हा 


बक जक छ  रर ॥ 


ब्, टन? कामता ॥ ष 
हक. पा रा 
तो क त फिका 


छान तुक, 


टर 
। हँ तै 
  


८ 
३ ५ जुनुए 


चाह 














हुम्रहनखाझिला साखत्न नेपाल्ली आाप्यास्ला 


ाकानाणणका्ङरुरुणा एका एए  नजानुलामुह, 


अनुवादक 


तिलकप्रसाद लुइठेल 


विद्यार्थी पुस्तक भण्डार 
ओ प्रकाशक तथा बितरक 
भोटाहिटी, काठमाडौं 





म्रूल्य 
 


सेटिङ्भआवरण 


मुद्क 





 व्म्ग्वेद संहिता 
विद्यार्थी पुस्तक भण्डार 
भोटाहिटी, काठमाडौं 
फोन, नं. ४२२७२४६, ४४२३३३३ 
. २०६३ 


प्रकाशकमा 
रु.५ 
 


 व्भुलभ कम्प्युटर सर्भिस बागवजार, काठमाडौं फोन  ४२५२९५९ 


 स्काई मिडिया 





र 


वेदोञखिलो धर्ममूलः 


वैदिक सनातन कर्मकाण्ड महासङ्घ, नेपाल 


विश्वसाहित्यकै ज्येष्ठश्रेष्ठ अपौरुषेय ज्ञानगङ्गाको महासागर, अभिलिखित आदिदग्रन्थका 
रूपमा क्रग्वेद मानिएको छ । यो ग्रन्थ सम्पूर्ण ज्ञानविज्ञानको आदिम स्रोत, शानसत्ता लाभ, विचार 
अर्थबोधक वेदहरूमा सर्वश्रेष्ठ क्रचाहरूको सँगालो हो । अन्वेषककका भौतिक, आध्यात्मिक र 
मिश्रित विचारधाराहरूकै आधारमा सर्वश्रेष्ठ, सर्वमान्य एवं सर्वपक्षीय छ। तुलनात्मक अध्ययनका 
लागि अपरिहार्य, मानवसंस्कृति, सभ्यता, साहित्यकलाहरूको मूल एवं आर्य धर्मसंस्कृति, सभ्यता 
ज्ञानविज्ञानहरूको अपरिहार्य स्रोतका रूपमा प्रतिष्ठित छ । त्यस क्रग्वेदलाई सरल नेपाली भाषामा 
रूपान्तरण गरी नेपाली जनमानसमा सेवा पुन्याउने अनुवादक विद्वान् श्री तिलकप्रसाद 
लुइटेलजीलाई अन्तरञआत्माद्वारा हार्दिक धन्यवादसहित उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना गर्दछौँ । 


प्रा. पूर्णप्रकाश नेपाल यात्री प्रा. रामचन्द्र भण्डारी 
संरक्षक महासचिव 
वैदिक सनातन कर्मकाण्ड महासङ्घ, नेपाल वैदिक सनातन कर्मकाण्ड महासङ्घ, नेपाल 





मैले मन्नै पर्ने. 

प्रस्तुत ग्रन्थ तयार गर्नुभन्दा पहिले मैले चाणक्यनीति, मनुस्मृति, पञ्चतन्त्र आदि 
संस्कृतका कतिपय पुस्तक नेपालीमा रूपान्तरण गरेको छु । ती पुस्तकका नाताले प्रत्यक्ष भेट हुने 
कतिपय महानुभावहरूले मलाई विद्वान् भन्ने प्रयास गर्नुभयो । आफूप्रति त्यो सम्मानपूर्ण व्यवहार 
प्रदान गरेको पाउँदा खुसी नहुने कुरै भएन । म खुसी भएँ तर वास्तविकताको धरातलमा उभिएर 
हेर्दा मैले न ती ग्रन्थ आफूले रचना गरेको हुँ, न त्यहाँ मेरो निजी विचार नै केही छ। त्यो त केवल 
कसैले तयार गरेको अभिव्यक्ति आफूले जेजस्तो रूपमा बुझेँ, त्यही सारेको मात्रै हुँ, उक्त 
ग्रन्थहरूको म स्रष्टा वा द्रष्ण केही होइनँ, मेरो विद्वत्ता त्यहाँ केही छैन । उक्त ग्रन्थहरू लौकिक 
वा आधुनिक संस्कृतमा छन् । ती पुस्तकलाई नेपालीमा प्रकट गर्दा पनि जानेअनुसार आफूले 
रुचाएका भाषामा रूपान्तरण गरिसकेपछि प्रकाशित हुनुपूर्व नै हिन्दी, बङ्गाली, आसामी वा 
अङ्ग्रेजी भाषामा भएको अनुवादसँग पनि एक पटक पढेर दाँजेको छु । यसो गर्नु भनेको, उक्त 
ग्रन्थहरूमा अन्य विद्वान्हरूले परम्परागत रूपमा लगाएको अर्थ र मैले गरेको अनुवादमा 
एकरूपता होस् भनेर नै हो । त्यसअनुसार चिन्तक विद्वान्हरूले दिएको विचारको भारी डराईडराई 
आफ्ना समाजसम्म पुन्याउने प्रयास मात्रै मैले गरेको हुँ । हरिद्वारमा छँदा स्वामी दयानन्द सरस्वतीले 
अनुवाद गरेका वेदका पुस्तकका केही अंश सर्सर्ती सुन्ने अवसर मैले पाएको थिएँ । आर्य 
समाजसँग सम्बद्ध महात्मासँग त्यो पुस्तक थियो र त्यसको अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वतीले 
गरेका हुन् भनी उनैले बताएका थिए । त्यसभित्र भएका हिन्दीका वाक्य पढेर व्याख्या गर्दै उनी 
सुनाउँथे । त्यहाँ थोरै कुरो लेखिएको र उनले व्याख्या गर्दा त्यससँग सम्बन्धित धेरै कुरो सुनाएको 
जस्तो मलाई लाग्दथ्यो । गाता हालिएको मोये पुस्तक उनका आफ्नै हातले बीचबीचमा पल्टाएर 
देखाएका हुनाले कुन वेद हो, कहाँ, कहिले र कसले छापेको भन्ने मलाई थाहा भएन तर नेपालीमा 
पनि यसरी नै वेदको अर्थ लगाएर ब्याख्या गर्न पाए राम्रो हुने रहेछ भन्ने मलाई उसै बेला लागेको 
थियो । उनीबाट अलग्गिएर सुविधा र असुविधाका लगभग अठारबीस वर्ष बिते, त्यो विचार 
कहिले सेलायो थाहा भएन । सायद उक्त कुराको प्रभाव मभित्र गहिरो बनेर रहेछ, त्यसैले माथि 
उल्लिखित संस्कृतका पुस्तकको नेपाली रूपान्तर गर्न सुरु गरेँ । लौकिक संस्कृतका पुस्तक  
नेपालीमा रूपान्तर गर्दा पनि मिल्यो कि मिलेन भन्दै उत्सुक भएर अरू पुस्तक हेर्छु भने मेरा यति 
क्रग्वेदको भनाइ नेपालीकरण गर्नु चुनौतीकै कुरो हो । अन्य विद्वान्हरूका लागि साधारण भग । 
वैदिक संस्कृत मेरा लागि आकाशको फलसरह नै हो । म वास्तवमा विद्वान् थिएं कमि 
अनुवाद गरेर निर्धक्क रहन सक्थेँ, तर त्यसो भएन । यथासम्भव उचित अर्थ आओस् भन्न प्र 


। डी 





मिहनाको सक, क 


गर्दै लेख्दा शब्दचयन, वाक्यगठन, भावप्रकटीकरण आदिका सम्बन्धमा कतैकतै दुविधामा परेँ । 
त्यसरी अल्मलिएका ठाउमा विभिन्न विद्वान्हरूसँग मौखिक छलफल गरेँ । त्यसो गर्दा चित्त 
बुझेको जति उस रूपमा स्वीकार गरेँ र चित्त नबुझ्दा अन्य भाषाका अनुवादहरूबाट पनि सहयोग 
लिएँ । यसरी ने क्रतुचक्र तीन पटक घुमेछ । यस काममा म कति सफल भएँ र कति असफल रहेँ 
भन्ने कुरो भविष्यकै गर्भमा छ विद्वान् पाठकहरूले ठम्याउनुहुनेछ । 


भाषा र दर्शनको इतिहास साहित्यभन्दा पुरानो हो । विश्वज्ञानका क्षेत्रमा विद्वान्हरूको 
इतिहास त्यसभन्दा पक्कै पुरानो छ । स्तरीय नेपाली कवितासाहित्य लेख्नुभन्दा पहिले संस्कृतको 
साहित्यरचना नेपालमा भएको कुरो पनि निर्विवाद छ । त्यस बेलादेखि आजसम्म विद्वान्हरूको 
प्रवाह दिनानुदिन झन् बलियो हुँदै आएको छ । यसो हुँदा वैदिक संस्कृतका धुरन्धर विद्वान्हरू 
नेपालमा भानुभक्तभन्दा पहिले पनि थिए र आज पनि कैयौँ छन् भन्ने कुरो निर्घक्कसाथ भन्न 
सकिन्छ । त्यति हुँदा पनि नेपालीमा वेदका प्रत्येक हरफको अनुवाद वा भावार्थ खुलेको पुस्तक 
चासो राखेर खोज्दा मैले पाइनँ । नेपाली समाजमा यसको आवश्यकता नै रहेनछ र कसैले तयार 
नगरेका हुन् कि भनौँ भने आत्मवत् सर्व भूतेषु भन्ने न्यायले हेर्दा मैले खोजेको वस्तु अर्काले पनि 
खोजेको हुन सक्छ भन्न सक्ने ठाउँ देखिन्छ । अनि हिन्दीमा उल्था भएका पुस्तक पनि 
नेपालभित्रकै बजारमा बिकेको मैले देखेँ । हिन्दी वा अन्य भाषाको अनुवाद पढ्न नेपाली पाठक 
तयार हुनु भनेको नेपालीमा नपाएरै हुनुपर्छ, नेपालीमा तयार भएका पुस्तकको आवश्यकता नभएर 
होइन भन्ने मलाई लाग्यो । त्यसैले यो पुस्तक नेपाली चासोको वस्तु हो र जसरी हुन्छ उसरी ने 
तयार गर्नुपर्छ भनेर विद्वान्हरूले मलाई भाग लगाइदिएभैँ लाग्यो । 


भापा, साहित्य, संस्कृति, इतिहास, समाजशास्त्र आदि जुनसुकै विषयको अध्ययन गर्दा 
क्रग्वेदको चर्चा आउँछ । ती सबै विषयका असङ्ख्य विद्वान्हरू नेपालमा छन् र वैदिक तथा 
लौकिक संस्कृतका विद्वान्हरू समाजमा पहिले पनि थिए र आज पनि छन् । यही मेरो जिम्मा 
लागेको बाहेक आजसम्म समग्र वेदको भनाइ नेपालीमा प्रस्तुत गर्न कुनै विद्वान् अघि नसर्नुको 
अन्य कारण मैले देखिनँ । यस्ता विभिन्न महत्त्वपूर्ण विषयहरूको स्रोत र् आधार हुनाले नै क्रग्वेद 
आकाशफझँँ विशाल, समुद्रझैं गम्भीर, ब्रहमाण्डजस्तो अनन्त, हिमालभँ उच्च, बहुमूल्य र 
बहुउपयोगी रलजस्तो छ । यस्ता विशाल ज्ञानको निधिका विषयमा मैले बोल्ने प्रयास गर्नु भनेको 
तितीर्पु दुस्तर मोहादुडुपेनास्मि सागरम् भनेझैँ हो । मसित ज्ञान भएर पाण्डित्य प्रदर्शन गर्न 
खोजेको पटक्कै होइन, केवल आफ्ना भागको भारी उचाल्ने प्रयास मात्रै गरेको हुँ । मेरा यस 
प्रयासमा वेदको ज्ञान प्रचुर हुने विद्वान्को विचार मैले यस ग्रन्थमा देखाएको भन्दा फरक हुन सक्छ 
। मैले एक किसिमले देखेको कुरो अन्य विद्वानले त्यसभन्दा भिन्न रूपमा पनि देखेको हुनसक्छ । 
त्यस अवस्थामा मैले बुझेको कुरो त्रुटिपूर्ण भएमा विद्वत्वर्गले सूचित गराइरहनुहुनेछ । समाजले 
विद्वान्हरूबाट वेदका विषयमा अझै बढी वास्तविक ज्ञान प्राप्त गर्न सकोस् भन्ने नै मेरो सदाशय 
रहेको छ। ु 
यो अनुवाद गर्ने नै प्रयास हो तापनि मैले यस ग्रन्थको नेपाली भाषालाई अनुवाद भन्नुको 
सट्टा भावार्थ भन्न रुचाएको छु। अनुवाद भन्ने शब्दले एक भाषामा भएको कुरो अर्का भाषामा 
रूपान्तर गरिएको भन्ने अर्थ लाग्छ । मूल भाषा ७०।१ संस्कृतमा भएका विचारलाई हुबहु 
नेपालीमा उल्था गर्नु मेरा लागि दुष्कर कार्य नै हो भन्ने मैले स्विकारिसकेको छु । स्रोतभाषामा 
उल्लिखित कथनको ध्वन्यात्मकता, लालित्य, ओज, प्रतीकात्मता, छन्द, लक्षण, गुण, अलङ्कार 
आदि उति नै वर्ण, शब्द, वाक्य वा हरफले हुबहु लक्षित भाषामा दिन सक्नु वास्तवमा नै 
अनुवादको स्तरीयता हो । मेरा सामर्थ्यको कमी हो वा वास्तविकता नै त्यही हौ, वैदिक संस्कृतका 
अनेकार्थी धातु र अनेक अर्थ निर्वाह गर्ने शब्दले एउटै कथनबाट अनेकौँ अर्थ प्रतिबिम्बित भएझैँ 
नेपालीका उसै अनुरूपका शव्दावलीले उस रूपमा अर्थ द्योतन गराउनसक्दो रहेनछ । भाषा फरक 


म , 


परेपछि व्याकरण र शब्दशक्ति पनि फरक पर्नुलाई मेले यसको कारण हो कि जस्तो मानेको छु। 
आआफ्ना भाषामा व्याकरणको अनुशासन फरक पर्दछ । संस्कृत र नेपालीमा लिङ्ग, पुरुष, वचन 
आदिका विधान आआफ्नै छन् । एउटाको व्याकरणिक कोटीको विधान अर्कासित ठ्याम्मै मेल 
नखानु, शब्दशक्ति वा अर्थशक्तिमा समानता नहुनु, लक्षणा, ध्वनि आदिको माधुर्य उसै रूपमा 
नफुर्नुजस्ता विभिन्न कारणले गर्दा प्रत्येक शब्दशब्द र पदपद उसै मूल्यमा वा उसै रूपमा स्थापित 
हुँदा रहेनछन् । त्यसो हुँदा ध्वन्यात्मक अभिव्यक्तिलाई व्याख्यात्मक रूपमा पनि लैजानुपरेको छ 
भने बहुअर्थी कथनलाई फरकफरक रूपमा दोहोग्याएर लेख्नुपर्ने पनि भएको छ । नाम धातुका 
ठाउँमा मूल शब्द र धातु अलग पार्नुपरेको छ भने समस्त शब्दलाई विग्रह गरी अनेकौँ शब्दमा 
लेख्नुपर्ने पनि भएको छ । भाषामात्रै आफ्नो पार्ने र वाक्य गठन र सङ्कथन उसै रूपमा ल्याउने 
प्रयास गर्दा भन्न खोजेको कुरो अस्पष्ट र दुर्बोध्य होलाजस्तो लागेर त्यसो गरेको हुँ । त्यसो 
भएकाले नै मैले यसलाई अनुवाद भन्दा भावार्थ भन्न सहज ठानेको हुँ । त्यसो हुँदा मूल ग्रन्थमा 
मैले जे बुझैँ त्यही विचार मात्रै नेपालीमा प्रकट होस् भन्ने प्रयास गरेको छु । त्यसै कारणले यस 
ग्रन्थमा लिङ्ग, वचन, आदरार्थी प्रयोग आदि व्याकरणात्मक कोटी नेपालीकै चलनमा राख्ने प्रयास 
गरेको छु। सरल, संयुक्त वा मिश्रवाक्यका सम्बन्धमा पनि नेपाली कथन कुन किसिमका वाक्यमा 
सजिलो हुन्छ त्यसअनुसार नै रहोस् र वाच्यकै सम्बन्धमा पनि मूल भाषामा भएका वाक्यढाँचा 
पछ्याउनुभन्दा कुन वाच्यमा नेपाली कथन सजिलो हुन्छ, त्यसै अनुसार होस् भन्ने कोसिस गरेको 
छु। यसरी जे छ त्यही देखाउनुभन्दा जे बुझेँ त्यही देखाउने प्रयास बढी भएकाले नै मैले यसलाई 
भावार्थ भन्न रुचाएको हुँ। अनुवाद भनेको भए मूल भाषामा भएजस्तै छन्द, ध्वनि, अलङ्कार आदि 
साहित्यिक पक्ष र वचन, लिङ्ग, पुरुष, काल, समास, धातुप्रयोग आदि व्याकरणको पक्षमा 
अनुशासित रहेर त्यति नै शब्द र वाक्यमा नेपालीमा भनाइ आएको हुनुपर्दथ्यो । यहाँ त भन्न 
खोजेको कुरो बुझियोस् भनेर सम्प्रेषणतर्फ मात्र ध्यान दिइएको छ । त्यति हुँदा पनि मलाई बानी 


बसेका अरू भाषाको प्रभाव पो कथनभित्र परिरहेको छ कि भन्ने शङ्का लाग्छ, त्यस पक्षमा पनि 
सुझावको आशा मैले गर्नै पर्छ । 


हाम्रा समाजमा वेद भनेको भगवानका मुखको वाणी हो, वेदको अर्थ कसैले लगाउन 

सक्दैन, वेदको अर्थ जसले जे लगाए पनि लाग्छ वा वेद स्वयं भगवान् हुन् भन्ने खालका 
परम्परागत विचार छन् । यी विचार वेदप्रतिको हाम्रा आध्यात्मिक समाजको सम्मानपूर्ण भावना हुन् 
। यिने सम्मानपूर्ण भावनामा अर्थ लाग्दैन वा जे लगायो त्यही अर्थ लाग्छ भन्न खोजियो भने 
अनर्थ होला कि जस्तो मलाई लाग्छ, किनभने यी दुवै भनाइको आशय मेरा बुझाइमा एकै हुन् । 
अर्थ नै नभएको वस्तु निरर्थक हो, त्यसले कुनै हित गर्दैन र जसलाई जे मन लाग्यो त्यही अर्थ 
लगाउन मिल्ने कुरो भयो भने पनि मन लागी अर्थ लगाउनेहरूले आफ्नो स्वार्थपूर्ति हुने खालको 
अर्थ लगाउँछन् र त्यसले पनि हितविपरीत नै प्रभाव पार्दछ । वेदको अर्थ नै ज्ञान भएको र 
यसभित्र खोज्नुपर्ने कुराहरू मनग्गे रहेका हुनाले यो हितकारी शिक्षाको भण्डार हो मानवहितकारी 
शिक्षाको निधि हो । पक्का कुरो के हौ भने अति सावधानीसाथ विविध अर्थ लाग्ने गरी साङ्केतिक 
र प्रतीकात्मक कथन रहेका हुँदा यसभित्रबाट अनेक अर्थ निस्कने सम्भावना अवश्य छन्, तर 
मियोविनाको दाईंजस्तो जथाभावी अर्थ लाग्ने कुरो भने पक्का होइन र यो मैले लिखित सामग्रीका 
आधारमा भनेको नभएर समाजमा वेदका विषयमा मौखिक गफ हुँदा सुनेका कुरालाई बह 
गरेको हुँ । विलक्षणता रहेकाले गर्दा भगवान् वा भगवानको वाणी भनिएको हुनुपर्ने हन बिल 
मैले नै गरेको हुँ । यसभित्र हेर्दै जाँदा आगोको उत्पत्तिदेखि लिएर फलामे किल्लाभित्र कन 
सहरको चर्चा छ । यज्ञको विधानदेखि लिएर सोमरस पान, मानिसका शरीरमा तौ 
प्रत्यारोपण, मानिसको सहरमुखी प्रवृत्तिसम्मका कुराहरू र जालभेल, जुवा, युद्ध तथ 
अन्यायका कुराहरू पाइन्छन् । समग्रमा भन्नुपर्दा सृष्टिको थालनीदेखि अत्यन्त  
सामाजिक व्यवस्थाका चित्रहरू यसमा झल्कन्छन् । त्यसो हुँदा यहाँ ीगसका 


। 


विकासक्रम छ, शक्तिको प्रशंसा छ, प्रकृतिको सम्मान छ र साँच्चै भनौँ भने यसको अध्ययन गरेर  
समाजले आर्जन गर्नुपर्ने हितकारी कुरा अझै कति हो कति छन् । यसलाई अपौरुषेय र भगवानको 
रूप मान्नुको आशयमा यही कारण पनि एउय रहेको हुनुपर्छ भन्ने मलाई लागेको छ। आधुनिक र 
बैज्ञानिक दृष्टिकोण भएका विद्वान्हरू यसलाई विभिन्न समय, परिस्थिति र स्थानमा विभिन्न 
क्षेत्रका चिन्तक र सर्जकहरूले परम्परागत रूपले विकास गर्दै ल्याएको बह्दुव्यक्ति सिर्जित ग्रन्थ हो 
भन्दछन् । यो ग्रन्थ पौरुषेय हो वा अपौरुषेय भन्ने कुराको निर्णय विद्वान् चिन्तकहरूले गर्नुहुनेछ 


भन्ने आशा गर्नै पर्दछ र समाजले वेदका विषयमा उचित अवधारणा प्राप्त गर्नेछ भन्ने विश्वास 


गरौँ। 


 हिन्दू सभ्यता र वैदिक सभ्यता भनेको एउटै हो कि जस्तो मलाई लागेको छ, किनभने 
विश्वकै सर्वप्राचीन समाजनिर्देशक दर्शनहरूका पङ्क्तिमा वेदको स्थान रहेको छ । हिन्दूहरूका 
आध्यात्मिक दर्शनका रूपमा आरण्यक, उपनिषद्, स्मृति, पुराण आदि वेदबाटै प्रतिपादित भएका 
 हुनाले नै तिनलाई वैदिक दर्शन भनिएको हो कि जस्तो लाग्छ । हिन्दू समाजभित्र चार वर्णको 
व्यवस्था रहेको छ र मैले जानेअनुसार ती चारमध्ये वेदको ज्ञान केवल ब्राहमणलाई मात्रै हुनुपर्छ 
भन्ने मान्यता रहेको छ । क्रग्वेदमा समाजका मानिसको पञ्चजनः भनेर पाँच वर्ग मानिएको छ 
तापनि वेद कसले पढ्ने र कसले नपढ्ने भनेर सीमाङ्कन गरेको मेरा आँखाले कतै पनि देख्न 
पाएनन् । यस्तो धारणा जहाँबाट आए पनि यसले मानवसमाज र वेदका बीचमा फाटो अवश्य 
ल्याएको मान्नुपर्दछ । वेदलाई ब्राहमणइतरले ब्राहमणको पेवा भन्न थाले भने वेदको ज्ञानबाट 
ब्राहणबाहेक अरू वञ्चित हुन पुगे । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, यस विचारले समाजका तीन वर्गलाई 
अन्धकारमा राख्ने प्रयास गयो । ब्राहमणभन्दा इतरले वेदको अध्ययन गर्नु हुँदैन भन्ने मान्यतालाई 
मान्ने हो भने वेद स्वयं भगवान् हुन् वा प्वेद भनेको भगवान्को वाणी हो भन्ने भनाइमा शक्का 
गर्नुपर्ने हुन्छ, किनभने भगवान् यसका त त्यसका मात्र पेवा पक्कै नहोलान् । आजका मानिसले 
 स्रोत हो भन्ने स्वीकार गरेका छन्। केवल ब्राहमणले मात्रै पढ्नुपर्ने भन्ने 


वेद सबैको साझा ज्ञानका 
वेदभित्रबाट निकालिएको गायत्री मन्त्र जताततै कागजमा छापिएका 


मान्यताका विपरीत वेद 

तस्विरहरू सहरबजारमा पाइन्छन्, त्यहाँ केवल ब्राहमणका लागि भनेर लेखिएको हुँदैन । कैयौँ 

वैदिक विद्वान्हरूले त्यही मन्त्र माइकबाट आमजनतालाई सुनाइरहेका हुन्छन्, त्यस बेला 

ब्राहमणभन्दा बाहेककाले नसुन भन्ने उनीहरू भन्दैनन् । त्यो पनि वेद सबैको हो भन्ने भावना हो । 

जर्मनेलीलगायत विश्वका अनेकौँ भाषामा वेदको अनुवाद भइसकेको छ । त्यसो हुँदा ज्ञान सबैले 

पाउनुपर्छ भन्ने विचार विश्वमा सबैतिर रहेको छ र हामीसँग त झन् वसुधैव कुटुम्बकम्को 
नै ज्ञान हुनाले ज्ञान यसले लिनुपर्छ र त्यसले लिनु हुँदैन भन्नु 


भावना छ । वेद शब्दको अर्थ 
छोराले पढेर विद्वान् होलान् भनी विद्यालय खोल्न दिइएन भन्नुजस्तै हो कि 


मलाई लागेको छ। त्यस किसिमले बौद्धिक क्षेत्रमा भेदभाव र तानाशाही दृष्टिकोण राख्दा तत्काल 
लाभ भए परि कालान्तरमा सिङ्गो समाजलाई अपूरणीय क्षति हुन्छ । यसको 
उदाहरण राणशासन र त्यसले नेपाली शिक्षाजगत्मा पारेको प्रभाव हाम्रै अगाडि छ । भारतमा वेद 
ब्राहमणको मात्रै पेवा हो भन्ने भनाइको मान्यतामा परिवर्तन दयानन्द सरस्वतीकै पालामा आएको 
हो । त्यसो भएकेले उनले हिन्दी भाषामा वेदको अनुवाद गरेका छन् । वेद आबालवृद्धवनिताका 
लागि पठनीय भएको छ। नेपाल त संवैधानिक मान्यता प्राप्त हिन्दू अधिराज्य नै हो। यसैले पनि 
सबै नेपालीहरू वेदको अध्ययन गर्नमा अधिकार प्राप्त छन् । हिन्दूहरूले मात्र होइन, सबै 
जातजाति, धर्मसम्प्रदायले अध्ययन गरेर वेदबाट लाभान्वित हुन पाउँदा हाम्रो, हाम्रा दर्शनको र 
हाम्रा प्राचीनताको गरिमा उच्च होलाजस्तो मलाई लाग्छ । त्यसैले सबै धर्मसम्प्रदायका नेपालीले 
यसलाई पढ्न् भन्ने मनसाय मेरो रहेको छ। अझ क्रग्वेदमा उल्लेख भएका पणीहरूको देश नेपाल 
हो भनेर इतिहासकार श्री प्रणय र मी लुकेको नेपाल र शाक्यमा प्रमाणित गर्न खोजेका छन् । 
त्यस आधारमा पणीहरू नेपाली हुन् । वेदमा उनीहरूको स्थिति प्रशंसनीय नदेखाइएको भए पनि 





