरका सँग लडी  ल्याए सुभद्रा, हरी। 
एक्लै श्री हरिका अघिल्तिर डटे  लड्छ भनी त्यो घरी॥ 
श्री हुर्योधनलाइ चित्ररथले  बाँधे भनेको सुनी। 
पारे बन्धनमुक्त अञ्जन गई हे हुन् बन्धु मेरा मनी ॥७२ 


००७ 


एक्लै कर्ण ! तिमी गईकन कहीं  तिनले गरे झैं गरी। 











देखायो पुरुषाथ कुन् ? भन स्वयंशः वर्णन् गरी यौ घरी॥ 
फुर्तीसाथ भन्यौ म यो समरमा  माछ किरीटी कन। 
त्यस्को दिन्छु स्वयं उदाहरण लौ  मेले भनेको सुन ॥७१ 
औंला हालि फुकाल्नु दाँत मुखको कालो कुनै सको । 
त्यतै हो तिमिले सदप॑ अहिले ४ गनू कुरा युद्धको ॥ 
पक्री मत्त गजेन्द्र अंकुश विना  त्यस्को चढी पीठमा। .. 
गर्दैछो वश पार्नु झैं तिमि कुरा यी वीरका सामुमा ॥७२ 
आफ्ना वस्र मिजाइ देहभरिका  चुलुम्म घ्यू तेलमा। 
बढ्दो, अग्निमहौँ पसेर बचुँला  भन्छो तिमी युद्मा ॥ 
बाँधी पत्थर घाँटिमा ठदघि नै ४ पोडेर तछु भनी । 
आँट्ने मूर्ख तिमी समान भबमा  पाइन्न खोजे पनि ॥७२॥ 
जूवामा छलले जितेर सहज  त्यो राज्य खोसी लियो । 
 ञ्यथेमा पनि तेह्र वर्ष तक जो सन्ताप ठूलो दियौ ॥ 



































। 


विराटप्वे ४३९, 


राखी धर्म विचार पाण्डुमुतले  त्यो कष्ट खप्ता भए। 
पारी त्यो त्रतपूर्ण, फेर्दछु भनी  साटो यहाँ देखिए ॥७४॥ 
याहाँ अजु न छन् भनेर पहिल्यै ५ जाने बुझेको भए। 
गाई हनु हुँदैनथ्यो चुकिदिँदा  साम्ने खडा मै गए॥ 
 ठूलो भूल भएछ, व्यूह बलियो  पेहै तयारी गरौं। 
इज्जत् राख्न मिलेर षडरथिहरू  तिन्को अगाडी परौं॥७५॥ 
लाडछन् दानव इन्द्रका सँगमहाँ ४ जुन् चालले स्वगमा । 
सोही चाल गरी लडौं मिलिजुली  ती वीरका साथमा ॥ 
सल्लाहा सबले सुने समरको  यस्तो कृपाचायंको 

छ्लेडे झैं गुरुपुत्रले पनि भने  शेखी सुनी कर्णको॥७६॥ 
गाई छन् तिमिले हरे जति सबै ४ हे कण ! यै स्थानमा । 
पौंचाड तिमी हस्तिनापुर महाँ  यी वीरका साथमा ॥ 
सक्छौ लड्न तिमी किरीटिसित यो पत्यार होला अनि। 
योद्धा अजु नको समान म पनी  छ् वीर भन्छौ तर। 
गनू पछ कुनै पराक्रम ठुलो  विश्वासका खातिर ॥ 
आफ्नू धम नछाडि जन् पुरुषले  संग्राममा जित्तछन् 
हुन्छन् वीर तिने र यो प्रथिविको  साम्राज्यतीमोग्दछन्॥७८॥ 
पाए राज्य ठूलो मनी सहजमै  सन्तोष यौ मान्दछ। 
त्यस्को दप बढेर हेर गुरुको  निन्दा गरी बोल्दछ ॥ 
जूवामा छलले ति पाएडुसुतको ४ यौ राज्य खोसी कन । 
त्यागी घमे अनीतिको पथ लिई ४ चल्दैछ दुर्योधन ॥७९॥ 
जर्न्सी क्षत्रिय वंशमा जसरि यो ४ गर्दैछ निन्दा यहाँ। 
जस्त मृूख भए पनि त गुरुको  को गर्छे निन्दा कहाँ ॥ 






















लज्जा त्याग गरेर बोल्दछ गृथा  पापिष्ट् दुर्योधन ! 
देशीस् उत्तर सोद्धछ् जति कुरा ४ यस्ले नढाँटीकन ॥८०॥ 
नीतीपूर्वकले लडेर विजयीक्ष्यो दुष्ट केह भयो। 
यस्ले द्रौपदिलाइ कुन् समरमा  केहे जितेको थियो॥ 
 तान्दै ल्याइ समामहाँ दुख दियो यस्तै सकेको जति! 
रोइन् हुःख परेर त्यौ बखतमा  ती एकवखा सती ॥८१॥ 
यौ दुर्योधनले लडेर कहिले  नीती पुस्याई क्न। 
केह्ने जिल सक्र्यो ति पाणउवहरू लाई मलाई भन॥ 
सम्झोस हुर्जनले कुकर्म पहिले ४ जस्तो गरेको थियो। 
 मोही पाप फहेर भोग्नु अहिले  हे कर्ण ! पर्ने भयो ॥८२॥ 
बिसंन्धे कसरी ति द्रौपदिजिको  संकृष्ट ती पार्थले। 
गर्देनन् कहिले क्षमा मुन यहाँ  आए ति यै हेतुले ॥ 
जूवाले कुस्वंशको सहजमे ४ संहार होला भनी। 
संझेकै हुनुपर्छ श्री विदुरले ४ पेहै भनेको पनि ॥८३॥ 
मोका छैन बिवाद गर्न अहिले  भन्ने बुझे तापनि । 
गर्दैछौ तिमि बात व्यर्थ बक झैं  ज्ञानी र पण्डित् बनी ॥ 
द्योता, मानिस, यक्ष, राक्षस तथा क गन्ध औ दानव। 
आई अर्जुन वीरका सँग लडुन् ४ जम्मा भई यी सब ॥८४।॥ 
सारालाई हटाउँछन् समरमा  टिक्तेन कोही पनि। 
हाँसो उठछ मलाई कर्ण ! तिमीले शेखी गरेको सुनी ॥ 
योद्धाको छ वताउ पार्थसरिको  विछ्यात हामीतिर । 
छ्रैनन् क्वै उपयुक्त वीर तिनि झैं ४ सम्पूर्ण प्रथ्वीमर ॥८५॥ 
विद्यामा बलमा पराक्रम तथा  सतकमंमा, नीतिमा । 
।बर्ता छन् तिमिदेखि पार्थ बहुतै  है कर्ण ! संग्राममा ॥ 
































। ५६ विराटरटव ४४१ 
ख्याती प्राप्त ठूला धनुधरमहाँ  छन् इन्द्र जस्ता तिनी । 
सारा युद्धकलामहाँ निपुण छन्  श्रीकृष्णजस्ता भनी॥८६॥ 
गर्छन् तारिफ पार्थको सुजनले ५ देखेर तिनको गुण। 
निन्दा गर्न भनेर पाण्डुसुतको  ज्यू देछ ढुयोधन ॥ 
माया गनु पिता भएर सुतको  नीती छ संसारको । 
गर्छन् पुत्र समान स्नेह गुरुले ४ आफ्नो गुणी शिष्यको८ 
प्यारी शिष्य भनेर द्रोण गुरुले  माया गरे पार्थको । 
यस्मा के अनुचित भयो मन सबै  यस्तो नगने छ को! 
पासा फ्याँकि समस्त वैमब अघी  तिन्को जसोरी हस्यो। 
साध्वी ठ्रौपदिको समा बिचमहाँ  ल्याई बिइज्जत् गस्यो८८ 
यस्तै साथमहाँ लिएर शकुनी  लाई अगाडी सरी। 
यो दुर्योधन पार्थका सँग लडोस्  संग्राममा यो घरी ॥ 
त्रेता, द्वापर औ कली स्वरूपका  फ्याँकिन्न पासा अब। 
तीखा अग्निसमानका शरहरू  फ्याँक्नेछ त्यो गाण्डिव८९ 
पैहका सब कष्टपीर मनका ४ बाँकी नराखी कन। 
गर्नेछन् रणमा बिसंजन तिखा  गुस्त्राखले अजुन॥ 
बाँच्ला क्वै यमराजका संग लडी मोका परे युद्ठमा। 
बाँच्ला कोहि बरू पसेर सहजै  वल्दो ठलो अग्निमा॥९० 
बाँच्ला कोही लडेर मृत्युसँग हुन् ४ सारा कुरा सम्भव! 
बाँच्तेनन् तर पार्थका सँग लडी ४ मन्छन् सबै कोख! 
यो दुर्योधन नै लडोस् शकुनिको  शिक्षा लिई यो घरी। 
हेरौं हामिहरू अल्ग्गा वसि यौ ४ संग्राम राम्रो गरी ॥९१॥ 
जाउन लड्न सहर्ष आज मनमा क इच्छा भएका जति। 
मेरो युद्ध हुँदैन पार्थसँग छो धेरै बताई कति। 




















































हु महामारत  
आए लड्न बिराट भूपति भने ५ शंका नमानी रती। 
तिन्का साथमहाँ लडेर सहजै  पाछू ठूलो दुर्गति ॥९२॥ 
भीप्मपितामहरे सबैलाई शान्त पाने 

अःवत्थामा कर्णको त्यो विवाद । 

सुन्थे सारा व्यक्तिले मानि स्वाद ॥ 
त्यस्ले गदा पने जाला फसाद । 

भन्ने लाग्यो मीष्मलाई विषाद ॥९३॥ 
श्री हुयोँधनको गई नगिचमा  भन्दा भए भौष्मले। 
बाबू ! कर्ण र ट्रोणपुत्र कुपले  श्री द्रोण आचायंले ॥  
नीतीपूर्वका कुराह भनेक तिम्रो चिताई हित! 
माफी माग तिमी परी चरणमा  आफ्ना गुरूजीसित ॥९४   
लड्ने क्षत्रिय वीरको पृथिविमा  हो धर्मे ठूलो भनी। 
बोले कर्ण बढाइ रोष सबको  धेरै कुरा तैपनि ॥ 
भन्छु खव गरी विचार मनमा  निर्दोष छन् लौ तिनी । 
माफी बक्सनुहोस् सबै सुजनले  ऐह् दयाल् बनी ॥९५॥ 
आत्तिन्छन् सहसा विपत्ति नजिकै ४ देखे पछि सज्जन । 
गाह्रो पदछ धेर्य धारण गरी  बस्यु नआत्तीक्न ॥ ।. 
पाँचोटा बलवान जत्रुहरु छन् ४ जुन् वीरका सामुमा। 
त्यस्को दोष कुनै म देछिदनँ प्यो त्यो शोकमा, मोहमा॥९६ 
सोही कारणले तपाईहरूरुले ४ हौ शिष्य प्यारो मनी ! 
यो दुर्योधनलाइ माफ् दिनुहोस् ४ ऐह्के दयाल बनी? 
मोका छैन विवादको, समरको ४ हामी तयारी गरौं। 
यो संग्राम जिती सुयोधनजिको  मन्ताप सारा हरौं ॥९७॥ 












जती निजि जि जिम  । । 


। 
















































ताला राती ? सा लालाछ? 
आएको छ विपत्ति घोर अहिले  हाम्रो अगाडी सरी। 
गर्दा आपुममा विरीध कसरी  जाला विफ्ती टरी॥ 
बिर्मी दोप तथा समस्त झगडा  पेह्रै भएको जति। 
लट्नपर्छ मिलीजुली न त पछी  होला ठलो दुगति ॥९८॥ 
ठूलो नाश हुने, बिपत्ति खनिने  संग्राममा हारिने । 
भन्छन् सज्जनले सदा कलह नै हो प्राणलाई लिने ॥ 
सोही कारणले विरोध नगरौं  हामी कसैको पनि। 
रक्षा सेनिकको गरौं जतनले  आयो विपत्ती मनी ॥९५॥ 
यो दुर्योधनले अनीति पहिले  धेरै गरे तापनि। 
मारा बिर्सनुपर्छ लाम अहिले  क्यै दैन त्यस्मा भनी ॥ 
चारै बेद, पुराण, शास्त्रहरुका ३ ज्ञाता घनुेदका । 
छैनन् द्रोण गुरु तथा कृपजि झैं ४ सवेज्ञ पडशाखका ॥७००। 
त्यस्ता योग्य तथा उदार गुरुको  निन्दा गरेका किन? 
माफी माग तिमी प्रसन्न मनले  दिन्छन् खुशी भैकन ॥ 
नीती पूवेकको पितामहजिले  शिक्षा दिनूमी जब। 
बोले सादर ट्रोणपुत्र मनमा  आनन्द मानी तब ॥१॥. 
चाषाको बहुतै सुयौधनजिले  निन्दा गरेको सुनी। 
बोलेथें कटुवाक्य, चित्त नबुझी  मैले निके तापनि ॥ 
त्यस्को ईख मलाइ छैन मनमा ४राजा सुयोधन् प्रति । 
मेरो चित्त बुझ्यो मुनेर अहिले  श्री भीष्मको सम्मति॥२॥ 
भन्नू पर्दछ शत्रुको गुण भए ४ मौका परेका धघरी। 
देखे दोप कुनै अवश्य गुरुको छ भन्तू अगाडी सरी ॥ 

हो यो नीति मनी प्रसन्न मनले  श्री द्रोण आचार्यले।। 
यी हुर्योधनलाइ अर्ति दिनुभो  त्यो शिष्यको स्नेहले ॥३।१ 













































. न महामार 
ठ्रीणीको मुनि यो कुरा मनमहाँ ४ संकोच माने पनि। 
श्री दुर्योधनले भने दिनुहवस्  माफी दयाङ् बनी॥ 
द्रोणी, द्रोणणरु र कर्ण, कुपजी ४ हुन् मान्य मेरा सब। 
मेरो जुन् अपराध हो सकल त्यो माफी दिनूहोस् अब ॥१॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर ठ्रौण गुस्जी ४ बोले खुशी भेक्न। 
ष्या द्रैन मलाइ केहि मनमा  हे वीर! दुर्योधन ॥ 
खूशी छु अहिले पितामहजिले  शिक्षा दिएको सुनी । 
तिम्रो बात सुनेर क्रोध मनमा  मान्दीनँ कत्ती पनि ॥५॥ 
सम्बोधन् गरि भीष्मजीसित मने ५ क्ष्यै वेरमा ट्रौणले ! 
रक्षा गर्नुपस्यो सुयोधनजिको ४ संग्राममा गुक्तिले॥ 
हुर्योधन कन पार्थले समरमा  देख्ने नसक्ने गरी। 
योटा व्यूह तयार पानु अहिले  पर्ने भयो राम्ररी ॥६॥ 
पेह्रेको सब सम्झि कष्ट, रणमा  देखे भने पार्थले। 
मानेछन् कुरुराजलाइ सहजै ४ तिन्छे कुनै युक्तिछे॥ 
श्री दुर्योधनको सबै तरहले क्ष पैहै सुरक्षा गरी। 
रक्षा हुन्छ समस्त वीरहरुको  जुन् कामले राम्ररी ॥७॥ 
सोही काम छिटै विचार नगरे  हाम्रा भएका जति। 
माछन् वीरहरू धनञ्जयजिले  पाछन् ठुलो दुर्गति ॥ 
सोधेये अघि नै सुयोधनजिले  ती पाण्डुका पुत्रको । 
तेह्रौं वर्ष पनी बित्यो कि अहिले ४ बाँकी छ अज्ञातको ॥८॥ 
त्यस्को गर्नुहवस् हिसाब मनले ४ राम्रो गरी त । 
द्रौणाचायंजिको कुरा सुनिसकी  भन्दा भए औष्मले ॥ 
मेह्वा पक्ष मुट्ृुत औ ग्रह क्रतु ४ नक्षत्र संवत्सर । 
घुम्छन् नित्य र कालचक् यसरी  चल्दैछ सृष्टीमर ॥९॥ 











त्य 


. ४५४५ 
यिन्को चालमहाँ घटीवटि हुदा  तीसौं महीना महाँ। 
मैह्ला एक बढेर सोहि मलमास्  भन्छन् सल्ले यहाँ ॥ 
टीकाको दिनमा असोज महीना  मा दृतक्रीडा गरे। 
यो वैशाखमहाँ धनञ्जय स्पयं ४ आएर देखा परे ॥१०॥ 
जौदा ती मलमासका दिनहरू  प्रत्येक राम्री गरी। 
 तेह्यों वर्ष बितेर पाँच महिना बतो भयौ यो घरी॥ 
ज्ञानी पाण्डव छन् विचार नगरी ५ आपत्तिको अजुन। 
गर्छु युद्ध भनेर यो बखतमा  सक्थे कहाँ देखिन ॥११॥ 
उस्मा धर्मकुमार छन् अझ वढी  ज्ञानी तथा सञ्जन। 
जने पूण भयो भनेर अघिको  आफ्नू प्रतिज्ञा कन। 
 गर्दैनन् कहिले अधम तिनिले ४ मनै परै तापनि। 
गछन् पालन भर्मको र व्रतको  कतेव्य ठानी तिनी॥१२॥ 
पुरा शक्ति थियो र मार्न पनि ती ५ सक्षषे पहीले तर। 
मारेनन् प्रणलाई सम्झि मनमा ३ सद्भमंका खातिर॥ 
तीनै लोक तथा सबै मुवनको ४ पाए पनी वैभव। 
चल्दैनन् कहिले अनीति पथमा  पाँचै जना पाण्डव ॥१२॥ 
लड्दामा दुइ पक्षले बुझ तिमी  यौटा कुनै हार्दछ। 
जे गर्दा जित हुन्छ गर्नु त्यहि नै  वेला ठुँदै पर्दछ। 
राजा इन्द्र हटे पनी समरमा ४ हार्छन् किरीटीसित। 
यो संग्राम महाँ कुनै तरहले  देख्दीनँ हाम्रो हित ॥१४॥ 
  अंश दिएर पाण्डु  सुतको ५ सानन्द सन्धी गर। 
तिन्लाई म तयार पार्दछु स्वयं ४ यो सन्धिका खातिर ॥ 
एह लडन भनेर हेर नगिचै आई पुगे अञ्जन! 
जै गदा हित ठान्दछौ गर त्यही  है वीर दुर्योधन ! ॥१५॥ 






























































। महाभारत नाक ,  त हठ 
तिन्ले अर्ति सुने पितामहजिको  अत्यन्त राम्रो तर। 
भन्छन् दिन्नँ म अंश पाण्डुमुतको  मानेर ठूलो डर॥ 
हाम्रो जीत हुनेछ जुन् तरहले  जो काम गर्दा यहाँ। 
गर्नू पर्दछ यल प्पै हजुरले  राखी दया मनमहाँ॥१६॥ 
डच्छा बुझ्नुभयौ सुयोधनजिको  श्री मीष्मजीले जब ।। 
भन्वूमी पहिले बिभाजन गरौं ४ सेनाहरूको अब ॥ 
केही सेन्य लिई विलम्ब नगरी  फर्के जाङ घर। 
चौथाई लिइ सैन्य गोधन हिंडुन् ४ तत्काल एकातिर ॥१७॥ 
बाँकी सैनिकको म व्यूह बलियो  तैयार पाछु अनि । 
लड्नेछौं सबले मिलेर सहजै  जुन् वीर आए पनि॥ 
आज्ञा मीष्मजिको मुनीकन हिँडे ४ तत्काल हुर्योधन । 
केही सेन्यहरू पठाउनुभयो  सुम्पी सबै गोघन ॥१८॥ 
बाँकी सेनिकको अघिल्तिर डटे  श्री कर्ण लड्छ भनी । 
आफ्ना शस्र लिई पछिल्तिर बसे  श्री मीष्म योद्धा पनि ॥ 
ट्रौणीद्रोण दुवै हुवै बगलमा  सेनाहरुका गमसे। 
गछौं युद्च भनेर कम्मर छिटी  चारै जनाले कसे । १९॥ . 

दुयोधनलाई रोकी गाईहरू पक्राँउनु 

रक्षार्थ ब्यूह जब पारिसके तयार । 
 चारै दिशातिर उटे मिली चार वीर ॥ 
सेनाहरू पनि सशस्त्र भए प्रशस्त । । 
बाजा बजे समरका क्रमले समस्त ।२०॥ 
आए शंख फुकेर घोर रवले ४ थर्काइ भूमी पथ। 
गर्दै घरघर शब्द टक्क अडियो  श्री पार्थको त्यी रथ ॥ 

















बिराटप्वे ४४७ 


देखे अजनलाई ट्रोण गुरुले ४ आई पुगेका जब । 
लागे भन्न बुझाइ वीरहरु हो !  श्री पाथे आए अब ॥२१॥ 
गजेन्छन् हनुमान वीर रथको  अग्लो ध्वजामा बसी। 
फुक्देछन् तिनि शंख घोर खले  लौ हेर घँडा धघसी ॥ 
मेरा यी दुइ पाउका नगिचमा ४ आए दुवै जी शर। 
गर्दैछन् शरले प्रणाम तिनिल्े  मेरो गरी आदर ॥२२॥ 
मेरा कान नजीकबाट दुइटा  जुन् बाण ऐह गए। 
मैरा वृद्ध गुरू भनेर शरले ४ सल्लाह गर्दा भए॥ 
धेरै काल बिती सकेपछि मयो ५ यो मेट हाम्रो यहाँ। 
तिनको दिव्य स्वरूप देखि बहुतै ४ छाग्यो खुशी मन्महाँ ॥२३॥ 
यस्ते बात समस्त सैनिक महाँ गर्दै थिए ट्रोणले। 
हेथेँ वीर सबै फिरी रथ तिरै ४ अत्यन्त आश्चयंले ॥  
ठोक्रा, बाण, किरीट, शृख, रथमा  ठलो पताका हुने। 
गर्थे धारण श्रेष्ठ गाण्डिव धन्  ओ तेजले टल्किने ॥२४॥ 
आएका रथमा चढेर वलियो  संग्रामका खातिर । 
आँखा खुल्न सकेन वीरहरुको  हेदा किरीटीतिर ॥ 
पौँची अर्ज नले निरीक्षण गरे  सेना तथा य्यूहको 
देखे वीरहरू खडा सब थिए रक्षा गरी सेन्यको ॥२५॥ 

छन् अर्जन राजपुत्र अहिले  देख्छ सबै छन् यहाँ। 
याटा त्यो कुस्वंश नायक यहाँ ४ देख्दीनँ भाग्यो कहाँ। 
द्राणी, द्रोण र मीष्म, कण क्रृपजी छन् मान्य मेरा सब ॥ 
त्यो दुयाँधनको नतोडि अभिमान् ४ छाड्नेछ मैले कब ?॥२६॥ 
पङ्का दक्षिणको समाइ पथ त्यो  भाग्यो लिई गौधन । 
जानू पछे बढाउँदै रथ छिटो  त्यस्लाइ पक्री लिन ॥ 































॥ टु महाभारत 


मेरा हुन् सब मान्य लडनुछ वृथाः यिन्का सँगैमा यहाँ। 
पैह्व गाइहरू फिराउँ खल त्यो  उम्केर जाला कहाँ ॥२७। 
यस्ती उत्तरले भनञ्जयजिको ५ आज्ञा सुनी हर्षले । 
हाँके दक्षिणतर्फ झटट रथ त्योङ्षसाद्वै ठूलो वेगले । 
हावा झैं गरि पार्थढाइ क पले  देखे गएका जब। 
इच्छा अजुनको बुझीकन भने  ला हेर योद्धा सब ॥२८॥ 
देखैनन् कुर्राजलाइई तिनिल्ले  संग्राम भूमीमहाँ । 
जाँदैछन् तिनिलाइ पक्रत भनी ४ ऐह्क लखेटते यहाँ ॥ 
राजा इन्द्र र कृष्ण वाहिक अरू  को टिक्छ सामू परी । 
पाए मेट्न भने  तिनिले  मार्छन् लडाईं गरी ॥२५॥ 
जाऔँ हामिहरू बिलम्तव नगरी  सेना लिई यै घरी। 
रक्षा गनुपस्यो सुयोधनकहाँ  पाँची छिटो राम्ररी ॥ 
गर्थे बात यता, उतातिर पुगी ४ हावा सरी अजुन। 
हानी बाणहरू तिख्रा सलह झँ  छोपे रिसाईकत ॥३०॥ 
देखै सेनिकलाइ वाणहरुले  दाकी दिएको जब। 
फर्काए रथ श्री सुयोधनजिले  भाग्ने नसक्ता, तब ॥ 
लागे गर्ने रिसाइ पार्थ धनुको ४ टंकार, शंख ध्वनी । 
हुन्थ्यो घरघर शब्द घौर रथको  पांग्रा घुमेको पनि ॥३१॥ 
त्यै वेला हनुमान वीर रथको  गज घ्वजामा बसी । 
गर्ज जन्तुहरु थिए जति त्यहाँ  मानेर ठूलो खुशी॥ 
लागै हेने विमूठ झे सक्छ ती ४ सेना डराई जव । 
गाईले मुनि शब्द घोर डरले  बिच्केर भागे सब ॥३२॥ 
बाँबाँ शब्द गरेर पुञ्छर पनी  ठाडी गराई क्न। 
भाग्दै गोठमहाँ पुगे नपतिका  संपूर्ण ती गीधन॥ 











। । बिराटपतरे पु९?ा बिउ ७९ ४४९ 
 गाईलाइ छुटाइ यौ किसिमले  फर्के श्री अजुन। 
।श्री ढुयोधनको पुगे नगिचमा  साह्रै रिसाईकन ॥२२॥ 
। त्यै बेला कुस्बीर ओ क्ृप पनी ४ पौँचेर घेरा दिई। 
रोके अजुन वीरको रथ स्वयं क आफू अगाडी भई॥ 
चारै तर्फ डटेर वीरहरुले ४ घेरा दिएथेै जब। 
बोले राजकुमारको मुख महाँ  हेर्दै किरीटी तब ॥३७॥ 


अजुनकौख युद्धमा करणको पढायन 
त्यो दुर्याधनको सहायक हुँदा  व्यर्थै घमण्डी बनी। 
भन्थे कर्ण अघी सदा मसँग नै ४ गछ लडाई मभनी॥ 
सोही कारणले पुज्याउ रथ यो ४ तिनका अगाडी महाँ। 
तिन्को शेखि सबै उताछ अहिले  भागेर जान्छन् कहाँ ॥२५ 
आज्ञा अर्जुनको सुनेर रथ त्यो  हाँक ठुलो वेगले। 
कुल्चाईकन घेर सैनिकहरू ४ लाइदे गए रोषले॥ 
माई चार पुगी मुयोधनजिका  वर्षा गरी बाणको। 
बाटोमा उभिएर श्रेष्ठ रथ त्यो ५४ ढाकी दिए पार्थको ॥३६॥ 
देखै साहस पार्थले समरमा  चारै जनाको जब। 
हाने क्रोध गरेर तीक्ष्ण शरले  मागे डराई सब्॥ 
आए लडन बिकर्ण वीरहरुको  देखेर त्यस्तो गति। 
। हाने अर्जुनलाइ तीक्ष्ण शरले  तिन्ले सकेको जति ॥३७॥ 
। तिनका बाण सबै गराइ टुकुरा ४ काटी दिए पार्थले। 
चागोटा शरलाइ मन्त्रित गरी ४ छाडी दिए गेगले॥ 
नाशी अव, ध्वजा गरेर बिरथी  त्यै बाण द्वारा भई । 
। भाग त्यो रणभूमिबाट डरले  ती प्राण मात्रै लिई ॥३८॥ 
जत्रत्ताप प्रसिद्ध वीर सब यो  हेरी रहेका थिए। 
तिन्ले अजु नलाइ बाणहरूले ४ तत्काल ढाकी दिए॥। 








म । महाभारत हट 
तिनको बाण गराइ व्यर्थ सहजै  छाडेर आफ्नू शर। 
काटे अज्जुनले गराइ टुकुरा  तक्काल तिन्को शिर ॥३९ 
भाई एक थिए प्रसिद्ध बलिया  श्री शत्रुजित् कर्णका । 
आए लड्न भनी तिनै अघिसरी  संग्राममा पार्थका ॥ 
तिनले बाणहरू प्रहार रिसले ४ धेरै गरेथै तर। 
यौटै बाण चलाइ अजुनजिले  तिन्को गिराए शिर॥४०॥ 
भाई मर्ने गयो भनेर रिसले  आगो सरीको भई। 
लागे गर्न प्रहार तीक्ष्ण शरले  श्री कर्ण साम्ने गई ॥ 
घाउ मत्स्य  कुमारको शरिरमा ४ पारी दिएथे जब। 
काटेथे शर कर्णका विजयले  टुक्रा गराई सब ॥४१॥ 
लागे लड्न त्यहाँ तिनै मुवनका  विख्यात योद्धा हुई । 
गर्थे आपुसमा प्रहार रिसले ४ मानै इरादा छिई॥ 
छोपिन्ये शरजालमा जब दुवै  क्यै बेरका खातिर । 
निस्कन्थे पछि सूयंचन्द्रसरिका  काटेर सारा शर ॥४२॥ 
देख्दा साहस वीरको समरको  शख्राख्॒रको कोशल। 
साह्ै छक्क परेर सैनिकहरू  हेथे भई निश्चल ॥ 
गर्जेका कपिलाइ सात शरले ४ पारी सकी घायल।. 
 हानेथे शर पाँच मत्स्य  सुतको  ताकेर मम स्थल ॥४२॥ 

चारोटा हयलाइ चार शरले ४ पारी दिए घायल।। 
लागे गर्जन कर्ण घोर खले ४ देखाइ ठूलो बल॥ 

राजन् ! घायल सिंह घोर वनमा  गर्जन्छ जुन् चाल्ले । 

सोही चाल गरेर अजु न पनी ४ गजी ठलो वेगले ॥४४॥ 

ताँदो बेसरी कानसम्म धनुको  तानेर राम्रो गरी। 

तीखा बाण अनेक भल्ल कहिने४ छाडी दिए त्यै घरी ॥। 





.  ३५१ 


लागे ती शर कर्णका वदनमा  अत्यन्त पीडा दिई । 
भागे कर्ण डराइ खप्न नसकी  त्यो चोटले आत्तिई ॥४५॥ 
भागेका रणबाट कर्ण त्यसरी  देखे सबैले जब । 
आए लडन भनेर पाथतिर नै  दुर्योधनादी सब ॥ 
एके पल्ट डटेर वीरहरुले  ब्रेकेर चारेतिर । 
लागे गर्ने प्रहार पार्थतिर ती ४ पानी परे झैं शर ॥४६॥ 
पारेथे शर जालमा रथ तथा श्री पा्थलाई जब। 
लागे गर्जन बेसरी खुग्रि हुँदै  संग्राममा कोख ॥ 
तिनको साहस ओ पराक्रम ठुलो ४ देखेर श्री अञ्जन। 
लागे गर्न प्रहार तीक्ष्ण शरले  साद्वै रिसाईकन ॥४७॥ 
तिन्को बाण चलाउने क्रम तथा ४ संग्रामको योग्यता। 
त्यस्तो स्फूर्ति ठुलो पराक्रम तया  गम्भीरता घीरता॥ 
देख्दा मत्स्यकुमारको पनि सफा ४ त्यो अशसञ्चालन । 
स्याबासी सब शत्रले पनि दिए ४ आएचय मानीकन ॥४८॥ 
पे कोरखतर्फका अतिरथी  सामू उटेका जति। 
सारालाई छिटे असंछ्य गरछे  छोपे सिसाई अति ॥ 
लागे सैनिकलाइ मार्न रिसले ४ बाँकी नराखी रति। 
थाले भाग्न कती मरेर कतिले  पाए ठुलो सदूगति ॥४९॥ 
घोडाले रथछे र वीरहरको  शस्त्रास्त्रले देहले । 

ट्वा हात, गजेन्द्र मत्त रणमा ४ गिर्दा ठुलो वेगले ॥ 
ढाक्र्यो गूमि सबै बगी रगतको  खोलो नदी झैं गरी । 
धेरे वीरहरू सरेर छरिए संग्राम भूमीमरी ॥५०॥ 
आगोले जसरी महा  प्रलयमा  सम्पूण भूमण्डल । 
पाछन् दग्ध त्यसै गरी विजयले ४ देखाई आफ्नू बल ॥ 

































४५२ कन महाभारत 
पारे दग्ध समस्त शत्रृतिरका ४ सेना तथा नायक। 
हाहाकार पस्यो रहेन रणमा ४ तिन्को कुने रक्षक ॥५१॥। 
गर्छन् सागरमा अनन्त जसरी  क्रीडी तथा मन्थन। 
लागे मार्न समस्त सैनिक घुमी ५ त्यस्तै गरी अजुन॥ 
कोटेको रुख ढल्छ जङ्घलमहाँ ४ जुन् चाल्ले सालको । . 
सोही चाल गरी शरीर रणमा  दल्दै गयो वीरको ॥५२॥ 
देखैथे भयमीत सेनिकहरू ४ धेरै मरेका त्यहाँ! 
छाडे सेनिक्लाई मार्न तिनिले  लागी दया मनमहाँ । 
हाने अजुनले त्रिहत्तर तिखा ४ आचार्यलाई शर । 
आठोटा शरले गरे गुरुजिका  सद्युत्रको आदर ॥५१॥ 
त्यो दुःशासनलाइ बाह्र शरले ४ घाक गराई कन्। 
साठी बाण चलाई आदर गरे  श्री मीष्मको त्ये क्षण ॥ 
राखी श्रेष्ठ ध्वुरप्र बाण धनुमा  अत्यन्त तीखा सय । 
हाने अर्जुनले सुयोधनजिको ५ सर्वाङ्गमा निर्भय ॥५४॥ 
लागी बाण तिखा भए सकल ती  योद्धाहरू घायल । 
थाले भाग्न समस्त सेनिकहरू क त्यागेर युत्रस्थल॥ 
टल्कन्छन् जसरी नभस्थलमहाँ  श्री सूर्यनारायण । 
टढ्की त्यै सितिले रहे समरमा ४ श्री पाण्डुका नन्दन ॥५५॥ 

ट्रोणाचायं, भ्रपाचाये र अश्वत्थामाक्गो पढायन  

देखेर मत्स्य  सुतल्ले रणको परिस्थिति । 
 सेना र बीरहरुको पनि घोर हु्गति ॥ 
सोधे धनञ्जय बताउनुहोस् अहीले । 

लैजानु यो रथ कतातिर पर्छ मेले ॥५६॥ 




























छि   विराएप  एषर 
कुन् योद्धासित लडनको मनमहाँ ४ इच्छा छ भन्नूहवस् । 
हावा झैँ रथ यो पुस्याउँछु त्यही  विश्वास मान्नूहवस् ॥ 
बिन्ती राजकुमारको सुनिसके  त्यस्ता प्रकारको जब । 
वोल्ले स्नेह गरेर हेरि मुखमा  श्री पाथेजीले तव ॥५७॥ 
जोतेको रथमा महापुरुषको  छन् चार राता हय। 
। नीलो रङ्ग हुने ध्वजा छ रथमा  जुन् वीर छन् निर्भय ॥ 
सेना साथमहाँ लिएर, तनमा  पेह्देर बाघम्बर । 
बस्ने हुन् गुरुजी यिनै कृपजिको  गछेन् सबै आदर ॥५८॥ 
लैजा रथ यो प्रदक्षिण गरी ४ तिनके अगाडी महाँ 
आफ्नू युद्धकला प्रदशन सबै  गर्नेछ मेले त्यहाँ ॥ 
झण्डामा मुनको कमण्डलु सफा  देखिन्छ जुन वीरको । 
मेरा मान्य तथा धनबुधरमहाँ ख्याती छ श्रीद्वीणको॥५९॥ 
आएका करमा परेर अहिले  संग्रामका खातिर 
यिनको आदरले प्रणाम खुसिल्ते  हे वीर ! पेह्रे गर॥ 
छाड्दैनन् जबसम्म बाण पहिले  तिनले रिसाई कन। 
मैले गर्न प्रहार यो समरमा  आँटे पनी सक्तिनँ ॥६०॥ 
अर्को जो रथ देखछ्द्छौ तिमी सफा ४ आचायको क्य पर। 
 जस्को चिन्ह छ केतुमा धनुषको ४ छन् युद्धमा तत्र ॥ 
द्रोणाचार्यजिका कुमार मवमा ४ विख्यात छन् ती अति। 
यिन्को आदर गर्नुपर्दछ सदा  मैले सकेको जति ॥६१॥ 
पैद्रेको बलियो छ वर्म सुनको  जुन् वीरले देहमा। 
सेना राखि वरीपरी रथमहाँ ४ देखिन्छ जो माझमा ॥ 
जस्को नाग छ केतुमा र सुनको ४ देख्छौ पताका पनि। 
हो हुर्योधन मुख्य शत्र बुझिल्यौ ४ यो युद्धको कारणी ॥६२ 















। ८ 
हात्तीको ध्वजमा छ चिल्ल, रथमा ४ जस्को पताका ठलो । 
मैले झैं रणमा छ गत्रृहरुको  जो काढ्न सक्ने ठुलो ॥ 
।राधाको सुत कर्ण हो अघि पनी  देखी सकेका थियौ । 
यस्को श्रेष्ठ प्रहारको रस पनी  हे वीर ! चाखी सक्यो॥६३ 
ताराको शुभ चिन्ह पाँच थरिको  नीलो पताका महाँ। 
जस्को तेज छ सूर्य झैं वरिपरी  छन् वीर योद्धा जहाँ ॥  
आफू माझमहाँ बसेर रथमा  गर्ने धन् धारण।। 
हाम्रा मान्य बुढा पितामह यि हुन् योद्धा असाधारण ॥६४ 
सारा कोख वंशको र धनको  स्वामी भए तापनि ॥ 
श्री दुर्योधनको परेर वशमा ४ आए यि लड्छ मनी ॥ 
जानूपर्दछ अन्त्यमा रथ लिई ४ यिनको अगाडी महाँ । 
मेरो ता हित गर्दछन् यिनि सदा  पर्नेछ मौका जहाँ ॥६९॥ 
हाम्रो युद्ध हुँदा सतर्क रहनू  पर्ला नआत्ती कन। 
गनू पर्दुछ सावधान मनले  यी अशव सञ्चालन ॥ 
राजन् ! कोखतरफका जति थिए योद्धा डटेका त्यहाँ । 
सारालाई चिन्हेर उत्तर खुशी ४ भन्दा भए मनमहाँ ॥६६ 
आज्ञा अजु नको लिएर रथ त्यो ४ हाँकेर हावा सरी।. 
पौँचाई कपको अघिल्तिर, वरै ४ रोकी दिए त्यै घरी॥ 
देखे अजुनलाइ पीरहरुले ४ आई पुगेका जब। 
आए लडून भनेर शत्रुतिरका  सेना र योद्धा सब ॥६७॥ 
हेरौं अजुनको तथा कृपजिको ४ ठूलो लडाई मनी। 
आए श्रेष्ठ विमानमा बसि त्यहाँ इन्द्रादि योता पनि ॥ 
आफ्नू नाम भनी गरे विजयले  विछ्यात शंख ध्वनि । 
आफ्नू शंख फुके तुरुन्त कपते  आवाज तिनको सुनी ॥६८ 





































। ४५ 
ट्रली बज्न परे समान धनुको ५ टङ्कार पेह्कै गरी। 
हानेथे दम वाणले शरिरमा  ताकेर सीही घरी ॥ 
घार पारिदिए धनञ्जयजिको  तिन् बाणले देहमा॥ 
टंग चोट खपेर शुद्ध मनले  आचायंका पाउमा ॥६९॥ 
ताँदी गाण्डिव नाम श्रेष्ठ घनुको ४ तानेर राम्रो गरी। 
छाडे बाण अनेक क्रोधित मई  श्रीपार्थले त्यो घरी ॥ 
घाञ पारि दियो शरीरभरिमा ४ लागेर तीखा शर। 
हाने अग्नि शिंखासमान शरले ५ ताकी किरीटीतिर ॥७०॥ 
काटी ती श्रलाइ झट् बिचमै टुक्रा हजारौं गरी। 
छाडे अजुनले पनी शरहरू ४ ढाग्ने गरी बेसरी ॥ 
. बेर लडाइँ शिष्यगुरुले  गर्दै थिए युद्धमा। 
हेथे युद्ध डुलेर देवहरुले ४ सानन्द आकाशमा ॥७१ 
बारबार गरी प्रहार रिसले ४ योद्दबा झपाचायले। 
पारै घायल पार्थलाई रणमा  आफ्नो ठुलो शक्तिले ॥ 
टुक्रा पारिदिए हजार रथको  पैह्रै ठुलो गेगले। 
मारे सारथि अख ओ धनु पनी  भाँची दिए पार्थले ॥७२॥ 
देखेथे जब आफुलाइ बिरथी ३ पारी दिएको यहाँ। 
दौडे एक गदा लिएर गुरुजी  क्रोधित भई मन्महाँ ॥ 
टुक्रा पारिदिए गदा कुपजिको  छाड्नै नपाई कन।  
त्यै माथी थपुवा .अनेक शरले  हान्दै गए अजु न ॥७१॥ 
लागे लड्न सबै मिलेर, कपको  देछ्दा नराम्रो स्थिति । 
मागेथे कृपजी डराइ मनमा  लज्जा नमानी रती 
त्यरगे माने समस्त सैनिकहरू  क्रोधित् भई पार्थले । 
रोके अर्जुनलाइ त्यै बखतमा  साम्ने गई द्रोणले ॥७४  













। महाभारत पी   
बोले पार्थगुरो ! सह वनमहाँ ४ संकृष्ट धेरै थरी। 
बेरीको अपमान खप्न नसकी  आएँ अगाडी सरी॥ 
मेरो कट्ट ठलो बुझी विवशता ४ यो लड्न आयो भनी । 
राग दरेष नमानिबक्सनुहवस्  मेरोप्रती क्यै पनि ॥७५॥ 
यस्तो बिन्ति सुनिसकी विनयको  श्री द्रोण आचायंले। 
एक्काईस तिखातिखा शरहरू  छोडे ठुलो वेगले॥ 
देखे अजु नले उडी सलह झैँ ४ आई रहेका शर। 
काटे ती शरको, हजार टुकुरा  पारी, रहे सुस्थिर ॥७६॥ 
आफ्ना ती शरहेरुको विफलता  देखेर आउचयंले। 
वर्षाए हतियार क्रोधित भई क साद्दै ठुलो वेगले॥ 
काटे अजुनले सबै शरहरू  लाग्नै नपाई कन ।  
घाङ पारिदिए अनेक शरले  हानेर सोही क्षण ॥७७॥ 
कुन् वेला शर झिक्तछन् र कहिले  छाड्छन् धनूका घरी । 
भन्नेजान्न कठिन् थियो ति दुइको संग्राममा त्यो घरी॥ 
हे राजन् ! गुरुशिष्यका शरहरू ४ आकाश माथी गई । 
उड्थे आपुसमा समान रुपछे  ती सपंजस्ता भई ॥७८ 
जस्तै वज्र खसेर पर्वत महाँ  निस्कन्छ ठलो ध्वनि । 
त्यस्तै शब्द गरी प्रहार रिसले  गर्थे ति आगो बनी ॥ 
जस्ले देव मनुष्य राक्षस जिते ४ एक्तै लडाईं गरी। 
त्यस्ता अजुन वीरका सँगमहाँ ४ श्री द्रोणले यो घरी ॥७९ 
लड्देछन् जसरी अडेर त्यसरी  टिक्तेन कोही पनि। 
गर्थे तारिफ द्रोणको. सब जना ४ हुन् वीर ठूला भनी॥ 
त्यस्तै अजनको पनी समरको  गम्भीरता घीरता। 
देखी वर्णन गर्दै घरिघरी ४ मानीस ओ देवता ॥८० 
























५८ बिराटपत्रे  ४५७ 
वर्षा गरे विजयले शरको रिसाई । 
छागे गएर शर ती गुरू ट्रोणलाई ॥ 
धारा वग्यो रगतको शर गाडिएर । 
घाङ भयो शरिरमा बढि कष्ट धेर ॥८१॥ 
देखेर व्याकुल गुरूकन बारबार । 
फेरी थपे विजयले शर तीक्ष्ण चार ॥ 
घोडा र सारथि मरे रथ चूर्ण भैगो । 
श्री द्रोणको समरको सब शक्ति गेंगौ ॥८२॥ 
देखी व्याकुल ट्रोणलाइ रथमा  सेनाहरू आत्तिए। 
हाहाकार परी कती समर ने ४ त्यागेर माग्दा भए ॥ 
बाँकीका सबले मित्रेर शरको  वर्षा गरी वेसरी। 
रोके अर्जेनलाई द्रोण गुरुको  रक्षा गरी त्यो घरी ॥८३ 
देखेथे रणभूमिको स्थिति तथा  श्री द्रौणको दुगति। 
आए श्रेष्ठ घनू लिएर करमा ५ ट्रोणी रिसाई अति॥ 
ढाके अजु नलाइ बाणहरस्ले ४ पानी परे झैं गरी। 
पाए ओसर भाग्नको रण त्यजी ४ श्रीद्रीणले त्यौ घरी ॥८४॥ 
भागे प्राण बचाई झद् गुरुजी  लज्जा नमानी रती। 
बाबा भै रणको प्रदशन गरे  द्रौणी रिसाई अति॥ 
द्रौगणीका सव बाणलाइ टुकुरा  पारी दिए पार्थले। 
तीखा बाण गरी प्रहार तनमा ४ घाङ गरे क्रोघले ॥८५॥ 
य्योता दानवको लडाइँ पहिले ४ जस्ती भएको थियो। 
ठ्रीणी अञ्चनको त्यसै सरहको ४ संग्राम ठलो भयो॥ 
गर्थे ती दुईले प्रहार गरले ४ आकाश ढाक्ने गरी। 
हेथै छक्क परेर सैनिक तथा ! योद्वाहरू त्यो घरी ॥८६॥ 































पलिताभनतनाममननसगसिमतिगनितगल ससश उखमगगगगसभपियातक 


।  ४५८ महामारत 
यौटा बाण चलाई द्रोणसुतले  काटे घनू  पार्थको । 
स्याबासी सबले दिए कुशलता  देखेर संग्रामको ॥ 
ताँदो श्रेष्ठ चढाई फेरि धनुमा  गर्जेर श्री पार्थले । 
ढाके द्रोणकुमारलाइ शरको  वर्षा गरी वेगले ॥८७॥ 
लागे सबै शरहरू गइ देहमाहाँ । 
,... वीरा बाग्यो रगतको, भइ घाउ  त्याहाँ ॥ 
 श्री ट्रोणपुत्र कन व्याकुलता बढेर । 
भाग्दा भए समरबाट ति उल्िखेर ॥८८॥ 
कृणकी दोग्नो पटक पलायन 
हे राजन् ! जब द्रौणपुत्र त्यसरी ४ भागे ड्राई क्न। 
कोही वीर पनी टिकेन रणमा  एक्तै थिए अजुन॥ 
राधाका सुत कर्णले समरको १ देखेर त्यस्ती स्थिति ।. 
आए लड्न डटैर फेरि अघिको ४ बिसी ठलो दुर्गति ॥८९ 
तिन्लाइ रथमा धनञ्जयजिले ४ देखे डटेका जब। 
भन्छन् खब रिसाईकर्ण । रणमा ५ के गर्ने आयौ अब? 
पापी कोको समाबिच अघी  शैखी गरे झैं यहाँ। 
देखा बलियो पराक्रम कुनै  संग्राम भूमिमहाँ ॥९०॥ 
सारी ठ्रोपदिकी खिचेर जसरी  इज्जत सभामा लियौ । 
हामीलाइ... पनी छलेर वनको  संकष्ट जस्तो दियो॥ 
झूटो सम्मतिले कुकर्म पहिले  घेरे गरेको हुँदा। 
सोही पाप फेर कर्ण ! रणमा  हाछौं तिमी सदा ॥५१॥ 
हामी बन्धनमा थियौं प्रण गसी  रक्षाथ सद्दमंको। 
पारी त्यो प्रण पूर्ण हाजिर भएँ  इच्छा गरी युद्धको ॥ 

































































 ।  ४५४, 
साटो फे्दछु त्यो सबै म अहिले  तिम्री गरी दुर्गति । 
हेनेछन् सबले पराक्रम ठुलो  मेले गरेको जति ॥९२॥ 
यस्तो अजुनको कुरा सुनिसकी  श्री कर्ण हाँसी कन। 
लागे भन्तप्रलाप झैं समरमा  शेखी गरेको किन! 
देखा पहिले पराक्रम तिमी  ऐहं भनेको जति। 
शेखी गर्दछु जो स्वयं समरमा  के गर्छ त्यस्ले खति !५३ 
तिम्रो, गने सहायता समरमा ४ श्री इन्द्र आए पनि। 
लड्नेछ मनमा नमानि भय ती  हुन् श्रेष्ठ योद्धा मनी ॥ 
तिम्रो पूर्ण गराउँछ मसँग ने ४ छडने इरादा सब। 
देख्नेछन् सबले पराक्रम तथा ४ संग्राम हाम्री अब ॥९९॥ 
धेरै यै स्तिको  रणमा कै तितले गरेको सुनी। 
बोले पार्थ रिसाउँदैकिन बृथा  बोठ्छो घमण्डी बनी ॥ 
केही बेर अघी तिमी मनमहाँ ४ लज्जा नमानी कन। 
भाग्यो यो रणमूमिबाट डरले  बाँच्यो त्यसै कारण ॥९५ 
देख्दैछो तिमि नै अकारण यहाँ ४ भाई मरेको पनि। 
शैखी तैपनि  गर्दछो घरिघरी ३ योद्धा ठुलो हँ मनी ॥. 
गर्दै यै रतिका कुरा शर लिई  अत्यन्त तीखा सय। 
राधाका मुतलाई श्री विजयले  हान्दा भए निंभेय ॥५६ 
काटे ती सब बाण सूयंसुतले  लाग्नै नपाई कन। 
यौटा बाण गरे प्रहार करमा  ताकेर सोही क्षण॥ 
 धनु जो थियो विजयले ४ मुट्ठी बटारीकन । 
लागी त्यै शरे भएर खुकुलो  फुस्क्यो मुठीत्यै क्षण॥९७ 
काटेथे धनु कर्णको विजयले  छाडेर योटा शर! 
छाडे शक्ति रिसाइ सूयंसुतले  ताकी तिर ॥ 















... ० महाभारत जु ता 


त्यौ शक्ति बिचमै अनेक टुकुरा  पारी दिए पार्थले। 
चारोटा हयलाइ चार शरले ४ मारी दिए वेगछे ॥९८॥ 
हाने मन्त्रित एक बाण रिसले  ताकेर मर्ने गरी। 
छातीमा शर गाडियो कवच ने कक द्रेडेर सोही घरी॥ 
शक्ती क्षीण भएर कण रथमा  मुर्छा परे झै भए। 
बाटो उत्तरको समाइ इरले  मागेर अन्तै गए ॥९९॥ 
भागेथे रणबाट कर्ण जसरी ्त्यौ प्राण मात्रे लिई । 
गर्जो अञ्जन बेसरी समरमा  उत्साह बढ्दै मई॥ 
भन्छन् उत्तरलाइ झद्ग रथ यो  श्री मीष्मजी छन जहाँ । 
 हावाको गतिले पुस्याउनुपस्यौ तिवका अगाडीमहाँ ॥८०० 
आज्ञा अजुनको विराटमुतहे यस्तो सुनेर जव। 
लागे भन्न डराई हाँक्न रथ यो  सक्तीनँ  मैहै अत्र ॥. 
सेना कोरवतफका जल्घि झैं ४ उछी रहेछन् अति। 
देखेको पहिले थिएन कहिले ४ योद्ठा यहाँका जति ॥१ 
टोकेको छ दशै दिशा वरिपरी ४ आकाश दि्यास्रले । 
मेले हेन सकीनँ स्पष्ट अहिले  आफ्ना दुवै नेत्रले ॥ 
शक्ति क्षीण भएर व्याकुल हुँदा ४ आत्तिन्छ मेरो मन। 
यी घोडा रथका सल्लाल्न रणमा  आँट पनी सक्तिनँ ॥२॥ 
यस्तो मत्स्यकुमारो सुनि कुरा  साह्वै डराए भनी। 
शिक्षा अर्जुनले दिए समरको क्ष राम्रो, दयालु वनी ॥ 
जन्मी क्षत्रिय वंशमा समरमा ४ आएर है उत्तर! 
सारा शत्रु हँसाउँदै किन तिमी ५ मानी रहेछो डर ॥३॥ 
पाचाउ नडराइ झद्व रथ यो श्री मीष्मका सामुमा। 
 गर्नेछ म प्रयोग, हेतु तिमिले  दिव्याख्र संग्राममा ॥ 



























क क . न छ त छा ४६१ 
देछ्नन् कोख हातमा धनु लिई क घुम्ने मलाई जब। 
बायाँ हान्छ कि दाहिनेतिर भनी ५ आश्चयं मान्नन् सब ॥४ 
पाएँ पाश्रुपतात्र शम्भुसितको  त्यौ घोर संग्राममा । 
त्यस्तै वासण अस्र श्री वस्णले  सुम्पे स्वयं स्वगंमा ॥ 
आफूफ्ना हतियार देवहरुले ४ पेह्रे दिएका जति। 
गर्नेछु म प्रयोग यौ समरमा  शंका नमानी रती ॥५॥ 
आजै कौरव खप घोर वन यो फाँडी दिएको पनि। 
देखौला, मनमा नमान डर क्यै  पर्नेछ मनू भनी॥ 
त्यस्तै साहसका कुराहरू गरी ४ घेरै बुझाए जब। 
हाँके त्यो रथलाई मस्स्यसुतले  त्यागी कुशंका सब ॥६॥ 
अनु नले भष्मपितामहलाई मूर्छित पार्जु  
वैशम्पायनले भनेसमरमा ४ आएर दुःशासन । 
माला राजकुमारको शरिरमा ४ हाने रिसाई कन॥ 
टाके अर्जुनलाई बाणहरूको  वर्षा गरी बेसरी। 
भाला बाणहरू सबै विजयले ४ काटी दिए त्यै घरी॥७॥ 
मारी सारथि अश्व एक शरले  पारी दिए घायल। 
ष्मागे प्राण बचाई टिक्न नसकी ४ छाडेर युद्धस्थल ॥ 
आई दुःसह ओ विविंशति ठुला  योद्वा बिकर्णे पनि। 
लागे गर्ने प्रहार बाणहरूले  पानी परे झैं तिनी ॥८॥ 
तीनौटा बलवानका शरहरू  काटेर सोही, घरी। 
पारे घायल पार्थले समरमा  टिक्नै नसक्ने गरी ॥ 
भागे तीनजना त्यजी समर त्यौ रक्षा गरी प्राणको । 
रोकेले रथलाइ वीरहरुले  सामू डटी पार्यको ॥॥ 































।। महाभारत 
एक पल्ट गरे प्रहार सबले .तीखा अनेको शर। 
ढाके अजुन वीरलाइ रणमा  ढेकेर च्रैतिर ॥ 
घाङ लागि शरीरमा रगतको ४ धारा बगेथ्यो जब। 
ले गन प्रहार क्रोधित भई  श्री पाथंजीले तब ॥१०॥ 
काटी त्यो शरजाल स्वच्छ रविझें  संग्राममा देखिए । 
आफ्ना प्वाँख हुने तिखा शरहरू ४ ताकेर छाड्दै गए।. 
। छाडेका शर ती चतुर्दिक घुमी  हावा सरी वेगले। 
हात्ती, अशव मरेर सेनिकहरू  मृढा ढले झैं टुले ११॥ 
मेरी शङख मृदङ्ग ढोल नगरा  बाजा बजे युद्धका। 
घाँटी, कम्मर, हात पाउ रणमा  गिर्दै गए वीरका॥ 
खोलो बग्न गयो ठुलो रगतको  संग्राम भूमी भरी।। 
भागे वीरहरू बचे जति सबै  हाहा परी बेसरी ॥३२॥  
देखी ढुगति वीरको समरको  त्यस्तो नराम्री स्थिति 
रक्षा गने भनेर भीष्म रणमा ४ आए सिसाई अति॥ 
आफ्नू शंख पुकेर आठ शरले  हाने ध्वजामा जब। 
घाङ श्री हनुमानका शरिरमा ४ पारी दिएथे तब ॥१२ 
ढाकेथे रथ भीष्मको विजयले  सम्पूर्ण युद्धस्थल। 
काटी छत्र ध्वजा र सारथि पनी  पारी दिए घायल॥ 
छाडे मीष्मजिले अनेक बलियो  दिव्यास्र मन्त्री कन। 
लागे ती बलवान शस्त्र नभमा ४ श्री सूयं झैं टस्कन ॥१४ 
छाडी मंत्रित दिब्य अस्त्र टुकुरा  पारी दिए पार्थले । 
गथ आपुसमा प्रहार ति हुवै  उत्साहले वेगल्े ॥ 
जस्तै स्वगपती र दानव  पती  पैहै लडेका थिए। 
त्यस्तै मीष्म तथा धनञ्जय दुवै  त्यो युद्धमा देखिए ॥१५॥ 




































। 
प्राजापत्य र ऐन्द्र रोद्र अथवा ५ कोबेर श्री वार्ण।, 
छाइ्थे मन्त्रित दिव्यअख्र रणमा श्री मीष्म ओऔ अर्जुन ॥ 
देखिन्थे दुइ वीर मात्र रवि झैं  संग्राम भूमी मरी। 
हेथें छक्क परेर सैनिकहरू  तस्बीर जस्ता भई ॥१६॥ 
दिन्थे सादर साधुवाद कतिले ४ भाग्थे डराई कति। 
मारिन्थे रणमा कती प्रलय झैं हा हा परेथ्यो अति ॥ 
देख्दा भीष्मजिको पराक्रम ठलो  संग्राम  भूमी महाँ। 
मन्धे कोर साधुवाद यिनि झैं  योद्धा छ अर्को कहाँ ॥१७॥ 
योद्धा भीष्म र कृष्ण बाहिक अरू क श्री पार्थका सामुमा। 
लड्ने वीर ठलो धनुर्धर कुनै ४ पाइन्न संसारमा ॥ 
गर्थे आपुसमा कुरा कुरुहरू  यस्ता प्रकारको यता । 
भन्छन् सादर चित्रसेन खुशिले  श्री इन्द्रलाई उता ॥१८॥ 
राजन् ! हेर्खहवस् धनञ्जयजिको  दिव्यास्रको कोशल। 
ढाके बाण गरी प्रहार अहिले  सम्पूर्ण युद्धस्थल ॥ 
उडछुन् टम्म मिलेर बाण नभमा  पक्षी उडे झैं गरी। 
लागे सिठ्रिन वीर सैनिकहरू  त्यो बाणद्वारा मरी ॥१९॥ 

















छन् यी वीर दुवै समान बलका  योद्धा त्यसै कारण। 
छाइछन् शस्त्रहरू बराबर दुवै लाग्नै नपाईकन ॥२१॥  


























॥  ४. महाभारत 
तिनको बात सुनेर स्वर्गपतिले ४ आनन्द मानीक्न। 
वर्षाए दुइ वीरमा कुमुमको  मालाचक्षता चन्दन ॥ 
केही बेर लडी यसै तरहले  दिव्याखले पेसरी। 
रोकी त्यो शरको लडाइँ दुइले  थाल्दा भए त्यो घरी ॥२२॥ 
पैहे नौ शर श्री पितामहजिले ४ हाने रिसाई कन। 
  लाग्यो बेसरि नै र घायल भए  त्यो बाणले अजुन॥ 
यौटा बाण गरी प्रहार धनु नै ४ काटी दिए मीष्मको। 
उड्दै बाण अरू पनी दस गए ४ हावासरी पार्थको ॥२२॥ 
घाड पारिदिए पितामहजिको ४ ती बाणले देहमा। 
ठूलो चोट परेर खप्न नसकी १ मूर्का परे युद्धमा ॥, 
दे्यो सारथिले रथी रथमहाँ  मूछौ परेको जब। 
रक्षा गर्ने भनी लिईकन गयो  श्री मीष्मलाई तब ॥२९॥ 
श्री पा्थले समरमा पुरुषार्थ गर्दा । 
श्री मीष्म मूछित मईकन आाग्नुपदो ॥ 
यौद्घाहरू कति डउटीकन लडन लागे । 

हाहा परीकन कती, डर मानि भागे ॥२५॥ 

अजु नले सबलाई मूर्छा पार्नु र उत्तरछे पगरीहरू ल्याउनु 
मूर्छा भीष्म परेपछी समरमा  आएर दुर्योधन । 
रोके वेग ठुलो धनञ्जयजिको  सामू खडा मेकन ॥ 
छाडेथे शर भल्ल नामक ठलो  ताकी किरीटी तिर। 
घाञ परिदियो निधारभरिमा  लागेर सोही शर ॥२६॥ 
धारा बग्नन्मँख्रे जसै रगतको ४ आगो भई क्रोघले। 
हानेथे कुरुराजलाइ शरले  साद ठलो वेगले॥ 











त्रराटपत्र 

गर्थे आपुममा प्रहार यसरी ङ्ष . थिए बेसरी । 
हात्तीमाथि चढी विकण सहसा ४ आए अगाडी सरी ॥२७॥ 
लाग्यो गर्जन त्यो गजेन्द्र बलले ४ थकाई युद्धस्थल । 
शर एक तीक्ष्ण गजको ४ ताकेर गण्डस्थल॥ 

जस्तो बज्न परेर पर्वतहरू ४ गिछन् ठुलो वेगले। 
सोही चाल गरी गिस्यो गज पनी  श्री पार्थका बाणल्े ॥२८॥ 
हाम्फाली सहसा विकर्ण उरले  भागेर जाँदा भए। 
त्यो देखी सव वीरले समरमा  आएर घेरा दिए॥ 
एकै पल्ट गरी प्रहार शरले ४ थाले सबै गर्जन। 
शेखी कोख वीरको समरमा  देखेर श्री अञ्जन ॥२९॥ 
चारेतर्फ घुमी प्रहार रिसले  गर्दो भए वबेसरी। 
लागी बाण छुरा समान तनमा  भागे सबै त्यौ घरी ॥ 
श्री हुर्योधनले स्वयं समरको  देखी नराम्रो स्थिति । 
फर्काए मुहडा तुरुन्त रथको  तिन्ले उराई अति ॥३०॥ 
भागेका कुरुराजलाई त्यसरी  देखैर श्री पार्थले। 
भन्छन्पर्ख ! नभाग पीठ रणमा ४ देखाउँदै गेगलरे॥ 
पुर्खाको शुभ कीर्तिलाइ यसरी  वाशी रहेछौ किन? 
जस्को राज्य लियौ ति धमसुतको माई म हँ अजुन ॥३१॥ 
मेरा साथ लडी पराजय कि वा लेक तिमीले जय। 
हेछन् वीर अरू, लडौं समरमा ४ हामी हुवै निमय॥ 
भाग्नू वीर भएर योग्य कसरी  ठान्यो तिमीले भन। 
हे ढुर्योधन, पाशवेरक्षकहरू  तिम्रा कुने देख्दिनँ॥३२॥ 
जाञ प्राण बचाइ झट्ग घरमा ४ माफी दिएँ जीवन । 
आफ्नू वंश स्वयं कलेकित गस्यो ४ हे वीर दुर्योधन ! ॥ 



























मधिशक्किरखततिमलन 
४३६ महाभारत  


धेरै अज नल्ने तिछ्याई यसरी  हेला गरेको सुनी।  
फर्के लड्न भनेर खप्न नसकी  साह्रै रिसाई तिनी ॥११।  
हान्दा अंकुशले गजेन्द्र जसरी ४ फकन्छ त्यस्तै गरी। 
फृकेका कुरुराजलाइ सछे क देखेर सोही घरी॥ 
ट्रोणी, द्रोण, विविशृती र कुपजी  श्री कर्ण दुःशासन। . 
रक्षा गन पुगे तुरुन्त शकुनी  श्री दु ॥३७॥ 
श्री दुर्योधनको वरिपरि डटे ती श्रेष्ठ योद्घाहरू । 
रक्षा गने भनी थिए समरमा ४ सेना डटेका अरू॥ 
एकै पल्ट गरे प्रहार सवले  शख्राखर आफ्नो लिई । 
ढहाके अजु नलाइ बाणहरुले  हानेर क्रोधित भई ॥३५॥ 
आफू समेत रणमा रथ ढाकिएको । १ 
देख्दा पराक्रम ति कोरले गरेको ॥ 
क्रोधित भई विजयले डर क्यै नमानी । 
काटे ति श्र सबका निज बाण हानी ॥३६॥ 
पैह्रे शंख फुकेर श्रेष्ठ धनुको  टंकार गर्दा त्यहाँ। 
पृथ्वी कम्प भई, ठुलो ध्वनि भयो  संग्राम भूमी महाँ॥ 
छाडे पार्थ रिसाई मन्त्रित ठुलो  दिव्यास्र सम्मोहन । . 
त्यागी अस्त्र सबै गिरे समरमा  मूछो परी त्यै क्षण ॥३७॥ 
सम्झै अजु नछे कुरा अघि मनिन्  श्री उत्तराले जति। 
आज्ञा उत्तरलाइ सादर दिए  आनन्द मानी अति॥ 
जाई राजकुमार कोखहरू  सम्पूर्ण छन् मूछित ॥ 
ल्याञ ती सबको झिकेर पगरी  अयन्त फुती सित ॥१८॥ 
।  योटा मीष्मकहाँ नजानु तिमिले  चैतन्य नै छन् तिनी । 
बाँकीको गई पस्र ल्याउ सहजै  जान्दैन कोही पनि ॥ 



















। । १६७ 


मारा कारवको भ्रिकेर पगरी ४ पौकी गराई लिए। 

त्याई त्यो रथमा मुरक्षित गरी  त्यौ वस्न राखीदिए ॥३९॥ 
जपा अज नक पराटनश्र प्रस्थान  

हे गजन्  कुरु वीरका ति पगरी ४ खोसेर ल्याई कन । 

फर्काइ रथ ग्यूहबाहिर छिटै ४ निस्की गए अजुन ॥. 













उत्तर कुमारले मूछित वीरहरुको पगरी लिएको । 

त्यो देखीकन श्री पितामहजिले  वर्षा गरी बाणको। 
ं पारे घायल पार्थलाइ रणमा  धारा बग्यो रक्तको ॥४०॥ 
आए लडन भनेर फर्कि रिसले  श्री मीष्मलाई पनि । 
थिदी बाण अनेक देहभरिमा ४ घाड गराए अनि ॥ 
। चारोटा हयलाइ चार शरले कै मारी दिएथे जब। 
पाई होश तुद्न्त कोखहरू  दोडेर आए सब ॥४१। 

ही बेर लडाइँ फेरि त्यहिं नै ४ चल्दो भयौ बेसरी। 
छेके अजनलाइ गीरहरुले  ताल पैह्रैं सरी॥ 
भन्छन् श्रीकुर्राज मीष्मसित यो ४ भागेर जाला कहाँ । 
पक्रा हामिहरू मिलेर सबले ४ यो पाथलाई यहाँ ॥४२॥  










म. टु महामारत 
श्री हुर्योधनको कुरा सुक्सिकी ४ श्री भीष्मजीले मने। 
पैह्व बुढि कहाँ थियो र अहिले  गछौं कुरा पक्रने ॥ 
मारा वीरहरू अघी समरमा  मूर्छा परेका घरि । 
मारेनन् अघि नेवच्यौं सब जवा  यिन्को दयाले गरी ॥४२॥ 
गर्दैनन् कहिले अधम यिनिले  त्रैलोक्य पाए पनि। 
गर्दा पालन धर्मको रण जिती  फर्के जान्छन् यिनी ॥  
जाउ वीर तिमी फिरेर घरमा ४ सेना बचेका लिई 
जान्छन् मत्स्यपुरी धनञ्जय जिती संग्राम खुशी भई । ९४॥ 
शिक्षा मीप्मजिको मुने हित हुने ४ आफ्नू र दुयोधन। 
बोलेनन् मुखले तथापि मनले  राजी भए फृर्कन॥ 
त्यै वेला रथबाट वर्छि नजिकै ४ आएर श्री अजुन। 
ढोगे भीष्म र द्रीणका चरणमा  आनन्द मानीकन ॥४९॥ 
द्रौणी ओ कृपजी तथा अरु पनी  जो मान्य तिन्का थिए। 
तिन्को उत्तम बाणले चरणमा  हानेर ढोगी दिए । 
काटेथे कुरुराजको मुकुट ने ४ छाडेर यौटा शर। 
मागे कोर वीरका संग बिदा  जान्छ भनी सादर ॥४६॥ 
आई त्यो रथमा बसेपछि भने  हाँसेर है उत्तर! 
हाम्रो जीत भयो बढाउ रथ यो  फर्के जाड घर॥ 
हाँकेथे रथलाइ मस्स्यमुतले  आज्ञा मुनी पार्थको । 
श्री हुयोधनजी ससैनिक फिरे ४ इच्छा पुगी युद्धको ॥४७॥ 
हेरे अद्भुत युद्ध औं विजयको ४ देख्दा ठुलो योग्यता । 
आशीवांद दिई गए घरमहाँ फर्की सबै देवता ॥ 
भागेका रणबाट सैनिक कती क वन्मा लुकेका थिए। 
निस्की त्यो वनबाट श्री विजयका सामू खडा मै गए ॥४८॥। 
























जक नाडी? उम नक  
लाग भन्न सबै ड्राइ मनमा ४ दुर्धर्ध हे अजुन! 
आन्षा गर्नुहवस् प्रसन्न मनले ४ गछौं सबै पालन ॥ 
हाम्रो प्राण बचाइबक्सनुहवस्  हे वीर! रक्षा गरी । 
। बात मुनी सकी विजयले  भन्दा भए त्यै घरी ०९॥ 
दुःखी दीन दरिद्र हुबेल बुढा ४ जो हादछन् सैनिक । 
मैले मार्दिनँ, पछे जो शरणमा क वा युद्धमा बालक ॥ 
मेरो क्ये तिमिहेरुले मन महाँ  पर्दैन मान्नु इर। 
दीएँ आज बिदा प्रसन्न मनले  जाऔ खुशी झँघर ॥५०॥ 
आत्ञा अर्जुनको सुनेर सबले ४ आशीष धेरै दिई । 
आफाफ्ना घरमा गए तिनिहरू  अत्यन्त खुशी भई ॥ 
त्याहाँबाट हिँडेपछी खुशि भई  भन्दा भए अंजुन । 
ऐह्ने केहि नभन्चु उत्तर, तिमी ४ राजाकहाँ गेकन ॥५१॥ 
सल्लाहा गरुँला पछी म भनुँला ४ मोका परेका घरी। 
चिन्हेछन् जव वीर पाण्डव भनी ३ खशी , हुनन् वेसरी ॥ 
मैले नै कुरुषीरलाइ रणमा ४ ल्याए जिती गोधन । 
भन्नू भूपतिको गई हजुरमा  शंका नमानीक्न ॥५२॥ 
भन्छन् उत्तरकाम जो हजुरलेङ गर्नू भयो यो धरी। 
। मेरै हो पुरुषार्थ यो समरको  भन्नू त्यहाँ के गरी॥ 
जैले भन्नु भनी हुकुम् हजुरको ै होला म सोही दिन । 
भन्नेछ सबको अगाडि घरमै कै छन् पाण्डुका नन्दन ॥९२॥ 
गर्थे राजकुमार बात यसरी ४ श्री पार्यो आदर। 
रोकेथे रथलाइ फेरि शमिको ३ त्यै वृक्षक्रा मुन्तिर ॥ 
छाडी त्यो रथको ध्वजा कपिपतीक जाँदा भए व्यैघरी। 
राखे शख्रहरू सवै विजयले  बाँधेर पक्का गरी ॥५४॥. 





























॥. महाभारत 


पेह्री वस्न सबै नपुंसक सरी  आफू बनी सारथी । 
राखे राजकुमारलाइ रथमा  तिनले बनाई रथी॥ 
ल्याई त्यो रथलाई मत्स्यपुरिको ५ बाहिर केही पर। 
भन्छन् अजु न वीर उत्तर ! बसौं  विश्रामका खातिर ॥५५॥ 
घोडालाई पिलाउनू जल यहीं  मारौँ थकाई अनि । 
हाँकोंला अपराह्नमा रथ ठिटो ५ हामीहरूले पनि॥ 
हाम्रो जीत भयो भनेर पुरमा  ग्वाला पठाडै बरू। 
यो संचार सुनेर स्वागत गरून् ४ आएर रेतीहरू ॥५६॥, 
इच्छा अर्जुनको बुझेर पुरमा ४ ग्बाला पठाई दिए, 
त्यो सम्चार लिएर मत्स्यपुरमा ४ स्वाला दगुदै गए॥ 
केही बेर अघी त्रिगतंसितको  संग्राम ठूलो जिती।. 
आएथे घरमा विराट नृपती ४ आनन्द मानी अति ॥५७॥ 
ल्याए गोधन भूपले  नगरमा ४ आफ्नू फिराई जब। 
त्यो वेला प॒रमा ठलो विजयको ४ चल्दै थियो उत्सव॥ 
सोधेयथे घरमा नदेखि नपल्ने, ४ काहाँ गए उत्तर। 
स्वास्नीमानिस जो थिए महलमा  तिन्ते भने सादर ॥५८॥ 
आई कोरव वीरले लगिदिए  संपूण गाई एरि। 
त्यो सम्चार सुनेर उत्तर भए  क्रोधित निके बेसरी ॥ 
आँटे जान तथापि सारथि कुने  राम्रो नमिल्दा यहाँ । 
साथी एक बृहन्नला छिइ गए  संग्राम भूमीमहाँ ॥५९॥ 
यस्ता खीहरूको कुरा मुनिसकी  चिन्तित् भई भूपति। 
मंत्री वीर तया. सहायकहरू  डाकेर सेनापति ॥ 
लागे भन्नत्रिगतंले समरमा  हारे भनेको सुनी। 
 छाड्छन् कोखले त्रिगतेपतिको  हो हार हाम्रे भनी ॥६०॥ 









































।  बिराटप्वे  ४७१ 

हाम्रा पेदल ओ रथी, गजपती  सेनोहरू छन् जती। 
मागलाइ पठाउ झट्ट तिमिले ४ बाँकी नराखी रती॥ 
ग्श्रा उत्तरको गरून्  जतनले ३ संग्राम भूमी महाँ। 
बाँचेको पनी त्यो छ दैन अहिले छन् श्रेष्ठ योद्धा त्यहाँ॥६१॥ 
त्यसको सारथि झन् नपुंसक हुँदा के गने सक्ला भन? 
त्यस्ता पद्रथिको अगाडि रणमा  आत्तिन्छ मेरो मन ॥ 
तिवूको तर्कबितर्क धमसुतले  सारा सुनेथे जव। 
लागे भन्न बुझाइ ताप मनमा ४ पर्दैन मान्नू अब ॥६२॥ 
तिनको साथमहाँ नपुंसक भए  श्री इन्द्र आए पनि । 
जितृछन् कोरव वीरलाइ सहजै  साहाय पाई तिनी ॥ 
यस्तै बात हुँदै थियो ति दुइको ४ आएर ग्वाला त्यहाँ । 
हाम्रो जीत भयो भनी कहिदिए  संग्राम भूमीमहाँ ॥६३॥ 
त्यौ संवाद सुनी भने न्पतिले  हे श्रेष्ठ सेनापति ! 
योद्धा उत्तर ओ नपुंसक दुवै  आए लडाई जिती॥ 
गर्दै स्वागत ल्याउनू र पुरमा ४ गनू ठुलो उस्व। 
आज्ञा पालन थूपको गरिदिए  सेनापतीले सब ॥६४॥ 

युधिष्ठिरलाई बिराटले पासाले हान्चु ! 

हे गजन् ! सहसा उपस्थित भयो  मोका खुशीको जब। 
जवा खेल्दछु कंकका सँगमहाँ  ल्याड त्रिपासा अब ॥ 
मग्धरीकन यौ विराट नृपले ४ आज्ञा दिएको सुनी । 
 लाने भन्न बुझाइ धर्म  सुतले  जूवा नखेल्न् भनी ॥६५॥ 
 ठो हप हुँदा विपत्ति खनिँदा ४ जुवा नखेल्नू भनी। 


। भन्छन विज्ञहरू र खेल्नु कसरी ५ मैले जुवाडे बनी॥ 






























. महामास्त 

हे राजन् ! अघि पाँच पाण्डवहरू ४ श्री इन्द्र जस्ता थिए। 
जूवामा धनराज्य, भाइ र प्रिया  सम्पूण हारीदिए ॥६६॥ 
सोही कारण भन्दछ हजुरले  त्यस्को बुझी हुणुण। 
जुवा त्यागिदिनू सदा उचित हो  शंका नमानी कन 
धेरै यै रितिले भने तर ठुलो जिद्दी गरेथे शी 
जूवा खेल्न बसे भई विवश ती ङ थर्की फिँजाई तब ॥६७॥ 
खेल्दामा पनि भृपती घरि  घरी ४ भन्थे खुशी भैकन । 
छोराले रणमा जितेर घरमा  ल्यायो सबै गो धन ॥ 
व्यथै उत्तरको बढाइँ नृपले  धेरे गरेको सुनी। 
मन्छन् भृपतिलाई धर्म  सुतले  केही नजान्ने बनी ॥६८॥ 
हे राजेन्द्र ! बृहन्नला सँगमहाँ ५ तिन्को हुनाले गरी । 
आए उत्तरजी भएर बिजयी  संग्राममा यो घरी 
यस्ता बात सुनी विराट नृपले ४ भन्दा भए झोंक्किई । 
हे व्रह्मन् ! किन गर्देछो तिमि कुरा ४ अत्यन्त ठुलो भई ॥६९॥ 
पारी उत्तरलाइ क्लीब अपमान्  मेरो गरेको किन। 
तिम्रो. यो अपराध खप्न मनले ४ आँटे पनि सक्तिनँ॥ 
माफी दिन्छु सखा बुझेर अहिले क हो दोप तिम्रो मनी । 
दूच्छा बाँच्न भए नभन्नु तिमिले  आँटेर केह पनि ॥७०॥ 
बोले धर्मकुमार फेरि नपले  शेखी गरेको सुनी। 
जस्को सारथि क्लीब छन् समरमाई ती हादंथे के भनी ॥ 
योद्धा कोरवको म के गरुँ कुरा श्री .इन्द्र आए पनि। 
साथी क्लीब भए अवश्य रणमा  जित्छन् खुशीले तिनी॥७१ 
यस्ता बात मुनी युधिष्ठिरजिको  क्रोधित भई भूपते! 
पासा हातमहाँ लिएर सहसा  हानीदिए गेगले।  



















? ४७३ 


त्य्रग्यो वेमरि नाकमा र हुन गौ  घार त्यही चोटले। 
वाञ्रो क्र्टन गई वग्यो रगतको  धारा निके वैगले ॥७२॥ 





॥ 


  ॥ फि 


० 









राजा विराटले युधिष्टिरहाई पासाले हानेको 
थापे हातमहाँ युध्िष्टिरजिछे ४ भैंमा नपर्ने गरी। 
आँटयो खस्न जमीनमा रगत त्यो भै अञ्जलीमा मरी ॥ 
हेरे धर्म  कुमारले मुखमहाँ  श्री ट्रोपदीको जब। 
ल्याइन्  पात्र बुझेर भाव पतिको ४ त्यो रक्त थापिन् सब ॥७२३ 
ल्याए उत्तरलाइ त्यै बखतमा  मानीस धेरै गई। 
आए मेट्न भनी पितासँग तिनी ४ अत्यन्त खूशी भई ॥ 
त्यो सम्चार भन्यो गएर चरले ४ राजा कहाँ सादर। 
आज्ञा भृपतिले दिए अब छिटै ४ आउन् यहाँ उत्तर ॥७४॥ 
लाग्यो जान फिरेर दूत न्पको  आज्ञा सुनी सादर। 
भन्छन् त्यो चरलाइ धर्मसुतले ४ डाकेर आफू तिर 

































 महामारत 
आउन राजकुमार मत्रा अहिले  भूपालका छ । 
रोकी राख्नु बृहन्नलाकन तिमी ४ क्यै वेर त्ये द्वारमा ॥७५ 
घोई साफ हुने सबै रगत यौ वेला बिचारी कन। 
ल्याउ मित्र बृहन्नलाकन तिमी ४ डाकेर है सज्जन! 
मेरो रत यहाँ कुनै तरहले ४ आएर देखे भने। 
सारा राज्य हुनेछ नाश नपको  छन् व्यथमा मारिने ॥७६  
यस्तो बात सुनी युधिष्टिरजिको  बाहीर गैगी चर। 
रोक्यो अञ्जु नलाइ बिज्ञ चरले ४ आए स्यहाँ उत्तर॥ 
पेह्व उत्तरले पिताकन गई  ढोगे झुकाई शिर। 
जोरी हात गरे प्रणाम खुशिले ५ श्री कङकको आदर ॥७७ 
दुःखी भैकन ट्रोपदी मनमनै  पानी लिई हातमा। 
धुन्थिन् रक्त बसेर धमसुतको  धेरै थियो देहमा? 
देखे उत्तरले युघिष्टिरजिको ४ घाञ ठूलो नाकमा । 
सोधे भूपतिलाइ रक्त अहिले  देख्छ म जो पात्रमा ॥७८ 
आई भित्र कुटेछ कुन् अधमले  यस्ती गस्यो दुट्टता । 
कस्ले रक्त बगाउने यि ट्विजको  गर्दो भयो प्रृष्टता॥ 
छोराको सुनि बात मत्स्यपतिले ४ भन्दा भए ओोक्किई ।  
यस्तै बात गस्यो बढी अनि कुटे ५ मैले त्रिपासा लिइ ॥७९॥  
राजाको सुनि यो कुरा मनमहाँ ४ लागी कुशंका डर। 
बोले उत्तर काम यो हुन गयो साह नजाती तर॥ 
माफी माग्नुहवस् समूह कुल यो  उढ्ने नपाई कन। 
राजाको वुक्षि चित्त सादर भने  माफी दिनौस् त्राह्मण॥८० 
बोले क पदन नि माफ पहिल्यै  मैले दिएँ भूपति!। 
गिथ्यो रक्त जमीनमा यदि भने  हुन्थ्यो हजुको खति॥ 




































.  निर  आल  छुन 
माग माफ भयो युधिष्ठिरजिको  त्यौ रक्त घौई कन। 
मागी पेद्रि छतारि केश गज झैं  आए त्यहाँ अर्जुन ॥८१॥ 
गजालाई र कंकलाइ तिनिले ४ ढोगे झुकाई शिर। 
केही वेर पछी बसे नपतिको ४ आज्ञा लिई क्यै पर ॥ 
 छोगालाइ भने सहर नपछो ४ पाई तिमी झैं सुत। 
आजै बंश भएछ उज्ज्वल मनी ५ विश्वास मान्छ म त ॥८२ 
एके फल्ट हजार बाण घनुमा  राखेर जुन् कृणले। 
माछन् जत्रु हजार क्रोधित हुँदा  संग्राममा वेगले । 
जाँदैनन् कहिले भई विफल ती कै हज्जार तीखा शर। 
तिन्कासाथ लड्यो कसोरि तिमिले? हे वीर वर्णन् गर ॥८३॥ 
४  जोडी छैन कुनै धनुर्घरमहाँ  जुन् भीष्मको लोकमा । 
तिन्लाई कसरी जित्यो भन तिमी एक्ते थियो युद्रमा ॥ 
सारा अन्धक तरृष्णिको र कुरुको  विश्यात छन् जो णरु। 
द्रोणाचाय समान छैन भवमा ४ प्रछ्यात योद्धा अरू ॥८४ 
तिन्को श्रेष्ठ प्रहारलाइ रणमा  रोकी लियो के गरी। 
बाबू उत्तर ! त्यो बताउ अहिले  वर्णन् गरी राम्ररी ॥ 
१ द्रोणी ओ कृपजी समान भवमा  पाइन्न योद्धा अरू। 
तिन्को तारिफ गर्दछन् समरका  विख्यात योद्वाहरू ॥८५॥ 
त्यस्ता ती दुई वीरलाइ कसरी  ल्यायो जिती गोधन । 
मुन्ने उत्सुकता बढ्यो मनमहाँ  हे वीर ! चाँडो भन॥ 
जुन् दुर्योधनका तिखा शरहरू  पार्छन् घुलो पवत। 
तिम्रो युद्ध भएछ कुन् किसिमले  ती श्रेष्ठ योद्वासित ॥८६  
सारा बात बताउ  उत्तर तिमी ४ मेरा अगाडी महाँ। 
 साह्दै खुशि भएँ म गोधन सबै  ल्यायौ फिराई यहाँ ॥ 


























बिराटपत्रै १ ४७७ 





ति देख्न यहाँ म देवसुतको  गर्ने थिएँ पूजन। 
रक्षा गर्नुहवस् भनी बिभव यो क गर्थे सै अर्पण ॥९३॥ 
लागे राजकुमार भन्न नृपले ४ आज्ञा गरेको सुनी। 
त्यो संग्राममहाँ भएर विजयी ४ . र हामी पनि। 
.., दिय तीनमा नगरमै भन्ने प्रतिज्ञा गरी। 
अन्तर्धान भएर देवसुत ती ४ जाँदा भए त्यै घरी ॥९४ 
गर्दा उत्तरले कुरा घरि घरी  संकेत् दिए तापनि। 
शंका भूपतिको परेन मनमा  यी पार्थ नै हुन् मनी   
ल्याएयै अघि उत्तरीय पगरी  राजहरूको जति। 
 अ्जग्ले लगि उत्तराकत दिए  आनन्द मानी अति ॥९५ 
॥ राजा बिराटका अगाडि पाण्डवहरू प्रकट हुनु । 

राजन ! तीन बिते जसै दिनहरू ४ पाँचै जना पाण्डव। 
सल्लाहा सबले गरे प्रकट द्वौं ४ हामीहरू लौ अब॥ 
इच्छा राजकुमारको पनि बुझी  राम्रो र तेस्रो दिन। 
राजा झैं पहिरेर स्वच्छ कपडा  सम्पूण आभूषण ॥९६॥ 
पाँचै भाइ हिंडेर मत्त गज झैं ५ दर्बारमा गैकन । 
राखे धर्मकुमारलाई नपले क बस्ने दिई आसन ॥ 
चारै भाइ बसे वरीपरि बसिन्  श्री द्रौपदी माझमा । 
केही बेरपछी विराट नृपती  आए त्यही स्थानमा ॥९७ 
वल्दी अम्निसमान पाण्डवहरू ४ देखे बसेका जब। 
हेरे छक्क परी महेन्द्रसरिका ४ शोमित् थिए ती सब ॥ 
केही बेर गरी विचार मनमा  तिनका अगाडी गई । 
लागे भन्न गरी अनादर वृथा  अत्यन्त कोधित् भई ॥५८ 



























महासारत 


के ठ्च्छा मनमा लिएर तनमा क पैह्री लुगा भूपण। 
यौ राजोचित श्रेष्ठ आसनमहाँ ४ आई बसेको भन॥ 
दुखी विप्र मनी बिचारि पद्मा  राखेँ खुशीले तर। 
यो सिंहासनमा बस्यो अलिकती ४ लज्जा नमानी डर ॥९९, 
शेखीयुक्त कुरा विराट नृपको  त्यस्तो सुनी अजुन। 
लागे भन्न बुझाई कारणहरू ४ सानन्द हाँसी कन ॥ 
यौ सिंहासनको म के गरुँ कुरा  श्री इन्द्रते स्वगमा । 
जस्लाई दिइ अध आसन स्वयं  बस्छन् खुशी साथमा९२२ 
जो छन् व्राह्मणभक्त, शाख्रहरूका ४ ज्ञाता तया धामिक । 
गर्ने पालन धमंको र व्रतको  त्यागी, प्रजा  पालक । 
जस्को कीर्ति दुलो छ लछोकभरिमा  जो छन् सबैका प्रिय। 
अर्काको उपकार योग्य रितले ४ जो गदेछन् निभंय ॥१॥ 
डाक्न् हुन्छ हजुर कंक भनि जुन्  सवज्ञलाई यहाँ । 
ख्याती प्राप्त हुने युधिष्ठिर भनी  जानीलिनोस् मनमहाँ । 
यिनको सादर गदथे कुरुहरू ४ सेवा तथा चाकरी । 
लिन्थे भूपहरू जिती कर यिनै  संपूण पृथ्वीमरी ॥२॥ 
बूढा, पढगु, अनाथ, अन्धहरूको क गर्थे यिनी पाल्न। 
यिनका कीर्तिहरू सकिन्न कहिले  गर्दे गए वणन॥ 
ढाक्छन् जुन् रितले सफा किरणले श्री सूय  नारायण। 
ढाकेको ढ त्यसै गरी सब दिशा  सत्कीर्ति फेलीकन ॥२॥ 
यिनका सद्गुणको म वर्णन गरी  सिद्धयाउनै सक्तिनँ । 
यौ सिंहासनमाथि बस्न नहुने  यिन्ले, छ के कारण ॥ 
धेरै यै सितिल्ने युधिष्टिरजिको  वर्णन् गरेको सुनी। 

सोधे अर्जानलाई धमंसुत हुन्  भन्ने पत्याए अनि ॥४॥ 
















































।॥। 
यिनका भाइहरू कतातिर गए  छन् ट्रोपदीजी कहाँ। 
जवामा सव राज्य हारि पहिले  सुन्थे गए बनमहाँ॥ 
पेग काल भयो सुनिन्न अघि झैं ४ सम्चार तिनको अव्। 
बोले अजुन भूपको सुनि कुरा  हेतू बताई सब ॥५॥ 
जो छन् वल्छम नामका हजुरको  भान्से बनेका यहाँ। 
माछ्न् सिंह गजेन्द्रलाइ बलले  जुन् वीरले छिन्महाँ ॥ 
जोडी मेटन सकिन्न जुन् पुरुषको खोजी गरे तापनि। 
माम्नै छन् चिन्हिवक्सियोसहञ्जरले हुन् भीम योद्धा यिनी ॥६ 
स्वामी गोधनका र अश्वहरूका  छन् जो दुवै सञज्जन। 
वस्ने धमेकुमारका वरिपरी  हुन् माद्रिका नन्दन ॥ 
जस्को शीलस्वभावको र गुणको ४ सौन्दर्यको गणन। 
गछेन् मुख्य प॒तित्रता भनी सबै  संसारका सज्जन ॥७॥ 
जस्का निम्ति समस्त कीचक मरे  योद्धा भए तापनि 
सेरन्ध्रीकन जान्नुहोस् हजुरले  हुन् द्रोपदीजी भनी ॥ 
मेरो नाम पनी प्रसंगवशले  होला सुनेको कही 
मै टर अजुन चिन्नुहोस् हजुरले  साम्ने खडा छ यहीँ ॥८॥ 
जस्ता रिसित गभवास श्िंशुले  गर्छन् त्यही चाल्ले। 
हामी गुप्त भई बस्यौं हजुरको  दर्वारमा प्रेमले ॥ 
येती बात भनीसकीकन वसे  स्वस्थानमा अजुन। 
भन्छन् उत्तर पाँच भाइहरुको  सौन्दर्य, कीर्ति, एण ॥९॥ 
जस्को वर्ण छ गौर शुद्ध सुन झैं ४ आँखामहाँ लालिमा। 
लामा नाक, विशाल वक्ष, बलमा  विङ्यात संसारमा ॥ 
यो मिंहासनमा महेन्द्रसरिका  छन् जो बसेका यहाँ। 
जेठा पाण्डव हुन् युधिष्ठिर यिनै ४ विख्यात पथ्वीमहाँ ॥१०॥. 






















महाभारत 


तिन्का दक्षिणतर्फ दिग्गजसरी  छन् वीर जी यो घरी। 
लामा बाहु, विशाल काँध बलमा  विङ्यात पृथ्वीमरी ॥ 
जोडी जुन् बल्वानको जगतमा  पाइन्न खोजे पनि। 
राम्रो चिन्नुहवस् पिता हजुरले  हुन् भीमयोद्वा मनी ॥११॥ 
जस्को वण छ श्याम जोतरुण छन्  हे भ्रूप ! बायाँ तिर। 
ख्याती प्राप्त छ जो धनुधेर भनी  संग्रामको खातिर॥ 
लामा बाह्र विशाल, नेत्र सुन झैं  कान्ती हुने देहमा। 
योद्धा अजुन हुन् यिनै । ३ विख्यात संसारमा ॥१२॥ 
जी छन् यी दुइ वीर धमेसुतको  बायाँ र दायाँतिर। 
साक्षात इन्द्रउपेन्द्र झै छ तनको  सान्दरयं झन् सुन्दर ॥  
यौद्धा श्री सहदेव औ नकुल हुन्  यी मात्रिका नन्दन ।  
गछेन् रूप र शीलका यी दुइको  संसारले वर्णन ॥१२३॥ 
खानी शीलस्वभावकी र गुणकी रूपकी जो धनी। 
गर्ने पाठन धम, सत्य, व्रतको  कतव्य टूलो भनी॥ 
जस्को कान्ति छसूय झैंचहक्लि ५ शोमा छ लक्ष्मीसरी । 
सेरन्त्रीकन जान्नुहोस् हजरले  हुन् ठ्रापदी मुन्दरी ॥१४॥ 
यौटा देवकुमारको अघि कुग  मन भनेथे जति। 
साम्ने छन् उहि देवपुत्र अहिले ४ चिन्त॒हवस् मृपति ! 
जित्ने कोख बीरलाइ रणमा  हुन् वीर यी अजुन। 
यिन्ले धैर्य दिए मलाइ बहुत  संग्राममा गंकन ॥१५॥ 
मेरो प्राण बचाउने समरमा  फर्काउने गोधन। 
योद्धा अजुनको प्रसन्न मनले हामी गरौं पूजन ॥ 
भीष्म ठ्रोण तथा सुयोधन ठलाक योद्ठा अछ् जो थिए। 
 सारालाइ लडाइँमा विजयले  एक्लै भगाई दिए ॥१६। 
























































। बित्राह 


ठ्ठोराको सुनि बात मत्स्यपतिले ४ भन्दा भए उत्तर! 
गर्ने पुजन पाण्डुका तनयको  मोका छ यो सुन्दर ॥ 
दिन्छु १ नलाई आदर गरी श्री उत्तरा सुन्दरी । 
के भन्छौ तिमिले बताउ अहिले  सल्लाह पक्का गरी ॥१७॥ 
राजाको सुनि बात हर्षित् भ  भन्दा भए उत्तर। 
मेरो चित्त बुझ्यो पिता हजुरले ४ आज्ञा भयो सुन्दर ॥ 
बोले भपति पाण्डुका तनयले  हाम्री सुरक्षा गरे । 
योद्रा कोरवको त्रिगतंहरुको छ सम्पूर्ण शैखी हरे ॥१८५ 
वैरीको वशमा परी म जसरी  आत्तीरहेको थिएँ। 
रक्षा पाण्डवले गरी समरमा  बाँचेर फिदो भएँ॥ 
योद्धा कौखलाइ अर्जुन गई एक्तै लखेटी दिए। 
हाम्रो राज्य मुकीति वैभव सबै  यिन्ले बढाई लिए ॥१९॥ 
छोराको संगमा कुरा यति गरी कै फर्केर सोही घरी। 
पौँची धर्मकुमारका हजुरमा क बिन्ती गरे राम्ररी ॥ 
राजन् ! भाग्य ठुलो हुँदाहजुरको  पायौ यहाँ दशन। 
गछ राज्य र संपती चरणमा  मैले स्वयं अर्पण ॥२०॥ 
काटी त्यो वनवासका दिन तथा  यो. णुघवासै पनि। 
पानु भो प्रण पूर्ण हे नरपतै ! ४ हो धर्म आफ्नू भनी 
छोरी अर्जुनलाई दिन्छु अहिले ४ आज्ञा जु दिए। 
हाम्रो प्रेम बढेर जान्छ यसरी  सम्बन्ध यो बाँधिए ॥२१॥ 
राजाको मुनि बात घमेसुतले ४ फर्केर माई तिर, 


हेनू भो बुझि भाव श्री विजयले  बिन्ती गो सादर ॥ 










. महाभारत 
छोरालाई दिनूभए हजुरले ४ श्री उत्तरा सुन्दरी । 
गर्नेछु म विवाह हामिहरुको  सम्बन्ध बढ्ने गरी ॥२२॥ 
ठच्छा अजु नको बुझी न्पतिले  फेरी भने प्रेमले। 
गर्नू हुन्न हज्र मेरि दुहिता  स्वीकार के हेतुले! 
हाँस्तै अर्जनले भने नरपति !  श्री उत्तराले पनि ॥ 
गर्थिन् स्नेह गुरू भनेर म पनी  तिन्लाई शिष्या मती॥२२ 
शिक्षा गानबजानको दिइ बसें ४ क्यै काल साथै महाँ । 
मेले आज बिहे तिनीसित गरे  होला नराम्री यहाँ। 
मान्दैछ अपवादको डर ठुलो  मैले त्यसै कारण। 
छोरालाइ दिद्हवस् हजुरले ५ शङका नमानीकन ॥२४ ? 
त्यस्को हो अभिमन्यु नाम न्पते ! ४ भानीज हो कृष्णको । 
ड्च्छा पूर्ण हुनेछ देखिकन लो  सौन्दर्य त्यो वीरको ॥ 
त्यस्लाई दिनुहोस् प्रसन्न मनले  श्री उत्तरा सुन्दरी। 
पाई पुत्रवध सुयोग्य म पनी ४ हुन्छ खुशी बेसरी ॥२५॥ 
राजाले मुनि धर्मसम्मत कुरा   भन्छन् प्रतिज्ञा गरो । 
मेले श्री अमिमन्युजीकन दिए ४ यी उत्तरा सुन्दरी ॥ 
राम्रो एक पुरी उपप्ल्व थियो  त्यै स्थानदेखी पर । 
त्याहाँ गैकन पाँच पाण्डव बसे  तेयार पारी घर ॥२६॥ 
भेजे पत्र दिएर धमसुतले  द्वारावतीमा चर। 
डाके बन्धुहरु भए जति सबैकै गर्दै ठुलो आदर 
 काशीराज र शैव्य ओ द्रुपदजी  सेना लिई साथमा । 
आए अन्धकत्रष्णिभोज कुलकार श्रीष्कुणका साथमा ॥२७ 

































क 
। पाल््दरमो बलरामजी अरु स्वयं  आए त्यहाँ यादव । 
पाई दश्रन कृष्णको खुशि भए  पाँचै जना पाण्डव ॥ 


। 
 


उत्तरा अभिमन्यु विवाह 
छोरा द्रोपदिका ससैनिक त्यह। ४ आए खुशी भै अति। 
ल्याए श्री अमिमन्युलाइ रथमा  आइन् सुभद्रा सती ॥२८ 
दासीदास, सुरत्न वैभवहरू  जे चाहिइन्थ्यो जहाँ। 
सारा पुर्ण गराइबक्सनुभयो  श्रीकृष्णले छिन्महाँ ॥ 
राम्रो छान गरी विचार सुनको कै वेदी बनाई लिए। 
आफ्ना वैदिक विप्र प्रोहितकहाँ ४ निम्ता पठाई दिए ॥२९ 
ल्याए मण्डपमा वधूवर ढुवै ४ लाई सजाई कन। 
राजाले कुलदेवको खुशि भई  गर्दो भए पूजन ॥ 


 न गरेर वेद विधिले ४ पूजा गरी राम्ररी। 
मुम्पे श्री अभिमन्युका करमहाँ  श्री उत्तरा खुन्द्री ॥३०॥ 


विय विामा नता 
४८४ , महामारत 


बाजा मङ्गलका बजे थरि थरी  गर्दै गए उत्सव। 
हेथे दशक, पाउमा परिपरी ४ घेरा लगाई सब  
सुम्पे सात हजार अश्व बढिया ४ छोरी जुवाई कन। 
नाना रल, सुवर्ण भूषण दिए  यै दाइजोमा धन ॥३१॥ 
सारा खुशि थिए प्रजा पुरमरी ४ चल्दो भयो उत्सव। 
यो सम्बन्ध हुँदा विराटसंग झन्  खुशी थिए पाण्डव ॥ 
जस्ले सुन्दछ पाण्डुका तनयको  संकष्टको यो कथा। 
त्यस्का कष्ट तथा विपत्ति, मनको नाशिन्छ सारा व्यथा ॥१२ 


! महाभारत बिराटपवे समाप्त !! 














पया 


प्रारम्मः 
 राज्य फर्काउने विषयमा मन्त्रणा 

हे राजन् ! जब गुप्तवास सक्यो ४ ती पाण्डुका पुत्रको ! 
योटा श्रेष्ठ समा गरे खुशि भई  इच्छा बुझी कृष्णको ॥ 
त्यस्मा सृञ्जन, बृष्णि यादव तथा ४ पाञ्चालका भूपति। 
आई आसनमा बसे वरिपरी  आनन्द मान्दै अति ॥१. 
मोका योग्य बुझेर पाण्डुमुतको ४ कल्याणका खातिर । 
लागे भन्न उठी जुरुक्क सबका  माहीक दामोदर ॥ 
हे राजाहरुहो ! यि पाण्डुसुतको  सबैस्व जुन् चालले। 
पापी कोख्ले हरीकन लिए  त्यो यतको खेलले ॥२॥ 
जाहेरै छ तपाईलाइ वनको  सङकष्ट जस्तो दिए। 
आफ्न् त्यो प्रण पूर्ण पाण्डुपुतले सारा गराई लिए॥ 
फिर्ता राज्य दिने कबोल पहिल्यै  तिनको हुनालैँ गरी। 
त्यो सारा दिनुपर्दथ्यो स्वजन हुन्  सन्ने बुझी राख्ररी ॥२३॥ 
त्यस्को ती कुरुहेरुले अझ पनी  ख्यालै नराड्ता अब। 
माग्छन् संमति के गरौं भनि यहाँ पाँचै जना पाण्डव ॥ 
सल्लाहा सबले मिली दिनुहवस् ५ यिन्को चिताई हित 
आज्ञा यो बहरामले मुनिसकी  श्रीकृष्णको त्यो मत ॥४। 
जूवाको छल, भेद धममुतते  जान नजानीकन 
ठूलो चरक भयो गईकन त्यहाँ २ खेल्नू र हात् धन । 















४८६ य अहभारत 


श्री दुर्योधनको प्रताप अहिले ४ छूलो हुनाले गरी। 
तिन्का साथ विरोध गनु कसरी भन्तृहवस् यो घरी ॥५॥ 
तस्मात् मेल हुने गरी सब कुरा ४ सम्झाइ योटा चर। 
चाँडो पाण्डवते पठाउनुप्यो ४ कल्याणका खातिर । 
,यस्तै कोरवतर्फको हित हुने  वार्ता सुनी रामको। . 
बोले सात्यकि झट्ट क्रोधित भई  सारा कुरा नीतिको ।६॥ 
आज्ञा मो बलरामले जति कुरा  हे भूपहो! यो घरी 
राम्रो भन्न सकिन्न धर्मसुतको  हेलाँ हुनाले गरी ॥ 
जूवा खेल्न भनेर खूब कुरुले  जिद्दी गरेथे जब। 
जानी क्षत्रियध्म धमसुतले  खेल्ने परेथ्यो तब ॥७ 
जूवामा छलले जितेर खलले  सबैस्व खोसी लिए।  
आफ्नू त्यो प्रण पूर्ण पाण्डुसुतले  पुरा गराई दिए॥ 
पेहरको प्रण सम्झि राज्य खुशिले  फिर्ता दिनू पढथ्यो । 
पाए राज्य, विवाद पक्ष दुइको  आनन्दले टदेथ्यो ॥८ । 

कोरवले युधिष्टिरजिको  त्यो राज्य फिर्ता भने । 
तित्का लडेर आफ्नू जति हो  पर्नेछ खोसी लिने ॥ 
योद्धा सात्यक्ति सभाबिच भने  उत्साह वृद्ठी गरी।  
आफ्नु सम्मति भूपती द्रुपद्ले ४ भन्दा भए त्यै घरी ॥९॥ 
राजन् ! सात्यकिको समर्थन सबै  मेले पनी गर्देछ्। 
राम्रो भन्न सकिन्न श्रीबलजिको  शिक्षा मनी ठान्दछ ॥ 
देछ्दामा व्यवहार दुष्टहरुको  भन्दैछ मेरौ मन। 
दिन्नन् कोखले यि पाण्डुसुतको  खोसीसकेको धन ॥१०॥ 
गर्छौं मेल भनी लडाइँ नगरी ४ मागौं भने बेभव। 
गर्नन् बात बढी घमण्ड मनमा  हेला गरी कोरख॥ 
कोरेर कुकुर 











































































. ४८७ 
तस्मात् लडनू अवश्य पर्दछ भनी आफ्ना पठाई चर। 
मागौं मद्दत भूपतीहरूकहाँ  संग्रामका खातिर ॥११॥ 
हाम्रा दूृतहरू गएर पहिले  नै पुग्न पाए भने। 
निम्ता पाइ अगाडि भूपहरूले ४ छन् आइ महत् दिने । 
आफ्नू शक्ति बढाउनाकन यही  चाँडो सुयुक्ति गरौं।॥ 
आउ लड्न कि राज्य देउ खलहो तिन्लाइ हामी मनौं ॥१२ 
हाम्रो राज्य दिए मने कसल हो ४ लछडुनन् लडौंला पनि । 
पापी कोखलाइ हामि सहजे  छाडी दिने के भनी ! 
यो सल्लाह सुनीसके द्रुपदको  त्याहाँ सबैले जब। 
राम्रो नीति भनेर सम्मति दिए  सारा समाले तब ॥१३॥ 
त्यस्को भार जती सबै द्रुपदको ४ जिम्मा लगाई क्न। 
दाज्यूकासँग पाल्नुमो पुरमहाँ  श्री नन्दका नन्दन ॥ 
डाकी दूतहरू सबै द्रुपदले ४ आज्ञा दिए सादर। 
ज्ञानी धार्मिक श्री युधिष्ठिरजिको ४ कल्याणका खातिर ॥१४ 
फिर्ता राज्य दिलाउनाक्न सबै ४ आउन् यहाँ भूपृति। 
दम उर्दि छिई गए चरहरू  आज्ञा भएको जति॥ 
चारैतर्फ ति मित्रराज्यहरूले  सम्चार पाए जब। 
आए सैन्य लिएर मद्दत गरौं  भन्दै ति राजा सब॥१५ 
यो संवाद सुनी सुयोधनजिले  आफ्ना पठाई चर। 
डाक भूपहरू अरू जति थिए  साहायका खातिर ॥ 
पाई कोरखको निमन्त्रण सबै ४ सेना लिई भूपति। 
आए मद्रत गर्न वीरहरूको  आनन्द मानी अति ॥१६ 




















४८८ महामारत 
शञटपयुधिष्ठिर संवाद 
पैह्व पाण्डवको निमन्त्रण मिली  शस्राख्र सेना लिइँ। 
आफ्ना भानिज पाण्डुपुत्रहरुको  साहाय गर्ने भई ॥ 
जान्थे शल्य विराटको नगरमा  सल्लाहका खातिर । 
पापी कोरवले मिलाउन भनी  तिनको गरे आदर ॥१७॥ 
बाटोमा जति वास मद्रपतिको ४ पर्ने भएका थिए। 
ती सारा स्थलमा अगाडि कुरुकाने मानिस पुग्दा भए॥ 
तम्बूपात र चाहिने चिजहरू  सारा तयारी गरी। 
सेवा गर्न भनेर चाकर पनी  राखी दिए बेसरी ॥१८॥ 
होला पाण्डवतर्फको सकल यो क राम्री व्यवस्था भनी। 
हिँड्थे त्यै स्थलमा बसी दिनदिने श्री शल्य राजा पनि॥  
यौटा वासमहाँ पुगेर बढिया  देखे व्यवस्था जब 
डाकी मानिस एक शल्य नपते ४ सोधे खुशी भै सब॥१९॥ 
जस्ले स्वागतको तयारि यसरी  मेरी गन्यो वासमा। 
त्यस्को पूर्ण गराउँछ म मनको  इच्छा खुशी साथमा ॥ 
यो आज्ञा रप शल्यको सुनिसकी  मोका छै राम्रो भनी। 
श्री दुर्योधनको गई हजुरमा  बिन्ती चढायो अनि॥२० 
पोचे शल्यकहाँ प्रसन्न मनले कै तत्काल ढुयोधन । 
मेले स्वागत यो गरें हजुरको ३ भन्दा भए त्यैक्षण॥ 
बोले छक्क परेर शल्य नपती  तिनले भनेको मुनी। 
गनू मो किन व्यथे स्वागत ठलो  मेरो दयाङ् बनी ॥२१॥ 
श्री दुर्योधनले भने बिनयले श्री शल्यलाई त्यहाँ । 


७ 


। गनुपर्छ सहायता हजुरकै  मेरो, लडाई महाँ॥ 





































दिय कमा लपल ककन ।  उद्योगपे ४८९ 
मैरा यो सव सेन्यको हजुर ने  सेनापती बन्नुहोस् । ं 


। आज्ञा अहिले भयो अब त्यही ३ मामा, पुरा गनुहोस् ॥२२ 
तिन्को बात सुनी ठूलो सकसमा ५ श्री मद्रराजा परे। 
सम्झी आफ्नु कबोल अट्क मनमा  स्वीकार तिन्ले गरे । 
मैरा निम्ति त पाण्डुपुत्र र तिमी हौ एकनासै सब। 
गर्नेछु म सहाय जाउ घरमा  शंका नमानी अब ॥२३॥ 
येती बात भनी ससैनिक बिदा  भानीजलाई दिई । 
राजा शल्य गए युधिछरकहाँ ५ क्ष्यै खिन्न जस्ता भई ॥ 
मेटी सञ्चविसञ्च सोधि पहिले  क्यै बेर सोची क्न। 
श्री दुर्योधनले जसो गरि छले  त्यस्को गरे वर्णन ॥२४॥ 
मामाको मुनि बात धर्मसुतले ४ बिन्ती गरे सादर । 
हे मामा ! कुरुहेरुते छल गरी  आफ्नू तुल्याए तर ॥ 
यौटा काम हजुरले गरिदिनु  पनेछ हाम्री पनि। 
लड्नेछन् जब कर्णअर्जु न दुवै  सामू खडा भै अनि ॥२५॥ 
पलौ हाँक्नु हजूर सारथि बनी कषश्री कर्णको त्यो रथ। 
गनू तारिफ पार्थको र रिपुको ४ प्रत्यक्ष तेजोचघ॥ 
यस्तो बात सुनी युधिष्ठिरजिको ४ भन्दा भए शल्यले। 
गर्नेछु म अवश्य काम रणमा  तिम्रो ठलो युक्तिले ॥२६॥ 
हे राजन् ! इतिहास ये विषयको  यौटा म भन्छु सुन। 
पाएथे अघि कष्टरबाट जसरी ५ श्री इन्द्रले उम्कन॥ 
तीनोटा शिर विश्वरूप कहिने  तष्टा कुलमा थिए। 
तिन्ले तीन मुवन् गरी तप ठुलो ४ वश्मा गराई लिए ॥२७॥ 
त्यो देख्दा मनमा डराई बहुते  इन्द्र्ध लिन्छन् भनी । 
मारे वज्र गरी प्रहार रिसले  श्री इन्द्रजीले . अनि ॥ 

















४९० घहामारत 
तष्टा पुत्र मस्यो मनेर मनमा  चितित् भएका थिए। 
छोरो होम गरेर वत्र तिनिल्ले  पैदा गराई लिए ॥२८! 
त्यस्ले युद्ध गरेर देवगणमा  हा, हा ! गराई दियो। 
सिङ्गै इन्द्रजिलाइ हालि मुखमा  त्यस्ले सलक्के निल्यौ ॥ 
हाहाकार परी सबै सुरहरू ४ भागे डराई कन।। 
त्यस्का पेटमहाँ बसे दुख सही  श्री इन्द्र केही दिन ॥२९॥ 
त्यस्ले हाइ गस्यो र एक दिन तीङ बाहीर निस्की गए। 
योद्धा वृत्र र इन्द्रको अमरले ४ सन्धी गराई दिए॥ 
त्यो कत्रासुरलाइ सिन्धुतटमा ४ देखेर कोही दिन। 
मारे, वज्र गरी प्रहार छलले १ श्री इन्द्रले त्यस्कन ॥२०॥ 













री उन्ले बृत्रासुरलाई मारेको 
धोका एक तपस्विको वधदुई  साह्रै ठलो पाफ्ते। 
चिन्ता पर्ने गई हिँडे सुरपती ४ त्यो पापको तापले ॥ 
















उद्योगपडे ४९१ 
लागेथे तपमा हिमालय पुगी ४ बाँधेर पद्मासन ।  
हाहाकार पच्यो सुरेन्द्र नहुँदा ४ रित्तो भयौ आसन ॥३१॥ 
। सारा देवहरू मिली नहुषजी ४ छाइ बुझाई क्न। 
राखे इन्द्र बनाइ स्वगपुरिमा ४ सुम्पेर इन्द्रासन ॥ 
तिन्छे चोध मुवन् गरी वशमहाँ  गर्दा भए शासन। 
गर्ने भोग सती शचीसँग पनी  तिनले गरेथै मन ॥२॥ 
संझाए सब देवले नगर योक्ही पाप ठूलो मभनी। 
 मानेनन् तर त्यो कुरा नहुषले  क्रोधित भए झन् तिनी ॥ 
। ल्याए बिन्तिगरी शचीकन त्यहाँ ४ तिनूछै भनिन् सादर । 
राजन्! क्यैदिनपर्खनोसअनिस्वयं  हुन्छु यहाँ हाजिर ॥३३॥  
आफ्नू सत्य बचाउनाकन शची  शिक्षा गुरुको छिँइ । 
लागिन् खोज्न सुरेन्द्रलाइ मनमा  चिन्ता र दुःखी भई ॥ 
भेटिन् क्वै दिन इन्द्रलाई दहमा  गर्थे तपस्या बसी। 
बारबार गरी प्रणाम पदमा  साह्रै भइन् ती खुशी ॥३४॥ 
तिनले बिन्ति गरिन् सबै नहुषको  इच्छा र आफ्नू स्थिति । 
लागे मन्न बुझाइ इन्द्र मनमा ४ सन्ताप मानी अति॥ 
साध्वी ! मन्चु तिमी गई नहुषजी ४ लाई म मन्छू जति। 
तिनको हुन्छ परेर श्राप क्रपिको  साह्रै ठलो दुर्गति ॥३५॥ 
मेरो इन्द्रजिको हुँदा अघि बिहा  सप््षि डोलै थिए। 
वोकाईकन डोलि ती क्रपिहरू ५ लाई त पाल्नु भए॥ 
स्वामी मान्छ हजूरलाई खुशिल्ले ४ श्री इन्द्र जानीकन । 
तिम्रो बात सुनेर ती नहुषको  होला खुशी झन् मन ॥३६ 
डोली बोक्न हुकुम दिनन क्रपिहरू॥ लाई तिनिले जव। 
दिन्छन् श्राप अवश्य घोर त्रपिले ४ देछ्दा अनीति सब ॥ 







































म. महामारत 
त्याहाँबाट गई बृहस्पति कहाँ बिन्ती चढाई दिन्। 
मेरो पाप हटाउने मख ठुलो  योटा गराई लिनू ॥३७॥ 
हे प्यारी ! तिमिले गस्यो यति भने उद्धार मेरो भई। 
पैह्रे झै गरि राज्य स्वगपुरिमा  बस्नेछ साथै गई ॥ 
स्वामीको सुनि बात सादर शची ४ आनन्द मान्दै फिरिन् ! 
पत्तो पाइनँ इन्द्रको कहिं पनी  देवादिलाई भनिन् ॥३८॥ 
त्यौ संवाद सुनेर श्री नहुषजी ४ आनन्द मान्दै गए। 
द्न्द्राणीसित भेटि आदर गरी  यो बात भन्दा सए॥ 
स्वामी मान मलाई योग्य पनि छ त्रेलोक्यकी सुन्दरी । 
गर्दैछौ किन यो अनादर व्रृथा  मेरो तिमी यो घरी ॥३५ 
यस्ती बात सुनी सकी नहुषको  चिन्ता परे तापनि।  
हाँस्तै बिन्ति गरिन् तथापि उरले ४ कामीरहीथिन् तिनी ॥ 
शिक्षा इन्द्रजिले दिए जति सबै  पैहै भनिन् राम्ररी । 
डोले सप्तक्रपी गरी हजुर लो पाल्नोस् भनिन् त्योधरी४२ 
तिनको वात सुनेर श्री नहुषजी ४ अत्यन्त खुशी भए। 
जस्ती बात भन्यो त्यसै गरि छिटै  फकन्छु भन्दै गए॥ 
सप्तपीकत डाकि श्री नहुषल्े  तत्काल आब्वञा दिए।, 
डोलीमाथि बसेपछी ति क्रुपिले ४ बोकेर हिँड्दा भए ॥०१॥ 
बारबार छिटो पुस्याउन तिमी ४ भन्धे रिसाई कन। 
हिँड्थे शक्ति पुगे जती क्रपिहरू ५ क्रोधित हुँदै मत्मन ॥ 
 लात भने यहाँ नहुषछे  चाँडो पुस्याङ जब । 
गिलोस् सर्प भएर श्राप क्रषिछे  चाँडे दिएयै तब ॥४२॥ 
त्यस्तो श्राप परेपछी नहुषजी क गिर्दा भए गेगले। 
कृषामा भइ सपरूप नपती क बस्ता भए फकृष्टल॥  



















॥ 
त्यहाँबाट  बृहस्पति कहाँ  आनन्द मान्दै गइन् । 
आज्ञा इन्द्रजिको प्रसन्न मनले  सम्पूण विन्ती गरिन् ॥४२३ 





राजा नहुपको पतन 

तिनको खातिर अश्वमेध गुरुहे ४ ठूलो गराई  दिए। 

आउन्, पाप पखाछियो अव छिटे श्री इन्द्र भन्दा भए॥ 

धेरै पाप त इन्द्रले तप ग्रीक नाशी सकेकै थियो! 
बाँकीको पनि अःवमेध गुरुले  गर्दा सबै नाशियो ॥४४॥ 

 समचार आउन भनी  आफ्ना गुरूको जब। 

आए स्वरगमहाँ प्रसन्न मनलेक श्री इन्द्र फर्की तब॥ 

पैह्वे झैं गरि राज्य स्वगपुरिको  सानन्द॒ गर्दा भए। 

राजन् ! यो इतिहास शल्य न्पले ४ सारा सुनाई दिए ॥४५॥ 

यौ आष्यान सुनेर कार्य निज जोङ मानीसहे गर्दछन् । 
सिद्धी पाइ सुरेन्द्र झैं पछि ठुलो ४ आनन्दमा पर्दछन् ॥ 





























।। ४९५४ महाभारत 


यस्तै वात गरेर मद्रपतिले ४ मागी बिदा सादर। 
स्याहाँबाट हिँडी ससैनिक गए  फर्की सुयोधनूतिर ॥४६॥ 
राजा द्रूपदका पुरोदित दूत भएर हस्तिनापुर जागु । 

आए पाण्डव तर्फका नृपहरू  साहायका खातिर। 
ढाके मत्स्यपुरी तथा वरिपरी  सम्पूर्ण चारेतिर॥ 
सेनाका पतिले सहित् सब थिए  ती सात अश्षौद्िणी।  
आफाफ्ना लिइ शस्रअख्र रिसले ४ गर्जीरहेथे तिनी ॥४७॥ 
त्यो देखीकन श्री युधिष्ठिरजिको  सन्ताप बढ्दै गयो। 
डाकी प्रोहित विप्र श्री द्रुपदका ४ तत्काल आज्ञा भयो ॥ 
हे त्रह्मन्  कुस्को र हामिहरुको ४ देख्दा सबै लक्षण। 
आँटयो क्षत्रिय वंश मासिन भनी  आत्तिन्छ मेरो मन ॥४८ 
हाम्रो वा सब लोकको हजुरले  कल्याणका स्रातिर। 
बिन्ती गदछु हस्तिनापुर महाँ ४ जानोस् नमानी डर ॥ 
भन्नू श्री ध्वृताष्ठेजी कन जती  मन्छ म एह्क यहाँ। 
बारबार प्रणाम भन्नु पहिले  साष्टाङ्ग पाञमहाँ ॥४९॥ 
हाम्रो जुन् रितिको थियौ प्रण अघि त्यी दतको खेलमा। 
सम्झी त्यो प्रणलाइ राज्य दिनु नै  पर्थ्यो खुशी साथमा ॥ 
स्वामी त्यागि परौ अरू शरणमा बै कस्को गई भन्नुहोस् । 
हाम्रो राज्य फिराउने सुतहरू  लाई हुकुमवक्सियोस्॥५० 
नीतीपपकका कुरा अरु पनी  सारा बुझाई दिए। 
मागी झट्ट बिदा पुरोहित उठी ४ तत्काल जाँदा भए ॥ 
ज्ञानी व्राद्मण हस्तिनापुर पुगी  भेजे जसै हाजिरी । 
डाके श्री भ्रतराष्ट्रले पनि मभा ४ मा मान राम्रो गरी ॥५१ 





















उद्योग ४९५ 
पह्ट व्राह्मणले सबै कुशलको  सम्चार बिन्ती गरी। 
द्च्छा धर्मकुमारको विनयले  सारा भने राम्ररी॥ 
फिर्ता राज्य तथा दिए धन सबै कै ती पाण्डुका पुत्रको । 
गर्देनन् कहिले पनी उनीहरू  इच्छा वृथा युद्धको ५२॥ 
नीतीपूर्वकका कुरा अरू पनी ४ तिन्ले भनेको सुनी। 
बोले श्री श्रतराष्ट्र चिन्तित हुँदै  क्यै बेर मन्मा गुनी॥ 
व्रह्न् ! पाण्डवको मुनी कुशलको संवाद खशी भएँ। 
साक्षात् मेट भएसमान मनमा  आनन्द मानी लिएँ ॥५३ 
हे व्रह्मन् ! जति भन्नुमो हजुरले  हौ योग्य सारा तर । 
गर्दैछ म प्रयल पक्ष दुइको  कल्याणका खातिर ॥ 
यो दुर्योधनले प्रसन्न मनले ती पाण्डुका पुत्रको । 
पर्थ्यो राज्य दिनु, भनाइ तर यो  मान्दैन क्वेव्यक्तिको ५४ 
जूवामा धन राज्य पाण्डुपुतले ४ संपूणे हारे जब। 
त्यो हुर्योधन भन्छ फेरि किन त्यौ  फर्काउने छौ अब॥ 
एक्लैले सबलाई आफ्नु वशमा  पारी ,सक्यो तापनी । 
गर्छु यल मिली दिए यिनिहरू  कल्याण होला भनी ५५ 
त्यस्को चित्त बुझाइ राज्य खुशिले फिर्ता लिउन् पाण्डव । 
यस्मा हामिहरू क्सैकन पनी  दोषी नठानुन् अब॥ 
रूखो यो श्रृतराष्ट्रबाट द्रिजले ४ पाए जसै उत्तर। 
त्याहाँबाट बिदा भईकन गए  फर्केर आफ्नू घर ॥५६॥ 
दुर्योधन र अजु नले भगवानसित सहायता माग्नु 
ल्याएथे गइ हस्तिनापुर महाँ  सम्चार जुन् विप्रले। 
त्यो सुन्दा मनमा युधिष्ठिर भए  सन्तप्त झन् शोकले ॥ 























अहाभिारत 












आशा मेल हुने थियो जति अघी  संपूर्ण त्यी गै गयो। 
सारा मुख्य नरेशका संग समा  तिनको वसेको थियो ॥५७ 
 सल्लाहा लिनुपछ कुष्णसित लो  भन्ने मएथ्यो जब। 
अजु न् श्री हरिलाइ ल्याउन गए  ठ्वारावतीमा तब ॥ 
ग्छु लो पहिले सहाय म गई  भन्ते किचारी कृन। 
केही सैन्य छिएर द्वाखतिमा  पौँचे ति दु्योधन ॥५८॥ 
खोपीमा मुकला थियो प्रमुजिको ४ आनन्दका साथमा । 
श्री ढुर्योधन गै सिंह्दानतिरको  बस्ता भए मेचमा। 
पाउतफ खडा भए विनयले  श्री कृष्णको अञ्जुन। 
केही बेर बसे त्यहाँ हुइजना  बोल्दै नबीलीकन ॥५९॥ 











दुयोधिन र अजु नछेउश्री कृष्णसित सहायता मागेक्रो 


देख्नू भो हरिले उठेर पहिले  श्री पार्थलाई त्यहाँ। 
श्री दुर्योधनलाइ देखिलिनुमो ४ तत्काल सामू महाँ॥ 

































.। ४९७ । 
गर्द आदर ती दुवै सुजनको  सोध्नू भयो कृष्णले । 
पाल्तुमो अहिले बताउनुहवस्  हे वीर ! कुन् कामले ॥६० 
यो आज्ञा हरिको सुनेर पहिले ४ बोले ति दुर्योधन । 
लडन पाण्डवका पस्यो संगमहाँ ४ मेले यसै कारण॥ 
आएँ माग्न भनेर मद्दत स्वयं ४ पैहै म हे माघ! 
एकनास हजूरका नजरमा  हामी तथा पाण्डव ॥६१ 
छौं, सम्बन्ध पनी समान मनले  ठान्छ यसै कारण। 
पाउ योग्य सहायता हजुरको क हे नन्दका नन्दन ! 
लागे अजन भन्न धमसुतको ५ आज्ञा हुनाले गरी। 
आएँ माग्न सहायता म पनि त्यै ४ युद्धार्थ ने हे हरि ! ॥६२ 
यो बिन्ती हुइ वीरको सुनिसकी १ हँदै दुर्योधन् तिर। 
नीतीपू्वक श्री जनादनजिले  आज्ञा भयो साद्र॥ 
देखे अर्जुनलाइ सामु पहिले  मैले उमेका यहाँ। 
कान्छा छन् ति तपाइँदेखि वयमा ३जानी लिनोस् मन्महाँ॥६३. 
तिन्लाई पनि पछ मद्दत दिनू क मेरै सकेको जति। 
गनू पछ तपाईको पनि यहाँ ४ साहाय है सद्गति! 
॥ त्यौ रणमा निरख दृपते !  एक्लै म एकातिर । 
मेरा सैनिक लडुदछन् समरमा  सम्पूण अर्कोतिर ॥।६४॥ 
।पेह्क पाल्नुसयो तपाईं तपनी  कान्छा हुँदा अर्जुन । 
रोज्नेछन् उनिले सहर्प पहिले  हे बीर ! हुर्योधन 
यो आङ्चा हरिक्को मुनेर मनमा ३ क्यै वेर सोची क्न। 
रोजी श्री हरिहाइ गहगद अए  श्रीपाएडुका नन्दन ॥६९५ 
लडुदेनन् हरि छडछ फौज रणमा ४ राम्रो मयो यो भनी 
मन्मा हर्षित श्री सुयोधन भए  बोल्दै नबोले पनी ॥ 

































 महाभारत 

यस्ता रीसित ती हुवै सुजनको  इच्छा एुच्याई कन । 
आफू पाण्डवतर्फ नै हुनुभयो  श्रीनन्दका नन्दन ॥६६॥ 
पाई फौज असंख्य वीरहरुको  नारायणी नामको । 
श्री दुर्योधन फर्किए नगरमा  आज्ञा लिई कृष्णको ॥ 
तिन्लै श्री बलरामजीसँग पनि  साहाय मागै तर। . 
। श्री दुर्योधनलाइ श्री बलजिल्ते  आज्ञा भयो सादर ॥६७॥ 
मैरा निम्त समान छो तिमि हुवै ४ है वीर ! त्यै कारण। 
मैले दिन्न यहाँ कुनै तिर पनी  साहाय दुर्योधन ॥ 
नीतीधम पुच्याइ लडनु तिमिले  आत्ता जब । 
त  श्री हुर्योधन फर्किए घरमहाँ  दिग्दार मानी तब ॥६८! 
पाल्नूभो हरि पार्थका सँगमहाँ ४ रानीहरू छीकन । 
पुग्नूमो अनि ती युधिष्ठिरकहाँ ४ सानन्द् नारायण ॥ 
पाई दशंन श्री जनार्दनजिको ४ सम्मान ठूलो गरी। 
पूजा गर्नुभयो युधिष्टिरजिल्ले  तत्काल पाङ परी ॥६९ 

नरनारायणको प्रेम देखेर सञ्जय दंग पर्नु  

हे राजन् ! त्यहि बीचमा कुसुहरू  संपूण मेला भए। 
पारौँ मेद भनेर पार्थहरिमा ३ तिन्ले इरादा हिए॥। 
डाकी श्री धृतराट्रलाई सबले ४ तिन्को बुझाई मन । 
आफ्न त्यै मतमा मिलाइ सहजै ४ राजी गराईकन ॥७०॥ 
डाक्ी सञ्जयलाइ आदर गरी ४ भन्दा भए त्यै घरी 
मेटन् श्री हरिलाइ गेक्न त्यहाँ  एकान्त पर्ने गरी॥ 
सोधी सञ्च बिसञ्च आदर गरी ४ सेवा जनाई लिनू। 
विन्ती श्री धृतराष्ट्रको विनयले ५ सारा सुनाई दिवू ॥७१॥ 






































।  । बटा जाता 
। आशा हे सगवन् ! सदा हजुरको  गर्छन् सबै कोख। 
तिनको नाश चिताउनू हजुरले ४ होवैन हे माधव ! 
जेठाके घरमा रहन्छ सबको  साम्राज्यको शासन । 
दिन्नन् पाण्डवलाइ अंश कुरुले  बाँडेर त्यै कारण ॥७२॥  
हामी झैँ अरु वीर यो प्रथििमा ४ क्वै छैन अर्को भनी।। 
हाम्रो राज्य छिने निहुँ घरिघरी  गछेन् वृथामा तिनी ॥  
। पे अजुनले हरी हजुरकी कं बैन्ही सुभद्रा क्न। 
ल्याए बल्जफती बिइज्जत गरी  तिनले विना कारण॥७३। 
पाए राज भने घमण्ड बहुतै ४ बढ्नेछ तिनको जब। 
देलान् दुःख सबै प्रजाकन बृथा  उन्मत्त भै पाण्डव ॥ 
सामुन्ने प्रमुकै अनीति बलले  तिनले गरे क्यै गरी! 
घमंस्थापनमा हुनेछ प्रभुको  बाधा ठुलो हे हरि ! ॥७४॥ 
तस्मात् पाण्डुकुमारलाइ वशमा राख्नेछ मौका अब। 
गर्नू प्देछ काम ख्रब मनमा  सोचेर हे माघ! 
गर्दैनौं कहिल्यै अहित् हजुरको ४ हामी सबै कोरखव। 
पछौं साथ हजुरका शरणमा  सेवा जगाई अब ॥७५॥ 
हाम्रो ब्यथे गरी विरोध अहिले  तिनका वशैमा परी। 
केही लाम र स्वार्थको पनि कुरा  देखिन्न लो यो घरी॥ 
धेरै यै रितिका कुरा अरु पनी ४ यो मन्नु यस्तो भनी । 
शिक्षा सञ्जयलाइ खुब कुरुले  धेरै दिएथे अनि ॥७६॥ 
ल्याई रत्न दिए हरीकन लगी  गर्नु मनी अर्पण। 
सारा कोरबले मिलीकन भने  फेरी बुझाई क्न॥ 
जे भन्छौं ध्रतराष्ष्रको खबर त्यौ ४ आफ्नू मनेमा लिई । 
भन्नु धमंकुमारलाइ हरिका  साथै समामा गई ॥७७॥ 











।.. 


मैले राज्य फिराउने गरिसक ५ युक्ती सकेको जति 


कु 


मान्दैनन् कुरु वीर यो बखतमा ४ मेरी कुनै सम्मति॥ 
दिन्नन् राज्य अवश्य कोरखहरू ४ राजी खुशीले जब। 
लडछोराज्यलिनानिमित्त तिमिले  भन्ने म सुन्छु अब॥७८॥ 
जी योद्वाहरू छन् वबुवै तरफका  हुर्जेय हे पाण्डव! 


होला वंश विनाश हामी दुइकोक्यो युद्धले ने सब॥। 


जस्को नाम अजातशत्र छ स्वयं  विड्यात ब्रह्माण्डमा। 
ज्ञानी, धार्मिक बुद्धिमान तिमि झैं  क्वै द्वैन संसारमा ॥७९॥ 
यस्ता योग्य तथा गुणी पुरुषले ४ ड्यालै नराखी कन । 
पापी कोर झैं बर्था समरको  इच्छा गरेको किन। 
धेरै यै रितिका कुरा अरु पनी  जो भन्नुपर्ने थिए। 
ज्ञानी सञ्जयलाई वीर कुरुले  सारा मुनाई दिए ॥८०२॥ 
त्यहाँबाट बिदा भएर हरिको ४ मिह्ने भयो दशन। 
भन्दै सञ्जयजी हिँडे मनमनै ४ आनन्द मानी कन॥ 
राखेथे हरिलाई पाण्डुमुतले ४ जुन मुख्य प्रासादमा । 


सोद् सञ्जयजी पुगे नरपते !  सानन्द त्य स्थानमा । ८१॥ 


खोपीमा हरिको सरासर गई क मेट्ने इरादा गरे। 
ढोकेबाट चलन् बिचित्र रितिको  देख्दा तिनी दङ परे ॥ 
पाञ काखमहौाँ धनञ्जयजिको  राखेर श्रद्धा गरी। 
मिच्थिन् श्रीहरिके अगाडि खुशिलेकषश्री रुक्मिणी सुन्दरी ॥८२ 
त्यस्तै अजु नके अगाडि हरिको ४ पाङ धरी काखमा! 
मिच्थिन् द्रोपदिजी कुरा गरिगरी ४ आनन्दका साथमा॥ 
देखे श्री हरिको तथा विजयको  त्यी प्रेम तिन्ले जब । 
बिसे भेद गराउने जति कुरा  पैह्र मुनेको सब ॥८३ 














। 
उद्योगपर ५०१ 


सक्छन् त्याग्न मनुष्यले बखतमा  साम्राज्य वा वैमव। 
भार्यालाई पराइका संग महाँ  को देख्न सक्छन् कब ॥ 
यस्तै तक गरी विमेद् हुइमा  गाह्रो छ पान् भनी। 
राखे सञ्जयले कुरा मनमहाँ  भन्नू भनेको पनि ८४ 
केही बेर उमेर सोहि स्थलमा ४ राम्रो गरे निश्चय । 
पाएँ दशंन है प्रमो ! पनि परे  पा महाँ सञ्जय ॥ 
देखी श्री हरिले उठाउनुभयो  गर्दै ठुलो आदर। 
पाल्वूमी सहि कृष्ट यो बखतमा २ कुन् कामका खातिर ॥८५ 
आज्ञा सञ्जयले मुमेर हरिको  आनन्द मानीकन। 
जोरी हात दुवै भने विनयल्ने  न्यूहेर सोही क्षण॥ 
आए श्री धृतराष्ट्रको चर भई ४ हे नाथ। ऐह्व यहाँ। 
भन्छ यो समचार बर्णन गरी  सम्पूर्ण साम्नेमहाँ ॥८६॥ 
दिन्नन् पाण्डवलाई राज्य खुशिले मागेर ती कोख। 
ज्ञानी पाण्डवलाई योग्य स्तिले  सम्झाउनोस् माधव ॥ 
पापी कोख झँ वि्वार नगरे श्री पाण्डुकापुत्रले । 
होला खृव ठुलो बिनाश हुइको  हे नाथ ! यो युद्रले ॥८७ 
जस्का रक्षक मीष्म, द्रोण, कृपजी  छन् कर्ण योद्धा अनि । 
ं गाद्दो देख्दछु जिललाइ रणमा  योताहरुले पनि । 
त्यस्तै अजु न मीम सात्यक्हिरू  छन् काल जस्ता सब। 
यिन्को वंश विनाश हुन्छ सहजै  यौ युद्धले माधव ! ॥८८ 
जुन् युद्धले सकल पंश विनाश पाछ। 
त्यौ युद्धमा अघि सरीक्न लाभ के छ॥ 
हान तथा विजय पाउनू एकनास । 
ठान्ट्र, भएपछि दुवैतिरको विनाश ४८९॥ 


























महाभारत 

होवैन हर्ष जति युद्ध र राज्य पाई। 
रोक्नूहवस् समर वात यही बुझाई ॥ 

भन्ने कुरा जति थिए श्रृतराष्ट्रजीका । 
बिन्ती गरे सकल सामुमहाँ हरीका ॥९०॥ 
तिन्को बात सुनेर फेरि हरिले  हाँसेर आज्ञा भयो।. 
नीती, धम त्यजेर व्यय असको  सबस्व हन छ जो॥ 
तिन्लाई रणमा जितेर वलले  जो सक्छ फिर्ता लिन। 
आफ्नू भाग जती सहपं नलिई  छाड्नेछ त्यस्लै किन॥९१ 

यस्तै कुरा अरु पनी हरिले सुनाई । 
नीती र धमपथ भम्नुमयो बुझाई ॥ 
क्यै बेरमा लिई ति सञ्जय, पाथलाई । 
पाल्नु भयो हरि सभातिर मैट्नलाई ॥९२॥ 
सञ्जय र पण्डबको वार्तालापः 

पौंची दिव्य समामहाँ हरि सँगै  भन्दा भए सञ्जय। 
गर्देछु म प्रणाम पाण्डुसुतको  मन्मा चिताई जय॥ 
राजन ! यो व्रत तेह्र वर्षभरिको  सानन्द॒ पूरा गरी। 
देख्दा आज हजूरलाइ मनमा ४ खूशी भएँ बेसरी ॥९३॥  
राजा श्री भ्रतराष्ट्रको चर भई  आई रहेछु यहाँ। 
सोध्न सञ्चविसञ्चपाण्डुसुतको  भन्नु भएथ्यो उहाँ ॥ 
कृष्णा पुत्रसमेत अरू स्वजन जो  छन् बन्धु आफ्ना यहाँ । 
सारालाई सुध्याइ बक्सनुभयो  खूशी भई मन्महाँ ॥९७४॥ 
यस्तो सञ्जयको युधिष्टिरजिले ४ बिन्ती मुनेथे जब। 
सोधे सञ्चबिसञ्च, यो बखतमा  होलान् सुखी कोख ॥ 











। ५०३ 
हाम्रो भाग्य खुलेछ, सम्झनुमयो  जेठा बुबाले अब। 
के आन्ना गखिक्सियो ? भनतिमी  मान्छ खुशीले सब ॥९५॥ 
हाम्रा निम्ति मुयोधनादि घरमा  कस्ता कुरा गर्दछन्! 
हाम्रो भाग दिनै क्वै तिनि कुरा ४ चल्दा त्यहाँ भन्दछन् ! 
हाम्रा निम्ति तयहौँ पितामह तथा  श्री ठ्रौण आचायले। 
श्री दुर्योधनलाइ संमति दिदा के भन्दछन् ! प्रे मते॥९६॥ 
कुन्तीको भन हाल श्री विद्रको  कस्तो छ त्याहाँ स्थिति । 
माराको समचार पुन्न मनमा  लाग्दैछ इच्छा अति॥ 
यस्तो प्रश्न सुने गुधिष्ठिरजिले ४ आज्ञा भएको जब। 
। जोरी हात दुवै प्रसन्न मनले  भन्दा भए संजय ॥९७॥  
 हे राजन् ! अहिले मुध्याउनुमयो  वार्ता इजुर्ले जति। 
सारा वीर सुनुन् म भन्दछु यहाँ ४ शंका नमानी रति॥ 
६ कृष्टमहाँ शुणी बिहुर ओ  कुन्ती पनी यो घरी। 
गर्छन् चिन्तन ती सदा हजुरको ४ कल्याणको राम्ररी ॥९८॥ 
सीष्म, द्रोण पनी सदा कुश्हरू ४ छाई मिलाई कन। 
खोज्छन् राज हजुरकी जति सबै  फिर्ता दिलाई दिन॥ 
मान्दैनन् तर ती सुयोधन मने ४ जिद्दी हुनाले गरी । 
लड्नै पदेछ ती ढुवे सुजनले  निच्का वशेमा परी॥९९॥ 
श्री दुयाँधन ठान्दछन् मनमहाँ ४ हो राज्य मेरो भनी। 
मोही कारणले लडीकन पनी  योथाम्न खोज्छन् तिनी ॥ 
मान्दैनन् तिनिले कुनै तरहले ४ यौ राज्य फिता दिन। 
। छडन् हुन्छ मने हजूर खुशिले कलडछन् ति दुयाँधन ॥१०२ 
 हठले लडाइ अहिलेकै प॒छो भने झैं हुँदा। 
माद्दे ने धृतराष्ट्रजी मन महाँ  चिन्तित रहन्छन् सदा ॥ 






































५०४ 


मेरो राज्य भनेर कोखहरू  छाड्दै नछाड्ने भए।  
आफ्न भाग नपाइ पाण्डवहरू  मान्दै नमान्ने भए ॥१॥ 
देछ्दा लक्षण नाशको यि दुइको  साद्वे सक्स्मा परी। 
हुःखी छन् श्रृतराष्ट्, कारण म हँ ४ यस्को भनी यो घरी ॥ 
भीष्म, ठ्रौण र कर्ण आदि रणमा  सनेन् अगाडी जब। 
सक्तैनन् अरु कोहि टिक्न सहजै  मनन् अवश्यै सब ॥२० । 
त्यस्तै अजुनभीम, माद्रिसुतको  पर्नेछ जो सामुमा। 
कस्तै वीर भए पनी समरमा  मनेंछ त्यौ व्यर्थमा ॥  
मर्नेछन् जब वीर लोकभरिका  साना र ठूला सब। 
आफ्न वंश विनाश हुन्छ रणमा  मदाँ सबै बान्धव ॥२॥ 
मारी बन्धुहरू भएर बिजयी ४ साम्राज्य पाए पनि 
टिक्नेढ्ैन अवश्य राज्य अरुले  भोग्नेछ मेरो भनी ॥ 
श्री हुर्योधन औ हजूर हुनुभो यो युद्धको कारण। 
कस्तै सक्दछ रोक्न युद्ध दुइमा  योटा नन्यूरी कन ॥॥ 
साह्दै मूख भए सुयोधन ठुलो  जिट्ठी हुनाले गरी। 
के गर्ने ध्रृतराष्ट्र झन् सक्समा  पनूभयो यो घरी॥ 
होला नाश भनी बुझिन्छ सहजै  जुन् युद्धको कारण। 
त्यस्तो गर्ने लडाइँ को अघिसरी  तम्सिन्छ हे सज्जन ! ॥५  
ज्ञानी, धार्मिक, औं गुणी हजुर झै  खोजे पनी लोकमा । 
पाइन्नन् भनि गर्दछन् घरघरै  चर्चा सबै देशमा ॥ 
होला नाश पछी यही समरले  भन्ने विचारी कन । 
रोक्नू पर्छ हजूरले समर यो  सन्तोष मानीकन ॥६॥  
आएँ केवल सोध्नलाइ सबको  आनन्द ओ सङ्कल । 
। सोधी बक्सनुझो जती हजुरले ४ बिन्ती चढाएँ सब॥ 


सहामारत 





. ४ उद्योगप्वे ५०५ 
जो भन्नू श्वृतराष्ट्रजी कन गई क पर्नेछ मैले उहाँ। 
आज्ञा गर्नुहवस् प्रसन्न मनले  शंका नमानी यहाँ ॥७॥ 
बिन्ती सञ्जयको युधिष्टिरजिल्ले ४ सुन्नू भएथ्यो जब। 
भन्तूमोतिमिल्े सुनाउनु गई  मैले भनेको सब॥ 
जानीजानि विपत्ति हामिहरुको  केही ननाले सरि । 
सोद्ढछन भ्वतराष्ट्रले कुशलको  मात्रे कुरा के गरी ? ॥८॥ 
हो यो राज्य सबै पितामहजिको ४ छन् ती अझै जीवित । 
अर्काको हक हुन्न केही ति छुँदै  हो शाख्रको यो मत ॥ 
रक्षा गर्नुमयो सदा शिशु छँदा  हाम्री स्वयं यत्नले। 
गन् हुन्छ विनाश खातिर ग्र्था  संग्राम कुन् हेतुले ॥९॥ 
तिनको राजमहाँ थिएन हक क्ये  भन्ने कुरा जान्दछन् । 
मेरो राज्य सुयोधनादि अहिले ४ के हेतुले भन्दछन् ! 
पाएथे अघि राज्य जो यि कुरुले ४ आधा लिनूलो भनी। 
अर्काको बलले मिल्यो नियमले  मिल्दैनथ्यो त्यो पनि॥१० 
भीष्म, द्रोण र कर्ण आदि भवका  विख्यात योद्धा सब। 
। छन् जसका वशमा ति हीनकसरी  ठान्छन् स्वयं कोख ॥ 
जो सक्छन् यमलाइ बाँध्न सहजै ४ इच्छा गरेका घरी। 
 अर्काको वशमा परें म अहिले ४ भन्छुन् तिनी के गरी ॥११ 
। हाम्रो भाग सबै लिने निहँ गरी ४ लाज नमानी कन। 
गर्दैछन् धृतराष्ट जाल यसरी ऐह्े क्थामा किन ! 
आफ्नू धर्म बुझेर भाग जति हो  हाम्रो फिराई दिउन्। 
आपुस्को ननिको कचिङ्गल बृथा  जानेर छाडी दिउन् ॥१२ 
हाम्रो भाग लिनानिमित्त रणमा  सन अगाडी तिनी। 
 दिन्छन् दोष ति हामिलाइ कसरी  यी लड्न खोज्छन् मनी ॥ दिन्छन् दोष ति हामिलाई कसरी  यी लडन खोज्छन् भनी ॥ 












०६ महाभारत 

के होला रणमा भनेर अहिल्यै  मानी रहेछन् इर। 
पाए भाग लडाइँ गनु छ वृथा  के कामका खातिर ॥१३ 
हाम्रो भाग लिनानिमित्त यसरी  ती जाल गर्छन् किन ? 
हामी क्षत्रिय वीरले कसरि यो  अन्याय सप्ते भन ? 
आफ्नू भाग लिनानिमित्त बलले  लडदैन जो युद्धमा। 
अंशै छाड्नु परेर दास बनि त्यो  पर्ला ठुलो कष्टमा ॥१४ 
मेले धमविरुद्ध विश्वभरिको  सम्पत्ति पाए पनी। 
केह्क त्याग्दिनँ घमेको पथ बुझे  कर्तव्य आफ्नू भनी ॥ 
मेरा रक्षक विप्रमक्त सबका  मालीक श्री कृष्णले । 
  जो बक्सिन्छ हुकुम् म गर्दछु त्यही श्रद्धा तथा मक्तिले ॥१५ 
हे राजन् ! हरिलाइ यो किसिमले ४ मध्यस्थ राखीकन। . 
बस्नूभो अनि श्री युधिष्ठिर त्यहाँ ४ केही नबोली कन॥ 
हेर्दै संजयतर्फ मन्द स्वरले  गम्मीर वाणी गरी। 
सम्झाइ हुइतर्फको हित कुरा  बोल्नू भयो श्रीहरि ॥१६॥ 
ज्ञानी, संजय ! यी दुबै तरफको ४ कल्याणका खातिर । 
ठान्छ मेल गरी बसुन् यिनिहरू क आनन्द मानी, तर ॥ 
मान्छन् मिल्न कहाँ सुयोधन बरू  श्री पाण्डुका पुत्रको । 
खोज्छन् माग लिएर मालिक बनी बस्ने ति साम्राज्यको॥१७ 
लाहाको घरलाई पोल्नु, विषका  लड्ड लगी ख्वाउन् । 
कृष्णालाइ लगी सभाबिच महाँ  चुल्ठो समाई लिनु ॥ 
जुवामा छलले जितेर वनमा ४ नांगै धपाई , दिनू। 
पापी कोखको अनीति कसरी  यी वीरले बिसन् ॥१८॥ 
सोह्री कारणले लडाइँ नहुँदै ४ आई यहाँ कोख। 
सन्धी पाण्डव वीरका सँग गरुन्  फिर्ता दिई वैमव॥ 





















































॥.. 


. लड्नेछन् बुझि धर्म आफ्नू हककारे खातीरमा पाण्डव । 


। जम्को जन् मुमुखी प्रसन्न मनले गर्थे बसी चाकरी । 


 पार्ने मेद कुरा गरीनँ प्रभुले ४ आज्ञा भएको जति॥ 






मान्देनन यदि वीर कोख भने  काटी सबैको शिर। 
पड्ग को बदला हिएर मनको ४ सम्पूण पोड्नन् पिर॥१९॥ 


दिन्छन् दोष अनेक कोखहरू  के हुन्छ त्यस्ले अब ॥ 
यिनको भाग जती सहर्ष नदिए क टर्दैन संग्राम यौ। 
मान्दैनन् डर पाण्डुपुत्रहरुते  आए पनी लडन जो ॥२० 
आई मेल गरुन् दिई हक संबै  इच्छा भए ती ठु्डुन्। 
यस्मा पाण्डुकुमारलाइ मनमा  दोषी नठाती रहुन् । 
भन्नू संजयजी ! गएर तिमिले  मैले भनेको जति। 
गर्नु यल मिलाउने पनि सके  फिर्ता दिई सम्पति ॥२१॥ 
ऐले जाउ तिमी म आउँछु पछी ५ मौका मिलेका घरी। 
जो अन्याय गरे अघी ति कुरुले  भन्छु म राम्रो गरी ॥ 
आज्ञा श्री हरिबाट फर्कन मनी ४ पाई सक्थे जब। 
ढोंगी सादर हस्तिनापुर महाँ  फिदा भए संजय ॥२२॥ 
रात्रीमा भ्रृतराष्ट्रका भवनमा  मेट्ने इरादा गरी।। 
पौँची संजयले भने कुशलको  सम्चार सोही धरी ॥ 
हे राजन ! म यहाँ पुगेर पहिले  भेट घुरारी कन। 
देस ती दुइको मिलाप प्रमुका ८ साथै थिए अजुन ॥२३॥ 
गथिन चाकरि द्रौपदी चरणमा  पक्रेर श्रीक्कृष्णको । 
। गनी मक्मिणि गर्देथिन् खुशि भई सेवा त्यहाँ पार्थको ॥ 


उन्ङ हुन् महिपी कि झैं मनमहाँ लाग्थ्यो त्यहाँ त्यो घरी २५४ 
तिनको श्रेष्र मिलाप देखि मनमा ४ लागेर लज्जा अति। 





। ०८ महाभारत 

बाँकीको जति वात हो हजुरको  बिन्ती चढाई दिएँ । 
त्यस्को उत्तर क्ृष्णबाट त्यहि ने  सम्पूर्ण सुन्दी भए ॥२५॥ 
सोधें क सञ्च बिसञ्चधमं सुतको  ठूलो सभामा गई। 
सोधेथे अर्को पनी कुशल ता  क्यै दीन जस्तो मई ॥ 
सौध्नूमो जति जे गुधिष्ठिरजिले  राजन् ! मलाई त्यहाँ । , 
त्यस्को उत्तर नम्रतासित दिएँ  सबूका अगाडी महाँ ॥२६ 
ज्ञानी संजय जुर वीर भवमा ४ विख्यात संसत्रती। 
अर्काको उपकारमा रत भई क्ष बस्ने सदा सदाति॥ 
सोच्ने मङ्गल शत्रुको पनि भलो  राम्रो हवस् लो भनी । 
छैनन् धर्मेकुमार झैं प॒थिविमा ४ भूपाल कोही पनि ॥२७ 
त्यस्ताको कुभलो चिताउनु पनि ४ हो पाप ठूलो तर ।। 
मान्नुहुन्न, हजुरलाई पछिको  लाग्दैन मन्मा दर ॥ 
पापी दुष्ट मदान्ध व्यथे अरुको  छन् द्रोह गर्ने जति। 
मन्त्री छन् अहिले सुयोधनजिका  शिक्षा दिने हुमेति ॥२८॥ 
त्यस्ता क्भुद्र कुपुत्रलाइ प्रभुले  त्याग्ने नसक्ता महाँ। 
होला वंश विनाश निश्चय छिटै  यो राज्य टिक्ला कहाँ ॥ 
आएँ खूव गरी धपेडि अहिले  थाकी रहेछ अति। 
भोली भन्छु समा हुँदा अरु कुरा  बाँकी बचेको जति ॥२९॥ 
हे राजन् ! मनको कुतर्क जति हो  सम्पूण त्यागी दिनौस् । 
रात्री धेर बित्यो म जान्छु घरमा  सानन्द सुलु हवस् ॥ 
यस्तो संजयको कुरा सुनिसकी  चिन्ता परे तापनि । 
भन्नूमो ध्रृतराष्ट्रते दिइ बिदा  छो जाउ ऐह्क भनी॥३०॥ 
  चिन्ता धेर बढेर त्यै बखतमा कै यौटा पठाई चर। 
  डाके श्री श्वतराष्ट्रले विहुरजी  लोई त्यहाँ सादर ॥ 













































।  ता ? 
आधा रातमहाँ उठी बिदुरजी ४ आई पुगेथे जब। 
लागे भूपति भन्नतक मनमा  चिन्ता उठेको सब ॥३१॥ 
हे भाई ! म निदाउने घरिघरी ४ यत्ादि गछ जति। 
निद्राचाहिँ बढेर तर्क मनमा क माग्दैछ टाढा उति॥ 
 नीतीको उपदेश झट्ग तिमिले ४ देख् मलाई आब। 
मेरो ताप, कुतक दुःख मनको  चाँडो हटाङ सब ॥३२॥ 
यस्तो श्री भ्रतराष्ट्ले विनयले ४ आज्ञा भएको सुनी । 
सारा बात बुझाउने असल यो  मोका छ ऐह् भनी ॥ 
केही बेर गरी विचार मनमा  आनन्द मानी क्न। 
लागे भन्न बुझाउँदै बिहुरजी ४ ती भूपतीको मन ॥३२॥ 
बिहुरको नीतिघुक्त उपदेश  
निधो भै बलवान व्यक्तिसँग जो  व्यर्थै निट्रै खोज्दछ। 
आफ्नी रूपवती त्यजेर अरूकी ४ खीलाइ जो ताक्दछ॥ 
गर्छन् यल बिगार गर्ने अस्को क ब्यथैं पनी जो यहाँ। 
सक्तैनन् निशिमा निदाउन तिनै ४ चिता बढी मन्महाँ ॥३४ 
निन्दामा नरिसाइ आदर हुँदा ४ मान्दैन जस्ले खुशी । 
सि वृत्ति बुझेर उत्तम सदा  जो गर्छ घर्मा बसी ॥ 
पर्दा कृष्ट हुँदैन क्षोम मनमा  जस्लाइ केह पनि। 
त्यस्ता जन् कन भन्छन् सकलले  ज्ञानी यिने हुन् भनी ॥३५ 
विद्या समस्त नपढीकन गर्व गर्ने । 
ठलो मनोरथ दरिद्र भएर धर्ने ॥ 
केही उपाय नगरी धन पाउनाको । 
जो राख्छ आश मनमा बुङ मूर्ख त्यै हो ॥३६॥ 









सजजाससगभगज्मनतिममसमाममा 


५१० महाभारत 
आफ्नू वृत्ति त्यजेर नीच जनको  जो गर्दछन् चाकरी । 
जी चिन्दैन कुमित्र, मित्र गुणले ४ संसारमा राख्ररी ॥ 

























बिदुरले श्तराष्ट्रलाई नीतिको उपदेश दिएका र् 
अर्काको शुभ काममा पनि सदा  छन् दोष देख्ने जति। 

त्यस्तालाई नलागि नींद् निशिमा हुन्छन् दुखी भूपति ॥३७ 
आफ्नू दोषहरू नदेखि अरूको  छन् दोष देख्ने जति। 
जस्को छैन प्रसङ्ग गर्दछ कुरा  जान्ने बनी जो अति॥ 
अर्काको बिचमा नसोधिकन जी ४ काटी कुरा गदेछ। 
त्यस्तो व्यक्ति नलागि नींद निशिमा संतापमा पर्दछ ॥३८॥ । 
अर्कोको घरमा नडाकिकन जो  जान्छन् अगाडी सरी। 
बर्ता बोल्द्छ जो नसौधि ननिको  माने पनी वैसरी॥ 
विश्वासी जनका चिन्ही गुणहरू  मान्दैन विश्वास जो। 
त्यस्तालाई गुणी र सञ्नहरू  भन्छन् यही मूढ् हो॥३२९॥ 
दिन्नन् दान धनी भए पनि सदा  राख्छन् लुकाई धन। 
सक्तैनन् दुख खप्त धैर्य गरि जो आपत्तिमा निधन ॥ 





























 पत्र 


त्यस्तालाई शहषं पत्यर ठुलो  बाँधेर घाँटी सित। 

फ्याँक्नु हुन्छ लगेर बीच नदिमा  हो शाख्रको यो मत ॥४० 
डुङ्गा माधन मुख्य हुन्छ नदिमा  तन् परेका घरी। 

त्यम्तै साधन सत्य मात्र छठलो  संसार तन मरी॥ 
ं गर्नोस् सत्य, क्षमा, दया, त्रिणणको ४ आनन्दले पालन । 
गगन हुन्छ विचार यो अबुझ झैं ४ सतमा हजुर्छे किन ॥४१ 
जस्ते गर्दछ धैयें धारण ढुलो  आपद् परेका घरी। 
चिन्ता जुन् जनलाइ हुन्छ अरुले सवस्व लाँदा हरी॥ 
मर्यादा सब थाम्छ शाख्रहरुको  जुन् व्यक्तिले लोकमा । 
त्यस्तै व्यक्ति ण्णी कहिन्छ र ठुलो मानिन्छ संसारमा ॥४२॥ 
 आफ्नू साथमहाँ कसैसँग कुरा ४ केही चलेका घरी। 
जस्ले बात नकाटि तन्मय भई  सुन्ला सबै राम्ररी ॥ 
देला बात बुझेर योग्य नचुकी  जुन् व्यक्तिले उत्तर । 
त्यस्तालाइ विचाखान् भनि सबै  गने ठुलो आदर ॥४२३॥ 
ठूलो शक्ति भए पनी वखतमा ४ जो गन सक्छन् क्षमा । 
हुन्छन् पूज्य तिनै सदा नरपते !  संपूर्ण संसारमा॥, 
जस्ले शान्तिस्वरूप श्र करमा ४ गछन् सदा धारण। 
सक्छन् जित्न समस्त शत्र तिनिले त्यौ शख्रको कारण ॥४५ 
राजन् ! केवल धम मात्र छ ठुलो ४ कल्याण गन सदा। 
शान्तीको छ उपाय सादर क्षमा ४ गनू सदा सवबदा॥ 
विद्याले जनलाइ मिल्छ मनमा  सन्तोष खौजे जति। 
हिंसा त्याग्न सके सबै तरहले  हुन्छन् सुखी भूपति ॥४५॥ 
जस्ले दान दिँदैन योग्य जनमा  सम्पत्ति राखी कन। 
जस्ले त्याग्छ विशुद्ध आचरण ने  ठानी, बनी निर्धन ॥ 















. १२ महाभारत त 
त्याग्ने धर्मे गृहस्थ ने, यति भई  जो गछ निन्दा स्तुति । 
जान्छन् मोग्न यिनेहरू नरकमा  दुष्कर्म हे भूपति ॥४६॥ 
निन्दा,कोध र दपं,शोक,अभिमानक निलंज्ज, उहण्डता। 
हर्देनन् सब यी खराब गुणले  जुन् व्यक्तिको धीरता ॥ 
नी गर्छन् खुशिले क्षमा बखतमा  कतव्य ठूलो भनी। 
छन् पण्डित लोकले, सुख सदा  भोग्छन् अनेको तिनी॥९ 
योगी भैकन चाकरी गरी सदा  बस्नेछ जो नीचको। 
त्याग्ने धर्म गृहस्थ भेकन छ जो  शाख्रादिको लोकको ॥ 
आफ्ना आश्रित व्यक्तिको जतनले गर्देन जो पाल्न। 
त्यस्ताको यश फेलिदेन कहिले  भन्छन् सबै दुजन ॥९८॥ 
शंका गर्दछ जौ कुनै तरहको  सक्कार्य गर्दा पनि। । 
आफ्नू गर्छ बढाइँ जो जगतमा  आफैं मपाइँ बनी ॥ 
चाँडो काम हुने भए पनि ढिलो ४ जानेर जी गर्दछन् । 
त्यस्तालाई अवश्य विज्ञ जनले  यो मृट हो भन्दछन्॥४९॥ 
आफ्ना आश्रितको सुयोग्य रित गदछन् पालन । 
काम, क्रोध र छोम जिल सहजै  जौ सक्तछन् सज्जन ॥ 
अकोको उपकार गने जन जोङ हुन्छन् सदा तपर। . 
ती व्यक्तिकन बुद्धिमान मनि सबै  गर्छन् दुलो आदर ॥५०॥ 
अर्काको धन हर्नु पत्ती अर्की  ताक्ने लुकी दुजन । 
तोइने मित्र गुणी, यि तीन जनका हुन् नाशका लक्षण ॥ 
त्यस्तै क्रोध र छोममोह मवमा  छन् तीन जो ढुगुण। 
पछन् नकमहाँ यि दुव्यंसनले  भन्छन् सदा सज्जन॥५१ 
जो गर्देन सहर उद्यम कुनै  कतेव्य हो यौ मनी । 
अर्काको सुख देखि डाह मनमा  जो गछ द्रोही बनी ॥ 





























।। 


५१४ ॥ महाभारत 
राजा शोषणमा डुबीकन प्रजा ४ को न्याय गर्दैन जो। 
यी तीनै जनलाइ त्यागि सबले  जान्छन् यही नीति हो॥५८  
चाँडै हुन्छ प्रसन्न जो जगतमा  अल्छी छ जो मूर्ख छ। 
. रिझाउने मन गरी  बर्ता कुरा बोल्दछ। 
त्यस्ता मानिसको कुने किसिमले साथै वसै तापनि 
छिन्तन सम्मति विज्ञले बखतमा ४ पनछ घोका भनी ॥५९॥ 
जूवा खेल्नु, शिकार गनु र सदा  आसक्त ख्रीमा हुन्। 
रक्सी खानु, कठोर दण्ड दिनु ओ ऐश्वयं नाशी दिनू ॥ 
बाणी बोल्नु बिज्ञाउने गरि सदा  छन् सात जो लक्षण। 

त्याग्छन् मृपतिले यि ढुणुण बुझ्नी ४ सन्तापका कारण ॥६२॥ 
ठच्छामाफिक सम्पती हुनु, प्रिया  पनी सुशीला हुन्। ? 
विया प्राप्त हुन् र वेग मनको ४ रोक्नू र ज्ञानी हुन् ॥ 
आज्ञा मान्न तयार पुत्र घरमा ४ जस्को छ यी पट गुण। 
प्रथ्वीके सुख स्वगंको सरि सदा २ भोग्छन् तिने सज्जन ॥६१ 
दण्डी, देवमनुष्य, पितृ अतिथी  यिनको गरी पूजन । 
गछेन् प्राप्त सुकीर्ति छोकभरिमा क ज्ञानी तथा सञ्जन ॥ 
साँचो बोल्नु र दानधम र क्षमा ४ छन् चार जस्मा गुण। . 
तिन्को आदर गर्देछन् सकलले  सन्तोष मानीकन ॥६२॥ 
अरोग्यै रहन क्रणी नहुनु औ  ससंग गन् सदा। 
आफ्न वृत्ति बुझेर पालन गरी  बस्नू सदा सवदा। 
थामी धर्म रहेर निभंय सदा ४ जो बस्छ आपत्तिमा । 
त्यस्तालाई हुँदैन कष्ट मनको  यो लोकमा स्वगमा ॥६३. 
उत्तम मध्यम ओ अघम् किसिमका  छन् व्यक्ति संसारमा । 
गछेन् कार्य विभिन्न बुढि बलले ५ औ शक्तिके लोकमा ॥ 






























 काका ककोकार? 
जि विद्याम्यास कपी र चाकरी यिनै  छन् तीन कार्यादि जो । 


आफैं लागि परेर गर्न नसके  हो व्यर्थ नै गर्नु त्यो ॥६४ 
यम्ता नीतिहरू सबै विदुरले  भन्दै गएको सुनी । 
मोधे श्री भ्रतराष्ट्ले मनमहाँ ४ शंका छ यौटा भनी॥ 
हे भाई ! सब नीतिका वचन यी क भन्छो तिमीले तर । 
० यो पापी मनमा टिकेन हुन गो कझन् चित्त यो अस्थिर॥६५ 
फिर्ता राज्य दिँदैन पाण्डुसुतको  यौ टुट्ट दुर्योधन । 
साह्रै तपर पाण्डुका तनय छन्  यो राज्य फिर्ता छिन् ॥ 
भित्री बात सबै ति वीरहरुको  भाई ! तिमी बुझ्दछौ । 
मेरो हालत जो छ त्यो पनि तिमी  राम्रो गरी जान्दछ ॥६६ 
० मेरा पुत्र र पाण्डुपुत्रहरुको ४ कल्याण सोचीकन। 
यो संग्राम नमच्चिदै यदि भए ४ युक्ती मलाई भन ॥ 
देखी श्री भ्रृतराष्टरको विकलता ४ जानी नराम्रो स्थिति । 
लागे भन्न बुझाउँदै विदुरजी  जाने सुनेको जति ॥६७॥ 
दिन्छन् अर्ति हितेपिले बखतमा  राम्रो नराम्रो सब। 
। मोही कारणले बि तरफको  कल्याण शोची अब॥, 
जे भन्छ सब सुन्नुहोस् हजुरले  त्यागेर चिन्ता जति । 
१ राख्नुमो मनमा भने सब कुरा  होला मलो भृपति ॥६७ 
। राजन ! काय असत् उपायरुले  छन् सिद्ध गर्न 
। आफ्न चित्त हटाउनोस् हजुरले  त्यसबाट है भूपति ! ॥ 
। गम्रा काम सतर्क मेकन सदा जो गर्दछन् सज्जन । 
। त्यम्मा मिठ्ि मिलेन क्यै गरि मने ४ आत्तिन्छ तिनको मन॥ 
। केही काम नथालिँदै मुजनले  सोचीबिचारी कन। 
के होला परिणाम, निर्णय स्वयं  गनू वु कारण ॥ 



















 
त्यस्मा सिद्धि हुँदैन व्यथ श्रम त्यो४ जाने कुशंका भए । 
शान्ती मिल्दछ धैयंसाथ पहिल्यै  त्यो काम त्यागीदिए॥७२॥ 
। हो यो राज्य सबै युधिष्ठिरजिको  त्यौ धूर्तताले लिई। 
गछ युद्ध म भन्नु के उचित हो ४ आफैं अगुवा भई ॥ 
य्रिन्ले युद्ध गरे पनी नरपते ! ४ साम्राज्यको लोमले। 
यिन्कै जीत अवश्य हुन्छ रणमा भन्ने छ कुन् व्यक्तिले ॥७१ 
सुम्पी पाण्डुकुमारको हक सबै  दिन्छन् भने कांख। 
। आफैं हुन्छ समाप्त जी छ झगडा ऐह उठेको सब 
।  नाश भनेर जुन् समरको  शंका छ हे भूपति ! 
त्यस्ता पाण्डव वीरका संग लडी  होवेन के दुगति ॥७२॥ 
सोही कारणले लडाइँ नहुँदै ४ सोची इजुर्छै सब। 
गर्नोस् यल मिलापको, हक दिए  राजी हुनन् पाण्डव ॥ 
बाटो यै सजिलो छ शीष कुरुको ३ कल्याण गर्ने अब। 
मनैछन् न त बन्धु पाण्डुसुतका  द्वारा सबै कारव ॥७३॥ 
जस्ले लाम र हानिको स्थिति स्वयं जान्देन राम्रो गरी । 
जो जान्दैन प्रमाण वृद्रिक्षयको ४ मौका परेका घरी ॥ 
आफ्ना बान्धवलाइ दण्ड दिन जो सक्तैन अन्यायमा । 
त्यस्ले राज्य चलाइ बस्नु छ बृथा राजा बनी लोकमा ॥७४॥ 
जस्तै सुन्दरता रहन्न अघि झैं बूढो भएका घरी। 
त्यस्तै राज्य विनाश हुन्छ नपते ४ अन्यायले नै गरी ॥ 
सोही कारणले दुवै तरफको  कल्याण शोची कन। 
गर्नू पर्दछ न्याय पाण्डुपुतको  फिर्ता दिलाई धन ॥७५ 
खानूपछे गुणी पदाथ जनले ४ खाएर जी पच्द्छ। 
जे खाँदा पछि कृष्ट हुन्छ जियमा  त्यौ खान को मान्दछ ?॥ 




















. क  १७ 
चारो खान गएर मस््य जसरी  बल्छी महाँ पढ्छन् । 
त्यस्तै कोरव भाग पाण्डुसुतको  खोस्ता बृथा मदछन् ॥७६ 
जस्ले खूशि भएर क्यै दिन पनि  सक्तैन मौका महाँ। 
यस्ले क्रोध गरेर हानि पनि के ४ गलौ कुमोका महाँ॥ 
यस्तालाई प्रजा कदापि मनले  मान्दैन राजा भनी । 
रोज्दैनन् मुख्खुखी नपुंसक पती  मूर्खे भए तापनि ॥७७॥ 
जी छोडला अधिकार भूपति भई  चुक्ली अरूको सुनी । 
त्यस्तै शोमित हुन्छ क्लीव जनलेक श्रृङ्वार पारे पनि। 
वाणीले मनकमेले नयनले  सन्तान जस्तो गरी । 
रती पालन गनुपछे न्पले ४ आफ्न सुकीति छरी ॥७८ 
ज जस्ले राख्छ कमान न्यायपथकोक आफ्न् दही हातमा । 
मान्नेछन् सबले प्रसन्न मनले ५ त्यस्को हुकुम् लोकमा ॥ 
गला रेयतको सदा जतनले  जुन् भृपले पालन । 
त्यस्को थाल्छ सुकीर्ति छोकभरिमा हे भूपति ! फैलिन ॥७९, 
राजन् ! मित्रछ बुद्धि नामक ठलो  त्यस्लाई रोक्नु सः 
सोही बुद्धि हुनेछ शत्र मनको  स्वच्छन्द छाडी दिंदा ॥ 
रोक्नूप्द्छ बुद्ठिल्ले वशमहाँ  त्यै हेतु आफ्नू मन । 
जै गर्दा हित हुन्छ बुद्धिबलले  त्यै गदेछन् सज्जन ॥८० 
खोज्छन् थिच्न कुटुम्बलाइ,मन नै आफ्नू नरोकेर जो। 
तित्को बन्धुविरोधले नरपते !  पर्ला विप्ती ठलो॥ 
आफ्ना बन्धु सबै नपारि वशमा  लड्छु म भन्ने जति 
सप्रन्नन् कहिले मिली सफलता  होवैन राम्री गति ॥८१॥ 
जस्तै यो मन रोक्छ, बन्धु वशमा  हुन्छन् त्यसैका सव। 
जस्का बान्धव छन् प्रशस्त रणमा  त्यो हाने सक्ला कब ! ॥ 








स्टक जरहनकमालकगताणमन पामाणणिणि 








५१८ महाभारत   


आफ्नू शक्ति बढाइ यै किसिमले  मारेर वैरी जति। 
जस्ले राज्य चलाउला नरपते !  होवैन त्यस्को खति ॥८२ 
राजन् ! इन्द्रियको परेर वशमा  बुझ्दैन रात्रीःदिन । 
.  पर्दा इन्द्रियको विशाल दुखमा ४ रोक्नेछ जसले मन ॥ 
जस्ले त्यो सुखलाइ एक छिनको  जान्दैन हे भूपति!। 
जातीलाइ भनी नजाति पछितो  गर्नेछ त्यो दुगेति ॥८३॥ 

पापीले मनलाई राख्न वशमा  सक्तेन आँटे पनि। 
निन्दा सज्जनको गरीकन ठृथा  दुबाच्य बोल्छन् तिनी ॥ 
सोही पाप फली कुनै समयमा ४ संकृष्ट ती भोग्दछन् । 
आफ्न् पाप पखाल्न सज्जनहरू ४ दुर्वाच्य ती खप्तछन्॥८४॥ 
राजन् ! कोरखवरूप जङ्कल ठुटो  ठान्न हवस् मनमहाँ । 
योद्धा पाण्डुकुमार व्याघ्रसरिका  डुल्छन् खुशीले त्यहाँ ॥ 
नास्ने जङ्गल यो समूल मनमा  इच्छा नंगनुहवस् । 
सारा भाग एरेर व्याघ्रहरूको ४ द्रोही नबन्नुहवस् ॥८५॥ 
सक्तैनन् कहिँ बस्न अन्त गइ ती छाडेर त्यो जङ्गल। 
शोमा त्यो वनको छ श्रेष्ठ अहिले ४ ती जन्तुले केवल ॥ 
रक्षा गदछ व्याघ्रको वन सदा  फेलेर चारै तिर।, 
स्यस्तै रक्षकरूप व्याघ्र वनमा  डुल्छन् नमानी डर ॥८६ 
सुन्नेलाइ बढेर चाख मनमा  उत्साह ठृठ्ठी दिने। 
गाह्रो प्देछ सत्य बोल्न, मन ने  सुन्दा उज्यालो हुने ॥ 
अर्कालाइ हियाइ बात ननिको  जो बोह्दछन् दुमति ! 
तिनको सिद्ध हुँदैन कार्य मनको ४ होला बरू क्ये खति॥८७॥ 
ठूलो चोट पनि पुरिन्छ शरको ५ हे भूप ! क्ये कालमा। 
लाग्छन् पात ठुलो हुने गरि सबै ४ काटे पनी वृक्षमा ॥ 































  उद्योगर्ग । ५१९ 
वाणीरूप गएर वाण मनमा १ वज्नन्छ्ठ जुन् व्यक्तिको । 
रात्रीमा निंद॒ हुन्न, मौक दिनमा क सम्झन्छ त्यै चोट त्यो॥८८ 
राजन् ! मित्रमिलाप, खुव धनको प्राप्ती बखतमा हुनु। 
पत्नीका सँगमा समागम तथा  इच्छित् कुरा पाउनु ॥ 
। आलिङ्गन सुतको र बन्धुहरूको ४ देछ्न् सदा उन्नति । 
मीठो बोल्नु समाजमा बनिरहोस् ४ सम्मान खोजे जति ॥८९ 
छन् यी हर्ष बढाउने नरपते !  सारा कुरा लोकमा । 
हुन्छन् व्यक्ति सुखी यि आठ गुणलेश संपूण संसारमा ॥ 
राम्रो बुद्धि, कुलीनता र वशमा  राख्ने सदा इन्द्रिय । 
शास्रज्ञान तथा पराक्रमि सदा  बोल्ने मिठो निभंय ॥९० 
० हे राजेन्द्र ! कृतज्ञता र खुशिल्ले ४ जो दान दिन्छन् धन । 
तिन्को ख्याति बढेर जान्छ,तनमा छन् आठ जसका गुण ॥ 
विद्या, ख्री, कूृषि,नीच संगतितथा ४ गाई र सेवाकन। 
हेर्चाहा नगरे मुहुर्त भरिमै  नाशिन्छ यो षट् णुण ॥९१ 
राजन् ! श्रेष्ठ सुपात्र पाँच बलिया ५ छन् पाण्डुका नन्दन । 
सानैदेखि हजूरले जतनले  गन् भयो पालन॥ 
तिनको भाग सबै लिने हजुरले ४ गर्दै नगर्नोस् मन। 
होला नाश अवश्य बन्धुहरूको  संग्रामके कारण ॥९२। 
राजन् मुन्नुहवस् यसै विषयको  भन्छ म योटा कथा। 
त्यस्ले शान्ति हुनेछ ताप मनको  जानेछ सारा व्यथा ॥ 
कन्या रूपवती मुशील गुणकी ४ खानी थिइन् केशिनी ।  
स्वामी रोज्न भनी स्वयंवरमहाँ  सानन्द निस्किन् तिनी॥९ 
 श्री प्रहादजिका विरोचन भनी  छोरा प्रतापी थिए। 


 कन्या प्राप्त गरौं भनीकन त्यहीँ ४ आएर बस्ता भए॥ क्न्या प्राप्त गरौं भनीकन त्यही  आएर बस्ता मए॥ 
















। २ महाभारत 


योटा विप्र पनि मुशील गुणका  खानी सुधन्वा द्यहाँ। 
च्छा केशिनिको तिनैसित बिहा ४ गर्ने थियो मन्महाँ ॥९४॥ 
सोधिन् तेपनि श्री विरोचनजिको  गर्छु परीक्षा भनी। 
ठान्छो दैत्य र विप्रमा मन तिमी  कस्लाइ बर्ता गुणी॥ 
लागे भन्न त्यहाँ बिरोचनजिल्ले  हाँसेर है केशिनि ! 
हामी झैं अरु कोहि बुद्धिबलमा  पाइन्न खोजे पनि ॥९५॥ 
त्यै वेला सहसा स्वयंवरमहाँ ४ आए मुघधन्वा जब। 
तिन्को केशिनिले गरिन् खुशि भई सम्मान ठूलो तब॥ 
आड बस्न सँगे विरोचनजिले ४ तिन्लाइ भन्दा भए। 
यस्तो बात सुनेर उत्तर सफा ङ ती विप्रले यो दिए ९६॥ 
गर्छन् आदर विप्रको रहि खडा ४ तिम्रा पिताले जव। 
भन्छौ वस्न सँगै तिमी मकन लो ४ के हेतुबे दानव! 
बोले दैत्यकुमार निर्णय गरौं  यस्को प्रतिज्ञा गरी । 
जस्को जीत हुनेछ प्राप्त त्यहि नै  गर्नेछ यी सुन्दरी ॥९७॥ 
बोल्ने ब्राह्मणप्राणको दुइ जना  हामी प्रतिज्ञा गरौं। 
यस्को निणंय गनंलाइ भरमा  तिम्रै पिताको परौं॥ 
यस्तो बात गरी सरोष ति ढुवै  प्रह्ादकाहाँ गए । 
आफ्न त्यो प्रणको कुरा पनि सबै  तत्काल भन्दा भए ॥९८॥ 
गछु पूजन विप्रको भनि त्यहाँ  इच्छा गरेको सुनी । 
पैह्रे निर्णयको कुरा गर भनी  बोले सुधन्वा णुणी॥ 
ठुच्छा छैन मलाइ पूज्य हुनको  प्रहादजी ! यो घरी। 
दे उत्तर हामिलाइ पहिले  निष्पक्ष राम्रो गरी ॥९९॥ 
श्रीप्रहादजिले भने दिजपते !  योटै छ छोरो पनि। 
आफैं आउनुमो हजूर घरमा  मेरो, दयालु बनी॥ 







































 ५७ उद्योग ५२१ 
झूटी न्याय गरेर प्राण सुतको  राठन् छ एकातिर । 
रक्षा गर्नुछ धर्मको र द्विजको  सम्मान अर्कोतिर ॥२००॥ 
गाह्वो पन गयो मलाइ अहिले ४ यो न्याय गर्नाकन । 
कस्तो पाप मलाइ लाग्छ नगरे  यो न्याय हे त्राह्मण ! 
बोले, विप्र बुझाइ देत्यपतिले ४ बिन्ती गरेको सुनी । 
। निर्णय गछ पञ्च बनि जो  व्रह्मध्न त्यै हो खुनी ॥१॥ 
हार्ने संपि यूतमा र घरमा सौता हुने ख्रीकन। 
जस्तो नीद हुँदैन रात्रिबिदमा  हुन्छन् दुखी ढुजेन ॥ 
त्यस्तै पञ्च बनेर न्याय नगरे  निष्पक्ष राम्रो गरी। 
भोग्नैपछै मरी ठुलो नरकमा ङ हुष्कर्म त्यो बेसरी 
गाई, अश्व, असत्य भाषण तथा २ ख्री, भूमि, सम्पत्तिको । 
हे प्रहाद ! बनेर रक्षक स्वयं ४ अन्याय गने छजो॥ 
त्यस्को वंश विनाश हुन्छ सहजै क जो पितृ छन् स्वगंमा । 
तिन्को पुण्य भएर क्षीण सहजै  पर्छन् ठलो नर्कमा ॥३॥ 
सीही कारणले कुने तरहले  सद्धर्म जाने गरी। 
बोल्दैनन् कहिले असत्य जनले  जानन् बरू ती मरी॥ 
ज्ञानी धार्मिक छो तिमी पथिविमा विख्यात भन्ने सुनी । 
तिम्रो पुत्र लिएर, निर्णय यहाँ ४ आएँ म गर्यौ भनी ॥४॥ 
गाई, भूमि, सुवर्ण, रत्न र अरू  चाहिन्न क्यै वैभव । 
गर्नेपर्दछ योग्य न्याय तिमिले  निष्पक्ष राम्रो अब॥ 
यस्तो बात मुनीसकेर ट्विजको ४ प्रह्वादले सादर । 
लागे भन्न बुझाइ निर्णय गरी ४ फर्के छोरातिर ॥५॥ 
गछौं जिद्दी व्र्था विरोचन ! तिमी  मेले भनेको मुन। 
यिनूका बाबु मदेखि श्रेष्ठ र ठुला  छन् अङ्गिरा व्राद्मण ॥ 




























.. स्ट् महाभारत 
ठूला छन् तिमिदेखि सवगुणमा  ज्ञानी सुधन्वा पनी । 
माफी माग समाइ पाउ दिजको  हारे प्रतिज्ञा मनी ॥६॥ 
छाड्नू, प्राण छिन् दुवै छ अहिले ५ यी विप्रका हातमा । 
जो गर्छन् यिनिले गरुन् पर तिमी ४ यिनका हुवे पाउमा ॥ 
यस्तो बात सुने विरोचनजिले  आफ्ना पिताको जब।  
आँटं मने भनेर खूब मनमा  सन्ताप माने तब ॥७॥ 
त्यस्तो न्याय सुनेर देत्यपतिको ४ भन्छन् सुधन्वा त्यहाँ । 
तिम्री निर्णयले प्रसन्न म भएँ  प्रह्वादजी खुब् यहाँ ॥ 
यो संवाद गएर केशिनीकहाँ ५ आफैं यिनेले भनुन्।  
यिन्को मृखु समान हुन्छ त्यहिने ४ आएर घर्मा बसुन् ॥८॥ 
मैले माफ दिनेछु केहि मनमा  शंका नमानुन् यिनी ।  
हुन्छिन् प्राप्त मलाइ यो किसिमले ती सुन्दरी केशिनी ॥ 
द्च्छा व्राद्यणको सबै वुम्चिसके  प्रहादजीले जब । 
छोरालाइ बुझाइ काम सहजै  पूरा गराए सब ॥९॥ 
यस्तो न्याय गरेर दैत्यपतिल्ले  संकष्ट टारी दिए। 
पर्दै पालन धमंको सहजमा  छोरो बचाई लिए॥ 
हे राजेन्द्र ! हजूरले पनि भई  प्रहाद झैं सुस्थिर।  
गर्नोस् न्याय स्वयं हुवै तरफको  कल्याणका खातिर ॥१२ 
मान्छन् गाण्डवले हुकुम् हजरको  मानेर ठूलो मर। 
तिनको माग फिराइ बक्सनुहवस् ४ आफैं भई तपर॥ 
राजन् ! सुन्नुहवस् उदाहरण लो  दिन्छ म यो बातमा  
दत्तात्रेयजिलाइ साध्य गणले  सोधे कुनै कालमा ॥११ 
तिव्ले जुन् उपदेश त्यो बखतमा  बुद्ढी पुच्याई दिए। 
त्यो संवाद मुनाउँछ् हजुरको  सुन्ने इरादा भए॥ 


































। ५२३ 
बोले श्री श्रृतराष्ट्जी विदुरले  बिन्ती गरेको सुनी । 
हे भाई ! हितका कुरा भन तिमी  छौ वंशमा सद्खुणी॥१२॥ 
नीतीपू्घवका  कुरा जतिजती क सुन्छ म तिम्रो यहाँ। 
उल्टो बुद्धि हुँदा अडिन्न स्थिर मै मेरो दुखी मनमहाँ ॥ 
तिम्रो अति सहर्ष मुन्नतिर नै  बढ्दो छ मेरो मन। 
शान्ती प्राप्त हुने उपाय छ मने ४ भाई ! मलाई भन ॥१३॥ 
यस्तो श्री श्वृतराष्ट्रको विहुरले  इच्छा बुझेथे जब। 
लागे भन्न बुझाइ साध्यगणले ५ अर्ति सुनेको सब॥ 
प्राणीमात्र समान हुन् प॒थिविका  भन्ने विचारीकन । 
जो गछेन् सबको भलो नरपते !  हुन् श्रेष्ठ ती सञ्जन॥१९ 
अर्काको कुमलो चिताउनु ठुलो ४ हो पाप संसारमा । 
अर्काको हितमैँ ठलो अरु कुरा  क्यै ठैन त्रह्माण्डमा ॥ 
मित्रद्वोह र नीच व्यक्तिहरुको  गर्दैन जो चाकरी । 
जस्ले सक्तछ क्रोध रोक्न अमिमानक्ष्त्यगेर राम्रो गरी ॥१५॥ 
वाणी बोल्दछ नम्र भैकन सदा  जो व्यक्ति सानू बनी । 
त्यसको आदर हुन्छ छोकमरिमा  ज्ञानी यिने हुन् भनी ॥ 
अर्काको ननिको कुरा रिस त्यजी  जुन् व्यक्तिले खप्तछन् । 
तिनको त्यै णुणले गरी एथिविमा ४ मानी ठलो बन्दछन् ॥१६ 
मक्छन् वस्न भने नवोलिकन नै  बस्नू छ राम्रो अति । 
वोल्ने पछ भने त सत्य जनले ४ बोल्यू नढाँटी रती॥ 
वाणी मत्य र ध्मंसम्मत तथा  सुन्दा नबिङ्््ने भए। 
गर्छन् आदर लोकले अझ वढी  गम्भीर बन्दै गए ॥१७॥ 
जेज्े देखि हटाउँ चित्त म भनी ४ जुन् व्यक्तिले खोज्दछन्। 


 ७ 


। नित्ले त्यो चिजबाट चित्त सहजै  है भूपती । फेदछन्   फेदछन् ॥। 
































। टा प्र्प 
जस्ले गर्छ विवाह वेदहरुको ४ आचार मानी कन। 
राजन् ! जान्बुहवस् कुलीन जनका हुन् सात यी लक्षण ॥२४ 
छैनन् जुन् कुलमा खराब र कुटो  बोल्ने कुनै मानिस । 
अर्काको धन खोस्न जुन् कुल कहीं  गर्दैन हुसाहस ॥ 
 श्रड्ठापू॒वक धमंमा रत हुनन् ३ जुन् वंशका बान्धव। 
. उन्नतिहुन्छ सोहि कुल नै हो श्रेष्ठ भन्छन् सब ॥२ 
गछेन् आदर वृद्धको, अतिथिको ४ जुन् वंशमा मूपति । 
छन् जस्का पतिभक्तिमा रत हुने नारी सुशीला सती ॥ 
शिक्षा बालक, वालिकाकन दिई कै जुन् वशमा पाल्दछन् । 
सोही वंश उदार श्रेष्ठ सबले  संसारमा मान्दछन् ॥२६॥ 
गर्देनन् तपदानधर्म, गुणको  जुन् वंशमा आदर । 
हिंसा गर्न भनेर जुन् कुलमहाँ  हुन्छन् सबै तत्पर ॥ 
अर्काको धन, दार खोस्न झगडा  जुन् वंशमा गर्दछन् । 
त्यै नीचो कुल हो, मरी नरकमा  पापी तिने पढदेछन् २७॥ 
ठुलो राज्य जमीन, ग्राम अथवा ४ संपत्ति होस् तापनि । 
जस्को चाल कुचाल देख्तछ मने ४ को भन्छ ठूलो भनी ॥ 
जस्को छैन कुचाल संपति बरू  थोरै भए तापनि। 
संतोषी र उदारको कुल सदा  मानिन्छ ठूलो भनी॥२८ 
सम्पत्ति न्भए पनी घरमहाँ  संतीध मानी कन। 
राम्रो आसनमा बसालि अतिथी  लाई दिई भोजन ॥ 
गछन् आदर प्रेमपूर्वक मिठो ४ बोलेर जो सज्जन। 
ती सक्छन् सबलाइ राख्न वशमा४ राजी गराईकन ॥२०॥ 
जस्को हुन्छ कुचाल यो प्रथिविको राजा भए तापनि। 
त्यो होला असमर्थ मानिसहरू  आफ्ना गराउँ भनी ॥ 


क्य 

























. २६ महाभारत 


त्यस्तै पाण्डवको लिई हक सबै  पापिष्ट दुर्योधन । 
गर्दैछन् जसरी कुचाल त्यसरी ४ गर्नेछ कुन् सज्जन ॥३० 
राम्रा मित्रहरू सहाय नभई  क्यै कामना सिठ्रिको । 
आशा गर्नु वृथा छ शक्ति सबले  भन्छन् त्यही श्रेष्ठ हो ॥ 
त्यस्तै पाण्डव बन्धु हुन् हजुरका ४ तिन्को विरीधी बनी । 
हाँस्नन् शत्रु जती सबै सफलता  मिल्दैन केह पनि ॥२१ । 
हुन्छन् वृक्षहरू बली नजिकमै ४ प्रतेकको आडङले। 
हे राजेन्द्र ! उखेलिँदैन सहसा  चर्को ठुलो वायुले ॥ 
त्यस्तै पाण्डुकुमारका सँग मिली ४ ऐह्ै वसे कोख। 
सक्तैनन् यिनिलाइ जित्न सहसा  चौता तथा दानव॥३२॥ 
आशा सम्पतिको गरेर अथवा  मानी कसैको इर।. 
जस्ले गदछ मित्रता विपतिमा ४ मानिन्न तिन्को भर ॥ 
गर्छ सदैव शुद्ध मनले ४ जो शान्तिका खातिर । 
गछेन् मित्र भनेर सञ्जनहरू  त्यै व्यक्तिको आदर ॥३. 
क्रोधी, नास्तिक, भीरु, लम्पट तथा पापी, कृतष्नीसित । 
मैत्री गर्नु हुँदैन दुष्ट जनले ङ गर्दैन केह हित॥ 
। गर्नोस् प्रेम सहर्घ पाण्डुसुतको ४ जो माग हो सो दिई ।. 
गनन् आदर ती सदा हजुरको  अत्यन्त सानू भई ॥३४॥ 
बोले श्री धरतराष्ट्र, ती विहुरले ४ शिक्षा दिएको सुनी । 
हे भाई, तिमिले भने जति कुरा  हुन् सत्य ती तापनि ॥ 
त्यो हुर्योधनको कुरा म सहसा  सक्तीनँ काटी दिन । 
मायामोह हटाउने यदि भए  युक्ती मलाई भन ॥३५ 
जोजो गछ विचार भाइ, मनमा  कल्याण होला भनी। 
बढ्दै जान्छ अशान्ति झन् मनमहाँ सन्ताप दाता बनी॥ 



























। 
मछन् मानिस लोकमा थरिथरी ४ वेला नपुग्दै किन? 
ठान्देछु पुरुषार्थ व्यय जनको  मेले तस कारण ॥२३६ 
माया मोह र ढुःखशोक भवका  छन् जो कडा बन्धन । 
तितको नाश हुने उपाय छ मने ४ माई, मलाई मन॥ 
यस्तो श्री ध्ृतराष्ट्रको विदुरले ४ आज्ञा सुनेथे जब। 
लागे भन्न बुझाइ बात हितको  जाने सुनेको सब ॥२७॥ 
छोरालाइ गरेर स्नेह घरमा  मानीसले पाल्दछन् । 
सोही पुत्र मच्यो भने सब सुद  बाहीर ती फाल्दछन् ॥ 
पोल्छन् काठ समान बन्धुहरूले ४ राखी चितामा जब। 
त्यस्को हुन्छ शरीर भस्म, अरुले  नै मोग्दछन् वैभव ॥३८॥ 
जान्छन् पुण्य र पाप मात्र सँगमा ४ ती व्यक्तिको भूपति ! 
ओग्नुपदेछ कर्म त्यै पुरुषले ४ आफ्नू गरेको जति ॥ 
सोही कारणले लगाउनु सदा ङ४ सक्कर्ममा न मन। 
तोडी दिन्छ सुकमले बखतमा  मोहादिको बन्धन ॥३९॥ 
मैले ज्ञान बुझाइ भन्न श्रृतिको  बाधा हुनाले गरी। 
मुन्नूहीस् उपदेश त्राद्मण गुणी  डाकी सबै राम्ररी ॥ 
ज्ञानी श्रेष्ठ सनख्ुजात क्रषि छन् सत्ुत्र अह्याजिका। 
दिन्छन् ती उपदेश योग्य रितले  ज्ञाता हुँदा वेदका ॥४०॥ 
यस्तो बात सुनेर श्री विदुरको  झन् चाख मानीकन । 
श्री ध्ृतराष्ट्र ती क्रपिजिको होला कहाँ दशन? 
जे सक्छो उपदेश देउ तिमी नै ४ भाई ! मलाई यहाँ। 
जाऔँ खोज्न म रातका बिचमहाँ  ती विप्रलाई कृहाँ ? ॥४१॥ 
यस्तो श्री भ्रतराष्ट्रको विदुरले  इच्छा बुझी राम्ररी । 


थाले झट् सनसुजात गुरुको कै आराधना त्यै घरी॥ 


।॥। २८ सहाभारत 
तिन्को प्रेम बुझी क्रषीश्वर त्यहीं ४ आई दिए दर्शन। 
पाद्यार्घादे गरी भने बिदुरले ४ पा समाईकन ॥४२॥ 
शंका श्री धृतराष्ट्रजीकन गुरो ! ४ केही कुरामा भयो। 
त्यसको नाश गरी दिए हजुरले  अज्चान जाने थियो॥ 
मेले ज्ञान बुझाइ भन्न नहुने  बाधा हुनाले गरी। 
ठूलो कष्ट दिएँ हजूरकन छो  डाली यहाँ यो घरी ॥४३ 
कामक्रोध र छामहानि, प्रिय ओ छन् वस्तु जो अप्रिय । 
भोकप्यास र मर्नुजन्मनु तथा ४ आलस्य, चिन्ता, जय ॥ 
गिन् उन्नतिको पुगी शिखरमा  इत्यादि केही पनि। 
बाधा भूपतिलाइ गर्न नसकुन् ेशिक्षा दिनोस् यै मुनि ॥२४ 
यस्तो बिन्ति गरी बसे विदुरजी  त्यै ठाउँमा क्यै पर। 
सोधे श्री श्वृतराष्ट्रले ति क्रषिको  गर्दै ठुलो आदर॥ 
मेले सुन्दछ मृत्यु बन जनको  संसारमा हे मुनि! 
माया मोह महाँ डुवेर हुनियाँ ४ देख्छु मरेको पनि त 








।कममाममगाममननताजा । भनि गगमामामााणयक जा जधममाममपकालान 


सोही मृत्यु गरौं निवारण भनी  यौता तथा दानव! 
गछन् पालन ब्रह्यचर्य व्रतको  साना र ठूला सब॥ 


यस्मा के छ बिचार लो ३३ कै भन्नीस् बुझाईकन।  









थाले भन्न सनत्सुजात क्रपिले  तिनको बुझाई मन ॥४६॥ 
हे राजन् ! ति हुवै कुस् हजुरका  हुन् सत्य नै तापनि । 
मैले ठान्छु प्रमाद व्यक्तिहरूको  हो प्राणहर्ता भनी॥ 
गर्दा त्याग प्रमादको अमरले  पर्देन मर्नू क्बै। 
मछन् दानव त्यै प्रमाद क्विमा  चुर्लुम्म डुब्दा सबै ॥४७॥ 
 ही यो निज्चय व्याम्न झैं मरणलेक गर्देन लौ मक्षण। 
त्यस्को रूप कुनै पनी नयनले  देखिन्न त्यै कारण ॥ 









ण्र 


 


















 उद्योगपवे ५२९ 
काम. क्रोघ, प्रमाद, लोमहरूमा क राम्री गरी गाडिदा। 
जान्दैनन् भगवानलाइ जनले हुन्छन् दुखी सदा ॥९८॥ 
जस्ले चिन्दछ व्रह्ललाइ जन त्यो ५ संसार पारी भयो। 
जो गर्दैन प्रत्यल मुक्तितिर त्यो ४ चौरासिमा गाडियो ॥ 
जस्ले रोक्दछ चित्तत्र्त्ति, मनको ५ आशक्ति त्यागी कन । 
गर्ला त्यो नड्राइ मृत्यु पथको  सानन्द आलिङ्गन ॥९९॥ 
शुद्र ब्रह्मस्वरुप उज्वल छ जो ४ देदीप्य ज्योतिमंय । 
कीर्ति श्रेष्ठ छ सूर्य झैं जगतमा  मानिन्न जस्को क्षय ॥ 
व्यस्ता श्री भगवानका चरणमा ४ आफ्नू लगाई मन। 
साक्षात्कार गरी परंपद् महाँ  पुग्छन् ति योगीजन ॥५० 
ढाकेको छ दिशा समुद्र प॒थिवी  जुन् त्रह्ाको तेजले। 
देखिन्छन् रविचन्द्र जुन् पुरुषको ४ आफ्नो ठुलो शक्तिले ॥ 
आफू भिन्न रहेर लोकहरूको  जो गछ संचालन । 
साक्षातकार गरी तिनै पुरुषको  तन् सुयोगी जन ॥५१ 
जस्को गर्ने सकिन्न तौल, तुलना ४ आँटे पनी भूपति ! 
जसले निश्चय बुद्धिले र मनले ४ चिन्छन् सकेको जति ॥ 
छालाका दुइ नेत्रले नरपते !  देखिन्न जुन् चिद्घन । 


माश्चातकार गरी तिनै पुरुषको  बस्छन् गुणी ध्यानमा ५२ 
जस्तै ब्याप्त छ भित्र बाहिर सबै  हे भूप ! आकाशले । 
ढाकेको छ सबै त्यही किसिमले  आत्मा सै त्रहले ॥ 








॥.. 
भ्रुङ्दा इन्द्रियको झुटो सुखमहाँ ४ चिन्दैन जो ईश्वर । 
मन जत्मनुरूप कष्ट भवको  मोग्ने यही हो नर ॥५४॥ 
जस्ले चिन्दछ त्रह्ललाइ मनले  गर्दै रही चिन्तन । 
सोही पुग्छ मरी पम्पदमहाँ ५ तोडी सबै बन्धन ॥ 
जस्ले गदछ त्रह्वचयं व्रतको  आनन्दले पालन । 
आक्मालाइ चिन्हेर त्रह्मयपदको ४ गनछ त्यो दशन ॥५५॥ 
जस्ले इन्द्रियका सत्रै सुखहरू  झूटो भनी ठान्दछन् । 
तिन्ले ईश्वरलाई योगवलले  हे भूपति ! चिन्दछन् ॥ 
फेछन वस्न नवीन, जीण तनको  त्यागेर जस्ती गरी। 
त्यस्तै फेदेछ जीवले शरिर यो  वेला पुगेका घरी ॥५६॥ 
अन्गानी जन ठान्दछन् मरण हो  भन्ने त्यी जीवको।  
सोही कारण भोग्दछन् दुखहरू  ढुबुद्धितलि लोक्को। 
आफ्नू बान्धव वा अरु जन कहीं ४ कोही मरे तापनि । 
ज्ञानी जान्दछ नित्यरूप कहिल्यै  मर्दैन आत्मा भनी ॥५ 
राजन् ! मुख्य छ त्रह्मचयं व्रत नै ४ गनू सदा पालन। 
त्यस्ले देवहरू मिली अमरता  बस्छन् सुखी भकन॥ 
मर्छन् दानव व्रह्यचयं व्रत नै त्याग्दा हुखी भक्न। 
त्यस्को गर्न सकिन्न योग्य रितले आँटे पनी वणन ॥५८॥ 
आर्काको उपकारमा मन दिनू  गनू प्रजा पालन। 
गर्नु आदर प्रेमले अतिथिको ४ श्रद्धा बढाई कन॥ 
इच्छा पूण हुने गरी बखतमा  बाँड्नू खुशीले धन। 
यस्ले सिद्ध हुनेछ कार्य, नपका १ हुन् श्रेष्ठ यी लक्षण॥५९॥ 
ब्रह्ज्ञान हुने र धमपथको  शिक्षा दिई राम्ररी। 
अन्तर्धान भई क्रषीशवर भए मागी बिदा त्यै घरी ॥ 













































।। ५३२ 
त्यो रात्री नपलाइ नींद निशिमा ४ लाग्दै नलागी कन 
प्रातःकाल भई उदाउनु भयो ४ श्री सूर्यनारायण ॥६०॥ 
मञ्जयले पाण्डवेहरूको सञ्चार सुनाएपछि कौरवको बिवाद  
मोलीपल्ट समा भएपछि सबै  जम्मा भए कोख। 
ल्याएको समचार सञ्जय पुगी  बिन्ती चढाए सब॥ 
हे राजेन्द्र ! समस्त कोरवहरू  जम्मा भएका घरी। 
भन्नूभो जति बात धमंसुतल्ले ४ भन्छ मवणन् गरी ॥६१॥ 
राजा शान्तनुका कुमारहरूमा  श्री भीष्म जेठा भए। 
कान्छा माइ दुवै जनाक्न स्वयं ४ साम्राज्य तिन्ले दिए॥ 
दोटै भाइ मरेपछी ति दुइका ४ छोराहरू जो थिए। 
तिन्मा पाण्डुजिलाइ लायक बुझी  साम्राज्य यो सुम्पिए ॥६२ 
सोही भीष्म छँदै कचिङ्गल झिकी  ऐह्े विना कारण। 
मेरो राज्य भनी घमण्ड यसरी  गछेन् वृथामा किन ॥ 
यो साम्राज्यमहाँ छुट्यो हक अघी  तिनको पिताकै जब। 
बाबूकै हक सिद्धिएपछी, अनी  यिनको रहन्थ्यो कब ॥६३ 
हाम्रो राज्यमहाँ दया गरि ठुलो  आधा दिंदा भीष्मले । 
बन्छन् मालिक राज्यका कुरुहरू ४ मेरी भनी द्रेषले ॥ 
आधा राज्य स्वयं पितामहजिले  मुम्पी दिए तापनि । 
आधा राज्य दिउन् प्रसन्न मनले ४ हामीहरूको तिनी ॥६ 
यस्लै मेल रहन्छ हामिहसको  पेहै भएकै सरी।  
ठूलो नाश हुनेछ नत्र, हकको  तिम्ती लडाई परी ॥ 
हाम्रो भागसमेत् छलेर कुरुले ४ आफ्नू तुल्याई लिनू। 
हामीले निजराज्य क्षत्रिय भई  के हेतु छाडीदिनू ॥६५॥ 

































. महाभारत क 
हामीलाइ अनीतिपूर्वक अघी  जस्तो बिइज्जत् गरे । 
जूवा खेल्न भनेर डाकि छलले  सम्पत्ति हाम्री हरे॥ 
जान्नूहुन्छ सबै जना गरुँ कति  त्यो बातको वर्णन। 
त्यस्को न्याय गस्न् उपस्थित त्यहाँ होलान् जति सज्जन॥६६. 
सामुन्ने श्रृतराष्ट्र, भीष्म दुइ छन मालीक ज्यूँदै जब। 
त्यौ हुयोधनल्े म गर्दछु यसै  नै भन्न, सक्ला क्? 
मान्ने ती दुइले दुवै तरफको  कल्याण सौचीकन । 
जे गर्दा हित हुन्छ त्यै गरिदिउन्  चाँडो लगाई मन ॥६७ 
यो संवाद समस्त सञ्जयजिले  पैह्रे गरी वर्णन। 
माद्रीका दुइ पुत्र, अर्जुन तथा  श्री मीमको गर्जन ॥ 
ज्ञानी सञ्जयले पराक्रम सहित्  सारा सुनाए जब। 
आज्ञा गर्नुभयो पितामहजिले  नीती बुझाई सब ॥६८॥ 
जो सम्चार भने यि सञ्जयजिले  ती पाण्डुका पुत्रको । 
. जानून् कोख्का सभासद सबै सारा कुरा सत्य हो॥ 
सक्थे पाण्डुवले लडेर अघि नै  यो राज्य खोसी छिन । 
काटे जङ्गलका सबै दुखहरू  सम्झी प्रतिज्ञाकन ॥६९॥ 
आफ्न् संझि कबोललाई कुरुले पेह्रे गरेको अब। . 
फिर्ता पाण्डुकुमारको गरिदिउन् क जो भाग हो त्यो सब॥ 
श्री हुर्योधनले प्रसन्न मनले  यो राज दिन्नन् भने । 
 गर्छन् पाण्डव युद्ध, कोखहरु  छन् व्यर्थमा मारिने ॥७२॥ 
जिले पाण्डवलाइ वीर रणमा  क्वै छैन हामीतिर । 
तिन्ले गनु लडाइँ योग्य पनि हो  साम्राज्यका खातिर ॥ 
गनू कोरले लडाइँ अनुचित  ठान्छु अनीती पनि। 
जिद्दी त्याग गरुन्सुयोधनजिले ४ कल्याण हाला अनि ॥७१ 














उद्यागपत्र 


यस्तो वात त्यहाँ पितामहजिले ४ आज्ञा भएको सुनी। 
बोछे कर्ण रिसाइ खुब मनमा  हेला गरे यो भनी॥ 
गनूहुन्छ सदा अनादर बृथा हे भीष्म ! मेरो किन? 
मैले के अपराध वीर कुरुको  केह गरे छो भन ॥७२॥ 
कस्तै श्रेष्ठ भए पनि यि कुरुका  हुन् शत्रु ती पाण्डव । 
तित्को भाग दिएर मेल गरि के ४ कल्याण होला अब ? ॥ 
आफ्ना बान्धव हुन् तथापि खुशिले साम्राज्य सुम्पी दिनू। 
श्री दुर्योधनले स्वयं अघिसरी  हो काल डाकी लिनू ॥७३ 
एक्लै युद्ध गरेर पाण्डवहरू ४ लाई म माछे मनी। 
आँटेके छु मलाइ मद्दत दिने  चाहिन्न कोही पनि ॥ 
श्री हुर्योधनले ब्र्था मनमहाँ  पर्दैन चिन्ता लिन। 
  बारबार मलाइ भीष्म यसरी होच्याइ भन्छन् किन ॥७४ 
राधाका सुतको कुरा सुनिसकी ४ श्री ट्रोण आचायले । 
शेखी तोडन भनेर क्रोधित भई  बोल्दा भए रोषले ॥ 
बोल्छो व्यर्थ बढी सभाबिच तिमी ४ हे कर्ण ! धेरै किन। 
एक्लै पूर्ण गस्यो कहाँ कति कुरा  श्रीपाथ झैं छो मन ॥७ 
यी दुर्योधनलाइ चित्ररथल्े  बाँधी लछादै थिए। 
भाग्यो प्राण बचाइ अर्जुन गई  मुक्ती दिलाई दिए॥ 
पेह्क ठ्रोपदिको स्वयंवर हुँदा  लड्छु भनेका थियो। 
पाई चोट ठुलो त्यहाँ पनि तिमी ४ भागेर बाँची गयौ ॥७६॥ 
तिम्रै सम्मतिले बिराट नृपको ४ गाई हरेका घरी। 
एक्तै अजुनले जिते कुरुहरू ४ लाई लडाई गरी ॥ 
भाग्यो प्राण लिएर लड्न नसकी क भाई मराई कन। 
भन्छो पाण्डवलाइ मार्ढछु तिमी  त्यागेर लज्जा क्नि !७७ 


हि 

































































. 
छोराको श्रृतराष्ट्रते जब सुनेश त्योमूर्ख झैं उत्तर। 
ल्य्रगे भन्न बुझाइ फेरि अघि झैं ४ क्यै शान्तिका खातिर ॥ 
मान्दैछी जति वीरको समरमा  साहाय गर्ने मर। 
गर्छन् बात मिलापको, अघिसरी  को लड्न सक्नेछर ?८४ 
श्री दुर्योधन कालका वश परी  शिक्षा पिताको सुनी। 
भन्छन् मद्दत हे पिता! म अरुको मान्दीनँ केह पनि॥ 
भीष्म, द्रोण तथा अरू पनि सबै  योद्वाहरू छन् जति। 
इच्छा छैन भने लडाइँ नगरुन् ४ शंका नमानी रती ॥८५ 
राधाका सुत कणंका सँग गई  एक्तै लडाई गरी। 
मार्छ पाण्डव वीरलाइ सहजै  संपूण शेखी हरी ॥ 
ना पाण्डवलाइई दिन्नँ खुशिले  सस गडाए जति। 
तिनका साथ मिलेर बस्न म कै  सक्तीनँ हे भूपति ! ॥८६॥ 
मार्छन् पाण्डवले मलाइ कि भने  तिन्लाइ माछु भनी। 
त्याहाँबाट हिँडे सुयोधन उठी  क्रोधित र दुःखी बनी ॥ 
होला मेल भनेर आफ्नु मनमा ४ जो भूपतीको थियो। 
छोराको सुनि बात क्षीण भइ त्यो सारा हराई गयो ॥८७॥ 
श्रीकृष्णदृत 
डाकी बन्धु समस्त धर्मसुतले ४ ठूलो तयारी गरी। 
राखी श्री हरिलाई सादर गरे  यौटा समा त्यो घरी ॥ 
मारी बान्धवलाई राज्य कसरी  मैले लिने हे हरि! 
बाँच्ने हो कसरी विपत्ति खनियो १ साद्वै नराम्रो गरी ॥८८ 
गाउँ पाँच मलाई बस्न कुरुले ५ आजै खुशीले दिए। 
मेरा भाइहरू मिलेर त्यहिँ ने सात बस्ने थिए॥ 
























॥.. ६ पट 

दिन्नन् ग्राम मलाई वस्न कुरुले ४ राजी खुशीले भने। 
बाटो युद्धसिवाय देछिदिन॑ अरू ४ आजीविका पाइने ॥८९॥ 
मछन् युद्ध भयो भने नजिकका ४ आफ्ना सबै बान्धव । 
केही युक्ति भए बताउनुहवस् ४ तत्काल हे माधव !॥ 
दुःखी भैकन श्री युधिष्टिरजिले  बिन्ती गरेको सुनी। 
आज्ञा मो हरिले मिलाउन त्यहाँ  जान्छ म आफैं पनि ॥९२ 
गर्छ यल मिलापको गरि कुरा ४ मैले सकेकी जति। 
माने बात भने कुनै तरहको ४ होवैन तिनको खति ॥ 
मेरो अर्ति सबै सुयोधन अघी  मान्थे भनेको जति। 
मानेनन् अहिले कुरा यदि भने ४ होला ठलो दुर्गति ॥९१॥ 
जाने दूत भएर निश्चय भयो  श्री कृष्णजीको जव । ८? 
बोले भीम असाध्य दुःख मनमा ४ मानेर है माधव ! 
हाम्रो मेल गराउनाकन त्यहाँ ४ जानोस् खुशीले तर। 
गर्दैनन् कुरुवीरले हजुरको  वार्ता सुनी आदर ॥९२॥ 
गाउ पाँच दिलाइ मेल प्रभुले  हाम्रो गराई दिए। 
लिन्नौं वैभव राज्य, बान्धवहरू  सम्पूर्ण बाँच्ने थिए । । 
यस्तो साहसहीन बात हरिले  सुन्नुभथ्यो जब  
तिन्को साहस वृद्धि गने अघि झैं  आज्ञा भयो यो तब ॥९ 
खोज्छो मिल्न दबेर हीनसरि भै  हे भीम योद्धा ! किन ? 
लाग्यो की डर क्यै सुनी समरको  वार्ता मलाई भन। 
जसूले माने भनी तयार विषका कै लडुड् खुवाई कन। 
आँटेथ्यो सबलाई जुन् पुरुषले ४ पोलेर मारी दिन ॥९४॥ 
जस्ले युतमहाँ छली हक लियो  हे वीर ! तिम्रो धन। 
जसले वस्र धरी बिइज्जत गस्यो  श्री ठ्रोपदीजी कन ॥ 


























 ति जा 


ब्मिँठा बुझियो गरे जति सबै  त्यसलाइ माने प्रण ॥९५ 
वम्तो श्री हरिको कुरा सुनी भए  श्री मीम उत्तेजित । 
गता नेत्र गराइ क्रोधित हुँदै ४ बोले मुरारीसित ॥ 
। मेगो शक्ति तथा पराक्रम सबै ४ जानेर राम्रोसित । 
१ बिमेछो प्रण त्यो भनेर कसरी  आज्ञा मयो अच्युत ॥९६ 
गट वान्धवको विनाश रणमा है हो पाप ठूलो मनी। 
इच्छा राखि मिलापको गरिदिएँ  प्रस्ताव मैले पनि ॥ 
आफैं गर्नु बढाइँ आफ्नु मुखले  हो मूर्खता है हरि! 
मन्तूमो अहिले मलाई प्रभुले ४ अत्यन्त बिझ्ने गरी ॥९७ 
१ मोही कारणले म भन्दछु त्यहाँ ४ छन् शत्रु मेरा जति। 
फ्क्ते मार्ने म सक्तछु समरमा ४ बाँकी नराखी सती॥ 
। जानेको छ मलाई जुन् पुरुषले  छन् भीम यस्ता भनी ! 
 न्यमले कायर भीम हुन् हजुर झ४ भन्दैन केह पनि ॥९८॥ 
। मीप्म, ट्रोण र कणे, दुष्ट शकुनी ४ छन् जो अरू कोरव। 
मागलाइ म माने सक्छु रणमा  एक्लै डटी माधव  
, त्रह्मा, शम्भु,फणीन्द्र, इन्द्र, यमलेङ मद्दत् दिए तापनि ॥ 
 पक्का भन्दछ दुष्ट कौरवहरू ४ सम्पूर्ण मर्छन् भनी ॥९९॥ 
। देख्नुहुन्छ हजूरले समरमा  मेरी पराक्रम् जब। 
। प्रे गनु त्यहाँ स्वयं हजुरले  मेरो प्रशंसा तब् ॥ 
। गन्दी केवल ख्याल बन्धुहरूको  दुष्क्मको यो घरी। 
मिल्ने आपुसमा कुराहरु गरें  मेले यहाँ है हरि ॥३०० 
मक्नु हुन्छ भने दुवे तरफको  कल्याणका खातिर । 
हाम्रो मेल गराउनोस् हजुरले ४ आफैँ भई ततर॥ 














।. भारत 




















तिम्री ने सव मान्दछन् समरमा  हे भीम ! ठलो भर ॥२॥। 
गनू कर्म मनी सह हरिले  शिक्षा दिएको सुनी। 
लागे भन्न ग्ुकी विनम्र स्वरमा  श्री पार्थजीले पनि ॥ 
हे दामोदर ! श्री युधिष्टिरजिल्े  आज्ञा भयो जे जति! 
मैले गर्छु कुरा समर्थन त्यही  आनन्द मानी अति ॥२॥ 
मान्नेब्रैन हजूरको मुनि कुरा  कुन् व्यक्ति त्रह्माण्डमा। 
कस्ले गर्छ विरोध माइहरूको  कल्याणको बातमा ॥ 
हाम्रो मेल गराइबक्सनुहवस्  चाँढे सकेको जति। 
बस्छौं दास भई सदा हजुरकै  देख्दीनँ अर्को गति ॥॥ 
तिन्को चित्त बुझाउँदै दिनुभयो  श्री कृष्णले उत्तर । 
बोले त्यै बिचमा उठी नकुलजी ४ हँदै मुरारी तिर॥ 
मान्दैनन् कहिल्यै मिलापतिरको  प्रस्ताव दुर्योधन ! 
गर्नू पछ लडाइँ निश्चय यही  भन्दैछ मेरो मन ॥५॥ 
मान्देनन् कुरुवीर क्यै गरि मने  भन्नू इजुर्ले त्यहाँ । 
साटो फैने तयार पाण्डवहरू  छन् युद्धभूमि महाँ ॥ 
हाम्रा खूव अपार सैनिकहरू  जम्मा भएका सुनी! 
हे श्रीक्ष्ण ! अवश्य मेल दरले ४ गर्छौन् कि मन्छ तिनी॥६ 
बोले श्री सहदेवजी नकुलले  बिन्ती गरेको सुनी । 
हाम्रा दाजुहरू मिलापतिरको ५ गर्छन् कुरा केभनी॥ 





। पापी शकुनी, सुयोधन तथा  त्यो कर्ण, दुःशासन । 
यिन्को शोणितले भिजाई पृथिवी ५ होला खुशी यो मन ॥ 
मिल्ने बात गरे पनी हजुरले ४ मान्दै नमानी कन। 
गर्नोस् यन लडाइँके तरफको क हे नन्दका नन्दन ॥८॥ 
यस्तो श्री सहदेवको सुनि कुरा  श्री सात्यकीले भने। 
दिन्नन् कोरवले सहषं, हक हो  संग्रामले पाइने ॥ 
भन्नूमो सहदेवले जति कुरा  हामीहरूले पनि । 
गर्दैछौं खुशिले समर्थन यही छ हो श्रेष्ठ बाटो भनी ॥९॥ 
 सात्यकिको कुरा मुनिसकी  श्री द्रौपदी सुन्दरी । 
सम्झी कोरवको अनीति मनमा ४ दुःखी भई बेसरी ॥ 
बाह्र जोरी दुवै विनीत स्वरले  बिन्ती गरिन हे हरि! 
मेरा यी पति चारको म कसरी  निन्दा गरू यो घरी ॥१०४ 
जस्तो दीन वनी दिए मन स्वयं ङ सम्पूर्ण सुन्नुभयो। 
वार्ताले सहदेवको अलिकती  शान्ती मलाई दियो॥ 
चुल्ठो पक्रि मलाई सामु सबका  जस्ले लछादैं लग्यो । 
जाओ जङ्गलमा छिटै पशु भनी ४ जस्तै लखेटी दियो ॥११ 
त्यस्तालाई क्षमा गरेर खुशिले  मिल्ने कुरा गर्दछन्। 
स्वामीका सुनि बात नाथ ! मन यो त्यै पीरले रुन्छ झन् ॥ 
पैह्र पाण्डवलाई दुष्ट कुरुले  सन्ताप जस्तो दिए। 
आफ्नू धमेकबोल संशि सब त्यो  संकृष्ट खप्तै गए ॥१२॥ 
स्वामीको सब त्यो कोल पनि ताक हे नाथ ! पूरा भयो। 
व्य कोरवदेखि पाण्डुसुततले  दब्ने कुरा केरह्यो!॥ 



















छलरबन 


महाभारत 

अत्याचार अरू ति दुष्ट कुस्को  मेरा पती ने खपुन्। 
खप्तेनन् अरुको अनीति बलियो  मेरा यी जो पुत्र छन्॥१३ 
योद्धा श्री अमिमन्युका सँगमहाँ ४ मेरा यी दाज्यू पनि । 
सक्छन् कोरखलाइ मार्न रणमा  हुन् शत्र मेरा भनी ॥ 
न्यूही मिल्न भनेर पाण्डवहरू ५ जान्छन् भने हे हरि!. 
दिन्छन् कष्ट अनेक फेरि कुरुले ४ अय्यन्त हेलौं गरी ॥१४ 
.  तितको त्यो अपमान खप्नु त बरूक मनू निको ठान्द्छु। 
सोही कारण नाथलाइ म रुँदै  बिन्ती यहाँ गर्दैछु ॥ 
मेरो केश खुला छ आज तक यो  गोविन्द ! हेनू हवस् । 
मदेनन् जबसम्म कोरखहरू  बाँधिन्न जानी लिनोस्१५ . 
पाई रक्षक नाथ झैं कति सह  आपत्ति धेरै अब। 
गर्नोस् केहि प्रत्यल हामिहरुको  उद्धारको केशव !॥ 
देखाइन् हरिलाइ केश करले ५ पक्रेर आफ्नू जब। 
तिनको चित्त बुझाउनाकन स्वयं ४ बोल्नूभयौ माधव ॥१६॥ 
चिन्ता व्यर्थ नमान कष्ट मतमा  हे ट्रोपदी ! सुन्दरी ! 



