जि 


उनीहरू नेपाली नै हुन् र वेदको सङ्कलनमा उनीहरूको लगानी छ । वेदमा उनीहरू प्रसक्ष 
क्रियाशील देखिएका छन्, त्यसैले यो उनीहरूका इतिहासको अभिलेख हो । त्यसो हुँदा यो पुस्तक 
पणीहरूको पनि हो । उनीहरू ब्राहमण होइनन् भन्ने आशय वेदमा व्यक्त भएको छ र इतिहासकार 
पासाको ठहर पनि त्यही छ । त्यसो भए पनि उनीहरूको अधिकार वेदमा छ । पणीहरूसँगै एकै 
राज्यमा बसोबास गर्ने अरूको पनि यो इतिहास साझा हो । पासाको यो भनाइ ने सत्य हो भने 
वेदमा उल्लिखित कैयौँ घटनाको आधारभूमि नेपाल नै हो भन्नुपर्छ । त्यस अवस्थामा पणीहरूका 
साथै यहाँका सबै बासिन्दाको यो साझा सम्पत्ति हो । त्यसैले वेदको विचार नेपालीले बुभने 
भाषामा व्यक्त हुनु भनेको नेपालीको अधिकार नेपालीलाई प्राप्त हुनु हो । 


दयानन्द सरस्वतीको क्रग्वेद, पं श्रीराम शर्मा आचार्यको बरेलीबाट प्रकाशित क्रग्वेद, 
वेदमूर्ति पं. श्रीराम शर्मा आचार्यको शान्तिकुञ्ज हरिद्वारबाट प्रकाशित क्रग्वेद, सायण भाष्य, 
दयानन्द सरस्वतीको सत्यार्थप्रकाश, निघण्टु, सिद्धान्त कौमुदी, हिन्दू जातिको उत्थान र पतन, 
मनुस्मृति, पञ्चतन्त्र, अमरकोश, नेपाली बृहत् शब्दकोश, प्रयोगात्मक शब्दकोश, श्री प्रणय 
पासाको लुकेको नेपाल, श्री प्रणय पासाकै प्रकाशनको तयारीमा रहेको शाक्य, आदि पुस्तकबाट 
मैले यो ग्रन्थ तयार गर्न सहयोग र प्रेरणा पाएको छु। पुस्तक तयार गर्नका लागि मलाई धेर तिरबाट 
विभिन्न किसिमले सहयोग प्राप्त भएको छ । श्रीमती सुमना श्रेष्ठ र आफ्ने जीवन सहयात्री श्रीमती 
गीता लुइटेलले कम्प्युटर दाइप गर्न सहयोग गरेका छन् । मित्र रमेश भट्टले नेपाली भाषामा रूपान्तर 
भइसकेपछि शुद्धाशुद्धि हेर्न सहयोग गरेका छन् । जीवनका सुविधा र असुविधाहरूमा पाइलैपिच्छे 
सहयोग गर्दै आएका भाइ कमल सुवेदीले यस पुस्तकमा पनि भाषा सम्पादन गर्नमा ज्यादै रुचि 
लिएर मलाई धेरै गुन लगाएका छन् । आवश्यक परेका सामग्री खोज्नमा छोरो विभव लुइटेल र पं. 
श्री विनोद पौडेलले सहयोग गरेका छन् । ठाउँठाउँमा छलफल गरेर विद्वान् लेखक मधुसूदन 
पाण्डेय र उपप्राध्यापक रामप्रसाद ज्ञवालीले सहयोग पुन्याएका छन् । स्वास्थ्यस्थिति प्रतिकूल 
रहँदा पनि अत्यन्त सदाशयपूर्वक अनुवाद, सम्पादन र संशोधन गर्ने क्रममा राखिएका जिज्ञासा 
समाधान गरिदिने अग्रज मानवशास्त्री मूर्धन्य विद्वान् प्रा. श्री पूर्णप्रकाश नेपाल यात्रीबाट मनग्गे 
सहयोग पाएको छु। आकर्षक रूपमा कम्प्युटर डिजाइन सुलभ कम्प्युटर बागबजारले गरिदिएको 
छ । स्रोतग्रन्थ र सन्दर्भसामग्रीहरू उपलब्ध गराउँदै यो ग्रन्थ प्रकाशन गर्ने आश्वासन दिने विद्यार्थी 
 पुस्तक भण्डारका प्रबन्धक श्री शान्त गौतमज्यूबाट सबैभन्दा धेरै र शब्दले बयान गरिनसकिने 
सहयोग पाएको छु । त्यसो हुँदा म्रोतग्रन्थ, सन्दर्भसामग्री, तिनका स्रष्य र माथि उल्लिखित सबै 
क्षेत्रका सहयोगीहरूप्रति यथायोग्य आभार अभिव्यक्त गर्नुपर्ने मैले कर्तव्य ठानेको छु । अन्त्यमा, 
आफैँले गरेका काममा रहेको त्रुटि आफैँले देखिँदैन । हेर्दा हेर्दै पनि छुट्न पुगेका यान्त्रिक वा 
बौद्धिक त्रुटिहरू विद्वान् पाठक महानुभावहरूले यो पुस्तक हेरेर औँल्याइदिनुभएमा त्यो गुन 

कहिल्यै नबिर्सीकन सच्याउनतर्फ लाग्ने प्रेरणा पाउनेछु र म त्यस कुराले कृतज्ञ हुनेछु। 
तिलकप्रसाद लुइटेल 











प्रकाशकीय 


पाठकले खोजेको सामग्री उपलब्ध गराउनु हाम्रो व्यावसायिक कर्तव्य हो भने समाजको 
हित हुने सामग्री प्रकाशमा ल्याउनु समाजप्रतिको दायित्व हो । हामी वैदिक परम्परामा आबद्ध हिन्दू 
धर्मसंस्कृतिका अनुयायी हौँ । हाम्रो परिचय वैदिक दर्शनमा आधारित, कर्म, ज्ञान र भक्तिमा रहेको 
छ। वैदिक दर्शन वेदबाट निर्देशित छ । एकाग्र मनले कर्तव्यनिष्ठ रहँदै देश, समाज र परम्पराप्रति 
आदरको भाव प्रकट गर्नु र सत्कर्मप्रति इमानदार रहनु हाम्रा दर्शनको मूल अभिप्राय हो । हाम्रो 
धार्मिक मान्यता अहिंसा र सदाचारका जगमा अडिएको हुनाले हाम्रो समाज धर्मप्रति आस्थावान् छ 
। त्यसैले हाम्रो धर्म र दर्शनका बीच गहिरो नाता छ । अहिंसा र सदाचार हाम्रा समाजका मूलभूत 
आदर्श हुन्, जो श्रुति, स्मृति, पुराण, उपनिषद् आदिबाट समाजमा प्रचार हुन्छन् तिनको स्रोत वेद 
हो । हाम्रो समाज उसै वैदिक परम्पराले ब्राहमण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्व गरी चार वर्णमा विभाजित 
छ । चार वर्णमध्ये ब्राहमणले वेदको अध्ययन गर्ने अधिकार पाएको र अरू तीन वर्णले वेद पढ्नु 
हुँदैन भन्ने धारणा समाजमा रहेको पाइन्छ । यसो भन्नु मानिसप्रति न्यायको विचार पक्कै होइन । 
यस विचारले गर्दा हाम्रा समाजका क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र यी तीन वर्ण आफूलाई चिन्ने र चिनाउने 
 शिक्षाबाट वञ्चित रहे । जुनसुकै किसिमको शिक्षा जुनसुकै जिज्ञासुले लिन पाउनुलाई मानवीय 
 अधिकार मान्न सक्नुपर्छ । अन्य देशका जिज्ञासुले पढ्न पाएको सामग्री पढ्न हाम्रा समाजमा 
हामीले नै बाधा हाल्यौँ भने त्यसको हानी हामीलाई नै हुन्छ । चारै वर्णले इच्छाबमोजिम पढ्न 
पाएका खण्डमा मात्रै प्राचीन समयमा शिक्षाको प्रचारस्थलका रूपमा रहेको आर्यसभ्यताको गरिमा 
बढ्छ, प्राचीन कालका गार्गी मैत्रेयीभँ नारीहरू शिक्षित हुन पाउँछन् र सिङ्गो समाज शिक्षाका 
ज्योतिले झलमल्ल हुन्छ । शिक्षा समाजलाई अग्रगैति प्रदान गर्ने शक्ति हो, यसमा जातजाति वा 
वर्णधर्मको तगारो हाल्नुभन्दा उदार मनले सबैसम्म पुन्याउनु समाजका लागि हितको विषय हुन्छ 
भन्ने हामीले मान्नुपर्दछ । यसै भावनाले प्रेरति भएर नै अङ्ग्रेजीलगायत विभिन्न भारतीय भाषाको 
जानकारी भएका संस्कृतका विद्वान् श्रीतिलकप्रसाद लुइटेलले सरल नेपाली भाषामा क्रग्वेदको 
अनुवाद गर्न थाल्नुभएको जानकारी हुन आयो । धेरै वर्ष खर्चिएर ग्रन्थ तयार भएछ र प्रकाशन 
गर्नेका लागि पनि हाम्रै प्रकाशनलाई आग्रह गर्नुभयो । त्यस आग्रहलाई हाम्रा प्रकाशनले 
समाजसेवाको उचित अवसर पाएझैँ मानेर सहर्ष स्वीकार गयो । भविष्यमा पनि उहाँबाट यस्तै 
सामग्री आउन् र समाजसेवा गर्न पाइयोस् भन्ने शुभकामना सहित। 
शान्त गौतम 
विद्यार्थी पुस्तक भण्डार , 








१०. 


मण्डल 
ल सङ्ख्या 
न तत 
द्वितीय क 
कु 
तुत पदन ,  
जाकालूलणणा 
चतुर्थ कि..तलणाण 
हालमा ओज 
भन पृष्ठ सङ्ख्या 
दत  मनि प्ख्मा 
सप नन कत 
म मण्डल  फर  
अष्टम   २५३ पे 
मण्डल 
नवम रभम ३१  
जवान ौ ९३७२ 
प्रणाम ८० 
सआन्याााकु  ४५६ 
ाज्क्क ४५७ 
   २० 
जि १३१ 
१ ६१६ 
 ६१७  
००००० ७ 
. ५ 
... मतका 


दशम 
मण्डल 
कह तिता 
१०४ 
 


८०० 
ओम् भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्ये भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात्। 
वृहण्वेढ  संहिता 
॥अथ प्रथम मण्डलम्॥ 
॥पहिलो मण्डल॥ 
सूक्त १ 
, क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री 
 अग्निमीडे पुरोहित यज्ञस्य देवमूत्विजम्। होतारं रनधातमम् ॥१॥ 
हामी विश्वामित्र आदि त्राषिहरू अग्निको स्तुति गर्दछौँ। यञ्च भनेको पुरोहितहरूले गर्न 
कल्याणकारी कार्य हो । हाम्रा यञ्चमा अग्निदेव आञन् । यञ्चमा सहयोग गर्नका लागि देवताहरूलाई 
अग्निले बोलाञन्। क्रत्विकहरू समयअनुसार यज्ञ गर्न लागेका छन् । होताहरू यज्ञमा आहुति 
चढाउँछन्। क्रत्विकहरू अग्निलाई बोलाउँछन् । देवताहरूका लागि गर्न लागिएको यञ्ञलाई 
अग्निले रलरूपी फलले सजाउँछन् । 
अग्नि पूर्वेभिर्त्राषिभिरीड्यो नूतनैरुत। स देवाँ एह वक्षति ॥२॥ 
भृगु, अङ्गिरा आदि प्राचीन क्रषिहरूले अग्निको प्रशंसा गरे । आधुनिक क्रषिकल्पमा वेदको ज्ञान 
भएका विद्वान्हरूले अग्निदेवको स्तुति गर्दछन् । हाम्रा यस यञ्चमा अग्निले देवताहरूलाई डाकून् । 
अग्निना रयिमश्नवत् पोषमेव दिवेदिवे । यशसं वीरवत्तमम्॥२॥ 
सबैवाट अग्निदेवको प्रशंसा गरिन्छ। उनले मानिसको जीवन दिन प्रतिदिन सफल र सबल 
गराउँछन् । उनै अग्निदेवले धन र ख्याति कमाउने सक्ने वीर सन्तान दिन्छन् । 
अन्ने यं यज्ञमध्वर विश्वतः परिभूरसि । स इद्देवेषु गच्छति ॥४॥ 
हे अग्निदेव । तिमी सबैको रक्षा गर्न सक्दछौ। तिमीले सबैतिरबाट रक्षा गरिरहेको यज्ञ नै 
देवताहरूसमक्ष पुग्दछ । 
अग्निहोता कविक्रठुः सत्यक्चित्रश्नवस्तमः । देवो देवेभिरा गमत् ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी यज्ञको भोग्य पदार्थका रूपमा हवि प्रदान गर्ने हौ । ज्ञान र कर्मको संयुक्त 
शक्तिका प्रेरक तिमी नै हौ । त्यसो हुनाले तिमी सत्यस्वरूप र विलक्षण छै। तिमी देवताहरूसँगै 
यस यज्ञमा आइदेउ । 
यदङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्र करिष्यसि । तवेत्तत् सत्यमङ्गिरः ॥६॥ तिल 
हे अग्निदेव । तिमी यञ्ञ गर्ने यजमानलाई धन, थातबास र सम्मान प्रदान गर्दछौ। तिमी नै 
पशुहरूलाई समृद्ध गरेर कल्याण गर्दै छै। ती सबै कामको फल भविष्यमा गरिने यञ्चका 
माध्यमबाट तिमीलाई नै प्राप्त हुनेछ। १ 
उप त्वाग्ने दिवेदिवे दोषावस्तर्धिया वयम्। नमो भरन्त एमसि॥७॥ 
हे प्रचुर तेजले सम्पन्न अग्निदेव ! हामी तिम्रा सच्चा भासक हौँ। तिमीबाटै प्रेरित भएका 
सदबुद्धिले हामी तिम्रो स्तुति गरिरहेका छौँ । हामी दिनरात निरन्तर तिम्रो गुणगान गर्दछौँ। हे 
अग्निदेव ! हामीलाई तिम्रो निकटता प्राप्त भइरहीस् । 
राजन्तमध्वराणां गोपामृतस्य दीदिविम्। दा स्वे दमे॥८॥ 
प्रकाशयक्त, यज्ञका रक्षक, सत्य वचनरूपी व्रतमा प्रेरित गर्ने, यञ्चस्थलमा हुर्कने, यज्ञले खुसी हुने 
अग्निदेवलाई स्तुति गर्दै हामी गृहस्थहरू उनैका नजिक आएका छौँ। 
स नः पितेव सूनवेग्ने सूपायनो भव । सचस्वां न स्वस्तये ॥९॥ 
हे गृहस्थका स्वामी अग्नि  पुत्रले पितालाई सजिलै भेटेझँँ हामी यजमानका लागि बिनाबाधा 
तिमी प्राप्त होङ । हाम्रो कल्याणका लागि तिमी हाम्रा नजिके रहिदेछ  


१ 








॥ सूक्त  २ 
क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  वायु इन्द्र मित्रावरुण । छन्द  गायत्री । 
वायवा याहि दर्शतेमे सोमा अरकृताः । तेषां पाहि श्रुधी हवम् ॥१॥ 


हे प्रियदर्शी वायु ! हाम्रो प्रार्थना सुनेर तिमी यञ्चस्थलमा आइदेञ । तिम्रा निमित्त सोमरस तयारछ 
यो पान गर भन्दै क्रषिहरूले वायुलाई प्रार्थना गरेका छन् ।  


वाय उक्थेभिर्जरन्ते त्वामच्छा जरितारः । सुतसोमा अहर्विदः ॥२॥ 


हे वायुदेव । तिमी सोमरसका रक्षक हा । प्रशंसकहरूले सोमरस र तिम्रा रक्षणकार्यको गुण जानेका 
छन् । उनीहरू स्तुति गान गर्दै तिम्रो प्रशंसा गर्नेछन् । 


 वायोतव प्रपृञ्चती धेना जिगाति दाशुषे । उरूची सोमपीतये ॥३॥ 
हे वायुदेव  सोमरस चढाएर यञ्च गर्ने यजमानहरू प्रभावकारी वाणीद्वारा तिमीबाट रक्षा गरिएका 


सोमरसको प्रशंसा गर्दे छन् । विशेष गुणगान गर्दै सोमरस पान गर्ने रहर भएकाले उनीहरू दाता 
बनेर बसेका तिग्नै नजिक पुगेका छन् । 


इन्द्रवायू इमे सुता उप प्रयोभिरा गतम्। इन्दवो वामुशन्ति हि॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! हे वायुदेव । यो सोमरस तिमीहरूकै लागि पेलेर र निचोरेर तयार गरीकन राखिएको 
हो। तिमीहरू अन्न आदि पदार्थ आफूसित लिएर यहाँ आइदेओ, किनभने यस सोमरसले तिमीहरू 
दुवैलाई खोजिरहेको छ। 


 वायविन्द्रश् चेतथ  मुकुककन०न तावा यातमुप द्रवत ॥५ ॥ हि 
हे वायुदेव ! हे इन्द्रदेव ! तिमीहरू दुवै अन्न आदि पदार्थका साथै ७००७ पनि परिपूर्ण छौ । तिमीहरू 
निचोरेर तयार राखिएको सोमरसको विशेषता जान्दछौ, त्यसैले चाँडै दुवै यस यञ्चमा आओ । 


वायविन्द्रश्न सुन्वत आ यातमुप निष्कृतम्। मक्ष्वि१त्था धिया नरा ॥६॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव ! तिमीहरू दुवै अत्यन्त शक्तिशाली छौ। तिमीहरू दुवै यजमनद्वारा 
बुद्धिमत्तापूर्वक सम्पादन गरिएका यज्ञमा सोमरसका नजिक अति चाँडै आइदेओ ।. 
मित्र हुवे पूतदक्षे वरुणं च रिशादसम्। धियं घृताचीँ साधन्ता ॥७॥ 
घिउजस्तै जीवनमा शक्ति दिने र वर्षा गराउने मित्रवरुणदेवताहरूलाई हामी यज्ञमा आह्वान गर्दछौँ । 
मित्रले हामीलाई वलशाली वनाञन् र वरुणले हाम्रा हिंस्रक शत्रुहरू विनाश गरुन् । 
व्रतेन मित्रावरुणावृतावृधावृतस्पृशा । क्रठुँ बृहन्तमाशाथे ॥८॥ 
सत्यको उद्घाटन गर्ने सत्य यज्का पुष्टिकर्ता हे मित्रवरुणहरू हो ! तिमीहरू दुवैले हाम्रा पुण्यमष 
कर्महरूद्वारा सम्पत्र भएको यस सोमयागलाई सत्यले नै रिफर वा ता 
कवी नो मित्रावरुणा तुविजाता उरुक्षया। दक्ष दघा बखान 
अनेकौँ कर्महरू सम्पन्न गर्ने र गराउने विवेकशील तथा अनेकाँ स्थलमा निवास गर्ने मित्रावरुणले 
हाम्रो कार्यक्षमता सुदृढ पार्दछन् । 
सूक्त  २ सरस्वती पी 
क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  अश्चिनीकुमार इन्द्र सरस्वती । छन्द  गाय 
अश्चिना यज्वरीरिषो द्रवत्पाणी शुभस्पती । पुरुभुजा चनस्यतम्॥॥॥ हलिया मखिले 
विश्वामित्र आदि क्रषिहरूले अश्चिनीकुमारहरूलाई सम्बोधन गद भन्दछन् औं. २ हा 
काम गर्ने, चाँडै काम गर्न र गराउन सक्ने अश्चिनीकुमारहरू हो । हामीले सम 
हविप्यान्नबाट तिमीहरू पूर्ण रूपले सन्तुष्ट होओ । मता 
अश्चिना पुरुदेससा नरा शवीरया धिया। धिष्ण्या वन्त गिर ॥ बै । अति बुद्धिमान, हे 
धेरै खालका काम पूरा गर्ने र गराउने, धैर्य धारण गर्ने बानी गा पराथनाको स्वर सुनेर 
अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू आफैँ उत्तम बुद्धि भएका हुनाले हाम्री प्रा 
त्यसलाई स्वीकार गर । 
॥ दस्रा युवाकवः सुता नासत्या वृक्तबर्हिषः । आ यात रुद्रवर्तनी ॥२॥ त काली दुवै 
रोग निको पार्ने, सधैँ सत्य बोल्ने, रुद्रदेवजत्तिकै प्रतापी, सुन्दर आसनमा बसेर सफासँग 
अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू यहाँ आएदेओ र ओछ्याइएका कुशक्ता आ 


तयार गरिएको यो सोमरस पान गर । 
२ ातटरिडि १ 





इन्द्रा याहि चित्रभानो सुता इमे त्वायवः । अण्वीभिस्तना पूतासः ॥४॥ 
सोमवल्लीलाई ढुङ्गामा कुटेर, हातले निचोरेर रस निकाल्दा हातका औँलामाझबाट रस चुहिन्छ। 
व्रषिहरू इन्द्रलाई हे अत्यन्त प्रभावशाली प्रकाशले युक्त इन्द्र ! निचोर्दाखेरि औँलाका बीचबाट 
चुहाइएो, उच्च कोटीको पवित्र यो सोमरस तिम्रै लागि हो। तिमी आएर पान गर भनेर विन्ति 
बुडी याहि धियेषितो विप्रजूतः सुतावतः । उप ब्रह्माणि वाघतः ॥५॥ 
हे उत्तम बुद्धि हुनेहरूले मात्र चिन्ने इन्द्रदेव ! क्रत्विकहरू तिम्रा लागि सोमरस तयार गर्दै 
बोलाउँछन् । उनीहरूको स्तुति सुनेपछि यज्ञशालामा आठ । 
 इन्द्रा याहि तृतुजान उप व्रह्माणि हरिवः । सुते दधिष्व नश्वनः ॥९॥ 
हे अश्चयुक्त इन्द्रदेव ! तिमी आफ्नो प्रशंसा सुन्न र हामीबाट दिइएको हवि सेवन गर्नका लागि यस 
यज्ञशालामा चाँडे आइदेछ । 
ओमासञ्चर्षणीधुतो विश्वे देवास आ गत । दाश्चांसो दाशुषः सुतम् ॥७॥ 
हे विश्वदेवहरू हो ! तिमीहरू सबैका रक्षक हौ र सबै प्राणीका आधार हौ। तिमीहरू नै सबै 
खालका ऐश्वर्य प्रदान गर्न सक्छै। यजमानले सोमसहितको हवि दान गर्दै सम्पन्न गर्ने यस 
यञ्चहरूमा आइदेओ । 
विश्वे देवासो अप्तुरः सुतमा गन्त तूर्णयः । उस्रा इव स्वसराणि ॥०॥ 
समयअनुसार वर्षा गराउने हे विश्वेदेवहरू हौ ! तिमीहरू काम गर्न सिपालु र छिटाछरिता छौ। 
सूर्यको किरणजत्तिकै गतिशील भएर हामीलाई प्राप्त होओ । 
विश्वे देवासो अस्रिध एहिमायासो अद्रुह । मेधं जुषन्त वह्दयः ॥९॥ 
हे विश्वदेव ! तिमीलाई कसैले वध गर्न सक्दैन । तिमी काम गर्नमा सिपालु छौ र द्रोह नगर्ने हुनाले 
सुखदाता छौ । तिमी हाम्रा यज्ञमा उपस्थित भएर हवि सेवन गर । 
पावका नः सरस्वती । यस वष्टु धियावसुः ॥१०॥ 
सरस्वतीले पवित्र बनाउँछिन्, पोषण दिन्छिन् र उनी बुद्धिमत्तापूर्वक ऐश्वर्य दान गर्छिन् । उनै देवी 
सरस्वतीले ज्ञान र कर्मद्वारा हाम्रो यज्ञ सफल गराइदिउन् । 
चोदयित्री सुनृतानां चेतन्ती सुमतीनाम्। यश दधे सरस्वती ॥११॥ 
सत्य र प्रिय वचन बोल्न सिकाउने र मेधावीहरूलाई बस लागि प्रेरणा दिने सरस्वती देवीले 
हाम्रो यो यञ्च स्वीकार गरुन् र हामीलाई खोजेको जस्तै वैभव दिउन् । 
महो अर्ण सरस्वती प्र चेतयति केतुना। धियो विश्वा वि राजति॥१२॥ 
नदीको रूप लिएर निरन्तर प्रशस्त जल बगाउने सरस्वती देवी धनले सम्पन्न पृथ्वीलाई 
जगाउँछिन्। उनै देवीले सबै याजकहरूलाई ज्ञानको तिखो ज्योति प्रदान गरुन् । 
सूक्त  ४ 
क्राषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
गोदुहे। जुह्ुमसि द्यविद्यवि ॥१॥ 
गोठालाले दिनहुँ बोलाएझैँ हामी विश्वामित्र आदि ग्रषिहरू आफ्नो 


मिठो दुध दिने गाईलाई 
संरक्षणका लागि सुन्दर र यज्च सम्पन गर्ने इन्द्रलाई आह्वान गर्दछौँ । 
उप नः सवना गहि सोमस्यु सोमपाः पिब। गोदा इद्रेवतो मदः ॥२॥ 
सोमरस पान गर्नै हे इन्द्रदेव ! तिमी सोम ग्रहण गर्नका लागि हाम्रा यज्ञमा आउ । यहाँ आएर हनन 


गरेको सोमरस पिइसकेपछि प्रसन्न होङ । त्यसपछि याजकहरूलाई यश, वैभव र गाईहरू प्रदान 


गर । 
अधा ते अन्तमाना विद्याम सुमतीनाम्। मानो अतिख्यआ गहि॥३॥ ॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले सोमपान गरिसकेपछि हामी तिम्रा अत्यन्त निकखत्ती हुन्छौँ । श्रेष्ठ बुद्धियुक्त 
पुरुषको उपस्थिति भएपछि हामी. तिम्रै विषयमा अधिक जानकारी प्राप्त गर्न पाउछौँ। हाम्रा 
अतिरिक्त अरूका अगाडि तिमी आफ्नो गोप्य स्वरूप प्रकट नगर । 


३ 


परेहि विग्रमस्तृतमिन्द्र पृच्छा विपश्चितम्। यस्ते सखिभ्य आ वरम्॥४॥ 
हे विद्वान्हरू हो । विशिष्ट बुद्धि भएका र अपराजेय इन्द्रदेवसित गएर तिमीहरू आफ्ना 
स्वजनहरूका लागि धनेऐश्वर्य प्राप्त होस् भनेर प्रार्थना गर । 


उत ब्रुवन्तु नो निदो निरन्यतश्चिदारत । दधाना इन्द्र इढुवः ॥५॥ 
 इन्द्रको उपासना गर्ने उपासकले इन्द्रको निन्दा गर्नेहरूलाई आफ्ना बीचबाट निकालेर धेरै यढद 
पुन्याइदिञन्।  
उत नः सुभगाँ अरिर्वोचेयुर्दस्म कृष्टयः । स्यामेदिन्द्रस्य शर्मणि ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो अनुग्रहबाट हामी सम्पूर्ण ऐश्वर्य प्राप्त गर्न सकौँ। सबै आफन्त र बिरानाले 
त्यसैबाट हामीलाई सौभाग्यशाली ठानून् । 
एमाशुमाशवे भर यञ्चश्रियं नुमादनम्। पतयन्मन्दयत् सखम् ॥७॥ 
हे यजमानहरू हो  यञ्चलाई ऐश्वर्यशाली बनाउने, प्रसन्नता प्रदान गर्ने र मित्रलाई आनन्द दिने यो 
सोमरस भरेर इन्द्रलाई अर्पण गर । 
 अस्य पीत्वा शतक्रतो घनो वृत्राणामभवः । प्रावो वाजेषु वाजिनम् ॥८॥ 
हे सयौँ यज्ञ सम्पन्न गर्ने इन्द्रदेव । यही सोमरस पिएर तिमी वृत्तजस्तो मुख्य शत्रु संहार गर्न सक्ने 
हुन्छौ, त्यसैले तिमी युद्धका मैदानमा हाम्रा वीर योद्धाको रक्षा गर  
त॑ त्वा वाजेषु वाजिनं वाजयामः शतक्रतो । धनानामिन्द्र सातये ॥९॥ 
हे सय य् गर्ने इन्द्रदेव ! युद्धमा बल प्रदान गर्ने धन तिमीबाट पाउनका लागि हामी राम्रो हविष्यात्न 
तिमीलाई अर्पित गर्दछौँ । . 
यो रायोअवनिर्महान्त्सुपारः सुन्वतः सखा । तस्मा इन्द्राय गायत ॥१०॥ 
हे यजमानहरू हो ! तिमीहरू इन्द्रका लागि स्तोत्र गाउने गर । धन रक्षा गर्ने, दुःख हटाउने र यज्ञ 
 गर्नेहरूसित मित्रजस्तै व्यवहार गर्ने उनी महान् छन् । 
सूक्त  ५ 
क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
आ त्वेता नि षीदतेन्द्रमभि प्र गायत । सखायः स्तोमवाहसः ॥१॥ 
हे यज्ञ गर्ने मित्रहरू हो  इन्द्रदेवलाई प्रसन्न गराउने उद्देश्यले प्रार्थना गर्नका लागि झट्टै आएर बस 
र हरेक किसिमले उनको स्तुति गर । 
पुरूतमं पुरूणामीशानं वार्याणाम् । इन्द्र सोमे सचा सुते ॥२॥ 
हे याजक मित्रहरू हो ! सोमरस निचोरिसकेपछि सोमयञ्चमा सबै जम्मा भएर सामूहिक रूपले 
शत्रुलाई पराजित गराउने बल र ऐश्वर्यका स्वामी इन्द्रलाई सत्कार गरौँ । 
स घा नो योग आ भुवत् स राये स पुरन्ध्याम् । गमद वाजेभिरा स नः ॥२॥ 
हाम्रो पुरुषार्थ बढाउन इन्द्र सहायक होञन् । धनधान्यले हामीलाई परिपूर्ण गराञन् र ज्ञान प्राप्तिका 
बादाहरू खुलाउँदै पोसिला खाद्यान्न लिएर उनी हामीकहाँ आउन् । 
यस्य संस्थे न वृण्वते हरी समत्सु शत्रवः । तस्मा इन्द्राय गायत ॥४॥ 
हे याजकहरू हो । जसका रथमा घोडा नारिएका छन्, सङ्ग्राममा त्यस रथका सामु शत्रु अडिनै 
सक्दैनन्, तिनै इन्द्रदेवका गुणको बखान तिमीहरू गर । 
सुतपाव्ने सुता इमे शुचयो यन्ति वीतये। सोमासो दध्याशिर ॥५॥ 
शुद्धसँग पेलेर दही मिसाएर पान गर्ने इच्छा गर्ने इन्द्रदेवलाई सोमरस प्राप्त होस् । 
त्वं सुतस्य पीतये सद्यो वृद्धो अजायथाः । इन्द्र ज्यैष्ठ्याय सुक्रतो ॥९॥ 
हे असल काम गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी सोमरस पान गर्नका लागि र देवताहरूमा सर्व 
तत्काल वृद्ध रूपमा देखिन्छौ। 
आ त्वा विशन्त्वाशवः सोमास इन्द्र गिर्वणः । शं ते सन्तु प्रचेतसे ॥७॥ 
है इन्द्रदेव  तीन किसिमका यज्ञका सवनहरूमा आवश्यक पर्ने यो सोमरस तिम्रासामु 


भइरहोस् र तिम्रो ज्ञान सुखपूर्वक समृद्ध पारिरहोस् । 


श्रेष्ठ हुनका लागि 


ग्रासामु उपस्थित 


।. 


ने त्वां स्तोमा अवीवुधन् त्वामुक्था शतक्रतो। त्वां वर्धन्तु नो गिर ॥८॥ 
हे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव । स्तोत्रहरूले तिम्रो उन्नति गरुन्। यस स्तोत्रका वचन र हाम्रा वाणीले 
तिम्रो महत्ता बढाउन् । 
अक्षितोतिः सनेदिम वाजमिन्द्र सहस्रिणम्। यस्मिन् विश्वानि पौँस्या ॥९॥ 
रक्षा गर्नुपर्ने हुनाले सधैँ जोगाएर राखिएको, इन्द्रदेवबाट बल तथा पराक्रम प्रदान गरिएको र 
विविध रूपमा रहने गरेको सोमरूपी अन्न हामी पनि सेवन गरौं । 
मा नो मर्ता अभि द्वुहन् तनूनामिन्द्र गिर्वणः । ईशानो यवया वधम् ॥१०॥ 
हे स्तुति गरिने इन्द्रदेव ! हाम्रा शरीरमा कुनै पनि शत्रुले क्षति नगरोस्, हामीलाई कसैले घात 
नगरोस् भनेर तिमी हाम्रो संरक्षक भइदेङ । 
सूक्त  ६ 
क्राषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र मरुद्गण । छन्द  गायत्री । 
युञ्जन्ति ब्रध्नमरुषं चरन्त परि तस्थुषः । रोचन्ते रोचना दिवि॥१॥ 
द्युलोकमा आदित्य, भूमिमा अहिंसक अग्नि, अन्तरिक्षमा सर्वत्र भ्रमणशील वायुका रूपमा इन्द्र 
उपस्थित छन्। उनलाई तीनै लोकका प्राणीहरूले आआफ्ना कार्यमा देवत्व रूपले सम्बद्ध रहेको 
मान्दछन् । द्युलोकमा देखा पर्ने ग्रहनक्षत्र आदि उनै इन्द्रदेवकै स्वरूपका अंश हुन् । 
युञ्जन्त्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे । शोणा धृष्णू नृवाहसा ॥२॥ 
इन्द्रदेवका रथमा दुवैतिर राता वर्णका सङ्घर्षशील दुई वटा घोडा नारिएका छन् । तिनले मानिसलाई 
गति प्रदान गर्दछन् । 
केठुं कृण्वन्नकेतवे पेशो मर्या अपेशसे । समुषद्धिरजायथा ॥२॥  । 
हे मनुष्यहरू ! तिमी राति निद्रामा मग्न हुन्छौ । त्यस बेला चेतनाहीन भए प्नि बिहान फेरि सचेत 
हुँदै मानौँ प्रत्येक दिन नयाँ जीवन पाउँछौ । 
आदह स्वधामनु पुनर्गर्भत्वमेरिरे । दधाना नाम यसियम् ॥४॥ 
यज्ञजस्तै नाम कमाउने मरुत्हरू अन्नको कामना गर्दै बारम्बार विभिन्न गर्भमा पस्दछन् । 
वीडु चिदारुजलुभिर्गुहा चिदिन्द्र वह्दिभि । अविन्द उस्रिया अनु ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! बलिया खालका किल्लाबन्दी भत्काउन सक्ने, तिनै तेजस्वी मरुत््हरूका सहयोगले 
तिमीले गुफामा लुकाइएका गाई खोजेर निकाल्यौ । 
देवयन्तो यथा मतिमच्छा विदद्वसु गिरः । महामनूषत श्रुतम् ॥६॥ 
देवताको पद पाउने आशा गर्ने क्रस्िकहरू बुद्धिमत्तापूर्वक महान् यशस्वी, ऐश्वर्यशाली र वीर 
मरुदगणको स्तुति गर्दछन् । 
इन्द्रेण सं हि दृक्षसे सञ्जग्मानो अबिभ्युषा। मन्दू समानवर्चसा ॥७॥ 
मरुद्हरू सधैँ प्रसन्न रहन्छन् । उनीहरू सबै समान तेज भएका छन् र नडराउने खालका छन् । 
तिनीहरू इन्द्रसँगै रहेको हुनाले सुहाउँदा देखिन्छन् । 
 सहस्वदर्चति । गणैरिन्द्रस्य काम्यैः ॥८॥ 
यस यज्ञमा निर्दोष, दीप्तिमान् र खोजेको पुन्याइदिने शक्ति भएका मरुद्हरूका साथी इन्द्रका 
शक्तिको पूजा गरिन्छ। 
अतः परिम्मत्रा गहि दिवो वा रोचनादघि । समसिमन्नुञ्जते गिरः ॥९॥  
हे सबैतिर पुग्ने मरुत्हरू हो ! तिमीहरू यज्ञमा हाम्रा वाणीले तिमीहरूको स्तुति गरेको हुनाले 
तिमीहरू अन्तरिक्ष, आकाश वा प्रकाशयुक्त द्युलोकबाट यहाँ आएका छौ। 
इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थिवादघि । इन्द्र महो वा रजसः ॥१०॥ 


पृथ्वी, अन्तरिक्ष वा द्युलोकबाट वाअरू नै लोकबाट पनि मनग्गे धन प्राप्त गराइदिङन् भनेर हामी 
इन्द्रदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । 








सूक्त  ७ 
क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
इन्द्रमिद् गाथिनो बृहदिन्द्रमर्केभिर्किणः । इन्द्रै वाणीरनूषत ॥१॥ 
सामवेदको गानमा साधना गर्ने साधकहरू गाउन योग्य स्तुति गाथाले देवराज इन्द्रलाई प्रसन्न गर्दै 
छन् । यञ्ञ गर्ने याज्ञिकहरू पनि मन्त्रोच्चारण गर्दै इन्द्रको प्रार्थना गर्दै छन् । 


इन्द्र इद्ध्याः सचा सम्मिश्ल आ वचोयुजा । इन्द्रो वज्जी हिरण्ययः ॥२॥ 
इन्द्र रथमा घोडा आफूखुसी नार्न सक्छन् र उनले हातमा वज्र लिएका छन्। सुनका वस्त्र र गहनाले 


सजिएका इन्द्रदेवले घोडा पालेका छन्, ती घोडाहरू इन्द्रले भन्नासाथ भेला भएर आफैँ रथमा 
नारिने खालका छन् । 


इन्द्रो दीर्घाय चक्षस आ सू रोहयद् दिवि । वि गोभिरद्रिमैरयत् ॥३॥ 
देवशक्तिलाई सङ्गठित गराउने इन्द्रदेवले विश्वलाई प्रकाशित गर्ने महान् उद्देश्यले सूर्यदेवलाई 
 आकाशको उचाइमा स्थापित गराएका छन् । सूर्यले आफ्ना किरणद्वारा विश्वमा भएका सबै पर्वत 
आदि वस्तुहरूको सबैले दर्शन गरुन् भनेर प्रेरित गर्दछन् । 
इन्द्र वाजेषु नोव सहस्रप्रधनेषु च। उग्र उग्राभिरूतिभि ॥४॥ 
हे वीर इन्द्रदेव । हजारौँ प्रकारका धन लाभ गराउने हुनाले सानाठूला सबै लडाइँमा तिमी 
वीरतापूर्वक हाम्रो रक्षा गर । 
इन्द्र वयं महाधन इन्द्रमर्भे हवामहे। युज वृत्रेषु वज्रिणम् ॥५॥ 
हामी सानाठूला सबै खालका प्राणीहरू इन्द्रदेवलाई सङ्ग्राममा सहयोगका निम्ति बोलाउँछौँ  
वृत्तासुरको विनाश गर्नका लागि उनले हातमा वज्र लिएका छन् । 
स नो वृषन्नमुँ चरं सत्रादावन्नपा वृधि । अस्मभ्यमप्रतिष्कुतः ॥६॥ 
हे देवेन्द्र । तिमी सधैँका दानशील र अपराजित हुनाले हामीलाई पानीको वर्षा गरा । 
तुञ्जेतुञ्जे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणः । न विन्धे अस्य सुष्टुतिम् ॥७॥ 


वज्जधारी र दान गर्न सक्षम दानी इन्द्रको तुलना अन्यत्र कसैसँग गर्न सकिँदैन । प्रत्येक दानका 
समयमा इन्द्रदेवको योभन्दा उत्तम स्तुति गर्न हामी समर्थ छैनौँ । 


वृषा यूथेव वंसगः कृष्यीरियर्त्यीजसा । ईशानो अप्रतिष्कुतः ॥८॥ 
इन्द्रदेव हामी सबैका रक्षक हुन् । उनी शक्तिसम्पन्न छन् तर हाम्रा विरुद्ध कार्य गर्दैनन् । उनी आफ्नो 
सामर्थ्यअनुसारको सहायता पुन्याउनका लागि मानिसहरूका नजिक उसरी पस्छन्, जसरी साँढे 
गाईका बथानमा पस्छ। 


॥ तय ॥०।१०१४५ । ससूतामिरिल्यति । इन्द्र पञ्च ०० ॥९॥ 
इन्द्रदेव ! तिमी सबै ऐश्वर्य तथा सम्पदाका एक मात्र स्वामी हौ । 
निषाद यी पाँचै श्रेणीका मानिसका स्वामी पनि तिमी नै हौ। त्राहाण, बन्य, चरस दार 

इन्द्रै वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः । अस्माकमस्तु केवल ॥१०॥ 
हे क्रात्विकहरू  हे जयमानहरू ! तिमीहरू सबै मानिसहरूमा उत्तम हौ । तिमीहामी मिलेर सबैको 
कल्याणका लागि इन्द्रदेवलाई आमन्त्रित गरेका हौँ। उनले हामीमाथि विशेष कृपा गरुन् भन्ने 
प्रार्थना गरौँ । 

म सूक्त ०८ 
क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

एन्द्र सानसिं रयिं सजित्वानं सदासहम् । वर्षिष्ठमूतये भर ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो जीवन संरक्षण गर र शत्रु परास्त गर्न ऐश्वर्यले समृद्ध गराउ । 

नि येन मुष्टिहत्यया नि वृत्रा रुणधामहै। त्वोतासो न्यर्वता ॥२॥ 
त्यसै ऐश्वर्यको प्रभाव तथा तिमीले पालेका अश्वहरूका सहयोगले हामी शक्तिशाली होऔँ र त्यसै 
शक्तिले प्रहार गरेर शत्रुहरू भगाऔँ । 

इन्द्र त्वोतास आ वयं वज्र घना ददीमहि। जयेम सं युधि स्पृधः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी संरक्षित गर। हामी वज्जजस्तै धारिला अस्त्र धारण गरौँ । युद्धमा 
कस्सिँदै आउने शत्रुमाथि हामी विजय प्राप्त गरौँ । 


६ 


।।।। ।॥। । ।   हे  कूल की 





वयं श्रेभिरस्तृभिरिन्द्र त्वया बु वयम्। सासद्याम पृतन्यतः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! वीरहरूलाई तिमीले सुरक्षा दिएका छै । तिनीहरू शस्त्र चलाउन सिपालु छन्। तिनै 
वीरहरूका सहयोगले हामी आफ्ना शत्रुहरूलाई पराजित गरौँ । 

महाँ इन्द्र परश्च नु महित्वमस्तु वज्रिणे । द्यौर्न प्रथिना शवः ॥५॥ 
इन्द्रदेव श्रेष्ठ र महान् छन्। वञ्जधारी इन्द्रदेवको यश द्युलोकजत्तिकै व्यापक बनेर फैलिएको छ। 
उनका बलको प्रशंसा चारै दिशामा होओस् । 

 समोहे वा य आशत नरस्तोकस्य सनितौ। विप्रासो वा धियायवः ॥९॥ . 

जुट्ने, सन्तानको सुधारमा लाग्ने र बुद्धिमत्तापूर्वक ज्ञान प्राप्त गर्न खोज्ने सबैले 
इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछन् । त्यस स्तुतिबाट उनीहरूले खोजेजस्तै फल पाउँछन् । 

यः कुक्षिः सोमपातमः समुद्र इव पिन्वते। उर्वीरापो न काकुदः ॥७॥ 
अत्यधिक सोमपान गर्ने इन्द्रदेवको पेट समुद्रजत्तिकै विशाल छ। त्यही सोमरस जिब्राबाट प्रवाहित 
हुने साहित्यको नवरसभैँ सधैँ रसाइरहेको हुन्छ । 

एवा ह्यस्य सूनुता विरप्शी गोमती मही । पक्वा शाखा न दाशुषे ॥८॥ 
इन्द्रदेवका मधुर एवं सत्य वचन सुखदायी छन् । तिनले हविदातालाई सुख दिन्छन् । त्यो सुख गाई 
दान गर्ने यजमानले दिएको जस्तै अथवा हाँगाभरि पाकेका फल भएका रुखले दिएको जस्तै हुन्छ। 

एवा हिते विभूतय उतय इन्द्र मावते । सद्चश्वित् सन्ति दाशुषे ॥९॥ 
हे देवेन्द्र ! विभूतिहरू हितकारी हुन्छन् र तिनले हाम्रो संरक्षण गर्दछन् । जसले जस्ता विभूतिहरू 
प्रदान गर्दछन्, तिनको फल उनीहरूलाई नै तत्काल प्राप्त हुने गर्दछ। 

एवा ह्यास्य काम्या स्तोम उक्थं च शंस्या । इन्द्राय सोमपीतये ॥१०॥ 
०० स्तुतिहरू र मधुर वचन मनोरम र प्रशंसनीय छन्। यी सबै सोमपान गर्ने इन्द्रदेवका लागि 

हुन् । 
सूक्त  ९ 
 श्रषि मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

इन्द्रेहि मत्स्यन्धसो विश्वेभिः सोमपर्वभिः । महाँ अभिष्टिरोजसा॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमरूपी अन्नले तिमी प्रफुल्लित हुन्छौ । त्यसैले तिमी आफ्ना शक्तिले दुष्ट शत्रुमाथि 
विजय प्राप्त गर्दछौ । विजयश्रीले आफूलाई वरण गरुन् भनेर क्षमता आर्जन गर्न तिमी यज्ञशालामा 
आउ । 

एमेन सृजता सुते मन्दिमिन्द्राय मन्दिने । चक्रि विश्वानि चक्रये ॥२॥ 
हे याजकहरू ! प्रसन्नता दिने सोमरस निचोरेर तयार गर। सम्पूर्ण कार्यहरू पूरा गर्ने इन्द्रदेवको 
सामर्थ्य बढाइदिने यो सोमरस उनैलाई अर्पित गर । 

मत्स्वा सुशिप्र मन्दिभिः स्तोमेभिर्विश्वचर्षणे। सचैषु सवनेष्वा ॥२॥ । 
हे उत्तम शस्त्रहरूले सुसज्जित, सबैतिर देख्ने इन्द्रदेव ! हाम्रा यस यज्ञमा तिमी आङ । तिमीलाई 
खुसी पार्ने स्तोत्रहरू सुनेर खुसी होङ । 

असुग्रमिन्द्र ते गिरः प्रति त्वामुदहासत । अजोषा वृषभ पतिम् ॥४॥ तनी 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो स्तुति गर्नका लागि हामीले स्तोत्र रचना गरेका छौँ। हे बलशाली र पालनकर्ता 
इन्द्रदेव ! स्तुतिका साथमा हामीले गरेको प्रार्थना तिमी स्वीकार गर । 

सं चोदय चित्रमर्वाग्राध इन्द्र वरेण्यम् । असदित्ते विभु प्रभु ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी नै विपुल ऐश्वर्यका अधिपति हौ। त्यसो हुँदा विविध प्रकारका श्रेष्ठ ऐश्वर्यतिर 
हामीलाई प्रेरित गर ।अनि हामीलाई महान् ऐश्वर्य प्रदान गर । 

अस्मान्त्सु तत्र चोदयेन्द्र राये रभस्वतः । तुविद्युम्न यशस्वतः ॥९॥ 
हे प्रशस्त ऐश्वर्यले सम्पन्न इन्द्रदेव । तिमी वैभव प्राप्तिका लागि हामीलाई उत्तम कर्ममा प्रेरित गर । 
त्यसबाट हामी परिश्रमी र यशस्वी बन्न सकौँ। 

सं गोमदिन्द्र वाजवदस्मे पृथु श्रवो बृहत्। विश्वायुर्धद्यक्षितम् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हामीलाई गाई, धनधान्यले युक्त अपार वैभव र अक्षय आयु देङ। 


७ 


अस्मे धेहि श्रवो बृहद् चुम्न सहस्रसातमम् । इन्द्र ता रथिनीरिषः ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी प्रशस्त यश एवं विपुल ऐश्वर्य प्रदान गर र धेरै वटा रथ भरेर अन्न आदि 
प्रदान गर । 


वसोरिन्द्रै वसुपति गीर्भिर्गणन्त क्रग्मियम् । होम गन्तारमूतये ॥९॥ 
धनका अधिपति, ऐश्वर्यका स्वामी इन्द्रलाई हामी क्रचाहरूले स्तुति गर्दछौँ । उनलाई हामी स्तुति गर्दै 
आह्वान गर्दछौँ । यज्ञमा आएर उनले हाम्रा ऐश्वर्यको रक्षा गरुन् । 

सुतेसुते न्योकसे बृहद् बृहत एदरिः । इन्द्राय शूषमर्चति ॥१०॥ 
यञ्चस्थलमा सोम तयार गर्दै यञ्चकर्ताहरू इन्द्रदेवका पराक्रमको प्रशंसा गर्दछन् । 

सूक्त  १० 
क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप्। 

गायन्ति त्वा गायत्रिणोर्चन्त्यर्कमर्किणः । 

ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्देंशमिव येमिरे ॥१॥ 
हे सय यज्ञ गरेर शतक्रतु नाम पाएका इन्द्रदेव ! उच्च स्वरले गाउने भएर उद्गाता नाम 
पाएकाहरूले तिमीलाई आह्वान गरिरहेका छन्। स्तुति गर्ने स्तोताहरूले तिमीलाई पूज्य मानेर 
मन्त्रोच्चारणद्वारा आदर गर्दछन् । बाँसका चोकेमाथि चढेर चटक देखाउने नट वा नर्तकजस्ता ब्रह्मा 
नामका क्रत्विकले श्रेष्ठ स्तुतिगान गर्दै तिमीलाई प्रोत्साहित गर्छन् । 

यत्सानोः सानुमारुहद् भूर्यस्पष्ट कर्त्वम्। 

तदिन्द्रो अथ चेतति यूथेन वृष्णिरिजति ॥२॥ 
यजमानहरू सोमवल्ली वा समिधा आदि खोज्दै पर्वतका एउय यकुराबाट अर्का यकुरामा पुग्दै 
यज्ञ गर्दा उनीहरूका मनको रहर बुभने र खोजेको कुरो दिने इन्द्रदेव यञ्चमा जान तयार हुन्छन् । 

युक्ष्वा हि केशिना हरी वृषणा कक्ष्यप्रा । 

अथा न इन्द्र सोमपा गिरामुपश्रुति चर ॥३॥। 
हे सोमरस ग्रहण गर्ने इन्द्रदेव ! लामो जगर भएका, शक्तिशाली र लक्ष्यसम्म पुग्याउने दुई वय 
घोडा तिमी रथमा नार । अनि सोमपानले तृप्त हुँदै हामीले गरेको प्रार्थना सुन । 

एहि स्तोमाँ अभि स्वराभि गृणीद्या रुव। 

ब्रह्म च नो वसो सचेन्द्र यञ्चै च वर्धय ॥४॥ 
हे सबै ठाउँमा निवास गर्ने इन्द्रदेव ! हाम्रो स्तुति सुनेपछि उद्गाता, होता र अध्वर्युहरूलाई प्रशंसाले 
प्रोत्साहित गर । 

उक्थमिन्द्राय शंस्यं वर्धन॑ पुरुनिष्षिधे । 

शक्रो यथा सुतेषु णो रारणत् सख्येषु च ॥५॥ 
हे स्तोताहरू हो ! शत्रुसंहारक, सामर्थ्यवान्, इन्द्रदेवका लागि उनको यश बढाउने, उत्तम स्तोत्र पाठ 
गर । त्यसो गर्दा उनको कृपा हाम्रा सन्तान र आफन्तहरूमा स्थिर भएर रहनेछ । 

तमित् सखित्व ईमहे त॑ राये त॑ सुवीर्ये। 

स शक्र उत नः शकदिन्द्रो वसु दयमानः ॥६॥ 
हामी इन्द्रदेवलाई मित्रता, धन, बल र असल सन्तान प्राप्तिका लागि स्तुति गरौँ । इन्द्रदेवले 
हामीलाई बल एवं धन प्रदान गर्दै संरिक्षत गर्नेछन् । 

सुविवृतं सुनिरजमिन्द्र त्वादातमिद्यशः । 

गवामप व्रजं वृधि कृणुष्व राधो अद्विवः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले प्रदान गरेको यश सबै दिशामा राम्ररी फैलिएको छ। हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! 
गोठबाट छोडिएका गाईहरूझैँ हाम्रो धन पनि सबैतिर फिँजाइदेङ । 

नहि त्वा रोदसी उभे क्रघायमाणमिन्वतः । 
हे इन्द्रदेव नु ० पा त । 

बगाउने तिप्रे हो ख्याति पृथ्वौदेखि द्युलोकसम्म फैलिन्छ। दिव्य जलधारा 

बगाउने अधिकार तिम्रै हो । त्यसले सेचन गरी हामीलाई सन्तोष दे । 


 


विक.  २. 