। गर्नेठैनँ मिलाप पाण्डुसुतले  दब्नू परेका घरी॥ 
गछन् मेल भने लिए जति सबै  संपत्ति फिर्ता गस्न्। 
इच्छा ढ्रेन भने सहषं रणका  निम्ती अगाडी सरुन् १७ 
फिर्ता राज्य लिनेछु पाण्डुसुतको संपूणे मैले कित। 
मर्छन् कोख वीर घोर रणमा ५ हो यो कुरा निश्रिचत ॥ 
कृष्णलाइ दिएर अर्ति यसरी  तिनको बुझाई मन । 
पाल्नूभो बनि दूत पाण्डुसुतको  श्री नन्दका नन्दन ॥१८ 


































। 
कुन्ती, बिदुर र दुर्योचनसित कृष्णको भेट, 

पाल्नूभो जब हस्तिनापुरमहाँ  जान्छ भनी श्री हरि । 
मेटेथे पथमा मुनी र क्रपिले ४ आएर श्रद्ठढा गरी॥ 
देखिन्थे हरिका सबै शुभ हुने ४ बाटी भरी लक्षण। 
उल्टो लक्षण हस्तिनापुरमहाँ  देखा परे त्यै क्षण ॥१९॥ 
भेटनूभो पहिले पुगेर हरिले  सानन्द कुन्ती सित। 
सोधिन् सञ्चबिसञ्च पुत्रहरुको  तिनले मुरारी सित ॥ 
मेरा ती बलवान पुत्रहरू के गछन् दुखी झैँ बसी। 
आफ्नू राज्य लडेर नै लिनसके  हुन्थ्यो मलाई खुशी ॥२० 
पापी कोख्को सहेर रहनू  अन्याय नाना थरी। 
३ त्यो पुरुषार्थलाइ म सधैं ४ धिक्कार भन्छु हरि ॥ 
कृष्णालाइ लछारि जुन् किसिमले  हुर्मत् सभामा लियो। 
खोसी राज्य र सम्पती वनमहाँ ४ जस्ले लघारी दियो ॥२१ 
त्यस्तालाइ क्षमा गरेर कसरी  मिल्ने कुरा गर्दछन् । 
पापो कोखका रही अधिनमा  के गर्न ती सक्तछन् ॥ 
फिला पाण्डकुमारका दिन भनी ३ आशा मलाई हुँदा। 
बाँचेकी छु हजुरलाई मनले  सम्झी सदासवेदा ॥२२॥ 
पाई रक्षक नाथलाइ दुख ती  भोगी रहेछन् किन ? 
रक्षा गनुहवस् प्रम ! हजुरले ४ राखी दया मन॥ 
कुन्तीको सुनि बात आदर गरी  आज्ञा भयो क्कृष्णले । 
खप्नूपर्छु अनेक आपदहरू  मोकामहाँ श्रेष्ठने ॥२२॥ 
ऐह् कृष्ट पस्यो भनी हजुरले ४ के पुग्छ चिन्ता लिई । 
वस्तू योग्य ठहर्छ ताप मनको  सम्पूर्ण त्यागी दिई ॥ 


































वोलअआनयममल 


पए२ प्रहामारत 
दिन्नन् राज्य फिराइ कोरवहरू ४ आफ्नू खुशीले भने। 
गछन् पाण्डवले प्रयत्न हक त्यो  संग्रामद्वारा लिने ॥८२॥ 
चिन्ता त्याग गरेर स्वस्थ मनले  बस्वूहवस् हे सति! 
आएको छु म काम खातिर यही  गछ सकेको जति॥ 
तिन्को चित्त बुझाउनाकन दिई  शिक्षा अनेकौं थरी। 
श्री दुर्योधनलाई मेटदछु भनी  पाल्नूभयो श्री हरि ॥२५। 
शादर कृष्णजीकन उठे  तकाल दुर्योधन । 
वार्तालाप सकी भने विनयले  गनुहवस् भोजन! 
आज्ञा भो हरिले प्रसन्न मनले ४ खान्थे म ऐह तर। 
आएको छु भएर दूत म यहाँ ४ जुनकामका खातिर ॥२६ 
त्यस्को निर्णयको विचार नगरी  हे वीर दुर्योधन ! . 
ऐह गनु अयोग्य सनन्दछु यहाँ ४ मेले बसी भोजन ॥ 
मोली एक सभा गरी हजुरले  डाक्नोस् सबै सज्जन । 
सिद्धि मिल्दछ काममा अनि स्वयं खानेछु म मागीकन ॥२७॥ 
बोलेनन् हरिको कुरा सुनि भए  क्यै खिन्न दु्योधन । 
पाल्नूभो घरमा स्वयं विदुरको  श्रीकृष्ण सोही क्षण ॥ 
राखी आसनमा गरे विदुरछे  खुशी भई स्वागत। 
खानमी फलमूल वर्णन गरी  अद्यन्त राम्रोसित ॥२८ 
पाउमा हरिको परी बिहुरछे क बिन्ती गरे सादर। 
पाई दशन यो कृताथ म भएँ हे कृष्ण! दामोदर ! 
  पाल्तूुमो अहिले यहाँ हजुरको  दिन्छन् सुशिक्षा भनी । 
।  मान्दैनन् कुरुवीरलहे शुम हुने  वार्ता कसेको पनि ॥२९॥ 
  ब्यथैं पाल्बुभयो कुरा हजुरको  मान्दैन दुर्योधन । 
  गलो की बरु क्यै अनादर भनी  आत्तिन्छ मेरो मन॥ 




































४ ,८  उद्योगप्व ,  हन ० ३  


पापी कोर कालका वशमहाँ ४ छन् यी परेका सब। 
यिन्लाई हितको बुझाउनु कुरा  ठान्छु बृथा हो अब ॥३०॥ 













बु दठग्रकयर छ? एउट पकशालाणपताकिरसिकिउिजखिटोहेदै 





कु विदुरको घरमा भोजन गरेको  
शङ्कायुक्त कुरा सुनी विदुरको  भन्नुभयो कृष्णले । 
हानीलाम मलाइ के छ कुस्को  सम्मान वा द्रेषले॥ 
गर्छन् बात निहुँ कषिकीकन कुनै ४ तिन्छै बृथामा भने। 
सछेन् अघि ती मबाट सहजै  छन् युद्धमा मारिने ॥३१ 
वाँचुन् पाण्डवतफका र कुरूका  मानीस सारा भनी। 
गन् मेल हुने कुरा उचित हो  तत्काल मैले पनि॥ 
मेरो अर्ति सुनी प्रसन्न मनले  माने दुवै पक्षले। 
मान्देनन् कुरू वीरले यदि भने  छन् युद्धमा मारिने ॥३२ 
गर्दा कुरा बिदुरका सँगमा बसेर । 
वेला विती भइसकेछ निके अबेर ॥ 


। कननयकसतमतालनतससमिमितिनितवमिमिमििरिाणाणण 


१ त न   

सेवा गरे विदढुरले खुशिले हरीको । 

क्यै बेर खातिर भयो सुकला प्रभूको ॥३२॥ 
कोरखसभामा कुप्णले सबैलाई सम्झाउनु. 

प्रातः श्री भ्रतराष्ट्रका हुकुमले  सेना तयारी गरी। 
आए डाक्न भनी सुयोधन स्वयं ५ आफैं अगाडी सरी ॥ 
राखे सादर एक श्रेष्ठ रथमा  श्रीकृष्णलाई जब। 
बाजा मंगलका बजे, जनहरू  लागे पछाडी सब ॥३४॥ 
योद्धा सात्यकि आदि वीर हरिका  साथै अरू जो थिए। 
हात्तीमा, रथ, अशवमा चढि सबै ४ तक्ाल साथै गए॥ 
लावा पुष्प लिई अबीर पथमा  पानी परे झैँ ढरी। 

जैकार गरे सहष जनले कक सम्पूण बाटोमरी ॥३५॥ 
कोशी, झ्याल, अटालिमा थरिथरी का पोडशी सुन्दरी । 
गर्थे दशन बाल, शिशुले  श्रीकृष्णको त्यो घरी ॥ 
पुग्नमी हरि त्यो सभाब्रिच जसै ४ यो राजसी चालले। 
ठूलो स्वागत झन् उठीकन गरे  सम्पृण भृपालले ॥३६॥ 
तारामण्डलमा उदाइ शशिले  शमा फिंजे झैँ गरी । . 
शोभा सूयं समान फैलिन गयो ४ पुग्दा त्यहाँ श्री हरी॥  
राजा श्री भ्रृतराष्टर ठिंग उभिए  त्यागेर सिंहासन । 
गर्थे आदर भूपतीहरु सबै  सामू खडा मैकन ॥२७। 
सोधी सञ्चबिसञ्च आदि सबको  राजी गराई मन। 
बस्नूमो गइ श्रेष्ठ आसनमहाँ ५ श्री नन्दका नन्दन ॥  
मन्त्री वर्ग समेत भृपतिहरू ४ आनन्द मानी कन । 
 आफाफ्ना गइ दिव्य आसनमहाँ  वस्ता भए त्यै क्षण ॥३८ 





.  







॥.. ५४५ 
योद्धा ढा कोरवको सभाभवनको  हेरौं तमाशा भनी। 
आए नारद आं क्रषी परशुराम्  ज्ञानी तपस्वी मुनी ॥ 
तिन्को आदरसाथ वीर कुरुले  गर्दो भए पूजन। 
के भन्छन् हरिले भनी सब बसे  केही नबोलीकन ॥३९॥ 
सोही ओसरमा सुनुन् सब जना  भन्ने इरादा गरी। 
भन्नूमो प्ृतराष्ट्रलाइ हरिले  शिक्षा दिई राम्ररी ॥ 
राजन् ! कोरखको र पाण्डुसुतको सारा अरूको पनि। 
आए मेल गराउनाकन यहाँ  कल्याण होला भनी ॥४० 
शास्रज्ञान विशुद्ध आचरण औ ४५ सद्भम॑ कर्मादिमा। 
छैनन् कोख झैं उदार कुलका ४ मानीस संसास्मा॥ 
यस्तो उत्तम वंशमा कुरुहरू  हे भूप ! जन्मीकन।  
गछेन् दिन्दितकाम,खीस्न हक यी भाईहरूको किन ?॥१॥ 
गर्दैछन् जति काम तुच्छ धनको ४ इच्छा गरी कोख। 
रौक्नुहुन्न हजूरलछे पनि भने ४ संहार होला अब॥ 
योद्धा पाण्डवलाइ शान्त गरुंला  मेले सकेको जति 
रोक्नुपर्छ हजूरले सुतहरू  लाई स्वयं भूपति !॥४२॥ 
वाटो मेल हुने दुवै तरफको ४ राम्रो यही एक छ। 
गनूपर्छ प्रयत्न ने हजुरले  मोका अनै शेष छ॥ 
तिन्लछे आपुसमा मिलीकन गरे  यो राज्य संचालन । 
बस्नेछन् स्थिर रूपले, वश गरी  सम्पूण रांजाकन ॥४३॥ 
याता, दानव, यक्ष राक्षस तथा  गन्ध विद्याधर । 
यिन्का साथ लडाइँ गने मनमा ४ मानी लिनेछन् डर ॥ 
मोही कारण पाण्डुका तनयको जो माग हो सो दिई । 
गनांम् यल छिटै स्वयं हजुरले  मिल्ने इरादा लिई ॥४४॥ 





































सहामारए 
आफ्ने पुत्र समान पाण्डुसुतको  पेहै गरी पाल्न। 
ऐह भाग लिने प्रयास, सुतके  द्वारा गरेको किन! 
तित्को दठ्रोह गरेर व्यर्थ कुरुले  युद्धी गरे तापनि। 
मैले देढिदिनँ स्वार्थ सिद्ध कुरुको ४ होला पछी क्यै मनी ॥४५ 
मनन् पाण्डव वा स्वयं हजुरका ४ छोरा लडाई गरी। 
निन्दा दुष्ट मनेर लोकहरुले  गछेन् पछी बेसरी॥  
जम्मा त्यो रणमा सबै हजरका  होलान् स्वयं भूपति। 
तिनको मत्यु हुनेछ निश्चय त्यहाँ बाँकी नराखी कति ॥४६॥ 
है राजेन्द्र ! लडाई यो हजुरले  रोक्ने इरादा लिए। 
आफ्ना बन्धु अकालबाट नमरी  सम्पूर्ण बाँच्ने थिए॥ 
यस्तो श्री श्वतराष्ट्रलाइ पहिले ५ शिक्षा दिई कृष्णले । . 
आज्ञा भो समचार पाण्डुमुतको  सम्पूण विस्तारले ॥४७॥ 
। राजन् ! पाण्डवले विनीत स्वरमा ४ भन्नू भनेको जति। 
भन्छु बात सुनुन्, उपस्थित यहाँ ४५ जो छन् सबै भूपति ॥ 




























 सेवा विन्ति गरी भनेशिशु छँदा  हाम्रो गरी पालन। 
हाम्रो माग लिएर त्याग्न अहिले  आँटनूभएको किन॥४८॥ 
बस्छौं कृष्ट खपी सदा हजुरको  आशा भरोसा गरी।. 
॥ केही गनुमयो दया यदि भने  जाला विपत्ती टरी ॥ 

हाम्रो कोख्ले छलेर? जसरी  खोसी लिए पैभव। 
जस्तो कष्ट दिए अनादर गरी  सम्झीरहेछौं सब ॥४९॥ 
तानी वस्न गरे बिइज्जत जति  श्री द्रोपदको त्यहाँ। 
बोलेथे अघि जो कुवाच्य कुरुले  त्यो भुल्न सक्छौं कहाँ 

वन्मा गैकन तेद्व वर्षतकका  जस्ता बितायौं दिन । 
सारा खप्नुपस्यो विपत्ति अघिको  संझेर आफ्नू प्रण ॥५०॥ 


































र उयोगफ ५७७ 
हामीले जसरी भए पनि गस्यों  पूरा प्रतिज्ञा सब। 
सञ्न्नन् किन ती कबोल अघिको ४ आफ्नू स्वयं कोरव॥ 
हाम्रो राज्य दिलाउने हजुरको ४ आशा छ है भूपति! 
दिन्नन् राज भने फिराद प्रशरुमै  गर्छौ सकेको जति ॥५१॥ 
गर्नुपदेछ न्याय भूपति भई  हो धम ठलो भनी। 
माग्छौं न्याय हजुरका सँगमहाँ  त्यै हेतु हामी पनी ॥ 
आफ्ना बालक हुन् भनी हजुरले ४ सुम्पेर हाम्रो हक। 
थामी धर्म र राज्यको, विभवको  बस्नोस् बनी मालिक ॥५२ 
यो बिन्ती ध्रृतराष्ट्रका हजुरमा ४ पेहरै भनी कृष्णले । 
आज्ञा गर्नुभयो सभासदतरफ  हेरेर गोविन्दले ॥  
 हे राजनहरू हो ! तपाईहरुको ४ आशा भरोसा गरी । 
जो सम्चार दिए ति पाण्डुसुतले ४ भन्छु सबै यो घरी ॥५३॥ 
राजाका सँगमा सभासद भई  हुन्छन् बसेका जति। 
तिनको धर्म ठहछै न्यायपथमा ४ चल्ले दिउन् सम्मति ॥. 
माग्दा न्याय, भयो कुनै किसिमलेक अन्याय केह भने। 
जस्ले सम्मति दिन्छ, त्यो नरकमा हो पापले गाडिने ॥५४॥  
सोही कारणले उपस्थित यहाँ ४ राजाहरू छन् जति। 
योग्यायोग्य गरी विचार मनमाक आफ्नू दिउन् सम्मति ॥ 
हामीलाइ दिए समस्त कुरुले  सन्ताप पेहै जति। 
जान्नहुन्छ सबै जना थरिथरी  मेले बताङ कति ? ॥५५ 
पेहै यो समचार पाण्डुसुतको  सारा सुनाईकन । 
आज्ञा गर्नुभयो स्त्रय॑ प्रबुजिले  बुन्नोस् सबै सज्जन  
गर्छन् पाण्डवले सदा दृढ भई  सद्भमंकी पालन। 
मोही कारण पापतर्फ कहिल्यै  लाग्दैन तिन्को मन ॥५६ 















ु महाभारत 


तिन्को ग्रुद्ध विचारलाइ सबले  राम्रो गरी जान्दछन् । 
जानीजानि विरोध खातिर यहाँ ५ के बोल्न को सक्तछन् ? ॥ 
जो छन् पाण्डवका र वीर कुरुका द्रोही हितैषी यहाँ। 
नीती धर्म विरुद्ध बोल्न सहसा क्षती आँदन सक्छन् कहाँ॥९ 
यस्तो गर्नु हुँदैन, धर्म यसरी  नाशिन्छ जो भन्दछन् । . 
श्री हुर्योधन काम गर्न त्यहि ने ४ चाँडो अघी सर्दछन् 
जे सल्लाह ठहछं पक्ष दुइको ४ कल्याणका खोतिर । 
सोही श्री धृतराष्टरले गरिलिनू  आफैं भई तत्र ॥५८॥ 
यै सल्लाह म दिन्छु श्रेष्ठ हितको  निम्ती दुवै पक्षको 
माने भृपतिले हुनेछ सहजै ४ कल्याण संसारको ॥  
दोषी पाण्डवलाइ भन्न सहसा  सक्तेन कोही पनि। 
पाए मिल्न खुशी भई सँगमहाँ  आएर बस्छन् तिनी ॥५९ 
मिल्नूछडनु हुवे छ वीर कुरुके ४ इच्छा महाँ निर्भर। 
मैले भन्नु जती सबै भनिसके ४ कल्याणका खातिर ॥ 
यो आज्ञा हरिको सुनी नपहरू  अत्यन्त खुशी भए। 
शिक्षा हो हितको भनी मनमनै  जाने बुझेकै थिए ॥६० 
श्री हुयोँधनको अघिल्तिर ठुलो  उद्दण्डताले गरी । 
सामू बोल्न सकेन भूपति त्यहाँ  कोही अगाडी सरी ॥ 
शिक्षा धम र नीतिको बखतमा  मान्दैन  दुयोधन । 
आफ्नू मान घटाउनाकन त्यहाँ ४ को बोल्दथे सज्जन ॥६१ 
गाल दम्भाद्भव र ययातका उदाँद्ण दिई परशुराम र क्रषिहरुछ कोरषलाइ आत दनुले 
कोही बोल्न सकेन भूपतिहरू ५ त्याहाँ बसेका जब। 
लामा बाहु उठाउँदै परशुराम  बील्नूभएथ्यो तब ॥ 


































। 


४८ महाभारत 































तिन्को शुद्ध विचारलाइ सबले  राम्रो गरी जान्दछन् । 
जानीजानि बिरोध खातिर यहाँ  के बोल्न को सक्तछन् ? ॥ 
जो छन् पाण्डवका र वीर कुरुका द्रोहीहितैृती यहाँ। 
नीती धम विरुद्ध बोल्न सहसा कती आँदन सक्छन् कहाँ॥५ 
यस्तो गर्नु हुँदैन, धम यसरी  नाशिन्छ जी भन्दछन् ।  
श्री हुर्योधन काम गर्न सहि नै ३ चाँडो अघी सर्दछन् ॥ 
जे सल्लाह ठहछ पक्ष दुइको ४ कल्याणका खोतिर। 
सोही श्री ध्वतराष्ट्रल गरिलिनू  आफैं भई तत्पर ॥५८॥ 
यै सल्लाह म दिन्छु श्रेष्ठ हितको  निम्ती हुवै पक्षको। 
माने भूपतिले हुनेछ सहजे ४ कल्याण संसारको ॥ 
दोषी पाण्डवलाइ भन्न सहसा  सक्तैन कोही पनि। 
पाए मिल्न खुशी भई सँगमहाँ ४ आएर बस्छन् तिनी ॥५९  
मिल्नूलइनु दुवै छ वीर कुरके  इच्छा महाँ निर्भर। 
मेले भन्चु जती सबै भनिसके  कल्याणका खातिर ॥ 
योःआज्ञा हरिको सुनी नपहरू  अत्यन्त खुशी मभए। 
शिक्षा हो हितको भनी मनमने  जाने बुझेकै थिए ॥६० , 
श्री दुयोँधनको अघिल्तिर ठुलो  उदट्रण्डताले गरी।  
सामू बोल्न सकेन भूपति त्यहाँ ४ कोही अगाडी सरी ॥ 
शिक्षा धर्म र नीतिको बखतमा  मान्दैन नय । 
आफ्नू मान घटाउनाकन त्यहाँ ४ को बोल्दथे सज्जन ॥६१ 


गाल दम्मोद्भव र ययातिको उदाइण दिई परशुराम र क्रपिहरुछ कारलाई आत ।देचुन 


कोही बोल्न सकेन भूपतिहरू ५ त्याहीँ वसेका जब। 


७ 


लामा बाहु उठाउदै परशुराम् ४ बोल्वूमएथ्यो तब॥ 


हज 


. गर्न हुँदैन बिज्ञजनको ४ शिक्षा महाँ व्यक्तिले ॥ 






 उद्योग ५४९ 
राजन ! दिन्छु ठुलो उदाहरण लौ ४ यस्को म सुन्नोस् अत्र । 
यौटा भृप थिए सबै तरहले  सम्पन्न दम्मोद्मव ॥६२॥ 
तिन्ले युद्ध गरी त्रिलोक वशमा  पारी सकेका थिए। 
आफूलाइ अजेय ठानि मनमा  अत्यन्त खुशी भए॥ 
श्र नारायणको सुआश्रममहाँ ४ पौँचेर कोही दिन। 
१ आउ युद्र गरौं भनी नपतिले  भन्दा बुझाईकन ॥६३॥ 
गर्नु हुन्न लडाइँ व्यथे जनले ५ आज्ञा भयो तापनि । 
मानेनन् नपले र लड्दछ मनी ४ आए आगाडी तिनी ॥ 
तिनको भाव बुम्ली स्वरूप लिनुमो  मानीसको विष्णुले । 
टुका हातमहाँ लिएर कुशको  छाड्नू भयो वेगले ॥६९॥ 
राजाका सब फोजको हुन गयो  संहार त्यै शक्तिले । 





















श्री दम्भौद्भव भूपती पनि मरे  त्यो दम्मको कारण। 
सोही हुन नररूप अजु न यिने श्हुन् कृष्ण नारायण ॥६५॥ 
यिन्का साथ लडी हुँदैन बिजयी  कोही तिने लोकमा । 
सोही कारणले मिलुन् कुरुहरू  तिनका गई साथमा ॥ 
आफ्नू निमल वंशको नरपते  कल्याण सोची कन। 
बस्नोस् मेल गरेर पाण्डुतको  सुम्पेर सारा धुन ॥६६॥ 
बोलेनन् जमदग्निका सुत यती  शिक्षा सुनाई जब। 
लागे मन्न प्रताप श्रेष्ठ हरिको  श्री कण्व ज्ञानी त्र ॥ 
कन्या श्री णुणकेशि मातलिजिकी  यौटी स्वरूपा थिइन् । 
तिनले वागकुमार श्री सुमुखजी ४ लाई खुशीले वरिन् ॥६७॥ 
ज्वाईं सारथिको भनीकन दिए ४ श्री इन्द्रजीले पर। 
। मर्देनौो कहिल्यै तथा गरुडको ४ होवेन केही ड्र॥ 














 ० महाभारत 

खोसे भक्ष्य भनेर श्री गरुड्जी  अत्यन्त क्रोधित भए। 
शेखी तोड्छ महेन्द्रको अव भनी  ती स्वर्गमा गेगए ॥६८॥ 
रक्षा गन भनेर स्वगपतिको  चौधे मुवन्का धनी । 
पाल्नूभो हरि स्वगंमा ति दुइको  हेरौं तमाशा भनी ॥ 
देखै श्री हरिलाइ सामु तपनी  क्रोधित हुनाले गरी । 
हेद् इन्द्रतरफू भने गरुड्ले  शोखी गरी बेसरी ॥६९॥ 
मर्देनौ कहिल्यै भनी मुमुखजी  लाई दिबुमो वर। 
मेरो मोजन खोस्नलाइ हुनुभो  के हेतुले आतुर ? 
मान्नू हुन्छु हजूरले मनमहाँ ४ गोविन्दको जुन् भर। 
तिन्लाइ पनि बोक्तछु म तिल झैँ  मान्दीनँ केही दुर ॥७० 
शेखीयुक्त कुरा निकै गरुड्को ४ सुन्नुभएथ्यो जब। 
तिन्को तोडन मनी घमण्ड सहजै बोल्नुमयो माधव ॥ 
गर्दैछौ अभिमान हे गरुइजी !  धेरै वृथामा किन ? 
सक्छो बोक्न तिमी, स्वयं भइदिँदा  मैंले हलुंगो सुन ७१॥ 
मेरो भार उचाल्न लोकभरिमा  सक्तैन कोही पनि। 
यौटा हात उचाल हुन्छ बलको  तिम्रो परीक्षा अनि ॥ 
येती बात भनीसकी अलि गहौं  पारेर बाह्र कन।  
राख्नूुभो जब पीठमा गरुडको  लागे तिनी आत्तिन॥७२॥ 
केही वेर भई अचेतन तिनी ४ पल्टी रहेथै जब। 
। तिनूको चेत फिराइबक्सनुभयो  श्री विष्णुजीले तब ॥ 
माफी त्यो अपराधको गरुइले  मागे मुरारी सित। 
माफी बक्सनुमो तुरुन्त हरिले ४ तिन्को चिताई हित ॥७३ 
सोही विष्ण भएर कृष्ण अहिले  पाल्वूभमयी लोकमा। 
तिनका साथ गरी विरोध विजयी को हुन्छ संसारमा ॥ 
























।.. ५५१ 
सित अर्ति दिएर मौन हुनुभो  श्री कण ज्ञानी जब। 
श्री दुर्योधनलाइ नारहजिले सम्झाउनुभी तब ॥७४॥ 
आफ्ना बान्धव ओ हितेच्छु जनले दिन्छन् सुशिक्षा जति । 
सोही माफिकको सुआचरणले  पाइन्छ राम्रो गति ॥ 
भन्छु एक कथा उदाहरणका ४ निम्ती म ढुर्योधन ! 
यौटा गाल्व नामका क्रुपि थिए ४ अत्यन्त नै सज्जन ॥१५ 
विश्वामित्रजिको परिश्रम गरी  तिनले गरे चाकरी । 
विद्या प्राप्त मयो समस्त गुरुको  ठूलो कपाल गरी॥ 
विश्वामित्रजिले बिदा दिनु भयौ ४ तिनलाइ जार मनी । 
के ह्या गुरुदक्षिणा अब गुरो !  भन्दा भए ती मुनी ॥७६ 
तिनको चाकरिले प्रसन्न गुरुजी ४ पेहै भएकै थिए। 
हे बाबू ! गुरुदक्षिणा मकन क्यै  चाहिन्न भन्दा भए ॥ 
जिद्दी गालबले गरे घरिघरी  माग्नोस् गुरो क्यै भनी ! 
तिनको भाव बुझेर क्रोधित भई  मागे गुरुले पनि ॥७७॥ 
ब्याड गाल्व ! श्यामकण हयलो खोजेर आठै सय। 
यो आज्ञा गुरुको सुनेर मनमा  तिनूलाई लाग्यो भय ॥ 
यौटा वृृक्षमनी बसेर मनमा  गुन्दै थिए गाल्व! 
घोडा आठसय श्यामकर्ण कसरी  खोजेर ल्याउँ अब ॥७८ 
कस्ते मद्दत दिन्छ पूर्ण कसरी  पार म आफ्नो प्रण । 
प्राण त्याग्नुपरे पनि त गुरूको ४ पर्नेछ तिनू क्रृण॥ 
विद्या वा धनले, कुनै तरहको  गर्नेछ जस्ले हित। 
त्यसको प्रत्युपकार गर्छु जनले  हो योग्य, राम्रोसित ॥७ 
पूरा गर्ने समथ हुन्न जन जो,  आफै प्रतिज्ञा गरी। 
भन्छन् त्यसकन लोकले, नरकमाक यो दुष्ट पलो मरी॥ 













































।। यु 
बाँच्नचाहिँ मरे निको, हुन गयो  मेरो पनी यै स्थिति । 
पूरा त्यो प्रणलाइ पाने नसके  होला ठुलो हुगेति ॥८०॥ 
चिन्ताग्रस्त भएर तर्क यसरी  गर्दै थिए गाल्व। 
लागे भन्न त्यहीं पुगी गरुइले ४ नीती बुझाई सब ॥ 
ज्ञानी गाल्व ! जो विपत्ति जसरी ५ आई परे तापनि। 
जस्तो मिल्छ प्रयल गर्नु जनले  कर्तव्य मेरो मनी ॥८१॥ 
त्यागी उद्यम आं उपाय नगरी  सन्ताप जो गर्दछन्। 
त्यस्ता दुजनलाइ लोकहरूले ४ हो क्ुद्र यो भन्दछन् ॥ 
मेरो काँधमहाँ प्रसन्न मनले  सन्ताप त्यागी बस। 
जार झट्व ययाति भूपतिकहाँ ५ तिनको छ ठलो यश ॥८२ 
ज्ञानी, धार्मिक छन् प्रशस्त धनका मालीक ती भूपति। 
दिन्छन् दान स्वयं सुपात्रहरुले  आएर मागे जति॥ 
शिक्षा यै रितको दिए गरुङले  नीती बुझाई जब। 
तिन्कै पीठमहाँ चढीकन पुगे  राजाकहाँ गालव ॥८३॥ 
राजालाई भने विपत्ति तिनिले ४ आफ्नू बुझाई कन । 
लागे मन्न ययातिविप्रहरूमा  बाँडे भएको धन॥ 
मेरी एक सुपुत्रि मात्र घरमा  बाँकी छ ऐह मुनी ! . 
मुम्पीदिन्छु तपाईंलाई खुशिले ४ छन् रूपकी ती धनी ॥८४ 
जो देला हय श्यामकण खुशिले ४ तत्काल आठे सय। 
बस्ने छन् महिषी बनेर त्यहिं नै ४५ यी माधवी निर्भय॥ 
कन्यालाई लिएर गाल्व मुनी  पेह्रे अयोध्या गए। 
आफ्नू आपदका कुराहरू सबै ४ हयंश्वलाई कहे ॥८५॥ 
बिन्ती गालवको सुनी दपतिले  भन्दा भए सादर। 
त्यस्ता अश्वहरू फगत सय दुई ४ छन् अखशाला भए ॥ 




























.  त त का छ  
राजाको मुनि बात गालव क्रषी  बोले री कृन। 
दिन्छो अश्व भने दुवै सय तिमी  पुत्री छ योटी सुन ॥८६॥ 
तिम्रो पुत्र हुँदैन एक जबतक  रानी बनी बस्तछिन्। 
छोरो एक भए पद्ठी नरपते !  त्यागेर यी हिँड्दछिन् ॥ 
बाँकी अशव दिनेछ जुन् पुरुषले  त्यस्लाइ मानी पति। 
बस्नेछन् गइ माधवी पनि त्यहीँ४ शंका नमानी रती ॥८७॥ 
यस्तो गालवृको कुरा सुनिसकी ४ हयंश्व भूपालले। 
राखे माधविलाइ ख्री स्वरुपमा ४ सद्नुत्रको आशले ॥ 
केही काल बितेपछी नृपतिको  श्री इन्द्र जस्तै सुत। 
जन्म्यो श्री वसुमान नामक गुणी गर्ने सबैको हित ॥८८॥ 
राखी अश्व त्यहीं, लिएर सँगमा  श्री माधवी सुन्दरी । 
केही कालपछी ति गाल्व् पुगे  विश्यात काशीपुरी॥ 
इच्छा गालवको बुझै जब सबै  राजा दिबेदासले । 
छन् मेरा पनि अश्व ता सय दुई  मात्रै भने प्रेमले ॥८९॥ 
योटा पुत्र निमित्त गालवजिले ५ सुम्पे तिनै सुन्दरी। 
राखे भूपतिले प्रसन्न मनले ४ तिनलाइ माया गरी ॥ 
यौटा पुत्र भए प्रतर्दन छुणी  ती ग्ूपतीका पनि। 
कन्यालाइ लिएर फेरि सँगमा  डुल्दै हिँडे ती मुनि ॥९०॥ 
केही कालपछी उशीनर कहाँ  पोँचेर कन्या दिए।। 
तिव्को माधवितर्फ एक बढिया  छोरा शिवी जन्मिए ॥ 
तीन ठाउँ मिलाइ अश्वहरु ती  पूरा भएनन् जब। 
बाँकी अश म पाउँ के गरि भनी  चितित् थिए गाल्व ॥९१ 
त्प्रग भन्न बुझाइ श्री गरुढले  तिन्लाइ सोही घरी। 
। क्ही दुःख नमान हे मुनि ! तिमी  जाला विफ्ती टरी॥ 























. ६३ 


नालाणाणाणणगिगिणगणणिलििजिजििहिहिहिहिहिििि जित लो लिलिलजििलिलिलिलिलललििलििलिलिलललिलिलिलिलििलिजलिललललिलिलिलिललििलिलिजिजजिजिजििलिलिजलजजलजलिलिलिलिलिलिलिहिलहिहहिििििििलिलिलिलिलिलिलललिलिजििलिलिलिलिििजिजिजिजिपिलि 


तिन्ले सञ्जनको, मुनी र त्रषिको निन्दा गरी व्यर्थमा । 
मान्ने छन म झैं ठुलो जन अरू  कोही कुने लोकमा ॥९८॥ 
तिनको देखि घमण्ड देवगण जो  तिनका हितैषी थिए 
साराले नृपलाइ भेट्न नगई  ताल त्यागी दिए॥ 
मोधे क्वे दिन भूपलाइ सहसा  को हुन् भनी इन्द्रछे। 
बोलेनन् जन कोहि चिल्ल नसकी  ती भूपको द्रोहले ९९ 
पुण्य क्षीण भएर स्वगंपतिको ४आज्ञा हुनाले गरी। 
फ्याँके भूपतिलाइ भूमितलमा  गिर्दा भए त्यै घरी॥ 
छोरा माधविका बसीकन जहाँ  यज्ञादि गर्दै थिए। 
सोही स्थानमहाँ ययाति सहसा ४ आएर गिर्दो भए ॥४०२ 
हेथेँ छक्क परेर चिल्ल नसकी  ती चार माई जब। 
सोही स्थानमहाँ उपस्थित भए  संयोगले गाल्व॥ 
तिन्छै भूप भनी चिन्हेर अघिको  सम्झेर ठूलो गुन। 
आठौं भाग म दिन्छु आफ्नु तपको ५ शंका नमानीकन ॥१॥ 
फर्की स्वगंमहाँ गएर अघि झैं  त्यो पुण्यको शक्तिले । 
गर्नोस् भोगहरू महेन्द्रसरिके  हे भ्रूप ! आनन्दले ॥ 
यस्तो गालवको ययाति दपले  वार्ता मुनेथै जब। 
लागे भन्न भएर दिक्क मनको क इच्छा बुझाई सब ॥२॥ 
क्षत्री हुँ, द्विजको म लिन्न तपको ४ यो दान हे व्राह्मण ! 
फितो दिन्छु तपाईंलाइ खुशिले ४ राख्नोस साँची कन ॥ 
यस्ती गालवलाइ उत्तर दिए ती भूपतीले जब। 
लागे भन्न सुपुत्र माधविजिका  ती चार भाई तब ॥३॥ 
हामी क्षत्रिय हौं सबै नरपते !  छौं चार भाई यहाँ। 
हाम्रो पुण्य चतुर्थ भाग लिनुहोस्  खूशी भई मनमहाँ ॥ 




























 महाभारत 

बस्नोस् स्वगंमहाँ गएर अघि झैं  त्यै पुण्यको शक्तिले । 
यस्तो बात सुनी कुमारहरुको ४ भन्दा भए भूपले ॥४॥ 
थाप्ने दान कसोरि क्षत्रिय भई  हे बाबुहो ! छो भन। 
लेओ पुण्य फिराई बस्तछु यहीं ४ दुष्कमे भोगी क्न॥ 
कन्या माधविले त्यसै बखतमा ४ आएर बिन्ती गरिन् । 
मेरा पुत्रहरू तथा हजुरका  नाती यिनै चार हुन् ॥५॥ 
यिन्को पुण्य लिएर स्वगपुरिमा ४ फर्केर जानू हवस्। 
शंका त्याग गरी महेन्द्र सरिको ४ आनन्द मोगी लिनोस् ॥ 
यस्तो बात सुनी ययाति न्पती ४ तत्काल राजी भए। 
नातीको लिइ पुण्य स्वगपुरिमा ४ सानन्द फर्की गए ॥६॥ 
पुण्य क्षीण हुँदा असाध्य मनमा  दुखी भई भूपले। 
त्रह्ालाइ भनेविधे ! हुन गएँ ४ यस्तो म कुन् हेतुले ॥ 
भन्तूभो विधिले ययाति नृपल्े  बिन्ती गरेको सुनी। 
शीखी गर्ने हुँदैन हे नरपते ! २ सर्वज्ञ आफैं बनी ॥७॥ 
राजन् ! मध्यम,उच्च, नीच अथवा  जस्तो भए तापनि । 
ज्ञानी, सञ्श्चनले अनादर कवै क गर्दैन ठूलो बनी ॥, 
त्यस्को ख्याल नराखि व्यर्थतिमिले ४ शेखी गस्यो भूपति ! 
त्यसले पुण्य भएर नाश सहजै  तिम्रो भयो त्यो स्थिति॥८ 
व्रह्ाको सुनि यौ कुरा नपतिको  शखीर शंका गयो। 
पै झैं गरि श्री ययाति नपको  कीर्ति ठुलो फेलियो ॥ 
त्यस्तै त्याग गरी घमण्ड मनको  है वीर दुर्योधन ! 
फिर्ता पाण्डवको स्वयं गरिदिनू  हो योग्य सारा धन ॥॥ 























































 ५५७ ॥। 
दुर्योधनको गर्जना सुनी चवराष्ट्ररे बुझाउनु !  क्र 
सम्झाए यसरी सबै तरहले  ज्ञानीहरूले तर । 
के गर्थे कुर्राजले हित हुने ४ ती अर्तिको आदर ॥ 
उल्टो ती क्रषिलाइ पाण्डुसुतका  हुन् पक्षपाती भनी। 
लागै भन्न सबै समासदहरू  लाई सुनाई तिनी ॥१२॥ 
ज्ञानीसज्जन यी क्रुपीशवर यहाँ ४ आई रहेछन् जति। 
सेवा पाण्डवले छँदा वन महाँ ४ तिन्को गरेछन् अति ॥ 
सोही कारणले सबै त्राषिहरू  यी भाट जस्तै भई । 
गर्दैछन् गुणगान पाण्डुसुतको  शिक्षा मलाई दिई ॥१॥  
जसुको वस्र हरेर राज्य, पशु झैँ  बनमा लघारीँ दियौं। 
। भार्यालाई लठारि जुन् पुरुषको  शौखी र इज्जत लियौं ॥ 
जसुको शक्ति पुगेन लदन सहसा  त्यस्तो हुँदामा पनि । 
त्यस्तालाइ भनौं म वीर कसरी  भन्छन् सबैले भनी॥१२ 
जेठाकै हक हुन्छ शाख्रमतले  साम्राज्यमा सर्वदा । 
बाँड्ने काम थिएन तापनि दियौं ४ आफ्ना ति भाई हुँदा ॥ 
जूवामा धनराज्य धर्मसुतले  हारे खुशीले जब। 
त्यो फिर्ता दिनुपर्छ सज्जनहरू  के हेतु भन्छन् अब ॥१२॥ 
बाबा श्री भ्तराष्ट्र जीबित छँदै ४ यो राज्य बाँड्ने किन ? 
तिनकै वस्नु अधीनमा सकलले  हो योग्य जानीक्न ॥ 
दोषी ठानि पिताजिलाइ, रणको ४ शेखी ति गर्छन् भने । 
आशा गर्नु वृथा छ पाण्डुमुतले ४ यो राज्य फिर्ता लिने ॥१४ 
यस्तो बात भने, सबैकन गरी ४ प्रत्यक्ष सम्बोधन । 
आफ्नू आसनमा गईकन बसे क तत्काल दुयोधन ॥ 








































५५८ महाभारत 
छोराको सुनि यौ कुरा मनमहाँ ४ सन्ताप मानीकन । 
लागे श्री ध्ृतराष्टर भन्न सुतको  कल्याण सोचीकन ? १५ 
बाबू ! अर्ति दिनूभयो हित हुने ४ श्री कृष्णजीले जति। 
सोही माफिक चल्नुपर्दछ अनी  बिग्रन्न हाम्रो स्थिति ॥ 
हाम्रो पाण्डवते बिगार कहिले ४ गद गरेनन् जब। 
तिन्को गनु विरोध हामिहरुले  ठान्छ वृथा हो अब॥१६॥  
फिर्ता राज्यदिएर सन्धि तिमिले  हे बाबू ! चाँडै गर। 
 भोग्न राज्य बसी अकण्टक, अनी होवेन केही उर॥ 
१ फिर्ता राज्य दिने कबोल वनमा  जाँदा गरेकै थियो। 
ऐले दिन्नै मनी कचिङ्गल तिमी  के हेतुले गर्दछौ ? ॥१७॥ 
ज्ञानी सज्जन नारदादि क्रपिले ४ शिक्षा दिएको पनि। 
 व्यथैंमा तिमिले अनादर गस्यो  हुन् गत्रुपक्षी भनी ॥ 
माफी माग तिमी सबै. सुजनको ४ पाक समाई कन। 
 गर्नेछन् अपराध माफ् खुशिले ४ सम्पूर्ण यी सज्जन ॥१८॥ 
 जेठाके कुल राज्य गर्दछ भन्यो ४ साँची कुरा हो तर। 
मेरो नै हक हुन्नथ्यो बुझ तिमी ४ यौ राज्यका खातिर ॥  
अन्धो छु म भनेर राज्य सबले  श्री पाण्डुलाइ दिए।. 
 उनको मृत्युपछी पितामहजिले ४ आफैं मलाई दिए ॥१९॥  
 सारा भाइमहाँ युधिष्ठिर गुणी  जेठा हुनाले गरी । 
तिन्लाई युवराजको पद दिएँ ४ मेले अगाडी सरी ॥ 
मेरो  हक हुन्न ता मन स्वयं  तिम्री भयो के गरी !? 
 तिम्रो राज्य भनेर भन्न सहसा  को सक्तछन् यो घरी ॥२०॥ 
 इच्छा मात्र गरे तिनै मुवनको  जो सक्छ स्वामी हुन । 
त्यस्ता नारदले तिमीकन मने  दोषी सभामा किन ? ॥ 






































। ५५९, 


छन् जो व्यापक प्राणिमात्र सबमा  श्री कृष्ण, योगेशवर । 
तिम्रो दोष सबै बताउनुभयो  कल्याणका ॥२१॥ 
आफ्नो दोष तिमी नमान तपनी ४ निर्दोष ढैनौ सुन। 
भेटी पाण्डवलाइ सादर तिमी  तिनको फिराञ धन ॥ 
ज्ञानी, सज्जनको, मुनी र क्रपिको शिक्षा नमानी कन। 
गछौं युद्ध भने तिमी हठ गरी  हे बाब्नु दुर्योधन ! ॥२॥ 
हाम्रा बान्धव औ अनेक नपती ४ छन् जो इटैका यहाँ । 
तिनूको नाश हुनेछ निश्चय छ त्यो  संग्राम भूमी महाँ ॥ 
आफ्नू दोष तिमि क्चार गरिल्यो ४ पैह्रे गरेको जति। 
गर्दा पाण्डवको विरोध पछितो  होला, नराम्री स्थिति॥२३ 

 छैतराष्ट्ररो आग्रहले श्रीक्प्ण, भीष्म, द्रोण आदिले दुर्योधनलाई बुझाउनु. 

यस्तो श्री ध्रृतराष्टले हित हुने  शिक्षा दिएको सुनी। 
आफ्न स्थाननहाँ सुयोधन बसे  अत्यन्त क्रोधित बनी ॥ 
तिन्को क्रोधित भावलाई सबले  देखेर जाने जब। 
लागे गर्ने विचार बोल्न नसकी  त्याहाँ भएका सब ॥२४॥ 
के भन्छन् अब को भनी नपतिले क्यै बेर पृर्खीकन। 
बोले चित्त हुखाइ हे हरि ! सबै  देख्नूमयो क्षण ॥ 
यो दुर्योधनलाई अर्ति दिन के बाँकी रह्यो लो अब। 

शिश्ला, दुष्रमती लिई सुजनको  मान्दैन हे माधव ॥२५॥ 
मम्ब्नाईकन भन्नुहोस् हजुरले  यस्लाई राम्रो गरी। 
मनेछन् न त व्यर्थ बान्धवहरू ४ ठूलो लडाई परी॥ 
यो बिन्ती श्वृतराष्ट्रको सुनिसकी ४ कल्याणका खातिर । 
श्री दुर्योधनतर्फ हेरि हरिले  आज्ञा भयो सांदर ॥२६॥ 


४ 










। 


५३ महाभारत 






ज्ञाता छौ तिमी धमंशासहरूको ४ हे वीर दुर्योधन ! 
गर्देछ हठले अधमं पथको  के हेतुले पालन ? 
गर्दा पाण्डवको विरोध तिमिले  के मिल्छ सिद्धि मन ! 
। गनू बन्धु विनाश बाहिक अरू क्वकल्याण क्यै देड्दिनँ२७ 
भाईका संगमा मिलाप खुशिले  गर्नुभए घरी । 
होला कीर्ति ठलो तिनै मुवनमा ५ विख्यात राम्रो गरी ॥ 
यौटा मात्र तपाईंले हठ त्यजी  शान्ती गरे धारण । 
रक्षा हुन्छ बिनाशबाट सबको ४ हे वीर दुर्योधन ! ॥२८ 
आज्ञा मानि पिताजिको वन गए क श्री राम जुन् चालले । 
जस्ता कृष्टहरू खपे बनमहाँ त्यो जान्दछन् ठोकले ॥ 
मर्यादा सब धम  शाख्रहरुको ४ जाने बुम्े तापनि ।  
 मान्नू हुन्न पिताजिको कुन कुरा हो योग्य शिक्षा मनी २ 
गर्देनन् शुभ काम जो, बखतमा  बुद्धी पुस्याई कन । 
शिक्षा सज्जनको र मान्य जनको  मान्दैन जो दुर्जन ॥ 
त्यस्तालाई हितू र नन्धुहरुले पापी भनी त्याग्दछन् । 
शान्ती ओ सुखको अभाव भइ ती  आपत्तिमा गड्दछन्३० 
जस्ले सम्पत्ति लिन्छ नीच जनको  मानेर ठुलो मर।. 
गर्ला बलवान मन्धुहरुको  ईष्यो नमानी डर॥ 
त्यस्ताको हित गर्न नीच जनले  सक्तेन आँटे पनि 

त्याग्छन् दुर्जनलाई विज्ञ जनले हो यो कुकमी मनी॥३१॥ 
गनुहुन्छ विरोध पाण्डु सुतको ४ मानेर जस्को भर । 
तिन्माको छ प्रताप बुद्धि बलमा ४ ती झैं तपाईतिर 
जस्ले देव, मनुष्य, राक्षस जिते  एक्लै लडाइँ गरी ॥ 
तिन्का शोर्यहरु म वर्णन गरौं  धेरैकती यो घरी॥२२॥ 


































 


॥. कृष्ट तपाईंको सकलले  निन्दा गरेको सुनी। 


















५६१ 


आफ्ना बन्धु विनाशको दुख सही क सन्ताप मानी क्न। 
देलान् दोष तपाईलाइ दिनहुँकहे वीर दुयोधन  


निन्दाको पथलाइ त्यागिदिनुहोस् ३ हो यो कुबाटो भनी ३५॥ 
यस्तो अर्ति सुनीसकेर हरिको  साह रिसाई कन। 
बोले हात उचालि ठिङ्ग उभिई  गर्जर हुर्योधन ॥ 
हे योगेशवर ! पाण्डुपुत्रहरुको  धेरै प्रशंसा गरी॥ 
मेरो गर्नुभयो अनादर ठूलो  के हेतुले यो घरी ॥२६॥ 
जूवा खेल्न अघी सरे शकुनिले ४ तिनको जिते वैभव । 
व्यथै दोष मलाइ केहि नदिनोस्  त्यो रा माधव ! 
मेले पाण्डवको कुनै हक कही  खोसीनँ केह पनि। 
गर्छत्युद्ध भने म लड्छु खुशिले ४ कतेव्य हो यो भनी ॥३७ 
मेरो राज्य लिने विचार गरि ती  गर्छन् लडाई भने। 
आफ्नू राज्य बचाउने हित कुरा  गर्दो भ दोषी हुने ॥ 
गर्छन् युद्ध भने तिनीहरू निहुँ  खोजेर हे माधव  
कम्ती छन् कति बातमा र नलडी  बस्छन् सबै कोर ! ॥३८ 








।. ८ अद्ाभारित 
होला नाश ठुलो मनेर मनमा ५ तिम्रो दया क्यै मए। 
। रोक्त् पाण्डबलाइ पछे रण यो  थामिन्छ शान्ति लिए ॥ 
दिन्छो पाण्डवलाइ शक्ति तिमि नै  संग्रामका खातिर । 
दिन्छौ दोष मलाइ व्यर्थ रणको ४ देखाइ दुलो डर ॥३९॥ 
गर्छौ वर्णन पाण्डुका तनयको ४ घेरै तिमीले तर। 
 तिम्रा ती गुण गानको सुन यहाँ ४ को गर्दछन् आदर? . 
योद्धा मीष्म र द्रोण,कण जति छन् मेरा हितैषी यता। 
को छन् वीर बताउ कृष्ण तिमि नेकः यी झैं प्रतापी उता ॥४० 
आउन् शक्ति भए लडुन् नत त्यजुनङैः आशा ति यो राज्यको । 
घुकी सुन्न तयाय ढेन म कुने ४ ती पाण्डुका पुत्रको । 
शैखीयुक्त कुरा सुयोधनजिको  सुन्नूभएथ्यो जब। 
सम्बोधन् सब भूपतीक्न गरी  बोल्तूभयो माधव ॥४१ 
जूवामा छलले जिती हक लिनू ४ दाजू तथा भाइको । 
ल्याई ट्रोपदिलाइ तान्नु फरिया ४ भन्नेछ हो योग्य को! 
आफ्ना बान्धवलाइ ढुवेचनले  घोच्नू नराम्रो गरी। 
श्री दुर्योधनका सुनीति यहि हुन्  सुन्नोस् सबै राम्ररी ॥४२ 
घोका दीकन लाहका घरमहाँ ४ तिनलाई राखी दिनू। 
आफ्नो दूत पठाइ घोर निशिमा ४ आगो ठगाई दिनू ॥ 
पाशा कृप्टि बनाइ फेरि ठलले  सवेस्व खोसी लिनू। 
व्यथें खोजि निहुँ झुटो प्रण गरी ४ वनमा लघारी दिनू ॥४३ 
छ्वाई चीज बिषालु घोर जलम! ४ तिन्लाइ फाली दिन् 
साध्वी द्रोपदिको समाबिच लगी ४ इज्जत उतारी लिनू ॥ 
यो दुयोंधनका सुकमहरू हुन्  गर्ने कती वणन? 
योभन्दा बढि क्यै अधर्म छ अरू भन्नोस् सबै सज्जन ॥४९ 
























































।।। ।। उधोगरय पिटर 
दोपीलाइ दिलाइ दण्ड, हित जो  गर्देन सप्पात्रको । 
त्यसले वीर मनी घमण्ड मनमा  राखी छिन् मात्र हो ॥ 
जानीजानि कुपात्र व्यक्तिकन जो उत्साह दिन्छन् जन । 
त्योभन्दा वढि हुन्छ, हे सुजनहो !  दोषी त्यही दुर्जन ॥४५ 
सोही कारणले यि हृष्टहरुको ४ उत्साह वृद्धि गरी। 
. पाण्डवलाइ पाप कसरी क मैले गरु यो घरी॥ 
अर्कोलाई खसाल्न खन्छ जन जो खाल्डो अगाडी सरी । 
त्योभन्दा अघिबाट पर्दछ स्वयं ४ आफैं त्यसैमा परी ॥४६॥ 
यी हुर्योधनले घमण्ड अहिले ४ धेरै गरे तापनि । 
सामू अर्जनंका ठटेर रणमा  के टिक्न सक्न्रन् यिनी ॥ 
यौता, दानव, यक्ष, राक्षस सँगै  आए पनी युद्धमा। 
एक्लै अजु नले जिती विजयको  लिन्छन् ध्वजा हातमा ४७ 
सुन्नोस् भृप ! तथा सभासद ! सबै  छन् जो यहाँ कोर । 
आटे सक्तछु मा्नेलाई म स्वयं ३ बाँकी नराखी सब ॥ 
आएँ हूत भएर धमंसुतको ४ आज्ञा हुनाले गरी। 
होला मेल भनेर पक्ष दुइको ४ आशा गरी यो घरी ॥४८ 
सोही कारणले म मार्न अहिले  सक्तीनँ आँटे पनि । 
गर्दैछन् किन व्यथे कोरवहरू ४ गीखी, घमण्डी बनी ॥ 
जो गछेन् अभिमान धर्मपथको  गर्छु मनी पालन । 
सोही धर्म निमित्त क्षत्रिय भई  बोल्दैन कोही किन ? ॥४९ 
माने सैनिक देशका नरपती  छन् बन्धु आफ्ना जति । 
श्री हुर्योधन, झैं भएछ वुञ्नियो  ज्ञानीहरुको मति॥ 
यस्तो वक्र कुरा मुनेर हरिको ४ लज्जित हुनाले गरी। 
बोले भीष्म र ट्रोणओ कै शिक्षा दिँदै बेसरी ॥५०॥ 









।।। हुक, १ काडा ई महाभारत  

है ढुयाँधन ! नारदादि त्रद्रपिले ४ भन्नूभयो जे जति। 
आज्ञा मो श्चतराष्ट्रते र हरिलि  राम्रो दिई सम्मति॥ 
सारा स्त्य कुरा बुझेर हितको  मान्छौ तिमीले भने।। 
मिल्ने पाण्डवको र वीर कुसुको  मोका छ राम्री हुने ॥५१ 
एक्तै खाण्डव दाहमा जिति लिए ५ जसूले सबै देवता । , 
देखाए शिवलाई जुन् पुरुपले  संग्रामको योग्यता ॥ 
पाए पाशुपतास्र आशिप स्वयं, जुन् व्यक्तिले शम्भुको । 
त्यस्ता अर्जेनलाइ जिल रणमा  शक्तिछकुनव्यक्तिको॥५२ 
कृष्णाको पहिले स्वयंवर हुँदा  योद्धा मिलेकै थियो । 
सारा श्र गरी प्रहार रणमा  तिनूको परीक्षा लियो॥ 
जस्तो गाइहरू विराट नृ्पका ४ सारा हरेका थियौ । 
हारी अजु नबाट गोधन सबै  फिर्ता दिई फर्कियो॥५२॥ 
शिक्षा सज्जनको नमानि हठले ४ गर्छौं लडाइँ भने। 
लाग्ला पाप अवश्य बान्धवहरू  छन् व्यथमा मारिने ॥ 
मान्दैनो हितका कुरा यदि भने  होला पछी दुर्गति  
दिन्नौं पाण्डुकुमारका सँगमहाँ  संग्रामको संमति ॥५४॥  
राम्रा यै रितिका सबै सुजनले  शिक्षा दिएको सुनी । 
श्री हुयोधन कर्णका संग उठे  जान्छ म ऐह्कै मनी॥ 
तिनका भाईहरू, कुमित्र सँगमा  जो जो बसेका थिए। 
देखी क्रोधित श्री सुयोधनजिका ५ लागी पछाडी गए ॥५५॥ 
कृष्णलाई पक्रन खोज्दा बिराटरूप दशैन ! 

पारी भङ्ग समा उठी कुरुहरू  सारा गएथे जब। 
सल्लाहा श्वतराष्टलाइ दिबुमो  श्री भीष्मजीले तब ॥ 


















































 उद्योगपव ८६५ 
। हे राजन् ! सबको अनादर गरी ४ क्रोधित् भई बेसरी ॥ 
छोराहेर सबै गए हजुरका ४ त्यागी समा यो घरी ॥५६ 
आफ्नू धर्म र अर्थको मनमहाँ  ख्यालै नराखी कन । 
हिँड्छन् कौरव कालको वश परी .उन्मत्त जस्तो किन! 
यिन्को दुर्मतिले विनाश सबको  आँटयो ठृथामा हुन। 
गर्नोस् यत्न भए कुने. हित हुने  चाँडो विचारीकन ॥५७॥ 
शिक्षा श्री ध्ृतराष्टले, सुनिसके  श्री भीष्मजीको जब। 
लागे भन्न  डराउँदै  विदुरजी ४ लाई बुझाई तब ॥ 
गान्धारीकन ल्याउ माइ तिमिले  डाकेर चाँडी गरी। 
सम्झाएर भनुन्  कुपुत्रकन ती  राखी दया यो घरी ॥५८ 
। आज्ञाले नूपकी उठी बिदुरजी  तत्काल जाँदा भए । 
गान्धारीकन जो थियो नपतिको ४ आज्ञा सुनाई दिए॥ 
त्यो आज्ञा पतिको सुनीकन गइन्  गान्धारकन्या त्यहाँ। 
राजालाइ भनिन् पुगेर तिनिल्े  दुःखी भईमन्महाँ ।।५९। 
जानीजानि कुचाल पुत्रहरुको  पेहै नरोकी दिंदा। 
गर्दैछन् अहिले अनीति खुशिल्ले ४ माफी सदा बक्सिदा ॥ 
त्यो दुर्योधनलाइ हुन्छ अब के  मेले बुझाई कन ? 
बिग्रेको अझ छेन, हुन्छ बढिया  त्यागी दिए त्यस्कन॥६०॥ 
देखी वैभव पाण्डुका तनयको १ त्यो दुष्ट दुर्योधन  
देष्या गर्छ सदा कुने तरहले  सवेस्व तिन्को छिन ॥ 
भाई बान्धव वा सुपुत्र र हितू  कोही भए तापनि । 
मुम्पन्नन् सहसा कुनै नपतिले ४ यो राज्य गनू मनी॥६१॥ 
यो बिन्ती पतिका गरेर सँगमा  डाकेर योटा चर। 
त्यो दुयोंधनलाइ ल्याउन भनिन्  सम्झाउना खातिर ॥ 

















५३६६ महाभारत 

आमाको सुनि त्यो हुकुम् कठिनले  आए ति दुर्योधन ! 
लागिन् भन्न बुझाइ पुत्रकन ती ३ साह्र दुखाई मन ॥६२॥ 
है बाबू ! प्रण जो गरे अघि यहाँ  ती पाण्डुका पुत्रले । 
पारे त्यो प्रण पूर्ण संकट खपी बुद्धी तथायुक्तिले ॥ 
पैह्र जो तिमिले पनी प्रण गस्यौ  यो राज्य फिर्ता दिन । 
सम्झी आफ्नु कबोल राज्य खुशिले दिन्नो फिराई किन ? ६३ 
राजा श्री श्रतराष्ट्र देवगतिले  जन्मान्ध जन्मे जब। 
राखे भूप बनाइ पाण्डुकन नै ४ सुम्पी सबै वैभव ॥ 
सोही कारण राज्यमा हक ठुलो  तिनको भए तापनि । 
आधा मिल्छ मने पनी बुझ तिमी  हो भाग्य ठलो मनी ॥६४ 
जो आधा तिमिलाइ पाण्डवहरू  तैयार छन् सुम्पन । , 
सक्ये कोहि अरू भए उनिहरू  संग्रामद्वारा लिन ॥ 
 आधा राज्य दिएर पाण्डवहरू ४ तत्काल मिल्छन् भने । 
तिनको वैभवको र धमंयशको  मोका छ वृद्ठी हुने ॥५५ 
होला सत्य र धर्म जौतिर ठलो  मिल्छन् उते श्रीहरि । 
हुन्छन् कृष्ण जता,त्यता विजयको के हुन्छ आशा गरी ॥ 
हुन्छन् पाण्डवतर्फ धार्मिक भनी  श्री क्रष्ण योगेज्वर । 
दिन्नौं संमति हामिले अहितको  संग्रामका खतिर ॥६६॥ 
शिक्षा यै रितिका दिएर जननी कै सम्झाउँदैथिन् तर! 
श्री दुर्योधनजी गए. नदिइ क्यै  त्यो बातको उत्तर ॥ 
 तिनका भाइ र कणेका सँग त्यहाँ  जो जो बसेका थिए। 
त्यागी श्रेष्ठ समा उठीकन सबै क तिनकै पछाडी गए ॥६७ 
श्री दुर्योधघनका गई नगिचमा  ढुष्टात हुःशासन । 
 लागे मन्न बुझाई बात हितको  क्ये बेर सोची कन ॥ 














































. ५६७ 
हे राजन् ! धृतराष्ट्र भूप वशमा  श्री कष्णजीको परे। 
ट्रौणाचाय र भीष्म ओ बिदुरले  सल्लाह अर्कै गरे ॥५८॥ 
मारा कोरवलाइ बन्धन महाँ  पारेर चाँडो गरी। 
जिम्मा पाण्डवको लगाउन भनी  तैयार छन् यो घरी ॥ 
श्री दुर्योधनले कुरा सुनिसके ४ यस्तो नराम्रो जब। 
आफ्ना भाइ र कर्णका सँग भने क आफ्नू इरादा सब ! ६९॥ 
हे माईहरु हो ! प्रधान हरि नै  हाम्रा विरोधी हुँदा । 
हाम्रो सिद्ध हुनेछ काय सहजै  यिन्लाइ पक्री ढिँदा ॥ 
सुन्छन् पाण्डवले जसै हुन गए  श्री कृष्ण केदी भनी । 
शक्ति क्षीण भएर लडन नसकी ४ क्यै शान्त होलानूतिनी७२ 
५ आँटेको छ लडाइँ जो हुन यहाँ हामी ढुवे पक्षको!  
त्यौ थामिन्छ स्वयं र वीरहरुको  होवैन संहार यौ॥ 
श्री दुयोधनको कुरा मुनिसकी ४ उन्मत्त झै कोख। 
श्री योगेज्वरलाई पक्रन भनी  दोडे समामा सब ॥७१॥ 
टच्छा कोखको बुझेर हरिलेक्ठट्वा गरे झैं गरी। 
आफ्नृ श्रेष्ठ विराटरूप लिलुमी ४ सातो सबैको हरी॥ 
लाखौं नेत्र र हातपाउमुखले ५ जो छन् स्वयं भूषित । 
जस्को तेज छ अग्नि झैं उद्रमा ५ व्रद्याण्डने छन् स्थित॥७२ 
निल्दैछन् सब वीरलाइ सहजै  जस्तै खेलाँची गरी । 
लागे गर्जन ती तिनै मुवन यो  थर्काउँदै बेसरी ॥ 
आएथे जति वीर पक्रन भनी  श्री कृष्णलाई त्यहाँ । 
मूछो पने गएर हेन नसकी  लोटे ति पृथ्वीमहाँ ॥७३, 
आफ्नू मानिसरूप फेरि हरिले  गनु भयौ धारण। 
आज्ञा भो ध्वतराष्ट्रलाइ हितको  वार्ता बुझाई कन॥ 

































। ।   महाभारत  ह््य . 
सिद्धि प्राप्त हुनेछ धमेसुखका  गाय, छन् जति। 
देखाई कुरुराजलाइ हितको  शिक्षा दिएँ भूपति ! ॥७४ 


०७ २ चा क्र. ब्र, तट 
 छै रे रू द्दिद . थ्रटलट 
 दे भो ५, हदै 

लट 
८ 
की 














कक 








य । श्रीकृष्णको विश्वरूप देखाई प्रस्थान 
मेरो आज गरे अनादर यहाँ  जस्तो लिई ढुर्मति । 
सारा ज्ञान भयो स्वयं हजुरमा ४ मैले बताउँ कति ! ॥ 
। झूठौ स्वाथमहाँ मुलेर दुनियाँ ४ गर्ने नसक्ने पनि। , 
 आँदछन् काम ठलो विचार नगरी  पूरा गरौंला भनी ॥७५॥ 
त्यस्तालाइ दिँदैन आप भइ जो  सल्लाह राम्रो हुने। 
त्यस्तै मानिस हुन् परी दुख सदा  संतापमा गाड्ने ॥ 
श्री ढुर्योधनलाइ आप्त भनि जो क मेले सुशिक्षा दिएँ । 
गनू पर्दछ जो हितेपि जनले क त्यो पूर्ण पारी लिएँ ॥७६ 
मान्दैनन् हितका कुरा त कसरी  के सिद्धि गर्नन् यिनी । 
हाम्रो दोष रहेन. केहि हितको  शिक्षा दिएनन् भनी ॥ 
























। उद्योगपबे ५४९, 
यो शिक्षा श्वतराष्ट्रजीकन दिई ४ श्री कृष्ण योगशखर । 
चढ्नूमी रथमा प्रसन्न मनले  प्रस्थानका खातिर ॥७७ 
बिदुलोपाख्यान 
कुन्तीलाइ गई त्यसै बखतमा  मेटदनूमयो कृष्णले । 
भन्तूमो सब बात दुष्ट कुरुको  तिन्लाइ विस्तारले ॥ 
कुन्तीलाइ असाध्य ताप मनमा ४ लागी भनिन् हे हरि! 
भन्नू गेकन धर्मपुत्रकन यो  सम्चार राम्री गरी ॥७८ 
गन पर्छ लडाइँ क्षत्रिय भई  हेरेर आफ्नो स्थिति । 
माग्नू हुन्न कदापि राज्य ट्विज झँ हो वीर भोग्या क्षिति ॥ 
सुम्पे राज्य कुबेरले परथिविको  गनु भनी शासन । 
मानेनन् मुचुकुन्द॒ नाम नपले ५ बक्सीस जानीकन ॥७९॥ 
राज्य प्राप्त गरेर बाह्र बलले  संग्राम द्वारा जिती। 
पारे तुष्ट कुबेरलाइ र भए  विख्यात ती मूपति ॥ 
राजा श्री मुचुकुन्द झै समरको ४ चाँडे तयारी गरुन्। 
पापी कोखबाट बाहुबलले  साम्राज्य खोसी लिउन्८० 
जसूत्े दिन्न सजाय भ्रूपति भई ४ पापी र दोषीकन। 
त्यागी रेयतले ठूलो नरकमा  पर्छन् तिनै दुर्जन ॥ 
देख्तेमा अपराध दण्ड बलियो  जो दिन्छ राजा भई । 
गदनन् अपराध दण्ड भयले ४ व्यस्का प्रजा आत्तिई॥८१ 
स्वामी रेयतका र चार युगका  उपत्तिका करण। 
हुन्छन् भूपति नै र शाख्रमत हो  भन्छन् सबै सज्जन ॥ 
राजा कारण हुन्छ कालगतिको  हे कृष्ण ! सुन्नूहवस् । 




















७७ २ ०, 





हेतु हुँदैन काल कहिल्यै ५ 




















तिनको हे  यौ बात जानी लिनोसु८ 





























१ । त र तर महाभारत 
राजा भैकन दण्ड, धर्महरुको  गर्देन जो पाल्न। 
धेरै कष्टहरू परी नरकमा  मोग्नेछ त्यो हुर्जन ॥ 
जस्ले पालन गछे भूपति भई  सत् नीतिको धर्मको । 
. भाग मिलेर पुण्य जनको  मोग्नेछ आनन्द त्यो ॥८३ 
मिक्षावृत्ति गरे पाण्डवहरू  सद्भम॑ त्याग्छन् भने। 
तिनका पितृ समस्त स्वगपुरिका छन् नरकमा गाड्ने ॥ 
देखाउन् पुरुषार्थ क्षत्रिय भई  न्यूह्दी रहेछन् किन? 
मिल्ने बात सुनेर पुत्रहरूको  दुःखी छ मेरो मन ॥८९॥ 
यौटा सञ्जय नामका नरपती  निक्कै प्रतापी थिए । 
हारी सेन्धववाट घोर रणमा  दुःखी मई फर्किए ॥ 
तिनलाई धनवख्न सिन्धुपतिले ४ दिन्थे खटाई जति। 
केदी झैं भइ गर्दथे गुजर ती क्यै वस्तुले भूपति ॥८५॥ 
आमा सञ्जयकी मुशील विढुला  अत्यन्त बाठी थिइन् । 
देखी दुःखित पुत्रलाइ तिनिले  यो बात भन्दी भइन् ॥ 
हाम्रो सेवकले पनी हुकुमको  गर्दैन क्यै आद्र। 
हामी सेन्धवको पत्यौं वश भनी  मान्दैन कोही उर ॥८६॥ 
अर्काको यसरी परी खटनमा  हे बाबु ! हामीहरू । 
बाँच्नुचाहि सहेर कष्ट यसरी  मनु निको हो बरू ॥ 
आफ्नै सम्पतिमा दिएर अस्ले  गुज्जान जी गर्देछन्। 
तिन्लाइ सब व्यक्ति जीवित छँदै  मुर्दा मनी ठान्दछन्॥८७॥ 
आफ्ने सम्पतिमा  परी खटनमा ४ खानू तथा लाउनू। 
गर्देनन् तिमि झैं बरू समरमा  ठान्छन् निको मारिनु ॥ 
योटा राजकुमार भै जसरि यो काटी रहेछौ दिन। 
त्यो देखेर मलाइ पीर मनमा ४ लागेर थाल्छ सन ॥८८॥ 

























 । ५७१ 
हेमाता !तिमी मन्दछो खुशि भई डाकेर व्यथै किन! 
मैले पुत्र भनेर के गरि गरौं माया तिमी नै भन? 
पारी ठाँट डटेर हिंड्नु तिमिले ४ धिक्कार हो भन्दछु! 
तिम्रो देह छुँदा पनी मृतक झैं ४ ठानी षणा गर्दछ ॥८९॥ 
जन्मेनौ किन क्लीव भैकन तिमी  बन्ने थियौ निष्क्रिय । 
जसूल्ले खान दियो त्यही पुरुषको  बस्थ्यौ चिताई जय ॥ 
गछौं मृत्यसमान सिन्धुपतिको ५ जस्तो तिमी चाकरी । 
जानू स्वगपुरी छ उत्तम बरू  संग्रामद्वारा मरी ॥०॥ 
गर्छन् प्राप्त अवश्य श्रेष्ठ फल ने  सत्कर्मको वीरले। 
पूरा त्यो शुम कर्म हुन्न जबतक  परखन्छ त्यै आशते ॥ 
तस्मात निष्क्रिय भै नबस्नु जनले  मिल्नेछ सिठ्ि भनी । 
त्यै हो मूर्ख ठलो स्वयं सफलता  मिल्दैन केह पनि ॥९२॥ 
गर्नु आश सुकमे सिद्ठ नभए  त्यागी कुशंका डर । 
भन्छन् त्यस्कन मूर्ख,मान्छ जन जोक्षप्रार्धको नै भर॥ 
युस्तो काम गरें भएन तर त्यो  निर्विध्न पूरा भनी। 
जो गर्दैन सुकर्म, श्रेष्ठ फल त्यो  पाउन्न केह पनि ॥९२॥ 
गर्छन् क्षत्रिय वीर बाहुबलुले  सम्पत्तिको आजँन। 
मछुन् मर्नुपरे वरू समरमा जान्नन् कहीं लत्रन ॥ 
ग्देछो भइ राजपुत्र तिमिले  जुन् काम हे सञ्जय  
यस्ले वृद्धि हुँदैन राज्यधनको  मेरो छ यो निश्चय ॥९३॥ 
यस्तै तर्क गरेर नीतिहरूको  शिक्षा दिईथिन् जब । 
आमालाई मने ति सञ्जयजिल्े ४ आफ्नू इरादा सब॥ 
हे माता ! तिमिलाइ स्वर्गपुरिको क पाए पनी वेभव। 
के होला मुखशान्ति प्राप्त म मरे  हुन्छन् वृथा ती सब॥९५४॥ 































... महाभारत 
यो साम्राज्यमरी सबै तरहले  गर्दैछ जो शासन । 
त्यस्तो सेन्धवको विरोध कसरी  मैले गरौं छौ भन॥ 
एक्लो छू म लडेर हुन्छु विजयी  कुन् चालले यो घरी । 
मेरो मृत्यु भयो भने तिमि पनी  हुन्छयो खुशी केगरी!॥९५ 
मेरा साथ अनेक सिन्धुपतिका  बस्छन् सदा मानिस । 
त्यो देखेर मलाइ मानिस अरू  दिन्नन् कुनै साहस ॥ . 
मेरै मानिसले पनी मकन क्यै  शिक्षा दिँदैनन् भने। 
एक्ते लढ्न अघी सरौं यदि भने  छ् ब्यथमा मारिने ॥९६॥ 
ब्यथैं गर्छ विरोध शत्रु बलवान्  जानेर जो लोकमा। 
हे माता ! सुन मूखे हो जन त्यही  मारिन्छ संग्राममा ॥ 
मेरो मृत्यु गराइ राज्य कसरी  फिर्ता  लिनेछो भन । 
जानीजानि मलाइ मनं जननी !  आज्ञा दिँदैछो किन ? ॥९७  
बस्नूपर्दछ  हामिले बखतको  ऐह्क प्रतीक्षा गरी । 
अर्को युक्ति भए कुने भन तिमी  गछ म त्यो राम्ररी ॥ 
छोराको सुनि बात दीन बिढुला ४ दुःखी भए तापनि। 
लागिन् भन्न बुज्गाइ राज्य यसरी  पाइन्छ फिर्ता भनी॥९८॥ 
ठूला मानिसलाइ यै किसिमको  पछेन् विपत्ती तर। 
गर्छन् यल हटाउने दुख सबै  त्यागेर मर्ने डर॥। 
गर्दैछौ तिमि बात ध्ुद्रजन झैं  बाबू ! बरृथामा किन ? 
सक्छो सैन्धवबाट, साहस गरे  साम्राज्य फिर्ता लिन॥९९॥ 
आस्मालाइ मलीन पारि यसरी ईैँ बरी पछी हिम्मत। 
सक्छो खोस्न तिमी बताउ कसरी साम्राज्य पापीसित ॥ 
आफ्नु बढ्छ प्रभाव जुन् किसिमते जस्तो जहाँ जो गरी । 
गर्नुपर्छ प्रयत्न त्यै किसिमको  सोचेर नाना थरी ॥५००॥ 


























































.. ७३ 





स्व बन्न ठुलो स्वयं बखतमा देखाइ  दुस्साहस ॥ 
गछन् आदर ख्रब सिन्धुपतिको  लाग्दा असाध्ये डर। 
पाए क्वै अगुवा खडा सब हुनन्  संग्रामका खातिर ॥१॥ 
मित्री जो छ विचार राख्नु मनमा  आफ्नू लुकाई कन । 
१ मीठो बोल्न सके तिमीतिर स्वयं  मिल्छन् सबै सज्जन ॥ 
योग्यायोग्य गरी विचार खुशिले ५ सल्लाह, दिन्छो जब । 
आफ्नू बन्न ठुला स्वयं उनिहरू  तैयार हुन्छन् सब ॥२॥ 
फिर्ता राज मिल्ने तिमीकन सबै ४आनन्द मानी लिउन् । 
खोस्ने राज भनेर सिन्धुपतिको  तत्काल ट्रोही बनुन् ॥ 
तिनका मानिसलाइ आफ्नु वशमा  पार्गु यही युक्तिले। 
 बात  लुकाइराख्नु मनमा  आफ्नू ठलो बुद्धिले ॥३॥ 
राजाका सँगमा मिली गर कुरा  उनकै हितैषी बनी। 
तिम्रो प्रेम बुझेर सिन्धुपतिले  ठानुन् हित हो भनी ॥ 
केदी झैँ तिमिलाइ राख्नु यसरी  घेरा दिलाई कन। 
मेरै दोष रहेछ यो सब भनी ४ ठानोस् स्वयं दुजेन ॥॥ 
यस्तो गर्ने सक्यो कुनै तरहले  बाबू ! तिमीले भने । 
हुन्छो बन्धन मुक्त युक्ति छ यही  तत्काल फुक्का हुने ॥ 
यस्तो क नीतिमहाँ चटीकन पछी  हुन्छौ दह्ो क्यै जब। 
सक्नेछौ तिमिले मिलाउन स्वयं  आफ्ना बिराना सब ॥५॥ 
मेरो मेद लिने भनेर मनमा  शंका नपर्ने गरी। 
राम्री मे व्यवहार गर्नु तिमिले ४ त्यसका अगाडी परी ॥ 
मेलेको गरि बात शक्ति बलको  गर्नु परीक्षा उता। 
तस्का गत्रु मिलाउने गर छिटो  उद्योग ठुलो यता ॥६॥ 




































।.. , महाभारत 








आफ्नू शक्ति र शत्रुको वल दुवै  पेहै विचारी लिनू। 
त्यस्को जुन् बलहीनको स्थल छ सो जानी चनाखो हुनू॥ 
विश्वासी जन, योग्य्उत्तम सखा  मेला भएका घरी। 
गनू निश्चय मानेका वखतको क सल्लाह राम्रो गरी ॥७॥ 
त्यस्का मित्रहरू र सैनिक हितू  हुन्छन् जसै साथमा । 
पापी सैन्धव होस् कुनै व्यसन वा  एकान्तको स्थानमा ॥ 
शक्तीहीन हुनेछ  दुव्यंसनले  गर्दा स्वयं सेन्धव । 
त्यै वेला खलमाथि आक्रमणको ४ गर्नू तयारी सब ॥८॥ 
डाक्नू झट्ट त्यहीं सशस्र तिमिले ४ आफ्ना सबै मानिस । 
तीखा शख्रहरू लिएर करमा  देखाउन् साहस॥ 
तिम्रो जे मनमा छ बात नसकुन्  त्यो जान्न कोही पनि । 
चारै तर्फ डटेर गर्नु हमला  हो मुख्य वैरी भनी ॥९॥ 
आफैं उट्नु सशख्र सिन्धुपतिको  सामू तिमीले अनि । 
त्यस्को परिदिनू तुरन्त टुकुरा ४ छो पार हो, जा भनी ॥ 
त्यस्का मानिस जो हुनन् वरिपरी  तिनलाइ घेरा दिई। 
पेह्कै बाँधिलिन् ननिस्कन सकुन्  बाहीर बाठो भई ॥१०॥ 
त्यो वैला अघि से सिन्धुपतिको ४ जो शख्रधारी जन । 
हो यो शत्रु भनी बिलम्ब नगरी  मारी दिनू त्यस्कन ॥ 
तिम्रो श्रेष्ठ प्रभाव गत्रुहरुते ४ देखुन् र जानुन् त्यहाँ । 
 माग्नेछन् घरतर्फ टिक्न नसकी  संग्राम भूमीमहाँ ॥११॥ 
कक यसरी प्रहार तिमिले ४ गछौं भने सञ्जय! 
भाग्छन् शत्रुहरू पराजय भयो  भन्दै डरी निश्चय ॥ 
भागेका सब गत्रु एक स्थलमा  फेरी नमिल्ने गरी। 

चारै तर्फ पठाइ मानिसहरू  रोकी दिनू राम्ररी ॥१२॥ 








 . बाममकलिन ० उतभातरभिधिम्जिभजगाण, 


। उद्योगपध ५७५ 
मेरो अति लिएर यै किसिमले  चल्छौ भने सञ्जय! 
हुन्छो भूप मिती र गत्रु वशमा  होलान् सबै निः्चचय ॥ 
स्याबासी तिमिलाइ लोकहरुले ४ आएर आफैं दिनन्। 
तिम्रो जीत भएपछी खुशि भई  भूपाल मानी लिनन्॥१३ 
,। तिनलाई घनमानले वचनले  राजी गराई लिनू। 
सारा राज्यभरी सुशान्ति यसरी ४ तत्काल फेलाउनु ॥ 
यस्मा चक गच्यो कुनै यदि भने  मोका महाँ सञ्जय ! 
तिम्री मृत्यु हुनेछ सिन्धुपतिको  होबेन केही क्षय ! १९ 
लैजाउ तिमिले म दिन्छु खुशिले ४ आफ्नू सबै संपति। 
छानीछानी मिलाउनेछु म पनी ४ आफ्ना हितैषी जति ॥ 
  आफ्नू काम सह गुप्त रितले ४ तत्काल गर्दै गर। 
गनू हुन्न विलम्ब सञ्जय ! रह ४ यो काममा तत्पर ॥१५॥, 
माताको सुनि बात योग्य मनमा  आफ्नू गरी निश्चय । 
थाले गने प्रयल योग्य रितले  त्यो बलि. काममा सञ्जय ॥ 
आफ्नू पूर्ण गरेर शक्ति पहिले  देखाउँदै साहस । 
मारी शत्रु बनेर भृप, वशमा ४ पारे सबै मानिस ॥१६॥ 
जसुको शक्ति ठलो छ त्यै पुरुषको संमान गर्छन् सब। 
को देला खुशिले र राज्य अहिले माग्छन् ग्र्या पाण्डव ॥ 
छाडी मेल हुने कुरा तिनिहरू ४ आई लडाई गरुन्। 
फिर्ता राज्य लिई घमण्ड कुसको  सँग्रामद्वारा हरुन् ॥१७॥ 
जम्तो अर्जुन जन्मदा हुन गयो ४ आकाशवबाणी पय्यहाँ। 
हे योगेञ्चर ! मुन्बुहीस् सकल त्यो भन्छ नढाँटी यहाँ ॥ 
शखी हर्न समथ हुन्छ पछि यो  संसारका वीरको । 

 राज्य प्राप्त गरेर कीर्ति भवमा  फेलाउला श्रेष्ठ यो॥ 















। कहर कल  महाभारत 
यसको भाग हरेर दुष्ट कुरुले  संग्राम गर्नन् तर। 
फिता राज्य लिनेछ रक्षक हुनन्  श्री कृष्ण योगेशखवर ॥ 
योद्धा मीम र पार्थले समरमा ४ मारी सबै कोख। 
लिन्छन् राज्य फिराई सत्यपनि हो यो बात है माधव ! ॥१९॥ 
सोही कारणले म दिन्छु खुशिल्े ४ संग्रामको सम्मति। 
हे गोविन्द ! सबै सुनाइ दिनुहोस् ४ मेले भनेको जति॥ 
पाँचोटा सुतलाइ फेरि क्रमले  शिक्षा दिइन् बेसरी । 
त्यस्मा मुख्य कुरा थियोसमरमाङ आउन् अगाडी सरी ॥२० 
कुष्णठे कर्णलाई पाण्डवतर्फ मिलाउन खोज्नु 
कुन्तीको सुनि बात फर्कनुभयो  मागी बिदा श्री हरि। 
राधाका सुत कर्णलाई रथमा छै राखैर सौही घरी॥  
आज्ञा भो हरिले निके पर पुगी  है कर्ण ! योद्धा सुन। 
जेठा दाजु भएर धर्मसुतको  संकष्ट खप्छो किन ॥२१॥ 
ज्ञाता छौ तिमि धर्मशाख्रहरुको कै सम्पूर्ण राम्रो गरी। 
पापी कौखको रहेर संगमा  गछौं वृथा चाकरी॥ 
सुम्पन्छन् तिमिलाइ धमंसुतले ४ साम्राज्य दाजू भनी। , 
गर्छन् आदर चार माइ र सबै  राजाहरूले पनि ॥२२॥ 
गर्नेछौ सुख भोग स्वगपति झैँ ४ कीर्ति फिँजाई कन। 
दाजभाइ मिलेर योग्य सितिले ४ गर्नू प्रजापाठन ॥ 
शिक्षा यै रितको दिएर हरिल क आज्ञा भएथ्यो जब। 
भन्छन् कण बुझाइ नम्र स्वरले  आफ्नू इरादा सब ॥३ 
कुतीले दिइ जन्म जुन् किसिमले तत्काल त्यागे। दिइन् । 
राधाले जसरी लगेर घरमा मेरी सुरक्षा गरिन् ॥ । 

































।॥। 
उद्योगपतरे ५७७ 


तिनको प्रेम समस्त बिर्सन प्रमो ! ४ आँटे पनी सक्तिनँ । 
मङ्ख मर्नुपरे बरू तर उता  मिल्ने कुरा गर्दिनँ ॥२४॥ 
श्री दुयोंधन, पाण्डुका तनयको  केही नमानी इर। 
गछन् बात लडाईमा विजयको  मानेर मेरै भर॥ 
भोगी भोग प्रशस्त वीरहरूको ४ ऐहे कृतध्नी बनी । 
राजा हुन्छु भनेर त्याग्न यसरी  सक्तीनँ आँटे पनि ॥२५॥ 
यस्तो उत्तर कर्णको सुनिसकी  सम्झाउना स्रातिर। 
आ्ञा गर्नुभयो प्रस्न मनलेक श्री  सादर ॥ 
जानीजानि अधम वीर कुस्ले हे कर्ण! धेरै गरे। 
ज्ञानी पाण्डवलाई न्यायपथमा  धेरै विपत्ती परे ॥२६॥ 
आफ्ने बान्धव वा विपक्ष र हित् ४ कोही भए तापनि। 
गछन् पालन न्यायके सुजनले  कत्तत्य यौ हो भनी॥ 
तस्मात् पाण्डव न्यायपूर्वक सधैं ५ बस्छन् मनी जान्दछौ 
व्यथैं कोखतर्फको भइ तिमी  कुन् न्यायले लड्दछौ२७ 
हामी जाउँ सँगै टुटाइ कुरुको ४ त्यो मोहको बन्धन । 
सुम्पन्छन् तिमिलाई पाण्डुसुतले  साम्राज्यको शासन ॥ 
गछन् आदर पाँच भाइहरूले  तिम्री खडा भैकन । 
गर्नेछौ सुख भोग न्यायपथको  गदै रही पालन ॥२८॥ 
गधाका सुत कर्णले सुनिसके ४ शिक्षा हरीको जब। 
जोरी हात ढुवै भने विनयले  न्यूहेर है माधव! 
मले सोख गरे प्रशस्त कुरुको ४ ठूलो झुपाले गरी! 
श्री दुयाँधनको परे म वशमा  द्यै हेतुले हे हरि ! ॥२९॥ 
चाँडे युद्ध हुने कुरा छ कसरी  बिर्सौ म तिनको गुन ! 
लड्न् पाण्डवतफबाट म गई ४ राम्रो कुरा होइन ॥ 















।. ५७९, 
आयो नाश हुने सबै सुजनको ४ वेला नराम्रो अब। 
गर्दा न्याय पनी विचार नगरी ४अन्याय ठान्छन् सब॥३६॥ 
यो आज्ञा हरिको सुनेर मनमा ४ क्यै देर सोचीकन। 
बोले कर्ण भएर नम्र बहुतै हे नन्दका नन्दन ! 
बाँच्नेछन् जति व्यक्ति यो प्रलय झँ संग्राम देखी अब। 
० तिनूले शान्त स्वरूप श्रेष्ठ प्रमुको  देछ्नन् अवश्ये तब !॥३७ 
श्री कृष्णका चरणमा कि भक्ति साथ । 
ढोगीदिए बिनयपूर्वक राखि माथ॥ 
बली तुरुन्त रथबाट बिदा भएर । 
फके सहष घरतफ ति कर्ण बीर ॥३८॥ 


कुन्तीकणे सम्त्राद 

















८ ५१०१   
५  कु रद ..० । १ 
॥ कक । , , ४  श्र ७ 
 ः छु  
टु १ ॥ छि  
२ ७! । 
   पेश 





  






त्याहाँबाट सहर मत्स्यपुरमा  पाल्वूभयो श्री हरि। 
भेटी पाण्डवलाइ दुष्ट कुरुको  इच्छा भनी राम्ररी ॥ 














. ० सहाभारत 


यौटा केवल गुप्त कणसितको  संवाद राखीकन। 
 जस्तो काम भयो समाबिच सबै  गनू भयो वर्णन ॥२३९॥ 
सारा कोको विचार मनको ४ सुन्तू भएथ्यौ. जब। 
बिन्ती गर्नुमयो युघिष्टिरजिले  ताल हे केशव ! 
इच्छा जान्नुभयो स्वयं हजुरले  हाम्रो र उनको पनि। 


के गर्दा हित हुन्छ हामिहरूको  अन्नोस् दयाल् बनी ॥९०९ 


यस्तो विन्ति सुनेर धमसुतको  कल्याणका खातिर। 
लाग्वूमो हित बात भन्न छिनमा हाँसेर दामोदर ॥ 


राजन् ! अर्थ र धर्मको हित कुरा  आज्ञा भएथ्यो जति।! 


यौटा श्रेष्ठ समा गरीकन भने ४ बाँकी नराखी रती ॥१॥ 
सम्झाएँ भरिसक्य बात हितको  मेले निकै नै तर। 


त्यो दुर्योधनले गरेन खुशिले ४ त्यसको कुनै आदर॥  


हाँसी मात्र रह्यो गुणी मुजनको ठद्न र हेलाँ गरी। 
हप्काएँ खछलाइ खप्न नसकी  मैले स्वयं बेसरी ॥४२॥ 
ज्ञानी सज्जन ओ मुनी,त्रषि त्यहाँ४ जम्मा भएथै जति। 
सम्झाए सबले प्रशस्त तर त्यो के मान्दथ्यो दुमति॥ 
निन्दा, मान, स्वधम, अथ सबको मान्दैन केही डर। 


त्यस्ता मानिसबाट राज्य कसरी  फिर्ता लिने हो, तर ॥४१।  


आफ्नू राज्य लिने स्वयं हजुरको इच्छा भए गूपति 
गनू पछ लडाई कम्मर क्सीङ चाँदे सकेको जति॥ 
श्री योगेशखवरको युधिष्टिरजिले ४ आज्ञा मुनेथे जब। 
जी जो व्यक्ति त्यहाँ थिए सकलको सल्लाह मागे तब ॥४४ 
योद्धा भीम र पार्थ औं नृपहरू ५ जो जो बसेका थिए। 
लड्ने पछ भनी सबै मुजनले  सल्लाह आफ्न दिए ॥ 




















































































 

























.. हि उद्यागप ५८१ 


। सल्लाह मुनेर धमसुतले ५ डाकेर सेनापति । 
आज्ञा गर्नुभयो तयार गरिल्यो  सेना भएका जति ॥४५॥ 
श्री दुर्योधनतफ सैनिक जती  जम्मा भएका थिए। 
आफ्ना अस्त्र मिरेर तत्पर रह क भन्ने सुनाई दिए ॥ 
देखी कोखको तयारि रणको  कुन्ती निके आत्तिइन्। 
१ यस्तो तकवितक आफ्नु मनमा  ती गर्ने लाग्दी भइन् ॥४६ 
ट्रोणाचार्य र भीष्म वीर कृपजी ४ यी तीन योद्धाहरू। 
गछन् पाण्डवको सदा हित कुरा  छैनन् हितैषी अरू ॥ 
योद्धा कण अजेय वीर रणको  ज्ञाता हुनाले गरी। 
यसले महत गछ पाण्डुसुतको  मार्ने इरादा घरी ॥४७॥ 
मेरो पुत्र भनी मिलाउन सके  त्यसलाइ आफू तिर। 
लडदा पाण्डवलाई कर्णतिरको  होवैनथ्यो क्ये उर॥ 
केही बेर गरेर तर्क मनमा  मेटछू अहील्यै भनी । 
गर्थे कण बसी सदा तप जहाँ  तत्काल पौंँचिन् तिनी॥४८ 
कुन्तीलाई विचारमग्न नजिके ४ देखे उमेकी जब। 
जोरी हात दुवै ति कर्ण विरले  बिन्ती चढाए तब ॥ 
राधाको सुत कर्ण हँ चरणमा तिम्रो शुभे ! पर्दछ । 
मेरो योग्य सुकाम केहि छ भने  आनन्दले गर्देछ ॥४९॥ 
कुन्तीले सुनि बात कण विरको  भन्दी भइन् सादर । 
राधाको मुत भन्दछो किन वृथा ५ विश्वास मेरो गर ॥ 
मेरा हो तिमि जेष्ठ पुत्र र पिता  हुन् सूयं नारायण। 
गर्दैछौ यसरी विरोध अहिले  भाईहरूको किन ? ॥५०॥ 
जाङ मिल्न तिमी प्रसन्न मनले ४ ती पाँच भआाईसित । 
गर्दैनन् कहिले कुनै समुजनले  हुष्टातको संगत ॥ 


















॥ ॥ । महाभारत 


सुम्पन्छन् धन राज्य धर्मसुतले  हुन् ज्येष्ठ भ्राता मनी । 
बस्ता राज्यमहाँ तिमी, सुखि हुनन् ! राजा सुयोधन् पनि ॥५१॥ 


पी 










कुन्तीकणे संवाद 
यो शिक्षा तिमिले प्रसन्न मनले  स्वीकार गर्छौ भने। 
बाटो पाण्डवको र वीर कुरुको ४ रोकिन्छ मृत्यु हुने॥ 
कुन्तीको सुनि बात दिक्क मनमा ४ लागे पनि बेसरी। 
भन्छन् कर्ण गरेर छेड बहुतै  तिन्लाइ बिइ्नेगरी॥५२॥ 
जुन् छोरा रविको, विवाह नहुँदै ४ तिम्रो भएको थियौँ। 
माच्यो त्यस्कन आफुले र अहिले  अर्को जुनी यो लियौ ॥ 
तिम्री पुत्र भई कुनै बखतमा  माता ! म जन्मे पनि । 
सम्झी कुन् गुनलाइ भन्नु जननी  मेरी यिनै हुन् भनी ॥५२।॥ 
मेरो छ्याति छ सुतपुत्र भनि यो ४ सम्पूणे संसारमा। 
बस्ने क्षत्रिय हँ भनेर कसरी  मेले गई राज्यमा ॥ 


























... 
 काटिदियो समूल पहिल्ये  त्यो दया कर्णरूपी स्ख। 
छोरो कर्ण भनेर व्यथ अहिले देखाउँछथौ के मुख ! ॥५४ 
श्री हुर्योधनलाइ रक्षक भनी  गर्छु सदा चाकरी । 
सोही कारण लड्नुपर्छ रणमा  मैले अगाडी सरी ॥ 
जस्को सम्पतिमा अनेक थरिका ५ भोगे खुशीले सुख। 
सक्छ त्याग्न कतघ्न झैं म कसरी  देखेर त्यस्को दुख ॥५५॥ 
मेरो यो तपदानको बखतमा  जे माग्छ जस्ले जति । 
दिन्छ त्यस्कन वस्तु त्यो म खुशिले४ शंका नमानी रति ॥ 
सोही कारले भन्यौ जति यहाँ ४ आई तिमीले कुरा। 
मेले गतुपन्यो सह जननी !  क्यै अंशमा त्यो पुरा॥५६॥ 
यौटा अञ्जु नलाइछाडि अरु जो  छन् चार भाई त्यहाँ। 
मा्नेछेनँ कदापि चारकन त्यो  संग्राम भूमी मह्ाँ॥ 
मछन् अजु न वाम मछु रणमा ४ आउन्न अर्को स्थिति । 


येती कुरा गरिसकी बुक्षि कृष्ट काल। 
कुन्ती फिरिन् घममहाँ गरि अंकमाल ॥ 


।। महाभारत 
श्री कर्णले दिनहुँको व्रत पूर्ण पारे। 
बुद्धि पुस्याइकन संकट काल टारे ॥६०॥ 
रुक्मीको तिरस्कार, युद्दको तयारी 
साला श्री हरिका थिए नरपती ! ५ स्क्मी प्रतापी अति। 
गर्छु पाण्डवको सहाय म भनी कै सेना भएका जति॥ 
सारा साथमहाँ लिएर सहसा ५ आई पुगे ती जब। 
स्क्मीको गरि खूब आदर निकै  खूशी भए पाण्डव ॥६१॥ 
देखी सेनिकको र शस्रहरूकी  उद्योग संग्रामको। 
रुक्मीलाई भई घमण्ड मनमा ४ मन्द्रा भए बात यो॥ 
योद्धा पाण्डवहो ! प्रयल म ठलो  देख्छु यहाँ युद्धको 
ब्यथै कष्ट उठाई यल यसरी ४ गर्नै नपर्ने थियौ ॥६२॥ 
जाक्ष कोख्को कसेकन पनी १ लाग्ने भए क्यै डर। 
 एक्लै,जिल भनी उपस्थित म छ संग्राममा खातिर ॥ 
स्क्मीले यसरी बढेर बहुते ४ शेखी गरेको सुनी। 
लागे अजुन भन्न नम्र स्वरले  केही, नजान्ने बनी ॥६३. 
जस्का रक्षक कृष्ण गाण्डिव घनू ४ विख्यात छन् लोकमा । , 
त्यस्तो अर्जुन मीति मान्छ रणकाङ के हेतु ब्रह्माण्डमा ॥ 
हाम्रा सामु घमण्डसाथ यसरी  बोल्दै नबोल्ने गर। 
दच्छा लाग्छ भने तिमी बस यहाँ  लाग्दैन जाड घर ॥६४॥ 
स्क्मीले जब पा्थंको सुनिसके ४ यस्तो कडा उत्तर। 
फर्के कोरलाइ मेटदछु भनी मागी बिदा सादर ॥ 
यस्तै बात उहाँ पनी जब गरे  तिन्लै घमण्डी वनी । 
रूखो उत्तर नै मिलेर कुरुको  दुःखी भए झन् तिनी ६० 































. उद्यागपत् ५८५ 
स्क्मी वीर भई तिरस्कृत, सबै  सेना लिई साथमा ॥ 
फक लाज भएर क्यै दिनपछी  ती भौजकट देशमा ॥ 
बाठी छ म भनी घमंड मनमा  जो गछ स्क्मी सरी। 
त्यस्को हुन्छ सदा अनादर ठलो  मोका परेका घरी ॥६६॥ 
हे राजन् ! प॒थिवीमरी जति थिए  राजा, प्रजा, सेनिक । 
कोही पाण्डवका र कोहि कुरुका  बन्दा भए रक्षक 
सेना कोरवर्फका हुन गए ४ एघार अश्षौहिणी। 
एघारे जनलाइ रक्षक स्वयं  छानेर राखै अनि ॥६७॥ 
रक्षा गर्ने समस्त फोजहरुको  सेनापतीको पद् । 
श्री हुर्योधनले दिए खुशि भई  श्री मीष्मलाई जब ॥ 
जो अक्षोहिणि सात पाण्डुसुतका ४ सेना डटेका थिए। 
तिनका रक्षक सात धममुतले ४ छानी खटाई दिए ॥६८॥ 
सेनाका पतिको सँभाल तिमिले  भारा स्वयं अजुन! 
भन्दै सुम्पनुमो युधिष्ठिजिले ४ आनन्द मानीकन ॥ 
पाल्नू भो बलरामजी पनि त्यहाँ ४ मैट्ने इरादा धरी। 
राखे पाण्डवले मुआसन दिई ४ श्रद्धा गरी राम्ररी ॥६९॥ 
आज्ञा मो वलरामले समरको  देख्छ तयारी अति। 
गर्छौ युद्ध भने दुवै तरफको  होला न नराम्रो गति ॥ 
भाईलाइ भनें बुझाइ पहिल्यै ४ निष्कर्ष संग्रामको। 
यो संग्राम हुँदैनथ्यो तर भयो  इच्छा हुँदा कृष्णको ॥७०॥ 
शिक्षा पाण्डदलाइ बक्सनुभयो ५ कल्याण गर्ने अनि। 
पाल्नुमो बलराम तीर्थहरुमा  क्यै काल इुल्छ भनी ॥ 
सेना पाण्डवको र वीर कुसुका  जम्मा भएथै जति। 
ती सारा कुसक्षेत्रमा पुगिगए  तत्काल हे भृपति ॥७१॥ 























जै ।।। गर्दिनँ छौ भनेर मुनि झैं  त्यस्ले सुबाटोी लियो ॥ 


  जाने त्यो खलको बढाइँ सहजै  मूसाहरूले जब । 


 पेह्र धार्मिक हँ भनेर तिमिले  बाठो बिरालो सरि। 
, । जस्तो घूत कुरा गच्यो सुजनलेशः जानीसके यौ घरी ॥७६॥ 
  जस्को धम स्वरूप हुन्छ सबको ४ कल्याण चाहन्छ जो। 





,शलमललाणस 


५८६ महामारत 
दुर्योधनको दूत भई उलूक बागु 
हे राजेन्द्र ! हिग्ण्वती तटमहाँ  संपूर्ण सेना ल्ईि। 
पौंचे पाण्डवतर्फका सब जना  शख्राख्र सज्जित भई ॥। 
टाँगे पाल पुगेर वीर कुरका  सेनाहरूले पनि। 
राखे शख्रहरू लगी शिविरमा  सारा चनाखो बनी ॥७२॥   
श्री हुर्योधनले त्यसै बखतमा  सल्लाह पक्का गरी। 
श्री दुःशासन कर्णको मतमहाँ  मिल्ने गरी राम्ररी ॥ 
सारा बात सिकाइ पाण्डवकहाँ ४ मेजे उलुकै कन । 
तिनले पाण्डवको पुगी शिविरमा  भन्दा भए त्यै क्षण ॥७२३॥ 
राजन् ! द्रूतम हँ सुयोधनजिलेश भन्नू भनेको जति। 
भन्छू्बात मलाइ माफ दिनुहोस् ४ निर्दोष छ सदू्मति!॥ . 
ज्ञानी धार्मिक औ सुशील णुणकाक खानी स्वयं मैकन। 
गर्देछो किन त्यो विदालत्रत झैं  हुनीतिको पालन ॥७४॥ 
हे राजन् ! पहिले बिछट्ट चतुरो  योटा बिरालो थियो। 


























त्यस्को बात पत्याइ मूषकहरू  गर्थे गई चाकरी।. 
खान्थ्यो मृषकत्यो प्रसन्न मनले एक्लो मिलेका घरी ॥७५॥  


त्यागी चाकरी हुष्टको, घरघरै  तत्काल भागे सब ॥ 






त्यस्ले बान्धवको विनाश तिमि झैँ आँटेर गर्देन त्यो॥ 





 





दुद कृष्ट अनेक घोर वनमा  मेले धघपाई । 
काटेथ्यो लुकि एकवर्ष अघिको  आफ्नू प्रतिज्ञा हुँदा ॥७७॥ 
लड्ने निश्चय नै थियोयदि भनेक भन्नूहवस् सञ्जन! 
व्यथै कृष्टहरू अनेक थरिका ४ खप्नू भएथ्यो किन? 
पाई मद्दत ती बिराट नृपको  शीसी गरी वैसरी। 
खोज्छौ कोरवलाइ पाने वशमा  व्यथैं तिमि यो धरी ॥७८॥ 
तिम्रो काल नगीचमा नरपते !  आएछ भन्ने बुझ। 
आफ्नू बुद्धि सपार योग्य रितले  वेला छ बाँकी अझ॥ 
युक्ती ये रितको सुयोधनजिको  पेहै भनी वेसरी। 
बोल्यो पार्थ र भीमको मुखमहाँ ४ हे रेर हेछौँ गरी ॥७९॥ 
ठूलो धाक लगाउँछौ समरको  हे मूर्ख ! व्यथैकिन! . 
आओ लडनतुरुन्त शक्ति छ मने  शख्राख बोकीकन॥ . 
पाल्ने पेट सदैव भाटनट झैं  त्यो भीम भान्से बनी। 
त्यसले जान्दछ के कुरा समरको कतेव्य यस्तो भनी । ८०॥ 
स्त्रीको रूप धरेर जुन् पुरुषले  आफ्नू गस्योी पाल्न। 
योद्धा कोरलाइ जिल रणमा  के सक्छ त्यो अर्जन? 


,। पाँचै भाइ र द्रौपदीकन पनी क मौका परेका घरी 


इच्छामाफिकले नचाइ वनमा  खैदै पशुके  सरी ॥८१॥ 
त्यस्तो सि ग्रेर चित्त नबुझी ५ श्री द्रौपदीको पनि। 
सारी तान्न लगाउने चिल्ल म हक राजा सुयोधन् भनी॥ 
आएको अझ छैन चेत मनमा  खाएर त्यो ठक्कर । 
गर्देछो किन व्यथै साहस ठूलो ४ संग्रामका खातिर ॥८२॥  
लडने भीष्म र ट्रोणका सँगमहाँ  जोडी छ को लो मन? 
जो सनेछ अगाडि छड्दछु भनी  मारिन्छ त्यो दुजन ॥ 














श्री दुर्योधनको विचार यसरी  धेरै गरी । 
बोल्यो श्री हरितर्फ हेरी सहसा  आँखा नचाईकन ॥८३॥ 
हे ग्वाला ! तँ चराइ गाई वनमा ४ डुल्ने मिखारी सरी। 
. दास म कसको, छल गरी  मास्सि गयो त्योसरी॥ 
तेरो त्यो छल इन्द्रजाल रणमा  शस्रास्त्र वर्षा हुँदा। 
केही काम दिदैन वीरहरुले  शखी उतारी लिंदा ॥८४॥  
देखाईस् निज रूप जो भ्रम हुने  सेरो समामा बसी। 
त्यस्ले गोप हुनन् प्रसन्न अरुले  मान्दैन त्यस्मा खुशी ॥ 
मिक्षा वृत्ति लिने र भाटनटको  हो काम त्योहे हरि! 
यस्तै मान हुँदैन वीरहरु झैं ४ संसारमा बेसरी ॥८५॥ 
गाई गोप र गोपिका बिचमहाँ  देखाई त्यस्तो छल।। 
होला मान अवश्य, हुन्न रणमा  त्यो कामको क्यै फल ॥ 
निन्दा श्री हरिको गरेर यसरी  बोल्दै थियो त्यो जब । 
दाह्वा कटट किटेर क्रोधित भई  जाँग्यौ सभा नै सब ॥८६ 
आगो मै सहदेव ओ नकुलजी  भन्छन् उल्क मूखे तँ । 
गदेछस् वकवाद व्यथ यसरी ४ के हेतु हामीसित ? 
गनू पछ कुरा बडा संग वसी ४ हे नीच ! कुन् चालले । 
थाहा छैन मने नबोल्नु बढिया  ठान्छ तँ झै मूखेले ॥८७॥ 
भोग्यों कृष्टहरू गई वनमहाँ ४ हामीहरुले जति। 
त्यस्को कारण मान्दछ म शकुनी  नै हो ठुलो दुमति॥ 
। ग्देछस् तँ पनी कुरा बढीबढी  आफ्ना पिता झैं क्नि ? 
।  सक्देनौं अब खप्न बात ननिकौ क तेरो कुने हुर्जन ! ॥८८॥ 
।  मा्नेछु म तँहाइ दुष्ट शकुनी  भन्दा अगाडी जब। 
 सक्नेछ पशु झैं घिसान रणमा  सन्तोष होला तब ॥ 
























। 
त्यै वेला उढि भीमसेन स्सिले  भन्छन् उलुकेसित। 
मैले भन्छु जती सुनाउनु गई  तैँले सुयोधन्सित ॥८९॥ 
मिथ्या हुन्न कदापि वीरहरूले  गर्छन् विचारी प्रण। 
मार्नेछु सब भाइलाइ रणमा  तेरो म दुयोधन ॥ 
हाम्रो राज्य छिइस् छल्लेर जसरी  पाशा लडाईकन । 
.। साटो फेदछु त्यो म, तपपर रहेस्  संग्राममा मारिन ॥९२ 
बोल्ने सत्य सदा युधिष्ठिर हुँदा ४ चिन्लाइ धोका दिइस् । 
हामीलाइ लडाईंमा अधिसरी ४ हे दुष्ट ! केह जितिस् ? 
गर्दा सत्य कबोल धमसुतले  त्यस्लाई पूरा गरी। 
आयौं कोखलाइ माने रणमा  हामी अगाडी सरी ॥९१ 
तेरो हुष्ट मती तथा कपट त्यो  चल्दैन पापी अब। 
मारिन्छन् रणभूमिमा नरपती  योद्धा सबै कोख्॥ 
तिघ्रा भाँचि हुवे तँलाई शिरमा  ठोक्नेछु मैले जब । 
इच्छा पूण भयो भनेर मनमा  सन्तोष होला तब ॥९२॥ 
शेखी झार्ने उटेर भीम यसरी ४ गर्जेर बोल्दै थिए। 
त्यै वेला रिसलाइ खप्न नसकी  श्री पार्थे भन्दा भए॥ 
मैले भन्छु उद्धक ! जे जति कुरा भन्तू बुझाईकन । 
व्यथंमा बकवाद गछ रणको कं के हेतु दुर्योधन ॥९३॥. 
भीष्म द्रोण र कर्णको शुृकुनिको  मानेर ठूलो भर। 
अ टेको छ लडाईं गर्ने खलले ४ मेरो नमानी डर॥ 
सुलेछन् रणमा मरेर सब ती  गाण्डीव द्वारा जब। 
त्यो दुर्योधनलाई पर्छ पछितो ४ मदा सबै कोरव ॥९४॥ 
भन्थे अजु नल कुरा हृदयमा ४ बिङ्ने नराम्रोसित । 
भ्रृष्टयुम्न उठेर त्यै बखतमा  बीले उलुके सित॥ 


























॥ ० की महाभारत 

गर्छन् बात कती सुयोधन वृथा ५ श्री द्रोणको आइले। 
तिनको काल भई म जन्मन गएँ  जान्दैछ संसारले ॥९५॥ 
कस्ले सक्छ मलाइ जिल् रणमा ३ आओस् अगाडी सरी । 
सक्छु लड्न महेन्द्रका सँग पनी  मौका परेका घरी॥ 
केही बेरपछी बिराट नृपती क बोले रिसाईकन । 
होला निर्णय वीरको समरमा ४ हे दुष्ट, ढुर्योधन ॥९६। ! 
लागे भन्न उठेर त्यै बखतमा ४ योद्धा शिंखण्डी पनि ! 
मेले मार्दछु भीष्मलाइ रणमा ङबेरी पुरानू भनी ॥ 
तिनको गने विनाश यो प्रथिविमा दै आएँ म जन्मीक्न । 
तैले पछे विपत्ति भोग्न रणमा ४ हे दुष्ट, दुयोधन ॥९७॥ 
बिझ्ने बातहरू भने द्रुपदले  हेदूत ! भन्नू भनी।. 
शिक्षा धमकुमारले दिनुभयो  माने नमाने पनि ॥ 
मेरो बात सबै उलुक ! त॑ गई ३ मन्यू सुयोधनसित । 
व्यथैंमा नगरुन् अग्नै हठ तथा ३ संग्राम हामीसित ॥५८॥ 
तिनले जो समचार हामीहरुको  निम्ति पठाए यहाँ। 
दिन्छन् पाण्डबले जवाफ बलियो  त्यस्को लडाई महाँ॥ 
होला मेल मनी सल्यों दृढ भई क तिनको अनीति सब। , 
फ्ता राज्य लिने भनेर अब झन्  तेयार छन् पाण्डव ॥९९॥  
शिक्षा सज्जनको नमानि रिसले ५ ती लड्न खोज्छन् भने । 
क्षत्री हँ कसरी सहौं पथ अरू  देछ्दीनै शान्ती हुने ॥ 
सोही कारणले डटेर म पनी क गर्छु लडाई अब। 
देखाउन् रणमा पराक्रम तिनी ५४ आफ्नू भएको सब ॥६००॥ 
देछ्दा तरता बुन्िन्छ अव यो  संग्राम पर्ने भयो। 


हाम्रो मेल हुने बिचार अघिको  सम्पूर्ण आशा गयो ॥ 

























































। ५९१ 
यौटाले दिनट्ठैं अनीति पथमा ४ चल्यू घमण्डी बनी । 
अर्कोले कसरी सहेर रहनू  दुर्भाग्य हो यो भनी ॥१॥ 
फर्की जाउ कि वा बसीरह तिमी ४ उल्ुक ! ऐहै यहाँ। 
यस्तो बात गरेर धर्मसुत क्यै  दुःखी भए मनमहाँ ॥ 
आज्ञा गर्नुभयो जनार्दनजिले  हेठुत ! भन्तू गई। 
त्यो हुर्योधनलाई हुन्छ पछितो  आपत्तिमा गाडिई ॥२॥ 
गछ सारथि काम श्री विजयको ५ मैले लडाई हुँदा। 
तस्मात जीत हुनेछ पाण्डुसुतको४ यो युद्धमा सर्वदा ॥ 
योद्धा ट्ौँ म भनी घमण्ड अहिले गर्दैछ पापी किन? 
 देखाओस् रणमा पराक्रम गरी क तत्काल ढुर्योधन ॥२॥ 
यो आज्ञा हरिको मुनेर सहसा  उठुक फर्की गयो। 
त्यो सम्चार लगी समाबिच सबै  त्यस्तै सुनाई दियो॥ 
पाए सुन्न बिचार शत्रृतिरको ४ उत्साहले पूर्ण त्यो।. 
कोही बोल्न सकेन त्यो बखतमा  सारा समा स्तब्ध भो॥४॥ 
पितामहद्वारा दुवै पक्षका योद्वाहरूको बल बर्णन  
श्री दुर्योधनले विपक्षतिरको ४ इच्छा बुझेथे जब। 
उर्दी झट्ट दिए तयार रहनू  सेनाहरूले अब ॥ 
सोधे मीष्मजिलाइ सादर गई क हाम्रा र उन्का गरी। 
योद्धा वीर कृती रथी, अतिरथी बै तेयार छन् यो घरी ॥५॥ 
जान्नृहुन्छु हजूरले स्थिति सबै  हामी दुवै पक्षको । 
गर्नोस् वर्णन त्यौ मलाइ मनमा  इच्छा भयो सुन्नको ॥ 
तिनको भाव बुझी पितामहजिले  गर्नुभयो वर्णन । 
पैह्वे पाण्डवतर्फको सुन तिमी  है वीर दुर्योधन ॥६॥ 















.... हु महाभारत 


यौटा मख्य रथी यधिप्रिर स्वयं ४ विश्यात छन् भति 






छन् श्री मीम महारथी र बलमा  हज्जार हात्ती जति ॥ 
उस्तै श्री सहदेव औ नकुल हुन् ४ भाई ढुवै ती रथी। 
ज्ञाता छन् लन विपक्षतिरको  ती गने सक्छन् खती ॥७॥ 
एक्तै अर्जुनले लडी समरमा ४ संहार गर्ने हुँदा। 
लाखौं श्रेष्ठ महारथीहरु सरी  विख्यात छन् ती सदा ॥ 
योद्धा श्री अमिमन्यु सात्यकि रथी ४ छन् वीर जो यी दुई । 
सक्छन जिल समस्त शत्रु रणमा  आँटेर एक्लै गई ॥८॥ 
श्रृष्टयुम्न र द्रौपदी सुतहरू  छन् पाँच विख्यात जो । 
हुन् यी श्रेष्ठ महारथी, गुण सबै ४ नै जान्दछन् युद्धको ॥ 
कुन्तीमोज, बिराट और द्रपदजी  श्री उत्तमोजा अनि।. 
 चेदी, पोण्डू र ध्रृष्टकेतु वसुमान्  योद्धा शिंखण्डी पनि॥९॥ 
श्रेणीमान् वमुदान् रथी अतिरथी  छन् यी प्रतापी अति । 
गर्छन् प्राण दिएर मद्दत सदा  यिनूले सकेको जति ॥ 
योद्धा पांडवत्फका सकलको क पेहै गरी वर्णन। 
गछेन् कोरवतफको पनि सबै  श्रीमीष्मले वर्णन ॥१०॥   
तिम्रा जो अहिले हितेच्छुहरु छन् ४ हे वीर दुर्योधन ! . 
तिनको वर्णन गर्दैछु मुन तिमी ४ शंका नमानी कन॥ 
योद्वामा तिमि ने अजय दिरिथी४ भूपाल विछ्यात छो। 
माई एक रथी उनान्सय सबै  छन् श्रेष्ठ यो जान्दछो॥११ 
योद्धा श्री करतवर्म हुन् अतिरथी  श्री शल्य राजा पनि । 
जानील्यो अनुविन्द बिन्द॒ द्विरथी  हुन् नील राजा भनी । 
ख्याति प्राप्त बली जयद्र्थ रथी ४ भूरिश्र्वा गूपती। 
पाँचै भाइ त्रिगते श्रेष्ठ रथि हन्  योद्धा प्रतापी अति ॥१२ 





















.। 


तन् 


.. उद्योगपवे ९३ 
द्रौणाचाय महारथी र तिमी झैं  छन् वीर ट्रौणी पनि । 
पाँचोटा रथिको समान कृपजी  छन् श्रेष्ठ योद्धा अनि ॥ 
राजा पौ औ अजेय शकुनी  बाह्वीक ठूला रथी। 
राजन् भूपति छन् अरू पनि यहाँ ४ धेरे बताउँ कती ॥१२॥ 
राधाका सुत कण अधेरथि हुन्  तिम्रा हितेषी पनि। 
लड्ने पछ भनी तिमीकन सदा  उत्साह दिन्छन् तिनी ॥ 
गर्दैनन रणमा पराक्रम बरू  भाग्छन् डराई कन। 
यस्ताको भर मान्दछौ किन तिमीङ हे बाबु दुर्योधन ! ॥१४ 
यस्ता बात सुनी पितामहजिको हे क्वै बेर सोची 
बोले कर्ण रिसाइभीष्म ! यसरी  बोल्छो उृथामा किन ? 






 श्री दुयोंधनका पितामह तथा  बूढा हुनाले गरी। 


तिम्रा . सहन्छु म सदा ४ त्ये हेतुले बेसरी ॥१५॥ 


शेखी गर्नु ब्र्था छ, कण ! यसरी  दुर्याच्य बोल्छौ किन ! 
मारिन्छौ रणमा तिमी अब छिटै  श्री पाथद्वारा सुन ॥१८॥  

























।। चु नठा लप 


सक्छु मार्न हजार कण सहजेक् बूढी भएँ तापनि। 
बाँचेका तिमि छो समस्त कुरुको  सल्लाहदाता बनी॥ 
दिन्छो दोष मलाइ आपुसमहाँ ४ हो मैद पार्ने मनी। 
मैले मेद् हुने दुवैतिर कुरा  बोल्दीन केह्े पनि ॥१०॥ 
देखी क्रोध ठलो पितामहजीको  तसेर दुयोधन । 
भन्छन् नम्र भएर क्रोध यसरी गर्नुभएको क्नि ? 
योद्धा कर्ण तथा स्वयं हजुरको  मान्छु म ठूलो मर। 
प्रातःकाल हुँदा ठलो समरको  गनूछ लौ तर्खर ॥२०॥ 
राम्रो गर्नुहवस विचार वरु क्यै ४ कल्याणका खातिर। 
व्यथैं आपुसमा गरेर झगडा  मिल्ने कुरा केछर। 
हाम्रो जीत हुनेछ कुन् किसिमले  संग्राम गर्दा अब। 
आज्ञा गनु हवस् प्रसन्न मनले  मेरा अगाडी सब ॥२१॥ 


शिखण्डीको उपाख्यान 

राजन् ! भीष्मजिलाइ शान्त यसरी पारेर हुर्योधन । 
लागे सोध्न असाध्य नम्न स्वरमा  क्यै वेर शोचीकन ॥ 
द्रौणी, द्रोण र भीष्म, कर्ण, कृपजी ती डल तर्फको । 
सारा सैनिक मा्नेलाइ कति दिन्  लाग्नेछ हे वीर हो ॥२२ 
आज्ञा गर्नुभयो पितामहजिले  तिनले भनेको सुनी । 
नाती पाण्डवलाइ मार्नु कसरी  मेले कृतध्नी बनी ॥ 
मेरो जो छ कबोल लटडदिन मनी  खीजातिका साथमा । 
नारीरूप शिंखण्डिका सँग पनी  लडदीनँ यो युद्धमा ॥२३ 
छाडी यी छ जना, अरू समरमा  योद्धा ठटेका जति। 
मानेछ दिनहुँ हजार दश तक तक एक्लै म हे सद्मति ! ॥ 





दि गर्दै पालन युद्धका नियमको  लड्नेछु जेह्क तक। 
मेल्ला एक अवश्य लाग्छ यसरी  मार्दा सबै सैनिक ॥२४ 
यस्ता वात सुनी पितामहजिको  भन्दा भए द्रोणले। 
मेना पाण्डवका म तीस दिनमा  मार्छ सबै युक्तिले ॥ 
ठ्रौणाचार्यपछी . भने कृपजिले ४ मैले लडाईं गरी। 
सेना पाण्डवका त साठि दिनमा  माछ् अगाडी सरी ॥२५ 
बोले बात सुनीसकी कृपजिको  द्रौणी उतसी कन। 
मैले मार्दछु छो दसै दिन लडी है वीर ढुर्योधन ! ॥ 
आफाफ्ना बलको बयान सबले  गर्दै गएको सुनी। 
लागे भन्न उठेर खप्न नसकी  श्रीकर्ण योद्धा अनि ॥२६॥ 
सारा सैनिक पाँच पाण्डव तथा  योद्धा र सेनापति । 
मा्नेछु म लडेर पाँच दिनमै ४ बाँकी नराखी रति॥ 
व्यथै गनु विवाद हामिहरुले  पर्देन यो बातमा। 
बोले भीष्म रिसाइ बात मुनि त्यो ५ श्रीकणका साथमा ॥२७॥ 
आउन्नन् जबसम्म एक रथमा ४ श्री कृष्ण औ अजुन। 
लाग्दैनन् जबसम्म शख्र र धनू  संग्राममा घन्कन ॥ 
त्यो वेलातक मन्परी जति सक्यो  हे कर्ण ! बोल्दै गर। 
मनन . रणबाट, देखि ति ढुवै ४ लाई डराई घर ॥२८॥ 
धेरैपल्ट लडेर पार्थसँग ने  भाग्यो लिई जीवन। 
त्यस्ता अर्जनलाइ कम्मर कसरी  मार्छ भनेको किन? 
योद्धा ङ्रैँ म भनी घमण्ड मनमा ४ गछौं निके नै तर। 
मान्दैछौ रणमा पराक्रम गरी  देखाउनामा डर ॥२९॥ 
हे दुर्योधनजी ! यसै विषयको ४ आख्यान भन्छ अनी । 
मान्नेछौ, तिमिले पत्यार सहजै  खरी हो शिखण्डी भनी ॥ 








बाद 





॥.। महाभारत  
बाबा मृत्यु भएर स्वग पुरिमा  जानू भएथ्यो जब। 
श्री चित्रांगदलाइ सादर दिएँ  यो राज्य ओ वैभव ॥३०॥ 
केही कालपछी मरेर ती पनी ४ राजा बनाई कन। 
सुम्पे भाई बिचित्रवीयकन यो  साम्राज्यको शासन ॥ 
त्यै ताका नपती जिते समरमा ५ मैले अगाडी सरी! 
भाईको म विवाह गर्दछु भनी क इच्छा भयो त्योघरी ॥११॥। 
काशीका नृपले स्वयंवर रचे  कन्याहरू तीनको । 
ल्याएये म गई हरेर बलले सेखी सबै भूप॒को॥ 
अम्बा नाम हुने सुशील सबमा ४ जेठी र बाठी थिइन् । 
रोजेकी पहिल्यै छु शाल्व नपती  लाई खुशीले भनिन् ॥३२॥ 
त्यहाँबाट गइन् प्रसन्न मनले ४ पाई मठ्ठारा विदा। 
राखेनन् नप शाल्वले घरमहाँ ४ मेले हरेको हुँदा॥ 
अम्बा जंगलमा गइन् तप गरी  काटछु भनी जीवन । 
पाइन् अर्ति र होत्रवाहनजिको  क्यै शान्त पारी मन ॥३२ 
पौँचिन् माग्न सहायता परशुराम्५ लाई बताइन् स्थिति । 
आए साथमहाँ स्वयं गुरु पनी  तिन्को सुनि दुर्गति ॥ 
आज्ञा गर्नुभयो तिमी गर बिहा ४ अम्बा कुमारीसित।  
आज्ञाते गुरुको परी सकसमा ४ साह्रै यहाँ दुःखित ॥३४॥ । 
गछ पाठन त्रह्यवय व्रतको ङ भन्नेछ मेरो प्रण। 
अम्बाका संगमा विवाह मगुरो यै हेतुल्ले गर्दिनँ ॥ 
मेरो बात सुनी रिसाइ गुरुले  संग्राम गनू भयो। 
हाम्रो घोर लडाइँमा सहजमै  तेईस रात्री बित्यो ॥३५॥ 
संहारास्त्र रिसाइ छाड्दछु भनी  आँटी सकेको थिएँ। 
रोके झट्ग पुगी मुनी र क्रषिले त्यै हेतुले रोकिएँ ॥ 












































। पौ उद्ोगपते ५९७ 
देख्नूभो जब त्यौ पराक्रम ठुलो  मैले गरेको द्यहाँ। 
आज्ञा गर्नुमयी मलाई गुरुले  डाकी अगाडीमहाँ ॥३६॥ 
रोकीदेउ लडाइँ भीष्म ! तिमिले ४ चेलागुर्का अब। 
मेरो हार मयो तथा विजयश्री  पायौ तिमीले सब् ॥ 
येती बात मनी मलाइ गुरुले ४ फर्केर अर्को तिर। 
। अम्बालाइ भनेप्रसन्न मनले  कल्याणका खातिर ॥३७॥ 
तिम्रा निम्ति गरेँ सके जति सबै  उद्योग हे सुन्दरी! 
मैले मद्दत गर्न सक्तिन॑ अरू  आँटे पनी यो घरी ॥ 
जाङ शाल्वंकहाँ कि मीष्मसित वा आफ्ना पिताको घर। 
तिम्रो जेछ अठोट शुद्ध मनले  हे. सुन्दरी, त्यै गर ॥३८॥ 
 अम्बा श्री गरुको सुनीकन कुरा  अत्यन्त दुःखी भइन्। 
त्याहाँबाट गई सदाशिवजिको ४ ठूलो तपस्या गरिन् ॥ 
अम्बाको तपदेखि श्रीशिवजिले ४ आई दिनूभझौ वर । 
अर्को जन्म लिएर भीष्म बधको  उद्योग पूरा गर ॥३९।॥ 
यो आज्ञा शिवको मुनेर वनको  जम्मा गरी पत्कर। 
त्यागिन् अग्नि ठुलो जलाइ तनत्योङ अर्को जुनी खातिर । 
त्यै वेला तप गर्दथे द्रुपद्ले  श्री शम्भुको राम्ररी । 
आज्ञा मो शिवले सहषं वर के  माग्छौ मनी त्योधरी॥४२ 
यो अन्ना शिवको सुनी द्रुपदले ४ बिन्ती गरे हे प्रमो! 
छोराछोरि म पाउँ भीष्म्धको  सामथ्य राख्ने विभो ! 
आज्ञा भो शिक्ले सुनी द्रुपदको ४ इच्छा दया बनी । 
छोरा एक हुनेछ मीष्मवधको  साम्रथ्य राख्ने णुणी ॥४१॥ 
छोरी सोहि हुनेछ पुंस्व गुणले  सम्पन्न क्यै कालमा । 
पाल्वूमो शिवजी दिई वर त्यहाँ ४ फर्के केलाशमा॥ 































.,    
रानीलाइ भने गएर नपलेक्षत्यी बात दरबारमा । 
तिनकै पुत्री भएर जन्मन गइन्  अम्बा कुनै कालमा ॥४२ 
ख्रीको चिन्ह लुकाइ पालन गरे  छोरो शिखण्डी भनी । 
छोरी हो दप॒की भनीकन त्यहाँ  जान्दैनथे क्वै पनि ॥ 
पुत्री एक थिएन् दशाण नपकी ५४ तिनको शिखण्डीसित । 
मागी झटट बिहा गरी, द्रुपदजी  साह्रै भए हर्षित ॥४३॥  
ख्री जानी पतिलाइ भूप दुहिता  निक्कै भइन् व्याकुल । 
आमालाइ भनेपछी हुन गयो  दरबारमा खल्बल॥ 
राजाले मुनि यौ कुरा समरको  आज्ञा, रिसाई दिए। 
त्यो सम्वाद सुनेर श्री .द्रपद झन्  सन्तापले आत्तिए ४४॥ 
मेरा निम्ति ठुलो वृथा समर यौ  पर्ने भयो लौ भनी। 
गर्दै दुख पुकार घोर वनमा  पाँची शिखण्डी पनि॥  
देखेथ्यो जब स्थूलकर्ण बलियो ४ योटा ठूलो यक्षले। 
सारा कष्ट बुझेर आग्रह गरी  त्यसूले भन्यो प्रेमले॥४५॥ 
दिन्छ्रु हे सुमुखी ! बा चिन्ह नरको ३ आफ्नू खुशीले तर। 
त्यो फि्ता दिनुपछे वर्ष दिनमा  पक्का प्रतिज्ञा गर ॥ 
तिन्को बात सुनेर ख्ब मनमा  खुशी शिंखण्डी भए । 
साटासाट गरेर चिन्ह घरमा  तत्काल फर्की गए ॥६  
पाए क. कुबेरबाट सहसा  त्यै हेतु ती यक्षले। 
 त्यो बाँचेतक लोकमा बसिरहेस्  हे यक्ष ! यै रूपले ॥ 
नारीका सब चिन्ह साटि अहिले  बन्छन् शिखण्डी नर। 
। जानीजानि छडौं म त्योसित गई  के सिद्धिका खातिर ॥४७ 
 घमाधमे गरी विचार मनमा  लड्नू शिखण्डीसित । 
मैले ठान्छु अयोग्य काम गरि यो होवैन् हाम्रो हित॥ 


















श्री दुर्योधनको गयो विजयको ४ आशा खरानी बनी ॥४८ 
पाए पाण्डवछे विपक्षतिरको  सम्चार यस्ता जब। 
आज्ञा गर्नुभयो युधिष्टिरजिले ४ डाकेर भाई सब ॥ 
एक्लै युद्ध गरेर कोरव तथा  सेना भएका जति। 
सक्छो माने अवश्य, पाथ ! रणमा लाग्नेछ वेला कति ॥४९, 
लागे अन भन्न, धमंसुतले ४ आज्ञा भएको सुनी । 
राजन् ! श्रीशिवले मलाइ दिनुभो जुन् अख्र लेछ भनी ॥ 
त्यस्ले सक्दछु शत्रु मार्न सहजै  छन् तम्सिएका जति । 
गनू हुन्न प्रहार यो समरमा  त्यो अख्र हे सदूमति॥५०॥ 













पु विदुरले उदाहरण दिएको 
गनू पर्छ विचार राखि अहिले ङ संग्राम साधारण । 
मफ्नेछ् दिन एकमै अरिहरू ङ सम्पूर्ण मारी दिन॥ 














हु ० महाभारत 
गर्थे यै रितका कुरा समरको ४ उत्साहले अर्जुन। 
शक्तीको सहदेवले, नकुलले  आफ्नो गरे वर्णन ॥५१ 
भन्थे मीम रिसाई शत्रु दलको  संहार गर्छु सब। 
वेला ढैन विचारको समरको  जाउँ छिटो छो अब॥ 
योद्धा पाण्डले र वीर कुरुढे क पेहै गरी तखेर।। 
सेना, श्र लिई दुबै थरि डटे  संग्रामका खातिर ॥५२॥ 


इति उद्योगपर्वे समाप्त । 


१७ 

































 श्रीः ४ 
महाभारत भीष्मपर्व 


प्ररम्म 
व्यासक्ो आगमन र सञ्जयलाई दिव्यद्ृष्टि 

बनवन डुलि गोपीगोपको चित्त हने। २ 

लुकिलुकि दघिनौनी प्रेमले नित्य चोर्ने ॥ 
अभय वर दिने ओ भक्तमा प्रेम गर्ने । 

हरि मक्न सिकाउन् पन्थ यो सिन्धु तन ॥१॥ 
पक्का निश्चय मैसक्ष्यो जब त्यहाँ  पर्ने महाभारत । 
राजन् ! लडन भनी दुवै तरफका  सेना भए उद्यत॥ 
आए मेट्न भनेर व्यास सहसा  भूपाल अन्धासित । 
सोधे श्री श्वतराष्ट्रले विनयले  श्री व्यास ज्ञानीसित ॥२॥ 
आँटे मने भनेर बान्धवहरू देखी रहेछु तर। 
छोरोको वशमा परी विवश छ  क्यै गनका खातिर ॥ 
शान्तिको नमिलेर पन्थ बहुतै  आत्तिन्छ मेरो मन । 
यस्को केहि भए उपाय सजिलो  गनू हवस् सज्जन ॥२॥ 
बिन्ती श्री भ्वतराष्ट्रको सुनिसके  श्री व्यासजीले जब । 
लागे भन्न बुझाइ बात हितको ४ छलङ्ग पारी सब॥ 
ज्जो इच्छा हरिको छहुन्छ त्यहि नै ४५ आई परी कारण। 
स्वप्ने पर्दछ कष्ट, चिन्तित भई  के पुग्छ बाबू ! भन ॥९॥ 

























। ननम 


६०२   
ज्ञानीलाइ हुँदैन दुःख मनमा  मान्छन् वरू ती खुशी । 
 ऐल्दै दिन्छु म दिव्यर्ष्टि, रण यो  हेखु घरैमा बसी॥ 
भन्छन् श्री धृतराष्ट्र व्यासमुनिले ५ आज्ञा भएको सुनी । 
मैले कृष्ट सह अनेक थरिका  साना र ठूला पनि ॥५॥ 
ऐह बन्धुविनाशरूप रण त्यो  हेन इरादा गरी । 
ठच्छा गर्दिनँ दिव्यदृष्टि लिनको  मैले मुने ! यौ घरी॥  
पाए सुन्छु बरू बसेर घरमै त्यो युद्धको वर्णन। 
यस्तो बिन्ति सुनेर व्यास मुनिले ४ भन्छन् बुझाईकन ॥६॥ 
राजन् ! सञ्जयले बसीक्न यहीं  प्रत्यक्ष देखे सरी। 
भन्नेछन् तिमिलाइ वर्णन गरी  त्यो युद्धको राम्ररी ॥ 
यस्तो श्री ध्वृतराष्ट्रजी कन भनी ४ यौटा पठाई चर।  
डाकी सञ्जयलाइ व्यास मुनिले  आज्ञा भयो सादर ॥७॥ 
सुन्छन् रे ध्रृतराष्ट्रले यहिँ बसी  संग्राममो वर्णन। 
देखे झैं तिमिले बसीकन यहीँ ४ मेरा कपाल भन ॥ 
त्यो निम्ति अब दिव्यदृष्टरि खुशिले ४ दिन्छु भनी व्यासले । 
इच्छा पूर्ण गराइवक्सनुभयो तत्काल यै युक्तिले ॥८॥ 
पाई सञ्जय दिव्यचक्ु मनमा  अत्यन्त खुझ्ञी भए। 
व्यथै मन परेन त्यो समरमा ४ भन्ने विचारी लिए॥ 
फेरी श्री ध्वतराष्ट्रलाइ हितको  शिक्षा दिई बेसरी । 
अन्तर्धान भएर व्यास सहसा ४ पाल्नूभयो त्यै घरी ॥९॥ 
युद्धमा पालन गर्ने नियय र शकुनहरूको वर्णन  
राजा श्री धतराष्टर व्याकुल भए  अत्यन्त चिन्ता परी । 
सोधे सञ्जयलाइ त्यै बखतमा  डाकेर श्रद्वा गरी॥ 











. हर नन 


भीप्मपर्वे ६०३ 
























देख्छु कीखको र पाण्डुसुतको  संग्रामको निश्चय। 
आँटे मनं लडेर आपुस महाँ ४ राजाहरू सञ्जय ॥१०॥ 
गर्दाहुन् सबले परस्पर कुरा ४ धेरै थरीका त्यहाँ। 
त्यो सारा तिमिले सुनाउ अहिले  मेरा अगाडी महाँ॥ 
राजा श्री ध्रृतराष्ट्रते दुखि भई ४ आज्ञा गरेको सुनी । 
थाले सञ्जयले बताउन सवै  क्यै बेर मनमा गुनी ॥११ 
योद्धा लड्न भनेर कम्मर कसी सारा ढटैथे जब। 
थाले गर्ने कुरा परस्पर मिली  साना र ठूला सब्॥ 
लड्नु क्षत्रिय धर्म हो भनि यहाँ  हामी लडै तापनि । 
ईैष्यो राख्न हुँदैन केहि मनमा कै हो शत्रु मेरो मनी ॥१२॥ 
हामी यो रणबाट जीवित बची  पायौं भने फर्कन। 
बस्नुपर्छ मिलेर गाउँ घरमा वेर त्यागी कन 
लड्दामा पनि युद्धका नियमको  गर्दे रही पालन। 
गर्नुपर्छ प्रहार शस्रहरुको ५ जोडी मिलाईकन ॥१२॥ 
यस्तै बात गरी दुवै तरफका  मानीस छुट्याउन । 
छाता श्वत ठगाइ चिन्ह शिरमा  डुल्थे ति गम्कीककन ॥ 
सोधे श्री भ्रृतराष्ट्रते सुनि कुरा  क्ष्यै शान्त पारी मन । 
ज्ञे देख्छो तिमिले शुभाशुम त्यहाँ सारा मलाई भन ॥१४॥ 
यो आङ्गा प्तराष्ट्रको सुनिसकी ४ भन्दा भए सञ्जय । 
जस्ले गर्छ अधम हे नरपते !  पाउन्न त्यसूले जय ॥ 
पक्षी काग र बाज गिद्ध बकुला  घेरा दिई यो घरी। 
चिच्याईकत उड्दछन् वरिपरी  साह्रे नराम्रो गरी ॥१५ 
उड्दैछन् हुटिट्याउँ दक्षिणतरफ  चिच्याउदे वेसरी। 


आँसू काढि क्राउँछन् हयहरू ४ दुःखी भई यो घरी॥ 
















महाभारत 




















६०४ बट री पनमको 
ज्योती क्षीण तथा क्बन्धहरूले  चोतर्फ ढाके सरी। 
देखिन्छन् रवि रक्तवर्ण दिनहु  हे भूपती यो ! घरी ॥१६॥ 
हो यो रात तथा कि हो दिन मनी ४ गाह्वी छ छुट्टयाउन । 
वेला नाश हुने उपस्थित भयो ४ भन्छन् यिनै लक्षण ॥ 
हाँस्नू रक्त उकेल्नु कम्पित हुन्  नाच्नू स्वयं पढ्टनु । 
 आँसू काढि समस्त देवप्रतिमा  मानीस जस्तै रुनु ॥१७॥ 
हो यो लक्षण नाशको हय विनो ४ हिंड्न् छि अनेकौं रथ। 
धूलो खुब उडेर मानिसहरू  मेट्टाउंदैनन् पथ॥ 
गाईका सँग गर्छे गर्देम गई ५ संभोग त्यै कारण। 
 जन्मन्छन् हिजडाहरू, अशुभको  यो हो ठुलो लक्षण  १८॥ 
नक्षत्रादिकको विचार गणना  गर्दा तथा ज्योतिष । 
। हेर्दा नाश हुने बुझिन्छ रणले ४ मछेन् सबै मानिस ॥ 
उल्कापात र धृमकेतु दिनमै  आगोसरी सस्तछन्। 
यस्ता लक्षणले संदैव नपते ! ४ संहार नै गदेछन् ॥१९॥ 
जसुका सैनिक हिँड्दछन् खुशि भई शस्रास्त्रका साथमा । 
जस्को कीर्ति ठलो छ लोकभरिमा जो चल्छ सद्धमंमा ॥ 
जस्ले पाल्दछ पुत्र झैं जतनले  आफ्ना प्रजा सैनिक ।  
। यस्को हुन्छ अवश्य जीत रणमा  यो, है प्रजापालक॥२०॥ 
सच्चयन्दतराष्ट्र सम्त्राद 
वैशम्पायनले भनेप्रथिविका ४ मालीक जन्मेजय !  
सोधेथे भ्रतराष्ट्रते जतिजति ४ भन्दै गए सञ्जय ॥ 
सुन्दा संजयका शुभाज्जुभ हुने  विस्तारले वर्णन। 
लागू सास गरेर फेरि बृपले  सोधे खोच्याईकन ॥२१ 

























८  तका 
योद्धा पाण्डव वीर कोरखहरू  सेना लिई साथमा । 
आँटे मने लडेर भूपतिहरू  जुन् राज्यका लोममा ॥ 
जुन् भूमीकन प्राप्त गर्ने अहिले ४ आसक्त छ मै पनि 
त्यसको वरणन सुदछु गर तिमी कै पूरा दयाछ् बनी ॥२२ 
 ट्श्याहश्र्य कती छ, लोक कसरी यी सङ्कित छ को? 
जो जो मु्य कुरा छ यो पृथिविमाङ संक्षेपमा मुन्छु त्यौ॥ 
यस्मा छन् कति सिन्धु, भूपतिहरू ४ कुन् देशमा बस्तछन् । 
सारा बात बताउ संजय ! तिमी  सुन्छु लगाएर मन् ॥२३॥ 
। यस्तो प्रश्न सुनीसकी नृपतिको ४ आनन्द मानी कन । 
ज्ञानी संञ्जयले यथार्थ स्पमा ४ सारा गरे वर्णन॥ 
पानी, वायु र अग्नि, भूमि नम यी हुन् पञ्चभूत् सज्जन ! 
शब्द स्पश र रूप, गन्ध, रस यी  हुन् पाँच तिन्को गुण ॥२४॥ 
पाँचोटा गुण यी सिली पृथिविमा ४ जम्मा हुनाले गरी। 
जन्मन्छन् सब यी चराचरहरू  है भूप ! घेरे थरी ॥ 
पैह्ठो स्वेदज ओ जरागुज तथा  तेख्री छ जो अण्डज । 
जन्मन्छन् यसबाट स्थावर तथा  प्राणीहरू, जङ्गम ॥२५॥ 
यिन्लाइ चर भन्दछन् अचर हुन् वृक्षादि जो छन् जड । 
पाँचेभूतहरुबाट जन्मन गई  मिल्छन् त्यसैमा सब ॥ 
सोही कारण लोकमा प्रकृतिका ४ छन् जीवधारी जति। 
सत्ता लीकन त्रह्यका प्रक्कति नै ४ राख्छिन्मिलाई स्थिति२ 
उतत्ति स्थिति नाशको क्रम यही ४ मानिन्छ संसारमा । 
यसुको हुन्न विरुद्ध हे नरपते !  केह कुनै लोकमा ॥ 
प्राणीलाइ स्वकर्मको फल दिने  सम्पूर्णमा व्यापक । 
साक्षात् ईश्वर व्रह्ल वा प्रकृति हुन् २ त्रह्माण्डका रक्षक ॥२७॥ 




























। सकिन्न जान्न मनले ४ बा शक्तिले, ज्ञानले । 
भन्छन तिनकन व्रह्ल प्राणि जतिका४ आत्मा भनी विज्ञले ॥ 
आकज्ञान हुने कुराहरु सबै पैह्रै गरी वर्णन। 
लागै संजय भन्न फेरि नपको  इच्छा विचारीकन ॥ ८॥ 
राजन् ! पाण्डवलाई छैन मनमा  क्यै लोम साम्राज्यको । 
गछेन् पालन ती प्रसन्न मनले ५ संद्वर्मको, विप्रको॥ 
राजन् ! मर्ने तयार छन् नृपहरू ४ जुन् भूमिका खातिर । 
जस्का निम्ति हजुरका सुतहरू  सम्पूर्ण छन् तर ॥२९॥ 
सोही भारत भूमिको हेज्रको  इच्छा हुनाले गरी। 
गछु वन सुन्नुहोस् नरपते।  जाने जती यो घरी॥ 
मान्धाता, मुचुकुन्द,श्रीनग, शिवीक राजा पूथु सोमक। 
ठ्क्ष्वाक् र दिलीप भूषति भए  सारा प्रजापालक ॥३०॥ 
 मनपर्थ्यो यिनिलाइ भारत सदा  हो श्रेष्ठ ममी मनी॥ 
सोही भारतको सुनाउँछु कुरा क हे भूप ! मैले पनि । 
सातीटा अतलादि लोकहरु छन्  यी भूमिका तल्तिर । 
भूलोकादि ठुला क्रमैसित सवै ५ छन् सात माथीतिर ॥२१॥ 
शुक्ती, सद्य महेन्द्र श्री मलय ओश श्री क्रक्ष, बिन्ध्याचल !, 
सातै पेत पारियात्र छ यहाँ  विश्यात झन् निमल ॥ 
बाहेक वरिपरी अरु पनी  छन् श्रेष्ठ जो पवत। 
तिन्को झन् छ अपार श्रेष्ठ महिमा छन ती सबै विस्तृत॥३२॥ 
राजन् ! म्तेच्छ र आयं,संकर यिनै ४ छन् तीन जाती यहाँ । 
 यिन्कै शासन चल्छ भारतमरी  जानीलिनोस् मन्महाँ ॥ 
गङ्गा, सिन्धु, सरस्वती र यमुना  गोदावरी, पिञ्जला । 
कावेरी, बहुला, बसा र विदिशा  चित्रो्ला,मञ्चुला॥३३। 



























. ६०७ 
वैत्रवती, पयौष्णि, त्रिविदा  क् ष्णा त्र्धा, कोशिकी । 
राजन  भारतमा यसै किसिमका  धेरे अरू छन् नदी॥ 
पुण्यात्मा र प्रसिद्ध पुण्यसलिला ४ सारा हुनाले गरी । 
पानी पाइ प्रसन्न छन् जनहरु  यो देशका बेसरी ॥३४॥ 
गोधा, मद्र,कलिङ्ग,कुक्कुर तथा ४ कोशल्य ओर जाङ्गल । 
चेदी, मत्स्य, करूष, कोशल तथा पाञ्चाल ओ कुन्तल ॥ 
कुन्ती, अङ्ग, विदेह, बङ्ग,सधुमान्क काशी तथा भागंब। 
यस्त ग्राम र देश छन् अरु पनी  साना र ठूला सब ॥३५॥ 
पुण्यात्मा र प्रसिद्ध वीरहरू छन्  यी देशवासी सुखी। 
छैनन् भारतका कुने नगरमा ४ कोही दरिद्री, दुखी॥ 
रक्षा गदछ जो सबै तरहले ४ यी भूमिको राम्ररी । 
त्यस्को पूर्ण सबै मनोरथ भई  बस्नेछ इन्द्रे सरी ॥३६॥ 
राजन् ! अथ र धम, काम सबको यी सिद्रिदात्री हुँदा। 
लडछन् प्राप्त गरौं भनी नपहरू ४ यी भूमिमा सदा ॥ 
मासूको टुकुरा लिई कुकुरले  ताने, लुढ्ले झैं गरी। 
यी भूमीकन प्राप्त गन स्सिले  लडछन् र जान्छन् मरीर 
ट्च्छा ती सब गर्दछन् प॒थिविको ४ सम्पत्ति मोगौं भनी! 
राम्रो तृप्ति हुदैन भोगहरुले  केह. कसैको पति॥ 
ऐह्ं सोहि अतृप्तिले मनमहाँ  ईर्ष्या बढी बेसरी। 
याद्धा कोरर वीर पाण्डवहरू  सेना तयारी गरी ॥३८॥ 
नीतीपवंक युद्धका नियमको  गछौं भनी पाल्न। 
आँट मन लड्टेर बन्धुसित नै  वेर ठानीकन ॥ 
रक्षा गन सके यिनै पृथिविले  दिन्छन् सदा सम्पति । 
च्छा पूर्ण हुँदैन घोर कलिमा  हुन्छन् दुखी भूपति ॥३९॥ 














































य ।जगनयभारकमसामततआाजाभनताभध गयममागा. छ राभनतभतियन गाभननागनमगजगालमिमातनमगल 


६०८ महाभारत 

यस्तो सञ्जयले सुयोग्य रितल्ले  बर्णन् गरेको सुनी । 
सोधे श्री ध्वतराष्ट्रते मनमहाँ  क्यै बेर राम्रो गुनी॥ 
ज्ञानी सञ्जय ! जान्दछो तिमि कुरा राम्रो नराम्रो सब। 
सुन्छ लक्षण आयुको म कलिमा  यस्तो छ भन्ने अब ॥४० 
तीनै कालमहाँ गुभाशुभ दिने ४ छन् जो कलीका फल। 
सारा बात सुनाउ स्पष्ट मन ने पार्ने गरी निर्मेल॥ 
जम्बूःशाक र क्रोञ्च ओ कुश तथाक छन् ठ्वीप जो पुष्कर । 
यिनको वर्णन सुन्दछ बरु तिमी ३ संक्षेपमा ने गर ॥४१॥ 
यो आज्ञा भ्रतराष्ट्रको सुनिसकी  क्यै बेर सोचीकन। 
लागे सञ्जय गने घोर कलिको  आयुष्यको वर्णन 
राजन् ! उत्तम एक सत्य युग हो क त्रेता तथा ठ्वापर। । 
हो चौथो कलिकालमा श्रम गरे  मिल्छन् स्वयं ईश्वर ॥७२ 
बाँचे चार हजार वर्ष सहजै  प्राणीहछु सत्यमा। 
त्रेतामा जन तिन् हजार जति नै  बाँच्नन् रही धममा ॥ 
बाँच्ने द्वापरको प्रमाण छ दुई  हज्जार सम्वत्सर । 
मर्यादा कहिं छैन घोर कलिमा  आयुष्यको खातिर ॥४२॥ 
मन् बालक गर्भका र तस्नाक्षवेला नपुग्दै कति।। 
पापी, वृद्ध र रोगग्रस्त कलिमा  बाँच्छन् सदा, भूपति ! 
जम्बूद्दीप ठूलो छ योजन सबै क अटठार र हज्जारको । 
घेरेको छ समुद्रले वरिपरी  त्यस्को सबै नूनको ॥४४॥ 
नाना रल हुने अनेक थरि छन्  त्यौ ठ्रीपमा पर्षत। 
बस्ता देव, मनुष्य, यक्ष सबले ३ शोमा छ झन् अदुम्रुत ! 
शाक ठ्वीप पनी छ सात गिरिका  रत्नादिले कता मूषित । 
तिनमा एक प्रधान मेरु गिरि छन्  गन्धर्वले सेवित १४५ 










 भीध्मपवे म ०९ 

शोमा खूव ठुलो बर श्याम गिरिको त्यो देखि क्यै उत्तर। 
काला छन् नृपते ! बसे जति तयहाँङ सम्पूर्ण नारी नर॥ 
सोधे श्री श्वृतराष्ट्रले किन त्यहाँ ४ काला भएका भनी। 
बस्ता कृष्ण त्यहाँ प्रभाव परि त्यै ४ काला भएका तिनी ॥४६ 
नन् री खाई ट नका 








यस्तै संजयले अनेक गिरिको  गर्दै गए वर्णन। 
त्यो देखी पर हुगं पर्वत ठुलो अर्कोछ है राजन ॥ 
चल्दा केशरको सुगन्ध मिसिई ४ हावा त्यहाँको सदा। 
 खशी रेयत छन, त्यहाँ नरपते !  सारा सदा सर्वदा ॥९७॥ 
धेरै पर्वत छन् तहाँ वरिपरि ४ मेले बताङँ कति। 
गछेन् पूजन शम्ुको जनहरू  त्याहाँ बसेका जति॥ 
गर्छन् पालन वर्णधमंहरुको ४ चारै थरीले त्यहाँ। 
सोही कारणले मिली अमरता  साद्वै खुशी छन् त्यहाँ९८॥ 
 गङ्गा आदि नदीहरू पनि त्यहाँ ४ बग्ने हुँदा न. निर्मल । 
। ब्घो खातिर इन्द्रले बखतमा ४ दिन्छन् त्यहीँको जल ॥. 















। १० य 


राजन ! एक ठूलो छ सिन्धु भ्रतको  क्षीरोद भन्दा पर। 
त्योभन्दा दघिको ठुलो छ उदधी  हे भृपती ! चोबर ॥४९॥ 
रक्सीको छ समुद्र श्रेष्ठ दधिको ४ भन्दा ठुलो दोब्बर । 
अर्को सिन्धु ठुलो छ स्वच्छ जलको  त्यौ देखि केही पर ॥ 
राजन् ! गौर र कृष्णद्वीप, गिरि छन् विख्यात धेरै त्यहाँ । 
मैले वर्णन गर्न सक्छु अहिले कप्रत्येकको लो कहाँ ॥५०॥  
हे राजन ! कुश ठ्वीपमा छ कुशकोई योटा ठलो जङ्गल । 
त्यसको पुजनले त्यहाँ जन कुने  बैनन् दुखी ढुर्बल। 
क्रौच्च ढीपमहाँ छ क्रोञ्च गिरि जो ४ विश्यात संसारमा ! 
बस्ता मेलमिलापले जन दुखी ५ देखिन्न त्योस्थानमा॥५१॥ 
राजन् ! पुष्कर ठ्वीपमा छ गिरि जो अर्को ठलो पुष्कर । 
ब्रह्माको छ त्यहाँ निवास जनको  कल्याणका खातिर ॥ 
धेरै छन् उपद्ठीप ठ्वीप नृपते !  बिछ्यात ए्थ्वीमरी । 
तिनको विस्तृत रूपमा म कसरी  सक्नेछ वर्णन् गरी ॥५२॥ 
मैले जो उपद्ठीप, ठ्रीपहरुको  ऐह्कै गरें वर्णन। 
गर्छन् एक स्वधमंको सब त्यहाँ  प्राणीहछ पालन ॥ 
सोही कारणले परस्पर मिली  सानन्द ती बस्तछन्।  , 
व्रह्वाले लिइ दण्ड एक बलियो  रक्षा सदा गर्दछन् ॥५३॥  
श्री ऐरावत, सुप्रतीक बलिया ४ अञ्जन् तथा वामन । 
चारोटा गजराज छन् पृथिवि नै गने सदा धारण॥ 
फेर्दा श्वास सदा तिचार गजले  निस्कन्छ हावा जति।। 
बाँच्छन् प्राणिहरू पिईकन त्यही  धेरै बताङ बेति ?॥५२॥ 
भन्छन् श्री ध्ृतराष्टर ठीपहरूको  मैलै सुने वर्णन । 
राह्, चन्द्र र सूर्यको विषयमा  जे जान्दछो त्यो भन ॥ 















































उद्योगपर्व ६११ 
सञ्जय भन्न राहु ग्रहको ४ विस्तार सुन्नुहवस् । 
पूरा बाह्र हजार योजन जती २ हो व्यास जानीलिनोस्॥५५ 
जो विस्तार कहिन्छ त्यो परिधिको ४ छत्तीस इज्जार हो। 
मोटो सात हजार योजन तथा  चाक्लो त्यती नेछत्यो॥ 

,  राजन् ! व्यास छचन्द्रको पनिठलोक एघार उज्जारको । 
तिनको मण्डल जो छ योजनमहाँ  तेत्तीस हज्जारको  ५६ 
भन्छन् विज्ञहरू सदा विपुलता  तिनको छ साठी सय। 
तिनको तेज यती छ भन्न म पनी ङ सक्तिन॑ लौ निश्चय ॥ 

॥ राजन् ! व्यास छनौ हजार जति ने  बिस्तार श्री सूयंको । 
घेरा मण्डलको तथा परिधि हो ४ बत्तीस हज्जारको । ५७॥ 

  तिन्को साठि हजारको विपुलता ४ मानिन्छ संसारमा । 

हे राजन् ! दिनरूप श्रेष्ठरबि छन् प्रत्यक्ष यो लोकमा ॥ 

राको रबिचन्द्रदेखि बहुतै  विस्तार बर्ता हुँदा। 

ढाकिन्छन् रविचन्द्र राहु ग्रहको  छाया परेरे सदा ॥५८॥ 

कस्तो रूप छ लोकको र कसरी  निर्माण यस्को भयो। 

सारा बात भनें, जती हजुरले  सोध्नुभएको थियो॥ 
श्री हुर्योधनतर्फको अब सबै कै त्यागेर चिन्ता जति । 

श्ञान्ती स्थापन गर्नुहोस् मनमहाँ ४ आफ्नू स्वयं भूपति ॥५९ 

संग्रामको तयारी  

मोधे श्री श्वृतराष्टरले मनमहाँ ४ चिन्ता बढी बेसरी । 

। ज्ञानी संजय ! युद्धको भन तिमी  सम्चार राम्रो गरी ॥ 

। हाम्रा सैनिकको छ यो बखतमा  कुन् वीर सेनापति ! 

। मेनानायक को छ शत्रुतिरको  कस्तो छ युद्धस्थिति ॥६० 





करे 






























नि १२ महामारत 

 संजय भन्न हे नरपते !   सादर । 
सेना तत्पर छन् हुवै तरफका  संग्राममा खातिर ॥ 
मेरी, शंख, मृदंग, ढोल, नगरा  बाजा बजाई कन। 
गछेन् हषबढाइँ खुब अहिले  युद्धाथि दुर्योधन ॥६१॥ 
योद्धा कोरवतर्फका यस घरी ३ छन् भीष्म सेनापति । 
रक्षा खातिर मीष्मको वरिपरी  छन् श्रेष्ठ योद्वा जति ॥  
आफाफ्ना लिइ शख्र सैनिक तथाङ ठूलाडला भूपति! 
जिल्ने युद्ध कसो गरीकन भनी  सल्लाह गर्छन् कति ॥६२ 
राजन् ! पाण्डवतर्फ धमसुतको  आज्ञा लिई पार्थहे।  
योटा व्यूह गरे तयार बलियो  श्री कृष्णको युक्तिले ॥ 
गजेन्छन् रणमा ठुलो स्वर गरी  श्री भीम सेनापति। 
तिनका रक्षक रूपमा नपति छन्  धेरै कती हो कति ! ॥६३॥ 

कोही जान्छ उता, यतातिर कुनै ४ गछेन् ठुलो खल्बल। 
दीडन्छन् हयमा कती, रथ चढी  देखाउँदैछन बल॥ 
शान्ती दैन कतै ससेनिक सबै ४ भूपाल छन् चत्चल। 
ढाकेको अहिले छ पीरहस्ले  सम्पूण युद्धस्थल ॥६९ 
श्री नारायणरूप मुङ्य हरि छन्  श्री पार्थरुपी नर।. 
जस्को कीर्ति ठुलो छ लोक हितको निम्ती छ जो तत्र ॥ 
न्यायोचित व्यवहार बुद्धि बलमा  जो धमंमा छन् स्थिर । 
पक्का जीत हुनेछ त्यै पुरुषको  भन्छन् सबैले तर ॥६५॥ 
श्री हुर्योधन क्रोधको मुमरिमा  राम्रो गरी गाड्दा । 
आँटे वान्धव मन, मुख्य तिनि ने  यौटा विरोधी हुँदा ॥। 
चिन्ता गर्नु बृथा छ हे नरपते ! ४ जानेर देवीगति । 
सम्झी श्री भगवानलाई .मनले  आफ्नू सपानोस् मति॥६६ 



































भौष्मपे ु ६१३ 
। गीतासार पहिलो अध्याय अ्जु न बिषादयाग 

लागे ती श्वृतराष्ट्र सोध्न अहिले  त्यौ धमंको क्षेत्रमा । 
गछन् पाण्डव केर वीर कुरु के  संग्रामको निम्तिमा ॥ 
ट्श्याट्श्य सबै बसेर घरमा नै भन्नसक्ने हुँदा। 
ज्ञानी संजय ! छो बताउ तिमिले ४ राखी ममाथी दया ॥६७ 
लागे संजय भन्न व्यूह रचना २ देखेर दुर्योधन । 
भन्छन् नम्र मई गएर नगिचे  श्री ट्रौण योद्धाकन ॥ 
 सेना हेनुहवस् गुरो ! हजुरले  श्री पाण्डुका पुत्रको । 
भन्छु नाम प्रधान छन् जति उता  योद्धा तथा वीरको ॥६८ 
 योद्धा मीम र पार्थ झै बल हुने ४ छन् ट्रोपदीका सुत । 
काशीराज र श्रृष्टकेतु, पुरुजित्  योद्वबा सुभद्रासुत ॥ 
कुन्तीमोज र शैव्य,सात्यकि,द्रपद् श्री उत्तमोजा अनि । 
चेकीतान, बिराट यी समरमा  लडछन् हितेषी बनी ॥६९, 
त्याग्ने प्राण सह वीर जति छन्  विछ्यात हामीतिर। 
तिनको नाम बताउंछ् हजुरले ४ जानी छिना खातिर ॥ 
द्रोणी, कर्ण, हज्र, भीष्म, कृपजी ४ भूरिश्रवा भूपति। 
मेरा निम्ति तयार मनं सब छन्  योद्वाहरू सद्मति॥७०॥ 
हाम्रा रक्षक छन् प्रसिद्ठ रणमा  श्री भीष्म सेनापति । 
। रक्षा गने भनेर तर उता ै छन् मीम सेनापति ॥  
हाम्रा सैन्य अजेय छन् समरमा क श्री मीष्मले रक्षित। 
रक्षक् भीम भएर गत्रुहरुले ४ हाछन् सजीलैसित ॥७१॥ 
त्यै वेला कुरुराजलाइ सहजै  हषित् गराउँ भनी । 
योद्धा भीष्मजिले गरे स्वर ठुलो  पारेर शंखध्वनि ॥ 











































॥ १४ महाभारत 
नाना शंख, मृदङ्ग, ढोल, नगरा  सम्पूर्ण बज्दा भए। 
त्यसको शब्द सुनेर सैनिकहरू  युद्धा्थ झन् तम्पिए॥७२॥ 
गनू भो निज पाञ्चजन्य हरिले  विछ्यात शंखध्वनी । 
फुक्थे शंख ति देवदत्त कहिले क श्री पार्थजीले पनि ॥ 
गर्जी बेसरि पौंड्र शंख रणमा  फुक्ता भए सीमले। 
राजन् ! शंख अनन्त नामक फुके  श्री धमका पुत्रले ॥७२॥ 
यौटा शंख सुघोष हो नकुलको ४ अर्को मणापुष्पक । 
योद्धा श्री सहदेवले पनि फुके है शत्रु संहारक ! 
काशीराज तथा पल बिराट नृपले  श्री द्रौपदी पुत्रले । 
शरृष्रयुम्न, शिखण्डि, सात्यकि अरु सम्पूर्ण भूपालले ॥७॥ , 
आफाफ्ना लिइ शंख घोर खले  फुक्तै गएथे जब। 
ठूलो शब्द भएर फेलिन गयो ४ आकाश, गमी सब॥ 


दुवै पक्षका सेनाको मध्यमा अर्जुनको रथ 
 छोराहेरु थिए त्यहाँ हजुरका  तम्सी रहेका जति। 
छाती पारिदियो विदीण सबको  त्यो शब्दले भूपति!॥७५॥ 
० हकको 









शतक 
॥ 































 माधव ! 
मेरो यो रथलाइ पक्ष दुइको  पौँचाउनोस् माझमा ।  
मले गर्नु लडाइँ पर्छ अहिले  कुन् वीरकासाथमा॥७६॥ 
दुवुद्धी कुरुराजको सपेरमा  कल्याणको खातिर। 
जम्मा छन् कति वीर हेर्दछु सबे लाई म दामोदर ! ॥ 
यीः बिन्ती हरिले धनञ्जयजिको ५ सुन्न् भएथ्यो जब । 
रोक्नु रथ माझमा समरको  मन्तूभयोली अब!॥७७॥ 
हे कुन्तीसुत ! हेर छो नृपहरु  सामू खडा छन् जति । 
यिन्का साथ लडाइँ पछे बलियो  तिम्रो छिटे सद्मति ! ॥ 
यो आब्ञा हरिको सुनेर सहसा ४ आँखा घुमाई कन । 
सारा कोख सेन्यलाइ नपते !  हेदी भए अजु न ॥७८॥ 
भाई, पुत्र र पौन, मित्र, ससुरा  मामा र काका, णुरु। 
साला, दाजु तथा अरू पनि सबै  देखेर बन्धूहरू ॥ 
सारा बान्धवलाइ मान रणमा  पर्नेछ मेले भनी। 
श्री दामोदरलाइ पार्थ दुखले क्भन्छन् मयाल् बनी॥७९॥ 
हे गोविन्द ! यहाँ उपस्थित जती ४ छन् युद्धका खातिर । 
आफ्ना बान्धव ओ हितृ जनहरू  देखेर चारैतिर ॥ 
मेरा अङ्गहरू भए शिथिल ओ ४ सुक्तेछ घाँटी, मुख। 
कामेको छ शरीर बेसरि दियो ४ रोलाञ्च ले झन् दुख॥८० । 
छाला पोल्दछ देहको र करको  गाण्डीव खस्तै गयो। 
शक्ती क्षीण भएर चेत तनको  सारा गए झैं भयो॥ 
उल्टो लक्षण देख्तछ, समरको  इच्छा हराई सक््यौ। 
मारी बान्धवलाइ लाम पनि क्यै पाइन्न पक्का छ यो॥८१॥ 


 भष्मपत्रे ४... गह 
आँटे शम्न प्रहार गन रणमा  योद्राहस्ले जब। 
लागे अर्जुन मन्न त्यै बखतमा  प्यारा 































.... १६ महाभारत 
मेरो शक्ति रहेन ठिङ्ग उभिने  के हेतु यस्तो भयो। 
ठ्च्छा छैन लडाइँमा विजयको  सौख्यादि साम्राज्यको ॥ 
जस्का निम्ति थियो प्रयोजन ठलो साम्राज्यको भोगको । 
सोही बान्धव छन् उपस्थित सबै  इच्छा गरी युद्धको ॥८२ 
 मारुन् कोरखवले मलाइ अथवा क त्रेलोक्य पाए पनि। 
मेल्रे गर्नु हुँदैन बन्धुरवध यो ५ हो पाप ठूलो मनी॥। 
।मार्दा श्री धृतराष्ट्रका सुतहरु  पाइन्न केही सुख। 
लाग्ला पाप अवश्य बन्धुवधको  पर्नेछ भोग्नू दुख ॥८२॥ 
लोम ग्रस्त भएर भ्रष्ट अहिले  छन् अन्ध झै कोख्। 
मित्र ठ्रोह तथा विनाश कुलको  के देख्तथे ती सब !॥ 
हामीलाई ठ ज्ञान त्यो विषयको ४ प्रत्यक्ष द् मोदर ! 
बस्नूपर्छ गरी विचार मनमा  त्यो पाप देखी पर ॥८४॥ 
धेरै पाप बढेर दूषित हुनन् २ सम्पूण नारीनर । 
जन्मन्छन् अनि वर्णसंकरहरू  है कृष्ण ! चारै तिर ॥ 
होला नाश समस्त वर्ण कुलको  सद्धर्म, त्यो पापले। 
त्यस्ता मानिस पर्दछन् नरकमा  भन्छन् यही विज्ञले ॥८५॥ 
त्यस्ले लुप्त हुनन् तिलोदक क्रिया ४ पिण्डादि सारा जब। 
गिर्नेछन् अनि पितृ स्वगपुरिका  ती नर्कमा रोरव॥ 
जानीजानि असत्य राज्यसुखको यो लोभमा गाडिई । 
आँट यौं बन्धव मार्न हामिहरुले  हे कृष्ण ! पापी भई ॥८६ 
आफ्ना शस्रहरू म छुन्न रणमा  मारुन् तिनेले बरु। 
त्यसले नै हित हुन्छ हामिहरुको ४ देखिन्न बाटी अरू ॥ 
यस्तो बिन्ति गरेर गाण्डिव धनू ४ तत्काल  त्यागीकन । 
चिन्ताग्रस्त भई बसे रथमहाँ  श्रीहीन झैँ अज न ॥७४ 





। मिल्ने हो पछि रक्तमिश्रित उही ४ भोगादि संसारमा ॥९१॥ 


क 





७८ भीष्मपवे 
आँमुले भरिएर श्री विजयका ४ आँखा थिए टल्पल। 
चिन्ताशोक बढेर खब मनमा  निक्के भए व्याकुल ॥ 
लाग्यो खूब दया हरीकन दुखी  देखेर तिनको स्थिति । 
आज्ञा गर्नुभयो बुझाउन भनी  तत्काल है भूपति ! ॥८८॥ 
जस्ले कीति हुँदैन, काम गरि जो पाइन्न राम्रो गति। 
गर्दैनन् कहिले कुनै सुजनले  जुन् काम है सद्मति ! 
त्यस्तो कायरता उपस्थित भयो  ऐहं तिमीमा किन? 
आँटेको छ लडाइँ पने अहिले  यो घोर हे अजु न !॥८९ 
गछौं बात वरृथा नपुंसक सरी  हारी सबै हिम्मत । 
होङ तप्र शत्रु मार्न रणमा  तत्काल हे भारत !॥ 
जोरी हात हुवै विनम्र स्वरले  विन्ती गरे पार्थले। 
ठ्रौणाचायं र भीष्मलाइ कसरी  हान्ने प्रमो ! बाणले ॥९० 
मेले नै गुरुलाइ यो समरमाङ हे कृष्ण ! मानू परे । 
होला उत्तम लोकमा उदर यो  मिक्षान्नद्वारा मरे ॥ 
मैले पूज्य, गुरु हुवेकन स्वयं  मारे पनी युद्धमा । 









हाम्रो हुन्छ कि जीत शत्रुहरुको ४ जान्दीन हे केशव? 
चाहन्नौं जतिलाइ मार्न तिनि ने  सामू खडा छन् सब ॥ 
होला पालन धर्मको पथ सदा  कुन् कामले ? जान्दिनँ । 
मेरो श्रेय हुने कुरा हजुरले  भन्नीस् विचारीकन ॥९२ 
शिक्षा माग्दछु शिष्य हुँ हजुरको  छु आत्तिएको पनि। 
मेरो शोक हटाइवक्सनुहवस् ४ चाँडो दयाठू बनी ॥ 
पाउँ वैमवयुक्त यो प्रथिविको  साम्राज्य निष्कण्टक । 
पाठ आसन इन्द्रको कि त बन्  व्रह्माण्डको मालिक १९३॥ 
































। १८ ।॥ 


मेरा इन्द्रियलाइ क्षीण यसरी  पार्देछ जुन् शोकले । 
त्यसको नाश हुने उपाय सजिलो  देछ्दीन॑ क्यै बुद्धिले ॥ 
चिन्ताग्रस्त भएर यो किसिमले  बिन्ती गरी पार्थले। 
है दामोदर ! युद्ध गर्दिनँ भनी  बस्ता भए शोकले ॥९४॥ 
गातासारदास्रा अध्याय र 
यस्तो अर्जुनको कुरा सुनिसकी ४ ठट्टा गरे झैं गरी। 
हाँस्ते श्री हरिल्ति कुरा हित हुने  आज्गा भयो त्यो घरी ॥ 
जस्को शोक वृथा छ शोक अहिले  गर्छौ ससेको किन? 
तिम्रो बात सुनी मयो मकन छो ४ आश्चय हे अजुन ॥९५॥ 
मार्ने मानिसको तथा प्रथिबिमा  बाँच्ने जतीको पनी। . 
चिन्ता पण्डितलाई हुन्न तिनको  सद्घम हो योमनी॥ . 
पेह्ग हामि थियौं सबै पछि पनी  हुन्छौं यही चालले। 
ऐह मात्र भयौं भनेर मनमा  ठान्छन् सदा मूखेछे ॥९६ 
देहीको छ कुमार, योवन, जरा  तीनै स्थिति देहमा । 
जस्ले गर्छ बिचार धीर त्यहि ही ४ पदेन त्यो मोहमा ॥ 
हुन् यो इन्द्रियधर्म जो क्षणिक छन् शीतोष्ण हुःखे सब। 
तिन्लाई खप वीर झैं, बुझ झुटो  केही नमानी दुख ॥९७॥ 
जस्ले सक्तछ खप्न इन्द्रियहरू ४ का कष्ट यी अजुन! 
त्यो हो धीर, हुदैन व्याकुल कवे मोक्षाधिकारी जन ॥ 
आमा शाश्वत नित्य हो, न कहिले मनै तथा जन्मने। 
मर्दा देह अनित्य त्यो पनि मरे  झैँ बुद्धिमा मासिने ॥९८॥ 
आक्मा चिन्दछ, नित्य अव्यय तथा जस्छै अजन्मा भनी । 
त्यस्का निम्ति समान हुन्छ मवमा  मनु र मानु पनि 




















जग 


।॥। कोही जन । 



































मकपन. त की, ला क ती ६१९ 
त्यागी जीण लुगा नवीन जसरी  गर्छन् सबै धारण। 
जन्मन्छन् त्यजि देह जीण जनले त्यस्तै गरी अजु न ॥९९॥ 
आगोमा न त डढुछ शख्रहरुले  काटेर काटिन्न जो। 
हावाले न त सुवछ, आद्र जलमा ४ राखै पनी हुन्न जो॥ 
सुक्नु, काटिनु, पोलिनु अछ पनी  छन् जो विकारी णुण। 
आत्मानित्य अचिन्त्य औओ स्थिर हुँदा ४ सक्तेन यो मारिन ॥१०० 
आक्मा मर्देछ जन्म लिन्छ यदियोङ मन्छी मने अजुन  
देहीको बुझि धर्म त्यो तिमि बृथा ४ यो शोक गछौं किन! 
मर्नेको यदि जन्म हुन्छ त भने जन्मे पछी मदेछ। 
यस्को छैन उपाय, बुझ्नु तिमिले  राम्रो गरी पर्दछ ॥१॥ 


देखा पर्दछ माझको समयमा ढ सम्पूर्णको जीवन ॥ 
गनू शोक बृथा छ पार्थ ! तिमिले देखेर यस्तो स्थिति । 
चिन्ता त्याग गस्यो मने समरले  ने मिल्छ राम्रो गति॥२॥ 
योद्धा क्षत्रियलाई युद्ध सरिको  क्यै ढैन श्रेयस्कर । 
आफ्नू धम बुझेर युद्ध गर यो त्यागी कुशङका डर । 
आफैं द्वार खुला छ स्वगपुरिको  संग्राम द्वारा जब। 
गर्छन् क्षत्रिय वीर प्राप्त सहजे  त्यो स्वगंको वैभव ॥३॥ 
पाएको यदि धर्मयुद्धअहिले  त्याग्छौो भने अजुन! 
लाग्ला पाप मुकीति, धर्म जति हो जाला स्वयं नाशिन ॥ 
गर्नेछन् पछिसम्म लोकहरुले  निन्दा नराम्रो गरी। 
निन्दा सुन्नुपरे, हुनेछ मनमा  जानू निको हो मरी ॥४॥ 
। ठान्दैछन् तिमिलाई श्रेष्ठ जनले  जस्ती ठलो यो घरी। 
भन्नेछन् सबले मिली, पछि सस्यो संग्रामको देखी डरी ॥ 




















८.  महाभारत 
दा शत्रहरू पनी थरिथरी  गर्नेन् नराम्रो गरी। 
होला कष्ट्र ठलो ति गत्रहसको  हुर्वाच्य सुन्नू परी ॥५॥ 
मिल्ला स्वर्ग मरे, जिते पृयिविको भोग्छो ठुलो वेभ । 
सोही कारण युद्ध गर्दछु मनी ४ होङ खडा लो अब। 
हानू जित्नु समान दुःखसुख हुन्  मू र बाँच्नू पनि । 
सौही कारणले रह ट्ढ तिमी  संग्राम गछ भनी ॥।  २ 
मैले जती हित कुरा अहिले सुनाएँ । 
निष्काम कम गर पार्थ  भनी बुझाएँ ॥ 
गाह्रो छ बुझ्न तर भन्छु म कमयोग । 
 यस्मा हुने पछि हुनन् सब तुच्छ भोग ॥ ७ ॥ 
तोडुनेछी सब कर्मबन्धन तिमी  जुन् ज्ञानले अजुन! 
भन्छ त्यो पनि कमयोग मनको  त्यागी कुशंका सुन ॥ 
जस्ले ग्देछ कमंयोग तिरको  राम्रो गरी साधन । 
मनू जन्मनु रूप कष्ट नगरी  पुग्ला सबै कामना ॥८॥ 
राख्न् पर्दछ बुद्धिठाइ जनले ४ रोकेर यो योगमा। 
जस्को अस्थिर बुदिधहुन्छ जनत्यो टिक्तेन यो पन्थमा ॥ 
प्रीती राख्दछ वेद वाक्यहरुमा  श्रद्धा बढाई कन। 
इच्छा ग्देछ कमको फल सदा  भोगौं मनी जो जन ॥९॥ 
गर्छन् यत्न, क्रिया अनेक थरि जो ऐश्व्वयंक खातिर। 
तिनको बुद्ध हुँदैन सुस्थिर सखै  दोइन्छ चारै तिर॥ 
तिनोटा गुणका जती श्रृुतिहरू  गर्छन् सदा बणन। 
निस्त्रैण्ण्य रह तिमी सकल ती  भोगादि त्यागीकन ॥१० 
आशा त्याग अप्राप्तको नगर क्यै ४ इच्छा तिमी प्राप्तिको । 
आम्मालाइ चिल्ख र दुःखसुख यी  खप्तै रह लोकको ॥ 









































 कर्म नगन् आश फलको  आसक्तिमा गाडिई। 
ठान्नू सिद्धिअसिद्धिलाइ सम हो  भन्ने चनाखो भई ॥११॥ 
तिम्रो बुदिध सम्मा स्थिर भई  सक्नेछ राम्रै जब। 
सक्नेछो अनि तोडन वन्धनहरू  संसारका यी सब। 
यो आज्ञा हरिको सुनेर मनमा  शंका हुनाले गरी। 
सोधे अजुनले बिनम्र स्वरले  आज्ञा हवस् है हरि ! ॥१२ 
कस्तो हुन्छ समाधिमा स्थित हुने  मानीसको लक्षण? 
हिंड्न्, बोल्तु र बिस्वुपर्छ कसरी  त्यो व्यक्तिले मोहन ! 
यस्तो प्रश्न सुनीसकेर हरिले  आज्ञा भयो भारत ! 
गन पर्छ प्रयल बुझ्ने तिमिले  यौ योग राम्रोसित ॥१३॥ 
 दच्छा त्याग्दछ आत्मततुष्टि मईजोकै योगस्थ हे अजुन! 
जस्ले रोक्तछ वृत्तिलाइ मनको  हो प्रज्ञ तै सज्जन ॥ 
जस्तै अङ्ग समेटि बस्छ क्छुवा ४ त्यस्तै गरी इन्द्रिय । 
जस्ले रोक्तछ बुद्धिमान त्यहि हो  भन्ने बुझे निश्चय ॥१४ 
सक्तेनन् जन रोक्न वृत्ति मनको ४ आसक्तिलाई जब। 
पर्छन् यौ भव सिन्धुको भुमरिमा  ढुबुद्धि त्यस्ता सब॥ 
जस्ले गर्दछ त्रह्यचिन्तन डटी ४ यै योगद्वारा सदा। 
सिद्धि प्राप्त मई परम्पद पुगी ४ होला सुखी सदा ॥१५॥ 
गीता सार तेस्रो अध्याय  ज्ञान कमे योग   
सोधे अजुनले सशंक्ति भई  श्री कृष्णका साथमा । 
आकज्ञान ठलो छ कमेहरूको  भन्दा सदा लोकमा ॥ 
यो आज्ञा प्रभुको प्रसन्न मनले  स्वीकार ग्छू तर 
यस्तो दुष्कर घोर कर्म कसरी  आज्ञा मयो लो गर !॥१६ 











महामारत 
यस्ता मिश्रित वाक्र्यले हजुरको  व्यामोह जस्तो भएँ । 
शिक्षा स्पष्ट गरेर बुझ्न नसकी  हे कृष्ण ! भ्रममा परेँ ॥ 
मेरो जुन् पथमा चली हित हुने  पक्का छ हे केशव ! 
आज्ञा गर्नुहवस् त्यही हजुरले  राम्रो बुझाई अब ॥१७॥ 
यस्तो अजुनको कुरा मुनिसकी ४ आज्ञा भयो कृष्णले । 
निष्ठाका दुइ भेद छन पृथिविमा ५ मान्छन् सबै लोकले ॥। 
मान्छन् उत्तम सांख्य योगिहरूले४ निष्ठा ठुलो ज्ञानले । 
मान्छन् उत्तम कर्मयोग भवमा ५ ज्ञानी तथा योगिल्ले ॥१८॥ 
कस्को शक्ति छ टिक्न कर्म नगरी क्यै वेर मात्रै पनी। 
गर्नुपर्दछ कर्म ने प्रक्रतिको  सद्मं यै हो भनी॥ 
माथीबाट समस्त इन्द्रियहरू ४ रोकेर राख्ने तर।. 
मित्री चिन्तन खव त्ये विषयको  गर्छन् सदा जो नर ॥१९॥ 
तिन्लाई सुख शान्ति सिद्धि कहिले मिल्दैन हे अर्जुन! 
ठान्छन् तिनकन विज्ञ मानिसहरू दम्मी तथा ढदुजन॥ 
मिथ्या इन्द्रियमोग मित्रि मनले  रोकेर राखी कन। 
गछेन् इन्द्रियकर्म बाह्य मनले  सानन्द जो सज्जन ॥२० 
आशा केहि नराखि कमंफलको  आसक्ति जो त्याग्दछन् । 
सिद्धि प्राप्त गरेर अजु न ! तिनै  ज्ञानी ठुला बन्दछन् ॥ 
गर्छन शाख्रविहीत कर्म जनले ४ कल्याणका खातिर। 
तस्मात कर्म ठुलो बुझीकन सखे !  शंका नमानी गर ॥२१॥ 
त्याग्दा कर्म समस्त भोजन पनी क मिल्दैन वेला महाँ। 
निर्वाहा हुन सक्छ पेट नभरे  यो देहको लो कहाँ! 
गनू पर्दछ यज्ञ खातिर सदा  कर्मादी संसारमा। 
त्यसको मिन्न चलेर बन्धनविषे  पर्छन् तिनै लोकमा ॥२२॥ 




























































। २४ महाभारत 


गर्दा कर्महरू सबै तरहको ४ आसक्ति जो त्याग्दछन् । 
काटी बन्धन मोहका सकल ती ४ आनन्दमा पर्देछन् ॥ 
हाम्रा पवजले गरे जति अघी  सक्कम संसारमा । 
मान्छन् सिद्ध प्रमाण जस्कन सवे मानीसले लोकमा ॥२९॥ 
पैह्रेको जति जे छ आचरण त्यै ४ जस्तो भए तापनि! . 
गछेन् पालन लोकले अघि गरे  पुखांहरुले भनी ॥ 
मेरा निम्ति अप्राप्य छैन चिज क्यै सम्पूर्ण ब्रह्याण्डमा । 
छैनन् बन्धन कर्मका पनि कुनै  मेरो तिनै लोकमा ॥२३०॥ 
मिन्नै छ तपनी उचित बखत ओ मोका बिचारी कन। 
गर्नै पर्दछ कर्म गर्दछु सदा  मैले पनी अर्जुन! 
मैले कर्महरू सबै त्यजिदिए  हे पार्थ ! आलस्यले । । 
मेरो मागे समाइ त्याग्दछ सवै  कर्मादि संसारले ॥३१॥ 
मैले कमै त्यजे समस्त दुनियाँ  थाल्छन् स्वयं बिग्रन । 
देलान् दोष मलाइ भ्रष्ट दुनियाँ ४ पार्ने भनी अजुन! 
आसक्ती लिइ कर्मका वश हुने  निर्बोध व्यक्ती कन । 
त्याग्ने कम कदापि अर्ति नदिउन् मेदादिमा गाडिन ॥३२॥ 
सिद्धि योग र शुद्ध आचरणको  गनु स्वयं पाल्न। 
त्यस्तै कर्मतरफ् लगाउनु भनी  शिक्षा  दिई अज्जुन। 
हे राजन् ! परधम हो भय दिने ४ राम्रो भए तापनि । 
आफ्ने धर्म छ श्रेष्ठ उत्तम सखे ५ कल्याणकर्ता भनी ।२२॥ 
शिक्षा ज्ञान र धर्मको दिनुभयो श्री कृष्णजीले जब। 
शंका एक उठी धनंजयजिले  बिन्ती गरे माधव ! 
द्च्छा छैन तथापि केहि अरुले  लाई दिए झैं गरी। 
गर्छन् पाप मनुष्य प्रेरित मई  कुन शक्तिद्वारा हरि ॥३४ 





॥॥ ६२५ 
४ अञ्जनको सुनेर हरिले  फेरी बुझाङ् भनी। 
आज्ञा गनुमयो छ बुझ्न बहुतै  गाद्दो कुरा तेपनि। 
कामक्रोध यि शत्रु हुन् त्रिणणमा  पापी ठला छन् यिनी 
इ्च्छापू्ण हुँदैन मोगहसु्ले ४ यिन्को कहील्यै पनि ॥३५ 
ध्रृवाँले गरि अग्निदर्पण महाँक धूलो परे झैं गरी। 
जस्तै ढाक्तछ गर्भ जालहरूले  रक्षा गरी राम्ररी॥ 
इच्छा वृद्धि भएर त्यै किसिमले ४ ज्ञानीहरूको पनि। 
राजन् ! ढाक्तछ ज्ञानका पथ सबै ४ त्यो कामनाले अनि ॥३६ 
राख्नूपर्दछ आफुले वश गरी  सै हेतुले कामना। 
इच्छापूण हुनेछ यौ किसिमले ४ पूरा भई साधना ॥ 
तस्मात् इन्द्रियलाइ राख वशमा  हे पार्थे ! रोकीकन। 
रोक्ता इन्द्रिय काम हुन्छ वशमा  तिम्रो स्वयं अजुन ॥३ 


गीता सारचौथा अध्याय  निष्काम करमेयोग र ज्ञान महिमा 
















तिष्काम हने 
। राजन् ! अजु नलाइ फेरि हरिले ३ शिक्षाथं आज्ञा भयो। 
जुन् रविलाइ उत्तम भने  पेही यही योग हो॥ 


























। २६ क महामारत 
शिक्षा श्री मतुलाइ त्यसपछि दिए  त्यै योगको सूर्यले । 
पाएथे मनुबाट योग यहि ॥ कै दुक्षाकु भृपालले ॥३८॥ 
सोही योग परम्परागत हुँदै ४ राजपिमा बाँडियो। 
धेरै काल त हे सखै ! पृथिविमा यो लुप्त जस्तै मयौ॥ 
मेरा हौ तिमी मक्त ओ प्रिय सखा त्यै हेतु है अन! 
मैलै योग भने पुरातन सबै क राम्रो गरी बर्णन ॥३९॥  
। साह उत्तम गोप्य योग मनले  गर्दै रहे चिन्तन। 
ढ्च्छा पूर्ण हुनेछ, भोगसुखमा  डुब्दैन केह मन॥ 








यौ आङ्गा हरिको मुनेर मनमा  शंका उठी पार्थको । 
लागे सोध्नहजूरदेखि पहिलै ४ हौ जन्म श्री सूयको॥९ 
आज्ञा सो रविलाइ कुन् बखतमाङः यौ योग हे केशव! 
शंका गनुहवस् निवारण प्रो  मेरो भएको सब्॥ 
यस्तो ती नररूप श्री विजयहे  बिन्ती गरेको सुही। 
श्री योगेशखरछे निवारण गरे  शंका दयाल् बनी ॥४१॥ 
धेरै जन्महरू सखै ! बितिसके  तिम्रा र् मेरा पनि । 
जान्दैनी तिमि त्यो म जान्दछ सुबैङ यस्तो भएथ्यो, मनी ॥ 
मेरो जन्म र मृत्यु हुन्न सबको  आत्मा म ठ्ँ ईश्वर । 
सक्छु राड्न अधीनमा प्रकृति नै  रोकेर आफूतिर ॥४२ 
माया जो बलवान छन् सकलमा  तिनलाई साथै लिई । 
आफैं हुन्छु प्रकट त्रिलोकभरिको क रक्षार्थ स्वामी भई ॥ 
बृद्धी मैकन पापको जतिजति  सद्धभम घट्ला यहाँ। 
गर्छु धारण हे सखे ! उतिउती ४ ओतार एथ्वीमहाँ ॥४२। 
धमस्थानप॒व गर्न साधु जनको  उद्धार खातिर। 
 पापी माने भनेर चार युगमा  उपन्न हुन्छु तर॥ 



















 मष्मपर्व ६२७६. 
मेरो जन्म र कर्म निर्मल हुँदा  जुन् व्यक्तिले चिन्दछन्। 
। काटी बन्धन लोकका तिनिहरू  मैमा सखे ! मिल्दछन्॥४४ 
। त्यागी राग र क्रोध ओ सय सदा ४ मेरी पिछा जोपरे।  
त्यस्ता गुद्ध भएर ज्ञान तपले  संसार पारी तरे॥। 
गर्छन् पूजन देवको जनहरू  जुन सिद्धिका खातिर ।  
तिता फल मिल्छ कमसको क्र त्यै हेतु १. ॥  ॥ 
नित्य मलाइ नै भजन जो जुन् भावले गर्दछन् ।  
तिन्छाइ फल दिन्छु त्यै किसिमको सानन्द ती मोग्दछन् ॥ 
चारै वर्ण विभागपूर्वक स्वयम्  मेले रचे तापनि। 
कर्ता ठान्दछ मूखेले, सुजनले  चिन्छन् अकतो भनी॥४६॥ 
,गरछु कर्म मलाइ छैन फलको ३ इच्छा त्यसै कारण। 
जस्ले चिन्छ मलाइ त्यै पुरुष हो  ज्ञानी तथा सज्जन ॥ 
गर्थे कर्म मुमुश्वुते अघि सखे ! ४ मैले गरे झैं गरो। 
ठच्छा त्याग गरेर कमेफलको  जान्थे ति पारी तरी ॥४७ 
हाम्रा पुवेजले सुकमं पहिले ४ जस्तो गरे सादर । 
त्यस्तै माव गरी विचार मनमा  सक्कर्म आफ्नू गर ॥ 
हो यो कर्म, अकम हो यति भनी  गाद्दो छै छुट्टयाउन । 
हुन्छन् मोहित विज्ञ पण्डित पनी  यो बातमा अज न! ॥४८ 
सीही कर्म बुझाउँछ बुझ तिमी  निष्काम राम्री गरी। 
हुन्छौ बन्धनयुक्त, पाप सहजै  जाने छ सारा टरी॥ 
जस्ले इन्द्रियमौग त्याग्दछ सखे! ५ आशा तथा कामना। 
पाउँ मोगहरू भनोकन कुनै  गर्दैन जो साधना ॥४९॥ 
पाएको जति वस्तुमा सुख तथा  सन्तोष जो मान्दछन् । 
त्यस्ता मानिसलाइ पण्डित पनी  ज्ञानी मनी जान्दछन् ।  















. २८ महामारत 


कृता, द्रव्य र अग्नि आहुति, हवी ४ औओ यज्ञको जो फल। 
जस्ले त्रह्ल मनेर चिन्दछ सखे !  हो त्रह्म त्यो केवल ॥५०॥ 
यो हो यज्ञस्वरूप श्रेष्ठ भनि जो  विश्वासले गदछन्। 
काटी बन्धन, त्रह्मको पद महाँ  ती त्रह्मम पुग्दछन् ॥ 
गछेन् पजन रूप, यज्ञ भवमा ४ योताहरुको जति। 
तर्छन् व्रह् चिन्हेर यज्गफलको सिद्धी मिली पाथ, ती॥५१। 
॥७ संयमरूप यन्नत्रत ॥. कै गर्ने सदा लोकमा। 
कोही छन् तपदान यब्गहरु ने  गने खुशी साथमा ॥ 
गछन् योगस्वरूप यज्ञ कतिले ङ ज्ञान स्वरुपी कती । 
गर्छन् यज्ञ स्वक्मरूप कतिले  आनन्द मानी अति ॥५२ 
प्राणायाम, अपानको गति दुवै  रोकेर राखी कन। 
दिन्छन् आहुति प्राणको पनि कती ज्ञानी, तपस्वी जन ॥ 
गर्छन् प्राण अपानमा लगि कती  रोकेर आफ्नू मन ॥ 
होम्छन् प्राण अपानमा ठगि कती रोकेर आफ्नू मन ॥५३॥ 
थोरै धेर नपारि संयम कती  आहारको गर्दछन्। 
रोकी प्राण गती सह कृतिले ५ प्राण महाँ होम्दछन् ॥ 
सिठ्ढी प्राप्त हुने अनेक थरिका  यज्ञादि जो गर्दछन्। 
खारी पाप समस्त त्रह्यपदको ४ आनन्द ती मोग्दछन् ॥५४ 
खाने अमृत यन्शेष खुशिले ४ योगीहरू छन् जति 
तित्का टुट्छन कर्म बन्धनहरू  सम्पूर्ण हे सद्मति 
जस्लाइ सुख हुन्न लोकिक कुनै ५ यज्ञादि गर्दैछ जो। 
सोही कारणले परत्र मुखमा  विश्वास मान्नेछको १५५ 
धेरै वर्णन यज्ञको छ श्रृतिमा ४ विस्तारले अर्जेन ! 
हुन्छो मोक्ष गरे प्रसन्न मनले  सक्कर्मको चिन्तन ॥ 


























य  ॥ 
सयम वया यज्ञ ठहर्छ उत्तम सखै !  द्रव्यादि भन्दा सदा। 
हुन्छन् कर्महरू विलीन सहजे त्यो ज्ञान प्राप्तो हुँदा॥५६ 


भौष्मप्वे 




















. 
 ११०० 
१? 
बै  
हु १?   टो 
।  


 


सेवा चाकरिले रिझाउन सके  तबन्न ज्ञानी क्न। 

दिन्छन् ती उपदेश ज्ञानपथको  शिक्षाथे हे अन! 
२ त्यो जानेपछि ज्ञान, हुन्न यसरी  व्यामोह केह्रे पनि। 
देख्नेछो निज देहमा अनि ममा  छन् जीव सारा भनी ॥९ 
आफ्नू यो अविवेक रूप मनको ४ सन्देह शंका सब। 
काटनूपर्दछ ज्ञानरुप बलियो  शस्रादिले नै अब॥ 
हान जीत हुन् समान मनले  ठानेर है भरत! 
होङ तपर युद्ध गर्दछु भनी ४ आफ्ना यि शत्रूसित ॥५८ 



























।।  


६२० महामारत क 
।।।। गीतासारपाँचौं अध्याय  साँख्य योग    जा 
यो शिक्षा मुनि फेरि चित्त नबुझी  जीरेर बाट्र दुई। 
सोधे अजुनलेचक्ति् हुन गएं  हे कृष्ण ! शंका भई ॥ 
गनू कम र छाइ्दिनू र कहिले  योगादि गनू भनी। 
आज्ञा गर्नुभयो र उत्तम छ कुन् ४ भन्नोस् दयालू बनी ॥५९ 
बिन्ती अजुनको सुनेर हरिले ४ आज्ञा भयो साद्र। 
संन्यास् योग र कमंयोग हुइले ४ कल्याण गर्छन् तर ॥ 
साह्रै उत्तम कर्म योग छ सखे !  निष्काम भन्दा पनि। 
बस्छन् कर्म गरेर साधक सदा  निर्लिप्त जस्तै बनी ॥६० 
रागद्ेष र ठुन्द्र मुक्त जन जो क्वै गर्दैन क्यै कामना। 
संन्यासी त्यहि हो हुँदैन मवको  त्यस्लाइ क्यै यातना ॥ 
संन्यास् योग र कर्मयोग दुइ छन्  भन्छन् सबै मूर्खले 
मेटनू ईश्वर लक्ष्य एक यहि नै ४ हो भन्दछन् विज्ञले ॥६१ 
पुग्छन् जुन् पद्मा मरीकन सखे !  कमिष्ठ योगी जति। 
देख्ने ज्ञान र कमंमा सम सदा  पुग्छन् त्यहीँ सद्मति ! 
रोकी इन्द्रियलाइ आफ्नू वशमा  जो राछ्न सक्ला मन। 
आत्मा ईश्वर हो ढ ब्याप्त सबमा  जो मन्दछन् सज्जन ॥६२। 
त्यस्ता मानिस योगमा रत रही कम गरे तापनि। 
काटी बन्धन जन्मको मरणको  पुग्छन् परम्पदू तिनी ॥ 
नित्यानिद्य प्रपञ्च हुन् क्षणिक जी  देखिन्छ संसारमा । 
यौटा सत्य छ त्रह्म चिदेघन सखे !  सम्पूर्ण त्रह्माण्डमा ॥६२१॥ 
सोही ईश्वरको परी भर महाँ  माया अडेकी हुदा। 

 ठान्नृपर्देछ स्वप्न झैं कि मृगको  तृष्णा सरी सबदा ॥ 






























॥ ७. सरेर 
मायामा नमुलेर ईश्वर भनी  जो चिन्दछन् निर्गणण।  
मान्नूपर्दछ सांख्ययोगि तिनि नै  हुन् श्रेष्ठ हे अजु न! ॥६५ 
देख्नसुन्नु, र सुध्नु खानु र छुन्  सुत्तू तथा  फक्रन् । 
फेन् सास र हिंड्नु औ त्यजि दिनुछ हैनू तथा चिम्लनू ॥ 
आफाफ्ना सब. कर्म इन्द्रियहरू  गदै रहन्छुन् भनी। 
ठान्छन् सज्जनले म गर्दिनँ मनी क्यै काम केह पनि ॥६५ 
आफ्नू गर्दछ कर्म जो नियमले  आसक्ति त्यागी कन। 
आफ्ना ती सब कमका फलहरू क जो गर्छ ब्रह्यार्पण॥ 
पालन् गने भनी नियम् जगतको ४ कर्मे गरे तापनि। 
हुन्नन् लिप्त कदापि अम्बुजमहाँ ४ पानी परे झैं तिनी ॥६६ 
, । गर्छन् त्याग सह कर्मफलको  जी कर्मयोगी जन । 
शान्ती प्राप्त गरेर ईश्वरकहाँ  पुग्छन् तिनै सज्जन ॥ 
आशा गर्दछ जो सकाम फलको  आसक्ति राखीकन । 
त्यस्ले भोग्दछ जन्मको मरणको  आपत्ति है अज न ! ॥६ 
ज्ञानी, व्राह्लण, श्वान औ गज तथा चाण्डाल वा गाइमा। 
आत्मा एक भनेर देछ्छ जन जो  हे पार्थ ! संसारमा ॥ 
५ जानी ओ समदर्शि लोकहरुले ४ तिन्लाइ ने भन्दछन् । 
आत्मालाइ चिन्हेर त्रह्मपदमा  सानन्द ती पुगदछन्॥६८॥ 
बत्तीमा परि उढ्दछन् पुतलि जो  अज्ञानको कारण। 
भोग्छन् कष्ट अनेक लोक मुखमा ४ आनन्द खौज्ने जन॥ 
इच्छा बढ्दछ भोगको जति बढी  पाए पनि अजुन। 
। त्यस्लाई सुख प्राप्त हुन्न कहिल्यै  आसक्तिके कारण ॥६९॥ 
 इच्छा माफिक भोगका चिजहरू क सम्पूर्ण पाए पनि। 
 जसलाइ सुख, हष हुन्न मनमा २ हुन् तुच्छ सारा भनी ॥ 












। 
जस्तै ठान्छ समान दुःख, सुख वा मोगादि संसारको । 
सक्ला ईश्वर चिन्ह, पाप तनको  खारिन्छ त्यो व्यक्तिको॥७० 
उचोनीच कुभाव भाव मनको ४ त्यागेर हुर्भावना । 
इच्छा जस्कन ढैन भोगतिरको  गर्दैन जो साधना॥ 
जसलाइ रिस हुन्न कत्ति मनमा  आक्मा चिन्हेको छ जो। . 
भन्छन त्यस्कन विज्ञ मानिसहरू  ज्ञानी त्यही व्यक्ति हो॥७१ 
जसूले दान र यज्ञ, धम, तपको  सक्कमंको ईश्वर ! 
प्राणीको मनभित्र जानि म कुने  निःस्वाथमा मै स्थिर ॥ 
तव ज्ञान छिई, मलाइ जन जो  चिन्नेछ अर्जुन ! 
त्यस्लाई सुख मिल्छ, त्रह्मपदमा  पुग्नेछ त्यो सज्जन ॥७२ 
गीतासार  छैटौं अध्याय  ध्यानयोग र मनोनिग्रह  १ 
लाग्नूमो हरि भन्न क्मफलको ५ आसक्ति त्यागीकन 
जस्ले गर्छ सदैव योग्य रितले ४ सकर्म हे अजुन! 
संन्यासी त्यहि हो, चिल्ली मकनत्यो ज्ञानी र योगी भयो। 
आफ्नू कर्म त्यजेर को भन तिमी  योगी र ज्ञानी बन्यो !॥७ 
संन्यास जसकन भन्दछन् जनहरू हो योग ने त्यौ पनि। 
गन् त्याग अवश्य पदछ सखे !  हुन् भोग झुद्ठा भनी ॥। 
लौमी इन्द्रियका झुटा सुखहरू  खोज्दैन जसको मन। 
योगारुढु भएर मिल्दछ ममा  त्यो व्यक्तिहे अजु न !॥७४ 
आफैं उत्तम मार्गमा चलि सदा  उद्धार, आफ्नी गरोस् । 
आफू जानु अधोगतितिर स्वयं  रोक्ने इरादा धरोस् ॥ 
आफैं आफ्नु सखा, हितू छ तनमा प्रत्येक मानीसको । 
आफैं शत्र ठहर्छ आफ्नु, नगरे  यत्नादि उद्धारको ॥७५॥ 
























 सकयससस्लिनिस्णमा ताका लि फडारा। 
जमले शान्त भएर राख्छ वशमा  रोकेर आफ्नू मन। 
गला त्यै मनले सदा हित स्वयं  त्यो व्यक्तिको अर्जुन ! 
जस्तै त्यो मनलाइ रोक्न नसकी  स्वच्छन्द छाडी दिनन्। 
तिन्को शत्रु भएर सोहि मनले  ती पापमा गाडिनन् ॥७६ 
जसलाई छ समान दुःख सुख वा  शीतोष्ण, मानापमान् । 
जस्ले ठान्दछ हर्षशीक सम, ती  ज्ञानी तथा श्रेष्ठ हुन् ॥ 
जस्ले शान्त रहेर यो किसिमले ४ जिलेछ आफ्नू मन । 
त्यस्ले तोड मलाइ पाइ सहजै  संसारको बन्धन ॥७७॥ 
शाख्र ज्ञान भएर शान्त मनमा  सन्तोष जो मान्दछन् । 
जस्को जीवविकारहीन छ सखे !  जो योगमा मग्न छन् ॥ 
.  माटो, पत्यर ओ सुवर्ण सम जो  ठान्छन् जिती इन्द्रिय । 
गर्छन् प्राप्त मलाइ ती पुरुष वा  ख्री,क्लीवले निद्रयय॥७८ 
राजन ! बान्धव,शत्रुमित्र र सुद्ृद्३ मध्यस्थ, द्रेषी अनि । 
ज्ञानी, सन्त, तटस्थ, दुष्ट अथवा ४ कोही भए तापनि॥ 
हो कर्तव्य भनेर त्याग्छ अभिमान जुन् व्यक्तिले देहको । 
आक्मा ठान्दछ जो समान सबको  त्यागी त्यही श्रेष्ठ हो ॥७९ 
रोकी इन्द्रिय औ जितो मन सखै ईर्ष्या र आशा त्यजी । 
जस्ले योगमहाँ रही दृढ सदा  बस्ला मलाई भजी ॥ 
छाडी संग्रह, विध्न योग पथको ४ जो टाई आए जति। 
आत्मामा लगि जीव जोछ जन जो ४ सप्रन्छ त्यस्को मति ॥८० 
शुद्ध स्थानमहाँ न नीच न उँचो ४ राखी सफा आसन । 
त्यस्माथी मृगचम त्यौ उपरमा ४ राख्नू लुगा अजुन ! 
रोकी इन्द्रियका क्रियाकन सखै ! एकाग्र पारी मन। 
सोही आसनमा बमुन जतनले  अभ्यास गर्ने जन ॥८१॥ 
















५ 









५५५७ 


। शुद्ध गराउनाकन ममा ने चित्तत्रृत्ति धरी। 


६३४ महाभारत 





गोगाम्यास गरुन् कुनै तरहको  बाधा नपर्न गरी॥ 
राख्भू गदन, देह ओ शिर सखै !  सोझ्गो तथा सुस्थिर । 
रोक्न शान्त भएर वेग मनको  कल्याणका खातिर ॥८२ 
टुप्पामा लगि नाकको, नयनको  ज्यौती गरी केन्द्रित 


गन् पछ मलाइ पाउन सदा  अभ्यास राग्रो सित ॥  


योगाम्यास गरेर यो किसिमले  है पाथ ! क्यै कालमा 
सिद्धि प्राप्त भएर साधक स्वयं ४ मिल्नेछ आई ममा॥८२॥ 
बतो नीद हुने कि रात दिनमा  सुले बढी वा कम। 
खाने बेसरि वा नखाइ रहने  यस्तो छ जसुको क्रम । 
त्यस्ता साधकलाइ योग पथमा ४ जन्मै बिताए पनि। 
सिद्धि प्राप्त हुदेन निष्फल सबै  होला गरेको पनि ॥८४॥ 
धेरेथोर नपारि जो नियमले  गर्ला सधैं साधना । 
सोही साधकको सबै तरहले  पुग्ला सखे ! कामना ॥ 
शान्ति प्राप्त हुने असाध्यसजिलो ४ यो योगः जो गर्देछ। 
त्यस्ले नीद र मोकप्यास सम नै ४ राख्नू सदा पदैछ ॥८५॥ 
जसको ईश्वरतफ चित्त यसरी  राम्रो गरी लाग्दछ। 
त्यो योगो भवसिन्धु गोखुरसरी ४ आनन्दले तढछ॥ 
जतो निःचल हुन्छ दीपक सखै ! ४ हावा नलागी दिंदा। 
त्यस्तै निश्चल चित्त साधकहरू  राखुन सदा सबैंदा ॥८६ 
जीवात्मा सब छन् ममा, म पनि छक प्राणी सबैमा भनी! 
देख्न् व्यापक पछ साधक भई  अभ्यास गर्दा पनि॥ 
मेलाई सबमा तथा सब ममा  देख्नेछ त्यस्ले जब। 
त्यागी मेद अभिन्न आफु र ममा ठान्नेछ त्यस्ले तब ॥८७॥ 





श्र 













।... त त. करे 
जोरी हात हुवे मने विजयले  हे कृष्ण, योगेशखर ! 
ठान्नुपछ समान रोकि मन यो ४ कल्याणका खातिर॥ 
आज्ञा गनुभयो स्वयं हजुरले ४ राम्रो बुझाई तर। 
साह्वै चञ्चल चित्तब्रृत्ति छ प्रमो !  दोड्न्छ चारैतिर ॥८८॥ 
रोक्नू यो मन वायु रोक्नुसरि नै  गाहो हुनाले गरी! 
१ पाठ बुङ्ष्न कुरा यसे विषयको  विस्तारले हे हरि! 
आज्ञा मो हरिले बुझाउन भनी  वाणी गरी कोमल। 
गाह्रो पदछ रोक्नलाइ मन यो  साह्रै हुँदा चञ्चल ॥८९ 
सोधे अर्जुनले प्रमो ! छ मनमा १ श्रद्धा र इच्छा तर। 
जस्तै यो मनलाइ रोक्न बलले  सक्तेत हे ईश्वर! 
,  व्यस्ले ईश्वरलाइ भेट्न नसकी ४ भै योग देखी च्युत। 
कस्तो के गति प्राप्त गर्दछ सबै  आज्ञा हवस् अच्युत ॥९० 
जस्तै यो मनलाइ राख्छ वशमा ४ सक्तैन हे अर्जुन! 
त्यस्को सिद्ध हुँदैन योग अथवा  वेराग्यको साधन । 
जस्तै यल गरेर राख्छ वशमा ४ रोकेर आफ्न मन। 
सिद्धि प्राप्त हुनेछ केहि दिनमै  उद्योगले त्यस्कन ॥ 
बिन्ती अजु नको सुनेर हरिले ४ आज्ञा भयो सादर। 
गर्ला जो जन कर्म उत्तम सदा ५ कल्याणका खातिर ॥ 
त्यस्को नाश हुँदैन क्मेफल ती ४ केह पनी सद्वति 
भेट्ला त्यो परलोकमा अनि यहाँ  अत्यन्त राम्रो गति ९२ 
योग भ्रष्ट भए पनि पछि मरी  क्वै पुण्यको लोकमा ! 
बस्ला, जन्म लिनेछ धामिक, धनी वा भूपक्ो कोख्मा॥ 
सम्झी उत्तम कर्म पूव जुनिको  लागेर गे तिर । 
आत्मालाइ चिन्ह्रा परंपद् महाँ  पुग्ला मरी त्यो नर ॥५३ 







































... 


ज्ञानी, सिद्ध, तपस्वि, विप्र अथवा  होस् कर्मकाण्डी जन । 
योगी उत्तम हो सखै ! रम तिमी ४ त्यै योगमा दी मन ॥ 
अफ्नू चित्त लगाइ सादर ममा  अभ्यास गर्ने छ जो। 
त्यस्ले मेटछ मलाइ निडचय सखे  योगी सही श्रेष्ठ हो ॥९४ 
गोता सार  साता अध्याय  ज्ञान त्ज्ञान याग 

आज्ञा मो हरिले सखै ! मतिर नै ४ आफ्न लगाई मन। 
पोगाम्यास महाँ हुदा रत सबै  सन्देह त्यागी कन ॥ 
जान्नेछी तिमिले मलाइ जसरी  सम्पूणमा व्यापक । 
त्यस्को माग बताउछ, बुझि त्यही  तछन् सबै साधक ॥९५॥ 
भन्छु उत्तम माग योगपथको  विज्ञानको त्चानको । 
त्यौ जानेपछि क्ष्ये रहन्न जनले  जान्ने कुरा योगको ॥ 
जस्का छन् जुम कमे पूव जुनिका  संस्कार राम्रा अति। 
श्रद्धा प्रेम अपार भक्ति छ ममा  जुन व्यक्तिको सदाति !९ 





छु 









आत्मसयपयाग 
त्यस्ता एक सहस्र व्यक्तिहरूमा ४ योटा कुनै साधक। 
. सक्ला जान्त मलाइ तखबललेक हे शत्रु संहारक ! 





























 ५२७ . 
पृथ्वी औ नम,बुढधि,अग्नि,जल,मन्वायू अहंकार छन् । 
मेरा यी जड् शक्ति आठ अपरा क है पार्थ ! निर्जीव हुन् ॥९७ 
अर्को चेतन शक्ति एक छ परा  संयोग यिन्को भई। 
हुन्छन् कारण, मुख्य मूतहसको ४ उत्त्तिमा यी हुई ॥ 
जानीलेउ म मूल कारण स्वयं कै उत्पत्तिको टँ भनी। 
मैमा लीन हुनेछ यो जगतको ४ सम्पूण सृष्टी पनि ॥९८॥ 
धागोमा मणि झै अभिन्न छ सुखै ! त्रह्माण्ड सारा ममा। 
अर्को छेन मदेखि भिन्न कहिने  क्यै वस्तु त्रह्माण्डमा ॥ 
पानीमा रस टू, प्रकाश पनि दँ  श्री चन्द्र ओ सूर्यको । 
हे अजुन् ! पुरुषछ हुँ प्रणयको  ३ कार ठँ वेदको ॥९ 
 मै ट्रै जीवन रूप यो परथिविका  प्राणी तया जीवको । 
पृथ्वीको म सुगन्ध उत्त तथा ङ ह् तेज श्री अग्निको ॥ 
बुद्धीरूप म बुद्धिमान, तपसी  को शान्ति हँ अजुन ! 
मै हँ बीज सखे ! सनातन सबै  जीवादिको जीवन ॥२०० 
सामथी नरहेरको म बल औक सामथ्यं हँ भारत 
ज्ञानी धामिकको त काम पनि मै ट्ँ शास्रले संमत॥ 
ं तीनोटा रजसब औ तम भनी  हे पार्थ ! छन् जो णुण। 
तिन्को भाव ममा अभिन्न छ बरू ३ छैनन् ममा ती णुण ॥१  
उपपत्ति स्थिति नाश ती त्रिणणको  हुन्छन् म देखी भनी । 
फुक्का छु म सदा तिनै गुणमहाँ  बाँधिन्नँ, केह पनि ॥ 
मेरी हुस्तर ओ विचित्र त्रिणणी ४ माया हुनाले गरी । 
चिन्दैनन् जनले मलाइ सहसा ङ त्यस्को वशैमा परी॥२॥ 
त्यो माया मवमा अलोकिक हुँदा ४ अत्यन्त नै अदूमुत। 
जस्ले त्यस्कन जिलसक्तछ त्यही  हो श्रेष हे भारत! 


ज् 





६३८ महाभारत 


, मायाका गुणमा मुलेर भवको ४ आनन्दका खातिर। 
भज्देनन् जनले मलाइ, दुखमा  पर्छन् ति चारेतिर ॥३॥ 
अर्थाथी, श्रुव, आतँ द्रौपदि तथा  जिज्ञासु ज्ञानी जन। 
गछन् लीन भएर भक्तहरु यी  मेरै सदा चिन्तन ॥ 
यी चारै थरि भक्तमा म छु वढी  ज्ञानीहरूको प्रिय।. 
ज्ञानीलाइ सदा म गछु प्रिय ती  हुन्छन् सखै निभंय ॥४॥ 
ज्ञानी, भक्त सबै उदार मतिका  हुन् एकनासे तर। 
मेरो प्रेम रहन्छ अजुन! बढी ज्ञानीतिर ॥ 
योगाम्यासमहाँ अडेर रहला  जो जम्म जन्मान्तर । 
योटै व्यापक वासुदेव सबमा  जो देख्न सक्ला नर।॥५॥ 
झुटो लोक र देहलाइ पनि जो  ठान्नेछ मिथ्या भनी । 
ज्ञानीमा अति श्रेष्ठ हो जन त्यही  ठूलो महात्मा पनि ॥ 
पापी दूषित कममा रत सदा  छन् दुष्ट छोपी जति। 
चिन्दैनन् कहिले मलाई र ममा  लाग्दैन तिनको मति ॥६ 
। गछन् पूजन देवको जनहरू  राखेर जुन कामना । 
श्रद्धामाफिक सिद्धि दिन्छु म सदा ३ तिन्को बुझो भावना ॥  
मायाको म छु आडमा र सहजै  देखिन्न, त्यै कारण। 
ठान्छन् मृत्यु र जन्ममा म पनि छ् ४ आबद्ध हे अजुन ॥७ 
ज्ञानीले अधियज्ञको र अधिमूत्  अध्यात्मलाई पनि । 
मेरो आत्मस्वरूप चिन्दछ स्वयं  प्रत्यक्ष यै हो भनी ॥ 
त्यस्तालाई हुँदैन कष्ट कहिल्यै ५ मेरा कृपाले गरी। 
। सम्झी अन्त्य बखतमहाँ मकन त्यो ४ जानेछ पारी तरी ॥८॥ 





।। ६३९ 
गोतासार  आठौं अध्याय  अध्यात्मभक्तियो  
।शिक्षाश्री हरिति जसै दिनुभयो  विज्ञानको श्षानको। 


बिन्ती अजुनले गरे विनयले ४ पार धरी कृष्णको ॥ 
कुन् हो व्रह्म र कर्मको पथ प्रमी !  हो योग अध्यात्म कुन् । 
आज्ञा मो अघियब्च श्रेष्ठ अधिमूतङ त्यो योग को गर्दछन् ॥९ 
कुन् हौ त्यो अधिदैव यो शरिरमा  भन्नोस् बुझाई कृन। 
सम्झन्छन् प्रमुलाइ को र कसरी  मर्ने बखत्मा जन ॥ 
यस्तो प्रश्न सुनीसकी विजयको ५ सन्देह हर्ने गेरी। 
आज्ञा गर्नुभयो जनार्दनजिले  राखी दया त्यो घरी ॥१० 
जस्को नाश हुँदैन व्यापक छ जो हे पार्थे! त्यै त्रह्ल हो । 
जीवात्माकन जान योगपथमा  अध्यात्म मानिन्छ त्यो ॥ 
उतत्ति जति गर्छे जीवहरुको ५ त्यो भाव नै क्महो। 
हेत् हो अधिमूत पालन तथा  उतत्तिको नाशकी ॥१३ 
भन्छन् भक्तहरू हिरण्यमय पुरुष्४ जस्लाइ त्रब्माण्डमा । 
सोही हो अधिदैव जीवहरुको ४ विछ्यात देहादिमा ॥ 
अन्तर्यामि म वामुदेव रुपले  सम्पूंणमा छु स्थित । 
त्यस्लाई अधियज्च जान तिमिले  हे पार्थे ! राम्रोसित ॥१२ 

जस्तै त्याग्छ मलाइ सम्झि तन यो  है मित्र ! आखीरमा । 
पक्का मोक्ष भएर मिठ्दछ गई  त्यो जीव ने त्रह्ममा 

जुन्जुन् रूप गरेर ध्यान मनमा  यो देह जो त्याग्दछन् ।  
मदा सोहि बिचार आइ जन ती  त्यै योनिमा पुग्दछन् १३॥ 
तस्मात संझी मलाइ युद्ध तिमि यो  सद्भम॑ ठानी गर। 
अपी कम मलाइ ब्रह्मपदमा  पुग्छो नमाने डर ॥ 




















































 । प्रहाभारत 
रो की चञ्चल चित्त, योगपथको  अभ्यास गर्दै गरे 
पाई दिव्य स्वरूपलाई सहजै  ज्ञानी महात्मा तरे ॥ १४॥ 
उपत्तिस्थितिनाशसृक्ष्म, रवि झैँ  जाज्वल्य ओ चेतन । 
सर्वात्मा र अचिन्त्य, अव्यय तथा  शुद्धातत सच्चिदूधन ॥ 
यस्ता ईश्वर श्री पुरातन पुरुष ४ जो छन् सदा निमेल। 
तिनको ध्यान धरेर योग बलले  आत्मा गरी निश्चल ॥१५ 
मर्ने काल भएपछी भ्रृकुटिमा  जो प्राण राछ्ला स्थित। 
त्यस्ले संझि मलाइ त्रह्पढ्मा  पुग्नेछ राम्रो सित॥ 
भन्छन नाश हुँदैन जस्कन कवै कै ती वेदवेत्ता जन। 
जस्मा मिल्न ति त्रह्मचर्य व्रतको ४ गछेन् सदा पालन ॥१६॥ 
गर्छन् यन अवश्य मिल्दछ भनी  जस्मा सुयोगी जन।  
गछ सोहि सखे ! म दिव्य पदको  संक्षेपमा वर्णन ॥ 
ढोका इन्द्रियका थुनी हृदयमा  आफ्नू टिकाई मन। 
तालुमा लगि राछ्नुपर्दछ सदा  त्यो प्राणवायुकन ।॥१७॥ 
राखी सुस्थिर देह योगपथको  अभ्यास जो गर्दछन् ॥ 
३ ब्रह्याक्षरस मात्र बोलि मुखले ४ जो योगमा रम्दछन् ॥ 
संसारी सुख ठानि तुच्छ तन जो ४ यो रीतिले त्याग्दछन् । 
पाई मोक्ष सखै ! परंपद् महाँ  योगी तिनै पुग्दछन् ॥१८ 
कालातीत म इँ, मिले यदि ममा  फर्कन्न ज्ञानी जनम । 
पलो फर्कन त्रहालोक तकमा  पौँचे पनि अखजुन ! 
लोकालोक समस्त कर्म फलका  हुन् भोग गर्ने स्थल । 
योगाभ्यास गरी पुगे पनि यहाँ  हुन्नन् कुने निश्चल ॥१ 
ब्रह्माको दिन चार् सहख्न युगको  रात्री पनी त्यत्ति हो । 
होला नाश बितेपछी दिन त्यही  हे पार्थ ! त्रद्याजिको ॥ 








































। १ औष्सपवे ६४१ 
जस्तै जान्दछ तले अवधि यो ४ ती सृष्टिकर्ताजिको । 
जान्ने तब समस्त योगबलले  योगी त्यही श्रेष्ठ हौ ॥२० 
श्री सूयाँदयले दिशाहरू स्वयं  ज्वाज्वल्य हुन्छन् जब । 
व्रह्वाको तनबाट जीव जति हुन्  उत्पन्न हुन्छन् सब ॥ 
सन्ध्याकोल भएपछी तनमहाँ  ब्रद्याजिको गेकन । 
हुन्छन् जीव समस्त लीन क्रमले  त्यै देहमा अजु न  ॥२१ 
बारबार सबै चराचरहरू  त्यो दिन् तथा रातमा । 
जन्मन्छन् अनि मर्दछन् क्रम यही चल्दो छ त्रह्याण्डमा ॥ 
योगाम्यास गरे कुन् पथमहाँ  जान्छन् सुयोगी मरी । 
फर्कन्छन् पुगि व्रह्वलोक तक को  के कमे कस्तो गरी !२२ 
गर्छु यी दुइ मार्गको अब सखे !  संक्षेपमा वर्णन। 
सिद्धो मिल्दछ ध्यानपूर्वक तिमी  मेले भनेको सुन ॥ 
मैन्ह्रा पट अनि उत्तरायण तथा ५ त्यो शुक्ल पक्षे भरी । 
फेरी जन्मनलाइ यो पृथिविमा ४ आउन्त योगी मरी ॥२१ 
। कृष्णे पक्ष र दक्षिणायन भरी  जो देह त्याग्ला जन । 
सोगी भोग स्वकमंको प॒रथिविमा ४ त्यो आउला जन्मन ॥ 
दोटै उत्तम माग हुन् तर सखे ! ४ सत्कमे जो गर्दछन् । 
ं गदा लोभ तिनै सुकर्म फलको ३ चौरासिमा पर्दछन् ॥२४ 
भोगेच्छा फलको हुँदैन मनमा  दानादिको जस्कन। 
हुन्छन मोक्ष सखे ! परंपदमहाँ ४ पौँची तिनै सज्जन ॥ 
मोही कारणले तिमी पनि सखै ! ४ आसक्ति त्यागीकन । 
योगाभ्यास गरी सुयोग्य रितले  मैमा लगा मन ॥२। 















६४२ महाभारत 








गीहासार  नवौं अध्याय  राजविद्या राज्जगुद्य योग  


बाटो श्री हरिले बताउनुभयो ४ विज्ञानको, ज्ञानको। 
है अजु न ! तिमीलाइ गोप्य बहुते भन्छु कुरा योगको । 
जान्नेछी तिमिले सबै तरहले ५ यो योगलाई जब। 
होला नाश स्वयं सबै अग्नुमको  उत्तीण होला तब ॥२६॥ . 
यो विज्ञान समेत ज्ञान तिमिले ४ जानेपछी भारत। 
तो हुःख समुद्रबाट सहजै  अत्यन्त राम्रोसित ॥ 
राजा हौ सब ज्ञानको फल दिने ४ प्रत्यक्ष यो उत्तम।। 
यस्को साधनले हराउँछ स्वयं  अज्घानरूपी तम ॥२७॥ 
श्रद्धा हुन्न पवित्र ज्ञानतिरको  राम्रो गरी जस्कन । 
त्यो पाउन्न मलाइ मृ्युपथकै ४ गनेछ आल्िंगन॥ 
ढाकेको छु अटृश्य मै जगत यो सारा छ मैमा स्थित । 
सारा जीव ममा भए पनि म छु ङ निर्लिप्त प्राणीसित ॥२८ 
उप्पत्ति, स्थिति, नाश गर्दछु स्वयं  प्राणीहरूको सदा। 
चिन्दैनन् जनले मलाइ सहजै  माया बलीयो हुँदा ॥ 
जस्तै वायु उडी सबैतिर पछी ५ आकाशमा टिक्दछ । 
त्यस्तै प्राणिहरू ममा स्थित हुनू  हे पार्थे ! त्यै ठीक छ॥२९ र 
उत्पत्ति सचको म कल्पमरको  आरम्भमा गर्दछु। 
तिनको नाश सखे ! स्वयं प्रक्कतिले कल्पान्तमा गर्दछ ॥ 
चिन्छन् सज्जनले र जीव सबमा  छू ब्याप्त आत्मा बनी ! 
तिन्को बन्धनमा म कर्म फलमा ४ बाँधिन्नँ केह्रे पनी ॥३० 
मेरो शक्ति तथा महत्मक्तिले ४ आधार मानी भर। 
गर्छिन् सृष्टि सदा चराचर जगत्  देखिन्छ जो सुन्दर ॥ 




















महाभारत 


मै हु साम, अथवे, क क , यजसखे  मै हँ प्रजापालक् ! 
 स्त्रामी हँ सबको र कम फलको  दाता मह रक्षक ३७  
वासस्थान म गुमागुभ बसी  हेन र गर्ने हित। 
 इच्छा प्रशुपकारको म मनमा  राङ्तीनँ अर्कासित ॥  
उपत्ति स्थिति नाशको म हुँ सखे ४ आधार जौ कारण। 
 गर्ने मङ्गल जीवको प्रल्यमा  हुँ विष्णु, नारायण ३८॥   
। तातो हँ रविमित्रको, जल खिची ४ वर्षाउने नैम ठ्ूँ।॥ 
बस्ने सत्य तथा असत स्वरूपले  प्राणीहरुमा म हृ॥ 
मै हँ पृयु र काल जीवहरूको  मै है सखे! जीवन।  
। मै हैं अमृत ओ हलाहल दुवै ४ जानी लिए अज न ! ॥३९५ 
पूजा, यन्ञ र सोमपान विधिले  वैदोक्त गर्दछन् । , 
। तिनले पाइ मलाई स्वर्गपुरिमा  आनन्दले भोग्दछन् ॥॥  
। आफ्नो भोग सुक्मको फल त्यहाँ ४ जो सुढ्खले भोग्दछन्।  
 पुण्यक्षीण  भएपछी पृथिविमा  हे पार्थ ! ती खस्तछन्॥४० 
। मनूजन्मतु रूप कष्ट मवको  मोग्नेहरू ठन् जति। 
 इच्छा राखि सकाम कर्मफलको  हुन्छन् दुखी दुर्मति ॥ 
। बारबार सखे ! त्यसै किसिमले  जन्मे मरे तापनि। 
मेद्तेनन कहिल्यै मलाइ र सदा  संकृष्ट भोग्छन् तिनी ॥१।  
 श्रेद्ठासाथ सदेव गर्छ जन जोक जुन् देवको 
मेरी पूजन त्यो ठहछ तपनी ४ उल्टो विधान् मैकन ॥  
 उल्टो ने फल प्राप्त गर्छ जन त्यो  सप्रन्ग त्यस्को मति। 
जान्नूपछ सलाइ यन्नहरूको  भोक्ता, सबैको गति ॥४२ 
। श्रद्धाले फल, पुष्प, पत्र, जल जो कगलो ममा अर्पण। 
। त्यस्को स्नेह ममा छ छैन भनि यो  जाँची विचारीकन ॥  











































।॥। ४४ दै ४५ 
गर्नेछ खुशिले स्वयं ग्रहण त्यो  प्रत्यक्ष पौँची कन। 
त्यस्लाई फल मिल्छ स्वर्गपुरिको ४ भोगादि हे अजु न! ॥४३ 
नारी, वैश्य र शुद्र, अन्त्यज, अध ४ कोही भए तापनि । 
मैरी आश्रयले परंपद महाँ ४ सानन्द पुग्नन् तिनी ॥ 
ज्ञानी व्राह्मण, भक्त क्षत्रिय भई ४ मैमा लगाए मन। 
संसारसमुद्र तन सहजै  पर्नेछ गाह्रो क्नि ! १४४ 
सोही कारणले अनित्य सुख हुन्  हो देह यो नाशवान् । 
भन्ने खूब तिमी विचार गरिल्यौ  मैमा लगाएर मन ॥ 
ढोंगी देउ मलाइ, पूजन सदा  मेरै सकेको गर। 
मेरो यो पढ प्राप्त हुन्छ, यसरी  माने तिमीले भर ॥४५॥ 
गीताशार  दसौं अध्याय  विभूति योग 
आज्ञा मो हरिले सखै ! वचन यो  कल्याणकारी सुन। 
तिम्री प्रेम बुझी प्रभाव निज यो  भन्छ बुझाईकन ॥ 
उप्पत्ति, स्थिति, नाश कुन् समयमा  गछ म कुन् रूपले । 
मदैन्न् पहिल्यै महपिंगण वा  ज्ञानी तथा सिद्धले ॥४६॥ 
यौताक्ो र महि आदि सबको  मै हँ सखै! कारण। 
मेरो जन्म हुँदैन मृत्यु कपिल्यै ४ भन्ने विचारीकन ॥ 
लीलाले अवतार हुन्छ सबको  कल्याणका खातिर । 
जस्खै चिन्छ मलाइ यो किसिमले  हो श्रेष्ठ सोही नर ॥४७॥। 
मन्, जन्मनु, सत्य, शान्ति, वशमा राड्ने सबै इन्द्रिय । 
राम्रो ज्ञान र हुःखसुक्ख, मय वा सक्कीरति ओ नि्भंय॥ 
संतोषी, तप, दान, धर्म, समता  छन् भाव जो प्राणिमा । 
उतात्ती सबको मबाट छु, म हँ  ती मा सम्पूणमा ॥४८॥ 








प्नि 

























मंहामारत 


ज्ञानी जो सनकादि चार मुनिको ४ उत्ति पैह्रे भयो। 
त्यस्का बाद महपिं सात जनको  मैबाट उपत्ति भा॥ 

















बिभूति योग 
जस्का सन्तति छन् सबै, मनु तिनै  हुन् चौध स्वायंगुव । 
मेरे भाव र रूपमा निहित छन्  यौ श्रेष्ठ ज्ञानी सब॥४९॥ 
मेरो श्रेष्ठ विभूतिलाई जन जो  योगादिले जान्दछन् । 
मेरो निः््चय भक्तिले पछि ममा  आएर ती मिल्दछन् ॥ 
आफ्नो प्राणक्रिया प्रसन्न मनले  मैमा लगाईकन । 
मेरी दिव्य प्रभाव वर्णन गरी  काटिन्छ जस्को दिन॥५० 
आम्रा प्राण स्वयं समर्पण ममा ४ जो भक्तले गर्देछन् । 
यो संसारसमुद्र गोखुरसरी  सानन्द ती तर्देछन् ॥ 
मेरो मात्र लिएर आश्रय सदा  जो योगमा रम्दछन्। 
मेरो धाम तथा परंपद.. महाँ  ज्ञानी तिनै पुग्दछन् ५१ 
जस्खे ठान्छ मलाइ चिन्ह नसकी र मानीस साधारण। 
मेरो गर्छ सदा अनादर सखे !  जस्तै विना कारण ॥ 





. 
छै भौष्मपर्व ६४७ 





भोग्ने कष्ट्रहरू परी नरकमा  त्यै मूर्ख हो हुजन । 
शिक्षा यो हरिको मुनी विनयल्ले ४ भन्दा भए अर्जुन ॥५२ 
हे योगेश्वर, नित्य व्यापक प्रभो !  हे त्रह्म, हे चिद्घन ! 
दयौताका पनि आदिदेव मगवन्  है कृष्ण ! नारायण ! 
उपत्तिस्थिति, नाश एक छिनमै गर्ने प्रभू हुन् भनी । 

छन् नारद,व्यास, देवल, असित्  ज्ञानी तपस्वी मुनी । ५२ 
आज्ञा गर्नुभयो मलाइ अहिले  सोही कुरा नाथले। 
त्यसको स्वागत गर्दछु म मनले कै यो देहले प्राणले । 
जान्दैनन् प्रमुको अपार महिमा  यौता तथा दानव । 
मैले सक्दछु जान्नलाइ कसरी  लीला हजुरको सब ॥५४ 
आफैं रक्षकरछू॒प जीवहरुका  है जन्मदाता प्रभमो! 
आफ्नो श्रेष्ठ विभ्रूतिले जगत यो  ढाकीलिने हे विभो! 





 योग शि 
जान्ने योग्य विभूति ती हजरले ४ आब्या भए हे हरि! 
मक्थें जान्न गरी विचार मनले  सम्झी सबै राम्ररी ॥५५॥ 















। ४८ महाभारत 


तृप्ती हुन्न सुनी सुधासरि मिठो ५ शिक्षाहरू नाथको । 
पाउं सुन्न विभूति योग म सबै  अर्ती सहित् च्वानको ॥ 
वाणी नम्र गरेर श्री विजयले  विन्ती गरेको मुनी । 
श्री योगेशखवरले बताउनुभयो  सारा दयाल् बनी ५६ 
मेरा दिव्य बिभूति वर्णन गरी  सिद्धिन्न केह तर। 
केही अंश बताउँछ सुन सखे !  कल्याणका खातिर ॥  
मै है आदि र मध्य अन्त्य भवकाङ सम्पूर्ण जीवादिको । 
आत्मारूप भएर बस्छु तनमा  हे पार्थ ! सम्पूर्णको॥५७॥ 
बाह्वोटा सुत हुन् सखे ! अदितिका  निन्मा म हँ अर्यमा। 
सूर्य स्वरूपको क्रिणमा ५ ओ तेजमा, ज्योतिमा॥ 
मैट्व पार्थ ! मरीचि वायुहरु जो  छन् ती उनन्चासमा ।  
तारामण्डलको म तेज हु सखे  नक्षत्रमा चन्द्रमा ॥५८॥ 
थौतामा म महेन्द्र, इन्द्रियमहाँ ४ जान्तू मलाई मन। 
प्राणीको सब मुख्य चेतनमहाँ ४ मै हर सखे ! जीवन ॥ 
मै टठ्ै यक्षमहाँ कुबेर वसुमा ४ मै अग्नि ठँ मारत ! 
गर्छन् जो जप यज्चमा त्यहि म हँ  गर्ने सबैको हित ॥५९॥ 
मै ह प्रोहितमा बृहस्पति तथा  नद्यादिमा सिन्धु । 
है अजुन् ! सुन सामवेद कहिने ४ चारै थरीमा म हं ॥ 
मै हू श्रेष्ठ महिमा भृणु तथा  उँन्कार द्व बीजमा। 
मैं ठँ पीप्पल वृक्ष, नारद पनी ४ हँ मुख्य देवपिमा ॥६० 
गर्दा मन्थन सिन्धु जो गज मिल्यो  त्यै हँ म ऐरावत। 
घोडा श्रेष्ठ म हँ त्यसै बखतको  उच्चैःश्रवा भारत। 
राजा मानिसमा, म चित्ररथ ठँ  विड्यात गन्धवमा । 
गाईमा म हुँ कामधेनु, बलियो  ढु वज्र शस्राख्रमा ॥६१ 






























। टर काम स्वरूप जीवहरुको  सन्तान उपत्तिमा । 
सपमहाँ म शेष हुँ सखे !  हं वासुकी नागमा ॥ 
पानीका अधिदेवमा वर्ण द्र  हँ पितृमा अयंमा! 
मे हँ दण्ड दिनेमहाँ यम तथा  प्रह्वाद हँ दैत्यमा ॥६२ 
वेला काल स्वरूप जीवहरूको  संहारकर्ता म हठ 
सिंहै हँ मृगहेर्मा र नदिमा  विष्यात गङ्गा म ट्रै। 
मे हँ राधव शस्रधारिहरुमा  अध्यात्म हँ योगमा । 
हे अजुन ! जलजन्तुमा मगर ठँ ४ विद्या म हू ज्ञानमा ॥ 
मैं हँ आदि र मध्य, अन्त्य सबको  टर नाशको कारण। 
जाने अक्षरमा अ कार तिमिले  उपत्तचिको अजुन ॥ 
मैं हँ श्रेष्ठ विराटरुप सको  टुँ कालको काल भनी। 
जान्नू हेतु मलाइ जीवहरुको  ठैँ सृष्टिकर्ता पनी ॥६४ 
श्री, कीर्ति,स्म्रति,वाक,क्षमा,ध्वति तथाश्मेघा यि जो सात छन्। 
मे हँ यी गुणभाव ख्रीहरूमहाँ  मेरा सखै ! अङ्ग हुन् ॥ 
मैह्लामा म हँ मागशीर्ष, छल हूँ ४ जूवा महाँ भारत! 
मै इँ मालिक व्यक्तिका हृदयको  सद्भाव गर्ने हित ॥६५५ 
मेरै रूप भएर पाण्डु सुतमा  प्रत्यक्ष छो अर्जुन! 
मे हु कृष्ण समस्त वृष्णिहरुमा  श्री नन्दको नन्दन ॥ 
शुक्राचाय म हर सबै कपि महाँ  ज्ञानी महाँ ज्ञान ठ्र । 
वेद्व्यास म हँ सबै मुनिमहाँ ४ ओ जीतको नीति हँ ॥६६ 
मेरो दिव्य विभूतिको न छ कहीं  मध्यादि वा अन्त्य नै 
जोजो तेज र शक्ति छन् जगतमा हुन् रुप मेरो तिनै॥ 
भन्छ मुख्य कुरा प्रयोजन छ केश जाने सबै युक्तिले । 
ढाकेको छ सबै चराचर जगत्  मेरो सबै अंगले ॥६७॥ 





























। , महाभारत 








गीत।सार  एघारौं अध्याय विश्वरूप दशन  
यस्ता श्री हरिका विभृतिहरुको  सारा मुनी वर्णन॥ 
जोरी हात दुवै प्रसन्न मनले  बोल्दा भए अर्जुन  
राखी प्रेम ममा बताउनुभयो  विज्ञान ओ च्वान जो। 
सक्ति ज्ञान भुनेर गोप्य मनको  व्यामोह सारा गयौ ॥६८ 
आज्ञा भो अविनाश रूप,महिमा जो नाथले राम्ररी । 
 उप्पत्तिस्थितिनाश जीवहरुको४ सारा सुनें है हरि! 
फ्लू श्रेत्र स्वरूपको हजुरले गर्नुमो वर्णन । 
रो हौ सत्य सबै, त्यही स्वरूपको  गर्ने थिएँ दर्शन ॥६९॥ 
शक्ति ज्ञान र तेज, वीर्य बलले ४ संगुक्त त्यो रूपको। 
पाए पशन गर्दथे नयनले झ प्रत्यक्ष अव्यक्तको॥ 
मेले हेन हुने भए हजुरको  त्यौ रूप योगेश्वर ! 
चाँडो दर्शन बक्सियोस् गरि दया छ हेनंमा तत्पर ॥७०॥ 
यस्तो बिन्ती सुनिसकी विजयको ४ आज्ञा भयो कृष्णले । 
मेरो दिव्य स्वरुप हेर तिमिले  है पार्थ! आनन्दले ॥ 
बाह्रै सूर्यहरू र अष्टवमुओक्षश्री स्द्र एकादश। 
बाह्वोटा मुत हेर श्री अदितिका  जस्को छ ठलो यश ॥७१॥ 
भाई अश्विनी ओ कुमार ति हुबे ४ वायु उनञ्चास जो। 
देखेनौ कहिले कहीं जति कुरा ४ लो हेर सम्पूर्ण त्यौ॥ 
मेरो एक शरीरमा स्थित सखे !  आत्रह् हेरीकन । 
जे इच्छा मनमा छ हेर्न सब त्यो  देख्छौ स्वयं अजु न॥७२ 
 सक्तेनो तर हेन यी नयनले  त्यो रूप त्यै कारण। 
हेर्ने, दिन्छु म दिव्यरृष्टि तिमिले ४ मेरा विभूती कन॥ 



















। ६५१ 
मित्री नेत्र दिई सबै तरहले  तिनको बुम्चाई मन। 
आफ्नो दिव्य विराटरूप हरिले  गर्नू भयो धारण !!७३॥ 
हज्जारौं नेत्र, बाहु, ग्रुख, पद, गहना देहमा छन् प्रशस्त । 
नाना शख्राख्रधारी अतुखबल तथा शाय आश्चयएक्त ।! 
ठ्लो शक्ती र सीमा रहित बिभबले पूर्ण त्यस्तो स्वरूप । 
हेथ श्री पाथ शोमाकन तनमनले हृष मानेर खुप ॥ ७४ ॥ 
एकै पल्ट हजार सूयं नभका  राजन ! उदाए पनि। 
सामुन्ने परि विश्वरूप प्रमुको  फीका हुनेछन् तिनी ॥ 
त्यस्ता ईश्वर देवदेव हरिको  त्यौ खूपमा पार्थल्े । 
मिन्तामिन्न समस्त विश्व स्थितमोशदेखेर आरचयंले ॥७५॥ 
तिनको देह मरी स्वयं हुन गयो  रोमाञ्च त्यो टश्यलने । 
जोरी हात दुवै प्रणाम शिरले  गर्दा भए प्रेमले ॥ 
लागे गन नुही प्रसन्त मनले ? क्य बेरमा ती स्तुति । 
हे योगेश्वर ! हे दयामय, प्रमो !  यो सृष्टिमा छन् जति 
सारा प्राणिहरू म देख्छु तनमा  प्रतक्ष नै नाथको ! 
ब्रह्मा, शंमु, फणीन्द्र छन् क्रपिमुनी ज्ञानी र सद्भक्त जो ॥ 
हज्जारौं थरि सप छन् हजुरका  सर्वाङ्गमा यो घरी। 
मैले आदि र मध्य, अन्त्य किन हो  देछ्दीनँ छो हे हरि ! ॥७७ 
, नेत्र, मुहार, पेट र मुजा  देख्छ हजारौं थरी। 
देखेको कहिले थिएन, पहिले ४ यो. रूपलाई हरि! 
गर्ने घारण शाडख, चक्र र गदा  श्रीवसतले शोमित 
 कृठोर अग्नि सरिका  जाज्वल्य ओ अद्टत ॥७८ 
भन्छन् जसुक्न वेद्ले जगतका ५ आधार व्रह्लाक्षर । 
लिन्छन् आश्रय लोकले हजुरको यो रूपको सादर॥ 
















। जाँ देछन् विकराल घोर मुखमा  सम्पूण योद्ध विकराल घोर मुखमा  सङ . जति ॥ 


 सहामारत 

रक्षा गछ अनादि धमंपथ यो ४ जुन् रूपले नाथको। 
जाने अक्षय तेजल्ले हजुरको  हे नाथ! त्यै छप हो ॥७९॥ 
आँखा चन्द्र र सूय झैँ चहकिला  छन् हात यत्ती मनी। 
जस्को जान्न सकिन्त शक्ति अथवा  सामथ्य आँटे पनि॥ 
सस्का अम्निशिखासमान मुख छन् बाह्र हजारौ हुने। 


 आफ्नू तेज फिंजाई यो जगत जो ४ छन् दग्ध पारीदिने ॥८२॥ 


ढाकेको छ नराखि शेष कहिं क्यै  आकाश भूमी सब। 
यस्तो अद्भुत रूप उग्र प्रमुको  देख्छ म हे केशव! 
प्राणी व्याकुल छन् गरी हजुरको ८ यो रूपको. दशन। 
रक्षा गर्नुहवस् पर शरणमा  आत्तिन्छ मेरो मन॥८१ 


 गछन् मन्त्र पढेर देवगण वा ४ ज्ञानी मुनीले स्तुति । 


जोरी हात पुकार सिद्धहरुले ४ गछन कती हो कृति॥ 
बाद्दै सूर्य र स्द्र देव वसु ओ ४ गन्धर्व विद्याधर । 
सारा राक्षस, यक्ष छन् शरणमा ४ कल्याणका खातिर ॥८२ 
विश्वेदेव र अश्विनीसुत तथा ५ वाग्रूहरू जन् जति 

हेछैन् रूप हजूरको घरिघरी ४ आइचर्य मानी अति ॥ 
बाह्र, पाउ, उरू अनेक मुखमा ५ दाह्वा हुनाले गरी। 
प्राणी व्याकुल छन् सबै, म पनि छ् ४ यो रूपद्वारा उरी ॥८३ 
भीमम, ठ्रोण र कर्ण ओऔ कृप तथा ४ छन् बीर जो कोर। 
हामीतर्फ पनी अनेक जति छन् कै विख्यात ७ सब. ॥ 
दाह्वायुक्त हजूरका मुखहरू  जो छन् अनेको थरी । 
पस्तैछन् मुखमा धमाधम स्वयं  देखीरहेछ हरि ! ॥८४॥ 
अड्केका कति दाँतमा शिरहरू  धूलो भएका कृति । 


। 



























नि  ६५३ । 
जस्तै सागरतफ ने नदिहरू ४ बग्छन् ठुलो वेगले । 
पस्छन् वीरहरू सबै मुखमहाँ  हे नाथ ! त्यै चाल्ले॥८५ 
बत्तीमा पुतली सग जसरी  जान्छन् र मछन् सब । 
पस्तैछन् मुखमा त्यसै गरि सबै  योद्धाहरःू केशव  
। मैले चिन्ह सकीनँ रूप प्रमुकोक यौ उग्र है ईश्वर! 
५। आज्ञाहोस् हुनुहुन्छ को ! मकन त्यो हे श्रेष्ठ योगेज्वर ! ८६ 
। बारबार प्रणाम गर्दछु दया ४ राखेर यो रूपको । 
। ठच्छा गछु प्रवृत्ति जान्न, नमनी  सक्नेछ को ? नाथको ॥ 
। यस्तो आदि स्वछ्प चिन्ह नसकी  छ आत्तिएको विमो ! 
 मेरो बिन्ति सुनी प्रसन्न हुनुहोस् ४ चाँडो दयालप्रमो ८७ 
,. ।इच्छा अजुनको बुझी विनयले  बिन्ती गरेको सुनी । 
। आश्ञा मो हरिले संखा विजयको  इच्छा पुच्याक भनी ॥ 
 चिन्दैनो तिमिले मलाइ तपनी  मै देवको देव ठ्ूँ। 
 गर्ने विश्व विनाश रूप यहि हो  मै कालको कालहँ ॥८८ 
। योद्वा कोखतर्फका जति यहाँ  देख्छो खडा छन् तिनी । 
 बाँच्तेनन् तिमिले लडाइँ नगरी  छाडी दिए तापनि ॥ 
। गर्छु युद्ध मनी तिमी उठ सखे !  त्यागी कुशंका, डर । 
सारा शत्रु जिती सुकीर्ति भवमा  फलाउ चारेतिर ॥८१॥ 
 मै द्वारा सब शत्रु यी मरिसके  भन्ने विचारी कन । 
बन्तूपर्छ निमित्त मात्र तिमीले ४ यो युद्धमा अजुन ! 
 भीष्म, द्रोण र कर्ण, शल्य रणमा  छन् वीर योद्धा जति । 
 सारालाई जितेर राज्य सुख यो  भोग्नू ठलो, सद्मति९ 
मै द्वारा अघिदेखि व्य सब छन् योद्धा त्यसै कारण। 
म्रो जीत हुनेछ, युद्ध गर लौ शंका नमानीकन ॥ 





६५४ महाभारत 


यस्तो केशवको कुरा सुनिस॒की ५ जोरी ढुवै अञ्जली । 
काम्दै थथेर, मीति मानि पसिना  काटेर झन खल्खली ॥९१ 
वाणी रुढ्व भएर बोल्न नसकी  रुञ्चे गराई स्वर। 
लागे भन्न गरी प्रणाम पदमा  श्री पार्थे सादर ॥ 
है वेश ! जगन्निवास ! प्रभुको  सत्कीर्ति ओ सद्गुण । 
गर्छन् गात सहर्ष देवगण, श्री ४ सिद्धादि ओ चारण॥९२ 
मान्छन् हर्ष ठुलो मुनी क्रपिहरू  ज्ञानी तथा सज्जन । 
पापीराक्षस भाग्दछन् दश दिशा ४ सारा डराई कन॥ 
हे योगेश्वर, आदिरूप, विधिको  उत्त्तिका कारण। 
बारबार, प्रणाम गछु पदमा १ हे विष्णु नारायण ! ॥९३. 
सतचितदेखि. अलग्ग अक्षर तथा छ हे व्रह्, हे चिद्घन ! . 
जान्दैनन् प्रमुको अनन्त महिमा ४ ज्ञानी तथा सज्जन । 
साक्षात् आदि पुरुष्, सनातन तथा छ त्रह्माण्डका आश्रय। 
हो यै रूप हजूरको परमपद्  भन्ने गरें निश्चय ॥९९ 
ब्रह्ला श्रीयम, अग्नि, श्रीवरुण औ  वायू तथा चन्द्रमा । 
हुन् यी रूप हजुरकै अरु जति  छन् जीव संसारमा ! 
बारबार प्रणाम गछ पदमा ङ न्यूहेर योगेशखर !।, 
ढोग्छु फेरि हजारपल्ट प्रभुका  यी पाउमा ईश्वर ॥९५ 
है सर्वज्ञ ! अनन्त वीये र अगम्  शक्ति हँदा नाथको । 
भन्नू सर् हजूरलाई जनले कै संसारमा योग्य हो ॥ 
गर्देछ्रु म प्रणाम यी चरणमा  पैेह्रे अगाडीतिर । 
चारे तर्फ घुमी पछिल्तिर पनी  ढोग्छ म है ईइवर ! ॥९ 
पैहै अपार महिमा प्रभुको नजानी । 
वा भूलल्ले जति गरें निज मित्र ठानी ॥ 















































 । ६५५ 
मेले प्रमादवश प्रेम जनाइ घेर। 

हे कृष्ण, यादव, सखा ! मनि बेर बेर ॥९७॥ 
शय्या विहार संग आसन खानपान । 

एकान्तमा कित समाबिच हे निरञ्जन ! 
जस्तो गरें जति जहाँ अपमानमान । 
माग्छ क्षमा सकल हे करुणानिधान  ॥९८॥ 
संसारका गुरु सुप्ूज्य पिता हजूर । 
 त्रैलोक्यमा हजुर झैँ अरु कोक्हाँछर? 
जानी मलाइ निज दास प्रमो, दया गरी । 

माफी दिनोस् ती अपराध सबै मुरारि ! ॥९९॥ 
पत्नीले पतिले र मित्र जनले क ठट्टामहाीँ मित्रको। 
बाबूले सुतको बिजाइँ जसरी  खूप्छन् गुरू शिष्यको ॥ 
त्यस्तै नै अपराध जे जति गरेँ  जानी नजानी सब। 
जानी दास मलाइ माफि दिनुहोस्  हाँसेर हे केशव ! ॥३००॥ 
पाएको पहिले थिएन कहिले  यो रूपको दर्शन । 
खूशी छ तर मित्रको भय बढी  आत्तिन्छ मेरो मन ॥ 
सोही कारण सौम्यरूप पहिलो  चाँडो गरी धारण 
हे देवैश ! जगन्निवास ! दिनुहोस्  त्यो रूपको दशन ।१॥ 
बारबार प्रणाम गछु पदमा ४ आकाश टठाकीलिने । 
त्याग्नोस् रूप विराट झटट अब यो बाह॒ हजारौँ हुने ॥ 
हात्मा चक्र गदा, किरीट शिरमा  पेह्री लिँदा टल्कने । 
हेछु रूप चतुर जी हजुरको  आनन्द बर्साउने ॥२॥ 
विन्ती अजु नको सुनेर हरिले  त्यौ रूप त्यागीकन । 
आफ्नू सौम्य मनुष्य रूप क्षणमा ४ गनु भयो धारण ॥ 








 पै महाभारत 


आज्ञा गर्नुभयो मुहार हसिलो  पारेर हे फाल्गुन! 
मेले जो तिमिलाइ यो स्वरूपको  ऐल्हे दिएँ दर्शन ॥२॥ 
देखेनन् तिमिदेखि बाहिक अरू  याहाँ कमैले पनी । 
मैले दशंन यो तिमीकन दिएँ  प्यारा सखा हौ मनी ॥ 
वेदाम्यास र दानधमं, तप वाङ सक्कम गर्दा पनि। 

देख्यौ तिमिले कुनै पुरुषले  देख्दैन केह्हे पनि ॥२॥ 
मेरो उग्र स्वरूपको जब सखे !  पाई सक्यो दर्शन। 
मोहाच्छन्न र व्यग्रता, व्यथित मन्  पाछो बृथामा किन ? 
राखी प्रेम ममा प्रसन्न मनले  त्यागी कुशंका डर । 
बारंबार चतुमुजी स्वरूपको  दशंन् खुशीले गर ॥५॥ 
यौता, दानव, यज्ञ राक्षस तथा ४ गन्धर्व, विद्याधर। 
गछन् आश सदा यही स्वरूपको  कल्याणका खातिर ॥ 
मेरो दशंन देवदुलंम सखे !  पायौ तिमीले अब। 
मेरो भक्ति गरी ममा मिल तिमी  आसक्ति त्यागी सब ॥६॥ 

गीतापार  बाह्रौं अध्याय  भक्तियोग 

धेरै धैर्य र योग ज्ञान पथको ४ शिक्षा सुनी क्रष्णको । 
सोधे अजु नले प्रसन्न मनले  पा परी नाथको ॥ 
गर्छन् कोही हजू्रका चरणको  सेवा तथा पूजन। 
कोही श्रेष्ठ भनेर त्रह्म  पदको  गछन् सदा चिन्तन ॥७ 
स्वामीका यि दुवै उपासक तथा  छन भक्ति गर्ने जति । 
प्यारा छन् प्रभुका हुवै थरिमहाँ  कुन् चाहिँ हे सदाति ! 
यस्तो विन्ती सुनेर श्री विजयको  आज्ञा भयो कृष्णले ।  
जो एकाग्र भई निरन्तर सखे !  श्रद्धा तथा भक्तिले॥८ 


































।.. दै ६५७ 
मेरो पूजन गर्दछन् सगुण वाङ यै रूपको दिन्दिन । 
हुन मेरा प्रिय भक्त योगपथका ४ ज्ञाता तिनै सज्जन । 
रोकी चञ्चल चित्तलाइ वशमा १ राखेर राम्री गरी। 
जस्ते गर्दछ ध्यान योग बलल्ले ४ एकाग्र मै राम्ररी ॥९॥ 
आक्मा देख्छ समस्त जीवहरूको ४ हे पार्थ ! जस्तै सम । 
त्यस्ले मेटदछ मलाई, ठान्छु म पनि  योगी त्यही उत्तम ॥ 
गर्दा चिन्तन व्रह्मको टृढ मई  देहामिमानी कन। 
पर्छन् खप्न अनेक सिद्धि पथमा  बाधाहरू अर्जुन ! ॥१ ॥ 
सारा कम गरी समर्पण ममा ४ मानेर मेरो भर। 
गर्छन् योग अनन्व भक्तहरु जो  कल्याणका खातिर ॥ 
  मेमा चित्त ढगाउने दृढ औं  छन भक्त ज्ञानी जति । 
तिन्ूलाई भवसिन्धुबाट सहजै  ताई न है सद्माति ! ॥११ 
सोही कारणले तिमी पनि ममा  आफ्नू लगाङ मन । 
गर्छौं प्राप्त मलाइ यो किसिमले ४ पक्का तिमी अजुन ! 
सक्तैनो स्थिर राख्नलाइ मन नै  आफ्नू तिमीले मने । 
योगाभ्यास गरे मलाइ सहजै ङ छौ पार्थ ! मेटाउने ॥१२॥ 
सक्तैनो की गर्ने योग पथको  राम्री भने पालन। 
सिद्धि मिल्दछ कर्मका फल सबै मेमा गरे अर्पण ॥ 
सक्तैनौ यदि गर्ने त्यो पनि भने ४ मम नजानी  कन । 
अभ्यास् गनु वृथा छ ज्ञानपथको ४ गनू बरू पालन ॥१३॥ 
मेरो ध्यान ठुलो छ हे विजयजी  त्यो ज्ञान देखी पनि । 
त्याग्नू श्रेष्ठ छ कर्मका फल, सके  त्यो ध्यान देखी पृनि ॥ 
त्याग्दामा फल कर्मको मनमहाँ  शान्ति ठलो पाउँछो । 
शान्ति प्राप्त भएपछि सहजमे .आई ममा मिल्दछौ १४ 








































६५८ महाभारत 
राग ट्रंप रहित् समान सुख वा  दुःखादि जो मान्दछन् । 
प्राणिमाथि दया र शुद्ध मनले  एक जो देख्दछन् ॥ 
योगाम्यास गरी ममा मन दिई  त्याग्नेछ मोगादि जो । 
मेरो भक्त तथा तियेन्द्रिय हुँदा प्यारो मलाई छ त्यो॥१५ 
सक्छन् गर्ने क्षमा प्रसन्न मनले  जो शत्रुलाई पनी । 
जस्तै ठान्छ मलाइ ईश्वर तथा  हर्ता र कता मनी॥ 
गर्छ क्रोध त्यजेर शुद्ध मनले  अभ्यास जो योगको । 
यसुलाई सुखढुःख हुन्न कहिल्यै  प्यारो मलाई छ त्यो॥१६ 
निन्दा वा स्तुतिलाइ ठान्छ जन जो ४ हुन् एकनासै मनी । 
जस्लै ठान्छ समान तुच्छ तृण वा हीरा र सोती पनि 
नीतीयुक्त कुरा सदैव मनमा  राख्नेछ बिसंन्न जो। 
द्च्छा पूर्ण भएर मिल्दछ ममा कप्यारो मलाई छ त्यो॥१ 
गीतासार  तेही अध्याय  क्षेत्रक्षेत्रज्न त्रिमाग योग ! 
आब्ञा भौ हरिले यही शरिर नै हो क्षेत्र हे अजुन। 
भन्छन् विज्ञहरू चिन्हेर तपले ३ क्षेत्र आल्माक्न॥ 
जान्नू व्याप्त मलाइ नै तिमि सदा क क्षेत्र वा क्षेत्रमा  
जस्ले चिन्दछ यी दुवेकन सखे !  त्यो हो गुणी ज्ञानमा॥१८ 
यो क्षेत्रज्ञ र क्षेत्रको स्वरूप वा  छन् भाव भैदादि जो । 
छोरेमा मुनिलेउ वर्णन तिमी  हे पाथ ! भन्छम त्यो ॥ 
पारे मित्र ! विभक्त देहहरुका  मन्त्रादिले यसक्न । 
ज्ञानी श्रेष्ठ र व्रह्मस्त्र पदले ४ गछेन् सदा गायन ॥१९॥ 
इच्छा द्वेष र बुद्धि मूल प्रक्कति ४ ओऔ पाँच ज्ञानेन्द्रिय। 
 पाँपगूत सुखदुःख, पिण्ड तन यौ  ओ पाँच क्मेन्द्रिय ॥ 












































। मन चेतना श्रृति तथा  छन् मेद त्यसका जति ।  
मारा रूप बिकारले सहित जुन्  हो क्षेत्र त्यै सद्ाति॥२० 
व्यथेंको अभिमान, दम्भ नहुने ४ बोल्ने सुधा झैं मिठो । 
अर्काको उपकारमा रत रही  केह नबोल्ने झुटो ॥ 
सेवा श्री गुरुको र मान्य जनको  गर्ने लगाई मन 
श्रद्धा भक्ति र आक्शुद्धि, मनको  संवेग रोकीकन ॥२१॥ 
राख्ने इन्द्रियलाइ आफ्नु वशमा  आसक्ति त्यागी दिने  
संसारी मुखदुःख वा न त कुनै ४ आपत्तिमा आत्तिने ॥ 
मन्जन्म, बुल्याइँ व्याधिहरूमा ४ छन् दुःखका दोष जो! 
त्यागी इन्द्रियका ब्ुटा सुखहरू ४ छाड्ला अहंकार जो॥२२ 
पत्नी, पुत्र गृहादिमाथि ममता  राख्नू बृथा हो भनी ! 
लेला, इृष्टाअनिष्ट एक बुश्षि जो  वेराग्य, ज्ञानी बनी ॥ 
जसले पाइ अलम्य वस्तु मनमा  मान्दैन केल्है सुख। 
जस्ले घोर विपत्तिमा पनि सखै  मान्दैन केल्है दुख॥२३ 
मेरी अव्यमिचारिणी सुख दिने  सद्भक्तिको पाल्न । 
गर्ने, यो भव  सिन्धुबाट सहजै  तन छ हे अजुन! 
जान्ने योग्य छ जो र जस्कन सखै !  जानेर राम्री गरी। 
मुक्ती प्राप्त हुनेछ, त्यै विषयको ४ भन्छू कुरा यो व्री॥२४ 
जो हो त्रह्व अनादि चिद्धन त्यही  हे पाथ ! हो ईश्वर ! 
आफू सत् र असत् हुवै नकहिने  हो मुख्य कर्ता ॥.. ॥ 
बाह्र, पाउ, असंख्य मत्र, मुख बा  छन् कान चारीतर । 
नित्य ब्यापक हे धनञ्जय ! छ त्यो ४ ब्रह्माण्डमा सुस्थिर॥२५ 
ध्वैनन् इन्द्रिय, गर्खे इन्द्रियहरू ४ को काम अनन्जले । 
 आफू निगुण मै सबै गुणहरू  ती भोग्दछन् प्रेमले ॥ 



















। ६० १३ ०  रत   महाभारत यु 
छन् आसक्तिरहित् तथापि सबको  गछन् तिनै डो । 
छन् ती व्यापक मित्र बाहिर सदा ङ ब्रह्माण्डमा अजु न ॥२६ 
गाह्रो पदछ जान्नलाइ जनले  अय्यन्त सानो हुँदा । 
टाढा वा बहुते नजीक स्थित छन्  सम्पूणमा सरददा ॥ 
हुन्छन् पालन सृष्टि नाश क्रमले  जसबाट यौ विश्वको । . 
देख्दा मिन्न् हुने, अभिन्न रहने  शक्ती छ ती ईशको॥२७ 
ज्योतीका पनी ज्योति उत्तम तथा  हुन् तेजका तेज ती। 
यस्ता बोधस्वरूुप ईःवर चिन्ह  मिल्नेछ राम्रो गति ॥ ! 
चिन्ने योग्य भनेर चिन्दछ भने ४ तिन्लाइ जो ज्ञानले । 
त्रब्वज्ञान त्यही कहिन्छ र लिनू  त्यस्लाइ वैराग्यले ॥२८ 
कुन् हो क्षेत्र विकार ज्ञान पथको ५ कुन् जान्नुपनं कव। 
त्यस्को मेद् गरेर बर्णन गरेँ  मैले बुझाई सब ॥ 
राख्ने यो शुम अतिंहाई मनमा  छन् भक्त मेरा जति । 
आलञ्चान भई मिलेपछि ममा वबिग्रन्न तिन्को गति॥२ 
जानी लेउ सखे ! पुरुष् प्रकृति हुन्  दौटै अनादि भनी। 
रागठघ तथा विकारहरुका  हुन् जन्मदाता यिनी । 
जो छन् कारण कार्य ओ त्रिण्णयी ४ संसारमा अर्जुन ! 
तिनको हेतुस्वरूप यी प्रक्रति नै हुन् जन्मको कारण॥३० 
यितूमा रङ्मगिएर जीवहरुले  भोक्ता म ठँ भन्दछन् । 
सोही कारणले अनेक थरिका  संकष्टमा पर्दछन् ॥ 
गर्छन् मोग पुरूष ने प्रकृतिको ४ उत्पन्न सारा गुण। 
पुग्छन् त्यै गुणसंगले थरिथरी  का योनिमा जन्मन॥३१ 

















।॥। द१् 


जान्दछ योगले प्रकृतिको  यो कष्टदाता स्थिति । 
त्यस्को छुटतछ जन्म ओ मरणको ४ हे पार्थे ! त्यो दुर्गति ॥ 
आत्मारूुप बिषे डुबी हृदयमा ४ क्वै ध्यानले चिन्दछन् । 
कोही ज्ञानविषे डुबी हृदयमा  ऐनासरी देछ्दछन् ॥३२ 
कोही सज्जन ज्ञानयोग पथको  गछन् सखे ! पालन । 

ट्छन् कोहि त कमंयोगतिरकोी  बाटो समाई कन ॥ 
अकोबाट सुनी प्रमाण बुम्षि त्यै  छन् जो सपार्न मति । 
अज्ञानी पनि तरदेछन् मरणको  तोडेर बाधा जति ॥३३ 
जस्तै हुन्छ प्रकाश विश्वभरिमा  श्री सूर्णको तेजले । 
आम्मा उज्ज्वल पाई क्षेत्रकन त्यो  सम्पूर्ण त्ये चालले ॥ 
यौ क्षेत्रज्ञ र क्षेत्रठाइ यसरी  जो जान्दछन् राम्ररी । 
जान्छन् प्राप्त भएर ज्ञानि जन तो  संसार पारी तरी ॥३४ 

गीतासार  चौधौं अध्याय  ग्रिगुर्ण विभाग योग  

आज्ञा भो हरिले म भन्दछु सखे ! ४ फेरी बुझाई कन । 
जुन् हो उत्ताम ज्ञान, जस्कन बुझो  तछन् मुनी, सज्जन ॥ 
जस्ले राख्दछ चित्तामा टु गरी  यी ज्ञानलाई सदा। 
श्यस्तै जन्म र सृष्ट्रिमा प्रलयमा ४ मोग्देन केही व्यथा १८ 
मेरी त्रह्मस्वरूप जो प्रक्रति छन्  ती स्थान.हुन् जन्मको । 
तिनमा स्थापन गर्छु बीज म सखे ४ रक्षार्थ उपत्तिको ॥ 
जन्मन्छन् जति जीव यो किसिमले ४ मैबाट हे अजुन! 
तिन्को ट्रैँ मपिता तथा प्रकृति हुन् ४ माता, यसै कारण॥३ 
आत्मालाई क्ज्याउने प्रक्नतिका  सल्ादि जो छन् णुण । 
तिन्ले बन्धन पार्दछन् शरिरको  जीवास्म नित्यै कन ॥ 

























। । कर महाभारत 
तिनमा उत्तम सत निर्मल हुँदा मानिन्छ त्यो उज्ज्वल । 
त्यस्ले बन्धन पाछ जी क देखाइ मिथ्या बल ॥३७ 
















उत्पत्तिस्थल जान पार्थ ! रजको ४ आसक्ति औ कामना । 
यस्तै बढ्दछ जीव, कमफलको  दशाोउँदै साधना ॥ 






बढ्दामा तम ओ रजोगुण दुवै  प्राधान्य मो सखको । 
त्यस्तै सब तथा तमो गुण हुँदा उल्टो स्थिति देखियो॥३९ 
जुन् वेला तनमा र इन्द्रियमहाँ  चैतन्यता बढ्दछ। 
बृद्धि मो भनि जान्नु सत्वगुणको  बाँकी ढुवे घटदछ॥ 





.. ६६३ 


अजुन् ! मानिसमा रजोगुण बढी  देखिन्छ निक्के जब । 
तुष्णाछोम बढी कुतक जति छन्  जानिन्छ त्यस्तै सब॥४० 
बढ्दै जान्छ सखे ! तमोगुण जसै ४ कतेव्य बिर्सीकन । 
चेष्टा गर्दछ व्यर्थको थरिथरी  दुष्कर्मको त्यो जन ॥ 
जसले त्याग्छ शरीर सबगुणको ४ वृद्धी भएका घरी। 
त्यसले भोग्छ अलम्य स्वगपुरिको  सोख्यादि नाना थरी॥४१ 
जसको छुटदछ देह पार्थ ! रजको  बृद्धी हुदा लोकमा । 
त्यसको जन्म हुनेछ कमफूलको  आसक्तिको योनिमा ॥ 
मर्ला मानिस जो तमोणुण सखै !  बढ्दै गएका घरी। 
भगेला कष्ट लिएर जन्म जन त्यो ४ कीटादिको बेसरी ॥४२॥ 
ज्ञानी बन्छ मनुष्य सत्वणुण नै  बढ्दै गए अर्जुन! 
लोमी बन्छ कुतर्क गर्छ रजल्े  ढाक्तै गएमा जन ॥ 
बढ्दा मानिसमा तमोगुण जसै  अज्चानताले गरी॥ 
लाग्ला गर्ने अनेक च्वक जन त्यो ४ मोहान्ध मै बेसरी ॥३ 
जान्छन् सत्वणुणी त उध्वंगतिको ५ बाटो लिई समुन्द्र ॥ 
मध्यस्थै रहनन् रजोणुण हुने  जन्मी यहीँ नै नर॥ 
नीचो वृत्ति लिने तमोणुणिहरू  तल्लो स्थितिमा गई । 
लिन्छन् जन्म पतङ्ग कीटहरुको  हे पार्थ ! दुःखी मई ॥४४ 
यी तीनै गुणलाइ जुन् पुरुषले ४ गर्नेछ उल्लंघन। 
त्यसले जन्म बुल्याइ मृत्यु सबको  संकष्ट काटी क्न॥ 
मेरो चिद्धन रूपलाई मनले  संझेर राम्रो गरी। 
सक्ला मेट्न महाइ त बलले  यै देहले वा मरी ॥४५ 
सोधे अजुनछे विकार गुणका  छन् जो अनेकौं थरी 
मुक्ती ती सबबाट मिल्छ कसरी  आज्ञा हवस् हे हरि ! 





























































।। ६६४ महाभारत 


यो बिन्ती हरिले धनञ्जयजिको  सुन्नू भएथ्यौ जब । 
आज्ञा गर्नुमयौ विकार यसरी  नाशिन्छ मन्ने सब९६ 
जस्ले मान्छ समान दुःख सुख वा  हेपार्थ ! निन्दा स्तुति । 
ठान्छो शत्रु र मित्रलाइ सम जो क ढुङ्गा तथा सम्पति ॥ 
सम्झन्छन् जन जो प्रियाप्रिय दुवै ४ हुन् एकनासे मनी । 
त्यौ व्यक्ति गुणका विकारहरूमा  बाँधिन्न केह पनी ॥०७ 
जसले छाडदछ काम्यकर्म गुणका  मानेर मेरो भर। 
सेवा गर्दछ मक्तिको पथ धरी  कल्याणका खातिर ॥ 
त्यसूले मेट्छ विकार तीन गुणका  दोषादिलाई पनी। 
बाटी शाठवतको र मोक्षपदको  भेटनेछ ज्ञानी बनी॥४८। 

ग्रीता सार  पन्ध्रौं अव्याय  श्ष्रअक्षर योग 

जुन् बृश्वको मूल सबै छ मास्तिर । 
छन् पात हाँगाहरू भूमिमन्तिर ॥ 
मंसारवृक्ष हरिरूप छ यो विचित्र । 

छन् वेद रूप यसमा परिपूर्ण पत्र ॥४९॥ 
हाँगा छन्दहरू हुने सकल यो  अश्वत्यको तठृक्षको।  
जस्लै जान्दछ मेद ततलबलले वेदज्ञ त्यै व्यक्ति हो ॥ 
यस्को आदि न मध्य,अन्त्य छ कहीं  यस्तो भए तापनी । 
सक्छन् त्यो रूपलाइ चिल्ल जनले  संसाररूपी भनी ॥५० 
जस्तो रूप गरिन्छ वर्णन यहाँ ४ हे पाथ ! अश्वत्यको । 
त्यस्तो ठीक स्थिती कुनै किसिमले  देखिन्न यो वृक्षको ॥ 
आसक्ती फल कर्मको त्यजि सखे !  वैराग्यको अख्ले। 
काटछन् मूल जसै सह रुखको क ज्ञानीहरू तले ॥५१ 






























। उ 
८४ भीप्मप्षे ६६५ 


फेहेको अघिदेखि सिर्जन भई  जो देखि यस् वृक्षको । 
सोही ईश्वरको नजान्न सकिने ४ लीला तथा रूपको ॥ 
फेरी जन्म हुँदैन यो प्रथिवीमा  पाएपछी जस्कन । 
खोज्नूपछं गरी प्रयत्न जनले  तिनलाई नै अजु न५२ 
जस्को नष्ट छ मानमोह मनको  आसक्ति जित्ने छ जो। 
आत्मामा स्थिर मैमनित्य हुँ भनी  मान्नेछ बिश्वास जो ॥ 
जस्ले ठान्छ समान दुःख सुखका ४ आईपरेका स्थिति। 
पुग्ला निश्चय त्यो परंपदमहाँ ४ आफ्नू सपारी मति 
पाई जुन् पद्लाइ फेरि जन यो आउन्न संसारमा । 
राख्नू दिव्य प्रकाश रूप पद त्यौ ४ आन्नदले चित्तमा ॥ 
। आगो सूय र चन्द्रको पनि प्रकाश  पुग्देन जुन् पद्महाँ । 
हो मेरो त्यहि धाम, उत्तम पुगी  फर्कन्न प्राणी यहाँ ॥५४ 
जो आसा छ सनातती शरिरमा  मेरे सखे ! अंश हो। 
आकर्षण् गरि पाँच इन्द्रियहरू  रोक्ने पनी सोहि हो। 
गन्धेको स्थलबाट गन्ध जसरी  लैजान्छ त्यो वायुले । 
आफ्नू त्याग्छ शरीर त्यै किसिमले संसारमा जीवले ॥५५ 
त्यागी देह लिएर जान्छ मन ओ  जीवात्मले इन्द्रिय । 
जस्तो मिल्छ शरीर वस्तछ सखै ! त्यै देहमा निर्भय ॥ 
आँखा, कान र स्पर्श प्राण, रसना ५ मन्को लिई आश्रय ॥ 
गछन भोग सदा मिली विषयको  पाँचवटा इन्द्रिय ॥५६ 
जाने देह त्यजेर वा शरिरमा कै वस्ने भई सुस्थिर। 
। तीनौटा गुण युक्त वा विषय ने  मोग्नेछ जो सादर ॥ 
मक्तैनन् जन देड्न जीवकन त्यो  अज्चानले ठढाकिँदा। 
। देख्छन् यत्न गरेर त चलले  ज्ञानीहरू स्वैदा ॥९७॥ 











६६६ महाभारत 


पार्ने उज्वल लोकलाइ रविको  जुन् तेज हो सो अनि। 


जस्तो तेज छ, अग्निको र शशिको हुँ पार्थ ! मै त्यो पनि ॥ 
गर्छु शक्ति लिएर भूमि तलका ४ प्राणीहरु धारण। 
। पाछ पुष्ट म चन्द्रको बनि सुधा  अन्नादि साराकन ॥५८ 
। अजु न् ! प्राण, अपान वायुहरुले ५ ढाकेर चारेतिर॥ 


गछ वास बनेर जीवहरूमा  आफैं म वेश्वानर ॥  
गछन् सोजन जीवले जगतमा  जो अन्न चारै थरी। 


पाछु पाचन मै ति भोग्यहरूको  हे पार्थ ! रक्षा गरी ॥५९, 
डा नाश हुने सखे ! पुरुष हौ ४ जसलाइ भन्छन क्षर। 
। आत्मारूप छ जो विनाश नहुने  त्योचाहि हो अक्षर ॥ 


 तेख्लो जो दुईदेखि भिन्न छ सखे !  सज्ञ और उत्तम। 


रका गदेछ जीवको जगतमा ४ त्यो हो पुरूषोत्तम ॥६० 
गीतासार  सोह्रौं अध्याय  दैवी र आसुरी सम्पत्ति बिभाग योग  
। श्री दामोदरले बताउनुभयो  जो छन् सखे ! निर्भय । 
राखी साखिक वृत्ति धर्म गरि जो  रोक्छन् दसै इन्द्रिय ॥ 
अर्काको उपकारमा रत रही  ठान्ने साबैको जय॥ 
ठुच्छा पुग्दछ ज्ञानले भनि सदा  जो गर्दछन् निश्चय६१ 
। वाणीले मनले तथा शरिरले  कस्तै परे तापनी । 
अर्कालाई दिंदैन कष्ट जन जो  कतेव्य हो यो भनी ॥ 
शत्रको पनि ठान्छ जो मनमने ४ कल्याण हे अजुन! 
जसले चल्दछ शाख्रको वचनमा २ विश्वास मानीकन ॥६२ 
जसको शुद्ध छ भित्र बाहिर दुवै  खोज्दैन सम्मान जो ॥ 
। राछ्ने भय, क्षमा दया र वशमा  पर्दैन जी क्ोधको॥ 














 





। ६६७ 
जसको चञ्चल ढैन चित्तअमिमात  गर्देन जो सञ्जन। 
दैवी सम्पतिले हुने पुरुषको  यै हुन् सखे ! लक्षण ॥६ 
पाखण्डी, अमिमानयुक्त रिसको  पोको, घमण्डी बनी। 
अज्ञानी र कठोरता, कलुषता  जो राख्छ दम्मी बनी ॥ 
जस्मा लक्षण छन यसै किसिमका  है पार्थ ! धेरै थरी । 
जन्मन्छन् लिइ सम्पती पृथिविमा ४ यस्ताहरू आसुरी ॥६५ 
देवी सम्पति हो सदा सुख तथा  शान्ती र मुक्ती दिने। . 
बन्धनमा परि आमुरी मनमहाँ ५ संकष्ट धेर् पाइने ॥ 
प्राणीले लिइने स्वमाव दुइ छनक दैवी तथा आसुरी। 
भन्छु आसुरिको म लक्षण अघी ३ देवी भने राम्ररी ।६५ 
योग्यायोग्य विचारपूर्वक सखे   झतंव्य जान्दैन जो।  
झुटो बोल्छ, अशुद्र बस्तछ सफा  आचार मान्दैन त्यो ॥ 
गर्छन् वात कहीं प्रसंगवश ती ४ सर्वज्ञ आफैं बनी। 
उपत्ती स्थिति नाश यो जगतको  क्वै द्वैन कर्ता भनी ॥६६ 
कृतो ईश्वर छन् र आश्रय छ यो मान्नु ठलो भूल हो। 
खानूलाउनु भोगमा रत हुनू  ती मूढ मान्छन् ठलो ॥ 
झूटो भन्दछ आसुरी मत हुने शिक्षा सबै शाख्रको । 
जान्ने मै अनुचित कुराकन सही  भन्ने सदा मूर्ख त्यो ॥६ 
इच्छा पूर्ण हुँदैन जुन् विषयले ४ खोजी त्यसैमा सुख। 
उढ्टो काम गरेर मोह मतिले  भोग्नन् अनेकौं दुख ॥ 
धर्मात्मो म हुँ पुञ्य लोकमरिमा  जान्ने र बाठो पनी । 
दम्मी मैकन भ्रष्ट आचरण ती ४ गर्नन् मपाई बनी ॥६८ 
। लिन्छन् आश्रय प्रेमले विषयमै ४ आशा बढाई कृन। 


गाडिन्छन् अभिमानले जुनिमरी  चिन्तामहाँ हुर्जन॥  












































 ॥॥। ६८ महाभारत 


























राख्छन् सौख्य निमित्त खूब बटुछी  अन्यायद्वारा धन । 
पर्छन् बन्धनमा ति कामुक, गरी  सम्पत्तिकै चिन्तन ६९ 
.  पावै आज यती, पुगेन कसरी  त्यसको लिने सम्पति । 
त्यी पाए त सबै मनोरथहरू  पुग्ये भएका जति 
में हुँ ईश्वर मोग्दछ सुखहरू  पृथ्वीमरीका सब। , 
॥ मानेछ बलवान शत्र सहजै  क्वै छैन बाँकी अब ॥७० 
 मैं छू श्रेष्ठ उदार छोकभरिमा  विछ्यात ठूलो धनी । 
धेरै बान्धव छन, म झैं, अरु कुने  पाइन्न खोजे पनि ॥ 
मैले दान दिनेछु यन्नहरूमा ४ सम्मान बढ्ला अनि 
यस्तै तर्क गरेर मोहवश मै  रुन्छन् पछी दुएणी ॥७१ 
ट्रेपी क्र र आमुरी मत हुने ४ जो दुष्ट छन् हुमति । 
मेरो द्रेष, गरी परी नरकमा  संकष्ट भौग्छन् अति ॥ 
मानी शाख्र प्रमाण योग्य रितले ४ सत्क्म जो गदछन् । 
त्यागी क्रोध र छोम, मोह जन ती ४ आनन्दले तदछन् ॥७९ 
त्यागी शास्र विधान दान, मख जो  गर्छन् घमण्डी बनी। 
तित्लाइ सुखशान्ति. मुक्ति मवमा  मिल्दैन केह्रे पनी ॥ 
योग्यायोग्य र शाखको सुविधिमा  विश्वास मानीकन । 
गनू पर्दछ श्रेष्ठ कर्म तिमिले  सानन्द हे अञ्जन ! ॥७२ 
गीतापार  सत्रौ अध्याय  श्रद्वात्रय त्रिमाग योग ! 
श्री दामोदरले बताउनुभयो ४ सारा बुझाई जब।  
 जोरी हात मने धनञ्जयजिले छ न्यूहेरहै माधव 
 ठाडो शाख विधान गछ जन जो  यज्ञादि ओऔ पूजन। 
 साखिक्राजसतामसी स्थितिमहाँ  मिल्नेछ कुन् त्यस्कन ॥७४ 








त मोर ६ ६९ 
सि विन्ति सुनीसकेर हरिले  गम्भीर बाणी गरी। 
आज्ञा गर्नुभयो सबै त्रिगुणका ४ निष्ठाहरू राम्ररी॥ 
वाणीले गरि हुन्छ तीन थरिको  श्रद्धा सबै व्यक्तिमा । 
सावित्क राजस तामसीकन सुनी ङ राख्नू सखै ! चित्तमा ॥ 
जस्तै पूजन गर्छ देवगणको  त्यो व्यक्ष्ति हो साखिकी। 

बैजस्ते मान्दछ यक्षराक्षसहरू ४ त्यो हो सखे राजसी ॥ 
जस्ले पुज्दछ भूतप्रेत भवमा  मानिन्छ त्यो तामसी । 
त्यस्तालाई हुँदैन प्राप्न कहिले  संतोष, शान्ति खुशी ॥ 
पाखण्डी अमिमानगुक्त, धनको  राखी अहं भावना। 
त्यागी शाख्र विधान सिद्धि हित जो  गर्छन् शदा साधना ॥ 

 निष्फल हुन्छ दान, तप त्यो  धेरै गरे तापनि। 

दिन्छन् देहस्वरूप् मलाइ नबुझी  संकष्ट व्य तिनी  ७७ 

श्रद्धा तीन प्रकारको जब मयो  आफ्नू स्वभावै सरी । 

इच्छामाफिक छन् त्यसै किसिमका ४५ आहार तीनै थरी॥ 
गर्छन् यज्ञ र दान ओर तप पनी ४ जुन् चालले जो जन । 

तिन्को भेद बताउँछ सुन सखे !  एकाग्र पारी मन ॥७८।॥ 

 आयू ओ बलबुद्धि, श्रीसुख तथा आरोग्य शान्ती दिने । 

चिल्लो ओ रसयुक्त पोष्टिक भई ५ स्वादिष्ट बर्ता हुने ॥ 

यस्ता खाद्य पदाथे छन् जति गुणी ४ संसारमा पाइने । 

खान्छन् आफ्नू स्वमावयोग्य दिनहँ सात्विक सुव्ृत्तिलिने७९ 
रूखी ओ नुनिलो पिरो र अमिलो टररो र तीतो अति। 
पोल्ने देह र शोकरोग बढ्ने ४ खाने कुरा छन् जति । 
गर्दा प्रेरति भित्रको प्रकृतिले ४ आनन्द मानीकन। 
जो हुन् मध्यम ती रजोगणुण लिने  गछन् सही भोजन ॥८०। 



















.. ७० महाभारत 

जूठो ओ रस स्वादहीन अमिलो  बासी कुअन्ने पनि। 
वेला बिलि गएर खाय चिजमा ४ हुगन्ध आए पनि॥ 
जो लाग्दैन स्वयं अग्नुद्व ठहरी ४ यझादि सक्मममा। 
गर्छन् मोजन तामसी प्रक्रतिका  मानीस यौ लोकमा ॥८१ 
मैले गर्नु सुयोग्य यो छ अथवा  कतव्य मेरो भनी। 
गर्छन् जो तपयज्ञ शाख्रहरुले ४ आज्ञा दिए झैं, अनि ॥ 
ठूच्छा ती शुम कमको फल लिने क राख्तैन जो मानिस । 
सोही साखिक वृत्तिका मनुज हुन्  फैलन्छ तिन्को यश॥८१ 
व्यथैं घाक लगाउने कि फलको १ इच्छा हुने बेसरी । 
गर्छन् जो शुभ यज्ञ राजस त्यही  हुन् पार्थे ! दोस्रा थरी ॥ 
श्रद्धा भक्ति र शास्र भिन्न मख जो मानीसले गर्दछन्।. 
सोही तामस वृत्तिका जन मनी  संसारले भन्दछन् ॥८२।॥। 
जस्ले गर्दछ देव, विप्र, गुरु औ  सप्पात्रको पूजन। 
जस्मा हुन्छ पवित्रता, सरलता ४ साद्ै दयाल् मन ॥ 
हिंसा हीन र त्रह्वचयं व्रत जो  गर्छन् सदा पालन। 
गर्ने मानिस देहको तप ठलो  मानिन्छ त्यै सज्जय॥८४ 
व्यथैं खिन्न दुखी अखूकन निर ४ खोजेर पार्देन जो।.. 
प्ाँचो वा प्रिय वाक्य औ हित हुने  मीठो कुरा बोल्छ जी ॥ 
जस्को हुन्छ पवित्र आचरण ओ ४ अन्याय गर्देन जी। 
सन्छन सज्जन वाक्यको तप सदा गर्ने त्यही व्यक्ति हो ॥८५ 
गकी चञ्चल तृत्तिलाइ मनको  जो हुन्न उच्छुङखल । 
खस्ले शान्त भएर गछे हरिको  सेवा सधैं निश्छल ॥ 
जो बोल्दैन झुटो कुरा र अनुचित  कस्तै परे तापनी । 
हुन्छन् मुक्त सखे ! गरेर मनको  ठलो तपस्या तिनी ॥८६ 




























।  ६७१ 
हेअझन् ! तप देह वाक्य मनको  मैलै मने तीन जो। 
यम्तो तीन प्रकारको तप सदा  योगस्थ मै गर्छ जो॥ 
भोग्ने ती तपका मिठा फलहरू  खोज्दैन हे पाथे ! जो । 
भन्छन् सो तपलाइ साखिक तथा  ज्ञानी पनी श्रेष्ठ हो ॥८७ 
आफ्नू दु स्वभावले कि मनले  वा स्वार्थ राखीकन । 
। होला कीर्ति भनेर लोमवश मै  जो गर्दछन् पूजन ॥ 
















चाँडै नाश हुने, क्षणिक फल दिने ४ गछन् तपस्या जति। 
भन्छन राजस वृत्तिका मनुज हुन तिन्लाइ हे सदाति ! ॥८८ 
अर्काको धन पुत्र नाश अथवा माने इरादा लिई। 
आफ्ना इन्द्रिय ओरःशरीरकन यौ ५ संकष्ट व्यथै दिई ॥ 
जिद्दीलै तफ्दानपूजन वरृथा  जो गर्दछन् हुर्जन। 
भन्छन् तामस वृत्तिका जन भनी  संसारले तिन्कन ॥८०९ 
गनू पर्छ सुकर्म, दान दिनु हो कृतव्य मेरी भनी। 
जाँची पात्र र देश् कालर दुखी साह्रो दरिद्री गुणी॥ 
द्च्छा प्रत्युपकारको मनमहाँ  राछते नराखीकन । 
गछन् जो जन दान साखिक त्यही मानिन्छ हे अर्जुन ॥९० 
गर्दा दान सखै! परेर करमा वा कष्ट्रका साथमा । 
इच्छा त्यी उपकारको मनमहाँ ४ राखेर आफन्तमा। 
त्यसको हेतु कुने प्रयोजन पछी  होला कि पूरा भनी । 
गर्छन् जे जति दान राजस त्यही  हो भन्दछन् सद्णुणी॥९१ 
पेहै आदरसाथ डाकि घरमा  हेलौँ पछाडी गरी। 
त्यागी देश र काल पात्र कुलको  चिन्ता, अगाडी सरी ॥  
दिन्छन् दात कुपात्रमा र फलको कछन् आश राख्ने जति। 
तिनको दान ज्या छ, भन्छ जनले हुन् तामसी दुमति ॥९२ 














. २ महाभारत 
३० तत्सत यहि तीन व्रह्यरूप हो श्री सक । 
यो तीनै ट्विज, वेद, यज्ञ सघको  उत्पत्तिको स्थान हो ॥ 
हे अर्जुन् ! तपदानयज्ञ र क्रिया  मानिन्छ शाख्रोक्त जो । 
थाले गर्न, भनेर ३ प्रणव यो ५ त्रज्ले कायं त्यो ॥९३ 
गर्नू यज्ञ सुकर्म दान तप आङ रोकेर राख्न मन! 
३० तृत्सत् कन जान्नु ईश्वर, यही  सत्कर्म हुन् अजुन 
श्रद्धाहीन भएर यन्ञतप वा  दानादि जी गर्दछन् । 
तिनको कर्म असत ठहर्दछ मरी  ती नकंमा पर्दछन् ॥९४ 
श्रद्धा यज्ञ र दानकी त्रिगुणको  शिक्षा सुनी कृष्णको । 
सोधे अर्जानले विनम्र स्वरले ४ शंका जती चित्तको ॥ 
हे दामोदर, हे दमामय ! हुई ५ छन् योग जो हुष्कर । 
सन्यास् योग र कर्म योग कहनोस् सुन्छ म दामोदर ! 
आज्ञा भौ हरिले प्रसन्न मनले  इच्छा बुझी मित्रको । 
कोही भन्दछ काम्य क्महरुको  ने त्याग संन्यास हो ॥ 
मान्छन् त्याग समस्त कमफलको  संन्यास एका थरी। 
कोही भन्दछ त्याग्नु कर्महरु नै  दोषी हुनाले गरी ॥५५ 
मान्छन् यज्ञ र दान ओ तप ठलो  सत्क्म जी सञज्जन। 
भन्छन् त्याग्नु हुँदैन कम जनले  ती व्यक्तिहे अजुन! 
आफ्नू निश्चय भन्दछ सुन तिमी ४ संन्यासको त्यागको । 
मान्छन् सज्जन् मेद तीन थरिका क यज्गादिको दानको ॥९७ 
ज्ञानीलाइ पनी सपार्दछ सघं ४ सत्कमको सक्तल। 
 गनु पदछ यन्ञ दान, तप नै त्यै हेतु मै निश्चय ॥ 
मेरो श्रेष्ठ तथा उदार मत जुन्  हो भन्छु त्यी अजुन  
 गनू योग्य छ दान, यज्ञ, तप ने  आसक्ति त्यागीकन॥ आमसक्ति त्यागीकन॥९८ 








जनम मासासासासासआसआसासससससभगगगगसतमतममपपा 
८५ भौष्मपत्र ६७३ 











त्याग्दा कम, नियम् हुँदेन जनको  कल्याण केह पनि । 
भन्छन् मोह भई त्यज्यौ यदि भने४ ही तामसी ढुगुणी ॥ 
खप्नृपर्छ शरीरले थरिथरी ४ आपत्ति व्यथै भनी । 
जस्ले छाडछ सुकर्म गर्न जन त्यो  सप्रन्न केह पनि ५९ 
गर्छन् जो शुभ कम त्यागि यसरी  हो राजसी त्याग त्यौ । 
पाउन्नन् फल ती शुमाशुम कुनै  त्यो त्याग वा कमको ॥ 
आशा त्याग्न सखै ! सुक्म फलको जो सक्तछन् सज्जन । 
जो गर्छन् निजकमं श्रेष्ठ दिनहु ४ कतव्य जानीकन ॥४०० 
तिबूको कर्म ठहछं लोकहरूको  कल्याणका खातिर। 
मान्छन् त्यो शुभ कर्म साखिक सवै संसारले सादर॥ 
निन्दा देष हुँदैन, कर्म सुखमा  आसक्त त्यागी दिन । 
सखगु णी सुपुत्र सबले  त्यागी ठलो त्यस्कन ॥१ 
इच्छा सक्तछ रोक्न जुन् पुरुषले ४ आसक्ति छठाडीकन। 
त्यागी हो त्यहि व्यक्ति क्मफलमा  गाड्न्नि जस्को मने 
जस्तो कर्म जहाँ जती र जसरी ५ हुन्छन् सखे ! लोकमा । 
तिन्को कारण शुद्ध पाँच थरिको  मानिन्छ संसारमा ॥२॥ 
ती पाँचै थरिको म साङछ्यमतत्त  जस्तो भनेको छत्यो। 
गछ गर्णन हे सखे ! सुन तिमी ४ कल्याणको माग हो ॥ 
सिद्धीको स्थल देहमा छ सबको २ जीवात्म जो अजुन ! 

कृतो हो अभिमान, मिन्त थरिको क त्यस्मा छ जुन् कारण ॥२ 
त्यस्ता इन्द्रिय मुख्य छन् दस अरुकै चेष्टा छ नाना थरी। 
दैवी सञ्चित कर्मका फलहरू  मोग्छन् यी हेतू परो ॥ 
गछन् कम शरीरवाक्यमनले ४ जस्तो जहाँ जो जन । 
तिनको योग्य तथा अयोग्य सबको  हुन् पाँच यी कारण ॥४ 

































॥ .. महाभारत 
यस्तो हो तर ठान्छ आफूकन त्यो ४ कतो मनी केषल। 
बुद्ठी नृष्ट भई छिटै नरकमा  जाकिन्छ पापी खल ॥ 
कर्ता हँ म भनेर व्यर्थ अमिमान्  हे पार्थ ! गर्दैन जो। 
 जानी मोग ग्ुटो पदार्थहरुमा  मान्दैन आनन्द जो ॥५ 
त्यो द्वारा सब व्यक्ति मारिन गए  वा मष्ट्र पाए पती। 
।  दोषी त्यो हहरिन्न, कु  क बाँधिन्न पापी बनी ॥ 
ज्ञाताशान र ज्वेय तीन थरिका  छन् कमका प्रेरक। 
गर्ने कर्म भनेर यी बल सदा  दिन्छन् बनी रक्षक ॥६॥ 
कता रख्प छ जोर कर्म गरिते  तेन्नो छ जुन् साधन ।! 
गर्ने कर्म छ मेद तीन थरिको  तिवको पनी अजुन! 
गनू भो पढिति मुनी कपिलले  सुन् साङ्छ्यको बर्णन । 
 यस्का मेदहरू सबै सुन तिमी  एकाग्र पारी मन ॥७॥ 
यस्को ज्ञान भई सकेपछि स्वयं  त्रद्वाण्डका जीवमा। 
बुन्छन् यी सब एक व्यापक सदा  जुन् व्यक्तिका दृष्टिमा ॥ 
देख्ला जो समभावले स्थित हुने  यो विश्वका रक्षक । 
त्यस्को ज्ञान हुँदैन नाश कहिले  मानिन्छ त्यो सात्विक ॥८ 
जस्ले देख्छ थरीथरी जगतका  सम्पुर्ण जीवात्ममा। . 
 बुद्ीके अनुसार मिन्न थरिका  छन् भाव प्रत्येकमा ॥ 
। यस्तो ज्ञान हुनेर भेद मनमा  राख्नेछ बन् मानिस । 
। जस्मा वृत्ति रहन्छ यो किसिमको  त्यो ज्ञान हाँ राजस ॥९ 
जस्ले ठान्दछ मुख्य यो शरिर नै  कर्तार आल्मा भनी। 
 आफ्नू देह समानको अरु कुने  देख्दैन केह पनि॥ 
यस्तो युक्ति र अर्थहीन भवमा ४ जो मूढ् छन् मानिस । 
।। लिनको तख विहीन ज्ञान तिमिले ४ जानी लिए तामस ॥१२ 





































जस्ले शाख्र विधानमा टृढ रही  कर्तव्य जानीकन । 
आसम्ति, अभिमान त्यागि फलको  राख्तैन जो सज्जन ॥ 
रागद्ेष नराखि कर्म शुभ जो  त्यसबाट हुन्छन् जति 
त्यै हो सास्विक कम मिल्दछ सदा  त्यसबाट राम्रो गति॥११ 
कर्ता ह शुमकम गर्दछु म नै  जो भन्छ ज्ञानी बनी ॥ 
आशा गर्दछ कर्मको फल सखे !  भोग्नेछ पर्केका भनी ॥ 
जस्ले ठान्छ ठूलो परिश्रम गरें ४ जुन् कम गर्दा पनी । 
भन्छन् राजस कर्म राखि अमिमान्  गर्ने यही हो मनी ॥१२ 
हिंसा औ परिणामको र बलको  छ्यालै नराखीकन 
आफ्नो लाम तथा वृथा खति हुने ४ देड्दैन जो सज्जन ॥ 
गर्दै जान्छ स्वयं लिंडेढिपि गरी ४ सत्कमे दुष्क्मे जो। 
तेस्को कर्म कहिन्छ तामस, त्यही  पापी तथा मूढु हो ॥१२ 
शैखी त्याग गरेर धैयं मनमा  राखेर उत्साहले । 
त्यागी आश समस्त कर्मेफलको  कतेव्यको भाक्ले॥ 
पुरा काम हुने अपूर्ण रहने  चिन्ता नगर्ने छजो। 
कता ससालिक ओ विकार नहुने  ज्ञानी त्यही व्यक्ति हो॥१४ 
। लोमी ओ अमिमानयुक्त, फलमा ४ आसमक्ति बर्ता 
अर्काको अपराध केहि नभई १ संकृष्ट व्यर्थै दिने॥ 
रागद्रेग  हर्षशोकहरुमा ४ छन् गाडिने जो जन । 
कता राजस मन्देछन् मुजनले  त्यसलाइ नै अञ्जु न॥१ 
शिक्षाहीन, अगुक्त, घृते गुणको क द्रोही तथा हुजन। 
गर्ने शोक तथा क्चिार अरुको  सम्पत्ति खोसी लिन ॥ 
छन् अल्छी परदारमा मन दिने  जो दीघंसूत्री ! तन । 
कर्ता तासम दुष्ठता बढि हुने  मानिन्छ यो दुजन ॥१६ 






















६७६ 

जुन् बुद्धी छ प्रतृत्त मागतिर वा ५ लाग्ने निवृत्ती तिर। 
हो यो गर्ने हुने र गर्न नहुने  जो जान्न सक्छन् नर ॥ 
बन्धन् , मोक्ष र मीति औ अभयकोक ज्ञाता छ जी सज्जन ! 
 त्यस्को साखिक बुद्धि हो सुख दिने प्रत्यक्ष हे अजन ! ॥१७  
कायोकायअधर्मधमं जन जो ४ जान्दैन राम्रो गरी।. 
त्यसको बुद्धि कहिन्छ राजस त्यही हो पार्थे दोजी थरी ॥ 
जातीलाइ नजाति वा असतमा  देख्ने सदा दुणण। 
उल्टो बुद्धि कहिन्छ तामस त्यही क हो हुष्टको लक्षण ॥१॥ 
। आत्मामा रमिई अचञ्चल छ जो बै संसारका मोगमा। 
। टिक्छन इन्द्रियले र प्राण, मनले  जो ध्यानको योगमा ॥  
। ज्ञानी सज्जन व्यक्तिमा स्थित हुने  हो धारणा मुख्य जो। 
पैह्वो साखिक धारणा बुझ तिमी  हे पार्थ ! त्यै श्रेष्ठ हो ॥१९ 
इच्छा गर्दछ जो सुकर्म फलको ४ संसारका भोगको । 
हल्की अथे र काम, धमंतिरको  त्याग्दैन आसक्ति जो ॥ 
हे कुन्ती सुत ! हुन्छ जुन् सुजनमा यो चालको धारणा । 
भन्छन् सञज्जनले यसैकन सदा  हो राजसी धारणा ॥२२ 
उल्टो बुद्धि हुने मनुष्यहरूले  जो राख्तछन् भावना । , 
चिन्ता औ भयको र नीद, दुखको  त्याग्दैन जो कल्पना ॥ 
त्यस्ताका मनमा सदैव रहने  जुन् धारणा शक्ति हो । 
त्यम्रो तामस धारणा सुजन वा ४ शाख्रले मन्छ त्यो॥२१ 
। पेह्रेजो विष झैं भई पछि सुधा  झैं शान्तिदाता छ जो ! 
सोही साखिक नामको सुख सखे !  जानी लिन् श्रेष्ठ हो ॥  
ओग्दा इन्द्रियका सबै सुखहरू  पेहै छ अम्त् सरी। 
। त्यै हो राजस नामको सुखपछी  विष् झैं हुनालि गरी॥२२॥ 







































 विमोह पाछे सुख जुन्  पेह् पछाडी 
सोही तामस नामको सुख बुझे क हो कष्टदाता मनी॥ 
पृथ्वीमा, नममा कि देव अथवा  पातालमा, स्वगमा । 
छैनन् सहहरू कुनै प्रक्रतिको ४ त्रेज्ण्य हीन् छोकमा॥२ 
हुन्छन् पाथ ! स्वभावले गुणहरू  धेरे र थोरै जब॥ 
मिन्नामिन्न स्वभाव त्यै क्रिसिमले  छन् प्राप्त गर्ने सब ॥ 
क्षत्री, ब्राह्मण, वैश्य, शुद्र यसरी  चारे थरीका भए। 
यिनका कर्महरू प्रथकप्रथक नै  त्यै हेतुले बाँडिए ॥२४ 
शास्र ज्ञान हुन् र इन्द्रियहरू  रोकेर राख्नू सब। 
गनू पालन धर्म, कष्ट सहनू ङै जे पछे जस्तो जब ॥ 
अर्काको हित गर्नु शान्त मनले  गोविन्दको चिन्तन । 
मानिन्छन् गुम कर्म विप्रगणका  सारा यिनै अर्जुन ! ॥२५ 
दानी, शोय र तेज, धैर्य, बढ ओ  चातुयं बर्ता हुन। 
स्वामी भैकन न्यायपूर्वक रही  अन्याय रोकी दिन ॥ 
देखी शत्रुहरू डराइकन जो  भाग्दैन संग्राममा । 
हुन् यी श्षत्रिय धमे हे विजयजी  विख्यात संसारमा ॥२६॥ 
खेती गर्नु सदैव योग्य रितले  व्यापार गोपालन। 
हुन् यी उत्तम धर्म वैश्यगणले ४ गर्ने सदा पालन॥ 
सेवा क्षत्रिय, वैश्य विप्र सबको  गर्नू लगाई मनं। 
यै हो उत्तम धर्म शुद्रहरुले  गर्ने सदा पालन !॥२७॥ 
गर्छन पालन वृणधम यसरी ४ चारे थरी जब। 
तिनलाई सुख, सिद्धि मिल्छ जसरी भन्छु म त्यै छौ अब ॥ 
जौ ठ्वारा जगते छ व्याप्त र भए ४ जसबाट प्राणी सब । 
उप्पत्ति, स्थिति, नाश गर्छ सहजै  आँटे त जस्ले जब ॥२८ 
































... रत 


सोही ईश्वरको प्रसन्न मनले ४ जो गर्छ आराधना । 
त्यस्लाई सुख सिद्धि मिल्दछ स्वयं पूरा भई कामना ॥ 
जानेको परधर्म उत्तम छ ओ ४ कल्याण गने तर। 
दोपीहोस् निज धर्म तेपनि त्यही ४ मानिन्छ श्रेयस्कर ॥२९ 
सोही कारणले स्वधर्म जनको ४ दोषी भए तापनि । 
त्याग्नू हुन्न स्वधर्म क्यै किसिमको आपत्ति आयो भनी ॥ 
धुवाँभित्र रहन्छ अग्नि जसरी ४ देखिन्न प्रत्यक्ष त्यो । 
त्यस्तै धर्म निमित्त कष्ट सहनू  प्रत्येकले योग्य हो ३० 
ठ्च्छा शक्ति तथा स्प्रहारहित जो ४ छन् बुद्धि राम्रो हुने। 
रोकी इन्द्रिय साङख्ययोगतिरको  बाटो समाई लिने॥ 
बर्ता लुब्ध हुँदैन भोगहरुमा  मिथ्या बुझी जो जन। , 
त्यस्ले प्राप्त ग्यो सुसिद्धि सहजै ४ नेष्क्मले अजु न ! ॥३१ 
सिद्धी प्राप्त गरेर त्रह्यपदमा  पौंचिन्छ जुन् ज्ञानले । 
थोरेमा सब भन्दछु बुझ तिमी  हे पार्थ ! आनन्दले ॥ 
त्यागी साखिक बुद्धि युक्त र गुणी ४ आत्माविषे मै स्थिर । 
रांगद्रेष र दुःखसुक्ख त्यसको  त्यागे भई तत्पर ॥३२॥ 
वाणी इन्द्रिय ओर शरीर वशमा  जो राख्छ वेराग्यले । . 
त्यागी क्रोध, घमण्ड, कामबल ओ  भोगादि सद्वुद्धिले ॥ 
माया, मोह त्यजेर शान्त मनले  जो ध्यानमा छन् स्थित। 
गर्छन् प्राप्त अवश्य ब्रद्यपद ती  सप्पात्र राम्रोसित ॥३२॥ 
गलो प्राप्त यसोरि व्रह्मपद जो  हे पार्थ ! आनन्दले । 
आकांक्षा सुखदुख हुन्न मनमा  त्यस्लाई वेराग्यले ॥ 
राछ्ला जो समभाव जीव जतिमा  हुन् एकनास मनी । 
पाई भक्ति परा परम्पदमहाँ  त्यो पुग्छज्ञानी बनी ॥२ 


६७ 













।। ६७९ 


यस्तो छु अनि जो म टर, भनि सखे  जानी सकी तलले । 
यस्तै चिन्छ मलाइ योग्य रितले ४ सोही परा भक्तिले ॥ 
मेरो आश्रय मानि ग्देछ भने  सक्कम, ढुष्कर्म जो। 
केह नाश हुँदैन जुन् पद यहीं  भेटनेछ प्रत्यक्ष त्यो ॥३५ 
यो अर्को, म हुँ यो भनेर मनमा ५ शंका नराखी कन । 
 कर्महरू स्वयं गर सबै  मैमा सखै ! अर्पण॥ 
राम्रो अर्ति लियौ मने मनमहाँ ४ मेरो कृपाले गरी। 
हुन्छो कष्ट सवै छुटेर विजयी  यो युद्धमा राम्ररी ॥३२६ 
मान्दैनो हितको कुरा यदि भने  मैले भनेको मुन। 
हुन्छौ भ्रष्ट घमण्ड राखि मनमा  पक्का तिमी अजुन ! 
भन्नू गर्दिनँ युद्ध व्यथे हठले ४ मान्दीन॑ राम्रो मत। 
हुन्छो आफ्नु स्वभावले तिमि स्वयं ४ संग्राममा प्रेरति ॥३७॥ 
शिक्षा उत्तम ज्ञानको जति दिए  मेले चिताई हित। 
जे इच्छा मनमा छ त्यै गर तिमी  सोचेर राम्रोसित ॥ 
मेरा हो तिमी अंश ओ प्रिय सखा !  तिम्रो भलो खातिर । 
अर्को भन्छु म योग्य ज्ञान सुन त्यो ४ निःशङु मै सादर ॥ ८ 
मैलाई निज कर्म अर्पण गरी  मैमा लगाङ मन। 
मेरो भक्त बनी प्रणाम गर लो मेरै गरी पृजन॥ 
मेरा छो प्रिय मित्र, सत्य म कुरा  भन्छ प्रतिज्ञा गरी । 
मेट्नेछौ तिमिले मलाइ यसरी  संसार पारी तरी २३९ 
छोडी धम सबै तिमी शरणमा  हे पार्थे ! मेरो पर। 
तिम्रो पाप छुटाइ उत्तम गती ४ दिन्छु नमाने इुर्॥ 

दोष ममा र सुन्न मनमा  इच्छा नराछ्ने कन। 
जस्मा छैन तपस्विको गुण तथा  पापी छ जो हुर्जन ॥४०॥ 






































६८०  प्रहाभारत है 
जो गर्दैन परोपकार खुशिले कै निन्दा सदा गर्दछ। 
गीताज्ञान कबै नभन्नु तिमिले  त्यस्मा ठुलो दोष छ। 
राखी प्रेम ममाथि दुःखसुख जो  गर्छन् ममा अपंण। 
मीताझान मुनाउनू तिमि सखे  जो भक्तछन् तिनकन ॥४१ 
गीताको सब यो रहस्य तिमिले  राम्रो बुझायो भने। 
मेरी भक्ति बढी परंपद् सखे !  सानन्द छो पाउने ॥ 
गीताज्ञान स्वरूप हामि हुइको  संवाद जी पढ्दछन् । 
मेरो पूजन रूप यज्ञ गरि ती  ज्ञानी बनी ॥ 
मेरा अर्तिहरू सुन्यौ कि तिमिले ४ एकाग्र पारी मन। 
तिम्रो मोह गयो कि शेष छ अझै  अन्ञानको लो भन॥ 
यो आज्ञा हरिको सुनेर मनमा  आनन्द मानी कन।। 
जोरी हात ढुबे विनम्र स्वरले  भन्दा भए अजु न ॥३ 
मेरो मोह छुट्यो, सुनी हजुरका क शिक्षाहरू अप्युत! 
पाई ज्ञान हराइ संशयहरू  छ चेतनामा स्थित ॥ 
जे आत्ता प्रमुले भयो सकल त्यो  शंका नमानी कन । 
जानी ईश्वर ओ हितू हजुर नै  गछ् सबै पालन ॥०९॥ 
वार्ता श्री धृतराष्ट्रजीसित भनी  श्री कृष्ण ओ पार्थको । 
भन्छन् सञ्जयजी म हर्षित भएँ  शिक्षा सुनी ज्ञानको ॥ 
गीतारूप बताइबक्सनुभयो  जुन् योग गोविन्दले । 
पाएँ व्यासजिको कृपा हुन गई  त्यो सुन्न आनन्दले ॥ 
साह्रै अद्भुत विश्वरुप हरिको  त्यो सम्झनाले गरी । 
बारबार खुशी म हुन्छु मनमा  आश्चयंले यो घरी ॥ 
हो मेरो मत यो घनुधेर जता  छन् पार्थयोगेशवर । 
श्री नीति र विभूति औं जय सदा त्यै तर्फ हुन्छन् स्थिर ! 





























।॥। द् माप्सपड स्ट् 
युविम्ठिरल भाप्मादिसित संग्रामधो आज्ञा भाग्नु, युयुल्सु पाण्डबतिर मिन आउनु . ... ... 
गीता ज्ञानस्वरुप पार्थ हरिको  संवाद सारा मनी । 
भन्छन् सञ्जय जो स्थिती छ रणको  सुन्वृहवस् त्यौ पनि ॥ 
सेना त्यो कुरक्षेत्रमा दुइ थरी  जम्मा भएकै थिए 
बाजा मेरि मृदङ्ग ढोल नगरा ४ तूर्यादि बज्दा भए ॥४५ 
त्यै वेला रथमा भए जति सबै  शख्राख्र राखीक्न। 
एक्तै कोखतर्फ पैदल हिडे श्री पाण्डुका नन्दन ॥ 
सोधे अर्जुन आदि भाइहरुले  देखेर त्यस्तो गति। 
बोलेनन् जब क्यै युध्िष्टिर अती  जानेर तिन्को मति ॥९ 
आज्ञा मो हरिले म भन्छु दपको ५ इच्छा सबैले सून। 
आज्ञा लड्न भनेर मान्य जनको  जान्छन् यि मागी लिन ॥ 
जस्ले गछे लडाइँदेखि पहिले ४ यो नीतिको पालन । 
त्यस्को जीत हुनेछ, शाख्रहरुमा  पाइन्छ यो वर्णन ॥४९ 
यो आज्ञा हरिको सुनी रथ त्यजी ४ ती चार भाईहरू॥ 
लागे धम  कुमारका पछीपछी  योद्वा अनेकौं अरू॥ 
देखे लकरलाइ तत्रुतिरका ४ आई रहेका जब। 
आए पर्ने भनी स्वयं शरणमा  हाँसेर भन्थै सब ॥५२ 
पोची धर्मकुमार त्यो किसिमले  श्री भीष्मका सामुमा । 
लागे भन्न मुसारि नम्र स्वरले तिनको दुवै पाउमा ॥ 
आएँ क्षत्रियधम्े गरि यहाँ  संग्राम गर्ने परी। 
आज्ञा माग्न, हजुरले दिनुहवस्  राखी दया यो घरी ॥५१ 
यस्तो धर्मकुमारको पुनि कुरा  श्री मीष्मले सादर। 
आज्ञा मो तिमिलाइ मङ्गल गरुन्  हे भूपती ! ईश्वर !॥ 





.. 


३ट२ महमिारत 
आयो मेट्न सनी प्रसन्न म भएँ  मागेर तेङ बर। 
तिम्रो जीत हुनेछ यो समरमा ५ पर्दैन मान्तू उर ॥५२ 
हुन्नन् दास धनी र निधनहरू ४ हुन् दास सम्पत्तिका । 
सीही कारण दास झै वश परक ऐह म यी दुष्टका ॥ 
नाती हौ तिमी झैं म धार्मिक अर देख्दीन॑ कोही पनि 
गछौं पालन सयको तिमि सदा  कतव्य यो,हो भनो ॥५३ 
मेले लड्नु पच्यो तिमीसँग छ यो आ दैवी गति! 
छडन् छी तिमिले विचार नगरी  सम्बन्धको, सदाति 
तिम्रो जीत हुनेछ, धर्म  पथको ३ गत् सदा पाल्न। 
तिम्रो के म गछौँ कुरा हित हुने कराजन् ! तिमी नै मन॥५४ 
लागे धर्मकुमार भन्नहितको  शिक्षा सुनी मीष्मको ।   
लड्दा कोखतफ भै हजुरले  आशा गयो जीतको ॥ 
को योद्रा छ हजूरका सगमहाँ ४ छडने अगाडी सरी 
हाम्री जीत हुनेछ यो समरमा  कुन् यलले के गरी !५५ 
होला युक्ति कुनै पराजय हुने  संग्राममा नाथको। 
आज्ञा गर्नुहवस प्रसन्न मनले  जान्छ सुनी हेतु त्यो ॥ 
बिन्ती धर्मकुमारको मुनिसकी  आज्ञा भयो मीष्मले । 
मोका दैन पछाडि आउनु तिमी  भन्नेछु आनन्दले ॥५६ 
त्याहाँबाट हिँडी युद्धिष्ठिर गए  श्री द्रोणका सामुमा । 
बिन्ती नम्र भएर सादर गरेक पक्री दुवै पाउमा ॥ 
लड्ने बक्सनुहोस् गुरो । हजुरले ४ आज्ञा मलाई भनी। 
आए माग्न हजूरका संग यहाँ  पर्नेछ लड्ने पनी ॥५७ 
मेरो जीत हुनेछ कुन् किसिमले  यो पुद्धमा के गरी 
त्यस्को मन्नुहवस् उपाय सजिलो  राखी दया यो घरी॥ 







































 ६८३ 


१७ 






ठ्रोणाचार्यजिले वताउनुभयो  बिन्ती सुनी भृपको । 

























राजन ! वीर मलाइ जिल्ल रणमा  सामू परी सक्छ को !५८ 
तिम्री तर्फ भएर यो समरमा  लडदीन॑ मेरे तर 
त्यो बाहेक अरू छ जे मनमहाँ ४ मागेर लेर् वर ॥ 
हुन्छन् सेवक प्राणिमात्र धनका  हुन्नन् धनी चाकर। 
त्यस्तै बन्धनमा परेर कुसको ४ गछ सदा आदर ॥५० 

यो दुर्योधनत्फ भै समरम मैले लडे तापनि । 
गछ मङ्गल कामना म दिनहँ ३ तिम्रो मलो होस् भवी ॥ 
त्यस्कै जीत हुनेछ यो समरमा  श्री क्षण छन् जोतिर ॥ 
जे इच्छा मनमा छ सोध अहिले  त्यागी कुशङका इर॥० 
ट्रोणाचायजिको कुरा सुनिसकी  मोघी लिए भूपले। 
सक्छौं जित्न हजूरलाई रणमा  हे नाथ! कुन युफ्तिले ! 
मैले सोध्नुपस्यो हजूरसंग ने  जुन् बात यो युत्तिको  
बारबार म दिन्छु आफ्रकन ने ४ घिक्कार धेरै गुरो ॥६१ 
आज्ञा मो गुरु ट्रोणले नगर क्ये ४ चिन्ता तिमी चित्तमा 
साँचो बात भन्यो मलाई सहसा  जिले छ को युद्धमा ! 
विश्वासी जनबाट अप्रिय कुरा  सुन्नेछु आफै जव 
त्यागी शख्रहरू विचेत रथमै  आफैं हुनेछु तब ॥६२॥ 
सक्ला माने मलाइ त्यै बखतमो  आई कुनै वीरले 
यो आज्ञा गुरुको सुनी खुशि भए  भूपाल आनन्दले ।! 
त्याहाँबाट हिँडी पुगे क्रृप कहाँ ३ मेरा गुरू हुन भनी । 
टोगी बिन्ती गरे गुरो ! समरको ५ आज्ञा म पाउँ भनी 

कको की. धर्मेकुमारको सुनि, दिए शिक्षा फपाचार्यले । 
बाँधे बन्धनमा मलाइ कुरुले हे वीर ! सम्पत्तिले ॥ 

























.... हि । महाभारत 
सोही कारणले उनै तिर भई  लडन परे पातिन । 
तिम्रो मङ्गल कामना म मनले  गछ हितेषी बनी ॥६४॥ 
हे राजन । तिमिले अवध्य छ भनी  जाने मलाई तर। 
तिम्रो जीत हुने प्रसन्न मनले  दिन्छु म आफैं वर । 
यो आज्ञा कपको सुनेर मनमा ४ आनन्द मानी कन। 
भन्छन् घमेकुमार शल्य नपको  सामू पुगी त्य क्षण ॥६५ 
मामा ! गछु प्रणाम, आशिष तथा  आज्ञा दिनोस् युद्धको । 
लागे शल्य बुझाइ भन्न खुशिल्ले  बिन्ती सुनी भूपको ॥ 
पारे कोखले मलाइ वशमा  सम्मान ठूलो गरी। 
सोही कारणले उनेतिर भई  ढडने पञ्यो यो घरी॥६६ 
यो संग्राममहाँ हजूरतिर भक लडुने कुरा बाहिक। 
गर्छु पूर्ण हजुरको हुकुम लो हे धमका रक्षक  
यस्तो बात सुनेर शल्य नप॒को ४ अत्यन्त आनन्दले । 
द्च्छा आफ्नु भने युधघिष्टिरजिल्ले  युक्ती तथा बुद्धिले ॥६७ 
मामा ! कोरतर्फ भै हजुरले ४ लड्न् भए तापनि । 
यौटा काम हजूरले गरिदिनू ४ पलो दयाल् बनी॥ 
ठूलो, अजुनको र कर्ण विरको  संग्राम होला जब। 
राधाका मुत कर्णको हरिदिनू  उत्साह, शखी सब ॥६८॥  
दच्छा भानिजको वुझीकन मने  तत्काल श्री शल्यले । 
पुरा गछु कबोल यो हजुरको कै है भूप ! आनन्दले ॥ 
यो सल्लाह गरेर धमंसुतजी  फिन् भएथ्यो जब। 
पुग्नूभो अनि कर्णका शिविरमा  तत्काल श्रीमाधव ॥६०॥ 
भन्छन् कर्ण ठुलो सुआदर गरी  पाल्नूमएको किन ? 
जी आज्ञा छ बताइवक्सनुहवस्  गछ म त्यो पालन ॥ 








































। ६८५ 
आज्ञा भो हरिलेम सुन्दछु वृथा ४ हेलौँ गरे मौीष्मले। 
गर्छौ कोरवको वनी किन तिमी ४ संग्राम के हेतुले ? ॥७०॥ 
योद्धा तत्पर छन् भए जति सबै  संग्राममा यो घरी। 
बस्छौ वीर भई नपुंसक सरी  यो गेहमा के गरी! 
मर्दैनन् जबसम्म भीष्म तिमिले ४ शंका नमानीकन । 
त पाण्डवतर्फको भई स्वयं  सानन्द हे सज्जन ॥७१॥ 
श्री हुयोँधनत्फ आउनु तिमी  श्री मीष्म गिर्नन् जब । 
कुन्तीका सुत क्वी भनेर म गई  जाहेर गर्छु अब॥ 
लागे कण बुझाइ भन्न हरिले आज्ञा भएको सुनी । 
श्री दुर्योधनले मलाइ जसरी  राखे दयालू बनी ॥७२॥ 
बिसी त्यो गुनलाइ त्यागि कसरी ४ जाँ उता केशव! 
मेरो ने भर मान्दछन् समरमा  ठूलो सै कोख! 
मैले त्याग्न हुँदैन यो प॒थिविको  साम्राज्य पाए पनि। 
लड्छु कोरखतर्फके भइ पछी ४ श्रीमीष्म गिर्छन् अनि७२. 
मैले अप्रिय श्री सुयोधनजिको  गर्दीनँ हे केशव !। 
यस्ता बात गरी सकी शिविरमा ४ फिनू भयो माधब ॥ 
सेनाका बिचमा युघिन्टिर गई  भन्दा भए वीरहो! 
मेरो तृर्फ भएर खुशि मनले  आएर मिल्ने छ जो॥७४ 
त्यस्लाई म मिलाउँछ समरमा  तत्काल आफू तिर। 
लागै भन्न युयुत्सुधमंसुतको ५ आज्ञा सुनी सादर ॥ 
आन्षा हुन्छ मने म मिल्दछु स्वयं  आएर हे मूपति! 
लड्छु कोरव वीरका संगमहाँ ४ शङ्का नमानी रति॥७५ 
इच्छा जानि युयुत्सुको, नपतिले  संमानका साथमा । 
आफ्ने भाइसमान आदर गरी  राख्नू भयो पासमा ॥ 

















।।। महाभारत 


।पलनलनलगपणणमिणिभिभिजपिजजिजलिजिभिणिणि लि? गणित रि 















बाजा बज्न गए ढुवै तरफका  तत्काल चारेतिर। 
बढ्नू सैन्य मनी हुकुम् हुन गयो  संग्रामका खातिर ! 
 आए पाण्डवका सुसेनिकहरू  बढ्दै अगाडी जब 
बढ्दै कोरवतर्फका पनि हिंडे  सेना अगाडी सब ॥७७॥ 
चारै तर्फ उठेर मेघ सहसा  आकाश ढाके सरी। 
ढाके त्यो रणभूमि सैनिकहरू  बढ्दे गई वेसरी॥ 
हे राजन् ! गज, अश्व, पेदल, रथी सेना र सेनापति । 
पृथ्वी कंप भयो हिँडे जब सँगै  योद्धा तथा भूपति ॥७८  
थाले गर्जन वीर सैनिकहरू  ठूलो भयो खल्बल। 
बाजा बज्न गएर झन् हुन गयो  अत्यन्त कोलाहल ॥ 
बाजा. श्र, घनू तया समरको  शङ्खध्वनी वेसरी। 
ठूलो शब्द उठेर व्याप्त हुन गो  आकाश भूमी भरी ॥७९, 
थाले गर्जन भीमसेन सबले  सुन्दा भए त्यो ध्वनी । 
लागेथे महमूत्र त्याग्न पशुले ४ छो माने आँटे मनी। 
श्री दुर्योधन खूब क्रोधित भए  देखेर व्यस्तो स्थिति । 
आएर लड्न भनी लिएर संगमा  भाई र यौद्धा जति ॥८० 
जो योद्धा रथमा र अश्वगजमा  सज्जित् थिए पेदल । 
श्री हुर्योधनका हिँडे पछिपछी  गर्दै ठुलो खल्बल॥ 
। सोधेश्री भ्ृतराष्ट्रल जब भए  तैयार सेना स्यहाँ। 
।  पैह्व शस्र गस्यो प्रहार कसले  कस्का अगाडीमहाँ ॥८१ 



























हु ६८७ 


लागे सञ्जय भन्नमीष्मकन गै ४ रोकी लिए पा्थले। 
श्री दुर्योधनमीमसेन रिसले ४ लड्दा भए वैगल्ने॥ 





 अर्जुनलाई उत्साह दिएको 
रोके श्री कृतवमेलाइ रणमा श्री सात्यकी वीरले । 
छोरा अजुनका पृहदृलजिको  सामू पुगे वेगले ॥८२॥ 
थाले लडन डटेर श्री नकुलजी ४५ ओ वीर दुःशासन । 
योद्धा श्री सहदेव दुमुख उता  लडथे रिसाई कन॥ 
लड्थे श्र लिई युधिष्ठिर स्वयं  श्री शल्यका साथमा । 
श्रृष्टयुम्न भएर क्रोधित डटे  श्री द्रौणाका सामुमा ॥८३ 
रोके शङ्ख डटेर वेग बलियो  भूरिश्रवा वीरको  
रोके वेग ति ध्ृतकेतु विरते  भरृपाल वाह्ीकको ॥ 
जस्तो राक्षस त्यो अलंवुष थियो  बिड्यात संसारमा । 
त्यस्को शेखि हस्यौ घटोत्कच पुगी शख्रास्रका साथमा ॥८४ 
आएथे भगदत्त भूप रिसले बढ्दै अगाडी जब । 
तिनका सामु पुगे विराट नपती  शाख्राख्र बोकी सब॥ 
ट्रौणीको र शिखण्डिको हुन गयो ४ संग्राम झन अद्ुत। 
लागे लडन रिसाउँदै द्रुपदजी ४ श्री सिन्धु राजासित ॥८ 













। ट्ट  महाभारत 


छोरा जो प्रतिविन्ध्य धमसुतका  साद्ै प्रतापी थिए। 
तिन्ले त्यो रणभूमिमा शकुनिको ४ शेखी उतारी लिए॥ 
योद्धा जो अनुविन्द, विन्द॒ रणका  ज्ञाता, प्रतापी थिए । 
बाटो रोकि ति कुन्तिभमोज नपको  संग्राम गर्दा भए ॥८६॥ 
राजन ! यै रितिल्े समान बलका  योद्धा थिए जो जति। 
लड्थे जोडि मिलाइ सैनिकहरू  माछु भनी भूपति ! ॥ 
। लडथे हात्ति सवार क्रोधित भई ४ हात्ती चढेकेसित। 
लड्थे अशव सवार क्रोधित हुँदै  घोडा चढेकासित ॥७॥ 
योद्धा जो रथमा थिए सब रथी  कै साथमा लड्दथे। 
राजन् ! पैदल पैदलै सित लडी  संग्राममा गर्दथे॥  
गर्दा यै सितले प्रहार सबले  जोडी मिलाई कन। 

थाले गिनं मरी दुवै तरफका  सेनाहरू त्यै क्षण ॥८८॥ 
लड्दा अजुन ओऔ पितामह तथा  श्री भीम दुर्योधन । 
हेथे देवतरू बसेर मनमा  आनन्द मानी कन ॥ 
राजा शल्य तथा युधिष्ठिर दुवै ५ यौद्वा भई तपर। 
गर्थे माछु भनी प्रहार रिसले  ताकेर तीखा शर ॥८९॥ 
श्रृष्टदुम्न र द्रोणको पति भयो ङ संग्राम जो अद्दुत। 
ममंस्थान गरी विचार शरले  हान्ये मई क्रोधित॥ 
केही बेर त ठुन्दयुढ्न यसरी  चल्दै थियो बेसरी । 
मयादा जब नाघियो अनि भए ४ सम्पूर्ण अन्धो सरी ॥९० 
रात्री झैं सब अन्धकार दिनमै  संग्राममा फेलियो। 
आफ्ना वीर तथा विपक्षि जनले  चिन्दै नसक्ने भयो॥ 
























। ७ भीष्मपर्व ६८९, 
आई जुन तिरबाट श्र तनमा  लाग्थ्यो ठुलो वेगले।  
ताकी सोहि दिशा प्रहार रिसले ४ गर्थे तिखा बाणले ॥९१॥ 
थाले मान पिता र पुत्र नचिन्ही ४ दाज्यू र भाई कन। 
मामा भानिज नै परस्पर कतै  माथै नदेखी जन ॥ 
तोडी बन्धन गुदको जति मरे ४ जसका अगाडी जहाँ । 
ले चुटन समाइ काटन रिसले  हानेर बेरी त्यहाँ ॥९२॥ 
हाहाकार भयो, धमाधम लडे  सेना अनेकौं मरी। 
देखिन्थे शव मात्र त्यो बखतमा १ संग्राम भूमी मरी! 
हीरारल हुने कती मुकुटले ५ शोमा फिँजेका शिर । 
हिँड्थे मत्त भई गजेन्द्र रणमा  कुल्चेर चारेतिर ९३॥ 
र पाउ बिहीन देह कतिका ४ मृढी ढले झैं थिए। 
त्यै माफिक् कति वीरका तनहरू  ढल्दै र थिच्दे गए॥ 
लाग्दा मत्त गजेन्द्रका शरिरमा ४ तीखा अनेकौं शर । 
ढ्ढ्थे फन्न घुमेर पर्वत सरी  संग्राम मूमीमर  ९४॥ 
शक्ति शलगदा र बाणहरुले  घूलो गराई रथ। 
थाल्ने मार्न डटेर शत्रृदलको  रोकेर बढ्ने पथ॥ 
त्यौ युद्धस्थलमा गदामुशलले  आघात गर्थे कति । 
त्यस्ले भङ्ग भएर अंग कतिको हुन्थ्यो नराम्रो स्थिति९५ 
लाग्दामा तखारले कति हुई टुक्रा भई गिदेथै। 
हात्ती ओ रथले थिचीकन कती ४ योद्धाहछू् मदेथे॥ 
लागी चोट ठुलो र मन नसकी ४ वाँच्नेहरू जी थिए। 
आफ्ना मित्र र बन्धुलाइ नगिचे  डाक्दै र मर्दै गए ॥६॥ 
सेनाको शवले र अखगजले क ढाकेर युद्ध स्थल। 
बाटो बन्द भएर मच्चिन गयो ४ ठूलो त्यहाँ खलबल ॥ 





















केही बेर ठडाई थामिन गयो ४ धुलो उडी बेसरी। 
आयो स्वच्छ प्रकाश ट्श्य अनित्यो देख्दा मए राम्ररी ९७ 
आफ्ना सैन्य मरी प्रशस्त, रणको  देखी नराम्रो स्थिति । 
। थाले लड न गएर भीष्मसित नै  श्री उत्तराका पति ॥ 
। त्यै वेला कृतवम, शल्य, कृपजी  छोरा इजुर्का दुई। 
फाँचोटै बलवान, सुयोधनजिको  तत्काल आज्ञा लिई ९८ 
सत्रत् गने भनी पितामहजिको  पौंँचेर बायाँ तिर। 
 आफाफ्ना रथमा डटीकन वसे  संग्रामका खातिर॥ 
। योद्धा श्री अमिमन्युले समरमा ४ छाडेर तीखा शर।  
 घाङ पारिदिए पितामहजिको  सारा शरीरै भर ॥९९॥  
तिन्का रक्षक पाँच जो अरु थिए  योद्धा इटेका द्यहाँ।  
। तिनका अश्व र सारथीरथ, ध्वजा  काटी दिए छिनमहाँ ॥ 
। भाला, शूलहरू प्रहार रिसले  गर्दा तहौं मीप्मले।  
। घोडा ओ अभिमन्युको रथध्वजा ४ काटी दिए वेगले ॥५००१ 
। योद्धा श्री कृतवम, शल्य, कपले  वषो गरी बाणको। 
। घाङ पारिदिए शरीर भरिमा  श्री पा्थका पुत्रको ॥  
। देख्दा श्री अमिमन्युको समरमा  यस्तो नराम्रो स्थिति । 
। धरृष्रणम्न विराटका सँग पुगे  श्रीमीम ओ सात्यकी॥१॥ 
चारोटा बलवान रक्षकहरू  देखे त्यहाँ मीष्मले।  
। पारे घायल चारलाइ महजे ४ तीखातिखा बाणले ॥  
। योद्धा सीम बढी पितामहजिको  त्यो वेग रोकी दिए। 
। ध्रृष्टयुम्न अघी सरी कृपजिको  शेखी उतारी लिए ॥२॥ 
योद्धा श्री करतवमे सात्यकि दुवै  शस्रा्र हानी क्न। 
गर्दै माङ मनी विवाद रणमा  लाग्दा भए गर्जन ॥ 































... १ 
हात्ती माथि चढी विराट सुतल्े  गर्जेर श्री शल्यको ।  
मारी सारथि अश्व ओ रथध्वजा  भाँचीदिए श्रेष्ठ त्यो ॥३॥  
राजा शल्य रिसाइ शक्ति बलियो ४ योटा लिई हातमा । 
मार्ने मनसुबले विराटसुतको  हानी दिए माथमा ॥ 
 शक्ति गई सवैग शिरमा  प्राणान्त तिनको भयो । 
  तिनको मत्त गजेन्द्र उत्तम पनि  त्यैशक्तिले मारियो ॥४  
मारी मत्तगगजेन्द्र उत्तर दुवै  लाई तिनी गर्जिए! 
उफ्री श्री कृतवमंको रथमहाँ  तत्काल बस्ता भए ॥ 
भाई मारिदिए भनेर रिसले  श्री खेत आगो भई । 
ढाके शल्य नरेशलाइ रणमा ५ शख्राख्र छाड्दै गई ॥५॥ 
लागेथे जब श्वेतका शरहरू ४ श्री शल्य मूच्छिन् भए । 
रक्षा गर्न भनेर मद्रपतिको  श्री मीष्म पौँची गए ॥ 
आए सात अरू रथी, अतिरथी  रक्षार्थ श्री मीष्मको । 
एके पल्ट गरी प्रहार सबले  सातो लिए श्वेतको ॥६॥ 
सातेको धनुलाइ सात शरले  हानेर टुक्रा गरी। 
गरजेथे बलवान शवेत रणमा  सातो सबैको हरि॥ 
सातीटै बल्वानले धनु छिटै ४ अर्को लिई हातमा 
लागे छाउन अनेक बाण रिसले ४ श्री श्वेतको देहमा ॥७॥ 
देखी पाण्डवतफका सकलले  संग्रामको त्यो स्थिति । 
लाखौं वीर मिलेर मीष्मसित नै ४ लड्दा भए भूपति ! 
त्यो देखीकन सीष्म क्रोधित मई ४ छाडे अनेकौं शर। 
थाले सैनिक मर्ने शत्रुतिरका ४ तल्ल चारेतिर ॥८॥ 
हाहाकार परेर भाग्न सब ती चौतर्फ लागे जब। 
। ठान्थे आपुसमा ति वोर कसरो ३ यो प्राणबाँच्छा अब ॥ 









































. महाभारत 
सेना पाण्डव तर्फका जब भए  त्यी चालले कत्तल। 
आए ठवेत रिसाई दिव्य रथमा  थर्काइ युद्धस्थढ ९॥ 
पैह्रे ढाकिदिर पितामहजिको ५ घोडा र सेतो रथ। 
पारे घायल कत्ति बढ्न नदिई  रोकेर तिनूको पथ्॥ 
काटे मीष्मजिले सबै शरहरू  श्री खेतको वैगले। 
घाउ पारिदिए शरीर भरमा  आफ्ना तिखा बाणले ॥१० 
मारी अश्व, ध्वजाधन् मुकुट ओ ५ श्री छत्र काटी दिए। 
देखी दुर्गति भीष्मको समरमा  सेनाहरू आत्तिए ॥ 
पाए पाण्डव सेन्यले यसरि जो  बाँच्ने सुमोका त्यहाँ । 
स्याबासी दिइ उवेतलाइ बहुते  खुशी भए छिन्महाँ ॥११ 
त्यो देखीकन मीष्म क्रोधित भई  हानेर नी बाण्छेै। 
मारी अशव, ध्वजा, धन्, रथमुकुट  भाँची दिए पेगले ॥ 
योद्धा भीष्म र श्वेतको समर त्यो ४ जस्तो भयो अद्भुत । 
त्यसको वर्णन गर्ने सक्तिनँ यहाँ  सम्पूर्ण राम्रोसित ॥१२॥ 
स्वामी मरी गजहरू कति रित्तिएका । 
खुट्टा र सूँठ गिंडिई रणमा गिरेका ॥ 
घोडाहरू पनि सबार बिहीन धघेर। 
गि्दै थिए कति त जीवन रित्तिएर ॥ १३ ॥ 
स्वामी र सारथि मरी रथ रित्तिएको । 
देखापरे शव किचेर हिंडीरहेको ॥ 
 सेना दुवै तरफका मरि घेर त्याहाँ। 
ढाकी दिए स्थल जती रणभूमिमाहाँ ॥ १४॥ 
राजन् ! काल समान बाण तनमा  लागेर श्री मीष्मको । 
लाग्दा घाउ अनेक क्रोध रणमा  बढ्दै गयो श्वेतको । 










































 . ५४ महाभारत 


आए श्वेत रिसाइ त्यै बखतमा  बढ्दै अगाडी जब। 
माने निश्चय गनु मो मनमनै  श्रीमीष्मजीले तब ॥ 
राखी कालसमान बाण घनुमा  मन्त्रेर छाड्नूभयो । 
लागी त्यो शर शेतको हृदय ने बेधेर निस्की गयो॥ 
। पल्ट्यो जीव विहीन देह गिरि झैं ४ संग्राममा खेतको । 
ठूलो कोरवतर्फमा ध्वनि भयो त्यो जीतले हर्षको ॥२ 
भाई शङख थिए त्यहीँ नजिकमै  श्री ज्वेतको त्यो घरी । 
दाज्यू मारिदिए भनेर रिसले ४ आए आगाडी सरी॥ 
लागे माने अनेक सैनिकहरू  छाडेर तीखा शर। 
सेना गिनं गए धमाधम मरी  तत्काल चारेतिर ॥२३॥ 
आफ्ना सैनिकको विनाश रणमा  देखेर श्री मीष्मते ।  
लागे बढ्न रिसाई शङ्खतिर नै  माछ भनी वेगले ॥ 
रोके अजुनले पितामहजिको ४ त्यो वेग सामू गई । 
वर्षाए शर शल्यको तन मरी  श्रीशङखले तंसिई॥२४॥ 
वह्ठीँ त्यो रथबाट अट्ठ करमा  लीए गदा शल्यले । 
चारोटै हय मारि चरण रथ त्यो  पारी दिए वेगले॥ 
हाम्फालीकन शङ्ख वीर रथमा  श्री पा्थेजीको गए। 
राजा शल्य र मीष्मदेखि यसरी ती शङ्ख बाँच्ता भए॥२५ 
एक्लै पाण्डवतर्फका सकल यी  सेना म माछ् मनी। 
वर्षाए शर भौीष्मले थरिथरी  कालाग्नि जस्तै बनी ॥ 
लागी बाणहरू खटाखट सरे  सेनाहरू बेसरी । 
थाले प्राण बचाइ भाग्न रणमा  अत्यन्त हाहा परी ॥२६॥ 
 सन्ध्याकाल भनेर वीरहसरुते  तत्काल चोरेतिर ! 
 रोकी युद्ध छिटै फिरे शिविरमा  विश्रामका खातिर। 




































. ६९५. 
श्री दुर्योधनले ठुलो विजयश्री  पाए पछी त्यी दिन। 
यौटा उत्सवको गरे निशि महाँ ४ सानन्द आयोजन २७ 
राजन् ! धम कुमारलाइ मनमा ४ चिन्ता बढी बेसरी। 
सोधे श्री हरिलाइ जान्छ मनको  मेरो व्यथा के गरी ॥ 
हाम्रा फोजहरू बथान मगका  ठानेर हेलाँ गरी। 
३ दै भीष्म बनेर सिंह रणमा ४ देछ्न् भयो हे हरि ॥२८॥ 
अड्ने वीर म कोहि देड्दिनँ यता ४ तिनको अगाडी सरी । 
हाम्रो जीत हुनेछ यो समरमा  मान्ने प्रमो के गरी !॥ 
गनू बन्धु विनाश यो किसिमले  अन्याय हौँ भन्दछु । 
गनू जङ्गलमा गई तप बरू ४ राम्री कुरा ठान्दछु ॥२९ 
जोरी हात हुवै युधिष्ठिरजिले  बिन्ती गरेको सुनी । 
श्री दामोदरले बुझाउनुमयो  नीति दयाल् बनी ॥ 
हे राजन् ! यसरी बृथा हजुरले ४ चिन्ता गरेको किन ? । 
सक्छन् जित्न समस्त कोख जती  एक्लै लडी अर्जुन ॥३० 
ठानी धम सहर्ष दुष्ट जनको  संहार गतूहवस्। 
ज्ञानी सज्जनको प्रसन्न मनले  रक्षा सदा गनुहोस् ॥ 
चेह्व लडन अघीसस्यो तर पछी ४ भाग्यो डराई कृन। 
निन्दा यो रितको पछो हजुरको  गर्नेत् सबै दुर्जन ॥३१॥ 
हान् जित्नु र मर्नुबाँच्नु सब यौ  हो बात सांधारण। 
त्यस्को ख्याल नराखि युद्ध खुशिले ४ गर्छन् सदा सज्जन ॥ 
मोही कारणले अकीति फिजिने ४ मान्दै नमानी डर। 
जान्छु छो वनमा भनेर हुनुमो  के हेतुले तत्पर ॥३२॥ 
नीतियुक्त कुरा बुझाउनुभयो १ धेरै हरीहछेै जव। 
ही चित्त बुझेर धमंसुतको ४ चिन्ता हरायो सब ॥. 
















महाभारत 


श्रृष्रयुम्नकहाँ पठाउनुभयो  तत्काल यौटा चर। 
आज्ञाले नपको भए द्रुपदका  सत्रुत्र ती हाजिर ॥३३॥ 
भोली व्यूह तयार गर्नु तिमीले  हे वीर ! क्रौंचारुण । 
रक्षा गर्नु डटेर सैन्य सबको  सेनापती मैकन॥ 
आज्ञा जे जति हो सबैकन दिई ३ सम्मानका साथमा ।  
आफ्नू धमंकुमारजी शिविरमा  पाल्तूभयो रातमा ॥३४ 
दोख्लो दिनको युद्ध  द्रोणाचायं, पृष्ट म्न, अजु न, भीष्मको संघधे 
प्रातःकाल हुँदा भने जति कुरा  सारा तयारी भयो। 
त्यौ क्रौचारुण व्यूहको समरमा  शोमा ठुलो फैलियो ॥ 
योद्धा श्रेष्ठ र मुख्यमुङ्य जनले  रोकेर चारेतिर   .. 
मुङ्य द्वार भरी बसे सब डटी  संग्रामका खातिर ॥३५॥ 
देखी व्यूह ठुलो विपक्षिहरूको  उत्साह झन् दोब्बर । 
श्री दुयोधनको बढ्यो मनमहाँ  चिन्ता कुशंका डर ॥ 
ढाकी त्यो डरलाइई शान्त मनले ४ आफ्नू तयारी गरी । 
हाम्रा सैन्य उटुन् अघिल्तिर मनी  आज्ञा दिए त्यै घरी ॥१६ 
देख्नूमो जव श्री युधिष्ठिरजिल्ले  त्यो व्यूह क्रोँचारण । . 
आज्ञा बक्सनुमो प्रहार सबले  गनू भनी त्यै क्षण॥ 
आफ्नू इन्द्रधनू समान बलियो  पक्री धनू हातमा । 
वर्षाई शर भौष्म गत्रुतिरको ४ पस्तै गए व्यूहमा ॥३७ 
लागे माने अनेक सेन्य सिसिले  वर्षा गरी बाणको । 
कोही वीर सकेन टिक्न रणमा  सामू परी मीष्मको ॥ 
जो जो वीरहरू विपक्षतिरका  तिनका अगाडी परे। 
लागी घाउ अनेक तीक्ष्ण शरको  आग्दै पछाडी सरे ॥३८॥ 
































. भीम्मपत्रे सारु, 
देखे अजुनले जसै समरको  साह्रै नराम्रो स्थिति । 
रोके भीप्मकहाँ पुगेर गरको  वर्षा गरी भूपति! 
योद्धा भीष्म विकरण, शल्य, शकुनी ४ औ बीर दुरयोधन । 
हे राजन ! कृपजी, जयद्रथ तथा  श्री द्रोौण आईकन ।२९॥ 
रोके अजुनलाई बढ्न नदिई क घेरेर चारेतिर । 
१ एकैपल्ट गरे प्रहार सबले  अत्यन्त तीखा शर ॥ 
लागी घाउ शरीरमा रगतको  धारा बगे तापति। 
सारा चोट खपे धघरेर टृहता  फेनेछु साटो भनी ॥०॥ 
त्यै वेला रिसले पितामहजिले  शख्राख्र छाडी क्न। 
मारे सैन्य अनेक पाण्डुसुतका  गर्दै ठुलो गर्जन ॥ 
 लागे भाग्न डराइ सैनिकहरू  सारा पठाडीतिर। 
भाग्नेलाइ पनी लखेटि बलले  मार्थै चलाई शर ॥४१॥ 
त्यो देखीकन पार्थे क्रोधित भई  हेरेर चारेतिर । 
हाने भीष्मजिलाइ अट्व पहिले  पच्चीस तीखा शर ॥ 
आएथे जति एप्ठरक्षक बनी  श्री मीष्मका त्यो घरी । 
पारे घायल ती सबैकन त्यहाँ ४ एक्लै लडाइँ गरी ॥४२॥ 
शरृष्टयुम्न, बिराट, सात्यकि अरू  बिख्यात योद्धा पनि। 
आए गर्न भनेर मद्दत त्यहाँ  छन् पार्थ एक्लै भनी ॥ 
हानेथे सय बाणले शरिरमा  ताकेर श्री मीष्मले । 
तिनका बाण सबै व्र्था गरिदिए  काटेर श्री पाथले ॥४२३॥ 
आफाफ्ना घनुको सवेग कहिले  टंकार गर्थे तिनी। 
ठिद्रान्वेषण गदेथे र कहिले  गजेर शङख  ध्वनी ॥ 
देखिन्थे कहले झुलुक्क कहिले  ती वीर देखिन्नथै । 
तिनको कोशल, युद्धको चपलता  आशचयले हेर्दथे ॥४४॥ 












































६९८ .. ।। । भद्दामारत  सकि ० गर 
घाउ देहभरी दुवै कन भयो  शख्राखकी चोटले। 
।लड्थै तैपनि ती दुवै भइ दहो साह्ै ठुलो वेगले ॥ 
पारे घायल कृष्णलाइ रणमा  नौ बाणले भौष्मले । 
त्यो देखी हय, सारथी, रिस गरी  मारी दिए पार्थले ॥४५  
सेना जो दुइतर्फका समरको ४ निम्ती डटेका थिए। 
देख्दा ती दुइको पराक्रम सबै  तस्वीर झै देखिए॥ 
श्ृष्टयुम्न र द्रोणको पनि, उता  संग्राम चल्दै थियो। 
योद्धा मीम कृलिङ्ग वीरहरुको  झन वेगले मच्चियो ॥४६ 
पाँचोटा गुरु द्रोणले शर क्षिकी  मन्त्रेर छाड्नू भयो।। 
 त्यस्ते अशव र सारथी द्रृपदका  सत्ुत्रको मारियो॥ 
 चष्युम्न रिसाइ एक शरले  पेहै गरी घायल। 
लागे भन्न ति पखिपखि रणमा  माछू तँताई खल ॥४७ 
क्रोधी मेकन कालदण्ड सरिको  मन्त्रेर यौटा शर। 
हाने माछु भनेर द्रोण गुरुले  ताकेर छाती तिर॥ 
देख्दा त्यो शरलाइ पाण्डुसुतका  सम्पूर्ण सेना मरी। 
म्ले नेत्र तुरुन्त हेने नसकी  हाहा परी बेसरी ॥८॥ 
देखे काल समान बाण तपनी  त्यागी कुशंका डर । 
श्रृष्ठरयुम्नजिले निवारण गरे  त्यो कालरुपो श्र ॥ 
यौटा शक्ति लिएर ख्ब वलियो  ताकेर हानी दिए। 
त्यस्को सीष्मजिले अनेक बिचमै  टुक्रा तुल्याईदिए ॥३९॥ 
मारी अख तथा धनूरथ पनी  माँची दिए बाणले।  
 आफ्नू शक्ति क्था गयो भनि ठुलो  चिन्ता परी क्रोधले॥ 
ध्रृष्टयुम्नजिले पितामहजिलो ४ ताकेर वृक्षस्थल । 
हाने एक गदा घुमाइ सहसा  थर्काइ युद्धस्थल ॥५०॥ 














































 ६२९, 


हाँस्तै काटिदिए गदा पनि छिटे श्री ठ्रोण आचायंले । 
त्यो देखीकन अग्नि झैं द्रुपदका ४ छोरा भई क्रोघछे॥ 
दोडे खड्ग लिएर डाल करमा  मार्छ भनी वेगले। 
बाटैमा तिनिलाइ रोकिदिनुमो  श्रीमीष्म बाणले ॥५१॥ 
तिन्को त्यो तखार, ढाल सहजै ४ काटी दिनूमी अनि । 
आए मद्दत. गने भीम दगुरी  छो माने आँटे मनी ॥ 
थाले गर्ने प्रहार भीम रिसले ४ शस्राख्र चारेतिर। 
लागे मनं कलिङ्ग वीर रणमा  लागेर तीखा शर ॥५२॥ 
ट्रोणाचार्य पनि ससैनिक त्यहीं ४ संहार गर्दै थिए। 
श्री पाञ्चाल नरेश, मत्स्यपतिले ४ तिन्लाइ रोकी लिए ॥ 
पना श्रीकोरव तर्फका सकलको ४ देखी नराम्रो स्थिति । 
आए वीर श्रतायु सैनिक लिए  श्री केतुमान् भरपति ॥५१ 
एकै पल्ट बृकोदर हुबे  मूपालका साथमा । 
षाङ पारिदिए अनेक थरिका ४ शख्राखले दंहमा। 
छोरा साथ लिई कलिङ्क नृपले  मार्ने इरादा गरी। 
ह्वटी छत्र, ध्वजा गराई विरथी  गरजे हुवै बेसरी ॥५४॥ 
ग्रागी घाउ समस्त देहभरिमा ४ श्री मीम क्रोधित् भए । 
गनी एक गदा कलिङ्ग दपको ४ छोरो गिराई दिए ॥ 
यो देखी नपछे ससैनिक भई  घेरा दिइ राम्ररी । 
ग्रगे माने अनेक शस्रहरुले ४ ताकेर मर्ने गरी ॥५५॥ 
गोटा मन्त्रित कालदण्ड सरिको ४ हानी दिए बाणले। 
गटे मीम रिसाइ बाण नपको ४ आफ्नू ठलो खड्गले ॥ 
की श्रेष्ठ प्रहार शत्रुदलको छ संपूण एकातिर । 
थे सेन्यहरू कलिङ्ग नपका  गर्जेर अर्कोतिर ॥५६॥ 




















. ० महाभारत 
त्यो वेला जति वीर सेनिहरू ५ तिनका प्रे । 
त्यागी प्राण तुरन्त त्यो समरमा  संसार पारी तरे॥ 
हात्ती माथि चढी ठुलो स्वर गरी  गर्जैर। सोही घरी। 
आए सम्मुख भानुमान नपती  लड्ने इरादा धरी ॥५७॥ 
उफ्री मीम चढे तुरुन्त गजको ४ टेकी दुवै दाँतमा । 
टुक्रा पारिदिए त्यहीँ बपतिको ४ उत्साहका साथमा॥ 
घाँटीमा तरवार हानि सहजै  काटेर हात्ती पनि। 
लागे मार्न घुमीघुमी समरमा  संपूर्ण सेना तिनी ॥५८॥ 
एक्लै नाश गरे कलिङ्गपतिका ४ सेना हजारौं जब। 
थाले भाग्न इराइ सेनिकहरू  बाँकी बचेका सब॥ 
देखेथे जब मीष्मले समरको  त्यस्तो नराम्रो गति । 
आए युद्ध त्यजेर पाथ सितको ५ तक्ाल हे भूपति ॥५९॥ 
देखै भीम कहाँ सवेग त्यसरी  तितृले गएको जब। 
दौडे पाण्डव तर्फका पनि उतै  विख्यात योद्धा सब ॥ 
योद्धा कोख तर्फका पनि पुगे  रक्षा्थं श्री मीष्मको । 
जम्मा वीर भए हुवै तरफका  इच्छा गरी युद्धको ॥६२ 
श्रृष्टयुम्न र भीम, सात्यकि तिने ४ आए अगाडी जब।  
पारे घायल तीनतीन शरले  श्री मीष्मजीले तब ॥ 
हाने नौ शरले रिसाइ बहुतै ४ तीनै जना वीरले। 
टुक्रा पारिदिए तुरन्त बिचमै  ती बाणको मीष्मले ॥६१ 
दोडे मीम गदा लिएर रिसले  यस्लाइ माछु भनी! 
काटे छाड्न नपाइ झट्ग बिचमै  श्री मीष्मले त्यो पनि ॥ 
काटी छत्र, ध्वजा र अश्व विरथी  पारी दिए मीमले। 
तितको अव र सारथी पनि छिटै  मारीदिए रीष्मले ॥६२॥ 





















 


॥ प्राण बचाउँदै वरिपरी  बाँकी बचेका सब ॥ 


हुक ७०१ 
छाडी मीष्म र भीम लडन सहसा  अन्यत्र जाँदा भए। 
योद्धा सात्यकि श्री युधिष्टिरजिको ४ रक्षाथे दौडी गए॥ 
पौँचे लडन भनी पितामह छिटै  श्री पार्थका पासमा । 
श्रृष्टरयुम्न् सहाय खातिर गए क श्री भीमका साथमा ॥६ 
घेरा बाँधि ठलो श्रृतायुधजिका ४ सेना डटेका थिए। 
वर्षाई शर मीमको तत मरी  तत्काल ढाकी दिए॥ 
राजन् ! सत्य र सत्यदेव नृपका ४ दोटा थिए रक्षक। 
पारे घायल मौमलाइ तिनिल्े  हानी तिखा सायक ॥६४ 
तिन्को चोटहरू खपीकन सबै वर्षा गरी गाणको। 
काटी छत्र, ध्वजा तथा रथ पनी ४ भाँचेर भूपालको ॥ 
दु सत्य र सस्यसेन दुइको  पारी दिए खड्गले । 
खी झारि दिए श्रुतायुधजिको  श्रीमीमले बाणले ॥६५॥ 
थाले मार्ने गदा घुमाइ रणमा ङै सम्पूण सेना जब। 




























द्रौणी, शल्य नरेश, वीर कुपजी  यी तीनका साथमा । 
लड्थे श्री अभिमन्युजी दृढ भई  त्यो घोर संग्राममा ॥६६ 
लागी चोट प्रसस्त घायल थिए  तीनै जना तैपति। 
गर्थे श्री अभिमन्युलाइ शरको  वर्षा हटाउँ भनी ॥ 
त्यो देखी अमिमन्युले धनुषमा  राखेर तीखा शर। 
द्रौणीका हय मारि खवब रणमा  गर्जे ति चारेतिर ॥६७॥ 
ट्रौणी वीर गई बसे रथ महाँ  श्री शल्य भूपालको । 
अर्को स्थानमहाँ गए तिनिहरू ५ त्यागेर संग्राम त्यो ॥ 
नाती श्रेष्ठ हजूरका त्यहिँ थिए  हे भूपती ! लक्ष्मण । 
तिन्ले श्री अभिमन्युलाई शरले  हाने रिसाईकन ॥६८॥ 
























। ०२ सहाभारत 


त्यस्ले काटिदियो ठलो धनुषको  ताँदो तुरुन्तै जब। 
तिन्को अद्भुत कमले समरमा ४ गर्थे प्रशंसा सब॥ 
अर्को एक धनू लिएर करमा  श्री पार्थका पुत्रले । 
हाने लक्ष्मणलाइ क्रोधित भई  मन्त्रेर नो बाणले ॥६०,॥ 
पीडा धेर भएर खप्न नसकी  मागे जसै लक्ष्मण। , 
पौँचे भीष्म र ट्रोणका संग त्यहाँ ४ तत्काल दुयोधन ॥ 
सारा कोख वीरले मिलि ठुलो  देखाइ आफ्नू बल। 
एक्लो श्री अमिन्युलाइ रणमा  पार्दा भए घायल ॥७० 
देखे अजैनले परिस्थिति यहाँ  साह्ै नराम्रो जब। 
मारे सेन्य, पुगेर झट्व कुरुका ४ सामू परेका सब॥ 
हा हाकार परेर सैनिक गए  भागेर चारै तिर। 
सायंकाल भयो गए शिविरमा ४ विश्रामका खातिर ॥७१ 
त्यस्रो दिनको युद्धमीष्मको पराक्रम, कृष्णको क्रोध ! 
प्रातःकाल भए पछी हजुरका  छोरा सबै वीरले। 
ठूलो व्यूह रची लिए गरुडको ४ आकार झैं युक्तिले॥ 
रक्षा गन भनेर व्यूहु मुखमा ४ श्री द्रोण बस्ता भए। 
चारैतर्फ बसे डटी कन अरू ४ जो मुख्य योद्धा थिए७२ 
साह्रै उत्तम अरधचन्द्र सरिको  श्री पाण्डुका पुत्रले । 
आफ्नू व्यूह गरे तयार बलियो  युक्ती तथा बुद्धिले ॥ 
मुख्य ह्यारी डुटी कन बसे कै श्रीमीम योद्धा गई । 
चारेतफ डटे, थिए जति अरू ४ रक्षार्थ सेना लिई ॥७२३ 
है राजेन्द्र ! कुपुत्रुते हजुरको  संग्रामका खातिर । 
आफ्नातर्फ हुकुम् दिए लड भनी चिच्याइ चारै तिर। 





. 


आए पाण्डव तर्फका पनि सबै  सेना अगाडी सरी। 
थाले गर्न प्रहार घोर रणमा  शख्राख्न नानाथरी ॥७४॥ 
लडथे पैद्लले पदाति संग नै हो युद्ध नीति मनी । 
धेर वीर रथी रथीसित भीडे  कालाग्नि जस्ता बनी ॥ 
योद्धा जो गजमा थिए तिनि लडे  हात्ती चढेकै सित। 
थाल्ने गिरने मरेर सेन्य रणमा ४ साद्द नराम्रोसित ॥७५ 
बाह्र, पाउ बिहीन देह कतिका मूढो दले झैं थिए। 
टुक्रा कम्मरबाट मैकन कती  फ्याँकी दिए झैं भए ॥ 
हात्तीले थिचिई मरे कति त्यसै लागेर तीखा शर। 
देखिन्थे शव मात्र सेन्यहरुका  संग्रामभूमी मर ॥७६॥। 
। घुद्रो माथि नटेकि हिँड्न रणमा  सक्तेनथे क्वै पनि। 
मार्थे आपुसमै ति चिल्ग नसकी  हो शत्रु मेरो भनी॥ 
हात्ती, पैदल, अश्व औं रथहरू  घेरै दगुदा ययहाँ। 
छाडी देख्न समस्त अन्धसरिका  सेना भए छिनूमहाँ ॥७७ 
लागे बढ्न अघी विराट र द्रृपद्  श्री मोम ओ अर्जुन । 
बढ्थे श्री अमिमन्यु,सात्यकि छिटेङ योद्वा हरू लीकन् ॥ 
योद्धा कोख तर्फका सकलले  देखेर यस्तो स्थिति । 
आए सम्मुख रोक्नलाइ पहिले  गान्धारका मूपती ॥७८।॥। 
योद्धा मद्रपती, जयद्र्थ तथा  श्री भीष्म, हुर्योधन । 
वर्षाए हतियार वीरहरूले ङ तत्काल रोकीकन॥ 
राजन् ! वीर थिए समान बलका  श्री भीम  दुर्योधन । 
गर्थ मम बुझी प्रहार ति दुवै  शाख्राख्र ताकीकन ॥७९ 


न श्रेष्ठ गदा घुमाइ रिसले श्री भीमले वेसरी। 
लागी चोट ठुलो सुयोधन गिरे  तत्काल मूर्छा परी॥ 
































.. मीष्मपर्वे ७०५ 


देखी अद्श्ुत कार्य त्यो समरमा  जो बीर योद्धा थिए। 
स्यावासी सबले, पितामहजिले  तिन्लाई धेरै दिए ॥८६॥ 
ताकी कृष्ण तथा धनञ्जय दुवै ४ विख्यात योद्धा तिर । 
एकै पल्ट गरे प्रहार रिसले ४ तीखा अनेकौं शर॥ 
 धारो लाग्न गई निकै रगतको ५ घाङ गराई दिए। 
लागी बाणहरू शरीर सरिमा ४ श्री पा मूच्छित् भए ॥८ 
सोही ओसरमा पितामहजिले  श्री कृष्णलाई पनि। 
पारे घायल वाणलछे तन मरी  कालाग्नि जस्तै बनी ॥ 
ढाकेथे शरजालले सहजमै  सम्पूर्ण युद्धस्थल। 
मारी सैनिक पाण्डुका तनयको  पारे ठुलो खल्बल ॥८८ 
गनू मो हरिले विचार मनमा  देखेर व्यस्ती स्थिति। 
आँटे भीष्मजिले भने पृथिविमा  प्राणीहरू छन् जति ॥ 
सक्छन मान सबै स्वयं समरमा  एक्लै लडाई गरी। 
बाँच्ने वीर म कोहि देड्दिनँ यहाँ ५ यिन्का अगाडी परी ॥८ 


पट 
 कुट कर 
















।. 









श्रीकृष्ण मीष्मलाई माने तत्षत हुनुभएको 
सेना पाण्डव तर्फका श्रम बिना ४ मारी दिनेछन् सब। 
आफै तत्पर भै पितामहजिको  संहार गर्ट्र अब॥ 








७०६ महाभारत 
ले. छाडि दिएँ मन समरमा  यी पाँच भाई कन। 

नाती हुन् भनि क्यै विचार नगरी ४ मार्छन् बिना कारण ॥९ 

यस्तो सोच गरेर संझनु भयो  श्री कृष्णले चित्तमा । 

 राजन् ! चक्र ठलो सुदर्शन स्वयं ५४ आई पुग्यो हातमा 

 हाम्फाली रथबाट अझट्ग हरिले  प्रस्थान गठ् भयो।। 














त्यो वेला तनको छटा प्रधुजिको  श्रीसूर्य झैं देखियो ॥१॥ 
। लत्रेको तल उत्तरीय, कठिमा  त्यौ दिव्य पीताम्बर । 
 नीलो मेघ समान वर्ण तनको शोमा थियो सुन्दर ॥ 
। आएका हरिलाइ त्यौ किसिमले  देखे जसै मीष्मले।  
। जोरी हात हुवै बिनम्र स्वरमा  विन्ती गरे प्रेमले ॥९२॥  
गछ स्वागत हे प्रमो ! हजुरको  साष्टाङ्क पाङ परी!  
पाए मर्ने हजूर बाट रणमा ४ हुन्थ्यो मलो हेहरि  
। स्वामी अन्धक वँश वृष्णिकुलका  गोपाङ का रक्षक। 
आई मार्नु हवस् मलाइ खुशिल्े  हे हुष्ट संहारक ! ॥९३॥ 
सप्रन्छन् दुइ लोक यो किसिमले  मेरा स्वयं हे प्रमो ! 
कीर्ति गोख बढ्छ लोक भरिमा  झन् राम्ररी है प्रमो! 
मूर्छा खुल्न गई त्यसै बखतमा  चैतन्य भै अजुन। 
दोडे श्रीहरिलाई पक्रि रथमा  तक्ाल फर्काउन ॥९४॥ 
लामा वाहु समाइ अट्ट हरिको  रोके जसै पार्थले। 
घक्र्याई तिनिलाइ क्यै अघि बढे  श्रीकृष्णजी रोषले ॥ 
हाल्ले छाँद अघी बडेर हरिको  तिन्ले दुवै पाउमा ।  
तिन्लाई हरिले हटाउनु भयो  पक्री दुबै बाहुमा ॥९५ 
लागि अजन मन्नबिसिं अघिको  आफ्नू प्रतिज्ञा कन। 
। पाल्वूभो रथबाट यो किसिमले  गौविन्द ! व्य किन? 




















































भौष्मपवे ७०७ 
हामी माथि कृपा जो हजुरको  मानी त्यसेको भर। 
मानेछु सब शत्रुलाई रणमा  एक्लै नमानी उर ॥९६॥ 
आज्ञा पालन गर्दछ हजुरको १ प्रयेक हे केशव! 
 रोकी बक्सनुहोस् प्रमो ! हजुरले ४ यो क्रोध आफ्नू अब ॥ 
फिनू भो रथमा प्रसन्न मनले १ तिबको प्रतिज्ञा सुनी । 
थाले गर्न रिसाइ पार्थ घनुको  टंकार, शङ्खध्वनी ९ 
वरर्षाए श्र  बेसरी समरमा  पानी परे झैं जब। 
थाले गिर्न मरेर सेन्य कुरुका ४ साना र ठूला सब 
चारे तर्फ घुमाइ खूब रिसले  इन्द्राखर मन्त्री कन। 

कोरवतर्फ. पार्थ रणमा  थाल्दा भए गर्जन ॥५८ 
बढ्दो अम्निशिखा समान सहमा  ढाकेर युनद्धस्थल। 
पाय्यो वीर अनेक मारि रणमा  इन्द्रास्त्रते खल्बल॥ 
त्यस्तै कोख सैन्यको गरिदियो  संहार ॥ संग्राममा । 
हाहाकार गरी बचे जति गए  भागेर विश्राममा ९९॥ 
ट्रोणी, ट्रौण र शल्य, मीष्म,कपजीक्षभूरीश्रया भूपती। 
देखी अजुनको पराक्रम सबै  गर्थे प्रशंसा अति॥ 
सारालाई जिती बनेर बिजयीक श्री पार्थ, दामोदर । 
सायंकाल हुँदा फिरे शिविरमा  विश्रामका खातिर !६०० 

चौथो दिनको गुद्धमीष्माजुन युद्ध र अभिमन्यु, घटोत्क्च आदिको पराक्रम  

जस्को आकृति ब्याल झैँ नरपते ! संग्राममा देखिने । 
पारे व्यूह तयार वीर कुरुले  चौतर्फ रक्षा हुने॥ 
जस्तो व्यूह थियो ति पाण्डुसुतकोक तेयार पेह्रे दिन। 
त्यस्तै व्यूह गरे तयार नपते !  रक्षार्थ चौथो दिन ॥१ 





 ७०८ महाभारत  


रक्षा गने भनेर भीम मुखमा  त्यस्को बसेका थिए! 
वाँकीका सब वीरले वरिपरी  ढाकेर घेरा दिए॥ 
सेना नायक भीष्म व्यूह मुखमा  आफैं डटैका थिए। 
बाँकी वीर लिएर श्र करमा  चोतर्फ घेरा दिए ॥२॥ 
पैह्रे ,पैदछ वीरका संग लडे  तर्खारले पैदल । 
राजन् । श्रेष्ठ रथीरथी संग लडे  देखाइ आफ्नु बछ॥ 
हात्ती अःव सवार वीरहरुले  जोडी मिलाईकन। 
लड्दा मन गए कती कती, मनी  माछ् पखी हुजन  ॥३ 
सेनानायक मौीष्मले समरमा  वर्षा गरी बाणको। 
मारे त रथी, गजपती  शेखी हरी वीरको ॥ 
राम्रो प्वाँख जडीत औ सलह झैं ४ छाडी अनेको शर। 
ढाके देह सबै हरी विजयको  तत्काल चारेतिर ॥४॥ 
काटे त्यौ शरजाललाइ सहजै  संग्राममा पार्थले। 
पारे घायल मीष्मलाइ रणमा  आफ्ना तीख बाणले ॥ 
लागे लड्न दुवै परस्पर त्यहाँ ४ शख्राख्र द्वारा जब। 
तिनको अद्दुत शख्र त्याग रणको  चातुये औ लाघव ॥५॥ 
हेथे छक्क परेर मानिसहरू  तस्वीर जस्तै कति । 
ढागी चोट वरीपरी कति ढुले  मुदी बनी भृूपति। . 
ट्रौणी, शल्य र चित्रसेन, शलका ४ छोरा र भूरिश्रवा ॥ 
पाँचोटा बलवान वीर नृपते !  ज्ञाता थिए युद्धका ॥६॥ 
पाँचेले अमिमन्युलाइ सहसा ४ आएर घेरा दिए। 
आफाफ्ना हथियरहे रथ तथा  ढाकी लिए॥ 
एक्लै श्री अभिमन्युले सकलको  शस्राख्र काटीक्न । 
पारे घायल पाँचपाँच शरले  ती पाँच योद्वाकन ॥७॥ 


























ु। ७०९ 


तिनको शौयं तथा पराक्रम हुवै  देखेर ईष्याौं गरी। 
सेना कोरवका पुगीकन अरू ४ घेरा दिए वेसरी॥ 





भीष्म र अजु नको संग्राम 
एकेपल्ट गरे प्रहार सबले  शखाख्र आफ्ना तर। 
ं काटे बालक वीरले सहज ती  छाडी अनैकौं शर ॥८॥ 
देखै श्री अभिमन्युले समरमा  एक्तै लडेको जब। 
आए पार्थ कराउँदै कुमति हो !  मौ तुरुन्तै सब॥ 
ती पाँचै जनलाइ छाडि पहिले  पच्चीस तीखा शर। 
मारी अश्व र सारथी गरिदिए ४ घाड शरीरेंमर ॥९॥ 
श्री हुर्योधनछे ति पाँच जनको  देखी ठुलो ढुगति ! 
आइ अदट्व लिएर रक्षकहरू  आफ्ना भएका जति मति ॥ 
त्यौ देखीकन पाण्डु  पुत्रहरूका  जो मुख्य योद्धा थिए । 
आफाफ्ना लिए वीर सैनिक सबै  दोडेर पुग्दा भए ॥१०॥ 
श्रृष्रयुम्त रिसाइ झट्ट पहिले ४ हानेर नौ बाणले। 
प्रे घायल मुख्य वीर कृपजी  लाई ठुलो वैगले॥ 
छोरा कोख्का थिए दमन जोश तम्सी रहेका त्यहाँ। 
तिन्लाई टुकुरा गरी गिंडिदिए  संग्राम भूमीमहाँ ॥११॥ 


 























। ० लन   
आएथे शलपुत्र लीकन गदा  मान इरादा धरी। 
तिन्को भाँचि गदा सरोप शरले  हान्दा, गए ती मरी ॥ 
छोरो मारि दिए भनेर शलले  क्रोधित् भई बेसरी । 
श्रृष्रयुम्नजिलाइ घायल गरे श्ष्नौ बाणले त्यै घरी॥१२॥ 
राजा शल्य पनी छिटो अघिसरी  ताकेर छाती तिर। 
सेनाका पतिलाइ मार्दछु भनी  हाने हजारौं शर ॥ 
काटी ती दुइ वीरका शर जती  अत्यन्त हेलाँ गरी। 
पारे घायल सातसात शरले ४ पीडा दिई बेसरी ॥१३॥ 
आफ्ना ती दुइ वीरको गति तथा  देखेर युद्धस्थिति । 
भाई साथ लिई सुयोधन पुगे  रक्षार्थ हे भूपति! 
श्री दुर्योधनदाइ त्यो किसिमले देखे पुगेको जब। . 
आए भीम गदा र सेनिक लिई  आफ्ना भएका सब ॥१४ 
योद्धा श्री सहदेव ओ नकुलजी  भाई दुवैले पनि। 
वर्षाए शर शल्यले समर यो  छोडेर भागुन् मनी ॥ 
माठ्रीका सुतलाइ उत्तर दिए ती शल्यले बाणले । 
मागेनन् तर ती कुने किसिमले  लड्दै रहे वेगले ॥१५॥ 
श्री दुरयोधनलाइ त्यै बखतमा  देखेर श्री मीमले।  
गछ अन्त्य म युद्धको मनि गदा  आफ्नू लिए रोषले ॥ 
झम्टेथै जब मार्नलाइ बिचमे ४ रोकी दिए मीष्मले। 
त्यो देखेर समस्त सैनिकहरू  भागे ठुलो बेगल्े ॥१६॥ 
श्री दुर्योधनले ठुला गजपती  सेना हजारौं लिई । 
रोके सीम र पार्थका तनयको  त्यो वेग सामू भई ॥ 
कुल्वाई गजले म मार्दछु भनी  इच्छा गरी मन् मह्ाँ। 
हात्ती माथि चढी स्वयं मगधका  ग्रूपाल आए त्यहाँ ॥१७ 



































। ७११ 
आयो मत्तगजेन्द्र पार्थे सुतको  बढ्दै अगाडी जब। 
यौटा बाण गरी प्रहार सहजै  मारी दिए त्यो गज॥ 
अर्को सायक अर्घचन्द्र सरिको  छाडी दिए छिनमहाँ । 
त्यस्ले श्री मगधेन्द्रको शिर दुई  टुक्रा गरायो त्यहाँ ॥१८ 
आए लोहमयी गदा लिई ठलो ४ श्री मीम सोही घरी । 
लागे माने घुमी सहम्न गजको  त्यी फौज टुक्रा गरी । 
फोरी मस्तक छिन्नमिन्न कृतिको  पारे बजारी गदा। 
देखिन्थे गिरि झैं कती गज मरी  संग्राममा तेसिंदा ॥१९॥ 
सेता दाँत हुबे र सूटु कतिका  खुट्टा सबै काटिंदा । 
भाग्थे वीर कृती डराइ गजको  त्यो दुर्गती देखिदा ॥ 
। गछन् रक्षण इन्द्रको सुरहरू . जुन् चालले स्वगमा । 
त्यस्तै रक्षण मीमको सकलले  गर्दा भए युद्धमा ॥२०॥ 
श्री दुर्योाधनले त्यसै बखतमा ४ छोडे अनेकौं शर। 
लागी त्यो शर मीम मूर्खित भए  क्ये वेरका खातिर ॥ 
रक्षा सात्यकिले पुगीकन गरे  तत्काल श्री मीमको । 
लाग्यो सात्यक्लाइ बाण पथमे  भूरिश्रवा वीरको  २१॥ 
झटट गरे प्रहार रिसले ४ श्री सात्यकीले शर । 
भागे प्राण बाइ हे नरपते !  भूरिश्रवाजी घर 
ठूलो शब्द भई रणस्थल महाँ  मूच्छा खुल्यो मीमको । 


लिई सुयोधन बढे ४ ती मीम योद्वातिर । 
वरषाण सबले ध्ुरप्र कहिने  तीखा अनेकौं शर ॥ 
घाङ् अङ्ग मरी मई रगतको ४ धारा बगेथ्यो जब। 
साक्षात् श्रीयमराज झैं हुन गए  श्री मीम योद्धा तब ॥२३॥ 






















। 
श्री दुर्योधनलाइ रोकि पहिले  पारी दिए घायल। 
तिनूका भाईसरू सबै कन भने  पर्खी म आएँ खल! 
हानी मुद्गरछे, गदा र शरले  ती चौध भाई कन। 
पौँचाए यमराजका नगरमा  मारेर सोही क्षण ॥२४॥ 
आए भौष्म कराउँदै समरको  देखेर य्यस्तो स्थिति । 
पानू पछे मिलेर वीरहरु ही !  यौ मीमको दुर्गति॥ 
सुन्दा भीष्मजिको पुकार रणमा ४ दोडेर आए सब। 
 आए पाण्डव तफका पनि सबै  विख्यात योद्धा तब॥२५॥ 
 राजा ती मगदत्त मत्त गजमा ४ आई ठलो गेगले। 
 ठाके भीम र सारथी रथ पनी  शाख्राख्र नो बाणले ॥ 
रोके ती अमिमन्यु सात्यकि पुगी ४ ती भूपलाई तर । 
हाहा पारिदियो सवैग गजले ४ त्यो गुद्धभूमी भर ॥२६॥ 
हाने ती भगदत्तले शरहरू  श्री मीमलाई अनि।. 
त्यसले चेत हराइ च्याप्प रथमा क ढुल्की बसेथे तिनी॥, 
देखेथे भगदत्ततले जब य्यहाँ  श्री मीमको त्यो स्थिति। 
थाले ग्जेन सिंह झैं समरमा  उफ्रेर है पति ! ॥२७ 
मायावी बलियो घटोकच सबै १ हेरी रहेको थियौ। 
मायाकै गजमा चढेर रणमा  रक्षार्थ आई पुग्यौ॥ 
त्यस्तै मत्त गजेन्द्र तीन बलिया ५ त्यस्का थिए 
राजन ! ती गजलाइ कोरखहरू  देखेर नै आत्तिए ॥२८॥ 
आफ्नू औओ भगदत्तको गज ढुवै  त्यसूले लडाई दियो। 
हेर्ने लायक युद्ध मत्त गजको  क्यै वेर चल्दो मयो ॥ 
राजाको गजलाइ घायल अघी  पारी 

त्यै माथी गज चारले वरिपरी  घेरेर पीडा दिए ॥२५॥ 







































।  


केही बेर लड्यो तथापि नसकी  चिच्याउँदै बेसरी । 
भाग्यो जङ्गल तर्फ हे नरपते !  त्यो प्राणरक्षा गरी ॥ 
चारोटा गजराजले दलिमली  पारेर सेना मरी। 
धेरै सैन्य मरे कती त डरले  भागे ति हाहापरी ॥३० 

 आफ्ना सैनिको विनाश त्यसरी  देखेर दुर्योधन । 
नेरक्षा खातिरमा फिरे शिविरमा  बाँकी छँदै क्ये दिन ॥ 
सेना पाण्डव तर्फका जति  थिए  गजेर चारैतिर । 
फर्क हषे मनाउँदै शिविरमा  विश्रामका खातिर ॥३१ 
पाँचौ दिनकी युद्कौखनयाण्डयको मकरश्येन व्यूह निर्माण, परस्पर घोर संग्राम  

सोधे श्री धृतराष्टरले मनमहाँ  अत्यन्त. चिन्ता परी । 

  जस्का मीष्म र द्रोण, शल्य, कपमेक छन्, वीर द्रोणी सरी ॥ 
हाछेन् वीर तिनै भनीकन सँधै  गर्छौ तिमी वर्णन। , 
सुन्दा यो समाचार घोर भयले  आत्तिन्छ मेरो मन ॥३२ 
मेरा पुत्रहरू सहर्ष विजयी ४ हुन्छन् भनी के गरी । 
निद्रा, भोक मलाइ छेन कहिल्यै  चिन्ता त्यसैको परी ॥ 
ढ्रैनन् पाण्डवतर्फ हामितिर झैँ  विख्यात योद्धा तर । 
तिनकै जीत सदैव सुन्दछु, कि बा ४ पाए कसैको वर ॥३३॥ 
पाँचै भाइ अवध्य छन समरमा  कुन् ज्ञान पाई कन। 
टल्कन्छन् नभमा विनाश नहुने  नक्षत्र जस्तै किन? 
शिक्षा जो पहिले दिए बिदुरले ४ होला पछी यो भनी । 
देङ्दैछु अहिले हुँदैछ सब त्यै  प्रत्यक्ष मेले पनि ॥३४॥ 
सक्तेनन् जसरी मनुष्य जलधी  पोरेर पारी हुन। 
त्यतै नाघ्न समुद्र कष्टहरुको  आँटे पनि सक्नि॥ 



























।। भु महाभारत 
मैरा ती सय पुत्र माथि बलियो  आयो विपत्ति अब। 
माछेन् तिन्कन मीमले समरमा  बाँकी नराखी सब ॥३५ 
मैले मात्र अनेक दण्ड यसरी  मोग्नू परेको किन? 
हो वा देवगती कि कारण कुनै  आर्को छ यस्मा भन ॥ 
भीष्म, द्रोण, विकर्ण,शल्य, शकुनी द्रीणी र ढुर्योधन। 
भागेका सब सैन्य आफुतिरका प्रत्यक्ष देखीकन ॥२६४   
गर्दैछन् अब के प्रयल, विजयी ४ आफू हुने युद्धमा। 
त्यसको हाल बताउ सञ्जय ! छिटो ४ आनन्दका साथमा ॥ 
यो आज्ञा ध्रतराष्ट्रको सुनिसकी  क्यै बेर सोची कन! 
बोलेमन्दछ सुन्नुहोस् नरपते !  त्यो जीतको कारण ॥३ 
जस्तै पालन धर्म कर्महरूको  गर्नेछ श्रद्धासित । 
 जीत हुनेछ, ईश्वर पनी  गर्छन् त्यसैको हित ॥ 
योद्धा पाण्डव सत्यमा ढ रही  निर्वाह गर्ने हुँदा। 
तिन्को मद्दत गर्दछन् समरमा  श्रीक्ष्णले सबैदा ॥३८॥ 
श्री हुयोँधनलाइ जो हजुर झैं  चिन्ता कुंशका भई । 
 मोधे सादर श्री पितामह कहाँ  त्यै युद्धमा नै गई ॥ 
 जस्तो उत्तर मीष्मले दिनुभयो ४ तिन्लाइ है भूपति! . 
त्यको सार कुरा म भन्दछु सबै  जाने, बुझेको जति ॥३९ 
है राजन् ! नररूप अर्जुन तथा  हुन् कृष्ण नारायण । 
उपत्ति स्थिति नाशका पनि यिनै ४ प्रत्यक्ष हुन् कारण ॥ 
मारी दानव, यक्ष, राक्षस तथा  पापी दुरात्मा जति। 
लिन्छन् यी अवतार घमपथको  रक्षार्थ हे भूपति ! ॥४०॥ 
तीनै काल, त्रिलोक, तीन गुणका  स्वामी यिनै हुन् भनी । 
गर्छन् आदरले सदा स्तुति स्वयं  ब्रह्वार योता पनि ॥ 



































। ७१७५ 
शक्तेनतन् जब शेषले गुणहरू  तितको गरी वर्णन । 
सक्ला को अस्ले बताउ तिमी नै  हे वीर दुर्योधन ! ॥४१॥ 
सोधे फेरि त्यहाँ सुयोधनजिले ४ शंका निकाली कन। 
हुन् ती श्रेष्ठ मने म सुन्छु दुइको ४ उपत्तिको कारण ॥ 
तिनको चित्त बुझाउनाकन व्यहाँ ४ आज्ञा भयो मीष्मले । 
 तिनको जान्नसकिन्छ केहि महिमा सत्संग वा ज्ञानले ॥४२ 
गर्नु तर्क वृथा छ यो विषयमा  श्री कृष्ण ने त्रह्य हुन् । 
यो त्रह्माण्ड भरी जहाँ छ जति जे ४ तीदेखि भिन्नै छ कुन् ! 
ज्ञानीभक्त र कर्मनिष्ठ तपसी  जो भक्त छन् सज्जन । 
रक्षा ती सबको र पाण्डुसुतको  गर्छन् त्यसै कारण ॥४४॥ 
तिनको जीत हुनेछ यो समरमा  हाछों तिमी निश्चय । 
गर्छौ मेल भने अझै गर छिटो  त्यागी कुशंका भय ॥ 
शिक्षा मीष्मजिको सुनेर मुखले ४ केही नबोली कन। 
चिन्ताग्रस्त भई फिरे शिविरमा ४ भूपाल दुयोंधन ॥२४॥ 
प्राप्तकाल भए पछी मकरको ४ आकारको सुन्दर । 
पारे व्यूह तयार वीर कुरुले  संग्रामका खातिर ॥ 
पारे व्यूह् तयार श्येन सरिको  श्री पाण्डुका पुत्रले । 
आए लड्न भनो दुवै तरफका क प्रे रित् भई कालले ॥४५ 
पेह्र पेदलका लडे सँग महाँ  जो जौ थिए पैदल। 
आफ्नू जोडि मिलाउँदै सब मिडे  थर्काइ  युद्धस्थल 
नीतीपूवेकले चल्यो समर त्यो क्यै वेरका खातिर । 
लागे गिर्न मरेर सेनिकहरू  संग्राम भूमो मर ॥४॥ 
योद्धा भीष्म र भीमसेन रणको  चातुयंका साथमा! 
गर्थ शस्र प्रहार योग्य रितले  लाग्ने गरी गाथमा ॥ 












... 
द्रोणाचाय पुगेर सात्यकिजिको ४ सामू अञ्याई रथ। 
वर्षाए हतियार मार्दछु भनो  रोकेर तिनको पथ ॥४७ 
रक्षा गर्ने भनेर सात्यकिजिको  श्री मीमले बेसरी। 
वर्षाए हतियार ट्रोणणरुको  सर्वाङ्गमा त्यौ घरी ॥ 
राजा शल्य र ट्रोण, मीष्म सबले  छोडेर तीखा शर। 
गर्जे, ढाकि दिएर भीमकन ती  ठूलो निकाली स्वर॥९४८ 
तीनोटा बलवानको जब सुने ४ गर्जी रहेको ध्वनी । 
आए श्री अभिमन्युका संग त्यहाँ ५ योद्धा शिखण्डी पनि ॥ 
वर्षाए हतियार पीर दुइले  तो तीन योद्धा कन। 
ढाके झैँ रविलाइ बाणहरूले लाग्यौँ सफा देखिन॥४९॥ 
सामू देखि शिंखण्डिलाइ रणमा ५ ख्री जाति यो हो भनी। 
राखी शख्रहरू पितामहजिल्ले  थामे लडाई पनि ॥ 
ट्रोणाचाय पुगे तुरुन्त दगुरी ४ रक्षार्थ श्री भीष्मको । 
त्यागी बाणहरू शरीर भरिमा  आगो सरी द्रौणको ॥५० 
भागे प्राण बचाइ त्यै बखतमा ४ योद्धा शिखण्डी जब । 
योद्धा भीष्मकहाँ सुयोधन पुगे  सेना बटुल्दै सब ॥ 
पौंचे पार्थ, जहाँ ससैनिक थिए ती भीष्म दुर्योधन । 
ढाकेथे शरले तुरुन्त ति ढुबै  विश््यात योद्धाकन ॥५१ 
हे राजेन्द्र ! हजुरका सुतहरू ४ लाई बचाङ भनी। 
वर्षाए हतियार क्रोधित भई  ती मीष्मजीले पनि ॥ 
जस्तो दानवको मयो रण अघि  श्री इन्द्रका साथमा । 
त्यस्तै मीष्म र पार्थको पनि भयो  संग्राम त्यौ स्थानमा ॥५ 
जो संग्राम भयो भयंकर त्यहाँ ४ आरम्भ हे भूपति ! 
त्यस्मा वीरहरू मरें कति रथी  घोडा चढेका कति॥ 


































। हयको कठोर स्वरले  सातौ सबैको लियो ५३॥ 
देखै युद्ध विभीषिका अति ठलो  योद्घाहरूले तर। 
होमै प्राण बरू सह यशको  रक्षार्थ त्यागी इर॥ 
गर्जी वीरहरू परस्पर लडे साँढे लडे झैं गरी। 
काटेका शिर ओ क्वन्ध रणमा  देखापरे त्यो घरी ॥५४॥ 
यौद्धा मीम जहाँ थिए त्यही पुगे ४ तम्सेर हुर्योधन । 
घाङ पारि दिए शरीर भरिमा  नौ बाण हानी कन ॥ 
त्यो देखीकन भीम क्रोधित भई ४ हाने गदाल जब। 
भागे प्राण लिई सुयोधन यहीं  शसख्राख्र छाडी सब ॥५५॥ 
योद्धा मीष्म तथा विराट नृपको ४ संग्राम चल्थ्यो उता । 
ट्रौणी पाथ ढुबे प्रहार रिसले  गर्दै थिए झन् यता ॥ 
यौद्धा ती अमिमन्यु, लक्ष्मण दुवै  देखाउंथे वीरता । 
श्री हुर्योधन भीमसेन हुइको ४ मिन्ने थियो घीरता ॥५६॥ 
गर्थे आपसमा प्रहार रिसले  यी चार जोडी जब। 
हुन्थ्यौ शब्द कठोर श्रेष्ठ धनुको ४ आश्चयं मान्थे सब ॥ 
मिन्नै सात्यकि लड्दथे नरपते !  भूरिश्रवाजी सित। 
पारे सात्यकिलाई बाण दसले  ती भूपले मूर्छित ॥५७॥ 
हे राजन् ! दस पुत्र सात्यक्िजिका ४ निक्कै प्रतापी थिए । 
मूछो पारिदिए पिताकन भनी  संग्राममा तम्सिए ॥ 
काटै छत्र, धनू , ध्वजा, रथ सबै  भूरिश्रवाको जब। 
मारे ती दसलाइ बाण दशल्े  ती भूपतीले तब ॥५८॥ 
मू्छोबाट उठेर सात्यकिजिले  देखै मरेका मसुत। 
लागे लड्न डटेर फेरि रिसले  भूरिश्र्वाजी सित॥ 

































..। हेट महाभारत 


केही बेर लडे परस्पर दुवै  योद्धाहरू बेसरी । 
काटी छत्र, भनू गराई विरथी  गर्जे दुवै त्यो घरी ॥५५॥ 
जराखरे भूपतिलाइ अझद्व रथमा क पौँचेर श्रो ठ्रोणले । 
राखे सात्यकिलाइ आफ्नु रथमा  तत्काल श्री मीमले ॥ 
अर्को स्थानमहाँ लगे ति दुइले  ती वीरलाई जब। 
जम्मा पाण्डु कुमारका हुन गए  योद्धा र सेना सब ॥६०॥ 
वर्षाए शर ती पितामहजिको  लाग्ने गरी अङ्कमा । 
पारी घायल भीष्मलाइ खुशिल्ले  गर्ज सबै युद्धमा ॥ 
क्रोधित मैकन मीष्मले सब मिली ४ घा गराए भनी। 
एक्लैले सबलाइ घायल गरे  कालाग्नि जस्तै बनी ॥६१ 
कोही भागि गए, कति डटि रहे  इच्छा गरी गुद्को।। 
इच्छा पूर्ण गरे पितामहजिले  संग्राममा वीरको ॥ 
लागे सेनिक भाग्न टिक्न नसकी  रक्षा गरी प्राणको । 
साद्दै अद्भुत युद्ध देखिन गयो  ती मीष्म ओ पार्थको ६२ 
सेना नाश भए दुवै तरफका  त्यो युद्धमा बेसरी । 
फर्क सेन्यहरू सबै शिविरमा  थाकेर सौही घरी ॥ 
थाके पाण्डुकुमारका पनि सबै  योद्धा र सेना तर। 
राखी धैयं ठुलो फिरे शिविरमा ४ विश्रामका खातिर ॥६३  
छैडौं दिनको युद्धतराष्ट्रको बिन्ता, धृष्थू म्न र द्रोणाचायकी पराक्रम 
सोधे ती श्वृतराष्ट्रते मनमहाँ ४ लागेर चिन्ता, मय। 
हाम्रो जीत हुने उपाय भन लौ ४ थाहा भए सञ्जय 
बिद्या, बुद्धि, विवेक, सद्णुण तथा  चातुये औं शुरता। 
ज्ञाता छन् रण नीतिका, छ सबमा  गम्भीरता, घीरता ॥६४६ 
























































। 






५१९५ 
छैनन् सेनिकमा कुने पनि बुढा ४ रोगी तथा बालक 

रक्षा गन तयार छन हर घडी ती शत्रु संहारक ॥ 
योग्यायोग्य गरी विचार सबको  भर्ना गरेको हुँदा। 
बेलामा सबलाई द्रव्य खुसिल्रे  दिन्छन् सदासवंदा ! ६ 
शक्ती, तोमर, मिन्दिपाल र गदा  शस्राख्न छन् जो अरू । 
५ सक्छन् गने प्रयोग योग्य रितले  सम्पूृण सेनाहरू ॥ 
गुष्टी, खडग र मल्ल्युद्ध अथवा  ज्ञाता गदा युद्धका । 
हाम्रा सैनिक छन् सबै तरहले  ज्ञाता धनुवदका ६६॥ 
यस्ता वीरहरू लिएर सँगमा ४ संग्राम गर्दा पनि 

हाम्रो जीत हुँदैन, सुन्छु दिनहुँ  हारी रहेछन् भनी ॥ 
 गर्दैछन् फल ओोग पूर्व जुनिको  राम्रो नराम्रो सब। 
देवाधीन छ यो भनेर करले  सन्तीष मान्छु अब ॥६ 
यस्मा कारण क्यै भए पनि अरू  चाँडो बुझाई मन । 
सुन्दा बान्धवको विनाश रणमा ४ आत्तिन्छ मेरो मन ॥ 
यो आब्ञा ध्रतराष्ट्रको सुनिसकी  भन्दा भए सञ्जय 
जस्तै गर्छ अनीति मात्र दिनहैँ  हार्नेछ त्यो निश्चय ॥६८ 
जस्तो पाण्डव वीरका सँग अघी  गनू भएथ्यो छलछ। 
मन् बान्धव ओ सुपुत्र रणमा  हो यौ त्यसेको फल ॥ 
चिन्ता गु बृथा छ देवगति हो  भन्ने वुझ्ी भूपति! 
मुन्नोस् वर्णन युद्धको अब अरू  भन्छ म देखै जति ॥६९ 
प्रातःकाल हुँदा दुवै तरफका ४ सेना भई तपर। 
पारे व्यूह तयार वीर कुरुले  संग्रामका खातिर। 
क्रौँच व्यूह रचेर पाण्डु  मुतले ४ आफ्नू तयारी गरे। 
राजन् ! लड्न मनी दुवै तरफका  सेना अगाडी सरे ॥७०॥  































.। ० 
श्रृष्रयुम्नजिलै सुने स्वर ठलो ती मीमको युद्मा। 
छाडी ठ्रोणजिलाइ, वेगसित ती  पोँचे त्यही स्थानमा ॥ 
देखी सारथिलाई मात्र स्थमा  सोधे कहाँ छन् भनी । 
लाग्यो सारथि भन्नछन् समरमा  एक्लै परेका तिनी ॥७७ 
रक्षा गर्ने भनी पुगे द्रुपदका ४ छोरा नगीचै जब। 
ं  आयो साहस मीमको शरिरमा  कम्ती भएको सब॥ 
थाले मार्न दुवै मिलेर रणमा  सेना रथी पेदल। 
गर्दै गर्जन भन्दथे घरिघरी  भाग्छस कहाँ हे खल !॥ 
 तिनको कोशछ देखि आत्तिन गए  भूपाल दुर्योधन । 
डाकी भाइहरू भने गर छिटो  शख्राखको वर्षण॥ 
दाजुको सुनि यो हुकुम् हजुरका  छोरा र सेना पनि। 
थाले गर्न प्रहार बाण रिसले ४ तिन्लाइ मारौं भनी ॥७९ 
श्रृष्रयुम्न रिसाइ बाण सबको  काटेर बीचे महाँ। 
छाडे मात्रित मोहनाख्र अडिए  सारा जहाँका तहाँ ॥ 
हाम्रो जीत भयो भनीकन ठुबे  योद्धाहरू गर्जिए। 
बाँकी सैन्य जती थिए हजुरका  चौतर्फ भागीगए ॥८२ 
तीनोटा शरले उता द्रपदको  शेखी हरे ट्रोणले। 
सम्झन्दै । अहिकी विवाद मनमा  मागे तिनी वेगले ॥ 
ट्रोणाचार्यजिले सुनी हजुरका  छोराहरूको गति! 
फकोए पुगि चेतना सकलको ४ प्रज्ञास्रले भूपति ॥८१॥ 
फेरी लडन अघीसरे हजुरका  छोराहरू तम्तसिई । 
लागे सोध्न उता युधिष्ठिरजिले ४ अत्यन्त चिन्तित् भई ॥ 
श्रृष्ठयुग्न र भीमलाइ म यहाँ  हे वीर हो ! देछिदन । 
ब्याओ छो समचार झट् सबले  तिन्छाइ खौजीकन ॥८२ 






७१ 












। पा्थले समरमा कुरु सेन्यलाई । 
मारे रिसाइकन बाण तिखा चलाई ॥ 
हात्ती र अश्व, रथको टुकुरा गराई । 
मानीसका शिर दिए रणमा बछयाई ॥८२९॥ 

यौटा युद्ध हुँदै थियो नरपते !  संहार गर्नै यता। 
चल्थ्यो ती अभिन्यु वीरहरुको  संग्राम भिन्नै उता ॥ 
थाल्ने गिरने मरेर सैनिकहरू  शस्राख्रको चोटले। 
मर्थै सैन्य जतीजती, उतिउती  लड्थे ठलो वेगले ॥९,० 
हात्ती गिने गए फुटेर रणमा  सम्पुर्ण गण्डस्थल । 
घोडाको शिर काटिई कति ढले  ढाकेर युद्धस्थल ॥ 
 हुक्रा मैकन छत्र औ रथ ध्वजा ङ चोतर्फ गिर्दा त्यहाँ । 
खोलो बग्न गयो ठुलो रगतको  संग्राम भृमीमहाँ ॥९१ 
सन्ध्याकाल भयो र सेनिकहरू कै थाकी सकेका थिए। 
रोकी युद्ध त्यही सबै शिविरमा क हे भरपती ! फर्किए ॥ 
स्याबासी दिनुमो युधिष्टिरजिले  सेना र योद्धाकन । 
फर्के वीरहरु सबै शिविरमा ४ विश्राम गर्नाकन ॥९२॥ 

सातौं दिनको युद्धःदुर्योकनडे मोष्मलाई छेड्हान्तु र प्रधान योद्धाहरूको घोर संग्राम ।  
सोधे रात्रिमहाँ सुयोधन गई कै श्री भीष्म योद्वासित । 
गनू हुन्न हजुर युद्ध किन हो ! ङ्े मेरो चिताई हित ॥ 
योता, दानव, यक्ष राक्षस सबै ४ आए पनि युद्धमा । 
सक्नू हुन्छ हजुर मान सहजै  उत्साहका साथमा ॥५३ 
जाबो पाण्डवलाइ मार्ने यसरी  गाद्वी परेको किन? 
। देख्छ युद्ध हजूरको म दिनहरु  आत्तिन्छ साह्े मन।. 