प् 


ओ कित 





आश्रुत्कर्ण श्रुधी हवं नू चिद्दधिष्व मे गिर । 
हे इन्द्र स्तोममिमं मम कृष्वा युजश्चिदन्तरम् ॥९॥ 
 भक्तहरूको स्तुतिगान सुन्ने हे इन्द्रदेव ! हाम्रो आह्वान सुन । हाम्रा भनाइ मनमा गुन । हाम्रा स्तोत्रलाई 
आफ्ना मित्रहरूको वचनभन्दा पनि बढी प्रेमपूर्वक धारण गर । 
विद्या हि त्वा वृषन्तम वाजेषु हवनश्रुतम्। 
वृषन्तमस्य हृमह उति सहस्रसातमाम् ॥१०॥ , 
हे इन्द्रदेव ! तिमी बलले सम्पन्न छै भनेर हामी जान्दछौँ । युद्धमा हाम्रो गुहार तिमी सुन्दछौँ। हे 
बलशाली इन्द्रदेव ! सहस्रौँ प्रकारका धन र तिम्रो संरक्षण हामी चाहन्छौँ । 
आ तू न इन्द्र कोशिक मन्दसानः सुत पिब। 
नव्यमायु प्र सू तिर कृधी सहस्रसामृषिम् ॥११॥ 
हे कुशिकपुत्र कौशिक  हे इन्द्रदेव । यसरी निकालिएको सोमरस पान गर्न तिमी झट्टै हामीकहाँ 
आउ  हामीलाई काम गर्ने सामर्थ्यका साथै नवीन आयु दे र यी क्रषिलाई विशेष प्रकारका 
धनले समृद्ध गरा । 
परि त्वा गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विश्वतः । 
७ वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्य भवन्तु जुष्ट्यः ॥१२॥ 
हे प्रशंसित इन्द्रदेव । हामीबाट गरिएका स्तुतिले सबै तिरबाट तिमो आयु बढाउँदै तिमीलाई यशस्वी 
गराओस् । तिमीबाट स्वीकृत यी स्तुतिहरू हामीलाई थप आनन्द दिनका लागि सहायक होउन् । 
सूक्त  ११ म 
क्रषि  जेतामाधुच्छन्दस । देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप् । 
इन्द्र विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः । 
रथीतमं रथीनां वाजानां सत्पतिं पतिम् ॥१॥ 
समुद्रजस्तै व्यापक, रथीहरूमा महानतम, अन्नका स्वामी र सठ्वृत्ति भएका इन्द्रलाई सबै स्तुतिले 
उन्नतिशील गराउँछन् । 
सख्ये त इन्द्र वाजिनो मा भेम शवसस्पते । 
त्वामभि प्र णोनुमो जेतारमपराजितम् ॥२॥ 
हे बलका रक्षक इन्द्रदेव ! तिम्रो मित्रताले हामी बलशाली बनौँ र कसैसित नडराऔँ। हे अपराजेय, 
विजयी इन्द्रदेव ! हामी साधकहरू तिमीलाई प्रणाम गर्दछौँ । 
पूर्वीरिन्द्रस्य रातयो न वि ७७७ १   
यदी वाजस्य गोमतः स्तोतृभ्यो मंहते मघम् ॥२॥ 
देवराज इन्द्रको दानशीलता अविच्छिन्न छ। यजमानले स्तोताहरूलाई गाईसहित अन्न दान गर्दछन् र 
इन्द्रदेवले सधैँ सबैको सुरक्षा गर्नेछन् । 
पुरा भिन्दुर्युवा कविरमितौजा अजायत। 
इन्द्रो विश्वस्य कर्मणो धर्ता वज्जी पुरुषत,॥ ॥४॥ 
शत्रुको सहर नष्ट गर्ने इन्द्रदेव सधैँका युवा, सबका ज्ञाता, सबैभन्दा शक्तिशाली, शुभकर्मका. 
आश्रय र कोर्तियुक्त भएर विविध गुणले सम्पन्न छन् । 
त्व॑ वलस्य गोमतोपावरद्रिवो बिलम्। 
.  ब्वां देवा अबिभ्युषस्तुज्यमानास आविषुः ॥५॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमीले गाई चोर्ने असुरका व्पूह नष्ट गराइदियौ। असुरूहरूबाट पराजित 
भएका देवताहरू तिमीसँग आएर सङ्गठित भए  
तवाहँ शुर रातिभिः प्रत्यायं सिन्धुमावदन्। 
उपातिष्ठन्त गिर्वणो विदुष्टे तस्य कारवः ॥९॥ 
हे सङ्ग्राममा शूर इन्द्रदेव ! तिम्रो दानशीलताबाट आकर्षित भएर हामी,होताहरू तिमीसित आएका 
छौँ। हे स्तुत्य इन्द्रदेव ! सोमयागमा प्रशंसा गर्ने यी क्रत्विक् एवं यजमानहरूले तिम्रो 


दानशीलताकाविषयमा जानेका छन् । 


मायाभिरिन्द्र मायिनं त्व॑ शुष्णमवातिरः । 

विदुष्टे तस्य मेधिरास्तेषां श्रवांस्युत्तिर ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले आफ्ना मायाले धर्तीको रस सुकाउने 
पराजित गन्यौ। जुन बुद्धिमानूले तिम्रा त्यस्तो मायाका विषयमा जानेका 


उने भएकाले शुष्ण नाम दिइएका राक्षसलाई 
नेका छन्, तिनीहरूलाई यशर 


बल दिएर तिमी बलियो बनाउ । 

इन्द्रमीशानमोजसाभि स्तोमा अनूषत । 

सहस्र यस्य रातय उत वा सन्ति भूयसीः ॥८॥ 
असङ्ख्य किसिमले दान गर्ने दानीहरू ओजबल र पराक्रम भएका कारण संसारका नेता मानिएका 
इन्द्रदेवलाई स्तोत्रले स्तुति गर्न थाले । 


सूक्त  १२ 
ख्रषि मेधातिथि काण्व । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
अगिन दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम्। अस्य यसस्य सुक्रतुम् ॥१। . 
हे सर्वज्ञाता अग्निदेव ! तिमी यज्ञका विधाता हौ । सम्पूर्ण देवशक्तिलाई सन्तुष्ट राख्न तिमी समर्थ 
छौ। यज्ञको विधि र व्यवस्थाका स्वामी तिमी नै हौ। यस्तो सामर्थ्य भएका तिमीलाई हामी 


देवदूतका रूपमा स्वीकार गर्दछौँ । 
अगिनमग्निं हवीमभिः सदा हवन्त विश्पतिम्। हव्यवाहं पुरुप्रियम् ॥२॥ 
पुन्याइदिने, परमप्रिय, कुशल नेतृत्वदायी अग्निदेव ! हामी 


हे प्रजापालक, देवलोकसम्म हवि पुयाइ 
याजकहरू हवन गर्दा पाठ गरिने मन्त्रहरूले सधैँ तिमीलाई बोलाउँछाँ । 


अग्ने देवाँ इहा वह जज्चानो वृक्तबरहिषि । असि होता न ईड्यः ॥ ३॥ 
हे स्तुति गर्नयोग्य अग्निदेव ! तिमी अरणी मन्थनबाट उत्पन्न भएका हौ। यजमानहरू कुशका 
आसन ओछ्याएर बसेका छन्, तिनीहरूप्रति कृपा गर्दै देवताहरूलाई बोलाङ । ती देवताहरूले यस 


यञ्चमा हवि ग्रहण गरून् । 
ताँ उशतो वि बोधय यदग्ने यासि दूत्यम् । देवैरा सत्सि बर्हिषि ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हविको कामना गर्ने देवताहरूलाई यञ्चमा बोलार र यी कुशका आसनमा 
देवताहरूका साथ बस । 
घुताहवन दीदिवः प्रति ष्म रिषतो दह। अग्ने त्वं रक्षस्विनः ॥५॥ 
घिउको आहुतिले दन्किने हे अग्निदेव ! तिमी राक्षसी प्रवृत्ति भएका शत्रुहरूलाई पूर्ण रूपले भस्म 


गरिदेङ । 
अग्निनाग्निः समिध्यते कविर्गृहपतिर्युवा । हव्यावाड् जुद्वास्यः ॥६॥ 

काठले मन्थन गर्दै यञ्चका लागि अग्नि उतन्न गरेर प्रज्ज्वलित गरिनेछ। त्यस्ता अग्नि यज्ञस्थलको 

रक्षा गर्ने, दूरदर्शी, चिरयुवा, देवताहरूसमक्ष आहति पुग्याउने, ज्वालायुक्त र आहृवान गर्न योग्य 


हुन्छन् । 
कविममग्निमुप स्तुहि सध्यधर्माणमध्वरे । देवममीवचातनम् ॥७॥ 
हे ग्रत्विकहरू हो ! लोकहितकारी यज्ञमा रोग नष्ट गराउने ज्ञानवान् अग्निदेवको स्तुति तिमीहरू 


विशेष रूपले गर । 
यस्त्वामग्ने हविष्पतिर्दूत॑ देव सपर्यति। तस्य स्म प्राविता भव ॥०॥ 
हे देवतासमक्ष हविष्यान्न पुन्याइदिने अग्निदेव ! तिमीजस्ता देवदूतको उत्तम रीतिले अर्चना गर्ने 


याजकलाई तिमी राम्रोसँग सुरक्षा गर । 
यो अगिने देववीतये हविष्माँ आविवासति। तस्मै पावक मूडय ॥९॥ 
पविध गराउने अग्निदेव । देवतालाई हवि प्रदान गर्नका लागि तिमीसित प्रार्थना गर्ने यजमानलाई 
सुखी बनाङ  ॥ 
सन पावक दीदिवोछग्ने देवाँ इहा वह। उप यश हविश्व न ॥१०॥ 
हे पवित्र गराउने र दीप्तिमान् अग्निदेव ! तिमी देवताहरूलाई हाम्रा यज्ञमा हवि ग्रहण गर्नका लागि 


लिएर आङ । 
१० 





स नः स्तवान आ भर गायत्रेण नवीयसा । रयिं वीरवतीमिषम् ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! नवीनतम गायत्री छन्दका सूक्तले तिम्रो स्तुति गरिन्छ। हामीलाई पुत्र आदि ऐश्वर्य र 
बलयुक्त अन्न मनग्गे प्रदान गर्  

अग्ने शुक्रेण शोचिषा विश्वाभिर्देवदूतिभिः । इमं स्तोमं जुषस्व न ॥१२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी आफ्नो कान्तिमान् दीप्तिका प्रभावले देवताहरूलाई बोलाउँछौ । त्यसका लागि 
हाम्रो स्तुति स्वीकार गर । 

सूक्त  १३ 
. क्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  इध्म अग्नि इडा सरस्वती भारती । छन्द  गायत्री । 

सुसमिद्धो न आ वह देवाँ अग्ने हविष्मते। होतः पावक यक्षि च॥१॥ 
हे पवित्रकता तथा यज्ञ सम्पादनकर्ता अग्निदेव ! राम्ररी प्रज्वलित हो र यजमानको कल्याण 
गर्नका लागि देवताहरूलाई आह्वान गर । तिनै देवताहरूलाई लक्ष्य गरेर हाम्रो यज्ञ सम्पन्न गरार 
अनि देवताहरूको पोषणका लागि हविष्यात्न ग्रहण गर । 

मधुमन्तं तनूनपाद् ये देवेषु नः कवे । अद्या कृणुहि वीतये ॥२॥ 
हे ञर्ध्वगामी, मेधावी अग्निदेव  हाम्रो रक्षा गर्नका लागि प्राणवर्द्धक मधुर हवि देवतालाई प्राप्त 
हुने गरी पुस्याइदेछ । 

नराशंसमिह प्रियमस्मिन् यञ्च उप हृये। मधुजिह्क हविष्कृतम्। २ ॥ 
देवताहरूका प्रिय र आनन्ददायक मधुजिह्व नामका अग्निदेवलाई यस यज्ञमा हामी आह्वान गर्दछौँ। 
देवतासम्म हाम्रो हवि पुन्याइदिने हुनाले उनी स्तुति गर्न योग्य छन् । 

अग्ने सुखतमे रथे देवा ईडित आ वह। असि होता मनुरहितः ॥४॥ 
हे सम्पूर्ण मानवका हितैषि अग्निदेव ! तिमी आफ्ना श्रेष्ठ एवं सुखदायी रथमा देवताहरूलाई लिएर 
यस यज्ञस्थलमा आइदेञ । हामी तिम्रो वन्दना गर्दछौँ । 

स्तृणीत बहिरानुषग् घृतपृष्ठे मनीषिणः । यत्रामृतस्य चक्षणम्॥५॥ 
हे मेधावी पुरुषहरू हो ! यस यञ्चमा घिउको पात्र राख्न सकिने गरी परस्पर मिलाएर कुशका 
आसन राख  त्यस अमृतजस्ता घिउको दर्शन राम्ररी हुन सकोस् । 

वि श्रयन्तामृतावृधो द्वारो देवीरसश्चतः । अद्या नून॑ च यष्खे ॥९॥ 
यज्ञ गर्नका लागि निश्चित रूपले यज्ञको परिवेश बढाउने खालका अविनाशी दिव्य द्वारहरू आज 


नक्तोषासा सुपेशसास्मिन् यज्ञ उप ह्वये। इद नो बहिरासदे ॥७॥ 
सुन्दर रूप भएका रात्रि र उषालाई हामी यस यञ्चमा आह्वान गर्दछौँ । हाम्रा तर्फबाट आसन का 
रूपमा यो कुश ओछ्याइएको छ। 
ता सुजिह्वा उप ह्वये होतारा दैव्या कवी । यज्च नो यक्षतामिमम् ॥८॥ 
उत्तम वचन बोल्ने र मेधावी दुई अग्निलाई दिव्य होताको यज्ञमा यजनका निम्ति हामी बोलाउँछौँ । 
इडा सरस्वती मही तिस्रो देवीर्मयोभुवः । बर्हिः सीदन्त्वस्रिधः ॥९॥ 
इडा, सरस्वती र मही यी तीनै देवीहरू सुखदायी र कहिल्यै नसकिने खालका छन् । यी तीन 
दवीहरू नै हामीले ओछ्याएका कुशका आसनमा विराजमान होखन् । 


इह त्वष्यरमग्रियं विश्वरूपमुप ह्वये। अस्माकमस्तु केवलः ॥१०॥ 
सबैभन्दा पहिल पुजिने, विविध रूप भएका त्वष्यदेवलाई यस यज्ञमा हामी आह्वान गर्दछौँ। ती 


देवताहरू केवल हाम्रै होउन् । 
अव सुजा वनस्पते देव देवेभ्यो हविः । प्र दातुरस्तु चेतनम्। ।११॥ 
हे वनस्पतिदेव ! देवताहरूका लागि नित्य हविष्यात्र अर्पण गर्ने दाताहरूलाई तिमी प्राणस्वरूप 


उत्साह प्रदान गर ।  
स्वाहा यज्ञ कृणोतनेन्द्राय यज्वनो गृहे। तत्र देवा उप ह्ृये॥१२॥ 
 हेयज्ञको कर्म सम्पादन गर्ने अध्वर्यु ! तिमी यजमानका घरमा इन्द्रदेवलाई सन्तुष्ट गर्नका लागि 


आहुति समर्पित गर । हामी हौताहरू देवताहरूलाई आमन्त्रित गर्दछौं । 
११ 





पो ्तादादयामहानिड डर पिनिम त ाााममासासकतसकतुकयकि  





सूक्त १४ 
क्राषि  मेधातिथि काण्व । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री । 
ऐभिरग्ने दुवो गिरो विश्वेभिः सोमपीतये । देवेभिर्याहि यक्षि च ॥१॥ 
हे अग्निदेव । सबै दैवताहरूसित यस यञ्चमा सोमपान गर्नका लागि आठ । हाम्रो सेवा र स्तुति 
ग्रहण गर्दै तिमी यज्चका कर्महरू सम्पन्न गराउ । 
आ त्वा कण्वा अह्दृषत गृणन्ति विप्र ते धियः । देवेभिरग्न आ गहि॥२॥ । 
हे मेधावी अग्निदेव । कण्व क्रषि तिमीलाई बोलाउँदै छन् । उनले तिम्रा कामको प्रशंसा गरेका 
छन्। त्यसैले तिमी देवताहरूसित यहाँ आउ । 
इन्द्रवायू बृहस्पति मित्राग्निं पूषणं भगम् । आदित्यान् मारुत॑ गणम् ॥२॥ 
यज्ञशालामा हामी इन्द्र, वायु, बृहस्पति, मित्र, अग्नि, पूषा, भग आदित्यगण र मरुत्गण आदि 
देवतालाई आह्वान गर्छौं । 
प्र वो भ्रियन्त इन्दवो मत्सरा मादयिष्णवः । द्रप्सा मध्वश्चमूषदः ॥४॥ 
पिँधेर तयार गरिएको आनन्द र हर्ष बढाउने मधुर सोमरस अग्निदेवका लागि चमस आदि पात्रमा 
भरिएको छ। 
ईडते त्वामवस्यवः कण्वासो वुक्तबर्हिषः । हविष्मन्तो अरङ्कृतः ॥५॥ 
कण्व ग्रषिका सन्तान आफ्नो सुरक्षाको कामना गर्दछन् । उनीहरूले कुशको आसन ओछ्याएका 
छन् । उनीहरू हविष्यान्न र अलङ्कार लिएर अग्निदेवलाई स्तुति गर्दछन्  
घृतपृष्ठा मनोयुजो ये त्वा वहन्ति वह्ृयः । आ देवान्त्सोमपीतये ॥६॥ 
अति दीप्तिमान् पिठ्युँ भएका, मनले चिताउना साथ रथमा नारिने घोडाले तानेका रथमा चढी तिमी 
सोमपान गर्नका लागि देवताहरूलाई लिएर अग्निदेव आउन् । 
हे त . ० छिवतस्ति । मध्वः सुजिह्व पायय ॥७॥ 
। यज्ञको समृद्धि र शोभा बढाउने पूजनीय 
र उनीहरूलाई मधुर सोमरस पान गराउ । ने पूजनीय इन्द्रदेवलाई पत्नीसहित यस यज्ञमा बोलाक 
ये यजत्रा य ईड्यास्ते ते पिबन्तु जिद्गया। मधोरग्ने वषद्कृति॥८। 
है अग्निदेव ! यजन र स्तुति गरिन योग्य देवताहरूले तिम्रै जिह्वाबाट आनन्दपूर्वक सोमरस पान 


गरुन् । 
आकाीँ सूर्यस्य रोचनाद्विश्वान् देवाँ उषर्बुधः । विप्रो होतेह वक्षति। 
कु धावी वी थि अग्निदेव रि . जाग्ने है । ९   रश्मिसँगै हामीकहाँ 
०१०० म हौतारूप अग्निदेव ! तिमी प्रातः कालमै जाग्ने विश्वदेवहरूलाई सूर्य रश्मिसँगै हामीकहाँ 
जागाय विश्वेभिः सोम्यं निखाका हम ५७.७ वायुना। पिबा मित्रस्य मका धाम ॥१०॥ 
गर। नतत ! इन्द्र, वायु, मत्र आदि दवताहरूका सम्पूर्ण तेजसँगै बसेर तिमी मधुर सोमरस पान 
त्वँ होता मनुहितो ग्ने यञ्चेषु सीदसि। सेम नो अध्वर यज ॥११॥ 
हे मनुष्यका हितैषि अग्निदेव ! तिमी होताका रूपमा यज्ञमा प्रतिष्ठित होङ हिंसारहित 
यज्ञ सम्पन्न गरा । ष्ठित होर र हाम्रो यो हिंसारहित 
त तला बुक्वा हास हिल ७११५ ताभिर्देवाँ इहा वह॥१२॥ 
व  रातो रङ्गका, तेज गतिमा रथ तानेर हिँड्न सक्ने घोडाहरूलाई 
सहयोगबाट देवताहरूलाई यस यञ्चमा बोलाउ ।  हरूलाई रथमा नारेर तिनीहरूकै 
सूक्त १५ 
क्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  इन्द्र मरुद्गण अश्चिनीकुमार 
र । छन्द  
छै झनद्रदेव ०५०५ कुना त्या ॥०१८००० । मत्सरासस्तदोकसः ॥॥ ला 
नेरु स पान गर, यी जुनसुकै दुपया 
होङन्। यो सोमरस तिम्रै सन्तुष्टिका लागि तयार भएको  म सोमरस तिम्रा शरीरमा उपयु म 


है  





मरुतः पिबत क्रतुना पोत्राद् यज्ञ पुनीतन । यूयं हि ष्ठा सुदानवः ॥२॥ 
हे सर्वश्रेष्ठ दानी मरुत्हरू हो ! यी क्रत्विकहरूलाई पोता भनिन्छ। यिनले पात्रहरूमा क्रतुसुहाउँदो 
सोमरस तयार गर्दछन् । तिमीहरू त्यो पान गरेर यज्ञ पवित्र गराओ । 


अभि यशँ गृणीहि ॥५ नेष्टः पिब ग्रतुना। त्व॑ं हि रनधा असि॥२॥ 
हे त्वष्टादेव । पलीका साथ रहेर यस यञ्चको प्रशंसा गर । यज्ञमा बसेर ग्रतुसुहाउँदो सोमरस पान 
गर । तिमी निश्चय नै रलहरू प्रदान गर्दछौ । 


अग्ने देवाँ इहा वह सादया योनिषु त्रिषु। परि भूष पिब क्रतुना ॥४॥ 
हे अग्निदेव । तिमी देवताहरूलाई यहाँ बोलाङ । उनीहरूलाई यञ्चका तीनै कालका सवनमा राख । 
उनीहरूलाई रुच्दो किसिमले क्रतुअनुसारको सोम पान गराउ । 


ब्राह्मणादिन्द्र राधसः पिबा सोममृतूँरनु । तवेद्धि सख्यमस्तृतम् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी ब्रह्यज्ञान भएका साधकका पात्रबाट सोमरस पान गर, किनकि ती साधकसित 
तिम्रो अटुट मित्रता रहेको छ। 


युवं दक्ष धृतव्रत मित्रावरुण दूडभम्। क्रतुना यज्ञमाशाथे ॥६॥ 
हे अटल व्रत धारण गर्ने मित्रावरुण ! तिमीहरू दुवै जना क्रतुअनुसारको बल प्रदान गर्न सक्छौ । 
अत्यन्त परिश्रमपूर्वक गरिने यो यज्ञ सम्पन्न गर्न तिमीहरू नै सक्षम छौ। 


द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्तासो अध्वरे । यञ्चेषु देवमीडते ॥७॥ १ 
धनको कामना गर्ने याजकहरू सोमरस तयार पार्नका लागि हातमा ढुङ्गा लिन्छन्। त्यसपछि 
उनीहरू पवित्र यञ्चका लागि धन प्रदान गर्ने अग्निदवलाई स्तुति गर्दछन् । 

द्रविणोदा ददातु नो वसूनि यानि शुण्विरे । देवेषु ता वनामहे ॥८॥ 
हे धन प्रदान गर्न सक्ने अग्निदेव ! जुन धनका विषयमा हामीले सुनेका छौँ, ती सब्नै खालका धन 
हामीलाई प्रदान गर । त्यो धन हामी देवताहरूलाई नै अर्पित गर्नेछौँ । 

द्रविणोदाः पिपीषति जुहोत प्र च तिष्ठत । नेष्द्रदूतुभिरिष्यत ॥९॥ 
धन प्रदान गर्ने अग्निदेवले नेष्टा नामका पात्रबाट क्रतुअनुसारको सोमरस पिउने इच्छा गरेका छन् । 
त्यसैले हे याजकहरू । तिमीहरू त्यहाँ गएर यज्ञ गर र फेरि आफ्ना निवास स्थानतफ प्रस्थान गर । 

यत् त्वा तुरीयमृतुभिरद्रविणोदो यजामहे। अध स्मा नो ददिर्भव ॥१०॥ 
हे धनदाता अग्निदेव ! तिमी ग्रतुहरूको ज्ञान भएका हुनाले तिम्रा लागि हामी चौथो अंश सोम 
अर्पित गरिरहेका छौँ । हाम्रा लागि तिमी धन प्रदान गर्ने भइदेङ । 

अश्चिना पिबतं मधु दीद्यग्नी शुचिव्रता । क्रतुना यञ्चवाहसा ॥११॥ 
प्रकाशले युक्त, शुद्ध कर्म गर्न योग्य, ग्रतुअनुसार यञ्चको पूरा गर्ने हे अश्चिनीकुमारहरू हो  
तिमीहरू यो मधुर सोमरस पान गर । 

गार्हपत्येन सन्त्य क्रतुना यज्ञनीरसि । देवान् देवयते यज॥१२॥ 
खोजेको कुरो प्रदान गर्ने अग्निदेव ! गाईपत्य नियमअनुसार तिमी क्रतुहरूका विषयमा जानकार 
छौ । यज्ञ पूरा गर्न वा गराउन सक्छौ । ७० प्राप्त विकी याजकहरूका लागि यज्ञ गराइदेङ । 

सुक्त१ 
व्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

आ त्वा वहन्तु हरयो वृषणं सोमपीतये । इन्द्र त्वा सूरचक्षसः ॥१॥ 
हे बलसम्पन्न इन्द्रदेव ! सोमरस पिउने सुविधाका लागि नै तिमीलाई तेजस्वी घोडाले यज्ञस्थलमा 
लिएर आएका हुन् । सूर्यजत्तिकै प्रकाशयुक्त ग्रात्विकले मन्त्रद्वारा तिम्रो स्तुति गरुन् । 

इमा धाना घृतस्नुवो हरी इहोप वक्षतः । इन्द्र सुखतमे रथे ॥२॥ म 
अत्यन्त सुखदायी रथमा नारिएका दुई वटा घोडाले इन्द्रदेवलाई धाना ग्रहण गर्नका लागि यहाँ 
लिएर आएका हुन् । ला भनेको घिउमा तारेको जौको परिकार हो। यज्ञको हविका रूपमा 

इन्द्रेवले ग्रहणग । 
हित ० इन्द्रै प्रयत्यध्वरे । इन्द्रै सोमस्य पीतये ॥२॥ 
हामीहरू प्रातः यज्ञआरम्भ गर्ने बेलामा, मध्याहन सोमयाग प्रारम्भ भएपछि र सायं यज्ञको 


समाप्तिपछि पनि सोमरस पिउनका लागि इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । 
१२३ 


उ पनः सुतमा गहि हरिभिरिन्द्र केशिभिः । सुते हि त्वा हवामहे ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । लामो जगर भएका आफ्ना घोडाहरूलाई तिमी सोमरस तयार हुँदै गरेका ठाउँमा लिएर 
जाङ । सोमरस तयार भएपछि हामी तिम्रो स्वागत गर्नेछौँ । 


सेम नः स्तोममा गद्युपेदे सवनं सुतम्। गौरो न तृषितः पिब ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । हाम्रो स्तोत्र सुनेर तिमी यहाँ आयौ। तिर्खाएका मृग जलाशयमा पुग्न हतारिएभैँ 
सोमरसको तयारी गर्ने ठाउँमा नजिकै आड । तिमी सोमरस पान गर । 


इमे सोमास इन्दवः सुतासो अधि बर्हिषि । ताँ इन्द्र सहसे पिब ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! प्रभावशाली सोमरस तयार भएकाले कुशका आसनमा सजाइएको छ। आफ्नो शक्ति 
बढाउनका लागि तिमी यसलाई पान गर।. ७ 


अयं ते स्तोमो अग्रियो हृदिस्पृगस्तु शंतमः शंथ्वा साम सुत पिब ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! यो स्तोत्र श्रेष्ठ, मर्मस्पर्शी र अत्यन्त सुखद छ। यो स्तोत्र सुनिसकेपछि पेलेर तयार 
पारेको सोमरस तिमी पान गर । 


विश्वमित्सवन सुतमिन्द्रो मदाय गच्छति । वृत्रहासैमिपीत्ये ॥८॥ 
सोमरस तयार पार्ने गरेका सबै ठाउँमा इन्द्रदेव अवश्य जान्छन् । दुष्टहरूको विनाश गर्ने ती इन्द्रदेव 
सोमरस पिएर आफ्नो खुसी बढाउँछन् । म 


सेम न काममा पृण गोभिसरश्चै शतक्रतो । स्तवाम त्वा स्वाध्यः ॥९॥ 
हे सयौँ असल काम गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा गाई र. घोडासितसम्बन्धित कामना पूर्ण गरिदेङ । 
हामी मन लगाएर तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । पा, दो ० 
सूक्त १७ त पह 
क्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  इन्द्रावरुण। छन्द  गासत्री । 
इन्द्रावरुणयोरहं सम्राजोरव आ वृणे। ता नो मृडांत ईदुशे ॥१॥.  
हामी इन्द्र र वरुण दुवै प्रतापी देवताहरूबाट आफ्नो सुरक्षाको कामना गर्दछौँ । उनीहरू दुवैले सुख 
प्राप्त हुने गरी हामीमाथि कृपा गर्नेछन् । 
गन्तारा हि स्थोञवसे हं विप्रस्य मावतः । धर्तारा चर्षणीनाम् ॥२॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवै मनुष्यका सम्राट्, धारक र पोषक हौ. हामीजस्ता ब्राह्मणले 
आध्वान गर्दा सुरक्षाका लागि तयार भएर तिमीहरू अवश्य आउनेछौ।  
अनुकामं तर्पयेथामिन्द्रावरुण राय आ। ता वां नेदिष्ठमीमहे॥३॥   
हे इन्द्र र वरुणदेव ! इच्छाअनुसारको धन दिएर हामीलाई सन्तुष्ट गर भन्दै तिमीहरू दुवैलाई हामी 
प्रार्थना गर्दछौँ । 
युवाकु हि शचीनां युवाकु सुमतीनाम्। भूयाम वाजदान्वाम् ॥४॥ 
सङ्गठित कर्म र सङ्गठित सद्बुद्धिका भएर हामी दान गर्नमा सर्वश्रेष्ठ बनौँ । 
इन्द्र सहस्रदाव्नां वरुण शंस्यानाम्। क्रतुर्भवत्युक्थ्यः ॥५॥ 
तिमीहरू दुईमध्ये इन्द्रदेव सहस्र दाताहरूमा सर्वश्रेष्ठ र वरुणदेव सहस्र देवताहरूमा सर्वश्रेष्ठ 
हुनाले आआफ्ना क्षेत्रमा दुवै प्रशंसनीय छौ । 