अहामारत 
आफ्ना नाति मनी दया हजुरले  गर्नू भयो क्यै मने ॥ 
बाटो देछ्दिन मर्नु वाहिक अरू  कल्याण हम्रो हुने ॥९५४॥ 
श्री दुर्योधनको कुरा सुनि सकी  हाँसेर श्री मीष्मले। 
भन्नू मो सुन हे सुयोधन ! तिमी  मेरो कुरा ध्यानले ॥ 
योद्धा पाण्डव छन् अजेय रणमा  सद्भघमंका पालक।  
त्यस्माथी कस्णा गरीकन स्वयं  गोविन्दछन् रक्षक ॥९५ 
सक्तैनन् तिनिलाइ जिल्ल रणमा  संसारका वीरले । 
एक्लैले पनि गर्दछन् समरमा ४ संहार श्री पार्थले ॥ 
गर्नेछु म प्रत्य तैपनि ठुलो  तिम्रो चिताई हित। 
लड्छ मोह त्यजेर प्राण तनको  ती पाँच भाईसित ॥९६  
श्री दुयोंधनलाइ यै किसिमले क धेरै दिए सान्तना । 
आए हर्ष भएर ती शिबिरमा  पुग्ला भनी कामना ॥ 
प्रातःकाल भयो र सेनिकहरू ४ सारा भई तप्र। 
निस्के श्र लिएर सज्जित हुँदै ४ संग्रामका खातिर ॥९७॥ 
ठूलो मण्डल व्यूह वीर कुरुले  तैयार पारी लिएर । 
राजन् ! पाण्डव वज्नव्यूह बलियो देखेर खसी थिए ॥  
भीष्म, द्रोण, विकर्ण शल्य शकुनी  द्रौणी तथा बाल्हिक । 
धेरै भूपहरू अरू पनि थिए  त्यो व्यूहका रक्षका ॥९८ 
त्यो देखेर उता युधिष्टिरजिल्ले  विछ्यात योद्वा जति । 
राखे व्यूह वरीपरी जतनले  तत्काल हे भूपति! 
निस्के वीरहरू दुवै तरफका  लडने, इरादा गरी। 
ट्रोणाचार्य, विराट सम्मुख भए  मार्छ मनी त्यो घरी ॥९ 
























































। ६ महामारत 
यो आज्ञा सुनि ती स्रुयोधनजिको  सेना र योद्धा गई। 
रक्षा गर्न डटे पितामहजिको  चौतर्फ घेरा दिई ॥ 
आए पार्थ र भीष्म सम्मुख भई  गर्दै ठुलो गर्जन। 
तिनको शब्द सुनेर काँतर जती  लाग्दा भए तर्सन ॥६ 
राजन् ! द्रोण तथा बिराट नृपको  त्यो घोर संग्राममा । 
हानेथे दस बाणले न,पतिले  श्री द्रौणको देहमा ॥ 
त्यै माथी रथ, अश्व,सारथि, ध्यजाक्ै काटी दिएथै जब। 
तीनोटा शरते विराट नृपको क शख्रात्र काटी सब ॥७ 
सातोटा शरले तुरुन्त विरथी  पारी दिए ट्रोणले। 
छोराको रथमा गईकन बसेकै ती भूपती वेगले ॥ 
लागे गर्ने प्रहार बाणहरु ती  बाबू र छोरा भई।  
राजाका सुत शंङखलाइ शरले  हानेर लाग्यो गई ॥८॥ 
तिनको मृत्यु भयो तुरुन्त रथमै ४ त्यो बाणको चोटले । 
छोरो मन॑ गयो तथापि दपती  भागे ठुलो वेगल्े ॥ 
श्रृष्रयुम्नजिले सुयोधनजिको  ताकेर छाती ॥ महाँ । 
हानी वाण अनेक घायल छिटै  पारी दिएथै त्यहाँ ॥९॥ 
तितको चोट खपी तिखा शरहरू  छानेर छाडी दिए। 
त्यस्ले घायल बेसरी द्रुपदका  छोरा त्यहीँ मै गए॥ 
श्रृष्टयुम्न रिसाइ झट्ट विरथी  पारी दिएथे जब। 
त्यागी स्यन्दन खड्ग पक्रि दणुरे  भन्दै म माछ अब॥१० 
त्यै वेला शकुनी पुगेर रथमा  तिन्लाइ राखी लिए। 
आफ्नू हार बुझी मुयोधन निके ४ ती भीम योद्धा कन ॥ 
पारे घायल अश्वसारथि सबै क मारेर सोही क्षण ॥११॥ 








हट का .  ७२७ 
तित्को चोट ठलो खपेर रिसले  आगौ सरीका भई। 
हानेथै दस बाण जज्रसरिका  लागे सबै ती गई ॥ 
घोडा ओ रथ, सारथी, घनु सबै ३ घूलो भएथ्यो जब। 
भागे ती कृतवम देह भरिमा  लागेर घाड सब ॥१२॥ 
है राजन् ! अनुपिन्द पिन्द दुइको  योद्धा इरावान् सित । 

चल्थ्यो युद्ध उता प्रहार शरको ४ कुल निके अद्भुत ॥ 
मरे सारथिअश्व उत्तम धनू ४ भाँचे एरावानले । 
भागे ती दुइ भाई टिक्न नसकी  त्यै बाणका चोटले ॥१३ 
हे राजन् ! रणमा घटोत्कच पुग्यो  गर्जी ठुलो वेगले । 
त्यस्लाई भगदत्तते समरमा  रोके तिखा बाणले॥ 
ढाक्यो राक्षसले अनेक शरको  वर्षा गरी बेसरी । 
रात्री झैं गरि अन्धकार हुनगौ ४ संग्रामभूमी भरी ॥१४॥ 
काटी त्यौ शरजाल झट्ट न्पत्रे क हाने ठुलो तोमर । 
पक्री राक्षसले गराइ टुकुरा फाली दियो पर्तिर ॥ 
हानी शक्ति ठलो तुरुन्त नपते ४ पारी दिए घायल। 
गर्ज्यो राक्षस चाटले नरपते ! ४ थर्काई युद्धस्थल ॥१५॥ 
हान्यो मत्त गजेन्द्रलाइ नपको  त्यस्तै रिसाई जब। 
आँटयो राक्षसलाइ माने गजल  भाग्यो डराई तब ॥ 
मास्यो सैन्यहरू दलीमलि गरी  हात्ती रिसाई कन। 
त्यो देखी भगदत्त हर्षित भई  थाल्दा भए गजेन ॥१ 
हे राजन् ! सहदेष ओ नकुलको  ती शल्य मामासित । 
मिन्नै युद्ध हुँदा अनेक शरले ४ हानेर आच्छादित ॥ 
पारे ती सहदेवले . समरमा  मामा रिसाए जन। 
घोडासारथि छत्र ओ रथध्वजा  धुलो गराए सब ॥१७॥ 


















॥५ 


 भीष्म चढेर श्वेत रथमा  देखेर युद्ध स्थिति । 


 बाँचेनन् रणममिमा नरपते !  सामू परेका जति ॥२९॥ 





त  
९२ भीःपपर्ते ७२० 


तिनका उत्तम पृष्ठ रक्षक थिए लाखौं ठूला भूपती ॥ 
साह्रै वाङक पार्थपुत्र तिर ती दोडे ठुलो वेगले। 
बषोए हतियारले थरि  थरी !  संम्पूण मपालले ॥२४॥ 
देखेथे अभिमन्युको समरमा १ श्री पार्थले त्यो स्थिति । 
देखाई कन त्यै दिशातिर भने ४ हे रुक्मिणीका पति! 
योद्धा मीम तथा यि भृपतिहरू  सम्पूर्ण जम्मा भई। 
आँटे बालकलाई मार्न सहजै क चोतर्फ घेरा दिई ॥२५॥ 
मेरो झट्ट पुस्याइ बक्सनु हवस् ४ त्यै ठाउँमा स्यन्दन 
तिनको बिनति सुनेर वायु गतिले ४ घीडा बढाई कन ॥ 
सामू मीष्मजिको लगेर रथ त्यो ४ रोक्तू भयो कृष्णले । 
देख्तै अजु नलाई सैन्य कुरुका क भागे ठूलो वेगले ॥२६॥ 
जो  जो मुख्य थिए डटे तिनिहरू  संग्रामका खातिर! 
लागे अजुन भन्न क्रोधित भई ४ हेर्दै सुशर्मा तिर॥ 
तिम्रो जो मनमा छ वैर अघिको  सम्झी ठलो हुर्गति। 
त्यसको आज डटी रह समरमा ४ गछ म तूर्णाहृति २७॥ 
ठ्रेडने बात सुनेर केहि मुखले ४ वोल्दै नबोले पनि । 
वर्पाए सबले मिली शरंहरू ४ तिन्लाइ मारौं भनी ॥ 
जस्तो घायल सै कोधित भई  झम्टन्छ स्वाँ स्वाँ गरी । 
त्यस्तै क्रोधित श्री धनञ्जय भए  हे भूपती ! बेसरी ॥२८॥ 
एक्लेले सव वीरका शहरहरू  काटेर टुक्रा गरी। 
मारी अश्च र सारथी, रथध्वजा  भाँची दिए त्यैघरी॥ 
घाञ॒ लागि कती, मरीकत कती  गिर्दो भए भूपती। 


















।। ० महाभारत 
देखिन्थे नरपालका शिर तथा  घाँटी र पाङ, कर । 
खोलो बग्न गयो ठुलो रगतको क संग्राम भूमी भर ॥ 
आए रोक्न भनी जयद्रथ तथा क भूपाल ढुयोधन । 
तिनको शेखि हरी, पितामहकहाँ ४ पुग्दा भए अर्जुन ॥३०॥ 
छाडी युद्ध नरेश शल्यसितको  भाईहरू ली कन। 
दोडाई रथ श्री युधिष्ठिर पनी  पुग्नू भयो त्यै क्षण ॥ 
पाँचै माइ गए जतातिर अर  योद्ठाहरु जो थिए। 
रक्षा गर्न भनी उतेतिर सबै  क्रोधित भई लम्किए ॥३१ 
देखे पाण्डवका, पितामह कहाँ ४ योद्धा डटेका जब। 
हे राजेन्द्र ! हजूरका पनि पुगे  सेना र योद्धा सब्॥ 
 पाँचै माइ र कृष्णलाई पहिले  हानी तिखा बाण्लै। . 
घाङ पारि निकै जयद्रथ त्यहाँ ४ गर्जे ठुलो वेगले ॥३२॥ 
योद्धा भीम रिसाइ त्यै बखतमा  गर्दै ठुलो गर्जन। 
पारे घायल, श्री जयद्रथजिको ४ शेखी उतारी कन॥ 
॥मन्तू भो नरपाल घमसुतले क योद्धा शिखण्डीसित । 
मार्देनो किन मीष्मलाइ रणमा  मेरो चिताई हित ॥३२॥ 
भाग्दैछन् रणबाट सैनिकहरू ३ लागेर तीखा शर। 
पैह्रेको प्रणलाई सम्झि अहिले  कतेव्य पूरा गर ॥ 
यस्तो बात मुनेर धमंसुतको  कोषित् शिंखण्डी भए । 
वर्षाई शर भीष्मलाई सहजै  आपत्ति पारीदिए ॥२४॥ 
ख्री जानी तिनिलाइ भीष्मजि हिँडे  तत्काल अर्कोतिर। 
बर्षाए सबले मिलेर रिसले  श्री पार्थलाई शर॥ 
श्री हुयाँधन, शल्य आदि सबको कै शाश्राख्र काटीक्न । 
पारी घायल गर्जिए स्वर ठुलो  पारेर श्री अञ्जु न ॥३५। 














































दह किक 


ढाके फेरि गएर वीरहरूले  मीष्मलाई तर। 
मारी सेनिक पाण्डुका तनयको ४ पारी दिए सोत्तर। 
रोक्ने वेग ठुलो गएर नजिकै ४ देखिन्नथे क्वै पनि। 
सामुन्ने जति पर्दथे सकलको  संहार गर्थे तिनी ॥३६॥ 
रोके वेग, पुगी पितामहजिको ४ तत्काल श्री पार्थले। 
गि लड्न स्वयं हुवे तरफका ४ सेनाहरू गेगल्ने॥ 
हे राजेन्द्र ! लडाइँमा मृतकका ४ बाइ र पाङ शिर। 
पौरन्थे जलजन्तु झैं रगतमा ४ संग्राम भूमी भर ॥३८॥ 
मान्छन् आज सबै हजूरकत ने यौ नाशक्ो कारण। 
सायंकाल हुंदा बिदा हुनु भयो  श्री सूर्यनारायण ॥ 
। सेना नायकको हुकुम् हुन गई ङ संग्राम त्यो थामियो । 
त्यो बेला रणभमिमा गजबको  शान्ति स्वयं देखियोर८ 
फर्के सेन्यहरू दुवै तरफका  विश्राममा खातिर। 
भूत, प्रेत, पिशाच, डाकिनिहरू कै त्यो युद्ध भूमी भर॥ 
दिन्थे त्रास कराइ उच्च स्वरले ४ ती जन्तुले चित्तमा । 
डुल्थे गिद्ध र स्याल आदि खुसिले जम्मा भई रातमा ॥३९, 
आढौं दिनको युद्ध  मीमद्वारा दुर्वोधनका सत्र भाईको संहार, घठेत्कवःन पराक्रम, 
इरात्रान वध र भोष्मयुधिष्ठिर संव्राद 
प्रातःकाल भयो र खलबल गरे  हे भूप ! आठौं दिन । 
ठूलो व्यूह रचे पितामहजिले ४ आफैं खडा मैकन ॥ 
राखे वीरहरू मिलाइ क्रमले  सम्पूणे चारै तिर। 
राजन् ! अर्पनलाइ जीवन सबै  सेना थिए तत्पर ॥४०१ 
चुच्चे व्यूह स्चेति पाण्डुमुतले  तत्काल ह गाटक । 
 ध्रृष्टयुम्न बसे अघिल्तिर बनी  त्यो व्यूहको रक्षक ॥ 






















































।. तफ प्रसिठ् भृपतिहरू ४ राखे मिलाई कन। 
धोद्रा लडन मनी ठुलो उदघि झैं ४ लागे सबै उन ॥४१॥ 
बाजा बज्न गए हुवै तरफका  उत्साह बढ्ने गरी। 
थाले खल्बल गर्न पीरहरुले ४ है भूपती  बेसरी 
लागे गर्ने सहप॑ श्रेष्ठ घनुको ४ टङार शङ्खध्वनि 
गर्थे शस्र प्रहार क्रोधित भई यो शत्रु माछ मनी।४२।, 
थाले गिने मरेर सेनिकहरूङ संग्राम भूमी सरी। 
त्यो देखेर रिसाइ झन अघिसरी ४ छहडढदा भए वेसरो॥ 
लड्दा मीष्म र मीम है नरपते ! ४ संहाः ठूलो भयी। 
पैह्वे दानवको र देवगणको ५ संग्राम मैं देखियो ॥४३. 
मारे इन्द्र रिसाइ वीर नमुची  ओ ठूत्र जुन चाल्लै। 
सेना नाश गरे गदा लिट्द् ठुलो  त्ये चालले मीमले॥ 
वर्षाए शर मीप्महे शुमरमा  पानी परे झँ गरा। 
छागे गिने अनेक पाण्डुसुतका  योद्धा र सेना मरी ॥४४ 
श्रृष्रघम्न पुगेर वेग बलियो  रोकी दिए मीष्मको । 
भाई साथ लिई सुयोधन पुगे ४ सामू बली मीमको ॥ 
थाले गर्न प्रहार कोधित भई  सत्रै जनाले जब। 
तिन्का चोर खपी भने मनमने  यिन्लाइ माछ् अब २ 
 ती दुयोधनलाई पाँच शरहे  रोकेर एकातिर । 
पैह्रेको प्रण सम्झँदै गिडिदिए ४ सत्रै जनाको शिर ॥ 
भाई मारि दिए भनेर न कल कै हुःखी सुयोधन् भए। 
पैह्रेको हितका कुरा विहुरको  ऐठ्है सबै सम्झिए ।४६॥ 
पुत्रस्नेह र मोहको वश परी  पेहर हजुरले पनि। 
हला गनु भयो गुणी बिदुरको  शिक्षा गर्या हो मनी ॥ 







 पत्रे ७३३ 
 रणमा सुपुत्र अघिको  दुनीतिको कारण। 
चिन्ता गर्नु बृथा छ देवगति हो ४ भन्ने विचारीकन ॥४७ 
राजन ! मीष्मकहाँ सुयोधन गई  भन्छन् दुखाई मन । 
यो संग्राम महाँ पितामह छँदै ४ हारी रहेछु किन॥ 
भाई मारि दिए स्वयं हजुरकै  सामू लडी मीमले। 
 आफ्नु हार हुने म देख्छु रणमा  है नाथ ! हुर्माग्यले ॥४८ 
। तिनको वात सुनी पितामहजिल्ले ४ भन्दू भयौ सादर। 
यता, दानव, यक्ष, राक्षस तथा  गन्धर्व औं किन्नर ॥ 
सारा आइ लडे पनी समरमा  ती पार्थले मार्छन् । 
त्यस्ता पाण्डवलाइ मान अहिले कुन् वीरले आँटतछन्॥ ४९ 
हे ढुर्योधन ! बुद्धिलाइ पहिले ४ आफ्नू गरी सुस्थिर 
लडनू पछ लडाइमा कि मनले जे भन्छ सोही गर । 
यस्तो शुष्क सुनी सुयौधनजिले  श्री भीष्मको उत्तर। 
त्याहाबाट उठी गए शिविरमा  क्यै वेरका खातिर ॥५०॥ 
लागै सञ्जय भन्न हे नरपते !  संवाद संग्रामको । 
भन्छ सुन्तु हवस्, भयो अति ठुलो ३ संहार भूपालको॥ 
श्रृष्रयुम्न बिराट सात्यकि तथा ५ श्री ठ्रौपदीका सुत। 
धेरै वीर अरू मिलछीक्न लडे  ती मीष्म योद्धासित ॥५१ 
गथ नाश अनेक पण्डुसुतका  सेना गुरू ठ्रोणले । 
हात्ती नाश गरे गदा लिइ ठुलो ५ उन्मत्त झैं भीमले॥ 
लागे गिर्न मरी धमाधम त्यहाँ ४ घोडा र हाती जब। 
गर्थ शख्न प्रहार क्रोधित भई  झन् बेसरी ती सब । ५२॥ 
हे राजेन्द्र ! यता मनुष्यहरूको  संहार चल्दै थियो। 
अर्का तफ पुगेर वीर शक्ुनी  संग्राम ्नन मच्चियो ॥ 





























४ 

















आए शाख्र मिरेर लड्दछु भनी  संग्राम भूमीमहाँ ॥५४  , 
वर्षाए हथियार क्रोधित भई  ती षटरथी वीरले। 
पारी व्याकुल गत्रुलाइ रणमा  गर्जे ठुलो वेगले ॥ 
तिन्को चोटहरू खपे शरिरमा  योद्वा रएरावानले । 
मृछौ पारि दिए सबैकन त्यहाँ  हानी तीखा बाणले ॥५५॥ 
आँटे कादन लिएर खड्ग करमा  तिनले नगीचै गई । 
आए लड्न भनेर फेरि रिसले  चैतन्यता फर्किई ॥ 
दोडे पेदल नै लिएर करमाङ् तर्बार ती भूपति। 
मारी षटरथिलाई बाह्रुबलले  पारे ठुलो दुगति ॥५६॥ 
त्यो देखेर पुगे अलम्बुष कहाँ  दोडेर ढुयोँधन । 
लागे भन्न गएर मार तिमीले ४ पापी इरावान् कन ॥ 
आयो हुन्छ मनेर क्रोधित भई  तत्काल त्यो राक्षस 
लाग्यो गर्ने प्रहार राखि मनमा ४ सद्धैय॑ ओ साहस । ५७  
त्यस्का शस्र सबै अनेक टुकुरा  पारे टरावानले । 
घाड पारि शरीरमा धनु पनी  माँची दिए बाणले ॥ 
मायावी बलियो अलम्बुष थियो  प्रह्यात त्यै कारण। 
पास्यो मोहित शत्रुलाइ र गयौ  आकाशमा गर्जेन ॥५८॥ 
मायाका ति पनी अलम्बुष सरी  ज्ञाता हुनाले गरी। 
थाल्ने मार्ने पुगेर बाणहरूले ४ आकाशमै गेसरी॥ 




































। मपत ७३५ 
हुन्थ्यो फेरि दुरुस्त राक्षस त्यहाँ  सर्वाङ्ग काटे पनि 
दच्छा माफिक श्रारण गरी  गर्जी रहन्थ्यो खुनी॥५५ 
आए मद्रृत गर्न नाग रणमा  योद्धा इरावन् कन । 
म्वायो रूप लिएर त्यो गरुड्को ती नाग पक्री क्न ॥ 
प्र मोहित दुष्टले गरी दियो  माया फिजी बेसरी । 
५ काटयो खडग लिई गिरे समरमा  योद्धा इरावान मरी ॥६२ 
थाले गर्जन वीर कोखहरू  ही जीत हाम्रो मनी । 
त्यागे भाग्न डराइ पाण्डुसुतका  सेना र योद्धा पनि॥ 
त्यो देखैर पुगी घटोकच व्यहाँ ५ गज्यो ठुलो शब्दले । 
भागेका सब फर्किए समरमा  अय्यन्त उत्साहले ॥६१ 
आफ्ना मित्र लिई त्रिशुल करमा  पक्री ठुलो गेगले। 
लाग्यो माने हज्रका थरिथरी  सेनाहरू क्रोधले  
भागे वीर कती गिरे कति मरी हाहा परी बेसरी  
रोके वेग पुगी मुयोधन त्यहाँ ४ सेना लिई त्यो घरी ॥६२ 
तिनको मद्दत गने बङ्गनपती  हात्ती हजारौं ल्ई। 
सारा राक्षस मार्द्छ भनि पुगे  अत्यन्त क्रोधित् भई ॥ 
वर्षाए हतियार श्रेष्ठ गजका  सेनाहरूले जब । 
थाले गर्जन वीर राक्षसहरू  त्यो चोट खाई सत्र ॥६३ 
फर्सा, बाण, त्रिशुल, मुग्दर, गदा ३ वृक्षादि ओ पर्वत। 
वर्षाए गजकां समवारहरुमा ४ साह्ै नराम्रोसित ॥ 
लागी चोट फुटे गजेन्द्रहरुका ४ तत्काल गण्डस्थल ! 
ढाके वीर तथा सरेर गजले  सम्पूण गुद्धस्थल ॥६४ 
श्री हुर्योधनले अनेक शरको  वर्षा गरी वेसरी। 
सेना राक्षसका धमाधम गिरे  त्यो चोट द्वारा मरी ॥ 





















।।। ६ महाभारत 


आफ्ना सेनिकको घटोकच थियो  हेरी रहेको स्थिति । 
लाग्यो भन्न पुगी सुयोधन कहाँ  त्यो वीर है भूपति !॥६९५ 
जूआमा ढलले जितेर सहजै  सवंस्व खोसी लियो । 
पाँचै भाइ र द्रौपदी कन पनी कै वन्मा धपाई दियो॥ 
यो अन्याय गस्यो अनेक पहिले ४ हे वीर दुर्योधन ! 
भागेनो रणबाट क्यै गरि भने  तिछ म त्यस्को क्रण६६ 
यो वक्रोक्ति सुनाइ बाणहरुको  वर्षा गरी बेसरी। 
घार परिदियो मुयोधनजिको  सर्वाङ्गमा त्यौ घरी॥ 
त्यस्को चोट सहेर अग्नि सरिका  पच्चीस तीखा शर। 
हानो राक्षसको शरीर सहजै ४ पारीदिए जजेर ॥६७॥ 
घाञड लाग्न गई घटोक्कच मयो  झन् बेसरी क्रोधित । 
झम्टयो शक्ति लिएर एक बलियो  साह्रै नराम्रो सित॥ 
त्यो देखीकन झट्ट झु बँग नपले  हात्ती अगाडी गरी । 
शक्ति छाड्न नपाउँदै नरपते !  रोकी दिए त्यो घरी ॥६८ 
हान्यो राक्षसले गजेन्द्रकन त्यो  शक्ती ठलो वैगले। 
चिच्यायो गज बेसरी शिर फुटी  त्यौ शक्तिको चोटले ॥ 
श्री दुर्योधनलाइ पाँच शरले क पेल्दै गरी घायल। . 
गर्ज्यो राक्षस त्यो कठोर स्वरते  थर्काइ युद्धस्थल ॥६९॥  
त्यसको शब्द सुनी पितामहजिले  आज्ञा दिनू मो जब। 
रक्षा गर्न पुगे सुयोधन कहाँ, सेना र योद्धा सब ॥ 
एकेपल्ट गरे प्रहार सबले  त्यसूलाइ मारौं भनी । 
गर्ज्यो राक्षस झन् शरीर भरिमा  शस्रास्र लागे पनि ॥७२ 
छाडी बाण तिखा नरेशहरुको ४ शोखी उतास्यो जव । 
लागे भाग्न इराउँदै नरपते !  बाँकी बचेका सव॥ 


















। ३ भोष्मपतरे ७३७ 
एक्लो राक्षसको युधिरजिले  सुन्दा ठुलो गर्जन । 
रश्वा खातिर भीमका सँग ठुलो  मेजे सुसेनाकन ॥७१॥ 
। राजन् ! पाण्डवका तथा हजुरका  सेनाहरूले पनि । 
काटाकाट गरै परस्पर महाँ ४ कालाग्नि जस्तै बनी ॥. 
हाने सायक मीमलाइ रिसले  छब्बीस श्री ट्रोणले । 
केही बेर अचेत झै हुन गए  ती भीम त्यो चोटले ॥७२ 
साटो फेने भनेर बाण दसलेै  हानेर छातीमहाँ । 
लागी चोट ढले पछाडि रथको  ती द्रौण योद्धा त्यहाँ ॥ 
द्रौणी वीर तथा सुयोधन दुवै  देखेर त्यस्तो स्थिति । 
लागे लड्न सवेग भीमसित नै ४ तत्काल हे भूपति ! ॥७२. 
 राजा नील पुगेर त्यै बखतमा ङ रक्षार्थ श्री भीमको । 
शेखी झारिदिए मुयोधन तथा  ती ठ्रोणका पुत्रको ॥ 
पारे मूच्छित नीललाइ रणमा  योद्धा दुवैले जब। 
भूमी कम्प गरी घटोत्कच पुग्यो  देख्दै उराए सब ।७४॥ 
द्रोणी माथि गरी प्रहार पहिले ४ पारी दियो घायल। 
लागे गर्ने प्रहार द्रोण सुतले ४ भन्दै पखीहै खल! 
। मारे राक्षस सेन्य हे नरपते !  त्यस्का अनेको जब। 
मायावी बलियो घटोकच हुँदा  माया फिँजायो तब ॥७५॥ 
देखे वीर प्रधानलाइ रणमा क त्यसीँ रहेका समरी। 
सारा मोह भई हिँडे शिविरमा  सेना हत र योद्धा डरी। 
फरर्केनन् रणका बुझाइ बहुतै  दा द्रोणले! 
श्री दुर्योधनजी पितामह कहाँ  पुग्दा भए वेगले ॥७६॥ 
लागे भन्न मलाइ यो समरमा  पारी दियो लज्जित । 
त्यस्को वेग तुरुन्त रोकि दिनुहोस्  मेरी चिताई हित॥ 






















































. ३८ महामारद 


हाँस्तै भीष्मजिले बुझाउनु मयी है भूप दुयोधन!  







त्यो देखी हरिले बुझाउनु भयो  तिन्लाइ राम्रो गरी । 

राजन् ! लडन भनेर तपर भए  श्री पार्थ सोही घरी ॥ 
सेना, वीरहरू दुवै तरफका ४ आएर त्यै स्थानमा । 
लागे लड्न डटी, हिँडे कति छिटै  राजा मरी स्वगमा॥८२॥ 
शक्ती, वज्र, गदा, रथी र रथका कै टुक्रा, ध्वजा, तोमर । 
फेटा, बाण, सुवख, भृपहरुका  टल्की रहेका शिर ॥ 










। ७३९ 
देखिन्थे रणभूमिमा परिपरी  हात्ती र घोडा गिरी। 
ढाक्यो भूमि सबै र काँतर जती  देखेर भाग्थे डरी ॥८३॥ 
उत्साही जतिले पराक्रम गरे  अपी स्वयं जीवन । 
मान्थे दुःख कती बृ्था त्यति ठुलो  संहार देखी कन॥ 
दाजूभाइ तथा पिता र सुतको ४ संग्राम त्यो देखियो । 
सायंकाल हुँदै गयो जतिजती  झन् बेसरी मच्चियो ८४ 
छाडै लडन स्वयं दुवै तरफले  निक्कै अँध्यारो भई । 
विश्राम् गर्ने भनी पसे शिविरमा  सेना र योद्धा गई ॥ 
देखी राक्षसको पराक्रम तथा ४ आफ्नू नराम्रो स्थिति । 
पौँचे कण कहाँ सुयोधन स्वयं  त्यै रातमा भूपति ! ॥८५ 
.. लागे भन्न बुझाइ आज रणमा  मेरो लियो इज्जत । 
माच्यो सैन्य र भूपती सब ठुला  हे वीर राधाम्रुत ! ॥ 
योटा राक्षसले अवध्य बलिया  मेरा सबै वीरको । 
शेखी झारिदियो, चतुर्दिक हिंडे ४ त्यागेर संग्राम त्यो ॥॥८६ 
चिन्ताग्रस्त भएँ म हुन्छु विजयी  हे वीर ! कुन् युक्तिले । 
तिम्रो मात्र मलाइ आश छ ठुलो  आएँ त्यसै हेतुले ॥ 
है हुर्योधन वीर ! व्यथं मनमा ४ चिन्ता नगर्नोंस् अब । 
माछ पाण्डवलाइ निश्चय छ यो  छड्नेछु मैले जव ॥८७॥ 
ऐह्क भीष्म कहाँ गई विनयले  भन्नोस् बुझाई कन । 
छाइन लड्न तिनी,म लड्दछु अनीक हे चीर ढुर्योधन ! ॥ 
त्याहाँबाट हिँडे सुयोधन, ठलो ४ पाएर आश्वासन । 
त््रगै भन्न पुगी पितामह कहाँ  आँसू चुहाई कन ॥८८ 
जितू हुन्छ हजूरले मन गरे  जुन् वीर आए पनि। 
बाँच्नू पाण्डवले म ठान्छु मनमा  दुर्भाग्य आफ्नो भनी ॥ 





















३३३३ महाभारत 
छाडनू हुन्छ दया गरीकन मने  विश्राम गनू हवस्। 
माछन् पाण्डरलाइ कण रणमा तिनलाई मोका दिनोस्८९ 
श्री दुयोधनको कुरा हृदयमा  अय्यन्त विझ्ने मुनो । 
हाँस्तै भीष्मजिले भने, मनमने  दुःखी भए तापनि ॥ 
घोच्ने बात मलाइ व्यर्थ यस्तरी  सन्छौो तिमी यौ किन ? 
लड्दैछ म प्रयलपूर्वक संधै ५ हे वीर ! दुर्योधन ! ॥९० 
एक्लै पार्थे थिए विराट नूपको ४ गाई हरेका घरी। 
बाँधेको तिमीलाइ चित्ररथले  बिर्सी सक्यो के गरी? 
पारी मोहित वीरलाइ पगरी  खोसी लिँदा पार्थले । 
मारेनन् किन युद्धमा अघिसरी  तिन्लाइ ती कर्णले ॥९१ 
 कृहिलै पनी विजयको क्वै साम्ने ति राधासुत । . 
मान् पाण्डवलाई के गरि तिनी  तिम्रो चिताई हित? 
छाडी एक शिखण्डिलाइ रणमा  साम्ने हुनेछन जति । 
माने छ् सबलाइ भोलि सहजै  बाँकी नराखी ॥९२॥ 
भन्छ बाबु, जती कुरा सब तिमी  पत्यार मेरो गर 
ऐह्क जाउ बरू तिमी शिविरमा  विश्रामका खातिर ॥ 
शिक्षा यै रितिका अरु पनि दिए  श्री मीष्मले सान्खना । 
चिन्ता त्याग गरी सुयोधन फिरे,  पुग्ला भनी कामना ॥९२ 


नबौं दिनको युद्पाण्डव सेनाको संहार, शिंखण्डीसित विवाद, भीष्मले 
अजुनलाई आफू मनै उपाय बताउन्  


प्रातःकाल हुँदा हुबै तरफका  सेना र सेनापति । 
ठूलो ब्यूह् रचेर तर भए क युद्धाथ है गूपति ! 
मेरी शङ्ख, मगङ्ग, ढोल, नगरा  गोश्रङ्ग ओ पुष्कर । 
लागे बज्न अनेक वाय रणका  उत्साहका खातिर ॥९४ 


















. पेदल ओ रथी गजपती  घोडा चढेका पनि! 
पंक्तीवद्ध भई हिँडे, घरिघरी  गर्थे ति शङ्खध्वनि ॥ 
तिन्को गर्जन सिंहनादहरुले ४ भूमी भयौ कम्पित। 
थाले लड्न डटी दुवै तरफका ४ सेना भई क्रोधित ॥९५॥ 
। है राजन् ! अमिमन्युले श्रहरू क वर्षा गरी वेसरी। 
र लागे गिर्न हजूरका ति बलिया  सेता र योद्धा मरी। 
। देखिन्थे यमराज झैं समरमा  श्री उत्तराका पति। 
 सामु सकेन टिक्न रणमा  कोही पनी भूपती ॥९६॥ 
ट्रौणी, द्रोणगुरू, बृहद्वल तथा  भूपाल श्री सिन्धुका। 
यी चारै बलवान् पुगे नगिचमा क श्री पा्थको पुत्रका ॥ 
काटी श्रेष्ठ धनू , ध्वजा, रथ सबैक भाँची दिएथे जब। 
छेके वीर अरू पुगेर, बिरथी ४ तिन्लाइ देखी तब ॥९७॥ 
अर्को स्यन्दनमा बसेर रिसले  श्री पाथेका पुत्रले । 
ती चारै जनलाइ मूच्छित गरी  गर्जे ठुलो वेगले। 
बसाए हतियार सैन्यहरुमा ५ पानी परे झैं जव। 
बत्तीमा पुतढी मरेसरि भए  सेना हजुरको सब ॥९८॥ 
एक्लै श्री अभिमन्युले समरमा ४ गजी रहेको सुनी। 
माद्रीका सुत, वीर सात्यकि पुगे  श्रीमीम योद्धा पनि ॥ 
ती चारै जनलाइ अट्ग बिचमै ४ रोकेर श्री मीष्मले । 
पारे घायल चारचार शरत  हानी ठुलो वेगले ॥९९॥ 
देखी धैयं तथा पराक्रम ठुलो  ती मीष्मको त्यो घरी। 
स्याबासी सबले दिए नरपते !  तारीफ धेरै गरी॥ 
योद्धा भीम रिसाइ त्यै बखतमा  गर्जी ठुलो शब्दले ॥ 
परे घायल मीष्मलाई रणमा  हानी ठुलो शक्तिले ॥८०० 







































सि  


। े महाभारत ला 
त्यो देखेर पुग्यो अलम्बुष त्यहाँ  दुस्साहसी राक्षस। 
त्यस्को धैय तथा पराक्रम सुनी  डथें सबै मानिस ॥ 
थाल्यो गर्जन सिंहनाद गरि त्यो  थर्काइ युद्धस्थल। 
बर्साई हतियार गत्रृ दलमा  पारी दियो खल्बल ॥१॥ 
पारी श्री अभिमन्युलाइ रणमा  शुख्राख्रले घायल॥। 
दौड्यौ झम्टन द्रोपदी सुतहरू  ती पाँचलाइ खल॥ । 
एकै पढ्ट गरे प्रहार रिसले ४ पाँचै जनाले त्यहाँ। 
मूर्छा पर्ने गई अलम्बुष गिस्यो  संग्राम भूमीमहाँ ॥२॥ 
त्यो देखेर पुगे पितामह छिटैङ रक्षार्थ त्यो वीरको। 
लागे भन्न शिखण्डि वीर सहसा ४ सामू पुगी मीष्मको ॥ 
गर्छौं व्यर्थ घमण्ड वीर छु भनी  बर्ता तिमीले क्नि। . 
जानेछो यमराजको नगरको  शोमा बढाई दिन ॥२॥ 
तिम्रो धैर्य तथा पराक्रम जती ४ मेले सबै जान्दछु। 
स्री भन्छो तिमीले, मचाहिँ तुण झै  संसारमा ठान्दछु॥ 
भागेनी रणबाट क्यै गरि भने ४ यो आजको युद्धमा । 
तिम्री प्राण लिनेछु मीष्म ! खुशिले ४ जानू छिटे स्वर्गमा ॥४॥ 
धेरै बात सुने पितामहजिले  बिझ्ने र बाङ्गो तर । 
२३३ ३३३. दिनु ढृथा छ जनले ५ क्यै बातको उत्तर॥  
बोलेनन् गरि तर्क यो मनमहाँ ४ श्री मीष्मजीले जब। 
गर्दै बाण प्रहार बात ननिका  भन्थे शिखण्डी सब ॥५॥ 
माछु शत्र गई पितामहजिको  भन्ने इरादा धरी। 
आयो राक्षस क्रदृष्यश्रुङ्क करमा  शक्ति लिई बेसरी ॥ 
त्यो देखीकन वीर सात्यकि पुगी  त्यसलाइ रोकी दिए। 
चाँडे राक्षसलाइ घायल गरी  ती वेगले गजिए ॥६॥ 


























 ७४३ 
राजन् ! प्राण लिने थियो करमहाँ  जुन् शक्ति त्यो वीरको । 
ताकी सात्यकितिर्फ क्रोधित भई  तक्ाल छोड्ने थियो ॥ 
पारे सात्यकिलि अनेक टुकुरा  छाडने नपाईकन । 
हानी बाण अनेक घायल गरे  त्यसलाई सोही क्षण ॥७ 
भाग्यो राक्षस त्यो सवेग बलले  संग्राम त्यागी जब। 
वर्साए मगदत्तते पुगी त्यहाँ  शस्राख्र आफ्ना सब ॥ 
तिनका शख्रहरू गराइ टुकुरा  श्री सात्यकीले पनि । 
हातै एक त्रिञ्रुलले नरपते !  निन्लाई मा भनी॥८ 
त्यसले श्री मगदत्त मूस्छित भए  क्यै बेरका खातिर। 
त्यो देखीकन श्री सुयोधन पुगी ४ छाडे अनेकों शर॥ 
.। ट्रौणाचायं पुगे सबेग त्यहिँ नै  राजा सुशर्मा पनि । 
त्यो देखेर पुगे धनञ्जय त्यहीं ४ तिनूलाइ रोकौं भनी ॥९ 
देखे ती अमिमन्यु वीर रथमा  जान्थे व्यतै वेगले ! 
रोकेथे पथमै सुदक्षिण पुगी  हे भूपती ! क्रोधले ॥ 
आए झट्ट बिराट ओ द्रुपदजी ४ देखेर युद्ध स्थिति । 
ती योद्धा दुइका अघिल्तिर डटै  ट्रौणी पुगी भूपति ! ॥१० 
हे राजन् ! सहदेव ओर नकुलजी कै पुग्दा त्यही स्थानमा । 
लागे लड्न विकर्ण वीर कृपजी ४ ती वीरका साथमा 

देखे भीम पुगेर मत्त गजको कै सेना डटेको जव। 
ल्मागै मान प॒सी, गदा लिइ ठलो  बाँकी नराखी सब ॥११॥ 
गाजन् ! वीरहरू हुवै तरफका ४ आएर त्यै स्थानमा । 
। माङ शत्रु कि म्द्छ भनि लडे  उत्साहका साथमा ॥ 
वेर अशपती तथा गजपती ङै योद्वा रथी, पेदल। 
गर्थे शृञ्ज प्रहार वीर रणको ४ देखाउँदै कोशल ॥१२॥ 














।।॥। भीष्मप्वे ७४५ 
चिन्ताग्रस्त भएँ म यो विषयमा  शिक्षा दिनोस् माधव ! 
के गर्दा हित हुन्छ हामिहरुको  यो युद्धमा केशव ! 
रक्षा गर्नुभएन क्यै गरि मने  यो कष्टमा नाथले। 
हाम्रा सेन्य र वीरलाइ सहजै  मार्छन् छडी भीष्मल्ने ॥१९ 
मेलले हेतु बनेर यो कलहको ४ बाँच्न् वरृथा हो अब। 
१ जान्छ जङ्गलमा प्रसन्न मनले  बस्नेछ हे केशव ! ॥ 
बिन्ती धमकुमारको सुनिसकी ४ आज्ञा मयो कृष्णले । 
चिन्ता गर्नु अयोग्य हो हजुर झैं ४ सत्पात्र भूपालले ॥२०॥ 
चारोटा बलवान भाइहरु छन् ४ संग्राममा उद्यत। 
मार्नेछन् सब शत्रुलाई रणमा  आँटे सजीले सित॥ 
 प्यारा अजुन हुन सखा र म पनी  गर्छु उनैको हित। 
रक्षा गने म छु उपस्थित, अरू  चाहिन्छ के मद्दत ॥२१॥ 
मार्दैनन् यदि मीष्मलाइ रणमा  मोली भने पार्थले । 
मानछु म स्वयं सुदशंन लिई  संग्राममा गेगले॥ 
लागे भन्न सहर्ष धर्मसुतले  हे कृष्ण ! योगेश्वर ! 
आ्षाले प्रभुको प्रसन्न म भएँ  चिन्ता हरायो डर ॥२२ 
जाबी भीष्मजिको कुरा म गरुकेकहे सृष्टि संहारक ! 
जित्छन् पाथ महेन्द्रलाइ प्रमु झैँ  पाए पछी रक्षक॥ 
सोधौं मीष्मजिलाइ यै बखतमा  हामीहरू गैकन । 
आफ्नो मृत्यु हुने उपाय सजिलो  आफैं भनुन् यै क्षण ॥२३ 
यो सल्लाह गरी पुगे शिविरमा  तत्काल श्री भीष्मको । 
ढोगे पाउमहाँ झुकेर सबले  सानन्द ती वीरको ॥ 
बोले भीष्म सहर्ष वीरहरु हो ! ४ खाली छ सिंहासन । 
गङ्ड स्वागत प्रेमते बस यहाँ  शंका नमानीकन ॥२४॥ 
















 
७४६ महाभारत 


आई दशन बक्सियो हजुरले ४ जो आज हे अच्युत ! 
रक्षा गतुहवस्,म गदछु प्रमो  आनन्दले स्वागत ॥ 
साह्रै खुशि भए युधिष्ठिर तिमी ४ आई दिनाले यहाँ। 
मगी लेउ लडाइँ बाहिक अरू  इच्छा छ जे मन्महाँ॥२५ 










हे बाबूहरु हो ! म पूर्ण गरुँ लो  कुन् काम तिम्रो मन ! 
यो आश्वा सुनि श्री युधिष्ठिरजिले ४ आनन्द मानीकन ॥ 
हाम्रो जीत हुनेछ यो समरमा  कुन् युक्तिले भन्नुहोस् । 
आफ्नो मृत्यु हुने स्वयं हजुरले  युक्ती बताईदिनोस् ॥२६॥ 
लड्नुहुन्छ हजूर यो समरमा  हे वीर ! जेह्कै तक। 
हाम्रो जीत हुँदैन निश्चय छ यो ४ हे शत्रु  संहारक ! 
तिन्को बात सुनी पितामहजिले  हाँसेर आज्ञा भयो। 
हे बाबू ! तिमिले भने जति कुरा ४ सम्पूर्ण त्यो सत्य हो ॥२ 
जेह्वसम्म रहन्छ शस्र करमा ४ मेरो अगाडी परी। 
जानेछन् रणभूमिमा मरि सबै  संसार पारी तरी ॥ 
राखुन् खरी अथवा नपुंसक कुनै  योद्धा अगाडी तिर । 
छाड्नन पार्थ बसी पछिन्तिर तिखा  ताकी अनेकौं शर ॥२८  











।। ७४७ 


ख्री देखी हतियार आफ्नु रथमा ४ मैल्रे जसै राख्दछ। 
मारे अजुनले भने समरमा  त्यै युक्तिले मर्द्छ।॥ 
तिम्रा रक्षक छन् उपस्थित स्वयं ४ सवज्ञ योगेज्वर । 
मलै भन्नु बृया छ यो किसिमको  यो काम यस्तो गर ॥२९ 
शिक्षा यै स्तिका दिए अरु पनी  श्री मीष्मजीछे जब। 
बोले पार्थ भएर खिन्न मनले ४ तक्ाल हे केशव ! 
जस्को काखमहाँ प्रसन्न मनले  खेछै म सानू छँदा । 
हाम्रो गनुमयो पितामहजिले  रक्षा सदासवंदा ॥३०॥ 
यिन्लाई कसरी पछिल्तिर बसी  मारौं म हे अच्युत ! 
होला काम गरेर क्वुद्र कसरी  हामीहरुको हित। 
यस्तो बात सुनी सकी विजयको ४ आज्ञा भयो कृष्णले । 
भन्छो मार्दिन मीष्मलाइ रणमा  कुन् युक्ति वा नीतिले॥३१ 
सम्झी क्षत्रियधर्म मार्दछु मनी  आफैं प्रतिज्ञा गरी । 
ऐह् कायर झैं कुरा किन तिमी ४ गछौं पछाडी सरी ॥ 
पैह्रे निश्चय मैसक्यो वध हुने  जुन् युँक्तिले मीष्मको । 
सक्तेनो अब टानेलाइ निमिले  बेला सखे ! कालको ॥३२ 
शिक्षा यै सितिको सुने हित हुने ४ श्री कुष्णजीको जब। 
भन्छन् चित्त बुझ्यो, म मादछु लडी श्री भीष्मलाई अब ॥ 
राजन् ! पाण्डवले सबै तरहले  सह्लाह पक्का गरी । 
विश्राम् गर्ने मनी सबै शिव्रिमा  फिर्दा भए त्यो घरी॥३३. 
दसौँ दिनक्रो युद्धभीष्मको पराक्रम र पाथेद्वारा उनको पतन  
सोधे श्री ध्रतराष्ट्रले समरमा  विख्यात श्री मीष्मको । 
सामू आई लडे शिखण्डि कसरी  मद्दत् लिई पार्थको ॥  






























.. अहामारत 


लागे सञ्जय भन्न हे नरपते ! ४ संग्राममो खातिर। 
प्रातः काल हुंदा दुवै तरफका  सेना भए तर ॥३४॥ 
ठूलो व्यूह गरे तयार पहिले  श्री पण्डुका पुत्रले । 
साम्ने राखि शिखण्डिलाइ सहसा  धावा गरे वेगल्े ॥ 
त्यस्तै व्यूह हज्रको पनि थियो  तैयार है भूपति! 
रोके वेग विपक्षिको अघि सरी  सेना र सेनापति ॥३५॥  
लागे गर्न प्रहार सेन्यहरुले ४ रोके र छेके पनि । 
काटे व्यूहमहाँ पसेर रिसले क कालाग्नि जस्ता बनी ॥ 
जस्तो गिर्देछ वृक्षबाट जिमिमा ४ पाकी सकेको फल। 
लागे गिर्न मरेर त्यै किसिमले  सेनाहरूको दल ॥२६ 
योद्धा मीष्म असाध्य क्रोधित मई  छोडे हजारौं शर। 
सेना नाश भए असंख्य र पस्यो ४ हाहा विपक्षीतिर ॥ 
त्यो देखेर शिखण्डिका संग पुगे  श्री पार्थ त्यै स्थानमा । 
बर्साए जल पृष्टि झैं शरहरू  उत्साहका साथमा ॥३७॥ 
ठूला भूपति पष्ठरक्षक जती  योद्वा थिए भौीष्मका। 
कोही बढुन सकेन रोकिन गए  फेला परी पाथका ॥ 
योद्धा मीष्म रिसाइ अख्रहरूको  वर्षा गरी त्यो घरी। 
मारी सैनिक पार्थको तनभरी  घाङ गरे बेसरी ॥३८॥ 
तिन्को चोट खपी मने विजयले  योद्धा शिखण्डीसित । 
चाँडो वीर ! तिमी अघी बढ्, भई  शाख्रास्त्रले सज्जित ॥ 
मानू पर्दछ भीष्मलाई तिमिले  यो आजको युद्धमा । 
गर्नेछ म पनी प्रहार बलले  तिम्रो रही साथमा ॥२३९ 
तिन्को बात सुनेर गर्जन गरी  बढ्दै शिखण्डी गए । 
योद्धा पाण्डवफका अरु पनी कै रक्षाथ पुग्दा भए ॥ 





















७४९ 
श्रृष्टयुम्न बिराट ओ द्रुपदजी  योद्धा सुमद्रासुत । 
पावा गन पुगे पितामहजिको  सामू भई क्रोधित ४०॥ 
देखी कोरव वीरले समरको ४ त्यस्तो नराम्रो स्थिति ।  
दोडे रोक्न भनेर शत्रुतिरको  त्यौ वेग है भूपति! 
वर्साए शर भीमको उपरमा क मरिश्रवाले गई। 
 लडथेवीर बिकर्ण औ नकुलजी  साह्रै चनाखो भई ॥४१ 
रीके श्री कृतवमले द्रुपदका  सप्नुत्रलाई य्यहाँ। 
लड्थै श्री सहदेव ओ कप दुवे कै क्रोधित भई मतमहाँ ॥ . 
रोके दुमुखले घटोक्कच बली  दु्धेषको वेग त्यो। 
श्री दुर्योधनको र सात्यकिजिको  संग्राम झन् मच्चियो । 
लड्थै श्री अमिमन्युका सँग उटी ४ काम्बोजका भूपती। 
रोके वेग विराट ओ द्रुपदको  द्रोणी रिसाई अति॥ 
द्रौणाचाय तथा युधिष्ठिर ढुबै  लड्दै थिएर क्रोधले। 
योद्धा पार्थ शिखण्डिका संग पुगी गर्जे ठुलो वेगल्ले ॥९३॥ 
श्रृष्ट्युम्न कराइ उच्च स्वरले  हेरेर सेनातिर । 
भन्थे मीष्मजिलाइ मार्न सबले  उद्योग चाँडो गर॥ 
आए इन्द्र भने पनी समरमा  मार्छन् लडी पार्थले । 
शक्ती शून्य र धेरयहीन र बुढा ४ के लड्दछन् मीष्मले ९४ 
तिन्को बात सुनी सबै अघि बढे  अत्यन्त उत्साहले । 
पारे घायल भीष्मलाइ शरको  वर्षा गरी पेगल्े॥ 
सबले ठुलो समरमा  योटा कुरा अद्म्रुत । 

श्री दुःशासन पार्थका सँग भए ४ संग्राममा उद्यत ॥४५ 
ठूलो वेग समुद्वका तटमहाँ  रोकिन्छ जुन् चालले । 
त्यस्तै वेग किरीटिको हजुरका  रोकी दिए पुत्रले ॥ 



































। ७५१ 
त्यो वेला दुइतफका नरपते !  जम्मा भई सेनिक। 
लागे गर्ने प्रहार क्रोधित भई  शख्ाख्र संहारक ॥५२ 
लागे गिर्न मरी धमाधम कती ४ मूर्छा परेथे कृति। 
घोडाले, रथल्ले र मत्त गजले  कुल्ची मरेथै कृति। 
दाज्यूमाइ पिता र पुत्र रणमा  चिन्देनथे त्यो घरी। 
१ सेना नाश भए दुवै तरफका  त्यो युद्धमा बेसरी ॥५२३ 
राजन् ! अर्जुनले अघिल्तिर छिटै ४ राखी शिखण्डी कन। 
वर्साए शर मीष्मको शरिरमा  गर्दै ठूलो गर्जन ॥ 
तेरो काल स्वयं उपस्थित म छ् ४ उम्केर जालास् कहाँ । 
पर्खी भीष्म ! तँलाइ मार्दछु छिटै  मैलै लडाइ महाँ ॥५४॥ 
नँछे लड्नु डटी नलडनु रथमा  शस्रास्त्र राखी दिनू। 
वारी ठान्नु मलाइ वीर हुँ मनी  संग्राममा तम्सिनु॥ 
मेरा निम्ति महच्वहीन छ कुरा ३ तले जती मन्दछस्। 
रक्षा हुन्न कुरा गरी समरमा  माछ् छिटै मदेछस् ॥५५॥ 
यस्तो बात शिंखण्डिको सब सुने ४ श्री मीष्मजीले तर। 
थाले गर्ने प्रहार, केहि नदिई  त्यो क्भुद्रको उत्तर॥ 
मेना पाण्डवतर्फका वरिपरी  जो जो डटेका थिए। 
वर्माई शर श्री पितामहजिल्े  संहार गर्दा भए ॥५६॥ 
घाञ् लागि कती, मरी कति गिरे  मूच्छो परेथै कति। 
हाहा पारिदिए पितामहजिले  तक्काल है भूपति! 
भागेका निज सैन्यलाइ सहसा ४ देखेर श्री पाथेले। 
छाइ बाण तिखा पछिल्तिर रही  साद्दै ठुलो वेगले ॥५७॥ 
घाङु लागि शरीरमा रगतको ४ धारा बगे तापनि। 
। माग चोट खपी रहे विजयको  हो वँश आफ्नो मनी ॥ 


पण 



















।। ५ भौष्मपर्वे ७५३ 


स्वाली स्थान रहेन देखिन गयो  सर्वाङ्ग चाल्नो सरी । 
मृच्छो पने गई लडे रथमहाँ  श्री मीष्म सोही घरी ॥६४ 
तिन्को देहमरी तिखा शरहरू ४ जी गाडिएका थिए। 
 गिर्दो त्यो रथबाट सोही शरको  शय्या गरी पल्टिए ॥ 
आयो चेत र दक्षिणायन हुँदा श्री सूर्यनारायण । 
राखे जीवन उत्तरायणमहाँ ४ मू भनी त्यो क्षण ॥६५ 
भीष्मलाई चराणको तक्रिया दिएर जलपान गराउनु र श्रीद्रुप्णयुधिष्ठिर संवाद ! 
सोधे श्री धृतराष्ट्रले मनमनै ४ रोएर हे सञ्जय !। 
जस्लै पालन ब्रह्मचवयं व्रतको ४ गर्थे नमानी भय॥ 
त्यस्ता वीर गिरेपछी समरमा २ हाम्रो उताको पनि। 
। कस्तो बात गरे सबै भन छिटै  युन्छ महे सद्णुणी ! ॥६६ 
लागे सञ्जय भन्तहै नरपते ! ४ देखेर युद्धस्थिति । 
थाल्ने गर्जन गत्रुतर्फ खुशिले  योद्धा र सेना जति ॥ 
चिन्ताग्रस्त थिए सुयोधन निकै  देखेर ठूलो क्षति। 
रोकी युद्ध पुगे रुँदै सब त्यहीं ४ सेना तथा भृपती ॥६७ 
देखी मीष्मजिले सबैकन त्यहाँ ४ जम्मा भएका जब। 
गर्थे स्वागत प्रेमले सकलको  वैरत्व बिर्सी सब४ 
शञय्यामा शरको हुँदा तल अली  झुण्डीरहेथ्यो शिर। 
मागेथे तकिया र उत्तम छिटै  गर्दा भए हाजिर ६८॥ 
चारै तर्फ जडोउ झालर तथा बुट्टा हुने सुन्दर । 
देखी त्यो तकिया भने वरिपरी  हेरी सबैका तिर ॥ 
शोमा हीन भनी अयोग्य तक्या  लिन्नन् कुनै वीरते। 
। दिन्छन हेर, सबै मलाइ तकिया  शोमा दिने पार्थले ॥६९ 












प्ाआममभनिमममिजिजिजििमि जिल ानगमाण 












७५४ महाभारत 
आज्ञा मीष्मजिको सुनेर मनमा श्री पाथ खुशी भए। 
तीनोटा शरकी बनाइ त्रिकुटी  राम्रो तकीया दिए॥ 
सोझो मो शिर त्यो सुयोग्य तकिया ४ पाएर गपीरोचित। 
दिन्ये आशिष पार्थलाइ रणमा ४ जित्ने भई हृषित ॥७२॥ 
 हेरे दृष्टि घुमाउँदै वरिपरी  जो जो जुटेका थिए । 
पानी खान्छु मती ताम जिरे ४ तृकाल मागी लिए ॥ 
आज्ञा पाइ गएर सेनिक छिटो  मीठो तथा शीतल। 
झारीमा सुनका सवेग दगुरी  ल्याई पुच्याए जल ॥७१ 
पानी खान्न म यो र वस्तु पनि क्ष्यै४ भोग्दीनँ यो लोकको । 
गछ दर्शन छन् उपस्थित भने  श्री कृष्णको, पार्थको ॥ 
आज्ञा पाइ गएर झट्ट नजिके ४ मभन्दा भए अजुँन। 
इच्छा जे मनमा छ त्यो कहिदिए  गर्ने थिएँ पालन ॥७२॥ 
बिन्ती अर्जुनको सुनीकन भने  खुशी भई मीष्मले। 
घार पारिदिदा शरीरभरिमा  तिम्रा तिखा बाणले  
बाबू ! दग्ध हुँदैछ यो बखतमा ४ सम्पूर्ण मर्मस्थल। 
लाग्यो प्यास सुकेर ओठ,मुख लो  ल्याएर दे जल ॥७३॥ 
तिन्का माव बुझेर श्री विजयले ४ राखी घनूमा शर। 
पर्जन्याख्र गरी प्रयोग मनले  छाडेर पृथ्वीतिर ॥   
पैह्व स्वच्छ सुधा समान जलको  धारी निकाली लिए। 
त्यी धारो मुखमा पितामहजिको  पर्ने तुल्याई दिए ॥७४॥ 
पारे भीष्मजिलाई तृप्त यसरी  श्री पार्थले त्यो घरी । 
हेथै भूपहरू परीपरि सबै  लाटोक्वसेरा सरी॥ 
आशीर्वाद दिए पितामहजिले ४ आनन्द मानीकन। 
अर्को ठैन कुनै धनुर्धघर तिमो ४ झैँ श्रेष्ठ हे अज न ! ॥७५ 
























।  






 
हुन्छन् उत्तम जीव जङ्गम सबै  प्राणीहरूमा नर । 
जस्तै उत्तम पक्षिमा गरुड छन्  विङ्यात पृथ्वीमर ॥। 
भन्छन् श्रेष्ठ समुद्रलाइ नदिमा  श्री सूयं छन् तेजमा । 
जस्तै श्रेष्ठ सुमेरु छन् गिरिमहाँ ४ छन् जातमा व्राह्यण॥७६ 
त्यस्तै श्रेष्ठ तथा धनुर्घर ठछा क छन् वीरमा अजुन। 
सम्झाए क्रषिले तथा परशराम् ४ जीले बुझाईकन ॥ 
। द्रौणजिले तथा विहुरले  श्रीक्ृष्णजीलछे पनि। 
संझायौं बहुतै मुयोधनजिले ५ योयुद्ध रोकुन भनी ॥७७ 
मानेनन् हितका कुरा अनि गरे  सद्धभम॑ उल्लंघन । 
मारिन्छन् अब मीमबाट रणमा यी वीर दुर्योधन ॥ 
यस्तो बात सुनी मुयोधन भए  दुःखी तथा चिन्तित । 
त्यो देखेर भने पितामहजिले  तिन्लाइ राम्रोसित ॥७८॥ 
बाबू ! क्रोध त्यजेर शान्त मनले ४ मेले भनेको सुन। 
जस्तो अजुनले पराक्रम गरे  को सक्छ त्यस्तो मन ॥ 
आधा राज्य दिएर मेल तिमिले ४ गछौं भने यै घरी। 
मैले मेल गराइदिन्छु अहिले  हे वीर ! साम्रो गरी ॥७९॥ 
रक्षा गने भनेर जुन् पुरुषको  श्रीकृष्ण छन साथमा । 
सक्तेनो तिमि जिललाइ कहिल्यै ४ तिन्लाइ संग्राममा ॥ 
शिक्षा यै रितिका दिए अरु पनी क श्री मीष्मजीले तर । 
श्री हुयोधन मौन मैकन गए १ विश्रामका खातिर ८०॥ 
रक्षा खातिर भीष्मको वरिपरी  सारा व्यवस्था गरी। 
फर्के पाण्डवतर्फका पनि सबै  खूशी भई वेसरी॥ 
बाटोमा हरिले युधिष्टिरजिको  सन्तीषका ..खातिर । 
आज्ञा गर्नुभयो प्रसन्न मनले  गर्दै ठुली आदर ॥८१॥ 













































चक्कर महामारत 

गिन् भीष्म लडाइँमा नरपते ! क सौभाग्यको बात हो। 

हाम्रो जोत हुनू पनी त यसरी ४ संग्राममा भाग्य हौ ॥ 

। ठूला बीर थिए पितामह पनी  विश्यात संसारमा। 

नेत्र घुमाउँदै हजुरले  गिर्दा भए युद्धमा ॥८२॥ 

आफ्नू आदरको कुरा जव सुने ५ श्री धर्मका पुत्रले। 

लागे मन्न समाउँदै चरणमा  श्री कृष्णको प्रेमले ॥ 

जस्का रक्षक छन् तिने मुवनका ४ मालीक दामोदर। 

त्यसको जीत हुनू सबै तरहले  आश्चर्य नेकेछ र ॥८३ 
जो पनेछ ह खत शरणमा ५ कल्याणकर्ता भनी। 

त्यसको जीत सदैव हुन्छ रणमा  हार्देन केह पनी॥ 

यस्ता बात सुनी सकी मुमुमुसू ४ हाँसे ति योगेः्वर । 

मान्दै हर्ष पुगे सबै शिबिरमा  विश्वामका खातिर !८४॥ 

भीष्म र करणको रहस्यमय संवाद ! 

लागे सञ्जय भन्नहे नरपते !  जानेर युद्धस्थिति । 

आए करण छिटै पितामहकहाँ  मन्मा डराई अति ॥ 

आँखा बन्द गरेर मोन शरको  शय्या गरेका त्यहाँ । 

देखी मीष्मजिलाइ दुःखित भए  श्रीकणजी मन्महाँ ॥८५॥ 
तिन्को धैर्य अदम्य साहस ठुलो ४ जानेर संग्राममा । 

केही बेर गरी विचार मनले ४ ढोगी दुवै पाउमा ॥ 

बोले हे कुरुश्रेष्ठ ! मीष्म, सुख्णी हे वीर देवत्रत! 

जस्को टठष सदैव राखिलिनुमो  त्यै हँ म राधासुत 
खोली नेत्र हटाइ रक्षक सबै क एकान्त पारीकन। 

राखी काँधमहाँ दुवै कर गरे ४ सानन्द् आलिङ्गन ॥ 




























.. महाभारत 


मेरो निश्चय मै सक्यो समरमा  जाने त्यसै कारण। 
आशीर्वाद हजूरको र रणको २४ आएँ म आज्ञा छिन ॥९३ 
बिझ्ने बात तथा अनादर कुने ५ मेले गरेको भया। 
माफी बक्सनुहोस् प्रसन्न मनले ४ राखी ममाथी दया॥ 
न्तीका सुतको कुरा समुनिसकी  ज्ञाज्ञा दिए मौष्मले । 
जे इच्छा मनमा छ प्राप्त गर त्यो  है कर्ण ! उत्साहले ॥९४ 
मैले जो कटु बात बेसरी भनें  मौका कुमोकामहाँ । 
त्यस्को छ्याल नराख्नु वीर ! तिमीले केह पनी मनमहाँ ॥ 
धेरै यल गरें दुवै तरफको  कल्याण सोची तर 
सिद्धि प्राप्त मएन, छन् वरु सबै  यी मनमा तत्पर ॥९५॥ 
भन्छौ युद्धबिना कुने, तरहले  जाँदैन यो गतुता। 
देखा तिमिले गई समरमा  बाबू ! ठुलो योग्यता ॥ 
राखी धैयं सदैव साहस गरी  सद्मको पाल्न। 
आन्ञा दिन्छु लडाइँमा अब तिमी  जाउ खुशी भैकन ६६ 
थामी क्षत्रियधमे योग्य रितल्रे ४ लडदा अगाडी सरी । 
पाङ वीर गती ठलो, विजयको  गाण्डीव द्वारा मरी॥ 
आशीर्वाद लिई प्रणाम गरि ती  श्री भीष्म योद्धाको 
फर्की कर्ण गए सुयोधनकहाँ  ढुःखी गराई मन ॥९७॥ 


भीप्मपवे समाप्त 





































॥ श्रीःः 
महाभारत द्रोणपर्व 


कुरुबीर र द्रोणको अगाडिके गर्ने भन्ने मन्ज्ञणा  
जस्को छ आठ करमा सब अस्रःशस्र । 
जी पार्दछिन् समरमा अरिलाई त्रस्त ॥ 
तिन्का सफा चरणमा परि बारबार। 
बिन्ती म गर्दछ, ठलो भवसिन्धु तार ॥१॥ 
वैशम्पायनले मनेसुन कथा है भूप ! जन्मेजय ! 
सोधे श्री श्वतराष्ट्रते . नगिचमा ४ डाकेर हे सञ्जय ! 
त्यागी शस्र सबै गिरे समरमा ४ श्रीमीष्म योद्धा जब। 
भन्छन् पाण्डव के कुरा र बहुतै  दुःखी हुनन् कोरव ॥२॥ 
हामीतर्फ ठुलो पराक्रम हुने  श्रीमीष्म जस्तो छ को ! 
होला जीत अवश्य यी समरमा  श्री पाण्डुका पुत्रको ॥ 
के गर्दैछ विचार यो बखतमा  पापिष्ट दुर्योधन । 
बाबू सञ्जय ! युद्धको स्थितिसबैश चाँडो मलाई भन ॥३॥ 
बोले सञ्जयजी, भयो जब त्यहाँ  श्रीमीष्मको त्यो स्थिति । 
गर्थे कोख वीर शोक रणमा  आफ्नू बुझी  दुगेति ॥ 
राधाका सुत कर्ण त्यै बखतमा  आएर गर्जी कन। 
थाल्ने भन्नसमस्त वीरहरु हो !  मैल्ले भनेको सुन ॥४॥ 
वत स्नेह भएर पाण्डुसुतको  श्री मीष्मको चित्तमा । 
मारेनन् तिनिलाइ क्रोधित भई  शस्राख्रले युद्धमा ॥ 


















।।। ० महाभारत 
ठूलो युद्ध गरेर पाण्डहवरू  लाई म माछू अब। 
हाम्री जीत हुनेछ, त्याग मनमा ४ शङ्का छ जो त्यो सब॥५। 
योद्धा द्रोण प्रसिद्ध छन् अब हउन्  ती वीर सेनापति । 
गर्नेछ कुरुफीजको म रणमा  रक्षा सकेको जति॥॥ 
तिन्को बात सुनी निके खुशि मए ४ है नाथ ! ढुर्योधन । 
सेनाका पतिको दिए पद् ठुलो ४ श्रीद्रोण योद्वाकन ॥६।। 
श्री दुर्योधनलाई द्रोण गुरुले  भन्नूभयोछो अब! 
जे इच्छा मनमा छ त्यो सुन तिमी पूरा म गछु सब॥ 
त्यो आज्ञा सुनि द्रोणको खुशि मए  अत्यन्त दुर्योधन । 
केही वेर गरी विचार मनमा  भन्छन् बुझाईकन ॥७॥ 
बाँघी धमकुमारलाइ रणमा  राखेर नै जीबित। 
सुम्पी बक्सनुहोस् मलाइ सबको  होला यसैले हित॥ 
श्री हुर्योधनको कुरा सुनिसकी  भन्चूभयी द्रोणले। 
माग्यो जीवित जत्रुलाइ अहिले ङ हे बाबू ! कुन् हेतुले ॥८॥ 
जस्का शत्रु पनी सहपष नमरी  बाँची रहुन् भन्दछन् । 
तिनको नाम अजातशत्रु सबले  त्यै हेतुले मान्दछन् ॥ 
तिम्रो वैभव, राज्य, जीवन लिने ४ पक्का इरादा लिई । 
आएको छ लडाइँमा अघिसरी  जो मुख्य बेरी भई ॥९ 
त्यस्ता धमंकुमारलाई तिमिले  हे वीर ! दुर्योधन ! 
भन्दैनो वध गर्न योग्य रणमा ४ के बात सौचीकन ! 
आफ्नू माग लिएर सादर . बसुन् ४ भन्छो भने पाण्डव । 
ऐह मेल गराउँछ हिँड तिमी २ त्यागी कुशंका सब ॥१० 
श्री दुर्योधनले भने गुरुजिको  सल्लाह त्यस्तो सुनी । 
योद्धा अखुनलाइ जिल रणमा  सक्तैन कोही पनि॥ 























।  नाश हुनेछ युद्ध यसरी  चल्दै रहे क्यै दिन। 
पक्रौं जीवित भन्दछु म त गुरो !  तिन्लाइ यै कारण ॥११. 





द्रोणाचाय र दुर्योत्ननको वार्तालाप 
चारै भाइ सहर्ष धर्मसुतको ४ आज्ञामहाँ चल्दछन्। 
तिनको पाइ हुकुम् छिटै विजयले  संग्राम यो थाम्दछन् ॥ 
थामे युद्ध भने मरे जति गए बाँकी सबै बाँच्तछन् । 
न कारणले युधिष्ठिर सधैं ४ सानन्द बाँचीरहुन् ॥१२ 
त्यो इच्छा गुस्ले सुयोधनजिको ४ सुन्नूभएथ्यो जब। 
केही बेरपछी वताउनुभयो  आफ्नू इरादा सब॥ 
योद्ठा अजुनलाइ जिल रणमा  सक्तैन कोही पनि  
मन्दैछो तिमि ने, भनौं म कसरी  पक्रेर बाँध्छु भनी ॥१२ 
रक्षा धमकुमारको जतनले  गर्छन् स्वयं फाल्गुन । 
सामू अजुनकै सकिन्छ क्सरी ४ तिनूलाइ पक्री लिन ॥ 















।। । ।.. 
योद्धा अञ्जु नलाइ क्यै तरहले  अन्तै हटायौ भने। 
मेरा सामुमहाँ युधिष्ठिर अनी  छन् युद्धमा आउने ॥१४ 
हे राजन् ! रणमा घटी दुइ जसै ४ आएर ती टिक्तछन् । 
सक्नेछ तिनलाई पार्न वशमा ४ पक्का पनी पर्दछन् ॥ 
वार्ता गुप्त गरी सुयोधनजिल्े  त्यो राख्नुपर्थ्यो तर। 
जाने पाण्डव पक्षले पनि थिए  तिनका अनेकौं चर ॥१५ 
ट्रोणाचायको पहिलो दिनको युद्ध  
हे राजन् ! गुरुले सुयोधनजिको  सम्पूर्ण चिन्ता हरी। 
आफैं ब्यूह रचे ठुलो शकट झैँ  लड्ने इरादा घरी ॥ 
थाले बज्न मृदङ्ग, ढोल, नगरा  आवाज त्यसको सुनी । 
भागे कायर, शुर वीर खुशिल्े ४ नाच्थे म लडछ् मनी॥१ 
आफूलाइ समाउने गुरुजिको  त्यस्तो प्रतिज्ञा मुनी । 
भाईलाइ भने युध्रिष्टिरजिले  अत्यन्त दुःखी बनी ॥ 
गछेन् यल मलाइ आज रणमा  श्री द्रोणल्ले पक्रन । 
हे भाई ! तिमिले उपाय सजिलो  यस्को गस्यौ के भन॥१ 
लागे अजुन भन्न जीवित म छ हे नाथ ! जेह तक। 
चिन्ता व्यर्थ नगर्नुहोस् हजुरले ४ है शत्रुसंहारक ! 
पाएये जब श्री धनंजयजिको ४ त्यो श्रेष्ठ आङवासन । 
कोच व्यूह रचे युधिष्टिरजिले ५ आनन्द मानीकन ॥१८ 
सामुन्ने दुइतर्फका जब ढटे ४ आएर सेनाहरू । 
एघारौं दिनको भयो समर त्योङ श्री द्रोणद्वारा शुरू ॥ 
सना पण्डवतफका गुरुजिले  मारे नराम्रो गरी। 
खीलो बग्न गयो ठुलो रगतको  हे भूपती ! त्यो घरी ॥१ 





































 ७६३ 
दोडे पाण्डव वीर देखि रणको  त्यस्तो नराम्रो स्थिति । 
थाले गन प्रहार कोखहरू  पर्थे अगाडी जति 
तोडे श्री सहदेवले शकुनिको ४ मारेर घोडा, रथ। 
मारे सारथि, अशव श्री शकुनिले ४ रोकेर तिन्को पथ ॥२०॥ 
आफाफ्ना रथले बिहीन त्यसरी ४ दोटै भएथे जब। 
. थाले मण्डल बाँधि लडन बलियो  हान्दै गदाल तब॥ 
ट्रोणाचायजिलाइ श्री द्रपदले ४ रोके अगाडी सरी। 
घाङ पारिदिए अनेक शरले ४ हानेर सोही घरी ॥२१॥ 
छाडी पङ्ख सुवण मण्डित हुने ४ तीखा अनेकौं शर। 
घाड पारिदिए निके द्रपद्ले  सारा शरीरै भर॥ 
त्यो देखेर रिसाइ तीक्ष्ण शरले ४ हानी गुरु ट्रोणले। 
 पारे घायल बेसरी, द्रृपद्जी  भागे ठुलो वेगले  २२ 
श्री दुयोधनका विषिंशति यहाँ ४ जो एक भाई थिए। 
तिनले सारथि मीमको रथ ध्वजा  सम्पूर्ण नाशी दिए॥ 
हाने एक गदा वृकोदरजिले ४ साह्वै रिसाई कन। 
आँटे मार्ने मनी विविंशति छिटै ४ भागे लिई जीवन ॥२३॥ 
हे राजन ! कृतवम सात्यकि दुवै  योद्धा भई सम्मुख। 
थाले लड्न दुवै परस्पर डटी ४ रोकेर बढ्ने पथ॥ 
रोकेथे पथ श्री जयद्रथजिको  ती छत्रधमँ गई । 
थाल्ने गर्न प्रहार बेसरि दुवै  माने इरादा लिई ॥२४॥ 
जान्थे लडन मनी युगुत्मु बलले  श्री द्रोण योद्धातिर । 
रोके आइ सुबाहुले तनमरी  हानेर तीखा शर ॥ 
तिन्का बाणहरू अनेक टुकुरा  पारेर काटी कन। 
दोटै हात युगुत्मुते धनुसहित्  काटी दिए त्यै क्षण २ 











।.. ष्ठ खहस रत 


जस्तो युद्ग मयो अघी नरपते ! ४ त्यो घोर देवासुर। 
त्यस्तै शल्य तथा युधिष्ठिर भए  संग्राममा तप्परर॥ 
न्थे शल्य तिखातिखा शर जति  ताकेर लाग्ने गरी। 
काटथे धमंकुमार पारि टुकुरा ४ ती बाण सोही घरी ॥२६ 
  मारी सारथि अशख ओ रथ, ध्वजा ४ टुक्रा गराई दिए। 
त्यसुको शल्य रिसाइ झट्ट बदला क नी बाणद्ठारा लिए ॥. 
योद्धा वाहिक मृपती द्रुपदजी ४ बृढा थिए तापनी। 
थाले गर्न प्रहार क्रोधित भई  माछ कि मछ् मनी ॥२७ 
योद्धा श्री अनुविन्द, विन्द् दुइले  सम्पूर्ण सेन लिई। 
रोकेथे रथ गै बिराट नपक्रो ४ चौतफ घेरा दिई ॥ 
अग्नी इन्द्र अघी बलछीसित लडे  जुन् चालले स्वगमा । 
तिनको युद्ध पनी मयंकर भयो व्यस्तै कुरुक्षेत्रमा ॥२८॥ 
जान्थे श्री सुतसेन तीव्र गतिल्ने  श्री द्रोण योद्धातिर । 
रोके झट्ः विषिंशती अघिसरी  हानेर तीखा शर॥ 
सातोटा शर तीव्र मीमरथले छ मन्त्र छाडे जब। 
पौँचाए यमलोक सारथिसहित्  श्री शाल्वलाई तब ॥२९॥ 
सामुन्ने प्रतिविन्ध्य ठ्रोणणुरुको ४ आए जसै तम्सिई।  
रोके बाण चलाइ आठ बिचमै  द्रौणी अगाडी गई ॥  
जान्थे केकयपुत्र पाँच बलिया  बढ्दै अगाडीतिर। 
रोके कर्ण पुगी त्यसै बखतमा  छाडी अनेकौं शर ॥३०॥ 
मारेथे  मणिमानलाइ रणमा  भूरिश्रवा  ।  
थाल्ने गर्जन ती दुवै तरफका  योद्धाहरू रोषले॥ 
धूलो, अग्नि र लोहका घन, गदा ४ शस्राख्र ओ पत्थर । 
फ्याँक्त राक्षस त्यो घटोत्कच पुग्यो  संग्रामको खातिर ॥३१॥ 








































.. ७६५ 


त्यसको रोष तथा पराक्रम दुवै  देखेर योद्धा पनि। 
गर्थे आपुसमा कुरा डर परी  लो काल आयो भनी॥ 
त्यसको वेग ठुलो अलम्बुष पुगी  रोक्यो अगाडी सरी। 
थाल्ने लड्न हुवै अनेक थरिका  शख्रास्र वर्षा गरी ॥३२॥ 
मिन्नामिन्न लडे हुवै तरफका  योद्धा र सेनापति । 
५ जो संहार भयो त्यहाँ नरपते ।  मेले बताउँ कति! 
 श्री दुयोधनको ठृकोदरजिको  संग्राम चल्दै थियो। 
सेना मत्त अनेक श्रेष्ठ गजको ४ आएर घेरा दियो ॥३२॥ 
योद्धा मीम रिसाइ तीक्ष्ण शरले  हान्थे गदालरे जब। 
फोरी मस्तक वग्दथ्यो रगतको  धारा र ढल्थे सब ॥ 
मारी त्यै गजसैन्यलाइ रणमा  हा हा! गराई दिए। 
श्री दुर्योधनलाई आठ शरले ४ हाना छिटै गजिए ॥३४॥ 
लाग्दा घाउ निके सुयोधन ठुलो  पीडा भई आत्तिए। 
त्यो वेला भगदत श्रेष्ठ गजमा  रक्षार्थ पुग्दा भए॥ 
तिनको त्यो गजमा हजार गजको  शक्ती हुनाल्ने गरी । 
चिच्याई रथ भीमको सहजमा  फाली दियो बेसरी ॥३५ 
भागेथे जब मीम स्यन्दन त्यजी  कुर्ढेर माछ मनी । 
जै लाग्यो दोड्न वेगले पछिपछी ४ त्यो श्रेष्ठ हात्ती पनी ॥ 
हाने बाण रिसाइ बीस शिरमा ५ फर्क श्री मीमले। 
लाग्यो मस्तकबाट बग्न मदको ४ धारा ठलो वेगले ॥ ६ 
खुट्टाले अनि सृँढ्ले शरिरले  थिच्दै र मिच्दै गरी । 
थाल्यो दल्मल गनने पाण्डुसुतका ४ सम्पूण सेना मरी। 
बसाए सबले  मिली श्रहरू  त्यस्लाइ मारौं भनी । 
घुम्थ्यौ त्यो गजराज घायल भई  संग्राममा फन्फनी ॥७॥ 














 । ६ महाभारत 
धेरै भूप है र सेनिक कती  भागे डराई कृन। 
देखी दुर्गति सैन्यको समरमा ४ आए स्वयं अजुन॥ 
त्यी देखेर पुगे सप्ेग गुरुजी  श्री पार्थका सामुमा । 
चेला ओ गुरुको पस्यो अति ठुलो  संग्राम त्यो स्थानमा॥३८ 
 गर्थे ती एरुशिष्य उच्च स्वरले  गर्जेर शङखध्वनि । 
। त्यो पेह्वो दिनको ठुलो समरमा  हारेन कोही पनि॥ 
।  सन्ध्याकाल भयो दुवै तरफका  सेना र सेनापति। 
फर्केथे अति हर्षले शिविरमा  तत्काल हे भूपति ॥३९, 
द्रोणाचायेको दोक्लो दिनको युद्ध, अजुनद्वारा संसक्षक् 
सेनाका अधिकांश भागको संहार र 

राजन् ! सैन्य डटे ढुवै तरफका  युद्धाथे बाह्रौ दिन। 

भन्नूमो गुरु द्रोणले सुन तिमी ४ हे वीर दुर्योधन !  
हीजीको रणमा सचेत नभए क रक्षार्थ श्री अर्खन। 
मेले. धमकुमारलाइ सहजै  सक्ने थिएँ पक्रन ॥४० 
लागे भन्न सुनेर बात गुरुको  राजा मुशमा यहाँ । 
लैजाउँ भन हे सुयोधन ! छिटे ती पार्थलाई कहाँ? 
रोक्नेछ जब सेन्यका सँगमहाँ ४ तिनलाई मेले पर। 
पक्रुन् धमकुमारलाइ गुरुले  ब्वेकेर चारेतिर ॥१॥  
त्यो सल्लाह सुनी त्रिगर्तपतिको  सोत्साह दुयोधन। 
लागे भन्न बुझाइ ट्रोण गुरुको  सामू खडा मैकन॥ 
सेना साथ रहुन् त्रिगतपतिका  संशक्त, नारायणी। 
रोकुन् बुद्धि पुञ्याइ खूब रणमा  श्रीपाथंलाई तिनी ॥४२॥ 
यस्तो बात सुनी सुयोधनजिको  राजा मुशर्मा गए। 
ठूलो ब्यूह बनाइ सेन्यहरुक्रो  क्यै दूर राख्ता मए॥ 




















































। ७६७ 
योद्धा अजुनलाइ हाँक दिन ती थाले अगाडी सरी। 
तिन्को हाँक सुनेर क्रोधित भए  श्री पार्थजी बेसरी ४३॥ 
श्रृष्टयुम्न र सात्यकी, विरहरू  तत्काल डाकी कन। 
लागे भन्न बुझाइ बात रणको  तिनलाइ श्री अञ्जन ॥ 
बाबू हो ! म यहाँ फिरेर जब तक् ४ आउन्ने तेह्र तक। 
 दाजू धमंकुमारको तिमीहरू  योद्धा भयो रक्षक ॥४४ 
रक्षा गर्नु प्रयलपूर्वक सदा  संग्राममा गुक्तिले । 
 गर्नेन् यत्न अवश्य पक्रन भनी  आचायं श्री द्रोणले॥ 
हेरी श्री हरितर्फ ती विजयले  बिन्ती गरे सादर। 
लैजानोस् रथ हे प्रमो ! अब छिटै  राजा सुशर्मातिर ॥४५॥ 
. ऐल् हाँक मलाई लइदछु मनी  तिनले दिंदैछन् जब । 
जे गर्दा हित हुन्छ त्यै हजुरले  गनूहवस् केशव ! ॥ 
आज्ञा पालन गनुमो प्रभुजिले  बिन्ती सखाको सुनी । 
साह् ख्रशि भए सुयोधन छिटै  पुग्नेछ इच्छा मनी ॥४६ 
आए पार्थ मनी त्रिगर्त  पतिले ४ देखे आडी जब। 
आधा चन्द्रसमान व्यूह रचना ४ आफ्नू गराए तब ॥ 
पहिले रिसाइ तिनिले  हज्जार तीखा शर। 
ढाके अजु नलाइ औ रथ् पनी  तत्काल चारैतिर ४७॥ 
काटे त्यो शरजाल श्री विजयले  टुका हजारौं गरी। 
छाडी बाण अनेक घायल छिटै  पारी दिए बेसरी ॥ 
भाई लड्न पुगे त्रिगर्तपतिका ४ देखी नराम्री स्थिति । 
लागी बाण तिखातिखा विजयका  तिनको मयी गद्गति ॥४८ 
त्यो देखेर त्रिगतंक्रा नरपती  फेरी अगाडी सरे। 
ताकी अजुनतर्फ बाणहरुको  तत्काल वर्षा गरै॥ 








। ६८ महाभारत 


ढाकेथ्यो शरजालले रथ तथा श्री पार्थलाई जब। 
काटेथे टुकुरा गराइ सहजै  ती बाण तिनका सब ॥४९ 
शतानीक र सत्यज्जीत आदिको वध, भयभीत युधिष्ठिरको पठायन ! 
देखे जब द्रोणले विजयजी  अल्झी रहेका उता। 
सेनाको रचि व्यूह त्यौ गरुड झैँ  तैयार पारे यता॥ 
धेरै सैन्य लिएर गत्रुतिर ती  बिस्तार बढ्दै गए। 
जो जो वीर परे अघिल्तिर सबै  संग्राममा मारिए ॥५०। 
त्यो देखेर बनाइ व्यूह बलियो  तैयार पारी बा लिए। 
श्रृष्ट्यूम्न गएर द्रोण गुरुको  त्यो वेग रोकीदिए॥ 
रोके भाइ गई मसुयोधनजिको  तिन्लाइ संग्राममा । 
पारी घायल फेरि द्रोण गुरुका  पुग्दा भए सामुमा ॥५१॥  
श्रृष्टयुम्न बढेर त्यो किसिमले  आए अगाडी जब। 
श्री दुर्योधनले अघीसरी भने  माई तँलाई अब॥ 
लागे लडन दुवै रिसाइ बहुते  शख्राखद्वारा यता। 
बर्साए हतियार द्रोण गुरुले  पाएर मोका उता ॥५२॥ 
धेरै सैन्य मरे र पाण्डुसुतको  ठूलो भएथ्यो क्षति । 
रोके वेग गएर ट्रोण गुरुको सेनार . सेनापति॥  
सेनानायक औ सवार हयका ४ हात्ती, रथी, पेदल। 
थाले लडन यहाँ दुवै तरफका  देखाइ आफ्नू बल ॥५२॥ 
गजन्थे कहिले कठोर स्वरले  गर्थे ति कोलाहल। 
वार्ता केहि सुनिन्नथ्यो नरपते !  ठुलो हुँदा खल्बल ॥ 
छाडे चिल्क त्यहाँ दुवै तरफले  आफ्नोबिरानी जब। 
सेना पाण्डवतर्फका जति थिए क मर्दै गएथे सब ॥५४॥ 











































। ७ महाभारत 


सेना छीकन सत्यजीत रणमा क फर्केर फेरी गए। 
पारी घायल द्रोणलाइ शरहले  मूच्छौ गराई दिए॥ 
थाले गजेन बेसरी विजय यो  मेरो मयौ छौ भनी। 
आयो चेत णुरूजिलाइ सहसा श्त्यी शब्द चर्को सुनी॥६१ 
छाडे क्रोध गरेर अमग्निसरिको  मन्त्रे यौटा शर। 
हावा झैं गइ सत्यजीत नपको  त्यसले गिरायो शिर ॥ 
योद्धा क्षेमक उत्रदेव वमुमान् क सामू पुगे द्रोणका। 
काटेथै शिर द्रीणले समरमा  नो बाणलछे तीनका ॥६२ 
आए लडन मनी शतानिक जसै  श्री द्रोणका साथमा । 
तित्लाइ णुरुले पठाउनुभयो  मारी छिटै स्वगंमा ॥ 
लागे भग्न ड्राई पाण्डुमुतका ४ सेना र सेनापति । 
भागे धर्मेकुमार मर्छु मनी कै मन्मा उराई अति ॥६३ 

आचार्यको प्रशमा, भीमसेनकी पराक्रम 

राजन् ! धर्मकुमारको स्थिति त्यहाँ देखे नराम्री जब। 
रोके सैन्य बढेर पाण्डुसुतका  श्री ट्रोणलाई तब ॥ 
मारेथे कतिलाइ घायल भई मागे डराई कृति। 
त्यो देखेर भने सुयोधनजिले ४ आनन्द मानी अति॥६१। 
योद्धा कर्ण ! सखे, पराक्रम ठलो ४ छौ हेर आचायंको । 
 घुम्देछन् रणमा दिवाकर सरी  शैखी हरी ॥ ॥ 

पार्छन् दल्मल जन्तुलाइ वनमा  जुन चाले सिहत । 
मार्देछन् त्यहि चाले समरमा  सेनाहरू द्रौणले ॥६५१ 
माग्दैछन् रणबाट जीवन लिई  सेना र सेनापति । 
बाँच्तैनन् अब कोहि वीर गुरुका  सामू परेका जति ॥ 


 माने अवश्य ध्वुट्र कमिला  द्वारा छ त्यो मारिने ॥ 


  आफ्ना फोजमरी मुयोधनजिले ४ उदी फिँजाए तब ॥ 

















द्रोणपत्ने   ७७१ 


श्री दुर्योधनले गरे गुरुजिको  निक्कै प्रशंसा जव । 
बोले कण म भन्छु नीति रणको  हे मित्र ! सुन्नोस अब ६ 
ठूलो सर्प भए पनो नरपते !  क्यै छिद्र पाए भने। 


खोज्दैछन् यहि चालले समरमा  क्यै छिद्र आचायको । 
मार्नेछन् कि त पक्रनन् सत मिली  हो नीति संग्रामको॥६७ 
सोही कारणले ससैनिक छिटै  हामीहरूले गई । 
गर्नुपर्छ सहाय झट्ट गुरुको  चोतर्फ घेरा दिई ॥ 
मौका उत्तम देख्दछु म अहिले  हामीहरू गेकन। 
सक्छौं धमकुमारलाइ सहजै  संग्राममा पक्रन ॥६८॥ 
राधाका सुत कर्णको सुनिसके ४ सल्लाह त्यस्तो जब । 


योद्धा, वीर, पराक्रमी समरका ४ ज्ञाता हितैषी जन। 
गनू पर्छ सहाय शौम्न गुरुको  मारी सबै दुश्मन ॥६९ 
यस्तो उर्दि फिँजी चढेर रथमा  हावा सरी गेगले। 
श्री दुयोंधनजी पुगे समरमा  अत्यन्त उस्ाहले ॥ 
गर्जी शङ्ख फुकेर सैनिकहरू  तिन्का पछाडी गए । 
रक्षा गने भनेर ट्रोण गुरुको  चोतर्फ जम्मा मए ॥७० 
त्यो देखेर समस्त पाण्डुमुतका ४ घेरा दिई सेनिक। 
थाले गजेन बेसरी थरिथरी  योद्धा तथा नायक ॥ 
घेरा दी रणमा बढे रिस गरी  कालै सरीका बनी। 
थाल्ले शख्र उठाइ मार्न सबले  उम्केर जाला मनी ॥७१॥ 
श्री दुर्योधनका थिए गजपती  सेना अगाडी जति । 
सारालाई दिए हुकुम् बढ अघी  हे वीर ! सेनापति ॥ 
































 
त्यो आज्ञा अधिराजको गजपती  योद्धाहरूले मुनी 
थाल्ने गर्न विनाश शत्रुतिरका  सेनाहरूको तिनी ॥७२॥ 
देखेथे जव भीमले समरको ङ त्यस्तो नराम्रो स्थिति । 
थाले श्रेष्ठ गदा बजान शिरमा  गर्जेर हे भूपति ! 
लागेथ्यो जतिलाइ चोट बलियो  तिन्का गदाको त्यहाँ । 
गिर्थे फन्न घुमी मरेर रणको ङ ती वीर भूमीमहाँ ॥७३॥ 
॥पक्री सूँह गजेन्द्रको रिस गरी  फ्याँक्थे घुमाई जब। 
धेरै सैन्यहरू थिची पर गई  लड्थे मरी ती सब ॥ 
देखेथे जब भीमको समरमा ४ त्यस्तो ठुलो पोस्ष। 
थाले सैनिक भाग्न वीर कुरुका ४ त्यागी सबै साहस ॥७४॥ 
लागे लडन स्वयं सुयोधन डटी ४ तिनका अगाडी गई । 
लाग्यो एक गदा, हिँडे समर त्यो  त्यागेर मूछित् भई ॥ 
आए अङ्गपती सुयोधनजिको  देखेर त्यो ढुगेति। 
लागी एक गदा कठोर शिरमा ४ भागे डराई अति ॥७५॥ 
देखेथे भगदत्तते जब ठलोकश्री मीमको पोस्ष। 
हात्तीमाथि चढी अघिल्तिर पुगे  देखाउँदै साहस्॥ 
पक्रेथ्यो रय भीमको गज बढी  आफ्नू ठुलो सूँढले । 
मागे भीम त्यजेर श्रेष्ठ रथ त्यो ४ फ्याँकीदियो वेगले॥७६॥ 
पक्रे पुच्छर झद्व फेरि गजको  उफ्रेर श्री मीमले। 
त्यो युद्धस्थलमा घिसार्न सहसा  लागे तिनी वेगल्े ॥ 
फुस्कायो गजले दुवै पयरले  हिर्काइ त्यो पुच्छर । 
आफ्नू सूँदु बढाइ पक्रन पुग्यो  श्रीमीमको कम्मर ॥७७॥ 
खुट्टाले थिचि मानेको मन गच्यो  तिनलाई त्यो ढुष्टले । 
त्यसको सूँढ हटाइ मीम सहसा  फुत्के ठुलो युक्तिले॥ । 


द्राणपवे  ७७२ 


भागे भीम राइ मत्त गजको त्यो चाल देखीकन । 
थाले कोर वीर उच्च स्वरले  संग्राममा गर्जन ॥७८॥ 
 भगदत्त र उनको योजनणादको पराक्रमः  

हे राजन् ! जब भीमसेन रणमा  भागे डराईकन । 
थाले श्रीमगदत्त झन खुशि हु दै  संग्राम्मा गर्जन ॥ 
 हात्तीलाइ बढाइ पाण्डु सुतका  सम्पूण सेनामरी। 
लागे मार्ने घुमोघुमी समरमा  सातो सबैको हरी ।७९॥ 
कुल्ची, दाँत घसी, कतीकन थिची  फ्याँकी कृती सूँढ्ले। 
माल्यो सेनिक सुप्रतोक गजको  त्यो श्रेष्ठ सन्तानले । 
त्यो देखेर पुगे दशार्णवपती ४ हात्ती चढी वेगले। 
 ढाकेयै भगदत्तलाइ रणमा  आफ्नू तिखा बाणले॥८० 
तिनको त्यो शरजाल काटि बलले कै हातती बढाईकन । 
मारे श्री मगदत्तले समरमा  तिनको गयो जीवन ॥ 
तित्को ढुर्गति देखि भीम रिसले ४ आगो सरीका भए। 
घोडामाथि चढेर लड्द्छु भनी  तिन्को अगाडी गए॥८१ 
बर्साई जल सूँढले हयसहित्  तिन्लाइ ढाकीदियो । 
देखी त्यो गजको पराक्रम ठलो  त्यो अव मागी गयो ॥ 
दोस्रोपलट पनी हटाइ त्यसरी  श्री भीम योद्धाक्न । 
हात्ती श्री भगदत्तको घरीघरि  गर्दो भयो गजन ॥८२॥ 
श्रम्रयुम्न र श्रृष्टकेतु बलवान  श्री द्रोपदी पुत्रले । 
एकै पल्ट गरे प्रहार गज त्यो  मारौं भनी वेगले ॥ 
तित्को चोट सबै खपी रगतको  धारा बगे तापनि । 
माच्यौ सेनिक पाण्डुपुत्रहरुका  विक्षिप्त जस्तो मिच्यो सेनिक पाण्डुपुत्रहसका  विक्षिप्त जस्तो बनी॥८३ 


. छ महाभारत 

दोड्न्थ्यो गज त्यो जतातिर उतै क सेनाहरू बेसरी । 
भाग्थे प्राण बचाइ हे नरपते !  बाखा र मेडा सरी ॥ 
थाले गर्जन बेसरी हजुरका  सेनाहरू हर्षले। 
सोधे श्रीहरिलाइ शब्द मुनि त्यो  शंका परी पार्थले ॥८४॥ 
हे गोविन्द ! सुनिन्छ वीर कुरुको  संग्राममा गजेन । 
आफ्नू सैनिकको सुनी स्वर दुखी  आत्तिन्छ मेरो मन॥। 
भन्नूमो हरिले कुरा सुनी सबै  प्यारा सखा अर्जन ! 
गर्देछो यसरी विलम्ब अहिले  यो युद्धमा नै किन !८५ 
जो संसप्तक सैन्यको दल छ यो  सेना छ नारायणी। 
यिन्लाइ पहिलै हटाउ पथका हे हुन् विध्नकर्ता भनी ॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी विजयले  पानी परे झैं गरी। 
बर्साए शर ॥ क्रोधले समरमा  हे भूपती ! बेसरी ॥८६  
लाग्यो त्यो जतिलाइ बाण अथवा  जो जो अगाडी प्रे। 
सारा सैन्य मरेर सोच्तर भई  संसार पारी तरे॥ 
देखी दुगति सेन्यको समरमा ४ राजा सुशर्मा गए। 
तिन्का भाइहरू सहायक बनी  साथै गएका थिए ॥८७॥ 
श्री योगेशवरलाई शक्ति पहिले ४ हाने रिसाईकन । 
बसाई शर पार्थका उपरमा  थाले तिनी गर्जन 
योटा बाण चलाइ शक्ति बिचमै ४ टुक्रा गराई दिए। 
तिन्को त्यो शरजाल श्रीविजयले ५ व्यथैं गराई लिए ॥८८॥ 
मारे भाइहरू त्रिगतपतिका ४ नौ बाण हानीकन । 
लागी बाण त्रिगतंराज डरले ४ भागे लिई जीवन ॥ 
कोही वीर रहेन श्री विजयको ५ सामू डटेको जब। 
भागे ख्ाग्न सके जतो, अरु सरे कै साम्ने परेका सब ॥८९॥ 



























। ट्रोणपचे ७७५ 
सारा फौज हटाइ त्यो किसिमले  बिन्ती गरे केशब! 
आफ्ना सैनिकतर्फ झट्व रथ यो  लैजानुहोस् लो अब ॥ 
माथै श्री मभगदत्त मर्दन गरी ४ सेना अनेकौं जहाँ । 
हावाको गतिले पुग्यो रथ, छिटै  तिन्का अगाडीमहाँ॥९० 
पौँचे राक्न भनेर कोख जती  श्री पार्थको त्यो रथ। 
मारी सेन्य सबै खुला गरिलिए  तत्काल आफ्नू पथ ॥ 
जस्को रक्षक सारथी प्रमुजि छन्  मालीक त्रह्माण्डका । 
सक्छन् टिक्न लडाइँमा अघिसरी  कुन् वीर ती पार्थका ९१ 
वैःणवाख्न श्री कृष्णजीमा लीन हुन् र हात्तको वध ! ॥ 
हे राजन् ! भगदत्त सेन्यदलको  संहार गर्दै थिए। 
 तिनको वेग, पुगेर श्री विजयले  तत्काल रोकीदिए ॥ 
हात्तीले हयलाइ पक्रन भनी  आँटयो जसै सुंढुले । 
छल्वूभो रथ त्यो लगी बगलमा ४ साद्दै छिटो कृष्णले॥९२ 
फर्क्यो फेरि समाउँ त्यौ रथ भनी  हात्ती रिसाई जब। 
छुल्थे त्यै क्रमले अघीपछि गरी  त्यसूलाइ श्री केशव ॥ 
धेरैपल्ट छलेर सोही क्रमले  हातीँ थकाईकन । 
केही दूर लगी अड्याउनुभयो  श्रीकृष्णले स्यन्दन॥९२॥ 
त्यो देखी मगदततले अति तिखा ४ छाडे अनेकौं शर। 
टुक्रा पारिदिए सबै विजयले  ती बाण तिन्का, तर ॥ 
हाने शक्ति, तुरुन्त क्रोधित भई  तिनले ठुलो वेगले । 
त्यस्लाई पनि पार्थले विफल ने ४ पारीदिए बाणले ॥९४॥ 
। ढाके ती भगदत्तलाइ शरको वर्षा गरी वेसरी। 
छातीको गजको ठुलो कवच नै  काटीटिए त्यौ घरी ॥ 










































 झम्टन पार्थलाइ गज त्यो  साह्वै रिसाईकन । 
घाक पारिदिए शरीरमरमा  नो बाणले त्यसृकन ॥९५ 





योज्चनपाद हात्तीसहित राज्जा मगदच्को वध 
लाग्यौ दल्न गजेन्द्र खप्न नसकी  त्यो चोटले भूमिमा । 
च्यापेथे भगदत्तले गज ठलो  आफ्ना दुबै जाँघमा ॥ 
छाडे त्यो स्थितिमा पनी दृढ रही  तत्काल योटा शर। 
बाङ्गो अजु नको किरीट हुनगी  लागेर बायाँतिर ॥९६॥ 
लागे पार्थ किरीट खस्तछ भनी  पक्रेर सोझ्याउन। 
पाए श्री भगदत्तले नरपते !  मौका त्यसै कारण॥ 
छाडे वैष्णव अख्न पार्थतिर त्यो  हावागतीलछे गयौ। 
ठ्रेकी अजेनलाइ अट्व हरिले  त्यो चोट खप्नू मयो॥९ 
पाएथ्यो जब अखले प्रभुजिको ४ त्यो श्रेष्ठ वक्षस्थल । 
माला रूप भयो सरोजदलको  शोमा दिने निर्मल ॥ 
बढ्दो अम्निशिखा र सूयं, शशि झैं शोमा फिंजाईकन । 
लाग्यो मन्द बतासले अलिअली  त्यो वक्षमा हेल्लन॥९८ 












। ट्राणपव ७७७ 
श्री योगेशखवरको पराक्रम ठलो ४ देखेर श्री अजुन। 
वाणी नग्र गरी भने विनयले  साह्रै दुखाई मन ॥ 
छाडे अंकुशरुप अख्र नृपले  मेलाइ ताकीकन। 
त्यस्को चोट हजूरले सहनुमो  हे नाथ ! व्यथै किन ॥९९ 
गछ सारथि कार्य मात्र भनि जो ४ गनू भएथ्यो प्रणा 
त्यो बिर्सेर रथीसमान अहिले ४ उल्टो गरेको किन ? 
यो गाण्डीव धनू र शस्रहरुले ४ ऐह्ं म रिततो भए। 
शक्ती क्षीण, क्विक हीन, निंद॒ वा  विक्षिप्त झैँ देखिए ॥१०९ 
हुन्थ्यो उत्तम नाथले समरमा  जुन् कार्य गनू भयो। 
शोमा श्रेष्ठ रथी हुने यश जती  मेरो थियो त्योगयो॥ 
. । साह चित्त दुखाइ श्री विजयते २ विन्ती गरेको सुनी । 
भन्नू हरिले म व्यथ कहिले  गदीन॑ केही पनी ॥१॥ 
तिम्रो जीवनको बिनाश सहजै  गर्ने थियो असख्नले। 
त्यस्को चोट खर स्वयं हृदयमा  हे मित्र ! त्यै हेतुले ॥ 
भन्छु सित्र ! परंपरा सुन तिमी  यो वैष्णवी अख्रको। 
शंका हुन्छ स्वयं निवारण सबै ४ तिम्रो वढेको छ जो ॥२॥ 
मैले चार स्वरूप लोक हितमा ४ गछ सदा धारण। 
मेरो सोहि स्वख्प बन्छ जनको  कल्याणको साधन ॥ 
ब्नारायण रूप जो छ पहिलो  कल्याणका निम्तिमा । 
बद्टीमा तप गर्दछु दृढ रही  हे मित्र ! मूलोकमा ॥३ 
दोस्रो आक्म स्वरूपले हृदयमा ४ बस्छु म प्रत्येकको । 
कर्महरू शुमाशुम सदा साक्षी बना जीवको ॥ 
छन् मेरा अवतार जो थरिथरी ४ तेस्रो त्यही रूप हो 
त्यस्को गछु सहायता बखतमा  मेरो छ सद् मक्त जो ।९॥ 





























४ 





महाभारत 
त्यौ एकाणवमा युगान्ततक जो  सुत्छ सखै ! सिन्धुमा । 
हो त्यो रूप चतुथे, अब्द बहुतै  जान्छन् बिती नीदमा ॥ 
वेलामा, पछि भङ्ग हुन्छ क्रमले  त्यो योगनिद्रा जब। 
पाद्ठ टुष्ट सुपात्रलाइ वरले  राजी रहन्छन् सब ॥५ 
मोका सोहि थियो पुगेर पृथिवी  बिन्ती गरिन् सादर । 
पाउँ वेष्णव अख्र पुत्रकन यो  मेरो, दिनोस् ईश्वर ! ॥ 
त्यस्तो बिन्ती मुनी दया हृदयमा ४ आएर भूमी प्रति। 
अख्र दिएँ कुनै तरहको  शंका नमानी रति ६॥ 

त्यो अख्र वीर नरकामुरले लिएर । 

खूशी भयो सकल तगत्रृहरू जितेर ॥ 

यी भूपलाइ पछि सोहि मिलेर अख्र। 
थिए समरमा अरिलाइ त्रस्त ॥७॥ 
ऐहे शस्र गरे प्रहार तिनिले  मैले गरी प्रेरित। 
तिम्रो नाश हुने बुझी समरमा  त्यो अख्रले निश्चित ॥ 
मैले छीन गराइ आफ्नु तनमा  व्यस्लाइ राख्दो भएँ । 
तिम्रो जीवनलाई मित्र ! यसरी  मेले बचाई लिएँ ॥८॥ 
ठूलो जो मगदत्तका सँग थियो ४ दिव्यास्र त्यो सिद्धियो। 
हात्तीको भरमा यहाँ टृढ् भई ङ संग्राम गर्दैछ यो॥ 
तिम्रो शत्र ठुलो र दुजंय तथा  योद्धा छ यो हुधेर। 
यसुलाई अब मार झट्ट धनुमा क राखेर तीखा शर ॥९॥ 
साह्रै बृद्ध भई दुवै नयनका  मौं बुण्डिनाले गरी । 
बाँधेको छ खिचेर मास्तिर सखै !  ती भूपल्े राम्ररी ॥ 
डोरी काट तिमी तिखा शरहरू  छोडेर हे अर्जुन! 
आँखा बन्द भई, हुनेछ सजिलो  तिन्लाइ मारी लिन॥१०॥ 

















































 । ७९, 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी शर लिई  श्री पा्थले उज्ज्वल । 
छाडे योजनपाद नाम गजको  ताकेर कुम्भस्थल ॥ 
धारा बग्न गयो ठलो रगतको  त्यो बाणको चोटले । 
थाल्यो फन्फनि घुम्न मत्त गज त्यो संग्राममा वेगले ॥११॥ 
गर्थ्यो यल जती बढाउन अघी  त्यो माहुते त्यस्कन । 
२ लाग्यो सर्न पछाडि खप्न नसकी  पीडा, डराई कन। 
दोटा दन्त घुँडा घसी पृरथिविमा  त्यो ढल्न लाग्यो जब ॥ 
तीखा बाणहरू थपे अरु पनी  त्यसलाइ ताकी तब॥१२॥ 
त्यस्को देह भई धुजा जब फुटथो  त्यो श्रेष्ठ गण्ड्स्थल । 
चिच्याई नूपको गि्यो गज मरी ४ ढाकेर युद्धस्थल॥ 
..  आँखीमो मगदत्तले जसरि त्यो  बाँधेर लड्दै थिए। 
योटा बाण चलाइ श्री विजयले ४ त्यसलाइ काटीदिए॥१२॥ 
अन्धा झैं दपती मए समरमा  केही नदेख्ने जब। 
लागे बाण तिखातिखा विजयका ४ तिन्लाइ आई सब ॥ 
आँटे लड्न नरेश खप्न नसकी  त्यो चोटले भूमिमा । 
काटेथे भगदत्तको शिर छिटै  जाउन् भनी स्वगंमा ॥१४ 
देखे कोख वीरले समरमाक४ती भूपतीको गति। 
वि लड्न भनेर वीर शकुनी  तत्काल हे मूपति ! 
तिनका बश्चिकओथिए अचलजो माई दुवै साथमा । 
जेथै दुइलाइ बाण दुइले  श्रोपाथले स्वगंमा॥१५॥। 
त्यो देखेर रिसाउँदै शकुनिले ४ माया फिंजाईक्न । 
घेरै अख्र, अनेक जन्तु वनका  गर्दा भए सिजेन॥ 
थाले बसेन शस्र, जन्तुहरुले ४ लागे जसै झम्टन। 
माया अजुनले निवारण गरे  अग्न्यास्र छाडीकन॥ १६ 











। 
संज्ञाश्न्य भए तुरुन्त शकुनी ५ लागेर तीखा शर। 
भाग्यो सारथिले लिई रथ छिटै  संग्रामको बाहिर ॥ 
लागे गर्ने विनाश पार्थ रणमा ४ नारायणी सेन्यको । 
थाले कोख वीर भाग्न डरले  आशा त्यजी प्राणको ॥१ 
अश्वत्थामाद्वारा नीलको वध, कर्णेका तीन याइक्रो मृत्यु 
योद्धा नील नरेश पाण्डुसुतका  सैनामहौँ जो थिए।। 
तिन्ले कोख सैन्यको समरमा ४ संहार गर्दा भए॥ 
लागे भन्न गएर द्रोण गुस्का ४ छोरा रिसाईकन । 
गर्देछो वध फोजको समरमा  व्यथै तिमीले किन !॥१८ 
मेरा साथ तिमी लडाइँ खुशिलै ४ हे नील राजा ! गर । 
तिम्रो पूर्ण हुनन मनोरथ जसै  लाग्नेछ मेरो शर ॥ 
द्रौणीको सुनि वक्र उक्ति, शरको  वर्षा गरे नीलले। 
तिनका बाण सबै गराइ टुकुरा ४ काटी तीखा बाणले ॥१ 
मारी सारथि, अश्व ओ रथ, ध्वजा ४ तत्काल छ भाँचीदिए । 
यौटा शक्ति प्रहार बेसरि गरी  खसी हुँदै गजिए॥ 
राजा नील कुदेर त्यो रथ तसजीकषरक्षा गरे प्राणको । 






























रहाने शक्ति हिएर एक शिरमा  ती द्रोणका पुत्रको ॥२०  
शक्तीको बिचमै गराइ टुकुरा  छाडेर यौटा शर। 
द्रौणीले सहजै ति नील नृपको ४ काटी गिराए शिर ॥ 
ट्रौणी, द्रोण गुरू, सुयोधन तथा  तिनका कर्णले । 
थाल्ने गने विनाश पाण्डुसुतका  सेनाहरू वेगले ॥२११ 
योद्धा मीम लिएर फोज बलियो  तिनका अगाडी गए। 
बसाई हतियार वेग सबको ४ तक्ाल रोकीदिए॥ 











। द्र 
लागे लडन त्यहाँ दुबै तरफका  ती फोज अन्धा बनी । 
ढाडे चिह्न प्रहारमा सुतपिता  भाई, हितैषी पनी ॥२२॥ 
शक्ती, पाश, गदा परस्पर सबै ४ छाड्थे कराइ त्यहाँ । 
भन्थे कोहि तँलाइ मार्दछु पखी ४ भागेर जान्छस् कहाँ ! 
राजन् ! फोज मरे दुबै तरफका  संग्राममा. वबेसरी। 
भन्थे आतँ भई कती सुतपिता ५ भाई तथा हे हरि ! ।२३ 
त्यै वैला णुरु द्रोण, पाण्दुदुतका ४ मार्दै थिए सेनिक। 
आए पार्थ फिरी, गरीकन ठलो  संहार संसप्तक ॥ 
देखी अर्जुनलाइ वायुगतिले ५ आईपुगेको य्यहाँ। 
श्री दुर्योधनजी पुगै अति छिटो  तिनका अगाडीमहाँ ॥२ 
 भाई तीन लिई पुगे रथ चढीक्श्री कर्ण संग्राममा। 
लागी अजु नका तिखा श्र गए  तीनै जना स्वगमा ॥ 
मारे पाइ भनेर सूयसुतले  साह्वै रिसाईकन । 
ढाकी अजु नलाइ बाणहरुले  थाल्ने तिनी गजन । २५॥ 
योद्धा मीम र सात्यकी, द्रुपद्जी  तत्कोल साम्तने गई । 
रोके वेग, प्रहार सृय्यसुतको ४ तीनै जनाले भई ॥ 
एके पल्ट गरी प्रहार सलले  सातो लिए कर्णको । 
  घायल बेसरी तन मरी  धारा बग्यो रक्तको ॥२६ 
त्यो देखैर पुगे जयद्रथ तथा  श्री ट्रौण, हुर्योधन। 
लागे  गर्न प्रहार शत्रुदलको ४ रोकेर धावाकन॥ 
पृथ्वी कम्प हुने गरी थरिथरी  शख्रा्र ओ बाणले। 
बीरहरू परस्पर त्यहाँ  अत्यन्त उत्साहले ॥२७ 
बा युद्ध भयो अधी नरपते !  त्यो घोर देवासुर । 
त्यस्तै युद्ध त्यहाँ पनी हुन गयो ४ देखेर लाग्ने इर॥ 


































। त ारारारा... कत ति डकी 
धेरै सैन्य भए मुइइर्तभरिमै  संग्राममा सोत्तर । 
देखिन्थे शव मात्र हे नरपते !  त्यो युद्धभूमीमर ॥२८। 
देखी त्यो रणको परिस्थिति छिटै ४ भागे डरी काँतर। 
त्यस्ले सेन्य र वीरमा हुन गयौ ४ उत्साह झन् दोब्बर ॥ 
रोके युद्ध तुरुन्त श्री रवि हिँडे ४ बिस्तार पश्चिमतिर । 
सन्ध्याकाल भयो ढुवे थरि गए  विश्रामको खातिर ॥२९  


 ने 





लागे सञ्जय मन्न हे नरपते !  सम्झेर युद्ध स्थिति । 
प्रातःकाल उठी मुयोधनजिले ४ सन्ताप मानी अति ॥ 
श्रद्धाप्रेम थियो अवश्य मनमा ४ श्री ट्रोणजीका प्रति।  
लागे भन्न गएर तैपनि तिमी  सोसाह हे भ्रृपति ! ॥३०  
गनू मो प्रण जो स्वयं हजुरले  विश्वास त्यस्को गरें। 
साह्दै नै अलपत्र यो समरमा  त्यस्ले म ऐह्ने परे॥ 
छाड्दा धमकुमारलाइ रणमा  मोका मिले तापनी। 
आशा त्यागिदिएँ गुरो ! विजयको  हाछु लडाईं मनी ॥११॥ 
माया पाण्डवको मदेखि छ. बढी  आचार्यको चित्तमा। 
सोही कारणले म देछिदिनँ ठुलो ४ उत्साह संग्राममा ॥ 
हाम्रा वीरहरू अनेक दिन ४ संग्राममा मर्दछन्। 
।उचका वीर सबै सुरक्षित रही  उत्साहले लड्दछन् ॥३२ 
 इन् ती शिष्य हजूरका प्रिय न ता ४ तिनको छ के योग्यता ! 

हो भनिठान्दछु समरमा  देखाउनू वीरता॥ 
श्री दुर्योधनले गरे जब कुरा  ढेडेर बिझने गरी। 
भन्नूभो णरु द्रोणतले भइ दुखी  सम्झाउँदै राम्ररी ॥२३॥ 























। ७४५३ । 
पूरा गने सकीनँ जुन् प्रण भनी ४ आरीप ऐह गस्यौ। 
त्यस्ले हे अधिराज ! यो समरको  उत्साह मेरो हस्यौ॥ 
यौता, दानव, यक्ष, राक्षस तथा ४ गन्धर्व विद्याधर । 
आउन जो शिवदेखि बाहिक अरू  संग्रामको खातिर ॥३४॥ 
सक्छन् जिल अवश्य संमुख गई  ए अजुन। 
। पक्रौ धर्मकुमारलाइ क्सरी  तिन्को अगाडी भन ॥ 
हे दुयोधन ! छन् युवा समरका ४ ज्ञाता गुणी अञ्जुन। 
तिनलाई कसरी जितौं म छु बुढी  संग्राममा लौ मन॥३५॥ 
श्री योगेश्वर हाँक्तछन् रथ बसी  जस्को बनी सारथी । 
जो छन् गत्रु विनाश गने रणमा  सामथ्यं राख्ने रथी ॥ 
। जान्दैछो तिमीले पनी समर यौ  जित्छन् उनैले भनी । 
॥ गर्देछ मरिसक्र्य यल अहिले  बूढी भए तापनी ॥३६॥ 
योटा सत्य कुरा म भन्दछु अरू ४ हे वीर ढदुर्योधन 
योटा वीर कुने त्रिपक्षतिरका  मार्नेछु आजै सुन॥ 
आल्झाउन् रणमा निकै पर लगी  श्री पार्थलाई बरू। 
रोक्नेछ॒ जति आउनन् अरु यता ह योद्धा र सेनाहरू ॥३७ 
आज्ञाले गुरु ट्रोणको पर हटे संपूर्ण संसप्तक । 
 पाथ लडे पुगेर नलिई  सेना कुनै  नायक ॥ 
लागे गर्ने अनेक बीरहरुको  संहार तिन्ले उता। 
व्वक्रव्यूह. स्वै नतोडन सकिने ४ आचार्यजीले यता ॥३८ 
जो जो वीर गएर पाण्डुसुतका  लड्थे अगाडी सरी । 
मार्थे द्रोण, डटेर व्यूहमुखमे  दढेकेर सोही धरी ॥ 
लागे धमकुमार भन्न रणको ४ देखेर त्यस्तो स्थिति । 
 वेला संकटको उपस्थित भयो  हे वीर, सेनापति॥३९॥ 


 दा किक 
७८४ महाभारत 























तोड्ने व्यूह कथा सुनाउनुभयो  मेरा पिताले जब। 
मैले हे अधिराज ! त्यो उदरमै ४ सुन्दै गए सब ॥ 
आमाले जब सुन्न सुन्दर कथा ४ छाडिन् निदाईकन । 
आधा मात्र भनी निदाउनुभयो  मेरा पिता अज न ॥४२३॥ 
तोड्ने व्यूह सुन कथा नरपते ४ आधा त मेले तर। 
धुरा पाइनँ सुन्न ताडि सहजै ४ त्यो निस्कने बाहिर ॥ 
एक्लै तोड्न म सक्छु तैपनि गई  आचार्यको व्यूह त्यो। 
पार्छ कोख वीरलाइ रणमा ४ आज्ञा दिनोस् जानको ४ 
जोडी छैन भनी तिनै मुवनमा  ख्याती छ जुन वीरको । 
छोरा हुँ म उनै धनञ्जयजिको ४ भानीज श्रीकृष्णको ॥ 
गर्नेछ रणमा म शत्रुदलको क संहार उस्ाहले। 
हाम्रो जीत अवश्य हुन्छ प्रमुको  आशीषले पुण्यले ॥४५॥ 






॥ राजन् , असिमन्युको मुनि कुरा ४ देखी ठुलो साहस। 
बोल्ने धर्मकुमार, यो प्रथिविमा  बढ्ने छ तिम्रो यश ।॥ 
हे बाबू ! गर व्यूह मेदन तिमी  पैह्रै अगाडी गई । 
सेना साथ लिई सहाय गरुँला  हामी सबैले भई ॥४६॥ 
बील्े भीम रिसाइ धर्मसुतले ४ आज्ञा भएको सुनी । 
बाबू ! मद्दत गर्दछौं संग गई ४ हामीहरुले पनी ॥ 
पेह्रे भेदन व्यूहको गरि तिमी क बाटो बनार गई। 










यो आज्ञा अमिमन्युले जव मुने  उत्साहले 
आए भेटन जहाँ थिइन् शिविरमा  श्री उत्तरा सुन्दरी ॥ 
स्वप्ना देखिनजाति सोहि निशिमा  सम्झेर सोही कुरा। 
शंका पन गई कुने अशुभको ४ दुःखी थिइन् उत्तरा॥४८ 
उत्तरा अमिमन्यु संवाद  
श्री पार्थयका तनयले प्रिय पलिलाई। 
देखी प्रसन्न मनले करमा समाइ ॥ 
सोधेमुहार शशि झैं किन हो मलीन। 
देख्छ शुमे ! भन बुझाइ समस्त कारण ॥४९॥ 
साध्वीले पतिको कुरा सुनिसकिन्  मीठो सुधा झैं जब। 
लागिन् भन्नतिनी विनम्र स्वरमा ४ आफ्नू कुशंका सब ॥ 
देखे स्वप्न नजानि एक निशिमा ४ मैले त्यसै कारण। 
बस्नोस् आज भएर शान्त यहिँ नै  संग्राम त्यागीकन ५०॥ 
आशंकाहरु उछ्तछन् थरिथरी ४ हे नाथ ! दुःस्वप्नको । 
गछ आज म चाकरी रुजु रही  यी पद्म झैं पाउको ॥ 



























। महाभारत 
गर्दै दुःख पुकार नम्र स्वरमा ४ रोकीन् सतीले जब। 
लागे भन्न बुझाउँदै समरको  आफ्नू इरादा सब ॥५१ 
सेना छन अहिले उपस्थित यहाँ  हामीहरुका जति। 
मनेछन् सहजै परेर गुरुको  त्यो व्यूहमा हे सति ! 
जानूमो अहिले पिता समरको  खातीर निक्कै पर। 
दैनन् मेदन गर्न व्यूह अहिले  क्वे वीर हामीतिर ॥५२ 
रक्षा सेनिकको गरेर गुरुको  त्यो व्यूह तोड्ने प्रण । 
आएको छु गरेर, भङ्ग कसरी,  गर्ने प्रतिज्ञा भन? 
देखिन्छन् जति स्वप्न घोर निशिमा हुन्छन् ति झटा मनी । 
मान्नू दुःख वृथा छ त्यो सब कुरा  जानेर है मानिनी ॥५३ 
जो छन् वीर प्रसिद्ध अजु न, तिमी  तिन्की बुहारी भई । 
गर्दीनो किन धैयं धारण ग्रुमे !  के पुग्छ चिन्ता लिई ॥ 
पत्नी ही तिमि वीरकी परथिविमा ४ जस्को छ ठूलो यश। 
मेरो वृद्धि गराउ शत्रुवधको  उत्साह ओ साहस ॥५९ 
माने शत्रुहरू त्यसै दिन गई  एक्तै लडाइँ गरी। 
स्वामीको मुनि त्यो कुरा हृदयमा  झन् उग्र चिन्ता परी ॥ 
केही बेर गरी विचार मनमाक्षती उत्तरा सुन्दरी । 
लागिन् भन्न समाइ पाउ पतिका  दुःखी भई बेसरी ॥५५॥ 
स्वामी ! छ हजूरको समरमा  उत्साह पूरा बल। 
जान्नुहुन्न तथापि पूण छल ओ  संग्रामका कोशल ॥ 
होदा गुरुजी सबै तरहले  नीतिज्ञ, जान्ने छल। 
 मद्दत गन छन् अरु पनी ४ योद्धाहरूका दल ॥५६॥ 
त्यस्ता उत्कट वीरका सँग गई ४ लड्छु म एक्लै भनी । 
जो आज्ञा अहिले भयो हजुरले  आत्तिन्छु सोही सुनी ॥  

















है 


। दुःस्थिति देछ्दछ म अहिले ४ आफ रराईकन । 





द्राणपद ७८७ 
लड्नूमो सबले मिली बितिसक्यो  यो आज बाह्रौं दिन। 
हाम्रो जीत भएन, तनत्रुदलको  संहार पूरा किन ? ॥५ 
आफ्नो एण हुने मनोरथ कुरा  प्रत्येकले गर्दुछन्। 

अर्कोलाइ पस्यो कुनै हुख भने  आफू पछी सदेछन्। 
सोही कारणले हिताहित ढुवै ४ आफ्नू विचारीकन । 
आफ्नू शक्ति जती छ कार्य त्यतिनै गर्छन् सदा सज्जन ॥५८ 
देख्छन् उत्तम कार्य गर्ने तर त्यो क गाह्रो भए ढुस्तर। 
अर्कालाई उचाल्दछन् गर भनी ४ आफू रहन्छन् पर ॥ 
लैलैमा पछिको विचार नगरी  त्यो कार्य जो गर्दछन् । 
मोग्छन् कृष्ट तिने, अछ बखतमा ४ आफू पछी सर्दछन् ॥५ 

























हीस्याएर हजुरलाई रणमा  आँटे पठाईदिन ॥ 
गर्दा युद्ध त्यहाँ दद कुनै तरहको ४ आपत्ति आयो भने। 
मोग्नूपर्छ स्वयं, हुँदैन अरु क्यै शत्यो दुःख बाँडी लिने ॥६० 
दासी हँ म हजूरका चरणकी ४ हे नाथ ! अर्घाङ्िनी ! 
मान्नै पछे हजूरले हित कुरा मैले भनेकी पनि 
त्यस्माथी छु रजोवती म अहिले ४हो आज चौथो दिन। 
माग्दैछ क्रतुदान आतुर भई ४ हे उत्तराका घन ! ॥६१ 
पत्नीलाइ दिँदैन दान क्रतु जो  मोका विचारीक्न । 
लागी पाप ठुलो तिनै नरकमा ४ पर्छन् मरी दुर्जन ॥ 
राम्रो उक्ति र नीतिपूवेक कुरा ४ तिन्ले भनेको सुनी । 
द्च्छा पूर्ण गरे ति पार्थ सुतले ४ कतव्य हो यो भनो ॥६२ 
हे प्यारी, जति छन् म झैं बल हुने ४ योद्वाहरू लोकमा। 
चाहिन्नन् तिनलाइ मदत दिने क मानीस संग्राममा ॥ 

































।। अहामारत 
सक्छू लड्न म इन्द्रका सँग पनी  मोका परेका परी 
यो जाबो रणमा सहायक छिन्  पर्देन हे सुन्दरी ! ॥६३॥ 
भागे उत्तर युद्धबाट जसरी  देखी यिनै कोरख। 
त्यस्तो ह्वेन म पाने सक्तछु शुमे  वैरी जती छन् सब ॥ 
पत्नी मैकन वीरकी किन कुरा ४ गछयौ बनी काँतर । 
हे प्यारी ! तिमि देउ आत्मवलको  उत्साह, त्यागी डर ॥६४ 
वेला ढैन विशेष गर्ने अहिले  यो प्रेमको गन्थन । 
जान्छु, देख बिदा प्रिये ! समरमा  आनन्द मानीकन ॥ 
जाने निश्चय युद्धमा जव सुनिन् ४ आफ्ना पतीको कुरा। 
स्माह्वै नग्न भई मिठो वचनले  बोल्दी भइन् उत्तरा ६५ 
सक्छ रोक्न हजूरलाइ कसरी  है नाथ! मेले तर। 
बिन्ती गर्दछ नाथको समरमा  रक्षा गरुन् ईश्वर ॥ 
पैद्वाएरए किरीट औ कवच त्यो  शख्राख्र सज्जित् गरिन् । 
स्वामीलाइ चढाइ श्रेष्ठ रथमा ४ श्री उत्तरा फर्किइन् ॥६६॥ 
अभिमन्युको चक्रव्यूहमा प्रवेश र कौरवको चतुरंगिणी सेनाको संहार  
हे राजन् ! रथ वेगले समरमा कै जाँदै थियो तेपनी। 
भन्थे सारथिलाई भट्ट रथ यो मेरो पुस्याक तिनी ॥ 
लाग्यो भन्न सुमित्र् सारथि कुरा  तिकूते गरेको सुनी । 
गदो हड्बड कार्यमा सफलता  पाइन्न केह पनी ॥६७॥ 
सुम्पेको छ हजूरलाइ अहिले  जुन् भार वा काय यो। 
त्यस्मा गर्नु विचार योग्य रितले  हे नाथ ! कतंव्य हो ॥ 
जान्ने युद्धकला सबै तरहका ४ श्री द्रोण आचाय छन् । 
जान्चू हुन्न कला हजूर रणको कजुन् गोप्य वा श्रेष्ठ हुन्॥६८ 






















. ७८९ 
सोही कारणले बिचार नगरी  संग्राम गर्नाकन। 
देख्दा शैशवको उमेर कलिलो  आत्तिन्छ मेरौ मन॥ 
त्यस्तो सारथिको मुनी हित कुरा  केही नटेरीकन। 
लागे श्री अमिमन्यु गन बलको  आफ्नू स्वयं वर्णन ॥६९, 
आए लड्न भई विपक्षतिरका  श्री इन्द्रढाई पनी। 
एक्लै निभेय लड्दछु, मुन तिमी ५ ती काल जस्तै बनी ॥ 
म मामा कृष्ण, पिता धनञ्जय पनि ५ आए अगाडी सरी। 
मान्नेद्वैन म सारथे ! भय कुनै  संग्राममा यो घरी ॥७०॥ 
ज्ञाता द्रोणजि छन् मनी भय ठलो  देखाउँदै छो, तर। 
मैते मान्दिनँ युद्धका बखतमा  योद्धा कसैको डर ॥ 
द्यस्तो बात सुनेर वायुगतिले ४ तिनले बढाए रथ। 
१। धूलो त्यौ रथचेगले उडि ठलो  ढाक्यो दिशा ओ पथ ॥७१ 
पौंचायो रथ ठ्यूहको मुखमहाँ ५ त्यो सारथीले जब। 
दीडे मदत गर्न पाण्डुसुतका  योद्धा प्रतापी सब.॥ 
बसाई अभमिमन्युल्ल शरहरू ४ सेना तथा नायक। 
मारे वीर अनेक प्यूहमुखमा ४ जोजो थिए रक्षक ॥७२ 
भागे कोरखसैन्य टिक्न नसकी ४ आफ्नो लिई जीवन । 
बढ्दै गो रथ भित्रतर्फ सहजै  त्यो व्यूह तोडीकन ॥ 
तोडेको जति व्यूहलाइ अघि झैं  चाँडै बनाई लिए। 
योद्धा पाण्डवतर्फका जति थिए  ती बाहिरे रोकिए ॥७२॥ 
हे राजन् ! अघि ट्रोपदी हरणमा ४ ती सिन्धुका भूपते । 
हारेथे अपमान वेसरि गरे पक्रेर श्री मीमले 
तिन्ले श्री शिवको गरी तप ठुलो  मागी लिए जुन् वर। 
रोके पाण्डववीरलाइ अहिले  त्यै हेतुले वाहिर ॥७४॥ 

















।।। महाभारत 
एक्लै भित्र पसेर पाथःसुतले ४ गर्दा भए दल्मल। 
बर्साई शर धेर गत्रु दलमा  पारी दिए खल्बल॥ 
तिनले मत्त गजेन्द्र झँ डुलिडुली ३ शस्राख्र ठाडीकन। 
मार्दै सैन्य अनेक, उच्चस्वरले  थाल्दा भए गर्जन  ७५॥ 
जोजो वीर बढेर पार्थसुतका  सामू लडाई गरे। 
त्यागी जीवन ती सुती समरमा  संसार पारी तरे॥।. 
जान्थे जुनूतिर पार्थका तनय ती  त्यो तर्फका सेनिक । 
भाग्थे खूब डरी नदेखि नजिके  आफ्नू कुनै रक्षक ॥७६ 
सामुन्ने अभिन्युका जब परे  सत्यश्रवा भूपती। 
लागी बाण तुरुन्त नै समरमा  तिनको भयो सद्गति ॥ 
आए लड्न भनेर स्क्मरथजी  तिनका अगाडी सरी। . 
त्यागे जीवन युद्धमा श्र तिखा  लागेर सोही घरी ॥७॥ 
धेरै राजकुमारले समरको  देखी नराम्रो स्थिति । 
वर्षाए सबले मिली शरहरू  आफ्ना भएका जति ॥ 
गन्धर्वाख लिएर पार्थसुतले  मन्त्रेर छाडी दिए। 
र्    राजसुत ती  त्यही पत्रिए॥७८॥ 
र सूयमुतका ४ भाई सुन्धवा गए। 
यौटा बाण चलाइ पार्थसुतले  तिन्छाई मारी दिए ॥ 
आए लड्न भनी त्यसै बखतमा  दोडेर दुर्योधन । 
लागी बाण तिखा त्यजी समर त्यो ङ मागे लिई जीवन ॥७९ 
भाई मारिदिए भनेर रिसले क श्री कर्ण आगो भए। 
बसाई शर पार्थका तनयको क त्यो देह ढाकी दिए॥ 
काटी त्यो शरजाललाइ सहजै १ श्री पाथका पुत्रले । 
छाडे बाण पचास, कर्ण डस्ले  भागे ठलो वेगते ॥८० 


























. ७९१ 
छोरा लक्ष्मण जो सुयोधनजिका  निक्कै प्रतापी थिए । 
सामुन्ने अभिमन्युका पुगि निकै  उत्साहते गजिए॥ 
तिन्लाइ शर पाँच पार्थसुतले ४ हाने रिसाई जब। 
घोडा, सारथि, छत्र औ शिर पनी  टुक्रा भएथ्यो सब ॥८१ 
 हे राजन् ! अमिमन्युको समरमा  उत्साह देखीकन । 
। आए लड्न भनेर क्रोधित हुँदै  गर्जेर दुःशासन ॥ 
७१ तिनिलाइ, पार्थसुतले  सामू क डटेका जब! 
ज्थें हुष्ट ! लडाइमा घुमिघुमी  पाएँ तँलाई अब ॥८२ 
तेरो शोणित पान गर्ने शर छन्  मेरा सबै आतुर। 
 भागीनस रणबाट क्यै गरि भने  काटछ म तेरो शिर ॥ 
 यस्तो बात भनेर तीन शरले  हाने रिसाईकन । 
लागी त्यो शर तीक्ष्ण व्याकुल मई भागे लिई जीवन ॥८३ 
आए कोशलका बृहद््बल ठुला क राजा लडाई महाँ। 
श्री बन्दारक भृपृती पनि डटे  उत्साह राखी त्यहाँ ॥ 
ट्रौणी ओ कृतव्म, कर्ण, कृपजी  श्री द्रोण ढुर्योधन । 
धेरे षघड् रथिल्ले सबैतिर डटी  घेरा बनाईकन ॥८४॥ 
एकै पल्ट गरी प्रहार सबले  तीखा अनेकौं शर । 
घाउ श्री अमिमन्युको तनभरी  पारी दिएथे तर ॥ 
तिन्को चोट सी सबै शरहरू  टुक्का गराईकन । 
श्री वृन्दारक ओ बृहद्बलजिको ५ तिनले लिए जीवन ॥८५ 
पारे षड रथिलाइ व्याकुल छिटै ४ आफ्ना तिखा बाणले । 
मारे एक सहसू पुत्र दपका  श्री पार्थका पुत्रृते ॥ 
राजा भौग र अशवकेतु बलिया  मन्त्रीहरु कणका। 
आठोटा शरले गिंडे शिरहरू  तत्काल ती वीरका ॥८६ 

































महाभारत 
मन्त्री मारिदिए भनेर रिसले  गर्जेर श्री कर्णले। 
हानेथे अमिमन्युको शरिरमा  ताकेर नो बाणले॥ 
तिन्का बाण जती समस्त बिचमे  टुक्का गराईकन। 
पारी व्याकुल कर्णलाइ रणमा ४ लागे तिती गर्जन ॥८७ 
देखेथे असिमन्युको बल ठलो  उत्साह संग्राममा। 
लागे भन्न गएर सूर्यसुतले ४ आचार्यको साथमा॥ 
जागे झैं छ सुपुप्न सिंह रणमा  ऐह्क सुमठ्रासुत । 
एक्लै लड्दछ हेर्नुहोस् कति छिटो  संम्पूणे योद्धासित ॥८८॥ 
माग्नू क्षत्रियधर्मते कसरि लो  त्यागेर युद्ध स्थल। 
मनु ठानि निको उपस्थित म छु ४ साद्दै भई घायल ॥ 
हेर्नोस् सैनिक, वीर हामितिरका  भागीरहेछन् सब।  
चाँडै हामिहरू मिलीकन गुरो !  यस्लाइ मारौं अब ॥८९॥ 
यस्तो बात सुनेर सूयंसुतको  भन्नुभयो द्रोणले। 
एक्लो बालक वीर हेर रणमा  लड्दैछ कुन् चालले ॥ 
साद्दै कष्ट दियो मलाइ शिशुले  पारे पनी मूच्छित। 
त्यस्को देखि ठलो पराक्रम म छ  अत्यन्त ने हषित ॥९०॥ 
मामा कृष्ण तथा धनञ्जय हुवै  भन्दा बढी शोर्यले। 
जान्ने नीति लडाइँमा कुशल झैँ ४ लड्देछ यो धेयंले॥ 
हे बाबू ! अभिमन्यु वीर तिमि झैं  पैदा हुनेछन् जति। 
गर्नेछन् गुणगान, धैर्य रणको ४ तिम्री खुशीले अति ॥९१ 
अभिमन्यु वध  
राम्रो व्यक्ति पनी कुसङ्गत भई  बिग्रन्छ जुन् चालले। 
सोही चाल शुरू गरे विवश भै  संग्राममा द्रोणले॥ 



































। ट्रोषपते ७९३ 
पैह्वे जुन् अमिमन्युको खुशि हुँदै क घरै प्रसंशा गरे। 
राजन् ! लड्न भनी त्यसेसंग तिनी  फेरी अगाडी सरे ॥९२॥ 
। ठ्रौणी, श्री कप वीर कण, शकुनी  आचाय, दुःशासन । 
के पड् रथिल्ले मिली वरिपरी  घेरा बनाइईकन ॥ 
बसौए सबले मिली शरहरू  पानी परे झैं गरी। 
ढाकेथे अमिमन्युको रथध्वजा  औ सारथी वेसरी ॥९२३॥ 
त्यो देखेर रिसाइ पार्थेसुतले ४ काटी सबैको शर । 
एक्लै पड रथिलाइ बाणहरूले  ढाकेर चारै तिर॥ 
तीखा बाण पचासले गुरुजिको ४ सातो पहीहै लहिए। 
अस्सीले कृतवमंको तनभरी  घाङ गराई दिए ॥९४। 
साठी बाण चलाइ वीर कृपजी कै लाई गरे घायल। 
काटै झट्व किरीट सूर्यसुतको  नो बाणलढे उज्ज्वल॥ 
ट्रौणीलाइ तिखातिखा शरहरू ४ मन्त्रे हाने दस। 
स्याबासी सब जत्रुले पनि दिए क देखैर त्यो साहस ॥९५॥ 
राजन ! सारथि पार्थका तनयको ४ संकेत पाई क्न। 
लाग्यो त्यो रणभूमिमा रथ छिटो ४ चोतर्फ दोडाउन॥ 
मारे सैन्य अनेक वीर कुरुका  तिन्ूढछै नराम्रोसित । 
थाले गर्जन बेसरी समरमा  एक्लै सुभद्रासुत ॥९६॥ 
द्रौणीछे दस बाण ट्रोण गुरुले ४ ताकेर नी बाणले। 
त्यै साथी शर बीस कर्ण, करपले  थष्षा भए गेगलछे॥ 
लागी पड रथिका तिखा शाहरू  ती पाथका पुत्रको । 
धारा बग्न गयो शरीरभरिमा ४ घाड भई रक्तको ॥९७॥ 
शोमा युक्त तिनी गुराँस फुल झै  संग्राममा देखिए। 
देखी त्यो पुरुषार्थ, वीरहरूले  स्याबास भन्दा भए ॥ 



















 


सस््यलमामाण पयाणसाासासलासातरतियामनतनतमनमननसमसाससिगसमगगिनरनमासमा सयाभममामम पता ज्यगा नसगनरसग पनन र शिमनभनामगगणा भणणभपाममगतिमभमस्ममान 


.. भहाभारत 

तिनका चोट सबै खपेर रिसले क देखाइ आफ्नू बल 
पारे षड् रथिलाई घायल तिखा. नो बाणले व्याकुल ॥९८ 
घोडा, सारथि, छत्र, औ रथ, ध्वजा ४ घूलो गरे द्रोणको।  
मारी अशव र सारथी रथ छिटै  फ्याँके कृपाचार्यको ॥ 
द्रौणीलाइ र कर्णलाइ शरले ४ मन्त्रेर हानीकन। 
पारी घायल वेसरी घुमिधमी  थाले दिनी गर्जन ॥९९॥ 
सोधे फेरि डराइ सूयसुतले  आचायंलाई प्यहाँ। 
यस्को मृत्यु हुनेछ के गरि गुरो !  संग्राम भूमीमहाँ  
देखी विद्दल कणेलाइ रणमा  हाँसेर भन्तूमयो । 
पैद्रेको अभिमन्युले कवच जो मेदिन्न है कण ! त्यो२०० 
सोही कारण अः, सारथि, धनू  शस्राख्र नाशीकन ! 
लेओ शक्ति भए मिलेर सबले  यो वीरको जीवन॥ 
जेह्सम्म रहन्छ यो समरमा  शखास्रते सज्जित। 
मनेछैन भनेर . जान सबले  योद्धा सुभद्रासुत ॥ १॥ 
त्यस्ती बात सुनेर द्रोण गुरुको  क्रोधित भई कर्णले । 
घोडा चार र सारथीकन छिटै ४ मारी दिए बाणले॥ 
हे राजन् । अभिमन्युलाइ विरथी  परेर त्यो चाल्ले। 
एकै पस्ट गरे प्रहार सबले ४ बेकेर, शख्राखले । २॥ 
राखी धैर्य अपार पार्थसुतले  सारा खपी चोट त्यो। 
पारे घायल पड्रथीकन त्यहाँ ४ वर्षा गरी बाणको ॥ 
देखी साहस त्यो अदेम्य शिशुको ४ आइचर्य माने जव। 
बोले श्री अमिमन्यु, भाव मनको ४ जानेर तिनको सब ॥३॥ 
एक्लोलाई मिली महारथि लिई ४ सेनाहरू साथमा।  
॥ गर्देछो यसरी प्रहार कि्नि होङ हे दुष्ट हो! युद्धमा ॥ 




































दल सनिय .। 
योद्धाले रणमा अधमे यसरी गनू ठलो पाप हो। 
पापी हो ! तिमिहेरु वीर सबमा  छौ श्रेष्ठ मन्ने छ को !॥४ 
यस्तो श्री अमिमन्युको मुनि कुरा  त्यागेर लज्ला जति। 
५७०० भन्ने रिस गरी  गर्जे हे भूपति! 
व्यथेंको बकवाद यो समरमा  गछ्स् तँ केहे खल! 
 शत्रु निभाउने बखतमा  गर्छन् सबैले छल ॥९॥ 
यस्तो बात सुनी सुयोधनजिको  कालाग्नि जस्तै बनी । 
हानेथे शर एक पार्थ सुतले  हे दुष्ट पर्खी ! भनी  
मूर्छा पर्ने गए सुयोधन त्यही ४ त्यो बाण लागीकन । 
भाँचेथे अभिमन्युको धनुष त्यौ ४ आएर ढुःशासन ॥६॥ 
हे राजन् ! तखार ढाल करमा आफ्नू लिई वेगले। 
थाले माने अनेक शत्रु रणमा  श्री पार्थका पुत्रले ॥ 
काटे त्यो तरवारढाल करको  तत्काल आचार्यले । 
त्यो देखेर अनीति पार्थसुतले  भन्दा भए क्रोघले ॥७ 
एक्लो शख्बिहीन पैदल म छ थाकीसकेको यहाँ। 
छाड्देछो किन शस्र दुष्ट मतिलो  संग्राम  भूमी महा ॥ 
त्यागी धर्म मलाइ मारि यसरी  हुर्नाम देखी अरू। 
कीर्ति बृद्धि हुनेछ के ! तिमीहरू  मन निको हो बरू ॥८ 
योद्धा, वीर हुने घमण्ड मनमा ढ राख्छा सबैले भने । 
मोका देउ मलाई हुष्ट जन हो !  शख्राख्र आफ्ना लिने ॥ 
मैले श्र लिएपछी तिमिहरू  ऐह जती छो यहाँ । 
द्च्छा पूर्ण हुने गरी लड सबै यो युद्ध भूमीमहाँ ॥९॥ 
लड्ने रीति र नीति ओ हित कुरा  मेले भने यो जति। 
मेरो दुर्बलता विचार नगरे भन्छु म है हुममति! 


सशाललाक गज सासमसालाणाणण सिजनल 








































७९६ महाभारत 


योद्धा क्षत्रिय इँ, दया समरमा  माग्दीवँ केह पनि। 
मैले ठान्छु बरू लडेर खुशिल्ले  मनू निको हो भनी ॥१० 
योग्यायोग्य बिचार बिज्ञ जनले ३ जेह्रै पनी गर्देछन्। 
पापीचाहिँ अधर्ममा अघि अघी  लज्जा त्यजी सदछन् ॥ 
गर्देनी सबढे विचार मनमा  मेरो कुराको, तर। 
मान्नेछन् तिमिहेरूलाइ पछिका  मानीसले कायर ११॥  
चाँडै मार बरु म हेर्दिनँ तिमी  पापीहरूको पुख। 
भग्नेछु म गएर स्वगपुरिका  इच्छित् अनेको सुख् ॥ 
श्री कृष्णाजुनले कुरा मरणको  सेरो मुनेका घरी। 
मार्नन् निषवय अग्निले खर ठलो  थुप्रो उदाए सरि ॥१२॥ 
मामा कृष्ण तथा धनञ्जय पिता ४ जीको भई सम्झना। 
लागे श्री अमिमन्यु गने रणमा  दुःखी भई प्रार्थना ॥ 





अभिमन्यु व्रध 
मामाको र पिताजिको चरणमा  बिन्ती छ यो आखिरी । 
राख्नू याद मर म यो समरमा  जस्तो अवस्था परी ॥१ 





















।।  कोरवको विनाश प्रभुले ४ गत् नबिसीकन। 
मैले पाइनँ आखिरी बखतमा  हुर्भाग्यले दशंन ॥ 
गर्थे दुःख पुकार पार्थसुतले ४ सन्ताप मानी उता। 
एकै पल्ट प्रहार कोखहरू  गर्थे रिसाई यता ॥१४॥ 
बर्ता चोट परेर मूर्छित भई  छोटे सुसद्रासुत । 
उ हान्थे तेपनि शख्ले खलहरू  साह्ै नराम्रोसित ॥ 
श्री दुःशासनको कुमार दणुस्यो ४ योटा गदा लढीक्ने। 
हानी मस्तकमा ति पाथेसुतको  त्यस्ले लियो जीवन ॥१५ 
श्री पार्थका तनयले जब प्राण त्यागे। 
हर्ष ध्वनी सकल कोख गर्ने लागे ॥ 
हा हा पस्यो अति टढुलो रणभूमिमाहाँ । 
गर्थे विषाद सब पाण्डव वीर त्याहाँ ॥१६॥ 
उत्तराका शाङ्  
हे राजन् ! अभिमन्युको मरणको  संवाद त्यो फैलियो । 
सारा पाण्डव, सैन्य शोकदहमा  त्यो तापले गाडियो ॥ 
ढ्याएथे अमिमन्युको शिविरमा  त्यौ देह बोकीकन । 
गर्थे शोक बसी युघिष्टिरहरू  साह्रै दुखाई मन ॥१७॥ 
देखी त्यो मृतदेहलाइ पतिको  श्री उत्तरा सुन्दरी ! 
वाणी रुद्र मई ढुलिन् प॒थिविमा ४ तक्ाल मूर्छा परी ॥ 
शान्ती प्राप्त भयो अहीकति बरू ४ मूछौ परेका घरी। 
ढासीका उपचारले जब भइन्  ती होशमा सुन्दरी ॥१८ 
ढाकेको रबिलाइ बादल सरी  लागेर धेरै घुलो। 
साध्वीले मृत देहलाइ पतिको  देख्दी भइन् तेजिलो ॥ 





७ 





७९८ महाभारत 
चिच्याईकन बाहुले पिटिपिटी  छाती तथा माथमा। 
लागिन् गने विलाप पार्थसुतको ४ पक्री हुवै पाउमा ॥१९॥ 
एक्लै पाल्नुभयो मलाइ नलिइ  है नाथ ! ऐह क्नि? 
यस्को उत्तर क्यै दिनोस् उठि छिटे  हे उत्तराका धन! 
स्वामी ! हँ म पनी दुखी हजुरकी  दासी र अर्घाङ्िनी । 
आधा अङ्गविना म बाँचु कसरी ४ आज्ञा हवस् त्यो पनि ॥२० 
कस्तो के गरुँला कती सुखहरू  आग्ने इरादा थियो। 
उल्टो दैवगती भएर अहिले  सम्पूर्ण त्यो नाशियो ॥ 
सक्छू बाँच्न कहाँ विना हजूरको  एक्तै म संसारमा । 
हुःखी देह त्यजी म बस्छु प्रमुको ४ सेवा गरी साथमा ॥२१॥ 
आमाबाबु र बन्धुबान्धव अरू  जो छन् हितेषी जन । 
स्वामी झैँ सुख भोग, आदर दिने  क्वै हुन्न  नारीकन् ॥ 
मेरो विन्ति नमानि आज यसरी ह त्याग्नू हुंदा नाथले। 
राखौं जीवन को भनेर अथवा  कुन् सोठ्यको आशृलेर२ 
हा हा प्राणपती ! भनीकन रुँदै ३ घेरे बिलौना गरिन् । 
हे राजन् ! अभिमन्युकी नवबधू ४ तत्काल मूर्छा परिन् ॥ 
श्री योगेश्वर पाँच पाण्डव तथा  रानी सुभद्रा अरू। 
आए श्री अमिमन्युको शिविरमा  सम्पूण बन्धुहरू ॥२३॥ 
हे राजन् ! अमिमन्युलाइ त्यसरी ४ मारेर दुर्नीतिले । 
छोरा, नाति हजूरका, शिविरमा ४ फर्के आनन्दले । 
हाम्रो जीत भयो भनेर खुशिले ४ गर्थे ठुलो उस्व। 
गर्थे खूब विलाप धमंसुतका ४ रानी तथा बान्धव॥२४॥ 
चल्ने धम र नीतिपूर्वंक सदा  षड शाख्र जो जान्दथै । 
जस्तै कष्ट परे पनी दृढ रही  जो धैये छाड्दैनथै ॥ 




































. १ ७९९, 
त्यस्ता धमकुमारले पनि ठलो .सन्ताप मानीकन। 
गर्दै घोर विलाप धैर्य मनको  त्यागेर लागे रुन ॥२५॥ 
हे बाबू ! वनवासको बखतमा  जो जो परेथे दुख। 
हामीले सब त्यो सद्यौं सहजमा  हेरेर तिम्रो मुख॥ 
जो आपत्ति पस्यो असद्य तिमिले  त्यागी दिंदा जीवन । 
मेरो शक्ति रहेन खप्न हुख यो  बाँच्ने कसोरी भन ? ॥२६ 
हाम्रा सन्ततिमा प्रधान तिमि नै ४ यौटा थियौ लायक । 
कस्ले गर्छ सहाय हामिहरूको कै हे शत्रु संहारक ! 
मामा कृष्ण ठुँदै पिताहरु सबै  तिम्री गयो जीवन । 
गर्ने छन् अपकीति वेसरि भनी  आत्तिन्छ मेरौ मन ॥२७ 
 हाम्री युद्ध हुँदैछ यो बखतमा  जुन राज्यको खातिर । 
कस्ले भोग्दछ राज्य त्यो अब ठलो मानौं म कस्को भर ॥ 
आज्ञा लडन भनेर जो अघि दिएँ  मेले नसोचीक्न। 
त्यस्को दण्ड दिए मलाइ विधिले  यो दुःख भोग्नाकन ॥२८ 
तिम्रो त्यो रणको पराक्रम सबै  हे बाबु ! सम्झी लिँदा । 
गर्नेछन् गुणगान लोकहरुले  तिम्री सदा सवैदा ॥ 
मैले झैं परिणाम ख्याल नगरी  गर्नेन् जती कर्म जो! 
फेला निश्चय पर्देछन् तिनि म भै  कोही ठुलो कृष्टको ॥२९ 
राजन् ! धर्मकुमार दुःखित भई क गर्थे बिलोना यता। 
सुन्थे धैय॑ यजेर बान्धव तथा  रानीहरू झन् उता ॥ 
देखी प्राणविहीन देह सुतको  दुःखी सुमद्रा भइन्। 
हा हा पुत्र ! कता गयौ तिमि मनी  क्यै बेर मूर्च्छा परिन् ३० 
दासीका उपचारले जब फिस्यो  क्यै कालमा चेतना । 
हेरी श्री हरितर्फ सादर भनिन्  खप्तै ठूलो यातना ॥ 



































 कछ महाभारत 


मेरो जीवनको सदा सुख दिने ४ आधार योटा थियो। 
मामा पितृहरू छँदै समरमा  कुन् हेतुले मारियो ३१ 
त्याग्यो जो अहिले अपूर्ण बयको  मानीजले जीवन। 
दाज्यू । आज बताउनोस् हजुरले ४ यो मृत्युको कारण ? 
मर्दा लायक पुत्र पाण्डुकुलको  बत्ती निमे झैं भयो। 
आशा ओ मुखशांतिमोग मनको  त्यस्को सँगैमा गयो ॥३२॥ 
त्यस्तो बालकलाइ घोररणमा ४ एक्लै पठाई दिनु। 
एक्लैले सबलाइ जित्तछ मनी  मिथ्या दुराशा हुनु ॥ 
उल्टो देवगती मनौं कि कसरी  सन्तोष मानी लिनु। 
हामी माथि दया सधैं हजुरको  यै होकि दाज्यू ! हुनु ॥३३ 
थरी छुष्णले द्रौपदी र अजु नको चित्त बुझानु ! ? 
राजन् ! धर्मकुमार दुःखित भई हा पुत्र ! भन्ये उता। 
रुन्थे पाथ र द्रौपदी दुख ठुलो  मानेर बेग्लै यता॥ 
जसले चोट खपे अनेक थरिका  शस्राख्रको युद्धमा । 
सोही पार्थ भए अचेत, मुतको  त्यो मृतुको शोकमा ॥३४ 
त्यस्ताको गति त्यो भयो यदिमने ४ संसारका ग्यक्तिले। 
मान्नू दुःख पस्यो भनेर मनमा  सन्तोष कुन् युक्तिले॥। 
देछ्नूमो जब कृष्णले निज सखा  श्री पार्थको त्यो गति । 
आज्ञा गर्नुभयो बुझाइ करमा  पक्रे र हे सद्माति ! ॥३५॥ 
गर्छन् प्राप्त सदैव उत्तम गती ४ संग्राममा वीरले। 
भाग्छन् भीरुहरू डराई रणमा  माल भनी गत्रुले ॥ 
जस्तो युद्धमहाँ पराक्रम गस्यो  तिम्रो णुणी पुत्रले । 
त्यस्को वर्णन गने आज म पनी ४ सक्तीनँ विस्तारले ॥३६॥ 



































 प्र 


मुदा श्री अभिमन्युको शरिरमा  हेर्दै ठुलो शोक्ले। 
लागिन सन्न ति द्रौपदी मुटुमहाँ ४ गाँठो परी कष्ठले ॥ 
हे बाबू! तिमि मान्य व्यक्तिहरूको  गर्थ्यौ सदा आदर। 
गर्दैनौ किन आज आदर, सबै  छौं मान्य नारीनर । ३. 
देख्दामा तिमिल्ने मलाइ कहिले  दुःखी तथा ब्याकुल। 
मेरो दुःख हटाउँथ्यो गरि कुरा ४ मीठो तथा कोमल॥ 
मिल्ने कोर दुष्ट्रका सँग कुरा  हाम्रो चलेकै घरी। 
लिन्छ राज्य घुमा ! लडेर रणमा  सन्थ्यौ अगाडी सरी॥४४ 
जस्तो कृष्ट मलाइ हुन्छ अहिले  तिम्गी कुरा संझदा। 
। त्यस्तो कष्ट भएन घोर वनमा  सन्ताप मोगी लिँदा ॥ 
न यु बाबू , पाण्डव पाँचमा तिमि थियौ  आत्मा सरीका प्रिय ॥ 
तिम्रो ती सबकै अघिल्तिर गरे  वैरीहरूले क्षय ॥४५॥ 
केह्क लाग्दछ काम पाण्डुसुतको ४ त्यौ घीरता, श्रता। 
जस्ती जे अब यी पराक्रम गरुन्  घिक्कार ठान्छम ता। 
हा हा पुत्र ! भनी विलाप त्यसरी  श्री द्रौपदीले गरिन् । 
वाणी रुद्द भएर खप्न नसकी ४ क्यै वेर मू्छो परिन् ॥७६ 
अजु नको प्रतिज्ञा सुनेर जयद्र्थ भयभीत हुनु 
राजन् ! पाण्डब वीरको शिविरमा ४ छाई करूणा रस। 
रुन्थे पुत्र मप्यो मनी धुरुधुरू  त्यागी सबै साहस॥ 
रातो अर्जुन वीर वीररसको ४ उत्पाहले देखिए। 
बिसी कष्ट सबै कठोर स्वरमा  गर्जेर भन्दा भए ॥४७ 
हे योद्वागण, वीर, विज्ञजन हो !  मेरो प्रतिज्ञा सुन। 
एक्लो त्यो अमिमन्युको समरमा  जस्तै लियो जीवन ॥ 


महामारत 














ता ॥ ।। । ठो  थम्डे 
कस्तै वीर पराक्रमी समरको  ज्ञाता मए तापनी। 
बाँच्ने दैन कदापि जान्नु सबले  मा्नेछु मेले मनी ॥४८ 
 पेहरी कारण हुन् जयद्रथ लिने त्यो पुत्रको १.० जीवन । 
भोलीकै दिनमा म मार्छु स्वयं  संग्राममा न॥ 
पुरा गर्न सकीनँ यो प्रण भने ५ त्याग्नेछ मैले तन । 
 साक्षात् शंकर झैं थिए त्यति कुरा भन्दा त्यहाँ अजु न॥४९, 
अश्रपू्ण दिए हुवै नयन ती  जुन् वीरको शोकले । 
बल्दो अग्निशिंखासरी हुन गए  तत्काल ती रोषले॥ 
यौता, दानव, यक्ष, राक्षस तथा  गन्धर्व विद्याधर। 
द्रौणी, द्रोण र कण, श्रीकृपजि नै  रक्षाथ हुन् तपर ॥५० 
मद्दत् श्रीयम, इन्द्र, रुद्र सबले  तिन्को गरुन तापनी । 
माछु निश्चय त्यो जयद्रथ ठुलो  हो शत्रु मेरो भनी॥ . 
हे राजन् ! . मणिहीन नागसरिको  निश्वास छाडीकन । 
गर्थे ब् कृढोर धनुको  टइक,र श्रीअजुन ॥५१॥ 
देखी साहस, पार्थको प्रण सुनी ४ वेरीहरूका चर । 
बिन्ती गर्ने पुगे सुयोधनकहाँ ४ मानेर मन्मा इर॥ 
त्यो संवाद सुनेर सिन्धुपतिल्ले  मर्नेछ भोली भनी। 
श्री हुयोंधनलाइ सादर भने कै अ पन्त दुःखी,बनी॥५२ 
रक्षा गर्नुहवस् सुयोधन ! छिटै ४ मेरो कुनै यलले। 
मोटी निश्चय मार्दछन् समरमा  क्रोधित भई पार्थले ॥ 
यस्तो बात सुनेर सिन्धुपतिको  हाँसेर हुर्योधन । 
लागे भन्न बुझाइ व्यर्थ डर यो  मानीरहेछौ किन ? ॥५३ 
ठ्रौणाचार्य र कण, श्रीक्प गुरू  श्रीशल्य, द्रौणी, शल । 
तिम्रा निम्ति तयार छन् अरु पनी  योद्धा र सेनादल। 


































महाभारत 


सक्छो लड्न तिमी पनी समरमा ४ शख्रख द्वारा जब॥ 
व्यथैमा डर पाण्डुका तनयको ४ पर्देन मान्तू अब ॥५४ 
धेरै साहस द्रोणले पनि दिए ४ गछु म रक्षा भनी। 
फर्के सिन्धुपति छिटै शिविरमा  शंकित् थिए तापनी ॥ 
हे राजन् ! ध्रृतराष्ट्रते जब सुने  संग्राममो हालत। 
सम्झी श्री अमिमन्युलाइ मनमा  रोए नराम्रोसित ॥५५॥  
व्यासजी र युधिषिरको सृत्युव्िषयक प्रशनोचर  
ज्ञानी धर्मकुमारको जब मयो  उद्दिम्न साह्रै मन। 
डुल्दै व्यास मुनी उपस्थित भए  तिन्लाइ सम्झाउन ॥ 
पाई दशंन व्यासजीकन दिए  तत्काल सिंहासन । 
पाँचे भाइ मिली प्रसन्न मनले  तिन्को गरे पूजन ॥५६॥ 
हे सज्ग ग्रुने ! म बिह्ठल भएँ त्यो पुत्रको शोकले । 
शान्ती प्राप्त हुने मलाई दिनुहोस् ४ शिक्षा कुनै नाथले ॥ 
मर्छन भूपति जो अनेक रणमा  तिनलाई मार्नेछको ? 
उपत्ति कसरी पयो अघि कहाँ  कोदेखि त्यो मृत्युको ? ५ 
त्यस्ले जीवन लिन्छ जीवहरुको  हे नाथ ! कुन् कारण ! 
शंका गर्नुहवस् निवारण सबै  मेरो बुझाई मन ॥ 
बिन्ती घमेकुमारको सुनिसकी  भन्तूभयो व्यासले । 
शान्ती प्राप्त हुँदैन हे नरपते !  चिन्ता तथा शोकले ५८ 
पैह्रेको इतिहास यै विषयको  भन्छ म योटा सुन् ! 
राजा एक थिए अकम्पन कुनै  ज्ञानी तथा सज्जन ॥ 
तिम्रो झैं सुत मारियो समरमा ४ ती भूपतिको जब। 
शिक्षा नारदले दिई नृपतिको  चिन्ता हटाए सब ॥५९ 







































। म सही प्रसंग बिधिको  यो विश्वको सृष्टिमा । 
बढ्दै जीव गए प्रशस्त नमरी ४ हे भूप! संसारमा ॥ 
त्रह्मालाइ भनिन् गई पृथिवीले  त्यो कष्ट आफ्नू जब। 
तिनको बात सुनी विचार नगरी  व्रह्या रिसाए तब ॥६०॥ 
ह्याको त्यहि क्रोधघबाट सहसा  प्रत्यक्ष आगो सरी। 
नारी एक त्यही उपस्थित मइन्  त्रेलोक्यकी सुन्दरी ॥ 
तिनको नाम बताइ मृलु विधिले ४ आज्ञा दिए साद्र। 
तिम्रो नै वशमा हुनन् प्रथिवीका  प्राणी र नारीनर ॥६१॥ 
हे मृत्यो ! तिमिले लिन् समयमा  प्रत्येकको जीवन । 
ब्रह्मालाइ भनिन् विनम्र स्वरमा  तिन्ले दुखी भकन ॥ 
सक्छु गर्न विनाश सृष्टि कसरी  पुत्री मई नाथको। 
दोषी हुन्छु म बन्धुबान्धव सबै ४ मारीदिंदा लोकको ॥६२॥ 
गाह्रो काय छ नाथ ! यौ म अबला  वारी कहाँ सक्दथ 
मेरो लायक काय क्यै अरु दिए  आनन्दले गर्द्थे॥ 
त्रह्माले सुनि मृयुको विनय स्यो ४ आज्ञा दिए सादर! 
मैले भन्छु जती प्रसन्न मनले  हे मृद्यु ! पूरा गर ॥६३ 
।आगृ क्षीण भएर जीव जतिले ४ त्याग्छन् स्वयं जीबन  
ब्याधी, रोग, जरा अनेक थरि छन् क्वै त्यो मृत्युको कारण ॥ 
त्यस्मा पाप पनी कुनै तरहको  लाग्दैन हे सुन्दरी ! 
मैले दिन्छु हुकुम् गई गर तिमी  त्यो काम राम्रो गरी॥६४॥ 
दैवाधीन र कमको वश परी प्राणी सबै मर्दछन्। 
जी देला तिमिलाइ दोष, सबले  त्यो मूख हो भन्दछन् ॥ 
कामक्रोध त्यजेर धमेपथको ४ गर्दै रही पाल्न। 
शंका कत्ति नमानि जीवहरुको  लै तिमी जीवन ॥६५ 































। दह उही महाभारत 


मीगुन् छो सब कर्मको फल सनी  यो सृष्टि पुरा भयो। 
गनू कार्य समान भाव समा ४ राखेर, कतेव्य हो॥ 
सोही कारण क्ममाफिक शुमेै !  जो मछे मनै दिनू। 
दिन्छन् दोष मलाई नै सव भनी  पंदैन चिन्ता लिनू ॥६६॥ 
व्रद्माले त्यसरी बुझाउनुभयो ४ ती मृत्युलाई जब। 
लागिन् माने समस्त लछोकभरिका  प्राणी तथा मानव॥ 
यो संवाद सुनाइ धमेसुतको  क्यै शान्त पारी मन। 
लागे भन्न बुझाइ बात हितको  श्री कृष्णद्वेपायन ॥६७॥ 
. युधिष्ठिरहाई सोह्र राजाहरूको उदाहरण दिचु 
हे राजन् । पहिले थिए नरपती ४ कोही ठुला सञ्जय । 
गर्थे ती शुभ कर्म जीवन थियो  अत्यन्त शान्तिमय ॥  
नारद्छे मलमूत्र नै सुन हुने  योद्धा तथा सदूगुणी । 
छोरो एक हुने दिए वर अघी  हुन् भक्त मेरा मनी ॥६८॥ 
होला पारस झैं दिने सुन सदा  पक्का अनोठी मणि। 
जान्थे भूपतिका कुमार वनमा ४ ठूलो शिकारी बनी ॥ 
यस्तो क्वुद्र विचार राखि मनमा ४ पक्री कुनै चोरले। 
मास्यो, पेट चिरेर पुत्र नपको  त्यो, रत्नको लोभले ॥६०९, 
राजा सृञ्जय पुत्रको मरणले  अत्यन्त दुःखी थिए। 
ज्ञानी नारदले पुगी हित हुने  तिन्लाइ शिक्षा दिए ॥ 
त्यागी शोक, चलाइ शान्त मनले  साम्राज्यको शासन । 
राजा सुञ्चयले ठलो सुख गरी  त्याग्दा भए जीवन ॥७२॥ 
लिन्थे भाग स्वयं गई सुरहरू  जुन् यज्ञमा हर्घले। 
सक्तेनन् मख गर्न श्री मरुत झैं ४ अर्को कुनै भूपते ॥ 





























। 
जसले दीन, दरिद्र, ब्राह्मण, प्रजा राजी गरेका थिए। 
बाँचेनन् ति पनी सधैं, समयमा ४ त्यो देह त्यागी गए॥७१ 
पेह्च एक सुहोत्र नामक थिए  दानी ठुढछा भूपति ! 
 धेरै यज्ञ गरेर विप्रगणमा  बाँडथे तिनी सम्पति ॥ 
। सक्तेनन् अब गन शासन कुनै ती भूप झं लोकमा। 
यस्ता मृपतिले पनी तन त्यजी  जानृपस्यो स्वर्गमा ॥७२ 
राजा पोरख नामका अघि कुनै ४ ठूला प्रतापी थिए। 
तिनले जो हयमेध उत्तम गरी  सम्पत्ति बाँडी दिए ॥ 
बाँडे त्यो धन खव, बोक्न नसकी  मेटटाउनेले पनि। 
गर्दछन् सुख भोग स्वगपुरीको कत्यौ देह त्यागी तिनी॥७३ 
जसले यज्ञ गरी सुपात्र ट्विजमा ४ बाँडथे सदा दक्षिणा। 
इच्छिन् वस्तु दिएर पूर्ण सबको  जसले गरे कामना ॥ 
जुन् राजासरिको भएन अझ तक  दानी तिनै लोकमा । 
त्यस्ता भूप शिबीपनी तन त्यजी जाँदा भए स्वगंमा ॥७४ 
को जान्दैन प्रमाव हे नरपते ! ४ श्री रामको गौख। 
जसूले त्यागिदिए प्रसन्न मनले  साम्राज्य ओ वैभव ॥ 
जस्को राज्यमरी प्रजागण सुखी  दानी थिए सञ्जन। 
त्यस्ता भ्रृपति रामजी पनि गए ४ वैला पुगेका दिन ॥७५॥ 
ल्याएथे अघि जाल्ववीकन यहाँ  जस्ल्ने तपस्या गरी । 
तारे पूर्वज जो अकाल गतिले  पेह्रै गएथे मरी॥ 
जसूले यङ्गहरू गरेर द्विजको  खुशी गराए मन। 
त्यस्ता भृपति श्री मगीरथ पनी  बाँचीरहेनन् किन !॥७६॥ 
जान्थे स्वगं सदैह मानिसहरू ४ जसको गरी दशंन । 
गथ उत्तम जो अनेक मखको  सानन्द् आयोजन ॥ 















न लाल 

























.. महाभारत 

जस्को गर्न सकिन्न शोयंबलको ४ उत्कर्षको गर्णन। 
त्यस्ता भूप दिलीपले पनि यहीं व्यागीदिए जीवन ॥७७॥ 
भान्धाता बपती तिनै मुवनमा  कीर्ति फिँजेका थिए । 
तिन्ले व्राह्मणलाइ य्ञहरूमा ५ संपत्ति इच्छित् दिए ॥ 
त्यस्ता विज्ञ नरेशले पनि यहीं ४ त्याग्नुपर्यो जीवन । 
मान्छौ दुःख तिमी मस्यो सुतभनी४राजन् ! वृथामा किन ?७८. 
हज्जारौं हयमेध जुन् नपतिले ४ आनन्द मानी गरे। 
आफ्ना दीन प्रजा दुखी स्वजनको संकष्ट जस्तै हरे॥ 
दोस्रो इन्द्रसमान कीर्ति भवमा  जस्ले फिँजेका थिए। 
त्यस्ता भूप ययाति स्वगपुरिमा  त्यो देह त्यागी गए ॥७९ 
हे राजन् ! शशबिन्दु नामक अघी जो श्रेष्ठ राजा थिए। 
रानी एक सहस्रमा सुतहरू  तिन्का हजारौं भए॥ 
ज्ञानी भूपतिले ठला मखहरू  धेरै गरे तापनी। 
गर्देछन सुख भोग स्वगंपुरिमा त्यो देह त्यागी तिनी ॥८० 
अग्नीको वरदानले दिनदिनै ४ जो दान गर्थे सुन। 
श्रद्धापवेक अग्निहोत्र विधिको  जी गर्दथे पालन ॥ 
जस्को ख्याति थियो तिनै मुवनमा बिछ्यात ओऔ अक्षय ।  
बाँचेनन् ति पनी गए समयमा  स्वर्लोक राजा गय॥८१ 
जस्ले देव, मनुष्य, पितृ, अतिथी  को गर्दथे पूजन। 
जो स्वाध्याय र अग्निहोत्र विधिको गर्थे सधैं पाल्न॥ 
दिन्थे दान अनेक यन्ञहरूमा ४ जौ भूप आनन्दले । 
बाँचेनन् ति पनि लाग्यो समयमा ४ आएर हुष्कालले ॥८२॥ 
खेल्थे निभंय खूब बाल वयमै  जो सिंहका साथमा । 
फेतेको अझसम्म कीर्ति छ ठुलो  णुन भूपको लोकमा ॥ 
















































।।। ०२ द्रोणपवे ८०९ 
ऐह्वसम्म छँदैछ जुन् भरतको  नै नामले भारत । 
त्यस्ता भूप मरे भने किन तिमी  हुन्छो बृथा दुःखित ८३ 
।दिन्धै पगेत माग जो उदघिमा क हिँड्थे धरा झैं गरी। 
जस्को देव, मनुष्य, यक्षगणले ४ गर्थे सदा चाकरी ॥ 
दुच्छामाफिक भूमिको गरिलिए ५ जुन् भूपले दोहन। 
गर्दैछन् सुख भोग तो प्रथु मरी  बाँचीरहेनन् किन ? ॥८४ 
एक्काईस पटक गराइ प्रथिवी  लाई पिना क्षत्रिय । 
बाँचेकै अग्लसम्म छन् परशुराम्  मर्छन् पछी निश्चय ॥ 
चिन्ता गर्नु बृथा छ यो पृथिविमा ४ जन्मे जती मदछन्। 
सोही कारण हो असद्य दुनियाँ  ज्ञानीहरू भन्दछन् ॥८३ 
.,जस्का गने सकिन्न सद्गुणहरू क आँटे पनी वर्णन। 
त्यस्ता भूपतिले पनी यश फिजी  त्यागी गए जीवन । 
तिम्रो जो सुत मारियो नरपते !  त्यस्मा थियो कुन् एण ! 
जस्का निम्ति गरेर शौक यसरी  रुन्छो मलाई भन ॥८६ 
शिक्षा नारदको सुनी नपतिले ४ सन्तोष माने तर। 
तिनको हुःख बुझेर देवक्रपिले  कल्याणको खातिर । 
राजाको मृत पुत्रलाइ सहसा  पारी दिए जीषित। 
पाई जीवित पुत्र सृञ्जय भए ४ आनन्दले हर्षित ॥८७॥ 
त्यो आढ्यान सुनाइ पाण्डुसुतको ५ चिन्ता हरी व्यासले । 
शिक्षा ध्मेकुमारलाइ दिनुभो  राम्रो गरी स्नेहले ॥ 
देवाधीन छ जीव, व्यक्ति सबको कै मन्, तथा जन्मनु। 
केही दुःख पस्यो मने अबुझ झैं ४ हो व्यथे चिन्ता लिनु॥८८ 
जानेको तिमिले छ कष्टहरुको ४ संसार हो यो घर। 
दैवाधीन मई मस्यो सुत मनी  रुन्छो तिमी घरघर ॥ 


॥ 
,उमगमाससससगभगममाभनयाममम्माण 



























.. १० महाभारत छ नै 


जानेको छ असद्य हो भनि सबै  ले विश्वलाई तर। 
रुन्छन् दुःख पस्यो भने अबुझ झैँ  प्रत्येक नारीनर ॥८९॥ 
यो संसार असत्य बिज्ञ जनले ४ ओ शाख्रले भन्दछन् । 
हो यो सत्य कुरा तथापि सहसा  कुन् व्यक्ति पद्याउँछन् ! 
मनू जन्मनु दैवका अधिनमा  जानेर है भृपति! 
चिन्ता व्यथे गरी रह्यो मदि मने  सप्रन्न तिम्रो मति॥९० ।. 
थाल्छन् गर्ने अनर्थ क्षत्रिय ठुला  राजाहरूले जब। 
तिन्लाइ वशमा गराउन भनी कै उद्योग गछेन् सब॥ 
देखीदेखि अनीति मौन भइ जी  बस्छन् ठुला क्षत्रिय ।। 
त्यस्तालाइ सुपिज्ञ भूपहरूले मान्छन् कहाँ क्षत्रिय ! ॥९१ 
राजन् ! पुत्र मरेर दुःखित भई  कर्तव्य त्याग्यो भने।  
बिर्सी सपथ कष्टछप रहमा  छो बेसरी गाडिने॥ 
हाँस्छन् कोख हले शिविरमा  देखेर तिम्रो स्थिति । 
रुन्छौ चित्त दुखाउँदै तिमि मुली  कर्तव्य हे भूपति ! ॥९२॥ 
बिसी कष्टहरू सबै तरहका  पारेर चित्त स्थिर। 
के गर्दा हित हुन्छ सोचि मनले  कर्तव्य आफ्नू गर । 
शिक्षा पाण्डुकुमारलाइ त्यसरी  श्री व्यासजीले दिए।  
अन्तर्धान भएर आश्रममहाँ ४ तत्काल फर्की गए ॥९३॥ 
व्यग्र चित्त भएका अजुनलाई श्रीकृष्णले बुझाउनु र पाश्खपताख दिलाउनु  
सुन्दा श्री धृतराष्ट्रले मरण त्यो श्री पार्थका पुत्रको। 
भन्थे त्यो कुलदीप, ट्रोण गुरुके  दुर्नीतिले मारियो॥ 
ज्ञानी सञ्जयले सबै जब गरे  संग्रामको वर्णन। 
त्यो संवाद सुनी प्रजागण पती  रोए दुखाई मन ॥९४।॥ 


































। छ त 





८११ 


हाम्रो जीत भयो भनीकन उता  हर्षित् थिए कोख। 
मन्ध्याकाल भयो गए शिविरमा ४ दुःखी हुँदै पाण्डव ॥ 
निद्रा लाग्न सकेन तापनि बसै  शय्या महाँ अजुन। 
श्री योगेश्वर बस्तुमझो नगिचमा  तिन्लाइ सम्झाउन॥९५॥ 
डलोग्दो परिणामको अलिकती ४ ख्यालै नराखीकन। 
माछु सिन्धुपती भनी किन गप्यौ  गम्भीर त्यस्तो प्रण ॥ 
भोली पूर्ण भएन द्यो प्रण भने  संग्राममा अजुन! 
तिम्रो के गति हुन्छ सम्झिकन त्यै  आत्तिन्छ मेरो मन ॥६ 

त्यो गम्भीर कुरा सुने विजयले ४ श्री कृष्णजीको जब । 

लागै भन्न तिनी विनम्र स्वरमा  न्यूहेर है केशव! 
, ।जस्का चिद्घनरूप ईश्वर सदा  छन् साथमा रक्षक। 

त्यस्ले त्यो प्रण पूर्ण गर्छ सहजै  हे शत्रुसंहारक ! ॥९७॥ 
त्यस्को मद्दत गर्न इन्द्र, यम नै ४ आए पनी युद्धमा । 
जिल्लेछ म प्रतापलें हजुरको  तिन्लाइ संग्राममा ॥ 
मेरो शक्ति तथा पराक्रम सबै  संसारले जान्दछन् । 
हे योगेश्वर ! यी मलाई प्रभुले  जाँच्ने कुरा मात्र हुन् ॥९८ 
बिन्ती अर्जुनको सुनी मुसुमुसू  श्री कृष्ण हाँस्नूभयो । 
गर्थे मित्र हुवै कुरा निशि भने  बिस्तार आधा गयो ॥ 
गर्दा चिन्तन चित्तमा विजयले  लागेन निद्रा जब! 
माया आफ्नु फिँजाई भद्र हरिले  छोपीदिनूभो तब ॥९९ 
शय्याबाट उठाई वक्सनुभयो  बाद्व समाई कृन। 
स्वप्नाके स्थितिमा हिँडे हरिसँगै ४ आनन्दले अजुन॥ 
लोकालोक, समुद्र, उत्तम नदी कै नाला, ठला पत। 
देख्ता बाग, तडाग, आश्रम, कुटी  हुन्थे तिनी हर्षित ॥२००॥ 


 





.. १२ महाभारत 


यौटा पवेतको ठुलो शिखरको  माथी पुगे ती जब। 
देखेथे उभिएर घोर तपमा  लाग्नुमएको श्व॥ 
बाँधेको शिरमा जटा र करिमा  जस्को छ बाघेम्बर । 
आँखा तीन र नागको छ गहना  घाँटी मरी सुन्दर ॥१॥ 
बाद्रमा छठ त्रिशुल मस्म तनमा ४ वामाङ्गमा पार्वती। 
देखी सूयंसमान कान्ति शिवको  आनन्द मानी अति ॥ 
टाढंबाट गरी प्रणाम हुइले  श्री शम्मुका पाउमा । 
लागे गर्ने गई नगीच स्तुति यो  उत्साहका साथमा ॥२॥ 
हे विश्वेश्वर ! आदिकारणप्रमो ! हे लछोकका आश्रय! 
हे योगेश्वर ! व्रद्यरुप मगवन् !  सज्ञ ! हे चिन्मय ! 
गर्देछौं पदमा प्रणाम प्रभुको ४ हामीहरू सादर। 
हामीमाथि दया गरी नजरले क हेनू हवस् ईष्वर ! ॥३॥ 
श्री कुष्णाजुनको सुनी स्तुति भने ४ के काम यस्तो पस्यो । 
आयो मेटन मलाइ यौ बखतमा ४ हाँसेर सन्तूभयो॥ 
त्यो आत्ना शिवको सुनेर हरिले ४ भन्तूभयी सादर। 
छोरा मारिदिए मनी समरमा ४ दुःखित् सखा छन् तर॥९४ 


१नाभजुँनछे अछि पर पुगेपछि ठडाइँ गर्ने ढागेका आफ्ना पुत्र अभिमन्युठाई देखेर अत्यन्त हर्षले 
आलिङगन गर्नेलाग्दा अभिमन्युढे भनेहे बीर ! तिमी को हौ, यहाँ कित आएका, मसित तिम्रोके ! 
काम छ !? अजुनढे छोराको कुरा सुनेर छक्क परी श्रीकष्णढाई सोधे है प्रभो! यो अभिमन्यु 
आज्ञ सखाई किन चिन्दैन १ यसको कारण आज्ञा हवस् । आफ्ना प्रिय सखाको त्यस्तो बिन्ति सुनी 
श्रीक्रष्णले हाँसेर अन्सुभयोै पार्थ ! मैले प्रथ्वीको भार उताने यो अत्रतार ढिएपछि स्वर्गका 

. सबै देवतादर पनि सानिसको रुप घारण गरेर पृथ्वीमा आए । तिनै देवताहरूमध्ये त्रहाको आज्चाठे 
चन्द्रमा तिम्रो पुत्र अभिमन्यु आएर सोहन कठामा केवछ एक कला मात्र लिएर जन्मेका थिए। उनको 
सोह्र कठा आज पूर्ण भएको हुनाले संग्रामको निहुँ पारी मनुष्य शरीर त्यागी फेरी चन्द्रसामै छीन 
भए। मनु जन्मबु रीरको घमे हुनाछे र अनेक पटक सरीजन्मिसकेको हुनाछे पूरे जन्सको सबै 
कुरो स्मरण रहन गाह्रो पढेछ, त्यसे कारणले अभिमन्युढे चिन्ह सकेनन् ।  कुनै कुनै भाषा महदा 
भारतमा यस्तो कथा पनि छ तर, यो कथा मूछमा छैन । ढेखक  




































।॥। ८१३ 
भोली नै वध गछु सिन्धुपतिको  भन्नै प्रतिज्ञा गरी। 
आयौं पर्न हजूरको शरणमा  हामी दुवै यो घरी ॥ 
जे गर्दा हित हुन्छ यी विजयको  गर्नोस् त्यही है शिव ! 
भन्वूभो शिवले कुरा सुनिसकी  हाँसेर हे माधव ! ॥५॥ 
पाए, जो वरदान सिन्धुपतिल्ले  मेरी तपस्या गरी। 
। रौंके पाण्डव चारलाइ रणमा  त्यै हेतुले हे हरि! 
तिनको त्यो वरको प्रभाव सकियो ४ भोली लडी पार्थले। 
मास्न् दुर्जय सिन्धुराजकन लो  त्यो श्रेष्ठ दिव्यास्रले ॥६॥ 
त्यो आज्ञा शिवले गरेर पहिले  बाँधेर पद्मासन । 
चिम्ली नेत्र दुवै गरी हृदयमा  चिद्त्रह्को चिन्तन ॥ 
 आफ्नू पाशुपताख मन्त्रित गरी ५ आशीषको साथमा । 
सुम्पीबक्सनुमो सहर शिवले  श्री पा्थंको हातमा ॥७॥ 
पाए आशिष दिव्य अख त्यसरी ४ श्री शम्मुदेखी जव। 
त्याहाँबाट बिदा भईकन हिंडे श्री पार्थ औ केशव ! 
माया आफ्नु खिचेर कद हरिले  चैतन्य पारी दिंदा। 
हेथें छक्क परेर अञुन, कुरा  त्यो स्वप्नको सम्झँदा ॥८ 
है  नरनारायर्णको वार्तालापः 
स्वप्नी हो, विपना कि वा श्रम भयो  यंस्तो मलाई किन ? 
शय्यामाथि बसेर चिन्तन यही  गर्दै थिए अन्नुन ॥ 
अर्को दिव्य तथा सफा पलङमा  सुत्नूभएथ्यो हरि। 
हेर्थे पद्मसमान आनन तिनी  श्रीक्रष्णको राम्ररी ॥९॥ 
निद्राबाट उठी गएर नजिकै  केही नजान्ने बनी। 
गदै प्रेम सुध्याइबक्सनुभयो  हे मित्र ! के मो भनी ! 

















महाभारत 
मानी कोर वीरको भय वृथा १ निद्रा त्यजी भोजन । 
गर्देछो किन हे सखा ! भन तिमी  कुन् बातको चितन ॥१२ 
जस्तो लक्षण देख्दछ म अहिले  तिम्रो सखा अजुन 
हो त्यौ कायरता अधैय मनको  भन्छन् सबै सज्जन ॥ 
गछन् धारण धेय, साहस ठुलो  राख्छन् सदा वीरले । 
खप्छन् कष्ट जती परे पनि सबै ४ उत्साह ओ भैयंल्े ॥१॥. 
गर्दा कार्य कुनै विचार पहिले ४ गनूपस्यौ क्र्यै भने। 
सल्लाहा लिनुपछ विज्ञ जनको  कल्याण आफ्नू हुने ॥ 
ती जान्ने जनमा पनी चतुर जो  छन मित्र आफ्ना गुणी । 
तिनका साथ बसेर निणय सदा  गर्नू चनाखो बनी ॥१२॥ 
कस्तै होस् चतुरो, हितू र गुणवान ५ स्वार्थी र कप्टी भए। 
केह सिङ हुँदेन कार्य जनको  सल्लाह त्यस्को लिए॥  
जान्नेको नसुनी विचार जन जो लीँडे ढिपी गर्दछन्। 
नाशी कायं ति हास्यपात्र भइ झन् ५ आपत्तिमा पर्दछन् ॥१३ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी विनयले  सम्झी कुरा स्वप्नको 
थाल्ने तर्कवितक गर्ने मनमा ४ हो कार्य के कृष्णको ? 
यिन्को जान्न सकिन्न कार्य कहिले  गर्छन कहाँ कुन् गई । 
जानेको छ सबै तगय्ापि अहिले  बोल्छन् नजान्ने भई ॥१९ 
केही बेर गरी विचार मनमा बिन्ती गरे सादर । 
अज्ञानी मदमोहले ग्रसित हँ यौटा गृहस्थी नर ॥ 
हे योगेशवर ! पुत्रको मरणले  चिन्तित् भएकै थिएँ।  
होला त्यो प्रण पूर्ण के गरि भनी  झन् बेसरी आत्तिएँ ॥१५॥ 

गर्दा तर्क स्वयं तरङ्ग मनमा  उठ्छन् अनेकौ थरी।  
देख्छ स्वप्न बिचित्र घोर निशिमा  निद्राविना हे हरि! 









८१४ 









































.. १५ 
कस्ते सक्छ यथार्थ जान्न प्रभुको ४ लीला छ जो हुस्तर। 
रक्षा गर्नुहवस् म छ शरणमा  हे कृष्ण योगेश्वर ॥१६॥ 
साँचो मन्न पनी म सक्तिनँ प्रमो  त्यो स्वप्नको बात हो । 
त्यसूलाई कसरी असत्य म. भनूँ  प्रत्यक्ष जो देखियो ॥ 
यस्तो विन्ति गरी मुहार प्रभुको ४ हेरी रहे पार्थले। 
निन्को प्रेम बुझौ प्रस्न मनले  मन्तूभयो कृष्णले॥१७ 
अर्काको उपकार जो जति जहाँ ५ गर्छु चिताई हित। 
मेले प्रयुपकार खोज्दिनँ सखे !  केही पनि त्योसित॥ 
गर्छन् नित्य मलाइ सम्झि जन जो  कतेव्यको पाल्न। 
गर्छु भक्त भनेर ती सुजनको  कल्याण हे अर्छुन ! ॥१८ 
सोही कारणले तिमी पनि कुनै ५ शंका नमानीकन । 
आफ्नू धम बुझी सदा गर सखे  कर्तव्यको पालन॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनेर मनमा  सन्तोष मानीकन। 
रक्षा गनुहवस् सनी शरणमा  पदा भए अजुन ॥१९ 
प्राततकाल उठेर धमंसुतले ४ स्नानादि पूजा गरी । 
बाँडेथै धनवस्त्र विप्रगणमा  पूजा गरी राम्ररी ॥ 
त्यै वेला समचार एक चरले  ल्याई पुस्यायो त्यहाँ । 
।ऐहे पाल्नुहुँदैछ हे नरपते ! क्रश्रीकृष्ण आफैँ यहाँ ॥२० 
त्यी संवाद सुनेर धमंसुतले  गर्दै ठुलो स्वागत । 
राखे आसनमा र पृजन गरे  श्रद्धा र भत्तीसित॥ 
गर्नेछन् प्रण पूर्ण ती विजयले  संग्रामा के गरी। 
त्यो सन्देह भएर नम्र स्वरमा  बिन्ती गरे हे हरि !॥२१॥  
जस्तै आश्रय इन्द्रको सुरहरू  लिन्छन् सबै स्वगमा । 
त्यस्तै आश्रय जानि हामि प्रमुकोक पछौं सदा पाउमा॥ 




































































। ॥ महाभारत 


हामीलाइ छलेर गत्रुहरुले  जो कष्ट पैह्रे दिए। 
जान्तृहुन्छ हजूर राज्य जसरी  हामीहरूको लिए ॥२२॥ 
इच्छाले प्रमुके भयौं समरमा  उत्साहले उद्यत। 
पानुहोस् प्रण पृण श्री विजयको  हाम्रो चिताई हित ॥ 
यस्तो विन्ति सुनेर धर्मसुतको ४ आझा भयो कृष्णले ।  
चिन्ता गर्नु वृथा छ यो विषयमा  शंका झिकी नाथले॥२३ 
काटनन् आज अवश्य सिन्धुपतिको मेरा सखाले शिर । 
फर्कन्नन् प्रणलाइ पूर्ण नगरी  ती श्रेष्ठ योद्धा घर ॥ 
जस्तै अग्नि जलाउँछन् सहजमा  ठलाठला जङ्गल। 
त्यस्तै मस्म गराउँछन् विजयले  वैरीहरूको दल ॥२५॥ 
हे राजन् ! हरिले दिएर त्यसरी ४ तिनलाइ आश्वासन । 
बस्नूमो रथमा सह सँगमा ४ जाँदा भए अन ॥ 
ठूलो व्यूह बनाइ सेन्यहरुको  श्री सात्यकी वीरले। 
योद्धा पाण्डवको हिडे समरमा  अत्यन्त उत्साहले ॥२५ 

ट्रोणाचार्यको चौथो दिनको युद्धमा अजु नद्वारा गजसेनाको संहार र गुरु शिष्यको संग्राम  
राजन् ! व्यूह बनाई त्यो शकट झैं ४ श्री द्रोण आचार्यले । 
मुख्य ठ्वारमहाँ बसे उनि स्वयं ४ अत्यन्त उत्साहले । 
छानीछानि अनेक वीरहरूको  घेरा लगाई दिए। 
चारै तर्फ डटेर सिन्धुपतिको  रक्षा गरेका थिए ॥२६॥ 
आएथे जब वेगले समयमा  गर्जेर श्री अज्ुन। 
रोकेथे गज सैन्यका अधिपती ४ आएर हुर्मषेण ॥ 
पारे घायल पार्थलाइ पहिल्यै  तिनूते तिखा बाणले । 
तिनको चोट खपेर व्याकुल गरे  नौ बाणले पार्थले॥२७॥ 



























॥. ट्रोणपर्व ८१७ 
भमागेथेै रणमूमिबाट डरले कै तत्काल दुर्मषेण। 
लागेथै गज सेन्यको अति ठलो ४ संहारमा अँजुन॥ 
खोलो बग्न गयो ठुलो रगतको  बाहु र पाङ, शिर। 
बग्थे जन्तुसमान सायक धघनू  शस्राख्र चारैतिर ॥२८॥ 
हाहाकार गरेर सेन्य कुरुका  भागे बचेका सब। 
द्रोणाचायकहाँ बढाइ रथ त्यो है पुग्नुभयो केशव ॥ 
भन्नूमी निज शिष्यलाइ नजिकै  देखैर आचायंले। 
बाबू ! स्वागत गदछ समरमा  तिम्रोम शस्रास्रले ॥२९॥। 
गरी मलाइ पहिले  सन्तुष्ट पारीक्न । 
सक्नेछौ तिमि पस्न आज सहजै  यो व्यूहमा अजुन 
,  तिम्रो जाँच म गर्छु आज रणको छ हेछु ठुलो कोशल। 
देखा गुरुका अघिल्तिर बिटै  आफ्नू भएको बल ॥३०॥ 
त्यो आज्ञा गुरुको सुनी विजयले  बिन्ती गरे सादर। 
हे आचायं ! लिनोस् म दिन्छु खुशिलेकआफ्नू परीक्षा, तर ॥ 
यौटा काम ठलो छ सिन्धुपतिको  आजे लिनू जीवन । 
छ्ते यार गुरो ! म त्यसपछि स्वयं ४ आफ्नू परीक्षा दिन ॥३१ 
 यस्तो बात गरेर बाण दसले ४ आचार्यका पाउमा । 
 हानी स्वागत ट्रोणको विजयले  गर्दा भए युद्धमा ॥ 
हे राजन् ! गुरुशिष्य क्रोधित भई  बर्साउँये जौ शर। 
ढाक्थ्यो भ्ूमिअकाश त्यो शलह झै फैलेर चारेतिर ॥३२॥ 
केह्कै ती शर किक्तथे र घनुमा ४ राखैर छाड्थे तिनी । 
हेथेँ कोशल युद्धको अरु सबै  तस्वीर जस्ता बनी ॥ 
ढाक्यो मण्डल सूयंको र दिनमै ४ रात्रीसरी देखियो।। 
थाले थरथर काम्न कातरहरू  सातो कतीको गयो॥२५  























.. १८ महाभारत 
लागी बाणहरू हुवै तरफको  संहार ठूलो भयी। 
हे राजेन्द्र ! अगूतपृदे रण ती चेलाणरूको थियो॥ 
धैरै बेर चलीरद्यो क्रम त्यही  योद्धा हुवेको जब। 
न्नूमो हरिले विलम्ब किन यो  हे पार्थे ! गछौं अब ॥२४ 
त्यो आझ्ा पहिले गरी रथ छिटै  हाँक्नूभयो रेगले। 
आए रोक्न सनेर कोरखहरू  सम्पूण उत्साहले॥ 
 सारालोइ जितेर एक क्षणमाङ गर्दै ठूलो. गर्जन । 
मारी रक्षक व्यूहमित्र सहजै  पस्ता भए अजुन ॥३५।॥। 
रोक्नूमी गुरु ट्रीणले अरु सबै  योडा विपक्षीकन । 
आए लडन भनेर पार्थसँग ती ४ दोडेर दुःशासन ॥ 
चाँडे नै तिनिलाइ पाँच शरले  हानी मगाई दिए।, 
आए रोक्न भनेर पार्थकन जो  तत्काल ती मारिए । क 
राजन् ! अश्चपती, रथी, गजपती  सेनापती, पेदछ। 
लागी बाण तिखातिखा विजयका  धेरै भए कत्तल॥ 
हाहाकार परेर वीर गुरुका ४ भागी रहेका थिए। 
पक्री एक गदा श्रुतायुध पुगी  लडछ म भन्दा, मए॥३७ 
हाने सोहि गदा, ति अस्त्र नलिने  श्री कृष्णलाई तर। 
फर्की सोहि गदा गएर सहसा  तिनकै फुटायो शिर ॥ 
पेहेका वरले श्रुतायुध मरे  आफ्नै गदाल जब । 
आए श्री कृतबमे वीर रिसले  लडछ म भन्दै अब । ३८ 
पारे घायल पार्थलाइ शरको  वर्षा गरी येसरी । 
काटे ती गरलाइ श्री विजयले ४ हज्जार टुक्रा गरी॥ 
भगेथे कृतवमे जीवन लिई कसाह्वै ठुमो वेगले। 
मारी सारथि, अश्व ओर रथध्वजा माँची दिए पार्थेले ॥३९ 











। संहार भएको देखी दुर्योधनले गुरुलाई कठोर वचन भन्नु  
राजन् ! वीरहरू हजूरतिरका  धेरै मरेथे जब। 
लागे भाग्न डराइ जीवन लिई  हा हा! परी कोरष ॥ 
शणाचायकहाँ मुयोधन पुगे  देखेर यस्तो स्थिति ! 
लागे भन्न गुरो ! यि सेन्यहरुको  हेनू हवस् ढुगति ॥४२॥ 
गर्दैछन् सबले कुरा समरमा  गर्दा इजुले क्षमा। 
मारे सैनिक, मार्देढन् अझ प॒सी ५ श्री पाथेले व्यूहमा ॥ 
तिनूलाइ अघि बढ्न आज नदिई ४ रोकीदिएकी सए। 
तोडी व्यूह तिनी हजूरकन ती  के जानसक्ने थिए ॥१॥ 
को जान्दैन हजूरको जति छ जे ङ संग्राममा योग्यता । 
 झैं किन गर्नुहुन्छ यसरी  आफ्नू ठुलो वीरता ॥ 
त्रह्मन् ! अजुन छन् सबै तरहले  दुजेंय योद्धा तर। 
यो संग्राम शुरू गरे हजुरके  मानेर ठूलो मर ॥४२॥ 
सेवामा गुरुको कुने त्रटि नहोस्  भन्ने विचारीकन । 
मैले शक्ति पुगे जती चरणमा  आफ्नू लगाएँ मन॥ 
त्यसको प्राप्त मयो मलाइ रणमा  साह्वै नमीठी फल। 
गनूहुन्छ हजूर भित्रि मनले क ती शत्रुक मङ्गल ॥४३॥ 
जानेको छु, तथापि जो दिनुमयो ४ पैहरै मलाई वर। 
त्यो संझेर हुनोस् जयद्रथजिको ५ कल्याणमा तप्पर ॥ 
भन्थे अजु नको मुनी प्रण तिनी  भागेर जान्छ घर। 
रोके तितकन मूर्खता गरि यहाँ ४ मानी हजुको भर ॥४४॥ 
मेरा निम्ति दया अलीकति पनी ४ बाँकी भए चित्तमा। 
रक्षा अर्जुनबाट सिन्धुपतिको ५ गन् हवस् युद्धमा ॥ 








































 । 


श्री दुर्योधनको सुनी हृदयमा  बिझ्ने कुरा द्रोणले। 
साह्रै चित्त दुखाइ हुजन वुट्ली  भन्नू मयो रोषले ॥४५॥ 
जस्तो बात भन्यो मलाइ अहिले  छेडेर दुर्योधन ! 
बोल्छन् दुजन, मूख मात्र यसरी ४ भन्छन् कहाँ सज्जन ! 
छोरो झैं तिमिलाइ ठान्छु मनले ४ मैले त्यसै कारण। 
त्यस्को दुःख मलाइ छैन मनमा ४ है वीर ! दुर्योधन ॥४६॥ , 
जिद्दी वा हठले कुकरम पहिले  गर्छन् जती हुर्जन। 
आत्तिन्छन् पछि पापका फलहरू ४ मोग्नू परेको दिन॥ 
मेरो स्नेह जती छ पाण्डुसुतमा ५ त्यो चित्तको मात्र हौ । 
गर्दैछ म सकेजती शरिरले  हे वीर! तिम्रो मलो ४७॥ 
लाएको तिमिले मलाइ पहिले  बिसन्तै सारा गुन। 
संझेकी नभए लडाईं यसरी कगर्थ म ऐह किन? 
तिम्रो साथ रहेर जो हुन गयो ४ हुर्नाम संसारमा। 
त्यसको निष्कति हुन्छ जीवन लडी  त्यागेपछी युद्धमा ॥९८॥ 
योद्धा, वीर तिमी सबै तरहले छौ श्रेष्ठ हुयोधन ! 
छन ती राज्यविहीन पाण्डव दुखी  छोरो मरी अजन॥ 
सक्छो लडन डटी तिमी विजयका ४ सामू लडाई गर। 
जाड सेन्यहरू लिएर, मनमा ४ पँदैँन मान्न डर ॥४९॥ 
त्यौ आज्ञा गुरुको सुयोधनजिले ४ सुन्दा भएथे जब। 
भन्छन् अजु न छन् ठुला पृथिविका ५ योद्धाहरूमा सब ॥ 
आफ सक्नुभएन रोक्न गुरुले  संग्राममा जसुकन। 
त्यसुका साथ गएर लो लड भनी  आज्ञा भएको किन ? ॥५० 

जित्न सुरेन्द्रलाइ रणमा  हामीहरूले तर । 
गाह्रो मान्दछु लडन ती विजयको ५ लागेर बर्ता दर॥  



















































. ८२१ 
एक्तै दुधेर वीरका सँग लडौं ५ मैले गई के गरी? 
भन्चूभो गरु ठ्रोणले सुनि कुरा ४ तिनलाई सोही घरी ॥५१ 
मारेथे सुरराजले कवच जुन्  पेट्रेर वृत्रासुर । 
त्यो पेह्रेपछि हुन्न शत्रुदलको  संग्राममा क्यै दुर ॥ 
जस्ले खप्न सकिन्छ चोट शरको ४ आघात जज्रादिको 
















तिम्रो मङ्गल गर्न वर्म बलियो  पैद्वाउँछ् आज यो ॥५२॥ 
आशीर्वाद दिई स्वयं कष्च त्यो  बाँधीदिए ट्रोणले। 
गनू युद्ध डटेर पार्थसँग नै हे वीर ! उत्साहले ॥ 
जूवा होइन, दुष्ट त्यो शकुनिको  चल्दैन याहाँ छल। 
जो गलो पुरुषार्थ हुन्छ विजयी  त्यो पक्ष नै केवल ॥५३॥ 
!  राधाका सुत कर्णलाइ सँगमा  रक्षार्थ राखी लिन्। 
कृष्णाज्जनकन आजको दिनभरी  पर्नेछ रोकी दिन्॥ 
त्यो आज्ञा गुरुको सुनेर मनमा ५ सन्तोष मानीकन । 
सेना साथ लिई सुयोधन गए  लड्थे जहाँ अच्जुन ॥५९ 
दुबै पक्षको परस्पर संकुल युद्ध ! 
है राजन ! गुरु द्रौण व्यूहमुखमा आफैं डटेका थिए। 
५ खोज्थे पस्न जती विपक्षतिरका ५ तिन्लाइ मार्दै गए॥ 
त्यी देखेर डराइ सैनिकहरू ४ भागी रहेथे जष। 
श्ृष्टयुम्त पुगी भनेतिमिहरू  पर्देन भाग्नू अब ॥५५॥ 
छाडैथे सय बाण ट्रोणगुरुले ४ तिन्ूलाइ ताकी, तर । 
श्रृष्टरयुम्नजिले अनेक टुकुरा पारी गुरूका शर॥ 
हानी बाण पचीस देहभरिमा ४ घाड गराए जव। 
पारी घायल द्रोणले पनि भने  पर्खी म माछै अव ० 






। आपुसमा प्रहार ति दुवै योद्धा रिसाई कृन। 
भग्थे सैन्य कती डराइ रणमा  तिनको सुनी गर्जेन ॥ 
आए लड्न भनेर श्री द्रुपदजी  बढ्दै अगाडीतिर । 
रोकेथे अनुविन्द, बिन्द॒ दुइले  तिनलाइ छाडी शर ॥५७ 
पौँचे मद्दत गर्ने श्रेष्ठ रथमा  योद्धा शिखण्डी जब । 
रोक्नूभो तिनिलाइ द्रौणगुरुले ४ आएर सामू तब॥। 
पाँचीटा बलवान द्रौपदिजिका ४ छोराहरू जो थिए। 
श्री बाढहीक नरेशले समरमा  तिन्लाइ रोकीलिए॥५८ 
रोके धर्मकुमारलाइ सहजै  आएर श्री शल्यले । 
लागे लड्न दुवै नरेश रणमा  अत्यन्त उत्साहले ॥ 
रोके सात्यकिको प्रहार बलियो  पाँचेर दुःशासन । , 
छाडी शसख्रहरू परस्पर दुवै  गर्थे ठुलो गर्जन ॥५९॥ 
काटेथै शकुनी गई नकुलको  ताँदो धनुको जब। 
पारे घायल शक्तिले र शकुनी  भागे डराई तब॥ 
आयो क्रोध गरी घटोकच  जसै गर्जेर संग्राममा । 
रोक्ष्यो राक्षस त्यो अलम्बुष पुगी २ उत्साहका साथमा ॥६० 
लडछन् मत्त गजेन्द्र घोर वनमा  गर्जेर जुन् चाल्ले। 
सोही चाल गरेर राक्षस दुवै  लड्थे ति उत्साहले ॥  
राधाका सुत कर्ण ओर कप ढुबे  दायाँ र बायाँ भई। 
सेनाका प्रति पृष्ठरक्षकहरू  चौतर्फ घेरा दिई ॥६१॥ 
राखी माझमहाँ जयद्रथजिको  राक्षा सबै गर्देथे । 
सुन्दा तेपनि पार्थका धनुषको  टंकार ती ढदेथै॥ 
ढाकेथे जब सैन्यलाइ शरले  संग्राममा मीमले। 
भागेथे रणबाट खप्न नसकी  तत्काल ती वेगले ॥६२ 





































। ८२३ 


राजन् ! युद्ध भयो परस्पर त्यहाँ  जस्तो दुबै पक्षको । 
त्यस्मा प्राण गए दुबै तरफका  सेना तथा वीरको ॥ 
द्रौणाचायं र सात्यकी जब भए १ संग्राममा उद्यत। 
हेथै छक्क परी प्रहार हुइको  शख्रास्रको अद्भुत ॥६२ 
लाने अनेक शरका कतिलाइ घाउ। 
टुक्रा भई. कृति गिरे श्र, . बाहु, पाउ ॥ 
खोली बग्यो रगतको रणभूमि माहाँ। 
भागे डराइ कति सैनिक मीरु त्याहाँ ॥६४॥ 
राजन् ! पस्न भनेर व्यूहयुखमा ४ जो जो अघी सर्दथै। 
रोकी ती सबलाइ शस्रबलले  श्री द्रोणले मादेथै॥ 
त्यो देखेर भने युघिछ्ठिरजिले  हे सात्यकी ! हेर्नुहोस् । 
मार्दैछन् सब सैन्यलाइ गुरुले  चाँडो गई रोक्नुहोस्॥६५ 
त्यो आत्ता दिई श्री युधिष्ठिरजिले ४ हानी तीखा बाणले। 
पारी घायल द्रोणलाइ सहसा क गर्जे ठलो हर्षले ॥ 
तोडी व्यूह पसेर सात्यकिजिले  संहार थाले उता! 
मारे सारथि, अश्व धर्मसुतको  आचार्यजीले यता ।६६ 
भागे धर्मकुमार भट्ट डरले कं संग्राम त्यागीकन। 
मारी सैन्य अनेक शत्रुदलका  थाले गुरु गर्जन ॥ 
हेथे छक्क परी पराक्रम सबै ४ आचायंको त्यो दिन। 
आगोमा खर झैं अनेक मटले  त्यागे त्यहाँ जीवन ॥६७॥ 
अर्जु नद्वारा दुश्शेधिनको पराजय ! 
योद्धा सात्यकि औ धनञ्जय पसी  त्यो चक्र झैं व्यूहमा । 
मारेथै अनुविन्द, विन्द बलिया  योद्धा दुवै युद्धमा ॥ 



















। ॥ महाभारत 
पेद्वी वम अमोध द्रोण गुरुको  पोँचेर दुर्योधन । 
लागे भन्न तिमी पराक्रम सबै ४ देखाउ हे अजु न ॥६८॥ 
देखाउन् छलछदा आफ्नु सब यी  श्री कृष्णजीले पनि । 
त्यस्तो बात भनी तिखा शरहरू  छाडेर गर्जे तिनी। 
लाग्यो चोट निके धनञ्जय तथा  श्री कृष्णलाई जब। 
छाडे अजुनले तिखा शरहरू  मन्त्रेर आफ्ना सब ॥६९ 
व्य बाणहरू भए सकल ती क त्यो वर्ममा चिप्लिई । 
सोध्नूभो हरिले सखासित त्यहाँ  केही नजान्ने भई॥ 
यस्तो ता कहिले भएन पहिले  मैले कहीं देखिनँ। 
। तिम्रा बाणहरू भए बिफल यी  कुन हेतुले अज न ! ॥७० 
यो आज्ञा हरिको सुनौ विजयले  बिन्ती गरे केशव। 
जान्नूहुन्छ हजूरले सब कुरा  हुन्छन् जहाँ जे जव ॥ 
आए लडन लगाई वर्म गुरुको  ऐक्कै यि ढुर्योधन। 
मेरा बार सबै ब्रृथा हुन गए ४ हे नाथ ! त्यै कारण ॥७१ 
जान्दैनन् यिनिले विधान सब त्यो ४ पेहरै पनी वर्मको। 
गर्छ मेदन वर्म द्रोण गुरुको  आझा भए नाथको॥ 
यस्तो बात सुनेर श्री विजयको र श्री क्रष्ण खूशी भए । 
अर्को एक धनू लिई विजयले  ताँदो चढाई लिए ॥७२  
ठ्रौणीले बुझि त्यो परिस्थिति सबै  दिव्याख्र छाडीकन। 
ताँदो कारिदिएर झट्ट घनुको ४ थाले तिनी गर्जन ॥ 
त्यो वेला सहसा सुयोधनजिले  नौ बाण छाडे जब। 
घाङ पारिदिए शरीरभरिमा  श्री पार्थजीकी जब ॥७२॥ 
काटी चाबुक कृष्णको शरिरमा  घाउ गराईकन । 
थाले गर्जन वेसरी समरमा  सोत्साइ दुर्योधन ॥ 




































।। २६ महाभारत 


आठोटा रणधीरका सँग डटी एक्लै लडे अजुन। 
हे राजन् ! म कती गरौं समरमा ४ संहारको वर्णन ॥८० 
द्रोणाचाय र भीमको युद्ध, शठको मृत्यु कणमीम बिबाद !. 
पाएनन जब सुन्न धर्म सुतले  श्री पार्थको गर्जन। 
लागे मन्न ति मीमलाइ मनमा ४ सन्ताप मानीकन। 
जाड मद्दत गने ती विजयको  हे भीम ! यो व्यूहमा । 
योद्धा मीम पुगे सुनी हुकुम त्यो  आचार्यको साम्ुमा ॥८१ 
हाँस्तै भन्नुभयो तुरुन्त गुरुले  तिन्लाइ ठट्टा गरी। 
सक्तैनो तिमी पस्न अज्ु नसरी  घोका दिई यो घरी॥ 
पैह्वे पार मलाइ तुष्ट रणमा ४ देङ गुरू दक्षिणा। 
यस्तो बात मुनी पचास शरले  तिन्ले दिए यातना ॥८२ 
तिन्को चौट खपी पचीस शरले  हान्नूभयो द्रोणले। 
लागी चोट ठुलो बृकोदर भए  कालाग्नि झैं क्रोधले ॥ 
बोकी द्रोणजिको ठलो रथ छिटै  फ्याँक् भकुण्डोसरि। 
हाहाकार परेर सेन्य कुरुका ४ सम्पूर्ण भागे डरी ॥८२३ 
देखेथे सबै पराक्रम ठुलो  तिनले गरेको जव। 
लागे गर्ने कुरा परस्पर त्यहाँ  श्री द्रोण मन् अब ! 
त्यागी त्यो रथलाइ झट्ट गुस्ले रक्षा गरे प्राणको। 
आए फेरि चढेर श्रेष्ठ रथमा इच्छा गरी लड्नको ॥८४ 
फ्याँके त्यो रथलाइ फेरि अघि झैं ४ बोकेर श्री भीमले। 
आठौटा रथलाइ फ्याँकि क्रमले  गर्जे तिनी हर्पले॥ 
झुक्क्याई गुरु द्रोणजीकन पसे  श्री मीम त्यो ब्यूहमा । 


 धेरै सेन्य भए विनाश गुरुका ४ तिनको परी सामुमा ॥८५ 








. शौयं ठुलो तृकोदरजिको  श्री कण सामू गए। 
छाडी एक हजार बाण रिसले  तिन्लाइ छोपी दिए॥ 
काटी त्यो शरजाल सूयसुतको ४ तत्काल श्री मीमले! 
मारी अश्व र सारथी, रथध्वजा  भाँची दिए वेगले ॥८६॥ 
भाई दुमुख जो सुयोधनजिका  निक्कै प्रतापी थिए। 
 आए लड्न र भीमले सहजमा  तितूलाइ मारी दिए ॥ 
पाँचोटा कुरुराजका अरु थिए  माई प्रतापी यहाँ । 
देखी ढुमुखको गती अघिस्रे  ती युद्धभूमिमहाँ ॥८७॥ 
बर्साई शर भीमलाइ सबले  छाडी दिएयथै जब। 
पापी हो! रणमा मरी तिमीहरू  लो स्वगं जाऔ अब ॥ 
यस्ती बात भनेर पाँच शरले  तिन्को गिराए शिए। 
आए कर्ण रिसाइ फेरि, रथमा  संग्रामको खातिर ॥८८ 
पारे घायल भीमलाइ शरले  हानेर तिनूले जब। 
तिनका चोटहरू खपे शरिरमा  किञ्चित् नमानी सब ॥ 
हानी मुग्दलले छिटै रथ ध्वजा  धूलो गराई दिए। 
हाम्फाली रथबाट कर्ण उहले  संग्राम त्यागी गए ॥८९ 
श्री दुर्योधनका थिए अरु त्यहाँ  भाईहरु तेत्तिस । 
 बर्साए सबले मिली शरहरू  गर्दै ठुछो शाहस ॥ 
तिनका बाणहरू समस्त बिचमै  टुक्का गराई कन। 
जाऔ स्वर्ग छिटै भनेर सबको  काटीदिए गर्दन ॥९२॥ 
आए कर्ण रिसाइ फेरि रथमा  अत्यन्त उत्साहले । 
तिनको स्वागतमा प्रहार शरको  गर्दा भए सीमले॥ 
लागे भन्न सहर्ष सूयंसुतले ४४  ठद्वा गरी । 
जान्दैनौ रणनीति, अन्नघरमा  खाएर भूँढी मरी ॥९१॥। 





























। 
नारीका व्चिमा बसी गफ चुटी ४ आफ्नू बिताञ दिन । 
व्यथैमा किन फाल्दछौ समरमा  यो मूर्ख झैं जीवन ॥ 
मा्नेछन् यिनिलाइ श्री विजयले  भन्ने विचारी कन। 
त्यस्को उत्तर क्ये नदी शुरु गरे  शख्राख्र बसाउन ॥९२॥ 
राजन ! दुर्जनले अनादर कही ठूलो गरे तापनि। 
दिन्नन उत्तर विज्ञ, बरू क्षमा  गर्छ दयाल् बनी ॥ 
छोरा श्री सहदेवका, समरका ५ ज्ञाता थिए वीर जो। 
तिन्का सासु पुगेर भृप शलले  वर्षा गरे बाणको ॥९२ 
छोराले सहदेवका ति शलको ४ काटी गिराए शिर। 
मागे सैन्य त्यहाँ मए जति अरू  तत्काल चारैतिर ॥ 
राजा केकय, क्षेमधूर्ति न्पती ४ लडदै थिए बेसरी । 
लागी केकयका तिखा शर गए  श्रीक्षेमधूर्ति मरी ॥९४॥ 
चेदीराज रिसाइ भूप सुधना ४ लछाई गिराए जब। 
हाहाकार गरेर सेनिकृहरू ४ भागे डराई सब ॥ 
जस्ती अजुनले पराक्रम गरे  हे भूपति ! त्यो दिन। 
मैले सक्तिनँ गर्नलाई अहिले  सम्पूर्ण त्यो वर्णन ॥९५॥ 
भूरिश्रवाको वश्न  
राजन् ! वीर मरे दुवै तरफका ४ सेना र सेनापति । 
थाले गर्ने प्रहार क्रोधित भई ४ भूरिश्रा सात्यक्रि॥ 
जस्तो इन्द्र र बत्रको अति ठुलो ४ संग्राम पेक्ले भयो। 
त्यस्ती ती दुइ वीर मत्तगज झैं  लड्दा त्यहाँ देखियो॥ ९६ 
जस्तो युद्ध गरे अघी नरपते !  राजा बली, इन्द्रछे। 


।  त्यस्तै शख्र प्रहार क्रोधित भई  गर्थै दुवै वीरले॥ 







































.. न प्रण २२९  
लागी शस्त्र अनेक देहभरिमा  धारा बगी रक्तको। 
गेरुको गिरिराज झैं हुन गयो  शोमा दुबै वीरकी ॥९७ 
यौटा अद्भुत कार्य त्यै बखतमा  देखा प॒च्यो भूपति ! 
एकै पल्ट मरे दुवै तरफका क घोडा तथा सारथी ॥ 
ओह्र खड्ग लिएर मार्दछु भनी ४ योद्धा हुवै भूमिमा । 
खोज्थे छिद्र प्रहार गर्न ति हुवै  क्रोधित् भई देहरमा ॥९८॥ 
आँटे सात्यकिलाइ मार्न जब ती ५ भूरिश्रवा भूपते । 
तित्को खड्गसमेत हात शरले  काटी दिए पाथले॥ 
देखी अर्जुनको अधमं, रणको  त्यो नीति उल्लंघन । 
त्यागी शख्न म मर्दछु अब भनी  बाँधेर पद्मासन ॥९९॥ 
प्राणायाम गरी बसे पृथिविमा  भूरिश्रवाजी जब। 
 काटेथे श्रि भूपको गइ छिटे  श्री सात्यकीले तब ॥ 
अर्काका सँग युद्धमा रत तिनी  निर्दोष भूपालको। 
काटनू हात, चलाइ बाण त्यसरी  हो धूर्तता पार्थको ॥४००॥ 
आफ्न विज्ञ भएर नीति यसरी  त्यागेपछी युद्धको 
आफ्नू धम र नीति पालन अरू  संग्राममा गछ को? 
निन्दा वेसरि पार्थको जब गरे ५ जम्मा भई कोख। 
बेल अजुनधम सम्झ पहिले आफ्नू गरेको सब ॥१॥ 
आफ्ना बन्धु कुनै हित् जब कहीं  आपत्तिमा पर्दछन्। 
मेले झैं अरुले पनी सहजमा  संकष्ट त्यो टार्दछन् ॥ 
गर्दैछौ बकपाद मूर्ख जन झैं पापीहरूहो ! किन? 
ले जान्दछु नीतिश्ास्र श्रुतिको ४ गर्छ सदा पालन ॥२॥ 
आफ्नू रक्षण गने तत्र रह पर्देन शिक्षा दिन। 
माच्यौ पड्रथिले मिलीकन हिजै  सुत्र मेरो किन ं 












































। ० मंहामारत 
आफ्नू सम्झ कुकर्म, धर्म तनले  पेहै गरेको सब। 
त्यसको दुष्फल भोग्नको बखतमा  के अर्ति दिन्छो अब ॥२॥ 
यस्तो उतर पार्थको सुनि त्यहाँ  बोलेन कोहो पनी। 
दोष्री बोल्न समर्थ हुन्छ र कहाँ  कुन् बात बोल्थे तिनी ॥ 
श्री कृष्णा्जैन, मीम, सात्यकि भए बै तत्काल एकातिर । 
योद्धा वीरहरू डटै हजुरका  सम्पूर्ण अर्कोतिर । ४॥. 
 लाग्यो अद्भुत रूपूले नरपते !  संग्राम त्यो मच्चिन । 
सेना वीर प्रशस्त ने हजुरका  थाले त्यहाँ मारिन ॥ 
गर्थे अर्जुन सिहनाद घनुको  टङ्कार शङ्खध्वनि। 
थाले गजेन भीम, सात्यकि तथा  श्रीक्ष्ण आफैं पनि ॥५॥ 
त्यस्को घोर कठोर उच्च स्वरले  त्रैलोक्य ने ढाकियो । 
चिन्ता धमकुमारको जति थियो  त्यो शब्द सुन्दा गयो ॥  
भागे कायर भीतिले ! खुशी भए  योद्धा ठुला जो थिए। 
 ट्रोणी, ट्रोण रकर्ण ओ कृप पनी  उत्साहले गजिए ॥६॥ 
योद्धा अर्जुन, मीम, सात्यकि थिए क यी तीन मात्रै उता 
लाखौं सैनिक वीर ढु्धघर थिए योद्धा प्रतापी यता ॥ 
राजन् ! तेपति पार्यले समरमा  वर्षा गरी बाणको । 
हाहाकार गराइ बेसरि हरे  साती सबै वीरको ॥७॥. 
ठूला वीरहरू राजु हजूरतिरका  घेरै भए तापनी। 
गर्थे युद्ध ड विजयले ४ माछन् कि ऐह भनी । 
लागी बाण शरीरमा रगतको  धारा बगे तापनी। 
लड्थे वीरहरू डटेर गिरि झैं ४ कतव्य हो यो मनी ॥८॥ 
छाड एक सहर बाण सहसा  क्रोधित भई कर्णले । 
श्री कृष्णाजुनलाइ घायल गरी  गरजे तिनी हषले॥ 

















।॥। चोट भनेर क्रोधित भई  तत्काल श्री पार्थले। 
मारे सारथि, अश्व सूयंसुतको  तत्काल नो बाणले ॥९॥ 
अर्को एक. अमोध बाण घनुमा  ती राड्न लागे जब। 
त्यौ देखी गुरुले बुझे समरमा ४ यी कर्ण मर्छन् अब॥ 
। काटे बाण गुरुजिले विजयको  छाडने ॥ नपाईकन । 
राधाका सुत कर्णको हुन गयो  रक्षा त्यसै कारण ॥१० 
चारे तर्फ डटेर वीर कुरुले  शख्रा्र वर्षा गरी। 
ढाकी अजुनलाई गर्जन गरे  उत्साहले बेसरी॥ 
काटेथे सब शस्र ती विजयले ङ इन्द्रास्त्र हानीकन । 
लागेथ्यो हुइतर्फको समर त्यो  झन् बेसरी मच्चिन ॥११  
।। ज्ञयद्र्थ बधः 

राजन् ! त्यो दिन वीर जो विजयको सामू डटी लड्दथे। 
पर्थ्यो मनु कि वा त्यजी समर त्यो तत्काल नै माग्दथे ॥ 
धेरै वीरहरू मरै हुन गयो क संहार ठूलो तर। 
रक्षा वीरहरू जयद्रथ जिको  गर्थे रही तर ॥१२॥ 
गर्थे यत्न अगाडि बढ्न रणमा ४ श्रीपार्थ योद्धा जति । 
शैक्थे वीरहरू डटेर कुरुका  सेनापती झन् उति ॥ 
त्यै वेला निज मित्रलाइ हरिले  बिस्तार भन्नूमयो । 
घेरामा बलियो जयद्रथ लुकी  ऐले बसेको छ जो ॥१३ 
पेह्र षड्रथिलाइ आज नजिती  यिनूलाइ मारी लिन । 
गाद्दो देख्छु, तिमी पराक्रम ठुलो  देखाउँदैनौ किन? 
व्यथैं अल्मलमा सबै बितिसक्यो ४ वेला सखे ! अर्जुन ! 
गछु एक प्रयत्न उत्तम तिमी  मैले भनेको सुन ॥१४॥ 




















 ।। ठा जामा पणणाणणाणणाणा 





८३२ महाभारत 
छ्रेकी दिन्छु म सूर्यलाइ सहसा  मायामयी चक्रले। 
तिम्रो नाश बुझी जयद्रथ स्वयं ४ नै आउला हरपल ॥ 
त्यै वेला तिमिले बिलम्ब नगरी  त्यसुको लिनू जीवन । 
जी आज्ञा प्रमुको भनीकत भए  साह्र खुशी अजुन ॥१५ 
ढाक्नूमो रविलाइ शेष दिनको  केही छँदै कृष्णले । 
छाड्यो देखिन, अन्धकार सहसा ४ बढ्दै गयो वेगले ॥। 
ढल्दै पश्चिमममा दिवाकर गए  बिस्तार अस्ताउँदै । 
लागे गर्जन धीर वीर कुरुका  अत्यन्त हषित् हुँदै ॥१६ । 
राखे शख्रहरू समस्त रथमा १ दुःखी भई पार्थेले। 
थाल्ने गर्ने विषाद पाण्डुसुतका  सेनापती वीरले ॥ 



















जयद्र्थ वध 
श्री दुर्योधन मद्ट सिन्धुपतिको  केही नगीचै गए। 
हाँस्तै धैर्य दिएर उच्च स्वरले  गर्जेर भन्दा भए ॥१७॥ 









.. ०५ द्रोणप्वे ८३३ 
आउ सिन्धुपती ! अघिल्तिर तिमी पर्देन मान्तनू मय। 
मछेन अजुन युद्धमा विजयश्री ४ मिल्ने भयो निः्चय ॥ 
पूरा पाण्डवले गरे अघि कुरा  कुन्चाहिँ आफ्नो प्रण । 
सक्थे यो प्रण पूर्ण गर्ने कसरी  हे मित्र ! यी अञ्जु न॥१८ 
श्री दुर्योधन बोल्दथे अघि सरी  हाँसेर ठट्टा गरी। 
भदेथे सूयतिरे जयद्रथ उता  शंका हुनाले ड्री ॥ 




















जाँदैछन् रबिलाइ हेर सबले  बिस्तार अस्ताचल। 
पूरा त्यो प्रण पार्न वीर ! विधिल्ले  मोका दिए उज्ज्वल ॥ 

, त्यी आज्ञा हरिको सुनीकन भए  चैतन्य श्री अज्ुन। 
पेह्रे पढ् रथिलाइ व्याकुल गरे ४ शख्राख्र छाडीकन ॥२०॥ 
त्यो बेला पुरूषार्थ जुन् किसिमको  श्री पार्थको देखियो । 
त्यस्तो अद्भुत दृश्य हुन्छ न त वाढ्रै पेहै भएकै थियो॥ 
हाने श्री कुपलाइ बीस शरले  चाँडै हटुन् यी भनी । 
श्री हुर्योधनलाइ बाह्व शरले  हानेर गर्जे तिनी ॥२१ 

। कुन् वेला शर झिक्तथे र धनुमा  कुन चालले राख्दथे । 
 छाड्थे ती कहिले कुने पनि त्यहाँ  प्रत्यक्ष देख्दैनथे ॥ 
देख्थे केवल शत्रुका शिरहरू  गिर्दै गएको त्यहाँ । 
देखिन्थ्यो शव मात्र सैन्य दलको  संग्राम भूमिमहाँ ॥२२ 
भागे वीर कती त्यजी समर त्यो  आफ्नू लिई जीवन। 
बाटो पाइ खुला जयद्रथतिरे ४ बढ्दै गए अजुन॥ 
पाएको शिवबाट शख्र धनुमा  मन्त्रेर राखे जब। 
त्यसुको तेज असद्य हेन नसकी ४ न्यूह्दे सबै कोर ॥२३॥ 











 नियत वक फल त द्रोणपे ८३५ 
जैनन् कोहि छली ठलो हजर झैं  बाठो तिनै लोकमा।  
मारे त्यो बलवान गएत्रु प्रभुको  मद्दत तिमी युद्धमा ॥२९ 
मेरो जुन् प्रण त्यो असम्भव थियो  है नाथ  पूरा हुन। 
त्यस्लाई प्रमुको दया हुन गई  छाडेँ पुस्याई कन॥ 
मैले युद्ध शुरू गरेँ हजुरकै ४ पाएर ठूलो मर। 
। सोही कारणले म मान्दिनँ कुनै ४ योद्ाहरूको डर ॥३०॥ 
। अर्जुनको मुनी खुशि हुँदै  श्रीक्ष्ण हाँस्नूभयो । 
हाँस्ता भीम र सात्यकी विजयको ४ आनन्द बढ्दै गयो॥ 
त्याहाँबाट हिँडे प्रसन्न मनले  चारे जना ती जब। 
गर्दै वर्णण शूरता विजयको ४ बोल्नूमयो केशव ।३१॥ 
स्याबासी तिमिलाइ दिन्छु बहुतै  प्यारा सखा अजन ! 
योद्धा को छ तिमीसमान अहिले  संसारमा छो भन! 
जस्तो आज गस्यौ पराक्रम ठलो  हे वीर ! संग्राममा । 
बढ्दा कीर्ति गुणानुवाद जनले  गर्छन् पछी लोकमा ॥१२ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी विजयले ४ बिन्ती गरे सादर! 
इच्छाले प्रमुको सदा सफलता क पाइन्छ हे ईश्वर ! 
विन्ती अर्जुनको सुनी मुसुम्नुसू  श्री कृष्ण हाँस्नूभयी । 
। हे राजन् ! रणमूमिबाट रथ त्यो  बिस्तार बढ्दै गयो २३ 
जो जी वीरहरू मरे समरमा ४ सेना र् सेनापति। 
तिनको वर्णन गर्नुमो प्रमुजिले  सम्पूर्ण हे भृप्ति 
वस्रामूषणले विभूषित ठुलो  योद्वाहरुको शिर। 
बाद, पाउ भई अनेक टुकुरा  लागेर तिम्रा शर ॥३५ 
लोटेका रणभूमिमा मृतक यीक्कली हेर है अजर 
मूच्छित् छन् कति वीर घायल भई बाँकी छुँदै जीवन । 














































। 
सेना छन् गजका सवार हयका  योद्धा रथी, पेद्ल। 
ठोक्रा, बाण, धनू, ध्वजा र रथले  सम्पूर्ण युद्धस्थङ॥२३५॥ 
ढाकेको छ शरीरले मृतकको  जुन् चालले अर्जुन! 
देखिन्छन् नममा मुशोमित हुने  मानी यि तारागण ॥ 
यस्तै बात गरी युधिष्टिरकहाँ ४ पुग्दा भए ती जब। 
आए सुन्न भनी ठुलो विजयको  संवाद चाँडो सब ३६॥  
तिनको भाव बुझी युधिष्ठिर तरफ्  हेरेर श्री कृष्णले । 
आज्ञा गर्नुभयो विनम्र स्वरले  हाँसेर आनन्दले ॥ 
हाम्रो जीत भयो ठुलो हजुरको  है भ्रप ! आशीषले । 
मारी भूपति सिन्धुको प्रण ठुलो  पूरा गरे पार्थले ॥२३७॥ 
 जस्तै पार्थ मलाइ सुम्पनुभयो ४ मानेर ठुलो भर । 
तिन्लाई प्रण पूर्ण पारि अहिले ४ मैले गरे हाजिर ॥ 
आज्ञा श्री हरिको सुनी हृदयमा  खोलो बगी हर्षको। 
बिन्ती गर्नुभयो युघिष्टुरजिले  पाउ परी कृष्णको ॥३८॥ 
जस्तै तर्ने सकिन्न घोर जलधी  जाने पनी पोड्न। 
त्यस्तै यो सुखसिन्धु गर्न गहिरी ४ आँटे पनी सक्तिनँ ॥ 
जस्का रक्षक छन् तिनै मुवनका  मालीक योगेश्वर । 
त्यसले जित्नु र पूर्ण गर्दे प्रण, कुन्  हो कार्य यो दुष्कर ॥३ 
पाई आश्रय नाथके समरमा  हामी भयौं तत्पर । 
मान्छौं जीत हुने अवश्य मनमा ५ विश्वास है ईश्वर ! 
यराँताको हित गर्दछन् टद् भई  जुन् चालले इन्द्रले । 
त्यस्तै मङ्गल गर्नुहुन्छ खुशिले  हाम्रो सदा नाथलै ॥९० 
पुरा कार्यहरू भए अघि जती  होलान् पछाडी जति । 
ऐह् पूर्ण हुँदैछ जो, सकलमा  हो नाथकै सम्भति ॥ 








































।। ८३७ 


गर्थे धमकुमार हर्षित हुँदै  श्री क्रष्णजीको स्तुति । 
ढोगे सात्यकि, भीम वीर दुइले ४ आनन्द मानी अति ॥४१ 
देखी ती दुइ वीरलाइ नगिचै ४ श्री धर्मका पुत्रले। 
भन्तूमो पहिलै सुआदर गरी  अत्यन्त आनन्दढे॥ 
जित्ने कोर वीरलाई रणमा  विश्यात हे वीर हो! 
तिम्रो शौय सुनी मलाइ अहिले  साह्द ठुलो हर्षमो ॥४२॥ 
दुर्योधन र थाचायको, द्रौणी र कर्णको त्रिवाद ! 
राजन् ! सिन्धुपती जयद्रथ मरे  त्यो युक्तिद्वारा जब। 
जो जो वीर थिए हजूरतिरका  दुःखी भए ती सब॥ 
गर्दै चिन्तन युद्धको विषयमा  भूपाल दुयोधन । 
बोले द्रोणजिको गएर नजिके  साह्रे दुखाई मन ॥४२ 
गर्जन्छन् रणमा पराक्रम गरी  जाबो शिंखण्डी पनि । 
मारे सैनिक वीर श्री विजयले  जो सात अक्षोहिणी ॥ 
आजे जुन् छलले जयद्र्थ मरे  देख्दा स्थिती यो सब । 
हाम्रो जीत हुने रहेन मनमा ४ आशा मलाई अब ॥४४॥ 
गर्छन् पाण्डवले पराक्रम जती ४ संग्राममा अद्द्भुत। 
हुन्छन पूर्ण हजुरछै मनमनै  तिन्ूको चिताई हित ॥ 
मेरो निम्ति दिए जती बपतिले यो युद्धमा जीवन । 
तिनको त्यो क्रण तिन आज मणुरो !  आँटे पनी सक्तिनँ ॥४५॥ 
पापी, हुष्ट, कृतध्न, दुर्मति म झैँ  होवैन कोही पनि। 
मैले बाँच्नु वृथा छ बान्धव तथा ३ यी मित्रद्रीही बनी ॥ 
श्री दुर्योधनको सुने हृदयमा  बिझ्ने कुरा त्यो जब। 
लागे भन्न गुरु, बृथा किन तिमी  यो ढेड गछौं अब ॥६॥ 


































८३८ महामारित ॥ 
खोसी, धार्मिक पाण्डुपुत्रहरुको  सर्वस्व अन्यायले। 

गछौं आश लडाइँ जित्दछु भनी ४ हे वीर ! कुन् नीतिले ॥ 
जूवा खेल्न भनेर उद्यत भयो  मानेर छसुको भर। 
 आउन् लड्न डटेर पार्थसँग ती  आफ्नू कसी कम्मर ॥४७ 
मानेन तिमिले मिलापतिरकौ १ प्रस्ताव दुर्योधन ! 
त्यसुको दुष्परिणाय रूप रण यो १ देखेर रुन्छो किन! 
जस्का साथ् लडेर भीष्मसरिका  योद्धा सुते बाणमा। 
। त्यस्ता अजु नको अघिल्तिर परी ङ बाँच्नेछ को युद्धमा ? ४८ 
योद्धा कर्ण,तिमी र शल्य, शकुनी  द्वारा भई रक्षित। 
। मारे अजुनले जयद्र्थ मरे  त्यस्तो नराम्रोसित । 
योद्धा मीष्म सुतै पराजित भई  संग्राममा जुन् दिन। . 
हाम्रो जीत हुने, थियो जति सबै  आशा गयो त्यै  

आए सृञ्जय वीर पाण्डुसुतका  सेनाहरू उलिँडै। 
गर्छन् गर्जन हेर, उच्च स्वरले  पाञ्चाल जम्मा भई ॥ 
माछ अजु नलाइ निश्चय भनी  भन्ये अघी कण जो। 
जाँदैनन् किन लड्न पार्थसंग तो  मोका बुठ्गी श्रेष्ठ यो ॥५० 
 तिनलाइ जबसम्म आज रणमा  मेले डटी मादिनेँ। 
त्यौ वेलातक देहको कवच यो ढ खोल्दीन् दुर्योधन? 
रक्षा गर्नु यता डुटेर तिमिल्ने ४ आफ्ना सबै सेन्यको । 
बाँचेसम्म उताम गर्दछु गई  संहार पाञ्चालको ॥५१॥ 
यस्तो बात मनी हिँड गुरु छिटै  संग्रामको खातिर। 
श्री दुर्योधनलाइ अङ्गपतिल्े  भन्दा आए सादर ॥ 
चिन्ता गर्नु वृथा छ मित्र ! तिमिले ४ यो कर्ण पाँचेतक।  
दाम्रो जीत अवश्य हुन्छ रणमा  हे शत्रसंहारक ! ॥५२॥ 












 ८३९ 


आई शम्मु, सुरेन्द्रले, वरुणले  रक्षा गरे तापनी। 
राख्न् निश्चय चित्तमा समरमा  ती पार्थ मर्छन् मनी ॥ 
जो शक्ती सुरराजले दिनुभयो  पैह्रे सुश्गी भैकन । 

हुर्योधन ! मर्दछन् समरमा  त्यो शक्तिले अजु न ॥५३ 
राजा केक्यका र तृष्णिकुलका  पाञ्चालका छन् जति। 
सक्छु ती सबलाइ मार्न रणमा एक्लै महे भूपति ! ॥ 
सुम्पन्छ तिमिलाइ राज्य सब यो  प्रथ्वीमरीको जति। 
चिन्ता त्याग, बिषाद् यो विषयमा  शंका नमानी रती ॥५९॥ 
तित्को धाक खाफको मुनि कुरा  हाँस्तै कृपाचायले । 
भन्चूमो जति भन्दछन् त्यति कुरा  गछेन् कहाँ कर्णले ॥ 
, ।राधाका सुत ! अङ्गदेशमरिका  मालीक छौ, वीर छो। 

जस्लै राज्य दियो त्यसेसँग तिमी ४ झूटो कुरा बोल्दछौ ॥५५॥ 
व्यथैको गफले जितिन्न कहिले  हे कर्ण ! संग्राममा । 
देखा रणमा पराक्रम लडी  श्री पा्थका साथमा ॥ 
बोल्दैनन् तिमि झैं असत्य कहिले  नीतिज्ञ औ वीरहे। 
आफ्नू शक्ति ठुलो गई समरमा  देखाउँछन धैयंहे ॥५६॥ 
श्री हुर्योधन वीर चित्ररथको ४ फेला परेका घरी! 
 भागेथ्यो रणबाट जीवन लिई  पेह्रे तिमी नै डरी॥ 
गर्दा युद्ध बिराटको नगरमा  एक्लै थिए अर्जुन 
माग्यो तैपनि टिक्नलाइ नसकी  संग्राम त्यागी किन ?॥५७ 
एक्लो अजु नलाइ जिल्ल नसकी  भाग्यो डराई जब। 
सक्छौ जिल कसोरि, मद्दत दिने  छन् साथमा केशव ॥ 
जा लड्न भएर मोन रणमा  देखाउनू वीरता । 
हो दुर्योधनलाइ ढाँदनु तिमिले  साह्रै ठुलो धूतंता ॥५८ 


























.। 


बोले कण रिसाइ श्री कुपजिले ५ निन्दा गरेको सुनी। 
बोल्दैछो यसरी बढी किन तिमी  हे विप्र ! बाठो बनी । 

हो यो वीर मरेर विज्ञ जनले  देखेर ने जान्दछन्। 

के जानुन् द्विज त्यो कुरा, उदर जो  मागेर नै मर्दछन् ॥५९॥ 
पैह्रेपलट भनी क्षमा गरिदिएँ  दुर्वाच्य बोले पनि। 
गर्नेछन क्षमा कदापि सुगुणी  क्वो मान्य मेरा भनी ॥ 
बोल्छौ पक्ष लिएर पाण्डुसुतको ४ हे बिप्र ! बर्ता किन! 
देखौला तिमिले लिनेछु रणमा  ती शत्रुका जीवन ॥६०॥ 
ब्रह्यन् ! अर्जुन वीर हुन् भनि ठुला ४ मेले पनी मान्दछु। 
गर्ने हुन् छल मात्र, वीर नभई  ती कृष्णजी जान्दछु ॥ 
दैवाधीन रहन्छ विप्र रणमा ४ हार्ने र जिले पनि।, 
कस्ले सक्तछ भन्न हुन्छ विजयी  यौ पक्ष हालो भनी ॥६१॥ 
बर्ता आफ्नु गरी बढाई कपको  निन्दा गरेकी सुनी । 
बोले खड्ग झिकेर द्रौणसुतजी ४ कालाग्नि जस्तै वनी ॥ 
गर्छौ बात बढेर कर्ण ! किन यो आचार्यका साथमा । 
मामा झैँ अरू सूतपुत्र ! भन को क छन् वीर संग्राममा ॥।६२॥ 
योद्धा हँ म भनी घमण्ड मनमा ४ राख्छौ तिमी क्यै भने । 
कुन . सु छिटै ४ छू आज तोडी दिने ॥ 
मामाले जति भन्नु कुरा  हुन् सत्य सारा तर। 
मान्दैनौ तिलिलि, म काट्छ अहिले  है कर्ण ! तिम्रो शिर ॥६३ 
श्री कृष्णाज्जु नलाइ जित रणमा  कुन् वीरले सक्छ र! 
तिन्का साथ लडाइँ ग्देछु भनी  हुन्छौ तिमी तत्र ॥ 
. ठ्रोणीकी सुनि बात खड्ग करमा  आफ्नू लिए कर्णले । 
 ।आँटे मान दुवै परस्पर लडी  हानेर त्यै खड्गल ॥६४॥ 




























द्रोणपे ८४१ 
श्री आचायं तथा सुयोधन उठी ४ सम्झाउँदै प्रेमले । 
रोके ती दुइ वीरलाइ दुइले  पक्रेर सम्मानले ॥ 
हुन्नन् स्ष्ट सुपात्र त्राह्मणहरू ४ केह विना कारण । 
भन्दै तुष्ट हुनूभयो कृप अनी ४ बोले ति हुर्योधन ॥६५॥ 
द्रौणी वीर ! सुविन्ञ ब्राह्मण गुणी  हुन्छन् दया सब। 
राधाका सुत कणलाइ दिनुहोस् ४ माफी तपाई अब॥ 
छो मेरा प्रिय मित्र, बन्धु र हितू  हे कर्ण ! त्यै कारण। 
शान्तीपूर्वक भन्दछ जति कुरा  माफी गरी त्यो सुन ॥६६ 
ट्रोणी, द्रौणतिमी र शल्य, शकुनी  मानी सबैको भर। 

बलिया तथापि म भएँ  संग्राममा तत्पर ॥ 
 हामी आपुसमै लडीकन मरे ४ यो घोर क्रोधाम्निमा । 
हाँस्नेछन् सब शत्रु वीर खुशिले  उत्साहका साथमा ॥६७॥ 
हे मित्र हो ! गर परस्पर माफ आज। 
हाँस्तैछ यो स्थिति बुझेर सबै समाज ॥ 
बिन्ती सुयोधनजिको दुइले सुनेर । 
बस्ता सबै जब भए अघि झैं मिलेर ॥६८॥ 
ति दुवै पक्षको रात्रियुद्ध  

लड्थे द्रोण डटेर क्रोधित भई  त्यो ब्यूहको द्वारमा । 
लागे मर्न अनेक भूपतिहरू  तिनको परी सामुमा॥ 
आए कर्ण पनी त्यसै बखतमा ४ गर्दै ठूलो गर्जन ॥ 
वर्साए हतियार पाण्डुसुतका  सैनाहरू गैकन ॥६९॥ 
तिन्का श्र सबै निवारण गरी  तत्काल श्री करणले । 
मारे वीरहरू अनेक रणमा  आफ्ना तिखा बाणले ॥ 




































महामारत 
। सन्ध्याकाल भयो तथापि रण त्यो  चल्दै रह्यो रातमा। 
गर्थे सङ्ग प्रहार सैनिकहरू  राँको लिई हातमा ॥७० 
श्री दुर्योधनले युधिष्टिरजिको  ताकेर वक्षस्थल । 
यौटा बाण गरी प्रहार सहसा  पारीदिए बिह्कल॥  
तिनको चोट खपेर धमंमुतले  हाने ठुलो शक्तिले । 
भागे प्राण लिई सुयोधन छिटै  त्यो शक्तिको चोटले॥७१ 
यौद्धा मीम र सात्यकी पनि पुगे  गर्जर संग्राममा । 
छोरा आइ कलिंगको नपतिका  तिनको डटै सामुमा ॥ 


८४२ 











साक्षात् रुद्रसमान भीम रणमा  संहार छै 
सेना टिक्न कठिन् भएर कुरुका  चौतर्फ भाग्दा भए ॥ 

शक्ती एक गरे प्रहार सहसा ४ आएर श्री क्णले। 
पक्री लाग्न नपाइ झद् बिचमै  त्यो शक्ति श्रीमीमले॥७३। 
। माछ कर्ण तँलाई पर्खि भनि त्यो ४ छाडी दिए पेगले। 
। आफैंले निज शक्तिलाइ रणमा  काटनूपस्यो कर्णले ॥ 
भागे सात्यकि वीरका सँग लडी ४ भूरिश्रवाका पिता। 
रोकेथे तिनलाइ वागुगतिले ४ आएर द्रोौणी उता ॥७४  
सेना सोमकका असंख्य न्पते !  पाञ्चालका जो थिए। 
ठ्रोणीले सबको कठोर शरले कै संहार गर्दै गए॥ 
तिनको मद्दत सोमदत्त नपले ४ गर्दै थिए तापनी। 
 मारे सात्यक्लि, गए समरमा क्ष्त्यो देह त्यागी तिनी॥७५ 
गदन गजन बेसरी लिइ ठुलो  सेनाहरु राक्षसी। 
 आएथ्यो रयमा घटोत्कच लिई  शख्राख्र घूँडा धसी॥ 























 
त्यस्का सामु डटेर ट्रोणमुतले  शस्त्रास्त्र वर्षा गरे। 
छोरी राक्षसको र सेनिकहरू  तत्काल धेरै मरे ॥७६॥ 
ट्रौणीको गइ श्री श्रुताह्वयजिल्ले ४ त्यौ वेग रोकी लिए॥ 
हाने शक्ति लिएर ट्रोणसुतले  ती भूपती मारिए॥ 
पाँचोटा सुकुमार द्रोपदिजिका ४ आए अगाडी सरी। 
 बर्साए हतियार क्रोधित भई  ती पाँचले बेसरी ॥७७॥ 
काटे ट्रोणकुमारले शर सबै लाग्नै नपाईकन । 
ती पाँचै जनलाइ मूठित गरी  थाले तिनी गर्जन ॥ 
 तथा युधिष्ठिर हुवै ४ लड्थे रिसाई उता। 
आए लड्न भनेर फेरि रणमा  भूरिश्रवाका पिता ।७८॥ 
, हाने एक गदा ठृकोदरजिले  तिन्लाई ताकीकन । 
ठूलो चोट परेर खप्न नसकी  तिनले त्यजे जीवन ॥ 
देखी यो स्थिति युद्धको अघिसरी  वाल्हीक राजा गए। 
बर्साई श्र मीमका शरिरमा  घार गराई दिए ॥७९॥ 
तिनको चोट खपी ठृकोदरजिले  हाने गदा माथमा । 
लागी श्रेष्ठ गदा मरीकन गए  वाल्हीकजी स्वगंमा ॥ 
 तिनका पुत्रहरू थिए दस जना क योद्धा प्रतापी सब। 
 आए क्रोध गरी पिताकन त्यहाँ ४ देखे मरेका जब ॥८०॥ 
मारे ती दशलाइ बाण दशले  तकाल श्री मीष्मले ! 
थाले मार्न रिसाई पाण्डुसुतका ४ सेनाहरू कर्णले॥ 
। लागे गर्ने प्रहार उज्ज्वल ठुलो ४ राँको लिई हातमा। 
राजन् ! सैन्यहरू दुबै तरफका  त्यो रातको बीचमा ॥८१ 
काटाकाट गरी दुवे, तरफका  सेना र सेनापति । 
लागे मर्न अनेक रात्रि रणमा  योद्धा तथा भूपति ॥ 




















। बभ फा 
भूरि भृपतिलाइ सात्यकिजिले  मारे रिसाई यता। 
खाई चोट ठलो युधिष्ठिरजिको  भागे मुयोधन् उता ८२ 
ठ्रौणी वीर तथा घटोकच हुवै ४ अत्यन्त उत्साहले । 
लागे माछु भनेर लड्न शरको  वर्षा गरी वेगले॥ 
लागी घाउ शरीरमा रगतको  धारा बगे तापनी। 
गजन्थे दुइ वीर उच्च स्वरले  माछ तँलाई मनी ॥८१ 
अलंघुष, अलायुध र घटोत्कच वध  
लागे सञ्जय गर्ने फेरि रणको १ विस्तार हे भूपति! 
मार्थे ट्रोण र कर्ण पाण्डुमुतका ४ सेना रिसाई अति॥ 
सेना सृञ्जयका र वीर बलिया  पाञ्चालका जो थिए । 
ट्रीणाचार्य र कर्णका शर तिखा  लागेर गिदैँ गए ॥ ८४॥ 
हाहाकार गरेर सैनिकहरू  भागे ईँडराई जब। 
देखी त्यो रणको परिस्थिति सबै  बोल्नूमयो केशव ॥ 
योद्धा अन ! हेर कर्ण क्सरी  उत्साहले धेयले। 
गदछन् वध वीर सञ्जय तथा  पाञ्चालको वेगले ८५ 
शक्ती एक अमोध स्वर्गपतिको  तिनकी छ जो साथमा । 
 तिनका साथ हुँदैन लड्न तिमिले  ऐह्क डटी सामुमा ॥  
आज्ञाले हरिको छिटै विजयले ४ योटा पठाए चर। 
मायावी बलियो घटोत्कच भयो  तत्काल नै हाजिर ॥८६ 
जोरी हात भन्यो मलाइ अहिले  डाक्नू भएको क्नि! 
गछ पुणे छिटे हुकुम् दिनुहवस्  हे वीर कृष्णाजुन ! 
भन्नूभी हरिले प्रधान तिमि छौ  योद्धा हिडिम्बासुत !  
हुसी छन् अहिले यि पाण्डबहरू ५ देख् तिमी मद्दत ॥८७  
















































हा द्रोण टप 
गौठालाहरू जन्तुलाइ वनमा  जुन् चाललै खेद्रछन् । 
खेदेका सब सैन्य अङ्कपतिले  त्यस्तै उरी भाग्दछन् ॥ 
मायायुद्ध र रात्रिको समरका  ज्ञाता हुनाले गरी । 
जाङ, वेग लिएर रोक सहजै  ती कर्णको यो घरी ॥८८ 
गर्दैछन् कसरी विनाश रणमा  लो हेर तिनछे उता । 
हाम्रा सैनिक युद्धबाट कसरी ४ भागी रहेछन् यता ॥ 
माया चल्दछ राक्षसी निशिमहाँ ४ बर्ता त्यसै कारण । 
ते युद्ध गरेर द्रेरथ छिटै  ती कर्णको जीवन ॥८९॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी विजयले ४ आफ्नू दिए सम्मति। 
मागी अट्ठ बिदा घटोक्च गयो  गर्जेर है भूपति! 
। पौँचेथ्यो जब त्यौ चढेर रथमा ४ उत्साहले युद्धमा। 
आयो रोक्न भनी अलम्बुष थियो ४ जो कोरवी सैन्यमा ॥९० 
देखी राक्षस त्यो घटोक्कच गई  टुप्पी समाईकन । 
काटी गर्दन खड्गलछै समरमा  त्यस्को लियो जीवन ॥ 
काटेको शिर त्यो सुयोधनतरफ्  हेरेर हाँसीकन । 
फ्याँक्यो लेउ भनेर झट्व रथमा  सौगात हुर्योधन ! ॥९१ 
देख्यो की तिमिछे पराक्रम ठुलौ  मैले गरेको अब! 
तिम्रा सेनिक ध्वस्त पार्दछु छिटै ४ निःशेष पारी सब ॥ 
बर्ता गर्व गरेर कर्णसित त्यो ४ लड्थ्यो डिडिम्बासुत । 
अर्का राक्षस जो अलायुध थियो ५ आयो, हुँदै क्रोधित ॥५२ 
त्यो हुर्योधनको गई नगिचमा  बोल्दी भयो गर्वेछे। 
मेरो बन्धु हिडम्बलाइ वनमा  मारे यिनै मीमले ॥ 
साटो फेने तयार छ् म अहिले  मौका छ आश्चा दिनोस् । 
जस्तो गछु यहाँ पराक्रम ठुलो  त्यो आज हेर्नू हवस् ॥५३ 



































.... महाभारत 
श्री दुर्योधनले भने सुनि कुरा  जा तिमी युद्धमा । 
गनन् मद्दत सेन्य, वीर सबले  तिम्रो रही साथमा ॥ 
लड्थे कर्ण तथा घठोक्कच जहाँ ३ योद्धा हुवै रोषले। 
आयो लडन मनी अलायुध त्यहीं  हावासरी वेगल्ले ॥९४ 
आयो राक्षस यो अलायुघ भनी ४ देखे जसै मीमले। 
मारे राक्षससैन्यलाइ पहिले  हानी गदा वेगले ॥ । 
अन्तर्धान भयो अलायुध छिटै  देखेर त्यस्तो स्थिति । 
पाज्यो व्याकुल मीमलाइ शरको  वर्षा गरी भ्रूपति ! ॥९५ 
देखी दुगति मीमको रथ त्यजी ४ तर्वार खेचीकन । 
हान्यो गर्दनमा धटोकच पुगी  त्यस्को लियो जीवन ॥ 
पेह्र झैं शिर त्यो सुयोधनतरफ  फ्याँकेर मन्दो मयो।, 
हे योद्धा ! उपहार लेउ रणको  सौगात राम्रो छ यो ॥९६ 
मारी ती दुइ वीरलाइ त्यसरी ४ गर्दे ठुलो गजन। 
गर्थ्यो गुप्त मई घटोकच त्यहाँ ४ शख्रा्रको वर्षण॥ 
लागे ढल्न मरी विपक्षतिरका  सेना अनेकों जब। 
थाले भाग्न डराइ सेन्य निशिमा  बाँकी बचेका सब ॥९७॥ 
राधाकासुत करणले समरको  देखी नराम्रो स्थिति । 
फर्काए सबलाइ साहस दिई १ सम्झाइ है भूपति! 
बर्माए हतियार अंगपतिले ४ गर्जेर धेरै थरी। 
फ्याँक्यी राक्षसले समाइ सहजै  टुक्रा हजारौं गरी ॥९८॥ 
छाडी तोमर, पाश उत्तम गदा  तीखो शतधनी जब। 
मास्यो सारथि अश्व ओ रथध्वजा ४ धूलो गरायो सब ॥ 
देखेथे जब कर्णलाइ वबिरथी ४ सेना सबै आत्तिई। 
लागे भन्न डरी विनम्र स्वरमा  तिनका नगीचे गई ॥९९॥ 

























।॥ ८४७ 
लड्दै राक्षस यो रब्यो यदि भने  क्यै बेर यै चाल्ले। 
बाँच्तैनौं सबलाई मार्दछ छिटै हे कर्ण! यो हुष्टले ॥ 
पाएको अघि इन्द्रबाट तिमिले  शक्ती छ जो पासमा ॥ 
गर्दैनौ किन त्यो प्रयोग अहिले  यो हुष्टको देहमा ॥५००॥ 
ं यस्ले नाश गरी सकेपछि सबै  सेनाहरू युद्धमा । 







के लाग्ला पछि काम त्यो मन छिटै  तिम्रो रही साथमा ॥ 
कुरा कर्णले । 







केही बेर गरी विचार मनमा  सारा 












लाखौं सैन्य थिची घटीत्कच ढल्यो  त्यौ शक्तिको चोटले । 
लागे गर्जन वीर कोरखहरू  संग्राममा हर्षले ॥ 
सम्झी राक्षसका युधिछ्ठिरजिले ४ पैहै गरेको गुन। 
वाणी रुद्ध भएर बोल्न नसकी है साह्रै ढुखाए मन ॥२॥ 






























 महाभारत 
कौरवहरूको रात्रिमा सुतेका चत्रुमाथि धावा ढुपद् र विराटको मृत्यु  
राजन् ! राक्षस त्यो मरेपछि पनी  संग्राम चल्दै थियो। 
मर्थे वीर जती जती, उतिउती  झन् बेसरी मच्चियो ॥ 
 शक्ती, पाश, गदा, खुँडा र खुकुरी  दिव्याखर ओ तोमर । 
गर्थे वीरहरू प्रहार रिसले ४ तरवार तीखा शर ॥२॥ 
लागे गिर्न कती धमाधम मरी  शख्राखको चोटले।। 
भागे कायर, बीर झन् अघि सरी  लड्थे ठुलो वेगले ॥ 
आधा रात बितेपछी विजयले  आज्ञा दिएथे जब। 
सेना सुत्न भनेर पाण्डुसुतका  जाँदा भएथे सब ॥९॥ 
सेना कोरवतफका पनि गए  विश्रामका खातिर। 
ट्रोणाचार्यकहाँ सुयोधन पुगी  बिन्ती गरे सादर ॥। 
निद्रा लाग्न सकेन आज निशिमा ३ आएँ त्यसै कारण। 
गर्नुहुन्छ क्षमा हजूर रणमा  ती शत्रुलाई किन ?॥५ 
हाम्रो हार हुने प्रधान णरुजी  अर्को छ जो कारण। 
हामी निर्वल छौं, अवध्य र बली  छन् युद्धमा अन ॥ 
तिनका सैन्यहरू समस्त अहिले  थाकेर छन् नीदमा । 
हामीले हमला गरौं गई गुरो !  यो रातकै बीचमा ॥६॥  
जसले छोड्दछ शत्रुलाइ रणमा कै मौका मिलेका घरी । 
त्यसको जीत हुँदैन, शास्त्र मतले  त्यो जान्छ पक्का मरी ॥ 
ब्रह्मन् ! भाग्यविहीन आज म हुँदा ४ वा देवका चक्रले। 
बाँचेकै अझ शत्रु छन् समरमा क गर्दा क्षमा नाथले ॥७॥ 
योद्वा श्रेष्ठ हजुर मैं न त ठुलो  अर्को छ को लोकमा । 
पाई उत्तम वीर मद्दत दिने  हान भएँ युद्धमा ॥ 








 ७ ट्रोणपवे कुन 


चिन्ताग्रस्त भई मलाई निशिमा  लागेन निद्रा जब। 
गर्नोस् यत्न कुनै छिटो अब गुरो ! बाँच्ने दुखी कोरव  ॥ 

















तिनको बात सुनेर द्रोण गुरुले ४ भन्नुभयो रोषले। 
भन्छौ छेद गनी मलाइ यसरी ४ हे वीर ! कुन् बुद्धिले ! 
 जस्ले बुद्धि दियो लडौं भनि अघी ऐह् कहाँ छन् तिनी । 
 गर्दैनन् किन युद्ध पार्थसँग ती  तिम्रा सहायक बनी ॥९ 
बारबार मलाइ यो किसिमले  दुःखी नपाने गर। 
जे भन्छौ तिमि त्यो प्रसन्न मनले छ गर्नमा तपर ॥ 
सक्छौ लड्न तिमी पनी समरका क ज्ञाता ठुला वीर छौ। 
लड्दैनौ किन पार्थका सँग डटी ४ व्यथैं डरी भाग्दछो॥१०॥ 
वार्ता सुनेर गुरुको, मनमा रिसाई 
बोले मुयोधन तयार छु लडनलाई ॥ 






























 
जुन् शत्रुको हजुरले अहिले मलाई । 
भन्तूभयो गुण र शोौयं सबै बुझाई ॥११॥ 
तिन्को लिनेछु गइ आज अवःय प्राण । 
की मदेछ समरमा दिइ आफ्नू ज्यान ॥ 
पाल्नीस् हजुर लिई कोर सेन्य आधा । 
धावा म गछु सब तोडिदिएर बाधा ॥१२॥ 
सेनालाइ उठाइ भाग दुइमा  तत्काल बाँडी टिए। 
आधा भाग लिएर गर्न हमला  प्रस्थान गर्दा भए॥ 
सेना पाण्डवफका समरमा  थाकी सुतेका थिए। 
त्यै वेला हमला गरेर कुरुले  हाहा गराई दिए ॥१३॥ 
सारा सैन्य उठेर पाण्डुसुतका  गर्दे ठुलो खल्बल। . 
लागे लड्न त्यहाँ भयो नरपते !  अत्यन्त कोलाहल ॥ 
आए लड्न विराट ओ द्रुपदजी  श्री द्रोणका सामुमा । 
मारे ती हुइलाइ बाण दुइले  आचायले युद्धमा ॥२४॥ 
मेरो मारिदिदिए पिताकन भनी ४ सेना लिई साथमा । 
श्रृष्टयुम्न पुगे सवेग रथमा  आचायंको सामुमा॥ 
श्री हुर्योधनका सँगै शकुनिले  शस्रा्र वर्षा गरी। 
रोकेथे बिचमै अगाडि नबढुन् ४ भन्ने भई त्यो धरी ॥१ 
राजन् । वीरहरू परस्पर डटी ङ त्यो रात्रिमा लड्दै । 
धेरै वीर विपक्षलाइ नचिन्ही ४ माथै तथा मदथै॥ 
श्रृष््ुम्न र भीम केकय तथा  पाँचालका वीरले। 
बर्माए हतियार द्रोण गुरुको  सामू उटी वेगले ॥१६ 
श्री दुर्योधन, कर्ण, शल्य, शकुनी  सेना र् सेनापति । 
रक्षाखातिर द्रोणको वरिपरी ४ जम्मा थिए भ्रृपति ! 










.. ८५१ 
योद्धा, वीर प्रधान सैन्य गुरुको क जो जो अगाडी परे। 
भागे भाग्न सके जती कति त्यही  मूच्छौ परे वा मरे ॥१७॥ 
लाग्यो बग्न नदी त्यहाँ रगतको  बाह्र र पाउ, शिर। 
देखिन्थे जलजन्तु झैँ रथ बगी  त्यो रक्तमा सुन्दर ॥ 
 त्यो देखैर कती डराइ मनमा  तक्काल नै माग्दथे। 
 जस्मा धैर्य थियो तिनेहरु डटी  उत्साहले लड्दथे ॥१८॥ 
शृष्टय म्नद्वारा आचायेको बध 
योद्धा केकय, सेन्य पाण्डुसुतका ४ पोचालका जो थिए। 
साराले गुरुलाइ बाणहरुले  तत्काल ढाकीदिए॥ 
राखी धैयं दुलो सबै शरहरू ४ काटेर आचायले॥ 
 मरे वीर अनेक क्रोधित भई  छाडेर व्रह्याख्रले ॥१९॥ 
तिन्को शोय तथा पराक्रम ठुलो  देखेर श्री कृष्णले । 
भन्तूमो सुन पार्थ ! नाश सहजै ४ गर्ने भए द्रोणले ॥ 
यिन्को मृत्यु हुने उपाय पहिले  देखी छ जो निश्चय । 
त्यस्मा गर्ने सके कुनै छल छिटो  होता सबैको हित ॥२०॥ 
केही बेर अझै डटी समरमा  बाँचीरहे यी भने। 
 छन् हाम्रा जति वीर सैन्य अहिले  सम्पूर्ण छन् मारिने ॥ 
यिनका दीर्घ तथा बलिष्ठ करमा ४ छन् अख्र जेह्कै तक। 
सक्तेनो यिनिलाइ माने रणमा ४ हे वीर ! तैह्रेतक ॥२१॥ 
। प्यारो पुत्र मप्यो भनीकन सखे !  मुन्नन् गुरूले जब । 
यिनको मृत्यु हुनेछ निश्चय जसै  शस्राख्र याग्नन् सब ॥ 
चारे भाइ र पार्थले जब सुने  त्यो योजना कृष्णको । 
लागे अजुन भन्न गर्दिनँ मयो !  हत्या म आचार्यको ॥२ 




















। ८५३ 


अष्वत्यामा मरेको खबर रणभरी फैलिएको छ बन... 
त्यो हात्ती हो कि मान्छ्रे भ्रम छ अझ गुरो ! स्पष्ट जान्दीनँ मेले ॥ 
अश्वत्थामा मरे लो यति खबर जसै सुन्न पाए गुरुले । 
पाएनन् सुन्न हो त्यो गज कि नर भनी शङ्ख फुक्ता सबेले २९ 
छोरोको सुनि मृत्युको खबर त्योङ त्याग्छू भनी जीबन । 
दु शुरू गरे हृदयले  सम्झेर नारायण॥ 
श्रृष्टयुम्न लिएर खड्ग करमा ४ दौड अगाडी जब। 
भन्थे ती सब हेर, पितृञवधको  साटो म फेछ अब २० 
भन्थे अर्जुनजी नमार यसरी ४ आचायंलाई तर। 
काटे त्यो नसुनेर झट्ट गुरुको ४ टुप्पी समाई शिर  
ं फ्याँके त्यो शिरलाइ कोरखतरफ  गर्जेर तिनूले जब। 
पापी मूखे यि हुन् भनी कुरुहरू  धिक्कार दिन्थे सब॥२१ 
श्री दुर्योधन, कर्ण, शल्य, शकुनी  गान्धारका भूपति। 
फ्केथे रणबाट हे नरपते !  सन्ताप मानी अति ॥ 
लागे भाग्न डराइ सैन्य कुरुका ४ सम्पूर्ण योद्धा यता। 
गर्थे हर्ष बढाइँ पाण्डुसुतका  योद्धा र सेना उता ॥३२ 
द्रौणी वीर लडाइँमा अलि परे  अल्झी रहेका थिए। 
भागेका सबलाइ देखि सहसा  के हो भनी फर्किए ॥ 
सोधेहे कुरुराज! सैन्य यसरी ४ भागी रहेछन् किन ? 
हेरे श्री कृपत्फ बोल्न नसकी  क्यै बात हुर्योधनः ॥३३ 
तिन्ूको भाव बुझेर वीर कृपले  दुःखी भए तापनी । 
सारा बात भने बुझाइ गुरुले ४ संसार छाडे भनी॥ 
णीले सुनि त्यो पिता मरणको  संवाद दुःखी भए। 
केही बेर गरी विचार रिसले  रातो भई गजिए ॥३४ 


























. य 


मेरी पराक्रम सबै परबाट हेर। 
मार्छ विपक्षतिरका सब श्रेष्ठ वीर ॥ 
मारे पिताकन गरी छल आज जस्तो । 
साटो म फेर्दछु अवश्य लडेर त्यस्को ॥३५॥ 
सात्यक्कि र श्ृतद्युम्नको कठोर विषाद.  

श्री हुर्योधनले र वीर कुरुले ४ तिनको सुनी गर्जन। 
द्रीणीलाइ भनेर धन्य, खुशिले ४ थाले सबै उफ्रन॥ 
सुन्दा गर्जनको कठोर स्वर त्यो  मनमा रराईकन । 
सोधे अर्जुनलाई धर्मसुतले  त्यस्को सबै कारण ॥३६ 
पथ्याँ हामिहरू खुशी हुनु बरू  आचायंको मृत्युले ॥ 
उल्टो हर्षित छन् सबै कुरुहरू  हे पार्थ ! कुन् हेतुले ॥ 
पक्का कोहि मिल्यो सहायक ठलो  योद्धा त्यसै कारण। 
गरजन्छन् अहिले यि कोरवहरू  भन्दैछ मेरी मन ॥६७ 
को होला भन त्यो मलाइ अहिले ४ सोचेर हे अजुन! 
यस्तो प्रन्न सुनेर  धघमसुतको  सम्झी णुरूुका गुन॥ 
साद्दै चित्त दुखाउँदै विजयले  त्यसको भने कारण। 
आफ्नू धर्म र नीतिमा स्थिर हुने ४ छन् श्रेष्ठ जो व्राह्मण ॥३८ 
दिन्छन् दान सुपात्रलाइ दिनहँ ४ षटकर्म जो गदछन्। 
एक्सै कोरखलाइ मद्दत दिने  ती द्रौणका पुत्र हुन् ॥ 
मास्यौं जो गुरुलाइ धर्मपथको ४ तोडी सबै बन्धन । 
साटो फेने तयार छन् समरमा ४ द्रौणी रिसाईकन ॥२९॥ 
छाड्देनन् अब भृष्ट्युम्तकन ती  आचार्यका पय पुत्रले । 
रक्षा गर्नुपत्यो मिलेर सबले क तिनको कुने यल्ले ॥ 


८५४ 






























.  महाभारत 
तिन्को बात सुनी भने विजयले  घिक्कार दिई । 
कसले मान्दछ श्रेष्ठ, यो जति गस्यो दुष्कमं पापी भई ॥४६ 
लागे सात्यकि भन्न नेत्र रिसले  राता गराईकन ॥ 
श्रृष्रयुम्न तिमी समान अरु को  पापी हुनन् लो भन ! 
योद्धा, वीर तथा धनुधर ठुला  संसारमा छन जति। 
तिन्मा उत्तम, मान्य व्राद्यण थिए  आचायं हे दुमति ! ॥ 
हाम्रा कोरवका र पाण्डुसुतका, ४ केकेय, पाञ्चालका 
ट्रोणाचायं गुरू भईकन मरे  फेला परी दूृष्टका॥ 
बोल्ने बात अमद्र दुष्ट अहिले  जीवित् छ यो दुजन। 
द्ैनौ वीर कुनै उपस्थित यहाँ ४ यस्को लिने जीवन ॥४८ 
हत्याले गुरुको ठुलो नरकमा  पछेस् तँ पापी मरी। 
तेरो पाण्डव गदेछन् भइ दुखी  निन्दा नराम्री गरी ॥ 
माफी आज दिएँ नबोल्नु यसरी  हे दुष्ट ! केह पनि । 
श्रृष्रणम्न उठी मने, सब कुरा  श्री सात्यकीको सुनी ॥४९ 
गछेन् सज्जन को बढेर तिमि झैं  निन्दा सदा हुजन। 
गर्नाले बकवाद व्यर्थ तिमिले  हानी छ मेरो कुन? 
पापी, नीच तिमी दुराचरणले  छौ पूर्ण आफैं तर। 
निन्दा गर्ने भनी सदैव असरको  हुन्छो तिमी तत्र ॥५० 
दिन्छौ दोष मलाई द्रोणबधको  हे सात्यकी दुजन ! 
निर्दोषी तिमिले गस्यौ वध गई  भूरिश्रवाको किन? 
दिन्छो दोष मलाइ व्यर्थ तिमि छो  दुष्क्मे्षा उद्तत। 
लाग्ला पाप मनी डराउँछु बरू  बोख्ेर पापीसित ॥५१॥ 
कुन हो उत्तम धम, जान्न सजिलो ठान्छ कि हे हुर्जन ! 
त्यस्तै छप अधर्मको पनि सफा  गाद्दो छ जानी छिन ॥ 











































। ८५७ 





१०८ 


सोही कारणले विवाद नगरी ४ जाड लडाइँ गर। 
बोल्यौ केहि मने म काटछु गुरुझैँ  टुप्पी समाई शिर ॥५२॥ 
तिन्को बात सुनेर क्रोधित मई ५ श्री सात्यकी वीरले। 
दोडे एक गदा लिएर सहसा  मार्छ भनी वेगले॥ 
श्रृष्टयुम्न पनी लिएर करमा  ठलो खुडा दोडिए। 
योद्धा मीम र कृष्णले गइ छिटै  पक्रेर रोकीदिए ५३॥  
अश्वत्थामा हारा नारायणाद्धको प्रयोग  श्री कृष्णद्ारा सबैको रक्षा 
राजन् ! कोख वीर त्यै बखतमा ४ उहले आए सब। 
त्यो देखेर हिँडे लिएर संग्रमा ४ सेनाहरू पाण्डव ॥ 
गर्छन् श्री यमराजले प्रलयमा ४ संहार जुन् चालले। 
  पारे सैनिक ध्वस्त त्यै किसिमले  श्री ट्रोणका पुत्रले ॥५४॥ 
थुप्रो लाग्न गयौ पहाइसरिको  मुर्दाहरूको द्यहाँ॥ 
लागे ढल्न मरी दुवै तरफका  सेनाहरू छिन्महाँ॥  
ठूला पर्वत वा समुद्र दुइको ४ लागे सरी ठक्कर । 
त्यस्तै वीर मिडे हुवे तरफका  संग्रामभूमीमर ॥५५॥ 
त्यो वेला जति वीर सम्मुख परे  श्री ट्रोणका पुत्रको । 
तिन्मा कोहि बचेन जीवन गयो  अक्षीहिणी एकको॥ 
श्री नारायण अख्न सम्झि मनले  मन्त्रेर राम्रोसित । 
छाडे पाण्डव सैन्यका उपरमा १ ट्रौणी मई क्रोधित ॥५६॥ 
निस्के वाण अनेक अम्निसरिका  त्यो अख्चदेखी जब। 
लागे मन डढेर संगम्रुख जती  त्यस्का परे ती सव॥ 
जस्तो ढाक्तछ सूर्यको किरणले  त्रैलोक्य ने छिनमहाँ । 
त्यस्तै सैनिकलाइ बाणहरुले  ढाकी दिएथ्यो त्यहाँ । ५७ 






































 ममनितिििडिटिविम्््वि््कि 
क कर कमान ज्याक बक 


८५८ महाभारत 
बोले धर्मकुमार शीप्ठ भयले  देखेर . युद्धस्थिति । 
श्रष्टयुम्न लिएर सेनिक सबै पाञ्चालका भूपति॥ 
योद्धा अन्धकका र वृष्णि कुलका ४ साग थिए साथमा। 
आफाफ्ना घर जाउ व्यर्थ नपरी  यो घोर आपत्तिमा ।५८ 
भाई अजुन छन् तटस्थ हरि छन  त्रह्माण्डका मालिक । 
मने हामि भयौं डटेर सँगमा ४ प्यारा सबै सैनिक ॥ . 
ओग्दैछौं परिणाम आज ठलले  हत्या णुरुको गरी। 
हाम्फालीकन अग्निमा म त छिटै  जान्छ खुशीले मरी ॥५०, 
हाम्रो हार भयो तयजुन् विजयको ४ आशा सबै पाण्डव।  
यो संग्राम जितेर कोखहरू  साम्राज्य मोगुन् अब ॥ 
बु वात सुनेर धमंसुतको  बाह्र उचालीकन । 
भन्नूमो हरिले गरेर पहिले  शंखध्वनी गर्जेन ॥६०॥ 
योद्धा, सैनिक, वीर पर्ख उरले  भागी रहेछौ किन?! 
 भ्रूमीमा रथबाट वर्छे पहिले  शख्राख्र फालीकन॥ 
पैह्वृदेखि विधान निश्चय छ यो  दिव्याख्न शान्ती हुने । 
अर्को छैन कुनै उपाय सजिलो ४ है वीरहो ! बाँचिने ॥६१॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनेर सबले  गर्दा भए पाल्न। 
मानेनन् जब भीमले शुरु गस्यो  त्यो अख्रले झम्टन ॥ 
त्यौ देखेर छिटो पुगी विजयले  बाइ समाईकन । 
तानी भूमिमहाँ बचाउन सके  श्री भीमको जीवन ॥६२॥ 
श्री नारायण अख्र शान्त त्यसरी ४ पानू भयो झृष्णले । 
फर्के सैनिक वीर पाण्डुसुतका ४ लडुछौं भनी वेगले ! ं 
त्यो देखेर कुमार द्रोण गुरुका  अत्यन्त क्रोधित् भए । 

श्री कृष्णाजु नलाइ ताकि सहसा  अग्न्याख्र छाडीदिए ॥६३ 

























।  अग्निशिखासमान क्रमले  अग्न्याख्र बढ्दै जब । 
छाडे मन्त्रित पा्थल्े पनि छिटै  त्रह्मा्र आफ्नू तव 
दोटै अख्र मिली विलीन सहसा  श्री कृष्णजीमा भए। 
सारा सैन्य डटेर फेरि रणमा  उत्साहले गर्जिए ॥६४॥ 
श्री द्रौणी दुई अस्रको विफलता  देखेर दुःखी थिए। 
 त्यसको कारण ब्यासले पुगि त्यहाँ ४ सारा बुझाई दिए॥ 
अग्नीअग्नि मिलेर शान्त जसरी  हुन्छन् नपोलीक्न । 
पाई केन्द्र भए विलीन अहिले  दिव्यास्र त्यै कारण॥६५॥ 














ध्यासजी द्वारा अझुनलाई शिधा 
हे त्रह्न् ! पढ्लि थियो त्रिपुर जो ४ योद्धा ठुलो दानव! 
त्यसूले जङ्गलमा गई तप गन्यो ४ संकष्टठ खप्ते जब्॥। 
ब्रद्का तृष्ट भएर इच्छित दिए  त्यो देत्यलाई वर। 
लाग्यो घुम्त भएर देत्य बिजयी  सानन्द चारेतिर ॥६॥ 






















... ६० क 















योतालाइ जितेर स्वर्गपुरिको ४ त्यसले गस्यो शासन ॥ 
व्रह्माजीसंग क्ष्ट्र देवगणले  आफ्नू भनेथे जब। 
ब्रह्माले शिवको सबै सँग भई  गनू भएथ्यो स्तव ॥६७ 
यौताको स्तुतिले प्रसन्न हुनुभो ४ तक्ाल वबिशवंमर । 
पाल्नूमो रथमा चढी त्रिपुर त्यो  छाडेर यौटा शर।. 
मारी दानवलाइ देवगणको ४ संकष्ट हू सयो। 
श्री कृष्णार्जनले सुअस्त्र त्यहि नै ४ ल्याईसकेको थियो ॥६८ 
तिम्रा अस्त्र भए विनष्ट अहिले त्यै अस्त्रको तेजले। 
चिन्ता गर्नु व्था छ यो विषयमा  हे विप्र ! दै हेतुले ॥ 
श्री नारायण कृष्ण हुन् नर यिनै  हे विप्र ! हुन् अजुन। 
यिन्को ध्यान गरे हुनेछ क्रमले  चिद्त्रह्मको दशंन ॥६९ 
अन्तर्धान भई भनीकन यती ४ श्री व्यास पाल्नूभयो । 
द्रोणीका मनको विषाद अथवा  सारा अशान्ती गयो ॥ 
राजन् ! फेरि ढडटे दुवै तरफमा  योद्धाहरू युद्धमा। 
बर्साई हतियार क्रोधित हुँदै  उत्साहका साथमा ॥७० 
छाडथे बाण जतीजती रिस गरी  श्री द्रोणका पुत्रले। 
काट्थे ती सब बाणलाइ बिचमै  टुक्रा गरी पार्थले॥ 
ठ्रोणी दिक्क भएर घायल बनी  धिक्कार भन्दै गए । 
सन्ध्याकाल भयो हुवै तरफले  संग्राम रोकीदिए ॥७१ 
श्री कृष्णजु नदेखि बाहिक सबै  श्री ट्रोणको मसुले। 
हाम्रो जीत हुने मयो अब भनी  गर्थे कुरा इर्षले॥ 
योद्धा कोरवतर्फका जति थिए  सेना र सेनापति । 
हाम्रो हार हुनेछ निश्चय भनी  गर्थे कुरा मूपति ! ॥७२॥ 


















हि ८६१ 
सारा संजयछै गरे समरको है विस्तारढछे बर्णन। 
त्यो मुन्दा धृतराष्ट्र दुःखित भए  सम्झी गुरूका गुन ॥ 
साह्दै दुःख दिने कुपुत्र हुनगो  यो दुष्ट दुर्योधन। 
भन्थे भूप रुँदै अवश्य रणमा क मारिन्छ त्यो दुजन ॥७ 
यो ट्रोणपर्व सब जो जन पाठ गर्छन् । 
संसारसिन्धु सहजैसित पार तरछन् ॥ 
सम्पत्ति, सन्तति र कीर्ति बढेर जाला । 
त्यागेर देह सुख स्वर्ग गएर भोग्ला ॥७४॥ 


ट्रोणपर्वे समाप्त । 





प्र 

















टी कर्णपर्व 


प्रारम्भ 
दुर्योधनले कणेलाई सेनापति बनाउनु  । 
वैशम्पायन भन्दथे शुम कथा  सुन्थे ति जन्मेजय । 
भन्थे श्री ध्वतराष्ट्रजीसँग त्यही ४ विस्तारले सञ्जय॥ 
देखाए जति श्रता समरमा  हे भूपती ! ट्रोणले । 
त्यस्तो गने ठलो पराक्रम अरू कै सक्नेछ कुन् वीरले ॥१॥ 
सारा पाण्डव हर्षले शिविरमा  फर्की सकेथे जब। 
आफ्नू हार हुने सुनिश्चित गरी ४ आए सबै कोख॥ 
श्री दुर्योधनले सबै नपहरू  डाकेर त्यै रातमा। 





जित्ने पाण्डव वीरलाइ कसरी  हामीहरूले अब । 
सोची यल कुनै बताउनुहवस्  हे भरपती हो ! सब ॥३॥ 
यस्तो प्रश्न सुने सुयोधनजिको ४ राजाहरूले तर । 
कोही वीर उठेन दिन्छु म भनी त्यो प्रश्नको उत्तर ॥ 
द्रोणीका मुखमा सबै नृपतिका ४ आँखा डटेका थिए। 
तिनको भाव बुझेर द्रोणसुतले  बिस्तार भन्दा भए ॥४॥ 
योद्धा कर्णसमानको अरु कुनै  मेले यहाँ देढ्दिनँ । 
सक्छन् जिल यिनी पराक्रम गरी ४ है वीर दुर्योधन ! 



















।। छन् सब अख्र शख्रहरूको  संग्राममा हुधेर । 
सेनाका पतिको दिनोस् पद ठलो ४ यिनूलाइ नै सादर ॥५॥ 
त्यी सल्लाह सुनेर द्रोणसुतको  आनन्द मानीकन  
लागे भन्न उठेर आदर गरी  तिन्लाइ दुर्योधन ॥ 
योद्धा कर्ण ! ठलो म मान्छु मनमा  तिमी अहीले सर्। 
 तिम्रै धेय र शक्तिले अघि भएँ  संग्राममा तर ॥६॥ 
मेरा शत्रु समस्त पाण्डवहरू  छन् श्रेष्ठ योद्धा तर । 
मारी ती सबलाइ वीर ! तिमिले  ञद्भधार मेरो गर॥ 
मेरो कार्य ठ कृष्टसाध्य तिमिले ४ राम्रो गरी जान्दछौ । 
सौही कारणले मलाइ विजयी  पाछँ भने सक्तछौ ॥७॥ 
सेनाका पतिको ठुलो पदछजो हे कर्ण ! संग्राममा । 
सुम्पन्छु अब भार त्यो म बलियो  तिम्रा सखे ! काँधमा ॥ 
बोले सूर्यकुमार बात सुनि त्यो हे बीर ! ढुयोधन। 
व्यभँमा तिमिले म जीवित छँदै  चिन्ता गरेको किन ? ॥८॥ 
माछू शत्र भनी कबोल पहिल्यै ४ देखी गरेको हुँदा। 
त्यस्को पालन गर्न देह, मनले  तैयार छू सर्वदा॥ 
मेरी शोये र शक्तिमा अब कुनै ४ शंका नमानीकन । 
हेदै युद्ध बसीरह शिबिरमा  हे मित्र दुर्योधन ! ॥९॥ 
तिन्को बात सुनी सुयोधन त्यहाँ ४ अत्यन्त हर्षित् भए । 
सेनाका पतिको तुरुन्त असिपेक  श्री कर्णलाई दिए॥ 
पाई त्यौ पदभार कर्ण मनमा  निक्कै भए हपित। 
देखिन्थे रबिपुत्र त्यो बखतमा ४ श्रीस्कन्ध झैं शौमित ॥१२ 
पारे व्यूह तयार त्यो मकर झैं  जसको थियो आक्ति । 
त्यो चौधौं दिन लड्न उद्यत भए  श्री कर्ण सेनापति ॥ 


 


















८ सतक जानेलाई 
प्रातःकाल उठेर पाण्डुसुतले  देखे तयारी जब। 
चन्द्राकार बनाइ व्यूह् बलियो  आए अगाडी सब ॥११ 
लागे लड्न डटेर हे नरपते !  सेना ढुवै पक्षका । 
बाह्र, पाउ अनेक अङ्ग क्षणमा ४ टुक्रा भए वीरका॥ 
पुण्यात्मा भइ पुण्य क्षीण जसरी  गिर्छन् त्यही चालले । 
धेरै सैन्यहरू धमाधम गिरे  शस्त्रास्त्रका चोटले ॥१२। 
रोके अजुनलाइ बढ्न नदिई ४ संसप्तका सेन्यले। 
लागे माने समाप्त पार्न क्षणमा  तितलाइ श्री पार्थले ॥ 
योद्धा मीम चढेर श्रेष्ठ गजमा ४ बढ्दै अगाडी गए। 
सामुन्ने पुगि क्षेमधूर्ति नपलते  तिनलाइ रोकीदिए १ 
हात्ती ती हुइ वीरका जब सरे  दोडे गदा लीकन। 
हानी एक गदा ठृकोदरजिले  तिनको लिए जीवन । 
आगे सेन्य सबै डराइ नृपको  देखी नराम्रो स्थिति । 
फर्काए सबलाइ कर्ण सहसा  आएर हर भूपति ! ॥१४ 
बर्साए हतियार क्रोधित भई ४ ती कर्णले बेसरी। 
लागे गिर्न विपक्षका पनि त्यहाँ ४ सेना अनेकौं मरी॥ 
रोकेथे सहदेवले पुगि छिटै संहार ती कर्णको। 
थाले गर्न प्रहार वीर दुइ ती  गर्जेर शस्त्रास्त्रको ॥१५ 
श्रृष्टयुम्न बढेर वेग क्रृपको  तत्काल रोकीदिए। 
पखी हे शकुनी ! भनी नकुलले  गर्जेर साती लिए ॥ 
लागे भन्न शिखण्डि क्रोधित भई  हे दुष्ट दुःशासन ! 
तिम्रो लिन्छु, डटी रहे समरमा  मैले छिटो जीवन ॥१६ 
श्री हुर्योधनलाइ धर्मसुतले ै आएर रोकीदिए। 
भाई जो अनुविन्द, विन्द॒ रणका  ज्ञाता प्रतापी थिए ॥ 








































०९ कर्णपवे ८६५ 
तिनूको युद्ध ति सात्यकीसित पन्यो४ है भूपती ! वेसरी। 
बर्माए शर ख्ब सम्मुख डटी  माने इरादा धरी ॥१७ 
रोके वेग ठुटेर ट्रोणसुतको  संग्राममा मीमले। 
लागे लडन दुवै अनेक शरको  वर्षा गरी वेगले॥ 
राजा श्री श्रुतकीर्ति सम्मुख भई ४ लड्दा भए शल्यको । 
ग्जन्थे दुइ वीर उच्च स्वरले ४वर्षा गरी बाणको ॥१८ 
लड्छन् मत्त गजेन्द्र घोर वनमा  गर्जेर जुन् चालले। 
त्यस्तै ती अनुविन्द, विन्द॒ रणना  लड्दा भए वेगले॥ 
मारी अश्व र सारथी, रथ ध्वजा  टुक्रा गराईकन।  
पारी घायल सात्यकीकन गरी  लागै दुवै गर्जन ॥१९॥ 

चोट सबै खपेर तनमा ४ श्री सात्यकीले पनि। 
हाने बाण तिखा पचास विरथी  पारे मलाई भनी॥ 
लागी बाण दुवै भएर विरथी ४ दौडै गदा लीकन। 
गर्थे यल दुवै थरी घुमिघुमी  प्राणान्त पारीदिन ॥२० 
मारेथै अनुविन्दलाइ पहिले ४ हानी गदा माथमा । 
काटेथे शिर विन्दको पनि छिटै  तर्वारलछे युद्धमा॥ 
मारै केक्य बीरलाइ त्यसरी  श्री सात्यकीले जब। 
 लागे भाग्न डराइ सैनिकहरू  तिदका भएका सब ॥२१ 
गर्दा अजुनले प्रहार रणमा  शस्त्रास्ष संहारक । 
लागे ढुल्न मरी धमाधम सबै  सेना ति संसप्तक ॥ 
हे राजन् ! श्रुतकर्म ठ्रौपदिजिका ४ जो वीर छोरा थिए। 
तिनले जीवन चित्रसेन न्पको  नी बाणद्वारा लिए ॥२ 
अर्का जो प्रतिविन्ध्य नामक थिए  श्री ट्रोपदिका सुत। 
तिनले क्रोधित चित्रको वध गरे  साह्वै नरराम्रोसित ॥ 































. 


 अजु नले पराक्रम ठुलो  देखे गरेकी जब्। 
आए ट्रोणकुमार सम्मुख भई  भन्दै म लड्छु अब ॥२३ 
रोकेथे गुरुपुत्रलाइ सहसा  आएर श्री मीमले। 
थाले लड्न दुवै परस्पर ठुलो  उत्साह ओ धेयले ॥ 
राजन् ! क्षत्रिय वीर भीम बलमा  पूरा प्रतापी थिए। 
त्यस्तै व्राह्मण वीर द्रोणसुत झन् ५ शखज्ञ पक्का थिए ॥२४॥ 
तीखा बाणहरू प्रहार रिसले ४ गथ जती मीमले। 
काटथे ती सबलाई झट्ट बिचमै श्री ट्रोणका पुत्रले ॥ 
ठ्रोणीले पनि ठाडदथे जतिजती ४ दिव्या मन्त्रीकन ।  
काटी ती सबलाइ भीम खुशिले ४ थाल्थे त्यहाँ गर्जेन ॥२५॥ 
 जस्तो अदूधुत युद्ध वीर दुइको  त्यौ देखियो भूपति! 
त्यस्तो युद्ध थिएन अद्भुत कुने ४ पैहै बितेका जति 
ढाक्न्धि कहिले अनेक शरको क वर्षा गरी वेसरी। 
देखिन्थे कहिले सबै शरहरू क काटेर टुक्का गरी ॥२६॥ 
निक्कै बेर लडी रहे जब दुवै  योद्वा भई क्रोधित । 
लागी बाण तिखा परस्पर दुवे  योद्वा भए मूछित ॥ 
गँदेखे सारथिले हुवै तरफका  आफ्ना रथीको स्थिति । 
फकाई रथ वेगछे पर लगे  तकाल है भूपति ॥२७॥ 
भाई जो छै भगदत्तका अतिबली  यौटा प्रतापी थिए। 
साटो फेने भनेर पार्थसित ती ४ आएर लड्दा भए ॥ 
तिनको कारिदिए त्यहाँ विजयले  इन्द्रोाखर हानी शिर। 
गे कोरव वीर भाग्न डरले  तत्काल चारैतिर ॥२८ 
 फ्याँक्ये पाथ, जता थिए उदघि झैँ  सेना ति संसप्तक। 
लगे छोडन समाप् पार्दछु भनी ४ शस्रास्र संहारक ॥ 























































। ८६७ 


सेना मत्त गजेन्द्रको अति ठलो ४ भिन्ने थियो एक जो । 
आएथ्यो गजसेन्य दत्मल गरी  श्रीपा्थका सामु त्यो ॥२९ 
एकै पल्ट गरे प्रहार सबले  शख्ात्र आफ्ना तर । 
मारे ती सबलाइ एक क्षणमै छाडी अनेकौं शर ॥ 
योद्धा दण्ड र दण्डधघार गजका  सेनापती जौ थिए। 
५ तिनलाई पनि पार्थले शरहरू  छाडेर मारीदिए ॥१०॥ 
तिन्को मत्यु भएर पाण्डवहरू  सारा थिए हर्षित। 
लागे भन्न गएर सूयंसुतको  सामू ति माद्रीसुत ॥ 
पापी कण ! तिमी समान अरुको ४ होला नढाँटी भन। 
निन्छौ तिमि नै प्रधान सबमा  यो युद्धको कारण ॥३१ 

श्री दुर्योधनलाई साहस दियौ  झूटो पहीले जति। 
मंदैछन् त्यहि हेतु कोर तथा ङ सम्पूर्ण यी भूपति॥ 
मार्नेछु तिमिलाइ आज रणमा  जानी ठुलो कण्टक। 
थाल्ने गर्न प्रहार बेसरि भनी  शस्रास्र संहारक ॥३२॥ 
ताँदो काटिदिई शरीरभरमा  घाउ गराईदिए । 
राधाका सुत कण घायल हुँदा  अद्यन्त क्रोधित भए ॥ 
घोडा, सारथि, छत्र ओ रथध्वजा ४ काटेर नौ बाण्ले। 
तिन्लाइ विरथी गराइ सहजै  हाँसे तिनी हर्षले ॥३३॥ 
सक्ती, तोमर पाश खड्ग र गदा क दिब्याख्न जोजो थिए ॥ 
माद्रीका सुत छाडदथे जति सबै  श्री कर्ण काटते गए ॥ 
मारी सारथि, अश्व झट्ट विरथी ४ तिनूलाइ पारे जब। 
भागेथे रणबाट श्री नकुलजी  साह्रै डराई तब ॥२४॥ 

हे राजन ! सहदेवको शर्कुनिंकी  संग्राप्त चल्दै थियो। 

। ती दोटै बलवानको समर झन्  आश्चय लाग्ने भयो । 














। कणपवे ८६९ 
राजा कोशलका तथा मगधका ४ ओ अङ्ग, बङ्गादिका । 
आए लड्न डटेर कम्मर कसी  धेरै थरी देशका ॥४१॥ 
श्ृष्टयुम्न शिखण्डि, भृपति अरू जो जो प्रतापी थिए । 
सारा लड्न भनेर सोहि स्थलमा  तत्काल पुग्दा भए ॥ 
हात्ती, अश्वसवार, पैदल, रथी  योद्धा र सेनापति । 
थाले गर्ने प्रहार शस्र रिसले ४ आफ्ना भएका जति२ 
सेना वीरहरू दुवै तरफका ४ जो जौ थिए ढुर्घर । 
थाले ढुल्न मरी धामधम द्हाँ ४ लागी गदा तीमर ॥ 
ढाकेथ्यो मृतदेहहे नरपते !  सम्पूर्ण गुद्धस्थल । 
देखिन्थे गज अश्व बाहु शिरका क थुप्राहरू केवल ॥४२॥ 
 चम्कन्थें कतिका खुँडा र खुकुरी  तर्वार ०. विद्युत् सरी। 
छौ छो मार, समात, काट सब यो चिर बेसरी ॥ 
भूतप्रेत, पिशाच, गिद्धहरू झन्  उन्मत्त जस्तै बनी । 
डुल्थे जवान र काग आदि खुशिले  संग्राममा डंकिनी ॥४४ 
सेना मरे जब दुवैतिरका प्रशस्त । 
अस्ताउनाकन हिँडे रवि सुस्तसुस्त ॥ 
धनि मरे तर थिए जति सेन्य शेष 


 फर्के सबै शिविरमा तब हे नरेश ! । ४५॥ 
करणको दोस्रो दिनको युद्धमा त्रिपुरापुरको उराख्यान राजा शल्य सारथी हुनुः  


हे राजन् ! श्रृतराष्ट्रले जब मुने  संग्रामको त्यो स्थिति । 
सोधे सञ्जयलाई फेरि मनमा  सन्ताप मानी अति ॥ 
सक्थे पाण्डवलाई जिल रणमा  इच्छा गरे कणले। 
तिवले जिल नसक्नु हामिहरुको  हो भन्छु दुर्भाग्यले॥४६। 















. ८७१ 
 दुर्लभ हुन्न क्ये पनि कुरा  ज्ञानी मनस्वीकन । 
त्यस्तै पाण्डवलाइ जित्न रणमा  गाह्रो कुरा मान्दिनँ ॥ 
तिनको गाण्डिव नामको धनु छ जो ५ बिश्यात संसारमा । 
त्योभन्दा छ बढी धनू विजय यो  मेरो पनी हातमा ॥५३ ! 
गर्ने श्र प्रहार नीति रणको  मेले जती जान्दछू । 
 वैन् विज्ञ त्यती धनञ्जय मनी  म छु॥ 
योटा जो छ विशेषता विजयमा ५ हे मित्र दुर्योधन ! 
मेरो हार हुने सदैव रणमा  हो मुख्य त्यैकारण॥५४॥ 
तिन्का सारथि छन तिनै भुवनका  मालिक योगेत्वर । 
रक्षा गनं भनी सदा विजयको  छन् युद्धमा तत्र ॥ 
त्यस्तै सारथि एक आज नहुँदा ४ लाचार छ यो घरी। 
मेरो यो रथलाई शल्य नपले  हाँकी दिए राम्ररी ॥५५॥ 
मार्थे, निइचय पा्थलाइ रणमा है मित्र दुयौंधन ! 
यस्को गनुहवस् ॥ १. प्रबन्ध अहिले  सोची बिचारीकन ॥ 
राधाका सुत करणको सुनि कुरा  राम्रो भन्यौ यो मनी । 
लागे भन्न पुगी छिटे शिविरमा  श्रीशल्यलाई तिनी ॥५६॥ 
है मामा ! अधिदेखिके हजुरको  मान्छु म ठूलो भर! 
छैनन् वीर हजूर झैं प्रथिविमा  अर्को कुनै ढुधेर॥ 
मेरो मङ्गलका निमित्त र ठुला  ती शत्रु मानीकन । 
यौटा कार्य हजूरले गरिदिनू  पने भयो सज्जन नई ॥५ 
गर्छन् सारथि कमे जुन् किसिमले  श्री कृष्णले गै । 
त्यस्तै बाग समाउनीस् हजरले  श्री कर्णका अष्वको ॥ 
गछन् मद्दत पार्थको समरमा  जुन् चालले कृष्णले । 
त्यस्तै मद्दत कर्णलाइ दिनुहोस्  मामा ! द्याभावले ॥८ 


































छि महाभारत 


माने भीष्म र द्रोणलाइ छलले  श्री क्रष्ण नै हुन् भनी । 
जानेकै छ समस्त वीरहरुले ४ मामा ! हजुछै पनि ॥ 











दुर्योधन र कर्णको वार्तालाप 
भीष्म, ट्रौण बुढा थिए समरमा  तिन्को भयो सदूगति । 
माग्छन् मद्दत नाथको भइ दुखी  बाँचे जती भूपति ॥५९ 
जस्तै कर्णसमान दुर्धेर रथी  छैनन् तिनै लोकमा ! 
त्यस्तै सारथि विज्ञ क्वै हजुर झैं ४ देङ्दीनै॑ संसारमा॥ 
राधाका सुत कर्णको रथ स्वयं  हाँकीदिए नाथले। 
पाँचै माई र सैन्यलाइ रणमा  जिले थिए कर्णले ॥६०॥ 
श्री दुर्योधनले विनम्र स्वरमा  बिन्ती गरेको सुनी। 
लागे भन्न रिसाइ मद्रपतिले ४ आगोसरीका बनी ॥ 
हे दुर्योधन ! यो अनादर ठलो  मेरी गरेको क्नि! 
योग्यायोग्य गरी विचार पहिले  बोल्छन् सदा सज्जन६१ 














...  करणपबे ओ टे 
जानीलेउ म हँ नरेश तिमि झै योटा ठुलो देशको । 
भन्छौ सारथि कर्म क गर्ने कसरी  त्यो सूतका पुत्रको । 
राजा शल्य रिसाउँदै दिइसकी  पेह्रे कडा उत्तर। 
आफ्ना सैन्य सबै लिएर सहसा  ती जानलागे घर ॥६२॥ 
त्यो देखीकन श्री सुयोधन परे ४ श्री शल्यका पाउमा  
लागे भन्न बुझाइ फेरि तिनिले  सम्मानका साथमा ॥ 
हे मामा ! बलवान शत्रुसितको  कोही ठुलो युद्धमा । 
राख्छन् सारथि आफुदेखि बलियो  जान्ने रथी साथमा ॥३ 
सामुन्ने छ प्रमाण श्री विजयका  छन् सारथी श्री हरि । 
भन्नुहुन्छ मलाइ लौ हजुरले  हैलौँ गच्यौ बेसरी । 
अर्को दिन्छु प्रमाण यो विषयको ४ पेहै भएको अब। 
भाई तीन थिए अघी त्रिपुर जो  साह्रै ठुला दानव ॥६४ 
व्रह्लाको तप कष्टपूर्वक गरी छ तिन्ले रिझाए जब। 
भन्नुभो विधिले गएर वर जे कै इच्छा छ लेओ अब ॥ 
थ्रह्मन् ! हामीहरू कदापि नमरौं ४ तिनले भनेको सुनी । 
मन्तुमो विधिले संदैव भवमा  बाँच्नेन कोही पनि ॥६ 
राखी क्यै अवकाश मागः वर लो  है वीर ही ! मृत्युको । 
विन्ती दानवले गरे मुनिसकी ५ आज्ञा ति व्रद्वाजिको ॥ 
यौटै बाण चलाइ जो निमिपमा ४ तोड्नेछ हाम्रो पुर । 
मोही माने समथै होस्, दिनुहवस्  माग्छौं प्रमो ! ये वर ६६ 
इच्छा पूर्ण हुनेछ वीरहरु  !  तिम्रो तथास्तु भनी । 
पाल्नूमो निज धाममा खुशि हुँदै  श्री सृष्टिकर्ता १०७ ॥ 
चाँदी, लोह सुवर्णका पुर स्चे छ आएर ती दत्यल। 
। शोमा ती पुरको अलौकिक थियो  रत्नादिकी तेजले ॥६७॥ 

























वि  


कक... 





॥ दिकमोछनिबिम्जिटिदिदेटटिदितिमकमललोते 
कनललनननननिललललिलिलिलििििहिहिि री पा णणणणणणणरिरररिहिी  हि हरिहर ररर र हिरा 


राखे स्वग र भूमिमा पुर लगी  सानन्द् पातालमा ॥ 
थाले गने रजाइँ देवगणको  शेखी हरी स्वगंमा ॥ 
तीनोटा पुरमा तलाउ बढिया  मीठो सुधाका थिए। 
मर्ने दानवलाइ अमृत ठरी  तक्काल व्यू ताउँथै ॥६८ 


दच्छामाफिक हिंड्द्थै पुरहरू  डुल्थे सदा दानव। 


सारालाइ गराइ आफ्नु वशमा  स्वामी बनेती सब॥।. 


ब्रह्वालाइ लिई सदाशिवकहाँ  सम्पूण योता गए। 
आफ्ना कष्ट सबै विनम्र स्वरमा  एकेक भन्दा भए ॥६५, 
तिनको बिन्ति सुनीसकेर शिवले ४ आज्ञा भयो सादर । 
माने दानवलाइ यल पहिले  मेले भनेको गर ॥ 
ब्रह्मा सारथि, भूमिको रथ तथा श्री विष्णुरुपी शर।  

पाए माछु रथी बनेर म गई  छन् देत्य ती दुधर ॥७०   
आज्ञाले शिवको तयार रथ त्यो  योताहरूलछै गरे॥ 
ठूलो युद्ध पत्यो सबै अमुर ती  श्री शम्मुदारा मसरे। 
हे मामा ! त्रिपुरारि नाम शिवको  त्यै हेतु फेलियो। 



















 ८७५ 


योद्धा कर्णसमान वीर अहिले ४ छैनन् तिने लोकमा । 
तीभन्दा पनि श्रेष्ठ ने हजुरके ४ शक्ती छ ॥.. संसारमा ॥ 
सोही कारण कर्णको रथ गई  सानन्द हाँकीदिनोस् । 
मेरो कष्ट दया गरौीकन ठुलो  तत्काल टारीलिनोस्॥७४ 
श्री दुर्योधनले विनम्र स्वरमा  बिन्ती गरेको सुनी। 
 लागे भन्न बुझाइ शल्य नपती ४ क्यै बेर मन्मा गुनी ॥ 
तिम्रो कार्य र मान्दछौ समरमा  मेरी तिमीले भर। 
हाँक्नेछु रथ हे सुयोधन ! गई  तिन्को म ऐह्ने तर ॥७५ 
भन्नेछ जति देखुँछा हित कुरा ङ राम्रो नराम्री जब। 
खप्नूपर्छ तिमी र कर्ण हुइले ४ मैले भनेको सब॥ 
यो मेरौ प्रण करणले र तिमिले  स्वीकार गर्छौ भने । 
गर्नेछु गइ कार्य सारथि भई  कल्याण तिम्रो हुने॥७६॥ 
सारा बात भने सुयोधन गई ४ श्री क्णलाई जब। 
श्री दुर्योधनको कुरा सुनिसकी  माने तिनीले सब ॥ 
यस्तो बात सुनेर मद्रपतिको ४ आनन्द मानीकन । 
त्याहाँबाट हिंडे चढेर रथमा ४ तक्काल हुर्योधन ॥७७ 
 राजा शल्य र योद्ढा कर्णकी परस्पर विवाद  
पैह्वे सारथि शल्यलाइ रथमा ४ राखेर श्री कर्णले । 
आफू श्रेष्ठ रथी भईकन बसे  अत्यन्त उत्साहले ॥ 
ठूलो व्यूह बनाइ सेन्यहरुको ४ बाजा बजाईकन । 
आए लड्न भनी डटेर रणमा  गर्दै ठुलो गर्जन ॥७८ 
अर्को व्यूह गरे तयार बलियो  संसप्तका सेन्यको । 
थाले गर्जन ती कठोर स्वरले क बाजा बज्यो युद्धको ॥ 





















महाभारत 


देखे व्यूह ठुलो विपक्षतिरको  त्यस्तो तयारी जब। 
आए व्यूह बनाइ पाण्डुसुतका  सेना र योद्धा सब॥७९॥ 









सो  











  
 १५ ॥। १०० 











एक्लै मार्न भनेर अर्जुन गए  संसप्त सेनातिर। 
बाँकी वीर सबै यतातिर भए  संग्राममा तप्रर॥ 
रक्षा गर्न भनेर व्यूहमुखमा ५ श्री कर्ण योद्धा थिए। 
तिनका साथ लडाइँ गर्न पहिले  पाञ्चाल योद्धा गए ॥८० 
सेना अश्वपती, रथी, गजपती ४ जो जो थिए पेदल। 
बसाई हतियार सूर्यसुतले गर्दै गए कत्तल ॥ 
आएं लड्न सनेर सुञ्जयहरू  तिनका अगाडी जब। 
पारे सोत्तर कर्णले शरहरू ४ छाडेर तीखा सब ॥८१॥ 
धेरै सेन्य र् वीरले समरमा  त्याग्दा भए जीवन । 
। हाहाकार परी बचे जति सबै क भागे रएराईकन॥ 

















।. ८७७ 
बोले सारथितफ हेरि खुशिले  श्री कण गर्जीकन । 
राजा शल्य  बढाउ यो रथ छिटै  छन् ती जहाँ अजुन ॥८२ 
माछ अर्जुनलाइ आज रणमा  भन्ने छ मेरो प्रण। 
श्री दुर्योधनका सबै तरहको  पूरा म तिर्छ क्रण॥ 
हाम्रा सैनिक वीरले पनि जती  भन्छु म ऐह्रे सुनुन् । 
पत्ता अजुनको लगाइ पहिले ४ आई मलाई भनुन् ॥८३॥ 
जस्ले अजु नलाई पार्दछ छिटै  संग्राममा सम्मुख। 
पाई इच्छित सम्पती मसँग त्यो  भोग्नेछ ठलो सुख॥ 
योद्धा द्रोण तथा पितामह दुवै ठूलो प्रतापी थिए। 
आयो मत्यु पुगेपछी समय ती  संग्राममा मारिए  ८४॥ 
त्यस्ताले पनि कर्ममभोग सकिई  जानूपस्यो स्वगंमा । 
 फस्ले सक्तछ भन्न बाँच्तछ् सधैं ४ जन्मेर संसारमा ॥ 
ज्ञानी, मूट, कृतघ्न, बिज्ञ र णुणी ४ कोही भए तापनी। 
जानेछन् यमराजको नगरमा ४ दैवी विधान हो भनी । ८ 
बर्ता गर्नु कुरा बृथा छ रणमाक हे शल्य राजा ! सुन । 
आए इन्द्र, कुबेर औ वरुणजी  लाई लिई अज्जुन ॥ 
. सबका लडेर संगमा  तिन्लाइ  मारीकन । 
दिन्छू राज्य त्रिलोकको खुशि हुनन् ४ भूपाल दुर्योधन ॥८६ 
नै रबिःपुत्रले गरिसके  आफ्नू बढाई तर। 
राजा शल्य रिसाइ खप्न नसकी  त्यस्को दिए उत्तर ॥ 
व्यथैं कर्ण ! बढेर ग्राम, धन त्यो  बाँडछ म भन्छौ किन ! 
मेटिन्छन् रणमा टिक्यो यदि भने  क्यै बेरमा अजुन ॥८७ 
योद्धा अजुन सिंह, स्याल तिमि हो  उद्दण्ड राधामुत ! 
जाबी स्यालभएर लड्नु कसरी  ती बाध राजासित ॥ 












































।।। 


८७८ महाभारत 
खोज्छौ तन समुद्रलाइ शिरमा  बाँची ठूलो पत्यर। 
व्यथैंमा गिरिको पुगी शिखरमा  हाम्फाल्न छो तर ८८ 

तिमिलाइ निश्चय भएक युक्ती म भन्छ सुन। 
एक्लै अजु न वीरका संग लडी  दे छिटै जीवन ॥ 
आफ्नू मङ्गलका निमित्त संगमा  सम्पूर्ण सेना लिई। 
लडन् प्राण बचाउँदै समरमा  आफू पछाडी भई  ८०॥ 
त्यस्तो बात सुनेर मद्रपतिको  श्री सूर्यका पुत्रले । 
शेखीले परिपूर्ण उत्तर दिए  क्रोधित् हुँदै रोषले ॥ 
मान्दैछ निज बाहुको भर ठलो  मैले त्यही कारण। 
एक्लै युद्ध गरेर मार्दछु भने  ती पार्थलाई सुन ॥९०॥ 
योद्धाको णुणलाइ शल्य ! स्वणुणी ४ मानीसले जान्दछन् । . 
सक्तैनन् गुणजान्न मूर्ख तिमिझँ  शेखी गरी बोल्दछन् ॥ 
गर्छौ व्यथं बढाइँ शत्रुतिरको  हाम्रा हितैषी बनी। 
तिम्रो बात सुनी सबै बुझिसकै  छो मित्रद्रोही मनी ९१॥ 
हात्तीलाइ डराउनाकन कहीं  नाङलो ठटाएसरी। 
गर्दै बात छली मलाइ भयमा क पारौं भनी यो घरी॥ 
आएको अहिले म छ समरमा  मार्छ कि मछू भनी। 
योद्धा टर भयमीत हुन्न रणमा  हे शल्य ! केह पनि ॥९२ 
यस्ता बात सुनेर सूयंसुतको  श्री शल्य क्रोधित भए । 
तिनको तोड्न घमण्ड उत्तर तिखो  तीतर्फ हेर्दै दिए॥ 
जस्तै गर्छ बनेर सिंह नकली  शखी छुचो स्यालले। 
देख्यो सिंह भने लुते कुकुर झैं  त्यो माग्छ जुन् चालले॥ 
सुन्दैनौ जवसम्म उच्च स्वरको  श्री पार्थको गर्जन । 
 गदै जाउ तिमी पराक्रमहरू ४ आफ्नो स्वयं वर्णन ॥ 








































। ॥ तिमी पार्थलाइ रथमा  आईपुगेको जब । 
भग्नेछौ रणबाट जीवन लिई  आफ्ना हितैपी सब ॥९४ 


कर्ण र शल्यको चर्काचर्की 

द् बात अनेक बाणसरिका  तिन्ले भनेको सुनी । 
बोले कर्ण रिसाइ मद्रपतिको  शेखी उताछ मनी ॥ 
पाएको गुरुबाट छ अघि ठला  दिव्याख्र मेले जति। 
प्ते सक्दछ गर्न गत्रुहरूको  संहार हे भूपति ! ॥९५॥ 
योद्धा अजुनको पराक्रम तथा  श्री कृष्णजीको छल। 
कसले सक्दछ बुझन राम्ररि सबै  मै जान्दछु केवल ॥ 
सोही कारण लड्नलाइ जब ती  मेरा अगाडी हुनन्। 
छोड्नेछू म अमोध बाण रणमा  पक्का तिनी मारिनन् ॥९ 
गर्छौं शासन भूपती भइ तिमी  हे मूरखे ! जुन् देशको । 
त्यसको वर्णन गर्दछ सुनिरह  हो उक्ति त्यो विज्ञको ॥ 





 । 


त न त तत त हा 




















मेरो बात सुनेर खप्न नसके छ मात्रै दिनू उत्तर ॥९७॥ 
वेश्या झैं युवतीहरू थरिथरी  श्वंगार पारीकन। 
निस्कन्छन् घरबाट केहि नमनी ४ त्यौ निस्कने कारण । 
सामुन्ने पतिको पसेर घरमा  निर्धक्क गुण्डो नर। 
जाउ लो हिँडडुल्न सुन्दरि भनी  लैजान्छ पक्री कर ॥९८॥. 
पापी, मूर्ख, कृतष्न स्त्रीहरु पनी  केही नमानी भय। 
जान्छन् जार पती लिएर कुलको  सद्धर्म पाछेन् क्षय ॥ 
अक्ष्यामक्ष्य कुनै विचार नगरी  चोखो र जूठो पनि। 
खाई भात पिएर मद्य पयमा ङ डुल्छन् नटी झ बनी ॥९९ 
नारी औ नर छन् सबै तरहले जुन् देशका निन्दित । 
त्यस्तो देशमहाँ बनी नरपती  हुन्छो तिमी हर्षित ॥ 
जन्मेका यहि देशमा तिमि पनी  स्त्रीबाट हौ हुर्जन! 
गर्देछी अहिले घमण्ड म ठलो  भन्दै त्यसै कारण ॥१२० 
बोल्यौ केहि कुहा बढेर तिमिले  मेरो अगाडी भने। 
मानेछ तिमिलाइ नै म पहिले छौ व्यर्थमा मारिने ॥ 
आफ्नू प्राणसमान देशभरिको  निन्दा गरेको सुनी । 
लागे भन्न नरेश शल्य रिसले  आगौसरीका बनी ॥१ 
पापी, धामिक, नीच उच्च कुलका क ज्ञानी तथा दुर्जन । 
छ्रैनन् कुन् पुर, देशमा जनहरू  है कर्ण योद्ठा ! भन् ॥ 
योद्धा, सत्यप्रतिज्ञ, धार्मिक, णुणी क दानी म ठ्रैँ भूपति ! 
निन्दा यो तिमिले गरेर अहिले  के हुन्छ मेरो खति ! ॥२ 
मार्छ जो तिमि भन्दछौ रिस गरी  कुन् दोष देखीकन । 
सक्छौ के सहजै मलाइ रणमा  हे नीच ! मारीलिन ? ॥ 























 ११ झर्णप्व टा 
मार्ने शृक्ति भए उपस्थित हुँदा ४ संग्राममा अ्ुन। 
देखाउ तिमिले भए जति सबै  चातुर्य हे हुजन ॥३॥ 
भन्छु एक कृथा यसै विपयको  योटा म ऐह्वो सुन। 
यौटा काग रहेछ कण तिमि झैँ ४ धेरै हुने दुखण ॥ 
पाल्यो त्यस्कन वेश्यले थरिथरी ५ मीठो दिई मोजन। 
। ॥ उड्दछ को म झैं अरु भनी  शेखी मयो त्यसूकन  


























थाल्यो उड्न यताउता घरिधरी  त्यो काग गम्करीकन । 
आयो पर्ण प्रसिद्ध हंस त्यहिँ ने  संयोगले क्यै दिन॥ 
उड्ने कौशल कागले थरिथरी  चौतर्फ देखाउँथ्यो । 
चाला उद्धत पणल्ले सकल त्यो  देखे? सोधीछियो ९ 


 









॥ ॥ । 


सक्छो उड्न तिमी कती दिनसखे !  थाक्तै नथाकीक्न। 
जनेको छ क्ती प्रकार तिमिले  उड्ने सबै यौ मन॥ 
हे राधासुत ! हंसको सुनि कुरा  हाँस्तै भन्यो कागले । 
सोध्यो पर्ण ! मलाइ आज तिमिले  यो बात कुन हेतुले ! ४ 












.. 

सक्छु उड्न सखे ! अवाधगतिले ५ थाक्तीनं केह पनि। 
जानीलेउ मलाइ पक्षिहरुमा  हो काग ठुलो भनी ॥ 
मेले जान्दछ उडउनको सय विधी ४ सम्पूर्ण त्यसको क्रम । 
पक्षी छो तिमी जङ्गली शहरमा  बस्ने म हँ उत्तम ॥७॥ 
सोही कारण गर्ग गर्नु तिमिले  ब्यथै मनी ठान्दछु । 
सक्तेनी तिमि उड्न मित्र ! म जती भून्ने कुरा जान्दछु ॥ 
बोल्यो पूर्ण कुरा सुनेर मुखमा ङ हेर्दै रिसाए पनि। 
हामी जाँच गरौं उडेर बलको ४ आउ अहीले भनी ॥८॥ 
यस्ती बात गरेर हंस पहिले  बिस्तार उड्दो भयो। 
निक्कै वेग बढाई काग सहसा  उड्दै पछाडी गयो ॥ 
उड्थ्यो हँस फिँजाइ पङ्ख शरभझैं ४ यौटै सफा चालले। 
आफ्नू कोशल उडनको थरिथरि  देखाउँथ्यो कागले ॥९ 
लागे उड्न दुबै निकै पर पुगी ४ ती सिन्धुमाथी जव । 
लाग्यो गर्न विचार काग मनमा  पक्का म मर्छ अब॥ 
भूमीमा र तयाउती घरिघरी  बिश्राम गर्थ्यो तर । 
पानीमाथि थिएन आश्रय कुनै  विश्रामको खातिर १०२ 
केही बेर उडेर घोर जलमा १ त्यो कर्ण, थाकी गिस्यो। 
बोकी त्यस्कन हंसले सहजमा  उद्धार त्यसको गस्यो  
जस्तै खाइ ति वैश्यको घरमहाँ  जूढो मिठो भोजन। 
गर्थ्यो काग घमण्ड खुब मनमा ४ आफैं ठुलो भैकन ॥११ 
त्यस्तै को्का भएर भतुवा ४ आफैं मपाई बनी! 
योद्धा पार्थ र कृष्णलाई तिमिले  हो माने खोज्नू पनी ॥ 
आफूलाई विचार कागसरिको  छन् हंस झैं अजुन। 
डउट्नेछो जब सिन्धुरूप रणमा  आफ्नू परीक्षा दिन ॥१२ 
























फनाणतसतयतजमल 





देछ्नेछन् सबले पराक्रम त्यहाँ  तिम्रो भएको जति। 
माछौं के अस्लाइ मर्नु तिमिले क नै पछ हे ढदुर्मति! 
बिझ्ने बात अनेक शल्य नपले ४ भन्दै गएको सुनी। 
लागे भन्न रिसाइ दुवेचन झन ४ ती कण आगो बनी ॥१ 
मेरो शक्ति तथा पराक्रमहरू  जान्दै नजानीकन । 
 गर्दे जाउ तिमी विपक्षतिरको  विक्षिप्त झै वर्णन॥ 
बाँच्तेनन् तर आजको समरमा  ती पाण्डुका नन्दन । 
पापी, नीच, छली तिमीसरि अरू  होवेन क्वै दुर्जन ॥१४॥ 
जस्तै अजु न जान्दछन् समरको ४ नीती तथा कोशल। 
तीमन्दा पनि क्ष्ये बढी सब कुरा  जान्ने सम छ् केवल॥ 
बर्ता यै रितको प्रलाप तिनिले  गर्दै गएथे जब। 
बोले शल्य गरी घमण्ड तिमिले  हो व्यर्थवोल्नू अब॥१५॥ 
सारा कोखलाइ चित्ररथले  बाँधी लगेका घरी। 
देखायो पुस्पार्थ जुन, सब जना  त्यो जान्दछन् राख्ररी ॥ 
अर्कोपहट उिराटको नगरमा  गाई हरेको घरी। 
जिल्े अजु नलाई वीर तिमि ह्वो  एक्तै लडाई गरी ॥१६ 
जो संग्राम अनेक वीरहरुको ४ चल्दैछ संहारक । 
। गर्छौ बात बढेर जुन् समरको  ऐहं बनी नायक ॥ 
धेरेपल्ट जित्यो यहाँ पनिलडी श्री खि साथमा । 
को सक्ला तिमिलाइ जिल यसरी मिथ्या कुरा बोल्तमा१ 
सनेदेजसीप सुत कर्णलाई त्यसरी  ब्रेडेर वाकवाणले । 
जी उत्साह थियो सबै हरिलिए  तत्काल श्री शस्यले 

लागे हाँक्न बढाइ झटट रथ ती  केही नबोठी जब। 
थाले भन्न डराई कर्ण मनमा  शङ्का उठेका सब ॥१८ 










































 हदन महाभारत 
मेरो कुरासुनि तिमी हुख क्यै नमान । 
श्री मीष्म, ट्रौण दुइ वीर थिए प्रधान ॥ 
तिनले पनी नसकि अजु नलाइ मार्न। 
आफै पस्यो शमरमा तन त्याग गर्ने ॥१९॥ 
देखेर वीर दुइको गति शल्य दाई! 
शंक्ति छु पार्थसंग आज म लड्नलाई ॥ 
भन्तूभयो मकन अख्र दिई गुरूले। 
विद्या छलीकन लियो जति यौ तिमीले ॥२०॥ 
वेरीहरू सब जिती यश फेलिएला। 
यो मृत्युको बखतमा सब बिसिएला ॥ 
सेवा सुपात्र जनको गरी दान दिन्थे। 
अभ्यास शस्त्रहरुको म गरीरहन्थे ॥२१॥ 
अज्ञानमा शर गईकन गाईलाई । 
लागेर गोवध भयो सुन शल्य दाई ॥ 
तिनका सुरक्षक थिए द्विज विप्र एक। 
गाई म दिन्छु द्विजलाई मने अनेक ॥२२॥ 
मेरी कुरा नगुनि व्राह्ण झन् रिसाए । 
दिन्छ म श्राप मनि हात दुवै उठाए ॥ 
हे कर्ण ! जुन् समरमा भय प्राप्त होला । 
पांग्रा गढी प्रथिविमा रथ भासिएला ॥२१॥ 
दिव्यास्त्र वा अरु पनी सब बिसिएला। 
आयो भनी बुझिलिए तब कालेला ॥ 
त्यै हेतु हो कि किन हो सब अख्रशस्र । 
निस्तेज छन् अधिक छु मनमा म त्रस्त ॥२४॥ 









। ८८५ 


त्यागे सीष्म र द्रोणले समरमा ४ जुन् चालले जीवन । 
मछ् की म पनी भनेर भयले  आत्तिन्छ मेरो मन ॥ 
मेरो मत्यु भयो भने समरमा  छन् भ्रूप औ सैन्य जो । 
मार्छन् अर्जुनले सबै, विजयको ५ आशा भएको गयौ ॥२५ 
। जोडी अजुनको रहेन मपछी  संसारमा क्बै पनि । 
 चिन्ता लाग्छ ठुलो सुयोधन दुखी  हुन्छन् कि साह्रै मनी ॥ 
यस्तो बात सुनेर सूयसुतको  केही नमानी दुर। 
शेखी बल्ल टुटयो भनीकन दिए  श्री शल्यले उत्तर ।२६॥ 
देवाधीन छ मनु बाँच्नु सबको ४ भन्ने विचारीक्न । 
 गर्छौ तर्कवितर्क व्यर्थ मनमा  हे कण ! योद्ा किन !? 
मार्नेछ सब शत्रुलाइ रणमा  मौका परेको घरी। 
जी इच्छा कुरुराजको छ सब त्यो  छाड्नेछु पूरा गरी ॥२७॥ 
। दुवै पक्षको घोर युद्ध र कर्णको पराक्रम  

राजन् ! कण र शल्य भूपति कुरा  गर्थे स्साई यता। 
आयो पाण्डवको बढेर नजिकै  गर्जेर सेना उता॥ 
त्यो देखीकन शल्यल्ले रथ छिटै  हाँके ठुलो वेगले। 
थाले गर्ने प्रहार सैन्य सब ती  मा भनी कर्णले ॥२८॥ 
पेह्व वीरहरू प्रमद्रक जती  तिनका अगाडी परे। 
चाँडै नै यमराजको नगरमा ४ जाने तयारी गरे॥ 
रोके वीर गई प्रधान सबमा  पच्चीस पाञ्चालका । 
काटे गर्दन कर्णले समरमा  प्रत्येक ती वीरका ॥२९॥ 
योद्धा चेदि नरेशका जति परे  श्री कर्णका साम्नुमा । 
कोही एक बचेन जीवन. त्यजी  सारा गए स्वगमा ॥ 














































॥ ८६ महाभारत 


सेना बिन्दु र श्रसेन नपती  श्री चित्रसेन भानुले । 
रोके वेग डटेर सूर्यसुतको  अत्यन्त उत्साहले ॥३०॥ 
राधाका सुत कर्णले सहजमा ५ तिनूलाइ मारीकृन । 
मारी वीर अनेक उच्च स्वरले  थाले त्यहाँ गर्जन ॥ 
श्रृष्रयुम्तन र सात्यकीसँग गई श्री ट्रौपदीका सुत। 
चेदी, केकय औ ठृकोदर पुगी  योद्धा शिंखण्डीसित ३१ . 
धेरै वीर पुगी प्रभद्रक तथा  पाञ्चालका मत्स्यका । 
काटे बाणहरू मिलेर सबले  ती तेजिला कर्णका ॥ 
वर्षामा जलको पहाडहरूमा  धारा गिरे झैं गरी। 
एकै पट्ट गरे प्रहार सबले  मार्ने इरादा धरी ॥३२॥ 
भानूसेन, सुखेन वीर दुइ जो ४ छोरा थिए कर्णका। 
 पारे घायल भीमलाइ तिनिले ४ वर्षा गरी बाणका॥  
तिनको चोट खपी ठृकोदरजिले ४ हाने गदा बेसरी। 
लागी खप्परमा गिरि प्रथिविमा  जाँदा भए ती मरी ॥३३. 
साराको खपि चोट सूयंसुतले  हानेर तीखा शर। 
गर्जे ती सबलाइ घायल गरी  चर्को निकाली स्वर ॥ 
केह बाण निकाल्दथे र कहिले ४ संघान गर्थे तिनी। 
छाड्थे बाणहरू अनेक कब त्यो  देख्दैनथे क्वै पनि ॥३४ 
काटिन्थ्यो शिर वौँकौ समरमा  ती वाण लागी जव । 
लड्ने कोशल श्रेष्ठ सूरयसुतको  प्रत्यक्ष देख्थे तब ॥ 
गर्थे बाण प्रहार एक यदि क्वेकै श्री कर्णको देहमा। 
मार्थे त्यस्कन बाण तेब्बर छिटै  छाडेर संग्राममा ॥३५॥ 
तित्को सामु अडेर वीरहरू क्वै  लड्ने नसक्ने भए। 
चुन्देरी र निषाद ओ द्रविड्का  सेना सबै मारिए 








५ त नजिता रिम विस मित विकि 
हतनाकनतनकनमुहलन कुल हुलाुहि पुति हलिजातह? 





.। भीम पुगी अघिल्तिर भने ४ माछ् तँलाई अब ॥४० 







कणपचव ट 
काटेका सुख झैं विपक्षतिरका  सेना गिरेथै जब। 
बोले झटट पुगी युधिष्ठिर त्यहाँ ४ हे कण ! माछ् अब ॥ 
हाँसे करण सुनेर धमंसुतको  त्यो हाँक, हेलौँ गरी । 
गर्छु स्वागत बाणले हजुरको ४ भन्दा भए वबेसरी॥ 
पाँचोटा शर अट्र सूर्यसुतले ४ छाडे जसै उज्ज्वल । 
खगी देहभरी युधिष्ठिर भए  ती बाणले घायल ॥२७ 
यौटा वाण म्विकी प्रहार शिरमा  ताकेर तिनले गरे। 
ग्यो बाण र चीट खप्न नसकी श्री कण मूछो परे ॥ 
तिनलाई नप शल्यले पर ठगे  विश्रामको खातिर। 
लागे कोख सेन्य भाग्न डरले ४ तत्काल चारेतिर ॥३८ 
आए चेत फिरेपछी समरमा  श्री कण फर्कीकन । 
ताकी धर्मकुमारलाइ शरको क गर्दा भए वर्षण॥ 
मारी अश्व र सारथी, कवच जो  पैही रहेका थिए। 
भाँची त्यस्कन वेसरी तनमरी  घाञ गराईदिए ॥३९॥ 
भागे धमकुमार टिक्न नसकी छ संग्राम त्यागीक्न। 
दोडाए रथ कर्णले पछिपछी  तिन्लाई पक्री छिन् ॥ 
रोके शल्य नरेशले नगर यो हुष्कर्म भन्दै जब। 





जी जो अख्रहरू प्रहार रिसले ४ गर्दै गए मीमले। 
हाँस्तै बाणहरू चलाइ सहजे  काटी दिए कर्णले ॥ 
मारी अशख र सारथी, रथ ध्वजा ४ धुलो गराईदिए। 
योद्धा मीम रिसाइ उत्तम गदा  तकाल छोड्दा मए॥४१ 
बञ्ध्यो श्रेष्ठ गदा गएर जब त्यौ  श्री करणको देहमा ! 
लाग्यो चोट ठुलो र खप्न नसकी  मूर्ा परे युद्धमा ॥ 





















।। ८८ महाभारत 


देखेथे जब श्री सुयोधनजिले  संग्रामको त्यो स्थिति । 
लागे भन्न कराइ उच्च स्वरले  हे वीर ! सेनापति ॥४२॥ 
जाओ भाइहरू, बृकोदर छ जो  संहारमा तर । 
रोक्नू वेग सबै मिल्रेर रणमा  बर्साइ आफ्ना शर ॥ 
दाज्यूको सुनि यो हुकुं, जति त्यहाँ  सेना थिए ती लिए। 
बत्तीका पुतलीसरी हजुरका  छोराहरू दौडिए ॥४२१॥ 
आएका निज शनत्रुलाइ नजिकै  देखे जसै मीमले। 
मारे ती सबलाइ एकक्षणमा  आफ्ना तिखा बाणले ॥ 
आयो होश र कर्ण फेरि रणमा ४ आए रिसाईकन । 
पर्साए शर बेसरी शुरु गरे  चर्को गरी गजन ॥९४॥ 
। भरी अश्व र सारथी, रथ, ध्वजा  धूलो गरे कणले। 
उफ्रे झट्ट गदा लिई रथ त्यजी  श्री मीम उत्साहले ॥ 
घोडामा, रथमा थिए गजपती  सेना प्रतापी जति। 
घरे ध्वस्त, रिसाइ भीम सहसा ४ तिन्लाइ हे भूपति ॥४५॥ 
त्यो देखेर रिसाइ वीर शकुनी  सेना लिई अश्वको। 
बर्खाए हतियार, वेग बलियो क्वै रोकेर श्री भीमको॥ 
मरेथे अघि दैत्यसैन्य जसरी  हे भूपति ! इन्द्रले । 
य्रोद्धा भीम रिसाइ सैन्यहयको  मारे त्यही चालले ॥४६॥ 
भंगेथे शकुनी र कर्ण रणमा ४ आए अगाडी सरी।. 
रोके सात्यक्लि अघिल्तिर गई ४ तिनलाइ सोही घरी ॥ 

क्रेजी मदत गर्न सूयंसुतको  तत्काल साम्ने गए। 
घोडा, सारथि वीर सात्यकिजिको क मारी गिराईदिए ॥४७॥ 
पच्ने महृतमा युधिष्ठिर स्वयं  श्री सात्यकीको जब। 
द्रोीका शरले ति घायल भई  भागे इराई तब॥ 



























हिनता न्नुनन जननी १२ कर्णप्वे कप टट् 
  देखी सहदेव ओ नकुलजी ५ आए आगाडी सरी। 
श्री हुर्योधनले गएर बीचमै  रोकी दिए त्यो घरी ॥८ 
श्ृष््रद्युम्त गई अनेक शरको  वर्षा गरी बेसरी। 
परे व्याकुल श्री सुयोधनजिको  सम्पूर्ण शेखी हरी॥ 
तिनको मद्दत गर्न सूर्यसुतले  इच्छा गरेथे तर। 
 गोकेथे तिनिलाइ पाण्डुसुतका  सेना गई दुर ॥४९॥ 
ती सेनाहरुको प्रहार बिचमै ४ काटेर श्री क्णले। 
मारेथै सबलाइ एक क्षणमे  आफ्ना तिखा बाणले ॥ 
त्यो वेला जति वीर, सेनिक परे  श्री कर्णको क्रोषमा। 
कोही वाँच्न सकेन जीवन त्यजी  जाँदा भए स्वगंमा ॥५० 
भीष्म, द्रौण प्रधान वीर दुइको  भन्दा बढी कर्णले। 
 देखाए रणमा पराक्रम ठुलो  उत्साहले भेयंले॥ 
हाहाकार गरेर पाण्डसुतका  भागे सबै सेनिक। 
हुन्थे कोरव सेन्य हर्षित मिली  श्री कर्ण झैँ नायक ॥५१॥ 
राजन् ! मरी अधिक सैनिक वीर त्याहाँ । 
खीलो बग्यो रगतको रणग्मिमाहाँ ॥ 
देखेर वीरहरुले स्थिति हर्ष मान्थे। 
त्यो हेर्न शक्ति नपुगी कति मीरु भाग्थे ॥५२॥ 
हात्ती र अशव, रथ पैदल वीरका जो। 
बाह्र, र पाउ, शिरका टुकुरा थिए त्यो ॥ 
बग्दा त्यही रगत रूप ठुलो नदीमा। 
पार्थे ति मान जलजन्तुसमान त्यस्मा ॥५३॥ 
अर्जु नद्वारा संसप्तक सेनाकी संहार र द्रोणीको प्रहारबाट भृष्टय्,म्नको रक्षा 
राजुन् ! वीर थिए प्रधान नप जो  संसप्तका सेन्यमा। 
मार्थे पार्थ रिसाइ बाणहरुले ४ तितलाइ संग्राममा ॥ 















































 पल्ट मिली प्रहार सबले  शुख्राख्र आफ्ना गरी । 


प्रे अजुनको गई रथ छिटै घेरा दिई राम्ररी ॥५४ 
देख्नुमो जब कृष्णले विजयको ५ त्यस्तो नराम्रो स्थिति । 
ओली त्यौ रथबाट चाघुक लिँदै ४दौडेर हे भूपति! 
चारै तर्फ घुमेर क्रोधित मई  ठोक्नूभएथ्यी जब। 
लागे भाग्न डराइ सैनिकहरू ४ संसप्तका ती सब ॥५५, 
बर्साए हरिमाथि क्ये पर रही शम्बाख्र ती वीरले। 
आफ्ना रक्षक कृष्णको स्थिति जसै देड्दा खए पार्थले॥ 
छाडे ती सबलाइ मार्दछु मनी  नागा मन्त्रीकन । 
त्यसूते मोह भए कती र कृतिले  त्याग्नुप्यो जीवन॥५६ 
 भन्न डरी कृती त्यहिँ मरे  भाग्दा दली कुल्चिई । 
राजन् ! वीर दुवै बसेर रथमा  शान्ती सुबिस्ता मई ॥ 
गर्थे कोख सिंहनाद रणमा  चको निकाली स्वर। 
सोधे अर्खनले सशंकित भई  हे कृष्ण योगेश्वर ॥५७ 
गर्जन्छन् सब सेन्य शत्रुतिका  ऐहं खुशीले किन? 
हाम्रा सैनिक छन् मलीन र दुखी  है नाथ ! कुन् कारण ! 
चिन्तित छु मनमा म यो विषयमा  जानौं मनी केशव ! 
जार, हामि त्यहाँ, लगाम हयको  फर्काउनूहोस् अब ॥५८ 
बिन्ती अर्जुनको सुनेर हरिले  फर्काउनूमो रथ। 
हिँड्दा वायुसरी उडीकन घुलो  ढाक्यो दिशा औ पथ ॥ 
आए रोक्न भनेर सेन्य शकका  काम्बोजका म्लेच्छका । ! 
साम्ने अजुनका परे जति मरे  सेनाहरू शत्रुका ॥५९ 
आफ्ना फोजमहाँ सखा, प्रिय दुवै ५ तत्काल पुग्दा भए। 
भेटी धमकुमारलाइ मनको  सन्देह मेटीलिए॥ 


 









।। ८९१ 
श्रृष्रयुम्त र कर्ण सम्मुख भई  लड्दै थिए बेसरी। 
आए मद्दत गर्न सैनिक लिई  श्रीसात्यकी त्यै घरी ॥६० 
द्रौणी वीर रिसाइ सूयंसुतको ४ साहायको खातिर। 
आई पाण्डव सेन्यक्षा उपरमा  वर्षा गराए शर ॥ 
श्रृष्टयू म्नजिलाइ ट्रोणसुतले  देखे अगाडी जब। 
 लागे भन्न रिस्ताइ नीच कपटी  माछु तँलाई अब ॥६१ 
हत्या व्राद्यणको गरी अझ पनी  पापी तँ छस् जीवित । 
वेला आइपुग्यो तँ आज रणमा  मर्ने भइस् निश्चित ॥ 
बर्साए शर बेसरी थरिथरी ४ दुर्वाच्य बोलीकन। 
मारी अशख र सारथी रथ ध्वजा  आाँची, गरे गजन ॥६२॥ 
देख्नूमो हरिले जसै द्रुपद्का  सद्ुव्वरको दुःस्थिति 
रोक्नूमो रथ बीचमा लगि छिटैक्षत्योगुद्च हे भूपति! 
श्रृष्रधुम्न हिंडे मलाइ हरिले  मोका दिनूमी भनी । 
बर्साए हतियार ट्रोणुतले  तिनलाई भागे पनी॥६३॥ 
ढाके पार्थे र हृष्णलाइ शरको  वर्षा गरी बेसरी। 
घाड् पारिदिए शरीरभरिमा  साह्वै नराम्रो गरी॥ 
 खप्छन् पर्वत वेग घोर जलको  सम्पूर्ण जुन् चालले। 
। त्यस्तै चोट छपेर ठ्रोणसुतको ४ साझमा पार्थेले ॥६४॥ 
। छुाडै म्नन्त्रित शक्ति एक तिनले कस रिसाई जब। 
। लाग्यो ३ खि गई ज्े हुदयमा  ठाने म मछू् अव ॥ 
भागे त्यो रजबाट टिक्न नसकी  द्रोणी डराईकन । 
जी संसप्त थिए पुगे त्यही छिटे  श्रीकृष्ण औ अजु न॥६ 
पारे घायछह कर्णलाइ रणमा  योद्वा शिखण्डी गई । 
थाले गर्जन ती कठोर स्वरले  उन्मत्त जस्तै भई ॥ 














































। टर? सहारा 
तिनको चोट खपेर सूयंमुतले  छाडी अठासी शर । 
मारी अश्व र सारथी, रथ, घनू  आाँचे ध्वजा, चामर ॥६५॥ 
यौटा शक्ति गरे प्रहार तिनिले ४ श्री कणलाई तर। 
काटे लाग्न नपाइ झट्ट बिचमै ४ तिनले चलाई शर ॥ 
त्यै माथी सय बाण सूयंसुतले  तत्काल थप्ता भए। 
त्यस्को चोट कठोर खप्न नसकी  भागी शिखण्डी गए ॥६७॥ 
थाले माने रिसाइ पाण्डुमुतका ४ सेनाहरू कणले । 
तिनका साथ सकेन लडन रणमा  कोही पनी धेर्यल्ने ॥ 
माद्रीका सहदेव औ नकुल जो  छोरा प्रतापी थिए। 
श्री दुर्योधनको अघिल्तिर डटी  ती वीर लड्दा भए ॥६८ 
श्रृष्रयुम्न पुगेर मद्दत दिई ३ थाले जसै गर्जन। 
श्री दुर्योधनको सहायक भए छ तत्काल दुःशासन ॥ 
सेना जो गजको सुयोधनजिको  रक्षार्थ लडुदे थिए। 
लागे भीम गदा बजाने रिसले  धेरैजसो मारिए ॥६९। 
युधिष्ठिर र दुर्योधनको भीम र कर्णले सहायता गर्नु ! 
लड्थे अञ्जुन वीर हे नरपते !  संसप्त सेनातिर । 
मार्थे पाण्डवसैन्य कर्ण रणमा  छाडेर तीखा शर॥ 
आफ्ना सेनिकलाइ धर्ममुतले  देखे मरेका जब। 
आए लड्न भनेर, सेनिक हिँडे  तिनका पछाडी सब ॥७० 
श्री दुयोधनले ससैनिक गई  तितलाइ रोकीदिए।, 
बसाई हतियार देहभरिमा ४ घाउ गराईदिए ॥ 
तिनूको चोट खपी सुयोधनजिले  हानी तिखा बाणले। 
पारी घायल धमंराजकन ती  गर्जे दुलो हर्षले ७१॥ 









. ८९३ 
ये वेला सहदेव वीर सहसा  रक्षाथे पुग्दा भए। 
श्री दुर्योधनलाइ तोमर ठुलो ४ ताकेर ढाडीदिए॥ 
लागेथ्यो जब त्यौ गई रगतको ४ धारा गग्यो बेसरी । 
त्यो देखीकन सूर्यपुत्र सहसा ५ आएर सीही घरी ॥७२॥ 
योद्धा पाण्डवतफका जति थिए साम्ने डटेका त्यहाँ । 
पारे व्याकुल ती सबैकन ठुला  दिव्यास्रले छितमहाँ ॥ 
मारेथे जब पृष्ठरक्षकहरू  श्री धमका पुत्रको । 
घाञ पारिदिए श्रीरमरिमा  वर्षा गरी बाणको ॥७३॥ 
मागे भाइ दुवै लिई शिविरमा  संग्राम त्यागी जब। 
पक्रौं झटट भनी मतो गरि पछी क लागे सबै कोख ॥ 
भाग्थे पाण्डव तीन भाइ डरले  संग्राम त्यागी तर। 
छाडथे शख्रहरू लखेटि रिसले ४ ती कर्ण तीखा शर ॥७४॥ 
एक्लै भीम अजेय सैन्य गजको  संहार गर्दै थिए। 
देखी धमकुमारको स्थिति यता ती वेगले दोड्ए॥ 
आए रोक्न भनेर वीर कुरुका क सेनार योद्धा तर। 
मारे ती सबलाइ एक क्षणमा  छाडी अनेकौंशर ॥७५॥ 
थाले लडन ढुवै गजेन्द्रसरिका  श्री भीम दुर्योधन । 
 ५ चोटहरू सुयोधन निके  लागे त्यहाँ आत्तिन ॥ 
देखी साहस भीमको नरपते ! श्री सूर्यको पुत्रले । 
रक्षा गर्ने भनी सुयोधनकहाँ  पुग्दा भए वेगले ॥७६॥ 
बर्सार हतियार क्रोधित भई  श्री भीममाथी जब। 
योद्धा मीम रिसाइ बाण दशल्े  काटीदिए ती सब॥ 
तीखा बाण अनेक सूर्यसुतले  पानी परे झैँ छरे। 
सेना पाण्डवतर्फका नगिचमा  जोजो थिए ती मरे ॥७ 































सननननननननननननलााणणगिणिि पिलितिसाततसमनताभनिगमिमिता पिणजानिरिनतिसासतामसलयलालललतममबममनटसमसतालम जन 


महाभारत  
लागे भाग्न डराइ सेनिकहरू  सम्पृण बाँचे जति। 

थाल्ने गर्जन वीर कोरहरू  आनन्द मानी अति॥ 
चर्को शब्द र सिंहनाद् जब त्यो चोतफमा फेलियो। 


पनन ने 









गजेन्छन् किन सेन्य आज कुरुकाङः संग्राममा बेसरी ॥ । 
हाम्रो केहि खती भयो कि अहिले  भन्ने विवारीकन । 
है योगेशवर, कृष्ण, है प्रिय सखा ! शंकित् छ मेरो मन ॥७९ 
यौद्धा धर्मकुमारको रथध्वजा ४ केही पनी देछिदिन। 
पक्का कोखले गरे छल कुने क पापी छ दुर्योधन ॥ 
हाम्रा सैनिक छन् जहाँ रथ त्यही  ढैजानुहोस केशव ! 
मारौंला म पछाडि ओइ बरू यी  संसप्त सेना सब ॥८०॥ 
बिन्ती अजुनको मुनेर रथ त्यो  तक्ाल गोनिन्दले । 
आफ्ना सेनिकतर्फ हाँकिदिनुमो ४ हावासरी गेगल्ने॥ 
देखी सैनिकको परिस्थिति उता  गर्जेर श्री मीमले। 
मार्थे वीर अनेक गत्रुतिरका ४ उत्साहले धैयेले ॥८१॥ 
देखाईकन पार्थलाई हरिले त्यो श्रता मीसको । , 
चिन्ता गतुभयो निवारण सबै  प्यारा सखा पार्थको ॥ 
सोधे मीमकहाँ पुगी विजयले  देख्दीन॑ मेले यहाँ। 
दाज्यू धसेकुमारलाइ अहिले  पाल्नुभयो लो कहाँ ॥८९ 
बीले अजुनकी कुरा मुनिस॒की  देखी निके ब्याकुल। 
पाल्नूमी अधिराज सूर्यसुतले  पारीदिदा घायल॥ 
छांगी बाण अनेक देह जब भो  संग्राममा जजर । 
जानूमभो डरले फिरी शिविरमा  विश्रामको खातिर ॥८२. 








४ 














हिन्सा 
थाले रिसाइ गर्जन पार्थे वीर। 
विन्ती गरे प्रिय सखासँग उलिखेर ॥ 
हे कृष्ण ! कर्णकन मार्दछु आज मेले । 
चाँडो पुच्याउनुहवस् रथ यो हजुर्छै ॥८४॥ 
यस्तो बात सुनी बुझाउनुभयो  तिन्लाइ श्री कृष्णले । 
गर्देछी अनभिज्ञ झैं तिमि कुरा  हे मित्र ! कुन हेतुले ॥ 
दाज्यूको पहिले बुझी कुशलको  सम्चार आई यहाँ। 
मानू त्यो रबिपुत्रलाई तिमिले  उम्केर जाला कहाँ 
राजन ! अजुनलाइ त्यो किसिमले सम्झाइ श्री कृष्णले । 
लाग्नूभो रथलाइ हाँक्न सहसा  हावासरी वेगले ॥ 
बीले अजुन भीमलाइ रणमा  रक्षा सवैको गरी। 
लड्नूहोस् अहिले म आउँछु यहाँ  अत्यन्त चाँडै फिरी ॥८६ 
करणले भागेवासको प्रधोग गर्छु, अजुनले आफ्नु निन्दा सुनौ दाज्यूलाई मान तत्पर हुनुः 
श्री कृष्णाजेन फर्किए जब यता  सल्लाह यस्तो गरी। 
थाल्ने गर्ने प्रहार भीम रणमा  शख्राख्न नाना थरी॥ 
लागे कोरव सैन्य माग्न डरले  संग्राम त्यागी जब। 
बोले कर्ण दिएर साहस ठुलो  ३३३ भाग्नू अब ॥८७ 
मन्त्री भागंव अख्र योगबलले ४ तत्काल ठाडीदिए। 
राजन् ! बाण असंख्य सूयंसरिका  त्यसूबाट पैदा भए॥ 
सेना उत्तम पाण्डपुत्रहरुका  पाञ्चालका जो थिए। 
छागी भागेव अखका शरहरू  धेरै थरी मारिए ॥८८॥ 
देखाए हरिलाइ सूर्यसुतको  त्यो करता पार्थले। 
सम्झाईकन् पाथलाइ पथमे  भन्नुभयो कृष्णछे॥ 








  महाभारत 


 ० 


थाक्नेछन् जब कर्ण यै किसिमले  हे मित्र ! 





संग्राममा । 
गनू युद्ध फिरेर आइ तिमिले  ती कर्णका साथमा॥८९॥ 
गर्दै बात पुगे युधिष्टिरकहाँ ४ श्री कृष्ण ओ अछ्ुन। 
ढोगे ती दुइले प्रसन्न मनले  पायौं भनी दशंन॥ 
देखै धर्मकुमारलछै जब दुवै  लाई कुवैलामहाँ । 
ठाने निश्चय करणको बध गरी ४ आए खुशीले यहाँ ॥९०॥  
सोधे अर्जुनलाइ मध्य दिनमै ४ हे भाइ! आयो किन ! 
मास्यो हुजन कणेलाइ कसरी  सम्बाद त्यसको भन ॥ 
योद्धा कण थिए नजिल सकिने  संग्राममा तैपनि । 
मास्यो के गरि त्यो बताउ मनमा श्ष्सन्तोष होला सुनी ॥९१॥ 
जस्तो आज गरे पराक्रम ठलो  संग्राममा कर्णले । 
त्यस्तो भीष्म र द्रोणले न त गरे  अर्को कुनै वीरले॥ 
सक्ने जित्न सुरेन्द्रलाई पनि ती ४ साह्रै प्रतापी थिए। 
तिम्रो सामु परेर आज कसरी  ती युद्धमा मारिए ॥५२।॥। 
हाम्रा साथ विरोधको बखतमा  मद्दत् लिनाखातिर 
राखेका प्रतराष्ट्रल महलमा  ठूलो दिई आदर ॥ 
त्यस्ता वीर प्रधानलाई तिमीले  मारीदिदा अजुन! 
हाम्रो कण्टक मारियो मनि ठुलो  हर्षित छ मेरो मन ॥९२॥ 
दाज्यूको सुनि प्रश्न लज्जित हुँदै ४ न्यूहाइ आफ्नो शिर। 
जोरी हात दुवै घधनञ्जयजिले ४ त्यस्को दिए उत्तर ॥ 
फ्रनूमो रणबाट घायल भई ती कर्णद्वारा भनी । 
आएँ मेटन भनेर हे नरपते ! ४ सम्चार ऐह्कै सुनी ॥९४ 
मेरो युद्ध हुँदै थियो अति ठुलो  संसप्त सेनातिर । 
मानेछु गइ कर्णलाइ रणमा  मान्दीनँ मेले डर॥। 

























. 


११३ करणपर्व ८९७ 
बोले धमकुमार क्रोधित मई  बिन्ती सुनी पार्थको । 
खाई चोट अनेक गुत्रुहरुका  संग्राममा कर्णको ॥९५। 
आयो मेदन निह्रै गरेर डरले  भागेर त्यो कर्णको । 
गनु बात भएर वीर यसरी  धिक्कार हो आज यौ ॥ 
। गो गाण्डीव छिनू बृथा छ करमा  हो व्यथे बन्नू रथी। 
ठोक्रो अक्षय यो लिनू, हरि हुनू  धिक्कार हो सारथी ! ॥९६ 
भाग्नू त्यो रणबाट आज डरले  धिक्कार हो अजुन! 
तिम्रो यो व्यवहारदेखि बहुतै  दुःखी छ मेरी मन ॥ 
मैले सक्तिनँ लड्न करणसँग यो  पैेहै भनेको भए। 
धेरै भूप, भएर आहतिसरी ५ के आज मने थिए !॥९ 










 पविल्स्ि १ 
बि क ९ रड 
  दी र 





नय र युधिषिरको बिवादश्रीक्ष्णछे शान्त गराउन् । 
चढ्नू अग्निप्रदत्त श्रेष्ठ रथ यो  धिक्कार हो पोस्ष। 
हो धिक्कार तिमी कपीध्यज हुनू क धिक्कार तिम्रो यश ॥ 






























८०४ सहाभारत है 
त्यो धिक्कार सुनेर धमसुतको  क्रोधित भई अजुन। 
दाजूको वध गर्ने तत्र भए  तर्वार खैँदीकन ॥९८॥ 
देख्नूमो हरि परिस्थिति दुवै ४ भाईहरुको जब। 
पक्री अजुनको बिशाल मुजमा  बोल्नूभयोी केशप॥ 
मार्देछन् बलवान शत्रु नगिचै  श्री भीम गर्जीकन । 
खेच्यो यो तखार शत्रु नगिच  कोही पनी देङ्दिनँ ॥९९ । 
तिम्रो को छ बताउ शत्रु अहिले ४ कस्लाइ मार्नाकन । 
खैँच्यो यो तरवार क्रोधित मई  तत्काल है अजुन! 
यस्तो झोंक प्रताप धेयं रणमा  देखाउन् पर्दछ। 
जाड लो हिँड् युद्धमा, अझ ठला  वैरीहरू माउेछ ॥२००॥ 
आयो गर्ने भनेर कार्य तिमी जी  पूरा मयौ त्यो अब।। 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी विजयले  बिन्ती गरेमाधव ! 
जो धिक्कार दिनेछ गाण्डीव धन्  लाई मलाई पनि। 
मेले त्यस्कन मावेपछ, छ प्रमो !  आफ्नू प्रतिज्ञा मनी ॥१ 
सीही बात भने मलाइ अहिले यी धर्मका पुत्रले। 
आफ्नू त्यो प्रण राष्न, गछु वधलो यिन्को म यै खड्गछै ॥ 
आज्ञा गर्नुभयो कुरा सुनिसकी  श्री पाथंको कृष्णले! 
गछन दुर्जन मात्र बात यसरी  भन्दैन सप्पात्रले ॥२॥ 
जस्ता धामिक शील्युक्त र गुणी  छन् श्रेष्ठ यो भृपति। 
त्यस्तो को छ अरू बताउ तिमि नै त्रैलोक्यमा सदाति ॥ 
राजाको छ भनाइमा जति ठुलो  गम्भीरता गृहता। 
तिम्रो पुग्न सकेन बुझ्न सब त्यो  राम्रो गरी योग्यता ३ 
सक्तैनन् अरु वीर माने रणमा ४ ती कर्णलाई भनी । 
उच्तैजित् तिमिलाइ पारिदिनुमो ४ यी भृपतीछे पनी ॥ 


। क 


। ८१९ 
दाज्यूको वध गर्न तपर भयो सानू कुरामा पनी। 
ठान्छो के तिमि यो कुकर्म मनले  घर्मे गरेको भनी ॥४४ 
जसुहे ठान्दछ आफुलाई व्रतले ४ वा दानछे धामिंक । 
माशी धम सबै ठुलो नरकमा ४ पर्नेछ नालायक ॥ 
धर्माधर्म नजानि व्यर्थ हठमा ४ चल्लेहरु छन् जति । 


। पर्छन् कोशिक विप्र झैं नरकमा ४ है मित्र ! ती हुर्मति ॥५ 





गछेन् व्याध बलाक झैं बुक्चि कुरा ४ जो धर्मको पालन । 
यो संसारसमुद्र गोखुरसरी  तन् तिने सज्जन ॥ 
यो आज्ञा हरिको सुनी विजयले  बिन्ती गरे सादर। 
मैले कार्य कुनै हिताहिता हुने  जान्दीनँ हे ईश्वर ! ॥५ 
को हुन् व्याध बलाक कोशिक थिए कस्ता हठढी त्राह्मण। 
तिन्को गर्नुहवस् म सुन्दछु प्रमो !  विस्तारले वर्णन॥ 
मेरो हुन्छ गरेर कार्य अग के ४ निबिध्न पूरा प्रण। 
शिक्षा पाउँ म धमंको हजुरकै  हँ दास नारायण ! ॥७॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर श्री विजयको  भन्तूभयो कृष्णले । 
भन्छु ब्याधबलाकको सुन कथा है मित्र ! संक्षेपले ॥ 
बोल्ने सत्य बलाक नामक थिए ४ व्याधा कुनै कालमा । 
अर्काको उपकारमा रत रही क चल्यै साथ घममा ॥८! 
न जन्तुहरू जहान सबको ४ आजीविका गदथे। 
जानी हिंस्रक बाधलाइ पनि ती  मेट्वाउँदा मार्दथे॥ 
साना जन्पुहरू अनेक वनका ङ माने हुँदा बाघले । 
रक्षा ती सबको भयो पछि तरे  ती व्याध त्यै धर्मले ॥९ 
साह्रै सूक्ष्म छ धर्मको गति सखै ! गाह्रो छ जानी लिन। 
यौटा कोशिक नाम विज्ञ तपपी ४ कोही थिए त्राल्मण ॥ 


















..। ९५०१ 
आफू शूर बनेर गन् तिमिले  निन्दा सुती खाटमा । 
तिम्रो कीर्ति हुँदैन वृद्धि कहिले  यो कार्युले लोकमा ॥ 
ल्यायौं सम्पति जो प्रशस्त नपती  चारै दिशाका जिती । 
हारी युतमहाँ स्वयं गरिदियो  हाम्रो ठलो दुगेति ॥१६॥ 
सोही युतस्वरूप घोर रण यो  आयो अगाडी जब । 
खोज्छो जित्न मलाइ सम्मुख गरी ती बन्धुलाई अघ्॥ 
गर्देछन् अहिले पराक्रम ठलो  जुन् युद्धमा मीमले । 
तिनले केहि भने सुहाउँछ बरू ५ सुन्छ म संतोषल्े ॥१७ 
आशा जीवनको त्यजेर रणमा  लड्छु सधैं तेपनी । 
दिन्छो दोष मलाइ, को छ तिमि झैँ ४ निलेज्ज ओर बैगुनी ॥ 
लाग्यो भूपतिलाइ दुःख त्यसरी  निन्दा गरेको मुनी । 
खेचे अज नले तुरन्त अघि झैं  तर्वार फेरी पनि ॥१८॥ 
पक्री हात तुस्न्त श्री विजयको  भन्नुभयो क्रष्णले । 
तान्यौ यो तरवार फेरि तिमिले  हे मित्र ! कुन् हेतुले ॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी विजयले ४ बिन्ती गरे सादर। 
जाहेरै छ हजूरलाइ प्रण जो  मेरो छ हे ईइवर ! ॥१५ 
भ्राता धर्मकुमारलाइ  यसरी  दुर्वाचय गोलीकन । 
 आफ्नो यो शिर कादछु दैन अब क्यैङ बाँच्ने मलाई मन ॥ 
मेरो मृतु भई हुनेछ सहजै  त्यो पापको मार्जन। 
भन्नूमी हरिले समाइ करमा कषहाँसेर है अजुन ! ॥२० 
दाजूमाथि उठाइ खड्ग अघि ने क हानीसकेको भए! 
हुन्थ्यो के स्थिति, लोकले पनि पछी  के तर्क गर्न थिए ! 
साह्दे सृक्ष्म छ धर्मको पथ सखे !  भन्छ म तै कारण। 
व्य जान तयार छौ नरकमा  त्यागी सुखी जीवन ॥२१ 





































. ०२ महाभारत. 


आफ्नो त्यो प्रण राछ्नलाइ तिमिल्े दुर्वाच्य तर। 
के मित्री मनले भन्यौ र यसरी छो मर्नमा तर ॥ 
त्यस्को पाप पनी कुनै तरहले  लाग्दैन हे अजेन ! 
जे भन्छु म उपाय त्यो गर छिटे ५ शङका नमानीकन ॥२२ 
आफ्नो गर्नु बढाइँ मर्नुसरि हो  सप्पात्रका निम्तिमा । 
धेरै मिल्छ प्रमाण यो विषयको  खोजी गरे शाख्रमा॥  
सोही कारणले स्वयं गर तिमी ४ आफ्न् बढाइँ अब। 
शान्ती प्राप्त हुनेछ, पाप जति हो  निमूल होला सब ॥२३ 
माफी त्यसपछि माग धर्मसुतको  पाङ समाईकन । 
मानी श्रीहरिको हुकुम्खुशि भए  तत्काल श्री अजु न ॥ 
दाजूका मुखमा तिखा नयनले ४ हेरेर गर्जीकन । 
पैहंको पुरुषार्थको शुरु गरे  श्री पार्थले वर्णन ॥२४   
राजन ! वीर म हँ जिती असुर ओ  योता तथा दानव। 
मैले भ्रुप सबै जिती पृथिविका  ल्याएँ ठूलो वैभव ॥ 
पूरा उत्तम राजसूय मख त्यो  मैले गरेरै भयो। 
मारे वीर अनेक दुष्ट कुरुको  साती त्यसैले गयो २५ 
मैले खाण्डव दाहमा अनलको ४ इच्छा पुस्याई दिएँ। 
मैले पाशुपताख्न तुष्ट शिवजी ४ लाई गराई लिएँ 
लड्ने वीर समान शोयंबलका  ढैनन् तिने लोकमा । 
सोही कारणले अजेय पनि छ  हे भूपती ! युद्धमा ॥२ 
योद्धा अजुन कण वीर दुइमा ४ यौटा कुनै बाँच्दछन् । 
मैले मार्दछु वा मलाइ रणमा ४ ती करणले मादेछन् ॥ 
बँधिको अहिले छ जो कवच यो भन्छू प्रतिज्ञा गरी । 
खोल्नेछ्ैनँ नमारि कर्णकन लो  मद्दत दिनोस् है हरि !॥२ 




















































. ९०३ 
आफ्नो शोय गरेर बर्णन निके  श्रीपाथ लज्जित थिए। 
पाउमा परि श्री युधिष्ठिरजिको  न्यूहदेर भन्दा भए॥ 
पाङ यी अपराध माफ अहिले  मैले गरेको जति। 
मारी निश्चय कर्णलाइ रणमा ४ फर्कन्छु हे भूपति !॥२८ 
मेगे यो रथलाइ वायुगतिले  हाँक्नुहवस केशव ! 
वेला छैन मलाइ पर्खन बढी  जान्छु म चाँडै अत्र ॥ 
त्यस्तो बात सुने युध्िष्टिरजिले  श्री पार्थको तेपनि। 
शान्ती प्राप्त भएन दुःखित थिए ४ वाकबाणले नै तिनी ॥२९ 
लागे अज नलाइ भन्नतिमिले  ऐह्के भनेको जति। 
साँची हो, अघिका अनर्थहरुको  मै मूल हँ हुर्मति॥ 
 पापी, दुष्ट, दुरात्म, दुव्यसनमा ४ आसक्त औ आलसी । 
आफू सक्तिनँ कार्य र हुकुम्  दिन्छु घरेमा बसी ॥३०॥ 
मैले नै सब भाइलाइ वनको  संकष्ट ठूलो दिएँ। 
पाए आज बिदा म घोर वनमा  सानन्द जाने थिएँ॥ 
आशीर्वाद म दिन्छु मङ्गल गरुन् ४ कल्याण योगेः्वर। 
यस्तो बात भनेर जान वनमा  राजा भए तत्पर ॥३१॥ 
देखी भूपतिको परिस्थिति स्बयं  सम्झाइ श्री कृष्णले । 
शान्ति प्राप्त गराइबक्सनुभयो  धर्मार्थका वातले॥ 
शिक्षा श्री हरिको सुनेर मनमा  सन्तोष आयो जब। 
पाउ पक्रि हुवे विनम्र स्वरमा  बिन्ती गरे केशव ॥३२ 
हाम्रो संकट टारिबक्सनुभयो  ऐह इजुर्छे सब। 
आज्ञा बक्सनुहोस् प्रसन्न मनले  पूरा म गर्छु अव॥ 
त्यस्तो विन्ति गरेर कृष्णसँग ती  फर्केर भाईतिर । 
बोलेजाउ तिमि प्रसन्न मनले ४ संग्रामको खातिर ॥३३॥ 





१. 


। ०४ महाभारत 


राधाको सुत कर्णलाइ रणमा  मारेर आरु अब। 
रक्षा गन भनेर तर सदा  छन् सारथी माधव ॥ 
है राजन् ! रथमा चढे जब गई  योद्धा हुवै दुघेर। 
हावाको गतिले हिँडी रथ गयो  संग्राम भूमीतिर ॥३४॥ 


दुबै पक्षको द्वन्द्वयुद्ववृषसेन, चित्रसेन र दुर्योबनका दस भाईहरूको वध 
भीमद्वारा डुःशासंनको रक्तपात ! 


सोधे श्री श्वृतराष्ट्रते समरको ४ राम्रो नराम्रो स्थिति । 

लागे वर्णन गर्न सञ्जय सबै कै प्रत्यक्ष देखे जति॥ 
हे राजन् ! हरिले बढाउनुमयो  उत्साह श्री पार्थको । 
लागे गर्जन ती सहष॑ वधको  इच्छा गरी कर्णको ॥३५ 
केही बेर अगाड्दिखि रण त्यो  मच्चीरहेकै थियो।. 
लागी उत्तम बाण सूर्यसुतको  सातो सबैको लियो॥ 
लड्ने श्री कपको अघिल्तिर डटी  योद्धा शिखण्डी थिए । 
योद्धा सात्यक्लि मुयोधनजिको  गर्जेर सातो लिए ॥३६ 
लड्ने वीर सुपैणका सँग डरी  श्री उत्तमोजा थिए। 
काटी गर्दन कर्णका तनयको ४ त्यै तफ फ्याँदीदिए ॥ 
रोके सात्यकिले प्रहार बलोयो ? साम्ने डटी कर्णको।  
लागे मर्न अनेक सेन्य कुरुका  लागी गदा भीमको ॥२७ 
सोधे सारथिलाइ चिन्तित हुँदै  संग्राममा मीमले। 
आएका परबाट देख्दछु निके  सेनाहछ गेगले॥ 
चिन्छो के तिमिले बताउ,म त क्यै सक्तीन॑ ठम्याउन । 
आएनन् किन पार्थे धमसुतको ५ सम्चार जानीकन ॥२८॥ 
वोल्ने सारथि श्री विशंक खुशिले ४ हेरेर केही पर। 
आएको रथ देछ्दछु विजयके ४ संग्राम  भ्रमी  तिर ॥ 































॥ १४ कर्णपते ९०५ 
गजेन्छन हनुमान मुन्छु धघनुको ४ टङ्ार शङ्खध्वनी । 
योद्धा मीम खुशी भए त्यति कुरा ४ ती सारथीको सुनी ॥३९ 
मादैं सेनिक गत्रुका जब पुगे  संग्राममा अर्जुन। 
हे राजन् ! दुई भाइले शुरु गरे  संहार गर्जीकन ॥ 
भागे सैन्य डराइ शत्रुतिरका  बाँकी बचेका जति। 
 आए लड्न भनेर वीर शकुनी  ताल हे भूपति ! ॥४०॥ 
पाए चोट अनेक बाणहरुको  श्री मीमद्वारा जब। 
भणे त्यो रणबाट, ठानि मनमा  पक्का म मर्छ अब॥ 
लाखौं अश्वपती तथा गजपती  योद्धा हजारौं थिए।। 
सेना पैदल झन असंख्य कुरुका  त्यो युद्धमा मारिए ॥१॥ 
त्यो देखेर रिसाइ कर्ण रणमा ४ आई ठुलो वेगले। 
मारी सोमकसैन्य उच्च स्वरले  गर्जे तिनी हर्षले ॥ 
फर्काए रथ शल्यले अनि छिटै ५ पाञ्चाल सेनातिर । 
मारे सैन्य असंख्य सूर्यसुतले  छोडी अनेकौं शर ॥४२॥ 
पाई सम्पुथ सात्यकीकन छिटै ५ हाने ठुलो तोमर। 
त्यो देथीकन भीमले सहजमा  हानेर आफ्नो शर॥ 
काटी तोमरको अनेक टुकुरा ४ तत्काल पारीदिए। 
पाई ओसर सात्यकी समर त्यो  त्यागेर अन्तै गए ॥४३॥ 
आएथै जब् चित्रसेन रणमा  अत्यन्त उत्साहले । 
तिन्को गर्दनको तुरुन्त टुकुरा ४ पारे युधामन्युले ॥ 
आए श्री वृषसेनजी समरको ४ देखेर त्यस्तो स्थिति । 
तिन्का साथ लडे डटी नकुलजी  तकाल हे भूपति ! ॥४॥ 
देखाए दुइ वीरल्े समरको  जाने जती कौशल। 
ढाक्र्यो ती दुइका अनेक शरले  सम्पूर्ण पुद्स्थल॥ 


























९०६ 

सालै गर्जन बैसरी नकुलजी  हानेर नौ बाणले। 
लागी त्यो वृषसेनका हृदयमा  लोटै ठुलो वेगले ॥४५॥ 
श्री हुर्योधनका थिए दस जना  माईहरू जो य्यहाँ। 
आए लड्न भनेर सैनिक लिई  तिनका अगाडीमहाँ । 
आएका बलवान शत्रु त्यसरी  देखे जसै मीमले। 
आफ्न् श्रेष्ठ गदा लिएर रिसले  दोडे ठुलो वेगले ॥४६॥   
बर्साए सबले मिली शरहरू  रोक्ने इरादा धरी। 
रोकिन्थे किन श्री वृकोदर बढे  झन् वायु झैं बेसरी ॥ 
ठोकी लोहमयी गदा नरपते !  प्रत्येकको माथमा। 
मारे ती सबलाई उच्च स्वरले ४ गर्जेर संग्राममा ॥४७॥ 
फ्याँकेथे शिर श्री सुयोधनतरफ ४ सौगात लै भनी । 
देखी दुर्गति भाइको हुन गए  हुःखी सुयोधन् पनी ॥ 
आए क्रोध गरी त्यसै बखतमा ४ गर्जेर दुःशासन । 
पारे व्याकुल मीमलाइ शरको  वर्षा गराईकन ॥४८॥ 
वल्है भौम गदा लिई प्रथिविमा क हे भूपती ! वेगले। 
श्री दुःशासनलाइ मादछु भनी  छाड्दा भए क्रोधले ॥ 
लागेथ्यो जब माथमा गइ गदा त्यो वज्न झैं वेसरी। . 
धारा बग्न गयो निकै रगतको  प्राणान्त पाने गरी ॥४९ 
राजन् ! चोट थपे बृकोदरजिले  त्यैमाथि अर्को जब। 
छोटे ती रथबाट, सेनिक अरू ४ मागे इराई सब । 
छातीमाथि घुडा धसीकन बसी  घाँटी थिची बेसरी । 
लागे भन्न तिनी कठोर स्वरले  सातो सबैको हरी ॥५० 
यो दुःशासनका सहायक हितू ४ छौ वीर जो जौ यहाँ। 
आउन्नो किन हो ? बचाउन कुनै  मेरा अगाडीमहाँ॥ 



























॥॥ ९०७ 
चुल्ठो द्रौपदिको सभाबिच लगी ४ यो हुष्टने पक्रँदा । 
गर्नेछ पछि रक्तपान रणमा  भन्ने प्रतिज्ञा हुँदा ॥५१ 
मेरो त्यो प्रण पूर्ण पाने अहिले  मौका दियो भाग्यले । 
जस्को सम्मतिले गस्यो अघि ठुलो दुष्कर्म यो दुष्टले॥ 
रक्षा गने भनेर यो बखतमा  आउन्न सोही किन। 
मारेको अझ दैन, जीवित छ यो  पापिष्ट दुःशासन ॥५२ 
श्री दुर्योधन, वीर कण अरु जो  योद्धा थिए सम्मुख। 
लागे गर्जन मीम उच्च स्वरले ४ हेरी सबैको मुख॥ 
है दुमशासन ! नीच कर्म पहिले  जस्तो गरेको थिइस् । 
त्यस्को दुष्परिणाम आज रणमा  भोगेर मर्ने भइस् ॥५३॥ 












भीम द्वारा हुःशासनको रक्तपानि 
फोरी कण्ठ लिएर रक्त करमा ४ खाँदै उकेल्दै गरी। 
ती ढुःशासनलाइ फेरि रिसले ४ भन्दा भए बेसरी॥ 








।. ब्ट सहाभारत 

होरी राज्य दुखी भएर वनमा  जाँदा ह्वारी राज्य दुखी भएर वनमा  जाँदा विना कारण। 
गोरू हो ! बनमा गई तिमिहरू  आफ्नी बिताओ दिन५० 
भन्दामा तइँले . सहायकहरू ४ हे हुष्ट ! जो जो थिए । 
आउन्नन् किन ती बचाउन कि वा ४ मागेर अन्तै गए ॥ 
यस्तो छेड मुने पनी सुतिसुती ४ हाँसेर दुःशासन। 
लागे मन्न नमानि दुःख मनमा  ती भीम यौदाकन ॥५५  
मार्न अनेक वज्रसरिको  मेरो यही हातले । 
पक्रे ्रोपद को सभाबिच लगी क चुल्ठो ठलो ८०० ॥ 
मौका पाइ अनेक शत्रुहरुको  शेखी उतारीदिए। 
वेला प्राप्त भयो र आज रणमा  हे भीम ! मर्ने भए॥५६॥ 
त्यागी जीवन युद्धमा म खुशिले ४ बस्छ गई स्वर्गमा। 
खाउन् द्वान कि शयाल,खाउतिमिनेश्ष्यो देह संग्राममा ॥ . 
तिनको तर्क सुनेर भीम रिसले ४ आगोसरीका भए। 
देखाए अघि बाहु उत्तम भनी  जो त्यै उखेली लिए॥५७ 
त्यो वेला तखार उत्तम झिकी  काटेर तिनको गिर । 
फ्याँके क्रोध गरेर तुच्छ तृण झैँ ४ राजा सुयोधनतिर ॥ 
हे हुर्योधन ! नीच, दुष्ट, कुमती क तिम्री पनी यै गति। 
चाँडै हुन्छ भनेर जान मनमा कै विश्वास हे दुर्मति ! ॥५८ 
त्यस्तो बेड मुने सुयोधन तथा  योद्धा अरूले पनि। 
कोही बोल्न सकेर हे नरपते !  माछन कि ऐहे भनी ॥ 
निक्कै रक्त पिई वृक्रोदर भए  उन्मत्त जस्ता जब। 
थाले मैनिक माने वीर कुरुका  साम्ने परेका सब ॥९९ 
भागे प्राण लिई कती त्यहिँ मरे  लागी गदा मीमको । 
देखिन्थ्यो अनुहार त्यो बखतमा ४ श्री हीन झैं कर्णको ॥ 





















































। ९०९ 
देखेथे जब कर्णको समरमा ४ श्री शल्यले त्यो स्थिति । 
लागे भन्न दिएर साहस ठुलो  तिनलाई हे भूपति ! ॥६२ 
ठूलो वीर भएर शस्रहरुका  ज्ञाता, प्रतापी पनि  
मान्दैछो उर मीमको किन तिमी  मार्ला कि ऐह्कै मनी॥ 
लस्तो बात सुनेर शल्य नृपको ४ देखेर युद्ध स्थिति। 
लागे लड्स रिसाइ कर्ण रणमा  उत्साह मानी अति ॥६१॥ 

अर्जु न सिपको घोर युद्रकर्णको मृत्यु 
हे राजन् ! रणमा पराक्रम ठुलो ४ गदै थिए कर्णले। 
आएथ्यो रथ पार्थको पनि त्यतै  हावासरी वेगले ॥ 
योद्धा सम्मुख ती भए जब हुवै  संग्रामको खातिर। 
। आए हेन भनी विमानहरुमा  गन्धर्व, विद्याधर ।६२॥ 
ब्रह्मा, शम्भुर इन्द्र, सूय्य, सुर ओऔ  ज्ञानी, मुनी, ब्राह्मण । 
दिन्थे आशिष युद्धमा विजय श्री  पाउन् भनी अर्जुन ॥ 
भूत प्रेत, पिशाच, राक्षस तथा  धेरै थरी दानव। 
बोल्थे पक्ष लिएर सूयंसुतको ४ उल्टो मतीका सब ॥६२॥ 
लागे डुल्न वसी विमानहरुमा  चौतर्फ आकाशमा । 
त्थाल्े गन प्रहार शस्त्र ति हुवै ४ उत्साहले युद्धमा॥ 
गर्दा कर्ण र पार्थे घनुषको  टंकार शङ्ख  ध्वनी । 
गर्थे वर्षण पुष्पका सुरहरू  त्यो शब्दलाई सुनी ॥६४॥ 
बर्साए दुइ वीरले जब त्यहाँ  लाखौं, करोडौं शर। 
थाले ढल्न मरेर सैनिक तथा  भृपाल चारेतिर ॥ 
जो संहार भयो हुवै तरफका  सेना र भूपालको। 
त्यो देखेर ढुखेछ चित्त बहुतै  श्री द्रोणका पुत्रको ॥६५॥ 













॥ १० महाभारत 


पक्री हात भने विनम्र स्वरमा ४ हे वीर द्ुयोँधन ! 
बोक्दैछौ किन पाप लो भन, लिई  निर्दोषको जीवन 

बिग्रेको अग्न ठैन केहि, हुनु जे  जस्तो थियो त्यो भयो। 
बाँच्ये, मेल गरे यि सैनिक तथा  छन् शेष भूपाल जो ॥६६ 
गछन् पाण्डवले मिलाप, म गई  प्रस्ताव यो राख्तछ 

आज्ञा देउ तिमी, म पूर्ण सहजै  पारी यहाँ आउँछ ॥। 
॥ भन्नेछन् जति बात यो विषयमा  श्री कृष्ण योगेश्वर । 
जानी रक्षक श्री युधिष्टिरजिल्ले ४ त्यो मान्दछन् सादर ॥६ 
गर्दैनन् अरु माइ धमसुतको ४ आज्ञा कुनै लङ्घन ! 
सक्छो रोक्न छिटै मिली यति ठुलो  संहार दुर्योधन ! 
शिक्षा सज्जनको र ओषधि मिठो  संसारमा मान्छको? 
ती दुर्योधन मान्दथे हित कुरा  आचायंका पुत्रको ? ॥६८ 

लागे भन्न बुझाइ नम्र स्वरमा  तिन्लाइ राम्रोसित । 
भन्वूमो जति बात सत्य सब हुन्  मेरो चिताई हित॥ 
ती दुःशासनको गय्यो समरमा  जुन् ढदुगती मीमले । 
बिझ्ने बात भन्यो मलाइ जसरी  हे मित्र ! त्यो हुष्रल्ते ॥६९॥ 
सुन्नूधी गणरुपुत्रले पनि, गरौं  त्यसको म के वर्णन । 
छातीमा शर झैं गडी घरिघरी  घोच्तेछ हे सज्जन ! 
हाम्रो जीत हुनेछ यो समरमा  आशा र जुन् कारण। 
भन्छ आज रेहेर व्यस्त रणमा  थाकीसके अर्जुन ॥७०॥ 
अर्को को,छ सुविज्ञ सूर्यसुत झैं  योद्धा तिनै लोकमा । 
माछन् निः्चय पा्थलाइ तिनिले ४ यो आजको युद्धमा ॥ 
ट्रौणीलाइ बुझाइ यो किसिमले  हेरेर सेनातिर । 
श्री दुर्योधनले भने तिमिहरू  जाओ लडाई गर ॥७१॥ 

















































































। ९११ 
हे राजेन्द्र ! कुमन्त्रणा दिनुभयो  जस्तो र जुन् नीतिले । 
त्यसको दुष्परिणाम त्यो हजुरकै  भोग्नूपस्यो पुत्रले॥ 
आई सम्मुख क्रोधपूर्ण अहि झैं श्री कर्ण औ अज्नुन। 
भूमी कम्प हुने गरी शुरु गरे  शंखध्वनी गर्जन ॥७२॥ 
जस्तो यो र अघी भयो नरपते !  संग्राम देवासुर ! 
। त्यस्तै कर्ण र पार्थले शुरू गरे  देखेर लाग्ने डर ॥ 
पारे घायल पार्थलाइ शरको  वर्षा गरी करणले । 
 बेला कुसुबीर दर्शक सबै  गज ठूलो हर्षले ॥७३ 
चाँडो अजु नलाइ मार रणमा  भन्थे कराई कति। 
स्याबासी दिइ कर्णलाई थपरी  पिट्दै दणुथे कति॥ 
लागे भन्न डराइ पाण्डुसुतका  सम्पूर्ण सेना जब। 
भाग्नेलाइ अनेक वीर कुरुका  मार्थे छखेटी सब ॥७४॥ 
देखैथै जब पार्थले समरको  आफ्नो नराम्रो स्थिति । 
काटेथे शरजाल सूयंमुतको ४ तत्काल हे भूपति ! 
नौ नालीक र अंजलीक सय जोश्ष्नाराच भन्ने शर। 
छाडे बाण पराहेकर्ण घनुमा  राखैर अर्को श्लुर ॥७५ 
पस्छन् सपेहरू सवेग दगुरी  जुन् चार्लछले प्वालमा । 
त्यस्तै बाण गएर सूर्यसमुतको ४ पस्ता भए देहमा ॥ 
लागी चोट प्रशस्त ती हुन गए  संग्राममा बिद्ल। 
सारा ध्वस्त गरी दिए विजयले  वैरीहरूको छल ॥७६॥ 
लागे माग्न कती र खलबल ठुलो  तिनले गरेको सुनी । 
आए कर्ण फिरेर चेत, कसरी  हाह्दा पत्यो यो भनी ॥ 
देखी दुर्गति खूब आफुतिरको ४ गर्दै ठुलो गजन। 
छोडे अजुनलाइ मार्दछु भनी  अग्न्याख्र मन्त्रीकन॥ 





























.. १२ अहामारत 
लागे निस्कन अग्नि झैं शरहरू  त्यसबाट सोही क्षण। 
त्यस्को वारुण अस्रले गरिदिए  श्री पार्थले मार्जन ॥ 
वायव्यास्र गरे प्रहार रिसले  श्री कर्णमाथी जब। 
रोके वेग चलाइ सूयंसुतले दिव्यास्त्र त्यो मागंव॥७८ 
लागी मार्गव अख्र घायल भए  तत्काल श्री अजुन। 
मास्यो सैनिक अग्नि झैं शरहरू  त्यसबाट निस्कीकत ॥  
ढाकेथ्यो रथ पार्थको जब त्यहाँ ४ धेरै तिखा बाणले। 
त्यो देशीकन चक्र बक्सनुभयो  तिन्लाइ श्रीक्ष्णले॥७९ 
छाडे चक्र लिई सुदशंन जसै  मन्नेर श्री पार्थले। 
भागे वीर डरी, कती त्यहीं मरे  त्यो चक्रको तेजले ॥ 
राखेको अघिदेखि पाँच शर जो पूजा गरी दिन्दिन । 
सन्धाने त्यहि बाण सूयंमुतले  साह्रै रिसाईकन !८०॥ 
हेरी चक्र दिने तिनै मुवनका ५ स्वामी मुरारीतिर । 
छाडे अग्नि सरी, अमोध तिनले ४ ती पाँच तीखा शर ॥ 
फोरी पीठ तथा ठुलो कवचको ४ टुक्रा हजारौं गरी। 
निस्की बाणहरू सरासर गए  पातालमा बेसरी ॥८१ 
लागी श्री हरिलाइ घाउ तनमा  धारा बग्यो रक्तको। 
त्यो देखेर सुपुप्न क्रोध सहसा  जाग्द्री भयो पार्थको ॥ 
थाल्ने गर्ने प्रहार कर्णतिर ती  दिव्याख्न नाना थरी। 
काटथे लाग्न नपाइ कर्ण बिचमै  त्यस्लाइ टुक्रा गरी ८२ 
त्यस्तै कर्ण पनी जती शर तथा  दिव्याख्र बरसाउँथै। 
त्यस्लाइ सहजै धनंजय पनी ५ आकाशमै काटदथे ॥ 
लागे लड्न ढुवै परस्पर त्यहाँ ४ दिव्याख्न ठ्वारा जब। 
देखी अद्भुत युद्ध दर्शकहरू  हेर्थे खुशीले सब ॥८३॥ 




























। १५ कणपद ९१३ 
यस्तो युद्ध भएन घोर कहिले ४ होला न फेरी अब। 
गर्थे छक्क परी कुरा थरिथरी  चोता तथा दानव ॥ 
पा्यो खल्बल कर्णका शर गई ४ पातालमा बेसरी। 
लागे भाग्न अनेक नाग डरले  आफ्नू सुरक्षा गरी ॥८९ 
बाँच्ने खाण्डव दाहको बखतमा  जो अश्वसेन् नाग हो । 
 त्यसूले पाण्डवको र वीर कुरुको  हो युद्ध भन्ने बुझ्यो ॥ 
 साटो फेर्ने भनेर पा्थसँग त्यौ ४ खोज्दै थियो ओसर। 
ठोक्रोमा गई कर्णको शर बनी  बस्तो भयो आखिर ॥८ 
राखेथे जब कर्णले धनुषमा ४ संयोगले त्यै शर। 
रोके हेतु बुझाइ शल्य न्पलछे  ती कर्णलाई तर॥ 
, योद्धा द्र म भनी घमण्ड मनमा ४ बर्ता हुनाले गरी। 
मानेनन् हितका कुरा नरपते !  ती कर्णले त्यो घरी॥८६॥ 
त्रह्या, शम्भु, कुबेर औ यम अरू ४ जो जो थिए देवता । 
लागे थथर काम्न नाग शरको ४ देखेर गम्भीरता॥ 
लागी अजु न मदेछौ अब तिमी यो नागरूपी शर । 
केही शक्ति भए प्रयत्न बलियो ४ रक्षार्थ चाँडो गर ॥८७॥ 
यस्तो बात भनेर नागशर त्यौ ४ छाडीदिए कणले। 
देखी अग्निशिंखासमान शर त्यो  हाँसेर श्री कृष्णले ॥ 
थिच्नूमो रथ त्यो घुँडा धसिधसी ४ ती चार घोडा बसे। 
आधा भूमिमहाँ सवेग रथका ४ ती श्रेष्ठ पाङग्रा घसे ॥८८ 
लाग्यो तैपनि पार्थको मुकुटमा ४ त्यो बाण आई जब। 
भाँच्चोश्रेष्ठ किरीट औ कवच त्यो  घूलो गरायो सब्॥ 
बाँधेथे शिरमा तुरुन्त पगरी  रक्षाथं श्री पाथलते । 
पानूभो रथलाइ फेरि अघि झैँ ४ अङ्गुष्ठले कृष्णले ॥८९ 











. देखी कोशल कृष्णको खुशि भए  है भूपती ! सज्जन । 
आयो तक्षकको सुपुत्र रिसले ४ तत्काल फर्कीकन ॥ 
बोल्यो खिन्न भएर कर्णसित त्यो ४ हे श्रेष्ठ योद्धा ! सुन । 
बाँचे लक्ष चुकीदिएर तिमिले  संग्राममा अजुन ९०॥ 
अर्कोपल्ट प्रहार फेरि धनुमा  राखी मलाई गर। 
माछ अजु नलाइ छैन हरि छन्  रक्षाध भन्ने डर॥ 
त्यस्तो तक्षकपुत्रको सुनि कुरा  भन्दा भए करणले । 
यौटा बाण म एकपल्ट रणमा  छाड्छ त्यही हेतुले ॥९१ 
अर्कोपल्ट प्रहार गर्दिनँ सखे !  तोडेर आफ्नू प्रण्। 
लाखौं अज नलाइ माने सहजै  सक्छु त्यसै कारण ॥ 
मैले वीर भएर मद्दत लिनूक्क राम्रो कुरा मान्दिन। 
जे इच्छा मनमा छ त्यो गर तिमी ४ त्यस्मा म क्यै बोल्दिनँ५२ 
रूखो उत्तर पाइ सूयसुतको क्ष्त्यो अशवसेन् झोक्कियो ! 
आफ्नू नागस्वरूप धारण गरी  हावासरी दोड्यो॥ 
सोधे छक्क परेर श्री विजयले  श्री कृष्णको साथमा ।  
आयौ यो किन नाग क्रोधित भई  हे ज्ञाथ ! संग्राममा ॥०३ 
यस्तो प्रश्न सुनेर श्री विजयको  भन्तूमयो कृष्णले । 
ही यौ तक्षकपुत्र वैर अघिको ४ सम्झेर यो हुष्टले॥  
आएको अहिले छ मार पहिले  यस्लाइ है अञ्जन! 
माता खाण्डव दाहमा मरि, बस्यो  पातालमा गेकन ॥९४॥ 
साटो फेर्ने भनी उपस्थित हुने ४ हो अश्वसेन् नाग यो । 
त्यो आज्ञा हरिको मुनी विजयको  क्रोधाग्नि झन् दन्कियो ॥ 
छाडेथे तिनले छ बाण सहसा  त्यस्लाई ताकीकन। 
टुक्रा सात भएर हे नरपते !  त्यस्ले तज्यो जीवन ॥५ 



























० 





९१५ 
हाने अजुनलाइ सयसुतले  नो बाण जो उज्ज्वल । 
त्यस्ले घाउ गरी शरीरसरमा  पारीदियो बिह्कल॥ 
तित्को चोट खपेर बीस शरले  हानेर श्री पार्थले। 
मूच्छो पारिदिए, ठगे पर छिटै  तिनलाई श्री शल्यले ॥९६ 
आयो चेत फिरेर फेरि रणमा  श्री कर्ण फर्के जब। 
 भाँची श्रेष्ठ किरीट औं कवचको  धूलो गराए सब॥ 
योद्धा अजुनले थपे जब अरू  तीखा हजारौं शर। 
थाल्ने बिसंन भागवास्र अघिका ४ श्री कर्णजीले, तर ॥९७ 
धिक्कारी निज धर्मकर्म, बलको ४ निन्दा गरी बेसरी । 
छाडे मन्त्रित त्रद्लअख् तिनले  मान इरान धरी॥ 
पारे त्यस्कन शान्त श्री विजयले  व्रद्वाख्र ठाडीकन। 
छाड्दै दिव्य अनेक शस्र खुशिल्ले  थाले दुवै गर्जन ॥९८॥ 
त्यै वेला रथका पसै पृथिविमा ४ पाङग्राहछु कर्णको । 
जोजो यल गरे दृथा सब भए ढत्यो झिक्नमा शल्यको । 
ओह्ठी कर्ण स्वयं समाइ रथको  पाङग्रो उचाले जब। 
हेथेँ छक्क परी थिए जति त्यहाँ ४ सेना तथा कोच ९९ 
पृथ्वी अंगुल चार मास्तिर उठिन् ४ निस्केन पाङग्रा जब । 
बोल्ले कर्ण त्यजेर आश मनको क संग्राम जिले सब॥ 
योद्धा अजुन, घीरवीर मुणुणी  संग्राम नीतिज्ञ छो। 
सोही कारण धर्णपाप तिमिले ज्षराम्नो गरी जान्दछौ २०० 
पाङ्ग्रा यो रथको म शिक्तिनँ स्वयं तानेर जैह्वृेतक। 
त्यो गाण्डीव नलेउ राख, रथमा  हे वीर ! तेल्हेतक ॥ 
मन्चूभो सुनि बात सूयंसुतको  हाँसेर श्री कृष्णले । 
गर्दैछौ अब धर्मको तिमि कुरा  हे कर्ण, कुन् नीतिले ॥१ 






































न ६ 

तान्तू वख्र लगी समा भवनया  श्री ट्रोपदीको पनी । 
लाहाका घरमा डढाउनु पनी  धर्मे गरेको भनो॥ 
मानू त्यो अमिमन्युलाइ सबसे  ठान्छो भने धर्म हो 
ऐह्क गर्नु प्रहार यी विजयको ४ कर्तव्य भन्दैन को ?! ॥२ 
त्यौ वक्रोक्ति मुनेर कर्ण रिसले  झन अम्निशमो भए । 
श्री कृष्णार्जनढाइ बाण सयले  घाञ गरी गजिए॥। 
देखी घायल कृष्णलाई रिसले  आगो भए अजुन। 
डे, चोट खपेर सूर्यसुतको ५ व्रद्माख मंत्रीकन ॥२॥ 
त्यस्को मार्जन कर्णले गरिदिए  व्रह्ाखद्वारा अनि। 
। ॥॥ पासुण अख्न श्री विजयको  प्राणान्त पाछ मनी॥ 


सहामारत 






अर्जुन द्वारा करणब  
लागेथ्यो जब त्यो गएर तनमा  मूछो परे अनज्जुन। 
थाले कर्ण निकाल्न फेरि रथको  पांग्रा समाईकन ॥२॥ 





। ९१७ 
आयो अजु नलाइ चेत सहसा  त्यौ देखि श्री कृष्णले । 
भन्नूभो वध गर्नू सूर्यसुतको ५ मोका दियो देवले ॥ 
राखेको अघिदेखि पूजन गरी  दिव्यास्र तिम्रो छ जो। 
छाडेनो अब त्यो भने पछि सखे !  मारेर मर्दैन यो ॥५॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनी विजयले  राम्रो बुझी ओसर। 
छाडे मन्त्रित बाण, सूर्यसुतको  त्यसले गिरायो शिर ॥ 
यौटा तेज शरीरबाट सहसा  ती कर्णको निस्कियो । 
पौंची त्यो रविबिम्बमित्र मिसिई  चाँडै हराई गयो ॥६॥ 
देखी सूयंकुमारको मरण त्यो  खुशी भए पाण्डघ। 
गर्थे बात हुनेछ जीत रणमा  दुःखी थिए कोख ॥ 
 आफ्नो हार हुने बुझी समरमा ४ दुःखी थिए कोौख। 
हाहाकार गरेर सैनिक अरू  भागे डराई सब ॥७॥ 
कौरव सेना शिदिरमा फर्कनु र शट्यले दुर्येधनलाई सान्छना दिनु ।न 
बिन्ती सञ्जयल्षे गरे स्थिति सबै  विस्तारले युद्धको । 
सोधेथैे श्रृष्टराष्ट्रल बध सुनीशश्री सूर्यका पुत्रको ॥ 
आशा शेष रहने यो समरमा ४ जिले मलाई अब। 
यथैं सेनिक दु मरे ४ छोरा हितेषी सब ॥८॥ 
बाबू सञ्जय ! वीर सूयसुतले  त्यागेपछी जखन॥ 
हाम्रा सेनिकले र पुत्रहरूले ४ के के गरे त्या नन ॥ 
जिल्ले युद्ध प्रयत्न कुन् अब ठलो  गर्दैछ ढुर्योधन । 
त्यो संवाद सुनाउ कर्ण  वधले  दुःखी छ मेरी मत ॥९॥ 
लागे सञ्जय भन्न अन्ध नृपको ३ आज्ञा सुनी सादर । 
मोग्नूपर्दछ कर्मका फलहरू  हे स्रपपी  आखिर ॥ 















































। ९१८ महाभारत 


योद्धा कर्ण मरे, भयो समरमा  चीतर्फ कोलाहल। 
भागे सेन्य बचे जती हजुरका  साह्दै परी मुश्किल ॥१०॥ 







५ को 






कर्णवधको वृत्तान्त सुनेर युधिष्ठिरले श्रीद्ुष्णको प्रशंसा गरेको 
राजन् ! पाथे र कर्णको समरमा  भूपाल धेरै सरे। 
पेल्हेका दुइ बीरदेखि बढि नै  संहार तिनले गरे॥ 
श्री दुर्योधन खब दुःखित थिए १ देखेर युद्ध स्थिति। 
फर्के तेपनि लड्न साहस लिई  सेना बचेका जति ॥११॥  
राजा शल्य र द्रोणपुत्र, क्ुपजी  योद्धा अछ जो थिए। 
ती दुर्योधनको सहायक भई  तक्ाल साथै गए॥ 
आफाफ्ना हतियार वीर सबले  गरजेर वर्षा गरे। 

सैनिक पाण्डुपुत्रहरूका  ती अख्र लागी मरे ॥१२॥ 
आफ्नो सेनिकको परिस्थिति त्यहाँ  देखेर श्री मीमले। 
दोडे वज्र सरी गदा लिई ठलो ती वायु झैं वेगले॥ 

































. भाग्न डराइ टिक्न नसकी  बाँकी बचेका सब ॥१३॥ 
त्यो देखेर लडे सुयोधन गई  श्री मीमका साथमा । 
गर्थे यल गदा बजाने ति हुवै  माई भनी माथमा ॥ 
श्रृष्टयुम्त प्रधान वीर शकुनी  मिन्ने डटी लडदथे। 
शागनू युद्धकला प्रदशन दुवै  उत्साहले गर्दथे ।१४॥ 
त्यै वैला कुरुसैन्य सिन्धुजल झैं ४ उङ आए जब। 
योद्धा अर्जुनले डटीकन स्वयं क त्यो वेग रोके सब ॥ 
ढाली भीष्म र द्रोण, कण दुइको ४ जसूले लियो जीवन । 
त्यस्ता अजु नलाइ कुन् पुरुषले  सक्थ्यो र रोकीलिन ॥१ 
केही बेर लडी फिरे शिविरमा ४ सेना बचेका जति। 
३ लागे भन्न गई सुयोधनकहाँ ३ श्री मद्रका भूपति ॥ 
शक्ती साहस छैन  वीरहरूमा  अत्यन्त थाके सव। 
जाउन जान दिनोस् सबै शिविरमा  विश्राम गर्छन् अब ॥१६॥ 
त्यो सल्लाह मुनी मुयोधनजिले  उदी फिंजाईदिए। 
बाँचेका जति वीर कोखहरू  दुःखी हुँदै फर्किए॥ 
गर्थे हरषबदढाइँ पाण्डव उता  अत्यन्त उतसाहले। 
रा बिन्ति गरे युधिष्टिरकहाँ ४ पौंचेर विस्तारले ॥१७॥ 
आफ्ना भाइहरू छिएर सँगमा ४ गोविन्द्लाई पनि। 
आए हेन भनेर कण  वधको  वृत्तान्त सारा सुनी ॥ 
आज्ञा गर्नुभयो जनार्दनजिले  हेन्हवस् भूपति! 
लड्दा कर्ण र पार्थे वीरहरुको  कस्ती मयो हुगेति । १८॥ 
हात्ती, अश्व, मनुष्यका शवहरू  छन् थुप्रिएका महाँ। 
टुक्रा छन् रथका र अख्रहरुका  संग्राम भूमीमहाँ॥ 











। 
। राजन !द्रश्य छ जी भयानकमहाँ ५ वीमत्स लाग्ने भय। 
निर्दोषी कति वीरको हुन गयो  यो युद्ध द्वारा क्षण १९॥ 
वस्रामूषणले सुसज्जित कती  छन् भूपतीका शिर। 
बाह्र, पाउ र अङ्ग अख्रहरू नै  देखिन्छ चारे तिर॥ 
हुन्यै हर्षित वीर पाण्डवहरू  चर्चा सुनी युद्धको ।  
दानी, वीर, णणी, सुधी र बलिया ४ सेनापति कर्णको ॥२०। 
देखी जीवनहीन देह मनमा १ धारा बगी हर्षको। 
पाँचै भाइ भई प्रसन्न करमा  पक्रेर श्री कृष्णको ॥ 
लागे भन्न दया हुँदा हजुरको  हाम्री भयो यो जय। 
सक्नेछौं अब गर्न हामिहरूले  वैरीहरुको क्षय ॥२१॥ 
हेरेर सूर्यसुतको मृत देहलाई । 

माथ्यौं प्रधान रणधीर भनी रमाई ॥ 
फर्के प्रसन्न भइ केशव पाँच भाई । 

त्यो बात सञ्जय गए सब भन्नलाई ॥२२॥ 


कर्णपवे समाप्त 


 









क शल्यपर्ष 


प्रारम्भ 

डिन शतराष्ट्रको चिम्ताकुपाचायंकी संघि प्रस्ताव दुर्योधनद्वारा अस्वीकृत 
वैशम्पायनको कथा मन दिई  मुन्थै ति जन्मेजय । 
आएथे समचार कर्णवधको  बोकेर श्री सञ्जय ॥ 
हे राजन् ! श्रृतराष्ट्रले जब सुने  संग्रामको वर्णन। 
केही बेर भएर मूस्छित पछी  रोए दुखी मैकन ॥१ 
.हा हा कण ! भनेर शोक नपते ४ बर्ता गरेथे जब। 
 संझाए परमार्थको बिटुरले क बुझाई सब॥ 
केही शान्त भए सुनी विदुरको  शिक्षा र आश्वासन । 
बाबू सञ्जय ! युद्धको गर तिमी ४ विस्तारले वर्णन ॥२॥ 
राजाको सुनि प्रश्न वर्णन गरी १ भन्दा भए सञ्जय। 

कण मरे, भयो समरमा ४ सेनाहरुको क्षय॥ 

दुर्योधनलाइ विज्ञ कपले ४ भन्नुभयो सादर। 
बिग्रेको अझ ढैन संघि तिमि नै  प्रस्ताव राखी गर ॥३॥ 













द्रौणी, श्री कृतवम, वीर कप छत  तिम्रा हितेषी यता ॥॥ 
सेना झन् दुइतर्फका मरिसके  निःशेष जस्तै 
केही देढिदिनँ लाम हामिहरुले ४ गर्दा लडाई अब॥ 















।. ९२३ 
सेनापति भएका श्को पराक्रम  

यस्तो उत्तर श्री सुयोधनजिल्ले ४ आचायलाई दिंई। 
सल्लाहा सबको लिए गरि समा  अत्यन्त दुःखी भई ॥ 
द्रौणीलाइ भने तपाइँ हुनुहोस् ४ हे वीर ! सेनापति । 
 तिव्को बात सुनेर द्रोणसुतले ४ आफ्नो दिए सम्मति ११ 
राजन् ! वीर प्रधान हामीहरूमा  छन् मद्रका भृपति। 
हाम्रा सैनिकको बनाउनुहवस् ४ तिन्लाइ सेनापति ॥ 
त्यो सल्लाह सुनी सुयोधनजिल्ले ४ आनन्द मानीकन । 
चाँडै नै नप शल्यलाइ अभिषेक  गर्दा भए त्यै दिन ॥१२ 
















राजा शब्यलाई सेनापति पदको अभिषेक 
। पाई त्यो पदभार गर्व मनमा ४ बढ्दै गयो वेगले। 
श्री दुर्योधनलाइ सादर भने  सेनापती शल्यले॥ 












.., 
गनू होस् सुक्ला गएर अहिले  सानन्द॒ हे भूपति ! 
मौली निश्चय मार्दछ हजुरका  छन् शत्रु बाँकी जति ॥१३ 
यो संसारभरी प्रसिद्ध अहिले  छन् वीर कृष्णाज्जुन । 
तीमन्दा म बढी छु बाहुबलमा ४ है वीर दुर्योधन ! 
सोही कारणले प्रसन्न मनले  त्यागेर चिन्ता सब। 
थाक्नूझो बहुतै गई शिविरमा  विश्राम गर्नोस् अब ॥१४।, 
शेखीयुक्त कुरा निकै अरु जती  बोले त्यहाँ शल्यले । 
त्यौ संवाद लगे युघिष्टिरकहाँ  त्यै रातमा हूतले 
भीष्म, द्रोण, प्रधान कण क्रमले  संग्राममा मारिए। 
श्री हुर्योधन त्यो उपस्थित रही  प्रत्यक्ष देछ्दैथिए ॥१५ 
आशा तैपनि जो थियौ बलवती  ती वीरका चित्तमा। 
जित्छन् पाण्डवलाइ शल्य नपले  एक्लै लडी युद्धमा ॥ 
यो विश्वास भई गए शिविरमा  फर्केर हुर्योधन । 
त्यो सम्चार मुनी युधिष्ठिरजिले  क्यै बेर सोचीकन ॥१६ 
सोधे श्री हरिलाइ शल्यसित को ४ लड्ने छ संग्राममा । 
कस्ले सक्दछ माने हामितिरका  सम्पूण यी वीरमा॥ 
यस्तो प्रश्न सुनेर धर्मसुतको  मन्तूमयो क्रृष्णले। 
सक्छन् गर्ने कती पराक्रम ठुलो  संग्राममा शल्यले ॥१७।  
मैले जान्दछु राम्ररी, समरका  ज्ञाता र नीतिज्ग छन् । 
हाम्रा सैनिक ध्वस्त पार्न तिनिल्ले  आँटे भने सक्तछन् ॥ 
भीष्म, द्रोण र कर्णदेखि बढि ने  छन् मद्रका मूपति। 
श्ृष्ठयुम्न र भीम, सात्यकि अरू  छन् वीर हाम्रा जति ॥१८ 
सक्तेनन् तिनिलाइ मार्न रणमा  हे भूप ! त्यै कारण। 
शक्ती देख्छु हजूरमै म त ठलो ४ तिनलाई मारनीकन ॥ 































 । ८ ९२५ 
मारे शम्बरलाइ घोर रणमा  जुन् पयत इन्द्रले । जुन् धेयले इन्द्रले । 


त्यस्तै धैर्य गरेर धारण स्वयं  मानूहवस् नाथले ॥१९॥ 
त्यो सल्लाह गरी हरी शिविरमा  पाल्नूभएथ्यो जब। 
आफाफ्ना स्थलमा गईकन सुते ४ सेना तथा पाण्डव ॥ 
सेना, वीर भए ढुवै तरफका  तैयार सत्रौँ दिन। 
., आए लड्न, गरेर उच्च स्वरले  शंखध्वनी गजेन ॥२०॥. 
योद्धा सृञ्जयको र वीर कुरुको ४ संग्राम जो मच्चियो । 
त्यो देवासुरको ठुलो समर झैं हे भूपती ! देखियो ॥ 
योद्धा, अश्वपती, रथी, गजपती  सेना ना सुबै पेदल। 
ख्रगे लड्न भएर सम्मुख ठलो  देखाउँदै कोशल ॥२१॥ 
सेना पाण्डवतर्फका जब मरे  धेरै नराम्रोसित । 
आए अजुन, भीम संग्रुख भई  त्यो ट्श्यले क्रोधित ॥ 
शक्ती, पाश, गदा र खड्ग बलिया ४ दिव्याख्र औ तोमर। 
थाले गने प्रहार भाइ दुइले  तीखा हजारौं शर ॥२२॥ 
धेरै कोरव सेन्यको हुन गयो  संहार त्यसूले जब। 
हाहाकार गरी त्यजी समर त्यो  भागे टइुराई सब॥ 
भागेका निज सेन्यलाइ त्यसरी  देखेर श्री शल्यले । 
रोके ती दुइ भाइलाइ शरको  वर्षा गरी वेगले ॥२३॥ 

साहस शल्यको कुरुहरू  अत्यन्त खूश्ञी मए। 
भागेका सब सेन्य बाँच्नतिरको ५ आशा त्यजी फर्किए ॥ 
धेरै वीर मरी ढुवै तरफका  खोला बगे रक्तका। 
ढाकेथे रणभूमि अङ्गहरू ओ  शस्रास्रले वीरका ॥२४॥ 
आए संगुख चित्रसेन नकुलको  गजी ठुलो गेगले। 
छोरा हुन् तिनि कर्णका, शरहरू  वर्षा गरी क्रोषधले॥ 



















॥॥ महाभारत लि 
मारी सारथि, अशव औ रथ, ध्वजा  घूली गराईदिए। 
पारी व्याकुल बेसरी समरमा  ती चित्रसेन् गर्जिए ।२५॥ 
चाँडे नै रथमा चढी नकुलजी ४ आए रिसाईकन। 
मारी अश्व र सारथी, धनु पनी  भाँचीदिए त्यै क्षण॥ 
पाँचोटा शरलछे शरीरभरिमा  घाउ  
ब झैँ देखिए ॥२६ , 





















कर्णका भाईको शिर भीमसेनले काटेको है छ 
काटेथे टुपिमा घरी नकुलले ती चित्रसेनको शिर। 

जो सस्सेन, सुपेण भाइ दुइटा  योद्धा थिए ढुधर॥ 
दाजू मारिदिए भनी नकुलको  साम्ने उटे ती जब। 
तिन्को मद्दत गर्ने कोरव पुगे  सेना बटुल्दै सब ॥२७॥ 
वर्साए सबले मिली थरिथरी  शस्राख्र माछु भनी। 
काटे शख्र समस्त श्री नकुलले ४ एक्छै भए तापनी॥ 





























। 
शल्यपे ९२७ 


मारी सेन्य अनेक वीर कुसका  पेह्क भगाईकन । 

ती ससेन, सुषेणको पनि लिए  नो बाणले जीवन ॥२८॥ 

जोजी वीर त्यहाँ उपस्थित थिए ४ भागे डरी तो पनि। 

आए शल्य तुरुन्त ती सकलको  रक्षा म गछ मनी ॥ 

जस्तो धेयं धरी पराक्रम गरे  संग्राममा शल्यले । 
 त्यो देखेर समस्त सैनिकहरू  फर्के ठुलो हर्षले ॥२९॥ 
श्रृष्टयुम्न, युयुत्मु, सात्यकि तथा  श्री मीम योद्धा पनी । 
आए सेन्य लिएर मद्रपतिको ४ त्यो वेग रोकौं भनी ॥ 
वर्साए सबले मिली शरहरू  चोतर्फ रोकीकन। 
टुक्रा पारि समस्त बाण बिचमै  गर्दै दुलो गजेन ॥३० 
छाडेथे जब चाण उत्तम तिखा  ताकेर श्री शल्यले । 
लागी वज्रसमान बाणहरु तीक हे भूपती वैगले॥ 
सारा पाण्डव वीर घायल भए  त्यो चोट लागी तब। 
लागे भाग्न अनेक व्याकुल भई  सेना बचेका सब ।३१॥ 
माठ्रीपुत्र दुवै युधिष्ठिर तथा ४ ताकी शिखण्डीतिर । 
छाडे बाण अनेक शल्य दपले ४ संहारको खातिर। 
जोजो सोमक ओ प्रभद्रक त्यहाँ ४ योद्धा प्रतापी थिए। 
लागी बाण अनेक ती शलह झैं ४ संग्राममा मारिए ॥३२ 
गर्दा बाण प्रहार शल्य नपले  श्री सूयं देखिन्नथै । 
तिन्को चोटमहाँ परी नरपते !  क्वै वीर बाँच्तैनथै । 
टढाकेथे जब शल्यले दश दिशा ४ आकाश युद्धस्थल । 
सागी सेन्य पुगे युधिष्ठिरकहाँ ४ योद्धा रथी पेदल ॥३३ 
त्यो देखेर समस्त पाण्डसुतका ४ योद्वा उतै दोड्ए। 
एके पट मिली प्रहार सबले  तत्काल गर्दा भए॥ 









९२८ है महाभारत 
पारे घायल शल्यलाइ त्यसरी  ढेकेर तिन्छे जब। 
ट्रौणी श्री कृतवर्म, वीर शकुनी ४ आए सबै कोख ॥३४।॥ 
श्री दुर्योधनलछे डटी विजयको  त्यो वेग रोकीदिए। 
ट्रोणी श्री सहदेव औ नकुलको ४ साम्ने डउटेका थिए॥ 
रोके श्री कृतवर्मले पुगि छिटै ४ श्री मीम योद्वाकन । 


गर्दै घोर प्रहार वीरहरू ती क्ष्ती थाले सबै गजेन॥३५॥  
। परिने 



























वर्लेथे रथबाट भीम रिसले क ठलो गदा लीकन। 
भाँची श्री कृतवर्मको रथ पनी ५ थाले तिनी गजेन ॥३६ 
द्रौणीलै गइ द्रौपदीसुतहरू ४ लाई गरे घायल। 

माद्रीका दुइ पुत्रलाइ शरले १ पारीदिए व्याकुल ॥ 
व्थै रथबाट वीर ति ढुवेै तर्वार आफ्ना लिई। 
काटे शल्यकुमारको शिर टुपी  पक्रेर क्रोधित् भई ॥२३७ 

अजु न र अश्वत्यामायुधिष्ठिर शल्यको गुद्ध 

प्यारो पुत्र मन्यो भनेर रणमा  देखे जसै शल्यले । 
पारे घायल श्री युघिष्टिरजिको  सर्वाङ्गमा बाणले ॥ 
दाजूको जब त्यो परिस्थियि स्वयं  देठ्दा भए मीमले। 
मारे सारथि अशव शल्य नपको  ठोकी गदा वेगले ॥३८ 
हाने तोमर भीमको हृदयमा  ताकेर तिनले तर। 
फर्काए बिचमै समाइ करले  श्री शल्यको तोमर ॥ 
त्यसले अशव र सारथी जब मरे ती मद्रका भूपको। 
ओह्रे एक गदा लिई प्रथिविमा  इच्छा गरी लडनको॥२ 



















 न माड... ९२९ 
आए भीम पनी लिईकन गदा ४ तितको अगाडी जब । 
थाल्यो मच्चिन ठ्रन्दयुद्ध दुइको  हेर्थे तमाशा सब॥ 
हुन्थ्यो वज्ज परेसरी ध्वनि ठुलो ४ साथै गदा उज्ैँदा। 
खोज्थे छिद्र दुवै घुमेर बलमा ४ ती एकनासे हुँदा ॥४० 











राजा शध्य र भीमको गदापुद्ध 
मूच्छौ पर्न गए दुबै जव गदा कै लाग्दो भयो माथमा । 
आई सैन्य लगे हुवै तरफका कै विश्रामको स्थानमा ॥ 
आए चेत फिरेर फेरि रणमाक ती श्रेष्ठ योद्धा जब। 
जै जे कार गरे हुवै तरफका  सेनाहरूले तब ॥४१ 
केही सैन्य गरी विभाजन लिए १ श्री ट्रौणका पुत्रले । 
ब्रेके अर्जुनलाइ चीतरफमा  घेरा दिई पेग ॥ 
श्री हुर्योधनले प्रहार सहसा  गर्दा भए तोमर । 
त्यस्ले गैकत चेकितान विरको  काटी गिरायो शिर ॥४९ 






























, महाभारत छ् 
त्यो देखेर समस्त पाण्डसुतका  सेनाहरूले पनी! 
बसाए सबले मिली शरहरू  मछौँ कि माढ्ौँ मनी ॥ 
सन्धे पक्र, समोत, मार सबतीकहोया बिपक्षी दल। 
सेनामा दुइतफको हुन गयौ  अत्यन्त कोलाइछ ४३ 
घार पारिदिए गुधिषिरजिका ५ सर्वाङ्गना शल्यले । 
त्यो देखी सहदेव ओ नकुलले  श्री सात्यकी मीमले ॥। 
आफाफ्ना शर, शक्ति, तोमर, गदा ४ छाडे ठुलो गेगले। 
तिनका शख्रहरू अनेक टुकुरा  पारेर श्री शल्यले ॥४४॥ 
एक्तै युद्ध गरे सबै सँग ठुलो  उस्साहले धेयले । 
जस्ती श्रेष्ठ गरे पराक्रम त्यहाँ ४ एक्तै लडी शल्यले ॥ 
त्यस्तो गर्ने सकेन त्यो समरमा  अर्को कुने वीरले। 
भागे सेन्य अनेक टिक्न नसकी  श्री शल्यका चोटले ॥४५ 
आशा जीवनको त्यजी जति थिए  सेनाहरू लडदथे। 
लागी बाण अनेक पीरहरूको  ती भूमिमा गिर्द्थे॥ 
ट्रौणीले रिसले तिखा सलह झैं ५ वर्षा गरी बाणको। 
ढाकेथै रथलाइ है नरपते !  श्रीकृष्ण ओ पार्थको ४६ 
त्यो देखेर समस्त कोरवहरू  अत्यन्त खुशी भए। 
योद्धा अर्जुनले सबै शरहरू  तत्काल काटीदिए॥ 
ट्रौणीले हरिपार्थलाइ शरले  पारीदिए घायल। 
त्यो देखेर गरे समस्त कुस्ले  गजेर कोलाहरु ॥४७॥ 
तिनको चोट खपेर श्री विजयले ४ छाडी हजारौं शर।। 
मारी अशव र सारथी, रथ पनी  फ्याँकीदिएये पर ॥ 
तिनको मद्दत गर्न शल्य न्पती  आई ठुलो वेगले। 
वर्षाका जलधार झैं रहरू  छाड्दा भए रोषले ॥४८ 




















. शञल्यपवे तराई 
ढाकै मूमिअकाश बाणहरूले  देखिन्नथ्यो क्यै पनि । 
हेथे छक्क परी सुराधुर सबै साइचर्य के हो भनी॥ 
पाङ्ग्राले रयको उडीकन घुलो  चारै दिशा ढाक्यो। 
धेरै सैन्य मरी दुवै तरफमा  हाहा गराईदियो ॥४९॥ 
भागे वीर सबै युधिछ्ठिर भने  साम्ने डटेका थिए। 
 तितलाई दप शल्यले शाहरू  हानेर बाधा दिए॥ 
धेरे सैन्यहरू मरी रगतको  धारा बगेथ्यो जब। 
चारै तर्फ सफा भयो नरपते !  धूलो हराई सब ॥५०॥ 
युधिष्टिद्वारा भाइसहित राजा शल्यको वध  

राजन् ! अर्जुनको र द्रोणसुतको  संग्राम जो मच्चियो । 
हेनेलाइ पनी ठुलो भय दिने  रोमाञ्चकारी थियो॥ 
ढाके अजु न, कृष्णलाइ तिनिले  छाडी हजारौं शर। 
आधा सैनिक पाण्डुपुत्रहरुको ४ पारीदिए सोत्तर ॥५१॥ 
हुन् मेरा गुरूपुत्र ब्राह्मण भनी  हाँसेर श्री अजुन। 
गर्थे बाण प्रहार ट्रोणसुतको  त्यो वेग रोकीदिन ॥ 
 हाने तोमर एक क्रोधित मई श्री पार्थलाई तर। 
१ डढुक्रा तोमरको गरे विजयले  छाडी अनेकों शर ॥५२ 
मारे सैनिक पाण्डुपुत्रहरूका ४ साद्ै नराम्रो गरी । 
रोके अज्ुनले अनेक शरको वर्षा गरी बेसरी॥ 
श्रृष्टयुम्न तया मुयोधन उता  छडदै थिए रोषद्ने । 
श्री टुर्योधन बीर व्याकुछ भए  लागी तिखा बाणले ॥५ 
तिन्का भाइहरू तुरुन्त दणुरे  गर्यौं भनी मद्दृत। 
लागे लड्न सबै मिली दरुपदका  ती श्रेष्ठ छोरासित ॥ 















































ता महाभारत 
मारेथे कृतवमले र कृपले  पाञ्चाल सेना सब ॥ 
। लागी बाण अनेक मूच्छित भए  योद्धा शिखण्डी तब ५४ 
लागे उफ्रत हर्षले जति थिए  सेना हजुरका यता। 
 मारे सैन्य अनेक शल्य नपत्ने ४ शख्राखदारा उता॥ 
 लागे सैनिक भाग्न पाण्डुसुतका  साद्दे डराईकन ।  
। शक्ती पाण्डवको पुगेन रणमा  तिनलाइ फर्काउन ॥५५  
 लागे धमकुमार भन्न रणको  देखी नराम्री स्थिति । . 
। हे भाई ! मुन, वीर सात्यकि पनी ४ मैले मनेको जति ॥ 
। आजैको दिन मात्र शल्य नपती ४ सानन्द बाँचे भने। 
हाम्रा वीर समस्त सेनिकहरू  छन् युद्धमा मारिने ॥५६. 
मान गर्नुपत्यो प्रयल रणमा  तिनलाइ मैले अब। . 
चारे तर्फ रहेर मद्दत छिटै ४ देओो मलाई सब। 
 साम्ने मीम पछाडि अजुन रहुन्  दायाँ र बायाँतिर।  
 धृष्टयुम्न र सात्यको दुइ जना ४ योद्धा रहुन् तपर ॥५७॥ 
 यो आज्ञा सुनि श्री युधिष्ठिरजिको  त्यस्तै तयारी गरे। 
लिन्छ जीवन शल्यको अब भनी  राजा आगाडी सरे॥ 
 देखे कोरखले सुसज्जित भई  योद्धा हिंडेका जब। . 
रक्षा गन भनेर शल्य नपको  तत्काल दोडे सब ॥५८ 

थाले लड्न समस्त सेनिकहरू  आशा त्यजी बाँच्नको ।  
ठूलो युद्ध भयो हुवै तरफका  सेना तथा वीरको॥ 
श्री दुर्योधनलाई देखि नजिके  श्री कणका पुत्रले ।  
मूर्छा पारिदिए, गिरे रथमहाँ  ती शक्तिको चोटले ॥५९ 
मारे सारथि मीमले, रथ लिई  ती अशख्व भागे जब। 
 हाहाकार गरी त्यही रथपछी  दौड सबै कोरख॥ 
































।। कोरव सैन्यको दृढ भई एक्लै गरे शल्यले । 
पाए त्यो उपयुक्त ओऔसर जसै  श्रीधर्मका पुत्रले ॥६०॥ 
पारे घायल शल्यलाइ शरको ५ वर्षा गरी वेसरी॥ 
काटे श्रेष्ठ धन् युष्टिरजिको ४ श्री शल्यले त्यो घरी ॥ 
मारे अश्व र सारथी खुशि हुँदै  थाले तिनी गर्जन । 
तिनको शब्द सुनेर कोखहरू  लागे सबै उफ्रन ॥६१ 
त्यो देखी रिसले बृकोदरजिले  छाडी हजारौं शर। 
मारी अश्व र सारथी, धनु पनी ४ काटी दिएथै तर॥ 
दोडे धमकुमारतर्फ रिसले  तर्वार ठूलो ल्िई। 
काटै त्यो तखार शल्य नृपको  श्रीमीम साम्ने गई ॥६२॥ 






राजा शल्पलाई श्रीयुथिष्ठिरले मारेको । 
दोडे तेपनि ती युधिष्टिरतिरै ४ इच्छा गरी पक्रन। 
छाडे शक्ति अमोघ धमंसुतले ४ तत्कार मन्त्रीकून ॥ 





























 








लाग्यो शल्य नरेशको हृदयमा सुकी त्यो श्रेष्ठ शक्ती जब। 
लोटे त्यो रथबाट जीवन त्यजी  संसारको वैभव ॥६३॥ 
रक्षा गर्न भनेर सैनिकहरू  तिनको त्यहाँ जो थिए । 
तिन्लाइ पनि मीमलछे यमपुरी  चाँडै पुस्याईदिए ॥ 
 जीत भयो भनेर खुशिले  वाच्थे विपक्षी उता। 

टे मार्न भनेर सेन्य कुरुका ५ भाग्थे उराई यता ॥६४॥ । 
भाई शल्य नरेशका अघिस्रे  साटी म फेछु भनी। 
काटे मस्तक श्री गुधिष्ठिरजिले ४ तत्काल तिनको पनि ॥ 
हाम्रो जीत हुने भयो अब भनी  हर्षित् थिए पाण्डव । 
आफ्नो हार हुने सुनिश्चित बुझी ४ दुःखी मए कोख ॥६५॥ 


उभय पक्षको मर्यानाशुन्य युद्ध र दुर्योधनको पराक्रम , 
हात्ती, अः्व सवार शल्य नपका ४ जो शेष सेना थिए। 
तिनले पाण्डव सैन्यमा पसि ठुलो  संहार गर्दा भए॥ 
आए ती कृतवर्म वीर रणको  देखेर त्यस्तो स्थिति । 
रोके सात्यकिले अघिल्तिर गई  तिनलाई हे भृपति ! ॥६६ 
ढाकेथे कृतवर्मले शरहरू ४ छाडेर धेरै तर। 
छाडी बाण अतेक सात्यकिजिले ४ काटीदिए ती शर॥ 
मारे अश्व र सारथी अनि त्यहाँ ४ आई रपाचायले। 
तिनलाइ रथमाथि राखि सहसा  टाढा लगे वेगले ॥६७॥ 
पाएथे कृतबर्मको र क्रपको  मद्दत् त्यसं कारण। 
रोके वेग ठुलो विपक्षतिरकी ४ आएर हुर्योधन ॥ 
पाई मद्दत शल्यका जति त्यहाँ ४ सेना थिए ती पनी। 
लागे फौज समाप्त पाने रिसले  हुन् शत्रुपक्षी मनी ६८॥ 






















। महाभारत ताराहरु क 
मारी सारथी, अश्व धमसुतको  पोडा दिई वाणले। 
गर्थे बेसरी सिंहनाद शकुनी  भिन्ने उता हले । 
दाजुको सहदेवले पुगि गरेकरक्षा तथा मढृत। 
पारे घायल ठुप्युद्धि शकुनी  लाई नराख्रोसित ॥७५॥ 
यौटा म्लेच्छपती थियो अति बली  जो शाल्व भन्ने त्यहाँ । 
आयो शस्र लिई म लडदछु भनी  त्यो मत्त हात्तीमहाँ ॥ 
गर्ने महत त्यो हजूरतिरको  निक्कै प्रतापी थियो । 
त्यस्ले पाण्डव सेन्यमा गज हुली  हाहा गराईदियौ ॥७६॥ 
कुल्चन्थ्यो गजले तथा गजपती  हिर्काउंथ्यो बाणले। 
लागे सैनिक मन पाण्डुसुतका  त्यो शाल्वको चोटले  
हाहाकार परेर सैनिक सबै  चोतर्फ भागे जब। 
श्रृष्रुम्न पुगे लिईकन गदा  भन्दै म आएँ अब ॥७७ 
पारे त्यो गजलाइ घेरि बिचमा ४ वर्षा गरी बाणको। 
आयो फ्याँक्न भनेर श्रेष्ठ रथ, ती  पाञ्चलका पुत्रको ॥ 
लाग्यो फन्फनि चुम्न बेसरि फुटी  संपूर्ण गण्डस्थल। 
भागे ती रथबाट क्य पर छिटै  देखेर त्यस्को बल ॥७८ 
त्यौ रित्तो रथलाई मत्त गजले  फ्याँकीदियो वेगले। 
मारे त्यो गजलाइ उत्तम गदा ५ ठोकेर श्री मीमले॥ 
बर्सायौ शर शाल्वले समरमा  साह्रै रिसाई तर। 
काटे सात्यकिले तिखा शरहरू  छाडेर त्यस्कोशिर ॥७९ 
आए क्रोधित क्षेमधूर्ति नपती  संग्रामकी खातिर। 
तिनको सात्यकिले अनेक शरले  काटी गिराए शिर ॥ 
हे राजन् ! रणको सुयोधनजिले  देखे नराम्रो स्थिति । 
भेजे सात सय प्रधान बलिया  छानेर योद्धा रथी ॥८० 


























॥ १८ शहपपत्रे ९३७ 
हेकी धर्मकुमारलाइ सबले  मार्ने इरादा लहिए। 
आई पाण्डव वीर हुधेर छिटै ४ तिन्लाइ मारीदिए॥ 
हज्जारौं रथका सवबारहरुको ४ सेना लिई हुधेर। 
आए क्रोध गरेर वीर शकुनी  संग्रामको खातिर॥८१॥ 
त्यौ देखेर भने युघिष्ठिरजिले ? वीर माद्रीसुत !। 
होड मान भनेर दुष्ट शकुनी ५ लाई तिमी उद्यत॥ 
छोरा ट्रोपदिका र सेनिकहरू  धेरै लिई साथमा। 
पौचेथे, शकुनी जतातिर थिए  तत्काल त्यै स्यानमा॥८२ 
एके साथ गरे प्रहार सबले  शस्राख्र सै कारण। 
सोझै पाँच सहर अश्वपतिको  तिनले छिए जीदन ॥ 
 भागेथे शकुनी डरी शिविरमा  सेना बचेका लिई । 

मारे तेपनि बेसरी द्रुपदका  छोरा लखेदतै गई ॥८३ 

लागे भन्न गएर वीर शकुनी हे मित्र ! हुर्योधन ! 