तयोरिदवसा वयं सनेम नि च धीमहि। स्यादुत प्ररेचनम् ॥६॥ 
तिमीहरूले सुरक्षा गरेको धन पाएपछि हामी त्यसको सदुपयोग गरौँ । त्यस्तो धन मनग्गे मात्रामा 
हामीलाई प्राप्त होस्  

इन्द्रावरुण वामहं हुवे चित्राय राधसे। अस्मान्त्सु जिग्युषस्कृतम् ॥७॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! विभिन्न खालको धनका कामनाले हामी तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । 
तिमीहरू हामीलाई सर्वश्रेष्ठ र विजयी गराओ । 

इन्द्रावरुण नू नु वां सिषासन्तीषु धीष्वा । अस्मभ्यं शर्म यच्छतम् ॥८॥ 


हे इन्द्र र वरुणदेव ! हाम्रा बुद्धिले तिमीहरूको उचित सेवा गर्न रुचाएको छ। त्यसो हुनाले 
हामीलाई चाँडै निश्चित रूपमा सुख प्रदान गर । 


१४ 





ओ।  


 . सुष्टुतिरिन्द्रावरुण यां हुवे । यामृधाथे सधस्तुतिम् ॥९॥ 
यि देव  जुन उत्तम स्तुति गर्नका लागि तिमीहरू दुईलाई हामी आह्वान गर्दै छौँ र जुन 
स्तुति पाएपछि पुष्ट हुन्छौ, त्यस्तो स्तुति तिमीहरूलाई प्राप्त होस् । 
सूक्त  १० 
क्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  ब्रह्मणस्पति इन्द्र सोम दक्षिणा । छन्द  गायत्री । 

सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्ते य औशिज ॥१॥ 
हे सम्पूर्ण ज्ञानका अधिपति ब्रह्मणस्पतिदेव ! सोमरस सेवन गराउने यजमानलाई तिमी उशिज्का 
पुत्र औशज अर्थात् कक्षीवान्को जस्तै उत्तम प्रकाशले सम्पन्न गराइदेङ । 

यो रेवान् यो अमीवहा वसुवित् पुष्खिर्धन । स नः सिषक्तु यस्तुरः ॥२॥ 
ब्रह्मणस्पतिदेव ऐश्वर्यशाली, रोगनाशक, धनदाता, पुष्टिवर्धक र शीघ्र फलदायक छन्। तिनले 
हामीमाथि कृपा राखून् । 

मा नः शंसो अरुरुषो धूर्तिः प्रणङ् मर्त्यस्य। रक्षा णो ब्रह्मणस्पते ॥३॥ 
हे ब्रह्मणस्पतिदेव ! यज्ञ गर्नुको सट्टा अनिष्ट होस् भन्ने विचार भएका दुष्ट शत्रुहरू संहार गर । 
हामीमाथि दुष्टको प्रभाव नपरोस् । तिमी हाम्रो रक्षा गर । 

स घा वीरो ने रिष्यति यमिन्द्र ब्रह्मणस्पतिः । सोमो हिनोति मर्त्यम् ॥४॥ 
खुन मानक का इन्द्रदेव, ब्रह्मणस्पतिदेव र सोमदेवले प्रेरित गर्दछन्, धर्तीमा भएका ती वीरहरू 
कहिल्यै नष्ट हुँदैनन् । 

त्वं तं ब्रह्मणस्पते सोम इन्द्रश्व मर्त्यम्। दक्षिणा पात्वंहसः ॥५॥ 
हे ब्रह्मणस्पतिदेव ! तिमी सोमदेव, इन्द्रदेव र दक्षिणादेवीका साथमा रहिदेख । यज्ञको अनुष्ठान गर्ने 
मानिसहरूलाई पापबाट रक्षा गर । 

सदसस्पतिमढद्धतँ प्रियमिन्द्रस्य काम्यम्। सनिं मेधामयासिषम् ॥६॥ 
इन्द्रदेवका प्रिय मित्र हुनाले खोजेको कुरो दिन सक्ने, सबैको मर्म बुभने र असल व्यवहारका 
स्वामी सदसस्पतिदेवबाट हामी अद्भुत ज्ञानबुद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छौँ । 

यस्मादृते न सिध्यति यञ्ञो विपश्चितश्वन । स धीनां योगमिन्वति ॥७॥ 
जसको कमान अभावमा ज्ञानीले पनि यज्ञ पूरा गर्न सक्दैन, तिनै सदसस्पतिदेवले हाम्रा बुद्धिलाई 
उत्तम प्रेरणाद्वारा समृद्ध गराउन् । 

आधृध्नोति हविष्कृति प्राज्च कृणोत्यध्वरम्। होत्रा देवेषु गच्छति ॥८॥ 
तिनै सदसस्पतिदेवले हविष्यात्र तयार गर्ने साधकहरूको र यज्ञको सुरक्षा गर्दछन् । उनी हाम्रो स्तुति 
देवताहरूसमक्ष पुग्याउँछन् । 

नराशंसं सुधृष्टममपश्यं सप्रथस्तमम्। दिवो न सद्ममखसम्। ९ ॥ 
द्युलोकजस्तै अत्यन्त देजस्वी, कमान, यशस्वी र मनुष्यहरूद्वारा सधैँ प्रशंसा पाउने 
सदसस्पतिदेवलाई हामी पनि 

सूक्त  १९ 
क्राषि  मेधातिथि काण्व । देवता  अग्नि मरुद्गण । छन्द  गायत्री । 

प्रति त्य चारुमध्वरं गोपीथाय प्र हृयसे। मरुद्धिरग्न आ गहि॥१॥ 
हे अग्निदेव ! श्रेष्ठ यज्ञको गरिमा संरक्षण गर्नका लागि मरुत्हरूसँगै तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
देवताहरूका लागि गरिएका यस यज्ञमा तिमी आउ । 

नहि देवा न मर्त्यो महस्तव क्रठु पर । मरुद्धिरग्न आ गहि॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमीले सम्पन्न गर्ने कामन त कुनै अन्य देवताले गर्न सक्छन्, न कुनै मानिसले नै। 
यस्ता शक्तिशाली तिमी मरुद्गणसित यस यज्ञमा आइदेञ । 

ये महो रजसो विदुर्विश्चे देवासो अद्हः । मरुद्धिरग्न आ गहि॥२॥ 
मरुत्गणले पृथ्वीमा जल वर्षा गराउँछन् । हे अग्निदेव ! उनै द्रोहरहित मरुत्हरूका 


साथ तिमी यस यज्ञमा आइदेङ । 


१५ 





 १ 


य उग्रा अकमानृचुरनाधृष्यस ओजसा । मरुद्धिरगन आ गहि॥४॥ 
हे अत्यन्त बलशाली, अजेय र प्रचण्ड सूर्यको तेजजस्तै भएर प्रकाशित एवं प्रकाशन गर्ने अग्निदेव 
। मरुत्गणका साथ तिमी यस यज्ञमा आइदेङ । 


ये शुभ्रा घोरवर्पसः सुक्षत्रासो रिशादसः । मरुद्धिरग्न आ गहि॥५॥ 
हे अत्यन्त स्वच्छ तेजयुक्त अग्निदेव  तिम्रो रूप धारिलो र तिखो छ। तिमी अत्यन्त बलसम्पन्न 
हुनाले शत्रु संहार गर्न सक्षम छौ । हे अग्निदेव ! मरुत्गणसँगै यञ्चमा आउ । 


ये नाकस्याधि रोचने दिवि देवास आसते। मरुद्धिरग्न आ गहि॥६॥ तिनमा 
हे सम्पूर्ण मरुत्गणभन्दा माथि रहेका, संसारका प्रकाशक र द्युलोकमा निवास गर्ने अग्निदेव ! 
तिमी मरुतृगणका साथ यस यञ्चमा आइदेङ । 


य ईक्वखयन्ति पर्वतान् तिरः समुद्रमर्णवम्। मरुद्धिरग्न आ गहि ॥७॥ ॥ 
हे अग्निदेव । मरुत्गणले पर्वतजस्ता विशाल बादललाई एक ठाउँबाट टाढाको अर्के ठाउँमा 
पुन्याउँछन् र शान्त समुद्रमा पनि विशाल छाल उत्पन्न गराउँछन् । तिमी तिनै मरुत्गणका साथ यस 
यज्ञमा आइदेर । 

आ ये तन्वन्ति रिश्मभिस्तिर समुद्रमोजसा। मरुद्धिरग्न आ गहि॥८॥  
हे अग्निदेव ! मरुत्गण सूर्यका किरणभित्र पस्दछन् र समुद्रलाई आफ्ना तेजले प्रभावित गराउँछन् । 
तिमी तिनै मरुत््गणका साथ यस यज्ञमा आइदेङ । 

अभित्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु । मरुद्धिरग्न आ गहि॥९॥ 
है अग्निदेव ! यो मधुर सोमरस सबैभन्दा पहिले सेवन गर्नका लागि तिमीलाई हामी अर्पण गर्दै 
छौँ। त्यसो हुनाले मरुत््गणका साथ यस यज्ञमा आइदेङ । 

 सूक्त २० 
क्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  क्रभुगण । छन्द  गायत्री । 

अरयं देवाय जन्मने स्तोमो विप्रेभिरासया। अकारि रनधातमः ॥१॥ 
क्रभुदेवहरूलाई खुसी पार्नका लागि ज्ञानीहरूले रमणीय स्तोत्रको रचना गरे । त्यसो भइसकेपछि 
उनीहरूले त्यही स्तोत्र पाठ गरे । 

य इन्द्राय वचोयुजा ततक्षुर्मनसा हरी । शमीभिर्यज्ञमाशत ॥२॥ 
क्रभुदेवहरूले आफ्नो कौशलद्वारा इन्द्रदेवका लागि मुखको सङ्केतमा चल्ने घोडा सृष्टि गरे । तिनै 
ग्रभुदेवहरू शमी आदिका साथ यञ्चमा विराजमान हुनेछन् । म 

तक्षनासत्याभ्याँ परिज्मान सुखं रथम्। तक्षन्धेनु सबर्दुघाम् ॥३॥ 
क्रभुदेवले अश्चिनीकुमारका लागि सुबिस्तासाथ चल्ने रथ बनाइदिए । त्यसपछि गाईलाई मिठो र 
पवित्र दुध दिनलायक बनाए । 

युवना पितरा पुनः सत्यमन्त्रा क्रजूयवः । क्रभवो विष्ट्यक्रत ॥४॥ त 
अचुक मन्त्रको शक्ति भएकाले सर्वत्र व्यापक रहेका त्रभुदेवहरूले मातापितामा स्नेह भाव 
सञ्चारित गराए । त्यसपछि सधैँ जवानहरूलाई नै मातापिता बनाए । 


सं वो मदांसो अग्मतेन्द्रेण च मरुत्वता । आदित्येभिश्च राजभिः ॥५॥ 


हे त्रभुदेव ! यो हर्षदायक सोमरस इन्द्रदेव, मरुत्गण र दीप्तिमान आदित्यहरूका साथ तिमीलाई 
पनि अर्पित गरिएको छ। 


उत त्य चमसं नव त्वष्टुर्देवस्य निष्कृतम्। अकर्त चतुरः पुनः ॥६॥ 
त्वष्टादेवले चमस नामको एउटा पात्र बनाएका थिए त्यो चमस उनले सोमरसका लागि तयार 
गरेका हुन् । क्रभुहरूले त्यसैलाई चार किसिमको बनाएर प्रयोग गरे  


रलानि धत्तन त्रिरा साप्तानि सुन्वते । एकमेक सुशस्तिभिः ॥७॥ न 
ञत्तम सृतुतिले प्रशंसा गरिने हे त्रभुदेवहरू  सोमयाग गर्ने प्रत्येक याजकलाई तीनै खालका 
सप्तरल अर्थात् एवकाईस किसिमका यञ्चकर्म प्रदान गर । 


अधरायन्त वह्योभजन्त सुकृत्यया। भागं देवेषु यज्ञियम् ॥८॥ ही 
तैनस्ती क्रपुदेवहरू आफ्ना उत्तम कर्मले गर्दा देवताको स्थानमा पुगे । त्यसपछि उनीहरूले यज्ञको 


१६ 





सूक्त  २१ 
ह्वि. क्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  इन्द्राग्नी । छन्द  गायत्री । 
त बलिया पि हि ॥०३०३ । वा सोर्प सोमा ॥१॥ ति आतिवताहरूलाई 
आह्वान गदट गर्न 
स्तुति गर्दै सम्झ पान गर्नका लागि रिड ॥७७ । सोमपान गर्न रुचाउ वताहरू 
ता यशेषु प्र शंसतेन्द्राग्नी शुम्भता नर । ता गायत्रेषु गायत ॥२॥ 
हे त्रात्विक् हो ! तिमीहरू अनुष्ठान गर्दै इन्द्र तथा अग्निदेव र उनीहरूका शस्त्रलाई स्तुति गर । 


कबर अलङ्कारले उनीहरूलाई विभूषित गर र गायत्री छन्दका सामगान गर्दै उनीहरूलाई प्रसत्र 


ता मित्रस्य प्रशस्तय इन्द्रागनी ता हवामहे। सोमपा सोमपीतये ॥३॥ 
सोमपान गर्न रुचाउने, मित्रता र प्रशंसा गर्नयोग्य उनै इन्द्र र अग्निदेवलाई हामी सोमरस पान 
गर्नका लागि बोलाउँछौँ। 
उग्रा सन्ता हवामह उपेदं सवनं सुतम् । इन्द्रागनी एह गच्छताम् ॥४॥ निता 
अति उग्र देवगणले इन्द्र एवं अग्निदेवलाई सोमरस बनाइएको यञ्चस्थलमा बोलाउँछन्, उनीहरू 
त्यहाँ आइदिउन् । 
ता महान्ता सदस्पती इन्द्राग्नी रक्ष उब्जतम्। अप्रजाः सन्त्वत्रिणः ॥५॥ 
देवताहरूमा महान् इन्द्र र अग्निदेव सत्नुरुषका रक्षक तथा स्वामी हुन् । तिनीहरूले राक्षसहरूलाई 
वशमा गरुन् र सरल स्वभावयुक्त बनाञन्। मानिसलाई खाने राक्षसहरूलाई तिनले आफन्तबाट 
एक्ल्याएर बलहीन पारिंदिउन् । 
तेन सत्येन जागृमतमधि प्रचेतुने पदे । इन्द्रागनी शर्म यच्छतम् ॥६॥ 
हेइन्द्र र् अग्नि ! सत्य एवं चैतन्य रूप यज्ञस्थलमा तिमीहरू संरक्षकजस्तै होओ, जागृत रहिदेओ र 
हामीलाई सुख प्रदान गर् । 
सूक्त  २२ 
व्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  अश्चिनीकुमार द्यावापृथिवी । छन्द  गायत्री । 
प्रातर्युजा वि बोधयाश्चिनावेह गच्छताम्। अस्य सोमस्य पीतये॥१॥ 
हे अध्वर्युहरू ! प्रातःकाल सचेत हुने अश्चिनीकुमारहरूलाई जगाओ । उनीहरू हाम्रा यस यञ्चमा 
सोमपान गर्नका लागि आउन् । 
या सुरथा रथीतमोभा देवा दिविस्पृशा। अश्चिना ता हवामहे॥२॥ 
दुवै अश्चिनीकुमारहरू सुसज्जित रथले युक्त महारथी हुन् । यिनीहरू आकाशमयात्रा गर्दछन् । हामी 
यी दुवैलाई आह्वान गर्दछौँ । 
या वां कशा मधुमत्यश्चिना सूनुतावती । तया यश मिमिक्षतम्॥२। 
हे अश्चिनीकुमारहरू ! तिमीहरूको वाणी मधुर र सत्यवचनयुक्त छ। त्यसबाट यज्ञको सेचन गर्ने 
कृपा गर  
नहि वामस्ति दूरके यत्रा रथेन गच्छथः । अश्चिना सोमिनो गृहम् ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू ! तिमीहरू रथमा चढेर जुन बाटोबाट आउँछौँ, त्यहाँबाट सोमयाग गर्ने 
केह जैले लकोहिमूतये ००५ सवितारमुप हृये। स चेत्ता देवता पदम्॥५॥ 
स्  
यजमानलाई हिरण्यगर्भ प्रदान गर्ने सवितादेवलाई हामी रक्षा प्राप्त गर्नका निम्ति आह्वान गर्दछौं। 
उनैले यजमानहरू भएका स्थानमा पुग्ने बाटो देखाउनेछन्। 


अपा 
रक्षाका लागि तिमी सवितादेवलाई स्तुति गर। हामी सवितादेवका लागि 
५५०३ बै. थिन गर्न चाहन्छौँ। ती सवितादेवले जल सुकाउँछन् र फेरि सहस्र गुणा 


बर्साउँछन् । 


१७ 











विभक्तारं हवामहे वसोकित्रस्यखकुकः । सवितार नृचक्षसन। ।॥ 
समस्त प्राणीहरूका आश्रयभूत, विविध गर्ने, समस्त मानवका प्रकाशाक सूर्यदेवलाई 
हामी आह्वान गर्दछौँ । 

सखाय आ नि षीदत सविता स्तोम्यो नु न । दाता राधांसि शुम्भति ॥०॥ त 
हे मित्रहरू । हामी सबै भेला भएर सवितादेवलाई स्तुति गरौँ। धनपऐश्वर्यदाता सूर्यदेव अत्यन्त 
शोभायमान छन् । 


अग्ने पलीरिहा वह देवानामुशतीरुप। त्वष्यर सोमपीतये ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! आउन रहर गर्ने देवप्लीहरूलाई यहाँ लिएर आउ र त्वष्यदेवलाई पनि सौमपानका 
लागि बोलाङ । 
आग्ना अग्न इहावसे होत्राँ यविष्ठ भारतीम्। वरुत्रीँ धिषणां वह ॥१०॥ । 
हे अग्निदेव देवपलीहरूलाई हाम्रो सुरक्षाका लागि यहाँ लिएर आङ । तिमी हाम्रो रक्षाका लागि 
अग्निकी पली होत्रा, आदित्यकी पली भारती, वरणीय वाग्देवी धिषणा आदि देवीहरूलाई प्नि 
यहँ लिएर आउ । 
अभि नो देवीरवसा मह शर्मणा नृपन्तीः । अच्छिन्पत्राः सचन्ताम् ॥११॥ 
अवरोधविनाको बाटोमा हिँड्ने देवपलीहरू मनुष्यलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्न सक्षम छन् । उनीहरू महान् 
सुख र रक्षणको सामर्थ्य भएका हुनाले हामीसित रहिदिउन् । 
इहेन्द्राणीमुप ह्वये वरुणानी स्वस्तये । अग्नायाँ सोमपीतये ॥१२॥ 
आफ्नो कल्याण र सोमपानका लागि हामी इन्द्राणी, वरुणपत्नी र अग्निपलीलाई आह्वान गर्दछौँ। 
मही द्यौ पृथिवी च न इमं यज्ञ मिमिक्षताम्। पिपृताँ नो भरीमभिः ॥१२॥ 
अत्यन्त विस्तृत पृथ्वी र द्युलोकले हाम्रा यस यज्ञकर्मलाई आआफ्ना अंशबाट परिपूर्ण गरुन्। 
भरणपोषण गर्ने सामग्रीहरूद्वारा तिनीहरूले हामी सबैलाई तृप्त गराञन् । 
तयोरिदघृतवत्पयो विप्रा रिहन्ति धीतिभिः । गन्धर्वस्य धुवे पदे ॥१४॥ 
गन्धर्वलोकका ध्रुव स्थान आकाश र पृथ्वी हुन्। तिनका बीचमा घिउजस्तै स्वच्छ जल छ। त्यो 
पोषणयुक्त जली ज्ञानीहरूले आआफ्ना विवेकयुक्त कर्मले प्राप्त गरुन् । 
ना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथः । 
हे पृथ्वी देवी ! तिमी सुखदातृ हौ । बाधा हटाएर छ  
प्रशस्त परिमाणमा सुख प्रदान गर । एर उत्तम आवास दिन तिमी सक्षम छौ। हामीलाई 
अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे ।  । 
जहाँबाट विष्णुले पराक्रम देखाए, उसै पृथ्वीका सात ०७ गी रक्षा गरुन्। 
यस्तो सबै ४१ ७००७ १४ नि दधै पदम्। समूद्हमस्य पांसुरे १७ 
छ म हौ, उनका तीन प्रकारका चरण छन् । यसको मर्म धुलो भरिएका 
त्रीणि पदा वि चक्रमे विष्णुर्गापा अदाभ्यः 
विश्वरक्षक, अविनाशी विष्णुदेव तीनै लोकमा यज्ञ आदिम जल सा नी तीन पाइलाले 
जगत्मा रहन्छन् अर्थात् स्थिति 
पक्का व्याप्त रहन्छन् । अर्थात उनी सृष्टि, स्थिति र रूपान्तरण यी तीन शक्तिले विश्व सञ्चालन 
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे युज्य म 
हे याजकहरू ! सर्वव्यापक भगवान् विष्णुका सृष्टि तरकीिनर्म सि ७ 
हेर। यसमा अनेकौँ किसिमका व्रत वा नियमहरूको दर्शन गर्न मा सम्बन्धित कार्यहरू ध्यानपूल 
त्यस्ता परम सत्ताको अनुकूल बनेर रहनुपर्दछ। र्न सकिन्छ। इन्द्रका योग्य मित्रहरू 


तद्विष्णो परमं पद सदा पश्यन्ति सूरयः 
जसरी सामान्य आँखाले आकाशमा  । दिवीव चम्ुराततम्॥२०॥ 
मिन हल काशमा रहेका सूर्यदेवलाई सकिन्छ उसै गरी 
द्वान्हरूले आफ्ना ज्ञानचक्षुले विष्णुदेवका श्रेष्ठ १००१० २.७ पि  


१८ छि 






तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परम 
त्रमं पदम् ॥२१॥ 
जागरुक विद्वान् स्तोताहरूले विष्णुदेवको त्यो परमपद प्रकट गराउँछन् । 


धातिथि सूक्त  २३ 
ग्राषिमे काण्व । देवता  वायु मित्रावरुण । छन्द गायत्री उष्णिक अनुप्डन् । 
तीव्राः सोमास आ गद्याशीर्वन्तः सुता इमे। वायो तान्प्रस्थितान्पिब ॥१॥ 
हे वायुदेव ! निचोरिएको सोमरस खरो भएकाले दुध मिसाएर तयार गरिएको हो । तिमी आइदेछ र 
उत्तर वेदीनजिक ल्याइएको सोमरस पान गर् । 


उभा देवा दिविस्पृशेन्द्रवायू हवामहे। अस्य सोमस्य पीतये ॥२॥ 
जसको यश दिव्यलोकसम्म फैलिएको छ, तिनै इन्द्र र वायुदेवलाई हामी सोमरस पान गर्नका 
लागि आमन्त्रित गर्दछौँ । 

इन्द्रवायू मनोजुवा विप्रा हवन्त कतये । सहस्राक्षा धियस्पती ॥३॥ 
मनजत्तिकै वेगवान् र हज्जार आँखा भएका, बुद्धिका अधिपति इन्द्र र वायुदेवलाई ज्ञानीहरू आफ्नो 
सुरक्षाका लागि आह्वान गर्दछन् । 

मित्र वयं हवामहे वरुण सोमपीतये। जज्ञाना पूतदक्षसा ॥४॥ 
सोमरस पान गर्न यज्ञस्थलमा प्रकट हुने परम पवित्र एवं बलशाली मित्र र वरुणदेव दुवैलाई हामी 
आह्वान गर्दछौँ । 

क्रतेन यावृतावृधावृतस्य ज्योतिषस्पती । ता मित्रावरुणा हुवे ॥५॥ 
सन्मार्ग अनुसरण गर्न उत्साहित गर्ने तेजस्वी मित्रावरुणलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 

वरुण प्राविता भुवन्मित्रो विश्वाभिरूतिभिः करतां नः सुराधसः ॥६॥ 
वरुण एवं मित्र देवता आफ्ना सम्पूर्ण साधनले विविध प्रकारले हामी सबैको रक्षा गर्दछन् । 
उनीहरूले हामीलाई वैभवबाट सम्पन्न गराङन् । 

मरुत्वन्त हवामह इन्द्रमा सोमपीतये । सञूर्गणिन तृम्एतु ॥७॥ २ 
मरुतृगणसँगै सोमरस पान गर्न भनेर इन्द्रदेवलाई बोलाइएको छ। मरुत््गणसित आउंदा उनी सन्तुष्ट 
होछन् । 

इन्द्रज्येष्ठा मरुदगणा देवासः पूषरातयः । ब्छ ० मम श्रुता हवम्॥८॥ 
पृषादेवजस्तै इन्द्रदेव दानीहरूमा श्रेष्ठ छन्। उनीहरू सबैले मरुत्गणका साथमा हाम्रो आह्वान 
सुनून्। 
हत वृत्रै सुदानव इन्द्रेण सहसा युजा। मा नो दुःशंस ईशत ॥९॥ 
हे उत्तम दानी मरुत्हरू हो । आफ्ना बलवान् र उत्तम साथी इन्द्रदेवसित तिमीहरू दुष्टलाई सखाप 
गर । दुष्टताले हामीलाई जिल नसकोस्  

वि मरुतः सोमपीतये। उग्रा हि पुश्निमातर ॥१०॥ 
सबै मरुतृहरूलाई हामी सोमरस पान गर्न बोलाउँछौँ। उनीहरू सबै अनेक रङ्गले रङ्गीन पृथ्वीका 
पुत्र हुन् । तिनीहरू महान, वीर र पराक्रमी छन्। 

जयतामिव तन्यतुर्मरुतामेति धृष्णुया। यच्छुभ॑ याथना नरः ॥११॥ 
वेगले प्रवाहित हुने मरुतृहरूको शब्द विजयनादजस्तै गुञ्जायमान भएपछि त्यसबाट मानिसको 
 मङ्गल हुन्छ। 
हस्काराङिद्युतस्पर्यतो जाता अवन्तु न । मरुतो मृडयन्तु नः ॥१२॥ 
चम्किएको विद्युतबाट उत्पन्न मरुत्गणले हाम्रो रक्षा गरुन् र प्रसन्नता प्रदान गरुन्। 

आ पूषञ्चित्रबर्हिषमाघृणे धरुण दिवः । आजा नष्ट यथा पशुम् ॥१२॥ 
हे दीप्तिमान् पूषादेव ! तिमी अदभुत तेजयुक्त एवं धारणशक्तिले सम्पन्न छौँ। अतः हराएका पशु 
खोजेर ल्याइएभैँ द्युलोकबाट सोमरस ल्याइदेछ । 

पूषा राजानमाघुणिरपगृढुह गुहा हितम्। अविन्दच्चित्रबर्हिषम् ॥१४॥ 
प्रकाशपुञ्जस्वरूप पुषादेवले अन्तरिक्षका गुफामा लुकेको र स्वच्छ तेजले युक्त रसराज सोमलाई 
फेला पार्नेछन्।. 