रोक्नोस् पाण्डव सेन्यलाइ पहिले ४५ आफैँ नआत्तोकन ॥ 

गर्नेछ हमला म सेनिक लिइ  तिनको पछाडी गई । 

गनूपछ लडाई हामीहरुले  दायाँ र बायाँ भई ॥८ 
भ्त्यो सल्लाह गरेर वीर कुरुले  चौतर्फ घेरा दिए। 
उद हतियार शत्रुदलको  संहार गर्दै थिए॥ 
त्यो देखेर समस्त पाण्डुसुतका  सेनाहरूले पती । 
बर्साए हतियार गत्रुदलको  संहार गर्छौं भनी ॥८५ 
जस्तो सम्मति पुत्रलाइ पहिले  है भृपती ! बक्सियाँ । 
त्यस्को दुष्परिणामरुप रण त्यो  झन् बेसरी मच्चियो ॥ 
मर्यादा ढुइ पक्षले त्यजिदिए  संग्रामको बन्धन  
माथे सम्मुख जो पस्यो नयनछे  हेदै नहेरीकन ॥८. 














। महाभारत 
देखेको पहिले थिएन कहिल्यै  त्यो युद्ध जस्तो अरू । 
छाडे पक्ष, विपक्ष चिल्ल सहसा  सम्पूणे सेनाहरू ॥ 
भन्थे पक्र छिटे गराउ टुकुरा  भाग्नेछ यो दुर्मति । 
लागे गिने कती धमाधम मरी  ती वीर है भरृपति ! ॥८७ 
मु्दाले गज अशव सैन्यहरुको ४ बाइ र पाङ शिर। 
ढाकेको पृथिवी थियो नरपते !  सम्पूर्ण चारे तिर॥ 
सेना मर्न गई दुवै तरफका  जो देखिएथ्यो स्थिति । 
हुन्थ्यो भान त्यहाँ ठुलो प्रलयको ४ प्रत्यक्ष हे भ्रृपति ! ॥८८ 
दुर्योधनको पज्ञायन, सेनासहित शकुनिको पध 
योद्धा सात्यकि ओ मुयोधन ढुवै  गर्जेर लड्दै थिए। 
ती दुर्योधनका प्रहारहरुले  श्री सात्यकी आत्तिए ॥ 
त्यी देखेर समस्त पाण्डवहरू  उर्लेर आईकन । 
थाले गर्ने प्रहार बिह्वल भए  तकाल दुर्योधन ॥८९, 
भागी दूर गए पनी लुकिलुकी  त्यौ युद्ध हेर्दै थिए। 
सेना अञ्जुनले बचे जति सबै निर्मूल पार्दै गए ॥ 
योद्धा भीम बजार्दथे घुमिघुमी ४ ठूलो गदा वेगले। 
आफ्ना पुत्रसमेत, चोट परि त्यै  योद्धा मुशर्मा दले ॥९०  
छोरा श्री ध्ृतराष्ट्रका सय जना मध्ये थिए चौध  । 
लागी श्रेष्ठ गदा वृकोदरजिको  उद्धार तिन्को भयो ॥ 
त्यी वैला शकुनी कुमार सहसा  देखा परे युद्धमा। 
मारे दुष्ट उठुकलाइ तिनले  हानी गदा माथमा ॥९१ 
छोरो मारिदिए भनेर शृकुनी  आए रिसाईक्न । 
त्यौ देखी सहदेवजी अधिसरी  थाले त्यहाँ गजन॥ 
























 ३९ 


त्यौ वेला शकुनी रिसाइ शरको ४ वर्षा जती गर्दैथै। 
ती सारा सहदेव वीर बिचमै ४ टुक्रा गरी फाल्दथे ॥९२ 
त्यो देमी शकुनी लिएर करमा  शक्ती ठुलो गर्जिए। 
त्यौ शक्ती सहदेवले करसहित् ५ काटी खसालीदिए॥ 
काटोयो जब हात वीर शकुनी  लाचार साद्दै भए। 
त्यै माथी सहदेव झन शर तिखा  छानेर थप्दै थिए ॥९३॥ 
हे पापी शकुनी ! जितिस् अघि जुवा४ जो जालसाजी गरी । 
त्यस्को दुष्परिणायको फल मिठो  चाङ्नूपस्यो बेसरी ॥ 
पासा होइन यो गरिस् जति ठलो ४ आशा सबै त्यो गयो। 
जाने श्री यमराजको नगरमा  तेरो तयारी मयो ॥९४ 






















शृक्कुनी र उलकको वध  
गर्दै वाक्शरको प्रहार पहिले  ठेडी नराम्री गरी। 
काटे गर्दन बाणले शकुनिको  पच्छारिए बेसरी ॥ 












. छ 


फल्न लक 





तित्लाइ सहदेवले यमपुरी  चाँडै पठाईदिए ॥९५॥ 
राजन् ! सैन्य थिए सबै हजुरका  एग्घार अक्षोहिणी। 
सारा सेन्य मरे लडी समरमा  बाँचेन यौटा पनि॥ 
देखे सञ्जयलाइ त्यै बखतमा  श्री सात्यकीले जब। 
आँटे मार्न श्िकेर खड्ग सहसा ४ श्रीव्यास आए तब ॥९६, 
छेनन् यी वधयोग्य व्यास मुनिल्रे  आज्ञा भएको मुनी । 
छाडे सात्यक्लि मलाइ त्यहि ने  हे मित्र ! जा भनी ॥ 
पीधे श्री ध्रृतराष्टले जव मरे  सैना भएका जति। 
त्यो दुर्योधनलछे लियो समरमा  कस्तो र कुन् हुमति ९७ 
लागे सञ्जय सन्त आफुतिरको  संहार देखीकन । 
भागे एक गदा हिए करमा  तका दुयोधन ॥ 
ट्रोणी, श्री कृतवमे, ओ कृपजिले  चोतर्प खोजी गरी। 
देखैनन् कुरुराजलाइ र हिंडे ४ ती खोज्न सोही घरी॥८ 
श्री हुर्योधनले मलाइ पथमा ४ भेटेर सोध्नूभयो । 
हाम्रो तफ प्रधान वीरहरुमा ५ बाँचीरहेको छ को? 
तिनको उत्तरमा सवै गरिदिएँ ४ देखे जती बर्णन। 
देखी दुर्गति श्री सुयोधनजिको  रोएँ दुखी भैकन ॥९९॥  
लागे भन्न तिनीपिताकन गई  सम्झाउनू सञ्जय! 
मेरो हुर्मतिले भयौ समरमा  हामीहरुको क्षय॥ 
बाँची यो जललाइ मन्त्रबलले  ऐह्के यहीं बस्तछ। 
के गन छ अगाडि त्यो विषयमा ४ एकान्तमा सोच्तछु॥१०० 
जस्को कीर्ति थियो तिनै मुवनमा  विश््यात राम्रो गरी । 
त्यस्ले बाँच्नु वृथा छ यो स्थितिमहाँ मिल्नेछ शान्ती मरी । 




























. ९४१ 


हाम्फाले रहमा यती भनिसकी  ती वीर दुर्योधन ॥१॥ 
ट्रौणी, श्री करतवम, ओ कृप त्यहीँ ४ आएर संयोगले । 
श्री हुयाँधनको परिस्थिति भने  तिनलाई विस्तारले ॥ 
फर्के सञ्चय हस्तिनापुर पता  तिनको बताई यता। 
ती ढुयोधनलाई पाण्डवहरू  खोज्थे शिबिर्मा उता ॥ 
नारी, बालक, वृद्ध बान्धव त्यहाँ ४५ जो जो वसेका थिए। 
जिम्मा लाइ युगुत्सुको तिनिहरू ४ लाई पठाईदिए ॥ 
सन्ध्याकाल हुँदा पुगे रथहरू ४ ती राजधानी जब।। 
देखे बाहिर नै ढुखी विहुरले ५४ आईपुगेका सब ॥२॥ 
रात्रीमा सब ती बसे बिदुरको  सल्हाह मानी घर । 
मोलीपलट उठेर अन्धवपको  साम्नै भए हाजिर ॥ 
सोधे श्री ध्रृतराष्ट्रले समरको ४ कस्तो छ हाम्रो स्थिति । 
सारा संजयले भनेमरिसके  सेना र योद्धा जति ॥४॥ 
त्यो सुन्दा धृतराष्ट्र दुःखित भई  क्यै बेर मूछो परे। 
आयो चत पिरेर केहि क्षणमा ४ रोएर चिन्ता गरे ॥ 
जस्का बन्धु, पिता मरे सुत, पती  संग्राममा ती पनी। 
रोए माथ पिटेर हात हुइले क हा हा !बिधाता ! भनी।५ 


श्षल्यपर्वे समाप्म् । 


ज् 


















 गदापरव 


प्रारम्भ 
दुर्योधन रहमा छुक्वु र पाण्डवूले भेट्ठाउनु 


वैशम्पायनले भने शुम कथा  हे भूप ! जन्मेजय । 

सोधे श्री धतराष्ट्ते भइ दुखी  रोएर है सञ्जय! 
सारा वीरहरू मरे समरमा  हाम्रा र उनका जव। 
के गर्दैछ विचार कुन् विषयमा  छोरो सुयोधन् अब ॥१॥ 
लागे संजय भन्नपाण्डवहरू ५ थाकीसकेका थिए। 
आफाफ्ना गइ ती सबै शिविरमा  विश्राम गदा भए। 

बस्थ्ये जुन् रहमा सुयोधन लुकी  पानी गरी स्तम्मन । 
द्रोणी श्री कृतवम ओ कप त्यहीं ४ पौँचेर तीनै जन ॥२। 
लागे भन्न बताइ नाम तटमा ४ हे वीर दुर्योधन ! 
हामी जीवित छौं, लुकेर दरले  बस्छौ बृथामा किन ? 
मारी पाण्डवलाइ राज्य गर वा जाड मरी स्वगमा । 
लुक्नू कायर झैं हुँदैन तिमिले  आएर यो स्थानमा ॥३  
हाम्रा वीर मरे उता पनि सबै  सेनाहरू सिद्धिए। 
हाम्रो जीत हुनेछ अन्तिम बुझी  संग्राममा मन् दिए॥ 
तित्को बात सुनेर उच्च स्वरमा  बीले ति ढुयोधन । 
लाग्यौ हषं मलाइ मित्रहरूको  पाएर यो दशेन ॥४॥ 
थाक, घायल छ् म आज यहिँ नै  विश्राम गछ्ल बसी। 
भोली युद्ध हुनेछ शत्रुसँग लो  हे मित्र ! घुडा धसी ॥ 











 ९४३ 


तीने वीर बसे अली पर गई  देख्नन् भनी मौतिले । 
वार्तालाप सुनेछ हे नरपते !  तिनको कुनै व्याधले ५॥ 
त्यो सम्बाद पुग्यो युधिष्टिकहाँ  त्यो व्याधद्वारा जब । 
पायो सम्पति बेसरी खुशि भए कै सेना सबै पाण्डव ॥ 
आए धमेकुमार श्रेष्ठ रथमा  भाई र सेना ल्ई। 
म्बोले, त्यो रहको उमेर डिलमा  गर्जेर क्रोधित् भई ॥६॥ 


सु  मनन टर  टु 





यो संहार गराइ बन्धुहरूको ४ है वीर दुर्योधन ! 
गछौं यल लुकेर बाँक्न जलमा  निलंज्ज जस्तो किन ? 
आउ लडन तिमी प्रसन्न मनले  हे वीर ! संग्राममा । 
हामीलाइ जितेर राज्य गर वा  जाड मरी स्वगंमा ॥।७॥ 
गर्थ्यो वीर बनी घमण्ड पहिले  ऐह्रे गयो त्यो कहाँ। 
बिरस्यौं कि अघिका कुराहरु सबै  सम्झीरहेछी यहाँ ॥ 

























। शु संहाभारत 
त्यस्तो हाँक सुनेर धमसुतको  बोले ती दुयौंधन । 
आएँ केवल भूपते ! म त यहाँ  विश्राम गर्नाकन ८॥ 
निस्की यो रहबाट भोलि खुशिले ४ लडुनेछु हे भूपति! 
जाउन आज सबै फिरी शिविरमा ४ आईरहेछन् जति 
तिनको बात सुनी युधिष्टिरजिले  हाँसेर भन्दा भए। 
यो अदठारै दिनमा भए जति सबै ४ राजाहरू मारिए ॥९ 
खोज्छौ मान लडाइँमा कि तिमिले बाँकी बचेका पनी । 
बाँकी युद्ध समाप्त पार अहिले  कर्तव्य हो यो भनी ॥ 
तिन्को बात मुनी सुयोधनजिले  भन्दा भए सादर । 
जसका निम्ति भएँ म यो समरमा ४ उत्साहले तत्पर ॥१०॥ 
योद्धा कोख ती लडीकन मरे  बाँचेन कोही जब। . 
गर्नोस् राज्य हजुर नै म वनमा  जान्छु खुशीले ०१ अब ॥ 
तिन्को बात सुनेर धमंसुतले ४ फेरी भने झोक्किई । 
भन्छौं मोग्न मलाई आज पृथिवी  हे वीर ! दानी भई ॥११ 
पैह्ठे ने तिमिले मलाइ जति जे मागे, दिएको भए। 
बाँच्ये मूपति, वीर सैनिक जती  यो युद्धमा मारिए ॥ 
बोल्छो कायर झैं बसेर जलमा ४ आउ छिटै बाहिर । 
हाम्रो साथ लड्देर स्वर्गपुरिको  बाटो खुलासा गर  १२ 
हामीले तिमिलाई यो वखतमा  छाडीदिए तापनी। 
गर्नेछौ तिमि यत निश्चय कुनै  साटो म फेर्छ भनी ॥ 
सोही कारणले विनाश नगरी  तिम्रो, म छाडछु कृहाँ। 
ठान्छो क्षत्रिय वीर ट्रैँ यदि भने ४ निस्केर आउ यहाँ॥१३ 
छेडदै बेसरी श्री युघिष्टिरजिले  आज्ञा भएको सुनी । 
लागे भन्न त्यजेर मीति, मनमा ४ उत्साह राखी तिनी ॥ 







।॥। । एप 
तिम्रा सैनिक छन् असंख्य सँगमा  शस्राखले सञ्जित। 
एक्लो, घायल, शख्रहीन कसरी  लड्ने म लाखौंसित॥१९ 
सक्छु लड्न तथापि वीर क्रमले  एकेक आए भने। 
निस्कन्छ जलबाट बात सब यो  स्वीकार गछौं भने ॥ 
।एँचै भाइ र सैन्यलाइ क्रमले क तत्काल मारीकन। 
जो जो बन्धु, हितू मरे नरपते ! ४ तित्को म तिछ् त्र्ण॥ १५ 
तिनको तर्क सुनेर धर्मसुतले  फेरी भने रोषले। 
मास्यो त्यो अभिमन्युलाइ रणमा  कुन् धम वा नीतिले ॥ 
छौं माईहरू पाँच ली लड् तिमी ४ क्वै एकका साथमा । 
लड्दा माने सक्यौ भने विजय यो तिम्रै भयो युद्धमा ॥१६ 
बोल्दैनन् अरु कोहि दशक बनी ४ हेरीरहन्छौं सब॥ 
आङ यो जलबाट बाहिर तिमी ४ शंका नमानी अघ। 
वार्तालाप सुनेर वीर दुइको  भन्तूभमयो कृष्णले । 
यस्ती हाँक दिनूभयो हजुरले  तितलाइ कुन् हेतुले ॥१७ 
छैनन् सीम पनी बराबर मने  तिन्को गदा युद्धमा । 
॥ । अर्को वीर छ को बताउनुहवस्  जिले तिनै लोकमा ॥ 
। लाई चारमहाँ कुनैसँग पनी  लड्छ भनेका घरी। 
। होला कुन् स्थिति लौ स्वयं हजुरले सोच्नुहवस राम्ररी १८ 
पस्नू जङ्गलमा र गर्ने अघि झैं ४ सानन्द॒ मिक्वाटन। 
आग्नन् राज्य ठुलो बनी नरपती ४ यी पीर दुर्योधन ॥ 
कुन्तीका सुतल्ले रहेनछ बुझेँ ४ राजा हुन् भाग्यमा । 
मैरो यल पनी हुनेछ कि बृथा  भन्ने बुझ चित्तमा ॥१९ 






























।।। 
जुन् हो तीथ समन्तपञ्चक त्यहाँ ४ जो मर्छ संग्राममा । 
गर्ला त्यो सुख भोग हे नरपते !  आनन्दले स्वगंमा ॥२५ 
सोही कारणले लडुन् त्यहिं गई ४ यी भीम, ढुर्योधन । 
यो आज्ञा दुइतफले बलजिको  माने खुशी मैकन ॥ 
हे राजन् ! बलरामक्रष्णसँगका  सेना तथा पाण्डव। 
आए तीर्थ समन्तपञ्चकमहाँ  उत्साह मानी सब ॥२६ 
आज्ञाले गुरुको गदा लिई डटै  श्री भीम, हुर्योधन । 
चारेतक खडा भए जनहरू  त्यो युद्ध हेनाकन ॥ 
जस्तै रावणराम, केटभ मधु क सुग्रीव, बाली भए। 
जस्तै ती उपमुन्द, मुन्द॒ बलिया  पैह लडेका थिए ॥२७ 
त्यस्तै मीम तथा सुयोधन हुवै ८ योद्धा प्रतापी हुँदा । 
देखाए रणको बढ्याई हुइले आफ्नो घुमाई गदा ॥ 
गर्जन्थे कहिले अघिल्तिर बढी ४ केह पछी सर्दथै। 
खोज्दै दाउ प्रहारको घरिघरी  ती क्रोधले हेदथे ॥२८ 
हुन्थ्यो घोर कठोर शब्द कहिले ४ तिनको गदा जज्रंदा। 
केही बेर बसे बिसाउन दुवै  थाकीसकेका हुँदा॥ 
बोले भीम रिसाइ त्यै बखतमा  हे दुष्ट दुर्योधन ! 
 हामीलाइ दिइस् जती दुख अघी  तैले विना कारण ॥२९॥ 
त्यसको अन्त हुनेछ आज रणमा कै तेरो लिई जीवन। 
पाउन्नस् अव हस्तिनापुरमहाँ  हे हुमती ! फकन॥ 
श्री दुर्योधनले भने त्यति सुनी  साद्दै रिसाईक । 
के तेरो दर मान्दछ, म पनि हं भूपाल दुर्योधन ॥३०॥ 
बोल्छस् व्यथे बढी कुलाधम ! कती शेखी छ तेरो जति। 
मैले तोडिदिनेछु आज बुम्गिले ४ सम्पूण हे हुर्मति! 



































गर्दै बात उठेर हाँक सहसा ५ श्री मीमलाई दिए। 
घाँटीमा अनि वेगपूवेक गदा  तिनले बजादा सए ॥३११ 
। तिनको चीट खपी ठकोदरजिले  हाने गदा गेगले। 
ठलो चोट एले सुयोधनजिले  थापी गदा पैर्यले ॥ 
श्री दुयोधनमीमका जब गदा क ती माझमा जुल््दथे।  
। ठलो बज्र परे सरी हुन गई  प्राणी सबै उदेथै ॥३२॥  
। खोज्दै दाउ प्रहारको . कृहिले कै घुस्थै दुवै फन्फनी। 
गर्थे यल गदा बजान शिरमा  यसलाइ मारौं मनी ॥ 
ती हुर्योधनको गदा जब गिस्यो  श्री मीमको माथमा ।  
लौटे फन्न घुमेर मूर्छित अई  क्ये बेर ती भूमिमा ॥३३  
आयो चेत फिरी उठेर तिनले हाने गदा बेसरी 
लागी चोट ठुलो सुयोधन गिरे  ताल मूच्छौ परी ॥ 
मूर्छाबाट उठे तुरुन्त तर ती मोका दुवै खोज्दथे । 
बारबार प्रहार उत्तम गदा  ती माथमा गर्दथे ॥३४ 
हे राजन् ! ति हुवै समान बलका ५ योद्धा प्रतापी थिए। 
गर्दा कोशल युद्धको दिन त्यसै ४ पूरा बिताई दिए॥ 
त्यो देखेर ठटाइ जाँघ हरिले  संकेत जो बक्सियो।  
त्यी संकेत बुझी ठृक्रोदरजिको  उत्साह बढ्दै गयो ॥३५॥ 
ती बृत्रामुरको र स्वगपतिको  जस्तो लडाई भयो। 
त्यस्तै ती दुइ वीरको पनि त्यहाँ  हे भूपती ! देखियो ॥ 
लागी चौट अनेक देहभरिमा  धारा बग्यो रक्तको ॥. 
देखिन्थ्यो दुइको गुराँस फुल झैँ  राती सफा देह त्यो ॥३६ 
धेरै वेर लडी परस्पर हुवे  थाकीसकेका थिए। 
श्री हुर्योधनको प्रहार सहजे  ती मीम छल्दै गए ॥ 




































।.. ९४९ 


केही बेर लडेर सम्ञ्चि हरिको  संकेत श्री मीमले । 
हाने एक गदा कठोर स्वरमा ४ गर्जी ठुलो वेगले ॥३७ 
छल्ने यत्न गरे निकै तर गदा  लाग्यो दुवै जाँघमा । 
तिघ्रा चूर भई मुयोधन गिरे  त्यो चोटले भूमिमा ॥ 
श्थ्वी कम्प गरी ठुलो रुख सरी  लोटे सुयोधन् जव। 
६ हाँसे सोमक वीर पाण्डव तथा  पाञ्चाल योद्धा सब ॥२८ 
योद्धा मीम गएर झट्ट नजिकै ४ हेढशाँ गरी बेसरी । 
लागे मन्न चलाइ लात शिरमा  साह्रै नराम्रो गरी ॥ 
जूआमा छलले लिएर पहिले  हाम्रो सबै वैभव । 
जाओ मूढु र श्याल हो वनमहाँ ४ तले भनीथिस् जब ॥३०, 
 बिसेको अग्न ढैन त्यो हृदयमा  बिझ्दैछ काँठा सरी । 
मोका आज मिल्यो म लिन्छु बदला दुष्कर्मको राम्ररी॥ 
जो हुद्कर्महरू गरे अघि सबै त्यसको गरी वर्णन । 
ती हुर्योधनलाई लात शिरमा  हाने रिसाईकन ॥४०॥ 
चाला उद्धत भीमको बलजिले  देख्नूभएथ्यौ जब। 
भन्तूमो अति क्रोधले सुन कुरा  हेनेहरू हो! सब॥ 
गनू युद्ध बुझेर धर्म जनले ४ भन्छन् सबै शाख्रले । 
कस्ले गर्छ अधम युद्ध जसरी  ऐल्है गरे मीमले ॥४१॥ 
मेले खप्न सकीनँ शिष्य यी दुवै  मेरा भए तापनी। 
माछ् निश्चय भौमलाई हलले  हो हुष्ट पापी भनी॥ 
त्यस्तो बात भनेर क्रोधित भई  श्री राम दौडे जब। 
पक्री पाउ ढुवै तुरुन्त हरिले ४ सम्झाउनूमो तब ॥४२॥ 
आगो लाइदिनू र घोर विषका ४ लड्इ खिलाई दिनू। 
इज्जत द्रोपदिजो सभाविच लगी  सामू सबैको लिनू॥ 


का कप   


मवतालम्घारजाला५ 


।याधायसामाधाशारलासरपगणल यधानट एनफटम्वाणरामणलयपणप्याम्मन 


 हि जतपाआामागायामपमाअपातातमबामजामसलपतपधग॥ नीपएा मय पनतीणागममाणमा 














। ० 





महाभारत 


जूवामा लिनु सम्पती छल गरी ४ वन्मा निकालीदिन्। 
जो ढुष्कृत्यहरू गरे अघि कती  बिस्तारले त्यौ मनूँ॥४२॥ 
ओोग्दैछन् त्यहि पापको फल यिनी ४ सारा मरें कोख। 
छन् हाम्रे भरमा सुपुत्र फुपुका  सम्पूण यी पाण्डव ॥ 
जस्ले गछ सदैव धर्म पथको ४ आनन्दले पालन। 
त्यस्को कीर्ति हुनेछ वीर विजयी  भन्छन् सबै सज्जन 
सोही कारणले प्रसन्न मनले  माफी दिनू योग्य हो । 
त्यो बिन्ती हरिको मुनेर बलजी  ठ्वारावती पाल्नुमो॥ 
देखी ढुगति श्री मुयोधनजिको ४ लागी दया चित्तमा। 
लागे भन्न बसी युधिष्ठिर दुवै ४ बाह्र घरी माथमा ॥४५॥ 
बाबू भीम ! भयो नमार यसरी  जेहो हुने त्यो भयो। 
। हान्तू बान्धवलाइ लात तिमिले साह्रै ठुलो पाप हो॥ 
जस्का सैन्य थिए मुसज्जित सबै ४ एघार अश्षोहिणी। 
स्वामी ती सबका भएर रइने ४ हुन् श्रेष्ठ योद्धा यिनी॥४६॥ 
जस्का श्रेष्ठ अनेक भूवतिहरू ४ पाक सदा पर्दथे। 
जो सिंहासनमा बसेर मुरको  सम्मान भेद्वाउँथे॥ 
त्यस्ता बान्धवलाइ आज यसरी  हि्काउम् लातले म 
तिम्रो कीर्ति हुँदैन लोकमरिमा  विख्यात यो कायले ॥९ 
धमेराजले सान्त्वना दिनु दुर्योधन र कृष्णको वार्तालाप ! 
भाईलाइ हटाइ धर्ममुतले ४ रोएर दुःखी भई। 
सम्झाएर भने सुयोधनजिको ४ केही नगीचै गई ॥ 
हे बाबू ! पहिले गरिन्छ जति जे  दुष्क्म संसारमा । 
त्यस्को दुष्फल भोग्नुपर्छ जनले  हे वीर ! यै लोकमा ॥४८॥ 





































.. ९५१ 
हाम्रो युद्ध भयो विधान विधिको  त्यस्तै हुनाल्ने गरी। 
मानेनो तिमिले पनी हित कुरा  हाम्रो कुनै त्यो घरी ॥ 
गर्नेछो सुखमोग स्वगपुरिको ४ ठूलो तिमीले बरू। 
बस्तूपदे्छ हामिले नरकमा  मारी हितैषीहरू ॥४९॥ 
सारा वीरहरू मरे पृथिविका  बाँकी रहेनन् जब। 
अतिनको श्राप अवश्य हामिहरुले  पर्नेछ बोक्नू अब ॥ 
के भन्नू घरका समस्त विधवा  रोएर दुःखी हुँदा। 











गिम्रो ने छलले गए समरमा  सम्पूर्ण राजा मरी ॥ 
तिम्रै संमतिले बृकोदरजिले  हाने कटीको मनी। 
सक्थे माने मलाइ नत्र कसरी  हानी गदाले तिनी ॥५३ 
राख्यो संमुख भीष्मको जव लगी  पापी शिखण्डीकन । 
छाड्थे बाणहरू पछिल्तिर लुकी  त्यो युद्धमा अख्जुन ॥ 
सोही कारणले भयो पतन ती  ती मीष्मजीको जब। 
हात्ती मारी ह्मुटो प्रचार रणमा ४ गर्दा भयो केशव ॥५४॥ 






























९७५२ २ महामारत 
त्यागे अख सबै भयो समरमा  श्री ट्रोणको त्यो गति । 
मारेथे अनि कर्णलाइ तिमिले  आफ्नू दिँदा संमति ॥ 
जित्तू यो छलले यि पाण्डुसुतले  धिक्कार ! धिक्कार हो। 
गर्छ पालन धर्मको भनिभनी  हिंड्न् पनि ब्यथे हो ॥५५ 
यस्तो बात भनेर बस्न नसकी ४ लोटे धरामा तिनी । 
त्यस्को उत्तर बक्सियो मुसुमुसु  हाँस्तै हरीले पनि ॥ 
जस्ता पापहरू ग्यो सुजनको ४ शिक्षा नमानीकन ! 
त्यसकै दुष्परिणाम हुन गयो श्ष्यो हाल दुर्योधन ! ॥५६॥ 
आफूले अरूलाइ कष्ट दिनमा  पैहै हुन् ततर। 
अर्काले पनि क्यै गच्यो यदि भने  भन्नू अधर्मी नर॥ 
गर्छन् यै रितिका कि तर्क तिमि  पापी तथा हुर्जन। 
तिम्रो यो ७००१ गि? अब  कै बन्दैन दुर्योधन ! ॥५७ 
वाचामा सबलाई बाँधि  वनूमा धपाई दिनु! 
एक्ली द्रोपदिलाइ सिन्धुपतिले  हने इरादा लिनु ॥ 
एक्लो त्यो अमिमन्युलाइ सबले ४ घेरेर मसारीदिनु। 
छन तिम्रा अघिका कुकर्महरू जो धेरै कती त्यो मनू ॥५८॥ 
यस्ता कर्महरू गरेर तिमि झैं  छन् बाँच्न खोज्ने जति। 
. निम्ति उपाय छैन अरू क्यैङ हो अन्त्यमा यै गति ॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुयोधजिल्े  सारा मुनेथेै जब 
लागे मन्न भएर शान्त, मुखमा ४ हेरेर है केशव ! ॥५९१ 
गर्ने पालन धमंको एथिविमा  छन् श्रेष्ठ जो क्षत्रिय । 
तिनको जुन् गति हो,मलाइ पनि त्यैकमिल्ने भयो निश्चय ॥ 
बस्नेछ मत बन्धुका सँग गई ४ आनन्दले स्वर्गमा । 
मोग्नन् पाण्डवले ठुलो नरकको  संकृष्ट ये लोकमा ॥६० 












।। २० गृदापव ९५३ 
तिन्को बात सुनेर फैरि हरिले  शिक्षा दिनुमो सुन। 
पापी, दुर्जनलाई दण्ड दिनु नै हो धर्मको रक्षण॥ 
जो कतव्य थियो, गरें समरमा  पूरा त्यसै कारण। 
पैह्रेका सब पाप संझ मनमा  हे वीर दुर्योधन ! ॥६१॥ 
पापी ह्वौ तिमिलाई माने सहजै  सक्तैनये मीमले। 
मेरो संमति वा धनंजयजिको  पाए त्यही हेतुले ॥ 
त्यौ आज्ञा हरिको सुनेर मुखले  बोल्नै सकेनन् तिनी । 
आफाफ्ना रथमा चढे शिविरमा  जाउँ सबै लो मनी ॥६२ 





सोधे अजु नले डढ्यो किन भनी  आश्चर्य मानीकन । 
तिनूलाई हरिले बताउनुभयो  त्यो इल्नको कारण ॥ 
लागी शुख अनेक दग्ध पहिले यो मै सढ्ेक्को थियो । 
०, मैलै यो रथलाइ योगबलले  रोकीदिक थामियो ॥६२ 
। हाम्रो गुद्ध भयो समाप्त रथ यो  चाहिन्न ऐह्वे मनी । 
 मेले शक्ति खिचीलिंदा र्ध बल्यो  आगो विना दन्दनी ॥ 
त्यो आज्ञा हरिको युनी खुशि भए  जो जौ थिए ती सा । 
 जे जे कृष्ण ! भनी परे चरणमा  पाँचै जना पाणडुव ॥६५ 
मान्बारीको हर मानी पाण्डबहरुरे कृष्णलाई हस्तिनापुर पठाउनु  
राजन् ! सञ्जय हस्तिनापुरमहाँ  सानन्द पुग्दा भए। 
श्री ढुयाँधनको परिस्थिति सबै  तिनले मुनाईदिए ॥ 


त किक 













।  ० मकन तस   झहासात  ा बि महाभारत 
सम्झी ती पुरुषार्थ वोर सुतको  राजा र रानी पनि। 
गेएथे करले पिटी हृदयमा  हा पुत्र प्यारो मनी ॥६६ 
गर्थ शोक उता युधिष्ठिर यता  शंकित् हुनाले गरी । 
बिन्ती श्री हरिको परी चरणमा ४ गर्दा भए राग्ररी॥ 
हे गोविन्द ! हजुरको भइ दया  यो जीत हाम्रो मयो। 
यौरा कार्य हजूरल गरिदिने ४ हे नाथ बाँकी रह्यो ॥६७  
कोही छ्ेन पतिव्रता पृथिविमा  गान्धारकन्या सरी । 
मारे पुत्र भनेर श्राप रिसल्ले  तिन्ले दिए क्यै गरी ॥ 
हुन्छौं भस्म अवश्य हामिहरूमा ४ बाँच्तैन कोही पनि । 
तिन्को क्रो् गएर शान्त प्रभुले  पानोंस् दयाल बनी ॥६८ 
 यस्ती बिन्ति सुनेर धर्मसतको  भन्नुभयो सादर । 
 तिनको क्रोध गएर शान्त गरुँला  पर्दैन मान्तू ट्र॥ 
पाँचै भाइ तपाइँ आज निशिमा ४ यो फौजको बाहिर । 
बस्तूहोस् नदिको गएर तटमा  हे वीर  केही पर ॥६९, 
त्यौ सल्लाह गरेर सात्यकि तथा  पाँचै जना पाण्डव । 
मन्ध्याकाल हुँदा सबैकन लिई  पाल्वुमयी केशव ॥ 
पाँची औधवती नदी तटमहाँ  तिन्लाइ राख्नूमयो।  
आफूचाहिँ नदी तरेर रथमा ४ त्यो रातमै पाल्नुमो॥७० 
मेट्नुमो ध्वतराष्ट्रराइ त्यहिं नै  श्री ब्यास ज्ञानी थिए । 
पाई दशन कृष्णको सब जना क क्यै बेर खूशी मए॥ 
पक्री श्री ध्वतराष्ट्रका कर दुवै  पेह् मुसारीकन । 
आँसू झारि स्वयं बुझाउनुमयो  ती भूपतीको मन ॥७१॥ 
जान्वुहुन्छ हजूरले पृथिविका  प्राणीहरूको गति। 
जस्को जे हुनुपर्छ जुन बखतमा  त्यो हुन्छ हे. भूपति ! 












































कप ु 
ओोग्छन् निः््चय कमको फेल सबै ४ प्राणीहछ लोकमा । 

पाउन्नन् फल क्यै कुकरमहरूको  कोही कुने कालमा ॥७८॥ 

लिन्छन् पक्ष अधमेको समरमा  जो छन् सदा दुर्जन। 

गर्छन् पालन धसंको पथ सदा  आनन्दले सज्जन ॥ 

देवी ! धर्मकुमारको हृदयमा  जस्तो दया धर्म छ। 

भन्नु व्यथ म ठान्दछ हजुरमा  त्यो बात जाहेर छ ॥७९, . 
  कुन्तीदेखि बढी सदा हजुरको  गर्नन् तिनी चाकरी । 
आउन्नन् दरबारमा डर ठुलो  मानेर ती यौ घरी॥ 
छैनन् पुत्र हजुरका पनि अरू  साध्वी ! त्यसै कारण। 
माफी बक्सनुहोस् प्रसन्न मनले ४ तिन्लाइ डाकीकन ॥८२॥ 
पानीपिण्ड दिनन् मरेपछि पनी  ती पाण्डुका पुत्रले । 
आफ्नै पुत्र बुझेर आशिष दिनोस्  तिन्लाइ आनन्दले ॥ 
गनू पाण्डवमाथि हुन्न अब क्यै ४ सानू कुटृष्टि पनि। 
आउन्नन अझ्च लाजले हजुरको  साम्ने उराई तिनी ॥८१॥ 
धेरै श्री हरिले बुझाउनूभयो  धर्माथ चर्चा गरी। 
त्यो आज्ञा हरिको सुनीकन भनिन्  तिनले रुँदै सुस्तरी ॥ 
मेरा पुत्रहरू सबै मरिसके  क्वै दैन बाँकी अब। 
बस्छन् राज्य गरेर यो परथिबिको ५ आनन्दले पाण्डव ॥८२।॥ । 
शिक्षा बक्सनुभझो मलाइ अहिले  कल्याण गर्ने तर। 
मेले बिसन पुत्रलाइ सहजै ५ सक्छ कहाँ ईःवर ! 
स्वामी सन्ततिहीन अन्ध र बुढा  ढुर्भाग्यले पूर्ण छन्। 
आशा पाण्डवको त्यज्यौं यदि मने निस्तार अर्को छ कुन्॥८३. 
वाणी रुद्क भएर बोल्न नसकी  लागिन् दुखी मै रुन। 
लाग्नूमो हरि फेरि दुःखित बुझी  तिन्लाइ संझाउन॥ 














































॥ देहरुक ना ककतावररुमिककलकोहिनेडे 


चर्चा धर्म र अर्थ देवगतिको  सोमाग्य, हुर्माग्यको । 
गन्धारीसित गर्नुमो प्रभुजिले  राम्रो गरी ज्ञानको ॥८२॥ 
खोज्छन द्रोणकुमार पाण्डुमुतको क्यै छिद्र त्यै कारण। 
ऐह्ने जान्छु बिदा दिनोस् पछि यहाँ ४ मेट्नेछु ईकन ॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनेर उरले ४ बीलै ढहुवै दम्पति । 
रक्षा पर्दछ गर्नु पाण्डुमुतको  तकाल है सदाति ! ॥८५॥ 
दिन्छौं हामि बिदा प्रसन्न मनले  जानोस् भनेथे जव। 
ढोंगी व्यास र दंपतीकन पनी  फिनूभयो केशव ॥ 
राता रात गरेर वायु  गतिले  पौँची उही स्थानमा । 
भन्नूमो सत्र बात अन्ध  बपको  ती पाँचका साथमा ॥८६॥ 
द्रोणीजिको विषयमा जब कृष्णजीले । 
संकेत केही दिनुभो सुनि त्यो सबैले ॥ 
चर्चा गरेर निज घमंविषे प्रधान । 

त्यो रातमा सब रहे अति सावधान ॥८७॥ 

दुःखी दुर्योधनले अश्वस्थामाडाई सेनापति बनाउन्  
सोधे श्री भ्रतराष्ट्रह समरमा  जँघा दुवै भाँचिई । 
लोटेथ्यो जब त्यो सुयोधन त्यहाँ ४ अत्यन्त दुःखी भई ॥ 
। केके कार्य गस्यो सुतीसुती त्यहाँ कस्तो इरादा लियो । 
बाबू सञ्जय ! लो मुनाउ निमिलेकेसम्पूण सुन्छु म त्यो॥८८॥ 
लागे संजय भन्न हे नरपते !  जंघा टुटेथ्यो जब । 
गर्थे ती कुरुराज छटपट ठूलो  संकष्ट पाई तब 
द्रौणी, श्री कृतवम, बीर कृपजी  आए सुनी हाल त्यौ। 
रोए तीन जना परिस्थिति त्यहाँ  देखेर ती वीरको ॥८९॥ 


१ 


? 





























. ५८ महाभारत 

ती दुयोंधनको अधीर मुखमा  देखी हु वेद्ना । 
बोले द्रोणकुमार वीर ! तिमिले  भोग्नुपच्यो यातना ॥ 
हे राजत् ! मवमा रहेनछ कुरा  आएचर्यको क्यै पनि । 
खम्नेपछ विपत्ति जे जति परोस् ४ दुभाग्य आफ्नू भनी १२ 
जौ मृधन्य नरेशक्रा वश थिए  संपारका भ्रूपती । 
खाँदेछन् अहिले कसिंगर घुलछो ४ यो भूमिमाथी सुती ॥ 
दासीदास अनेक जुन् पुरुषको  सेवा सर्दा गदथे। 
जमको मान गरी मुरासुरा सबै  पाउमहाँ पर्दथै ॥५१॥ 
गर्थे जो सुक्रला सफा पलङमा ४ आनन्द मानीकन। 
गर्छन छट्पट भूमिमा सुति तिनी  भूपाल दुर्योधन ॥ 
कस्ले सक्दछ गर्ने दैवगतिको  संसारमा लड्घन। 
तिम्रो संकट घोर देखि बहुते  दुःखी छ मेरो मन ॥९२ । 
देखिन्छन् जति वस्तु यो पृथिविमा ५ सम्पूर्ण छन् अस्थिर । 
योटा मात्र रहन्छ हे नरपते !  सद्रर्म आफ्नु स्थिर ॥ 
ट्रौणीको सुनी बात हेरी मुखमा  क्यै बेर पर्खीकन । 
लागे सन्न सम्याइ केश काले  रोएर दुर्योधन ॥९३॥ 
ठ्छा मूपहरू भए पृथिविमा द् जो सज्जन । 
ठैनन् शेष कुनै पनी, हुन गए १४ ती कालका भोजन ॥ 
मेरा बन्धु समस्त सैनिक मरे ४ एघार अश्षोहिणी। 
यसको दुःख मलाइ छैन मनमा  हो देवलछीला मनी ॥५४ 
जन्मेका जति मर्दछन् नियम जो  पक्का छ संसारको । 
वेला प्राप्त भएछ मित्रगण हो !  मेरो पनी आज त्यौ ॥ 
मेरा निम्ति लडाइँमा पनि ठलो  संकष्ट ख्प्वभयो। 
भेट नू आइ यहाँ तपाइँहरूको  सत्स्नेह,सोजन्य हो ॥१ 








 ९५२, 
यस्तो हालतमा सुती समरमा  बाँचिन्न धेरै हिन । 
आशीवाद बरू मलाइ दिनुहोस्  त्याग्छु दुखी जीवन ॥ 
हेरी मात्र रहे त्यती भनिसकी  बोल्नै सकेनन् जब । 
बोले ट्रोणकुमार क्रोधित भई  हे मित्र ! सुन्नोस् अत्र ॥५६ 
जस्तो कृष्ट भयो मलाइ छठलले  मार्दा पिताजीकन । 
त्यो भन्दा छ बढी लछिनू छल गरी  यी वीरको जीवन ॥ 
यी दुयाँधनलाइ घोर छलले  यो कृष्ट कस्ले दियो । 
त्यसको बंश विनाश गर्दछु, सँगै  सम्पूर्ण पाँचालको ॥५७ 
यस्तो गने सकीनँ क्यै गरि भने  गर्छु म ऐह्क प्रण। 
। मैले ओोग्नुपरोस् ठुलो नरकमा  संकष्ट धेरै दिन॥ 


तिन्को त्यो प्रणले निके खुशि भए  भूपाल दूयोधन । 
मागी मट्ट बिदा पसे वनमहाँ ४ तक्काल तीनै जन ॥९८ 
मानेर पाण्डुसुतको भय ख्रूब मन्मा। 
एकान्तमा पुगि बसे सब घोर वन्मा ॥ 
संग्रामको विषयमा पनि बारबार । 
गर्दा भए प्रकट आफ्नु खुला विचार ॥९९॥ 


॥ महाभारत गढापत्रे समाप्त । 


श्र 





 सौप्तिकपव 


प्रारम्भ 

अश्वत्थामाको क्र्र विचार जानेर कृतवर्मा तथा कुपाचायंले देवको प्रबज्ता बताउनु ।, 
सोधे श्री ध्ृतराष्ट्रते भई दुखी  अत्यन्त, हे सञ्जय ! 
पौंची जङ्गलमा ति वीरहरूले  कस्तो गरे निश्चय ! 
राजाको सुनि प्रश्न संजयजिले  सन्ताप मानी अति । 
लागे भन्न बुझाइ चित्त नपको  जाने बुझेको जति ॥१॥ 
हे राजन् ! कृतवर्म, वीर कूपजी  थाकीसकेका थिए। 
पल्टेथे जब भूमिमा तिनिहरू  चाँडे निदाई गए ॥ 
द्रौणीको मनमा कुतर्कहरुले ४ डेरा गरेको हुँदा। 
निद्रा लाग्न सकेन घोर प्रण त्यौ  आफ्नो त्यहाँ सम्भैँदा॥२ 
देखे काग अनेक एक सुखमा  विश्राम गर्द थिए। 
। उल्ठुको सहसा प्रहार हुन गै कोवा सबै मारिए॥ 
न जब त्यो परिस्थिनि त्यहाँ  श्री द्रोणका पुत्रले। 
आफ्नू निश्चयमा भए अटल झन राम्रो गरी कोषले ॥३॥  
सेना पाण्डवतर्फका शिविरमा  होलान् सुतेका सब । 
मान् पछ गएर आज निशिमा  सम्पूर्णलाई अवब॥ 
थाकेका दुइ मित्रलाइ तिनिले ४ जागा गराई हिए। 
आफ्नू निईचय जो थियो हृदयमा सारा सुनाईदिए ॥४॥ 
। के गदा हित हुन्छ यो विषयमा ४ सल्लाह मागे जब। 
भन्तुमो कुपतले बिनम्र स्वरमा ४ आफ्नु इरादा सव ॥ 






















। २१ क सहि ९६१ 


जीवात्मा पुरुषार्थ, भाग्य दुइले  प्रलेक आवद्न छन आबद्ध छन्। 
यो मेरो मत ह्वेन शास्रमत हो  ज्ञानी यही भन्दछन् ॥५ 
गर्दा उद्यम मात्र भाग्य नभए ङ पाइन्न त्यस्को फल। 
सिद्ी मिल्दछ भाग्य उद्यम दुवै  भेला हुँदा उज्ज्वल ॥ 
मिल्ने हो फल भाग्यलेभनि कुने उद्योग गर्दैन जो। 
त्यो झैँ मूर्ख ठलो तिनै मुवनमा  खोजेर पाइन्छ को ! ६। 
तस्मात् त्याग्न हुँदैन विज्ञ जनले ४ आलस्यले उद्यम। 
त्यस्मा देव भई सहाय फल त्यो  मेट्वाउला उत्तम॥ 
जस्मा क्रोध,घमण्ड,छोम, मद् औ  ईष्यो र आलस्य छ। 
त्यस्लाई सुखशान्ति हुन्न कहिले  त्यो नकंमा प्देछ ॥७ 
  मागौं श्री ध्ृतराष्ट्रको, विदुरको  सल्लाह पेह्रे गई। 
जे भन्छन् त्यहि गर्नुपदेछ सखे ! ४ आज्ञा उनेको लिई ॥ 
ठ्रौणीले सुनि बात वीर कपको  बोले निकै रोषले। 
आफूलाइ म मूर्ख हँ भनि स्वयं  मान्नेछ कुन व्यक्तिले ८ 
सिंद्ढी प्राप्त गस्यो कुनै पुरुषले  क्यै युत्तिद्वारा भने । 
त्यस्को दृष्टिमहाँ हुँदैन अरु क्वै  प्राणी सुबुद्ठी हुने ॥ 
उढो, बाल, युवा र हुःखसुखमा  संसारका जीवको। 
 इच्छा मिन्न विचार हुन्छ मनको  हे मित्र ! प्रयेकको ॥९ 
३ च्छामाफिक कार्य गर्दछ भने  योटा कुनै व्यक्तिले । 
राम्रो हो भनि त्यो समर्थन कहाँ ४ गछेन् सबै विज्ञले ॥ 
जन्मै विप्र भएर श्रेष्ठ कुलमा  हे मित्र ! संयोगले । 
बोके शस्र, भएर क्षत्रियसरा  यो आज हुर्भाग्यले॥१० 
मैलै त्राह्मणधर्म फेरि कसरी  भन्नोस् गरौं पालन । 
माछु शत्रु सबै कि वीरगतिले  तेयार छ् मारिन 













 


तरै 












। । महाभारत  
मार्दा मीष्म र कर्ण, शल्य अथवा मेरो  पिताजीकन । 
तिन्ले कुन् रणधर्मको भन तिमी  गर्दा भए पालन ॥११ 
श्रृष्टयुम्न, शिखण्डि, सोमक तथा ४ पांचाललाई पनी। 
मारी आज पिताजिको क्रण तिरी  साटो म फेछ भनी ॥ 
माह्वैनै हठको कुरा जब गरे श्री ट्रोणका पुत्रले । 
सम्झाए तिनलाई क्रोधित भई  योद्धा कुपाचायले ॥१२ 
जस्को बुद्धि अशुद हुन्छ अथवा  हुर्भावना पूर्ण छ। 
त्यसले धम र अर्थको र हितका क शिक्षा कहाँ मान्दछ ॥ 
कस्तै पण्डित होस् गुणी, बिनयता देखिन्न त्यस्मा भने । 
त्यौ मान्दैन कुरा मने पनि जती कल्याण आफ्नू हुने ॥१ 
डाइ डुब्दछ द्र्धमा तर सखे !  त्यो स्वाद के जान्दछ ? 
पण्डितका संगमा रही हित कुरा के मूखले मान्द्छ? 
जिम्रोलते सब स्वाद जान्दछ छिटै  हे मित्र ! जुन् चालले । 
। त्यस्तै बुझ्दछ विज्ञका हित कुरा  राम्रो गरी विज्ञ्ते ॥१४ 
निर्दोषी तिमी बीर, व्राद्मण गुणी  शास्रज्ञ जान्लने भई । 
पापी झैं झन कूर कम कसरी गर्छौ अहीले गई ॥ 
आएको छु हजूरका शरणमा ४ भन्ने तथा दर्शक। 
लोटेको रथबाट, शख्र नलिने  नारी, बूढो, बालक ॥१५ 
यस्ताको वध गर्न तत्र हुने  छन् दुष्ट, पापी जति । 
तिन्लाइ सुख शान्ति हुन्न कहिले होला बरू झन् खति ॥ 
थाकेका हतियार राखि सुखले  सुले ति प्राणीकन । 
ठान्छो के तिमि योग्य मान अहिलेङ तिन्लाइ आफैं मन ॥१ 
थाकेका तिमि छौ र घायल पनी  बिश्राम ऐह गर। 
दिन्छौं मद्दत युद्धको गर तिमी  भोली उठी तर्खर! 






































 


त जोजो छन सबलाइ आज निशिमा माम एक्लै उता ॥२ 




















सोप्तिप्रपवे ९६३ 


तिम्रो मित्र म हँ भने जति कुरा  त्यस्को गरे लङ्घन। 
गर्नेछौ पहितो तिमी मनमनै  यै बात सम्झीकन ॥१७ 
तित्ते धम र नीति युक्त हितको ४ शिक्षा दिएको सुनी । 
लागे ट्रोणकुमार भन्न रिसले  झन उग्र मूर्ति बनी ॥ 
भन्नूमो अहिले कुरा हित हुने  मामा ! मलाई जति । 
हुन् ती सत्य भनेर मान्छु म पनी  सम्पूर्ण हे सद्मति ! ॥१८ 
मानी., धर्म प्रधान पक्ष दुइले  लड्दै गएका भए। 
मेरा श्रेष्ठ पिताजीलाइ रणमा  ती माने सक्ने थिए? 
मारे मीष्म र कर्णलाई  तिनिल्ने  कुन् धर्मको युद्रमा । 
मारे धर्म बुझी सुयोधनजिको  तिनले गदा जाँधमा ॥१९ 
सम्झी यी तिनका अनीति मनमा  आगो बली दन्दनी । 
गछ छटपट बेसरी म अहिलेकै लाग्दैन निद्रा पनी ॥ 
श्रृष्ट्युम्न, शिखण्डि, सात्यकि सबै४ लाई नमारीकन। 
बाँधेको अहिले छ जो कवच यो  मेले कसै खोल्दिनँ ॥२० 
आफ्नू सुनाइकन निश्चय त्यो समस्त । 
राखेर अख्र रथमाथि गरी ढुरुस्त॥ 
हिंड्दा भए रथ चढी जब ट्रोणपुत्र । 

जाँदा भए, प्रण हुँदा सँग लागि मित्र ॥२१॥ 

मने लागेका अश्वत्थामालाई शित्रजीलछे खड्ग दिनु ! 
पौँचे वीरहरू जसै शिविरको  तीने जना द्वारमा । 
ट्रोणी मित्र पसी मने तिमि ढुवै  बस्दू यही स्थानमा ॥ 
भाग्नेछन् जति मित्रबाट सबको क संहार गनू यता॥ 














पा रा? र माता 
ट्रीणी मित्र पसे लिएर करमा ४ शख्राख्र है मूपति! 
देखे सम्मुखमा खडा हुन गयो  कालो कुनै आक्रृति॥ 
जस्को तेज छ सूयं झै र शिरमा  छन् चन्द्रमा तेजिला । 
छाला उत्तम बाघको छ कटिमा ङ बाट्र हुवै छन् खुला ॥२३, 
निस्कन्छन् प्रतिरोमबाट जसका  झिल्काहरू अग्निका ।  
चम्कन्छन हतियार उत्तम सबै  जस्का दुवै हातका ।  
सोध्यो आकतिले तँ घोर निशिमा के गर्ने आइस् मनी । 
देखी रूप खडा भयंकर त्यहाँ  बोल्नै सकेनन् तिनी॥२४ 
केही वेर पखेर बाण रिसले  ती ढाइन लाग्दा भए । ! 
तित्का बाणहरू भएर टुक्रा  सम्पूर्ण खस्तै गए॥ 
। सारा अख्रहरू बृथा जब भए ५ श्री ठ्रोणका पुत्रका । 
लागे देख्न स्वरूप स्पष्ट तिनिले  चौतफ श्रीविष्णुका ॥२५ 
घुम्थ्यो कृष्णजीको सुदर्शन पनी  निर्बाध त्यै कारण। 
हेथे छक्क परेर व्याकुल हुँदै ४ आशचयं मानीक्न। 
सिद्धी प्राप्त त्यहाँ कदापि नहुने ४ देखी नराम्रो स्थिति ।  
थाल्ने सम्झन ती कुरा कुपजिल्े  पेह्रे भनेका जति ॥२६  
जो मान्दैन कुरा सदा हित हुने  आफ्ना गुणी मित्रको ।  
त्यस्को हुन्छ बृथा परिश्रम म झैं  आपृत्तिमा पछ त्यो॥ 
दोषी जनलाइ मार्दछु भनी  आएँ प्रतिज्ञा गरी। 
पूरा गन सकीन त्यो अझ ठुलो  आयो विपत्ती परी ॥२७ 
राजा, त्राह्मण, मित्र, दुबेल, गुरु  उन्मत्त, अन्धा जन । 
नारी, गाइ, सुपुत्र, भीरु, जड ओ बालो र कन्याकन ॥ 
यिन्लाइ कहिले नमागु जनले  भन्छन् सबै शाख्रले ! 
 रोक्यो आक्रतिले मलाइ अहिले  आएर त्यै हेतुले ॥२८॥  





















































.. २३५ 
सोध्नेछन् जज मित्रले किन तिमी ३ फर्केर आयौ भनी। 
रोक्यो आक्रतिले भने पनि त्यहाँ ४ पत्याउनन के तिना! 
ठूलो आपतमा परे म अहिले  मन् नमानू भयो। 
हा हुर्देव ! कसो गरौं, म मनमा  आशा गरेको गयो ॥२९ 
कार्यारम्म गरी कुनै भय ठलो  देखैर जो छाड्दछन् । 
त्यस्ता मानिसलाइ बिज्ञ जनले  हो मूखे त्यो भन्दछन् ॥ 
आफ्न मङ्गलको कुनै पथ यहाँ  मेले सफा देख्दिनँ । 
यौटा मात्र उपाय देख्दछु, दिने ५ यज्ञाग्निमा जीवन ॥३० 
बाले अग्नि तुरुन्त निश्चय गरी  श्री ट्रोणका पुत्रले । 
थाले गर्न बसेर श्री शिजिको ५ आराधना प्रेमले ॥ 
रक्षा गर्नुहपस् परें विपदमा  साह्रै ठुलो हे शिव! 
लाग्दा व्यय अधमंम पथ कुनै  देख्दिनँ राम्रो अब ॥३१ 
हे नीलकण्ठ, वृषमध्वज, शूलपाणि ! 
हे विश्वरूप, शिव, ईश्वर, दण्डपाणि ! 
है भक्तव्सल दयामय, दीनबन्धो ! 
हे शर्ष, रुद्र, त्रिपुरान्तक, ईश, शम्भो ! ॥३२॥ 
सृष्टिस्थितिप्रलयका प्रमु एक स्वामी ! 
गछ अनेक पदमा, प्रमुको नमामि॥ 
हे ब्रह्चर्य त्रतपालक, हे पुरारि ! 
पर्छन् सदा चरणमा बिधि ओ मुरारि ॥३३॥ 
प्राणीहरू सकल छन् प्रभुका अधीन । 
जीवादिमा प्रश्नु पनी हुनुहुन्छ लीत॥ 
बाधम्बरू छ कटिमा मृगको छ छाला। 
छन् नांगरूप गहना, नरमुण्डमाला ॥३४।॥। 








 


 ९९६ भहामात जहामारत 
छन् चन्द्रमा विमल मस्तकमा हजुरको । 
सक्नेछ राख्न विष कण्ठमहाँ अछू को 
गर्छ प्रणाम प्रमुलाइ म भक्तिसाथ। 
। यो अग्निमा अब चढाउँछु आफ्न माथ ॥३२५॥ 
गर्दै श्रीशिवको पुकार त्यसरी  त्याग्छु भनी जीवन! 
आगोमाथि बसे कुमार गुरुका ४ बैँधिर पद्मामन॥ 
तिन्को साहस देखि श्री शिवजिले  पैहै दिई दशंन। 
भन्नूमो तिमि व्यर्थ जीवन दिने  उद्योग गर्छौ किन ॥३६ 
वेला पूर्ण भई स्वयं यिनिहरू  छन् मनमा तपर । 
दिन्छ खड्ग तिमी अघोर निशिमा संहार यिन्को गर ॥ 
खूशी पार्नुभयो दिएर वर त्यो ती भक्तलाई जब। 
द्रौणीको तनमा पसे नरपते !  ज्योति स्वरूपी शिव॥२ 
शक्ती श्री हरिको प्रदशन गरी ५ तिम्रो परीक्षा लिन। 
हे ठ्रौणी ! सब यो चरित्र अहिले ४ मैले गरेको सुन॥ 
त्यो आज्ञा शिबको सुनेर सहसा  गर्जे तिनी हर्षले । 
पाए शस्रहरू टुटे जति सबै  श्री द्रोणका पुत्रले ॥१८ 
कालरूप अस्वत्धामाद्वारा सम्पूण सेनाको संहार दुर्योचनको अन्त्य  ३ 
पाएथे वरदान शक्ति शिवको  त्यो खड्ग तिनले जब । 
। छागे ठान्न तिनी अजेय म झएँ  पुग्नेछ इच्छा अब॥ 
। धृष्टयुम्नकहाँ पुगी चरणले ४ हानी उठाईदिए । 
जुल्फी पक्रि घिसारि भूमितलमा  तिन्लाइ दठ्दा भए॥३९ 
। निद्राको वशमा भएर पहिले  चिन्है सकेनन् तर। 
द्रौणीलाइ चिन्ही, ठुलो उर भई  बोल्ने तिनी सादर ॥ 















































७ . २६७ 
त्रहन् ! शस्र लिई कुने वरू छिटो४ काटीदिनोस् गढ्न। 
मिल्ला उत्तम लोक शस्रवधले  यो कृष्ट दिन्छौ किन १४० 
त्यस्तो बिन्ति सुनेर द्रोणसुतल्े  घाँटी थिची बेसरी । 
छातीमाथि घुँडा घसीकन भने साह नराम्रो गरी॥ 
हत्या त्राह्मणको गरी शुभ गति ५ खोज्ने तँ होस् दुर्जन ? 
मा्नेछ किन शस्रले, दलिदली  सिध्याउँछु जीवन ॥४१॥ 
यस्तो बात भनेर लात रिसले  हान्दै दली भूमिमा । 
श्रृष्टयुम्नजिलाइ ट्रोणसुतले  मारे त्यही स्थानमा ॥ 
त्यो कोलाहलुले उठे नरपते !  सेना त्यहाँका सब ॥ 
आफ्ना श्र लिएर द्रोणसुतको  त्यो वेग रोके जब ॥४२ 
छाडी अस्र अनेक वीरहरूको  संहार तिनूले गरे! 
आई सम्मुख क्रोधपूर्वक लडी  श्री उत्तमौजा मरे ॥ 
रोकेथे तिनलाइ आई अहसा  योद्धा युधामन्युले । 
तिवलाई पनि झट्ट ट्रोणयुतले ४ काटीदिए खड्गले ॥४३ 
जो जो वीर परे अघिस्तिर मरे  बाँचेन यौटा पनि। 
आए पाँच कुमार ट्रोपदिजिका  संग्राम गछौं मनी॥ 
साक्षात् रुद्रस्वरुष खड्ग करमा ४ हल्लाउँदै करोधले । 
 श्रि पाँच भाइहरूको  श्री द्रोणका पुत्रले ॥४४ 
लागे घुम्न लिएर, खड्ग गढमा ४ हाहा मचाईकन । 
भेट्टाए शिखण्डिको पनि लिए  त्यै खड्गले जीवन ॥ 
त्यै वेला सहसा युयुत्सु नजिकै  देखापरे तापनी । 
छोरा श्री प्रतराष्ट्रका सकलमा  छन् एक बाँकी भनी॥४५ 
छाडेथे तिनलाइ ट्वारतिरको ४ बाटो नलागीक्न ! 
भागेथे गढ्को पछिल्तिर गई  ती वीर सोही क्षण॥ 













९६८  म्रहामारत 
यौद्धा पाण्डवतर्फका जति थिए  राजा र सेना त्यहाँ । 
ट्रौणीले सबलाइ कत्तल गरे  एक्लै लडाईमहाँ ॥४६ 
तोडी बन्धन अश्व ओ गजहरू  उन्मत्त सारा भए। 
बाटी निस्कनको नपाइ गढमै  चोतर्फ ती दोड्िए॥ 
धेरै सेन्यहरू मरे नरपते !  ती जन्तुले कुल्चिई । 
बाँचेका जतिलाइ द्रोणसुतले  मार्थे लखेटतै गई ॥४७ 
ढाकेथ्यो गढ्लाई त्यो बखतमो  धुलो उडी वेसरी। 
बढ्दै गो अनि अन्धकार निशिको  साह्रै नराम्रो गरी ॥ 
सेनाले नचिन्हेर आपसमहाँ  बाबू र छोरा पनी। 
लागे माने ती अन्धकारबिचमै  यो शत्रु होला भनी ॥४८ 
निक्कै बेर लडे मरे अब सबै  भन्ने विचारीकन । 
आगी लाइदिए समस्त गढमा  बल्दो भयो दन्दन॥ 
पाएथे जब त्यो प्रकाश सहसा  भागे डराई कृति। 
धेरै वीर मरे डढी अनलमा ४ लुक्ने र माग्ने जति ॥४९ 
म्ुठ्य द्वारा गएर सैनिक जति  खोज्थे त्यहाँ उम्कन । 
लिन्थे ती दुइ वीरले खुरुखुरु  तिनको पनी जीवन ॥ 
प्राणीको वध गर्दछन् प्रलयमा  जुन् चालले रुद्रले । 
द्रौणीले त्यहि चालले वध गरे  ती सैन्यको खड्गले॥५ 
निस्के द्रौणकुमार बाहिर छिटै  संहार पूरा गरी 
आफ्ना ती दुइ मित्रका सँग मने  सारा कुरा राम्ररी॥ 
आफाफ्ना रथमा चढीकन हिँडे  ती तीन योद्धा उता। 
भूत, प्रेत पिशाच, राक्षसहरू  नाचे शिविमा यता॥५१॥ 
सोधे श्री ध्रृतराष्ट्रले त्यति सुनी  शंका निकालीकन । 
त्यस्तो कर्म लडाइंकै बखतमा  तिनले गरेनन् किन ? 






























१२२ सोप्तिकपबे ९६९ 


साह्रै नीच कुकममा मन दिने  आएछ कुन कारण। 
बाबू सञ्जय ! यो मलाइ तिमिले  सारा बुझाई भन ॥५२ 
लागे सञ्जय भन्न हे नरपते !  श्री कृष्णको, पार्थको । 
द्रौणीलाइ लडाइँमा भय ठुलो  श्री सात्यकीको थियो ॥ 
सोही कारणले पराक्रम कुनै  गर्ने नसक्ने थिए। 
मोका प्राप्त भएर आज मनको  इच्छा पुस्याईलिए 
योद्धा तीन समन्तपंचक पुगे  आनन्द मानीकन । 
श्री हुर्योधनको अलीअछि थियो  बाँकी दुखी जीवन 

पानी ख्वाइ मुसारि देह करले  तीनै जना वीरले । 
सम्झाए पछिबाट दुःखित भई  श्रीद्रोणका पुत्रले ॥५४॥ 
हे हुर्योधन वीर ! आज रेणमा ४ यागेर आफ्नू तन । 
बस्नुहुन्छ गएर स्वगपुरिमा  आनन्द भोगीकन ॥ 
हामीलाई स्वयं सबै तरहको ४ जो ग्देथै मद्दृत। 
हे ढुर्दे ! मिलेन जान सँगमा क ती श्रेष्ठ राजासित ॥५५ 
चिन्ता दैन तपाइँको पनि मिल्यो  अत्यन्त राम्रो गति । 
गान्धारी, धृतराष्ट्रको पछि बरू  होला नराम्रो स्थिति ॥ 
जस्का पुत्रहरू सबै मरिसके  ती अन्ध राजाक्न । 
 दुःख कि पाण्डुपुत्रहरूले  भन्दैछ मेरी मन ॥१६ 
गर्नोस् वीर ! पुगेर स्वर्ग पहिले ४ आचायंको पुजन । 
भन्न्जुन् खलले लियो हजुरको  संग्राममा जीवन॥ 
जुढ्फी पक्री दलीदली पृथिविमा  हानी दुवै लातले। 
मारे त्यसृकन आज जीवित छँदै झ मैले गई कोषले ॥५॥ 
राजा वाल्लिक ओ जयद्रथ तथा  भूरिश्र्वा भूपति। 
हाम्रा स्वगं गए लडी समरमा  योद्वार राजा जति॥ 


ि 



















।। अदामारत 
मेरौ भन्नु गई यथोचित सबै  ती वीरका साथमा। 
ओग्दैछ म अनेक कृष्ट ति वसुन् ४ आनन्दले स्वर्गमा ॥५८॥ 
है टुर्योधन वीर! चेत तनमा  बाँकी छ केही सने। 
अर्को भन्छु कुरा दुखी हृदयमा  आनन्द पैदा हुने ॥॥ 
माज्यौं शत्रुहरू गएर निशिमा  हामीहरुले सब। 
पाँचै भाइहरू उतातिर रहे  श्री सात्यकी, माधव॥५९  
हामी तीन रह्यौं यता अछ सरे  क्वै छैन बाँकी अब। 
सुन्दा त्यो समाचार हामिहरू झैं ४ सुन्छन् सबै पाण्डव ॥  
द्रोणीको मुनि बात, चेत तनमा ४ आयो र दुयोधन । 
बोले सुस्तरि भित्र छटपट थियो  वर्ता त्यसै कारण ॥६०। 
त्रह्मन् ! धन्य म धन्य !मन्छु अहिले जुन् कार्य गनू भयो ।  
त्यो सुन्दा मनको अशान्ति र व्यथा सम्पूर्ण मेरो गयो॥ 
भीष्म, द्रोण र करणले समरमा  गर्ने सकेनन् जति । 
त्यौमन्दा बढि गर्नुमो हजुरले  वैरीहरुको खति ॥६१॥ 
यस्तो बत मनी सुयोधनजिल्े  त्यागी दिए जीवन। 
द्रोणी औ कृतवर्म, वीर क्कृपजी ४ रोए हुखी भैकन ॥ 
आफाफ्ना रथमा चढीकन पसे  तीनै जना जङ्गल।। 
त्यो युद्धस्थलमा सुयोधनजिको  मुर्दा रह्यो केवल ॥६२॥ 
पाण्डवको शोक र अशत्थामाको मणि खोस्नु  
हे राजन् ! समचार त्यो जब सुने  श्री पाण्डुका पुत्रले । 
रोए धर्मकुमार बिद्लल भई  सन्तानका मोहले ॥ 
चिन्तित् भाइहरू त्यही वरिपरी ४ घेरी बसेका थिए। 
हद ती सबको मुहार न्पते  यो बात मन्दासए ॥६३॥ 





























































। ९७१ 
हाम्रा बालक पुत्रको मरणले १ संग्राम जिल्ू पनि। 
केही हष भएन ठान्दछु बरू  हो हार हाम्रो मनी ॥ 
जस्को देह छ ज्रुष्क काठसरिको ४ चिन्ता अनेकौं परी 
सुन्दा यो समचार पुत्रववधको  खप्नू अहो ! के गरी ६४ 
भाईलाइ भनेतिमी नकुलजी ! ४ जा ठ्रलो वेगले। 
 स्याङ ट्रोपदिलाई हामिहरूले  संझाउँला प्रेमले । 
भाईलाइ उता पठाइ मनमा  सन्ताप लागे पनी ॥ 
आए पेदल नन्धुपुत्र निशिमा  हेरौं मरेका भनी ॥६५॥ 
पौँचे द्रोपदिका संगै नकुलजी ४ त्यै युद्धको स्थानमा ।  
देखेथे सबले, मरे जनहरू  निर्दोष जो रातमा ॥ 
रोए ख्ब बसेर पाण्डवहरू क श्री ट्रोपदी दुःखिनी । 
गर्थिन् घोर विलाप बिह्वल हुँदै ४हा पुत्र ! हा हा ! भनो६६ 
हँदै धमंकुमारतर्फ तिनिल्े  बिन्ती गरिन् लो अब । 
सोगुन् बन्धु विहीन राज्य खुशिले  पाँचै जना पाण्डव ॥ 
मेरा मारिदिए सबै मुतहरू  जो ट्रोणका पुत्रले । 
तिन्लाई नदिए सजाय अहिले  यी पाएडुका पुत्रले ॥६७ 
, त्याग्नेछ जल, अन्त, जीवन सबै  मैले यही स्थानमा । 
त्यस्ता बात गरी बसिन् नरपते ! ४ ती मीसको सामुमा ॥ 
साध्वीको हठको कुरा सुनि सबै  श्री धमेका पुत्रले । 
सम्झाए तिनिलाइ शान्त मनले  धर्मार्थको अर्तिले ॥६८ 
कल्याणी ! रणमा मरे सुतहरू  शखाखद्वारा सब। 
सग्नन् निश्चय स्वर्गमा गइ ठुलो ती बीरले वैभव ॥ 
पाएको छ प्रशस्त ज्ञान तिमिले  धर्माथ चर्चा सुनी। 
सम्झो ती सबलाइ चिन्तित हुन ४ पर्दैन हे मानिनी ! ॥६९ 










। म्रहामारित 
जो दुष्क्म गरे अघोर निशिमा ४ ती द्रोणका पुत्रले । 
पत्ती छैन गए कतातिर तिनी  भागेर दै हेतुले॥ 
जाने खोज्न कहाँ, बताउ तिमि नै  सेद्वाउने के गरी। 
तस्मात् यो हइठलाइ छाड तिसिले  तठ्काल हे सुन्दरी ॥७२ 
त्यौ आज्ञा पतिको सुनेर मनमा  क्यै धैर्य राखीकन । 
बोलितदण्ड अवश्य केहि दिनुहोस  तिन्लाई पक्रीकन ॥ । 
जन्मैदेखि छ एक उज्वल मणी  ती वीरको माथमा। 
 खोसो त्यो मणि ल्याउनोस् कित जितीतिन्छाइ संग्राममा ॥७१ 
है स्वामी ! मणि त्यो मिले हजुरको  पेह्वाउँयैँ माथमा।। 
शान्ती प्राप्त हुने थियौ अलिकती  मेरो हुखी च्त्तमा 
कृष्णाको सुनि त्यो कुरा रथ चढी  तकाल श्री मीमले  . 
मानेछु गुरुपुत्रलाइ म सनी क्व जाँदा भए वेगले ॥७२९ 
एक्लै भीम गए भनेर हरिले  चाला बुझी उद्धत । 
आज्ञा गर्नुभयो युधिष्टिरजिको ४ मन्मा चिताई हित्। 
राजन्। भीम गए म लडदछु मनी  एक्लै ति ट्रौणीसित । 
गर्नुहवस् गएर सबले  ती वीरको मद्दत ॥७३॥ 
शिक्षा उत्तम अख्न त्रह्मशिरको  आचायंले जो दिए।,, 
द्रौणी बीर अज्रेय पृथ्विमरिमा  त्यै अख्न पाई भए ॥ 
तिन्ले क्रोध गरेर ब्रद्मशिर. ने  छाडीदिएका घरी। 
सारा विश्व डढी, बृकोदर पनी  मर्नन् त्यसैमा परी ॥७४ 
बस्ता जङ्गलमा तपाईंहरू यी  ठारावतीमा थिए।  
मेरो चक्न लिएर ब्रह्यशिर त्यो ४ दिन्छु म भन्दा भए ॥ 
तिम्रो अख् म लिन्नँ, चक्र बस यो दिन्छु मनेथै जब। 
मेरो चक्र उचाल्नलाइ नसकी  लज्जित भएथे,अब॥७५ 



















































. 


९७३ 
सक्छन् गन अवश्य त्रह्मशिरको ४ श्री पार्थले माजँन। 
जानृपर्छ छिटै वृकोदरजिको  रक्षार्थ त्यै कारण॥ 
त्यस्तो बात गरी चढेर रथमा  भाई दुवै ओ हरि। 
जान्धे भीम जता उतैतिर गए ४ तक्ाछ हावासरी ॥७६।॥। 
बस्थे आश्रममा जहाँ नरपते !  श्री कृष्ण ट्रेपायन । 
 द्रोणी वीर लुके त्यहीं तर थियो  झन् व्यग्र तिन्को मन ॥ 
योद्धा भीम पुगेर सोहि कुटिमा  तिन्छाइ देखे जब। 
चिच्याएपख, मादेछु, तिमि कहाँ  भागेर जान्छौ अब ॥७ 
तिन्को शब्द मुनी डराइ मनमा  आशा त्यजी बाँच्नको । 
भेट्टाए अहिले मलाइ सबले  सल्लाहले कृष्णको ॥ 
माछ पाण्डव पाँचलाइ सहजै भन्ने लिई हुर्मति। 
छाडे अन्तिम अख्च व्रह्मशिर त्यो  मन्त्रेर हे भृपति ! ॥७८ 
त्यस्को माजेन गर्ने त्रह्ृशिर नै  छोड्दा भए पार्थले। 
आए अग्निशिखासमान ति हुवै  अकाशमा गेगले॥ 
लाग्दा ठक्कर खूब त्रह्मशिरको  ज्वालाहरू निस्किए । 
भूमी कम्प भइन्, अनेक थरिका ५ उल्का गिरेका थिए।॥७९, 
ईव्राणी व्यग्र भए कठोर ध्वनिले ५ सारा दिशा थर्किए । 
ज्ञानी व्यास, प्रसिद्ध नारद मुनी ४ आएर भन्दा भए॥ 
गर्दैछौ किन यो अनर्थ अहिले  हे वीर ! हुःसाहस। 
यस्ले नाश हुनन् चराचर सबै  बढ्देन तिम्रो यश ॥८२ 
पह्कै वीरहरू भए अतिरथी  योद्धा प्रतापी जति । 
सारा ज्ञान थियो तथापि कहिले  यस्तो   
आफाफ्ना तिमि शस्त्र वीरहरुहो ! यो शान्त चाँडे गर । 
आङ्वा पालन पार्थे गरिदिए  श्रीव्यासजीको तर॥८१॥ 











य महाभारत 

ट्रोणीचाहि थिए अशक्त तिनिले  बिन्ती गरे सादर। 
मैले सक्तिनँ शान्त पाने अहिले  यो अस्त्र हे ईश्वर ! 
रक्षा जीवनको भयो तर पनी   भन्छु म दुःखी भई । 
गलो गर्भ विनाश त्रह्मशिरले  श्रीउत्तराको गई ॥८२॥ 
ट्रौणीको सुनि बात् कोधित भई  बोल्नूभयो केशव । 
सक्तैनौ तिमि गर्ने पाण्डुमुतको  ईष्यौ गरी क्यै अब ॥  
मोगे कृष्टहरू जती अघि सबै  हुन् हुर्देशाको फल। 
गर्नेछन् मुखभोग यी प्रथिविमा  कीर्ति फिजी उज्ज्वल ८३ 
मुदा बालक जन्मला सुन तिमी ४ लागेर त्यो अस्रले। 
त्यसलाई म बचाउनेछु सहजै  आफ्नू ठुलो शक्तिले ॥ 
बग्ला रक्त र पीप देहभरिमा  घाड नराम्रो भई। . 
सक्तैनो तिमि बस्न विज्ञ जनका  साम्ने कहीले गई ॥८४ 
डुल्नू तीन सहस्र वर्ष यसरी  पनेछ एृथ्बीमहाँ । 
पापी हो तिमि, पापका फलहरू  पर्नेछ भोग्नु त्यहाँ ॥ 
यस्तो श्राप सुनीसकेर हरिको  भन्नूभयो व्यासले। 
तिम्रो  गने श्राप अहिले  यो बक्सियो कृष्णले॥८ 
हे ठ्रीणी ! शिरमा छ जो मणि छिटे दे निकालीकन । 
रक्षा जीवनको हुने म त अरू बाटो कुनै देड्दिन ॥ 
आज्ञा व्यासजिको सुनी कर परी  सुम्पीदिए त्यो मणि। 
द्रोण जङ्गलमा पसे नरपते !  जान्छ म ऐह्रे भनी॥८ 
पाई श्रेष्ठ मणी ती द्रोणसुतको  पारी ठलो दुर्गति । 
फकथे रथमा चढी शिविरमा  पैहरै गएका जति॥ 
कृष्णलाई दिए अमूल्य मणि त्यो  हाँसेर श्री भीमले। 
पाइन् शिरमा युघिष्टिरजिको ४ तिनले उठी प्रेमले ॥८७ 





































. न. क 


बीले मीम शुमै ! सुपुत्रहरुको  जसले लियो जीवन । 
त्यस्कैही मणि यी अमूल्य छ लियौं पक्रेर खोसीकन ॥ 
हाम्रो जीत भयौ विपक्षतिरको  संहार ठूलो भयो। 
त्यो हुर्योधन दुष्टको मरणले  सम्पूर्ण बाधा गयो ॥८८ 
सोधे श्री हरिलाइ धर्मसुतले  हे नाथ ! कुन् युक्तिले । 
० मारे सैन्यहरू सबै शिविरमा ४ श्री ठ्रोणका पुत्रले ॥ 
बिन्ती धरमेकुमारको सुनिसकी  आज्ञा भयो क्रष्णले । 
शक्ती छैन मनुष्यमा सब कुरा  गर्छन् कुनै देवले ॥८९॥ 
दिन्छन् जो अमरखको वर पनी  सेवा गरेका घरी। 
जान्छन् अक्तहरू तरेर सहजै  जस्को गरी चाकरी ॥ 
, । त्यस्ता श्री शिवको परी चरणमा  भक्ती गरेथै जब। 
मारे खड्ग दिएर श्री शिवजिल्ले ४ सेना हजुरको सब ॥९० 
सारा देवहछ मिली मख ठुलो  पैह्रै गरेका थिए। 
त्यसमा अंश थियो जती शिवजिको पन्साउनै बि्सिंए॥ 
हे राजन् ! शिवले तुरुन्त मख त्यो विध्वंस पानूमयो । 
देखेथे जव स्द्र तेज सहसा  सातो सबैको गयो॥९१ 
शक्ती क्षीण भई गएर सबढेश मागै क्षमा सादर। 
पाएथे शिवबाट शान्ति मुख औ कल्याण गर्ने वर॥ 
जस्ले सौप्िक पर्व भारत सधैँ  पढ्नेछ हे मूपति! 
त्यस्ले तुष्ट भई सदाशिवजिले  दिन्छन् सदा सद्गति॥९२ 


महाभरत सौप्तिकपर्वे समाप्तम् 






१ 









































. स्त्रीपव 


प्रारम्भ 
जोकले व्याकुल्न मएका शरतराष्ट्रलाई व्यास र बिदुरको शिक्षा 


वैशम्पायत भन्दथे जति कथा ४ सुन्थे ति जन्मेजय । 

बिन्ती श्री श्वतराष्ट्रका हजर्मा ४ गर्दो भए सञ्जय ॥ 
हे राजेन्द्र ! हजूरका सुत मरे  बि्यात दुर्योधन । 
त्यागे भूपति वीर सैन्य सबले  संग्राममा जीवन ॥१॥ 
ठुल्छन् वृक्षहरू अनेक जसरी  आँधी चलेका घरी। 
त्यस्तै श्री ध्वतराष्ट्र मूपति ढले  तत्काल मृच्छो परी ॥ 
आएथ्यो उपचारले अलिकती ४ फर्की जसै चेतना। 
सम्झी पुत्र र वन्धुको मरण त्यो  भोगे निकै यातना॥२॥ 
लागे भन्न बुझाउँदै बिहुरजी  देखेर त्यस्तो स्थिति । 
भूमीमा यसरी सुतेर अब के  पाइन्छ ? है भूपति ॥ 
पानूहोस् मनलाइ बुद्िबलले  रोकेर आफ्नू स्थिर । 
प्राणीको गति आखिरी पनि यही  मानिन्छ लोकेश्व्र ॥२॥ 
मने मानिसका निमित्त जति जोङ चिन्ता यहाँ गर्दछन । 
मर्दैनन् ति स्वयं र जान सँगमा  कुन व्यक्तिले सक्तछन् ॥ 
जानेको छ समस्त विज्ञ जनले  संसारको यो स्थिति । 
भोग्नुहुन्छ हजूर मात्र किन यो  संताप है भूपति ! ॥४॥  
बारबार मरेर जन्म मवमा  गर्छन् सबै धारण। 
हुन्छन् पुत्र पिता अनेक जुनिमा  आफ्ना हितैषी जन ॥ 
















। ख्रीप्वे ककल डि 
सक्तकेनन् तर चिह्न आज भवमा ङ तिन्लाइ कोही पनि। 
राजन्  शान्त हुनोस् सदा जगतको चाला छ यस्तै भनी॥५ 
कस्तै गर्दछ प्रेम कालसित वा  द्रोही छ को कालको ? 
वेला पूर्ण मयौ कि निमंम बनो  लैजान्छ तानेर त्यो ॥ 
सोही कारण कालको प्रबलता  जो जान्दछन् ज्ञानले । 
त्यस्ताको मनमा अशान्ति कहिले  पर्दैन क्यै शोकले ॥६ 
आयो दुःख परी कुनै किसिमको ४ ठूलो विपत्ती मने । 
चेष्टा पदछ गर्नु बिज्ञ जनले  त्यस्लाइ बिससीदिने ॥ 
गर्दा चिन्तन दुःखको विषयमा ४ जानेछ बढ्दै बरू। 
त्यो घटतेन भनेर शोक मनको  त्याग्छन् बुझेकाहरू ॥७ 
जो गर्दा सुखःहुःख भाव मनमा ४ आउन्न केह्के पनी । 
गर्नोस् सोहि विचार शुद्ध मनले  कर्तव्य हो यो भनी ॥ 
जस्तो कम गरिन्छ जुन् बखतमा ४ जानी नजानीकन । 
त्यस्ले नै सुखदुःख मिल्दछ तिनै  हुन् शोकका कारण ॥८॥ 
आक्तज्ञान मुलठाइ मोक्षपथमा  बाधा दिने शोक यो। 
बाँचुन् बा ति मरुन् सबै हजुर झैं ४ दुःखी हुनन् विज्ञ को ? 
मायामा नपरेर आनपथको  जस्ले लियौ आश्रय । 
।य संसार समुद्र गोखुरसरी  तनेछ त्यो निश्चय ॥९॥ 
शिक्षा उत्तम व्यक्तिको सुनिसुनी  जो गर्देछन मनपरी । 
तिन्लाई सुखशान्ति हुन्न, हुख ती मोग्छन् मरेका घरी ॥ 
त्यागी शोक बनाउनोस् हजुरले ४ आफ्नो सुखी जीवन । 
मन्देछु इतिहास यै विषयको क सुन्नौस् लगाई मन॥१२ 
ठूलो जङ्गमा कुनै दिन पुगे यौटा दुखी व्राह्मण। 
 देखी त्राह्मणलाई जन्तु दगुरे ४ पायौं भनी मोजन॥ 























।   अहाभारत 


लागे जन्तु लखेट्न ती वरिपरी  रक्षार्थ भाग्दै थिए। 
पाएनन् त्र केहि आश्रय कतै  साग्दै अगाडी गए ॥११ 
ढाकेको लटरम्म घाँस, तस्ले ४ यौटा थियो खाइल। 
लोटे खाडलमा र माथ द्विजको ४ संयोगले मो तल॥ 
देखे नाग ठूलो, थिए अधरमा  झुण्डीरहेका तिनी। 
लागे थर्थेर काम्न विप्र उरले ४ डस्नेछ यसले भनी१२ 
कूवाको डिलमाथि षटमुख हुने ४ हात्ती जसै देखियो। 
बाँच्ने आस जती थियो हृदयमा  तत्काल तिवको गयो ॥ 
त्यो वेला वरको जरा नगिचमा  देखेर पक्री छिए। 
त्यस्तो संकटमा परे पनि तिनी  बाँचीरहेकै थिए ॥१३॥ 
चाका त्यै बरको जराउपरमा  मोरीहरूका थिए। 
मौरीले मह चुस्तथे, तल पनी  थोपाहरू झदथै । 
है राजन ! मह त्यो चुहेर मुखमा  पर्थ्यो जसै विप्रको । 
चाटते अम्गुत झै मिठो मह तिनी ४ आनन्द मानेर त्यौ ॥१४ 
देखे त्राह्मणले अचानक मुसा  काला र सेता दुई । 
थाले काटन जरा बसेर बरको  चाँडी ढुवेश भई ॥ 
बाँच्ने आस लिई विचार मनमा  गर्दा भए ब्राह्मण। 
काटनेछन् जब यी मुसाहरू जरा  मछ् म लोटीकन ॥१५ 

आफ्नू मृद्युस्वरूप काल नगिचै  चौतर्फ देख्ता पनि। 
चाटथे अमृत झैं बुझी मह मिठो ४ संतोष मानी तिनी ॥ 
यस्तोमा पनि विप्रको हृदयमा  बाँच्नेछ भन्ने थियो ।  
योभन्दा अरु हुन्छ कुन् स्थिति ठुलो हे भूपती, अन्त्यको ॥१६ 
यस्तो बात सुनीसके विदुरको  ती भूपतीले जब। 
लागे सोध्न बुझीनँ माव जति जे  ऐह्व भन्यो त्यो सब ॥ 
































































। ९७९ 
यस्को अर्थ बताउ स्पष्ट अहिले  भाई ! तिमी विज्ञ छो। 
साह्रै व्याकुल छ् म पुत्रबधले  भन्ने तिमी जान्दछो॥१७ 
त्यो आज्ञा धृतराष्ट्रको विदुरले ४ सुन्दा भएथे जब। 
लागे भन्न बुझाइ त्यो विषयमा  जाने बुझेकी सब॥ 
जो एृष्टान्त सबिन्ञ व्यक्तिहरुले  पैहै दिए भूपति! 
सोही भन्छु हजुरलाइ अहिले  सप्रन्छ यस्ले मति॥१८॥ 
हो संसार स्वरूप जङ्गल ठुलो त्यौ कप नै देहहो॥ 
खाने जीवन जीवको वसिबसी  त्यो नाग नै काल हो। 
आशा हुन् सब घाँसन्तरृक्ष, गज त्यो ४ मानिन्छ सम्वसर । 
वाद्र, पाउ गजेन्द्रका क्रतु तथा  मैल्वाहरू हुन् , तर ॥१९ 
मूसा हुन् दिनरात रूप नृपते ! ४ मोरीहरू कामना । 
जस्ले सक्तछ बुझ्न यौ, नरकको  मोग्दैन त्यो यातना ॥ 
बुद्धि सारथी हो शरीर रथ हो ४ घौडाहरु इन्द्रिय। 
जौ पक्रन्छ छगाम सोही मन हो  भन्ने गरी निश्चय ॥२० 
रोक्छन् संयमसाथ वेग हयको ४ जुन् व्यक्ति राम्री गरी । 
जान्छन् ती नपरी कुनै नरकमा  संसार पारी तरी॥ 
आई श्री पतराष्ट्रका नजिकमा  भन्तूभयो व्यासलै । 
। पे निश्चय जो थियो। त्यहि भयो के हुन्छ यो शोकले २१ 
आल्मा नित्य, अनित्य देहहरु हुन् ४ भन्ने तिमी जान्दछो । 
ऐह् बन्धु मरे भनी अबुझ झैं  चिन्ता बया गदछी ॥ 
ज्ञानी नारदले ठुलो मख हुँदा  जस्तो भनेका थिए। 
सोही सत्य अयो, हुवै तरफका  प्राणी सबै मारिए ॥२२॥ 
देड पाण्डवलाइ राज्य तिमिले  डाकी यहाँ सादर । 
जो जो बन्धुहरू मरे समरमा  संस्कार तिन्को गर ॥ 


 





































अहामारित १ 
शिक्षा धम र ज्ञानको दिइ सबै  श्री व्यास ज्ञानी गए ॥ 
 भाईलाइ बुझाइ अन्ध नपले ३ तत्काल आज्ञा दिए ॥९३ 
रानी, पुत्रधू प्रथा र दुहिता  सम्पूर्णलाई गई । 
 ल्याउ, बाबु ! तिमी, हुनन् सब रुँदै अत्यन्त दुःखी भई ॥ 
भाईलाइ त्यती मनी रथ रहेक ती अन्धराजा जब। 
ल्याए झटट गएर श्री विहुरले  आए रुँदै ती सब ॥२७॥  
। गर्दै शोक हिँडे चढेर रथमा  संग्राम भूमीतिर। 
 द्रौणी, श्री कृतवर्म वीर कपले ४ भेटी गरे आद्र॥ 
 आफूले जति जे गरे शिविरमा ४ त्यसू्की गरे वर्णन।। 
। त्यो सुन्दा भ्तराष्ट्रको हृदयमा ४ आगो बल्यो दन्दन॥ २५॥ 
देड्नन् पाण्डवले भनेर मनमा  लाग्दैछ ठलो डर । 
जान्थ्यौं हामिहरू बिदा दिनुहवस् ४ तत्काल एकातिर ॥  
आज्ञा भूपतिले दिएसब जना  जानूहवस् लो भनी। 
लागे तीन जना विभिन्न पथमा  दुःखी थिए झन् तिनी॥२६ 

हिँड्दा भए तिनिहरू रणभूमि जान । 

रुन्थे बसेर रथमा कुररी समान ॥ 

न्थे कती, विधि भए विपरीत आज । 
गर्थे विलाप बहुतै ति दुखी समाज  २७॥ 

राजा, व्रतराष्ट्रको पाण्डवप्रति क्रोध,  कृष्णको आश्वासन  
हुःखी श्री ध्ृतराष्ट्रजी जब पुगे  संग्राम भूमिमहाँ।  
। आए मेट्न भनेर पाण्डवहरू  सम्चार पाई त्यहाँ ॥ 
। आफ्नो नाम भनी परी चरणमा  तिन्लाइ ढोग्दा भए। 
 मित्री क्रोध थियो तथापि मुखले  आशीष धेरै दिए ॥२४॥ 


























। ९८१ 


लागे खोज्न ति सीमलाइ अहिले  बाबू कता छो भनी 
तिनको हुष्ट विचार जानि हरिले  केही नबोले पनी ॥ 
राखेको अघिदेखि लोह प्रतिमा ४ श्री मीमको जो थियो । 
राजालाई तुसन्त मीम यहि हुन्  भन्दै स्वयं बक्सियो ॥२९ 
 भाँचे मूर्ति फलामको नपतिले  हो पुत्रहन्ता भनी। 
। केही शान्त भयो र क्रोध सहसा ४ दुःखी भए झन् तिनी । 
हाहा भीम ! कता गयो, क्नि ढिएँ ४ पेले ग्था दुर्मति? 
यस्तो बात भनेर दुःखित सए २ झन् बेसरी भूपति ॥३०॥ 
फुकेको धृतराष्टरको मति जसै ४ देछ्नमयो कृष्णले । 
मन्नमोी तिनिलाइ वात हितको  सम्झाउने ध्येयले ॥ 
राजव् ! जीवित छन बृकोदर यहाँ  हैनन् मरेका तिनी। 
भाँच्नमो अघि एक लोहनप्रतिमा ४ हो मुख्य वैरी भनी ॥३१ 
देवाधीन हुँदा पुगेर दिन ती सारा मरे कोर। 
गनू द्रोह तर्थाछ यो हजुरले  निर्दोष छन् पाण्डव ॥ 

कोरव ती ठुकोदरजिले  मारे, नमारे पनी । 


जरि पाण्डवलाइ वंश कसरी १ चल्नेछ यौ नाथको । 
केही शान्त भए सुनी सब कुरा  धर्माथंको कृष्णको ॥ 
गान्धारी पनि पुत्रको मरणले  साद्ै थिइन् दुःखित । 
लागिन् भन्न रिसाइ सामु सबका  श्रीमीम योद्वासित ॥२३॥ 
मेरा जौ सय पुत्रको वध गस्यौ  निःशीष पारीक्न । 
हान्यौ नामि मनी गदा, समरको  कुन् धमेले लो भन? 
पापी भीम ! अधर्मपूर्वक जित्यो  संग्राम प्यै कारण। 
तिम्रो त्यो व्यवहार सम्झि बहुतै ४ दुःखी छ मेरो मन ॥३४। 























।.. ५ महाभारत 


जोरी हात ढुबै बिनम्र स्वरमा ङ न्यूहेर बिन्ती गरे । 
मैले नै गरि यो लडाई हुन गो  छोरा हजुरका मरे ॥ 
माने भूपति वीर, सेनिक तथा  आफ्ना सबै बान्धव।   
पापी हँ म, मलाई श्राप दिनुहोस्  माता ! हजुहे अव ॥३७ 
मारी बान्धवलाई राज्य सुख यो  खोज्ने म हँ हुजेन । 
पर्ला भोग्नु अवश्य पाप पछि यो ४ कुन् नरकमा गैकन ॥ 
त्यो दुःखात भई पुधिठिरजिले  बिन्ती गरेको सुनी । 
लागिन् गर्न विचार बोल्न नसकी कै गान्धारकन्या पनी॥२८ 
बाँधेका दुइ नेत्रको हटि लुगा  क्यै भाग खाली थियो । 
खोल्दा क्रोधित नेत्र घमंसुतको  नङ मात्र नै देखियो ॥ 
त्यस्ता सुन्दर पाउका नखहरू  तत्काल काला भए। 
त्यो देखेर स्वयं युधिष्ठिर पनी अत्यन्त लज्जित् थिएर 
योद्धा अजन कृष्णको पछि लुके  देखेर त्यस्ता स्थिति । 
भागेथे सहदेव ओ नकुलजी  मन्मा उराई अति॥ 
चाला पाण्डवको बुझेर मनमा  शान्ती गरी धारण । 
रानीले सबलाइ सादर भनिन्  तत्काछ डाकीकन ॥४२ 



























 । ९८३ 
बाबू पाण्डव हो ! नमान मनमा  केही कुराको भय। 
ईर्ष्या ड्रैन गयो सुआशिष सदा  दिन्छु म होला जय ॥ 
कुन्तीको नगिचै गए त्यति सुनी  पाँचै जना पाण्डव । 
आएका सब वीरलाइ तिनिले  देखिन् अगाडी जब ४१ 
तिन्को देह मुसारि आशिष दिंदै ४ आँसू खसालीकन । 
लागिन् भन्न समस्त बन्धुवधले  दुःखी छ मेरी मन॥ 
प्यारा पुत्र मरे सबै समरमा  यी द्रोपदीका जब। 
जित्नु युद्ध ठुलो, वृथा हुन गयो  साम्राज्य यो वैभव ॥४२ 
कुन्तीको सुनि बात धमंसुतले  धर्माथ चरो गरी। 
मातालाइ र ट्रीपदीकन पनी  शान्ती दिए राम्ररी ॥ 
गान्धारी, धृतराष्ट्रले पनि दिए  आशीष शिक्षा जब। 
जानी देवगती प्रधान, करले ४ राजी भए ती सब ॥४२३ 
दिव्यदृष्टि सम्पन्न गान्धारीको श्राप श्रीकृष्णले स्वीकार गु  
गान्धार राजदुहिताकन ब्यासजीले । 
हि दिव्यदृष्ट्रि खुशिसाथ दिए पहीले ॥ 
त्यै दृष्टिले समरभूति ति हेन लागिन् ॥ 
८ देखेर दुःस्थिति मनेमन मन्न लागिन ॥४४॥ 
बोसो र हाड तनका टुकुरा भएका । 
मासू मुछी रगतमा कहिँ थुप्रिएका ॥ 
बाह्र र हाउ शिर मानिसका कतै छन् । 
हात्ती र अश्वहरूका तन उत्तिके छन् ॥४५॥ 
शस्रास्रका र रथका टुकुरा कृतै छन् । 
यौ नाशका प्रमुख कारण कृष्ण नै हुन् ॥ 












 
















दि 
९८४ महाभारत 


यस्तो सुनिश्चित गरीकन अश्रु झारी । 
बिन्ती गरिन्समर हेनुहवस् मुरारी ! ॥४६॥ 
रानी सृञ्जय वंशका र कुरुका  पञ्चालका छन् जति । 
गर्देछन् कसरी बिलाप रणमा  खोजेर आफ्ना पति ॥ 
दाज्यू, भोइ र बन्धुका शवहरू  यो हो कि त्यो हौ भनी । 
जोर्दैछन् सब अङ्ग ल्याइ श्रले ५ टुक्रा भएका तिनी ॥७  
जसले खप्नुपरेन ताप रविको  दरबारमा क्वै दिन ं 
जसूते बत्ती उकास्नसम्म नपरी ४ काटे सुखी जीवन ॥ 
त्यस्ता यौवनले सुपूर्ण र सती ४ छोरी बुखारी सब। 
गर्दैछन् कसरी विलाप कुररी ४ झैं हेर्नुहोसकेशव ! ॥४८ 
गर्थे गान सदैव जुन पुरुषको  सत्कीर्ति बन्दीजन । 
जसको चाकरि गदेथे दपहरू  सौभाग्य ठानीक्न॥ 
छन् जसका तनमा ठुला कवच ओ ४ रत्नादिका भूषण। 
त्यो दुर्योधनको गति नजर होस् ४ हे नन्दका नन्दन ! ॥७४ 
मागेथ्यो अघि युद्ध यो शरु हुँदा ४ आएर हुर्योधन । 
माता आशिष बक्सियोस् समरमा  जित्ने खुशी मैकन ॥ 
होला धर्म जता उतै विजयश्री  जाने दिएँ उत्तर। 
 सत्य भयो, सरे कुरुहरू  दुष्कर्मले आखिर ॥५२॥ 
सोही कारण पुत्रको मरणमा  मान्दीनँ चिन्ता, तर । 
चिन्ता बृद्ध नरेशको, विषयमा  बर्ता छ है ईश्वर ! 
जस्का भृपहरू वरीपरि बसी  गर्थे मनोरंजन । 
त्यसका जवान र गिद्ध छन् वरिपरी  घेरा लगाईकन ॥५१॥ 
। यो दुर्योधनले पिता, बिदुरको  शिक्षा नमानिदिंदा । 
ऐह्रे मर्नुपन्यो अधमंपथमा  हिँड्दै रहेको हुँदा॥ 



































 जतन लाका लाह, . 
जसका हुर्घर सैन्य उत्तम थिए  एघार अक्षोहिणी । 
त्यसको हालत जो छ यो बखतमा  हेर्नोस् हजुरले पनी ॥५२॥ 
जसुका गुरु परशुराम थिए प्रसिद्ध 

जी गर्दथ्यो दृढ भएर विचित्र युद्ध ॥ 
संग्राम यो शुरु भयौ भर मानि जसको । 
१ त्यो कर्णको नजर होस् स्थिति यो छ कस्तो ॥५३॥ 
पत्नी, मुसारि पतिको तन खुब रुन्छिन् । 

मूछो परेर कहिले ति पछारिइन्छिन् ॥ 
देखेर दुगेति चरक्क चिरिन्छ छाती।. 

यस्मा हजूरकन् मान्दछ पक्षपाती ॥५४॥ 
, । जस्लाई सबले घनुर्घर तथा  दुजय छन् भन्दथे। 
पूजा पाण्डवले र वीर कुरुले  जुन् वीरको  गदथे॥ 
मारे वीर अनेक जुन् पुरुषले ३ ठूछी लडाई गरी। 
त्यस्ताद्रोणजिको छ कुन् गति यहाँ  हेनूहवस् हे हरि । ॥५५॥ 
एक्लै युद्ध गरेर जुन् पुरुषले  शैखी सबैको लियो। 
हाम्री वंशस्वरूप पुत्रछलले  जो व्यथमा मारियो ॥ 
त्यस्तो श्री अमिमन्युको एथिविमा ४ पल्टीरहेको शव। 
खान्छन् गद्ध र श्यालले लुछिलुछी लो हेर्नुहोस् केशव ! ॥५६ 
राजामा बलियो जयद्रथ ठलो ४ संसारले मान्दथै। 
एक्लै वेग अनेक तत्रुहरूको  जो युद्धमा रोक्दथे ॥ 
स्वामीको शिर खोज्दै समरमा ४ रोएए छोरी जब। 
मैले धारण धैर्य गनु कसरी  आन्ञा हवस् केशव ॥५७ 
छोरी, पुत्रवधू, तथा अरु पनी  रानीहरु छन् जति। 
आफाफ्ना पतिपुत्रका णुणहरू  सम्झेर छाती पिटी ॥ 


 


















































द् महाभारत 

गछन् क्रन्दन खन खप्न नसकी ४ त्यो सुन्छु मैलै जब। 

बाँच्नू व्यर्थ म ठान्दछ पृथिविमा  भारी बनी केशव ! ॥५८ 
लड्ने पाण्डवलाइ सम्मति तथा  उत्साह जी बक्सियो। 
त्यसले यो रणमा दुवै तरफको  संहार ठुलो भयो॥ 
जानी जानि हञ्ूरूले समरको  उत्न्न पारी स्थिति । 
 गनू भो रणमा विनाश अहिले  सारा मरे भूपति ॥५९ . 
जान्नै धर्म र शाख्रन शक्ति बलले  पूरा भए तापति। 
। हेला गर्नुभयो मस्न् सुतहरू  सम्पूर्ण मेरा मनी ॥ 
जस्ती युद्व गरेर बान्धवहरू  ऐह मरे यी सब। 
। त्यस्तै आपुसमा लडीकन मस्न  जो छन् सबै यादव ॥६० 
स्न्छन् पुत्रपती मरेर जसरी  छोरी, बुहारी, सती । 
। त्यस्तै यादवका रुनत् सब वचू छ साह्वै भई ढुगति॥। 
 हेन् बान्धवको बिनाश त्यसरी  पर्छा हजुर पनी। 
 होला मृत्यु गएर जङ्गलमहाँ ५ त्यै शोकद्वारा मनी ॥६१ । 
। तिनको श्राप सुनी सकी मुसुमुसू ४ हाँसेर श्री कृष्णते। 
 भन्तूमो शिरमा लिएँ हजुरको  यो श्राप आनन्दले ॥  
 धेरै यादव छन् लडेर नमरे  आपस्तमा ती सब। 
प्रथ्वीको न त भार हुन्छ हलुको  कुन् युक्तिद्वारा सब ॥६२  
सारा यादव ती अवध्य पनि छन्  संग्राममा दुघर । 
तिनलाई दिनुमो शराप अहिले  उद्धारको खातिर॥ 
। त्यो आज्ञा हरिको सुनेर भयले ४ कम्पित् भए पाण्डव । 
। गान्धारीकन भन्नुमो प्रमुजिले ४ नीती बुझाई सब ॥६३॥ 
छोरा उत्तम, गर्नलाइ तप ने जन्माउँछिन् त्राद्यणी ।  
। क्षत्राणी सुत पाउँछिन् समरमा  मर्नन् कि मार्नन् मनी ॥ 









॥ ९८७ 
वेश््याले पशु पाल्नखातिर भनी  छोरा गुणी पाउँछिन् । 
शुद्रा चाकरि गर्नलाइ सबको  सतुत्र जन्माउँछिन् ६५ 
घोडी दौड्न, गाइले सुतहरू  भारी उचाली लिन ॥ 
दिन्छन् जन्म भने वृथा हजुरले  चिन्ता गरेको किन ? 
त्यो धुर्योधनलाइ रोक्न नसकी  स्वच्छन्द ठाडीदिंदा । 
ऐह शोक ठुलो पस्यो सुत सबै  संग्राममा मारिँदा ॥६५ 
यस्मा दोष हजूरको र दृपक्रो  देखिन्छ, त्यै कारण। 
शान्ती प्राप्त हुँदैन हुष्फल सबै  त्यसको नभोगीकन ॥ 
साह्रै अप्रिय वाक्य त्यो किसिमको श्री झृष्णजीको सुनी । 
चिन्ताग्रस्त भएर बोल्न नसक्री ङ रोई रहीथिन् तिनी ॥६६ 
पाण्डवहरूले सबैको अन्तिम संसक्कार गरेर जलदान दिनु  
सोधे श्री भ्वृतराष्ट्रते समरमा ४ सैना कती मारिए। 
ठूला वीरहरू मरे कति सबै जम्मा भएका थिए॥ 
तिनूको प्रशन सुनी युधिष्ठिरजिल्ले  बिन्ती गरे भूपति ! 
सेना, वीरहरू मरे समरमा १ सम्पूर्ण आए जति ॥६ 
बोल्ने श्री भ्वतराष्ट्र धमसुतले ४ बिन्ती गरेको सुनी। 
 जोजो वीरहरू मरे समरमा  आफ्ना बिराना पनि ॥ 


९. युधिष्ठिरले बिन्ति गरे हे राजन् ! महाभ!रतको युद्धमा जन्मा एक अरब छयसट्ठी करोड, बीस हजार 
१६६००२०००० मारिए । चौबीस हजार, एक सय, पेसट्ठी, सेनिकहर वेपत्ता छन् । धृतराष्ट्रछे फेरि 














माई भन । युधिष्ठिरछे अनेयो अनुस्ब्रृति विद्या मैले वनवासका बखतमा छोमश त्रद्ृषिबाट पाएको 
हुँ। यस युद्धमा उस्साइले शरीरको आहुति दिने जति बीर देवराज इन्द्र जस्तै उत्तम लोकमा गए! 
अप्रसन्न सनढे भए पनि मर्नै निइचघ गरेर मर्ने र मारिने जति गन्धवे छोकमा गए । प्राणको भिक्षा 
माग्दामाग्दै शञ्ज लागेर मरेका जति गुह्लक छोकमा गए। श्त्रु्धारा पछारिएका, शस्नदीन जति 
मारिए ती सबै त्रहालोकमा गए । यस युद्धको सीमाभित्र परेका र येनकेन प्रकारेण मारिएका वा मरेका 
ज्ञतिले उत्तम कुरु देशमा जन्म लिनेछन् ।  



















सोधेहे वाब् ! यो कुरा तिमीले कसरी जान्यौ ! ती मरेका व्यक्तिले कुनकुन गति प्राप्त गरे त्या सबै  


























. ९८८८  सास उनननमिनिरम्तणणाणि 
जस्को दाहक्रियादि गर्ने अहिले  दैनन् हितैषी जन। 
तितको पर्दछ गर्नु हामिहरुले  उद्धार है सज्जन ! ॥६८ 
आज्ञा भूपतिको युधिष्टिरजिले ४ यस्तो सुनेथै जव। 
डाकी सञ्जय, धोम्य, औ बिहुरजी  आफ्ना हितैषी सब ॥ 
जेठाको क्रमले बनाउनु चिता  मनेहरुको मनी। 
आज्ञा ती सबलाइ सादर दिए ४ दुःखी भए तापनि ॥६९॥ 
आज्ञा सुनेर नपको सबले मिलेर। 
ढ्याए प्रशस्त लक्डी अगरू गएर ॥ 
कपूर चन्दन सुवासित वस्तु घेर। 
घेरै चिताहरू गरै क्रमले तयार ॥७२॥ 
शख्राख्र बाण रथका टुकुरा थिए जो। 
ल्याए समस्त बटुली, रणमूमिको त्यो ॥ 
सेता र पीत अरु रेशमि वस्त्र ल्याई 
ढाके तुरुन्त क्रमले मृत देहलाई ॥७१॥ 
राजा मुयोधन, उनान्सय वीर भाई ॥ 
भूरिश्रवा, शल, जयद्रथ वीरलाई ॥ 
श्री भ्रृष्टकेतु, अभिमन्यु र सोमदत्त। 
वाल्हीक, सृञ्जय, विराट, द्रु पद् ब्रृहन्त ॥७२॥ 
श्री द्रोण, कर्ण शकुनी र शिखण्डि वीर । 
त्रैगतका जति थिए नप लड्न धीर ॥ 
श्री ट्रोपदीसुत, बृहदूबल घ्ृष्टयुम्न । 
योद्धा अलंबुष घटोत्कच, भ्रृप अन्य ॥७२३॥ 





 
आमालाइ भने युधघिष्टिरजिले  दिक्दार मानीकन । 
मातो ! दिन्छु सराप यो विषमा ५ दुःखी छ मेरो मन॥ 
केही गुप्त रहस्य राङ्न नसकुन्  स्त्रीजातिले पेटमा । 
दाज्यूको वधमा सहायक हुने  पापी भएँ लोकमा ॥८०॥ 
सम्झी बान्धबलाइ पाण्वहरू  थाले जलैमा स्न। . 
गर्थे रोदन हस्तिनापुर सबै  उर्लेर आईकन॥ 
गर्दै वर्णन बीर बन्धु सबको  सत्शोर्य, कीर्ति बल । 
गङ्गाको तटमा बसीकन गरे क क्यै बेर कोलाहलु॥८१॥ 
पूरा गरी श्राद्ध क्रिया र तपंण। 

सन्तुष्ट पारीकन शुद्ध व्राह्मण ॥ 


धेरै गरी दान सुवर्ण रल। 
फर्केर आए पुरमा सबै जन ॥ ८२ ॥ 


महाभारत खीपतरे समाप्त । 





ही शान्तिपर्व 


प्रारम्भ 
नारदले कर्णको उत्पत्ति वर्णन गरेर युधिष्टिरको चिन्ता नित्वारण गर्नु  


वेशम्पायनले भने नरपते !  गङ्गाजिको तीरमा। 
मैह्ला एक बसे युधिष्ठिर ठूलो  चिन्ता लिई चित्तमा ॥ 
आफ्ना पुत्र र बन्धु बान्धवहरू क संग्राममा जो सरे। 
तिनलाई क्रमले जलाञ्जलि दिई  संस्कार पूरा गरे !१॥ 
ज्ञानी नारद, ब्यास देवल क्रषी ४ योगी तपस्वी मुनी । 
आइ, अर्ति दिएर धमंमुतको  चिन्ता हटाउँ भनी ॥ 
राजाले सबको सुयोग्य रितले  सक्कारपूजा गरे। 
शिक्षा पाउँ भनी सबै सुजनको  भूपाल पाङ परे ॥२॥ 
तिनको बिन्ति सुनी मिलेर सबले ४ भन्दा भए भूपति ! 
सारा कोरवको विनाश हुन गो बाँकी नराखी रति? 
.  पापी भूपहरू मरे पएथिविको  भारी हठूको भयो। 

डुल्लो ६ हुँदा सुखी अब भयौ ५ संकृष्ट तिम्रो गयो ॥॥ 
जानी श्रीहरिको दया अब तिमी  त्यागी कुशङ्का भय । 
पाँचे माइ मिलेर राज्य गर यो हे भूपति ! निभंय॥ 
शिक्षा भूपतिले सबै सुजनको ४ यस्तो सुनेथे जब। 
आफ्ना हुःखहरू विनम्र स्वरमा  बिन्ती चढाए सब ॥४ 
हे सर्वज्ञ, महरपिं, हे सुजन हो !  जो जी थिए बान्धत । 
दाज्यूमाइ, गुरु हितेपि जन ओ  छोरा र नाती सब ॥ 



















॥  
१२५ शान्तिपबे ९१३ 


जसूले गर्दछ त्रह्चर्य तको  राम्रो गरी पालन । 
त्यसूलाई अधिकार प्राप्त छ सदा २ व्रह्माख जानी लिन ॥११ 
सक्छन् धारण गर्न क्षत्रिय बरू  कोही तपस्वी भए। 
त्यो त्रह्माख्र हुँदेन सिक्न अस्ले  भन्ने विचारी लिए। 
यस्तो बात सुनेर द्रोण गुरुको  आज्ञा लिई राम्ररी। 
॥ श्री जमदग्निका सुतकहाँ  ती कर्ण सोही घरी ॥१२॥ 
राजन् ! भागंव वंशको द्विज भनी  बोलेर झूटो त्यहाँ । 
थाले चाकरि गर्ने श्री परशुराम्  को श्रेष्ठ आश्रम्महाँ ॥ 
धेरै काल त्यहीं बसेर गुरुको  सेवा गरी प्रेमले । 
शिक्षा प्राप्त गरे महेन्द्र गिरिमै  ब्रह्ास्रको कर्णले ॥१२॥ 


ु , 








 नि  . 
कर्णको उत्पत्तिको विषयमा राश्चसको उदाइरण 
गाई व्राह्मणको कुनै दिन मृगी  ठानेर  मारे जब। 
पृथ्वीमा रथ गाड्नि ति द्विजको  त्यो श्राप पाए तब॥ 








 अहाभारत 
हे राजन् ! गुरुजी कुनै दिन सुते ४ श्री कर्णको काखमा। 
कीरा आइ कुनै डस्यो नरपते !  ती बीरको पाउमा ॥१४॥ 
निद्रा भङ्ग हुनेछ व्यर्थ गुरुको  भन्ने बिचारीकन। 
धेरै रक्त बगे पनी सहिरहे  पीडा नमानीकन ॥ 
केही बेरपछी उठेर गुरुले  देखेर त्यस्तो स्थिति । 
 सोधे रुष्ट हुँदै बता अब छिटो  को होस् तँहै दुमति॥१५ 
सक्तैनन् द्विज खप्न पीर यसरी  तले खपै झैं गरी। 
मानौं विप्र भनी तँलाई कसरी  मैले बता यो घरी॥ 
आफूलाइ बताइ ब्राह्मण छलिस्  व्यथै मलाई किन? 
दिन्छु श्राप र मर्दछस् न त बता  यो छल्नको कवारण ॥१६ 
त्यो आज्ञा णुरुको सुनी सकसमा  श्री कर्ण योद्ठा पे। 
काम्दै थर्थर मीतिल्ले चरणमा  पस्नेर बिन्ती गरे ॥ 
न्रह्मन् ! सूत म हँ, गरेँ छल ठुलो  ब्रह्माखर जानौ भनी । 
दोषी हँ अपराध माफ दिनुहोस्  मेरो दयाल बनी ॥१७॥ 
यस्तो बिन्ति सुनी सरोष गुरुले ५ भन्दा भए है खल! 
तले विप्र बनी गरिस् मसँग जो  ऐह बृथामा छल्॥ 
बेला प्राप्त भएपछी मरणको  शञ्लास्र जाने जति।. 
होला निष्फल संझना नरहि त्यो  सम्पूर्ण हे हुर्मति ! ॥१८॥ 
यस्तो श्राप सँगै बिदा पनि दिए ४ तिवका गुरुले जव। 
मानी दिक्क ठुलो घनुधर बनी श्री कर्ण फक तृब ॥ 
ख्याति प्राप्त गरे धनु्धर तथा  योद्वा बनी क्णले। 
राखे साथमहाँ सुयोधनजिले  डाकेर सम्मानले ॥१२ 
केही कालपछी कलिङ्ग नपते ४ डाकी सबै भूपति। 
छोरी दिन्छु भनी स्वयंवर स्चे  आनन्द मानी अति॥ 




























 ९२५ 
श्री दुर्योधनले पुगी हरण ती  कन्या गरेथै जब। 
आए लडन भनेर भूपतिहरू  निम्ता गरेका सब ॥२०॥ 
त्यो देखेर रिसाइ सूयंसुतले  एक्तै लडाई गरी। 
देखाएर ढुछो पराक्रम जिते  राजाहरू त्यो घरी ॥ 
जानी वीर ठुलो कलिङ्ग नपते  डाकेर दरबारमा । 
सुम्पे शासन अङ्घदेशमरिको  श्रीकर्णको हातमा ॥२१॥ 
राधाका सुत कण भूपति भए २ यस्तो किसिमले जब । 
श्री हुर्योधनको सहायक बनी  ती बस्न थाले तब ॥ 
न्तीलाइ दिनू वचन् परशुराम् २ को श्राप त्यो पाउनु। 
आई इन्द्र छलेर कुण्डलकषच्  मागेर तित्को लिनु ॥२२ 
॥ साह्रै नै अपमान सृयंसुतकी ५ श्री सीष्मद्वारा हुनु । 
हे राजन् ! वप शल्यबाट रणमा ५ साह्रै तिरष्कृत् हुनु ॥ 
चल्दामा बिपरीत नीति हरिले ४ श्री कर्णका साथमा । 
देवाधीन भएर सूर्यसुतले  मनू पन्यो युद्धमा ॥२२ 
युधिष्ठिरले चित्ता गरेर बन ज्ञान खोज्नु र सबैछे बुझाउनु 
जानी नारदबाट सूयंसुतको  वृत्तान्त सुन्दा पनि । 
चिन्ता नाश भएन, धर्मसुतको  दुःखी भए झन् तिनी ॥ 
कुन्तीले जव धर्मका तनयको  देखिन् नराम्रो स्थिति । 
शान्ती प्राप्त हुने भनिन् हित कुरा ५ तिनलाई हे भ्ूपति ! ॥२५ 
सम्झाएँ रविको गएर सँगमा ४ मैले पनी बेसरी। 
मानेनन् तर कर्णले हित हुने  शिक्षा कुने त्यो घरी ॥ 
हामीलाइ गरी अनादर ठृथा क्र दुष्कमे जस्तो गरे । 
। सोही पाप फलेर कर्ण रणमा  श्री पा्थद्वारा मरे ॥२५ पार्थद्वारा मरे ॥२५ 



















१९६ भरित 


आफ्ना बन्धु तथा हितैषि जनको  शिक्षा नमानीक्न । 
मर्ने दुजनको वृथा घरिघरी  चिन्ता गरेको किन ! 
पाँचै माइ मिली सुयोग्य रितल्रे  यो राज्यको शासन । 
गनू पर्दछ दानको र सखको  सानन्द आयोजन ॥२६ 
तिम्रो कीर्ति हुनेछ लोकमरिमा  विश्यात सक्घार्यले । 
कुन्तीकी सुनि बात धमसुतले  बिन्ती गरे क्रोघले ॥  
राख्ता गुप्त हजूरले अघि कुरा ४ ढुबुद्धिले कर्णको । 
ऐह्रे हामिहरू परी सक्समा  पायौं बृथा दुःख यो ॥२७  








सोही कारण श्राप दिन्छु म सबै  खीजातिलाई अव। 
कस्तै गुप्त कुरा ति राख्न नसकुन्  नारीहरुले सब॥ 
कुन्तीलाइ सुनाइ बात त्यसरी ४ आँसू भरी नेत्रमा। 
सम्झी कण र बन्धु बान्धव जती  आफ्ना मरे युद्धमा ॥२८। 










। 


लागे. मन्न बिषादयुक्त स्वरमा ४५ ती चार भाईकन। 
दे भाईहरु हो ! गरौं म कसरी  यो राज्यको शासन ॥ 
दाज्यू माइ र बन्धु बान्धव सबै ४ मारेर संग्राममा। 
कस्का निम्ति गरेर शासन बसौं  ऐह म यो राज्यमा॥२९ 
जान्छु जङ्गलमा र योग खुशिले  पेह्रै गरी धारण। 
गछु चिद्घनको म चिन्तन सदा ४ आफ्नू लगाई मन ॥ 
गनू शासन राज्यको तिमिहरू ४ चारै जनाले अआ। 
मेरो चित्त हुनेछ शान्त यसरी  जाला अशान्ति सब॥३० 
साह्वे चित्त दुखाइ धमंसुतले ५ आज्ञा भएको सुनी । 
लागे भन्न बुझाइ भीम, वनमा  जानू बृथा हो भनी ॥ 
हामीले जब् नीतिपूर्वक जित्यौं  संग्राम है भूपति ! ॥ 
चिन्ता गनु बृथा छ बन्धुवधको  जानेर दैवीगति ॥३१॥ 
संन्यासी बनि घोर जङ्खलमहाँ ४ जाने इरादा भए। 
व्यथे युद्ध गरेर बान्धवहरू ४ के हेतु मर्ने थिए॥ 
मोरीको मह यलपूर्वक झिकी  खाने नपाईकम । 
सारा नाश भए समान हुन गो  हाम्रो दुखी जीवन ॥३२ 
जआरीकी सहवास योवनमहाँ ४ पाएर त्यागे सरी। 
त्यस्तै हो सुख त्यागि नाथ ! बनमा जानू पनी यो घरी ॥॥ 
आफ्ना शत्रुहरू समस्त रणमा छै मारेर आफू पनी। 
मनू झैं स्थिति देख्छु हामिहरुको ४ अत्यन्त दुःखी बनी ॥२३३ 
॥. शक्ति ठलो छ बाह्र  बलले  सम्पन्न छौं सर्वदा। 
ओोग्दैछौं तर कष्ट यो हजुर झैं ५ अल्प्न दाजू हुँदा ॥ 
दिन्छन् यो उपदेश शास्त्रहरुले  अत्यन्त बूढो हुँदा । 
सारा सम्पति रित्तिदा र अहिले  साम्राज्य खोसी ढिंदा३४ 



























। 
. 




































संन्यासी हुनु योग्य हो सुजनले  आनन्द मानीकन। 
। गर्नूहुन्छ हजुर शास्त्रमतको  के हेतु उल्लङ्घन ॥ 













राजा युधिष्ठिरलाई बिविध उदाहरण दिएर सम्झाएको 
सिद्दी प्राप्त, गएर घोर वनमा  मात्रै हुने हो मने। 
हुन्थे,मुक्त अवष्र्य जन्तु वनमा  वुक्षादि पेदा हुने ॥३५॥ 
यौता पितृ र संन्तती, अतिथिको गर्दैन जो पाल्न। 
शान्ती प्राप्त हुँदैन घोर वनमा  जाँदा पनी त्यस्कन ॥ 
जस्तै छन् निज कममा रत सबै क प्राणीहरु लोकमा। 
त्यस्तै क्षत्रिय धम पालन गरी  बस्नोस् यही स्थानमा३ 
राजन् ! मीम भएर मोन सहसा  बस्ता भएथै जब। 
जोरी हात दुवै भने विजयले  आफ्नू इरादा सब ॥ 
राज्ञन् ! ह्वामि बन्यौं निमित्त रणमा हुर्दै ने गरी। 
सार भूप र वीर कोरव गए २ संग्रामद्वारा मरी ३७ 





 ९९९ 


पेल्हेको इतिहास यै विषयको  मुन्चुहवस् भूपति 

सन्यासी भइ विप्रका सुत गए  वन्मा लिई हुर्मति ॥ 
गर्थे पालन त्रह्मचयं, तपमा ४ आफ्नू लगाई मन । 
पक्षीरू॒प भई पुगे सुरपती  तिनको तपस्या हिन३८ 
गने मोजन यज्गशष जति छन  ती श्रेष्ठ हुन् त्राह्यण । 
पक्षीको मुनी बात बालकहरू  बोले खुशी मैक्न॥ 
हे पक्षी ! तप झैं छ के अछ कुरा  संसारमा उत्तम । 
हुन्छन् नाश तुरुन्त श्रेष्ठ तपले ४ अझानरूपी तम ॥३९ 
तिम्री आदर गर्दछौं हित हुने  दे सुशिक्षा अब। 
बोले बालक विप्रको मुनि कुरा  हाँसेर श्री वासव ॥ 
सानै छो अहिले चलन जगतको  कस्तो छ, के जान्दछौ ! 
ठूलो हो तप मात्र बालहठले  के मूखे झैं भन्दो !॥४० 
गनू वैदिक कर्म त्राह्यण मई  कर्तव्य ही लोकमा। 
सिद्धि प्राप्त हुनेछ शाखमत नै ४ मानेर संसारमा ॥ 
जस्तै गछ घरे बसेर मखको ४ सानन्द् आयोजन । 
थामी धर्मरहस्थ, वेदमतको  जो गर्दछन् पालन ॥२१ 
 गर्दछ देवता, पितरको ४ श्रद्धादि जो सञ्जन! 
त्यस्लाई सुखशान्ति मिल्छ घरमै  पर्देन जानू वन। 
पूजा श्राद्व गरेर पितृ, सुरको ४ तिर्दैन जस्ले क्रण। 
त्यागी वैदिक कर्म मनपरि स्वयं ४ जो गर्दछन् दुजन ।४२॥ 
तिन्लाई दिजमा कुनै सुजनले  भन्दैन हुन् उत्तम। 
सारा व्यर्थ ठहछ घोर तपवा तिन्छे गरेको श्रम॥ 
त्यो शिक्षा सुनि इन्द्रको खुशि हुँदै ४ शत्रुसंहारक । 
आफाफ्ना घरमा गए तप तयजी ४ ती विप्रका चालक ॥४१॥ 









































॥  


महाभारत 


थामी धर्म गृहस्थको अतिथिको  सत्कार सेवा गरी। 
पाए बस्न मरेर स्वगंपुरिको ४ छोकादिमा राम्ररी ॥ 
सोही कारण गर्नुहोस् हजुरले ४ यो राज्यको शासन । 
गर्दा पालन धमंको, मुख ठुलो  पाइन्छ त्यागी तन ॥४२ 
त्यस्तो बात सुनीसकी विजयको क्यै बेर सोचीकन् । 
लागे भन्न बुझाउँदै नकृलले  ती भूपतिको मन ॥ 
राजन् ! बाहिरको र भित्र मनको  पेह्रे पखाले मल। 
शान्ती मिल्दछ ओ रहन्छ जनको  कीर्ति सदा उज्ज्वल॥४५ 




















१ 


५ छः 





राजा युधिषिरलाई व्यासजीदारा अनेक विषयको शिक्षा 
त्यागी यो घरबार मात्र वनमा क के पाइएला ५ सुख! 
त्याग्दा धर्म गृहस्थको बरु वृथा ४ पर्ला अनेकौं दुख॥ 
आफ्नू धर्म त्यजेर श्रेष्ठ अस्को  हो धर्म जो भन्दछन् । 
्यथैंको इठले ठुलो नरकमा  पापी तिने पर्दछन ॥४६। 












।। 
आए लडन भनेर कोर तथा ४ जो भूपती हुर्जन। 
माथ्यौं क्षत्रिय धम पालन गरी  संग्राममा तिन्कन ॥ 
पाएको निज धर्मपूर्वक लडी  यो राज्य हो भूपति ! 
त्यस्को शासन गुंहोस् हजुरले  शंका नमानी रती ॥४७॥ 
चारै भाइ खुशी भए नकुलको क बिन्ती समुनेथे जब। 
लागे श्री सहदेव भन्न खुशिले ४ आफ्नो इरादा तब ॥ 
दोटा छन् मम योसदा हुख दिने  हे भूपती ! अक्षर। 
साक्षात् उत्तम व्रह्म हो न मम नै  हे भ्रूप ! नित्य स्थिर॥४८ 
। सोही कारणले त्यी न मम कोक राम्रो लिई आश्रय। 
गर्नोस् शासन राज्यको अव, भई  निर्लिप्त ओ निर्भंय॥ 
गर्दैनन् गुम कर्म भूपति भई जस्तै प्रजा पालन। 
शान्ती जङ्गलमा तथा घरमहाँ  मिल्दैन त्यस्ताकन ॥४९ 
चारै भाई मिलेर यो किसिमले  बिन्ती चढाए जब।. 
जोरी हात भनिन् विनम्र स्वरमा ४ श्री ठ्रीपतीले तब॥ 
हे स्वामी  सब भाइले हित कुरा  बिन्ती गरेको सुनी । 
बोल्नू हुन्न हजूर क्यै पनि वृथा ४ के पुग्छ दुःखी बनी ॥५० 
हामीलाइ अनेक कष्ट कुरुले  सन्ताप ब्यथै दिए। 
सारा सैन्य र भृपतीसहित ती त्यै पापले मारिए ॥ 
जो जो वीर नरेश सैनिक तथा  भाई र बन्धू मरे। 
आउन्नन अब ती फिरेर सहजै  संसार पारी तरे । ५१॥ 
हामीले जब धर्मपूर्वक जित्यौं  संग्राम है भृपति! 
तिनका निम्ति हुखी हुन् हजुरले  हो व्यर्थ हे सदाति॥ 
देखी शोक हजूरको व्यथित छन् ४ यी चार माई पनी। 
यिनको पीर हटाइ उत्तम दिनोस्  शिक्षा दया बनी ।५२॥ 






























हि 





। 
























राजा बरचेरीककी उपाख्यान  
चारै भाइ र द्रौपदी पनि मिली  सम्झाउँदा राञ्ररी। 
। बोलेनन् न्पती युधिष्ठिर ठुलो  चिन्ता परी त्यौ घरी ॥ 
त्यै वेला पुरका पुगे द्विजहरू  सप्पात्र नारी, नर। 
सारालाई बसालि घमेसुतले  गनू भयो आदर ॥५२।॥। 
तिन्ले पाण्डवको गरे खुशि हुँदै ४ सत्कीर्तिको वर्णन। 
आशीर्वाद दिए कती मुजनले  आनन्द  मानीकन ॥ 
लागे धर्मकुमार भन्नपुरका ४ हे श्रेष्ठ नारी, नर। 
हाम्रो जीत गराउने समरमा  हुन् कृष्ण योगेश्वर 
योद्धा कोख्लाइ नत्र कसरी  मार्ने थियौं युद्धमा । 
बारबार प्रणाम गर्दछु परी  श्री कृष्णका पाउमा ॥ 
यस्तो बात सुनेर धमसुतको  खूशी मए ती सब। 
थाले गर्न कुरा अनादर गुनी  चारै जना पाण्डव ॥५५ 
मास्यौं शत्रुहरू ठुलो दुख खपी ४ हामीहरुले सब। 
हाम्रो जीत गराउने हुन गए यौ सारथी केशव ॥ 
हाम्रो त्यो रणमा पराक्रमहरू ४ देख्दै नदेखेसरी। 
गर्दैछन् गुण गान खूब हरिको ४ दाज्यू भई यो घरी ॥५६ 
हामी चित्त बुझाउँ धम मुतको  वार्ता सुनी के गरी। 
ती चारै जनको कुरा सुनिसकी  बोल्नूभयो श्री हरि॥ 
है राजन् ! सब माइले हजुरका  जस्तो पराक्रम् गरे । 
त्यसूतै जीत लडाइँमा हुन गयो  सम्पूर्ण वैरी मरे ॥५७॥  
त्यस्को छ्याल नराखि आफ्नु मनमा आज्ञा भयो जे जति। 
त्यसले चित्त दुख्यो यि माइहरूको  अत्यन्त हे भूपति ! 





। १००३ 
बोले धर्मकुमार आदर गरी  आज्ञा हरीको सुनी। 
कसले गर्छ बढाइ आफ्नु यसरी  आफैं मपाइँ बनी ॥५८ 
मारे शत्रुहरू बराबर सबैश भाईहरूले हरि!. 
  कस्को श्रेष्ठ थियौ पराक्रम भनौं  कुन् मुख्य हो के गरी ! 
यस्तो बात सुनी तुरुन्त दिबुमो श्री कृष्णले उत्तर। 
देख्ने युद्ध सबै छ जीवित अझैँ  हे भूप ! यौटा शिर ॥५९ 
त्यसल्ने मन्छ्ठ यथार्थ बात हरिले  आज्ञा भएथ्यो जब । 
पौँचे सोध्न भनी हरीसहित ती  पाँचै जना पाण्डव ॥ 
सोधे त्यौ शिरलाई धमंसुतले  देखी ठलो वृक्षमा। 
देखैथ्यो तिमिल्ने पराक्रम ठुलो  कुन् वीरको युद्धमा !६० 
लाग्यो त्यो शिर मात्र बोल्न नाएले  आज्ञा भएको सुनी । 
यौटा कृष्णसिवाय वीर रणमा  देखीनँ कोही पनि ॥ 
हुन्थे कत्तल वीर सैनिक जती  श्री कृष्णका चक्रले । 
खान्थिन् योगिनि झैं घुमी रगत ती  श्रीद्रीपदी रोषले ६१॥ 
खेल्थे बालक  अरू जती थिए  योद्धा त्यहाँ मूपती ! 
मेले बात यथा वर्णन गरेँ  प्रत्यक्ष देखे जति॥ 
 सोधे धमकुमारलेकसरि यो  तिम्रो भयोहुर्गति । 
 बोल्दैछो शिर मात्र भैकन तिमी  आइचर्य लाग्यो अतिद 
यस्तो प्रश्न सुनेर धर्मसुतको  हाँसेर बोल्यो शिर । 
राजन् बड्ग प्रदेशको नरपती  मै वर्षरीक हू तर॥ 
चर्चा युद्ध हुने मुनी अलिकती ५ सेना लिई साथमा । 
हानेको पुगि गर्छु मद्दत मनी  आएँ म संग्राममा । ६२. 
सौधे त्राह्यणले मलाइ प॒थमा  मेटेर है भूपति! 
जाँदैछी अहिले कतातिर तिमी ४ के गर्न हे स्ब्रति! 





















































. महाभारत  । । 
यस्तो प्रश्न सुनेर उत्तर दिएँ  तिन्लाइ हे त्राह्यण।  
हार्नेतर्फ भई लडेर रणमा  जानेछ मद्दत् दिन ॥६४ 
हाँस्तै त्राह्मणले मनेशरहरू  छन् तीन मात्रे किन? . 
थोरै सैन्य लिई सहाय कसरी  गर्छौ मलाई भन? 
मैले ती द्रिजलाइ उत्तर दिएँ ४ छाडेर योटा शर। 
मृद्युस्थान बुझेर वीर सकी  दोस्रो चलाई श्र ॥६५॥   
मा्नेछ सब वीर सैनिकहरू  चाहिन्न  तेस्रो शर । 
मेरो बात सुनेर फेरि द्विजले  सोधे गरी आद्र ॥ 
शेखीयुक्त कुरा भन्यो जति यहाँ  आफ्नू गरी वणन।। 
केही देउ प्रमाण नत्र कसरी  विश्वास मानौं भन ॥६६ 
ढच्छा ब्राल्मणको बुझीकन त्यही  मैले परीक्षा दिन। 
यौटा बाण गरेँ प्रहार पहिले ४ रातो लगाईकन ॥  
जस्को प्राण जहाँ थियो त्यहिं पुगी बिद्युत्सरी पेगले।  
फर्क्यो चिक्न लगाइ फेरि करमा  देखेर ती बिप्रले ॥६७॥ । 
माग्छ दान दिने भए प्रण गरी  देङ भनेथै जब।। 
मैल्ने दिन्छु मनी गरें प्रण तिमी जे माग्दछो त्यो सब ॥  
मेरो बात सुनेर लिन्छु शिर नै  दे भने पिप्रले। , 
सोधेंयो शिर माग्दछौ छल गरी  हे बिप्र ! कुन् हेतुले ॥६८ 
को हौ ? यो शिरिले हुनेछ हित के!  कल्याण तिम्रो भन।। 
मेरी बिन्ति सुनेर आदर गरी  बोल्दा भए त्राह्मण ॥ 
सक्तैनन् तिमिलाइ जित्न रणमा हे वीर! कोही पनि । 
पक्का कोख हादेछन् र तिमिले  गर्छौं कि मद्ृत् भनी ६९ 
ं बु मित्र हुन् समरमा ३ तिनको चिताई हित । 
। मग्दिङछ शिर दान देउ तिमिले  भक्ती र श्रद्वासित॥ 

















शान्तिपरव  १००५ 
राजन् ! कृष्ण मलाइ जान शिर यो काटी लिए तापनी। 
देखौला तिमी युद्ध जीवित रही  मेरो कृपाले भनी ॥७०॥ 





वन जान तयार भएका राजा युधिष्ठिरलाई व्याधरा र मूसाको उदाहरण दिएर शिक्षा दिएको 
मेरो भक्ति हुनेर दुःख नहुने ४ दिन्छ खुशीले वर। 
यस्तो अर्ति दिएर रूप त्यति ध्यो श्री कृष्ण योगेश्वर ॥ 
आफ्नी रूप लिई चतुमुंज दिए, गोबिन्द, दशन। 
पाए दर्शन नाथका च्रणको  प्रत्यक्ष सोही क्षण ॥७१॥ 
टक्रथाएँ शिर यो प्रसन्न मनले ४ काटेर मैले जब। 
मेरो यौ शिरलाइ राखि रुखमा  पाल्वूभयो केशव ॥ 
यस्तो बिन्ति गरेर मोन हुन गो  बोलेन केही शिर। 
आफ्नू बाहुलिल्ले मुसारिदिनुभो  श्री कृष्णले सादर ॥७२ 
पाई स्पशं सुकोमल प्रभुजिको  त्याग्यो दुखी जीवन । 
।गनूमो हरिले सहष शिरको  संस्कार सोही क्षण॥ 






























।। गोबिन्द र पाँच पाण्डव अरू ई जो गएका थिए। 
गदै वर्णन क्रृष्णका गुणहरू  आनन्दले फर्किए ॥७२॥ 
श्री वेद्वव्यासको शिक्षा, युधिष्ठिरको नगर प्रवेश र राज्याभिषेक  
देखेथे जब बर्षरीक नपको ४ प्रत्यक्ष त्यो सद्गति । 
जानी ईश्वर कृष्णका चरणमा  आफ्नू लगाई मति॥ 
पाँचै भाइ मिली सुयोग्य रितले  गर्दा भए चाकरी। 
आए व्यास मुनी युजिष्टिरकहाँ शिक्षार्थ सोही घरी ॥७४।॥। 
राखी आसनमा प्रसन्न मनले  तिन्को गरे स्वागत। 
लागे भन्न बुझाइ व्यास सुनिलले ै सद्भम॑ राम्रोसित ॥ 
राजव् ! खूब अनर्थ दुष्ट कुरुले  तिम्रो पहीले गरे। 
लागेथ्यो कर लड्नलाइ र सबै  त्यै पापद्वारा मरे ॥ ७५१ । 
तिम्रा माइ बने निमित्च तर ती  आई ठलो ढुदिन 
देवाधीन भई मरे तिमि ब्रृथा  दुःखी रहन्छौ किन! 
मने भूपतिका र वीरहरूका  सन्तानको राम्ररी। 
रक्षा, पालन गर्नुपर्छ तिमिले  राजा बनी यी घरी ॥७ 
यस्तो अति सुनेर ब्यास मुनिको  शान्ती भई चित्तमा । 
सोधे धर्मकुमारले शिर धरी  श्री व्यासका पाउमा ॥। 
लाग्यो पाप ठुलो अवध्य वध जो ४ गनूपन्यो युद्धमा। 
सीयोले सरि घोच्छ यो सब कुरा  सम्झीलिंदा चित्तमा॥७७ 
प्रायश्ित्ता स्वधर्मपूर्वक कुनै  कर्तव्य मेरी भए। 
 तिनका निम्ति पनी म गर्छु खुशिले क जी युद्धमा मारिए ॥ 
बिन्ती धर्मकुमारको सुनिसकी  भन्तूमयो व्यासले । 


निर्दोषी तिमि छौ, मरे समरमा  सम्पूर्ण ती कालले ॥७ 








 १००७ 
जस्का बन्धु तथा पिता र जननी  छैनन् छ जो निदयी । 
मास्यो काह त्यही भएर बलवान्  के पुग्छ चिन्ता लिई ॥ 
राजन् ! क्षत्रिय धमंमा दृढ रही  त्यस्को गस्यो पालन । 
लाग्यो पाप मलाइ बन्धुवधको  भन्छौ वृथामा किन ? ७९ 
आफ्नू धर्म ठुलो बुझी जतनले  गर्दैन जौ पाल्न। 
कस्तै पुण्य गरोस् हुँदैन कहिले ५ उत्तीर्ण त्यो हुजन ॥ 
गर्नेछौ हयमेष एक तिमिले  श्रद्धा पुस्याई जब। 
प्रायश्चित्त हुनेछ, ताप मनको  जानेछ तिम्रो सब॥८०॥ 
धेरै राक्षसको गरी वध स्वयं श्री रामले युद्धमा । 
गनूमी पछि अश्वमेध मख नै ४ आनन्दका साथमा ॥ 
 धेरै वर्ष चलीरह्यो अति ठुलो  संग्राम देवासुर । 
मारे राक्षसलाइ स्वगपुरिको ४ भोगाोदिका खातिर ॥८१॥ 
पापी कोखलछे पनी घरिघरि  दुष्क्म जस्तो गरे । 
सोही पाप फहेर देवगतिले  संग्रामद्वारा मरे ॥ 
जस्का निम्ति दुखाइ चित्त वनमा  जानू वृथा हो अब! 
 योग्य छ हस्तिनापुर छिई ४ भाई सबै बान्धव ॥८२॥ ! 
यरतो अति दिएर आश्रममहाँ  श्री ब्यास पाल्नूभयो । 
चिन्ता धर्मकुमारको जति थियो  त्यो अतिद्वारा गयो ॥ 
त्यो देखि हरिले हुकु दिनुभयो ४ आनन्द मानीक्न । 
गनूपछ छिटो गई नगरमा  हे भूपती ! शासन ॥८३॥ 
त्यौ आज्ञा हरिको सुनी रथ तथा  पाल्की तयारी गरी । 
गान्धारी, श्ृतराष्ट्रठाइ पहिले ४ राड्दा भए राम्ररी ॥ 
राखी भाइहछू वरीपरि अछ  गजा तथा बान्धव। 
आफू माझ्महाँ युधिष्ठिर बसे  त्यागेर चिन्ता सब ॥८ 



















































... ०्ट हु बहामारत 


भाई श्री सहदेव औ नकुलले  हाँक्ता भए दु ॥ 
शोमा दिव्य फिंजाइ गौख ठलो  दशाउँदै भ्रूपको । 
ताराका बिचमा सफा शशिसरी  यात्रा थियो भव्य त्यो ८५ 
लागेथ्यो जब बढ्न त्यो पुरतरफ  राजा बसेको रथ्। 
 थाले हेर्ने अनेक मानिसहरू क ढाकेर पूरा पथ। 
कोशी, झ्याल, अटालिमा, सडकमाह् हेरौं सवारी मनी । 
पैह्रेदेखि थिए उपस्थित युवा  खरी, वाल, बूढा पनी ॥८६ 
पौँचेथ्यो रथ त्यो जसै नगरमा  सत्कार ठूलो गरे। 
।  लावा पुष्प अबीर आदि सबलेकै पानी परे झैं छरे॥ 
दिन्थे आशिष दीघे जीवन हुने  भूपाललाई कति। 
जै जेकार गरेर उच्च स्वरले  आनन्द मान्थे कति ॥८७ 
पढ्दै वेद गुणानुवाद दपको  गर्थे जहाँ त्राह्मण। 
चावोक नाम हुने थियौ नरपते !  यौटा त्यहीं हुर्जन॥ 
झूटो उक्ति दिएर विप्रहूको  बोल्यी कराईकन । 
मास्यो बन्धु सबै वृथा समरमा  गर्छौ बढाई किन ॥८८॥ 
गर्ने पाप तिमि समान दपको  धिक्कार हो जीवन 
  झुटो राक्षसको कुरा मुनि सबै  बोल्दा भए व्राह्मण ॥. 
 गर्दैनौ मनले पनी अहित वा ४ निन्दा, णुणी भूपको । 
सुन्नू व्यर्थ हज्रले किन पस्यो  झुटो कुरा हुष्टको ८०॥ 
राजालाइ यती भनेर ठदिजले ४ हुंकारको शब्दले! 
हप्काए, तर दुष्ट राक्षस मस्यो  चार्वाक त्यै श्रापले ॥ 
मानी दुःख ठलो युधिष्ठिर गए ४ दर्बारमा, त्यो दिन। 
बिन्ती श्री धृतराष््रजीसित गरे  पाँचे जना गेकन् ॥९०॥ 



























. २७ शञान्तिपर्व १००९ 
छोरा हँ म हजूरको चरणमा भक्ती सदा गदछ्। 
आज्ञा मान्न सदा प्रसन्न मनले ४ हे भूप! तेयार छ्॥ 
गर्थे राज्यप्रबन्ध पूण सहजै ५ आज्ञा हजुरले दिए। 
यो बिन्ती ध्रृतराष्ट्रले सुनिसकी  हाँसेर भन्दा भए ॥९१॥ 
तिम्रो राज्य थियो अघी र अहिले  हे बाबु ! तिम्रै मयो। 
जे इच्छा मनमा छ त्यै गर तिमी ४ आज्ञा दिनेहँमको? 
दिन्छ आशिष दीधजीवन मिली  की्ती हवस् उज्ज्वल । 
पास्यो उज्ज्वल पाँच भाइहरूको  उद्योगले यो कुल ॥५२॥ 
यो आद्ञा ध्वतराष्ट्रको जब सुने  खूशी भए पाण्डव। 
सामग्री अभिषेकको जति थियो  तैयार पारै सब॥ 
,। राखै रुलजडाउ एक सुनको  देदीप्य सिंहासन। 
बस्ने श्री हरिले थियो नगिचमै  त्यस्ते संफा आसन ॥९३॥ 
माला, चाम्रः छत्र, तोरण, ध्वजा ४ टाँगेर चारेतिर। 
पारे स्वगसमान र्हरुले  प्रासाद बाटो, घर ॥ 
आएथ्यो अमिषेकको दिन जसै ४ आनन्द मानीकन । 
आफ्नू आसनमा युधिष्ठिर बसे  तिनका पछि अर्जुन ॥९९ 
, हाँक्थे श्री सहदेव औ नकुलजी  आनन्दले चामर। 
सामू भीम बसे, अली वर त्यहीँ ५ श्री कृष्ण योगेज्वर ॥ 
गान्धारी, श्ृतराष्टर, कुन्ति जननी  श्री ठ्रोपदी सुन्दरी । 
अर्कोतर्फ युगुत्मु ओ वबिदुरजी  बस्ता भए त्यो घरी ॥९ 
पढ्थे व्राह्मण स्वस्तिवाचन, गुरू  घोम्यादि ज्ञानी मुनी । 
गर्थे धमेकुमारलाइ अमिपेक्  हुन् दीघेजीवी भनी ॥ 
हे राजन ! अभिषेक पाण्डुसुतको  पूरा छ. भएथ्यो जब। 
पारे तुष्ट सहर व्राह्यण तथा  दुःखी दरिठ्ठी सब ॥९६॥। 





























१०१० महाभारत 

। सेनानायक, भृत्यवर्ग र प्रजा  मन्त्री हितैषीकन । 
इच्छामाफिक वस्तुले र धनले  राजी गराए मन ॥ 
राजाले युवराजकी पद् दिए श्री भीम योद्धाकन।  
। सल्लाहा दिनमा रहे विदुरजी  सेनापती अञ्ु न ॥९७॥ 
 योग्यायोग्य गरी विचार नपत्ने ४ उत्साहका साथमा। 
। राखेयथे सबलाइ राज्यमरको २ सावू ठुलो काममा॥ 
बाँधी राज्य प्रबन्ध योग्य रितले ४ पैहै मए झैं गरी। 
। थाले शासन गर्न धमसुतले  साम्राज्यको राम्ररी री 

पाण्डवलाई लिएर श्रीद्ष्ण मीष्पकहाँ जानू 

हे राजन् ! श्रृतराष्ट्रको जतनले  गर्दै रही चाकरी। 
गर्थ शासन वीर पाण्डवहरू  तिनले भने झैं गरी ॥ 
आए मेट्न भनी स्वयं कप गुरु  भपार्ललाई जब। 
राखेथे गुरुलाइ आदर गरी  पैह्रसरीको सब ॥९९॥ 
हे राजन ! हरिको युधिष्टिरजिल्ले ४ गर्छु मनी दशंन। 
, कालमहाँ पुगे विजयको ४ प्रासादमा क्वै दिन 
चिम्ली नेत्र दुवै सफा पलङमा ४ बाँधेर पद्मांसन ।  
गर्थे इन्द्रिय रोकि शुद्ध मनले  चिद्त्रह्लको चिन्तन॥१०० 
टाढेबाट गरी प्रमाण हरिको  देखेर त्यस्तो स्थिति । 

बोले धमकुमार नम्र स्वरमा  आनन्द मानी अति॥ 
गर्ने पालन, सृष्टिनाश क्षणमा  हे नाथ ! लक्ष्मीपति 
गनूहुन्छ हजूर ध्यान यसरी  कस्को लगाई मति ?॥१ 
पाई दशंन नाथको चरणको है कल्याण मेरी भयौ।। 
मेरो केहि भए क्सूर अहिले  गर्नोस् क्षमा हे बिमो!  















। नेतिनेति श्रतिले ४ ब्रह्माण्डका पालक ! 
चिन्ता ढैन मलाई केहि, प्रभु झैं  पाएर संरक्षक ॥२॥ 
जोरी हात थडा भएर नपले ४ बिन्ती गरेको सुनी। 
आज्ञा गर्नुमयो जनार्दनजिले  हाँस्तै दयाल बनी ॥ 
मेरो चिन्तनमा निमग्न अहिले  छन् सीष्म, त्यै कारण । 
ऐह हे अधिराज ! मीष्मतिर ने  मेरो हुनाले मन ॥२॥ 
मैले जान्न सकीनँ मेटन यसरी  पाल्नुमएको पनी । 
जान्छू मीष्मकहाँ म मेट्न नगए कं दुःखी हुनेछन् तिनी ॥ 
। जानूहुन्छ भने हजूर मसँगै  पाल्नूहवस् आूपति ! 
गर्नेछन् उपदेश योग्य हितको  जाने बुझेको जति ॥४॥ 
॥ त्यो आज्ञा हरिको सुनेर मनमा  आनन्द मानीकन। 
चारै भाइ लिई चढेर रथमा  जाँदा भए त्यै क्षण॥ 
ज्ञानी नारद, व्यास, तुम्बुरु कुरू  शाण्डिस्य ओ जैमिनी । 
विश्वामित्र, वसिष्ठ, दक्ष क्रतु ओ  मोद्गल्य गोतम् मुनि॥ 
देवस्थान र वात्स्य, हारित अछ  ज्ञानी गुणी व्राह्यण। 
गर्थे चिन्तन कृष्णको बसी त्यहाँ  घेरा लगाईकन ॥ 
पृढ्थै वेद अनेक व्राह्मणहरू  सानन्द् है भूपति! 
श्री योगेश्वरको प्रसन्न मनले  श्रीमीष्म गर्थ स्तुति ॥६॥ 
पाँचे पाण्डव वीरका संग जसै  श्री कृष्ण योगेश्वर । 
ढँयाए सीष्मकहाँ सवारि हरिको  गर्दै ठुछो आदर ॥ 
आज्ञा गनुमयो सहर्ष हरिले ४ श्री भीष्म योद्ाकन । 
जानी स्नेह ठुलो ममा हजुरको  आएँ महे सज्जन ! ॥७॥ 
कस्तो कृष्ट छ ? देहमा अग् पनी ४ छन् घाउ शस्रास्त्रका । 
देख्ता दुःख हइजूरको, सुख बृथा  ठान्छ म संसारका ॥ 











































.. ०१२ महामारत 


राखेको वशमा छ मृत्यु यसरी  कुन् व्यक्तिले लोकमा । 
पारेको छ हजरलाई अहिले क दु्देवले कष्टमा ॥८॥ 
ज्ञानी धार्मिक वीर को हजुर झै ४ संसारमा छन् अब? 
त्याग्नू हुन्छ हजूरले तन भनी ४ सन्ताप मान्छौं सब ॥ 
दुःखी धर्मकृमार छन् समरमा ४ राजा र बन्छू मरी। 
तिनलाई उपदेश उत्तम दिनोस् ४ कल्याण मिल्ने गरी ९॥ . 
त्यो आज्ञा हरिको सुनेर मनमा ४ आनन्द  मानीक्न । 
जोरी हात भने पितामहजिले ४ है देवकीनन्दन ! 
जस्को चिन्तनले सबै तरहका  संकष्ट जान्छन् टरी। 
जान्छन् नाम जपेर ,जुन् पुरुषको  संसार पारी तरी ॥१०॥ 
सोही श्री हरिको दया हुन गई ४ पाएँ यहीँ दर्शन। 
बारबार प्रणाम गर्दछु प्रमो !  खूशी छ मेरै मन ॥ 
जस्को तेज र शक्तिले स्थिति सदा ४ मानिन्छ त्रह्याण्डको । 
तिन्का सामु ठुलो भएर अहिले  शिक्षा दिने हँ मको ॥११ 
शिक्षा बक्सनुहोस् स्वयं हजुरले  तिनलाई धर्माथंको । 
शक्ती इन्द्रियमा रहेन अघि झैं  घाउ छ झन् शस्त्रको ॥ 
गल्दै देह गयो, बढी शिथिलता ३४ ८५, हरायी सब! , 
सक्नेछ उपदेश गर्न कसरी ङ घर्माथको केशव ! ॥१२॥  
यस्तो बिन्ति सुनी पितामहजिको  बोल्नूभयो माधव । 
आज्ञा गर्नुभयो जती हजुरले ४ हुन् सत्य वार्ता सब ॥ 
आफ्ना बान्धवलाई यो बखतमा  शिक्षा हजुरले दिंदा। 
होला मङ्गल लोकको, हजुरको  बढ्नेछ कीर्ति सदा ॥१२ 
त्याग्ने प्राण हजूरले अब रहे  छप्पन्न मात्रै दिन। 
त्यस्का बांद गएर स्वगपुरिमा  बस्नोस् खुसी भैकन ॥ 


























. १०१३ 
जस्तो बढ्दछ अन्धकार नभमा है श्रीसूर्य अस्ताउँदा । 
यस्तो ज्ञान हुनेछ लुप्त मवको  यो देह त्यागी दिँदा॥१४॥ 
मूच्छौ ग्लानि र भोकप्यासहरुको ४ बाधा नहोस देहमा । 
पीडा नाश भएर बाणहरुको  शान्ती रहोस् चित्तमा ॥ 
बढ्ला निमल ज्ञान, तेज रविको  फैले सरी भूमिमा । 
देलान् लोकहरू जलाञ्जलि ठलो कीर्ति रही लोकमा ॥१५॥ 
गर्नुहोस् उपदेश लोकहरुको ४ कल्याणको खातिर । 
होला सुन्दर दिव्यदृष्टि, खुशिले ४ मैले दिए यो वर॥ 
पाई यो वरदान भीष्म मनमा ४ अत्यन्त खुशी भए। 
भोली दशंन गर्दछौं भनि सबै  दरबार फर्की गए ॥१६ ॥ 
 प्रातःकाल अनेक मङ्गल हुने ४ बाजा बजे सुन्दर । 
शय्या त्याग्नुभयो सहप हरिले  नित्य क्रिया खातिर ॥ 
सन्ध्या स्नान सकेर विप्रगणको  सत्कार पूजा गरी। 
पाँचै भाइ लिई पितामहकहाँ ४ पाल्नूभयो श्रीहरी ॥१७॥ 
पाई दशंन कृष्णको खुशि भए  श्री भीष्म ज्ञानी जब । 
तिन्को भाव बुझी प्रसन्न मनले ४ बोल्तूमयो केशव ॥ 
। कै कस्तो छ बताउनोस् शरिरको  ग्लानी, अशान्ती, दुख 
बोले मीष्म कुरा सनी कमल झैं ४ हेर्दै प्रभुको मुख ॥१८॥ 
जस्ते गर्दछ सृष्टिनाश क्षणमा ४ संसारको पाल्न । 
त्यस्ता श्री जगदीशको भइ दया ४ पाएपछी दशंन॥ 
के टिक्थे मनका अशान्ति दुख ती  भागे डराईकन । 
शक्ती ज्ञान बढी सबै तरहले  खूशी छ मेरो मन ॥१९॥ 
श्री कृष्णले दिनुभयो वर जौ मलाई । 
त्यस्ले दियो नयन दिव्य दुवै खुलाई ॥ 




























। छ जे अब युधिष्ठिर सोध्न आउन् । 
सन्ताप बन्धुवधको मनमा नमानुन ॥२२॥ 
श्री भौष्मले युधिष्ठिरठाई राजधमेको उपदेश दिनु  
राजन् ! धमंकुमारलाइ खुशिल्ले ४ डाके जसै भीष्मले । 
जोरी हात भने अघिल्तिर गई ५ श्री धमका पुत्रले ॥ 
इच्छा गदछु राजधम अहिले  सुन्ने म राम्रो गरी। 
आज्ञा गनुहवस् प्रसन्न मनले  राखी दया यो घरी ॥२१ 
यस्तो प्रश्न सुनेर धमसुतको  श्री भीष्म खूशी भए । 
हेदै भृपतिको प्रसन्न मुहुडा  क्यै बेर ती घोरिए । 
चिम्ली नेत्र समस्त इन्द्रियहरू ४ आफ्ना गराई स्थिर । 
लागे भन्न बुझाइ नम्र स्वरमा क श्री मीष्मले सादर ॥२२॥ 
बाबू ! पितृ र देवता र द्विजको  गने सदा. पूजन। 
गर्नेछन् उपकार भपति भई  जो सत्यको पालन॥ 
तिन्लाइ कहिल्यै हुँदैन मनमा  केही कुराको दुख। 
। ओग्नेछन् इहलोकमा पछि मरी  स्वर्गादिको ती सुख २३ 
योद्धा, धार्मिक ओ जितेन्द्रिय गुणी  वाणी हुने कोमल। 
दानी श्रेष्ठ उदार चित्त र सदा  कीर्ति हुने उज्ज्वल ॥  
जस्मा छन् णण यी र विप्रगणको ४ जो गदेछन् आदर। 
न्को राज्य हुँदैन भ्रष्ट, घरमा  लक्ष्मी हुने छिन् स्थिर२४ 
राजद्रोह र भ्रृणत्याग, गुरुकी  खीलाइ राख्ने अनि। 
ज्ञानी विप्र भएर गर्दछ मने  हत्या कसैको पनि॥ 
त्यस्ता त्राह्मणलाइ दण्ड नदिई  पक्रेर राख्ने युनी। 
देशत्याग गराउन् नृपतिले  कतव्य हो यौ मनी ॥२ 











। १०१५ 
गर्न हुन्न क्षमा सदैव नपले ४ दोषी र द्रोहीकन। 
गछेन् भूपतिको कुनै बखतमा ४ निन्दा तिनै हुजन ॥ 
आफ्नो शक्ति गरी विचार मनमा ४ औकातको माफिक। 
राङ्नूपर्द्॥ विज्ञ मानिसहरू  भूपालले सेवक ॥२६॥ 
सेना, सम्पति, शख्रअख्र, पु॒थिवी ४ पानी तथा जंगछ। 
हे बाई ! उपरोक्त वस्तुहरु हुन्  राजाहरुका बल॥ 
गनूपर्दछ वृद्धि भपति भई ४ यो वस्तुको राज्यमा । 
सक्तैनन् अनि शत्रु आउन कुनै  ती मूपको समुमा ॥२७॥ 
त्यस्मा केहि कमी कुनै बखतमा ४ देखे भने गत्रुले । 
गछेन् राज्य लिने प्रयत्न सहसा १ ईर्ष्या तथा ट्रोहले। 
मैत्री हुन्छ समानका सँग सदा  हो नीति राम्रो तर। 
मान्छन् स्वार्थ नराखि मित्र जनले ४ कुन् कामको खातिर ॥२८ 
पूरा स्वार्थ हुँदा समाप् सहजै  मेत्री पनी हुन्छ त्यो। 
सोही कारणले बलाबल बुझी  आफ्ना तथा शत्रुको ॥ 
गनू पदछ राज्य शासन सदा  आफ्नो सुरक्षा गरी 
सक्तेनन अनि गर्न गत्रृहरुले ४ क्यै हानिकोही घरी ॥२९॥ 
अर्काको वशमा परेर नप जो कै बोल्छन् घमण्डी बनी । 
बक यल घमण्ड तोडदछु भनी  वेरीहरूले नी ॥ 
बर्ता नग्न हुदैन बन्नु र बढी  शोखी नगन् सदा। 
बोल्नपछे बिचारपूर्वेक कुरा  राजा भई सवेदा ॥३०॥ 
गर्न न्याय कडा बनेर यम झैँ ४ अन्यायमा गूपले। 
राख्न कोष भरी कुवेरसरि नै  सम्पत्ति सत् नीतिले ॥ 
हुन्नन् दीन दुखी र हुबल प्रजा ४ जुन् भूपको राज्यमा । 
मानिन्छन् त्यहि ग्रूप उत्तम णुणी ४ सम्पूण संसारमा ॥३१॥ 






















। २८ 





शान्तिपवे १०१७ 


गर्छन त्राह्मणको, णुणी सुजनको  सम्मान जुन् राज्यमा । 
रती हन् धनधान्य पूर्ण र मुखी  जुन् ग्राम वा देशमा ॥ 
धेरै व्यक्तिहरू प्रसन्न मनले  आई त्यही बस्तछन् ॥ 
राजाको वढिया हुने थरिथरी  उद्योगमा लाग्दछन् ॥३८ 
त्यस्ले बढ्दछ राजकोश र प्रजा ४ सारा सुखी बन्दछन् । 
त्यस्तै भूपतिलाइ विज्ञ जनले ५ ठलो मनी मान्दछन् ॥ 
व्यथैं प्राण लिने, कुसंगत गरी  हिंड्न् कृतध्नी हुनू। 
जुवा खेल्नु सदा र मद्च पिउनू  अत्यन्त लोमी हुन्॥३९ 
मिथ्या बोल्यु परख्िमा रत हुनू  त्याग्नु हितैषी जन । 
त्यसको नाश हुनेछ निश्चय स्वयं  जस्मा छ यी ढुणुण॥ 
 जसमा छैन विवेक बुद्धि बल ओ  चातुये गम्भीरता । 
जसका शत्रु अनेक छन् वरिपरी  राख्ने ठूलो योग्यता॥४० 
जो गर्छन भरमा परेर अरुको  साम्राज्यको शासन । 
त्यस्ता भृपतिलाइ गत्रुहरुले  मार्छन् समाईकन ॥ 
जुन् उद्योग गरेर स्वगंपतिले  पाए अघी अमृत। 
पारी राक्षस वीर देवपुरिमा  उद्योगले छन् स्थित॥४१ 
 उद्योगी जनले नगन सकिने  क्यै छैन त्रैलोक्यमा । 
गनू पर्दछ योग्य भूपति भई  उद्योग संसारमा॥ 
राम्रो बुद्धि भए पनी नपति जो  उद्योगले हीन छन्। 
हे बाबू ! विषहीन सपंसरिका  राजा तिनै मूखे हुन् ॥४२ 
सानू शत्रु भनी नगर्नु कहिल्यै  हेलौँ कसैको पनि। 
आगोले सहसा जलाउंछ सबै ४ थोरै भए तापनि ॥ 
त्यस्तै घातक हुन्छ बीज विषको  भन्ने विचारीकन । 
यी तीनै थरिबाट रक्षित भई  जौ गर्दछन् शासन ॥१३॥ 

































३ रै वत 








॥ १०१८ महाभारत 


त्यस्ता भूपतिको सुकीर्ति भवमा ४ फैलिन्छ चारैतिर। 
 लक्ष्मी राज्य दुवै हुनन् स्थिर सबै ४ गर्नन् ठुलो आदर॥ 
बाबू ! राज्य, प्रजाहरू सकलको  हो सोग्य वस्तू तर। 
त्यसको रक्षण गनु भूपति मई कर्तव्य हो सुन्दर ॥४॥ 
राजाले हुनुपछे क्रर कहिले ४ कोही घरी कोमल । 
रक्षा प्राण दिएर गर्नु जनको क सद्दाम हो केवल 
माद्दै उच्चम राजधमं सबमा  मानिन्छ सै कारण। 
नीतीपूवक राज्यको नप सई क गर्दैन जो शासन ॥४५ 
त्यसूलाई सुखशान्ति हुन्न कहिल्यै आत्तिन्छ बतो बरू! 
भन्छन् मू अयोग्य शासक सबै  सत् नीति जान्नेहरू ॥ 
जे इच्छा मनमा छ सोध तिमिले  शंका नमाती अव।  
शंकाको सहजै निवारण पनी ४ गर्नेछु मैले सब ॥४६॥ 
आज्ञा सीष्मजिको सुनेर हितको  शिक्षाहरू सुन्द्र। 
जैकार गरेर उच्च स्वले क तिनको गरे आदर॥ 
सन्ध्याकाल भयो र त्यो दिन बिदा मागेर राम्रो गरी। 
फक्थे सब हस्तिनापुरमहाँ  खुशी हुँदै बेसरी ॥४७॥ 
. र जा ए्युफा आख्मात 
वेशम्पायनले मने खुशि हुँदै  हे भूप ! जन्सेजय । 
सोलीपहट उठेर धमनसुतते क मतमा गरी निश्चय ॥ 
चारै भाइ र वीर सात्यकि तथा श्री कृष्ण योगेठ्वर । 
१  लिई पितामहकहाँ ४ फेरी भए हाजिर ॥४८। 
। पाई दशन मीष्मको खुशि हुँदै क ढोगे सबैले जबष। 
बीले मीष्म भएँ कताथ यसरी  पाल्नुहुँदा केशव ! ॥ 












वक १०१९ 
।॥। घमकुमारले कर हुवै  जीरेर पाङ परी। 
शंका गर्नुहपस् निवारण प्रमो !  राखी दया राम्ररी ॥४९॥ 
राजा शब्द चल्थो कसपोरि पहिले ४ कुन् कालदेखी कब ? 
गछ आदर भूपको किन ठलो  प्राणीहहले स॥ 
मज्जा, मांस, शरीर, पीठ मुख औ  हड्डी र छाला, मन। 
ज्वासौच्छवास र मर्नु, जन्मनु तथा४ रक्तादि औं जीवन ॥५०॥ 
यौटै हुन्छ नरेशको र असको  देखिन्न क्यै मिन्नता । 
पाए कुन् श्रम वा सुकम गरि त्यो  भूपालले भ्रैष्ठता॥ 
बाह्र, पाउ र पेट, इन्द्रियहरू  उस्तै ढ देख्ता तर। 
गर्छन् व्यक्तिहरू सबै किन ठुलो  भूपालकै आदर ॥५१॥ 
यौटा व्यक्ति बसेर भूपति बनी  सानन्द आह्ञा दिनू। 
अर्को भृत्य बनी अनेक थरिका  आपत्तिमा गाडिनू॥ 
लाग्यो दिक्क मलाइ चाल ननिको  देखेर संसारको । 
आज्ञा गनुहवस् हजूर अव यो  अन्याय वा न्यायहो !५२ 
यस्ती बिन्ति सुनेर धमसुतको  भन्तूमयी मीप्मले। 
त्यसको हेतु वाताउछ सुन तिमी ४ हे बाबू ! आनन्दले ॥ 
। राजा, राज्य थिएन कोहि पहिले  रैती थिए धघारमिक। 
। चल्थ्यो शासन धमंले, सब थिए  त्यै धमका रक्षक ॥५३॥ 
पापी कोहि थिएन काल त्यसरी  धेरै बितेथ्यो जब। 
ढाक्र्यो मोह बढी परस्पर अनी  ठ्रोही भए ती सब॥ 
बाधा पने गएर कार्यहरुमा  सद्भम॑ घटदै गयो। 
राग, द्वेष बढेर काम जनको  चल्दै नचल्ने भयो ॥४५ 
आयो विप्लव धमंमा सक्रलल्ने  कर्तव्य त्यागीदिए। 
। थोले गर्न अगम्यमा गमन औ क निर्दोष दोषी भए॥ 















































॥. यु ओ महाभारत 
अक्ष्यामक्ष्य कुनै विचार नगरी  ती चल्न लागे जब। 
त्यसूले नाश भएर धम श्रृतिको ४ योता डराए सब ॥५॥ 
ब्रह्माको सबले मिलीकन गरे  क्यै काल आरधना । 
तितलाई विधिले सह दिनुमो  शिक्षा तथा सान्खना ॥ 
धमेज्ञान र कर्मकाण्ड श्रृतिको ५ औ नित्यका कार्यको । 
गनूभो उपदेश श्रेष्ठ विधिले  तिन्छाई कृतव्यको ॥५६ 
मान्थे हुजनले कुरा हित हुने  कल्याण . गर्ने किन? 
श्री नारायणलाइ बिन्ति विधिले  गनू भयौ गैकन ॥ 
गर्दैछन् निज धर्म लोकहरुले  आनन्द पाह्नन। 
त्यसको गर्नुपच्यो उपाय प्रमुछ  सोची विचवारीकन ॥५७॥ 
ब्रह्मालाइ बिदा दिएर, पहिले  एकाग्र पारी मन! 
गनु भो जब विष्णुले, टृढ भई ३ चिद्त्रद्यको चिन्तन ॥ 
जन्मे तेजस नामका नरपति  श्री विष्णुका तेजले। 
थाले शासन गर्ने ती प॒थिविमा ४५ आएर आनन्दले ॥५८॥ 
राखे दण्ड दिएर आफ्नु वशमा  पापी तथा हुजंन। 
तिन्को शासनसा सुखी हुन गए  सारा प्रजा सज्जन ॥ 
राजन् ! तेजसका सुकर्महरुले ४ बढ्दै गए सन्तति । 
जन्मे वैन नरेश काल गतिले  त्यै वंशमा हुर्मनि ॥५९॥ 
थाल्ने गर्ने अनर्थ वेन खुशिल्ले ४ भन्थे म है ईशखर। 
मेरो हो धनरतन, राज्य सबले ४ पूजा मलाई गर॥ 
रोकेथे हवनादि कर्म द्विजको  तिनले रिसाई जब। 
टुक्राले कुशको सुमन्त्रित गरी  तिनलाई मारे तब ६० 
तिश्रा वैन नरेशको सब मिली  गर्दा भए मन्थन । 
॥ पेदा एक कुरूप मानिस भयो  कालो तया दुजन ॥ 






































।. ०२१ 
त्यसूलाई द्रिजले, निषाद यति ने ४ बोलेर संमानमा। 
त्यै द्वारा हुन गो निषादहरूको  उत्पत्ति संसारमा ॥६१ 
दायाँ बाहुलि फेरि मन्धन गरे  पढ्दै त्रद्चा वेदको । 
जन्मे सुन्दर व्यति एक सहसा  श्री इन्द्र झै तेजिलो । 
हँद् व्राह्मणतफ त्यो पुरुषले  भन्दो भयो सादर! 
पैदा गनु भयो मलाइ यसरी  कुन् कामको खातिर॥६ २ 
बील्ते व्राह्मण, म्रूपती तिमि भयौ  हे वीर ! हाम्रो अप । 
राम्री शासनले सुकीर्ति र प्रजा  राजी गरा सब्॥ 
आह्ञया त्राद्यणको सहर्ष तिनिल्ले  स्वीकार गर्दा भए। 
ज्ञानी विप्र तथा मुनी र क्रपिले ५ आशीष धेरै दिए ॥६३॥ 
ती राजा प्रथु नामले हुन गए  बिड्यात संसारमा। 
हुन्थे दुर्जन खूब दण्डित सदा ४ ती भूपको राज्यमा ॥ 
जानी सज्जनको मुआद्र तिनी  गर्थे खुशी भेकन। 
मानी उत्तम राजधमे तिनिल्े ४ गर्थे सदा पाठन ॥६४॥ 
पारे सम्थर भूमिलाइ पृथुले  पेह्रे कुने कालमा। 
हे बाबू ! त्यति हेतु नाम पृथित्री  चल्दो भए ढाक्मा॥ 
नाना अन्न र शसख्रअस्र अहिले  संसारमा छन् जति। 
। मानिन्छन् पृथु भूपके बखतमा  पेदा भए वस्तु ती ॥ 
तिनले नै क्षतिबाट विप्रहरुको ४ रक्षा गरेकी हुंदो। 
भन्थे क्षत्रिय वीर मानिसहरू ४ ती भूपलाई सदा ॥ 
राजा नाम चल्यो,प्रजा सुजनको गन हुँदा रञ्जन । 
कोही भूप भएन श्रेष्ठ प॒थु झैं  नीतिज्ञ औं सज्जन ॥६ 
जस्ले दिन्छ सहर्ष इच्छित कुरा  हषित् भएका घरी। 
प्यारो जीवन लिन्छ क्रोधित हुँदा  जुन् गूपतीले हरी ॥ 
































 
तिनूलाई कति दुष्ट मानिसहरू  ॥ झैं मान्दथै । 
त्यस्ता श्री थुलाई सज्जनहरू  देवांश हुन् भन्द्थे ॥६७ 
० बणाश्रम धम 

खूशी युधिष्ठिर भए सुनि राजधम । 

पाए सुशान्ति मनमा बुञ्षि भित्रि ममं॥ 
दच्छा थियो हित कुरा जति सुन्न फेरी । ॥ 

सोधे विनम्र स्वरमा दुइ हात जोरी ॥६८॥ 
क्षत्री, व्राह्मण, वैश्य शुद्र सबको ५ कुन् धम हो उत्तम? 
मिन्तामिन्न बताउनोस् हजूरले ४ हे नाथ ! वणांश्रम ॥ 
त्यस्तो प्रश्न सुनेर धमसुतको  श्री भीष्म खशी भए । 
जुन् हो उत्तम वर्ण धर्म जनको  सम्पूर्ण भन्दै गए ॥६९ 
सन्ध्या,स्नान र ध्यान योग तपओ विज्ञानको ज्ञानको। 
 योग्यायोग्य बिचार राखि हितको  शिक्षा दिनू शास्रको ॥ 
क र सत्यबोल्तु खुशिले बाँडेर झोग्नू घन । 
गनू शान्त रही क्षमा अरु दया  सन्तानको पालन ॥७० 
त्याग्नू ट्रोह र लोममोह, रहनू  सन्तोष मानीकन । 
आफ्नू उत्तम वर्ण धमहरूको ४ गत् सदा पालन॥ 
निर्लोमी उपकारमा रत हुने  जो विप्र छन् सज्जन । 
जस्मा यी उपरोक्त छन् गुणहरू  हुन् श्रेष्ठ ती व्राल्लण ॥७१ 
गर्छन् वर्णन वर्णधर्म दिजको ३ यैहो भनी शाख्रले । 
हे बाबू ! ट्रिजको गरे तिमि पनी ४ सम्मान आनन्दले ॥ 
गर्ने दान सह आफु नलिने  दानादि केही पनी। 
आफू यन्ग गरी, गराउन अघी  सर्दैन जो सद्णुणी ७२ 


१०२२ 











३ १०२३ 


सारा शाख्न पढेर जो अघि सरी २ गर्दन अध्यापन । 
। रेती सज्जनको र पिप्रहरुको ४ जो गदेछन् पाल्न । 
। अन्यायी जनलाइ जो समरमा  माछन् नमानी भय। 
भन्छन् लोकहछ र शाख्र मतले  हुन श्रेष्ठ ती क्षत्रिय॥७२॥ 
ही यो क्षत्रियको स्वधम, तिमिले ४ गर्दै रहे पाल्न। 
क. गर्नेछौ सुख भोग यै शरिरले  स्वर्लोकमा गेकन ॥ 
। पढ्नू दान दिनू र श्रेष्ठ मघमा  बाँड्न् प्रशस्तै धन । 
। किन्वूबेच्नु बजारमा र घरमा  पाल्नू सदा गोधन॥७९॥ 
। आफ्न् वृत्ति चलाउनाकन ठुलो  व्यापार . जौ गदेछन् । 
 हो यो उत्तम धर्म वेश्यहरुको  शाख्रादिने भन्दछन् ॥ 
 क्षत्री, त्राह्मण, बैश्य तीन थरिको क गनू सदा चाक्री। 
बाबू ! उत्तम धर्म झुद्रहरुको  जाने तिमी राम्ररी ॥७५ 
जसृल्ने शुद्र भई बटुल्दछ कुने  ब्यापारढारा धन। 
त्यसलाइ दिनुपर्छ दण्ड न्पते ४ कर्तव्य जानीकन। 
गर्थे पालन दर्णघधम मनको  सङ्कल्पद्वारा पनी । 
गन् योग्य छ शृट्रले मख, पछी  उद्धार होला मनी ॥७६॥ 
यस्तो वर्ण विमाग शुद्ध विधिले  चारै थरीको गरे। 
त्यस्को पालन गछ जो जन त्यही  तनेछ पारी सरे॥ 
गछन् कर्ममहाँ सदा स्थिर रही  जो सत्यको पालन । 
मोग्छन् सत्यसुकमले सुख न हाले कै ती स्वगमा गैकन ॥७७ 
आश्रम्धमी 
। चरै आश्रमको युघिष्ठिरजिले  सारा सुनी वर्णन। 
। जोरी हात दुवै भने विनयलै  श्री सीष्म ज्ञानीकन ॥ 












हा आामात 
जी कतव्य छ चार वर्णहरूको  मेले सुनै उत्तम। 
आज्ञा गर्नुहदस् ति चार थरिमा  कुन् श्रेष्ठ हो आश्रम ७८ 
कुन् हो धर्म प्रधान व्यक्तिहरुको  क्तव्य कुन् श्रेष्ठ हो? 
आज्ञा गर्नुहवस् पितामह ! ठुलो  इच्छा छ त्यो सुन्नको । 
कुन हा सेवक धम, भूपतिकहाँ ४ जो गर्दछन् चाकरी ॥ 
तिनको धर्म पनी वताउनुहवस्  हे नाथ ! राम्रो गरी॥७९॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर धमंसुतको ५ मन्तुभमयो भौीप्मले। 
बस्न योग्य छ धर्म पालन गरी  चारै थरी वर्णले॥ 
पैह्वो आश्रम त्रह्चयं व्रत होङ दोस्रो गृहस्थी हुन्। 
वानप्रस्थ लिएर जानु वनमा क सन्यास चोथी लिन्॥८० 
न्रूडा औ व्रतबन्ध आदि जति छन संस्कार पुरा गरी। 
पढ्न् वेद र व्रह्मचर्य व्रतको  पालन गरी राम्ररी ॥ 
बस्नुपर्छ गृहस्थ आश्रममहाँ  सानन्द केही दिन। 
गर्नेपछे बिवाह धर्म हित ओ ४ सन्तानको पालन ॥८१॥ 
वानंप्रस्थ लिएर, पलिसँगमा  एक्तै भए तापनी। 
ग्न् जङ्गलमा गई तप ठुलो  उद्धार होला भनी॥ 
हो यो आश्रम धर्म विप्रहरुको ४ यसको गरे पालन। 
मोग्छन् उत्तम लोकका सुखहरू  आनन्दले ब्राह्मण ॥८२॥ 
ज्ञानी विप्र भई कुकर्म पशु झैँ ४ जी गर्दछन् लोकमा ! 
भौगी कष्टहरू यहाँ, पछि मरी  परेन् ठुलो नकमा॥ 
रोक्छन् इन्द्रिय वेग, सोम रस जो  खान्छन् ठुलो यन्ञमा। 
गछेन् जो उपकार दीन जनको ४ राखी दया चित्तमा ॥८३॥ 
ज्ञानी सज्जन, कर्मनिष्ठ तपसी  छन् गुद्ध जो व्राल्मण । 
ती बाहेक ममम्त विप्र पशु झैं  हे बाबू ! हुन् दुर्जन ॥ 













































र???  ाििजिजजिजिजिजिजिवििजिति 


मम १०२५ 








१२९ 
खेती गर्नु र युद्धमा धनुषको  ताँदो चढाई लिन्ू। 
गर्नू चाकरि संपती छिन तथा  व्यापार गर्ने हुन् ॥८४॥ 
खेती गर्नु पनि निपिद्व ट्रिजको  निम्ती छ संसारमा । 
गनू पछ कुनै विपत्ति सहसा ४ आयो मने लोकमा ॥ 
गर्नेछन् विपरीत काय द्विजले ४ सक्कम य्यांगी जब। 
तिनको नाश हुनेछ सन्तति तथा  आयुष्य कीर्ति सब ॥८५॥ 
त्यस्तै क्षत्रिय भरृपको पनि ठूलो ४ मानिन्छ गर्णोश्रम । 
देछ्नपर्छ नरेशले बखतमा  आफ्न प्रजामा सम ॥ 
राजा रक्षक एक श्रेष्ठ नभए  निर्वा संसारले । 
गन केगरि ओ अप्तम्पव थियो  बाँच्न पनी लोकले ॥८६॥ 
, । राजाले यदि यलपूर्वक प्रजा ४ पाल्दैन आफ्ना भने । 
त्यस्ता हुष्ट नरेशलाइ कसरी  शान्ती सुविस्ता हुने ! 
जो गर्नेछ अनेक यज्ञहको  सानन्द् आयोजन। 
ज्ञानी व्राह्मणको र गशाख्र मतको  जो गर्देछन् पालन ॥८७॥ 
जस्ले पितृ र ऐेवता र क्रपिको ४ ति्नेछ ठूलो क्रण। 
त्यस्ता क्षत्रिय मूपको समयमा  बढ्ला सुकीर्ति धन॥ 
। जस्मा ढैन कुने पनी व्यसन ओ  अन्याय गर्दन जो। 
जसले हुर्जनलाइ राख्छ वशमा  राजा त्यही श्रेष्ठ हो ॥८८॥ 
साह्वै उत्तम राज्रम सबमा ४ मानिन्छ त्यै कारण 

गनपछ नरेशले टृढ रहीङ त्यो धमेको पालन ॥ 
तेस्रो आश्रम धर्म पैश्यहरूको  संसारमा श्रेष्ठ छ। 
बाबू! उत्तम राज्यमा धन सदा क व्यापारले बढ्दछ ॥८९॥ 
सेवा गनु नरेशको र ट्विजको  कर्तव्य हो वेश्यको । 


 खेती गन्र मुख्य वेश्यहरुको  व्यापार नै धर्म हो ॥ 
































 १०२७ 
सोधे भृपतिलेछ राज्यभरिमा  हे काग ! कस्तो स्थिति ! 
जो देख्यौ तिमिले बताउ सब त्यो शंका नमानी रती ॥९६ 
आज्ञा भूपतिको सुनेर खुशिल्ले  भन्दो भयो कागले । 
आएका जति छन् यहाँ सब जना ५ योटा कुनै स्वार्थले ॥ 
गर्दैनन् उपकार वा हित हुने  क्यै कायं साम्राज्यको ।  
हाँसे चित्त  मुसुक्क नप ती  वार्ता सुनी कागको ९७ 
पार्ने विध्न अनेक शासनमहाँ ४ जो जो बिरोधी थिए! 
तिनले रात्रिमहाँ गएर मुनिको  त्यो काग मारीदिए ॥ 
बोल्दा सत्य कुरा बिचार नगरी  त्यसको गयो जीवन ! 
बोल्नूपर्छ बिचारपूर्वक् कुरा  सोची विचारीकन ॥५८ 
सोही कारण गर्दछन् जन जती  भूपालको चाकरी। 
राजाको इरले असत्य पनि ती ४ बोल्छन् अगाडी सरी ॥ 
बाबू ! सेवक धम पालन गरी  जी पाल्दछन् जीवन । 
झूटो बात नबोल्नु केहि तितिले  दर्बारमा गैकन ॥९९॥ 
जो सोध्छन् नप्रले तुरुन्त त्यसको  मात्रै दिनू उत्तर। 
ठानी ईश्वर झँ प्रसन्न मनले ४ गन सदा आदर ॥ 
आफ्नो आदर वा अनादर हुने ४ ढ्यालै नराखीकन । 
राजाको हित मात्र सेवक भई  गर्नेछ जौ सज्जन ॥२०० 
साँचो बोल्दछ जो संदैव अरुको  गर्दैन निन्दा स्तुति । 
त्यसको मदत गर्दैछन् बखतमा  खूशी भई भूपति॥ 
मन्त्री, मित्र, गुरू, समासद हितू  ज्ञानी णुणी व्राह्यण। 
यितूले मद्दत गर्नुपछ नृपको  कल्याण सोचीकन ॥१॥ 
राख्नपर्छ गुरू वसिष्ठठ क्रपि झैं ४ नीतिज्ञ गूपालले। 
वढ्ला क्षत्रिय भूपती र द्विजको  सक्कीति त्यो मेलले ॥ 












. १०२९ 


गर्देनन् सहवास बिज्ञ दिनमा  हो पाप ठूलो भना। 
जो गछन् सहवास ख्रूव दिनह्रँ ४ मर्छन् छिटै नै तिनी ॥ 
चिन्ता क्रोध बढाइ ताप मनमा  जो गर्दछन् बेसरी । 
लागी रोगहरू अनेक तनमा ४ तो शीत्रन जान्छन् मरी ॥८ 
आफ्न कर्म सकी सदैव सुखको  निद्रा छिन् रातमा। 
राख्न हुन्न अशान्ति विज्ञ जनले ५ केह पनी चित्तमा॥ 
जे उद्योग गरेर जुन् बखतमा  पाइन्छ जी धमले। 
त्यस्मा तृष्ट हुन गृहस्थ जनले  भन्छन् सबै शाख्रले ९॥ 
पाएमा धन मान मूखे जनले  बर्ता घमण्डी बनी । 
गछेन् काम अधमंपू्वक सदा  गर्ने नगर्ने पनि॥ 
 अर्कालाइ गनेर तुच्छ तृण झैं शैखी ठुलो गछ जो। 
त्यै पापी धन मानले नरकमा ४ आखीरमा पछ त्यौ ॥१० 
आफ्न दोष नदेखि विज्ञ जनको  जो गर्छ निन्दास्तुति । 
तिन्को धम बिनाश हुन्छ सहजै  पैल्हे गरेको जति॥ 
बाबू ! ढुगुण, दीष हुजनहरू  कस्तै लुकाउन् तर। 
मोकामा गुण दोष, कुन पुरुषको ५ केह लुकेको छर ? ॥११ 
गर्थे ठ्रोह सुविज्ञ विप्रहरुको  राजा बली व्यर्थमा । 
त्यस्तै नाश भएर राज्य, धन छन् ४ ऐह ती पातालमा ॥ 
त्यग्नू क्रोध, नगर्नु ठ्रोह ठ्रिजको ४ बाबू ! तिमीले पनि । 
गनू पालन राजधमं, सबमा ४ हो श्रेष्ठ मन्ने गुनी १२ 
भन्दैछु इतिहास यै विषयको  योटा म ऐह्व सुन । 
योटा केक्य नामका नप थिए  ज्ञानी तथा सज्जन ॥ 
आयौ राक्षस एक मा्देछु भनी  सामू ढुलो हुजन । 
देखी ज्ञान नरेशको तप ठुलो  भाग्यो डराईकन ॥१२॥ 


































महाभारत 


शिक्षा धमकुमारले हित हुने ५ घेरै सुनी मीष्मको। 
जोरी हात भने विनम्र स्वरमा  चिन्ता गयो चित्तको ॥ 
गछ राज्य मनी थिएन सुखको ४ इच्छा मलाई तर। 
राखे माइहरू र द्रौपदि मिली  यो राज्यमा सादर १ १९॥ 
भाईलाइ दिएर राज्य वनमा ४ जाने इरादा मयो। 
के गर्दा हित हुन्छ यो क्पियमा  कतव्य कुन् श्रेष्ठ हो!  
शान्ती प्राप्त हुने र जो छ मनको  जाने अशान्ती सब । 





बिन्ति मुनेर धमंसुतको  भन्नमयो 
रक्षा गर्छे विपत्तिमा र सुखमा  सक्कमेले, धमले॥ 
व्यथै तर्क गरी अनेक थरिका  चिन्ता गरेको किन? 
होला मङ्गल के गरेर तप नै  सद्वम त्यागी भन ? ॥१६ 
जस्को जे जति कार्य धर्म विधिले  पैल्हे गरे निश्चय । 
त्यस्लाई सुख ढैन पूर्ण नगरी  त्यो काम जन्मेजय ! 
जस्तो पक्षिहरू ठुलो रुखमहाँ  बस्छन् बनाई गुँण। 
सोही तृक्ष ढल्यो, जल्यो यदि भने  त्याग्छन् दुखी मेकन ॥१७ 
त्यस्तै भूपतिरूप वृक्ष बलियो ४ पाए भने आश्रय। 
आफ्न धम गरेर पालन सदा क हुन्छन् प्रजा निभय ॥ 
उत्साही जनलाइ मद्दत सदा १ गोविन्द्ले गरदेछन्। 
अल्छी मानिसलाई विज्ञ जनले  दोषी मनी त्याग्दछन् ॥१८ 
त्याग्नू हुन्न स्वधर्म भूपति भई  उत्साह औं उद्यम। 
गर्न शासन राज्यको नरपते !  कृत्य हो उत्तम॥ 
मंत्री विज्ञ  सुदेव अम्बरिषका  ठूला प्रतापी थिए। 
मान् शत्रु सबै भनेर नप  तिन्लाइ आज्ञा दिए॥१ 

















।। १०३१ 


देखै गत्रु सुदेव्ले समरमा  धेरै उटेका जब। 
एक्तै जिल पनी असंभव कुरा ४ देखे तिनीले तब॥ 
पाउमा परि शम्मुको जब गरे  क्यै वेर आराधना । 
आफ्ना श्र दिई, पुन्याउनुभयो ४ श्रीशम्मुले कामना ॥२० 
मान्धाता नृपत्े गरे मख ठुलो  पै कुनै कालमा । 
श्री योगेश्वर पाल्नुमो खुशि भई ४ श्री इन्द्रको रूपमा ॥ 
राखी आसनमा सहर नृपले ४ गर्दा भए पूजन। 
तिनको प्रेम बुझी प्रसन्न मनले  बोल्नूभयो मोहन ॥२१ 
जे इच्छा मनमा छ हे नरपते !  शंका नमानी भन। 
बीले भूपतिगर्दछ अब प्रमो !  संन्यास नै धारण॥ 
 , जान्छ जङ्गलमा म राज्य सुख यो त्याग्छु भनेको सुनी । 
ं ज्ञानी भूपतिलाइ वक्सनुभयो  शिक्षा दया बनी ॥२२ 
जो गर्देन नरेश क्षत्रिय भई  आफ्ना प्रज्ञा पोलन । 
योगी बन्नु र राज्य गर्नु नपले  ठान्छ ब्र्था तिवकन ॥ 
सन्यासी र गृहस्थ घमं, तप वा कस्तै गरुन् साधना । 
हुन्नन् मोक्ष कदापि, झन् नरकको  भोग्नन् ठुलो यातना२३ 
जानी क्षत्रिधर्म श्रेष्ठ सबमा  श्री कृष्णजील्ले पनी । 
 धर्म लिन्भयो, असुरको  संहार गर्छु मनी॥ 
आफ्न् क्षत्रिय त्रेधर्म छाडि वनमा  जान्छ भनेको किन ? 
मान्छौ की तिमि तुच्छ हे नरपते ! त्यो धमेलाई मन ॥२४ 
शिक्षा भ्रृपतिले सुनेर हरिको  त्यस्को गरी पालन । 
पाए मुक्ति स्वधर्ममा दृढ हुँदा  त्यो देह त्यागीकन ॥ 
छैनन् क्षत्रियधम झैं अरु ठलो  सद्भम संसारमा। 
चिन्ता त्याग गरी रह दृढ तिमी  हे बाबु ! त्यै धमंमा ॥२ 



























ला जाना मी म. प्रहामारत 
बलबान्सित दुबंलले निस्तार पाउने बिषयमा बाघको र स्यालको उपाख्यान  
. नीति र राज्यधर्महरूको  श्री भीष्मद्वारा मुनी 
बोले धर्मकुमार फेरि मनको  शंका हटाकु भनी॥ 
मान्छ उत्तर राजधमे नपको  कल्याण गर्ने तर। 
होलान् दुर्बल भृपहेरू कसरी  त्यो धर्ममा सुस्थिर ॥२६ 
धेरै सैन्य हुने र हीन मतिको  भपाल कोही भए।। 
ठूलो मपति कोहि लड्दछु भनी  सामू खडा भैदिए ॥ 
थाम्न राज्य र राजधर्म कसरी  ती भपले त्यौ घरी। 
तिनको उच्तचाम भन्नुहोस् हजुरले ४ कर्तव्य राम्री गरी ॥२७ 
यस्तो विन्ति सुनेर धर्ममुतको ४ भन्नूभयौी सीष्मले । 
रक्षा गर्छ प्रजा र भपहरूको  आपत्तिमा धर्मले । 
जो राजा बल, बुद्धि, सैन्य, धनमा सामधथ्यले हीन छन्। 
त्यस्तालाइ सुविज्ञ भपहरूले ५ आधीनमा राख्तछन्॥२८ 
आफ्नै शक्ति र सैन्य, दुर्ग, धनको जुन् भप मान्छन् भर । 
हुन्छन् शत्र खडा हुंदा बखतमा  जो युद्धमा तत्र ॥ 
जो गलो हित ओ प्रजा सुजनको ४ सद्मले पालन । 
मान्त उत्तम वित्ञ व्यक्तिहरूले  भूपाल त्यस्ताकन ॥२९ 
भन्दैछ इतिहास यै विषयको ४ यौटा म अर्को सुन। 
कोही पैरकि नामक नप थिए पापी ठुला हुर्जन ॥ 
जन्मे स्याल भएर पुर्व जुनिको  ढुर्भाग्यले भूपति! 
सम्भझन्ये तर ती सबै सुखहरू  पेह्रे गरेका जति ॥३०॥ 
त्यागी क्रर स्वभाव मांस पनि त्यौ  गर्दनथ्यो ओजन। 
देथी चाल कुचाल बन्धुहरूले ४ भन्दा भए त्यस्कन ॥ 








































 


१३० शान्तिपते १०३३ 


गदैँनो किन मांस भौजन तिमी ४ हामीहछु झैँ मन? 
चल्नूपर्छ स्वजातिको नियममा  यो धम त्यागीकन॥३१॥ 
शिक्षा बान्धको अधर्म पथको  मानेन त्यो स्यालले । 
त्यस्को धम र नीतिको जब सुन्यो चर्चा कुनै बाघले ॥ 
लाग्यो मन्नसखे ! सहायक बनी मेरो रद साथमा। 
 यस्तो बात मृगेन्द्रको मुनि पस्यो  त्यौ स्याल सङ्कीचमा॥३२ 
लाग्यो भन्नहुनेछ हामि हुइको ४ सल्लाह एकान्तमा । 
चल्नूपर्छ हजुरले नप भई  सद्भममा नीतिमा॥ 
धेरै उत्तम धर्मको वचनमा ४ आबद्च पारीकन । 
मन्त्री मैकन बाषका संग गस्यो  त्यो स्यालले शासन ॥२३३ 
पैह्रेका जति हुष्ट हुर्जनहरू  त्यो बाघका जो थिए। 
बाधा मत्परि गनमा परि सबै  त्यस्का विरोधी भए ॥ 
सल्लाहा सबले मिलीकन गरी  त्यो बाघको मोजन।  
राखी स्यालकहाँ मनेहजुर, त्यौ ४ हो चोर ओ दुर्जन ॥३४ 
आफ्ना सेवक गको सुनि कुरा  त्यो बाघ क्रोधित् भयो । 
।  सज्जन स्यालछाइ सहसा  मार्ने इरादा लियो॥ 
। आमाले गइ सिंहलाइ हितको  शिक्षा दिई सुन्दर । 
हे बाबू ! तिमि काम यो बखतमा  सोची विचारी गर ॥२३५॥ 
। दोषी स्याल छ, डैन योग्य स्तिले ४ त्यस्को परीक्षा लिनू । 
बाबू, त्यस्पछि मात्र दण्ड तिमिले  त्यो स्याललाई दिनू ॥ 
गर्छन् हुजेन ठ्रोह व्यर्थ, असरको  सम्मोन देछ्दा  पनि । 
गर्नुपर्छ विचार गूपति भई क कुन् सत्य होला मनी॥२६ 
मोका पाई गएर बाधसँग त्यो  बिन्तो गस्यो स्यालले । 
मेरो मान ठुलो गरेर पहिले  राड्नुभयो नाथले॥ 








































 ०३४ महाभारत 


ऐह्के जो अपमानको विषय यो ४ आयो विना कारण। 
त्यस्ले बस्न हजूरको सँगमहाँ  आँटे पनि सक्तिन॑ ॥३७॥ 
शुक्राचार्य तथा बृहस्पतिजिकी  जस्तो छ यस्मा मत । 
सुन्नोस् नीति र धम भूपहरुको  कतेव्य राम्रोसित ॥ 
छिद्रान्वेपण गर्नुपर्छ पहिले ४ राजा भई जत्रुको। 
तिनको आपुसमा विरोध सहसा  पान् ठलो नीति हो ॥३८॥... 
जुन् वैरीकन जिललाइ छ कठिन् ४ सामू लडाई गरी। 
धोका वा छलले तथा कपटको क नीती चली राख्ररी॥ 
निर्धोले, बलवानलाइ पशुमा  आफ्नो गराई लिनू। 
आफ्नो काम बनाइ जीवन दिई  त्यस्लाइ छाडीदिन् ॥३९ 
आफ्नो राज्य र देश, मित्र, ढुकुटी मैत्री तथा देहको। 
रक्षा गनु सचेत भैकन सदा कै कतेव्य हो भूपको ॥ 
सानो छु, धन, सैन्यहीन कसरी  गर्ने लडाई मनी। 
बस्ने निष्क्रियको हुँदैन भवमा  उत्थान केह पनि ॥४०॥ 
हानीलाभ, बिरोधमेल अथवा  संग्राममा तम्सिन्। 
रक्षा सेनिकको गरेर गुणिको ४ सम्मानमा मन् दिन् ॥ 
वैरीको बुझि भावना रसदको  जो गर्छ रक्षा सदा। 
निर्धो भूप पनी हुनेछ बिजयी  यो युक्तिले सवंदा ॥॥ 
बस्नुपर्छ स्वधमंमा दृढ सई  भृपालत्ते जान्तुहोस् । 
सानू एक कथा यसै विषयको  भन्छ म सुन्नृहवस् ॥ 
कीही तीन सखा बनेर सरमा  माछा बसेका थिए। 
माझीले गइ जाल हाल्न सहसा  आँटेपछी आत्तिए ॥४२॥ 
योटाले दुइ मित्रका संग भन्यो  मन्मा रराईकृत। 
त्यागे यो सरलाइ हामिहस्को  बाँच्ने थियो जीवन ॥ 















..............नूूलालमतमममिमजलिजिजजििलिलिलिहिहिहिहििलिलिििजिजििलगमजिजिमिशममामममामो 










































. जानि १०३ 
दोस्रोले दरले समथन गस्यो  त्यस्को कुराको जब। 
तेम्लोले दुइ मित्रको सुनिसकी  इच्छा र वार्ता सब॥९३४ 
लाग्यो भन्न डराइ व्यर्थ अहिल्यै ४ चिन्ता गरेका किन? 
माझी आउँछ जाल हाल्दछु भनी क हे मित्रहो ! जुन् दिन ॥ 
गनु पर्छ विचार त्यै बखतना ४ हामीहरुले पनी 
ऐह्देखि डराइ हुन्छ भन के ?  कल्याण दुःखी बनी ॥४४ 
त्यस्तो बात सुनेर मत्स्य पहिलो  त्यो स्थान त्यागी गयो । 
दोस्रोचाहि बिचारपूर्वक रही  त्यो कालदेखी बच्यो ॥ 
तेम्रो मत्स्य घमण्डको गरि कुरा  त्यो दीघसृत्री मत्यो । 
मोका हेरि विचार गर्नु जनको  है नाथ ! कृतव्य हो ॥४५ 


, निर्घा र बन्दी मइसकेका भूपको कतेव्प ! 