१९ 











 





उतो स मह्यमिन्दुभिः षड्युक्तां अनुसेषिधत्। गोभिर्यवं न चर्कृषत् ॥१५॥ हन 
तिनै पूषादेव हाम्रो यञ्चका निम्ति बनेका सोमरससित वसन्त आदि छ ग्रतुहरू प्राप्त गर्दछन् । जसरी 


किसानले बारम्बार जोतेर जौ आदि खाद्यान्न फेला पार्छ ती क्रतुहरू उसरी नै क्रमैसँग फेला 
पर्दछन्  


अम्बयो यन्त्यध्वभिर्जामयो अध्वरीयताम्। पृञ्चतीर्मधुना पयः ॥१६॥  
यज्ञको इच्छा गर्नेहरूका सहायक र मधुर रसको रूपमा रहेका जलप्रवाहहरू आमाजस्तै 
पुष्टिदायक छन् । दुधलाई पौष्टिक गराउँदै तिनीहरू यञ्चमार्गबाट गमन गर्दछन् । 

अपूर्या उप सूर्य याभिर्वा सूर्यः सह। ता नो हिन्वन्त्वध्वरम् ॥१७॥ 
जेजति जल सूर्यमा विलीन भएको छ, अथवा जेजति जल सूर्यका नजिक छ, त्यही पवित्र जल 
हाम्रो यञ्चका लागि उपलब्ध होस् । 

अपो देवीरुप ह्वृये यत्र गावः पिबन्ति नः । सिन्धुभ्यः कत्वँ हविः ॥१०५॥ 
हाम्रा गाईले सेवन गर्ने जलको हामी स्तुति गर्दछौँ । त्यही प्रवाहमान जलका लागि हामी हवि अर्पण 
गर्दछौँ । म 

अप्स्वपन्तरमृतमप्सु भेषजमपामुत प्रशस्तये। देवा भवत वाजिनः ॥१९॥ 

जलमा अमृतको समान गुण छ। जलमा औषधीको गुण छ। हे देवताहरू हो । यस्ता जलको 
प्रशंसा गर्न तिमीहरू उत्साहित होओ । । 
अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा। 
अगिने च विश्वशम्भुवमापश्च विश्वभेषजीः ॥२०॥ 
जलमा सबै औषधीहरू मिसिएका छन्, जलमा नै सर्वसुखप्रदायक अग्नितत्त्व निहित छर सबै 
औषधी जलबाट नै प्राप्त हुन्छन् भन्ने कुरो सोमदेवले मसित भनेका छन्। 
आपः पृणीत भेषजं वरूथं तन्वेश्मम । ज्योक् च सूयं दृशे ॥२१॥ 
हे जलसमूह ! हाम्रा शरीरमा जीवन रक्षक औषधीहरू स्थिर गराओ, त्यसबाट हामी निरोगी भई 
बाँचौँ र सधैँका लागि सूर्यदेवको दर्शन गर्न पाऔँ । 
इदमापः प्र वहत यत्कि च दुरितं मयि। 
यद्वाहमभिदुद्रोह यद्वा शेप उतानृतम् ॥२२॥ 
हे जलदेवताहरू हो । हामी याजकहरूले अञ्ञानतावश 


कुने दुष्कृत्य गरेको भए, जानीबुझीकन 
कसेसित द्रोह गरेको भए, सत्पुरुषहरूमाथि रिस गरेको भए अथवा असत्य आचरण गरेको भए ती 
सबै बगाएर लगिदेओ । 


आपो अद्यान्वचारिष रसेन समगस्महि। 

पयस्वानग्न आ गहि त॑ मा सं सृज वर्चसा ॥२३॥ 
आज हामीले जलमा पसेर निर्धक्क स्नान गरेका छौँ। यसरी जलमा 
भिजेका छौँ। हे पयस्वान्  हे अग्निदेव । तिमीहरू हामीलाई 
तिमीहरूको स्वागत गर्दछौँ । 

सं माग्ने वर्चसा सृज सं प्रेजया समायुषा। 

विद्युर्मे अस्य देवा इन्द्रो विद्यात्सह क्रषिभि ॥२४॥ 


हे अग्निदेव  हामीलाई तेज प्रदान गर। हामीलाई सन्तान र लामो आयु देङ  देवताले हाम्रो 
अनुष्ठान चिनून् र इन्द्रदेवले क्रषिहरूबाट यसको महत्त्व बुभून्। 


लमा प्रवेश गरेर हामी रसले 
वर्चस्वशाली बनाइदेओ, हामी 


सूक्त  २४ 
क्रषि  शुनःशेप आजीगर्ति । देवता  अग्नि सविता वरुण ! छन्द  त्रिष्टुप् गायत्री । 
कस्य नून कतमस्यामृतानां मनामहे चारु देवस्य नाम । 
को नो मह्या अदितये पुनर्दात्पितरं च दुशेयं मातरं च ॥१॥ 
हामी अमर देवताहरूमा कुन देवताको सुन्दर नाम, स्मरण गरौँ ? कुन देवताले हामीलाई आफ्ना 
मातापिता देख्न पाउने गरी महान् अदिति र पृथ्वी उपलब्ध गराउँछन् । 


१२० 


ओ।  





अग्ने्वयं प्रथमस्यामृताना मनामहे चारु देवस्य 
स्यनाम। 
अमर देव रिड अदितमे ७०० चदुशोय मातरर चु थि 
गग्रउँदशी शनि नदेवको सुन्दर नाम स्मरण गरौँ । उनैले हामीलाई महान् अदिति 
प्राप्त गराउँछन्, अनि हामीले आफ्ना मातापितालाई देख्न पाउनेछौँ । 
अभि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणाम् । सदावन्भागमीमहे ॥३॥ 
हे सधैँका रक्षक ०००० । स्वीकार गर्न योग्य धनका तिमी स्वामी हौ । त्यसैले तिमीसँग हामी 
ऐश्वर्यको उत्तम भाग माग्दछौँ । 
यश्चिद्धि त इत्था भगः शशमानः पुरा निद । अद्देषो हस्तयोर्दधे ॥४॥ 
क लि । तिमी तेजले युक्त, निन्दारहित, द्वेषरहित, स्वीकार गर्न योग्य धन दुवै हातले धारण 
भगभक्तस्य ते वयमुदशेम तवावसा । मूर्धाने राय आरभे ॥१॥ 
हे सवितादेव  हामी तिग्रै ऐश्वर्यका छायामा रहेर संरक्षण प्राप्त गरौँ । उन्नति गर्दै सफलताका 
सर्वोच्च शिखरसम्म पुगेर पनि आफ्नो कर्तव्य पूरा गरिरहीँ । 
नहि ते क्षत्रै न सहो न मन्यु पयश्चनामी पतयन्त आपुः । 
नेमा आपो अनिमिषं चन्तीर्न ये वातस्य प्रमिनन्त्यभ्वम् ॥६॥ 
हे वरुणदेव ! यी उड्ने पक्षीहरूले तिम्रो पराक्रम, बल र नीतियुक्त रिस जानेका छैनन् । निरन्तर 
प्रवाहमान जलप्रवाहले तिम्रो गमनशील गति जान्न सक्दैन र प्रबल वायुका वेगले पनि तिमीलाई 
रोक्न सक्दैन । 
अबुध्ने राजा वरुणो वनस्योर्ध्व स्तूप ददते पूतदक्ष। 
नीचीनः स्थुरुपरि बुध्न एषामस्मे अन्तर्निहिताः केतवः स्यु ॥७॥ 
सबैलाई आफूमा समेट्न सक्ने, पवित्र, पराक्रमी र राजा वरुणले दिव्य तेजका धनी सूर्यदेवलाई 
आधारहीन आकाशमार्गमा धारण गरेका छन्। त्यस तेजपुञ्जको मुख तलतिर फर्केको र शरीर 
माथितिर रहेको छ। यसका बीच भागमा दिव्य किरणहरू विस्तृत हुँदै आउँछन् । 
अरु हि राजा वरुणाश्चकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा उ। 
अपदे पादा प्रतिधातवेकरुतापवक्ता हृदयाविधश्चित् ॥।द॥ 
सूर्यलाई यात्रा गर्नका लागि राजा वरुणदेवले विशाल मार्ग निश्चित गरेका छन् । त्यस मार्गमा खुट्टा 
आडिँदैनन् । त्यस्तो अन्तरिक्षमा यात्रा गर्नेलाई पनि मार्ग बनाइदिएर उनले मनको बह मेटाइदिन्छन् । 
शत ते राजन्भिषजः सहस्रमुर्वी गभीरा सुमतिष्टे अस्तु । 
बाधस्व दुरे निर्क्ति पराचैः कृत चिदेनः प्र मुमुग्थ्यस्मत् ॥९॥ ।। । 
हे वरुणदेव । तिमीसित असङ्ख्य उपायहरू छन् । तिम्रो बुद्धि उत्तम, व्यापक र अत्यन्त गम्भीर 


२००००७० 


अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशंस मा न आयुः प्र मोषीः ॥११॥  
हे वरुणदेव  मन्त्ररूपी वाणीले हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ र तिमीसित याचना गर्दछौँ । यजमानहरू 


क्षीण नगरा भन्दछन्। थि छै 
तदिन्नक्त तद्िवा मह्यमाहुस्तदयं केतो हृद आवि चष्टे। 
 शुनः शेपो यमह्वदगृभीतः सो अस्मान् राजा वरुणो मुमोक्तु ॥१२॥ . 
ज्ञानीहरूका वचनअनुसार यस्तै ज्ञानको चिन्तन हाम्रा हृदयमा रातदिन रहिरहोस् । बन्धनमा परेका 
शुनःशेपले जुन वरुणदेवको आराधना गरेर मुक्ति पाएका थिए, उनै वरुणदेवले हामीलाई पनि 
बन्धनमुक्त गराउन् । त ति 


. 


शुनः शेपो द्यद्ृद्गुभीतस्त्रिष्वादित्यं द्रुपदेषु बद्धः । 
 अबैन॑ राजा वरुण ससृज्याद्विद्दाँ अदब्धो वि मुमोक्त पाशान् ॥१२॥ 
तीन वय खम्बामा बाँधिएका शुनःशेपले अदितिपुत्र वरुणदेवलाई आह्वान गरे । त्यसपछि उनीसित 
हेज्ञानी र अटल वरुणदेव । हाम्रा पाशहरू काटिदिएर मुक्त गराङ भनी निवेदन गरेका थिए 


अव ते हेडो वरुण नमोभिरव यञ्चेभिरीमहे हविर्भि । 
क्षयन्नस्मभ्यमसुर प्रचेता राजन्नेनासि शिश्रथः कृतानि ॥१४॥ सनाउँछौँ। हे प्रकृष्ट बुढि 
हे वरुणदेव । तिम्रो क्रोध शान्त गर्नका लागि हामी स्तुति रूपी वचनहरू सुनाउँछौँ। हे प्रकृष्ट बुद्धि 
भएका राजन् । हवि रूपी द्रव्यले यस यज्ञमा सन्तुष्ट भएर तिमी हामीकहाँ निवास गर र हामीलाई 
पापका बन्धनबाट मुक्त गरिदेङ । 
उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधमं वि मध्यम श्रथाय। 
अथा वयमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम ॥१५॥ 
हे वरुणदेव ! हामीलाई तीनै किसिमका तापरूपी बन्धनहरूबाट मुक्त गर । यी आधिदैविक, 
आधिभौतिक र आध्यात्मिक नामका तीन किसिम रु पाशहरू हामीदेखि टाढा होखन्। हाम्रा मध्य 
एवं अधोभागका बन्धनहरूबाट छुटाइदेछ। हे सूर्यपु । पापबाट मुक्त भएर हामी तिम्रै कर्मफलका 
सिद्धान्तमा अनुशासित होऔँ । हाम्रो स्थिति दयनीय नहोस् । 
सूक्त  २५ 
क्रषि  शुनशेप आजीगर्ति । देवता  वरुण । छन्द  गायत्री । 
यच्चिद्धि ते विशो यथा प्र देव वरुण व्रतम् । मिनीमसि द्यविद्यवि ॥१॥ 
हे वरुणदेव । जसरी अन्य मानिसहरू तिम्रो व्रत अनुष्ठानमा अल्छ्याइँ गर्दछन्, त्यसै गरी हामीबाट 
पनि तिम्रा नियम आदिका विषयमा हेलचेक्र्याइँ हुन सक्दछ । 
मा नो वधाय हलवे जिहीडानस्य रीरधः । मा हृणानस्य मन्यवे ॥२॥ 
हे वरुणदेव  आफ्नो अनादर गर्नेलाई वध गर्नका लागि तिमीले लिएको शस्त्र हाम्रा अगाडि प्रस्तुत 
नगर । 
वि मृडीकाय ते मनो रथीरश्वैं न सन्दितम्। गीर्भिर्वरुण सीमहि ॥३॥ 
हे वरुणदेव ! जसरी रथी वीरहरूले आफ्ना थाकेका घोडाको स्याहारसुसार गर्दछन्, उसै गरी तिम्रो 
मन खुसी पार्नका लागि हामी तिम्रो स्तुति गर्दछाँ। . 
परा हि मे विमन्यवः पतन्ति वस्यइष्ट्ये । वयो न वसतीरूप ॥४॥ 
हे वरुणदेव ! जसरी चराहरू आफ्ना गुँडतिर वेगले जान्छन्, त्यसै गरी हाम्रो चञ्चल बुद्धि पनि धन 
प्राप्तिका लागि टाढासम्म पुग्दछ । 
 कदा क्षत्रश्रियं नरमा वरुण करामहे। मृडीकायोरुचक्षसम् ॥५॥ 
बलेऐश्वर्यका अधिपति र सर्वद्रष्टा वरुणदेवलाई हामी कल्याणका निम्ति यस यञ्चमा कुनकुन बेला 
बोलाउने ?  
तदिंत्समानमाशाते वेनन्ता न प्र युच्छतः । धृतव्रताय दाशुषे ॥६॥ 
व्रत लिएर बसेका यजमानले हृविष्यान्न दान गर्दछन् । तिनै यजमानको हितका निम्ति यी मित्र र 
वरुणदेव हविष्यान्नको इच्छा गर्दछन्, उनीहरूले कहिल्यै पनि त्यो भावना त्याग गर्दैनन् । 
म वेदा यो वीनां पदमन्तरिक्षेण पतताम्। वेद नावः समुद्रियः ॥७॥ । 
हे वरुणदेव ! अन्तरिक्षमा उड्ने पक्षी र समुद्रमा विचरण गर्ने नौकाको मार्ग पनि तिमीले जानेका हँ, 


छौ। 

वेद मासो धृतव्रतो द्वादश प्रजावतः । वेदा य उपजायते॥८॥  
नियम बनाएर पालन गर्ने तथा पालन गराउने वरुणदेवलीई. प्रजाको हित गर्ने 
जानकारी छ र तेह्वँ अधिक मासका विषयमा पनि उनी जान्दछन् । 

वेद वातस्य वर्तनिमुरोर््रीष्वस्य बृहतः । वेदा ये अध्यासते ॥९॥ 


वरुणदेवले अत्यन्त विस्तृत, दर्शनीय र अत्यधिक गुणवान् वायुको मार्ग जानेका छन् । उनले माथि 
द्युलोकमा रहने देवताहरूलाई पनि चिनेका छन् । बनाया मा जति कप 


बाह्लै महिनाको 


२२ 


। 





नि षसाद धृतव्रतो वरुण पस्त्याइस्वा । साग्राज्याय सुक्रतुः ॥१०॥ 
प्रकृतिको नियम विधिवत् पालन गर्ने र सधैँ श्रेष्ठ कर्महरूमा लागिरहने वरुणदेवले प्रजाहरूमा 
साम्राज्य स्थापित गर्न लागेका छन् । 


अतो विश्वान्यद्धता चिकित्वाँ अभि पश्यति। कृतानि या च कर्त्वा ॥११॥ 
जेजति कर्महरू पूरा भइसकेका छन् र जेजति पछि गरिनेछन्, कर्मको प्रक्रिया र विधि जान्ने अद्भुत 
वरुणदेवले ती सबै कर्महरू राम्ररी याद गरेका छन् । 


स नो विश्वाहा सुक्रतुरादित्यः सुपथा करत्। प्र ण आयूँषि तारिषत्॥१२।  
उत्तम कर्मशील अदितिपुत्र वरुणदेवले हामीलाई सधैँ उचित मार्गतर्फ प्रेरित गरुन् र हाम्रा आउ 
बढाइरह्न् । 

बिभ्रद्द्वापि हिरण्ययं वरुणो वस्त निर्णिजम्। परि स्पशो नि षेदिरे ॥१२॥ 
सुवर्णमय कवच धारण गरेर वरुणदेव आफ्नो हृष्टपुष्ट शरीर सजाउँछन्। उनकै वरिपरि स्वच्छ 
किरणहरू छरिएका छन् । 

न यं दिप्सन्ति दिप्सवो न द्रुह्वाणो जनानाम्। न देवमभिमातयः ॥१४॥ 
हिंसाको विचार लिएका शत्रुबाट हिंसा नगरिने र द्वेष गर्ने शत्रुबाट द्वेष पनि नगरिने हुनाले 
वरुणदेवलाई पापीहरूले छुन पनि सक्दैनन् । 

उत यो मानुषेष्वा यशक्चक्रे असाम्या । अस्माकमुदरेष्वा ॥१५॥ 
जुन वरुणदेवले मानिसका लागि विपुल अन्नभण्डार उतन्न गरेका छन्, उनैले हाम्रा पेटमा पाचन 
सामर्थ्य पनि स्थापित गराएका हुन् । 

परा मे यन्ति धीतयो गावो न गव्यूतीरनु । इच्छन्तीरुरुचक्षसम् ॥१६॥ 
सर्वद्रष्या वरुणदेवको कामना गर्दछौँ । हाम्रो बुद्धि गोठतिर गाई गएभझैँ उनीतिरै जान्छ । 

सं नु वोचावहै पुनर्यतो मे मध्वाभृतम्। होतेव क्षदसे प्रियम् ॥१७॥ 
होताले झैँ हामीले चढाएको हवि तिमी अग्निले झैँ ग्रहण गर र हामी दुवै कुरा गरौँ । 

दशै नु विश्वदर्शतँ दश रथमधि क्षमि। एता जुषत मे गिर ॥१८५॥ 
रथका साथसाथै दर्शनयोग्य वरुणदेव पनि धर्तीमा देखिएका छन्। उनले हाम्रो स्तुति स्वीकार 
गरेका छन् । 

इमं मे वरुण श्रुधी हवमद्चा च मृडय। त्वामवस्युरा चके॥१९॥ 
हे वरुणदेव  तिमी हाम्रा प्रार्थनामा ध्यान देछ र हामीलाई सुखी बनारू। आफ्नो रक्षाका लागि 
हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 

त्वं विश्वस्य मेधिर दिवश्च ग्मश्च राजसि। स यामनि प्रति श्रुधि ॥२०॥ 
हे मेधावी वरुणदेव ! तिमीले द्युलोक, भूलोक र सारा विश्वमा आधिपत्य बनाइराखेका छौ। तिमी 
हाम्रो आह्वान स्वीकार गर र म रक्षा गर्नेछु भन्ने प्रत्युत्तर दे । 

उदुत्तम मुमुग्धि नो वि पाशं मध्यम चृत। अवाधमानि जीवसे ॥२१॥ 
हे वरुणदेव ! हामीले अघिदेखि भनेको उत्तम पाश खोलिदेञ, मध्यम पाश कारिदेञ र अधोपाश 
हटाएर हामीलाई उत्तम जीवन प्रदान गर । 

सूक्त  २६ 
क्राषि  शुनशेप आजीगर्ति । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 

वसिष्वा हि मियेध्य वस्त्राण्यूजाँ पते। सेम नो अध्वर यज॥१॥ 
हे यज्ञ गर्नका लागि योग्य अन्नका अधिपति अग्निदेव ! तिमी आफ्ना तेजरूपी वस्त्र लाएर हाम्रो 
यज्ञ सम्पन्न गराउ । 

 नि नो होता वरेण्यः सदा यविष्ठ मन्मभिः । अग्ने दिवित्मता वचः ॥२॥ 
हे सधैँ तरुण रहने अग्निदेव लि तिमी सर्वोत्तम होताका रूपमा यज्ञकुण्डमा स्थापित होङ र 
यजमानका स्तुतिवचनहरू निदेछ । म 
हि आहिमप्मा सुनवे पितापिर्यजत्यापये । सखा सख्ये वरेण्यः ॥२३॥ 
हे वरण गर्न योग्य वरुणदेव ! बाबुले छोरालाई, दाजुभाइले दाजुभाइलाई र मित्रले मित्रलाई 
सहयोग गरेझँ हामीलाई तिमी सहायता गर । । 
२३ 





आनो बर्ही रिशादसो वरुणो मित्रो अर्यमा। सीदन्तु मनुषो यथा ॥४॥ 
प्रजापतिका यज्ञमा मनु आएर शोभा बढाइदिएभझैँ शत्रुनाशक वरुणदेव, मित्रदेव र अर्यमादेव हाम्रा 
यञ्चमा आएर विराजमान भइदिउन् । 


पूर्व्य होतरस्य नो मन्दस्व सख्यस्य च। इमा उ जु श्रुधी गिर ॥५॥ 
उहिलेदेखिका होता हे अग्निदेव ! हाम्रा यस यसबाट र हाम्रा मित्रभावबाट तिमी प्रसत्र होछ। 
त्यसपछि हाम्रो स्तुति सुनिदे । 
यच्चिद्धि शश्चता तना देवन्देव यजामहे । त्वे इद्धूयते हविः ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! इन्द्र, वरुण आदि अन्य देवताहरूका लागि प्रतिदिन मनग्गे आहुति अर्पित गर्ने हुनाले 
पनि सबै हविष्यात्न तिमीलाई नै प्राप्त हुन्छ। 
प्रियो नो अस्तु विश्पतिहोता मन्द्रो वरेण्यः प्रियाः स्वग्नयो वयम् ॥७॥ 
हे यज्ञ सम्पन्न गर्ने, प्रजापालक, आनन्दवर्धक, वरण गर्न योग्य अग्निदेव ! तिमी हाम्रा लागि प्रिय 
छौ । उत्तम विधिले यञ्चको अग्नि रक्षा गर्दै हामी सधैँ तिम्रा प्रिय हुन पाऔँ । 
स्वग्नयो हि वार्य देवासो दधिरे च नः । स्वग्नयो मनामहे ॥८॥ 
देदीप्यमान अग्निले युक्त भएर क्रत्विकहरूले हाम्रा लागि उत्तम ऐश्वर्य धारण गरेका छन् । उसै गरी 
हामी पनि उत्तम अग्निले युक्त भएर यी ग्रात्विकहरूको स्मरण गर्दछौँ । 
अथा न उभयेषाममृत मर्त्यानाम् । मिथः सन्तु प्रशस्तयः ॥९॥ 
हे अमरत्व धारण गरेका अग्निदेव  हामी मरणशील मनुष्य र तिम्रा बीचमा स्नेहयुक्त, प्रशंसनीय 
बोलीको व्यवहार सधैँ भइरहोस् । 
विश्वेभिरग्ने अग्निभिरिमं यज्चमिद वचः । चनो धाः सहसो यहो ॥१०॥ 
बलका पुत्र हे अग्निदेव ! अरू अग्निहरूका साथमा तिमी यस यज्ञमा आइदेञ र स्तुतिगान सुन्दै 
हामीलाई पोषणयुक्त अन्न प्रदान गर । 
सूक्त  २७ 
क्राषि  शुनःशेप आजीगर्ति । देवता  अग्नि देवतागण । छन्द  गायत्री त्रिष्टुप्। 
अश्च न त्वा वारवन्त वन्दध्या अग्नि नमोभिः । सम्राजन्तमध्वराणाम् ॥१॥ 
अन्धकार विनाशक, यज्ञका अधिपति हे अग्निदेव ! हामी तिम्रो स्तुति र वन्दना गर्दछौँ । घोडाका 
पुच्छरका रौँले झिँगा भगाएभैँ तिमी आफ्ना ज्वालाले हाम्रा विरोधीहरूलाई दढा पन्छाइदेङ । 
सघानः हा सान सुत शवसा पृथुप्रगामा सुशेवः । मीद्वाँ अस्माक बभूयात् ॥र॥ 
हामी यी अग्निदेवको उपासना उत्तम विधिले गर्दछौँ । बल गरेर काठबाट उत्पन्न गरिएका र चाँडै 
सबैतिर फैलिने अग्निले हाम्रो लक्षित सुख प्रदान गरुन् । 
॥॥ पता सनो द्राच्चासाच्च नि २०१० । पाहि सदमिद्रिश्वायु ॥३॥ 
अग्निदेव  मनुष्यका हितचिन्तक हौ। त्यसैले टाढा अथवा 
चिताउनेहरूबाट सधैँ हामीलाई तिमी जोगाङ । । अथवा नजिकबाट आना 
इममू पु त्वमस्माक सनिं गायत्र नव्याँसम् । अग्ने देवेषु प्र वोचः ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! गायत्रीजस्तै प्राणपोपक हाम्रा स्तोत्र र नवीन अन्न देवताहरूसमक्ष तिमी पुन्याइदेङ । 
आ नो भज परमेष्वा वाजेजु मध्यमेषु । शिक्षा वस्वो अन्तमस्य ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! हामीलाई श्रेष्ठ, मध्यम, र कनिष्ठ अर्थात् सबै प्रकारका धनसम्पदा तिमी प्रदान गर । 
जक विकको चिनमा  क  आ । सद्यो दाशुषे क्षरसि ॥६॥ 
सात ज्वाल प्तमान् हे अग्निदेव  धनदायक हौँ। छाल उर्ले 
तत्काल तिमी हविप्यान्न दाताहरूलाई फल दिने गर्दछौ । पी। नीमा पानीका छाल उल 
यमग्ने पृत्सु मर्त्यमवा वाजेषु यं जुना । स यन्ता शश्चतीरिषः ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! जीवन सङ्ग्राममा जुन पुरुषहरूलाई तिमी प्रेरित गर्दछौ, तिनीहरूको रक्षा पनि स्वयं 
नै गर्दछौ । त्यसका साथै उनीहरूलाई पोषक अन्न पनि आपूर्ति गर्दछौ । 
नकिरस्य सहन्त्य पर्येता कयस्य चित्। वाजो अस्ति श्रवाय्यः ॥८॥ 


हे शत्रुविजेता अग्निदेव ! तिम्रा उपासकहरूलाई कसैले 
। तिः्ट कल ले पनि पराजित गर्न सक्दैन, किनभने 
उनीहरूको तेजस्विता प्रसिद्ध हुन्छ। 


२४ 


ओ ५  ती 








स वाजं विश्वचर्षणिर्खद्धिरस्तु तरुता । विप्रेभिरस्तु सनिता ॥९॥ हामीलाई 
सबै मानिसका लागि हितकारी अग्निदेवले जीवनसङ्ग्राममा अश्वरूपी इन्द्रियहरूद्वारा हामाल 
विजयी बनाउनेछन् । 

जराबोध तद्विविड्ढि विशेविशे यञ्चियाय । स्तोमं रुद्राय दुशीकम् ॥१०॥ 


स्तुतिवाक्यद्वारा देवताहरूलाई जागृत गराउने हे अग्निदेव ! यी यजमानले पवित्र स्थलका 
दुष्टतालाई विनाश गरुन् भनेर हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 


स नो महाँ अनिमानो धुमकेतुः पुरुश्चन्द्रः । धिये वाजाय हिन्वतु ॥११॥ 


प्रचुर मात्रामा धुवाँको ध्वजा फर्फराउने, आनन्ददायक र महान् अग्निदेवले हामीलाई ज्ञान र 
वैभवतिर प्रेरिति गरुन् । 