हे राजन् ! यसरी पितामहजिले  शिक्षा दिएको सुनी। 
सोधे धर्मकुमारले चरणमा  पख्नेर दुखी बनी॥ 
मंत्री सेवक सैन्य शत्रुतिर नै  लागीसकेका मए। 
केदी भूप भएर, श्र, डुकुटी  साम्राज्यको रित्तिए ॥४६ 
राजा भैकन शत्रुको वश परी  काट्नुपरे दुदिन। 
के कर्तव्य गरेर फेरि कसरी  सप्रन्छ तिनको दिन ? 
यस्तो विन्ति सुनेर पाण्डुसुतकी कल्याणको खातिर । 
आज्ञा गर्नुभयो पितामहजिल्ते ४ शिक्षा दिई सुन्दर ॥४७॥ 
राजा श्रेष्ठ भई बिचार नगरी  गर्ला अनाचार जो। 
अकोको वशमा परी दुखहरू  मोग्ला ठलो मूखे त्यो ॥ 
कोही कैद पन्यो मने नरपति !  क्यै दोष वा पापले । 
सस्को मार्जन गनुपर्छ णुण वा ४ सत् नीतिले भूपते ॥४८॥ 
केदी भुपतिले नगतु अरुको  निन्दा र शैखी पनि। 


१०२६ र महाभारत 


बस्नूपर्छ सहेर मुक्त हुनको  मिल्नेछ मौका भनी ॥ 
सक्ला मित्रसमान गत्रुसित जौ ४ सद्भाव दशोउन। 
जस्ले बुद्धि पुस्याइ गर्दछ कुरा  मोका विचारीकन ॥४२॥ 
हे बाबू! सुन शात्रुका त्रुटिहरू क जो युक्तिले जान्दछन् । 
मोकामा गरि घात राज्यधन ती  सानन्द फूर्काउँछन् ॥ 
जसूले गछे घमण्ड व्यथे दुखमा क गाडिन्छ त्यो हुर्जन। 
मैले भन्दछु नीतिकै विषयको ५ आख्यान यौटा सुन 
कोही जंगलमा बसीक्न ठुलो क गर्थे तपस्या मुनि। 
डुख्ये जन्तु अनेक निर्भय त्यहीँ ४ साना र्ठला पनि॥ 
तिन्मा स्नेह थियो असाध्य मुनिको गर्थ सुनै आदर। 
निर्धो एक थियो तिनै पशुमहाँ  क्वै गाउले कुक्कुर ५१ 
भोको एक कुनै बर्छिष्ठ चितुवा  आयो कुटीमा ज। 
माग्यो जीवन उवानले चरणमा ४ पछी मुनीको तव ॥ 
त्यसलाई तपले बनाइ चितुवा  पारी दिए निर्भंय। 
लाग्यो इुल्न सह जवान कुटिमा  केही नमानी भय ॥५२॥ 
आई एक बढिष्ठ सिंह सहसा ४ आँटयो जसै झम्टन । 
काखामा मुनिको लुकी कुक्रले  माग्दो भयो जीवन ॥ 
 बलवान सिंह मुनिले  तत्काल पारीदिदा । 
थाल्यो निभंय डुल्न घोर वनमा  आनन्द मानी सदा ॥५२३ 
आयो मत्त गजेन्द्र, फेरि, मुनिल्ले  त्यस्तै बनाईदिए। 
त्यादेखि बलियो पछी शरम झैँ  पारेर छाड्दा भए 
पाएथ्यो मुनिको दया हुन गई  त्यो ख्प त्यसूले जब। 
थाल्यो मत्त भएर डुल्न वनमा  त्यो शान पापी तब ॥५४ 
। मारे यो मुनिलाइ नै भय सबै ४ जानेछ मेरी भनी। 





र 














कन १०३७ 
लाग्यो गर्ने विचार त्यो कुकुरले  साद्वै कृतध्नी बनी ॥ 
त्यो जाने मुनिल्रे प्रभाव तपको  ठुलो हुनाले गरी। 
बाबू ! श्राप दिएर श्वान अघि झैं  पारी दिए त्यै घरी ॥५५ 
भाग्यो वान डराइ ग्रामहरुमा  अत्यन्त दुखी बनी । 
सोही कारणले नगर्नु जनले  शेखी म ठूलो भनी ॥ 
। गर्नु बुद्धि पुन्याइ कार्य जनले ४ मोका परेका घरी। 
त्यसले नै सुखशान्ति मिल्दछ स्वयं है बाबु ! राम्रो गरी ॥५६ 
सुन्नू योग्य छ बुद्धिमान जनको  चातु्यं ओ १ । 
भन्छ एक कथा यसै विषयको  अर्को म ऐह सुन॥ 
टको क्वै वरको थियो रुख कहीं  त्यै वृक्षको फेदमा। 
बस्थ्यो कोहि मुसो बनाई बढिया  सौ द्वारको प्वालमा ॥५७ 
हाँगामा त्यहि वृक्षको घर हुने  योटा बिराली थियो। 
त्यसूले मार्छ भनी लिई डर मुसो  बाहीर निस्कन्नथ्यो ॥ 
ठूलो वृक्ष हुँदा चराहरु निकेश बस्थे बनाई गुँड। 
व्याधाले गइ जाल सोहि रुखमा  थाप्यो चरा पक्रन ॥५८ 
अल्झुन् रातभरी चराहरु भनी  फर्कर व्याधा गयो। 
 जालमहाँ बिडाल सहसा  संयोगले अल्झियो ॥ 
त्यौ देखेर खुशी भएर मनमा  निस्क्यो मुसो बाहिर । 
थाल्यो निर्भय डुल्न त्यो वरिपरी  हेदै बिरालछोतिर ॥५९॥ 
आयो न्याउरि एक त्यै बखतमा  उल्छ् सँगेमा लिइई। 
हागेथ्यो भय भन्न बेसरी मुसो  देखेर वेरी दुई॥ 
पारी अन्तर तीन हात जतिको ४ त्यै जालको ढेउमा। 
बाठो मूषक त्यो लुकीकन वस्यो  चिन्ता लिई चित्तमा॥६० 




















. ०३८ बन 


यौटा न्याउरिको ठलो डर उता  पापी बिरालो थियो । 
बाँच्ने यी हुई शत्रुबाट कसरी  भन्दै मुसो आत्तियो ॥ 
मार्ला न्याउरिले यहीँ रहिरहे  आएर क्यै बेरमा। 
निस्की जाउं भने छ शत्रु बलियो ५ लाटोकोसेरो त्यहाँ ॥६१ 
तेस्रो शत्रु परीरहेछ अहिले  संयोगले जालमा। 
बाँच्ने युक्ति कुनै म देछिदिनँ परें  है दैव ! आपत्तिमा ॥ 
गनू पछ विचार विज्ञ जनले ४ आपत्तिमा राम्ररी। 
गछ अन्तिम यल यो बखतमा  के पुग्छ व्यथें उरी ॥६२ 
दोटालाइ बिडालको भय ठुलो पैहै म देखाउँछ। 
तेम्रोदेखि पनी मिलीकन कुरा  मीठो गरी बाँच्तछ॥ 
कस्तै कृष््ट परे पनी बखतमा  बुद्धी पुन्यायो भने।  
वैरीबाट बचिन्छ वा पथ कुनै  देखिन्छ रक्षा हुने ॥६३ 

पैहै नै मनमा डराई बहुतै  हास्यो भने हिम्मत । 
बाँच्ने युक्ति भए पनी चुकिदिंदा ४ देख्दैन राम्रो हित॥ 
यस्तै तर्कहरू गरेर मनमा  बाँच्ने इरादा गुनी। 
लाग्यो भन्न परै बसीकन मुसो  साह्रै हितेपी बनी ॥६९॥ 
हे मार्जार  मलाइ मार्न भनि छन् वैरी दुवै तपर। 
भाग्थे भाग्न त यी दुवै खलहरू  मानेर तिम्रो ॥ 
इच्छा त तिमीलाइ मुक्त अहिले  पार्ने मलाई थियो। 
माछौं की तिमिले भनेर मनमा  शङ्का बढाईदियो ॥५५ 
मेले जाल नकाटि बाँच्न तिमिले ४ आशा छिन् व्यर्थ हो । 
गर्दैनौ तिमि केहि मद्दत भने  मर्छु म, वेला भयो॥ 
हाँगामा तिमी बस्तछो, म रुखको  बस्छु सखे ! फेदमा । 
सोही कारणले परस्पर गरौं ४ साहाय आपत्तिमा ॥६६॥ 

















































। लाग्यो मूषकलाइ भन्न खुशिले  गर्दै ठलो आदर। 
मान्देछो किन है सुखै ! तिमि बृथा४ मेरो अहीले डर ॥६७॥ 
काटी जाल भने छुटेर म पनी ४ आफ्नू बुझी रक्षक 
 ५ गर्नेछ तिमिलाइ मद्दत सदा  मौकामहीँ मूषक 
काटतैनौ तिमि जाल क्यै गरि भनेक मानी वृथामा भय। 
हाम्रो नाश हुनेछ केहि क्षणमा  भन्ने बुझे निः्व्वय ॥६८ 
आशा केहि थिएन यो बखतमा  बाँच्छा भनी जीवन । 
तिम्रो बात सुनेर हर्षित भयो ४ हे मित्र ! मेरी मन॥ 
माग्छ जीवन दान देउ तिमिले  मेरी चिताई हित। 
गर्छ मुक्त भएपद्ठी म खुशिले  तिम्री सदा मद्दत ॥६९॥ 
धेरै नै हितका कुरा जब भन्यो  विश्वास पार्ने गरी। 
थाल्यो मप्ूक जाल काटन, मनमा माल कि सन्दै डरी । 
त्यो देखीकन न्याउरीसहित त्यो  लाटोक्वसेरौ पनि। 
भागेथ्यो डरले छुटेर सहजै  मानँछ त्यस्ले मनी ॥७ 
। बन्धन् मुक्त भए छिटै मकन ने ४ खानेछ मार्जारले । 
भन्दै जाल अलीअली गरि मुसो  काटदे थियो दाँतले ॥ 
प्रातःकाल भयो लिई कुकुर त्यो  आयो शिकारी जब। 
लाग्यो मन्न विडालहेर खलले ४ मान भयो लो अब ७१ 
कादतैनो तिमी जाल यो बखतमा  हे मित्र ! चाँडै किन? 
देख्दैछो बलवान त्यो कुकुरले  मा्नेछ आईकन 
त्यस्को माव बुझेर जाल सहसा  काटेर त्यौ मूषक। 
आग्यो प्राण बचाइ आफ्नु घरमा  हे गत्रुसंहारक ! ७२॥ 























।।। संकटमा परे पनि मुसो  चातुर्यताले गरी । 
रक्षा जीवनको गस्यो बखतमा ५ सङ्ल्प पक्का धरी ॥ 
त्यस्को संकटको विचार मनमा  आफ्नू तिमोले गर। 
बोल्ने बुद्धि गस्यो र शत्रुहरुको  सारा हटायो डर ॥७३॥ 
आँटे मानिसले नगर्न सकिने  कुन् कर्म छन् लोकमा । 
जस्मा छैन विवेक बुद्धि जन ती  पर्छन् सदा शोकमा॥। 
राजा श्रेष्ठ भएर मू्खसरिको  कृतेव्य जो त्याग्दछन् । 
अर्काको वशमा परी हुखहरू  ती अन्त्यमा मोग्दछन् ७९ 
गर्दा बुद्धि पुच्याइ काय, गुणको  गछेन् सबै वर्णन। 
राजन् ! एक कथा यसै विषयको  भन्छु म अर्को सुन ॥ 
यौटा उत्तम त्रह्मदत्त पहिले ४ कोही थिए भूपति। . 
तिन्को राज्यमहाँ सुखी सब थिए  रेती भएका जति ॥७५। 
बीली मानिसको र पक्षहरूको  बुझ्ने र बाठो पनि। 
पाल्रेको दपल्रे चरी पनि थिई  दर्बारमा पूजनी॥ 
इल्थी नित्य थिएन त्यसकन कुनै ४ काहीं पानी बन्धन । 
चल्ला एक थियो प्रसन्न मनले  त्यो गर्देथी पालन ॥७६। 
यौटा बालक मूपको पनि थियो ४ खेल्थे हुवै साथमा। 
ददन सुत झट्ट कोषधित भयो  सानू कनै बातमा॥ 
चल्ला मारिदियो चरी पुजनिको ४ ती भूपको पुत्रले । 
चिन्ताग्रस्त मई असाध्य पुजनी  त्यो पुत्रको शोकले ॥७७। 
केही बेर पछी रिसाइ र तिखा  सम्पूर्ण नंग्रा धसी। 
फोरी राजकुमारका नयन त्यो क दबोरमाथी पप्ती॥ 
लागी मन्न गरी विलाप बहुतै  संसारका क्षत्रिय। 
 हुन्नन् संगति गर्न लायक कुनै  जीवादिले निर्भय ॥७८॥ 















. 







जैल्लेसम्म हुँदैन पूर्ण मनको  आफ्नू इरादा सब। 
गछेन् यी तब सम्म आदर दिई ४ सम्मान ओ वैभव ॥ 
इच्छा पूर्ण भयो कि बिसिं अघिका त्यसका सबै सद्गुण । 
त्याग्छन् सज्जनलाई क्षत्रियहरू  स्वार्थीसरी भैकन ॥७०९॥ 
बस्छन् पक्षिहरू मिलेर वनमा ४ सानन्द जुन् चालले। 
बस्नू योग्य थियो गएर म पनी १ त्यस्तै मिली प्रेमले ॥ 
आफ्नू धम त्जेर क्षत्रियकहाँ ४ मैले लिदा आश्रय। 
ड्थ्यो आफ्नू स्वभाव त्यो किन भयोहा दैव ! मेरो क्षय॥८८ 
जसको भिन्न छ खानपान र चल सम्बन्ध ओ वाहन । 
त्यस्ताका सँगमा मिलेर कसरी  बस्नू चरी भैक्न॥ 
जसुको शक्ति र बुद्धिमा छ समता  बानी र चाला पनि। 
त्यस्ताका सँंगमा मिलीकन बसे  मान्नन् सखा हो भनी८१ 
निष्ठुर राजपुत्र ! जसरी  तले गरिस् पाप यो। 

सोही माफिकको दिएँ फल पनी  कतेव्य पूरा भयो॥ 
रोई घोर विलाप त्यो पुजनिले कै धेरै गरेको सुनी। 
गाजालाइ भने गएर चरले  आए दगु्दै तिनी ॥८२ 
हाँगामा रुखको चरी पुजनि त्या  देखे बसेकी थिई । 
 भन्न बुझाइ नीति दपते  त्यस्लाइ दुःखी भई ॥ 
तेलले निष्टठुर कार्य राजमुतको  देखेर है पूजनी 
जस्तो दण्ड दिइस,प्रसन्न म भए  त्यो दूतद्वारा सुनी ॥८२ 
माफी दिन्छु तँलाइ आज मनमा  मेरो नमानी इर। 
बस्तू यो घरमा हुनेछ अघि झैं  सम्मान औं आदर ॥ 
तले त्यो अपराध माफिक दिइस्  जुन् दण्ड त्यो नीति हो । 
मेले माफ दिएपछी बसिदिनू  दरबारमा घम हो ॥८४॥ 






































. क छि 
१०४२ महामारत 


सम्झाईकन नीति धर्म नृपले  शिक्षा दिएको सुनी । 
हाँगामा रुखको बसीकन सदै  मन्दी भई पूजनी॥ 
मैल्वै जो अपराध यो बखतमा  तिम्रो गरें भूपति !। 
त्यस्ले यो घरमा म बस्न अघि झैँ  सक्तीनँ है सद्मति ! ॥८५ 
जस्ले अप्रिय गर्छ त्यस्कन निको  को मान्दछन् लो भन? 
गछेन् द्रोह बरू सदैव मनले ४ सम्झी उही हुएण ॥ । 
आफ्ने दुःख बताउँछन् जनहरू  यस्तो फ्न्यो यो भनी । 
अर्काको दुखमा हुखी हुन निको  मान्दैन कोही पनि ॥८६ 
तिम्रो पुत्र वयस्क हुन्छ तिमि झैं ४ झ्यै कालमा यो जब। 
मेरी दोष बताउला घरिघरी  ऐह्े गरेको सब  
। वेरी हो सुतको भनीकन तिमी  ईर्ष्या लिई चित्तमा। 
मनेछौ तिमिले मलाइ सहजै  हे भूपते ! व्यथमा ॥८७ 
बस्नु यो घरमा सहर्ष अघि झैं भन्छ्ो तिमीले तर। 
मैले शत्रु बनेर बस्नु कसरी  तिम्रो नमानी डर! 
मोती, दूध र व्यक्तिको मन जसै  क्यै हेतुले फाट्तछ। 
जोरिन्नन् कहिले, बरु दिनहरू ४ त्यो दुःखले काट्तछ ८८ 
बोली ध्ुद्र कुरा र गर्छे जन जो ४ ईर्ष्या र निन्दा स्तुति ।  
गर्न् हुन्न सुकार्य विज्ञ जनले  त्यस्को लिई सम्मति ॥ 
मान्छन उत्तम विज्ञते मत ठुलो  श्री शुक्र आचायको । 
वैरीका संग मित्रता गरिलिने  संसारमा मूखे हौ ॥८०॥ 
आफ्नै माइ र बन्धुले पनि गरे ४ वेर क्यै बातमा। 
तित्को गर्नु हुँदैन क्षत्रिय भई  बिश्वास सुंसारमा ॥ 
यस्ती तर्क सुनी सकी पुजनिको  फेरी बुझाङ भनी । 
लागे मन्न ति त्रह्मदत्त दपती  ताल हे पूजनी ॥५२॥ 












बन्द  । 
क क 


शान्तिपवे १०४३ 


कस्तै शत्रु भए पनी मिलिजुली  साथै बसे क्यै दिन।।, 
सक्छन् स्नेह बढेर ती समयले  त्यो शत्रुता बिसन ॥ 
दैवाधीन भई भलो र कुमलो ४ गर्छन् सबैको जन। . 
को सक्ला नत लोकमा दिन तथा  खोसी कसैको लिन॥९१॥ 
सोही कारण कर्मको फल दिने ही देव प्राणीक्न । 

भन्ने बात गरी विचार रिस यो  गछेस् तँ व्य किन ! 
जस्तै वृक्षमरी फली फल सबै  पाकेपछी झदछन्। 
प्राणी जन्म लिएर त्यै किसिमले  संसारमा मर्दछन् ॥५२ 

ं जस्तै पोल्नु स्वभाव हो अनलको  भन्ने सबै जान्दछन् । 




















त्यस्तै जन्म छिएर मर्नु जनको  हो धर्मे ने भन्दछन् ॥ 
,। सोही कारण क्रोध गर्दे जनले हो मूर्खता लोकमा।  

ं तेल बस्नु उचित् छ क्रोध नगरी ४ आएर दरबारमा ॥९२॥ 

यस्तो बात सुनीसकेर दपको ४ मन्दी भई पूजनी । 
है राजन् ! तिमिले भने जति सबै  साँचो भए तापनी ॥ 
गर्देनन् किन मर्नेको मन सबै ४ प्राणीहरुले भन! 
मर्नाखातिर मात्र जन्मनु भए क गर्थेँ दवाई किन ॥९४॥ 
,व्यथैं हो सुख दुःख मान्तु अथवा ४ बाँचे मरे बान्धव । 
मान्तू हर्ष र शोक्ले रुनु पनी  भन्यै वर्या हो सब॥ 
है राजन् ! व्यवहार चल्नु त्यसरी  गाह्रो थियो लोकको । 
को खोज्छन् दुख भोग्न खोज्नु सुखने प्रत्येकले योग्य हो ॥९५ 
दैवाधीन बनेर केहि नगरी क मानीसले उद्यम। 
निर्वाहा जनको हुँदैन भवमा  हो नीति यो उत्तम ॥ 
आफैँले ननिल्ले स्वयं उदरमा  जाँदैन खाने कुरा। 
प्राणीको भन हुन्छ उद्यम विना  कुन् काय आफैं पुरा॥९ 





































 १०४  महाभारत  
गर्छन् यल तथा परिश्रम ढुवै  जुन व्यक्ति संसारमा । 
। बस्नेछन् धनधान्य पूण सुखले  सम्मानले लोकमा ॥। 
 दिन्छन् देव अवश्य सम्पति स्वयं  मेरी भए साग्यमा ।  
 यस्तो बात मनेर उद्यम त्यजे ४ पछेन् ठुलो दुःखमा ॥९७ 
 गनू उद्यम ओ निरोग रहनू  विद्वान ठलो हुनू। 
। गनू खूब विचार दोषगुणको  योद्धा प्रतापी हुन् ॥ 
 गर्नू शासन नीतिपूर्वक, प्रजा  सप्पात्रको रक्षण। 
। राजन् ! उत्तम उद्यमी पुरुषका  हुन् यी सबै लक्षण ॥९५८॥ 
 जन्मी मानिस रूपले हृदयमा  छैनन् मने यी एण। 
 फेनै सास खलाँति झैँ प्रथिविमा ४ ज्यूदै मरेको जन॥  
। यस्तै तर्क र नीतिपूर्वक कुरा  धेरै थरीका भनी।। 
। राजाको नसुनेर उत्तर उडी  वनमा गई पृजनी ॥९९। 
 पक्षी तुच्छ भए पनी जब पस्यो ४ त्यो शत्रुताकी स्थिति । 
। राजाको सहसा पत्यार मनमा  मानीन है सद्मति ! 
। घोका हुन्छ पछी मनेर अथवा  मार्नन् भनी भूपले। 
 ठानी शत्रुसमान बात नृपको  मानीन त्यो पक्षिते ॥३०० 
। गर्ने मद्ृत राजकाज समा क सल्लाहदाता णुणी। 
 आफ्नो झैं गृह कार्यमा पनि रुजू  हुन्थी सदा पूजनी ॥ 
ऐह्रे पने गयो विरोध सहसा  योटा कुरामा भनी। 
। त्यागी आज गई, मलाइ वनमा  त्यो पूजनी बैगुनी ॥१॥  
। राजालाइ थिएन केहि चिजको  खाँचो र गाह्रो तर। 
 लाग्यो दुःख निके सदैव गुणको  गर्ने हुँदा आदर ॥ 
। हे बाबू ! वलवानको डर कती मान्दा रहेछन् जन। 
त्यसको एक कथा म भन्दछ अरू विश्वास मानी सुन ॥२ 





























































 शान्तिपने शान्ति ९०९ १०४५ 

सोधे नारहले पुगी रुखमनी ४ हाँसेर कोही दिन। 
चल्दा खुब ठुलो हुरी स्ख ! तिमी  टिक्छो कसोरी भन ? 
लाग्यो भन्न तुरुन्त वृक्ष मुनिको  त्यो प्रश्नलाई सुनी ॥ 
सक्छ रोक्न हुरी घुने ! म बलियाङ हाँगाहरूले पनि ॥३॥ 
शेखोयुक्त कुरा सुनी मुनि छिटै  केही नबीली गए। 
  होस्याईकन वायुलाइ रुखको  शेखी सुनाईदिए ॥ 
बानी नारदको छ यो किसिमको  भन्ने बुझेकै थियो। 
हावाको डर मानि तृक्ष मनमा क क्यै बेर दुःखी भयो ॥४ 
हाँगा औ फलपुष्प, पातहरु जो  त्यसका थिए साथमा । 
सारा झारिदिएर ठिङ्क उभियो  चिन्ता लिई चित्चमा ॥ 
 चुक्ली नारदको सुनेर रुखको  शेखी म तोड्छु भनी । 
आए वायु, वि्प देखि रुखको  सोधे दयालू बनी ॥५॥ 
यस्तो हालत के गरी हुन गयो  हे वृक्ष ! तिम्रो मन! 
तिनको बात सुनीसकेर रुखले  बिन्ती गज्यो कारण ॥ 
मेरी सुन्दर रूप नाखजिले ४ देखेर ईर्ष्या गरे। 
मैले नै फलपुष्प, पात सब यी  झारीदिनाले झरे ॥६॥ 
। बन. नारदको र बात रुखको  त्यस्तो सुनी वायुले । 
फर्के वेग हटाइ आफ्नु घरमा है भूप ! आनन्दले ॥ 
ठूलाको वशला परे पनि यदी इच्छा छ बाँच्ने भन । 
गर्नूपछे कुरा नुहेर रुख झ  कल्याण आफ्न हुने ॥७ 
चाण्डाल र बिश्वामित्रको संवाद  


शिक्षा श्रेष्ठ सुनी चिताइ मनले  प्राणीहरूको हित। 
सोधे धमकुमारले विनयले श्री मीष्म योद्ठासित ॥ 







































. धर्म, अधर्म श्रेष्ठ जनले ५ मानी लिनेछन् जब। 
बढ्ला लोम ठगी र् मानिसहरू  निर्वाह गर्नत् सब ॥८॥ 
गर्दो आपसमा विरोध बहुतै  हुःखी हुनेछन् जन। 
स्वामी संपतिको हुनन् प्रथिविका  पापी तथा हुर्जन ॥ 
गर्दैनन् जब भृपले सुजनको  कल्याण ओ रक्षण। 
थाम्नू त्राद्यणले स्वधम कसरी  रक्षा गरी ! जीवन ॥९॥ . 
यस्तो प्रश्न सुनी पितामहजिल्ले ४ श्री घरमका पुत्रको । 
केही बेर गरी बिचार मनमा  हाँसेर भन्तूमयो  
। योगक्षेम र मृद्यु व्याधि, मय ओ  बर्सातको कारण । 
हुन्छन् भूपतिका सुकर्म अथवा  दुष्कर्मले ने सुन ॥१०॥ 
विश्वामित्र मुनी तथा उवपचको ४ संवादको रूपमा। 
दिन्छन् विज्ञहरू उदाहरण जी है बाबू ! संसारमा ॥ 
भन्छु सोहि कुरा तिमी स्थिर मई शङका नमानी सुन । 
यस्ले बुद्धि विवेक बढ्छ मनको  जान्छन सबै दुणुण॥११॥ 
त्रेता ठापरको थियो नरते !  संघी कुनै कालमा। 
ठूलो पने गयो खडेरि र परे प्राणी सबै कृष्टका ॥ 
राखेका जति अन्न व्यक्ति रूलले  सम्पूर्ण खाई सके। 
वापी, कृप, नदी, तडाग, खरपात पानी नपाई सुके ॥१२॥  
खाने अन्न नपाइ धर्म जनले  बिस्तार त्याग्दै गए। 
पापी, चोर अनेक कष्ट सहसा  उत्पातमा तम्सिए ॥ 
हाहाकार पस्यो चतुर्दिक ठुलो  संहार बढ्दै गयो। 
भागे मानिस कष्टले गृह त्यजी ४ गाउँ सबै रित्तियो ॥१२॥ 
गथ धम, मुकमे यङ्गहरु जो  ज्ञानी तपस्वी जन। 
थाले गर्न डुलीडुढी घरघरै  ती व्यत्ति मिक्षाटन ॥ 





।... मुनी त्यसै बखतमा ४ सन्तान ठाडीकत । 
डुल्थे पागल झैं ठुलो दुख सही  राखौं भनी जीवन ॥१४॥ 
देखै शुद्रकहाँ पुगा कुकुरको  मासू मुनीले जब। 
थाल्ने माग्न मलाइ देउ तिमिले  हेजद्र ! मास् सब ॥ 
बोल्यो शृद्रमुनी, श्वुधार्त म पनी  छु बेसरी यो घरी। 
 सोको आफु वसी तपाईंकन यो  मास् दिउँ के गरी ॥१५ 
माग्नोस् अन्न कहीं गईकन अरू  त्यस्तै भनेको सुनी । 
थाके यल गरेर अन्न नमिली कै दुःखी भए झन् मुनी ॥ 
धेरै तर्क गरेर फेरि घरमा क त्यस्को प॒सी रातमा । 
मास् चोर्न मनी लिए कुकुरको  साँग्रो जसै हातमा ॥१६॥ 
। लाग्यो भन्न कराउँदै इवपच त्यो  जागै हुनाले गरी । 
को हो, मामु लिने बताउ निशिमा  यो भाग मेरो हरी? 
जागा छू तिमिलाइ माछु यसरी  त्यस्ले भनेको मुनी । 
लागे भन्न डराई केहि मनमा  चाण्डाललाई सुनी ॥१७। 
विश्वामित्र म हँ बिते दिन निकै  केही नखाईकन । 
राखौं प्राण भनेर रात्रि बिचमा ४ आएँ म सासू लिन ॥ 
तिन्को बात ग्ुनी मन्यौ जवपचले ४ सम्मातवका साथमा । 
गदैछो किन यो कुकर्म तिमिले क ज्ञानी भई रातमा ॥१७ 
मान्छन् निन्दित विज्ञले श्वपचको  क्यै वस्तु वा संपति। 
त्यसमाथी पनि यो अमक्ष्य कसरी ४ खान्छो तिमी सद्माति ! 
आफ्नू प्राण बचाउने बरु कुने  यलादि अर्को गर। 
यसले नष्ट हुनेछ धम, तप औ  कीर्ति छ जो सुन्दर ॥१ 
जस्ले खान्छ अमक्ष्य मांस त्यहिही  पापी तथा निर्दयी । 
त्यप्षका नष्ट हुनन् सै नियम औ बस्नेछ दुःखी सई ॥ 




















म  जानका ०४८ हु बहामारत 


हु त... उ ला 
। मांस कदापि पाँच नङका ४ कोही पनी जीवको । 
खाए घटतछ धर्म, कीति बल ओ  आय्रुष्य ती व्यक्तिको॥२ 
यसूते तृप्ति हुँदैन अमृतसरी  भन्ने विचारीकन। 
जानीजानि स्वधम नष्ट यसरी ४ गर्छौ द्वयमा किन? 
यस्तो नीति बुझाउँदै शवपचते ४ बिन्ती गरेको सुनी । 
लागे मन्न अनेक शाख्र मत ती  केही नजान्ते बनी ॥२१॥  
आगो हो मुख विप्रको जति कुरा क खाए पनी पच्तछ। 
खाए राक्षस ती अगस्त्य क्रपिले  संसारले जान्दछ 
त्योभन्दा पनि मांस के कुकरको  मान्छौ तिमी निन्दित ! 
आफ्नू प्राण बचाउनू पनि त हौ  शाख्रादिले सम्मत ॥२२॥ 
बाँचे मात्र सकिन्छ गने तप औ  सद्धमको पालन । 
सोही कारण सांसतले कुकुरको  राख्छु म यो जीवन! 
पाछु तृप्त म पितृदेव पहिले  यो माग्नु होमीकन । 
बच्छा शेष जती जहान सबले  गछौँ पछी भोजन ॥२२॥ 
तिम्रो अर्ति म सुन्नसक्तिनँ कुनै  टारीदिने यौ घरी। 
दिन्नौ मांस भने म जान्छु अहिल्यै तिम्रै अगाडी मरी । 

यो आज्ञा क्रपिको सुनी शवपचले बिन्ती गस्यो सादर । , 
ज्ञानीलाई अभक्ष्य दान खुशिले  गर्दीनँ मैले तर ॥२४॥ 
लेजानीस् खुशिले स्वयं हजुरको  इच्छा भए हे मुनि! 
बिश्वामित्र खुशी भए मनमने  त्यसूले भनेको सुनी ॥ 
फर्के आश्रममा तिनी कुक्रको  साँप्रो लिई काँधमा । 
थाले गगे विधानले हत्रन ती  त्यो मांसले अग्निमा २५ 
तिनूले भाग गरे समरपण जसै  मन्त्रेर श्री इन्द्रको । 
राज्ा इन्द्र भए प्रसन्न र ठुलो  तत्काल पानी पस्यो ॥ 































 ३२ शञान्तिपवे १०४६ 
वापी, कूप, तडाग ओ नद नदी  जो जो सुकेका थिए । 
सारा, वक्ष सुधासमान जल त्यो  पाई हरीया भए ॥२६॥ 
हे राजन् ! क्रषिको सुरम्य कुटिमा ५ चेलाहरू जो थिए। 
खाने वस्तुहरू गएर सबले  खोजेर ल्याई दिए॥ 
प्रायश्चित्त निमित्त खूव त्रदपिलले क ठलो तपस्या गरे।  
 आफ्ना ती शुम कर्मले पछि तिनी  संसार पारी तरे ॥२७॥ 
ठूलो संकटमा ।। बखतमा  त्याग्दैन जो साहस।। 
त्यस्लाई फल मिल्छ श्रेष्ठ, क्रपि झै फेलिन्छ ठूलो यश॥ 
यस्तो क्रम पनी सुविज्ञ जनले ४ राखौं भनी जीवन । 
गनू पर्छ भने कुरा म असरको  धेरै भनौं के भन ? ॥२८ 


शरणागतको बिषयमा व्याधाकषरोल आजयान? 

यस्तो अर्ति सुनेर धमसुतले ४ सोधे परी पाउमा । 
जान्नू हुन्छ हजूरले सब कुरा ४ लेखे जती शाख्रमा॥ 
गनू उत्तम धर्म हो अतिथिको  सेवा सकेको जति। 
अर्काको जव पर्दछन् शरणमा  आएर हे सदाति ! ॥२९॥ 
तिन्का निम्ति सहर्घ जीवन दिई  जो गर्दैछन् चाकरी । 
सिनहाई फल मिल्छ कुत किसिमले  सुन्छ म त्यो राम्ररी ॥ 
। यस्तो प्रन्न सुनी पितामहजिको  सानन्द् भन्तूमयो । 
रक्षा गर्नु विपत्तिमा सुजनको  कर्तव्य औ धर्म हो ॥३० 
गर्ने पाप विनाश उत्तम क्या योटा म भन्छ सुन। 
व्याधा शक थियो सदा पशुहरू  मार्ने दुलो दुजन॥ 
मासू दोष विहीन दीन पशुको  त्यो गर्दथ्यो भोजन । 
मान्थे मानिसले ठुलो डर परे  देखे पनी त्यसकन ॥३१॥ 
रोके भाइ र बन्धुले नगर यो  हुष्कमे व्यथै भनी । 


भसकृमिआामा 


























 टू महाभारत 


तिन्को उत्तम अर्ति व्याध खलले ४ मानेन केह्कै पनी॥ 
शिक्षा दुर्जनलाइ व्यर्थ छ दिनू ४ भन्ने विचारीक्न । 
राजन् ! भाइ र बन्धु आदि सबले  त्यागीदिए त्यसुकन ॥३२ 
झन् त्यो ख्शि भएर जङ्गलमहाँ ४ हत्या सदा गर्दथ्यो । 
मनृपछ भनेर भीति मनमा  त्यो हुष्ट मान्दैनथ्यो ॥ 
बस्ता जङ्गलमा कुनै दिन चल्यो  आँधी र पानी पत्यो। 
ढाकेथ्यो जलले चतुर्दिक जसै .चिन्ता परी त्योउ्यो ३३ 








पानी खूब परे पनी पथ सबै  जाने बुझेकै थियो। 
 औंसीको निशि नै थियो तपनि त्यो बिस्तार हिँड्दै गयो ॥  
देख्यो एक चरी निकै पर पुगी  मूर्च्छा परेकी थिई । 
खानूपछं भनेर त्यसकन पनी  पक्न्यो बनी निर्दयी ॥२४ 





















। ओ।।। १०५१ 
यौटा वृक्षमनी पुगेर त्यहिँ नै  त्यौ रात काटछ भनी ! 
पृल्ट्यौ पात बिछयाइ व्याध,बहुतै  जाडो भए तापनी ॥ 
गर्थ्यो पक्षि विलाप सोहि रुखमा  यौटा हुखी भैकन। 
चारो खोज्न गएकि पि अग्न तक आईन मेरी किन ! ॥३५॥ 
पानी खूब पस्यो हुरी पनि चल्यो  रात्री अँध्यारो छ यो । 
पाँचेकैछ कि वा कतै कि त परी  आपत्तिमा आज त्यो ॥ 
गर्थी त्यो गृहकार्य खुशि मनले  मेरो सदा चाकरी । 
एक्लै यो घरमा बसौं म कसरी  पत्नी विना यो घरी ॥३६ 
भाई, बन्धु र पोत्र, पुत्र घरमा ४ सारा भए तापनी। 
शोभाहीन र शुन्य हुन्छ घर त्यो  छैनन् भने कामिनी ॥ 
। कस्तै कृष्ट परे पनी मिलिज्जुली  बस्छन् भने दम्पति । 
तिन्को स्वगंसमान हुन्छ गृह यो  संसारमा भृपति ! ॥३७॥ 
मेरी पत्नि पतित्रता गुणवती  अत्यन्त प्यारी थिई। 
त्यस्ती पलिबिना त्र्था छ घरमा  बस्तु गृहस्थी भई ॥ 
खीका सद्गुग संकषे बेसरी गस्यो  त्यसूले बिलोना जब। 
बन्धन्भित्र भए पनी सुनि कुरा  आफ्ना पतिको सब ॥३८ 
 लागी भन्न बुझाइ कमंफल छन् ३ जीवादिका प्राक्तन। 
देवाधीन भएर जीव फल त्यै  जन्मन्छ आओग्नाकन ॥ 
आफ्नाका सँगमा बिछोड अथवा ४ संयोग पेनै पनी! 
मान्छन् प्राक्तत कमको फल सबै  गर्ने यही हौ भनी ॥२९॥ 
आफ्नू कर्म सपाढु विज्ञ जनको  कृतव्य हो लोकमा । 
मैरा निम्ति तपाइँले नलिनुहोस्  चिन्ता दृथा चित्तमा ॥ 
आएको स्खका मनी छ अहिले कै यो व्याध अभ्यागत । 
यसुको गर्नुहवस् प्रसन्न मनले  सम्मान ओ स्वागत ॥९० 














 


१०५२ महाभारत 
पत्नीको मुनि अर्ति ख्ब मतमा  त्यो पक्षिको क । 
व्याधाको नगिचै गएर खुशिल्ले  यो बात त्यस्ले भन्यो ॥ 
आफ्नो सेवक हो भनेर मनमा  इच्छा छ जे त्यो सन । 
आज्ञा शक्ति पुगे जती म खुशिले  गछ सबै पालन ॥४१॥ 
पक्षीको मुनि त्यो कुरा खुशि मई  भन्दो भयो व्याघले । 
जाडो शान्त हुने थियो अलिकती  हे मित्र ! आगो मए॥। 
व्याधाको सुनि बात पक्षि खुशिल्ले ४ तत्काल उड्दै गयो। 
बल्दो अग्नि लिएर आफ्नु मुखमा क्यै बेरमा फर्कियो ॥४२॥ 
व्याधाले खरपात आदि बटुली ४ आगौ जलाईकन। 
 बेसरि अग्नि त्यो अनि भयो क्यै शान्त त्यस्को मन ॥ 
पक्षीलाइ मन्यो गयो शरिरको जाडी त मेरो सब।।  
आँट मने म सोकले अलिकती ै क्यै खान दे अब ॥४३. 
। व्याधाको सुनि बात चिन्तित भई  भन्दो भयो पक्षिले । 
केही सम्पति ढैन, पेट कसरी  तिम्रो मरू १ ॥ 
भोजन । 























सेवा उत्तम धर्म हो अतिथिको  भन्छन् सबै 
तिम्रो पेट म मदेछ पख छिटे  आफ्नो यही देहले ॥ 
हाम्फाल्यो सहसा भनीकन यती ४ त्यो पक्षिले अग्निमा । 
देखी साहस पक्षिको गुनिलियो  त्यो व्याधले चित्तमा ९ 
मेरा निम्ति सहषं जीवन दियो  जाबी चरो भेक्न 

आफ्नो उत्तम धर्मको भय त्यजी  त्यसूले गस्यो पालन ॥ 
गर्दै निन्दित कम मात्र वनमा  मेरो बित्यो जीवन । 
मेले काटन सकीनँ मानिस भई  सद्भमंद्वारा दिन ॥४६॥  





 


पश्चात्ताप गरी चरीकन त्यहीँ  छाडीदियी व्याघले । 
स्वामीका सँगमा चरी पनी मरी  त्यै अम्निमा शोक्ले ॥ 
भोगी प्राक्तन कर्मका फलहरू  जन्मेर संसारमा । 
केही काल बिताइ दम्पति गए ४ त्यै धर्मले स्वगंमा ॥४७॥ 
 ब्याधाले निज देहलाइ ढुखते  धिक्कार धेरै दिई। 
मुक्ति प्राप्त गच्यो मुकमे पथमा ४ लागेर ज्ञानी भइ॥ 
हे बाबू ! इहलोकमा अतिथिको ४ सत्कार जो गर्दछन्। 
धेरै काल गएर स्वगपुरिमा  त्यो घमेले बस्तछन् ॥४८ 
अङ्चानमा गरिएको पाप कसरी नाश हुन्छ !  
सोधे भीष्मजिलाइ धर्मसुतले  सानन्द॒ पा परी । 
होला पाप विनाश नाथ ! जनको  अज्ञचानको के गरी! 
यस्तो प्रह्न सुनी पितामहजिले  सानन्द् भन्तूभयो। 
भन्छू एक कथा तिमी सुन, सदा  कल्याण गर्नेछ त्यो ४९ 
श्री जन्मेजय नामका नरपती  साद्दै थिए सज्जन। 
लाग्यो भृपतिलाइ विप्रवधको  हत्या नजानीकन ॥ 
 भ्रूण भनी प्रजा मुजनले ४ तिन्लाइ त्यागीदिए । 
छाडी शासन राज्यको वनमहाँ ४ दुःखी हुँदै ती गए ॥५०१ 
बस्थे आश्रममा कुने, तप गरी  इन्द्रोत ज्ञानी मुनी । 
सोधे भूपतिले हुनेछ कसरी  उद्धार मेरो भनी॥ 
हत्यारा न्पती भनेर पहिले ४ धिक्कार धेरै दिई । 
देखेनन् जब क्रोध ती दपतिमा  बोले दया भई ॥५१॥ 
राजन् ! गदेछ पाप जुन् पुरुषले  जान्दै नजानीक्न । 
प्चात्ताप र धमंकम तपले  सक्नेछ त्यो मेडिन ॥ 































गर्नु ईश्वरको प्रसन्न मनले  सेवा तथा कीर्तन! 
हत्या पाप भई विनाश हरिमे  लाग्नेछ त्यस्को मन५२ 
राजन् ! उत्तम त्रह्मकम रत जो  सप्पात्र छन् त्राह्मण । 
तिनको क्यै अपराध गर्दिनँ भनी कै गनू पहिले प्रण॥ 
इल्न् तीथे प्रभास, पुष्कर ठुलो  श्रद्धा लिई पेदल। . 
गर्न यज्ञ र स्नान, दान, तप औ  सेवा सदा निः्छल ॥५३ 
राजन् ! सूयं उदाउँदो तम स्वयं  नाशिन्छ जुन चालले । 
तिम्रो पाप पनी त्यसै किसिमले  छुटनेछ सक्कमले ॥ 
त्यौ शिक्षा मुनिको सुनेर नपुग्ने ४ विश्वास मानीकन । 
बद्दीमा तपको गरे टृढ् भई  क्यै काल आयोजन॥१४ 
त्यस्तै पाप सबै छुटयो नरपती  अत्यन्त खूशी भए। 
केही काल पछी ति स्वर्गपुरिमा  त्यो देह त्यागी गए ॥ 
जानीजानी कुकर्म पाप जनले  संसारमा गदछन्। 
केही छैन उपाय मुक्त हुनको  ती नकमा पर्दछन् ॥५५ 
मृतकले पुनरजीषन पाउने विषयमा आख्यान । 
सोधे धमकुमारले विनयले ५ श्री मीष्म ज्ञानीसित । 
शंका गर्नुहवस् निवारण प्रमो  मेरो चिताई हित ॥ 
यौ संसारभरी मनुष्य दिन ४ देछ्छु मरेका तर। 
मुदोलाइ बचाउने यदि भए  युक्ती कुनै सुन्दर ॥५६॥ 
आत्ना गनुहवस् मलाइ प्रभुले ४ जाने बुझेको भए। 
पैल्हे मृत्यु भएर कुन् पुरुषको  कस्ले बचाई दिए॥ 
यस्ती प्रश्न सुनेर धममुतको ४ भन्नुभयो मीष्मले। 
यी आख्यान म भन्दछ सुन तिमी हे भूप ! आनन्दले ॥५ 











१ । ५६ महाभारत 

देछ्छो तर गिद्धलाइ, कसरी  पार र खाड मनी । 
जान्छो त्याग गरेर, आयु शिशुको  बाँकी भए तापनी॥ 
आफ्नू देह नपाई पुत्र कसरी  बाँच्नेछ तिम्रो मन। 
बाँच्ने आश लिई बसीरहु यहीं ४ रोई कराईकन ॥६४॥ 
त्यागी यो प्रिय पुत्रलाइ घरमा  दोडेर जान्छौ किन ? 
बाँच्ने आश लिएर साँझतक के गाद्दो पस्यो पर्खन?.. 
आफ्नू स्वार्थ बुझाउँदै जब भन्यो  यस्तो कुरा स्यालले । 
मु्दाको सब ती वरिपरि बसे  बाँच्ने ठुलो आशले ॥६५ 
फर्के मानिस, स्यालको सुनि कुरा  पत्यार मानीकन। 
आई गिद्ध मयोबृ्था तिमिहरू  फर्के आयौ क्नि! 
यसमा प्राण रहेन शेष अब यो ङ बाँच्तैन केह पनी। 
गछौँ आश कि स्यालको सुनि कुरा यो फेरि वाँच्ला भनी ६६ 
बाँचेको अश्षसम्म को छ ? भन लो जो जो मरे लोकमा । 
बाटो हो सबको यही, किन सबै  पर्छौं दृथा शोकमा ॥ 
आफाफ्ना घरमा हिँडे सुनि कुरा  त्यो गिद्धको ती जब! 
लाग्यी स्याल गएर भन्न नजिकै  आफ्नू इरादा सब ॥६७॥ 
यसको देह खडा हुँदै अदुझ झैं  त्यागेर जान्छो कहाँ। 
सक्छन् जीवित पाने यस्कन कुनै कै आए महात्मा यहाँ॥  
कोही ब्राह्मणको मस्यो सुत अघी  वेला ु नपुग्दै जव । 
गुदोलाइ चचाइबक्सनुमयो ४ आफै गई राधव ॥६८॥ 
आफ्नो पक्ष गरे समर्थन जसै  ती गिद्ध ओ स्यालले । 
थाल्रे सुन्न बसी मलामिहरु ती  अत्यन्त आश्दयले ॥ 
पाल्नूमो शिवजी त्यसै वखतमा  है भूप! संयोगले । 
छोरो व्राह्मणको बचाइदिनुमो  आफ्नो ठलो शक्तिले ६ 









ल्ल्य । शङकरको कृपा हुन गई  बाँच्तो भयो बालक । 



















१३३ शञान्तिपवे 
भागे गिद्ध र स्याल श्रीशिव पनि  पील्न्मयो धाममा । 
आफाफ्ना घरमा गए शिशु लिई ४ आनन्दका साथमा ॥ 
मैल्ले यो इतिहास जुन् किसिमले ४ पेहै सुनेको थिएँ। 
हे राजन् ! तिमिलाइ उत्तम बुझी  ऐह्क सुनाई दिएँ ॥७०॥ 
जस्ले गर्दछ कार्य योग्य रितले ४ विश्वास मानीकन । 
त्यसलाई सुख शान्ति मिल्दछ सुखी होला सदा जीवन ॥ 
ठूलो सिद्ध तथा सदाशिवाबिना  ब्रह्याजिको लेखनी । 
राजन ! मेट्न समर्थन दैन भवमाईः मानीस कोही पनी ॥७१॥ 
सोही कारण विज्ञ मानिसहरू  संसारमा छन् जति। 
मछ आज कि भोलि मदछु मनी क आफ्नो सपास्न मति ॥ 








त्यस्तै ट्द्छ कालको गति पनी  हे शत्रु संहारक ! ॥७२॥ 
लास, तप सत्य र पापहरूका बणन   
सोधे धर्मकुमारले विययले  श्री भीष्म ज्ञानीसित । 
हुन्छन् मानिस कुन् परिस्थिति परी हुेष्क्ममा उद्यत॥ 
यस्तो प्रष्रन सुनेर धर्मसुतको  भन्नुभयो मौप्मले । 
। गर्छन् पाप मनुष्यले थरिथरी  संसारमा लोमले ॥७२॥ 
गछेन् छोम बढेर व्यक्ति धनको  इच्छा र चोरी पनी। 
गर्थे लोम नमै दिए किन कृथा छ दुच्क्म पापी बनी 
हत्या गर्नु मदष्यको र छलले  खोसी लिनू सम्पति । 
आफू विज्ञ बनेर गर्नु अरुको  हेलौं र निन्दा स्तुति॥७४ 
गर्ने पाप गराउने पनि यिने  हुन् लोमका लक्षण। 
हुन्छन् मानिस लोकमा वश परी  पापी तथा दुर्जन॥ 








१०५८ महामारत । 
माया, मोह र काम, कोध, अभिमाव ढुष्कीर्ति, उद्ठण्डता। 
चिन्ता, दि र धर्म, वैमव सबै ४ नाङने र् निलेज्जता ॥७५ 
ईर््या आदि अनेक छन् अरू पनी क हे भूप! यी हुगुण। 
गर्छन् त्याग सुविज्ञते र यिनि नै  हुन् लोमका कारण ॥ 
गछन् पाप अनेक मानिसहरू  संसारमा लोमले। 
काट्नू लोभ र पापको टृढ जरो  संतोषको खडगले ॥७६॥ 
शिक्षा उत्तम यो युधिष्ठिरजिले ४ सारा मुनेथै जब। 
सोधे मीष्मजिलाइ आफ्नु मनमा ४४ शङ्का उठेको सब ॥ 
लोमै ही जड पाषको मनी सबै है नाथ ! जानीकन ! 
गाडिन्छन  सब मूखे झैं जनहरू  त्यो छोममा नै किन ॥७७ 
आज्ञा ग् पितामहजिल्ले  हाँसेर है मूपति।  
ठूच्छा लोक्क वस्तुको र सुखको  गर्नेहरु छन छति॥ 
मोग्ने वस्तु अनेक तुच्छ जब ती  संसारमा देख्तछन् । 
बिर्सी धमे तथा हिताहित पनी  तो लोममा प्देछन् ॥७८ 
जे होला पछि लो, अगाडि सुख जो  देखिन्छ मोगौं भनी । 
गर्छन् पाप कुनै विचार नगरी ४ कतेव्य आफ्नो तिनी ॥ 
ठान्छन् कोहि ठुलो परिश्रम पनी ४ मेलै नगर्तूपरोस् ।  
मेलाई सुखशान्ति, वैभव तथा  आनन्द बर्ता मिलोस्॥७९ 
यस्तो दुष्ट विचार औ कपटले  सद्भम॑ त्याग्छन् जब । 
राजन् ! लोम र पापले नरकमा  ती पर्ने जान्छन् सब ॥ 
यस्तो लोम र पापको जब गरे श्री भीष्मने वर्णन । 
सोधेथे तप॒को अपार महिमा  पाउ समाईकन ॥८न॥ 
राजाको बुझि त्यो विचार मनकी ४ भन्तुमयो मीष्मले । 
 भन्छन् उत्तम हो तपोधन भनी  सर्व्ञ औ शाख्रले ॥ 






























.. ँे झान्तिपर्व ॥ । १०५९ 
योगी उत्तम ओ मुनी र कृषिले  ठूलो तपस्या गरी। 
पाए ज्ञान समस्त वेदहरुको  हे भूपती ! राम्ररी ॥८१ 
त्रह्लाले तप नै गरीकन ठुको  संसार सृष्टि गरे । 
ज्ञानी, सिद्ध, गुतीहरू तप गरी  संसार पारी तरे॥ 
हत्या, पाप र चोनमा मन दिनेङ द्रोही तथा दुरजन। 
५ हुन्छन् शुद्ध, गरे कठोर तपको ५ क्यै काल आयोजन ॥८२ 
मिन्नामिन्न अनेक रूप तपको  देखिन्छ शाख्रादिमा । 
सानिन्नन् उपवासरूप तप झैं ५ ठूली तिनै छीकमा ॥ 
छैनन् उत्तम दान झैं अरु कुने  सक्कम॑ है भूपति! 
हुन्वन् श्रेष्ठ मनुष्यमा अरु कने २ वेदज्ञ झै सद्मति ॥८३॥ 
 सारा धम र श्रेष्ठ आश्रममहाँ  संन्यास हो उत्तम। 
 त्यस्ले सिद्धि र मुक्ति मिल्दछ अरू  पर्दैन गर्नू श्रम॥ 
राजाले तपको सुनेर महिमा  सन्तोष मानीकन । 
सोधे मीष्मजिलाइ सत्य महिमा  सुन्ने छ मेरो मन ॥८४॥ 
लिन्छन् त्राल्मण, देवता, पितरले  जुन् सत्यको आश्रय । 
त्यस्को वर्णन गनुहोस् हजुरले ४ मेरो चितलाई जय॥ 
 तिनको प्रद्न सुनी प्रसन्न मनले  सन्तु सयो मीप्मले। 
क्षा गछ अवद््य, पालन गरे  सदमको सत्यले ॥८५॥ 
लज्जा, धेयं, क्षमा, जितेन्द्रिय दुलो दानी, दयाल, गुणी । 
। अर्काको उपकार खातिर दिने  सबंस्व त्यागी वनी॥ 
आफ्नू घमेमहाँ सदा स्थिर रही  त्याग्छा अहंकोर जो । 
गला पालन देहले र मनले  जो साखिकी बृत्तिको॥८६ 
योगी हो त्यहि व्यक्ति जुन् पुस्षमा ४ देखिन्छ यी लक्षण। 
ढ्ैनन् उत्तम सत्य पालन मरी  अर्को कुनै सद्णुण ॥ 






































 १०६१ 
हिंसा कृस्ित कर्म बा घुणित जी  इच्छा सदा राख्तछन् । 
हे राजन् ! अभिमानले थरिथरी  दुष्कर्म जो गदेछन् ॥९३. 
गर्दैनन् हितमा र श्रेष्ठ जनको  विश्वास जो हुर्मति। 
तिनले कष्ट यहाँ, मरेपछि उहाँ  भोग्छन् कती हो कति ॥ 
प्रायश्चित अनेक पापहरुका  छन् मिन्नभिन्ने तर । 
पश्चात्ताप समान ठैन अरु क्यै,  कल्याणको खातिर ।९४॥ 
जसूले पाप परेर मानि पछितो ४ गर्दैन फेरी भने। 
त्यसका पापहरू यही जुनिमहाँ  सम्पूण छन् नासिने ॥ 
भन्छन् शाख्रहरू र विज्ञजन ओ  चारै थरी वेद जो। 
। रोक्नू इन्द्रियलाइ चित्त वशमा  राखेर, कर्तव्य हो ॥९५॥ 
जसमा ठैन विकार, रूपगुण ओ  देखिन्न जो टृष्टिले। 
भन्छन् विज्ञहरू अगोचर मनी ४ जसूलाइ आनन्दले ॥ 
सोही त्रह्लस्वरूप वा प्रक्नति छन्  त्रह्माण्डमा व्यापक । 
दिन्छन् तो फल कर्मको बखतमा ४ आफैं बनी रक्षक ॥९६ 
आज्ञा लीकन त्रह्मको प्रक्कतिले  यो सृष्टि गर्ने हुँदा। 
 मुल्छन् जीवहरू सबै जगतको  सौन्दर्यमा लोमिंदा ॥ 
छन् जो इन्द्रियका मिठा सुखहरू  भोगार्थ संसारमा । 
तान्छन् मानिसलाइ आफुतिर ती  गाडौं भनी मोहमा ९७॥ 
त्यसलाई अनभिन्न व्यक्तिहरूले ४ मानेर साँची सुख। 
गर्दा मोगहरू अनेक थरिका ४ भोगी रहन्छन् दुःख ॥ 
ज्ञानीले सुख त्यो बुझीकन झुटो  रोकी सबै इन्द्रिय । 
बस्छन् लीन भएर त्रह्मयपदको ४ आनन्दमा निभंय ॥९८ 













। 


















खड्गको परपरा र पाण्डबहरूको वार्तालाप ! 

त्रह्वव्वान ज्र धर्म अथ, हितको  शिक्षा सुनी राम्ररी । 
सोधे मीष्मजिलाइ श्री नकुलले  यो बात पा परी ॥ 
डुल्छ हातमहाँ लिएर दिनहुँ ४ यो खड्ग त्यै कारण। 
कस्तो हुन्छ गति मरेपछि भनी  आत्तिन्छ मेरो मन॥९२॥ 
यसुको केहि भए उपाय सजिलो  मेरो चिताई हित। 
आश्ञा गर्नुहवस् प्रमो ! हजुरले  सुन्छ म. श्रद्धासित ॥ 
यस्ती प्रश्न सुनीसकी नकुलको  मन्तूभमयो मीष्मले। 
मेरो चित्त भयो प्रसन्न बहुतै हे बाबु ! यो प्रश्नले ॥४०० 
यो संसार छँदा जलामय, भयो  उत्पत्ति व्रह्वाजिको । 
धारी लोकिक देह सृष्टि विधिले  सानन्द॒ गर्नुभयो ॥ 
यौता दानव, यक्षराक्षस सबै  पैदा भएथे जनब॥ 
तिनका कार्यहरू विभाजन गरी  सुम्पीदिनूमो सब ॥१॥ 
गर्थे देवहरू प्रसन्न मनले  त्यो नीतिको पालन। 
थाले दानव वर्ग गर्न बलले  त्यो नीति उल्लङ्घन ॥ 
त्यो देखी विधिले हिमालयमहाँ ४ गनू भयो यङ्ग जो। 
यौटा उग्र स्वरूप यप बलियो ४ त्यस्बाट पैदा भयो ॥२॥ 
देखी त्यस्कन देवताहरू सबै ४ साह डराए जब। 
भन्नुमो विधिले नमान इर क्यैकहे देवता हो! अब। 
हो यो खड्ग प्रति आयुघ भनी  संप्रामका निम्तिमा । 
यस्तो बात भनेर खड्ग दिनुभो  श्री रुद्रका हातमा ॥२॥ 
मारे दुष्ट अनेक दानवहरू  त्यो खड्गले रुद्रले । 
पाएथे शिवबाट आयुध त्यही  क्यै कालमा विष्णुले ॥ 

















लो ७ 
. १०६३ 


सोही खड्ग पछी मरीचिगणले  श्री इन्द्रलाई दिए। 
धेरै दानव इन्द्रले पनि लडी ४ संहार गर्दा भए ४॥ 
पाएयै सुरराजबाट मनुले क त्यौ खडग क्यै कालमा । 
हे वाबू ! अझसम्म आयुध त्यही  चल्दैछ संसारमा ॥ 
 रक्षा खातिर भूपृतीहरू सदा  लिन्छन् यही आयुध। 
माछेन् शत्र र गदेछन् बखतमा  पापीहरूको वध ॥५॥ 
योद्धा क्षत्रिय ओ ठुलो बपतिका  भाई हुनाले गरी। 
इुल्न् खड्ग लिएर धर्म पनि ही  तिम्रो ठूलो यो घरी॥ 
रक्षा सञ्जनको गरेर वशमा  राङ्न् सवै दुजेन। 
जस्त हुन्छ भलो यहाँ, पछि उहाँ  पँदैन चिन्ता लिन ॥६॥ 
शिक्षा मीष्मजिको सुनेर मनको ३ शंका हटाई सब। 
सायंकाल भयो, फिरे घरमहाँ ४ पाँचै जना पाण्डव ॥ 
भोलीपल्ट बसे यमाभवनमा  आनन्द मानीकन । 
सोधे धमेकुमारलेहित कुरा  के के बुझ्यो छौ मन॥७ 
यस्तो प्रश्न सुनी भने बिहुरले  तत्काल है भूपति ! 
श्रद्धा, त्याग, दया, क्षमा, तप सवै  हुन् चित्तका सम्पति ॥ 
 तिनको शासन धम हो नरपतै ! ३ त्यस्को सुरक्षा गरे। 
शान्ती मिल्दछ घमेले क्रपिमुनी संसार पारी तरे ॥८॥ 
पैह्रे धमे र अर्थ मध्यम तथा  हो काम तेस्रो भनी 
गछन् पालन धमंको जतनले  ज्ञानी तपस्वी मुनी ॥ 
यस्ती बात मुनीसकी बिहुरको  भन्दा भए पार्थले। 
गर्छन् पालन ध्मेकाम दुइको  जान्नेहरू अर्थले ॥९॥ 
हेला हुन्छ मनुष्य अथ नभए क बाठो र जान्ने पति। 
सोही कारण मान्दछन् जनहरू कै हो अथ ठूलो मनी॥। 




































. भोग वा सुख कुने  राछ्तैन जो कामना । 
गर्छन विज्ञ, मुनी, णुणी, त्रषि पनी ४ आसक्तिके साधना ॥ 
नोनी सार स्वरूप जुन् किसिमले  झिक्छन् दहीःदरधको।  
त्यस्तै काम र भग है नरपते ! हो सार धर्माथको ॥१४॥ 
गर्छन् यल तथा परिश्रम ठुलो क धेरै थरी साघना। 
त्यस्मा सएस्वछप हुन्छ सबको  आसक्तिके कामना 
यस्तो बात् सुनी ककोदरजिको  शंका सबैको गयो। 
अर्को धमकुमारले हित करा  मम्भझाइ भन्तूभयो ॥१५॥ 
त्यागीको मनमा हुँदैन सुख वा  धर्माथको चाहना। 
. त्यो मोग्दैन झुटा प्रपश्च, दुख वा  आसक्तिको यातना 





























॥.। १०६५ 
जसले देङ्दछ पापपुण्य सम, जो  ठान्नेछ माटो सुन। 
त्यसलाई धन, धर्म, कामहरूले ४ के गने सक्छन् मन ॥१ 
गनू पर्छ ग्ुमुक्ुले जतनले ४ त्रेवगको पालन । 
जीवनमुक्त हुँदैन मानिस सबै  इच्छा नत्यागीकन ॥ 
यस्तो उक्ति सुनेर धमसुतको ४ खुशी भए पाण्डव । 
त १ भोलीपल्ट उठी पितामहकताँ  पुग्दा भए ती सब ॥१७। 
सज्जन दुजेनको त्रिषमा कृतन गौतमको उदाहण  
सोधे धमकृमारले विनयले  श्री मीष्मको साथमा । 
शंका गर्नुहवस् निवारण प्रमो !  मेरो छ जो चित्तमा॥ 
हुन्छन् हुजनमा र सपुर्षमा  हे नाथ ! कस्ता णण! 
चिन्ने ती सबलाइ कन् किसिमले ४ देखेर के लक्षण ॥१८॥ 
मैत्री, सन्धि नगर्नु विज्ञ जनले  कस्ता झतध्नीसित । 
यस्को वर्णन गर्नुहोस् हजुरले  शाख्रादिले सम्मत ॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर धमेसुतको  सन्तूभयो मीष्मले। 
भन्दैछु सुन शाख्रका मतहरू  हे भूप ! आनन्दले ॥१ 
पापी, धूर्त, बशंस, दुष्ट, कपटी ७ छोमी तथा निन्दित। 
 त्याग्ने संकटमा र ट्रोह मनमा  जो गछे आफ्नासित ॥ 
त्यस्ताका सँगमा नगर्नु जनले  मैत्री कहीले पनी। 
त्याग्छन् निश्वय कष्टको समयमा  तिन्ले कृतध्नी बनी॥२० 
दानी शर कत, श्रेष्ठ कुलको ४ सन्तान ज्ञानीणणी। 
बोल्ने सत्य, परोपकार खुशिले  गर्ने दयाल् बनी ॥ 
यस्ताका सँग मित्रता गरिलिनू  कतव्य हो विज्ञको । 
हानी हुन्न र कष्टको बखतमा  साह्ाय गर्नेछ त्यो ॥२१ 

























 १०३९ महाभारत 


बाबू ! भन्छु कथा यसमै विषयको ४ ऐह्क म यौटा सुन्। 
यौटा गौतम नाम मिध्नुक कुनै ४ पापी थिए त्राह्माण॥ 
आफ्नू धर्म र त्रह्मकर्म द्विजको  कतेव्य त्यागोकन । 
। गर्थ मोजनका निमित्त दिन ती बिप्र भिक्षाटन ॥२२ 
डाकूका घरमा कुनै दिन पुगे ती साग्नलाई जब। 
त्यस्ले विप्र भनेर आदर गरी निक्कै दियो वैसव॥ 
 दासी एक थिई त्यसैसित फँसी  पाएर त्यो सम्पति। 
 थाले गर्न अनेक पापहरू तो  आनन्द मानी अति ॥२ 
। खेल्थे नित्य शिकार जङ्कलमहाँ  ती दस्यु जस्तै बनी। 
योटा व्राह्मणले कुनै दिन भने  दुष्क्म त्याग्नू भनी ॥  








। कृतध्नगौतमको उद्दाहरण 
 घतलाग्दो दिजको कुरा सुनिसकी  त्यागी सबै संपति। 
,  तिनका साथमहाँ ति गौतम हिँडे  सम्झेर आफ्न् गति॥२४  


र्ब्द्ट महाभारत ००   
बोकी सम्पति त्यो उही रुखमनी  पुग्दा भए गोतम। 
गर्दै आदर फेरि आइ बकले ४ तिनको हटायो श्रम ॥ 
मेट्वाइ वकलाइ अट्ट मनमा  तिनले गरे चिन्तन । 
खाने वस्तु रहेन केहि पथमा  मेरो, त्यसै कारण ॥३१ 
 मारी यो बकलाई खान्छु पथमा ३ बाँकी बचेका जति। 
 पुग्नेछ्ग घरमा प्रसन्न मनले  बोकेर यौ संपति॥, 
बिर्सी त्यो उपकार श्रेष्ठ बवकको  घाँटी निमोठीकन् । 
मुत्त्याई द्रिजले गरे अलिकती  मासू त्यहीँ भोजन ॥३२॥ 
। दासीकै घरमा पुगेर अघि झैँ मुम्पी सै सम्पति।  
। थाले बस्न तिनी महाजन बनी ४ सानन्द् हे भूपति! 
। हुन्थ्यो मेट सदैव मित्र बकको  राजा विरूपाक्षको ! 
। राजा छक्क परी मने किन अझै ४ आएन लो मित्र त्यो ॥३३ 
। आफ्ना दूतहरू पठाई नपले ४ पत्ता लगाए जब। 
 मारे गौतमले अवश्य बक त्यो भन्ने बुझेषे तब ॥ 
 माने ढुमख असाध्य ने बपतिले ४ ती मित्रको खातिर । 
। ख्याए गोतमलाइ पत्नि बलले  आफ्ना पठाई चर ॥३४॥ 
 पापी गोतमलाइ मार अहिले  भ्दा विरूपाक्षले।  
। काटयो गोतमलाइ त्यै बखतका  ती म्रूपको दूतले॥  
। हे बा ! द्विजको शरीर सबले  काटेर टुका गरे। 
 मास् गिद्ध र कागका नजिकमा  मानीसद्वारा छरे ८३५ ॥ 
। खाएनन् नरमाँस पक्षिहरूले ४ पापी, कृतध्नी भनी ! 
 राक्षसलाइ मांस लगि त्यो  खाएन त्यसले पनि॥ 
प्रायश्चित छ शाख्रमा थरिथरी ५ हत्या ठुलो पापको । 
बाटो बैन कृतध्न व्यक्तिहरुको  हे मूप ! उद्धारको ॥२६॥ 




























वयनताइाबहा 

























। शान्तिपवे १०६९ 
खोजी प्वाँख र हाइ आदि बकको  सम्पूर्ण जम्मा गरी। 
योटा श्रेष्ठ चिता तयार सबले  पारी लिए राम्ररी ॥ 
प्यारो मित्र भनी गईकन दिए आगी वबिरूपाक्षले। 
त्यै वेला सुरधेनु, यक्ष दुहिता ४ आएर संयोगले ॥१७॥ 
जाँदा त्यै पथबाट फींज मुखको ४ सोही चितामा चुद्यो। 
 ७ त्यसले ती बकराजलाइ सहसा  जीबित् गराईदियो ॥ 
मेटेथै बकले सखासित गई ४ अत्यन्त आनन्दले। 
राखे आदरसाथ मित्रकन ती  राजा विरूपाक्षले ॥३८॥ 
आए श्री सुरराज भृपतिकहाँ  मेटछु भनी दै दिन। 
राखी आसनमा गरे नपतिले  सम्मान औ पुजन ॥ 
 बोले श्री सुरराज, जीवित भए  तिम्रा सखा यी बक। 
 लाग्यौ हष मलाइ यो बखतमा  है शत्रृसंहारक ! ॥३९॥ 
लागे ती बकराज सन्न खुशिले  वार्ता सुनी इन्द्रको । 
बस्थें स्वर्गमहाँ स नाम पहिले,  को सत्यधर्मा थियो ॥ 
त्र्लाको पहिले अनादर गरेँ  मेले सभामा जब। 
तिनले श्राप दिइ मिल्यो बक जुनी पूरा भयो त्यो अब ॥४० 
बस्छु स्वग गएर फेरि अघि झैं  कल्याण मेरो भयो! 
मेरै कारणले मरै दिज मनी ङ चिन्ता मलाई छ जो॥ 
सोही कारणले दिनोस हजुरले यी बिप्रको जीवन । 
गर्दैनन् यिनले कुकर्म अघि झैं  भन्दैछ मेरो मन ॥४१॥ 
तिनको बात सुनेर स्वगपतिले ४ आनन्द मानीक्न। 
छुकी अमृत अस्थिमा दिनुमयो क ती विप्रको जीवन ॥ 
भेटी गोतमलाइ स्वर्गपुरिमा  श्री सत्यधर्मा गए। 
राजन् ! ब्रद्वसमासमहाँ ति अघि झं सानन्द बस्ता भए ॥४२॥ 






























। ०७० महाभारत 


पापी गौतमचाहिँ फेरि अघिको  त्यै ग्राममा फर्किए। 
शुद्रा ख्रीतिरबाट सन्ततिहरू  ती विप्रका जन्मिए ॥ 
भोगे ढुःखहरू परी नरकमा त्यो पापले वेसरी। 
जान्नन् दुष्ट कुकमका वश परी  संसार पारी तरी ॥४२॥ 
मेले नारदबाट योशुम कथा क जस्तो सुनेको थिएँ। 
तिम्रो प्रश्न सुनेर हे नरपते !  त्यस्तै सुनाई दिएँ ॥ 
सोही कारणले नगर्नु जनले क मेत्री कतध्नीसित । 
बिसन्छन् उपकारका गुण तथा  आफ्नू गरेको हित ॥४४ 
कस्तै सज्जनले गरुन हित तथा  कल्याण तिनको तर । 
गछेन् घात अवश्य मित्रसंग ती ४ पाए मने औसर ॥ 
जो पापी र कतघ्न, दुर्जन, सखा  द्रोही, कुलांगार छन् ।  
लज्जाहीन मनुष्यलाइ दृपते  सप्पात्रले त्यादछन् ॥४५ 
अर्काको उपकार झैं अरु ठलो  सद्भम॑ देख्दैन जो। 
त्यस्ता मानिसलाइ विज्ञ जनले  मान्नू सखा योग्य हो ॥ 
यो आङ्यान समस्त धमसुतले ५ श्री श्रीष्मद्वास सुनी। 
थाल्ने सोध्न कथा पुराणहरुको ४ सद्भम चर्चा तिनी ४॥ 
 विचारपूर्वक काय गर्ने र कल्याणको इच्छा हुने पुरुषको कतेव्यको विषयमा विषिध उदाइरण 

मदां खरी र सुपुत्र, बान्धव पिता  सवेस्व नै नागिंदा । 
गर्छन् शोक मनुष्यले थरिथरी ४ आपत्तिमा गाडिंदा॥ 
चिन्ता शोक, दुवै निवारण हुने  कुन् युक्ति बा बुद्धि हो । 
त्यस्को वर्णन गर्नुहोस् हजूरले  कतव्य सुन्छ म त्यो ॥४७ 
तिनको प्रश्न सुनी पितामहजिले  भन्नूमयोी सादर । 
गर्नुपर्छ कठोर कार्य जनले  सोचेर चारेतिर ॥ 






 १०७१ 
छोरा उत्तम सेनजित् नृपतिको  वेला नपुग्दै मस्यो। 
सम्झी त्यो सुतलाइ शोक मनमा  ती भृपतीको थियो ॥४८ 
देखी विह्रल भूप्लाइ बहुतै  ज्ञानी कुनै व्राह्मण। 
थाल्ले नश्वर देहको विषयमा ४ आएर सम्झाउन ॥ 
मेरो छैन कुनै र भिन्न असरको  निम्ती निस्तीता छू लोकमा । 
राख्दैनन् ममता ममाथि, म पनी  राख्दीनँ क्वै जीवमा॥४९ 
मेरै देह तथा समस्त प्रथिवी  आफ्नूभनी ठान्दिनँ । 
मेरा यी नभएपछी म असरका क हुन् वस्तु यी भन्दिनँ ॥ 
सोही कारणले हुँदैन मनमा  केही कुराकी हुख। 
गर्नोस् धारण वृत्ति यै हजुरले ४मिल्नेछ शान्ती सुख॥५० 
 गनू हुन्छ हजुर शोक अहिले  सतपुत्रको मृत्युमा । 
घुम्छन् चक्रसमान दुखसुख यी  हे भूपती लोकमो॥ 
केह हुन्छ सुखी मनुष्य कहिले  आत्तिन्छ संकटले । 
तिम्रो दुःख रहन्न यो स्थिर बनी  हुन्छौ सुखी कालले ५२ 
ज्ञानी व्राह्मणको सुने नृपतिले  यस्तो सुशिक्षा जव। 
शान्ती प्राप्त भयो र दुःख अघिको बिसे तुरुन्तै सब॥ 
राजन् ! भन्छु कथा यसै विषयको  अर्को म योटा सुन । 
स्वाध्यायी र गुणी, सुशील पहिले  कोही थिए ब्राह्मण ॥५२ 
मेधावी द्विजका थिए सुत पनी  त्यो नाम जस्तै गुणी। 
लागे सोध्न गई पितासित ढुवे  पाङ समाई तिनी॥ 
आयु क्षीण भएर तीत्र गतिले  देख्छन् मरेका तर। 
गदनन् किन यल मानिसहरू  उद्धारको खातिर ॥५३॥ 
के गर्दा हित हुन्छ धीर जनको ४ कर्तव्य कुन् श्रेष्ठ हो ! 
बाबा, भन्नुहवस् मलाइ अहिले ् सुन्ने इरादा छत्यो॥ 




























१०७२ महाभारत 
लागे ब्राह्मण भन्न, प्रश्न मुनि त्यो सतपात्र छोरासित। 
गनू उत्तम हो संदैय जनले क प्राणीहरूको हित ॥५४ 
चर्ने घाँस गएर जङ्कलमहाँ ४ बाख्रा र भेडाकन। 
पक्रन्छन् जसरी गएर संहसा  व्याघ्रादिले तिन्कन ॥ 
संसारी सुखमा डुबी जनहरू  भुल्दा त्यही चाले। 
आई झ्वास्स लिएर जान्छ बलले  पक्री स्वयं कालले॥५५।॥ 
सोही कारणले मुकाम जति हो  वेला ठैदैमा गर । 
लैजाला नत मृत्युले नसुनि क्यै  तानेर आफूतिर॥ 
भोलीको शुम काय गर्नु छ जती  त्यो आज सिध्याउनू। 
क्यै वेलापछि गर्नको मन भए  तत्काल त्यो गर्दिनू॥५६ 
तिम्रा छन् शुभ कार्य आज अपुरा भन्दैन त्यो मलुले।.. 
बाबू! जान्न ककिन्न कुन् बखतमा लैजान्छ त्यो कालले ॥ 
ख्री छोराहरुका निमित्त धन जो कै संसारमा जोदछन् । 
तिनकै निम्ति कुकमे वा असल ने ने उद्योग जी गद्छन् ५ 
निद्राका मृगलाई जुन् किसिमले  ढैजान्छ व्याख्रादिले । 
त्यस्तालाई घिसार्छ आइ सहसा  त्यै चालले कालले ॥ 
बाबू ! मृत्यु तथा शुभाशभ सबै  यै देहमा छन् स्थित। 
मोहित मृद्यु अँगाल्छ, सज्जनहरू  सत्कमले अमृत ॥५८ 
शिक्षा यै रतिका दिए अरु पनी  आफ्ना पिताले जब । 
त्यस्को पालनले भए द्विज सुखी ४ आसक्ति त्यागी सब ॥ 
सोधे धमकुमाले सुनिसकी  शिक्षाहरू भीप्मको। 
मिन्नामिन्न स्वरूप चार युगमाङ देखिन्द जो धर्मको ॥५९ 
य्रोटा मानिस गर्छ उत्तम बुझी  जुन् धमको पालन । 
अर्कोले त्यही धर्म त्याग्दछ ठलो  दुष्कर्म ठानीकन ॥ 





































॥  ज्ञान्तिपवे १०७३ 
के गर्दा हित हुन्छ औ सुजनको क कर्तव्य कुन् श्रेष्ठ हो । 
पाउँ सुन्न गरी निराकरण त्यो  सद्घमको है प्रमो ! ॥६० 
आज्ञा गर्नुभयो पितामहजिले ४ क्यै बेर सोचीकन । 
राजन् ! धर्म प्रधान यै विषयको  आङ्यान भन्छ सुन ॥ 
यौटा जाँजलिवामका अघि थिए ज्ञानी कुनै त्राह्मण । 
लागे ती तप गर्न सिन्धुतटमा  बाँधेर पद्मासन ॥६१॥ 
तिन्को केशमहाँ निकै दिनपछी ४ लाए चराले गुँठ। 
त्यो जानेर पनी सुविज्ञ मुनिले ५ वास्ता गरेनन् सुन ॥ 
वेला प्राप्त भई चरा गुगलका  अण्डा र बच्चा भए॥ 

बच्चा जाँजलिक्के जटाबिच रही  क्यै कालमा हुर्किए ॥६२ 






ज्ञाँजली त्राह्मणको तपस्या 
सिद्धि प्राप्त भएछ घोर तपको ४ भन्ने ब् विचारीकन । 
थाले डुल्न अनेक स्थानहरूमा ४ ती जाँजली त्राह्मण ॥ 


.. पम जहानलाइ घरका  आनन्दले पाल्दछु॥ 





















१०७४ महाभारत 

गर्थे वर्णन ती कठोर तपको  आफ्नू अहंकारले । 

यौटा सञ्जनले तिनीसित भने  सम्झाउँदै प्रेमले ॥६३॥ 

गर्दैछौ किन व्यर्थ वर्णन तिमी हे बिप्र ! सक्कमको । 

छैनौ श्रेष्ठ तिमी तुलाधरसरी  ज्ञाता सबै धर्मको ॥ 
जाड मेट्न बरू प्रसन्न मनले  तिन्लाइ क. । 
तिनको बात सुनी ठुलाधरकहाँ  जाँदा भए जाँजली॥६४॥ 
हे राजन ! बनियाँकहाँ द्विज पुगे ४ सानन्द॒ कोही दिन। 
राखी आसनमा प्रसन्न मनले  तिनको गरे पूजन ॥ 
लागे भन्न मुने ! कृता्थ म भएँ ४ पाएए यो दशन। 
पाल्नुमो कति कामले घरमहाँ  मेरो स्वयं सज्जन ! ॥६५ 
सेवा गर्न तयार छ् हजुरले  आफ्नो बुझी सेवक ! 
आज्ञा गर्नुहवस् म पूर्ण गरँला हे हे धर्मका रक्षक! 
। लागे जाँजछि सन्न ती बणिकले  बिन्ती गरेको सुनी  
आएँ भेट्न यहाँ तुलाधर ठुला  छौ रे तपस्वी भनी ॥६६ 
किन्न्बेच्नु सुकार्य यो वणिकको ४ देख्छु गरेको बरू। 
गछौं रे तप सन्छन् किन ग्रुटो  व्यथै नजान्नेहरू ॥ 
लागे भन्न बुझाउँदै वणिक्ले  सप्पात्र है व्राह्मण ! 
जस्को केशमहाँ चराहरु बसी  हुर्के लगाई गुँड ॥६७॥ । 
त्यस्ता सज्जनको मिल्यो घर बसी ४ सौभाग्यले दशन। 
साह्रै छक्क परे कुरा वणिकको  त्यस्तो सुनी व्राल्लण ॥ 
लागे त्राह्मण भन्नश्रेष्ठ तपको  जान्यो कुरा के गरी ? 
तिनको बात सुनी भने वणिकले  हाँसेर सोही घरी ॥६८॥ 
आमाको र पिताजीको द्विजपते  सेवा सदा गर्दछ्। 





 । खेती उत्तम हो भनी जनहरू  गर्छन् खुशीले तर। 





शान्तिपर्वे १०७५ 
व्यर्थै ट्रोह गरी कुने सुजनको  गर्दीनँ निन्दा खति। 
हे व्रह्मन् । उपकार गर्दछु बरू  मैले सकेको जति ॥६९॥ 
मेले देख्छु समान यो प्रथिविको ४ माटो तथा काञ्चन । 
रोगी, दुर्बल वृद्ध झैं विषयमा ४ लम्कन्न मेरो मन॥ 
गदैनन् मन वा क्रिया वचनले  निन्दास्तुति द्वेष जो। 













जस्मा ढैन विकार भोगमुखको २ ब्रह्वज्ञ त्यै श्रेष्ठ हो॥७०।  
यौटै त्रह्मस्वरूप व्यापक सदा  छन् ती सबैमा भनी । 
हत्या गर्दिनँ जीवको म कहिले  यज्ञादि गर्दा पनी ॥ 
निर्दोषी पशुलाइ यब्ञहरूमा ४ काटेर जो होम्दछन्।  
सिद्धि प्राप्त हुँदैन ती नरकमा  त्यो पापले पर्दछन् ॥७१॥. . 








दिन्छन् जो पशुलाई कष्ट तिनिले  त्यो वृत्तिको खातिर ॥ 
हत्या हुन्छ अनेक जीवहरूको  भन्ने बिचारीकन । 
त्यस्लाई पनि श्रेष्ठ मान्दिनँ मुने !  मैले त्यसै कारण ॥७२॥ 
। गर्छु मानसयब्ग दूध, घुतको ४ नै आहुती दीकन। 
। गर्दैछ त्यहि हेतुले वणिकको  यो वृत्तिको पालन ॥ 
। आफ्नू यो त्रतले त्रिलोकभरिको  सारा कुरा जान्दछ। 

३. त्यौ तपको कुरा हजुरको  आशचयं कै मान्दछ ॥७३ 
यस्तो बिन्ति बुझाइ ती वणिकले  शिक्षा दिएको सुनी। 
शंका बढ्न गएर चित्त नबुझी  भन्छन् तपस्वी मुनी ॥  
















नाना धमसुकम यज्ञहरु जो  हुन्छन् सदा लोकमा ।  
त्यस्को धूम उडेर मिल्दछ जसे  सम्पूण आकाशमा ॥७४॥ 
पानी पछे बनेर मेघ दहि नै  पृथ्वीमरीमा जब। 
पैदा हुन्छ थरीथरी बखतमा  अन्नादि त्यस्ले सब ॥ 






























। १०७७ 


राजालाइ यती भनेर सबलेकसै भाग पारीकन । 
सुम्पे रोगस्वरूप पाप तनमा  जीवादिको त्यै क्षण॥८१ 
गर्दैनौं हवनादि शुद्ध वरको  तिम्रो कुनै यन्नमा। 
तिम्रो कीर्ति हुनेछ नाश नपते !  पापी भनी लोकमा ॥ 
राजालाइ यती भनेर मनमा  तिनले विचारे जव। 
जाने सत्य कुरा प्रभाव तपको  ठूलो हुनाले सब ॥८२॥ 
लाग्यो श्राप नरेशलाइ तर त्यो  अज्चानको हो भनी। 
आशीर्वाद दिई प्रसन्न मनले  फर्के तपस्वी मुनी ॥ 
मेरा पूर्वजते गरे जति सबै मेले नगर्ने क्नि? 
जसूले गछ विचार यो किसिमले  हो मूखे त्यो दुजन ॥८२१ 
 ३ ब्रह्न् ! वेद पुराण शास्रहरुले  जुन् धर्म हौ भन्दछन् । 
सोही उत्तम धम पालन गरी ङ ज्ञानीहरू बस्तछन् ॥ 
गर्दा कार्य कुनै ठुलो भय हुने ४ कल्याणको खातिर। 
गनू पछे विचार विज्ञ जनले  राम्रो तथा दुष्कर ॥८४ 
भन्दैछ इतिहास यै विषयको  सुन्वूहवस् व्राह्मण! 
ज्ञानी गौतम नामका दरिज थिए  निष्पाप और सज्जन ॥ 
हे राजन् ! चिरकारी नामक थिए  छोरा तिनै विप्रका ! 
गर्थे कार्य विचारपूर्वक तिनी ४ राम्रा र कल्याणका ॥८५ 
त्यो बानी चिरकारिको सब जना  राम्रो गरी जान्दथै । 
सोही कारण मूर्ख व्राह्मण भनी  हेलौं गरी हाँस्तथे ॥ 
पत्नी गोतमकी थिइन् गुणवती  राम्री अहिल्या सती । 
देखी सुन्दर रूप मोहित भएक श्रीइन्द्र हे सद्मति ४८६॥ 
ज्ञानी गोतमजी बटुल्न समिधा  वन्मा गएका थिए। 
तिन्को रुप लिएर आश्रममहाँ ५ श्रीइन्द्र पुग्दा भए ॥ 
























॥  ०७८ महाभारत 


थाले फर्कन ती समागम गरी  साध्वी अहिल्यासित । 
मेटे गौतमले र कारण बुझी  साह्वै भए क्रोधित ॥८७ 


सा 
.  कक 








॥ 
पे 





चिरकारी र उसका मातापिता  
हे पापी, मुरराज ! आज तिमिले  ऐल्हे गस्यौो कम जुन् 
त्यस्ले श्राप म दिन्छु देहभरिमा  हज्जार योनी इउन् ॥ 
छोरो श्री चिरकारिलाइ रिसले ४ भन्छत अहिल्यापति । 


बाबू ! यस्कन काट ज्द्व मनमा  शंका नमानी रती ॥८८ 
आज्ञा गौतमको सुनेर करमा  तर्वार तीखो लिई। 
आमा काट्न भनी पसे घरमहाँ  ती विप्र दुःखी बनी ॥ 
थाल्ने गर्न विचार आज जननी  निर्दोष छिन् तापनी । 
माताको वध गछु निर्भय भई  आज्ञा पिताको भनी॥८ 
गनू पर्छ पिताजिको हुकुमको  मैले सदा पालन। 
गछेन् योग्य पिता सबै तरहले  सन्तानको रक्षण ॥ 


















। किक शञान्तिपर्वे १०७९ 
आशीर्वाद दिने सदा हित हुने  शिक्षा दिने जीवन । 
बारको कसरी गरौं र अहिले  आज्ञा म उल्लंघन ॥९० 
छन् मेरी जननी सबै तरहले ङ निर्दोष साध्वी, सती । 
तिन्छाई म भएर पुत्र कसरी  मारौं बनी दुर्मति॥ 
आमाले शिशुकालमा हुख सही ५ गछिन् ठुलो चाकरी। 
॥ हुन्छन् पुत्र सहायहीन, टुहुरा ४ माता मरेका घरी ॥९१ 
छोरो वृद्ध मए पनी घरमहाँ ४ आमा भए जीवित। 
देढिछिन ती सुतलाइ वर्ष दुइको  जस्तो तथा रक्षित ॥ 
नारीको वध गर्नु पाप छ ठुलो  त्यस्माथि माता यि हुन् । 
माताको वघले हुनेछ कसरी  उद्धार मेरो त जन् ॥९२ 
 ।गर्थेती चिरकारि तर्क मनमा  यस्तै अनेकौं यता। 
 थाले गर्न बिचार गौतम पनी  सन्ताप मानी न 
नारीको वध गर्ने मूर्खसरि जो आज्ञा अहीले दिए। 
मैले पाप ठुलो विचार नगरी  यो व्यथे बोक्ने भएँ ॥९३ 
ढीलो त्यो चिरकारि गर्दछ सदा कै जे पा काम गदा पनी। 
सोही कारण छन् अझतक पनी  ज्यूँदै दुखी भासिनी ॥ 
माताको वध गर्ने क्रोधित हुँदा ४ आज्ञा दिएथे तर। 
हुन्थ्यो सार्थक नाम आज मुतल्ते  पारीदिए सुन्दर ॥९४॥ 
ढीलोको चिरकारिलाइ अघि जो  बानी परेको थियो । 
माताको वधमा पनी त्यहि ढिलो ४ आएर रोकी दियो॥ 
आए गोतम पुत्रको नजिकमा  सन्ताप मानी जब । 
फ्याँकी अख्र त्यहीं परे चरणमा  बोरा मुनीका तब ॥५५॥ 
देखी जीवित पलिलाइ कुटिमा ढै अत्यन्त खुशी भए। . 


छोराको शिरमा सुधेर मुनिले  आशीष धेरै दिए 


















































 ०८० महाभारत 

गर्ने काम विचारपूर्वक ढिलो  छन् विज्ञ जो सज्जन 
त्यस्ताको इतिहास गौतमजिल्े  धेरै सुनाईकन ॥९६॥ 
छोरालाइ भनेतिमीहरू दुवै  निर्दोष छौ हे सुत! 
दोषी हो त्यही क्रोध जो अघि गरें  मैले नराम्रोसित ॥ 
आजै यौ चिरकारि नाम हुनगो  राम्रो गरी सार्थक । 
दिन्छ आशिष दीर्घ जीवन मिलोस्  हे धर्मका रक्षक ! ॥९७॥  
हाम्रो धर्म र पापबाट तिमिले  आफ्नू सुरक्षा गस्यौ । 
गर्दा कार्य विारपूर्वक ठुलो  सन्ताप मेरो हस्यो॥ 
जस्तो काम भए पनी बखतमा कै सोचेर जो ग्देछन्। 
आशङ्का र विपत्तिको भय स्वयं  तिनका सबै टदेछन् ॥९ 
रोक्नू अञ्चल चित्त, उत्तर दिनू  सद्भमंका प्रश्नको । 
गनू आदर वृद्ध, विज्ञ जनको  सत्संग सप्ात्रको ॥ 
यस्ता काययंमहाँ नगर्नु जनले ४ चाँडो पनी । 
शिक्षा गोतमल्ते दिए अरू पनी  यस्तै, दयालू बनी ॥५ 
॥ हररूप बली र इन्द्रको संवाद्  

सोधे धर्मकुमारले विनयले  श्री भीष्म ज्ञानीसित । 
राज्य भ्रष्ट हुने नरेशहरु छन्  जो शोकले दुःखित ॥ 
तिन्लाई सुख हुन्छ आचरण कुन्  कस्तो गरी लोकमा । 
लक्ष्मी प्राप्त हुने उपाय छ अरू  कुन् श्रेष्ठ संसारमा ॥५०० 
संपत्ति स्थिर हुन्छ नित्य क्सरी  नाशिन्छ कुन् पापले । 
यस्तो प्रश्न सुनेर धर्मसुतको  भन्नु भयो मीष्मले ॥ 
भन्छु एक कथा म वित्त जनले  पेहै भनेको सुन। 
सोधेथे सुरराजते विधिकहाँ  पोचेर कोही दिन ॥१॥ 








 ३६ शञान्तिपधे 
जस्को कीर्ति ठुलो तिने बुवनमा 
खोजे तो बलिराजलाई तर क्यै  पत्ता नलाग्ने भयो॥ 
काहाँ छन् अहिले बताउनुहवस् ४ मेट भनेथे जब! 
अन्तूमो विधिले कुरा सुनिसकी  हौं सेर हे वासव ! ॥२॥ 
जार जङ्गलमा ठलो पशु कुने  देख्यो तिमीले भने । 
सीही हुन् बलिराज चिन्नु तिमिले  सत्कीर्ति ठूलो हुने॥ 
ब्राह्ाको सुनि त्यो कुरा मुरपती ४ आनन्दले फर्किए। 
खोज्दै ती बलिलाइ एक वनमा  पाँचेर मेट्ता भए ॥२॥ 
राजन ! गम रूप देत्यपतिको ५ देखी ठलो ढुर्गति। 
सोधेके गरि नाशियो यश तथा कै साम्राज्य त्यो सम्पति ॥ 
 खान्छौ घाँस तिमी बनेर गदहा  राजा बली ! के गरी। 
मान्छो के सुख दुःख, दुस्थितिमहाँ आएर बस्नू परी ॥९॥ 
खाँदा हौ तिमीले चुटाई दिनै ५ यो रूपमाहै बली 
सम्झन्दा पनि हौ अवश्य अघिको  मोगादि त्यो ॥७५ ॥ 
तिम्रो छत्रध्यजा र चामर पनी ४ मैले यहा देख्दिन । 
३ उ यो स्थितिमा तिमी सुखढुलो वा दुःख मान्छो मन॥५ 
लागे भन्न वली कुरा सुनिसकी  सम्पूण देवेन्द्रको । 
गर्छौं बात तिमी वृथा किन बढी  हेपेर अक्षेपको॥ 
भोग पुण्य ठुलो भएर अघिको ४ धेरै थरीको सुख। 
भोग्दैछ फल कर्मको खर बनी  हे इन्द्र ! मेले दुख ॥६॥ 
त्यो बेला मनमा थियो सुख तथा  आनन्द मेरो जति। 
त्यस्तै यो खररूपमा सुख ठुलो ५ मान्छ म है सदाति ! 
राम्रो रूपहुने कुरुप अथवा साह्रै दरिठ्री धनी। 
निर्धो वा बलवान, मूखे अथवो  विद्वान होस् ढुणणी ॥७. 



























. नद नि अहाभारत 


० कै... सा 
मछन् निश्चय कालका वश परीक वेला पुगेका घरी! 
दुःखी हुन्छु अनित्यता म भवको  जनेपछी के गरी! 
जस्तै जन्मनु मर्नु रातदिन झैं  चल्दो छ संसारमा । 
त्यस्ाई सुखदख मान्छ जन जोक हो मूर्ख त्यो छोकमा ॥८ 
गर्छौ जे जति गर्व आज स्थिर छन्  यी राज्यलक्ष्मी भनी । 
बस्तीनठ स्थिर भावले कहिँ पनी  डुल्दै रहन्छन् तिनी ॥ 
जस्तै त्याग गरी मलाई अहिले  तिम्रो गइन पासमा । 
त्याम्नेछिन् तिमिलाइ त्यै किसिमले भन्ने बुझी चिच्तामा ॥९॥ 
अर्कालाइ हुँदैन भन्तु सहसा  क्वै बात बिझ्ने गरी । 
गर्थे बात यता बली, सुरपती  यस्तै अनेको थरी ॥ 
लक्ष्मी आइपुगिन् त्यसै बखतमो  सामू दुवैका जब्। 
सोधे इन्द्रजिल्ले बलीसित यिनी  को हुन् बताङ अब॥१०॥ 
लागे भन्न बली सुध्याउ तिमि नै  को हुन् यिनो चिन्दिन। 
थाले श्री मुरराज सोध्न सुमुखी  को हो तिमी नै भन? 
लक्ष्मीले सुनी प्रदन स्वगपतिको  क्यै बेर सोची भनिन् । 
हे देवेन्द्र ! मलाई मानिसहरू कलक्ष्मी,रमा मन्दछन्॥११ 
सौधै श्री सुरराजले कर दुवै  जीरेर हे सुन्दरी! , 
त्याग्नूमो बलिका रहेर संगमा  कुन् हेतुले यो घरी ॥ 
लागिन् भन्न रमा प्रसन्न मनले  बिन्ती सुनी इन्द्रको । 
मेरो उत्तम स्थान सत्य, त्रत ओ  सद्धमं, उद्योग हो ॥१२ 
यस्को पाल्न गर्दथे बलि सदा क श्रद्वा पएुस्याईकन  
गर्थे दान ठुलो, ठुला मखहरू कै डाकी णुणी व्राह्मण ॥ 

 जैल्हेसम्म गरे मुनी र क्रपिको  सपात्रको पालन। 
तैल्डेसम्म बसे बलीसित ठुलो ४ कीर्ति बढाईकन ॥१२॥ 






























पता । ज्ञो पुरुषार्थ सत्य पथमा  आफ्नू लगाई मन। 


। अर्काको उपकार शुद्ध मनले  जो गर्दछन् सज्जन ॥ 


 मेरो दिव्य प्रभावले सुख ठुलो  ओोग्नेछ त्यो लोकमा ॥ 


 हेदेवी ! स्थिर मै हजुर रहने बाटो भए सुन्दर। 





















जिप 
थाल्ने ठान्न यिनी तिने मुवनमा  छु श्रेष्ठ त्यै कारण। 
मेरो नै सबले मिलीकन गरुन्  सम्मान और पुजन ॥ 
निन्दा त्राह्मण वर्गको जत गरे  यिनूते घमण्डी बनी । 
मैले त्यागिदिएँ बनेर गदहा  छन् दुःख मोग्दै यिनी१४ 
गर्नै उद्यम यलपूर्वक सदा  आलस्य त्यागीक्न। 


१०८३ 


जस्ले बुद्धि पुञ्याइ सम्पति ठुढो उद्योगमा लाउँछन्। 
तिनलाई दुख हुन्न वैभव ठलो  त्यस्बाट ती पाउँछन्॥१ 
गर्दैनन् धन खर्च जुन पुरुषले  सन्तानका निम्तिमा । 
तिन्लाई सुख शान्ति हुन्न धनले  केह पनी चित्तमा॥ 


जस्तै गर्छ ठुला पराक्रमहरू  मोका विचारीकुन ॥१६॥ 
त्यै मेरो प्रिय हो म बस्तछु सदा  त्यै व्यक्तिको साथमा । 


लक्ष्मीको हितका कुरा सुनिसकी  श्री इन्द्र खुशी भए । 
जोरी बाहु दुवै प्रसन्न मनले क बिन्ती चढाई लिए ॥१७॥ 


 गर्नुमए त्यही पथमहाँ  हिँड्ने थिएँ सादर ॥ 
त्याग्नूमो बलिराजलाइ जसरी  त्यस्तै मलाई पनि। 
त्याग्नू हुन्छ भनेर भीति मनमा  मान्छ म हे भामिनी ॥१८ 
मेरो उच्चम चार जो चरण छन्  तिन्लाइ राखी लिन । 
दिन्छौ स्थान भने कुनै सुरपते !  सोची बिारीकन ॥ 
। बस्नेछ स्थिररूपते म त्यहिँनै तिम्रो सुरक्षा गरी। 
लागे श्री मुरराज भन्न खुशिल्ते  तत्काल पाङ परी ॥१९॥ 



















 ०८४ सहाभारत 


जस्ले भार त्रिलोकको श्रम गरी  थामी रहिछन् यहाँ। 

पैहै पाउ हजुर राखिलितुहोस्  सौीही धघवतित्रीमहाँ । 

बाँचेका बलवान जन्तुहरु छन्  आधार जस्को लिई। 

दास्रो पाउ जमाउनोस् जलमहाँ  साद्दै दयाल् भई ॥२०॥ 

जस्ले गर्दछ भस्म वस्तु सच औं  यज्ञादिको आतहुती। 

तेस्री पाउ तिने हुताशन महाँ  राख्नुहवस् है सती  
साध्वी ! व्राद्वण, देवता, पितरको  जी गर्दछन् एजन। 
जस्तै गर्दछ धर्मकर्म, व्रतको  आनन्दले पालन ॥२१॥ 
हुखी, दीन, अनाथ, हीन जनकी  रक्षा सदा गछ जो। 
 काँधमहाँ चतुथे पद यो ४ राखीलिन् योग्य हो॥ 
। बस्तूपछ हजूरले स्थिर भईक्रमेरो सुरक्षा गरी। 
लक्ष्मी खुशि भइन् कुरा सुनिप्तकी श्रीइन्द्रको त्यो घरी ॥२२ 
ड्च्छा पूर्ण हुनेछ हे सुरपते !  मैतै दिएँ यो वर। 
आशीर्वाद दिई तिनै म्थलमहाँ  लक्ष्मी भइन् सुस्थिर ॥ 
छन् मेरा वशमा रमा अब सनी श्री इन्द्र खुशी भए। 
तिनको हर्पित मार बिज्ञ बलिल्े  हेरेर जानी लिए ॥२२॥ 
लागे भन्नबर्था घमण्ड यसरी  हे इन्द्र ! गछौं किन?  
लक्ष्मीले जब त्याग्दरछिन् सपय त्यो ऐह्के म भन्छ सुन॥  
मेरो दुःस्थिति नाश हुन्छ जब यो  फिनेछ मन्वन्तर । 
भोग्नेछ अघि झैं म स्वगपुरिको  साम्राज्य त्यो सुन्दर २५४ 
मेरी कोर्ति बढी रमा वश मई  सम्पत्ति होला स्थिर । 
पक्का हुन्छ नमै रहन्न तिमिले  जे सक्तछो त्यो गर ॥ 
. लक्ष्मी प्राप्त हुने र निश्चय कुरा  त्यस्तो बलीको मुनी । 
थाले श्री बढिलाइ भन्न रिसले ५ श्रीइन्द्र आगो बनी॥२ 


































। १०८५ 


. ० त त ३. कनेलागुहेकन्नियिकनन सि 
हने परिशचममा हुनन् उदय ती  श्री सूय नारायण। 
प्ष्ष्मी प्राप्त गरेर स्वगपुरिमा  बस्छौ तिमी त्यै दिन ॥ 
दैँछी बकवाद यो खर बनी  ऐह् दृथामा किन?! 
रो के हुन सक्छ ढुवेचनले ४ हानी, तिमी नै भन ॥२ 
स्तै बात भनी गए मुरपती  नाना थरी सोच्दछन् । 
यस्मा चित्त लगाइ कार्य हित वा कल्याणको त्याग्दछन् ॥ 
प्स्तो बात भनी गए सुरपती ४४ आनन्दसे स्वर्गमा । 
रै वर्ष रहे बली खर बनौ ढेराजन् ! त्यही स्थानमा२७ 
पुधिष्ठिरको द्धृष्णबिषयक जिज्ञासा निवारण गर्नू । 
पोधे मीष्मजिलाइ धर्ममुतले  सानन्द॒ पाङ परी। 
उप्तत्ति, स्थिति, नाश ओ प्रलयका कर्ता र धर्ता हरि ॥ 
पर्व व्यापक, नित्य शुद्ध सगवान्  छन् क्रृष्ण जो अच्युत । 
तिनको भन्नुहवस् मलाइ महिमा  हे नाथ ! राम्रोसित॥२८ 
यस्तो प्रश्न सुनेर धमेसुतको  भन्तुभयो  भीष्मले । 
जस्तो नारद व्यासले अघि मने  हे बाबु ! विस्तारले ॥ 
प्रोही श्री हरिको अनन्त महिमा ४ भन्छ म जाने जति। 
ज्ञानी व्राह्मण जान्दछन् सुमहिमा ४ संपूर्ण हे भ्रूपति ॥२९॥ 
जसको आदि न मध्य,अन्त्यछ कहीँकसम्पूरण ब्रह्माण्डमा । 
आत्मा रूप भएर जीवहरूको  जो बस्तछन् देहमा ॥ 
तिनले वायु र अग्नि,भूमि जलओक आकाश साष्टी गरी । 
आफू मुल्लुमयो गएर जलमा आनन्दले श्री हरी ॥३०९ 
तिनकै चिन्तनले भए पृथिविमा  उत्पन्न संकर्षण । 


तिन्ले शेष बनेर भूमि शिरमा  गरछन्सदा धारण ॥ 











 मुखबाट पिप्रहरूको  श्रीकृष्णद्वारा भयो। 


 हेँबाबू ! तिमिले पनी गर सधैं ४ आराधना क्कष्णको। 


सधै धमकुमारले विनयले  शिक्षा सुनी मीष्मको । 


 चारे वर्ण तथा तिनै मुवनका  उत्पत्ति कर्ता हरि। 





















शान्तिपव १०८७ 


धेरै क्षत्रिय जन्मने प्रमुजिको  बाइट दुवै मानियौ ॥३७॥ 
जन्मेथै हुइ जाँघबाट हरिका जो वैश्य धेरै थरी। 
पाउबाट समस्त गणुद्रगणका  हुन् सृष्टिकर्ता हरी ॥ 
व्रह्मालाइ बनाइ मूतगणकी  अध्यक्ष राख्नूभयो । 
गनु भो निज चितबाट हरिले  सृष्टी विरूपाक्षको ॥३८ 
उत्पती यमराज ओ वर्णको श्री कृष्णले नै गरे। 
स्वामी इन्द्र गराइ देवगणको  सन्ताप यिनूते हरे ॥ 
जुन् योगेश्वर हुन् तिने मुवनका  उपच्चिक्का कारण। 
सक्ठा को तिनिलाइ भन्न कसरी  मानीस साधारण ॥३९॥ 


दृच्छा पूर्ण हुनेछ भ्रान्ति जति हो जाला सबै चित्चको ॥ 


मेरो चित्त हुँदैन शान्त किन हो  सम्झी कुरा युद्दको ॥४ 
मान्छन् बन्धु विनाशको मनमनै क संसारले करण! 
गर्दा आज विचार त्यो विषयमा  आत्तिन्छ मेरी मन्॥ 


जन्मे मानिस रूपले पथिविमा  कुन् हेतु कस्तो परी ॥४१ 
सुन्दैछु महिमा अनादि प्रभुको  मेले प्रशस्तै तर। 

न्कौ अद्मुत कम सुन्दछु अरू आज्ञा हवस् सुन्दर ॥ 
यस्तो प्रश्न सुनेर धर्मसुतको  सन्तुमयो मीप्मले। 
हे बाबू ! अघिको कथा सुन तिमी ४ भन्छु म आनन्दले ॥४२ 
जान्थे खेल्न मनी शिकार वनका  पैह्रे म कोही दिन। 
माक्ण्डेयजिको सुआदर मिली  खुशी भएथ्यो मन॥ 
































 महाभारत 


ज्ञानी कःयपले भने हरिकथा  जस्तो खुशीले त्यहाँ । 

छु सौहि कथा तिमी सुनिरह  शंका नमानी यहाँ ॥४२॥ 
पैहै जौ बलवान दानवहरू  पापी र लोमी भए। 
तिनले युद्ध गरेर देवगणको  सम्पच्चि, खोसी लिए ॥ 
ब्रह्माको परि पाउमा स्तुति गरे  योताहरूले जब। 
भन्नुमो विधिले नमान डर क्ये ४ हे देवताहो ! अब ॥४४॥  
पापी दानव जी सहपष अहिले  पातालमा बस्तछन्। 
तिनलाई सहजै अनन्त प्रभुजी  वाराहले मार्दछन्॥ 
होला क्ट्र छिटै निवारण मनी ४ आनन्द मतनीकन। 
योता शान्त भए सुनेर विधिको  त्यो श्रेष्ठ आश्वासन ९४ 
पृथ्वीलाइ लग्यो रसातलमहाँ  पापी हिरण्याक्षले ॥ 
श्री वाहार स्वरूप धारण गरे  राजन् ! यिनै कृष्णले ॥ 
मारे दानव वीरलाइ यिनिले  पौँचेर पातालमा। 
रक्षा भूमि र देवको पनि गरें  श्रीविष्णुलछे लोकमा ॥४६ 
गनन् धारण कृष्णले परशुराम्  को रूप क्यै कालमा । 
गनन् हु अनेक मूपहरुको  संहार संसारमा ॥ 
यिनले रामस्वरूप धारण गरी ४ पैदा हुनेछन् जब।। 
मार्नन राषण आदि दुष्ट बलिया  घेरै थरी दानव ॥४७॥ 
ऐह्कै कृष्ण स्वरूप धारण गरी  तिम्रा रही साथमा । 
गर्दैछन् तिमिलाइ मद्दत स्वयं ४ हे बाबू ! संग्राममा ॥ 
राजा श्री शिशपाल कंस सबको  संहार गर्ने यिनी। 
साक्षात् बिष्णुस्वरूप कृष्ण तिमिले जानीलिनु हुन् भनी॥४८ 
भूमीका सब भाररूप न्पती  छन फैलिएका जति 
मारी ती सबलाई यादवहरू  छन् जो ठलो गृपति॥ 


१०८८ 












जत म  मम पट हत त ति ति डाडा हि त्र 
क को. लाइक जञान्तिपर्व १०८९ 


तेन्को युद्ध गराइ आपफुसमहाँ  भूमार सारा हरी । 
जानेछन् निज धाम देह त्यजियी क त्यो काम पूरा गरी ॥४९ 


श्री नारायण र नारदजीको संग्राद 
प्रोधे धरमेकुमारले विनयलेक श्री भीष्म ज्ञानीसित । 
कस्को ध्यान गरेर हुन्छ कसरी  प्राणीहहको हित 
 मुक्त समस्त जीवहरु यी  कस्को गरी चाकरी । 
कुन् हो उत्तम तख लोकहितको  भन्नूहवस् राम्ररी ।५०॥ 
यस्तो प्रश्न सुनेर ज्मसुतको  भन्तूभयो मौीफ्मले। 
सम्झ एक प्रसंग त्यो सुन तिमी हे बाबु ! आनन्दले ॥ 
बद्री पर्वतमा कुनै दिन पुगे क देवि डुल्दै जब। 
श्री नारायणको परी चरणमा  बिन्ती गरे केशव ॥५१ 
चारै वेद पुराण शाख्न जति छन् के हे नाथ  संसारमा । 
तिनले वर्णन गर्दछन् हजुरकै  आनन्दका साथमा । 
गर्नुहुन्छ हजुर नाश सबको ४ रक्षा तथा पालन  
कस्को यो तप गर्नुहुन्छ यसरी कुन् देवको पूजन ॥१२ 
को छन् श्रेष्ठ हजूरदेखि पनि यो संसारमा ईश्वर । 
बोल्नूमो मुनिकी कुरा सुनिसकी  श्री कृष्ण योगेशवर ॥ 
ज्ञानी नारद यो रहस्य तिमिले ५ सोधी लिएको हुँदा । 
भन्छ गुप्त भए पनी म तिमि झै क सप्पात्र भेट्टाउँदा ॥५३ 
नित्य त्रह्म अखण्ड पूर्ण अज जी कँछन् शु और चिद्घन । 
तिनको पुजन गर्दछ म तपमा कै आफ्न लगाई मन ॥ 
गर्नू कर्म भनेर वैदहरुको  बाणी छ प्राणीक्न । 
दिन्छन् त्यौ फल कर्मको श्रम बुझी जसूते विचारीकन ॥५४ 



















।। 


आउन्नन श्रमले पनी सहज जो  मन ध्यानमा । 
तिनको गर्न यथाथे वर्णन मुनी !  क्यै द्वैन शक्ती ममा ॥ 
आविर्माव गरे तिनै प्रभुजिल्ले  हामी दुवैको मुनि ! 
तिन्को पूजन गर्दछौं तप ठुलो  कर्तव्य हो यो मनी॥५५ 
श्वेतद्वीप छ जी समुद्र तटमा  छन् जो हाँ ईइवर । 
तिनको दर्शन गर्दछन् जनहरू  कल्याणको खातिर ॥ 
त्यसुको दिब्य प्रभावले अमरता  पाएर ज्ञानी जन। 
गर्छन् भोग त्यहाँ अनेक थरिको  आनन्द मानीकत ॥५६ 
श्री नारायणको सुनी हित कुरा  विन्ती गरे हे प्रमो!! 
जस्को गर्न यथाथे वर्णन स्वयं ४ सत्तीन॑ आज्ञा मयो। 
तिनको दशन पाउनन् कसरि लो  मानीस साधारण! 
शिक्षा पाउँ हजूरबाट म गई  गर्छु त्यहाँ दशेन ॥५७॥ 
श्री नारायण बोल्नूमो बुझिसकी  इच्छा मुनीको सब। 
डच्छापूण हुनेछ हे मुनि ! तिमी  जार खुशीले अब ॥ 
ज्ञानी नारदजी बिदा भई हिंडे ४ आज्ञा प्रभूको सुनी! 
श्वेत ठ्वीप उडेर योगबलले  तत्काल पौंचे तिनी ॥५८ 
देखे दिव्य स्वरुपका जनहरु कै त्याहाँ भएका जति।. 
गर्थे ती शुभकर्म ईश्वरमहाँ  आफ्न् लगाई मति॥ 
व्याधिग्रस्त र मृत्युको भय हुने ४ देखिन्नथे क्वै पनी । 
भेटी ती सबलाइ तारिफ गरे क हुन् धन्य प्राणी मनी॥५९ 
ज्ञानी नारदका पनी अतिथि हुन्  भन्ने बिचारीकन । 
श्रद्धासाथ लगेर आदर गरी ४ राख्ता भए क्यै दिन ॥ 
केही काल सह देवक्रपिको  त्यो ठ्वीपमा ने बित्यो । 
ज्ञानी नारदलाइ एक दिन यो ४ आकाशवाणी मयो ॥६० 



























। शान्ति १०९१ 
गधा पदछ पुण्य कांयंहरूमा  प्राणीहरूको भनी। 
प्राफन आश्रममा छिटै अव तिमी  फ्कर जाड मुनी! 
हलो पुण्य भएर सतुरुषको  पायौ यहाँ दर्शन। 
पक्तेनन् तिमि झैं प्रभाव नभई  कोही यहाँ आउन ॥६१ 
प्राफ्न चित छगाउला मुख झुटो  त्यागेर जस्तै ममा। 
पस्ला दिव्य शरीर प्राप्त गरि त्यो  आएर यो ट्वीपमा॥ 
जानी ब्रह्म, अखण्ड व्यापक ममा ४ जो लाउनेछन् मन ! 
नेछन् सुखमोग, हुन्न हुख यो  संसारको तिन्ङून ॥६२ 
तानी नारदले त्यहाँ स्तुति गरे ४ आकाशवाणी सुनी। 
जन् ! दशंन बिष्णुले दिनमयो  हुन् भक्त मेरो भनी ॥ 
प्री नारायणलाइ त्यो सब कथा ४ आएर भन्दा भए। 
आफ्नू आश्रममा प्रसन्न मनले  डुल्दै तिनी फर्किए ॥६ 
वृत्रातुर शुक्राचाय संवाद न 
पौधे धर्मकुमारले गरि ठुलो  श्री मीष्मको आदर । 
हाम्रो कीर्ति लडाइँमा विजयले क बढ्दोछ ऐह तर॥ 
गान्ति प्रा्न हुँदैन बन्धुवधको  ढुष्कमे  त्यो सम्झदा । 
जानी कारण आफुलाइ रणको  दुःखी रहन्छ सदा ॥६७॥ 
कस्तो कर्म गरेर कुन् किसिमले  त्यो पाष हो नाशिने। 
कही युक्ति भए बताउनुहवस्  शान्ती सुबिस्ता हुने ॥ 
प्रस्तो प्रश्न सुनेर धमसुतको  भन्तूभयौ भीष्मले। 
बाबू ! नाश हुँदैन, ताप मनको  त्यो पाप यो शोक्ले ॥६ 
हुन्छन् नष्ट अवश्य दुःख सब यो कै वेला पुगेका घरी। 
औनन् वस्तु कुनै विनाश नहुने  सम्पूण एृथ्वीमरी ॥ 















































दोषी हो धन भन्दछ तिमि तया ४ आसक्तिकी कारण। 


.ननमममणणणिमिजणिििििलि 


दोषी हो धन भन्दछो तिमि बृथा  आसक्तिको कारण। 
हुन्छन् पूर्ण सुकाय कुन् धतविना  संसारमा छौ भन ॥६६॥ 
 उद्योगी तिमिहेरु छो थरिथरी  गर्दै रही साघना। 
हुन्छौ मोक्ष अवश्य केहि दिनमा  पूरा गरी, कामना ॥ 
मर्छन् निश्चय जन्मने जन सबै  बाँचीरहन्छन् र को? 
जसको जन्म हुँदैन, मर्छ न त त्यो जो नित्य औ त्रह्म हो ६७ 
 हे राजेन्द्र ! क्रियात्म यन जनले  जस्तो गरे तापनि ॥ 
 भन्छन् प्राप्ति हुँदैन त्रह्म सुखको  ज्ञानी तपस्वी मुनि । 
। सम्झ एक प्रसङ्घ यै विषयको  पेहै भएको सुनि। 
। श्री तृत्रासुरको गयो जब सबै  सम्मान, कीर्ति, धन॥६८ 
। खोसे राज्य समस्त देवगणले  संग्राममा गेकन। 
 तिन्को कोहि रहन मद्दत दिने  आफ्नू हितैषी जन॥ 
। बस्थे वृत्र सदा प्रसन्न मनले  त्यस्तो स्थितिमा पनि । 
। शुक्राचार्यजिले कुनै दिन गई  सोधे दयाल् बनी ॥६९॥ 
। है क्त्रासुर ! राज्य वैभव गयो ४ तिम्रो लडाई परी। 
। देख्छ तेपनि छौ प्रसन्न किन हो  निर्लि्त झैं यो घरी॥ 
 यस्ती प्रश्न सुनीसकेर गुरुको बिन्ती गेरै वृत्रले। 
। जानेको छु प्रभाव सत्य, तपको  मैले त्यही हेतुले ॥।७०॥   
 चिन्ता, शोक वृथा म दुःखसुखको खातीर क्यै गर्दिनँ। 
। सोही कारणले प्रसन्न छ णुरो   मेरी सधैं यो मन ॥ 
गर्छन् धर्मअधम प्रेरति भई  प्राणीहरु कालले। 
 त्यस्को जो फल स्वग वा नरकमा  ओग्छन गई जीवले ॥७१ 
। प्राणीले गरि मोग कमेफल ती कै बाँकी रहन्छन् जति ।  
गछन् भोग अनेक योनिहरुमा  जन्मेर सम्पूर्ण ती॥ 








।। जीवहरू विधान विधिको क मानेर दलन जहर विन बितिक्े क मानेर, संसारमा । 
मोग्छन् दुःखहरू अनेक थरिका  ती स्वग वा नकमा ॥७२ 
प्राणी मर्छ अनित्य जीव जनको  मर्दैन केह पनी। 
ठान्छन् देह मरेपछी जनहरू  आफैं मरे लो भनी॥ 
घुम्ने चक्रसमान दुःखसुख त्यौ  मिथ्या भए तापनी । 
गर्छन आस कुबृद्धि त्यै नियमको  स्थायी यही हो भनी॥७२ 
सोही कारणले सबै विषयमा  निर्लिप्त जस्ती बनी । 
गर्छन् उत्तम कार्य विज्ञ जनले कतव्यहो यो भनी॥ 
ं गर्नेछन् सुख दुःख त्यागिकन जो  अध्यात्मको चिन्तन । 
 आक्ज्ञान भएर वत्रह्यपदमा कै पुग्छन् तिने सज्जन ॥७४ 
। यस्तो बात सुनेर देत्यपतिको  आशचर्य मानीक्न । 
 शुक्रचार्यजिले सुध्याउनुभयो  त्यो ज्ञानको कारण ॥ 
गछौं बात भने सुबिज्ञ गुरु झैं  विज्ञानको, ज्ञानको । 
कस्तो कारणले गरी अमसुरको  यो देह तिम्रो भयो ॥७५ 
यस्तो प्रश्न सुनीसकेर गुरुको  बिन्ती गरे बृत्रले । 
मैले जो पहिले गरें तप् ठुलो जित्छ भनी आशले । 
गर्थे राज्य सहर्ष स्वगभरिको ३ श्री इन्द्रले त्यो घरी। 
हारे युद्ध र देवताहरु सबै भागे मदेखी डरी ॥७६ 
कस्को के स्थिति हुन्छ कुन्बखतमाक जान्दैन कोही पनी । 
भन्छन् ईन्द्र मलाइ देवगणले  हुन् बुत्र योद्धा भनी ॥ 
धेरै सम्पति, राज्य मान, बलको क इच्छा लिई चित्तमा । 
खप्छन् कु ठुलो सुरासुर सबै  प्राणीहरू लोकका ॥७७ 
ढ्च्छा पूर्ण हुँदैन जे जति कुरा  पाए पनी व्यक्तिको । 
जस्ले गड बिचार यो विषयमा  प्राणी त्यही, श्रेष्ठ हो ॥ 






































.. ॥  महाभारत 

मेरो श्रेष्ठ प्रभावले वशमहाँ  देखे प्रेका सब। 
थाले ओग्न विलोस भोगहरुको ४ आनन्द मैले जब ॥७८॥ 
मेरो जो तपको प्रभाब अघिको ४ अत्यन्त ठूलो थियो। 
त्यो सम्पूर्ण अनेक भोगहरूले  बिस्तार घटतै गयो। 
ढ्च्छा शक्ति भने बराबर बढी  तानीरहेथ्यो मन। 
मेरो देह तमोगुणी हुन गयो  भौगादिके कारण ॥७९॥ 
केह्े मछ पिता र मिल्दछ सबै  सम्पत्ति चाँडै भनी। . 
गर्छन् चिन्तन हे णुरो ! मनमहाँ  स्वास्नी र छोरा पनी ॥ 
त्यस्को मृत्यु भयो कि सम्पत्ति सवै हुष्कर्ममा लाउनन् । 
त्यस्ले पाप बढी ठुलो नरकमा ४ त्यस्लाइ पारीदिनन् ॥८० 
सोही कारणले अनित्य सुख वा  आपत्ति पर्दा पनी । 
मान्छ एक समान दुःखसुख यी  हुन् कष्टदाता भनी॥  
मेरो युद्ध सुरेन्द्रका सँग अघी क चल्दै रहेको घरी। 
पाएँ दर्शन विष्णुको, नत कहाँ  मिल्थे तपस्या गरी ॥८१ 
गर्नू युद्व तमोणुणी शरिरले  तिनको विरोधी बनी । 
ठान्छ उत्तम भक्ति गर्न हरिको  सक्तीन॑ आँटे पनी ॥ 
हुन्छ मुक्त अवश्य दिव्य प्रमुको क पाएपछी दशंन। 
गर्थे ती गुरुशिष्य यो किसिमले  वार्ता खुशी मैकन ॥८२ 
डुल्दै ताहि सनत्कुमार सहसा  आई पुगेथे जब। 
सोधेथे क्रपिलाइ देत्यपतिले  पाञ समाई तब ॥ 
मुक्ति प्राप्त हुने उपाय सजिलो  कुनचाहिँ हो हे प्रमो ! 
आज्ञा गर्नुहवस् मलाइ, मनमा  राखी दया है विभो॥८३ 
थाले भन्त सनत्कुमार त्रदषिले ४ बिन्ती सुनी उृत्रको। 
ब्रह्वज्ञानविना हुँदैन कहिले  मुक्ति कुनै व्यक्तिको ॥ 
















। । १०९५ 
पायौ पुण्य ठुलो हुँदा समरमा ५ श्री विष्णुको दर्शन । 
गर्दैछौ त्यहि पुण्यले अझ तिमी  यो स्वगंको शासन ॥८४ 
जस्ले पालन, नाश, सृष्टि सहजे  व्रह्ाण्डको गर्दछन् । 
मुक्ती पाउन पाउमा क्रषिमुनी  तिन्का गई पर्दछन् ॥ 
भक्ती गर्दछ जो परी चरणमा क हे ब्र्त्र ! ती विष्णुका । 
त्यस्ले सक्छ छिनाल्न बन्धनहरू संसारका दुःखका ॥८५॥ 
त्रह्मज्ञान भएर केहि दिनमा  तिन्के दयाले गरी ॥ 
जान्छन् मुक्त भएर सक्तहरु ती  संसार पारी तरी॥ 
यो शिक्षा क्रपिको सुनेर हरिको  भक्ती गरे त्रृत्रले। 
सोधे मीष्लजिलाइ चित्त नबुझ्ली ४ श्री धमका पुत्रले ॥८६ 
















देवेन्द्रढारा बत्रातुरको बध 
भक्ती श्री हरिको गस्यो खुशि भई  हे नाथ ! जुन् वृत्रले । 
मारे त्यस्कन युद्धमा अघि सरी  कुन् हेतुले इन्द्रले ॥ 











द  महाभारत  
साह्रै कष्ट बुझेर देवगणको  रक्षार्थ श्री विष्णुले । 
आश्रम्मे भ्रुणपलिको शिर स्वयं  काटनूभयी चक्रले ॥९९ 
छोरा श्री भ्रणका महपिं उशना  निक्कै प्रतापी थिए । 
माताको वधले ति देवगणका  साह्रो विरोधी भए॥ 
साटो फेर्ने मनी लुकेर तिनिले  थाले तपस्या जब। 
ठ्च्छा ती भृणुपुत्रको बुझि, निकै क्रोधितहुनूमो शिव॥६०० 
त्यो जानी उशना पसै उदरमा  श्री शम्मुको वेगले । 
निस्केथे शिवलिङ्गबाट र भएक श्री शुक्र त्यै हेतुले ॥ 
तिनको चित्तमहाँ विरोध सुरको  बाँकी रहेको हुँदा । 
लिन्छन् पक्ष हितार्थ देत्यहरुको  श्री शुक्रले सर्वदा ॥१॥ 
श्राद्ध गर्ने प्रथा कसरी आरम्भ भयो 

आख्यान त्यौ सुनिसकीकन भीष्मलाई । 
सोधे युधिष्ठिरजिल्े मनमा रमाई ॥ 
केल्हे चल्यो कसरि श्राद्ध प्रथा मलाई । 
आज्ञा हवस् हजुरले करुणा जनाई । २॥ 
यस्तो प्रश्न सुनेर धमंसुतको  भन्नुभयो मौष्मले। 
पैह्रेको इतिहास भन्दछु तिमी  सुन्दै रह ध्यानले ॥ । 
हे बाबू ! जलमा अदृश्य पृथिवी  पेल्है भईथिन् जब। 
श्री वाराह स्वरूप धारण गरे १ श्री विष्णुजीले तब ॥२ 
दाह्वाले प॒थिवी उचाछि सहजै  उद्धार गर्नू भयो। 
दाह्दामाथि वराहको अलिकती  माटो र हीलो थियो ॥ 
त्यस्को पिण्ड बनाइ तीन कुशको  राखी सफा आसन । 
त्यस्माथी दिइ पिण्ड पितृहरुको  गनू भयौ पूजन ॥९॥ 




























 


 । हुनेछ प्राप्त सहजै  पिण्डादि तैहे तक ॥७॥ 


 खेँचेको जल त्यो नंदेखि जनले  मिथ्या भने झैं गरी । 























बु १०९९ 


३ पितृहरू सबैकन, छरी  ती पिण्डमाथी तिल । 
पारे तृप्त वराहले दिई स्वयं  ती पितृलाई जल॥ 
त्यो वेला नगिचै त्यहाँ जति थिए  ज्ञानी, तपस्वी, मुनी । 
श्री वाराहजिले सबैकन थिए  शिक्षा दयाल् बनी ॥५॥ 
स्रष्टा हँ म त्रिलोकको र सबको  उपत्तिकर्ता पनी । 
। थाले चिन्तन गर्न पितृहरूको  पूजा मगछ भनी ॥ 
दाह्वाबाट खसे त्यसै समयमा  जो पिण्ड ऐल्हे यहाँ । 
ती हुन् पितृस्वरूप लोकहरूले ४ जानीलिउन् मन्महाँ॥६ 
चल्ने नाम मरे पनी पृथिविमा  हुन् ती फलाना भनी । 
दिन्छन् पिण्ड सुपुत्रले यदि भने  कल्याण गर्छन् तिनी ॥ 
मुक्ति प्राप्त हुँदैन देह त्यजि यो  सानन्द् जेल्है तक । 





मिल्छन् ईश्वरमा गएर जब ती क मुक्ती मिलेका घरी। 
पजा पिण्ड दिइन्छ जो जति सबै ४ हुन् प्राप्त गर्ने हरी ॥ 
सिन्धुको जल सूर्यका किरणले  तानिन्छ आकाशमा । 
त्यो एकत्र भई पछी समयमा  वर्सन्छ संसारमा ॥८॥ । 





भन्छन यो जलपिण्ड पितृहसुले ४ मेट्टाउँछन् के गरी !? 
भूर्डर्याङै नगरेर ईडवरमहाँ  विश्वास मानीकन । 
जो गला शुभ कम हुन्छ त्यहि नै ४ कल्याणको भाजन ॥? 
सोही पुत्र सुपुत्र हुन् बखतमा ४ श्राद्वादि जो गदछन् । 
पाई आशिष पितृको पछि गई  ती स्वगमा बस्तछन् ॥ 
श्री बाराहजिले गरीकन चल्यो  संसारमा यो प्रथा। 
अन्तर्धान हुनूमयो प्रभु त्यही  पुरा भयो यो कथा ॥१२ 































११०० महामारत 
शुक्देवको ज्ञान प्राप्ति  , 

राजन् ! मीष्मजिलाइ धमंमुतले  सानन्द बिन्ती गरे । 
ब्रह्मज्ञान भएर को अघि ठुलो  संसार पारी तरे॥ 
 छोरा श्री शुकदेव व्यास मुनिका ४ कोदेखि पेदा भए। 
। शिक्षा त्रह्ल र ज्ञानको शिशु छँदै ४ तिनलाई कस्ले दिए ॥११ 
थाहा छैन मलाई यो विषयमा  है नाथ ! त्यै कारण। 
ठ्च्छा गर्दछु सुन्नको अब त्यही  गर्नुहवस् . गर्णन ॥ 
यस्ती बिन्ति सुनेर धर्मसुतको  जानेर श्रद्धा पनी । 
भन्तूभो अनि श्री पितामहजिले  साह्रै दयालू बनी ॥१२॥ 
 राजन् ! व्यास मुनी समेरु गिरिमा  गर्थे तपस्या बसी। 
 तिन्को त्यो तपले गरी हुनुभयो  श्रीशम्मु साह्रै खुशी ॥ 
। मागेथे वरदान पुत्र सुगुणी ४ पाउँ म योटा भनी । 
सन्तूमो शिवले मुने ! सुत तिमी ४ छो पाउने सद्णुणी ॥१३ 
 त्यस्को क्यै दिनमा लिएर अरणी  गर्दै थिए मन्थन । 
 आएकी त्यहिँ अप्सरा एणवती ४ देखे घुताचीकन ॥ 
। कामोहीपन व्यासजीकन भयो  त्यो दिव्य सौँदर्यले । 
। आई झट्ट शुकी बनेर नगिचै  त्यो अप्सरा प्रेमले ॥१४॥.. 
। गर्थे मन्थन व्यासंल्रे अरणिमै  आफ्नू लगाई मन। 
। श्ञान्ति प्राप्त भएन कामतिर नै  थाले तिनी ढल्कन 

। तिन्को वीर्य पतन् मयो अरणिको  त्यै काष्टमाथी जब ॥ 
। ज्ञानी श्री शुकदेव, सूयंसरिका  पैदा भएथे तब ॥१५।  
 छोरालाइ गुरु बरृहस्पतिकहाँ ४ आफैं पठाईकन ।  
 गनू मो व्रतबन्ध आदि द्विजको  सत्कर्म सम्पादन ॥  





। ॥ ११०१ 


प्नि वेद पढेर शास्र र समा  वर्तन् गरी पुत्रको । 
गर्थे पाठ सधैं पितासुत बसी  आनन्दले वेदको ॥१६॥ 


४६९०१०८९६०८७२० 
र 





 
७५ 


ललल 


शुकदेवलाई व्यासजीले शिक्षा दिएको 
चेला ब्यासजिका थिए जनकजी  ज्ञानी ठुला भूपति। 
छोरालाई मनेतिनै नपकहाँ ४ जाड तिमी सदाति ॥ 
ज्ञानी छन् तिनले अनेक थरिका क देछान् सुशिक्षा जति । 
त्यस्ले प्राप्त हुनेछ ज्ञान सहजै  सप्रन्छ तिम्रो मति ॥१७ 
पाँचेथे मिथिलापुरी शुक मुनी  आज्ञा पिताको सुनी । 
राखै भूपतिल्ले सुआदर गरी  हुन् त्रह्मज्ञानी भनी ॥ 
सोधेथे शुक्छे जती, दपतिले  त्यस्को दिए उत्तर। 
पाई ज्ञान अनेक शास्रहरुको  फर्के आए घर ॥१८॥ 
बाबूलाइ भने समस्त शकले  चर्चा चल्यो यौ भनी । 
गर्थे व्यास सुपुत्रका सँग बसी  सानन्द॒ वेदध्वनी ॥ 














































. १०२ महाभारत 


थाल्यो चल्न हुरी उसे बखतमा ब१साह्वै ठुलो गेगले। 
सोधेये शुकदेवले हरि चल्यो ४ हे तात ! कुन् हेतुले ॥१९ 
चेष्टा सुन्दछु वायुको हुन गयो  उप्त्ति पेह्र कृहाँ। 
छोराको सुनि प्रश्न व्यास सुनिलले ४ भन्वूभयो यो त्यहाँ ॥ 
जाने मृत्यु भएर माग दुइ छन् क संसारका जीवको । 
यौटा साखिक देवयान हरिको  प्राप्ती हुने श्रेष्ठ हो ॥२०॥ 
अर्को तामम पितृयान कहिने ४ हावा छजो लोकमा । 
चल्छन् यी दुइ वेगले बखतमा  आकाश पातालमा ॥ 
जो छन वायु अट्श्य साध्य तिनका सस्मुत्र हुन् दुजंय। 
तिनका पुत्र समान हुन् नरपते ! डुल्ने सधैं निभंय ॥२१॥ 
तिनका पुत्र उदान वायु तिनका  सप्पात्र जो हुन् सुत। , 
यिनको नाम अपान हो जगतको गर्छन् सदाती हित॥ 
तितका प्राण सुपुत्र हुन् तर भए क सन्तानले हीन ती। 
भिन्नामिन्न छ कम वायुहरुको  मन्छु म जाने जति २२ 
गर्मीबाट र धूपबाट छ स्वयं  उसत्ति जुन् वायुको । 
पार्ने बादल छिन्नमिन्न असिना  हावा पहीलो छ जो।॥ 
पैह्वो मार्गमहाँ प्रमावित हुने  त्यो श्रेष्ठ हावा हुँदा । 
भन्छन् त्यस्कन लोकले प्रवह हो त्यो वायुलाई सदा ॥२३।॥ 
जो आकाशमहाँ रहन्छ रसको  मात्रा हुने बेसरी। 
जस्को शक्ति ठुलो छ नेत्र बिजुली ४ चम्कन्छ पानी परी ॥ 
ठूलो शब्द हुने र पूण नभमा  हावा छ जो व्यापक । 
दील्रो आवह नाम वायु त्यही हो  हे शत्रुसंहारक ॥२४॥ 


जस्ले गर्दछ सोम सूर्य ग्रहको  मोकामहाँ न   । 
भन्छन् बायु उदान जीवन दिने  जस्लाइ जान्ने सब॥ 































 चार समुद्रको जल झिकी ४ आकाशमा फाल्दछन् । 
तेस्रौ उद्रुह नाम वायु, भवमा  हेभूप ! विश्यात छन्२५ 
टक्रा मेघ मिलाइ घोर जल जो  संसारमा पादछन्। 
बाक्लो बादल छिन्नभिन्न नममा  पारेर जो चल्दछन् ॥ 
जस्ले गर्दछ मान मदन ठुला  पावत्हरुको पनी। 
चौथो संवह नाम वागु सबमा ४ हुन् प्राणदाता यिनी ॥२६ 
रुखो भाव लिएर घोर खले  जो हिँड्छ आकाशमा । 
जस्ले वृक्ष उखेलि फाल्दछ ठुला ५ साना सबै भूमिमा ॥ 
जुन् हावा बहँदा सयानक ढुछो  उत्पात देखिन्छ त्यो। 
हावा पञ्चम नामको विवह त्यौ  हे भूपती ! श्रेष्ठ हो ॥२७ 
. जस्ले पोषण हुन्छ तेज शशिको  आकाशमा फेलिने। 
माथीमाथि बहन्छ जो जल लिई हे बाबू ! बसाउने ॥ 
पानी बोकि दगुछै जो नममरी ४ आकाश गङगाजिको । 
छैटौं वायु त्यही संवह भनी  जानी लिनु श्रेष्ठ हो॥२८॥ 
जस्ले स्पशं नरी, मरेपछि यहीँ  पर्कन्न कोही पनी। 
ज्ञानीलाई दिने मुधारस सधैं  जुन हो ढ्याछ बनी ॥ 
पाएथे गति दक्ष पुत्रहरुले  जुन वायुको शक्तिले । 
सातौं वायु भए परावह तिनै  बिख्यात यै हेतुले ॥२९ 
आँधी चल्दछ जो ठुलो थरिथरी  निःश्वास हो विष्णुको । 
पढ्नू वेद हुँदैन त्यो बखतमा  बाबू ! अनध्याय हो ॥ 
यौ शिक्षा शुकलाइ दीकन गए  आकाश गङ्गामहाँ। 
डुल्दै नारदजी पुगे शुक थिए  एक्लै बसेका जहाँ ॥१०  
प॒जा श्री शुकदेबले जब गरे  देवर्षिको सादर । 
सीधे नारदले सहर्ष शुक्॒को  कल्याणका खातिर ॥ 
































। १०४ अहामारत 
बाबू ! जे मनमा छ माग तिमिले  शङ्का नमानीकन । 
मैले प्राप्त गराउँ कुन् शुभ कुरा  कल्याण गर्ने भन ॥३१ 
लागे श्री शुकदेव भन्न, गुनिले ४ आज्ञा भएको सुनी । 
शिक्षा साधनको म पाउँ सजिलो  कल्याण गर्ने मुनि ! 
लागे नारद भन्नवत्स ! पहिले  ज्ञानी र तत्चब्ञले । 
गर्दो प्रश्न सनत्कुमार क्रपिले  भन्नूमयो प्रेमले ॥३२ 
भन्छ सोहि प्रसंग दैन सजिलो ४ आँखा अविद्यासरी । 
सिद्धि प्राप्त हुँदैन सत्यसरिको  कस्तै तपस्या गरी ॥ 
अर्को दुःख हुँदैन रागसरिको  हे वत्स ! संसारमी । 
ब्वैनन् त्याग समानका सुख कुनै  अर्को तिने लोकमा ॥३३ 
टाढा बस्तु कुक्मदेखि र सधैँ  सत्कममा मन् दिनू।  . 
गनू काम सदैव श्रेष्ठ जन झैं ५ आसक्ति त्यागी हुनू ॥ 
यी चारै सुखका र विज्ञ जनका  कल्याणका माग हुन् । 
जस्को चञ्चल वृत्ति हुन्छ दुख ती  धेरै थरी मोग्दछन् ॥३४ 
सम्झन्छन् सुखदुःख जुन पुरुषले  पेहै बितेका सब। 
पाउन्नन तिनि. धर्म ओ यश ठुलो  संसारको पेैभव॥ 
अर्थामाव गरी विचार मनमा ङ चिन्तित् रहै तापनी ।  
पाउन्नन् सुख, धर्म, मान, धन औक्षदुःखी रहहन्छन् तिनी॥२५ 
त्र्न्तान हुने उपाय सजिलो १ मानिन्छ जो लोकमा । 
त्याग्नूपदेछ वासना विषयको ४ मिथ्या बुझी चित्तमा ॥ 
पुग्ने ज्ञान मिली परंपदमहाँ  शिक्षा मुनिलरे दिए। 
ज्ञानी श्री शुकदेवले हृदयमा  त्यसूलाई राखी लिए॥३६ 
बाबूलाइ भनेम बस्न कुटिमा  गर्दीनँ इच्छा अब। 
आश्ञा बक्सनुहोस् प्रसन्न मनले  त्यागेर जान्छ सब ॥ 

























। ३९, शान्तिपवै ११०५ 


यस्तो विन्ति गरी, उडे गरुड झैं ५ आकाशमा गेगले। 
गर्थे तारिफ सिद्ध चारणहरू  देखेर आनन्दले ॥३७॥ 
केही बेरपछी पुगे शुक जसै  मन्दाकिनी तीरमा। 
गर्थे स्नान अनेक ख्रीहरु जहाँ ४ आनन्दका साथमा 
ठाकेनन् सबले शरीर डरले  नाङ्गा भए तापनी। 
। थाले ती गुणगान गन शुकको ङ हुन त्रह्ज्ञानी भनी ॥३८ 
पुत्र स्नेह बढेर व्यास सहसा  क्यै वेर चिन्तित् भए । 
छोरा झैं लिइ योग आश्रय तिनी  उड्दै, लखेटतै गए ॥ 
देखेथै जब अप्सरा सकलले  श्री व्यास ज्ञानीकन । 
मानी लाज डराउँदै लुकिलुकी  थाले लुगा पैद्रन ॥३९॥ 
 ठ्वोरोको बुम्गि मुक्तता मनमनै कैश्री व्यास लज्जित् भए । 
आफूलाइ अनेक कोटि तिनिल्ले ४ धिक्कार आफैं दिए॥ 
बाबू ! प॒ख, नजाउ आज यसरी  भन्दै थिए ती तर। 
योटे ब्रह्म छ हे पिता ! शृक्जिले भन्दै दिए उत्तर ॥०॥ 
व्रह्लीमूत भए जसै शुक मुनी ४ आकाशको वीचमा । 
घाल्ने गन गुणानुवाद सबले ४ तितको तिने लोकमा ॥ 
नमानी दिक्क असाध्यव्यास  नै क्यै बेर पर्खे जब। 
तिन्लाई दिन ज्ञान त्यै बखतमा ५ पाल्वूमयो श्रीशिव॥१॥ 
सन्नुमी शिवले बृथा किन तिमी  व्यामोहमा पर्दछौ! 
ज्ञानी छो तिमिले हिताहित सबै  राम्रो गरी, जान्दछो ॥ 
मागेथ्यो तिमीले सुपुत्र अघि जो ठूलो तपस्या गरी। 
पायौ उत्तम पुत्र, श्री शुक्सरी ४ छैनन् कुनै यो घरी ॥४२॥ 
जैह्वेसम्म रहन्छ तेज शशि ओ  श्री सूयंको लोकमा । 
तैह्के सम्म सुकीति हुन्छ शुक्को  हे व्योस ! त्रह्वज्ञमा ॥ 




















सननतनामिममिणमिजिगिगिरिगनिि 


११०६ बहामारत 
गनू उत्तम हो गएर कुटिमा  आध्यातमको चिन्तन । 
छायासप सुपुत्रको तिमी सधैं  गर्दै रहे दशन ॥४२॥ 


...  
१२   






ज्ञानी व्यास भए प्रसन्न शिवले  शिक्षा दिएको सुनी। 
थाले आश्रममा बसेर अघि ४ सानन्द् वेदध्वनी ॥ 
हे राजन ! तिमिभैँ प्रसन्न मनले  सुन्नेछ जो यो कथा। 
त्यस्लाई सुखशान्ति मिल्छमनको जाला अशान्ति व्यथा ४४ 


श्री दूयं महिमा 

सोधे धर्मकुमारले सुनिसकी  आख्यान श्री व्यासको । 
छु आश्रमधर्म पालन गरी क बस्ने गुणी व्यक्तिको  

। के गर्दा हित हुन्छ वा अहित कुन्  दुष्कर्मले हो हुने। 
शिक्षा हजूरले दिनुहवस्  कल्याण मेरी हुने ॥४५॥ 












. ११०७ 
यस्तो प्रश्न सुनेर धमसुतको  भन्तूभयो भौीफष्मले। 
भन्छ नारदइन्द्रको सुन तिमी ४ संवाद आनन्दले ॥ 
मेटे नारदले कुनै दिन पुगी श्री इन्द्रलाई ज। . 
थाहा केहि भए नवीन घटना  भन्तूहपस् छो अब ॥४६ 
डल्नू हुन्छ त्रिलोकमा हजुर झैं  ज्ञानी तपस्वीकन । 
थाहा हुन्छ सबै कुरा सहजमा  सोधेँ त्यसै कारण॥ 
तिन्को प्रश्न सुनीसकीकन मने २ देवपिलने सादर । 
भन्छू एक प्रसंग हे सुरपते !  सुन्नूहवस् सुन्दर ॥४७ 
पद्मा नाम पुरी थियो अधि ठुलो  राम्रो कुनै स्थानमा । 
बस्थे एक गहस्थ ब्राह्मण त्यही  भागीरथी तीरमा॥ 
.  ज्ञानी, क्रोध बिहीन, धर्मपथमा  चल्ने गुणी त्राह्मण। 
गर्थे राम्ररि न्यायपूर्वक तिनी  संतानको पालन ॥४८॥ 
आए विप्र कुनै मुपात्र अतिथी क ती विप्रका गेहमा। 
तिन्को मान सके जती गरिसकी  सोधे परी पाउमा॥ 
खाने आजंन पुत्रको मनमहाँ  इच्छा लिई व्यथंको । 
धेरै माग बितीसक्र्यो सुखबिना  यो श्रेष्ठ आयुष्यको ॥४९  
 खोज्छ संग्रह गने धमंमय त्यो  कल्याण गर्ने धन। 
 जुन् सद्भम लिएर हुन्छ सजिलो  पाथेयको साधन ॥ 
बाँध्ने यो भवसिन्धुलाइ मनमा  इच्छा छ मेरो तर।। 
ढुङ्गा मिल्दछ भमंछप कसरी  जातून् उनै ईश्वर ॥५०. 
आोग्ने वस्तु तथा अनेक थरिका  छन् श्रेष्ठ जो साधन।। 
मिथ्या जानि त्यता कुनै तरहले ४ जाँदैन मेरी मन॥  
के गर्दा हित हुन्छ कुन् पथ लिए  कल्याण होला अब। . 
भन्नोस् विप्र ! कुने उपाय सजिलो जाने अशान्ति सब ॥५१ 












































।  बात सुनी तिनै अतिथिले  भन्दा भए म ! 
दुमखी छ तिमी झैं, छ यो बखतमा  उद्दिगन मेरी मन॥ 
मोक्षद्रार अनेक छन् तर कुने  यज्ञादिले तर्दछन्। 
वानप्रस्थ र मोनको व्रत लिई  पारी कुनै पुग्दछन् ॥५२ 































टि 
पण र जा  
 


ड ।  १ ॥।  । ।  
. नर  ॥।   शक 


, 
.  । नि थु, १ 


श्रीकृष्णको पाण्डबहरूले पूजा गरेकी 
कोही युद्धमहाँ मरीकन तरे  कोही विरोधी पनो। 
मैले जान्न सकीनँ कुन् पथ लिई ४ उद्धार होला भनी। 
स्वाध्यायी र गुणी, जितेन्द्रिय तरे ४ सद्भम॑  आधारमा । 
सेवा भाव र सत्य पालन गरी  कोही गए स्वगंमा ॥५२३॥ 
यौटा नाग छ पद्य नाम कहिले ४ श्री नेमिषारण्यमा । 
जाञ मेट्न समस्त सद्गुणहरू क छन श्रेष्ठ तो नागमा ॥ 
त्यो शिक्षा द्रिजको सुनी अतिथिले अत्यन्त खुशी भए। 
प्रातःकाल. उठेर मेटदछु मती  ती नागकाहाँ गए ॥५४ 













। ११०९ 


पली मात्र थिइन् सहर्ष तिनिले  तिन्को गरिन् प॒जन । 
स्वामी पाल्नुहुनेछ पन्ध्र दिनमा ४ बस्नूहवहस् ग्राह्मण ! 
मैह्वा एक जती गएर रविको  तिनले घिसाछन् रथ । 
बोले ब्राह्मण हे शुभै ! दिन त्यती  हेछै म तित्को पथ॥५५ 
बस्छु गैकन गोतमी तटमहाँ ५ ती नाग आए यहाँ। 
जाड दर्शन देउ भन्नु तिमिले  मेरो कुटीयामहाँ ॥ 
यस्तो बात भनी, गई दिज बसे  बाँधेर पद्मासन । 
थाले श्री हरिलाइ सम्झन, त्यजी ४ पानी तथा भोजन ॥५६ 
जो जो नाग थिए त्यहाँ अरु सबै ४ आएर भन्दा पनी। 
खौएनन् जलअन्न केहि ट्रिजले ४ भोके म बस्छू मनी ॥ 
फर्क नागहरू गए जति सबै  सन्ताप मानी घर। 
। स्वामी आइपुगे भनी रृहिणिले  ठलो गरिन् आदर ॥५७ 
इच्छा व्राह्यणको विनम्र स्वरमा  बिन्ती गरीथिन जब । 
आए मेट्न भनेर नाग ट्विजको ४ सामू खुशीले तब॥ 
कष्ट सहेर आउनुभयो  हे बिप्र ! कुन् हेतुले । 
जे आज्ञा दिनुहुन्छ त्यो खुशि भई  गनछ यो दासले ॥५८॥ 
तित्को नम्र कुरा सुनेर मनमा ४ आनन्द मानीकन। 
क्रेही बेर गरी विचार मनमा  बोल्दा भए त्राद्यण॥ 
तिम्री दर्शन गर्ने नाग ! बहुतै  इच्छा हुनाले गरी । 
आएँ जे मनमा छ त्यो सुन तिमी  भन्छ सबै राम्ररी .. ५९ 
मेरो चञ्चलमा चित्तमा विषयको  बाँकी छ जो वासना । 
त्यस्ले पर्दछ विध्न, गर्दछु जहाँ  मेले जती साधना ॥ 
पाउ उत्तम ज्ञान मोग्नु नपरोस्  मैले कुनै यातना। 
शिक्षा पाउँ म ज्ञानका विषयको  पुग्ने सबै कामना ॥६०॥ 












 हट्न  सहासारत 

सोध्छ एक कुरा मलाइ पहिले  त्यसको दिनोस् उत्तर । 
केके देख्नुभयो रहेर रविको  सान्निध्यमा सुन्दर ॥ 
देछ्नुझौ घटना कुनै कि मनमा ५ आश्चयं लाग्ने स्हाँ । 
त्यसुक्की वर्णन सुन्दछ म पहिले ४ हे नाग भन्नोस् यहाँ ६१ 
ज्ञानी त्राह्मणले विनम्र स्वरमा ४ बिन्ती गरेको सुनी । 
लागे अन्न प्रभाव श्रेष्ठ रविको  देखेँ त्यहाँ यो मनी ॥ 
ब्रह्मत ! स्थानहरू अनेक थरि छन् आएचयं लाग्ने त्यहाँ । 
तिन्को गर्न यथार्थ वर्णन सबै  सक्छु र मेले कहाँ ॥६२॥ 
हाँगामा रुखका निवास जसरी  पक्षीहरू गदछन् । 
त्यस्तै श्री रविका सफा किरणमा  योताहरू बस्तछन् ॥ 
निस्केका रविेजबाट नभमा  छन वायु हे विप्र ! जो । 
त्यो देखी बढि देख्न मिल्दछ कहाँ  कुन् बात आशचयंको॥६ 
प्राणीको हितका निमित्त रबि नै  दिन्छन् बखतमा जल । 
त्यो भन्दा अरु कुन ठलो छ मनमा आइचय लाग्ने स्थल ॥ 
पानी तान्दछ सूयंका किरणले  वर्षा गरेको सब। 
 त्यौ देखी अरु के छ छक्क परिने  भन्नूहवस् छौ अब ? ॥६४. 
बस्नू हुन्छ अनादि ईश्वर स्वयं ४ जुन् सूयंको तेजमा । 
त्योभन्दा हुन सक्छ के अरु ठुली  आइचय कुन् लोकमा ॥ 
अर्को जुन् घटना भयो, द्विजपते !  आश्चयं लाग्ने त्यहाँ 
भन्छ सुन्नुहवस् यथार्थ सब त्यो  हे बिप्र ! मैले यहाँ ! ६५ 
आए दिव्य प्रमा फिंजाई रवि झैँ ४ मानीस कोही दिन। 
थाले हेन त्यहाँ भए जति सबै  आशचयं मानीक्न ॥ 














लि ११११ 


तिवको तेज मिल्यो बढेर सहसा ३ श्री सूर्यको तेजमा । 
सोधेथें रविलाइ हे ठ्विजपते !  भ्रान्ती हुँदा चित्तमा ॥६६ 






८ उञ्छवृत्तिक्ो विषयमा 
मेरो विन्ति सुनी प्रसन्न मनले  भन्नुभयो सूयंले। 
ज्ञानी त्राह्मण बस्तथे तप ठलो  ली उञ्छक्ो तृत्तिले॥ 
ओकब्ान भई सबै विषयको  त्यागे जसै कामना। 
मेरो तेजमहाँ मिलेपछि भयो  पूरा सबै साधना ॥६७॥ 
देखिन्छन् जति वस्तु लोकमरिमा  सम्पूर्ण मिथ्या मनी । 
गनू होस् तप ती गुणी द्विजसरी  ब्रह्मन् ! हजुर्छै पनी ॥ 
त्यौ शिक्षा सुनि नागको द्विज गए  फर्केर आफ्नू घर। 
लागेथे सुख मोग त्यागि खुशिले ४ ती उञ्खृत्तितिर ॥६८॥ 











महाभारत 
केही कालपछी गए वबनमहाँ ठूलो तपस्या गरे। 
आकञज्ञान भएर देह त्यजि ती ४ संसार पारी तरे॥ 
शान्तीप  सहषं पाठ दिनहुँ  गर्नेछ जो साद्र। 
बस्ला देह त्यजेर स्वगपुरिमा  आनन्दले त्यो नर ॥६९ 


इति च्ान्तिपवे समाप्त 


पाण्डवहरूले द्रपदीलाई सान्ना दिएका 
























हा ४० 


महाभारत अनुशासनपर्व 


प्रारम्भ 
युबिछिरलाई गौतमीको उदाहरण दिएर भीष्मजीले सान्चना दिनु ! 


राजन् ! धर्मकुमारको मनमहाँ ४ बर्ता अशान्ती हुँदा । 
शान्ती प्राप्त हुने उपायहरु नै  खोज्थे तिनी सर्वदा ॥ 
लागे सोध्न गई पितामहकहाँ  त्यौ दुःखको कारण। 
धेरै अर्ति मुनिसके तर पनी कै पाउन्न शान्ती किन ! ॥१ 
 मैले देछ्नुप्यो वथा हजुरको  बाँचेर यौ दुर्गति। 
देख्दैनन् दुख यो सुयोधन मरी  पाए स्वयं सद्गति ॥ 
शय्यामा शरको हजूरकन योङ हे बीर ! देख्नूपरी । 
त्यसको कारण ठान्दछु मनमनै  मैट्रै भनी यी घरी ॥२॥. 
यौटा हुष्ट हुँदा सुयोधन, भयो ४ संहार जो वीरको । 
संझेरे सब त्यो अशान्ति कहिल्यै  जाँदैन यो चित्तको ॥ 
गर्दा बन्धु विनाश यो समरमा  पापी म ठलो बनेँ । 
शिक्षा योग्य कुनै मलाइ दिनुहोस्  शान्ती सुविस्ता हुने ॥३ 
। लागे मीष्म बुझाइ भन्न दपफले  बिन्ती गरेको सुनी । 
यौटै पुत्र हुने थिइन् अघि कुने  श्री गौतम व्राह्मणी ॥ 
तिनको बालक पुत्र त्यो मरिगयो ४ टोक्ता कुनै सर्पले। 
पक्री सप पुस्याइ गौतमकहाँ  भन्दो भयो व्याधले ४ 
टोक्ने बालक पुत्रलाइ यहि हो पापी, हुरात्मा पनी । 
आज्ञा देउ मलाइ मार्दछु छिटै  यस्लाइ हे त्राद्मणी! 


































।. ११४ महाभारत 
बोलिन् गौतमि पुत्र यो मरिगयो  फर्कन्त फेरि भने। 
व्य मार भनेर सप  वधको  के हेतु दोषी हुने ॥५॥ 
व्याधा भन्दछ पुत्रको गरिदियो ४ हत्या यसैले जब। 
भन्छौ छाउन भनी बृथा किन तिमीक्ष्यो मूर्खता छो अब ॥ 
गर्छन शत्रु विनाश सज्जन पनी  संसारमा यलले। 
सोही कारण माछ यसुकन भनी  लट्ठी लियो व्याधले॥६ 
लाग्यो मन्न डराइ सपै सहसा  देखी नराम्री स्थिति । 
आन्ता मान्दछ मृत्युको म त सदा क निर्दोष छ सद्माति ! ॥ 
 मान् दोष दिई मलाइ अहिले  हो भूल औ मूखेता । 
टोक्ने व्यक्ति विशेषलाई यसरी ४ मेरो छ कुन् योग्यता॥७॥ 
राजन् ! मृत्यु पनी त्यसै बखतमा ४ आएर भन्दा भए। . 
हामी सेवक कालका भनि तिमी ४ विश्वास मानी लिए॥ 
आश्ञा दिन्छु म कालका हुकुमले  यो सर्पलाइ जब। 
यसले पालन गर्छ, आफ्नु मनले  के गर्ने सक्थ्यो कृब ८॥ 
पुथ्वी, अग्नि, नदी, सुरेन्द्र, जलधीक पर्जन्य, हावा, जल। 
भावाभाव र चन्द्रसूयं, बसु ओ  आकाश, पवेत, स्थल॥ 
यिनको जन्म र नाश, पालन स्वयं गर्नै हुदा काल्ले। 
दिन्नन् दोष मलाइ काल बलियो  जानी कुनै विज्ञले ॥९॥ 
चर्चा चल्न गएर तीन थरिमा  संयोगले धर्मको॥ 
आए कालस्वरूप ईश्वर पनी  सामू तिनै व्यक्तिको ॥ 
भन्छन् कालतिमी विचार गरिल्यो राम्रो गरी लुब्धक।  
दोषी दैन म, सर्प, मृत्यु र मप्यो  जुन् हेतुले बालक ४१०॥ 
भन्छू त्यो सुन कर्म पुवेजुनिको  जस्को छ जस्तो जति। 
यस्ले गदेछ प्राप्त त्यै किसिमको  राम्री नराम्रो गति॥ 































य। 
हामीलाइ नठान कारण तिमी यो वालको मृ्युमा। 
जस्तो कम ग्यो अघी फल त्यही ४ पाइन्छ यो जन्ममा ॥११ 
तिन्को बात सुनी प्रसन्न मनले  भन्दी भइन व्राल्मणी । 
हे व्याधा ! तिमि छाड्देउ अहिले त्यौ सर्पलाई मनी ॥ 
जानी कर्म प्रधान पुत्र वधको  मान्दिनँ मुर्ता अब। 
सुन्दा गोतमिको कुरा घर  घरै  फर्की गए ती सब ॥१२॥ 
ठुदशनको अतिथि सत्कार  
भन्छन् मीष्मदिएँ उदाहरण जो ४ ती गोतमीको यहाँ। 
मानी कमेप्रधान त्याग तिमिले  चिन्ता छ जो मन्महाँ ॥ 
शान्ती प्राप्त हुने म भन्छु अघिको  आख्यान अर्को सुन। 
 अग्नीका सुत श्री सुदर्शन थिए  योटा गुणी व्राह्लण ॥१३॥ 
पत्नी ओघवती मुशील र गुणी  तिन्की थिइन् सुन्दरी । 
दिन्थे अर्ति सदा तिनी अतिथिको ४ गनू भनी चाकरी॥ 
गर्थे आफु पनी प्रसन्न मनले  सद्भमको पालन । 
हिंड्थिन् खु अघीपत्ठी तिद्विजको अग्नीपरीक्षा लिन॥१२॥। 
राजन ! व्राद्यण ती बटुल्न समिधाई जाँदा भए क्वै दिन। 
कागे भन्न स्यहाँ पुगेर अतिथी ४ योटा कुनै व्राह्मण ॥ 
बस्छु आज यहीं म सुन्द्रि ! तिमी आतिथ्य मेरी गर। 
तिनको बात सुनेर आसन दिई  पूजा गरिन् सादर ॥१५॥ 
लागिन् भन्न ति सुन्दरी अतिथिको संमानका खातिर । 
के इच्छा छ हजूरको अब गरौं  ल्याएर के हाजिर! 
बोले विप्रगहस्थ धर्म तिमिले  गर्ने हुँदा पालन। 
सोही धर्म बुझेर देउ खुशिल्ले ४ माग्छ म तिम्रो तन ॥१ 






































।. ११६ महाभारत 


 संझाइन् तिनिले कुनै अरु कुरा मागे म दिन्छ भनी 
मानेनन् ट्विजले, गराइ बिचमा  त्यै धम, जिद्दी बनी ॥ 
तिवले हुन्छ भनिन् सुदशन पनी आई पुगे द्वारमा । 
लागे डाक्न तिनी डुबेर बहुतै  ती पल्िको प्रेममा ॥१७ 
आउ है सुमुखी, म डाक्दछु यहाँ ५ के काममा छो त्यहाँ । 
मेरौ चाकरिदेखि श्रेष्ठ अरु के छो काम गद कहाँ 
स्वामीको सुनि बात लज्जित भई बोल्नै सकीनन् तिनी । 
तितको उत्तरमा भने अतिथिले  चिच्याउँदै भ्रृपति ॥१८॥ 
ढ्च्छापूर्ण गरी दिने प्रण गरिन्  तिम्री प्रियाले अब। 
सेवामा रत छन् बसी मसँग ती ४ आनन्द भोग्दै सब॥ 
आड मित्र तिमी कि जाउ अहिले  अन्तै कहीं त्राह्मण। 
गर्थे मृत्यु पनी विचार करमा  ठूलो खुँडा छीकन॥१९ 
गर्छन् क्रोध हुनेछ भ्रष्ट ट्रिजको ४ सद्भम ठूबो अब। 
मोका मिल्दछ खल्गले म टुक्रा ४ पारी दिनेछ तब॥ 
बोले व्राह्मण मित्रका अतिथिको ४ इच्छा बुझी सादर। 
हे अम्यागतजी ! पवित्र हुनगो  पाल्नू हुदा यौ घर ॥२०॥ 
बाधा दिन्न हजूरको सुरतमा  मैले कुनै यो घरी। 
पत्नीले पनि गर्दछिन् हजुरको  राम्रो गरी चाकरी॥ 
यस्तो बात मुनेर झट्ट अतिथी  तिन्को अगाडी गए । 
ज्ञानी त्राद्यणको सुआदर गरी  हाँसेर भन्दा भए ॥२१॥ 
मेरो पूण भयो मनोरथ ठुलो  आतिथ्य पाएर यौ। 
ब्रह्मन् ! धम म हँ, सबै तरहले  तिम्रो परिक्षा भयो ॥ 
 जिले मृत्यु तिमीसमान असर क्वै  द्ैनन् तिनै लोकमा । 
मेरो आशिषले गईकन बसे  यै देहले स्वगंमा ॥२२॥ 





टु  । भन्छु कथा मुनी हित हुने ४ सूगा तथा इन्द्रको । 











 अबुशासनपर्ते १११७ 


हे राजन् ! तिमिले पनी अब सबै ४ चिन्ता हटाईदिनू। 
सारा वैमव राज्यको अतिथिको  सेवामहीँ अपनू ॥ 
जो अभ्यागतको सुदर्शनसरी ४ गछौं सदा चाकरी । 
त्यस्का पूर्ण हुनन् मनोरथ स्वयं  त्यै धमले राम्ररी ॥२३ 


इन्द्र र शुकको संबाद  
सुन्दैछ म कथा पितामह ! सबै ४ कल्याण गर्ने सदा । 
शान्ती प्राप्त हुँदैन, चिन्तित मई  बस्छ अशान्ती हुँदा ॥ 
यस्को केहि भए उपाय सजिलो  शिक्षा मलाई दिनोस् । 
मेरा पापहरू मुनी हजुरका  आख्यानले नाशियोस्२४ 
आज्ञा गर्नुभयो पितामहजिल्े  बिन्ती सुती भूपको । 









धर्मात्मा शुक बस्तथ्यो अघि कुने ४ ओडारमा तृक्षकी ॥ 
हाँगा, पात झरी ठुटो हुन गयो ५ क्यै कालमा तृक्ष त्यो २५ 
सोही जङ्खलमा थिए स्खहरू  राम्रा अनेकौं तर। 
मायाले सुखको त्यजेन शुक्ले ४ हे भूपती ! कोटर॥ 
सोधे इन्द्र गएर त्राल्मण बनी  आइचयं मानीकन। 
 हे ज्ञानी शुक ! यो ओडार तिमिले त्यागीदिदैनौ किन ॥२ 
हाँगा पात हुने अरू रुखहरू  धेरै यहाँ छन् तर। 
बस्छो कष्ट खपेर शुष्क रुखमा  के कामका खातिर 
यस्तो बात सुनेर स्वगपतिको ४ हाँसेर बोल्यो शुक। 
मैले चिह्क सक तपोषल हुँदा  हे वृत्रसंहारक ! ॥२७॥ 
पाएँ जन्म यहीँ सिके गुणहरू  मेले यही वृक्षमा। 
मेरो स्नेह हुँदा यसैसँग बसें  हे इन्द्र ! यो स्थानमा ॥ 










न न हन करकननाभनापागमआगरलमम 


१११८ महाभारत 


यस्कै आश्रयमा रहीकन बिते  सानन्द॒ मेरा दिन। 
देखी बृद्ध ठुटो म त्याग्न रुख यो  आँटे पनी सक्तिनँ ॥२८ 
लागे भन्न सुरेन्द्र फेरि शुक्को  गर्दे ठुलो आदर। 
तिम्रो उत्तम कर्मले खुशि भएँ मागेर ले वर॥ 
लाग्यो मन्न सुधा मलाइ वरको  क्यै डैन इच्छा तर । 
पेल्हेके सरि त्रृक्ष यो गरिदिनोस्  हे इन्द्रजी ! सुन्दर ॥२०  
ढ्च्छा पूर्ण गरे तुरन्त शुकको  हे भूपती ! इन्द्रले । 
त्यो ज्ञानी शुक स्वर्गमा गइ बस्यो अत्यन्त आनन्दले ॥ 
जस्तै त्यो रुखालाइ फेरि हरियो  पाप्यो सुधाले त्यहाँ । 
त्यस्तै प्रेम गरेर बस्नु जनले  हे भूपती ! मन्महाँ ॥३० 
बादर र स्याज्ञका उदाहरण 
सोधे फेरि पनी युधिष्टिरजिले  श्री मीष्मको साथमा । 
जान्छन् दिन्छु भनेर दान नदिने कै हुष्टातम कुन् योनिमा ॥ 
आङ्ञा गर्नुहवस् मलाइ अब यो अर्का नमानीकन। 
लागे भन्न अनी पितामहजिल्े  तिन्को बुझाई मन ४२१ 
दिन्छन् बिज्ञ उदाहरण जो  मौका विचारीक्न । 
भन्छ एक कथा म स्यालकपिको  त्यस्तै खुशीले सुन ॥  
हे राजन् ! पुरुषाथ केहि नगरी  हुन् देव ठूलो भनी । 
बस्नेलाइ हुँदैन धर्मधन ओ ४ शान्ती सुविस्ता पनीर२ 
बस्ने मित्र बनी मनुष्य जुनिमा ४ दोटै मरेथै जब। 
जन्मे स्याल भएर बानर ढुवै ४ अर्को जुनीमा तब ॥ 
खान्थ्यो स्याल गह्वाउने शव बसी  हेर्दै थियो बानर। 
सोध्यो यो स्थितिमा पुग्यौ किन तिमीकँहे मित्र ! वर्णन गर ॥३ 
























































।। ११९ 
बोल्यो स्याल गरें दिने प्रण अघी सत्पात्रलाई घन । 
ढाँटी व्राह्मणलाइ यो जुनि हुँदा  गर्छु म यो भोजन ॥ 
तिम्रो वानर योगि के गरि भयो  हे मित्र ! साँचो मन । 
बोल्यो वानर विप्रको फल सदा  खान्थे म चोरीकन ॥३४॥ 
सोही कारणले म हीन गतिमा  आईपुगे जन्मन । 
चोन्, खोस्तु हुँदैन विप्रहरुको  हे मित्र ! केही धन॥ 
गर्नू आदर विप्रको अथितिको ५ सप्पात्रको चाकरी। 
शान्ती प्राप्त हुनेछ हे नरपते   सत्कर्मले ने गरी ॥३५॥ 
संभोगको विषयमा अङ्घास्रनको मनाइ 
श्री गङ्खास्वन पुत्र हीन बपती ४ पैहै भएका थिए। 
 पुत्रेष्टी शुभ यज्ञमा नपतीका  श्री इन्द्र वैरी भए॥ 
छिद्रान्वेषण गर्दथे सुरपती ती भूपतीको सदा। 
खेल्दा जङ्गलमा शिकार मुलिए ४ राजा अध्यारो हुँदा ॥३६ 
देखी एक तलाउ बहि रुखमा  बाँधेर घोडा त्यहाँ 
गर्दा स्नान पसी सरौवरविपे ४ नारी भए छिन्महाँ । 
योटा आश्रममा बसेर मुनिले  तिनको लिए आश्रय । 
१ राजाको मुनिबाट ख्री स्वरूपमा  छोरा भएथे सय ॥३७॥ 
आफू ख्री हुनको गएर घरमा  सारा भनी कारण। 
राखे ती सय पुत्र भाइहरू हुन्  भन्ने बुझाईकन ॥ 
राजाका सुत ती ढुवै सय मिली  त्यो राज्य भोग्दा भए । 
हे राजन् । तप गर्नेलाइ दपती ४ त्यै स्थानमा फर्किए॥३८॥ 
छोरा भूपतिका मिलेर त्यसरी  देखे बसेका जब। 
पारे आपुसमा विभेद रिसले ४ आई स्वयं वासव ॥ 

























 गरी दुवै सय मरे ५ ती भूपतीका । 
त्यो संवाद सुनेर ख्री स्वरूपका ५ राजा भए मृञ्छित ॥३९॥ 
सौधे इन्द्र पुगेर व्राद्यण बनी  तिनका अगाडीमहाँ । 
गर्दैछौ किन शोक यो किसिमले  सौम्ये ! बृथामा यहाँ ॥ 
पेह्वृदेखि कुरा क्रमैसित सबै  तिन्ले गरिन् वणन। 
आफ्नू जीत बुझेर इन्द्र सहसा  बोले खुशी मैकन ॥४०॥ 
छोरा जो हुईतर्फका सय दुई  तिम्रा मरें यो घरी। 
आधालाइ बचाइदिन्छु तिमिले  जुन् मन्दछयो सुन्दरी ! 
लागिन् मन्न तिनी बचाइदिनुहोस् खरी रूपका नै सुत। 
सौधे फेरि सुरेन्द्र शङ्कित भई  तिन्को चिताई हित ॥४१ 
मागीनो अधिका सुपुत्र सयको ४ के हेतुले जीवन ! 
माग्दैछौ किन पुत्र ख्री स्वरूपका  हे सुन्दरी ! छो भन ? 
बीलिन् फेरि तिनी पिता र जननी  हुन् एकनासे, तर। 
गछेन् स्नेह पनी बराबर दुवै  सन्तानका खातिर ॥४२॥ 
आमादेखि बढी हुँदैन कहिले  माया पिताको भनी । 
मागे जीवन ती सुपुत्रहरुको  त्यै हेतु मैले पनी । । 
बोले इन्द्र खुशी भए अरु पनी  मागेर लेक वर। 
नारी रूपमहाँ प्रसन्न मनले क्र्बस्छयो कि बन्छयो नर४३ 
लागिन् भन्न तिनी खुशी छु म सदाङ हे इन्द्र ! यै रूपमा! 
नारीलाइ हुँदो रहेछ बढि नै  आनन्द संमोगमा ॥ 
राजन् ! खूशिहुँदा तथास्तु भनि ती फर्की गए स्वगंमा। 
धी नीती छ अझै पनि चलनमा  सम्पूर्ण संसारमा ॥४॥ 




































॥ ११२१ 
शिव अदिमा र अष्टावक्कक्को उपाख्यान 
हे राजन् ! शिवको गरे कपिलले  सानन्द॒  आराधना 
पाए ज्ञान र सांख्यको विषयमा  तिनको पुग्यो कामना ॥ 
ज्ञानी व्यासजिले पनी शिवजिकै  ठूलो तपस्या गरी । 
पाएथे सय पुत्र धार्मिक गुणी  है भूपतीत्यो घरी । ४५। 
 पाएथे क्रपिबाट श्राप पहिले  श्री वाल्मिकीले तर । 
तिनको श्राप छुटयो,गरे तप मिल्यो श्री शम्भूद्वारा वर ॥ 
छोरो पाउँ भनी गरे तप ठुलो  श्री कृ्ष्णजीले जब। 
पाए साम्ब सुपुत्र धार्मिक गुणी  खुशी हुँदा श्रीशिव ॥४६ 
जानी श्री शिवको अनन्त महिमा २ त्यागी कुशंका जति । 
  तिनूको स्तोत्र गरेर पाठ तिमिले ४ आफ्नू बनाउ गति ॥ 
सोधे धर्मकुमारले बिचमहाँ १ रोकेर शङ्का गरी। 
नारीका गुण दोष लक्षणहरू  आज्ञा हवस् यो घरी ॥४ 
बोले मीष्मतिमी यसै विषयको ४ आख्यान भन्छु सुन । 
अष्टावक्र थिए क्रषीशवर ठला  ज्ञानी तथा सज्जन ॥ 
तिनले गर्ने बिहा वदान्य क्रषिकी  मागे सुपुत्री जव। 
॥ लागे भन्न वदान्य आदर गरी  आफ्नु इरादा सब ॥४८ 
पैह्वे उत्तरमा तपस्विनि बुढी  को गर्नुहोस् दशंन। 
कन्या दिन्छु विवाह गर्नु खुशिले  फर्के आईकन॥। 
ऐल्हे जान्छु भनी क्रपीश्वर हिँडे मागी बिदा भूपति ! 
शोमा जङ्गलको र श्रेष्ठ गिरिको  हेर्थे रमाई अति ॥४९॥ 
अष्टावक्र कुबेरको नगरमा छै पुग्दा भएथे जब। 
जम्मा भैकन शम्म्रुका गणहरू  गर्थे ठुलो उत्सव ॥ 





१४१ 



























. १२२ सहामारत 
आफैं आइ कुबेरले ति क्रषिको ४ गदै ठुलो आदर। 
राखे स्वगसरी ठुलो महलमा  आतिथ्यका खातिर॥५० 
अष्टावक्र बसे प्रसन्त मनले  त्यै स्थानमा क्यै दिन । 
मागी फेरि बिदा, ठुलो वन गिरी  नाघ्दै गए सज्जन ॥ 
देखे स्वगसमान सुन्दर ठुलो  प्रासाद त्यै स्थानमा । 
लागे सोध्न परेर छक्क उमिई  प्रासोदको द्वारमा ॥५१ 
को छन यो घरमा मएक अतिथि ४ आईरहेछु यहाँ! 
कन्या सात सुनेर बात क्रुषिको ४ आए अआगाडीमहाँ ॥ 
पाल्वूहोस् घरमा भने मुमुमुस्  हाँसेर तिनूले जब। 
हेथे छक्क परेर भित्र गइ त्यो  प्रासादको वैमव् ॥५२॥ 
बृद्धा एक तपस्विनी पलँगमा  देखे बसेकी थिइन् । 
पाई आशिष ती क्रपीखरजिको ४ त्यागेर शय्या उठिन् ॥  
कन्या एक बसिन् अरू सब गए  आन्ञा त्रषीको सुनी । 
सन्ध्याकाल बित्यो बसे पलँगमा ४ वृद्धा तपस्वी घुनी ॥५२॥ 
आधा राता भएपछी निहुँ गरी ४ जाडो जनाईकन । 
बृद्धाले क्रपिको गरिन् पछँगमा  पौँचेर आलिङ्गन ॥ 
देखी शुष्क विकार शुन्य क्रपिको  त्यो काठ जस्तै तन। 
लागिन् भन्त तपस्विनी नरपते !  साह्रै दुखाई मन ॥५४ 
ख्री जातीहरूले गुणी पुरुषको ४ सामीप्य पाए भने। 
गर्छन् केवल बात ती सुरतमा  आनन्द प्राप्ती हुने ॥ 
आएकी छु हजूरको शरणमा  स्वीकार गनूहवस् । 
छ कामातुर लो समागम गरी ३इच्छा पुन्याईदिनोस् ९ 
देख्नुहुन्छ हजुरले जति यहाँ  प्रासाद औओ बैपव।   
मेरो देहसमेत जानिलिनुहोस्  आफ्नै हजुछ अब॥ 



























. ११२३ 
ज्ञानी सज्जन औ गुणी पुरुषको  संसर्ग देखी अरू। 
खोज्दैनन् सुखका ३ कुने पनि कुरा  सम्पूण नारीहरू ॥५६॥ 
लागे भन्न बुझाउँदै ति काषिले ४ यो काम हो निर्धिनी । 
जानी धर्म विरुद्ध गर्दिनँ म यो ४ हुष्क्मे केह पनी॥ 
आधा रात बितीसक्यो पलँगमा  आफ्नो तिमी गे सुत । 
लागिन् भन्न बुझाइ फेरि तिनिले  अत्यन्त राम्रोसित ॥५ 
भोगेच्छा नहुने हुनन् क्रपिपते ! ४ क्वै एक हज्जारमा । 
मेदनू हुन्छ पतित्रता पनि कही ३ यौटी कुनै लाखमा ॥ 
ठ्च्छापूर्ण गराउने पुरुष क्वै  मेट्टाउँछन् खरी जब। 
मर्यादा कुलको पिता र जननी क त्याग्छन सबै बान्धव ५८ 
 मेरो दैन परख्रिमा रुचि तिमी ३ रित्तो छ शय्या सुत । 
बृद्धा सुल मनी गइन् पलँगमा ४ अत्यन्त गाद्वोसित ॥ 
प्रातःकाल हुँदा क्रपोशवर उठे  बृद्धा उठेकै थिइन्। 
ल्याई तेल सुगन्ध युक्त तनमा  तिन्ले क्रषीको घसिन् ५९ 
मन्तातो जलले दलेर करलेङ पेह्रै नुहाई दिइन्। 
सन्ध्योपासन गर्न आसन तथा ४ सामग्रि .राछती भइन् ॥ 
सारा काम सकी उठेपछि क्रपी  तिनले दिइन् भोजन । 
पाई खाद्य पदार्थ अमृतसरी  खाए खुशी भैकन ॥६२॥ 
सन्ध्याकाल वित्यो सुते पलँगमा  वृद्धा र ज्ञानी मुनी। 
आधा रात हुँदा पुगिन त्रपिकहाँ  त्यागेर शय्या तिनी । 
हे ब्रह्मान् ! म स्वतन्त्र छु र रतिकोक इच्छा पनी गदछ्। 
त्यस्ले पाप हुँदैन, धर्म कहिल्यै  नाशिन्न यो जान्दछ्॥६१ 
लागे भन्न क्रषीस्वतन्त्र र फुकाङ नारी हुँदैनन् भनी । 
भन्छन् बिज्ञ र धमशाख्रहरुले  देखिन्छ प्रष्टै पनी ॥ 












































. २४  भहामारैत 


लागिन् भन्न तिनी म अन्धसरि छु ि बढी कोमको । 
लाग्ला पाप हजूरलाइ बहुतै  हेलौं गरे प्रेमको ॥६२॥ 
तिन्ले तर्क गरि उपस्थित अछ  थेरै थरीका तर। 
मानेनन् क्रषिले गइन् पलंगमा  विश्रामको खातिर ॥ 
प्रातःकाल हु दा पुगिन ति क्रपिकोक गछ भनी चाकरी। 
त्यो वेला ति बुढी अलम्य रति झैँ  थिन् षोउशी सुन्दरी ॥६३ 
तिन्को रूप छटा अलोकिक मुनी  हेर्थे खुशी मैक्न। 
के आश्चयं भयो भनेर मनमा ४ गर्दा भए चिन्तन ॥ 
बृद्धा त्यो अघिकी क्सोगरि बनी  यो रूपकी सुन्दरी । 
हो यो जाँच वदान्यको कि छल हो जानुन उने श्रीहरि ॥६४॥ 
मेले जान्न सकीनँ यो बखतमा  कर्तव्य मोहित् बनी । 
गछ पालन, वेग रोकि मनको  हो धर्म ठूलो मनी ॥ 
सोधे सुन्दरिलाइ तक मुनिल्ले  तक्काल रीोकीकन । 
सौम्ये ! आज स्वरूप यो क्नि लियौ साँचो नढाँटी भन ॥६५॥ 
लागिन् भन्नमुने ! अधी हजुरको मेले परीक्षा लिएँ। 
पाएँ सत्य र धर्ममा दृढ अनी  प्रत्यक्ष दशन् दिएँ॥। 
दिन्छ आशिष, इँ म उत्तर दिशा कल्याण होला सब। 
गनू होस् घरमा पुगीकन बिहा  मागेर कन्या अब ॥६६॥ 
जोरी हात ढुवै बिदा भइ हिँडे  तत्काल ज्ञानी मुनी । 
यात्राको सब बात वर्णन गरे १ यस्तो भएथ्यो भनी ॥ 
सारा बात सुनी वदान्य क्रपिले  सानन्द पुत्री दिए। 
थामी धर्म गृहस्थको क्रपि पनी  हे भ्ृप ! बस्ता मए ॥६७ 


































। १ रप भू 





अलुशोसनपे 
मतङ्गोषाख्यान ।  

राजन् ! दान कुपात्र पात्र जनले  जाँची विचारी दिनू। 
गर्दा श्राद्ध सुपात्र व्राह्मण गुणी ४ कमिष्ठ डाकी लिनू॥ 
गर्नुपर्छ विचार हेरि मुखमा  मानीसको लक्षण। 
जान्नूपदेछ स्वगं वा नरकको  पापी तथा सञ्जन ॥६८ 
अन्धा, पंगु र मूक ओ वधिरको  सबैस्व खोस्ने जति! 
पर्छन् नक अनेक कल्पभरि ती  व्रह्मध्न हुन् भूपति ! 
जस्ले दीन दरिद्र बिप्रहरुको ४ आजीविका हर्दछन् । 
लागी पाप ठलो सदा नरकमा १ त्रह्यघ्न मै बस्तहन् ॥६९, 
हे राजन् ! महिमा अनन्त छ ठलो भागीरथीको पनि। 
गर्दा स्नान र दान स्वर्गपुरिमा  बस्नेछ ज्ञानी बनी ॥ 
निन्दा त्राह्मणको नगर्नु कहिले  छन् पूज्य ती लोकमा । 
तिन्का निम्ति अदेय दैन नृपते !  क्यै वस्तु संसारमा ॥७० 
बाबू शुद्र थिए मतङ्ग त्रपिकी ४ आमा थिइन् व्राह्मणी । 
जानेनन् तिनिलरे, हुँदा पनि युवा  त्यो हेतु केह पनि ॥ 
बाडू यज्ञ गराउ जाउ भनि यो  आज्ञा पिताको सुनी । 
॥ जोती गर्देमलाइ एक रथमा १ जाँदा भएथे, तिनी ॥७१ 
आमा बाबु संगै गयो नरपते ! ४ बच्चा गदाहा पनि। 
जोते त्यो गदहा पनी रथमहाँ  चाँडै पुगौंला भनी ॥ 
कोरराले शिशुलाइ खब क्रपिले  हाने जसै नाकमा। 
लागेथ्यो जब बग्न रक्त अनि त्यो रोयो परी दुःखमा ॥७२॥ 
.  छोरोको अति कष्ट देखि गदही  भन्दी भई स्नेहले । 
हे बाबू! तिमिलाइ विप्र नमई  कुटदेछ चाण्डालले ॥ 













































॥ ११२६ महाभारत ॥ 
हुन्छन् विप्र सदा सुशील गुणका  खानी दयाका धनी । 
 चिन्ता गनु वृथा छ कृष्ट सहु यो  हो क्रर पापी मनी ॥७३ 
। सोधे छक्क परी मतङ्ग क्रपिले ३ हे गर्दमी ! लो भन। 
छोरो हँ द्विजको, छ के र तनमा  चाण्डालको लक्षण॥  
मेरो उत्तम त्राह्यणत क्सरी  कुन् हेतुले नाशियो ! 
जानेकी रहिछौ सबै भनिदिए  आनन्द लाग्ने थियो॥७ 
यस्तो बात मतंगको सुनिसकी कै त्यौ ग्देमीले मनी। 
। बाबू शुद्र थिए गुणी र रजनी  थिन् पापिनी व्राह्यणी ॥ 

। आमाले गरि व्राह्मणत्त सहजै  तिम्रो गएथ्यो जब।  
थाल्यौ गर्ने कुकर्म घोर तिमिले  चाण्डाल जस्तै सब ॥७५ 
हे राजेन्द्र ! मतंग त्यै बखतमा ४ फक आए घर। 
बाबू ! यज्ञ गराउनाकन स्वयं  मैले पठाएँ तर॥ 
आयौ झट्ट तिमी फिरेर घरमा  कुन् विध्नको कारण । 
संचै छौ कि गस्यो अनादर बृथा ४ आई कुनै हुर्जन ॥७६॥ 
बाबूको मुनि बात सादर भने जो गर्दमीले भनी । 
। जाँदैछु तप गर्न गर्न जङ्गलमहाँ  भन्दै हिँदेथे तिनी ॥ 
बन्छ विप्रे भनी मतङ्ग त्रपिले  थाले तपस्या जव।। 
आई इन्द्र भने वृथो किन तिमी  यौ क खप्छौ सबं॥७७ 
जे इच्छा मनमा छ माग खुशिले  तत्काल दिन्छ वर। . 
यस्तो बात सुनी मतङ्ग क्रषिले  बिन्ती गरे सादर॥ 
गदछ तप यो. महेन्द्र ! वनमा ४ बन्छ मनी व्राह्मण। 
मागेको वरदान बक्सनुभए  जान्थें खुशी मैकन ॥७८ 
बोले इन्द्र असाध्य दुलेम कुरा  मागीरहेछी किन? 
पाउन्नो तिमिले द्विजव कहिले  त्यागे पनी जीवन ॥ 
































.। अनुशासनप्द । इशा 
मानेनन् क्रपिले कुनै तरहले  श्री इन्द्र फर्की गए। 
बन्छ विप्र भनी मतङ्ग तपमा  झन् बेसरी गाडिए ॥७९॥ 
आई इन्द्र भने बुझाई अघिझैँ  जिद्दी गरेका कि्नि। 
मानीलैउ, हुन् असम्भव छ यो  चाण्डालले व्राह्मण॥ 
मानेनन् कषिले बिते युगहरू  ठूलो तपस्या गरी। 
तेस्रोपलट पुगी भने नरपते !  श्रीइन्द्रले त्यो घरी ॥८० 
देख्छ हाड, नसा मतङ्ग ! तनमा  बाँकी छ तिम्रो अब। 
छाडी व्राह्मण बन्न, जे अरु तिमी  माग्छौ म दिन्छ सब ॥  
लागे भन्न मतङ्ग हे सुरपते !  हे विप्रहन्ता प्रमो! 
जाने आज रहेछ दुलेम कुरा  बिप्रत प्राप्ती विभो !॥८१ 
 इच्छा माफिक रूप धारण गरी डुल्ने बनूँ देवता । 
पाङ क्षत्रियको र विप्रहरुको  सत्कारको योग्यता ॥ 
भन्छन् इन्द्र तथास्तु सादर दिएँ मागे जती हे गुने! 
छुन्दोदेव हुनेछ नाम भवमा  सकीर्ति फैलाउने ॥८२॥ 
पल्नूमो निज धाम इन्द्र, क्रषिकीक इच्छा पुस्याई जव। 
मेले राख्नुछ शुद्रको तन वृथा  यस्लाइ त्याग्छ अब॥ 
वयस्तो बात गरी विचार मनमा  त्यौ देह द्यागीदिए । 
पेह्रेको तपले ति स्वर्गपुरिमा ४ सानन्द बस्ता भए ॥८२॥ 
नारीहरूका गुणदोषको सोदाहरण बर्णन  
सोधे धर्मकुमारले, पुस्ष औ  नारीहहका गुण। 
तित्को बिन्ति सुनि पितामहजिल्ल ४ भन्छन् बुझाईकन ॥ 
है राजन ! इतिहास यै विषयको  यौटा म भन्छ सुन। 
नारीका गुणदेखि कोटि बढि छन्  हे यूपती ! दुखुण ॥८४॥ । 
































































.. द््१ आनुसानपवे ११२९ 
पुरा यज्च गराइ फर्कि घरमाके श्री देवशर्मा ! गए। 
त्यो हुस्साहस इन्द्रले जति गरे  सम्पूृण सुन्दा मए॥ 
आशीबाद् दिए गुणी विपुहको ४ जानेर सस्माहस। 
हे बाबू ! भय क्यै नमानि अघिलँ ४ हाम्रो कुटीमा बस ।९१॥ 
आज्ञालै गुरुको बसे विपुलजी  सानन्द॒ केही दिन। 
 राजन् ! जंगलमा बटुल्न समिधा  जान्थे खुशी भैकन ॥ 
रक्षा पट क्रतुले र रातदिनले  गर्थे त्यहाँ 
त्यो संवाद सुनेर दुःखित भई  फर्के गुरूजी कहाँ ॥९२। 
तिनको कष्ट बुझेर योग बलले शिक्षा दिए। 
तिम्रो देखि प्रभाव, मान डरले श्री इन्द्र फर्की गए॥ 
 रक्षा जो तिमिले पसी शरिरमा  सीको गस्यौं रास्ररी। 
ढाँटेका किन त्यो मलाइ नभनी क दुष्कर्म जानी दुरी ॥९ 
गछन् पाप मनुष्यले थरिथरी ४ एकान्त पारी, तर। 
देख्छन् त्यो दिनरातले र क्रतु वाङ मैन्हा र संवत्सर ॥ 
सोही कारणले नगनु जनले  दुष्कम केह पनी। 
 गनुपर्छ सुक्म नै बखतमा  कल्याण गर्ला भनी॥९४ 
 णयो कष्ट बृथा मलाइ तिमिले  हे शिष्य ! ढाँटीकन । 
तिम्रो माव खराब केहि नहुदा क ख्शी छ मेरो मन॥ 
पश्चात्ताप गरी मन्यो मसित जो  साँचो कुरा यो घरी। 
। दिन्छु आशिष जाउ स्वर्गपुरिमा  सैरो कृपाले गरी ॥९५॥ 
हे राजन् ! वनमा गई विपुलले क ठलो तपस्या गरे। 
आशीर्वाद् गुरुको र योग बलले कै संसार पारी तरे॥ 
राजेन्द्र ! एतित्रता गुणबती  नारीहरू छन् जति! 
दिन्को आदर गनु पर्छ, जननी  जानेर साध्वी सती ॥९६ 





त क न शि 








































११० सआहामारत 
त्यस्ता ख्रीहरुले पवित्र कुलको  उद्धार गर्ने हुँदा! 
रक्षा गनु सुयोग्य हो विपुल झै  तिनको सदा सबेदा॥ 
जो नारी णुणशील, हीन मति छन् प्रत्यक्ष क्त्या सरी। 
तिनले प्राण मनुव्यको सहजमै  लिन्छन् बढ्याई गरी॥५७ 
बर्ता राख्नु हुँदैन खी विषयमा  आसक्ति ईर्ष्यो पनी । 
गर्छन् काम कुनै पनी सहजमा ४ राम्रो नराम्रो तिनी ॥ 
वस्रामूषण, रूप, योवन तथा ४ कीर्ती र सम्पत्तिमा 

गन्छन उत्तम ती णुणी पुस्षको  संसर्ग औ सोगमा ॥९८ 
जेह्रेसम्म हुँदैन पूर्ण मनको  इच्छा र दुर्भवना 

प्यै वेशा तक गर्दछन् पुरुषको  नोरीहरु चाइना 
इच्छा पूर्ण मयो कि प्रेम सकियो  त्यस्लाइ त्यागीदिनन् ।  
अर्को इच्छित व्यक्तिलाई कुलटा  राजी गराई लिनन् ॥९९ 
आफ्नी ख्रीसित नै रजोवति पछी  सानन्द॒ चौथो दिन। 
गनू पर्दछ भोग, सुन्दर गुणी ४ सन्तान जन्माउन ॥ 
गर्छन् जो जन मोग हे नरपते ! ४ आनन्दको खातिर। 
होला मृत्यु अकालले कि क्षयले  मर्छन् छिटै ती नर ॥१००  

राजा नहुष र महि च्यवनको संबाद्  

सोधे धर्मकुमारले विनयले  श्री मीष्मका साथमा । 
कस्तो हुन्छ छिमेकिमा सुजनको ४ कर्तव्य संसारमा ॥ 
गाईको महिमा बताउनूहवस् ४ इच्छा छ सुन्ने सब । 
बोले भीष्म कथा सबै विषयको  भन्छ म यौटा अत्र ॥१॥ 
गङ्गा ओ यधुना मिलीक्न थियो  जुन् स्थानमा संगम । 
थालथे  तप गन श्री च्यवनले जलमा बसी उत्तम । 






























। अनुचासर्व २ १०३१ 
हालै जाल गएर क्वै दिन त्यही ५ माझीहरूले जब। 
तान्दा जाल मुनी र मत्स्य जलका बाहीर आए संब ॥२॥ 
देखैथै जव जालमित्र मुनिको  त्यो काठ जस्तो तन । 
ती माझी मुनिको परी चरणमा  बोले डराईकन । 
हामीले अपराध जो हजुरको  थाहै नपाई गय्यौं ॥ 
माफी बक्सनुहोस् भनो चरणमा  आएर हामी प्यौं ॥३॥ 
लागे भन्न मुनी निकै दिन बसे  यी मत्स्यका साथमा । 
मेरो प्रेम छिमेकि झैं हुन गयो  त्यै हेतुले मत्स्यमा ॥ 
माछाका संगमा छ बाँच्नु अथवा  त्यागीदिनू जीवन। 
माछालाइ त्यजीदिए त म पनी  हे माझि हो ! बाँच्तिनँ॥९ 
य्यस्तो बात सुनेर भूपतिकहाँ  तत्काल माङ्गी गए। 
। त्यो संचार सुनेर श्री नहुषजी ४ आएर भन्दा भए ॥ 
के सक्कार गरौं यहाँ हजूरको  आज्ञा हवस् हे मुनि ! 
मागे अर्पण गर्छु खूशि मनले  यो राज्य, देहै पनि ॥५॥ 
राजाको सुनि उात श्री च्यनले ४ आज्ञा दिएत्यो घरी। 
माझीले जलबाट बाहिर झिके  ठूलो परिश्रम् गरी ॥ 
बस्ने साथमहाँ छिमेकिहरु हुन्  मेरा यी माछा भनी। 
।जो लाग्ने तिमि मूल्य देउ घरमा ५ फर्केर जाउन् यिनी ॥६॥ 
यस्तो बात सुनि हजार रुपियाँ  तिनले गरे अड्कल । 
मेरो के तिमि मूल्य यत्ति दपते !  ठान्दा भयो केवल! 
दिन्छु लाख भने तुरन्त दपले ४ राजी भएनन् मुनी । 
मानेनन् मुनि राज्य ओ शरिर नै ५ सुम्पीदिंदामा पनी ॥७॥ 
सल्लाहा दपले त्यहिं बसि गरे ४ मन्त्री हितैषीसित। 
के कृतव्य ठहर्छ, मूल्य दिनु के! ४ मैले र होला हित? 








. 

अर्का एक मुनी पुगेर सहसा  भन्छुन् बुझाईकन । 
राजन् ! मूल्य दिने उपाय छ सफा पर्दैन चिन्ता लिने ॥८॥ 

.। गाई, व्राह्यणको हुँदैन मवमा है भूप ! मूल्यांकन । 
गाई सुन्दर, मूल्यमा च्यवनको  गर्नूहवस् अर्पण 
लागे मन्न मुनीप्रसन्त म भए  पाई उचित मूल्य यो! 
जे इच्छा मनमा छ माग खुशिले  ताल दिन्छ म त्यो ॥९ 
माझी, मह्य तिमीहरू पनि सबै  मेरी कपाल गरौ। 
गर्नेछो सुख ओग स्वर्गपुरिमा ४ यै देहले राम्ररी ॥ 
आब्वाले मुनिको उडेर सहसा  ती जान लागे जब। 
। छाँगे हेर्न परेर छक्क, मनमा  आइचय मानी सब ॥१० 

श्रद्धापूर्वक राख्छ जो घरमहाँ ४ हे भूपती, गोधन । 

लक्ष्मी जानि सहघ गछ दिनहुँ ४ सेवा तथा पूजन ॥ 
त्यस्का पूर्ण हुनन् मनोरथ सबै  सन्तान उृद्धि भई। 

खोता झैं सुखभोग स्वगपुरिमा  गर्नेछ त्यस्तै गई ॥११॥ 


दुद च्यवनद्वारा राजा कुश्िकको परीक्षा ! 
सोधे मीष्मजिलाइ चित्त नबुझी ४ श्री. धर्मका पुत्रले । 
शान्ती प्राप्त भएर श्रान्ति मनको  जानेछ कुन् गुक्तिले !  
भन्छन् मीष्म क्था म यै विषयको  भन्छु खुशीले सुन। 
धेरै काल अघी गुणी कुशिक क्वै ४ राजा थिए सञ्जन॥१२ 
तिनको वंश विनाश गर्न मनमा पक्का इरादा गरी।  
आएथे अतिथी बनी च्यवनजी  राजा कहाँ अस् घरी ॥ 
। देखी गूपतिले डराइ मनमा  बिन्ती गरे सादर। 
जे इच्छा छ बताइवक्सनुभए क गछु छिटे हाजिर ॥१३॥ 























 बनुशापनपद बज रद 
मैरो राज्य र बन्धुबान्धव तथा  प्रासाद् औं वैभव! 


राजन ! पालन गर्छु श्रेष्ठ व्रतको  मैलै, त्यसै कारण। 
 रानीलाइ लिएर गर्नु तिमिले  सैवा खुशी मैकन। 
। स्वीकार गरी छगी महलमा  राड्दा भए सादर। 
जो तैयार थियो, गरेर बपतिले  खाने कुरा हाजिर १५॥ 
राजन ! तृप्त भई भने च्यवनले  विश्राम गर्छु अब। 
पाद दाबिरह् यजी नरपते ! ४ आलस्य निद्रा सब ॥ 
 यस्तो बात मुनी प्रसन्न मनले  निष्पाप ती दम्पति । 

 थाले मिच्न बसेर पाउ ग्रुनिको ५ आनन्द मानी अति ॥१६ 
निद्रा हुन्छ कि मङ्ग, क्रोधित भई  उठछन् कि ऐह पुनि । 
त्यागी मोजन नीद दम्पति बसे  सानन्द॒ खुट्ठामनि ॥ 
एक्काइस् दिनसम्म ती सुतिरहे ४ कोल्टे नफूकीकन ! 


लागे हिँड्न पछीपछी च्यवनको  मानेर मन्मा डर ॥१८॥ 
अन्तर्धान भए त्यसै बखतमा  ती क्रोधमूर्ति मुनि । 
फक चित्त ढुखाउँदै महलुमा  राजा र रानी पनि ॥ 
शृय्यामा मुनिलाइ फेरि अधघिलेँ ४ देखे सुतेका त्यहाँ। 
खुट्टा मिच्न भनेर दम्पति बसे  हर्षित् भई मन्महाँ ॥१९  





 पपनकनककेनेिनभनकहकहरिहरबमाटकिनलललनननिकननम्लनमकलनयलनमोजनक लम 









 १२४ दे महाभारत  त न  क 
एक्काइस् दिनसम्म ती मुनि सुते  फेरी अघी झैं गरी। 
रानीका संग मूपले पनि गरे  झन् राम्ररी चाकरी ॥ 
गछ स्नान भनो उठे मुनि पनी  बाईस दिन्मा जब। 
ल्याएये जल भूपल्रे र सहसा  पौखीदिएथे सब ॥२०॥ 
लागे भन्त म बाँड्दछ रथमरी ४ राखैर ल्याओ धन। 
आज्ञा पालन भृपले गरिदिए  तिनको स्वयं गैकन ॥  
बोले त्यो रथमा बसी च्यवनजी  डुल्छ म हे भूपति ! 
घिच्याओ रथलाइ मुख्य पथमा ४ गोरू बती दम्पति ॥२१ 











राजा ईशिकको मुनि च्यवन द्वारा कठिन परीक्षा । राजा नृगक्नो दानको ठबाइश  न 

शक्ति क्षीण मेए पनी नृपतिले ४ रानी छिई साथमा । 

 लागे तान्न खुरूखुरू रथ ठुलो  राखी दुवै काँधमा ॥ 

कोरो एक लिएर ती च्यवनले झै राजा र रानीकन। 
हानी बेसरी भन्दथे रथ बृथा  हल्छाउँदैछो किन ?॥२२ 

लागी चोट ग्रशस्त पीठभरिमा  धारा बग्यो रक्तको । 

हेथे .. छक्क परेर दशंक्हरू  त्यो घैयं भूपालको ॥ 




















।॥। बात कती प्रभाव तपको ४ लौ हेर हे भाइहो! 
रुन्थै मौन मई कती नृपतिको  संकष्ट देखेर त्यो ॥२३॥  
लागे बाँडुन मुनी दरिद्र र दुखी  हेरैर धेरै धन। 
सिङ याउँ नपको म वैभव सबै  भन्ने विचारीकन ॥ 
 निदोषी नृपते अनेक थरिका क संकष्ट ओगेै तर। 
। भन्थै मुनिले प्रसन्न मनले  त्यो गर्दथे हाजिर ॥२४॥ 
देखी घैय सुशीलता दपतिको  क्यै पग्लिएथे मुनी । 
बोलेहुःख नमान है नरपते !  यौ हो परीक्षा भनी ॥ 
राजन् ! खुशि भएँ प्रसन्न मनले  मागेर लेक वर। 
 यो आज्ञा मुनिको मुनी दपतिले  बिन्ती गरे सादर ॥२५ 
इच्छा छैन मलाइ राज्य अथवा क सम्पत्तिको हे मुनि! 
गनूपर्छ दया सदा हजुरलेश हो दास मेरो मनी! 
बोले फेरि मुनीतिमी कुशिक छो  विश्यात् जुन् नामले । 
होलान् कोशिक गोत्रका दिजहरू  मान्नेछ संसारले ॥२६ 
तिम्रो नाति हुनेछ, क्षत्रिय भई  जन्मे पनी व्राह्मण। 
त के माग्छो वरदान माग मनमा  शंका नमानीकन ॥ 
मेरो वंश बनोस् बुने ! हजुरको  आशीषले व्राह्मण।।. 
राजालाई भने तथास्तु पुनिले ४ आनन्द मानीकन ॥२७॥ 
त्याहाँबाट हिँडे म गर्दछु भनी  सम्पूर्ण तीर्थाटन। 
विश्वामित्र भएर क्षत्रिय बनेश्षयै वंशमा व्राह्यण ॥ 
सक्छन् जे पनि गर्ने श्रेष्ठ तपले ४ पाइन्छ मुक्ति पनि। 
सोही कारणले बसेर वनमा  गर्छन् तपस्या मुनि ॥२८ 












































।॥। १३६ महाभारत 


.भनामममलािगसमापमिजलततलजिजजिजिजजिजजिजिलिललििवितितििलिििलिलिििहिलितणमभितलगभगगणागजातिताणममिलिणणणिलिलिलिहिहिहििििलिहििहिहिहििििहिलििििलिलितणाणिल 


दानधमे महिमा र कुष्शको स्तुति गरेर भीष्मछे शरोर त्याग्नु 


वैशम्यायनले भने नरपते !  शिक्षा सुनी मीष्मकी । 
बोले धर्मकुमार भ्रान्ति कसरी  जाला हटी चित्तको ॥ 
धेरै अर्ति सुनीसर्क हजुरले  आज्ञा भएको तर। 
मेरो चित्त हुँदैन शान्त किन हो  लागी सुबाटोतिर ॥२९॥ 
गाई, अन्न सुवर्ण वख्न घन ओ  कन्या र भूमी घर।। 
कुन् हो उत्तम, प्राप्हुन्छ फल के ! कुन् दानले सुन्दर ? 
पाटी कृप तलाउ सत्तल तथा  धारा र पौषा पनी। 
धर्मी व्यक्ति बनाउँछन् थरिथरी  कल्याण गर्ला भनी ॥३० 
तिन्मा उत्तम, नीच, मध्यम गुणी कुन् शाख्र छुटटयाउँछन। 
ज्यूँदैमा कि मरेर के फछ तिनी  त्यो कर्मको पाउँछन् ॥  
रोप्छन् वृक्षहरू अनेक फलका  उद्यान पुप्पादिका । 
गर्छन् सज्जन कम होकहितको  खातीर कल्याणका॥३१। 
तिन्लाइ फल मिल्छ के र कसरी  यो लोक वा स्वगमा ! 
मैले गर्न सकीनँ लोकहितको  क्यै काम संसारमा ! 
सन्ध्या स्नान र तीर्थ, ध्यान त्रतकोक जो गर्दछन् पालन। 
गर्छन प्राप्त मुकर्मका फलहरू  कस्ता र कुन् सज्जन३र 
यस्तो बिन्ति सुनेर धर्मसुतको  शिक्षा दिए मीष्मले । 
मान्छन् उत्तम दान पाँच थरिका है ज्ञानी र सपात्रले ॥ 
दिन्छन् ब्राह्मणलाई क्रोध नगरी  सम्मानले दान जी। 
त्यसुलाई सुख मिल्छ स्वगपुसिमा  त्यो दान ने श्रेष्ठ हो ॥३३ 
डुच्छा याचकको बुझी सुजन जे  दिन्छन् सकेको जति। 
बढ्ने कीर्ति र धर्ममूलक त्यही हो दान है मूपति! 


















कत । गोठमहाँ कुनै दिन पुगिन् ३ लक्ष्ली बनी सुन्दरी । 






















अनुशासनपर्च ११३७ 


सम्बन्धी नभएर कोहि बलियो  आएर मागे धन। 
त्यसलाई दिइने कुदान मयले  मानिन्छ हे सज्जन ॥३४ 
आफ्नालाइ दिइन्छ दान खुशिले  आलस्य त्यागेर जो। 
भन्छन् त्यस्कन कामनासहितको  ज्ञानीहछु दानहो॥ 
दुःखी, दीन, दरिद्र, हीन जनमा  जो दान दिन्छन् धन । 
त्यै हो दान दया भएर दिइने ३ घर्माथ हे सज्जन ! २५॥ 
राजन् ! दान दिने अनेक थरिका ४ छन् लोकमा तेपनि ! 
जस्ले दिन्छ सुपात्रमा घन त्यही ४ मानिन्छ ठूलो भनी॥ 
गाईको महिमा छ श्रेष्ट कपिला  गोदान जो गर्छन्। 
भोगी भोग यहाँ र स्वगपुरिम  आनन्दले बस्तछन् ॥३६ 














देखी रूप अलम्य गाइहरूले  सोधी लिए त्यो घरी ॥ 
हे देवी ! तिमिलाइ देखि मनका  आश्चयं लाग्यो अति। 
को हो सुन्दर ख्प, शील, गुणकी  खानी तिमी हे सति ! ३७ 
आएकी किन छ्यौ यहाँ, अब कहाँ इच्छा छ जाने ! भन ? 
लक्ष्मीछै मुनि वात गाइहरूको  बीलिव बबुझाईकन ॥ 
 हे देवीहरू हो । मलाइ सबले  लक्ष्मी रमा भन्दछन् । 
मैरी देत्य, मनुध्य, देवगणले  आराधना गढ्छन् ॥३८॥ 
सिद्धि प्राप्त गरौं मनेर दिन क जो गदेछन् साधना 
पूरा गदेछु प्रमअर्थ मनको  सोगादिको कामना ॥ 
श्री सम्पन्न गराउने मनमहाँ छ इच्छा हुनाले गरी। 
आएँ वस्न मनी तिमीहरूसँगै  यै हेतुले यो घरी ॥३९॥ 
। लक्ष्मीको सुनि बात खिन्न मनले  गाईहरूले भने । 
देवी ! छौ तिमि चञ्चला घरकै क डुल्ने र वाहारने॥ 



















































१३८ अहामारत 
कल्याणी ! तिमिलाइ राछ्न सँगमाङ त्यै हेतु मान्छौं इर। 
ऐल्हे ने सँगमा नराखि नहुने  खाँचो पनी के छ र !॥४० 
हाम्रा पूर्ण भए मनोरथ स्वयं  तिम्रो हुँदा दशन। 
जाड जे मनमा छ त्यै गर तिमी  शंका नमानीकन ॥ 
लागिन् भन्न रमा ति गाइहरूले ४ हेलौँं गरेको , सुनी । 
त्याग्दैछौ किन हो नडाकिकन नै  आफैं म आए भनी १  
गछन् देव मनुष्यले तप ठुलो  मेरो कंपा पाउन। 
सामू पाइ मलाइ राछ्न सँगमा  गाह्रो परेको कित! 
दोषी द्वैन म माग्दछ शरण लो  तिम्रा परी पाउमा । 
देऔओ वस्न मलाई स्थान खुशिले  आफ्ना कुनै अङ्गमा४२ 
लक्ष्मीको सुनि बात गाइहरूले ४ भन्दा भए सादर। 
मान्छन् लोकहरू पवित्र सुमुखी  गोमृत्र ओ गोवर ॥ 
सोही कारणले तिमी बस सदा के सानन्द त्यै स्थानमा । 
गाइको मुनि बात सादर बसिन्  त्यै स्थानमा श्रीस्मा ॥४ 
राजन् ! अर्ति वशिछ्ठले दिखुमयो  सौदासलाई,.. जति। 
गाई दान. गरेर ८८ बगपुरिमा  बस्छन् गई भूपति 
गाईको महिमा मप्त्रणन गरी  सक्तीनँ  केह पनी।  
दृच्छा पूर्ण हुनेछ पूजन गरे  लक्ष्मी यिनै हुन् भनी॥४४ 
यो आश्यान सुनाइ धमंसुतको  कल्याणका खातिर । 
भन्चूमो महिमा पितामहजिले  श्री कृष्णको सादर ॥ 
चिन्ता गर्नु बृथा छ बन्धुवधको  यो पाप लाग्यो मनी । 
राजन् ! मानिस आयु पूण नभई  मैन केह पनी ॥९५॥ 
छन् प्राणीहरू कालका वशमहाँ  वेला पुगेका घरा। 
गर्छन भोग सबै शुमाशुभ पत्ठी  त्यै कालट्दारा मरी॥ 


















सु रर  
मर्देनन् किन जीव आयु नपुगी र काटे पनी शस्रले। 
मछन् आयु पुगेपछी जन स्वयं  सानू कुनै स्पशंले॥५२॥ 
यस्तो विन्ति सुनेर धमसुतको  मन्दा भए मीघष्मले। 
राजन् ! सिद्धि अवश्य मिल्छ जनको सक्कम॑ ओ धर्मले ॥ 
पाउन्नन् जब जीव इस्छित कुरा  चेष्टा र उय्योगले। 
जान्नुप्छ दिएन सकल भनी  हुष्क्म, दुमाग्यले ॥। 
बीजारोपणले अवश्य जसरी  निस्कन्छ त्यो अंकुर । 
त्यस्तै मिल्दछ सिद्धि सम्पति दुवै  लागे तपस्यातिर ॥ 
आशा गर्नु सुक्मको फल सदा  पाइन्छ राग्रो मनी।। 
जस्तै गछ कुकम श्रेष्ठ फूल त्यौ ४ पाउन्न केह पनी ॥५४ 
। मानी धम प्रधान गनु तिमिले ४ राजन ! प्रजापालन । 
नीतीएवकले चलाउनु सदा  साम्राज्यको शासन । 
गर्नू व्राद्माण डाकि यब्ञहरुको क सानन्द् आयोजन । 
अर्ति दिएर धमंसुतको ४ चिन्ता हटाईकन ॥५९॥ 
अठ्टाउन् दिनसम्म त्यो शरिरको क रक्षा गरी बाणमा। 
लागेथ्यी जब उत्तरायण भने श्री कुष्णका साथमा 
है गोबिन्द, प्रणाम गछे पदमा  राखेर आफ्नो शिर। 
आशीर्वाद दिनोस् प्रसन्न मनले क कल्याणका खातिर॥५६॥ 
हे योीषवर, वासुदेव भगवन् !  गोविन्द । दामोदर! 
 गदैछ म प्रमाण अन्तिम प्रो! पाङ परी सादर॥ 
त्यो दुर्योधनलाइ अर्ति हितको क मैलै दिएयै तर। 
त्यस्को ख्याल नराखि झन हुन गयो संग्राममा तत्र ५७१ । 
सारा भूपति बन्धु बान्धवहरू ४ संहार पारीकन । 
बर्ता जिदि गरी स्वयं पनि मच्यो ४ पापिष्ट ढुर्योधन॥ 








गर्थे बाणहरू स्वर्य जमिनमा कै तत्काल आफैं अनि ॥६० 







न अगुशासनपचे ११४१ 
हे गोबिन्द । अगाडिमा हजुरको  यो देह त्याग्छु अब। 
मुक्ती मिल्छ भनेर मान्छु मनमा कै विश्वास है माधव १ ॥५८ 
यस्तो विन्ति सुनी पितामहजिको  भन्नूभयो रुष्णले। 
जानूहोस् वसुलोकमा तन त्यजी  हे भीष्म ! आनन्दले ॥ 
पैद्दे गर्नुहुँदा कठोर प्रण औं  सद्भमंको पालन! 
 ऐेह्ठ जिलमयी, खडा अछि परे ४ छन् काल आईकन ॥५९ 
। यो आज्ञा हरिको सुनेर खुशिलै ४ भन्दा भए भौीष्मले । 
प्राणायाम गरी शरीर अब यो त्याग्छ म आनन्दले ॥  
तान्धे मास्तिर प्राण योगबलले  जुन् अङ्ग देखी तिनी ।  


















दो  . 
 
? ४. ु 
हु, ११ छ। 
७ ८ पे छे  
 


 राज्ञा बलि र शुक्रको संवाद मीष्मपितामहको देहत्याग । 
। राखेथे जब प्राण त्यो किसिमले ४ ताने? बह्याण्डमा।  
 यौटा चाउ रहेन कञ्चन भयो श्री औष्मको देहमा ॥ 
। हेर्थे छक्क परेर दशंक तथा जो जो थिए भूपति ।  
। गर्थे आपुसमा कुरा थरिथरि ४ आइच्य मानी अति॥६१ 


















निस्क्यो प्राण स्वयं पितामहजिको त्रद्माणट फोरी जब। 
हावा, पुष्प, अबीर देवगणले  वर्षा गरेथे तब ॥ 
रोए श्री श्वतराष्ट्र दुःखित भई  है भीष्म योद्धा ! भनी । 
तिनको दाह क्रियादि धर्मसुतले  गर्दा भए त्यो घरी ॥६२ 
राजन् ! दान दिएर विप्रगणको ४ सन्तोष पारी मन।  
फर्के बन्धुहरू लिएर पुरमा  श्री पाण्डुका नन्दन ॥ 
जस्ले यो इतिहास सुन्छ अथवा २४ पढ्नेछ श्रद्धा गरी। 
त्यस्का पूर्ण हुनन् मनोरथ, ठूलो कै आनन्द मोग्ला मरी ॥६३ 
इति महामारत अनुचासनपर्दै समाप्त छ 


. 


















महाभारत 

राजन् ! क्षत्रियधम पालन गरी ५ संग्राममा जो सरे। 
 तिन्का निम्ति वृथा छ शोक ति सबक संसार पारी तरे ॥५॥  
लाग्यो पाप मलाइ यो समरको क हत्याहरुको भनी। 
 ठान्नुहुन्छ हज्रले यदि भने युक्ती छ यस्को फनी ॥ 
। गछन् यज्ञ र दान वा तप ठलो  क्यै पाप लाग्यो मने ॥  
गर्नोस् यज्ञ हजूरले पनि कुनै  दुष्कम त्यो नाशिने ६॥ 
मारी रावण आदि राक्षसहरू  श्री रामले सादर।। 
गनू मो हयमैध योग्य सितल  कल्याणको खातिर ॥  
तिम्रा पूर्वज मृपती मरतले ३ यज्ञादि धेरै गरे। 
धेरै काल गरेर मोग सहजै  संसार पारी तरे ॥७॥  
 शिक्षा श्री हरिको सुनेर हितको  क्यै बेर सोचीकन । 
बोले धर्मकुमारपाउँ म कहाँ त्यो यङ्च गर्ने धन्॥ 
पेह्रेको धन जो थियो ढुकुटिमा  त्यो रित्तियो युद्धले । 
मागौं कोसँग छन् प्रजा सब दुखी  छन् बन्घुको मृत्युले ॥८॥ 
 बोले ब्यास मुनीयुधिष्ठिरजिको ४ शङ्का र बिन्ती सुनी ।  
हुन्छौ चिन्तित व्यर्थ संपति कहाँ  यज्ञार्थ पाङ भनी ॥ 
पेह्र यज्ञ गरी दिए मस्तले क्र सम्पत्ति जो दानमा। . 





















। भन्छन् धमेकुमार श्री मरुतले क कुन् यज्ञ केह गरे। 
 केके दान दिएर कुन् किसिमले ४ संसार पारी तरे ॥१०  
। तिनको प्रश्न घुनेर व्यसा पुनिते  अन्तुमयी सादर।। 
। दक्ष्वाक् कुलमा, थियो मरुतको क सक्ीर्ति चारैतिर ॥। 

















 । पक्ष तिमी संमर्थन सदा  गर्यौ भने मूपति! 
 तिम्रो यज्ञ गराउनेछ मनमा शंका नमाने रती॥ 


श्री जवेवानर दूत मैकन गए आज्ञा हुँदा इन्द्रको । 
। गछेन् यन् गुरु वृहस्पति यही क आएर भूपालको ॥१५॥ 






१४४ अश्वमेधपतरे ११४५ 
श्री संघत तथा बृहस्पति दुवै  हुन् अङ्गिराका सुत । 
गर्थे ट्रोह सदा मिलाप नभई  साह्दै नराम्रीसित ॥११॥ 
माने वासबले बृहस्पति गुणी  लाई पुरोहित् जब । 
श्री संवत गए तुरुन्त वनमा  त्यागी , सबै वैभव ॥ 
गर्थे यज्ञ उता बृहस्पति गुरू  आज्ञा हुँदा इन्द्रको । 
निम्ता भन्न गए बहस्पतिकहाँ  राजा मरुन् यज्ञको १२ 
मानेनन् तिमिले पुरोहित भएँ  द्योताहरूको भनी । 
श्री सम्वतेकहाँ पुगी मस्तले  बिन्ती गरे हे मुनि! 
मेरो यब्ञमहाँ पुरोहित बनो  दीक्षा मलाई दिई। 
ड्च्छा पूर्ण गराउनोस् हञ्रले  दैगे दयालु मई ॥१३॥ 














त्यो स्वीकार गरेर श्री मरुतल्ने  आनन्दका साथमा। 
राखे पात्रहरू समस्त मुनकै  ल्याएर त्यो. यज्ञमा ॥१ 
दिन्थे मन्त्र पढेर यँग्य रितले ४ संवतछै आहुति। 
आएनन् लिन देवता गरि मती क त्यो भाग हे भूपति ! 








रोकी यज्ञ दिउन् तुरन्त नुपत्रे ४ संवतेलाई बिदा। 
होला नत्र विनाश श्री सुरपती  खै बज्न हिर्काउँदा ॥ 
त्यो सम्चार सुनेर श्री महतले  माने असाध्यै भय। 
श्री संवर्तजिले मने नरपते !  होड तिमी निर्भय ॥१६ 
सेरो ट्रोह गरेर यो किसिमले  सम्चार आयो तर। 
जै इच्छा मनमा छ माग तिमिले  तत्काल दिन्छु वर॥ 































महाभारत 


बोले भूपति देवताहरू सबै  आएर यो यब्ञमा। 
 आफाफ्नो लिइ भाग सोमरस यो  खाउन् बसी साथमा॥१७ 
। राजालाइ भनी तथास्तु पहिले  संवतले सादर ।  
। हालै आहुति वेदको पढि क्रचा  हेर्दै रही मास्तिर ॥ 
आई इन्द्र तथा बृहस्पति गुरू ४ संपूर्ण यौता पनी। 
। खाए साथ वसेर सोमरस त्यो  हामी खुशी छौं भनी ॥१८ 
। पुरा यज्ञ गरेर देवगण ओ ४ संवत ज्ञानी गए। 
 इच्छा पूर्ण भएर श्री मस्तजी  अत्यन्त ख्शी भए॥ 
तिनले दान दिएर बोक्न नसकी  फ्याँके जती पिप्रले।  
ल्याक यन्न हुनेछ पूर्ण सहजै  तिम्रो त्यही द्रव्यले ॥१९ 


श्रीद्ष्णले युधिष्ठिर र अजु नलाई बिबिध ज्ञानको उपदेश दिनु  
। फर्कये जब हतिनापुरमहाँ ४ आनन्दले पाण्डव। 
सोधे धमंकुमारले विनयले  श्री कृष्ण ! हे माधव !। 
शिक्षा पाइ हजूरबाट मनको जाँदैन चिन्ता क्ति!  
 यस्को गर्नुहवस् निवारण प्रभी ४ आत्तिन्छ मेरो मन॥२०॥ 
। यस्तो विन्ति सुनेर धर्मसुतको  आज्ञा भयो कृष्णले ।  
। काटनूपदेछ शत्रु, मित्र मनको  विज्ञानको खड्गले ॥  
। पाल्नुहुन्छ हजूर शत्रु बलियो हे भूप! जैह्ेतक। 
शान्ति प्राप्त हुँदैन, ताप मनको  जाँदैन तैह्वेतक ॥२१॥  
जुन् बृत्रासुरले समस्त १थिवी ४ ढाकी लिएको थियो।  
भूमीको णुण गन्ध नाशिन गई क दुगेन्ध बढ्दै गयो॥ 
त्यो देखेर गरे प्रहार रिसले  वज्रास्र श्री इन्द्रले । 
 थाल्यो तान्न पसेर सार जलको  सम्पूर्ण त्यो तत्रले ॥२२॥ 






























. शरमेधपर्व ११४७ 


























तेजस्तख्वमहाँ पसी णुण जती २ तान्थ्यो नछाडी सब ॥ 
हाने बज्र त्यहाँ पनी, असुर त्यो  बस्तो भयो वायुमा। 
थाल्यो मोग्न बसेर स्पशं एुण त्यो आनन्दका साथमा ॥२२ 
राजन् ! वज्र गरे प्रहार रिसले  मर्नै इरादा घरी। 
झन् आकाश भएर वूत्रमय त्यो ढाकी दियो बेसरी ॥ 
हने बज्न रिसाई फेरि मनको  त्यो वृत्रलाई जन। 
तिनके देहमहाँ पसी, विषयको  बाटो थुनेथ्यो सब५२४॥ 
ढाकेथ्यो जब वुत्रले नरपते !  श्री इन्द्र मोहित् भए । 
पढ्दा साम क्रचा वशिष्ठ मुनिले  त्यो मोह टारीदिए ॥ 
हानै बज्न अदृश्य, त्यो खल मस्योश तकाल हे भूपति! 
त्यस्तै गर्नुस् निवारण स्वयं  मन्मा छ चिन्ता जति२५ 
व्याधी एक छ श्रृष्ट मानसिक ओर अर्को छ शारीरिक । 
हुन्छन् वायु र शीत उष्ण गुणनै क यो देहका रक्षक॥ 
जैल्हेसम्म समान यो शरिरमा  हुन्छन् यि तीन गुण । 
आधिव्याधिविहीन स्वस्थ तनको बईैमनिन्छ त्यो सज्जन२५ 
गछन् आश म कष्टमा सुख सदा कै पाउँ भनी लाक्ते। 
पाउ कृष्ट पनी ठलो सुख छँदा  माग्छन् कुने व्यक्तिले ! 


। 


संझाए अघि व्यास, नारद अरू  ज्ञानी मुनीले तर। 
चिन्ता नाश हुँदैन झन् वरु बढी  देख्छु भएको स्थिर ॥२ 
ताने वख्न लखेटि, ठ्रोपदि थिइन् ती एकवस्रा सती! 
जाओ जङ्गलमा भनी पशुहरू  हाँस्थे सबै दुमती ॥ 
हान्यो कीचकले सभाबिच पुगी  तिनूलाई लात्ती जव! 
त्यो वेला त्यहिँ नै उपस्थित थिए  पाँचै जना पाण्डव॥ २८॥ 






 ११४९. 


जो गर्छन् व्रत दान पूजन अरू  धेरै थरी साधन ॥ 
हो त्यो व्यथ ममल त्याग नगरी  राछ्ने पछी कामना ॥ 
गछ नष्ट भनी मलाइ जन जौ  आँटने छ शस्रास्रले । 
शस्त्रेमा अभिमान रूप लिइ झन  हुन्छ प्रकट् वेगले ॥३५॥ 
ठूलो यज्ञ गरी मलाई जन जो  खोज्नेछ मारीदिन 

जङ्गम् योनिमहाँ गुणी पुसष झैं  देखिन्छु जन्मीकन ॥ 
जो गर्नेछ मलाइ मार्दछु मनी  स्वाध्यायको साधना। 
त्यस्मा स्थावर प्राणि झैं भइ प्रकट नास्छ सै कामना ॥३६॥ 
जस्ले खोज्छ मलाइ माने बलले  वा धैर्य ओ शक्तिले । 
मिल्छ भावमहाँ गएर मनको  चिन्दैन त्यो व्यक्तिले ॥ 
 जस्ले लिन्छ मलाइ मार्ने तपको ५ हे भूपति!। आश्रय। 
। जन्मन्छ तपरूपते शसिरमै  आत्तिन्छ त्यो निशवय३७ 
जस्तै आँटतछ मान मोक्षपथको ४ गर्दै रही पाल्न।, 
आफैं पुग्दछ मोक्षकै विषयको  आसक्तिमा गाड्न ॥ 
हाँसो उठछ मलाइ देखि जनको  यस्तो नराम्रो गति। 
योटा छ म अवश्य प्राणिहरुका  निम्ती सदा भृपति ॥३ 
आफ्नी लाउनुहोस् सुयन्गहरुले  सद्भममा कासना। 
सिद्धि प्रा हुनेछ क्यै दिनपछी  गर्दै रहे साधना ॥ 
जी जो बन्धु मरे लडी समरमा  तिन्को गरी सम्झना । 
देखिन्नन् अब ती, छ पाउनु बृथा  चिन्ता गरी यातना ॥३९ 
गनेहोस् अब अश्वमेध मखक्रो ४ सानन्द् आयोजन । 
ठूलो कीर्ति फिंँजाइ छोकभरिको  गनू हवस शासन ॥ 
शिक्षा सुन्नुभयो युधिष्ठिरजिल्ले ४ कल्याण गर्ने जब। 
बिन्ती गनुभयो प्रसन्न मनले  गोविन्द ! हे माधव !४० 










































 महाभारत पह बा  
चिन्ता दैन मलाइ बन्धुवधको ५ वा युद्धको क्ये खन । 
शांति प्राप्त भयो दया हजुरको  पाए हे केशव! 
राजालाई प्रप्न्न पारि यसरी  चिन्ता हटाईकन। 
श्री योगेखर हस्तिनापुरमहाँ  बस्नुभयो क्यै दिन ४१ 
दुन्द्रप्रस्थ गए कुनै दिन दुवै  सन्मित्र कृष्णाजुन। 
सोधेथे हरिलाइ श्री विजयले ४ सानन्द् ढोंगीक्न ॥ 
जो शिक्षा रणभूमिमा हजुरले  आज्ञा भएको थियो । 
मैले राह्न सकीन॑ त्यो हृदयमा  ऐह सबै बिरसियो ॥४२॥ 
देखैथेँ अघि विश्वरूप प्रभुको  त्यो दिव्य ओ अदूमुत। 
उकण्ठा मनमा छ सुन्न अघिको  त्यो ज्ञान है अप्युत ! 
आज्ञा गर्नुभयो मलाइ म छिटे जान्छु भनी ट्वारका। 
मोका मिल्दछ सुन्न फेरि कहिले  शिक्षाहरू ज्ञानका ॥७३॥ 
यस्तो बिन्ति सुनोसकी विजयको ४ हाँसेर गोनिन्दले । 
केही बेर गरी विचार मनमा  आज्ञा भयो प्रेमले ॥ 
जो शिक्षा अति गोप्य, उत्तम दिएँ ४ मेले त्यहाँ अर्जुन! 
त्यस्तै गर्ने यथार्थ वर्णन सखे !  आँटे पनि सक्तिनँ ॥४४॥ 
 अब गर्न दर्शन तिमी ३ हे मित्र ! त्यो रूपको । 
बिर भन्नु तिमी समान जनले  हो मूर्खता, ज्ञान त्यो॥ 
मैले नै अघि योगमा स्थित भई ४ जस्तो गरें बणन। 
यस्को याद हुने म ज्ञानपथको  आख्यान भन्छु सुन ॥४५ 
योटा विप्र थिए सुशील तपसी  दुर्घपं ज्ञानी गुणी। 
डुल्दै स्वगं र व्रह्ालोक मकहाँ ४ आई पुगेये तिनी॥ 
पेह्रे पूजन विप्रको ग्रिसकी  सोधी लिएँ सादर। 
मोक्षार्थी जनको छ धमपथमा  कर्तव्य कुन् सुन्दर ॥४६ 













छि त 












। ११५१ 


मेरो प्रश्न सुनीसकेर द्रिजले ५ जस्तो दिए उत्तर। 
भन्छ त्यो तिमिले सुनेर मनमा  राछ्नू गरी सुस्थिर ॥ 
ज्ञानी सिद्ध सुशील व्राद्मयण थिए  पैल्हे कुनै धार्मिक . 
जान्ने पाप र पुष्य, शाख्रमत ती ४ कतव्यका पालक ॥४७   
डुल्थे ती अवधूत झै कहि बसी  ससंग ती गदथै। 
अन्तर्धान हुने तथा अरु पनी  विद्या सबै जान्दथै ॥  
तिन्को कीर्ति सुनी कुनै दिन गए  भेट्छु भनी काश्यप । 
खोज्दै आश्रममा पुगे श्रम गरो  गर्थे जहाँ ती तप ॥४८॥ 
धेरै काल त्यहीं बसीकन गरे  ती सिद्ठको चाकरी । 
देखी काश्यपको चस्त्रि मनमा  खूशी भई राम्ररी॥ 
बोले सिद्ध बनेर शिष्य यसरी  सेवा गरेका किन? 
जे इच्छा मनमा छ त्यो अब तिमी शंका नमानी मन ॥४९, 
बोले काश्यप अर्ति पाउँ म गुरो ! विज्ञानको ज्ञानको । 
दूच्छा द्वैन मलाइ ङ्यै पनि अरू  संसारका वस्तुको ॥ 
बिन्ती काश्यपको सुनेर मनको इच्छा बुझी सिठ्रले । 
जस्तो अर्ति दिए, म भन्छु सुन त्यै  हे पार्थ ! आनन्दले ॥५२ 
बाइ काश्यप ! छोकमा जनहरू  सत्कम जी ग्देछन् । 
सोही पुण्य फलेर स्वर्गपुरिको ४ आनन्द ती मोग्दछन् ॥ 
पाउन्नन् कहिँ बस्न जीव सुखले  इच्छा गरे तापनी । 
खोज्दै शान्ति सदा तिनै मुवनमा  डुल्दै रहन्छन् तिनी॥५१ 
जान्छन् स्वर्ग गरेर श्रेष्ठ तप वा सत्कमे ठ्वारा, तर। 
पुण्य क्षीण भएर फेरि यहिँ नै  जन्मेर मर्छन् नर॥ 
मेले काम र लोमको वश परी  हुष्क्म धेरै गरेँ। 
भोग्दै भृष्टहरू ठुलो नरकमा ४ त्यै पापद्वारा परें ॥५२॥ 



































 ११५२ पा अधामारत र  महाभारत  
 मन् जन्मनुरूप दुःख भवको  भोगे हजारौं थरी। 
माताहेरु अनेकका स्तन पिएँ  संसारमा बेसरी ॥ 
। धेरैपल्ट अनेक योनिहरूमा  जन्मेर मर्दै शी गएँ । 
आमा बाबु भए कती म कतिको  बाबू भएको थिएं ॥५१॥ 
आफ्नाको छुटि संग हृष्ट जनको  बस्नूपच्यो साथमा । 
 आजेको जति सम्पति सब गयो  मोगादिले व्यर्थमा ॥ 
!  पाएँ कृष्ट भएर ध्भुद्र र बने ठूलो म कोही दिन। 
मिथ्या ठान्छु प्रपञ्च लोकभरिका  मेले त्यसै कारण ॥५१  
ईेष्यौ, क्रोध मलाई दैन, सुखको  इच्छा पनी गर्दिनँ। 
सोही कारणले प्रसन्न र मुखी  मेरो छ यो जीवन ॥ 
गर्दैछ व्यवहारमा म नफसी  आराधना ब्रह्यको।  
पाएँ ईश्वरको दया हुन गई  सन्मार्ग यो मुक्तिको॥५५ 
जीवनमुक्त भई गएपछि यहाँ  आउन्ने फेरि अब। 
मैले झैं गर सिद्धि प्राप्त, मनको  ईष्यादि त्यागी सब ॥  
तिम्रो काशयप ! शुद्न आचरणले  खुशी छ मेरो मन। 
मैले के प्रिय काय यो बखतमा ४ तिम्रो गछ लो भन १॥५६ 
लागे काशयप मन्न सादर नुही  आज्ञा सुनी सिद्दको। . 
इच्छा ब्वैन मलाइ केहि मनमा क हे देव ! सम्पत्तिको ॥ 
गर्छन् कर्म यहाँ शुभाशुम सवै  प्राणीहरुूले  जति। 
त्यसुको त्यो फल भोग गछे कसरी  कस्तो स्थितीमा कति५५ 
त्यस्को कर्म कहाँ रहन्छ जब त्यो  जानेछ  प्राणी  मरी । 
मेरी चित्त बुझाइबक्सनुहवस् बै यस्मा गुरो ! राम्ररी ॥  
लागे सिद्ध बुझाइ भन्न खुशिते  बिन्ती सुनी शिष्यको । 
। बाबू! गर्नु सदेव कर्म शुम ने  कर्तव्य हो व्यक्तिको ॥५ 











































 रि अश्वमधप्वे ११५३ 
त्यस्को जो विपरीत चल्दछ सधैं  बाँची रहन्छ मनी! 
आयू क्षीण भएर मर्दछ छिटै वेला नपुग्दै पनी॥ 
उल्टो बुद्धि भएर जान्छ जनको ४ आयो बुढ्याइँ जब। 
भोजन गर्छ, माग्छ मन जे मीठो नमीढो सब ॥५९!! 
थोरै भौजन गछ फेरि कहिले  बतो नपच्ने गरी। 
 दूषित अन्न विभिन्न दुणुण हुने  खाला कहीं बेसरी ! 
होला लम्पट मोगमा र कहिले  गर्नेछ वर्ता श्रम! 
केह रोक्तछ वेग मृत्रमलको  हेलौं गरी त्यो जन ॥६ 
बृद्धि भैकन वात, पित्त, कफको  पक्रन्छ रोगादिले  
अर्को गर्छ शरीर धारण त्यजी  त्यो देह जीवात्मले । 
शख्राधात र अम्तिमा र जलमा  मनेछ जो झुण्डिई । 
भोगी कृष्ट अनेक, देह त्यजि त्यो  जन्मन्छ पापी गई ॥६९ 
आजै मरनुपरोस् कि कल्पभरि नै  बाँची रहे तापनी । 
जान्नूपर्दछ जीव एक कहिल्ये  मदन आक्मा भनी ॥ 
जस्ले गर्छ विचा!  मनमा ४ यौ तत्वको राम्री ! 
ई सुख दुःख हुन्न कहिल्यै  जानेछ पारो तरी ॥६२। 
, शिक्षा काशयपलाइ राम्रि दिए  कल्याण गर्ने जब। 
अन्तर्धान भए त्यसै बखतमा  ती सिद्ध ज्ञानी तब ॥ 
यौ आख्यान सुनाइ फेरि हरिले क आज्ञा भयो अजुन! 
भन्दैछु इतिहास यै विषयको  अर्को म यौटा सुन ॥६३ 
गथ चिन्तन त्रह्को ढिज कुनै ४ एकान्तको स्थानमा । 
तिन्की ब्राह्मणिले कुनै दिन मनिन् बिझ्ने गरी चित्तमा । 
गनू छैन कमाइ बस्बु छ फंगत्  भक्ती गरी ध्यानमा । 
गदनन् तप दान यज्ञ यिनि क्यै ४ आनन्दका साथमा ॥५४ 























. 
आफ्ना जो व्यवहार धमंहरू छन्  त्यागी दिंदा त्यो पनी । 
गर्दैनन् उपदेश केहि हितको  केह मलाई यिनी ॥ 
मेरो के गति हुन्छ हे शिव ! भनी ४ घेरै गरिन् गन्थन । 
पत्नीको सुनि बात शान्त मनले  बोल्दा भए ब्राह्मण ॥६५॥ 
कल्याणी ! तिमिले भने जति सतै साँचा कुरा हुन्, तर । 
द्रव्योपाजन, यज्ञ, दान, जप जे  सत्कम॑ गर्छन् नर ॥ . 
तिनलाई शुभकर्मका फलहरू क संसारमा मिल्दछन्। 
पुण्यक्षीण हुँदा तिनै घरिघरी  आपत्तिमा पर्देछन् ॥६६॥ 
त्यस्ता दुजनले सुशील र सुखी ४ देखे छिमेकी भने। 
गर्छन् द्रोह ठृथा प्रयल दिनहुँ ४ तिवको नजाती हुने ॥ 
मेरो ट्रोह पनि कदापि नगरुन् क भन्ने विचारीकन।. 
संसारी सुख भोगको म मुमुखी !  इच्छा कवै गर्दिनँ ॥६७॥ 
शिक्षा दिन्छ शुमे ! सुनीरहु तिमी  एकाग्र पारी मन। 
त्याग्नूपर्दछ लोकका सुख सबै  मिथ्या विचारीकन ॥ 
पृथ्वी, सूय र चन्द्रमा, सुरपती  वायू, दिशा श्री हरी । 
आगो, मित्र, प्रजापती दस यिनै  होता तयारी गरी ॥६८॥ 
शब्द, स्पश र रूप, गन्ध, रस ओशः वाणी क्रिया सद्गति । 
शक्ती औं मलमृत्रत्याग दस हुन्  अंगादि व्यस्कासति!  
जिल्वा, नेत्र, चा र कान, कर ओ कै पा हुवै नासिका। 
जानी लेउ गुदा, उपस्थ दस हुनू  कर्ताहरू यज्ञका । ६९॥ 
सारा इन्द्रिय रोकि वेग मनको ४ जो ग्देछन् साधना । 
चाँडै पुग्दछ यज्ञले हुख टरी ४ ती व्यक्तिको कामना ॥ 
जो जन् नित्य विकार हीन र सदा यो सृष्टि देखी पर। 
 जो देखेर चिनिन्न, पक्रि क्रले  पक्रिन्न जुन् ईश्वर ॥७२ 







































र हुन् व्रह्न भनी विशुद्ध मनले  तिनकै गरे चिन्तन । 
मिल्नेछी गई श्रेष्ठ त्रद्यपदमा बै यो देह त्यागीक्न ॥ 


॥ नि ५६० श्र 

 सनुन क टक 
हिटर १  
॥ को , 

५ २१ 
य् 











जिका श्रीकृष्णद्वारा गुरुशिष्यको उदाहरण उतङ्करे डण्डा दयाएर दिएको 
पत्नीलाई दिए अनेक थरिका ५ शिक्षाहरू पिप्रले। 
तिम्रो चित्त हुनेछ शुद्र सहजै  हे पार्थ ! यो ज्ञानले ॥७१ 
उत्तङ्क मुनिको आख्यान   
हे राजन् ! हरि हस्तिनापुरमहाँ  बस्तूपयो क्यै दिन। 
ज्ञान्छु द्वाखती  पनेर सबको क शान्ती गराई मन ॥ 
बैह्वीलाई लिएर पलिसंगमा कै प्रस्थान गूभयो। 
 हरि श्रेष्ठ आश्रम जहाँ ३उत्तहकजीको थियो ॥७२ 
राखी आसन श्रेष्ठ, पूजन गरी  सोधेप्रमो केशव ! 
होला पाण्डवको र वीर कुसको  सम्बन्ध राम्रो अत्र ॥ 
तितको छिन्दु भयो विवाद कि त्यसै फिर्नुपन्यो हे हरि! 
जानी रक्षक बस्तछन् हजुरकै  आशा मरोसा गरी ॥७३ 
आफ्नो माग लिएर पाण्डवहरू  होलान् सुखी यो घरी । 
॥तन्को हाल यथार्थ वर्णन ग्री  आज्ञा हदस् हे हरि ॥ 












॥  ॥्   मझँहामारत 
यो बिन्ती मुनिको सुनेर रणको  गर्नुभयो वर्णन । 
बर्ता जिद्दी गरी सबान्धब मरे  भूपाल हुर्योधन ॥७४॥ 
यो आज्ञा हरिको सुनीकन भए  उतङ्क उत्तेजित । 
 वोले रोक्नुभएन कृष्ण किन हो  सम्झाइ राम्रोसित ॥ 
सम्बन्धी सब वीर कोरव थिए  आश्रित हजुर्का जब। 
सक्थे लड्न कहाँ स्वयं हजुरको  इच्छाविना ती सब॥७५॥  
सामथी मइ गतुमो सकलको क त्यस्ती उपेक्षा क्नि। 
दिन्छ श्राप हजूरलाइ अहिले क दुःखी छ मेरो मन 
आज्ञा भो हरिले रिसाइ मुनिल्े  हप्की दिएको सुनी।! 
व्यर्थमा तप नाश गनु यसरी  हो मृखता हे मुनी ! ॥७६. 
तर्वज्ञान बताइ बक्सनुमयो ४ तिनूलाइ श्री कृष्णले । 
पाए दर्शन विश्वरुप हरिको ४ सप्पात्र उत्तङकले ॥ 
 मी मुनिलाइ इच्छित कुनै  मागेर लै वर । 
प्ागेथे मरुभूमिमा जल दिनोस्  पर्याप्त योगेश्वर ! ॥७७॥ 
पानी प्राप्त हुनेछ उत्तम मुने !  इच्छा गरेका घरी। 
यस्ती अति दिएर द्वाखतिमा ४ जानूमयौ श्री हरी ॥ 
सोधे भूपतिलेभए किन मुनी  उत्तंकजी क्रोधित। 
सामुन्ने हरिके वृथा किन भए क ती श्रापमा उद्यत । ७८॥ 
वैश्म्पायनले भने गुरु थिए  तिनका मुनी गोतम। 
तिन्लाइ खुशि पार्न खूब दिनहुँ ४ उतंक गर्थे श्रम॥ 
सेवामा गुरुकै भए तिनि बुढा  थाहै नपाई जब। 
गर्थ क्वै दिन ती विचार मनमा ४ बूढी भएँछ् अब ॥७९॥  
सोधे गौतमले बुझेर मनको ४ तिनको दुखी मावना । 
छो कित दुःख जाउ घरमा  पुग्ला सबै कामना ॥ 






















 


। सा राजन् ! मुनिले गरे नपकहाँ ४ पुग्ने ठुलो साहस ॥ 





। मौका चाकरिको कुने दिनुहवस्  हो दास आफ्नै मनी॥८१ 





. रुरु ११५७ 
बाबू ! रुप अठार वर्ष जतिको  आफ्नो बनाउ अनि । 
कन्यादान गरेर दिन्छु अहिले  छोरी सुशीला णुणी॥८२ 
यो आङ्ञा गुरुको सुनेर तपको  शक्ती हुनाले गरी। 
श्री उत्तझक युवा बनीकन गरे ३ आफ्नू बिहा त्यै घरी ॥ 
सोधेथे गुरुपत्निलाइ तिनिल्े ४ आमा ! हजुलेँ पनि। 















मेरो जो छ प्रभाव श्रेष्ठ तपको  जान्तूभएकै छ त्यो। 
गछौ हजिर दासले सहजमै कैइच्छा छ जुन् वस्तुको ॥ 
लागिन् ती णुरुपलि भन्न खुशिलेक बिन्ती सुनी शिष्यको । 
बाबू ! कुण्डल ल्याउ शक्तिछ मने  सौदासकी पल्तिको ॥८२ 
घुम्थे श्राप परेर जङ्गलमहाँ ४ राजा बनी राक्षस। 


बोले भूपतिखोज्दयैं म वनमा  आहार आफ्नू मुनि ! 
भेट्वाएँ तिमीलाइ, मैजिदिनुमी  गोविन्दले खा भनी॥८२॥ 
तितको बात सुनेर सादर भने  आफ्नू एरादा जब। 
दिन्छिन् ती दमयन्तिले मुनि, त्यहीङ जा भनेथे तब 


 मागे कुण्डल ती अलम्य मुनिल्ले  रानीकहाँ गैकन । ! 








मक कट नृपको दिइन खुग्ति भई  त्यस्को बताई गुण ॥८४॥ 

पायो कुण्डल नागले एथिक्मा ४ राखेर उत्तकले । 

पाए मद्दत इन्द्रको अनि दिए  पातालमा नागले ॥ 

ल्याई कुण्डल त्यो ठुलो श्रम गरी  सुम्पे अहिल्याकन । 

ज्ञानी गोतमलाइ सादर गरे  पातालको वर्णन ॥८५॥ 
उत्तङकलाई वर इच्छित बक्सिएर । 

राजी गराइकन आशिष पाइ घेर ॥ 


























१ ॥। १११ २ महाभारत 


ठ्वारावती पुगि सबैकन खूशि पारी 
सानन्द क्यै दिन बसे त्यहिँ नै मुरारी ॥८६॥ 

पाण्डवहरुको हिमाल्यतिर प्रस्थान र गभंस्थ परीक्षितकरो श्री कृष्णद्वारा रक्षा 
दाञ्चन ! श्री हरि द्वारिकापुरतिरफ  पाल्नुभएथ्यो जब। 
शिक्षा धर्मकुमारलाइ दिनुभो  श्री व्यास आई तव ॥ 
। डाको त्राह्मण स्वस्तिवाचन गरी  हेरेर राम्रो दिन। 
धेरै सैन्ध लिएर पाण्डव हिंडे  सम्पत्ति त्यो ल्याउन ८ 
॥ लागे उत्तरतर्फ जङ्गल नदी  नाघ्दै ठुला पर्षत। 
 गर्दै पूजन स्नान तोथेहरुमा हे श्रद्वा र भत्तीसित ॥ 
राजन् ! वास बसे प्रसन्न मनले ४ गंगोत्तरीमा गई । 
गंगा  स्नान र शम्भु पूजन गरे  अत्यन्त हर्षित् भई ॥८८ 
दानी गङकरको र व्यास मुनिको  शिक्षा कूपाले गरी । 
थाले खन्न असंछ्य सम्पतिहरू  निस्के त्याँ बेसरी ॥ 
हात्ती, गदभ, अश, उँट, रथमा  राखेर त्यो सम्पति । 
लागै फकन वीर पाण्डवहरू  सानन्द है भूपति ॥८०॥ 
छोरा, नाति, पनाति, बान्धव लिई उत्साहका साथमा 
पाल्नूभी हरि हस्तिनापुरमहाँ  राजन् ! त्यही बीचमा ॥  
आई श्री श्रृतराष्र ओ बिहुरले ४ गर्थे ढुलो स्वागत । 
राखे बन्धुसहित् ठुलो महलमा ५ अत्यन्त राम्रोसित ॥९०॥ 
हे जन्मेजयजी ! त्यसै बखतमा  तिम्रा पिता जन्मिए । 
त्यो संवाद सुनी थिए जति त्यहाँ  पह त खुशी भए ॥ 
कुन्ती द्रोपति उत्तरा र हरिकी ३ बेङ्की मुभद्रा सती। 
थाले गने बिलाप बेसरि रुँदै  हे रुक्मिणीका पति ॥५१॥ 





























त अश्वमेधपर्वे ११५९ 
मुर्दा बालक जन्मियो हजुरकै  सामू छ हे केशव ! 
हाम्रो दुःख बुझी जिलाउनुहवस्  यस्लाइ चाँडो अब ॥ 
ठ्रोणी दुष्ट भएर बालक मस्यो ४ गभस्थ त्रह्माखले। 
यस्को गर्नुहवस् निवारण प्रमो !  आफ्नो कुनै शख्रले ॥९२ 
मनेछिन् नत उत्तरा शिशु तथा  बैधव्यको शोक्ले। 
 के मन्छन् प्रमुलाइ ढुगेति यहाँ ४ देखेर यो पार्थले॥ 
पानी, पिण्ड दिएर पितृगणक्को  उद्धार गर्नै थियो। 
त्यसको मृत्यु भएर बीज कुलको  श्रीपाण्डको नाशियो ॥९२ 
देखी हुर्गति त्यो विलाप सबको  सुन्तूभएथ्यो श्। 
मुदा बालक काखमा लिइ त्यहीं ४ बस्नुभयो केशव ॥ 
पैहर शान्त गराइबक्सनुभयो  व्रह्लाख्र ती पिप्रको । 
पानी मागि अचाइ सामु सबका  आज्ञा मयो बात यो ॥९४ 
गर्छु आदर विप्रको, म कहिले ङ झूटो कुरा बोल्दिनँ। 
अर्काको उपकार गर्दछु सदा  सद्दमको पालन॥ 
केही सत्य भए ममा प्रण गरी ४ भन्छ सबैले सुन। 
होला जीवित बंश पाण्डसुतको  यो उत्तराको धन॥९५॥ 
आज्ञा गर्नुभयो जसै प्रभुजिले  त्यस्तो प्रतिज्ञा गरी । 
रोयो जीवन पाइ बालक सबै ४ खुशी भए बेसरी ॥ 
लावा पुष्प, अबीर देवगणले  वर्षा गरे सादर। 
जै  जैकार गरे मिलेर सबले  हे कृष्ण ! योगेश्वर॥९६  
यिनको नाम मयो परीक्षित भनी ५ आज्ञा भयो कृष्णले ।  
रक्षा पाण्डव वंशको हुन गयो  हे भूप ! त्यो युक्तिले ॥ 
आए सेन्यसमेत पाण्डहरू  संपत्ति धेरै लिई ॥ 
पाई दशन कृष्णका चरणको  ढोगे सबैले गई ॥९७॥ 



























।। १६० महामारत 


बस्तूभयो हरि त्यहीँ मखका निमित्त । 

गर्दै गए सकल वस्तु सबै हुरुस्त ! 
सल्लाह जुन् किसिमको हरि बक्सिइन्थ्यो । 

तैयार त्यै किसिमले सब वस्तु हुन्थ्यो ॥९८॥ 

 अश्वमेश्र यच्चारम्म 
वैशक्वायनले मने खुशि भई  भूपाल जन्मेजय 
गर्छ यज्ञ भनेर धमंसुतले  गर्दो भए निइचय ॥ 
हेदै कोश्ह शुम्न औं कमल झै क श्री कृष्णको पाउमा। 
बोल्ने गर्दछु अशवमेघ अब यो  उत्साहका साथमा ॥९९, 
यसले पाप पखाल्छ बन्धुवधको  भन्ने विचारीकन । 
ल्याएँ उत्तरको गएर गिरिमा  मैले प्रशस्तै धन॥ 
श्री योगेश्वरले प्रसन्न मनले ४ आज्ञा भयो भूपति ! 
भन्नू योग्य छ यो कुरा हजुरले ४आनन्द लाग्ने अति॥१२९ 
यज्ञारम्म छिटै गराउनुहवस् ४ शंका नमानी अब। 
मैल्ते पूर्ण गराउला जति जहाँ  पर्न्छ गाद्वो सब॥ 
हुन्थ्यो बात यता उपस्थित उता  श्री व्यास ज्ञानी भए। 
पाग्यार्धादि गरेर धर्मसुतले  तिनूलाइ सोधीलिए ॥१॥ 
ल्याएँ उज्चरमा गई हजुरले  आज्ञा भएकी धन । 
पूरा त्यो मख हुन्छ के गरि भनी  चिन्तित् छ मेरो मन ॥ 
होला त्यो हयमेध पूर्ण यसरी  त्यो काम गनू मनी । 
शिक्षा पाउ म धर्मको र हितको  कतेव्यको हे मुनि ! ॥९ 
यस्तो बिन्ति सुनेर धमंसुतको ४ भन्तूमयो व्यासले । 
राजन् ! वर्णन गर्छु जो नियम त्यो सुन्दै रहे ध्यानल्े ॥ 
























७ 


छ ॥ उपकार गर्नु, नदिनू  जीवात्ममा यातना ॥॥ 


  गनू पदेछु मीमले नकुलले है साम्राज्यको शासन । 


आउला जब पूर्णिमा तिथि यही  वरषषान्तमा चैत्रको । 
राखी व्राल्मण श्रेष्ठ शाख विधिले  दीक्षा लिनू यज्ञको ॥३॥ 
गर्नुपर्दछ त्रह्मचये व्रतको  राम्रो गरी पालन। 
सुत्नू भूमिमहाँ र चम मृगको  गनू सफा धारण॥ 
खानू अन्न हविष्य, त्याग्नु मनको सम्पूणे दुर्भावना । 

















गनू पालन धमंशाखहरूले ४ आज्ञा दिएको जति। 
गर्नेछौं अरु काम हामि सबले  सम्पूर्ण हे भूपति ! 
डाकी श्रेष्ठ मुनी क्रषीशवर तथा  ज्ञानी गुणी व्राह्मण। 
गन् दान सुवर्ण, अन्न, धनको छ श्रद्धा वढाईकन ॥५॥ 


गर्नेछन् सहदेवले महलको रक्षा बसी क्यै दिन॥ 
योद्धा अजु न अश्वको पछिपछि  जाउन् बनी रक्षक । 
गर्नेछौ तिमि काम एर्ण मखको  राजन प्रजापालक ! ॥६॥ 
शक्ती मिल्दछ हामिलाइ बलियो  यो कामना कृष्णको । 
ग्री पण हुनेछ काम सहजै  यो युक्तिले यन्नको ॥ 
चाहिन्छन् जति वस्तु जुन बखतमा  त्यस्को तयारी गर 
निम्ता बाँड्न भनेर चौतरफमा  आफ्ना पठाड चर ॥७॥ 
आज्ञा व्यासजिको युधिछिरजिले  यस्तो समुनेथे जब। 
लागी अन्न मर प्रसन्न मनले क डाकेर भाई सब 
। आज्ञा व्यासजिले भयौ जति यहाँ ५ त्यस्मा रही तघर। 
आफाफ्नो सब काम योग्य रित तत्काल पूरा गर ॥८॥ 
यस्ती पाइ हुकुम युधिष्ठिरजिको  उत्साहका साथमा। 
चाहिन्थ्यो जति जे जहाँ लगिदिए  त्यो वस्तु त्यै स्थानमा । 





























.. धर्मकुमारलाइ दिनुभो  श्री व्यास आईकन ॥९॥ 
ज्ञानी विप्र तथा मुनी र क्रपिको ४ पेहै गरी पूजन। 
गाई, वस्तु सुवर्ण, अन्नधनले  सन्तृष्ठ पारीकन ॥ 
भूमि उत्तम एक योजन जती  खोजेर राम्रो गरी। 
पारे शुद्ध हलो बनाइ मुनको  जोतेर सोही घरी ॥१०॥ 
चाहिन्छन् जति कुण्ड, वस्तुहरु जो त्यो यज्ञ. गर्दा जहाँ । 
पारी कुण्ड तयार, वस्तुहरु त्यौ ४ ल्याएर राखे त्यहाँ ॥ 
राखे व्यासजिलाइ धमंमुतले ४ आचार्यको स्थानमा । 
व्रह्मा मैकन याज्ञवल्क्य मुनिजी  बस्नुभयो यज्ञमा ॥११॥ 
ज्ञानी नारद, श्रेष्ठ कश्यप क्रषी  श्री अङ्गिरा सद्णणी । 
श्री पोलोम तथा थिए अरु पनी  ज्ञानी तपस्वी मुनी ॥ 
साोरालाइ खटाइ कार्य दिनुमौ  श्री व्यासजीले जब। 
आफाफ्नो लिइ भाग स्थानहरुमा  बस्ता भए ती सब ॥१२॥ 
थाल्ने त्यो हयमेध शास्रविधिले  पढ्दै त्रहचा वेदको । 
लिन्थे आहुति देवताहरु गई ४ आनन्दले यज्ञकोी॥ 
पैह्व दीन तथा दरिद्र जनमा छै बाँडेर धेरै धन। 
दीक्षित मै यजमानको लिनुभयो  भूपालले आसन ॥१२॥  
वेला मो जब श्यामकर्ण हयको  पूजा गरी ठाडिने। 
ल्याए यज्ञमहाँ लगाइ गहना कै छुगा सबै टल्कने॥ 
घोडाको विधिसाथ धर्मसुतले  गर्दा भए पूजन! 
लेखे षत्र मगाइ एक सुनको  भूपालको वर्णन ॥१४॥ 
जो जो छन् अहिले धरातलमहाँ ४ साना ठला भूपति। 
हेरुन् पत्र अवश्य धर्मपुतको  यो उक्ति लेखे जति॥ 






















. अश्चमेधपर्ष ११६३ 


कु भूपहरू युधिष्ठिर म हँ ४ विख्यात राजा भनी । 
छाडेको हृय अश्वमेध मखको  जानुन् सबै यो पनी ॥१ 
यसूको रक्षक रूपमा पछिपछी  हिँड्छन् स्वयं अजुन । 
जसूछे यो हृय पक्रला, समरमा  मार्छन् लडी त्यस्कन ॥ 
पैह्े भारत युद्धमा हुन गयो  संहार ठूलो भनी। 
गदछ हयमेघ पाप अघिको ४ नाशिन्छ मेरो भनी ॥१६ 
जस्लाई छ घमण्ड वीर हुँ भनी  त्यस्ले समाओस् हय । 
शक्तीहीन भए परोस् शरणमा  श्री पार्थकी निर्भय॥ 
यस्ता उक्तिहरू अरू पनि स्वयं ४ लेखे श्री व्यासले। 
छाडे त्यो हयलाइ पूजन गरी  श्री धमका पुत्रले ॥१७॥ 
भन्छन् धमेकुमार अजुन ! तिमी यो अशवको साथमा । 
रक्षा गर्न भनेर जाउ खुशिले ५ यो जान्छ जुन देशमा ॥ 
होला मङ्गछ औ भएर विजयी  चाँडै यहाँ फर्कनू । 
जो चाहन्न लडाइँ त्यसूकन तिमी हे भाई ! छाडीदिनू ॥१८ 
आग्ने, मूच्छित, शख्रहीन विरथी ४ नारी र नाबालक ! 
॥यिन्लाइ रणमा नमार्ग कहिति हे गुनत्रु संहारक ! 
माफी पाउँ म पढ्छु शरणमा  भन्नेछ जुन् व्यक्तिले । 
संझी धम नमार्नु त्यस्कन तिमी  हे वीर ! शख्राख्रले॥॥१९ 
। चाँडै त्यो स्थल छाडि उत्तर दिशा पक््यो जसै अशवले । 
दाजूको सुनि अर्ति अडेन पछी  लागे ठलो वेगले ॥ 
वस्रामूषणले सुसज्जित भई  जान्थ्यो अगाडी जति । 
तिन्को वर्णन गर्दये जनतहरू  आनन्द मानी अति॥२० 













महामारत ११ 
 त्रिगते सिन्धु तथा ज्योतिषपुरका राजाहरूसित युद्द , 

राजन् ! भारत युद्धमा नपहरू  जो जौ मरेका थिए। 
तिनका बान्धव पार्थको रिस गरी ४ मौका विचार्दै थिए ॥ 
। पुग्दो मो हय त्यो त्रिगर्तहरुको ५ सीमानगीचै जब। 
आए लड्न भनी सुसज्जित भई  विश्यात योद्धा सब ॥२१ 
पैल्हे अश्व छे समाइ मखको १ हेरेर चारै तिर।। 
ढाकेथै रथ पार्थको सब मिली ४ छाडी अनेकौं शर ॥ 

। लाग्यो चोट तथापि क्रोध मनमा  त्यसको नराखीक्न । 
बोले अर्जुनदुष्टहो ! क्नि लडी फाल्छो बृथा जीवन ॥२२ 
। जाओ माफ म गछु धमसुतको ३ आज्ञा हुनाले गरी। 
। त्यस्तो बात सुनेर क्रोधित भए  ती वीर झन् बेसरी ॥  
ती राजाहरूका प्रधान मुखिया  श्री सूर्यवर्म थिए।। 
तिते अर्जुनलाइ बाणहरूले  घाउ गराईदिए ॥२३॥  
 तिन्का बाणहरू ग्राइ टुकरा कै छाडेर आफ्नो शर।। 
घांञ लागि कती ढले त्यहि कती  भागे इराई घर॥ 
 आए पर्न भनी जती शरणमा झै तिन्लाई माफी दिए। 
 घोडा मुक्त गरी, भएर विजयी  बढ्दै अगाडी गए ॥२४ 
 प्रागज्योतिषपुरमा कुनै दिन पुग्यो  त्यो अश्व घुम्दै जब।  
पक्रेथे हय चज्रदत्त दूपका ४ आएर सेना सब॥। 
छोरा हुन् मगदत्तका ति बलमा  आफ्नै पिता झैं थिए।, 
सम्झी मृत्यु पिताजिको समरमा  ती क्रोधले तम्सिए ॥२५ 
थीयो योजनपाद नाम बलियो  विड्यात ऐरवत। 
आए लड्न चढेर सोहि गजमा  ती पार्थ योद्वासित ॥  














































११६३ महाभारत 
है राजन् ! मनमा नमान तिमिले  केही कुराको इर। 
मेले माफ दिएँ कसूर जति हो  फर्कर जाड घर ॥३२॥  
हे राजत ! अब हस्तिनापुर तिमी ४ त्यौ यज्ञमा आउनू।  
जी लाग्ने कर श्री युधिष्ठिरजिको  शंका नमानी दिनू ॥ 
त्यो आज्ञा सुनि पार्थको दपतिले  स्वीकार गर्दा भए। 
आफ्ना सैन्य जती हिएर संगमा  दरबारमा फर्किए ॥३२॥ ।. 
नाघ्दै जङ्गल ओ नदी गिरिहरू  हिंँड्दो भयो त्यो हय। 
डुल्दै क्वै दिन सिन्धु देश पुगिगो  हे भूप । भै निभंय॥ 
जस्का भारतयुद्धमा अघि मरे  छोरा, पिता, बान्धव ।  
साटो फेने भनेर पक्रि हय त्यौ ४ आए रिसाई सब ॥३४॥ 
बर्माए सर बेसरी सब मिली  घेरेर चारेतिर ॥  
घाञ अजुनको भयो तनभरी ४ लागेर तीखा शर। 
काटे त्यो शरजाल श्री विजयले  तक्ाल सारा तर॥ 
पारे घायल भूपती सब मिली  तिनको शरीरे भर ॥३५॥ 
राखेथे रथमाथि गाण्डिव धनू  पीडा हुँदा बेसरी। 
मोहाच्छन्न् भई ढुले रथमहाँ  श्री पार्थ मूछौ परी ॥ 
 भूमी कम्प भयो गिरे पृथिविमा ४ उल्का अनेकौं थरी। 
भागेथे प्रशुपक्षि चौतरफको  उत्पात देखी डरी ॥३६॥ 
देखेथे जब देवता, क्रषि मुनि  सम्पूर्णले त्यो स्थिति । 
गर्थे मङ्गल कामना विजयको  कह्याणको ती अति॥ 
 तिनूले मन्त्र जपेर आशिष दिई ४ रक्षा गरेथै जब। 
आयो चेत किरीटिको शरिरमा  उत्साह ठूलो तब ॥३७॥ 
बर्साए शर गत्रुको दलमरी  पानी परे झैं गरी। 
,  थाले उढ्न ति अग्निमा खर लगी हाते सरी बेसरी ॥ 











। ११६७ 


हाहाकार पस्यौ सुनेर धनुको  टंकार भागे कति 
देखी सैन्धवको विनाश मनमा ४ सन्ताप मानी अति ॥३८ 
छोरी श्री धृतराष्ट्रकी णुणवती  श्री दुःशला जो थिइन् । 
नातीलाइ लिएर अजु नकहाँ  तत्काल पुग्दी भइन् ॥ 
लागिन् भन्न रुँदै लडाइँ अब यो हे दाजु ! रोक्नुहवस् । 
,हो यो मानिजको सुपुत्र र दया ५ यस्माथि गर्नुहवस् ॥३९ 
यस्को बाबु मरी भएर टुहुरो  दुःखी छ यो बालक। 
यो गर्दैछ प्रणाम हेरिदिनुहोस् ४ है तत्रु संहारक ! 
श्री दुर्योधन ओ जयद्रथ दुवै ४ दोषी थिए तापनी। 
हामी छौं टुहुरा क्षमा गरिदिनोस्  हुन् बन्धु आफ्ना भनी९ 
 दोषी सेन्धव हुन् तथापि अब यो संग्राम रोकीकन। 

माफी बक्सनुहोस् फिरेर घरमा ४ जाउन् लिई जीवन ॥ 
बेह्लीको सुनि यो कुरा मनमनै  दुःखी भई अर्जुन। 
भन्छन् जाउ लिएर सैन्धवहरू  शंका नमानीकन ॥४१॥ 
आशीर्वाद म दिन्छु ईश्वर गरुन् ४ कल्याण तिम्रो सदा। 
मछन् जीव समस्त काल गतिले  बुद्धी बिगारी दिंदा ॥ 
।  मेले क्षत्रिय धर्मलाइ बहिनी !  धिक्कार हो भन्दछु। 

व्यथै पाप गरेर बान्धवहरू क मारे तथा मादछु ॥४२॥ 
जि भन्दछ काम गर्दिने मयो  हो पाप लाग्ने भनी। 
गर्न पर्दछ कालको वश परी  त्यै काम दोषी बनी ॥ 
सोही कारणले नमान मनमा  सन्ताप व्यथै अब। 
बेह्वी ! जाउ तिमी फिरेर घरमा  सारा लिई सैन्धव ॥४३ 
सुन्दा अर्जनको कुरा खुशि भयो ४ श्री दुःशलाको मन। 
फर्किन् वीर सबै लिएर घरमा ४ आनन्द मानीक्न ॥ 



















।॥। हिड्न पछिपछि विजयजी  जान्थ्यो जता त्यो हय। 
रक्षाखातिर वीर सेनिकहरू  हिँड्थे सबै निर्भय ॥४४।॥। 
बन्नुवाहनका युद्वमा पा्थको पुनज्ीवन ला 
इल्दै अशव पुग्यो मणीपुरमहाँ  हे भूप ! कोही दिन। 
अज नका सुत बश्नुवाहन बसी  गथ त्यहाँ शासन ॥ 
बाबू आइपुगे भनेर मनमा  आनन्द मानीक्न । 
आए मेट्न भनी लिए सँगमा  रत्नादि धेरै धन ॥४५॥ 
सम्झी क्षत्रिय धर्म केहि नलिई  सम्पत्ति त्यो मेटको। 
लागे अजुन भन्न हेरि मुखमा  क्यै रोषले पुत्रको ॥ 
मेरो पुत्र भएर वीर यसरी  लाछी बनेको किन? 
पर्थ्यो अश्व समाइ लड्नु अहिले  तैंले रिसाईकन ।,४६॥ 
त्यागी क्षत्रिय धमे वीर ! यसरी  धिक्कार हो आउनु । 
मान्छन् उत्तम धम क्षत्रियहरू  संग्राममा तम्सिन् ॥ 
पर्थ्यो स्वागत गनु शस्रहरुले ४ आएर संग्राममा। 
चाँडो आइज लडन क्षत्रिय भए  उत्साहका साथमा ॥७ 
यस्तो बात सुनी पिता र सृतको  आइन् उलुपी यहाँ । 
लागिन् मन्न बुझाइ पुत्रकन ती ४ दुःखी भई मतमहाँ ॥ 
हे बाबू ! यदि लड्नमै सुख ठलो  मान्छन् भने पार्थले । 
यिनको चित्त बुझाउ योग्य रितले  संग्रामममा शस्रले। ४८॥ 
बाबूबाट तिनी तिरस्कृत निकै  पैले भएकै थिए। 
आमाको सुनि बात फर्कि घरमा  लडने इरादा लहिए॥ 
सारा शख्र लिई चढेर रथमा  तकाल आए तिनी । 
आज्ञा सेवकलाइ त्यै घरि दिए  घोडा समाओ भनी॥४९ 
































आफू आइ अगाडि श्री विजयको  ती छोडन जागे शर। 
देखै शौर्य मुपुत्रको अनि भए ५ ती लडनमा तत्र ॥ 
काटे बाणहरू समस्त सुतका  टुक्रा अनेकौं गरी। 
मारी अशव र सारथी, रथ ध्वजा  काटी दिए त्यो घरी ५० 
छाडे मन्त्रित पाँच बाण विरिथी  पारे पिताले भनी। 
 लागी त्यो शर पार्थ मोहित मए  योद्धा थिए तापनी ॥ 
संज्चा पाइ भए प्रसन्न सुतको  देखेर त्यो वीरता। 
लागे भन्नभएँ म हर्षित निके  देखी ठलो योग्यता॥५१ 
ठूलो कम गरेर नाम कुलको  पारिस निकै उज्ज्वल । 
न आशिष चीर ! धन्य रहिछस् ४ हो धन्य तेरो बल॥  
 ।छाइछु बाणहरू सतर्क रहनु हे बाबु ! तले अब। 

येती बात भनेर बाण दसलै  हाने रिसाई जब ॥५२ 
त्यसूते घायल वृश्रुवाहन भए  घारा बगी रक्तको। 
हाने बाण रिसाउँदै हृदयमा ङ ताकेर श्री पा्थको ॥ 
छातीमा गइ नेगले सलहझ ती बाण लागे जब। 
त्यागी प्राण गिरे धनञ्जय, ठुलो  हा हा परेथ्यो तब !५२३ 
। देखेथे जव पन्नुवाहनजिले  आफ्ना पिताको गति । 
मूछो पर्न गई ढले जमिनमा ४ सन्ताप मानी अति॥ 
हे राजन् ! समचार त्यो महलमा  चित्राङ्गदाते सुनिन्। 
हा हा नाथ ! मनेर ती समरमा  तत्काल पुग्दी मइन॥५४॥ 
लागिन् गर्ने विलाप पुत्रःपतिको  देखेर त्यस्तो गति। 
स्वामी जानुभयो कहाँ ? हुन गयो  के हेतुतै यो गति! 
केही बेर भएर मृछित उठिन्  ती चेत पाई जब। 
लागिन् भन्न उल्ूपिलाइ रिसले  दोषी तुल्याई सब ॥५५। 




































. ख्रीहरू घेर तैपनि सदा  निर्दोष हुन्छन् नर। 
स्वामी एक हुने, छ जो नियम यो खरी जातिका खातिर ॥५८ 
ख्रीले गर्ने हुँदैन धर्मपतिको  यो नीति उल्लङ्घन । 
मर्यादा तिमि थाम पुत्रपतिको क ऐह्कै दिई जीवन ॥ 
मान्दीनौ यदि यो कुरा तिमि भने भन्छु प्रतिज्ञा गरी। 
त्यागी जीवन तुच्छ, स्वर्ग म पनी जानेछु साथै मरी ॥५९ 
सोतालाइ सुनाइ बात यसरी  चित्राङ्गदा सुन्दरी । 
पक्री पाउ दुवै बसिन् बिजयको ४ मर्ने इरादा घरी॥ 
आयो डोश र बथ्रुवाहन उठे क बती सुते झैं गरी। 
खूशी देखि उल्पिलाइ नगिचै  भन्दा भए त्यो घरी ॥६० 
नारीका पतिदेखि श्रेद्ध अरु क्यै ४ मानिनन् संसारमा ! 
उल्टो देख्छ हज्रलाई म खुशी  श्री पार्थको मृत्युमा ॥ 
डुच्छा पूर्ण हजूरको गरिदिएँ ४ मानेर आज्ञा उता। 


बोके पाप ठुलो पितावध गरी  मैले बृथामा यता ॥६१।॥ 


















।।। छु के म जान्दिनँ कुने यो पापको लोकमा । 
त्याग्छु जीवन बस्नुहोस् हजुर नै  आनन्दका साथमा ॥ 
आमालाई सुनाइ बात, अब यो  त्याग्छु भनी जीवन । 
राजन् ! भूपति बन्ुवाहन बसे  बाँधेर पद्मासन ॥६२॥ 
सौताको, सुतको र वीर पतिको  देखी नराम्रो स्थिति । 
लागिन् गर्न विचार नागदुहिता ४ सन्ताप मानी अति॥ 
तिनले ध्यान गरिन् अहोकिक मणी सञ्जीवनीको जब। 
तिन्का हातमहाँ अट्रश्य गतिले ४ आईपुगेथ्यो तब ॥६२॥ 
हो यो प्राण बचाउने मणि सदा  पातालका नागको । 
राखीदेउ म दिन्छु यो हृदयमा  बाबू ! तिमी पायको ॥ 
येती बात भनेर पार्थसुतको  हातमा दिइन् त्यो मणि 
राखे त्यो मणि पार्थका हृदयमा  तत्काल बाँचुन् भनी ॥६४ 
त्यस्को स्पश हुँदा धनंजय उठे निद्रा खुल्ने झैं गरी। 
ढोगी सादर बाबुका चरणमा  बिन्ती गरे त्यो घरी ॥ 
माफी माग्दछु पुत्र हुँ हजुरको  दोषी भए तापनी। 
आज्ञा बक्सनुहोस् प्रसन्न मनले  यो युद्ध रोक्नू भनी ॥६५ 
यस्तो बिन्ति सुनेर वीर सुतको  श्री पार्थ खश्ी भए । 
 पत्नि त्यहाँ उपस्थित दुवै ४ आइचयं मानीलिए ॥ 
सोधेथे सुतहाइ यो समरमा  आइन् उलुपी किन । 
देख्दैछ म प्रसन्न खुब किन हो  यी नागकन्याकन ॥० 
मैले लडन मने, छडयी तिमि अछ केही कुरा जान्दिन । 
देख्छ चिन्तित वीर ! सैनिक सबै ५ के हेतुखे छो भन! 
लागे भन्न । बज्नुवाहन, भई  त्यो प्रश्नले चिन्तित । 
यस्को कारण सोधिबक्सनुहवस्  सारा उल्पीसित ॥६७ ॥ 


































  लजिणजिजिजिजिजिजिजितििलिजििजिजिजिि 





नारी भैकन युद्धमा तिमिहरू  आयो 
सौताले कि त पुत्रले यदि कहीं ४ मैले नजानीकन । 
के हानी, अपराध के गरिदियौं  सारा बुझाई भन ॥६८ 
यस्तो प्रश्न सुनीसकेर पतिको  बोलिन् उलुपी सती। 
सौता वा सुतल्ले तथा हजुरले  के गर्नुहुन्थ्यो खति ॥ 
गर्छन् आदर बश्रुवाहन तथा ४ चित्राङ्गदाले पनी। 
बिन्ती गर्दछु युद्धको समयमा  यो हेतु आएँ मनी ॥६९, 
गर्दैछ म प्रणाम वीर ! पहिले  स्वीकार गर्नुहवस् । 
मेरो दोष भए कुनै बखतको  माफी मलाई दिनोस् ॥ 
पेल्है भारत युद्धमा हजुरले ४ लड्ने शिखण्डीसित । 
मानू मो किन भीष्मलाइ शरले  आफ्नू चिताई हित ७२ 
पार्थ्यो जानू हजूरले नरकमा  हे नाथ ! त्यो पापले । 
मैल्नै गनुप्यो प्रयल अहिले ४ आएर त्यै हेतुले ॥ 
गङ्खाले जब नाथको छल परी  छोरो गिरेको सुनिन् । 
होला मृत्यु किरीटिको पनी छिटै  यो श्राप तिन्ले दिइन्॥७१ 
गंगाको परि पाउमा जब गरें  मैले ठुलो चाकरी। 
लागिन् भन्न मलाइ क्वै दित तिनी खुशी भएका घरी ॥ 
मारे मीष्मजिलाइ श्री विजयले ४ जुन् चालले युद्धमा । 
गर्छन् धम त्यजी अनीति त्यसरी  कुन् वीरले लोकमा ॥७२ 
जस्ले भोग्छ कुंक्मको फल सबै  आफ्नू यही जन्ममा । 
त्यस्ले फेरि मरेर कृष्ट सहन्  पर्दैन त्यो नर्कमा ॥ 
सौही कारण दण्ड पाउनु यही  हो मागं कल्याणको । 
मार्न मीष्मजिलाइ व्यर्थ छलले ४ हो पाप श्रीपार्थयको ॥७२३॥ 

















  भोग्नु मरेर दण्ड यमको  त्यै पापले नै तर। 
मैले श्राप दिएँ यही जुनिमहाँ ४ उद्धारको खातिर ॥ 
पक्का अर्जुन मर्दछन् समरमा ४ आघात शस्रको। 
मर्दा प्राण बचाउनू तिमि गई  हे सुन्द्री ! पा्थंको ॥७४ 
मलाई जब। 












 अजुपनको पुनर्जीवन उञ्छवृत्तिको उदाहरण 

आफ्न् जीवनको विलक्षण कुरा  तिनले भनेको सुनी । 
लागे अर्जुन भन्न तारिफ गरी  निर्दोष छयो मामिनी ! 
हे सोम्ये ! हयमेधको बखतमा  सारा तयारी गरी। 
साथै आउनु बम्रुवाहन तिमी ४ चित्रांगदा सुन्दरी ॥७६।॥। 
केही बेर बसौं गई महलमा  भन्दै थिए पुत्रले । 
दीक्षित छ अहिले म जान्न भनि त्यो टारीदिए पार्थले॥ 































। 


पत्नीलाइ र पुत्रलाइ त्यसरी  राजी गराईकन । 
घोडाको पछि लाग्न फेरि अघि झैं  हिँड्दा भए अजु न॥७७ 
अजुनद्वारा मगध र गान्धार आदिका राजाहरूको पराजय ३ 
घुम्दै अश्व पुगेपछी मगधको  माहिष्मती देशमा । 
पक्रेथेे हयलाइ वीरहरुले  उत्साहका साथमा ॥ 
छोरा श्री सहदेवका नप थिए  नाती जरासन्धका।  
सानैदेखि ति मेघसंघि नपती  ज्ञाता थिए नीतिका ॥७८ 
आए लड्न भनी चढेर रथमा  शखाख्र पेरै लिई। 
थाल्ने गर्न प्रहार बाणहरु ती बढ्दै अगाडी गई ॥ 
त्यो देखेर रिसाउदै लिइ धन्  गाण्डीव श्री पार्थले। 
तिन्को चाणहरू अनेक टुक्रा  पारीदिए वेगले ॥७५॥   
पारे घायल पा्थलाइ रणमा  तिनूले रिसाई जब। 
काटे अर्जुनले ध्वजा, रथ, धनू  छत्रादि तिनका सव ॥ 
रक्षा गर्नै नरेशको जतिजति  सेना अधी सदैथै। 
लागी बाणहरू तिखा विजयका  तक्ाल ती मदथै ॥८०॥ 
आफ्ना सैन्य मरै भनेर नपते  प्रत्यक्ष देखे जब। 
भन्दै एक गदा लिएर दगुरे ५ माई तँछाई अब॥ 
काटे भूपतिको गदा विजयले  छोड्नै नपाईकन । 
आफू श्र विहीन देछि विरथी ५ लागे तिनी आत्तिन ८१॥ 
तिनलाई दिइ सान्खना विजयले ५ मभन्दा भए मूपति! 
सानै छो अहिले वृथा किन लियो  लइने तिमीले मति? 
माफी दिन्छु तिमी प्रसन्न मनले  फर्के जार वर। 
।  आउ यन्ग हुँदा लिएर सँगमा  संपत्तिरपी कर ॥८२॥ 


. हा 














 यङ्ग हुँदा लिई कर, यही ४ बाटी छ रक्षा हुने ॥  


अशसेधपते ११७५ 
बोले सादर मैघसन्धि दपती ४ शिक्षा सुनी पा्थको । 
हुन्छु हाजिर यब्गमा र अहिले  इच्छा पुग्यो युद्धको ॥ 
यस्तो बिन्ति गरी परी चरणमा ४ लज्जित् भई बेसरी । 
बन्धन् मुक्त गराइ अश्व, घरमा  जाँदा भए त्यो घरी ॥८३ 
त्याहाँबाट हिँडेर अश्व मखको  लाग्यो दिशा पश्चिम ।  
जान्थे पार्थ पछीपछी नरपते  मान्दै नमानी श्रम। 
नाध्दै देशहरू अनेक पथका. पौँचेर ठारावती॥ 
पारेथै वशमा ति पञ्चनदका  साना ठुला मूपति ॥८४॥ 
मेटी श्री वसुदेवले विजयको  सम्मान गर्दा भए। 
आफै आइ ति उग्रसेन दपते ४ धेरै बिदाई दिए॥। 
त्याहाँबाट हिँडेर भूप, पथका ४ आफ्ना गराई सत्र।.. 
श्री गान्धार नरेशको नगरमा  घोडा पुगेथ्यौ जब ॥८५॥ 
सम्झी दुर्गति दाजुको समरमा  साह्ै दुखाई मन। 
पक्रे अख रिसाउँदै शकुनिका ४ ससुत्र आईकन॥ 
आज्ञा धर्मकुमारको विजयले क सारा सुनाई भने। 
मैले देड्दिनँ वीर दौ ! समरले  कल्याण हाम्रो हुने ॥८ 
मेरा साथमहाँ लडी तिमीहरू  छो व्यथेमा मारिने । 











सम्झाए यप्तरी सबै तरहले ती मूपलाई तर। 
मानेनन् हितका कुरा बरु भए  ती लडनमै तत्पर ॥८७॥ 
बर्साई शर बेप्री समरमा है राजा तथा सेन्यले। 
पृ ायह म चा बा बन वया मा रणमा  अत्यन्त उसाहले ॥ 
तिनको देखि घमण्ड क्रोधित भए  श्री पार्थे योद्धा जब। 
 काटेने शर जाः शत्रुदछको  बाँकी नराखी सब ॥८८॥ 








। 

छाडी बाण अनेक बीरहरुको  संहार गर्दै गए। 
हाहाकार परेर सैनिकहरू  चौतफ भाग्दा भए॥ 
भागे प्राण बचाउँदै मगधका छै राजा डराई जब। 
माताले न्पकी सुनिन् जनहरू  आफ्ना मरेका सेष ॥८९ 
मन्त्रीका संगमा पुगी विजयको ४ पैेहे गरी पूजन । 
लागिन् भन्न लडाइँ थाम अब यो  संहार है अजुन!। 
छोरो मूर्ख भएर पीरहरूको क व्य भयो हुगति । 
माफी देउ बचाइ प्राण घरमा  जाउन् बचेका जति॥९२ 
तिनको बिन्ति सुनेर श्री विजयले  संग्राम थामीकन। 
गर्दे आदर औ कुरा हित हुने  तिन्को बुझाए मन ॥ 
हेर्दै श्री मगधेशको मुखतरफ  भन्दा भए अजुन। 
दाजुको शुभ यन्नका बखतमा  आउ तिमी सज्जन ॥९१ 
आमालाई लिई प्रसन्न मनले ४ जा अहिले घर। 
मामाका सुत डृन् भनीकन गरे  तिनको निके आदर ॥ 
यस्तो अर्ति सुनी गए सब फिरि ४ आनन्द मानीक्न। 
लाग्यी अशव जता उतेतिर हिंडे  मागी बिदा अर्छन ॥९२ 

अश्वमेधको समाति 

 राजन् ! त्यो हय हस्तिनापुरतरफ  लाग्यो जसै फकन। 
 त्यो संवाद सुनेर धमंसुतको  खुशी भएथ्यो मन ॥ 
ल्याए विप्रहरू निके पर गई  गर्दै ठूलो स्वागत । 
सुन्दा अजुनका पराक्रमहरू  सारा भए हषित ॥९३॥ 
आएथ्यो अघिको सुनिश्चित जसै  त्यो चैत्रको पूर्णिमा । 
 यज्ञारम्म भयो युधिष्ठिरजिको  उत्साहका साथमा ॥ 




















... , ,,०००७०५००२ ० नणणणाणणणिणिणििणिपिणिणििलणागणा मलाला नणाणजालणा। 





७७ 
आए रल लिई जिते जति अघी  चोतर्फका भूपति। 
गर्थे स्वागत भीमसेन सबको  आनन्द मानी अति॥९९ 
राखे चित्रविचित्र तोरण ध्वजा  चौतर्फ त्यौ यज्ञमा । 
पारे सज्जित पञ्चपल्लवहरू ४ राखी सबै स्थानमा ॥ 
जम्मा छन् मणि सम्ब खलहरुले क श्री सूर्य झैं टल्कने । 
 छन् चारै तिर यन्ञपात्र सुनका ४ रलादिका झल्कने ॥९५ 
दिन्थे आहुति यज्ञमा द्विजहरू  आन्ञा हुँदा व्यासको । 
दिन्यै आहुति यज्ञमा द्विजहरू  आज्ञा हुँदा व्यासको । 
गर्थे पूजन विप्र औ क्रपि सुनी  यौता तथा पितृको ॥ 
ज्ञानी सज्जन गर्देथै बसि कहीं  वर्चा सबै शास्रको ॥९६ 
गर्थे गान सुकीर्ति धमंसुतको  सानन्द् बन्दीजन । 
हुन्थे हर्षित सूत, भाट, नटले ४ पाएर धेरै धन ॥ 
पाए व्राह्मणले मनग्य दछिना ४ बोक्नै नसक्ने गरी । 
दुःखी दीन, दरिद्र मानिस कुनै  देखिन्नथे त्यो घरी॥९७ 
आफैं बज्न शुरू भए थरिथरी  बाजाहरू स्वगंका । 
हेथै देवहरू वसेर नभमाक वर्षो गरी पुष्पका ॥ 
गर्थै नाच कृते सुसज्जित भई  बाराङ्गना सुन्दरी । 
मीठा खाय पद्थ मानिस, कतै  खान्थे वसी बेसरी ॥९८ 
गरोता, यक्ष, मनुष्य, राक्षस तथा  गन्धवं, विद्याधर । 
हेथेँ कार्य सहघ श्रेष्ठ मखको  खरी, बाल, नारी, नर ॥ 
भन्थे व्यास मुनी जहाँ जति कुरा  त्यसको गरी पालन । 
ल्याई अश्व गराई स्नान विधिले ४ गर्दो भए पूजन ॥९९॥ 
काटी त्यो हयलाइ वेद विधिले  छाला निकालीकन । 
त्यसमा द्रौपदि ओ युधिष्ठिर बसी ४ गर्दा भए पूजन॥ 











































 । १ ट महाभारत 


मासूको टुकरा गराइ ठिजले  हाल्दा भए आहुति । 
बोसो होमि सुँधे धुवाँ सक्छले आनन्द मानी अति॥२०२ 
पाँचै भाइ दसेर पूज्न गरेक श्री कृष्णको सादर । 
बाले धर्मबुमार आश्षि दिनोस्  हे कृष्ण योगेशवर ! 
नाना रन सुवर्ण आदि दिना  श्री व्यासलाई दिए । 
कुन्तीलाइ सह व्यास सुनिले  त्यो दक्षिणा सुंपिए ॥१॥ । 
पाएर भोजन मिठा कृतिखूब खान्थे । 
देखेर यज्ञ कति धन्य भनेर ठान्थे ॥ 
धेरै भएर दछिना कृति लिन्न मन्यै । 
कोही लिए पनि अख्कन बाँडिदिन्थै ॥२॥ 
ज्ञानी सज्जन विप्रढाई धनले  सन्तीष पारे जब।  
पारे पूर्ण सहर्ष कार्य मखको ४ बाँकी रहेकी सत्र ॥ 
पाँचै भाइ भए प्रसन्न अवभृत  यज्ञान्तको स्नानले । 
आशीर्वाद दिए प्रसन्न मनले ४ कल्याणको व्यासले ॥३॥ 
जो जो भृपहरू लिई क्र त्यहाँ  पैहै पुगेका थिए। 
तिनूलाइ घर जान धर्मसुतले  आफैं बिदाई दिए॥ 
ज्ञानी ब्राह्मण यज्ञका अस त्यहाँ ४ जो कार्यकर्ता थिए। 
आफाफ्नू लिई भाग सादर बिदा  मागी सबै फर्किए ॥४॥ 
श्री धमंका तनयले मख पूर्ण पारे। 
आफ्ना सुबन्धुवधको सब पाप टारे॥ 
ती पाँच माइहरुको, मख पूण गर्ने । 
हाँस्थे मुस्मुसु बसी, मुर देत्य माने ॥५॥ 




















 ११७०, 





न्याउरी मूमोको आखपाद   पट 
हे राजन ! हय मेध धर्मसुतको  पुरा मरे राग्ररी। 
लाग्यो भन्न गरेर गर्जन कुनै  आई य्याँ न्याउरी ॥ 
ज्ञानी सज्जन श्रेष्ठ याजकहरू  मेरो कुरा सुन्नुहोस् । 
वर्ता दान, घमण्डले शुम गती  पाइन्न जानीलिनौस् ॥६ 
लागू मैले एक दखि्र व्राहझणकहाँ ४ धेरै बितएँ दिन। 
वृत्ती उञ्छ थियो र धमपथको ४ गर्थे सदा पालन ॥ 
आए धर्म बनेर एक अतिथी ४ तिनको परीक्षा लिन। 
सातू खान दिई सहर द्विजको  तिनले गरे पुजन ॥७॥ 

रि त् ॥। 





सातू दानको माहेमा धुतराण्ट्ररे मतको श्राङ् गर्ने धन मागेक्को 

सातू खाइ चुठे जम्तै अतिथिल्ने  छीटा त्यसैको परी। 
बायाँ अंग अयो तुरुन्न सुनको  हैनुहवस् यो घरी॥ 
दायाँ अंग पनी बनाउँ सुनकै  भन्ने गरी चिन्तन । 
आएँ धर्मकुमारको मखमहाँ  दोडेर त्यै कारण ॥८॥ 
हज्जारौं कषिल्ले र पिप्रहरुजे ४ मेरी चुढै देहमा। 
दायाँ अङ्ग भएन हेर सुनक्री  यत्तो ठलो यज्ञमा ॥ 


११८० यहाभारत हु   
गछन् दान सुवर्ण वख्र धन ओ  रलादि जी लोकमा । 
त्यस्ले पुण्य हुँदैन है नरपते !  श्रद्धा नमै चित्तमा ॥२॥ 
श्रद्धा श्रेष्ठ मनेर ध्वुद्र पशुले  निन्दा गरेको सुनी । 
लागे धमंकुमार सोच्न, मतमा  अत्यन्त दुःखी बनी ॥ 
श्रद्धाहीन भन्यो मलाई तिमिले ४ कुन् कम देखीकन। 
 ब्राह्मणमा मदेखि बढि के  श्रद्धा थियो लो मन १०. 
लाग्यो न्याउरी भन्न धर्मसुतको त्यो प्रन्नलाई सुनी । 
राजन् चार थिए जहान ट्रिजका  ख्री, पुत्रकी त्राह्मणी ॥ 
खान्थे व्राल्मण कन्दमूल वनका ४ खौजेर ल्याईकन । 
राख्ने जीवन क्यै थिएन घरमा  सम्पत्ति वा साधन ॥११॥ 
पाएनन् फलममूल केहि वनमा  लाग्यी खडेरी जब। 
खाने वस्तु नपाइ पाँच दिन ती  भोकै बसेथे सब॥ 
ल्याए जो द्विजले सिला अलिकती  खोजेर ढैटौं दिन। 
बाँडे चार जना मिलेर खुशिल्ले  सातू बनाईकन ॥१२॥ 
सातू खान नपाइ एक अतिथि आईपुगे प्राह्मण। 
राखी आसनमा गरे खुशि हुँदै  संमान ओर पूजन ॥ 
केही बेर गरी कुरा कुशलको ५ सन्तुष्ट परीकन । 
आफ्नू भाग जती लछगीकन गरे  सातू सबै अर्पण ॥११॥ 
सातु खाइ सबै भने अतिथिले ४ हाँसेर है ब्राह्मण! 
हुन्थे तृप्त अलीक्ती अरु भए  ल्याङ छिटो गेकन ॥ 
लागे गने बिचार वात घरका  मालीक चिन्ता परी । 
पारौँ तुप्त म पाहुनाकन दिई  खाने कुरा हे हरि ॥१४॥ 
स्वामीको बुझि भाव आइ नगिचै  मन्दी झन् व्राह्मणी । 
मेरो भाग पनी दिनोस् हजुरले  यो सातू खाउन् तिनी ॥ 






























अञखमेधपर्चे  १८१ 
न सुनि बात साहस ठलो  देखी भनेमामिनी ! 
बोल्यो योग्य कुरा तथापि कसरी  मानौं म हे मानिनी १५ 
पक्षी कीट पतंग भृङ्ग पशुले ४ कतेदय जानीकन। 
हे सौम्ये! सुतपलिको जतनले  गर्छन् सदा पालन ॥ 
भोकी छयौदिन पाँचकी तिमिपनीक देखेर यस्तो स्थिति । 
 तिम्रो माग दिने छगेर कसरी  मेले बताड सति ! ॥१६ 
 संतति, मोग औओ सुख दिने ४ अद्वाङ्गिनीको पनी। 
हला ग्देछ जो मरी नरकमा कै बस्नेछ कीरा बनी ॥ 
पत्नीको बुञ्चि भाव आदर सदा  गर्दन जौ मानिस। 
त्यसलाई सुखशांति हुन्न कहिले  वाशिन्छ सारा यश॥१७ 
लागिन् मन्न सती बुझाइ पतिले  शिक्षा दिएको मुनी। 
साह्रै दुर्बल भोकले शरिर यो देख्छु हजुरको पनि॥ 
गछौं प्राप्त समान हामी हुइले ४ राम्री नराम्रो फल। 
एक्तै खान बसेर सातु अहिले  पुग्दै मेरो बल १८॥ 
स्वामीले सुख भोग आदर गरी  खीलाइ दिन्छन् सदा । 
दिन्छन् आशिष देव पितृहरूले  सन्तान पेदा हुँदा ॥ 
व्रह्मन ! दान, सुकर्म धर्म त्रत औ  पूजा र तीर्थाटन। 
 स्वामीदेखि ठलो कुरा अर कुनै ४ हुन्नन् सती खीकन॥१२॥ 
मान्नूपदैछ देवता र पति नेक्ष्खीले त्यसै कारण। 
मेरो भाग दिनोस् प्रसन्न मनले ४ खाउन् गुणी त्राह्यण ॥ 
राजन् ! नीति र धर्मयुक्त हितको  सल्लाह ख्रीको सुनी । 
तिनको माग दिए सहर्ष द्विजले  खानू हवस् यौ मनी ॥२० 
सातू खाइसकी भने अतिथिल्े  खाईसकै यी तर। 
ह्याङ थप्न अछ भए अलिकति  क्यै तृप्तिको खातिर ॥ 























.. महाभारत 
यस्तो बात सुनेर फैरि घरका  स्वामी भए चिन्तित। 
छोराले बुझ्चि भाव सादर भने  आफ्ना पिताजीसित ॥२१ 
दृच्छा पृर्ण गराउनीस् अतिथिको यौ भाग मेरो दिइई। 
यो सल्लाह सुनेर योग्य, सुतको  बोले ति दुःखी भई ॥ 
मीका छो दिन पाँचका, म अघि देख्छु अझ बालक। 
खान्छन् बालक पाँचपल्ट दिनमाकः मागेर पाएतक ॥२२॥ .. 
छालाहाड छ देहमा, हुन गयो ५ झन् भोकले हढुबेछ। 
मीठो अन्न नपाई खान तनमा  बढ्दैन तिम्रो बल॥ 
 इच्छा छैन मलाइ बाँच्न दिनुहँङ यो कष्ट खप्तै अप्। 
तिम्रो मृतु भयो मने त ठहरै  जाहान हुन्छन् सब॥२३ 
बढ्ला देश र सन्तती पछि तिमी ४ बाँचीरहे हे थुत! 
होलान् पितृ खुशी कहाँ तिमीबिना ४ को गर्छ हाम्रो हित॥ 
भोको राखि सुपुत्रलाइ यसरी  मैले अधमीँ बनी । 
तिम्रो माग दिने बताउ कसरी  हो धर्म ठलो भनी ॥२४ 
बाबूले द्विजलाइ सातु दिनको  इच्छा गरेनन् जब। 
लागे भन्न युपुत्रले हित कुरा जाने बुझेको सत्र॥ 
सेवा गनु सदा पिताजननिको  कर्तव्य हो पुत्रको । 
त्यौ गर्देन भने सुपुत्र भवमा  त्यस्लाइ भन्ने छ को२५ 
आत्मा हो सुत भन्दछन् क्रषिमुनी पट शाञ्ज ओ वेदले । 
आमाले खुशिल्ते भनेपछि दिनोस् ४ यो सातु अनन्दले ॥ 
छोराको सुनी तक चित्त द्विजको ४ राम्रो बुझेथ्यो जब। 
सातृ त्यो पनि पाह्नाकन दिए  बाँकी नराखी सव ॥२६॥ 
॥ लगे मन्नपुगेन फेरि अतिथी  त्यो सातु खाँदा पनी । 
॥ थाले गर्न बिचार फेरि घरका  मालीक दुःखी बनी॥ 





















। ११८३ 


तिनको कष्ट बुझी बुहारि विनती  गर्दी मइन् सादर। 
मेरो सातु दिनुहवस् अतिथिको  तृप्ती हुनाखातिर ॥२७॥ 
तिन्को बात सुनेर वृद्ध समुरा ४ बोले विचारीकन । 
दुब्ली छौ अति, धमेकर्म त्रतकोक गर्दा सबै पालन ॥ 
तिम्री दैन उमेर मोक यसरीङ संकष्ट खप्ने तर। 
गठ्ठचौँ दुःख सहेर काम घरको ४ राखी सफा सुग्घर ॥२८॥ 
हाम्रो दुःखमहाँ दुखी र मुखमा  हुन्छयो सुखी सादर । 
तिम्रो चाकरिले जहान घरका  सन्तुष्ट छौं यो घरी॥ 
सकी राखि तिमी सुशील गुणकी  खानी बुहारीकन । 
त्यागौं धर्म लिएर सातु कश्री  मैले तिमी नै भन ॥२९॥ 
यस्तो अर्ति सुनी सकी श्वमुरको ४ बोलिन् बुहारी सती। 
हुन्छन् व्यक्ति सुखी सदैव मनमा  सन्तोष माने जती  
मेले ता गुरुका गुरू हजुरको ४ गनु सदा चाकरी, 
हो कर्तव्य र धम स्वगंसुखको ४ भागी हुनेछ मरी ॥३०॥ 
सेवाले घरका जहानहरुको  कल्याण मेरो हुने। 
छोराले दिइ नाथके, सुख दिने  सन्तान हुन् पाइने ॥ 
 ती सन्तान बढेर पिण्ड जलले  सन्तोष पाठन जब । 
दिन्छन् आशिष देव पितृहरुले  कल्याण गर्न तब ॥३१॥ । 
पाएकी छु हजुरबाट घरमा  सम्मान मैले जति। 
त्यो देखेर मलाइ हुन्न मनमाक्ष संक्ष्ट हे सद्गति! 
सोही कारणले प्रसन्न मनले  सन्तोष मानीक्न। 
मेरो भाग लिएर सातु द्विजमा  गनु हवस् अर्पण ॥३२॥ 
यस्तो बात सुनेर आशिष दिई २ धेरै बुहारीकन । 
तिन्को भाग दिए प्रसन्न मरले  खाउद भनी व्राह्मण ॥ 








































 १८४ 


देखे ब्राह्मणको जसै अतिथिले  सक्कम त्यौ अद्य्नुत । 
श्रद्धा प्रेम बुम्नेर उ्चम, भने  तिनको चिताई हित ॥३३ 
त्रह्मन् ! धर्म म हँ बनेर अतिथी  आएँ परीक्षा लिन। 
तिम्रो यो शुभकर्म देखि अहिले  खुशी छ मेरौ मन॥ 
श्रद्धायुक्त र धर्मपूर्वक गस्यो  जो दान यो स्थानमा । 
त्यस्को वर्णन गर्दछन् सुरहरू ४ आदन्दले स्वगमा ॥३४॥ 
भोको मानिसको रहन्न कहिले  सक्कमं, बुद्धि स्थिर । 

स्ले गर्छ अनथें पाप दिनहुँ ४ केही नमानी डर ॥ 
वेला संकटको उपस्थित थियो ५ साह्वै नराम्रो तर। 
सातू खान दिई विशुद्ध मनले  मेरो गस्यौ आदर ॥३५॥ 
तिम्रा निम्ति खुला छ द्वार अहिले त्यै घमेले स्वगंको। 
गर्दैछन् जयकार देवगणले  वर्षा गरी पुष्पको ॥ 
गर्दा दान ति रन्तिदेव नपने  श्रद्धा पुस्याई जल। 
पाए बस्न गएर स्वगपुरिमा ४ कीर्ति फिजी उज्वल ॥३६ 
गछन् दान अनेक . यन्नहरुको  सानन्द॒ आयोजन । 
अन्यायी धनले हुँदैन जनको  कल्याण हे त्राह्मण ! 
श्रद्धायुक्त सहर्घ दान तिमि झैं सातू गरे तापनी।  
गर्ला त्यो सुखमोग स्वरगपुरिको  योतासरीको बनी ॥३७॥ 
त्रह्मन् ! केवल पत्र, पुष्प, फल्ले  दीक्षा लिई यन्ञको। 
बर्साए जब श्री अगस्त्य क्रपिले शेखी हरी इन्द्रको ॥ 
आफ् इन्द्र बने अगस्त्य तपको ४ ठूलो हुनाले बल। 
इल्दैछन् अझ ती तिनै मुवनमा  कीर्ति फिजी उज्बल ॥३८ 
सोही कारण दान, धम मखमा  श्रद्धा छ राम्रो मने । 
त्यसले कष्ट हुनेछ नाश जनको  मर्नै तथा जन्मने ॥ 


महाभारत 


























छठ आमामा मामा त 
।॥। सई सहर बृटुली  अन्यायद्वाशरा धन। 


 आयो एक विमान स्वगपुरिको  वर्लछेर सोही घरी ।॥४०॥ 


१ ५ 
।पाउतताजमणनयरममगामभोजतमातागरमाजमाय भन नाप्मातगमगला शिमगामाभाममतामाममतात 


। त्यसका मालिक पितृ ने हुन गए हे धर्म! त्यै कारण॥ 


गछन् दान घमण्डयुक्त मखको  जो व्यक्ति आयोजन ॥३९ 
पाउन्नन् शुम कमको जन कुनै  राम्रो नराम्रो फल। 
मोही कोरण जान्नुपर्छ जनले  श्रद्ठा ठुलो केवल॥ 
दिन्थे व्राद्णलाइ अर्ति अतिथी  यस्ता अनेकौं थरी। 






















चारे व्यक्ति बसे तिनै अतिथिले ४ आज्ञा दिएको सुनी। 
लांगे डुल्न पुगेर स्वर्गपुरिमा  ती चार यता इनो॥ 
बाँडेको धन बेसरी थरिथरी ४ देखे सै राग्ररी। 
गनू भो तर यज्ञ धमसुतले  को भन्छ श्रद्धा गरी ॥४१ 
अन्तर्धान भएर धम सहसा  पाल्वूभएथ्यो जब। 
दायाँ अङ्ग सुवणको गरु भनी ४ आएँ दगुदै तब 
यो आक्षेप गरी विलीन भइ त्यो  जाँदो मयो न्याउरी । 
फक छुक्क परेर दशंकहरू  जी जो थिए त्यो घरी ॥४२ 
श्री जन्मेजयले भने मुनि ! यहाँ ४ शंका मलाई भयो 
भन्ने धमकुमारलाइ त्यसरी ४ द्यो न्याउरी को थियो ! 
वैशम्यायनले भनेनरपते !  मुन्तृहवस् कारण। 
पौंचेथे जमदग्निको कुटिमहाँ  श्रीधर्म कोही दिन ॥३॥ 
राखे दूध हुहेर एक बलियो  तिनले सफा पात्रमा । 
पारे दूषित दूध क्रोध रूपले  श्री घमले व्यर्थमा ॥ 
त्यो जाने जमदमग्निले तर तिनी  क्रोधित् भएनन् जब । 
मागेथे डरि धर्मले मुनि ! क्षमा  गर्नोस् मलाई अव ॥४४ 
गछ श्राद्व भनेर दूध त्यसरी  राखे जोगाईकन । 



















४ १८६ महामारत 

जाड माग्न क्षमा उनैसित तिमी  यस्तो भनेथै जब। 
जन्मे श्राप पोर पितृहरूको  ती न्याउरी मै तब ॥४५ 
सोधे बिन्ति गरेर श्राप क्सरी ४ हट्ने छ मेरी भनी। 
गर्नेछन् हयमैध धमंसुतले  श्रद्धा पुच्याई अनि ॥ 
जानेछो तिमि हेनेलाइ मख त्यो ४ डाक्तै नडोके पनी । 
हुन्छो मोक्ष गरेर धमसुतको  निन्दा मपाइँ बनी ॥४६ हु 
कीही हेतु विलीन त्यो घरि भए  श्री धम वा न्याउरी । 
जसले मुन्दछ यो विशुद्ध मनले  आख्यान श्रद्धा गरी ॥ 
त्यसले यो भवसिन्धु गौखुरसरी  नाघेर पारी तरी। 
मोग्ला सौख्य यहाँ मरेपछि उहाँ ४ कल्याण गनन् हरि ॥४७॥   


अश्वमेदप्रे समाप्तम् शुभम् 





क 










. आश्रमवांसपवे 


प्रारम्भ 





ध्रृत्राष्ट्रक्रो वन गभन  
श्री जन्मेजयले सुध्याउनुभयो  श्रद्धा गरी राम्ररी । 
 मेरा पूर्वज पाण्डुका ततयलेश त्यो यज्ञ पूरा गरी ॥ 
गर्थे माइहरू लिएर कसरी  साम्राज्यको शासन! 
अन्धा श्री धृतराष्ट्रको पनि कती  सम्मान गर्थे मन ॥१॥ 
गान्धारी र अह बुहारिहरुको कै हुन्थ्यो कती आदर !? 
हुन्थ्यो के शुभक त्यो महलमा २ कल्याणको खातिर! 
 । वैशम्पायनते मनेमख सकी छ त्यो राज्य पाए पनी । 
मान्ये श्री ध्ृतराष्ट्रजीकन सवै  राजो यिनै हुन् भनी ॥२॥ 
पैह्वेदेखि बढी सबै विषयमा छ सम्मान पाए जव! 
अन्धा दम्पति मुले समरमा  छोरा सरेका स॥ 
दासीपुत्र युगुत्ु सञ्जय तथा  पाँचै जना पाण्डव 
जे भन्यै भ्रतराष्ट्रल विहुरजी  त्यो पूण पार्थे सव ॥२ 
 कैदीको अपराध माफ दिनु वा बक्सीस चाँडी दिनु । 
अकोको उपकार ओ अतिथिको  इच्छा पुस्याई दिनु॥ 
गर्नु दान, सुकर्म पितृपुरको  श्राद्दादि औ पूजन । 
चाहिन्थ्यो भ्रतराष्ट्रजीकन जती ४ जुन् काम गन धन ॥४॥ 
दिन्थे धमंकुमारले घन कुने कै बाधा नपारीकन । 
खूशी श्री ध्ृतराष्ट्रको हुन गयो  त्यो भक्ति देखी मन ॥ 
आफ्नै पुत्रसमान स्नेह सको  सानन्द गर्थे तिनी । 
गथिन् स्नेह वधूहरू सकलको  गान्धारपुत्री पनि ॥५॥ 




















। आनन्दै सित पन्ध्र वर्षतकका क तिनका बितेथे दिन। 
 पे झैं धरृतराष्ट्र भपति बनी  गर्दा त्यहाँ शासन ॥। 
। पेहै जो धृतराष्ट्रले विदुरको  शिक्षा नमानीक्न।। 
। छोरोको वशमा परीकन लिए  जुन युतद्वारा धन ६॥ । 
आफ्नै सन्तति झैं सहपं अहिले  ती स्नेह गर्थे जति। 
भन्थे मीम गरी बिरोध धन यी  बाँड्छन् व्थामा कति ॥ 
झूटो प्रेम गरी सबैकन यिनी  ह्ुक्याउँदैछन् तर।। 











। सम्झी हुर्गतिमा सहायक हुने  को मान्छ यिनको भर ॥७ 
। एकान्तस्थलमा ढूकोदरजिले  यस्तो भने तापनी ।  
 मुन्तेले ध्ृतराट्रजीसित भने  बाझ्ुन् रिसाई भनी ॥  
। दोषारोपण त्यो ठृकोदरजिले  व्यथै गरेको सुनी। 
 दुःखी भृप भए अनादर गरे  मेरो असाध्यै भनी ॥८॥  








 घृतराष्ट्रको वन समन व्यासजीले मरेका सबैलाई मेट गराउक्  
डाकी विप्र सुमित्र भ्रृत्य र हित  आफ्ना सबै बान्धव ।  
। दासी पुत्रवधू परीपरि बसे  पाँचै जना पाण्डव ॥  







































।। आश्रमजामपवे १८९ 
बीलै श्री ध्रृतराष्ट्र दुःखित भई  सुन्तोस् सवै सज्जन । 
मेरै कारण बम्घु बान्धव मरे  संग्राममा गेकन ॥९॥ 
शिक्षा द्रोण र सीष्म औ बिदुरको ५ श्री व्यासको कृष्णको । 
छोरो दुष्ट हुँदा अनादर गर्ने  मैले णुणी व्यक्तिका ॥ 
सोही कारणले मरे समरमा  मैरा मत चबान्धप । 
 आफ्नो त्यो अपराध मुल्न नसकी  सम्झीरहन्छू सत्र ॥१०॥ 
वानप्रस्थ लिनु चतुर्थ वयमा  भन्छ सब गाख्रत । 
त्यसको पालन गर्देछु तप गरी  क्यै काल आनन्द ॥ 
प्रायश्चित म गर्छु पापहरुको  तत्काल यो युक्तिज । 
जान्छु जङ्गलमा बिदा दिबुहवस्  हे बन्धुहो  प्रेमले ॥१॥ 
गर्छन् शासन श्री युघिष्टिरजिले  साम्राज्यको राम्ररी। 
तितको मद्दत गर्नुपर्छ सबले मेरो गरे झैं गरी॥ 
जुन् हुष्कर्म गस्यो सुयोधन ठलो  पापी दुरासा हुँदा । 
त्यो संझेर अशान्ति बढ्छ मनमा  रोईरहन्छु सदा ॥१२॥ 
त्यसलाई र मलाइ बिज्ञ जनले क राखी दया चित्तमा। 
बिसी त्यो अपराध घोर अघिको  गर्नोस् सबैले क्षमा॥ 
। सारालाइ बुझाइ यो किसिमले क राजी गराईकन । 
 धर्मकुमारजीकन गरी  सानन्द सम्बोधन ॥१२ 
कुन्तीनन्दन, वीर, धीर, सुमते !  कल्याण तिम्रो हवस् । 
गर्दा पालन लोक, धर्म सबको  तिम्रो मुक्ीति बढीस ॥ 
हे बाबू! तिमिले सबै तरहले  हाम्रो गरी चाकरी। 
राजी पारिलियो, खुशा पनि भयौं हामी दुवै वेसरी ॥१४॥ 
ज्रुन् पापीहरूले बिइज्जत ठुलो  श्री द्रोपदीको ररे। 
छुआमा छलले मिलेर जसरी  सम्पत्ति तिम्री हरे ॥ 











११९०  महाभारत 
मैरा दु्मति वीर पुत्र सय तीक्षत्यै पापले नै मरे। 
लड्दा क्षत्रिय धर्मले समरमा  संसार पारी तरे ॥१५॥ 
 तिनका निम्ति बिषाद छैन मनमाक चिन्ता मलाई अब।  
मैले दान सुक्मे वेसरि गरेँ  तिम्रो कृपाले सब॥ 
आफ्नू अन्त्य सपान मूप वनमा  बस्छन् तपस्या गरी।  
हे बाबू ! कुलको हुँदा चलन यो ४ माग्छ बिदा यो घरी॥१६ । 
सी जानेर बिदा दिनू उचित हो  ऐह्े तिमीले पनी। 
जान्छौं हामि हुवै प्रसन्न मनले  कर्तव्य हो यो भनी ॥ 
द्च्छा श्री श्वतराष्ट्रले भनिसके  आफ्नु सभामा जब। 
कोही बोल्न सकेन हेरी मुखमा  आश्चर्य मान्थे सब ॥१७ 
 केही बेर गरी विचार मनमा ५ साह्ै सक्स्मा परी। 
लागे धर्मकुमार भन्न सबले ५ सुन्ने र बुझ्ने गरी॥ 
आफ्नै उत्तम यो बसी महलमा  दुःखी हइजुर्छै हुनु। 
सामग्री सुखका र भोजन लुगा  सम्पूर्ण त्यागी दिनु ॥१८ 
यस्तो कष्ट सहेपछी हजुरले  मैले गरे शासन।। 
। होला जो अपकोर्ति छोकभसिमा ४ मेरो विनाकारण ॥ 
त्याग्छु राज्य बरू म त्योसहन ताक आऔँटे पनि सक्तिन॑।  
बाब्लाइ पुस्याइ कष्ट, कसरी  राख म यो जीवन ॥१९॥ 
आफ्नु पुत्र युयुत्सुलाइ अथवा  इच्दा छ लो जस्कन । 
यो साम्राज्य दिनोसम जान्छुवनमा सन्तोष मानीक्न ॥ 
श्री हुर्योधन, मीष्म, कण, शकुनी श्री द्रोण आचवायंको । 
केही दोष थिएन जे जति हुनू  प्रारब्धले नै भयो ॥२०॥ 
समर्थ नत्र अजेय वोर क्सरी  संग्राममा ती सब। 
तिवृका निम्ति हजूर चितित हुनू  व्य म ठान्छु अ॥ 























































४ आश्रमवासपवे ११९१ 
। आफ्नू क्षत्रियधर्म पालन गरी जो जो सरे युद्धमा । 
गर्देछन सुख भोग इच्छित सबै ४ आनन्दले स्वर्गमा ॥२१ 
टारी मानिसले कुनै तरहले  टर्दैन दैवी  गति। 
यस्मा गर्नु विषाद विज्ञ जनले ४ हो मूर्खता भूपति॥  
श्री दुर्योधनले अनीति पहिले  जस्ती तत गरेथे जति। 
५ त्यस्को करोध, विषाद केहि मनमा  मान्दीनँ मेले रती ॥२२ 
राजा ह्वैन, हजूरको हुकुममा  चल्ने म द्र सेवक।। 
आज्ञा पालन गदेछ म खुशिले है शत्रु संहारक  
पैद्वी यो मगचर्म भोजन त्यजी  सुलू हुँदा भूमिमा। 
 गान्धारी र हजूरले सहनुभो  संकष्ट जो व्यथमा ॥२२ 
। त्यस्ले दुःख ठलो दिँदैछ मनमा  मेरो नराम्रो गरी। 
 जाने जङ्गलमा बिदा दिन कहाँ  सक्छ म लो यो घरी ॥ 
द्च्छा गछु हजूरलाइ सुख होस्  भन्ने म बता जति। 
आफ्ना निम्ति मलाइ हुन्न सुखको इच्छा त्यती भूपति ॥२४ 
केही प्रेम दया भए हजुरको  हामीहरूका प्रति। 
बस्नोस् राज्य चलाइ फेरि अघि झैँ आनन्द मानी अति ॥ 
 मान्तुहुन्न हज्रले यदि भनेक भन्छु प्रतिज्ञा गरी। 
जानेछ त्यजि राज्य वैभव सबै  यो तापले नै मरी ॥२५॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर धर्मसुतको ४ देखी नराम्रो स्थिति । 
 तिनको चित्त बुझाउँ के गरि भनी ४ चितित् भए भूपति॥ 
केही बेर गरी बिचार मनमा  आफ्नू, गरे निः्चय । 
गर्छन् व्यासजिल्ले निवारण छिटै  यिन्को सवै संशय ॥२६ 
राजा श्री भ्रृतराष्ट्र पर्मसुतकी  चिन्ता हटाड भनी । 
छागे मन्न बुझाइ बात हितको  कल्याण  गर्ने पनी   


































रहेर महाभारत २. 


हे बाबू ! व्यवहारका जति कुरा ४ भन्छौ सबै सत्य हुन् । 
मोकामा जति बोल्नुपर्छ तिमि झैं त्यो बोल्न जान्ने छ कुन्२७ 
पाएँ भोग्न अनेक स्वगसरिकी ४ आनन्द मेले सब। 
जाने जङ्कलमा बिदा दिइ तिमी कै इच्छा पुज्याञ अब् ॥ 
जज गर्दा हित हुन्छ हामिहरूको  कल्याण जुन् कार्यले । 
त्यस्को निर्णय गर्नुपछे तिमिले ४ सद्बुद्धिले युक्तिले ॥२८॥ 
शिक्ला धर्मकुमारलाइ दिइ यो ५ श्री ब्यास. ज्ञानीसित । 
बोले श्री ध्ृतराष्र ढोगि पदमा  है लोकको पूजित ॥ 
राखी स्नेह ममा गरेर करुणा  हाम्रो चितलाई हित । 
शिक्षा धर्मकुमारलाइ दिनुहोस्  हे नाथ ! राम्रोसित ॥२९, 
तिनूको विन्ति सुनेर व्यास मुनिले  क्यै वेर सोचीकन । 
भन्छन् हे नरपाल ! शान्त मनले  जे भन्दछ त्यो सुन ॥ 
गह श्री श्रृतराष्ट्रको वनमहाँ ४ जाने इरादा छ जो। 
चिता शोक त्यजी बिदा गरिदिनू  नै श्रेष्ठ कतव्य हो॥३०॥ 
 राजा वृद्ध भए णुणी, सुतहरू  संग्राममा मारिए। 
 । त्यागी भोजन, पुत्रशोक परि झन्  भूपाल गल्दै गए॥ 
।  मोका देउ तिमी गर्नू तप गई ४ आनन्दले दम्पति।. 

त्यागे दैह भने कठोर तपले  बिग्रन्न यिन्को गति ॥३१ 
।  बस्नेछन् जबसम्म यो महलमा  अन्धा दुवै दम्पति । 
सम्झन्छन् दिनरात पुत्र रणमा  आफ्ना मरेका जति ॥ 
त्यो सङ्कष्ट कठोर खप्न नसकी  मर्नन् अकस्मात् जब । 
मन्नेछन् तिमिलाई लोकहरूले  अन्याय गर्ने तब ॥३२॥ 
शिक्षा व्यासजिको सदा हित तथा  कल्याण गर्ने सुनी । 
जोरी हात भने युघ्िष्टिरजिले  हे व्यास ! ज्ञानी, मुनी ! 



































हाम्रा बाबू गुरुर रक्षक तथा कै कल्याण गर्ने हुँदा। 

मेरो झन् हित गर्नुहुन्छ मनले  औ देहले सर्वदा ॥३३॥ 
आज्ञा नाध्न हजूरको म अहिले  आँटे पनी सक्तिनँ। 
यस्तो व्यासजिलाइ उत्तर दिई  क्यै बेर सोचीकन ॥ 
 हेरी श्री ध्ृतराष्ट्रत्फ तिनले  बिन्ती गरे सादर। 
 जे इच्छा छ हजूरको म अहिले  गर्छु सबै हाजिर ॥३४॥ 
जैहसम्म सवारि हुन्न वनमा  सानन्द॒ तेह्रतक। 

ं गनृपर्द्छ खानपान अघि झैँङ हे राष्ट्रका नायक ॥ 
यस्तो विन्ति गरी सबै चिज त्यही ४ ल्याएए आफू बसी। 

छ्याए श्री धृतराष्ट्रलाइ र भए  घर्माश केही खुशी ॥३५॥ 

भीमको बिरोध भए पनि घृतराष्टशाः पाई गने धन् दिन्  

है राजन् ! धृतराष्ट्रलाई त्यसरी  राजी गराईकन । 

थाले पाण्डव गने फेरि अघिलेँ  साम्राज्यको शाप्तन ॥ 

डाकी श्री धृतराष्ट्ले विदुरको  सम्पत्तिको खातिर। 

मेजे धमंकुमारकी महलमा  गर्दै ठुलो आदर ॥२३६॥ 

। लागे अन्न गएर श्री विदुरजी  है  हो! पाण्डव ! 
३ भ्रृपतिले मलाइ रणमाक्षजो जो मरे बान्धव ॥ 
तिनको श्राद्ध म गर्दछ वनमहाँ ४ जाने अगाडी अब। 
देओ आइहरू मिलेर खुशिले ४ जो चाहिने वैमव ॥३७॥ 
चारे भाइ खुशी भए बिहुरले  बिन्ती गरेको सुनी! 
बोले भीम रिसाउँदै किन दिने  सम्पत्ति मागे भनी ॥ 
जस्को निम्ति भयो कदापि नहुनु  पर्ने महाभारत । 
जस्को दढु्मतिले सबै तरहले  हाम्रो लियो हुर्मत ॥३२८॥ 



















नक 
॥ १९४ 


त्यस्कोश्राद्ध निमित्त व्यथे छ दिनुङ हामीहरुले धन। 

 जस्को गर्नु उचित् छ हामिहरु ने गछौं बिचारीकन ॥ 
देखी क्रोधित मीमलाइ त्यसरी ४ बोल्दा भए अखेन। 

। दाज्यू शान्त हुनोस् रिसाउनुभयो  ऐल्है वृथामा कित ॥३९॥ 

 हाम्रा मान्य,बुढा पितासट्श छन्  दुखी दुवै दम्पति। 

। तिन्लाइ दिनुपछ हामिहरूले  मागे जति सम्पति ॥ 

। जस्को कीर्ति थियो ठुलो नरपति  संसारका जी थिए। 

 जस्का पुत्र अनेक बान्धवहरू  संग्राममा मारिए ॥९०॥ 

 पर्थ्यो जोसित माग्न कोहि दिनमा हामीहरुले घन। 

 माग्देछन् धन आज हामिसित नै ४ शइका नमानीक्न ॥ 

 उल्टो दैवगती विचित्र बलियो  साम्ने छ हेनूहवस्।  

। अन्धा दम्पतिलाइ सम्पति दिई  कीर्ति फिंजाईलिनोस् ॥४१ 

 योग्यायोग्य कुनै विचार नगरी  मातापिता मान्यको । 

 आज्ञा पालन गर्नु शाखमत ओ कही धर्म सपतुत्रको ॥ 

 मान्दैनन् हितका कुरा बखतमा क जुन् मूखे सन्तानले । 

 छोरो बेन भनी रुनू पनि बृथा  ठान्छ म संसारले ॥७२॥ 

। मीमाञ्जन् दुइलाइ धमंसुतने  रोकेर सोही घरी। 

। गर्दै आदर भन्तनुमो बिहुरजी ४ लाई कुरा राम्ररी ॥ 

। हे काका ! धृतराष्ट्लाइ दिनुहोस् मागे जति वैमव। 

न, उनका निम्ति सदाखुला छ ढुकुटी हेके र मेले क्व ॥४२॥ 

 गनू बात दृथा छ हे बिदुरजी !  यौ तुच्छ सम्पत्तिक्ो । 

। मागे अर्पण गर्दछ चरणमा  आनन्दले देह यो॥ 

राजालाइ नभन्तुहोस् हजुरले  जो जो भने मीमले। 
तारुन् पुत्र र बन्धुलाइ नपले ४ सत्कम वा श्राद्वले ॥४४ 










































 ११९५ 


आज्ञा धरमकुमारको बिदुरले  त्यस्तो सुनेथे जब। 
चाहिन्थ्यो जति जे त्यही धन झिकी तैयार पारे सब॥ 
राजालाइ गएर श्री बिदुरले ४ बिन्तो चढाईदिए । 
आशीर्वाद दिएर धमंसुतको  तारीफ गर्दा भए ॥४५॥ 
थाले श्राद्ध सह केहि ००. क आयो जसै पूर्णिमा । 
औंसीसम्म गरी रहे बिधिसहित्  उत्साहका साथमा ॥ 
गाई रत्न सुवर्ण, अन्न, धनले  सन्तुष्ट पारीकन । 
ज्ञानी व्राह्मणको प्रसन्न मनले  गर्दा भए पूजन ॥४६॥ 
हुःखी दीन, दरिद्र, पंगुहरु जो  आफ्ना थिए देशमा । 
बाँडे ती सबलाई अन्न कपडा  आनन्दका साथमा ॥ 
आफ्नू श्राद्ध र पल्तिको पनि गरी ४ पाँडे प्रशस्तै धन। 
सारा बन्धु र पितृको पनि तिरे  ती मूपतिले त्रद्र्ण ॥९७॥ 
ध्रतराष्ट्र, बिदुर आदिको बनगमन  
द्च्छा पुणे गरै अनेक धनको  दानादिले श्राद्ठमा । 
आएथ्यो दिन क्यै बितेपछि जमै  त्यो कार्तिकी पूणिमा ॥ 
गान्धारी श्रृतराष्ट्ले त्यजि लुगा ४ पैह्वरी लिए वबल्कल। 
 गर्थे भोजन राजसी चिज त्यजी  ती द्र्ध, मेवा, फल ॥४८ 
राखी हात ढुवै गुणी विदुर ओ  कुन्तीजिका काँधमा । 
निस्के बाहिर दम्पती महलको  आनन्दका साथमा ॥ 
वानप्रस्थ लिएर दीक्षित भई ४ निस्के जसै मूपति । 
माने दुःख असाध्य पाण्डुसुतले  देखेर तिनको गति ॥४९, 
रानीहेरू रुँदै हिँडे पछि पछी  ती पाँच भाई पनी । 
निस्केथे पुखासि सञ्जन रुँदै  जान्छौं सँगेमा भनी ॥ 





। बढ्न गएर धर्मसुत झन्  विश्षिछ जस्ता भए। 
तितको देखि अधेयंता विजयले  पक्री सुविस्ता दिए ॥५० 
जान्थे जङ्खलतफ दम्पति दुबै  बढ्दै अगाडी जति। 
पाँचे भाइ तथा प्रजा पनि रुदै  जान्थे पछाडी उति ॥ 
आएका सबलाइ दुःखित हुँदै  जाने जसै गूपले। 
लागे मन्त बुझाइ वीरहरु हो  के हुन्छ यो शोकले ॥५१ 
आमा निद्य छ देह यो क्षणिक हो मर्ने तथा जन्मने । 
इच्छाले फलको तरिन्न, सुख नै  हो स्वगंको पाइने ॥ 
गनूपर्छ बिचार बिज्ञ जनले  त्यै हेतु कल्याणको । 
कस्का निम्ति दुखी हुन् छ यसरी  हो नाशिने देह यो 
शिक्षा यै सरितका दिए अरु पति ती भूपतीले जब। 
फर्क चित्त बुझाइ मानिसहरू ४ जी जी गएथै सब ॥ 
कुन्तीलाइ बुझाइ धमसुतले ४ बिन्ती गरे सादर। 
आमाले किनि जानुपछ वनमा  फर्केर जाउँ घर ॥१३॥ 
जुन् सम्चार अघी पठाउनुभयो  श्री कृष्णका साथमा । 
आज्ञा पाइ हजूरको अघि सस्यौं  हामीहरू युद्धमा ॥ 
सारा भूपहरू मरे हजुरको  त्यै एक आदेशले ।  
 ऐह जान हुनुभयो वनमहाँ  तैयार कुन् धमले ॥५४॥ 
हाम्री स्नेह भए अलीकति पनी  जे भन्दछ सुन्नुहोस् । 
आफ्नी पुत्रबधू लिएर घरमा ४ आनन्दले फक्नोस् ॥ 
यस्तो बिन्ति सुनेर धमसुतको  कुन्ती भइन् चिन्तित । 
लागिन् भन्न बुझाइ बात हितको  तिन्छाइ राम्रोसित ॥५५ 
हे बाबू! सहदेवको तिमि सदा५४ रक्षा गरे राम्ररी । 
 मेले मौन हुँदा गए समरमा  श्री कर्ण योद्धा मरी॥ 










 हकका. आख्रसबासँपर्व बासेपर्वच २११९ १९७ 
। मेरो दोष ठलो, विचार नगरी  श्राद्धादि गर्दा पनी। 

 सम्झोराख्तु सदैव कर्ण बलवान्  दाजु थिए ती भनी ॥५६ 
। गनु नीति र धमपूर्वक सदा  साम्राज्यक्ी शासन। 
। राख्नुपर्दछ भूपले सब प्रजा राजी गराईकन ॥ 
शिक्षा यै रितका दिईकन हिँडिन्  कुन्ती अगाडी जब। 
लागे फर्कन दुःख मानि घरमा  श्री द्रौपदी, पाण्डव ॥५७ 
पक्री बाहु युगुत्मु औं कृपजिको  रोएर भृपालले । 
रक्षा गर्नु भनेर धर्मसुतको  जिम्मा दिए प्रेमले ॥ 
गान्घारी ध्रृतराष्ट्र औ बिहुरजी  कुन्ती तथा सञ्जय । 
थाले जङ्कलतर्फ बढ्न सहसा  पाँचे जना निपय ॥५८॥ 

पाँचै भाइ र ट्रोपदी महलमा  फर्केर आए यता। 
यौटा बृश्वमनी बसे निशिमहाँ  पाँचै जना ती उता॥ 
गङ्गाको तटमा बसे तिनिहरू  सानन्द दोस्रो दिन। 
सिध्याईकन स्नानदान, फल क्यै  गर्दा भए मौीजन ॥५९॥ 
चारै वर्ण भई उपस्थित गरे  सम्मान ती पाँचको । 
त्याहाँबाट बिदा भईकन लिए ४ बाटो कुरक्षेत्रको । 
 भेटी बिज्ञ मुनी शतायु नपते ४ गर्दा ए सादर। 
। दीक्षा ती क्रषिले दिए खुशि हुँदै ४५ कल्याणको खातिर ॥६०। 
सेवा श्री श्वतराष्ट्रको बसि त्यहाँ  चारै जना गर्दथे। 
चचाले परमार्थको नपतिको  चिन्ता सबै ह्दथे॥ 
काटेथै दिन एक वर्ष जतिको  सोही कुटीमा अनि! 
। सुम्पे सञ्जयलाइ श्री विदुरले ४ गन सुरक्षा भनी ६१॥ 
आफू लोन भए कठोर तपमा  एकान्तको स्थानमा। 
। गर्थे चिन्तन ती लगाइ खुशिल्ले  आत्मा पएरत्रह्ममा ॥  






























।। १९८ महाभारत 


आई नारद व्यास आदि ग्रुनिले  भूपाललाई पनी ! 
दिन्थे अर्तिहरू सदा हित हुने  कृतेव्य हो यौ भनी ॥६२ 
पण्डवहरू श्तराष्ट्रलाई भेट्न जानु बिदुर युधिष्ठिरमा लीन हुचु ! 

फर्कीनन् जननी भनेर घरमा  दुःखी थिए पाण्डव! 
चिन्तामे दुइ वर्षका दिनहरू  तिनका बितेथे सब ॥ 
न्तीको गुणगान खिन्न मनले ४ गर्थे बसी क्यै दिन। 
ईच्छा धर्मकुमारको हुन गयो ४ गर्ने गई  दशन ॥६२ 
रानी भाइहरू सबैसँग भने  आफ्नु इरादा जब। 
साथै जान भनेर तत्पर भए जो जो थिए ती सब ॥ 
इच्छा ती सबको बुझेर न्पल्ने ५ श्री मीमलाई भने। 
चाँडो पार तयार जान वनमा  सर्जाम जो चाहिने ॥६४॥ 
दाजूको सुनि त्यो हुकुम् खुशि हुँदै  मानीस डाकीकन। 
पारे झट्ग तयार अश्व, रथ औ ४ पाल्की तथा वाहन ॥ 
सुम्पे भार युयुत्मुलाइ नपल्ने  प्रासादको राज्यको। 
राखै योग्य अनेक सेवकहरू  छानेर विश्वासको ॥६५१ 
रानी भाइहरू तथा अरु पनी  जो जी थिए बान्धव । 
दर्जा माफिकले बसे रथ तथा  डोलीहरुमा सब ॥ 
पढ्थे त्राल्मण वेदमन्त्र नुपको ४ कल्याणका खातिर । 
निस्के ख्री पहिले गुणी दिजहरू २ दर्बारको बाहिर ॥६६॥ 
पाँचै भाई र द्रौपदी अरु सबै  तिन्का पछी निस्किए । 
सारा व्यक्ति खुशी भएर त्यसरी  बढ्दै अगाडी गए॥ 
पारी त्यो पुरलाइ शुन्यसरिको  साना र ठूला पनी।। 
लाखौं पैदल फोज त्यस्पछि हिंडे  जान्छौं सँगेमा भनी॥६७ 

























कण 


७०५. 


























। १ १९९ 
हात्ती, अश्षव सवार पैद्छ रथी  हिँड्दा भयो शब्द जो। 
त्यस्ले भूमि भएर कपित स्वयं  चारै दिशा हल्लियो ॥ 
नाध्दै ग्राम अनेक जङ्कलहरू  उत्साहका साथमा ॥ 
केही झृष्ट नमानि फोज नपको  पौंच्यो कुसक्षेत्रमा॥६८॥ 
गङ्गास्तान गरे कठोर पथको ३ सारा हरायो श्रम। 
 देखे श्री भ्वतराष्टको अछि परे ४ भूपालले आश्रम॥ 
 रानी भाइहरू लिइ अलि बरे त्यो फौज राखीकन । 
। पाँचै आश्रममा प्रसन्न मतले ४ गछ भनी दशन ॥६०॥ 
देखे दम्पतिलाइ धमंसमुतले ४ साम्ने बसेका जब। 
ढोगी नाम बताउँदै चरणमा क खुशी भएथै सब॥ 
बोलीले सबको चिह्ीकन दिए ४ आशीष मूपालले । 
कुन्तीलाइ गरे प्रणाम पदमा  पस्रेर ती पाँचते ॥७२॥ 
। गान्धारी अति वृद्ध, श्रीविदुरजी ४ सत्पात्र श्री सञ्जय । 
ढोगेथे सबलाइ पाण्डुसुतले ४ हे भूप ! जन्मेजय ॥ 
सिध्याईकन ढोग मेट त्यसरी  आनन्दका साथमा। 
घेरा ढागि बसे वरीपरि सबै  भूपालका पासमा ॥७१॥ 
बाह्रले तनमा मुसारि मनमा  आनन्द मानीक्न । 
 सोधे श्री ध्ृतराष्ष्र लेकुशल के  कस्तो छ बाबू ! मन? 
रानी बान्धव ओ दिदी र बहिनी  भाई हितेषी गुरु। 
मन्त्रीवर्ग, प्रजा र आश्रित णुणी  विप्रादि जो छन् अरु७२ 
साराको पहिले मुनाउ अहिले  कस्तो छ तिन्को स्थिति। 
गछ मङ्गल कामना कुशलको  तिनको म हे मूपति ! ॥ 
तिम्रो शासनमा प्रजा, ढिजहरू  छन् स्ष्ट वा हर्षित। 
। लिन्छौ की बलले तिमी क्रतिरो  अन्यायले इच्छित ॥७ 








 २०० सहामारत 


तिम्रो कीर्ति अकीर्ति के छ अहिले  साम्राज्यको शासन । 
गर्देछो अघि झैं ! नयाँ चलन क्यै थाल्यो कि बाबू ! मन ! 
आयौ मेट्न मनी तिमीहरू यहाँ ४ ऐह्क त्यसै कारण। 
सोधेँ शासनको कुरा अरु पनी  कतेव्य ठानीकन ॥७४॥ 
। मङ्गल होस् भनीकन गरेँ ४ मैले निके गन्थन । 
मेरो प्रश्न सुनेर हुःख मनमा  लाग्यो कि बाबू ! भन 
यो आज्ञा ध्ृतराष्टरको सुतिसकी  अन्त खूशी भई। 
लागे धमेकुमार भन्न बपको  पाउ दुवै पक्रिई ॥७५॥ 
हे पितृव्य ! प्रतापले हजुरको  शिक्षा र आशीषले । 
हाम्रो मंगल हुन्छ औ कुशल छौं  भूपालकै पुण्यले॥ 
गर्दछौं सब कामकाज अघि झैं  सम्राज्यको शासन। 
गछौं पितृ र देवता अतिथिको  सत्पात्रको पूजन ॥७६॥ 
राजी छन् अघि झैं प्रजाहरू तिरो  मागिन्न बर्ता कर। 
निन्दा जैन, सुपुण्यले हजुरको  कीर्ति छ चारै तिर ॥ 
मान्छौं दुःख वियोगको त्यजि यहाँ पाल्नू हुंदा त्यो घरी। 
आयौं कृष्ट ठुलो नखप्न सकि त्यो  मेटने इरादा गरी ॥७७॥ 
रोकी इन्द्रिय चित्त राखि वशमा  गर्दा तपस्या यहाँ। 
शान्ती प्राप्त पयो कि शेष छ अझै भपालको मन् महाँ ॥ 
माताले रहि साथमा इज्नुरको  सेवा तथा चाकरी। 
गनू हुन्छ कि हुन्न तत्पर रही  भन्नृहवस् यो घरी ॥७८॥ 
गान्धारी जननी मरे सुतहछ  सम्पूर्ण मेरा मनी । 
मान्दैछ उर बक्सिइन्छ कि मनी  क्यै श्राप दुःखी बनी ॥ 
सेवा संजयले तथा बिदुरले  गर्छन् हजुरको जति! 
तितको सदूणणलाइ संग मनमा  हुन्छ प लज्जित अति 



















































१ आश्रमवासप्वे 


हुन्थ्यो बात यता उता बिदुरजी  बोल्दै नबोलीकन। 
त्यहाँबाट हिंडेर धर्मसुतले ४ तिन्लाइ फर्काउन ॥ 
काका हँ म उही युधिष्ठिर भनी  जान्थे लखेटे जति । 
बोलाहासरि वेसरी बिहुरजी  भाग्थे दणुदै उति ॥८०॥ 
केही दूर पुगेर ठिङ्ग उभिए ती वृक्षको फेदमा । 
पाँची धर्मकुमारले बिदुरको पक्रने दुवै पाउमा ॥ 
बोलेनन् मुखले तथा नयनले  हेरी रहे त्यौ घरी। 
आफ्ना इन्द्रिय प्राण योगबलले  तानी सबै बेसरी ॥८१॥ 
राखे धर्मेकुमारको शरिरमा कै एक पारी जब। 
तिनको तेज बढेर दोषर भयो  त्यो तेज मिल्दा सत ॥ 
शृत्तीहीन भई गिस्यो बिढुरको  त्यो देह मुर्दा बनी। 
दुःखी धर्मकुमार तत्पर भए क अन्त्येटि गछ भनी ॥८२॥ 
संन्यासी र गुणी थिए बिहुरजी तिम्रै स्वरूपी जब। 
गर्नू दाह हुँदैन जाउ घरमा  भूपाल ! फर्की अब ॥ 
यस्तो लै स्थलमा युधिष्टिरजिले ४ आकाशवाणी मसुनी। 
पौंचे आश्रममा भने सब कुरा  यस्तो यो लो मनी॥८३ 
त्यो वेला धृतराष्टका वरिपरी ४ जो जो बसेका थिए। 
 त्यस्तो मु सुनेर श्री विहुरको ४ आश्चयं मान्दा सए॥ 
केही बेर गरे बिषाद सबले  सम्झेर तित्को गुण! 
खाई क्यै फलमूल मात्र ती गए ङ विश्राम गर्नाकन् ॥८४॥ 
गनन ग स्नान र देव पूजन गरे  तिनले विद्दानै गई। 

, अन्न, सुवर्ण, वस्न सजले खै सत्पात्राई दिई 
फर्क आश्रममा प्रसन्न मनले  हदै अनेकौं स्थल। 
शोमा जंगलको, अनेक कुटिको  हेर्दा भए निर्मल ॥८५॥ 















१२२२ २ महाभारत 


 गर्थे श्री श्रतराष्टजीसित बसी  चर्चा सधैं ज्ञानको ।  
सुन्थे ती उपदेश आदर गरी ४ ज्ञानी र सत्ात्रको ॥ 
बस्ता जंगलमा पनी मन सदा  खुशी सवैको थियो। 
मैक्को एक त्यहीं सहर्ष सबको  थाहै नपाई बित्यो ॥८६॥ 
व्यातज्ञीको शिक्षा  
राजाले गइ बस्नु जंगलमहाँ ४ हो विध्नकर्ता मनी ।। 
आए व्यास बुझाउनाक्न त्यही  आफै दया बनी ॥  
राखी आसनमा गरे नपतिले  श्री व्यासको पूजन । 
शिक्षा सुन्न सबै वरीपरि बसे  तत्काल आईकन ॥८७॥  
डच्छा ती सबको बुझेर मनको  श्री व्यासजीले भने। 
गर्दैछौ श्रृतराष्ट ! के तप तिमी ४ कल्याण आफ्नो हुने ॥ 
गान्धारीसुत जो मरे समरमा  तिहाइ सम्झीकन । 
 हुन्छिन् दुःखित वा प्रसन्न मनले  बस्छिन् मलाई भन ?॥८८॥ 
 ऐल्हे पुत्रवधू तथा अरु पनी  जो छन यहाँ साथमा । 
 गर्दा हुन् निजधर्म पालन सदा  तिनले रही सत्यमा ॥ 
त्यागी क्रोध नगर्छु लोम जनले  वरत्व बिर्सी दिनू। 
गर्देनन् यदि धम पालन भने  हो व्यर्थ ने जन्मनू ॥८५ । 
जस्तै व्याप्त रहन्छ है नरपते !  आकाश त्रेलोक्यमा । 
। व्याप्त छ धम जान्नु जनलेकै प्रत्येकको चित्तमा॥  
पापी छैन तथा दुराग्रह पनी  गर्देन केह्रे भने। 
 त्यस्तै केषल देढ्छ धर्मपथले  उद्धार आफ्नो हुने ॥९०  
। जो हुन् धर्म तिने बनी बिदुरजी  पैदा भएका थिए। 
 तिनकै रूप हुँदा युधिष्ठिरजिको ४ यो देहमा लिन् भए॥ 




















. 


जन्मेका तिनि हुन् मबाट पहिले  माण्डव्यको श्रापले । 
गर्थे ती उपकार मात्र जनको  सम्पत्तिते देहले ॥५१॥ 
बाटो हो सवको त्यही, पृथिविमा  जन्मे जति मदेछन् । 
जस्ले पालन गर्छ धर्मपथको  पारी तिनै तर्दछन् ॥ 
आएँ गर्न भनेर हे नरपते !  कल्याण तिम्रो अब। 
जे इच्छा मनमा छ त्यो मन तिमी  पुरा म गर्छु सब ॥९५२॥ 
मेरो हेर ठुलो पराक्रम यहाँ  आए जती सज्जन । 
केही देछ्न र सुन्नको मन भए  शङ्का नमानी भन ॥ 
शिश्वा श्री धुतराष्ट्ले हित हुने  श्री व्यासजीको सुनी । 
लागे भण्न झुकी दुवै चरणमा  गर्नोस् दया हे सुनि॥९३। 
पाई दर्शन नाथका चरणको  कल्याण मेरो भयो। 
सारा पाप छुर्टेर ताप मनको  है नाथ । ऐल्है गयो। 
त्यो दुर्योधन हुष्टको कुमतिलछे जो जो मरे युद्धमा । 
साराको गति के भयो मनि ठुलो  चिन्ता छ यो चित्तमा॥९९ 
सम्झन्दा सरको विनाश रणमा १ सन्ताप बढ्ने हुँदा। 
त्यसको यत्न भए बताउनुहवस्  राडी ममाथी दया। 
गान्धारी पृतिञ्चो  व्यास घुनिक्ो १ संवाद त्यस्तो सुनी। 
लागिन् भन्न मलाइ छैन मनमा  सन्ताप केही पनी ॥९५॥ 
राजोले गरि शीक पुत्रहरुको  त्याग्नू हुदा भोजन । 
निद्रा, पोर, अशान्ति घोर तपले  गल्दोछ यिनको तन ॥ 
राजाछाइ उपाय के छ मनमा  शान्ती सुबिस्ता हुने ! 
सोही गेपन्यी हितू हजुर झैं  हाम्रो छ को हे मुने ! ९६ 
कुन्तील्े पनि व्यासजीसँग रुँदै ४ बिन्ती गरिन् सादर। 
शान्ती प्राप्त हुँदैन ताप मनमा  के हेट योगेखर  













































. २०४ प्रहामारत 
सम्झन्छ अघि कर्णलाइ जलमा  फालीदिएको जे 
मेरो पाप हुनेछ नाश कसरी  हुष्कर्मको त्यो अव ॥९७ 
ठुच्छा ढैन मलाइ सोग सुखको  माग्दीनँ केही पनि। 
त्यस्को मुक्ति हुने उपाय छ मन  आज्ञा हवस् हे ८ म्रुनि ! 
रनी पुत्रधूहरू सब मिलीक्वश्री व्यासलाई भने । 
शिक्षा बक्सनुहोस् प्रमी ! हजुरले  कल्याण हाम्रो हुने ॥९८ ।. 
जस्का पुत्र, पती र बान्धवहरू क संग्राममा मारिए। 
मेटने तीसँग एकपढ्ट सबले  इच्छा जनाई लिए॥ 
साह्वै आतं भई सँदै सकलले  विन्ती गरेको सुनी। 
लागे भन्न बुझाइ व्यास मुनिल्ले  नीती दयाछ बनी ॥५९॥ 
। जस्का पुत्रपपती र भूपति जती ४ गदै लडाई मे! 
तिनका निम्ति बृया छ चितित हुनू संसार पारी तरे॥ 
देखिन्छन् जति यी प्रपञ्च मवमा  सम्पूर्ण हुन् अस्थिर । 
गर्नै मंगल लोकको हित छ त्यो  सद्घम् यौटा स्थ्रि॥१ 
यता, दानव, यक्ष, राक्षस तथा ५ गन्धव विद्याधर । 
साराको छिइ अंश जन्मन गए  भूपाल एथ्वीमर ॥ 
आफाफ्नो मिलि अंशमा सकल ती संग्रामद्वारा मरे । 
चिन्ता गर्नु बरथा छ आफ्नु सबलेकै उद्धार आफैंग्रे   
मान्दैछी पति पुत्र ती नरकमा ४ छन् की मनी जो मय। 
आजै हुन्छ तिमीहरू सक्लको  निमूल त्यो संशय ॥ 
गंगा का तटमा प्रसन्न मनले  जाओ अहील सत! 
गनू स्नान र दान पुण्य सजल क आनन्दमानी, तब ॥२ 
डाक्नेछ म पुगेर योग बलले  तिम्रा संगै बान्धव् । 
गर्नू मेट स्वयं तिमीहरु अनी क जानेछ शंका सत॥ 




































त ओत्रमबासपवे 


१२०५ 
आज्ञा व्यासजिकी सुनीकन सबै  गंगा किनार्मा गए। 
संघ्याकाल भएपछी जलगझहाँ  श्रीव्यासजी देखिए ॥३ 
तिनले ध्यान गरेर योग बलले  आँखा जसै चिम्लिए । 
मर्ने भारत युद्रमा जति थिए  सारा त्यहीं देखिए ॥ 
रानी, पुत्रवञ्र तथा अरु त्यहाँ ४ जो जो गएका थिए। 
१ आफ्ना बान्धवलाइ देखि सबले ४ आश्चर्य मान्दा भए ॥४॥ 

पाण्डव र कौरव को युद्धमा मारिएका सबैतित भेट  

राजन्  भारत युद्धमा अघि भयो  संहार जुन् वीरको । 
आए श्रेष्ठ विमानमा बसि त्यहाँ ४ आह्वानमा व्यासको ॥ 
पानीमित्र अनेक सेन्यहरुको  पैह्रे भयो खल्बल। 
 थाल्ने त्यै जलबाट निस्कन लिई  सम्पूर्ण आफ्ना दल ॥५॥ 
श्री ढुर्योधन निष्किए सय जना  भाई र छोरा ल्ई। 
थाले निस्कन भीष्म, द्रोण अघिकै  मानीस जस्ता भई ॥  
शरष्ट्युम्न, बिराट, कण, शकुनी श्री ट्रोपदीका मुत। 
निस्के श्री भगदत्त, लक्ष्मण हुँदै अत्यन्त उत्साहित ॥६। । 
दुःशासन, बषसेन, श्री शल तथा  भूरिश्रवा भूपति । 
निस्क्यो राक्षस त्यो घटोत्क्च लिई सेना मरेका जति॥ 
जस्ता छत्र ध्वजा थिए जति थरी  शस्रा्र संग्राममा ।  
वस्त्रामूषणले सुसज्जित सबै  आए त्यही रूपमा ॥७। 
गान्धारीकन दिव्यज्ञान दिनुभो  पेह्के मुनी ब्यासले । 

पाएथे अनि दिव्य दृष्टि सहसा  ती अन्ध भूपाल्ले ॥ 
।  हने सहर्ष पुत्रहरूको  शोमा हुबै दम्पति । 
हेर्थे छक्क फेर योगवल त्यो  त्याहाँ गएका जति॥८॥ 






















 महाभारत 
आई सुन्दर अप्सरागण तथा  गन्ध विद्याधर। 
राखे उज्ज्वल दीप पालहरूमा ४ तत्काल चारेतिर ॥ 
आफाफ्ना पतिपुत्रका सँग बसे ४ आएर त्यै पालमा॥ 
देर्ष्या क्रोध त्यजी परस्पर मिले ४ आनन्दका साथमा ॥९॥ 
मेटै कोर वीर पाण्डवहरू  वैरव त्यागीक्न॥ 
मेट दुःख वियोगको र सबको  खूशी भएथ्यो मन॥ 
योद्धा श्रीअमिमन्युका सँग मिलित श्री उत्तरा सुन्दरी । 
पाँचोटा सुत देखि हर्षित भइन्  श्रीद्रोपदी त्यो घरी ॥१०॥ 
राजाका विधवा अरू पनि सबै रानीहरू जो थिए। 
आफूफ्ना पति पुत्रका सँग मिछी ४ अय्न्त खुशी भए॥ 
कुन्तीको अनि कर्णको मिलनले  सन्ताप सारा गयो। 
राजन् ! स्वर्गसमान सुन्दर सै  त्यो रातमा देखियो ॥११ 
ईर्ष्या क्रोध त्यजेर त्यो मिलनमै  रात्री बितेथ्यो जब । 
प्रातकाल हुँदा विलीन भइ ती  जाँदा भएयै सब॥ 
त्यौ देखेर भयो सबैकन ठूलो ४ आश्चर्य हे भूपति ! ॥ 
सारा ती बिधेवाहरूसित घने  श्री ब्यासले हे सती !१२ 
जो जो छौ पतिलोकमा तन त्यजी ४ जाने खुशीले सब। 
शंका त्याग गरी प्रवेश गर, यी ४ भागीरथीमा अब॥ 
त्यो आज्ञा सुनि ब्यासको ति विधवा  सम्पूर्ण खूशी भए। 
हाम्फाली जलमा तुरुन्त सबले  त्यो देह त्यागीदिए ॥१२३ 
पाए दिव्य स्वरूप योगबलले  श्री व्यासजीको जब । 
आयो श्रेष्ठ विमान स्वगपुरिको  जाँदा भएती सब ॥ 
पाई बस्न सहर्ष देवगण झैं  तिन्को हरायो हुख। 
पाए भोग्न अनेक लोकहरूको  धेरै थरीको सुख ॥१४॥ 
























  १२७ 


गान्धारी, ध्ृतराष्टर पाएडुमुतको  राजी गराई मन। 
जानूमो मुनि व्यास आश्रममहाँ ४ तत्काल फर्कीकन ॥ 
पत्ती शेष वध्च् र पाण्डुवहरू  सारा लिई साथमा । 
लागे श्री ध्वृतराष्ट्र फेरि कुटिमा ४ आएर ससंगमा ॥१५॥ 
बृतराष्ट आदि इढेलोमा परी मरेको सुन्दा सुती गर्नु  
आएथे रणमा मरे जति सबै भूपाल भन्ने सुनी। 
श्री जन्मेजयले मनेहुन गयौ  शंका मलाई मुनि! 
आए भूपहरू मरेर कसरी  फर्केर त्यो स्थानमा! 
तित्को दर्शन फेरि संभव भयो  कुन् हेतु त्यै रुपमा !१६ 
वैशम्पायनले भने जनहरू  जुन् कर्म गछेन् जति। 
त्यस्को भोग नभोगि सुक्ख कहिले पाइन्न है भूपति! 
जीवात्माकन मिल्छ, जो थरिथरी  देहादि औं आफूति। 
त्यस्तै भोग्छ युकर्मेका फलहरू  आफ्ना गरेका जति॥१७ 
जस्तै गर्छे सुक्म भोगफलको ४ इच्छा नराखीकन । 
 यस्लाई सुखददुःख हुन्न, सवमा ४ आउन्न त्यो सज्जन ॥ 
शंका भूपतिको निवारण गरे  धेरै सुशिक्षा दिई । 
८ रीकेथे बृपले कथा अघि जहाँ  थाले त्यही संम्झिई । १८ 
 चाकरि भूपको सँग बसी ४ आनन्दले पाण्डव । 
सेवाले ध्रृतराष्ट हर्षित भई  आशीष दिन्थे तब ॥ 
लागे मन्न बुझाइ एक दिन ती आज्ञा मुनी ब्यासको । 
गनू प्द्छ योग्य शासन सदा  झूपाङले राज्यको ॥१९॥ 
बस्ता जङ्गलमा तिमीहरु, उता  मौका विचारीकन । 
गर्नन् साहस दाजुले थरिथरी ४ साम्राज्य खोसी लिन॥ 












। 
सोही कारणले सहर्ष घरमा  फर्क जाओ अब। 
दिन्छ आशिष ओ बिदा, गरिरहुन कल्याण श्रीमाधव ॥२०॥ 
गान्धारी अनि कुन्तीले पनि बिदा  आँसू बगाई दिए। 
वाणी स्द्व भएर धमसुत क्यै बोह्ने नसक्ने भए॥ 
राजन् ! तीन परिक्रमा गरि रुँदै छ होगी हुवै पाउमा। 
पाँचे भाई हिँडे नबाल्न सकि क्यै गाँठो परी चित्तमा ॥२१ 
फर्क धमकुमारका सँग अघी जो जो गएका थिए। 
चाँडे त नै सब हस्तिनापुरमहाँ  सानन्द॒ पुग्दा भए ॥ 
संझन्दे जननी र अन्ध नपती ४ गान्धार कन्याकन । 
गर्थे चित्त दुखाइ पाण्डवहरू  साम्राज्यको शासन॥२२॥ 
आए मेट्न भनेर नारद मुनी  सानन्द॒ कोही दिन।, 
सोधे भूपतिल्ले गरेर मुनिको  पाद्यार्घले पुजन ॥ 
गान्धारी धृतराष्टको र जननी  कुन्ती सतीको पनी । 
केही जान्न सकीनँ हालत मुने ! ८ यस्तो छ तिनको मनीर२३ 
बील्ले नारद, व्यग्रचित्र नपले  बिन्ती गरेको सुनी। 
भन्थे सञ्जयले मलाइ कुटिमा  भेटेर दुःखी बनी॥ 
आयौ मेट गरी तिमीहरु सबै  फर्केर याहाँ जब! 
लागेछन् तप गने भोजन कुटी  त्यागी भएको सब ॥२४ 
गान्धारी पतिका रहेर सँगमा  पानी पिई केवल। 
गर्दा संयमले कठोर तप ती  साह्वै थिइन् दुर्बल ॥ 
कुन्तीले फलमूल, पातहरुको  गर्दै रही भोजन। 
आधा दम्पतिको गरिन् संग वसी  सेवा खुशी भैकन ॥२५॥ 
मैन्हा सात बित्यो कठोर तपमे ४ तीनै जनाको जब। 
राजाका मुखबाट अग्नि सहसा  निस्केैछ बल्दो तब॥ 



























।। सोहि उडी ठलो वनभरी  लाग्यो डढेलो अनि । 
त्यस्मा पने गई मरे नरपति  रानी र कुन्ती पनि ॥२६ 
देखे संजयले उपस्थित हुँदा  तीनै जनाको गति। 
बद्रीमा तप गर्न खातिर गए  सन्ताप मानी अति॥ 
त्यो संचार सुनेर पाण्डवहरू  अत्यन्त दुखी भए। 
 थाले गर्न विलाप जो महलमा  तिनका हितैषी थिए ॥२ 
फेलेथ्यो बिजुलीसमान पुरमा  सम्चार त्यो दुःखको । 
रोएथे पुरवासि सद्गुणहरू  सम्झेर भूपालको ॥ 
ज्ञानी नारदलाइ धमेमुतले  रोएर बिन्ती गरे।  
हाम्रो जीवनमै डटेर वनमा  राबू र आमा गरे ॥२८॥ 
जस्को राज्य मुकीर्ति, पुत्र सय ओ सम्पत्ति, सेना भई। 
मर्वु आज पच्यो अनाथहरू झैँ  त्यो घोर वन्मौ गई ॥ 
हात्ती साठि सहञ्ज केवल थिए  जुन भूपको गेहमा । 
तिन्को मृत्यु सुनी, परें म अहिले आइचर्य ओ दुःखमा॥२९ 
। जस्को चाकरि गर्दथे रुजु रही क केटी सुसारै यहाँ। 
शनी भूतलकी पतीसित मरित्  हामी छदै वनमहाँ ॥ 
जस्क्का पाँच सुपुत्र वीरहरू छौं  दिक्पाल झैँ है मुनि! 
हाम्रो जीवनमै डढीक्न मरिन्  हा दैव ! कुन्ती पनि ३० 
वाँच्नू दुंगति भपको सुनि पस्यो ४ हामीहरूलै जब। 
 व्यथै हुन् पुरुषार्थ, राज्य सुख यो ४ धिक्कार ठान्छु अच ॥ 
मन् बाँच्नु छ देवको अघिनमा ४ भन्ने बिचारीकन । 
मिथ्या वैभवको घमण्ड जनले  गर्छन् वृथामा किन ?२१ 












तहामारह 


यस्तो तर्क सुनेर ध्ममुतको ४ राम्रो दिई उत्तर। 
तिन्को चित्त बुझाइ नारद मुनी  पाल्नुभएथ्यो घर॥ 
मानी दुःख असाध्य, ब्राद्यृणहरू  डाकेर श्रद्धा गरी। 
अन्त्येष्टी धृतराष्ट्रको गरिदिए  भपालले राम्ररी ॥३२॥ 
गदा स्नान र पिण्डदान नृपक्का  निम्ती सबै तीर्थमा । 
राजन् ! कुन्ति र अन्य दम्पति गएङ त्यो पुण्यल्ले स्वगमा ॥ 
थाले पाण्डव वीर गर्ने अघि झैं  साम्राज्यको शासन । 
जस्ले सुन्द्छ यो कथा, दुख कुनै  भोग्दैन त्यो सज्जन ३३ 


सहामारत आश्रमवासपते समाप्त 




















गा मुशठप्व 


प्रारम्भ 
यदुवंशको नाश हुनेछ भन्ने थाप । 


वैशम्पायनले भने खुशि भई  हे भूप जन्मेजय ! 
गर्थे पाण्डव राज्य योग्य रितिले ४ यो प्रथिकी निर्भय ॥ 
तिनको छत्तिस वर्षका दिनहरू ४ आनन्दमो नै बित्यो । 
रैती खुशि थिए सबै तिर ठुलो  सक्कीति बढ्दै थियो ॥१ 
धेरै भूप मरेर भार हलुको  केही भयो भूमिको। 
सारा पूर्ण भए मनोरथहरू क ती पाण्डुका पुत्रको ॥ 
मेरो काम यहाँ समस्त सक्कियो  वैकुण्ठ जान्छ अप्र॥ 
बढ्दो अन्धक तृष्णिंश कसरी  मर्छन् सबै यादव ॥२॥ 
यस्तो गर्नुभयो बिचार मनमा  श्री कृष्णजीले जब । 
पोचे खेल्न शिकार यादवहरू  वन्मा तुरुन्तै सव॥ 
बिः्वामित्र, वशिष्ठ, नारद तथा  श्री कण्ब ज्ञानी मुनि । 
गे जुन् वनमा बसी तप त्यहीँ  पौँचि सबै ती पनी ॥२॥ 
उल्दो दैवगती बिचित्र छ भनी ४ छ्यालै नराखीकन । 
इच्छा यादवको भएछ मुनिको क व्यथै परीक्षा लिन॥ 
बेह्ी वस्न तुल्याई गमिणी सरी  श्री साम्बको पेटमा । 
वस्रागूपणले सुसज्जित गरे  तक्वाल ख्रीरूपमा ॥९॥ 
हुर्वासा क्रपिको अघिल्तिर लगी  हाँसेर ठट्टा गरी । 
लागे सोध्न सबै मिल्ेरअहिले  दुःखी छ यो सुन्दरी ॥ 




























१ । ११२. महाभारत 


गब्नै आश अवश्य यौ उदरमा  छोरो छ मेरी भनी। 
हे सपेज्ञ ! बताउनोस् हजुरले  के पाउँछै गमिणी ? ॥५ 
मिथ्या बात र हुष्ट भाव सको कं जाने र त्यस्ती छल। 
बोल्ने श्राप दिएर यो मुशंल नै ४ जन्माउला केवल ॥ 
हेला सञ्जनको गरेर यसरी  सोधेपछी छो सुन। 
होला यादव वंश त्यै मुशलले  संहार भन्ने गुन ॥ ६॥ . 
देखी क्रोध, सुनेर श्राप मुनिको ४ मानेर ठलो इर। 
हेरै वस्न फुकाइ झटु सबले  ल्याएर केही वर ॥ 
निस्क्यो एक फलामको मुशल ने तिनको अगाडी जब। 
सल्लाहा गरि उग्रसेन नपको  आए समामा सब ॥७॥ 
यस्तो श्राप पन्यो मनी मुशलत्यौश ताल राखी दिए। 
यस्तो हाल सुनी समासद् तथा राजा पती आत्तिए ॥ 
लागे सोध्न उपाय सज्जन बुढा  जो जो थिए तीसित। 
के गर्दा कसरी हुनेछ जन हो !  कल्याण, हाम्रो हित् ॥८॥ 
त्यो आज्ञा सुनि उग्रसेन नपको  जो दृद्ध ज्ञानी थिए। 
सल्लाहा सबले गरेर पहिले  बिन्ती चढाई लिए॥ 
राजन्! घोटन लगाइ यो पुशलको धूलो बनाई लिनू। . 
त्यो धूलो बटुली ठुलो उदघिमा ४ चाँडो बगाई दिनू ॥९॥ 
आज्ञा सज्जनको मुनी मुशल त्यो  घोटे सकेको जति। 
टुक्रा शेष रह्यो लगी जलघिमा  फाली दिए, भूपति ! 
इच्छाले हरिको निल्रेछ जलमा ४ टुक्रा कुने मत्स्यले ॥ 
माझीले त्यही मत्स्य पक्रि घरमा  ल्याएछ उत्साहले॥१०॥ 
व्याक्खा एक जरा छिमेकि नजिके  त्यस्को बसेको थियो । 
केही द्रव्य लिएर मत्स्य खुशिले  त्यसूलाई बेची दियो ॥ 










































छ बुशलपर्वे १२१३ 
। काटयौ मत्स्य पकाउने मन गरी  राजन् ! जराले जब।। 
निस्केथ्यो टुकुरा उही मुशलको  बाँकी रहेकी तब ॥११॥ । 
टुप्पामा शरको जड्यो खुशि हुँदै टुक्रा त्यही व्याघले। 
फालेथे जलमा घुलो लगि जहाँ ४ घोटेर मानीसले ॥ 
उम्प्यो झार बनेर खडगसरिको  त्यो चृणको तेजले। 
माच्यो अन्धक वृष्णिका कुल सबै सप्पात्रको श्रापले ॥१२॥ 
अन्चक, वृष्णि, यहुवंशको संहार, कृष्ण, बलरामको बैकुण गमन । 
राजन् ! द्वारबतीभरी शुरू भयो  उत्पाप धेरै थरी। 
त्यो देखीक्न चित्त व्याकुल भयो श्री कृष्णको बेसरी ॥ 
आफ्ना पुत्र र बन्धु बान्धव सबै क डाक मन्तुमग । 
, । उल्कापात हुँदैछ जुन् किसिमले  त्यो नाशको चिन्ह हो १३ 
जाउँ तीथ प्रभासमा सब जना  छाडेर ठारावती । 
शान्तीखातिर दान, यज्ञ गरुला ४ हामी सकेको जति॥ 
त्यो आज्ञा हरिको सुनेर सबले  सामग्रि जम्मा गरी। 
छाडी बाल, पल्तिलाइ घरमा  रक्सी लिई बेसरी ॥१४॥  
आफूफ्ना रथमा चढीकन हिँडै  प्रेरित् भई कालले। 
पौँचे तीर्थ प्रभासमा सब जना  अत्यन्त उत्साहले ॥ 
गदै स्नान सुवर्ण, गोधन दिए  डाकी गुणी त्राह्मण। 
टाँगी पाल बसे कती चउरमा  छाप्रो बनाईकन ॥१५॥ 
देखे उद्धवले त्यहाँ सब जना  जम्मा भएका जत्र। 
जाने वंश विकाश हुन्छ यहुको ५ सम्पूर्ण चाँडै अब ॥ 
मागी ती यहुवीरका संग बिदा  ढोगी मुरारीकन । 
बद्रीतर्फ गई कृठोर तपमा  आफ्नु लगाए मत ॥१६ 









 २१४ त महाभारत 


सन्ध्याकाल हुँदा भए सकल ती क्र जम्मा ठुलो सन्ध्याकाल हुँदा भए सकल ती  जम्मा ठलो चौरमा। 
ल्याएको मदिरा पिए थरिथरी ४ आनन्दका साथमा॥ 





॥ ॥!. 
 हज 





श्री भ्रष्ण, बलराम स्त्र्गारोहण श्री कुःण र व्यावा्यो वार्तालाप 
लागे गर्ने विवाद मत्त भइ ती बर्ता हुँदा वास्णी। 
छाडे चिन्ह बढेर जोश सबले ३ आफ्ना बिराना पनी॥१७ 
भन्दै वीरहरू अनेक निदमा  मत्यो यही दुष्टले । 
मारेथै कृतवमलाइ रिसले श्री सात्यक्री वीरले ॥ 
त्यो देखेर रिसाइ वृष्णिकुलका  आएर योद्धा जति। 
मारी साम्यकि वीरका सँग गरे  प्रयुम्नको सद्गति ॥१८  
 श्री योगेशखरले उखेलो रिसले  तर्वार झैं झार त्यो। 
सामुन्ने जति पर्दथे सकलको  संहार गर्नुमयो ॥ 
थाले गर्न प्रहार वीरहरू ती ५४ आपस्तमै क्रीघले। 
 काटाकाट गरी ढले जमिनमा  शस्राख्रको चोटले ॥१९॥ 
 बाबूले सुतको र वीर सुतले  आफ्नै पिताको पनो । 
घाँटी कारिदिए पिएर मदिरा हो मेरो भनो॥ 

















। 


आफ्ना वान्धवको विनाश त्यसरी प्रत्यक्ष देखीकन । 
आज्ञा मो बलरामले तिमि लडछो बृथामा किन !२० 
मानेनन् हितका कुरा सव थिए ती कालले प्रेरिति। 
मेरो वात गरे अनादर भनी  मन्मा भई दुःखित ॥ 
जानूभी बलराम केहि नभनी  श्री सिन्धुको तीरमा 

 पुग्नुमो खजि देह शोष रुपले  श्री विष्णुको धाममा॥२१ 
लड्दा अन्धकवृष्णि वीरहस्का  शख्रा्र टुक्रा भए। 
छाडेनन् तर लडन क्रोधित हुँदै  झन् बेसरी तम्पिए ॥ 
फाढेथे अघि लोहचूण बलले  घोटेर जुन् स्थानमा । 
उम्प्यो झार भएर खडगसरिको  त्यै सिन्धुको तीरमा ॥२२॥ 
थाले गर्न प्रहार झार रिसछे  सोही उखेली जब। 
त्यसको चोट परेर खडगसरिको  दम गए याद्व॥ 
सारा वीर मरे लडेर मुनिको  क्रोधाग्निको  श्रापले । 
जो जो शेष बचे सबैकन गरे  संहार श्रीक्रष्णले ॥ २३॥ 
आफ्नु वंश गरी विनाश त्यसरी ४ भूमभार सारा हरी॥ 
डुल्दै पोपल वृश्षका मुनि पुगे  श्री कुष्ण सोही घरी ॥ 
पल्टे रूप लिई चतुमुज त्यहीं  विश्रामको खातिर। 
 व्याध जरा लिई मुशलको  टुक्रा जडेको शर ॥२४ 
देखेथ्यो परबाट पाउ हरिको  हल्लीरहेको थियो। 
त्यस्ले ठानि शिकार सोहि शरले ४ ताकेर हानीदियो ॥ 
लाग्यो बाण गएर त्यो चरणमा  गोविन्दको बेसरी 
आयो व्याध शिक्कार हेर्न नजिकै  दौडेर, सोही घरी ॥२५॥ 
श्री योगेश्वरको प्रप्तन्न मुहुडा  देख्यो जराले जब। 
लाग्यो मन्न मलाई माफिदिनुहोस्झजानीनँ हे माधव॥ 


























॥॥ पाउ दुवै विनीत स्वरमा ४ त्यसले भनेको सुनी । 
आज्ञा गर्नुमयो जनार्दनजिले  हाँस्तै दयाल् बनी ॥२६ 
हे व्याधा ! मनमा नमान तिमिले शंका र केही इर। 
त्यागी देह तिमी परंपद पछी  जाने म दिन्छु वर॥ 
राजन् !खशि मयो जराप्रमुजिको पाएर आश्वासन । 
पाए दारुकले पुगीकन त्यहीं ४ गोविन्दको दशंन २७॥ 
देखी दास्कलाई आदर गरी  आज्ञा भयो कृष्णले । 
भन्नू यादववंशको हुन गयो  संहार जुन् चालले॥ 
साता एक बितेपछी जलघिमा  डुब्नेछ ठ्वारावती । 
भन्नू गैकन हस्तिनापुर पनी  हामीहरूको गति ॥३८ 
आई पार्थे तुरुन्त ठ्वाखतिका  नारी, बुढा बालक। 
क तत्ाल हे दास्क! 


बराम श्रीद्ष्ण स्वर्गारोहण , श्रीकृष्ण र जराको वार्तालाप 
दैवाधीन भई म जान्छु तन यो  त्यागेर बेषुण्ठमा । 
मेदनेछौ तिमिले मलाई तन यो  त्यागेपछी स्वगमा ॥२९॥ 








५३ सरन रा हृपर७ 
पाएथे वरदान आश्षि दुवै  गोविन्दजीकी जब। 
ढोगे दासक्ले परी चरणमा  आनन्द मान्दै तब 
पेह्रे ठारवती पुगीकन भने  सम्चार श्री कृष्णको । 
त्यो संहार सुनेर दुःखित भए  आफ्ना सवै बन्धुको ॥३० 
। थाले गर्न विलाप बेसरि रुँदै ४ रानी, बुढा, बालक। 
घोडामा चढि हस्तिनापुर पुगे  तत्काल श्री दारक ॥ 
। जाने दासकलाइ ट्वाखतिमा ४ आज्ञा दिनूमो जब। 
। आफाफ्ना बढिया विमानहरुमा ४ आएर थौता सब ॥२१॥ 
 हावा पुष्प छरेर हुन्दुमिहरू ४ बाजा बजाईकन । 
हे राजन ! सबले गरे स्तुति तथा  श्री कृष्णको दशन ॥ 
आफ्नू सृक्ष्म लिई स्वरूप , अरुले जान्नै नसक्ने गरी। 
पाल्वमो निज धोसमा तन त्यजी  श्रीकृष्ण सोही घरी ॥३२ 
वसुदेवदेवकी र कृष्णका ग्रुखुपयुख्द रानीहरूको देइ त्याग  
राजन् ! दारुक हस्तिनापुर पुगे  सानन्द॒ अर्को दिन। 
पाए दर्शन पाण्डुपुत्रहरुको  दरबारमा गैकन॥ 
। सारा अन्धक, वृष्णिवंश जसरी  संग्राम गर्दै सरे। 
 रोई श्रीहरिको हुकुम् जति सबै  विस्तार तिन्ले गरे ॥३३ 
त्यो संचार मुनेर पाण्डवहरू  अत्यन्त दुःखी भए। 
यस्तो के हुन सक्छ संभव भनी  आश्चय मानी लिए ॥ 
हेछु यादवको म ट्वोरवतिमा  कस्तो छ ऐल्हे स्थिति । 
भन्दै पार्थ हिँडे चढेर रथमा  सन्ताप मानी अति ॥३४ 
देखे शुन्य समान झैं विजयले  द्वारावती कृष्णको 
बाबा श्री वसुदेव मूर्डिछत थिए  चिन्ता परी पुत्रको ॥ 

























































१०१८ १२१८ र सहामारत 

देखी अजनलाइ राजमहिषी  सारा भई बिह्वृल। 
 थाले गर्ने विलाप, झन हुन गयो  चौतर्फ कौलाहरु ॥३५॥ 
चिताग्रस्त भए धनञ्जय पनी  देखेर त्यस्तो स्थिति ! 
ढोगे श्री वसदेवका चरणमा  पक्रेर है भृपति! 
काखामा पमुदेवले प्रिय गरी  राखेर रोईकन। 
थाले गर्न विलाप संक्षि हरिको  सेवा तथा सदणुण ॥१६, 
फाली हामिहरू सदैकन ठलो  यो दुःखको सिन्धुमा ! 
द्वैनन् आज यहाँ उपस्थित, गए  गोविन्द वैकुण्ठमा ॥ 
हे बाबू ! वशमा थिए सुतहरू  त्रैलोक्य जुन् वीरको । 
तिनले हेन सकर बसेर कसरी  संहार ती बन्धुको ॥३७॥ 
रोकेनन् सबलाई लडन नदिई श्री कृष्णजीले किन?  
दच्छाले हरिकै भयो स्वजनको ३ संहार है अर्जुन! 
कस्लाई दिनु दोष बन्धुवधको ४ मेले तिमी नै मन! 
जानी देवगती विचित्र म बसे ४ सन्तोष मानीक्न ॥२३८॥ 
श्री योगेशवर भन्दये अघि कुने  चर्चा चलेका घरी । 
जो हुन् पार्थ त्यही म इँ, बुझिलिन् ४ संसारले राम्ररी॥ 
सोही कारण भन्दछ म तिमि हौ क श्री कृष्ण झै अजुन। 
सुम्पन्छ तिमिलाइ ठ्वारवतिंमा ४ छन् जो बचेका सुन ॥२ 
बाबू ! आइपुग्यौ तिमी बखतमा  हाम्रो ठलो भाग्यले । 
त्यागी मोजन मर्दछ अब, अरू ङ बाँच्नै म् कुन् आसले ! 
बोले श्री वसुदेवको सुनि कुरा ४ सम्झाउदै अजुन। 
देख्दा कृष्णविहीन आज पृथिवी  आत्तिन्छ मेरो मन ॥४० 
जानुपछे त्यहीं, त्यजीकन गए ङ सवेस्व हाम्रा जहाँ। 
गर्ने सोख गरी सक्यौं अब बसी के गनु व्यर्थै यहाँ ॥ 



















।।। २१९ 
पैह्रे राङ्दछ हस्तिनापुर लगी कै सम्पूण यी यादव। 
सुन्पन्छ गइ वज्नामकन नै  त्यो राज्यभारा सब ॥४१ । 
झ्याली द्वाखती भरी पिटिदिनू ४ चाँडो सबैले सुनुन् । 
सारा मानिस हस्तिनापुर छिटै  जाने तयारी गस्न् ॥ 
। रानी जो हरिको वियोग ननिको  खप्तै थिए यातना। 
  सारालाइ दिए बसी बिजयले  शिक्षा तथा सान्खना ४२ 
उदी अर्जनको भने पुरमरी  झ्ष्याली पिटी ठूतलै । 
लैजाने जति वस्तु तत्पर भई  बाँधे सै व्यक्तिले ॥ 
प्रातः काल हुँदा उठी विजयले ४ आफैं गरी तर्खर। 
गर्नै दाह क्रिया सबै चिजहरू  बे रही त पर् ॥४२॥ 
रानी सोह्र हजार आठ विधवा  मामा लिई साथमा । 
पौँचे तीर्थ प्रभास, वंश यहुको  संहारकी स्थानमा ॥ 
देखेथे वसुदेव देवकिजिले  त्यो स्थानलाई जव । 
त्यागे प्राण मनेर व्याकुल हुँदा  है कृष्ण हे माधव ॥४ 
रानी आठ प्रधान औ अरु त्यहाँ  जानेहरू जो थिए। 
धेरैले प्रमुलाइ सम्झि मनले  त्यो देह त्यागीदिए ॥ 
श्रेः प्रद्युम्न र साम्ब आदि सबका  रानीहरूले पनी । 
त्यागे देह भएर बिह्वल रुँदै  हा प्राणप्यारा ! भनी९५ 
देखे गती सकलको जब पार्थले त्यो। 
मूर्छापरे सरि भए, पछि चेत आयो ॥ 
दाह क्रियादि सबको क्रमले गरेर । 
फक तुरुन्त सबलाइ सँगै लिएर ॥४६॥ 



















मुशलपर्वे 




































॥ २१२० महासारिद 





.नमाणणीणतममगमममय 


द्वारकाघाट फकेदा भिल्लहरूले चुढूनु, ठुटबु  
है राजन् ! बलरामको र हरिको ४ त्यो देह खोौजीकन । 
आफैं दाह क्रिया गरे विजयले  साद्ै दुखाई मन॥ 
सोली बुड्दछ सिन्धुमा प्रमुजिको  यो श्रेष्ठ ठ्वारावती । 
जै निस्कनुपर्छ हामिहरूले ४ चाँडै सकेकी जति ४७, 
। भन्दै अर्जुनले अनेक रथ ओ  गाडाहरूमा पनि।। 
सामग्री घन रल जो जति थियो  संपूर्ण राखे अनि॥ 
रानी बालक वृद्ध पन्धुहरू जो  बाँकी बचेका थिए 
पाल्कीमा रथमा मसुरञ्चित गरी  तिवलाइ राखीलिए ॥४८ 
रक्षा गने भतेर सैनिकहरू  राखेर चारैतिर । 
निस्के अर्जुन ती सबैकन लिई  द्वारावती बाहिर ॥ 
सारा यादव फोज त्यो किसिमले ४ बढ्दै अगाडी गयो। 
बढ्दे सागरले तुरन्त पुर त्यो ङ सारा डुबाई दियो ॥४९ 
नाघ्दै ग्राम अनेक पञ्चनदमा  पुग्दा भए ती जब। 
संध्याकाल हुँदा बसे थरिथरी  डेरा बनाई सब्॥ 
लुटने मानिस, संपती पथिकको ४ डाकू रहन्थे जहाँ। 
डेरा पने गएछ ती सकलको क थाहे नपाई त्यहाँ ॥५०॥ 
यौटा अर्जुन मात्र रक्षक, त्यहाँ  देखी ठुलो फोजको । 
आए ढुष्ट लिएर अख्न करमा  इच्छा गरी लुट्नको ॥ 
लागे चुट्न पछाडिबाट सहसा  डाकूहरूले जब । 
हाहाकार परेर आत्तित गएकै सम्पूण ती यादव ॥५१॥ 
पाए ख्री धन रतल मालहरू जो ४ डाकूहरुले जति। 
साम्ने अज्ुनकै लगे बलजफत्  तानेर हे मृपति 








  ८ । र १२२१ 
डाकूलाह सशृख्ज पेन्यहरूले  रोके सकेको जति। 
लागे माग्न पछाडि टिक्न नसकी सेना उराई अति ॥५२॥ 
त्यौ देखेर विषाद मानि घनुमा  ताँदो चढाङँ भनी। 
आँटेथै तर त्यो चढेन र भए  अद्यन्त दुःखी तिनी ॥ 
बिसँ शस्रहरू समस्त अघिका  मोहित हुनाले गरी । 
जने देवगती बिचित्र मनमा  चिता परो बेप्तरी ॥५३॥ 
आए फेरि सबै मिलेर सहसा ४ डाक अगाडी सरी। 
रानी श्री हरिका लगे बलजफत्  तानेर सोही घरी 
कोही लाज त्यजी गए खुरुखुरू  छोणा भनी दुष्टले॥ 
भागे कोहि कतै, त्यहीँ कति लडे  मूर्छा परी शोकले ॥५४ 
त्यौ देखेर रिसाइ फेरि बलले  ताँदो चढाए तर। 
चाँडे अर्जुनको समाप्त हुनगो  ठोक्रामरीको शर॥ 
टुप्पाले धनुके अनेक अरिका ४ सातो हरे तापनी। 
ती पापीहरूलाइ जिल नसकी  दुःखी भएथे तिनी ॥५५ 
धेरै नै खलका परेर करमाक् रानी हरीका गए। 
जो जो शेष बचे सबै विजयका  सामू उपस्थित भए ॥  
५ बूढा, शिशुको र सैन्यहरूको देखी ठुलो दुगति।  
लामू सास लिँदै भने विजयले  देवी बिचित्रो गति ॥५६।॥। 
हे राजन् ! बलवान हो समय नै  मानीस हुन् निर्बल । 
हर्थे खरी धनरल, नत्र कसरी  हाम्रा सबै ती खल 
जस्को श्रेष्ठ थियो पराक्रम, ठुलो कीर्ति तथा गोख। 
जो देखी डर मान्दथे मुरहरू  सम्पूर्ण ती यादब ॥५७॥ 
दुच्छाल्ले हरिको समुद्र तटमा ३ बर्ता पिई वास्णी। 
गर्दै युद्ध मरे परस्पर सबै  उन्मत्त जस्ता पनी॥ 
















। १२२२ ओ। महामारत 
शोमा भव्य यियो सबै तरहले  र तर 
ऐढ्है सागरमा डुबेर जल नै  देखिन्छ चारैतिर ॥५८॥ 
मेत्रे शख्नहरू प्रहार रणमा ४ जो जो अघी गर्दथेँ। 
त्यस्को याद रहेन बिर्सन गई ४ लाचार ऐल्हे भएँ॥ 
ठोक्रो देख्नुहुँदैछ यो समरमा  रित्तिन्नथ्यो बाणले । 
यौटा बाण रहेन रित्तिन गयो  सम्पूर्ण हु्देवले ॥५९॥ । 
जस्ले युद्ध गरी सुरासुर सबै  एक्तै पनी. जित्दथ्यो । 
डाँकूका संगमा पराजित भई  बाँचीरहेकै छ त्यो॥ 
योद्धा श्रेष्ठ, बली र वैभव हुने  राजा भए तापनी। 
वेला आइपुगेपत्री, बुझिलिनोस्  त्यो नाश होला मनी ॥६० 
ती दुःखीहरुलाइ यो किसिमले  शान्ती दिई राम्ररी। 
जो जो शेष रहे सबैकन लिई  हिँड्दा भए त्यो घरी ॥ 
इन्द्रप्रस्थ पुगेर सोहि दिनमा  बिश्राम गर्दो भए। 
भोलीपल्ट सह राज्य अभिषेक  श्री वजछाई दिए ॥६१॥ ! 
रानी श्रीहरिका त्यही महलमा  राखै सुरक्षा गरी। 
रक्षा खातिर राज्यको त्यहिं रहे  सेनाहरू त्यो घरी॥ 
बाँकी यादव जो थिए अरु त्यहाँ ४ आफ्ना हितैषी जन।। 
तिन्लाइ पनि ग्राम औं नगरमा  राखे मिलाईकन ॥६२॥ 
दुःखी अजु नलाई व्यासक्रो शिक्षा  
साम्राज्य भार खुशिल्ले दिइ वज्रलाई । 
राखौँ सुरक्षित सबै यढुवीरलाई ॥ 
 योद्धा धनज्जय भई मनमा मलोन । 
श्री व्यासजीसित गए हित अर्ति माग्न ॥६२॥ 





















































 प्रपकरर १२२३ 
देखे दीन मलीन व्यग्र मुनिले  सामू खडा अजुन। 
गदै स्वागत एक आसन दिई ५ सोधे  ड्राईकन॥ 
देख्छु श्रीहत आओ. मलीन बहुतै  के हेतु तिम्रो मुख। 
आयो व्यग्र हुँदै परेर कि तिमी ४ केही नराम्री दुख ॥६४ 
बाबू ! स्नान गस्यौ अशुद्ध जलले हत्या गस्यौ बिप्रको । 
की बा मोग गस्यौ रजोवति कुने ४ खरी कककशा दृष्टको॥ 
अर्को हेतु छ की पराजय भयो तिम्री कुनै युद्धमा । 
मुन्छ सन्त हुने भए भन सबै  मेरो तिमी सामुमा ॥६५ 
यस्तो प्रश्न सुनेर ब्यास मुनिको  बिन्ती गरे पार्थले। 
पाल्नुमो निजधाममा प्रभु, भएँ दुःखी त्यही शोक्ले ॥ 
योद्धा डन्धक,वृष्णि,मोज यढुका ४ जी जो प्रतापी थिए। 
आर्फै युद्ध गरी प्रभासतटमा  सम्पुर्ण मदा भए ॥६६ 
गनी श्री हरिका लिएर म यता  फुर्कीरहेको घरी । 
नारीरतन लै अहीरहरुले ४ मेरै अगाडी हरी॥ 
डाक् मार्ने भनी कठोर श्रमलेक ताँदी चढाएँ तर। 
शक्ती क्षीण हुँदै गयो र सक्या  ठोक्रामरीको शर ॥६७॥ 
 कख ज्ञान हुँदा बिलुप्त, मनले  सम्झी मसुरारीकन । 
साद्दै व्यग्र भएं मुने ! अब ग्र्था ४ ठान्छ म यो जीवन । 
साह्रै दिक्क भएर श्री विजयले  बिन्ती गरेको सुनी। 
लागे भन्न बुझाए बात हितको ४ श्रीव्यास ज्ञानी मुनी ॥६८ 
हे बाबू ! जति छन् प्रपञ्च भवकाङ सम्पूर्ण हुन् अस्थिर । 
त्यस्लाई सुख प्राप्त हुन्न कहिले ४ जो मान्छ नित्य स्थिर ॥ 
ऐल्हे जो भवितव्यल्ले हुन गयो  त्यस्लाइ रोकौं भनी। 
लाखौं यल गरुन् तथापि नभई  छाड्दैथ्यो त्यौ पनी ॥६९ 














१२२४ महाभारत । ॥ 
जी जो अंश लिएर देवगणको  पेदा भए लोकमा।। 
पूरा काम गरेर ती सब मिले  सारा त्यही देवमा ॥  
। गर्छन् पालन सृष्टि नाश सहजै  जो व्यक्ति यो विश्वको । 
 तिन्ले रोक्न थियो कठिन् कति कुराश संग्राम ती बन्धुकी ॥७० 

। रोकेनन् तर कालको गति ठुलो ४ जानेर तिन्ले जब।। 
। तिन्का तिम्ति बृथा छ गर्नु तिमिले यो शोक, चिन्ता अब ॥ 
कालैले बल दिन्छ हुबेल पनी  पार्ने त्यही काल हौ! 
गनू पालन, सृष्टि, नाश पनि ता  त्यै कालको काम ही ॥७१॥ 
। सम्झाए मुनिले सबै तरहले  श्री पार्थलाई जब।॥। 
। केही शान्ति मिले र भ्रान्ति मनको  तिनको गएथ्यो सब ॥ 
फर्की अर्जुन हस्तिनापुर गएक्षमागी बिदा सादर।। 
गर्दा धर्मकुमारका संग कुरा  आँसू गिरे बचेर ॥७२।  


मट्दाभारत मुशलपर्वे समाप्त । 


गाईका अंगमा देवता हरूको निवास 





गा 


सहाभारत स्वगारोहणपव 


प्रारम्भ 
षाण्डवहरूको मह्ाप्रस्थान, बाटोमा चार भाइ, दौफ्दी गिर्दा त्यसको कारण युच्रिष्टिरले बताउनु 


वेशम्पायनले भनेजब त्यजी  जानूभयो श्री हरि। 
तिवको वंश भयो विनाश ट्विजको  त्यो श्राप ठूलो परी ॥ 
ु ं त्यो सम्चार सुनेर धमसुतले ४ मन्मा गरी निश्चय । 





भन्चुभो अब हुन्छ भाइहरू हो !  हामी सबैको क्षय ॥१॥ 
सोही कारण जानुपर्दछ छिटे श्री उत्तरा पन्थमा । 
हाम्रो हुन्छ भनेर जान सबले  कल्याण त्यै स्थानमा ॥ 
यस्तो वात गरेर भूषणटुगा  त्यागी सबै राजसी। 
। पेह्री बल्कल बिप्रःआदि सबको क पूजा गरेथे बसी ॥२॥ 
 वेड्यापुत्र युयुत्स राज्यभरिको  हेरचाहमा राखिए। 
। सारा कौरव वीरका अधिपती  राजा परीक्षित् भए॥ 
वाँकी यादव वीरका हुन गएक्वश्री वज्ज ने भूपति। 
राखे रक्षक रूपमा थरि थरी  सेना र सेनापति ॥३॥ 
राजन्  श्री वखुदेव दम्पति तथा  गोबिन्द्लाई पनी। 
राखी विप्रहरू जलाञ्जलि दिएङ क्तव्य होयौ भनी ॥ 
नि बिप्र, मुनी, क्रषीशवर तथा  ज्ञानी, गुणी, सज्जन । 
गाई वस्न सुवर्ण अन्न धन औओ  मीठो दिए मोजन ॥४॥ 
डाकी योग्य प्रजा, समस्त पुरका ४ आफ्ना हितैषी जन । 
मागे जान बिदा युधिठिरजिल्ले छ आनन्द मानीकन् ॥ 
त्यागी मोह समस्त बन्धु, पुरको  प्रासादको, राज्यको । 
राखी चञ्चल चित्तमा कमल झैं  पाउ दुनै कृष्णको ॥५॥  
पाँचे भाइ र द्रौपदी लिइ, महा  प्रस्थानको खातिर । 
निस्केथे वनवासको बखत झैं प्रासादको वाहिर ॥ 











लो इक छ हुई परो कसम नारा ३२६ ब्हामारत 

त्यी टैखेर रुँदै हिँडे पछि पछी  सम्पूण नारीनर  
सम्झाई बृपले भने पछि सबै क फेके आए घर ॥०॥ 
यौटा इवान र सुन्दरी द्रपदजा  पाँच जना पाण्डव । 

गदै पालन धर्म, पूर्वतिर नैकै बढ्दै गएथै संब॥ 

नाघ्दै ग्राम, नदी र पर्वत पुगे ती सिन्धुको तीरमा । 

लागे भन्न प्रकट भएर सहसा  श्रीअग्नि त्य स्थानमा७ 
यस्को काम रहेन गाण्डिव धन् क फालुन् यहीँ पार्थले। 

मागेथे म गई दिए वरुणले ४ तकाल, तै हेतुले ॥ 
फरर्ता गर्नुप्यो छगी वरुणजी  लाई भनेथे ज्व। 
। फाले सागरमा घन् विजयले  चाहिन्न भन्दै अब ॥८॥ 
राम्रा दक्षिण सिन्धुका तटहरू  हेर्दै अगाडी गए, 
। शोभा उत्तरमा सुमेरु गिरिको ४ देखेर खुशी भए॥ 

 पृथ्वी पूर्ण प्रदक्षिणा गरुँ मनी ४ इच्छा र उस्साहले। 

।नाँष्दै पनत औ ठुला बगर ती क बढ्दै गए केगले ॥९॥ 

र.  बेला पथमा लडीकन मरिन् श्री ट्रोपदी सुन्दरी । 
सोधे धर्मकुमारछाई अडिई  श्री मीमले त्यो धरी ॥ 
दाज् । पाप तथा अधर्म कहिले क गदिनथिन् यी सतो। 
भन्नोस कारण के परीकन भयो  यिनको यहाँ दुर्गति !१० 
भाईको सुनि त्यो कुरा, न्अडिई क बोल्दा भए भूपती। 
बढ्ता प्रेम गरेर श्री विजयके  पेह्रे मरित् यी सती ॥ 

देखेथे सूहृदेव क्यै पर गर्द ४ लोटी घरामा सरे । 

सोधे धमकुमारलाइ यिनिले ४ हुष्कर्म केह गरे ॥१॥ 
आज्ञामा बरु चल्दथे हजुरके त्यागी अह भागना  

कस्तो पाप गरेर भोग्नु यसरी  यिनूते पच्यो यातना ४ 

तिनको प्रश्न सुनी सवेग पथमा  हिँड्दै दिए उत्तर । 

यिनको टृष्टिमहाँ थिएन अरु क्बै  सद्बुद्धिवाला नर ॥१२॥ 



















. 


स्वगारीहणपवे 


बाढी इस भनेर गर्व मतमा  बर्ता हुनाले गरी। 
यिदको मृद्नु मयो यती भनि हिंडे मूपाल झन् बेसरी ॥ 
केही दूर गई ढुल्ने नकुलजी ४ देखेर श्री मीमले। 
सोधे धर्मकुमारलाइ यि सरे  कुन् दोष चा पापले ॥१३. 
आफ्नू बुद्धि र रूपमा नकुलको ४ ठूलो अहङकारले । 
 यिनले मनुपस्यो र गर्छ जति जो  त्यो मोग्छ त्यै व्यक्तिले ॥ 
यस्तो बात भनेर धर्मसुतले  ठानी दृथा पखन। 
आउ मीम  मनी सरासर हिँडे हेद नहेरीकन ॥१९॥ 
योटा श्वान र तीन भोइ त्यसरी  जाँदा भए क्यै पर। 
ोद्धा पाथ पनी ढले जमिनमा  तत्काल एकातिर ॥ 
सोधे छक्क परेर टक्क अडिई  श्री मीमले सादर। 
गर्थे पालन धर्मको र यिनि हुन्  श्रीकष्णरूपी नर ॥१५॥ 
गितको मद्य हने बताउनुहस्  है गूपती ! कारण।! 


दीप बाइ । सुन ॥  





१२२७ 


। ।ट३७ नन्दन ३,५४७ सन 

मार्छ शत्र सवै म एक दिनमा सन्ने प्रतिज्ञा गरे। 
पूरा त्यो नगरी, घमण्ड मनमा  बर्ता हुदा यी मरे १६ । 
। भन्दै बात यदी सरासर गए ङ बढ्दै आगाडोतिर। 
. भई गिरे पृथिविमा ४ श्री मीम केही पर 
हे दाज्यू ! म पनि ढुछे किन यहाँ ४ थाहा सए कारण। 
भन्दै जाबुहवस प्रसन्न मनले  हेर्दै नहेरीकन ॥१७॥ 
हिँड्दै भन्नुभयो युघिष्टिरजिले  बिन्ती सुनी गीमको 
बढ्ता भोजन गने मीम तिमि झै हो दोष मानसक पै 
हे भाई ! बलक्के घमण्ड मनमा ४ तिम्रो हुनाले अति! 
अर्कालाई गनेर तुच्छ अहिले  तिम्रो भयो तो गति १८  























१२२२ श्हामारत 


यस्तो साफ जवाफ नफर्किकन ने भमीमलाई दिई! 
लागे धमेकुमार हिँडन अघिझँ  त्यौ शान साथै लिदै ॥ 
रानी द्रौपदि चार भाई पथमा  प्राख्घले नै सरे। 
भन्दै धर्मकुमार दुःखित भई  सन्ताप ठुलो गरे ॥१९ 


इन्द्रयुधिष्ठिर संवाद र धसेमा द्रृढ रहेह स्वगे जान्नु  
राजन ! शब्द ठुलो गरेर मनसा  थर्काउँदै त्यो स्थल। 
आयो एक विमान स्वगपुरिको  पार्दै दिशा उज्ज्वल ॥ 
वृह्कै इन्द्र विमानबाहु, नजिकै ४ आएर भूपालको । 
वाणी नग्न गरी मने विनयल्े ४ कल्याणको बात यो ॥२०॥ 
ल्याएको छु विमान है नरपते ! ४ यस्मा बसी स्वगमा ! 
जाँ, हिँड्नुहपस् यही शरिरले ४ आनन्दका साथमा ॥ 
 बोले धर्मकुमार आदर गरी  आज्ञा सुनी इन्द्रको। 
ं आज्ञा गनुमयो जती सब कुरा  स्वीकार गर्छु म त्यो ॥२१ 
 





रानी ट्रोपदि चार माइ पथमा १ लोटेर मेरा सरे! 
जान्थे स्वर्ग सँगै लिई हजूरले ४ तिनको ब्यवस्था गरे। 
ठगे भन्न सुरेन्द्र घमसुतले  बिन्ती गरेको सुनी । 
पैल्हे स्वर्ग पुगे मरी हजुरका ४ भाई र रानी पनी ॥२२॥ 
तिनको खातिरमा बृथा हजुरले  पर्देन चिन्ता लछिन।। 
गदेछन् सुख मोग, पुण्य फढ ती ४ आनन्द मानीकन ॥ 
लागे सादर भन्न घमसुत त्यो बिन्ती सुनी इन्द्रको । 
मेरो भक्त छ शान एक सँगमा  इच्छा छ लैजानको॥२३ 
गनय यमा  भन्न सुरेन्द्रजी हजुर झैं  घमज्ञ भृपालले । 
यस्तो तुच्छ विदार राख्यु मनमा हो व्यर्थ, अञ्चानले ॥ 
हो यो शान अशुद्ध जात सँगमा यसलाइ राख्यो मने। 
धमे म्रष्ट र स्वर्गको सुख कुनै  पाइन्न शान्ती दिने ॥२४। 















न १२२९ 


सोही कारणले प्रसन्न मनले  यसलाइ त्यागी दिनोस् । 
जाउ स्वग विमानमा बसि ठुली ४ आनन्द ओग्नूहवस् ॥ 
बोले धमकुमार है सुरपते !  साँचा कुरा हुन् तर। 
आयौं हामि सँगै र मान्द ठुलो  यो श्वान मेरो भर ॥२५ 
रक्षा दुवेलको र आत जनकोङ गर्ने छ मेरो प्रण। 
सोही कारणजे म त्याग्न सहसा  आँटे पनी सक्तिनँ॥ 
लागे भन्त सुरेन्द्र फेरि बपको ४ इच्छा बुझी सादर! 
गछन् दान र् धमयक्हरु जो  स्वाध्याय ज्ञानी नर ॥२६ 
यस्मा टृष्ट्रि पस्यो भने कुकुरको  हुन्छन् सवै निष्फल ।  
राम्रा धमहरू गरे पनि कुनै  पाइन्न त्यसको फल॥ 
मक्नूधो जब त्याग्न उत्तम गुणी ४ भाई र रानीक्न। 
त्याग्दा खान हजूरलाइ यसरी ४ गाह्वो परेको किन ? ॥२७ 
बोले धर्मकुमारहै सुरपते !  सम्पूर्ण संसारमा। 
चिन्ता गर्नु बर्था छ, जो मर्सिके  ती व्यक्तिका निम्तिमा ॥ 
बाँचुञ्जेल रहन्छ ग्यक्तिहरुको  सम्बन्ध प्राणीसित । 
मनलाइ सकिन्न पार्न बलले  वा यलले जीबिति ॥२८ 
कापी औं भयभीत, बालक तथा  नारी दुखी सञ्जन। 
 व्यक्ति औ शरणमा आएर पर्नेकन ॥ 
त्याग्नेत्रैन भनी गरें प्रण स्वयं  मैले त्यसै कारण। 
त्याग्दा पाप मलाइ लाग्दछ मनी  आत्तिन्छ साह्ै मन ॥२९ 
आफ्न आश्रित जवानलाइ यसरो  त्यागेर यो स्थानमा । 
एक्लै स्वर्ग म जान्नै, श्रेष्ठ सुख वा आनन्दका लोममा ॥ 
राजन् ! वासवलाइ धमंसुतले  त्यस्ती दिँदा उत्तर। 
यागी श्वान स्वरूप धम सहसा ४ आफैं मए हाजिर ॥२० 


रै 












. २३० अहामारत 
ढीगे दिव्य स्वरूपको चरणमा  तृत्काल तो यूपले। 
देखी प्रेम सहर्ष नम्र स्वरमा  शिक्षा दिए धमले॥ 
हे बाबू ! म हुँ धम द्रेतवनमा  देख्यौ बकुल्लो हुँदा । 
तिम्रो धमे रहेछ सुस्थिर भनी  जाने परीक्षा लिँदा ॥३१॥ 
त्यागी भाइहरू गुणी नकुलकै  माग्यो त्युहाँ जीवन । 
बाँचे भाइहरू सबै, वर दिएँ  मेले त्यसै कारण॥!? 
मेरो आश्रित भक्त हो शरणमा ४ आयो भनी जवानको । 
बर्ता स्नेह गरी स्वयं त्यजिदियौ  आनन्द जो स्वर्गको ॥३२ 
यो कायंल्े खुशि भए, तिमिदेखि ऐह । 
राजा तिमीसरि भएन,  कुनै पहीले॥ 
छैनन् उपस्थित, हुने पनि आस छैन। 
जा मदेह अब स्वर्ग र गर्नु चैन ॥३३॥ 


युत्रिष्टि सदेह सग जानु र मायामय नरकमा आफ्ना पन्धुहरू देखेर त्यहीँ वस्ने निश्चय गर्नुः 
साक्षात् धर्म तथा युधिष्ठिर हुवै को बात हुन्थ्यो जहाँ । 
आए मेट न भनी विमानहरुमा  सम्पूर्ण चौता तहाँ॥ 
केही बेर गरी परस्पर कुरा संम्मानका सापमा। 
राखे धमंकुमारलाइ रथको  ती देवले माझमा ॥३४॥ 
लागे जान उडेर स्वगं, पथ ओ क पार्दै दिशा उज्ज्वल । 
जाने स्वगं सढेह उत्तम यिने  हुन् भूपती केषल॥ 
राजा कोहि मएन  धमंसुत झै  ज्ञानी तुया सञ्जन। 
गर्थे नारद आदि देव क्रपिले  भृपालकै वर्णन ॥२५॥ 
सुन्दै आफ्नु णुणानुवाद खुशिल्े  ती स्वर्ग पौँचे जब। 
लागे खोज्न तुरुन्त भाइहरु औ  आफ्ना सबै बान्धव ॥ 
देखे सिद्ध तपस्वि ओ वमुहरू  राजषिं, ज्ञानी, मुनि । 
धर्मातमा जन ओ मरुदूगण तथा  सम्पृण दोता पनि ॥२६॥ 





























देखे भूपतिले क्ननक  क। सम्मान पीरीचित। 
सारा कौरव स्वर्गका अधिपती  श्री इन्द्र झैं शोमित ॥ 
त्यो देखेर रिसाउँदै मनमनै  फर्केर अर्कोतिर । 
मधे देवहरू सबैसित त्यहाँ  क्यै उच्च पारी स्वर ॥३७  
जस्का निम्ति भयो दुवै तरफको ४ संहार संग्राममा। 

 शेष रहेन शून्य हुन गौ  जस्तै गरी लोकमा ॥ 
यस्ता कोरचले अलम्य गति यो  पाए मने स्वगमा। 
मेरा घामिक माइ बन्धुहरू छन्  हे देव ! कुन् लोकमा ३८ 
भाई भीम र पाथ श्री द्र पदकी  छोरी र तिन्का मुत।  
ध्रृष्रयम्न र सात्यकी र जननी  श्री कण दाज्यूसित । 
हाम्रा निम्ति दिए सहघ जतिले  संग्राममा जीवन ।  
पाए भेटन ममस्त बन्धुहरूको ४ गन थिएँ दशेन ॥२०॥ 
पापी कोको सम वस्न सँगमा आँटे पनी सक्तिनँ।! 
मेरा बान्धव छन् जहाँ अव त्यहीँ  जाने छ मेरो मन 
साह्वै चित्त दुखाइ धमयुतले  बिन्ती गरेको सुनी ।! 
ज्ञानी नारदले मने हित कुरा  हँस्तै द्याल् बनी ॥४०॥ 
हरे राजन् ! सुखनदुभ जे जति प्रे  संसारमा जुन् घरी। 
थामो धमे सबै सहीक्न बस्यो  क्तव्य पूरा गरी॥ 
सोही कारण स्वगंका सुखहरू  पायौ तिमीले सब। 
शान्तीले उपभोग त्यो गर तिमी  श्राइन्द्र जस्तै अब ॥१ 
गनन सादर अप्सरागण तथा ४ गन्धले चाकरी। 
मोग्नू कल्पमरी अनेक थरिका  आनन्द राम्रो गरी॥ 


 ! नन्दन नामङ्गो वन सधैं  डुल्नू तिमी स्वगको । 
आफ्नू श्रेष्ठ विमानमा, फल त्यही  हो श्रेष्ठ सक्कमंको ४२ 






















.. महाभारत 
ज्ञानी, सज्जन मात्र स्वगपुरिमा ४ हुन् आउने केषल। 
सक्तेनन खल स्वर्ग आउन तथा  पुरदैन तिनको बछ॥ 
जस्तो स्नेह रहन्छ व्यत्तिहरुको  आपतमा लोकमा । 
त्यस्ती प्रेम रहन्न बन्धुहरूको  आएपछी स्वर्गमा ॥४३॥ 
आफ्ना शत्र र बन्धुको तिमी पनीर सम्बन्ध बिर्सीक्न। 
भोग्नू योग्य छ पुण्यका फलहरू  सानन्द॒ है सज्जन! 
शिक्षा नारदको युधिष्टिरजिले  यस्तो . सुनेथे जब। 
जोरी हात ढुवै भने विनयले  आफ्नो इरादा सव ॥४४ 
रानी, मोइ र बन्धु, बान्धवहरू  मेरा रहन्छन् जहाँ। 
मान्छ स्वगं त्यहीं र बस्तछ पनी ४ आनन्द मानी त्यहाँ ॥ 
योद्धा भीम र पार्थहाइ कसरी बिस म ऐह् मुनि! 
सम्झन्छ दिन रात कर्णक्न ने ४ दाजू थिए ती मनी ॥४५ 
मेरा निम्ति हुनेछ स्का त्यहिँ नै  बस्छन् जहाँ बल्धव । 
मेटने ती सबलाइ गदछु मुने !  इच्छा म चाँडै अब॥ 
यस्तो बात सुनेर धर्मसुतको  डाकेर यौटा चर। 
आज्ञा इन्द्रजिले दिएनरपती  लाई लगी सादर ॥४६॥ 
यिनका बान्धव छन जहाँ त्यहि छिटो ऐह पुस्याई दिन्। 
गर्नेछन् जब फर्कने मन यिनी .फेरी यहीँ ल्याउनु ॥ 
आज्ञा पाइ सुरेन्द्रको अघिअघी  हिँड्दो भयो त्यो चर । 
लागे धमकुमार हिँड्न चर त्यो  जान्थ्यो जता त्यैतिर॥४७ 
नाघी स्वर्ग, बढेर दक्षिण दिशा ३ जाँदा भए ती जब। 
आयो दुर्गम मागै कण्टकहरू  घेरै भएको तब॥ 
चारै तर्फ छ अन्धकार पथमा ४ देखिन्न क्यै राम्ररी । 
बाटाका तखार झैं रुखहरू क कोथे नराम्रो गरी ॥४८॥ 