स रेवां इव विश्पति्दैव्यः केतुः भुणोतु न । उक्थैरगिनर्बुहद्धानुः ॥१२॥ 
विश्वपालक, अत्यन्त तेजस्वी र ध्वजाभौँ प्रस्ट देखिने गुणहरूले सम्पन्न दूरदर्शी अग्निदेव 
वैभवशाली राजाजस्तै भएर हाम्रा स्तुतिवाक्यहरू ग्रहण गरुन् । 
नमो महद्धयो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नम आशिनेभ्य । 
यजाम देवान्यदि शन्कवाम मा ज्यायस शंसमा वृक्षि देवाः ॥१२॥ 
ठूला, साना, युवक र वृद्धहरू सबैलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । सामर्थ्यअनुसार हामी देवताहरूको 
यजन गरौँ । हे देवताहरू । आफूभन्दा ठूलालाई गरिने सम्मानमा हामीबाट कुनै पनि त्रुटी नहोस् । 
सूक्त  २८० 
क्रषि  शुनःशेप आजीगर्ति । देवता  उलूखल मुसल सोम । छन्द  अनुष्टुप् गायत्री । 
यत्र ग्रावा पृथुबुध्न उर्ध्वो भवति सोतवे । 
उलूखलसुतानामवेद्विन्द्र जल्गुल ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । जहाँ सोमरस बनाउने वनस्पति कुट्न ठूलो मुसल उचालिन्छ त्यसै यज्ञशालामा बसेर 
ओखलमा कुटेर तयार गरिएको सोमरस पान गरिदेछ । 
यत्र द्वाविव जघनाधिषवण्या कृता । उलूखलसुतानामवेद्विन्द्र जल्गुलः ॥२॥ 
, हेइन्द्रदेव ! जहाँ दुई जङ्घाफै फैलिएका फल्याकहरू राखिएका छन् त्यस यज्ञशालामा ओखलमा 
 कुटेर तयार गरिएको सोमरस पान गरिंदेछ । 
यत्र नार्यपच्यवमुपच्यवं च शिक्षते । उलृखलसुतानामवेद्विन्द्र जल्गुलः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । जहाँ सोमरस तयार गर्न गृहिणीहरूले मुसल चलाएर कुट्ने परिश्रम गर्दछन् त्यस 
यज्ञशालामा ओखलमा कुटेर तयार गरिएको सोमरस पान गरिदेछ । 
यत्र मन्थां विबध्नते रश्मीन्यमितवा इव। 
उलुखलसुतानामबवेद्विन्द्र जल्गुल ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । सारथीले घोडालाई लगाम लगाएजस्तै पारेर जहाँ मदानीमा नेती बाँधेर मथ्ने गरिन्छ, 
त्यस यञ्चशालामा ओखलमा कुटेर तयार गरिएको सोमरस पान गरिदेछ । 
यच्चिद्धि त्वं गृहेगृह उलूखलक युज्यसे। 
इह द्युमत्तम वद जयतामिव दुन्दुभिः ॥५॥ 
हे ओखल र मुसल ! प्रत्येक घरमा तिमीहरूबाट काम लिइन्छ तापनि हाम्रा घरमा दुन्दुभिझैँ ठूलो 
स्वर उत्पन्न गर । 
उत स्म ते वनस्पते वातो वि वात्यग्रमित्। 
अथो इन्द्राय पातवे सुनु सोममुलूखल ॥६॥ 
हे ओखल र मुसलरूपी वनस्पतिहरू ! तिमीहरूका सामु वायु विशेष गतिले बहन्छ। अब 
तिमीहरू इन्द्रदेवले सेवन गर्नका लागि सोमरस तयार गर । 
आयजी वाजसातमा ता ह्युपच्चा विजर्भुतः । हरी इवान्धांसि बप्सता॥७॥ 
यञ्चको साधनका रूपमा पूजा गर्न योग्य यी ओखल र मुसलले अन्नका दाना खाएर ठूलो शब्द 
। निकाल्दै छन् । त्यो शब्द इन्द्रदेवका दुई वटा घोडाले चना खाएको जस्तै सुनिँदै छ। 


२५ 


त न न आजका 
 ॥ 


   २ 





ता नो अद्य वनस्पती ग्रष्वावृष्वेभिः सोतृभिः । इन्द्राय मधुमत्सुतम् ॥८॥ हनन 
हे ओखल र मुसलरूपी वनस्पतिहरू । तिमीहरू दुवै सुन्दर छौ। सोमयाग गर्नेहरूसँग रहेर 
इन्द्रदेवका लागि सोमरस तयार गर । 

उच्छिष्टं चम्वोर्भर सोम पवित्र आ सृज। नि धेहि गोरधि त्वचि ॥९॥ पाखा र छ, 
ओखल र मुसलबाट तयार गरिएको सोमरस भाँडाबाट निकालेर कुशका आसनमा राखौँ र छानेर 
निस्केका खोस्टाजति पवित्र चर्ममा राखौँ । 


सूक्त  २९ 
क्रषि  शुनःशेप आजीगर्ति । देवता  इन्द्र । छन्द  पङ्वित । 
यच्चिद्धि सत्य सोमपा अनाशस्ता इव स्मसि । 
आतून इन्द्र शंसय गोष्वश्चेषु शुप्रिषु सहस्ेषु तुवीमघ ॥१॥ 
हे सत्यस्वरूप सोमरस पान गर्ने इन्द्रदेव । हामीहरू प्रशंसा पाउन योग्य पात्र त होइनौँ, तापनि हे 
ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! हामीलाई असल गाई र घोडा दिएर सम्पन्न गरा । 
शिप्रिन्वाजानां पते शचीवस्तव दंसना । 
आतू न इन्द्र शंसय गोष्वश्चेषु शुभ्रिषु सहस्रेषु तुवीमघ ॥२॥ । 
हे इन्द्रदेव । तिमी शक्तिशाली र शिरमा मुकुट लगाएका छौै। तिमी बलका अधीश्वर हुनाले 
ऐश्वर्यशाली छौ । तिम्रो कृपा हामीले सधैँ पाइरहाँ । 
नि ष्वापया मिथृदुशा सस्तामबुध्यमाने । 
आ तू न इन्द्र शंसय गोष्वश्चेषु शुभ्रिषु सहस्रेषु तुवीमघ ॥३ ॥ 
हे इन्द्रदेव । आपद् र दरिद्रता यी दुवै दुर्गतिहरू आपसमा एकअर्कालाई हेर्दै निदाञन् । तिनीहरू 
कहिल्यै जागा नहोञन्, सधैँ अचेत नै भइरहन् । हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव । हामीलाई सहस्रौँ असल 
गाई र घोडा दिएर सम्पन्न गराङ । 
ससन्तु त्या अरातयो बौधन्तु शूर रातयः । 
जा आतूनइन्द्र  गोष्तथप चुभ्रिप पपिपेदु खुन तन ॥४॥ 
न्द्रदेव । हाम्रा शत्रुहरू स ५न र वीर मित्रहरू सधैँ जागा होडन् । 
! हामीलाई सहस्रौँ असल गाई र घोडा दिएर सम्पन्न गरा । छ  ३ ऐकर्यशाली इनदे 
समिन्द्र गर्दभ॑ मृण नृवन्तं पापयामुया । 
हरददे आतून १ ० गोष्वश्चेषु लड जुन पक १५१ ॥५॥ 
इन्त्रदन ! कपरपूर्ण कुरो बोल्ने शत्रुरूपी गधालाई मारिदेङ । हे ऐश्वर्यशाली 
सहस्रौँ बलिया गाई र घोडा दिएर सम्पन्न गराउ । प पेरयलाली इद । सामीलाई 
पताति कुण्ड्णाच्या दूर वातो वनादधि । 
आतून इन्द्र शंसय गोष्वश्वेषु शुभ्रिषु सहस्ेषु तुवीमघ ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । विध्वंसकारी आँधीबेहरी वनभन्दा टाढै मच्चिछन्। हे ऐश्वर्यशाली इन्द्र । हामीलाई 
सहस्रौँ बलिया गाई र घोडा दिएर सम्पन्न गराउ ।  
सव परिक्रोशं जहि जम्भया कृकदाश्चम्। 
 आ ० इन्द्र क म्वथे हन वत सा सहस्रेषु तुवीमघ ॥७॥ 
इन्त्रदव । हाम्रो डाहा गने सब शत्रुहरूको विनाश गर । हिंसा नाश गर । हे ऐश्वर्यका धनी 
 हामीलाई सहस्रौँ बलिया गाई र घोडा दिएर सम्पन्न गरार  है एपर्यको भनी बदपेव 
। सूक्त  ३२० 
क्रषि  शुनःशेप आजीगर्ति । देवता  इन्द्र अश्चिनीकुमार । छन्द  गायत्री त्रिष्टुप् । 
आ व इन्द्र क्रिविंयथा वाजयन्तः शतक्रतुम्। मंहिष्ठ सिञ्च इन्दुभिः ॥१॥ 


अन्नको कामना गर्ने किसानले खेतमा पानी लगाएभझैँ हामी बलको कामना गर्ने साधकहरू महान् 
इन्द्रदेवलाई सोमरसले सेचन गर्दछौँ । 


शर्त वा यः शुचीनां सहस्र वा समाशिराम्। एदु निम्न न रीयते ॥२॥ 


॥ आरालोतिर बगेभझैँ गरी सयौँ घडा सोमरसमा सयौँ घडा दुध मिसिएर इन्द्रदेवलाई प्राप्त हुने 





२६ 


 ही 





सं यन्मदाय शुष्मिण एना ह्यस्योदरे। समुद्रो न व्यचो दधे॥ 
हाले ३॥ 
समुव्रमा पानी जम्मा भएझैँ इन्द्रदेवका पेटमा सोमरस जम्मा भई आनन्द दिन्छ। 


अयमु ते समतसि कपोत इव गर्भधिम्। वचस्तच्चिन्न ओहसे ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! गर्भिणी पोथीसँग भाले ढुकुर बसेझैँ स्नेहपूर्वक पेटमा बस्ने यो सोमरस तिम्रा लागि 
प्रस्तुत छ। तिमी हाम्रो निवेदन स्वीकार गर । 


स्तोत्रै राधरनां पते गिर्वाहो वीर यस्य ते। विभूतिरस्तु 
धनका अधिपति सूनृता ॥५॥ 
हे धनका अधिपति  हे इन्द्र ! हे स्तुतिहरूका आश्रयदेव ! हे वीर ! इत्यादि भनेर जुन स्तोताहरूले 
तिम्रो स्तुति गर्दछन् उनीहरूलाई तिम्रो विभूति र सत्यता सिद्ध होस्। 

उर्ष्वस्तिष्ठा न कतये स्मिन्वाजे शतक्रतो। समन्येषु ब्रवावहै ॥६॥ 
सयौँ यञ्च आदि उत्तम कार्य सम्पन्न गर्ने हे इन्द्रदेव । जीवनका सङ्ग्राममा हाम्रो संरक्षण गर्नका 
लागि सधैँ प्रयलशील रहिदेङ । तिमीबाट हुने गरेका अन्य उत्तम कार्यहरूका विषयमा पनि हामी 
परस्पर विचार विनिमय गरिरहनेछौँ । 

योगेयोगे तवस्तरं वाजेवाजे हवामहे । सखया इन्द्रमूतये ॥७॥ 
सत्कर्मको शुभारम्भ गर्ने र हरेक किसिमका सङ्ग्राममा बलशाली सिद्ध हुने गरेका इन्द्रदेवलाई 
हामी आफ्नो संरक्षणका लागि मित्रका रूपमा आह्वान गर्दछौँ । 

आ घा गमद्यदि श्रवत्सहस्रिणीभिरूतिभिः । वाजेभिरुप नो हवम् ॥८॥ 
हाम्रो प्रार्थनाबाट प्रसन्न भएर निश्चित रूपमा रक्षा गर्नका लागि सहस्र किसिमका साधन र अन्नेऐश्वर्य 
लिएका इन्द्रदेव हामीकहाँ आउनेछन् । 

अनु प्रलस्यौकसो हुवे तुविप्रतिं नरम्। यं ते पूर्व पिता हुवे ॥९॥ 
स्वर्गधामका निवासी, ठाउँमै पुगेर धेरैलाई नेतृत्व गर्ने इन्द्रदेवलाई हामी सहायताका लागि आह्वान 
गछौँ । हाम्रा पुर्खाले पनि यसै गरेका थिए। 

त॑ त्वा वयं विश्ववारा शास्महे पुरुद्त। सखे वसो जरितृभ्यः ॥१०॥ म 
हे विश्वले वन्दना गर्ने इन्द्रदेव ! धेरै तिरबाट बोलाइन्छौ । त्यसो हुनाले तिमी स्तोताका भरोसिला 
मित्र हौ । हामी क्रातिकहरू स्तोतालाई सहयोग गर भनेर प्रार्थना गर्दछौँ । 

अस्माक शिप्रिणीनाँ सोमपाः सोमपान्वाम्। सखे वज्रिन्त्सखीनाम् ॥११॥ 
दे सोमरस ॥  वज्जधारी इन्द्रदेव ! सोमरस पान गर्न योग्य हाम्रा प्रियजन र मित्रहरूमध्ये तिमी 

र समर्थ हौँ। । 

तथा तदस्तु सोमपाः सखे वज्रिन्तथा कृणु । यथा त उश्मसीष्ट्ये ॥१२॥ 
हे सोमरस पान गर्ने वञ्जधारी इन्द्रदेव ! हाम्रो इच्छा पूर्ण गराइदेछ । हामी लक्ष्य प्राप्तिका लागि तिम्रै 
 कामनागराँर तिमी त्यो लक्ष्य पूरा गरिदैछ । 

रेवतीर्न सधमाद इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः । क्षुमन्तो याभिर्मदेम॥१२॥ 
जुन इन्द्रदेवका कृपाले हामी धनधान्यले परिपूर्ण भएर प्रफुल्लित हुन्छौँ, उनकै प्रभावले हाम्रा 
गाईहरू पनि प्रशस्त मात्रामा द५, घिउ आदि दिन सक्ने होउन् । 

आ घ व्वावान्तनाप्तः स्तोतृभ्यो धृष्णवियानः । क्रणोरक्षे न चक्रयो ॥१४॥ 
हे धैर्यशाली इन्द्रदेव ! कल्याणकारी बुद्धिले स्तुति गर्ने स्तोताहरूलाई अभीष्ट पदार्थ अवश्य प्रदान 
गर। तिमी स्तोताहरूलाई धन दिनका लागि रथका पाङ्ग्राहरू आपसमा जोड्ने धुराजस्तै सहायक 


छौ। 
आ यद्दुवः शतक्रतवा काम जरितृणाम्। क्रणोरक्षै न शचीभिः ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! स्तोताहरूले इच्छा गरेको धन उनीहरूलाई प्रदान गर । रथका गतिले उसैका धुरालाई 
पनि गति प्राप्त भएभैँ स्तुतिकर्ताहरूलाई पनि धन प्राप्त हक. 
नानदद्धिः शाश्चसद्धिर्घनानि। स नो हिरण्यरथं दसनावान्त्स 


शश्चदिन्द्ः 
न सनिता सनये स नोञदात्॥१५॥ तक 
सधैँ जोसिला शब्द निकाल्दै र हिल्लिँदै तीव्र गतिमा कुद्ने घोडाहरूका सहायताले शत्रुको धन 


जिले पराक्रमी इन्द्रदेव स्नेहपूर्वक हामीलाई सुनको रथ दिन्छन् । 


२७ 


आश्चिनावश्वावत्येष यात शवीरया। गोमदस्त्रा हिरण्यवत्॥१७॥ विमा 
हे शक्तिशाली अश्चिनीकुमारहरू हो ! बलशाली घोडाका साथै अन्न, गाई र सुन आ एर 
? समानयोजनो हि वां रथो दस्त्रावमर्त्यः । समुद्रे अश्चिनेयते ॥१८॥ 

समानयोजनो हि वां रथो दस्त्रावमत्यः ।  की १ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! दुवैका लागि घोडा नारिएको एउट रथ आकाशको मार्गबाट यहाँ 
कक ०००१०० पक भनने पने परि द्यामन्यदीयते ॥१९॥ 

न्यपघ्न्यस्य चक्र रथस्य यमथु । प त 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिर्माततक रथको एउय पाङ्ग्रो पृथ्वीका चुलीमा रहेको छ र अर्को 

द्युलोकमा सर्वत्र गतिशील रहेको छ। 

॥ कस्त उषः कपि पुस पुर मर्तो अमर्त्ये। कं नक्षसे विभावरि ॥२०॥ 


हे स्तुति रुचाउने, अमर, उषा । तिम्रो सेवा कसले गर्न पाउँछ ? कसले तिमीलाई प्राप्त 
गर्दछ ? 


० 


ते अमम्मह्यान्तादा पराकात्। अश्वे न चित्रे अरुषि ॥२१॥ 
हे अध्चयुक्त सि प्रकाशमा रङ्गिएकी उषा ! हामी टाढा वा नजिकै जहाँबाट भए पनि तिम्रो 
जान्न सक्ने छैनौँ । 
सत छो त्वं त्येभिरा गहि वाजेभिर्दुहितर्दिवः । अस्मे रयिँ नि धारय ॥२२॥ 
हे द्युलोककी पुत्री उषा ! तिमी उनै दिव्य बलका साथ यहाँ आङ र हामीलाई उत्तम ऐश्वर्य धारण 
गराइदेर । 
सूक्त  ३१ 
क्रषि  हिरण्यस्तृप आङ्गिरस । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरा क्रषिर्देवो देवानामभवः शितः सखा। 
तव व्रते कवयो विद्यनापसो ५जायन्त मरुतो भ्राजदुष्टयः ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! सर्वप्रथम तिमी अङ्गिरा क्रषिका रूपमा प्रकट भयौ। त्यसपछि तिमी सर्वद्रष्य, 
दिव्यतायुक्त, कल्याणकारी र देवताहरूमा सर्वश्रेष्ठ मित्रका रूपमा सम्मानित भयौ । तिम्रा व्रतको 
अनुशासनवाट मरुत्गण क्रान्तदर्शी कर्मका ज्ञाता भए र श्रेष्ठ तेजस्वी शस्त्र उनीहरूले प्राप्त गरेका 


छन् । 
त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरिस्तमः कविर्देवानां परि भूषसि व्रतम्। 


 विभुर्विश्वस्मै भुवनाय मेधिरो द्विमाता शयुः कतिधा चिदायवे ॥२॥ 
हे अग्निदेव !  अङ्गिराहरूमा प्रथम र शिरोमणि हौ र देवताहरूका लागि सुहाउँदो नियम 
बनाउँछौ। तिमी संसारमा व्याप्त छौ र तिम्रा माताका 


१ छि जनत न? माताका स्थानमा दुई अरणीहरू रहेका छन्। तिनै 
अरणाहरूका मन तिमा उत्पन्न भएका हौं र बुद्धिमान् 





द्धिमान् छौ 
निम्ति विद्यमान रहेका छौ । न् छौ। तिमी सर्वत्र मानिसको हितका 
त्वमग्ने प्रथमो मातरिश्चन आविर्भव 


सुक्रतूया विवस्वते । 
 अरेजेता रोदसी होतृवूर्येसघ्नोर्भारमयजो महो वसो ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी ज्योतिर्मय सूर्यदेव र वायुभन्दा पनि पहिले नै उत्पन्न भएका हौ । तिम्रा बलले 
आकाश र पृथ्वी कम्पित भए । होताका रूपमा वरण गरिँदा तिमीले यज्ञका कार्यहरू सम्पादन 
गयौ । देवताहरूको यजन कार्य पूर्ण गर्नका लागि तिमी यज्चका वेदीमा स्थापित भयौ। 
त्वमग्ने मनवे द्यामवाशयः पुरूरवसे सुकृते सुकृत्तरः । 
श्वात्रेण यत्पित्रोर्मुच्यसे पर्या त्वा पूर्वमनयन्नापर पुनः ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी अत्यन्त श्रेष्ठ कर्म भएका छौ। तिमोले मनु र् असल कर्म गरी सुकर्मा भन्ने 
ख्याति पाएका पुरुरवालाई स्वर्गको महत्त्व अवगत गरायौ । मातापिताका रूपमा रहेका दुई वय 
काठको मन्थनवाट तिमी उत्पन्न भयौ । तिमी सूर्यदेवझँ पूर्वदेखि पश्चिमसम्म व्याप्त भएका को छौ। 
त्वमग्ने वृषभः पुष्टिवर्धन उद्यतम्रुचे भवसि श्रवाय्य ।  
य आहुति परि वेदा वषट्कृतिमेकायुरग्रे विश आविवाससि ॥५॥ 


हे अग्निदेव !। तिमी ज्यादै बलशाली भतकतकीत, पुष्टिदायक छौ । हविदाताहरू सुरो हातमा लिएर स्तुति गर्न 
लागेका छन् । उनीहरूले वपट्कारसहितको आहुति दिनेछन्। त्यस्ता याजकलाई तिमी अग्रणी 
पुरुषका रूपमा प्रतिष्ठित गराउँछौ । 


२० 








त्वमग्ने वृजिनवर्तनि नर सक्मन्पिपर्षि विदथे विचर्षणे। 

यः शूरसाता परितक्म्ये धने दभ्रेभिश्चित्समृता हँसि भूयसः ॥६॥ 
हे विशिष्ट द्रष्या अग्निदेव ! तिमी पापीहरूलाई पनि उद्धार गर्दछौ । बहुसङ्ख्यक शत्नुहरूढ 
अनेकौँ तिरबाट आक्रमण हुँदा पनि केही वीर पुरुषहरूलाई साथमा लिएर सबै शत्रुहरूलाई 
धराशायी बनाउँछौं । 


त्व॑ तमग्ने अमृतत्व उत्तमे मतँ दघासि श्रवसे दिवेदिवे । 

यस्तातृषाण उभयाय जन्मने मय कृणोषि प्रय आच सूरये ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी आफ्ना अनुयायीहरूलाई सधैँ अमर पदका अधिकारी बनाउँछौ । त्यो अमर पद 
पाउनका लागि देवगण र मनुष्य दुवैले उत्कट अभिलाषा गर्दछन् । तिमी वीर पुरुषहरूलाई अन्न र 
धनबाट सुखी बनाउँछौ । 


त्वं नो अग्ने सनये धनानां यशंस कारु कृणुहि स्तवानः । 
क्रध्याम कर्मापसा नवेन देवैरदावापृथिवी प्रावर्त न ॥०॥ 
हे प्रशंसा पाइरहने हे अग्निदेव ! हामीलाई धन प्राप्त गर्ने सामर्थ्य देञ र यशस्वी पुत्र प्रदान गर । 
नयाँ उत्साहका साथ हामी यञ्च आदि गरौँ । द्यावापृथिवी र देवगणले सबै किसिमले हामीलाई रक्षा 
गरुन्। म 
त्वं नो अग्ने पित्रोरुपस्थ आ देवो देवेष्वनवद्य जागूृवि। 
म तनूकृद्वोधि प्रमतिश्व कारवे त्वं कल्याण वसु विश्वमोपिषे ॥९॥ 
हे निश्छल अगिनदेव ! सबै देवताहरूमध्ये चैतन्य रूपमा रहेका तिमी हाम्रा लागि मातापिताजस्तै 
हौ। तिमीले हामीलाई ज्ञान प्राप्त गर्ने सामर्थ्य दियौ, कर्ममा प्रवृत्त रहने बुद्धिको विकास गरिदियौ । 
हे कल्याणरूपी अग्निदेव ! हामीलाई सबै खालका ऐश्वर्य पनि प्रदान गर । 


त्वमग्ने प्रमतिस्त्वै पितासि नस्त्व वयस्कृत्तव जामयो वयम्। 

सं त्वा रायः शतिनः सं सहस्रिण सुवीरं यन्ति व्रतपामदाभ्य ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी विशिष्ट बुद्धिले सम्पन्न छौ। तिमी हाम्रा लागि पिताजस्तै हौ, आयु प्रदान 
गर्दछौ र दाजुभाइजस्तै आफन्त हौ। तिमी उत्तम वीर, अटल गुणसम्पन्न, स्पष्ट नियमपालक र 


असङ्ख्य धनले सम्पन्न छौ । 

त्वामग्ने प्रथममायुमायवे देवा अकुण्वनहुषस्य विश्पतिम्। 

इडामकृण्वन्मनुषस्य शासनीं पितुर्यत्युत्रो ममकस्य जायते ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! देवताहरूले सर्वप्रथम तिमीलाई मानिसहरूका हितका लागि राजाका रूपमा स्थापित 
गराए । त्यसपछि जब हाम्रा पुर्खा अङ्गिरा क्रषिले तिमीलाई पुत्रका रूपमा उत्पन्न गराए । त्यसपछि 
देवताहरूले मनुकी पुत्री इडालाई शासन गर्न तथा अनुशासन र धर्मको उपदेश दिने कामका लागि 


तिमीलाई नै उत्पन्न गरे ।  
 प्व॑नोअग्ने तव पायुभिर्मघोनो रक्ष तन्वश्च वन्ध। 
.. ., च्रातातोकस्य तनये गवामस्यनिमेष रक्षमाणस्तव व्रते॥१२॥ छ 
 हे अग्निदेव । तिमी वन्दनायोग्य छौ। आफ्ना रक्षक हतियारहरूले हामी वैभवशालीको रक्षा गर । 
हाङ झ क्षमतालाई आफ्नो सामर्थ्यले पोषित गर । तिमी शीघ्रतापूर्वक संरक्षित गर्ने हुनाले 


 हाम्रो शारीरिक क्षमताल पने 
हाम्रा छोरानाति र गाई आदि पशुहरूको संरक्षण तिमीबाटै होस् । 


त्वमग्ने यज्यवे पायुरन्तरोनिषङ्खाय चतुरक्ष इध्यसे । 

यो रातहव्योञवृकाय धायसे कीरेश्चिन्मन्त्रै मनसा वनोषि तम् ॥१२॥ म 
हे अग्निदेव । तिमी याजकहरूका पोषक हौ। जुन सज्जनले तिमीलाई श्रेष्ठ तथा पोषक हविष्यान्न 
दिन्छन्, तिनीहरूको तिमी सबै किसिमले रक्षा गर्दछौ। तिमी साधकहरूको स्तुति हृदयबाटै 
स्वीकार गर्दछौ। म 

त्वमग्न उरुशंसाय वाघते स्पाहँ यद्रेक्ण परम वनोषि तत्। 

आध्चस्य पिता प्र पाक शास्सि प्रदिशो विदुष्टरः ॥१४॥ 

धन दिन्छौ, दुर्बलहरूका लागि पिताझैँ भएर तिमी पालन 


हे अग्निदेव  स्तुति गर्ने क्रात्विकहरूलाई 
गर्दछौ ता? विशिष्ट ज्ञान दिने मेधावी तिमी नै हौ। 


. २९ 


त्वमग्ने प्रयतदक्षिण नर वर्मेव स्यूतं परि पासि विश्वतः । 
स्वादुक्षद्मा यो वसतौ स्योनकृज्जीवयाजं यजते सोपमा दिव ॥१५॥ लकल 
हे अग्निदेव. । तिमी कवचका रूपमा रहेर पुरुषार्थी यजमानलाई सुरक्षा गर्दछौ । जसले आफ्ना 
घरको मिठो हविष्यान्न चढाएर सुखप्रद यज्ञ गर्दछ, त्यसको घर स्वर्गसित तुलना गर्न योग्य हुन्छ। 
इमामग्ने शरणिं मीमृषो न इममध्वान यमगाम दूरात्। 
आपिः पिता प्रमतिः सोम्यानां भृमिरस्यृषिकृन्मर्त्यानाम् ॥१६॥ 
हे अग्निदेव ! यज्ञका समयमा भएका हाम्रा भुलहरू क्षमा गर । जुन मानिस यज्ञ कर्मबाट विचलित 
भएका छन् तिनलाई क्षमा गर । तिमी सोमयाग गर्ने याजकहरूका बन्धु र पिता हौ। सददबुद्धि प्रदान 
गर्ने भ्रषिहरू कुशल कर्मका प्रणेता हुन् । 
मनुष्वदग्ने अङ्गिरस्वदङ्गिरो ययातिवत्सदने पूर्ववच्छुचे। 
अच्छयाद्या वहा दैव्यं जनमा सादय बर्हिषि यक्षि च प्रियम् ॥१७॥ 
हे पवित्र अङ्गिरा अङ्गअङ्गमा विद्यमान अग्निदेव ! मनु, अङ्चिरा क्रषि, ययातिजस्ता पुरुषहरूलाई 
आफूसितै देवलोक लैजारू र आफू पनि यज्ञस्थलमा सुशोभित होछ। उनीहरूलाई कुशको 
आसनमा बसाउँदै सम्मानित गर् । 
एतेनाग्ने ब्रह्माणा वावृधस्व शक्ती वा यत्ते चक्मा विदा वा। 
उत प्र णेष्यभि वस्यो अस्मान्त्सं न सृुज सुमत्या वाजवत्या ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! मन्त्रजस्ता स्तुतिले तिम्रो भलो होस् । आफ्नो शक्ति या ज्ञानले हामी जुन यज्ञ गर्दछौँ, 
त्यसैबाट हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । बल बढाउने अन्नका साथै असल बुद्धिले हामीलाई सम्पन्न 
गरा । 
सूक्त  ३२ 
क्रषि  हिरण्यस्तूप आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचे यानि चकार प्रथमानि वज्री । 
अहतन्नहिमन्वपस्ततर्द प्र वक्षणा अभिनत्पर्वतानाम् ॥१॥ 
मेघ फुयएर पानी बर्साउने, पर्वतबाट बग्ने नदीका किनारा बनाउने, वज्र हातमा लिने र पराक्रमी 
इन्द्रदेवका कार्यहरू वर्णनीय छन् । उनले गरेका वीरतापूर्ण कार्य यिनै हुन् । 
अहन्नहिं पर्वते शिश्रिचाणं त्वष्यस्मै वज्र स्वयं ततक्ष। 
वाश्रा करता पेन स्यन्दमाना अञ्जः समुद्रमव जग्मुरापः ॥२॥ 
इन्द्रका लागि त्वष्यले शब्दचालित वज्र निर्माण गरे, त्यसै वज्जले देवराज जल 
बर्साए । गाईको बथान कराएभझैँ पानीको त्यो प्रवाह समुद्रतिर बग्यो । इन्द्रले मेग फोरेर जल 
वृषायमाणो५वृणीत सोम त्रिकद्वुकेष्वपिबत्सुतस्य । 
आ सायक मघवादत्त वज्नमहन्नेनं प्रथमजामहीनाम् ॥३॥ 
अत्यन्त बलशाली इन्द्रदेव्ले सोमरस ग्रहण गरे । यञ्चमा तीन वटा विशिष्ट गरिएको 
सोमरस उनले पान गरे । ऐश्वर्यवान् इन्द्रले बाण र वज्न लिएर मेघमध्येका प्र शैचलाई च्याते। 
यदिन्द्राहन्प्रथमजामहीनामान्मायिनाममिनाः प्रोत माया । 
आत्सूर्य जनयन्द्यामुषासं तादीला शत्रु न किला विवित्से ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले मेघहरूमध्ये पहिले उत्पत्न भएका मेघलाई चिरा पान्यौ। मेघका रूपमा 
आएको कुहिरो पर हययौ । त्यसपछि आकाशमा उषा र सूर्य प्रकट गच्यौ । अब कोही पनि अवरोध 
गर्ने शत्रुहरू बाँकी रहेका छैनन् । 
१०५, ०५ ७७े॥ ०७५१ वधेन। 
स्कन्धांसीव कुलिशेना गा हि शयत उपपुब्ग्रृथिव्याः 
इन्द्रदेवले घातक दिव्य वज्जले वृत्रासुरको वध गरे। बन्चराले न क छिमलेझौँ त्यसका 
पाख्रुरा काटे र रुखको थाम काटेझैँ उसलाई काटेर भूमिमा ढलाइदिए । 





२० 


सि 





अयोद्धेव दुर्मद आ हि जुह्दे महावीरं तुविबाधमृजीषम् । 

नातारीदस्य समृतिं वधानां सं रुजानाः पिपिष इन्द्रशुल ॥६॥ 
आफूलाई अद्वितीय योद्धा मान्ने मिथ्याभिमानी वृत्रले , शत्रुनाशक, इन्द्रदेवलाई चुनौती 
दियो तर उसले इन्द्रदेवको प्रहार खप्न सकेन र उ ढल्यो । त्यति बेला नदीका किनारा भत्किए । 


अपादहस्तो हुथे ७०००० तन्यदिन्द्रमास्य वज्जमधि सानौ जघान। 

वृष्णो वध्रिः बुभूषन्पुरुत्रा वृत्रो अशयद्वयस्तः ॥७॥ 
हात र खुट्टा काटिएपछि पनि वृत्रले इन्द्रदेवसित युद्ध गर्ने प्रयास गस्यो। इन्द्रदेवले उसका 
पर्वतजस्ता काँधमाथि वज्जले प्रहार गरे । यति हुँदा पनि वर्षा गराउने सक्ने इन्द्रदेवका अगाडि र 
अटेरी नै भइरह्यो । अन्त्यमा इन्द्रदेवका प्रहारले ध्वस्त भएर र भूमिमा पछारियो । 

नद न भिन्नममुया शयानं मनो रुहाणा अति यन्त्यापः । 

याश्चिद् वृत्रो महिना पर्यतिष्ठत्तासामहिः पत्सुतः शीर्बभूव ॥८॥ 
उर्लेका बाढीले नदीको किनारा नाघेझैँ मनमा प्रसन्नता उराल्ने गरयुखुहुर त्रको मृत शरीर नाघेर जल 
बग्यो। वृत्रले आफ्ना बलले जुन जल रोकेर राखेको थियो, जलमुनि यति बेला वृत्र 
मृत्युशय्यामा ढलिरहेको छ। 


नीचावया अभवद् वृतसुनेन त्रेन्द्रो अस्या अव वधर्जभार । 

उत्तरा सूरधरः पुत्र  शये सहवत्सा न धेनुः ॥९॥ 
वृत्रकी आमा निहुरिएर वृत्रको संरक्षण गर्न लागिन्, इन्द्रदेवका प्रहारबाट जोगाउनका लागि उनी 
वृत्रमाथि पसारिइन्, त्यति हुँदा पनि इन्द्रदेवले उँघोबाट वृत्रमाथि प्रहार गरे। त्यस बेला गाईले 
आफ्नो बाछो थिचेझैँ आमा माथि र छोरो तल परेका थिए । 


अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये निहित शरीरम् । 

वृत्रस्य निण्यं वि चनन्त्यापो दीर्घ तम आशयदिन्द्रशतुः ॥१०॥ 
एक ठाउँमा नअडिने अविरल गतिमा रहेका जलप्रवाहका माझमा वृत्रको शरीर अदृश्य भएर 
लुकेको छ। छ चिरनिद्रामा छ, सधैँ उसका माथिबाट पानी बगिरहन्छ । 


दासपलीरहिगोपा अतिष्ठनिरुद्धा आपः पणिनेव गावः । 

अपा बिलमपिहितँं यदासीद् वृत्रै जघन्वाँ अप तद्ववार ॥११॥ 
पणि नामका असुर कन्जुस व्यापारी जस्तै हो। पहाडले गाई वा किरण छेकेझैँ त्यस पणिले 
जलप्रवाहलाई गतिहीन बनाउँछ। उसैका सहयोगले वृत्रले जलप्रवाह रोकेको थियो। वृत्रको वध 
गरेर त्यो प्रवाह इन्द्रले खोलिदिए । 

अश्व्यो वारो अभवस्तदिन्द्र सृके यत्त्वा प्रत्यहन्देव एकः । 

अजयो गा अजय शूरु र सोममवासृजः सर्तवे सप्त सिन्धून न् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृत्र कुशल योद्धा हो । इन्द्रले वज् प्रहार गर्दा हाड पुछर हल्लाएर भिँगा धपाएभझेँ 
सजिलैसित वज्जको प्रहार वृत्रले पन्छाउँदै जोगिन्थ्यो । हे महाबली इन्द्रदेव ! तिमीले लडाइँमा सोम 
र गाईहरू जितेपछि गङ्गा आदि सात नदीहरू बगायो  

नास्मै विद्युन्न तन्यतुः सिषेध न याँ ७१ ३५० निंच। 

इन्द्रश्व यद्युयुधाते अहिश्रोतापरीभ्यो मघवा वि जिग्ये ॥१२॥  
यद्धमा वृत्रले खन्याएका भीषण विद्युत्, भयङ्कर मेघको गर्जन, जल र हिउ वर्षाले पनि 
इन्द्रदेवलाई रोक्न सकेनन्। वृत्रका प्रचण्ड घातक प्रयोगहरू पनि निरर्थक भए । त्यस युद्धमा 
असुरहरूका अनेकोँ प्रकारका प्रहार इन्द्रदेवले निरस्त गरेर उसलाई जिते । 

अहेर्यातारँ कमपश्य इन्द्र हृदि यत्ते चत भीरगच्छत् । 

नव च यन्नवति च स्रवन्तीः श्यैनो न भीतो अतरो रजाँसि॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृत्रको वध गर्दाखेरि यदि तिमी डराएका हुँदा हौ, त कुनै अर्को दुष्ट असुर र वध गर्न 
पा नै थिएनौ। यसै गरी उनान्सय वय शत्रुलाई बाज पक्षीले जलप्रवाह पार झैँ सहजै 


इन्द्रो यातोवसितस्य राजा शमस्य च शुङ्गिणो वज्रबाहु।  

सेदु राजा क्षयति चर्षणीनामरान्न नेमिः परि ता बभूव ॥१५॥ 
हातमा वज्र लिएका इन्द्रदेव मानिस, पशु आदि सबै स्थावरजङ्गमको राजा हुन् । शान्त एवं क्रूर 
प्रकृतिका सबै प्राणीहरू उनका चारैतिर चक्रका धुराको वरिपरि गजहरू घुमेभैँ घुम्ने गर्दछन् । 


३२१ 





???  र त तहस स तत 


सूक्त  ३३ 
क्रषि  हिरण्यस्तूप आङ्गिरिस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
एतायामोप गव्यन्त इन्द्रमस्माक सु प्रमति वावुधाति। 
अनामृणः कुविदादस्य रायो गवां केत परमावर्जते न ॥१॥ 
गाई पाल्ने रहर भएका मानिसहरू इन्द्रदेवकहाँ जाञन् । अपराजेय इन्द्रदेवले हामीलाई गाईरूपी 
घन बढाउन असल बुद्धि दिन्छन् । उनले गाई प्राप्त गर्ने उत्तम उपाय गर्दछन् । 
उपेदहं धनदामप्रतीत जुष्यं न श्येनो वसतिं पतामि । 
झ्न्द्रै वनुने५ ३७०७५१०४  स्तोतृभ्यो हव्यो अस्ति यामन् ॥२॥ म 
बाज पक्षी गुँडमा गएभझैँ हामी धनदाता इन्द्रदेवका नजिक वेगका साथ पुग्दछौँ । उनलाई स्तोत्रले 
पूजा गर्दछौँ। युद्धमा सहायता माग्दै स्तोताले बोलाउँदा अपराजेय इन्द्रदेव अविलम्ब उनीहरू 
भएका ठाउँमा पुग्ने गर्दछन् । 
नि सर्वसेन इषुधीँ रसक्त समर्यो गा अजति यस्य वष्टि। 
चोष्कृयमाण इन्द्र भूरि वाम मा पणिर्भूरस्मदधि प्रवृद्ध ॥३॥ 
सबै वय सेनाका सेनापति इन्द्रदेवले धनुमा ताँदो चढाएपछि गाई र धन जित्दछन्। हे इन्द्रदेव 
स्वामी  हाम्रो धन प्राप्त गर्ने इच्छा पूरा गर। त्यसका लागि तिमी बैश्यले गरेजस्तो हामीसित 
व्यापार नगर । 
वधीर्हि दस्युँ धनिनं धनेनेँ एकश्वरन्नुपशाकेभिरिन्द्र । 
धनोरधि विषुणक्ते व्यायन्नयज्वानः सनका प्रेतिमीयुः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! आफ्ना प्रचण्ड वज्जका सहायताले तिमीले एक्लै नै धनवान् दस्यु वृत्रको वध गयौ। 
७०१० ७ तिमीमाथि आक्रमण गरे। ती यज्ञविरोधी दानवलाई पनि तिमीले नष्ट 
ग । 
परा चिच्छीर्षा ववृजुस्त इन्द्रायज्वानो यज्वभिः स्पर्धमाना । 
प्रयद्दिवो हरिवः स्थातरुप्र निरत्रताँ अधमो रोदस्योः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! याज्चिकहरूसित स्पर्धा गर्न आएका अयाशिकहरू मुख लुकाउँदै भागे। हे अश्चमा 
चढेका इन्द्रदेव ! तिमी युद्धमा अटल र प्रचण्ड सामर्थ्य भएका छौ। तिमीले आकाश, अन्तरिक्ष र 
पृथ्वीबाट धर्महीन र व्रतहीनहरूलाई हटाइदिएका छौ । 
अयुयुत्सन्ननवद्यस्य सेनामयातयन्त क्षितयो नवग्वा । 
वृषायुधो न वध्रयो निरष्यः प्रवद्धिरिन्द्राच्चितयन्त आयन् ॥६॥ 


शत्रुले इन्द्रदेवका निर्दोष न पु शक्तिले प्रहार गरे पनि हारे। नपुंसकले शक्तिशाली 
वीरसित युद्ध गर्दा हारेजस्तै तिनीहरूको हार भयो। आफ्नो दुर्बलता स्वीकार गर्दै तिनीहरू सबै 
इन्द्रदेवभन्दा टाढा भागे । 
त्वमेताब्रुदतो जक्षतश्वायोधयो रजस इन्द्र पारे। 
अवादहो दिव आ दस्युमुच्चा प्र न्यक सुवत  शंसमावः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले रुने र हाँस्ने यी सबै युद्ध गरेर मारिदियौ । दस्यु वृत्रलाई माथि 


उचालेर आकाशबाट खसालीकन जलाइदियौ । तिमीले सोमयञ्ञ गर्ने र प्रशंसक स्तोताहरूको रक्षा 
गच्यौ । 





चक्राणासः परीणहं पृथिव्या हिरण्येन मणिना शुम्भमानाः । 

न हिन्वानासस्तितिरुस्त इन्द्र परि स्पशो अदधात्सूर्येण ॥८॥ . 
ती शत्रुले पृथ्वीका माथिल्ला भागमा आफ्नो आधिपत्य स्थापित गरेका थिए। तिनीहरू स्वर्ण 
आदि रलले सम्पन्न पनि थिए तर इन्द्रदेवसितको युद्धमा जोगिन सकेनन् । सूर्यदेवले तिनीहरूलाई 
टाढा लखेटिदिए ।  को जबुओोजीमहन। निहाम 

परि यदिन्द्र रोदसी उ श्वतः सीम्। 

अमन्यमानौं अभि मन्यमागीन रत ११७० ०० द्र ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना  लोक र तीता चारै तिरबाट उपयोग गर्छौ । हे इन्द्रदेव ! 


तिमी आफ्ना अनुचरहरूका विरोधीमाथि विजय प्राप्त गर्छौ। तिमीले मन्त्रशक्तिद्वारा 
शत्रुमाथि विजय प्राप्त गन्यौ । 


३२ 


।  








नये दिव पृथिव्या अन्तमापुर्न मायाभिर्धनदा पर्यभूवन्। 


युर्ज बज्ने वृषभश्षक्र इन्द्रो निर्ज्यौतिषा तमसो गा अदुक्षत् ॥१०॥ 
मेघरूपी वृत्रले रोकिदिएका कारणले जल द्युलोकबाट दर्सन खालको 
भमिमा डेतील।हरियालो ०० ल द्युलोकबाट पृथ्वीमा बर्सन सकेन र जलका अभावले 


त्यस्ता बेलामा इन्द्रले आफ्ना चम्किला वज्रले अन्धकाररूपी 
मेघलाई फोरेर गाई दुहेझौँ पानीको वर्षा गराए। 


अनु स्वधामक्षरत्रापो अस्यावर्धत मध्य आ नाव्यानाम्। 
सध्रीचीनेन मनसा तमिन्द्र ओजिष्ठेन हन्मनाहन्रभि चुन॥ ।११॥ 


धान, जौ आदि अन्नका लागि पानीको वर्षा भयो । त्यस बेला नौका आदिका सहायताले वृत्र अघि 


बढ्दै थियो । इन्द्रदेवले मनलाई एकाग्र गराउँदै आफ्ना शक्ति र साधनद्वारा थोरै समयमा नै त्यस 
वुत्रलाई मारिदिए । 


न्याविध्यदिलीबिशस्य दृढहा वि शुङ्गिणमभिनच्छुष्णमिन्द्रः । 
यावत्तरो मघवन्यावदोजो वज्जेण शत्रुमवधीः पृतन्युम् ॥१२॥ 
गुफारूपी किल्लामा सुतेका वृत्रका किल्लाहरू इन्द्रदेवले ध्वस्त गरे। लामा सिङ भएका त्यस 
शोषक वृत्रलाई उनले क्षतविक्षत गराए । हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिमीले सम्पूर्ण वेग र बलले 
शत्रुसेनाको विनाश गरेका थियौँ । 
अभि सिध्मो अजिगादस्य शत्रून्वितिग्मेन वृषभेणा पुरोभैत्। 
सं वज्रेणासुजदहत्रमिन्द्रः प्र स्वा मतिमतिरच्छाशदानः ॥१३॥ 
इन्द्रदेवको धारिलो र शक्तिशाली वज्जले लक्ष्य बनाएर प्रहार गरेका शत्रुका किल्लाहरू सबै ध्वस्त 
भए । शत्रुलाई वज्जले मारेर इन्द्रदेवु,स्वयं ज्यादै उत्साहित भए । 
ओ आव कृत्समिन्द्र यस्मिञ्चाकन्प्रावो युध्यन्त वृषभ दशद्युम्। 
शफच्युतो रेणुर्नक्षत दामुच्छ्वैत्रेयो नृषाद्याय तस्थौ ॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव ! कृत्स त्रषिप्रति स्नेह भएकौकारण तिमीले उनको रक्षा गयौ । आफ्ना शत्रुसित युद्ध 
गर्ने श्रेष्ठ गुणवान् दशद्यु ग्रषिको पनि तिमीले रक्षा गयौ। त्यस बेला घोडाका खुरको धुलो 
आकाशसम्म पुगेको थियो। त्यसै बेला शत्रुका डरले पानीमा लुकिरहेको श्चैत्रेय नाम भएका 
मानिसको रक्षा गरेर तिमीले त्यसलाई पानीबाट बाहिर निकालेका थियौ । 
आवः शम वृषभं तुग्रयासु क्षेत्रजेषे मघवञ्छिवत्र्यं गाम् । 
ज्योक् चिदत्र तस्थिवांसो अक्रञ्छत्र्यतामधरा वेदनाकः ॥१५॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! जमिन प्राप्त गर्ने इच्छाले सशक्त जलप्रवाहमा लुकेका श्चित्र्य भन्ने व्यक्तिलाई 
तिमीले रक्षा गच्यौ। त्यस पानीभित्र धेरै , बेरसम्म तिमी शत्रुसित युद्ध गरेका थियौ । ती शत्रुलाई 
पानीमुनि मुन्ट्याएर तिमीले चर्को दुःख दियौ। 
५ औल कत ला 
।  हिरण्यस्तृप आङ्गिरस । देवता  अधिनकुमार । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
आजअबा भवत नवेदसा विभुवाँ याम उत रातिरञ्चिना। 
युवोर्हि यन्त्र हिम्येव वाससो भ्यायंसेन्या भवतं मनीषिभिः ॥१॥ 
हे ज्ञानी अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै यहाँ तीन पटक आयौ । तिमीहरूको रथ पनि महान् छर 
दान पनि महान्छ। हिउँदका रात र चक घाम लागेको दिनजस्तै तिमीहरू दुईको आपसमा नित्य 
 त्रयः पवयो मधुवाहने रथगे सोमस्य वेनामनु विश्व इद्विदु। 
, स्कम्भासः स्कभितास आफ्भे त्रिनक्त यथासित्रर्वश्चिना दिवा ॥२॥ 
म योर नम न रथमा वज्रजस्तै बलिया तीन वय पाङ्ग्रा छन्। सबै मानिसले तिमीहरू 
सोमरस ज्यादै रुचाउँछौ भन्ने जान्दछन् ।    ती । हे 
राती र क यात्रा गर्दछौ । 
अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू त्यसै रथमा तान तस 


अहन्त्रिखचयगोहना त्रिरद्ध यश मधुना मिमिक्षतम्। 
समाने त्रिर्वाजवतीरिषो युवं दोषा अस्मभ्यमुषसश्च पिन्वतम् ॥३॥ 


आज हाम्रा यज्ञमा दिनको तीन पटक मधुर रसले सेचन 
 १०० अधिनीकमा क तौल किसिमका पुष्खिर्धक अन्न हामीलाई प्रदान गर । 
  । 


३२३. 


. 


त्रिर्वर्तिर्यात त्रिरनुव्रते जने त्रिः सुप्राव्ये त्रेधेव शिक्षतम्। 

त्रिर्नन्द्यै वहतमश्चिना युव त्रिः पृक्षो अस्मे अक्षरेव पिन्वतम् ॥४॥ । 
हे अश्चिनीकुमारहरू ! हाम्रा घरमा तिमीहरू तीन पटक आ ओ, आफन्तलाई तीन पटक सुरक्षित गा, 

तीन पटक तीन वद विशिष्ट ज्ञान देओ र सुखप्रद पदार्थ तीन पटक हामीकहाँ ल्याइदेओ  

हामीलाई बलप्रदायक अन्न मनग्गे दिएर सम्पन्न गराओ । 

त्रिर्नो रयिं वहतमश्चिना युव त्रिर्देवताता त्रिरुतावत धियः । 

त्रिः सौभगत्व त्रिरुत श्रवासि नस्त्रियठं वां सुरे दुहितारुहद्रथम् ॥ ॥ कतार 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै हाम्रा लागि तीन पटक यतातिर आओ । हाम्रा वुद्धिलाई तीन 
पटक देवताहरूको स्तुतिमा प्रेरित गर । हामीलाई तीन पटक सौभाग्य र तीन पटक यश प्रदान गर्  
तिम्रा रथमा सूर्यपुत्री उषा विराजमान छिन् । 


त्रिर्नो अश्चिना दिव्यानि भेषजा त्रिः पार्थिवानि त्रिरु दत्तमद्धयः । 
ओमान शंयोर्ममकाय सूनवे त्रिधातु शर्म वहत॑ शुभस्पती ॥६॥ ५१०० पतित 
शुभ कर्म पाल गर्ने र गराउने अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूले हामीलाई तीन पटक 

देवलोकका, तीन पटक पृथ्वीलोकका र तीन पटक जलका औपधीहरू प्रदान गरेका छौ 
तिमीहरूले हाम्रा सन्तानलाई उत्तम सुखका साथ संरक्षण दिएका छौ र तीन किसिमका धातुवाट 
प्राप्त हुने सुख, आरोग्य तथा ऐश्वर्य पनि प्रदान गरेका छौ । 

त्रिर्नो अश्चिना यजता दिवेदिवे परि त्रिधातु पृथिवीमशायतम् । 

तिस्रो नासत्या रथ्या परावत आत्मेव वात स्वसराणि गच्छतम् ॥७॥ बु 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू नित्य तीन पटक यजनयोग्य छौ। पृथ्वीमा स्थापित वेदीका 
तीनतिरका आसनहरूमा बस । हे असत्यरहित रथामा आरूढ हुने देवता हो ! प्राणवायु र 
आत्माजत्तिकै भएर यढाबाट पनि हाम्रा यञ्चमा तीन पटक आओ । 

त्रिरश्चिना सिन्धुभिः सप्तमातृभिस्त्रय आहावास्त्रेधा हविष्कृतम्। 


तिस्रः पृथिवीरुषरै प्रवा दिवो नाक रक्षेथे द्युभिरक्तुभिहितम् ॥८॥ 

हे अश्चिनीकुमारहरू हो । आमाजस्ता सात नदीका जलले तीन पटक पात्र भरिदिएका छन्। तीन 
भागमा हवि विभाजित गरिएको छ। आकाशमाथि यात्रा गर्दै तिमीहरू तीनै लोकका दिनलाई र 
रात्रिहरूलाई रक्षा गर्दछौ । 


क्वपत्री चक्रा त्रिवृतो रथस्य ववपत्रयो वन्धुरो ये सनीडाः । 
कदा योगो वाजिनो रासभस्य येन यञ्च नासत्योपयाथ ॥९॥ 
हे सत्यनिप्ठ अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू जन त वटा 


अडिएका तीन खम्बा कहाँ छन् ? ज्यादै 

हिल्लिने बलिया घोडाहरू त्यस रथमा कहिले नारेका थियौ  कहा छन् हल 

आनासत्या ४५०७ हविर्मध्व पिबत   

युवोर्हि पूर्व सवितोषसो रथमृताय चित्र घृतवन्तमिष्यति ॥१० 
हे सैत्यशील अश्चिनीकुमारहरू हो ! यहाँ हविको आहुति दिइँदै छ, आओ । मधु पान गर्ने मुखले 
मधुर रस पान गर । तिमीहरूका विचित्र पुष्ट रथलाई सूर्यदेवले उपा कालभन्दा पहिले नै यञ्चका 
लागि प्रेरित गर्नेछन् । 

आ नासपत्या त्रिभेरेकादशैरिह देवेभिर्यात मधुपेयमश्चिना । 

प्रायुस्तारिष्ट नी रपासि मृक्षत सेधत द्वेषो भवतं सचाभुवा ॥१ १॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुवै तेत्तीस देवताहरूका साथ 


  नाथ हाम्रा यस यज्ञमा मधुपान गर्न 
आओ । हाम्रो आयु बढाओ र हाम्रो पाप जरैदेखि नाश गरिदेओ । हामीप्रति द्वेषको भावना समाप्त 
गरेर सबै कार्यमा सहायक भइदेओ । 


आ नो अश्चिना त्रिवृता रथेनार्वाञ्चं रयिं वहत॑ सुवीरम्। 

शुण्वन्ता वामवसे जोहवीमि वृधे च नो भवतं वाजसातौ ॥१२॥ 
है अश्चिनीकुमारहरू ! तीन कुने रथमा हाम्रा लागि उत्तम धन र सामर्थ्य ओसारिदेओ । हामीले 
आफ्नो रक्षाका लागि गरिएको आह्वान तिमीहरू सुन। युद्धका अवसरमा हाम्रो बल वृद्धि गर्ने 
प्रयास गर । 


ओ। 


३४ 


॥ सूक्त  ३५४ 


क्रषि  हिरण्यस्तूप आङ्गिरस । देवता  अग्नि रात्रि सविता । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

ह्वयाम्यगिनि प्रथम स्वस्तये ह्वयमि मित्रावरुणाविहावसे । 

ह्वृयामि रात्री जगतो निवेशनी ह्ृयामि देवं सवितारमूतये ॥१॥ 
कल्याणको कामनाले हामी सर्वप्रथम अग्निदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । आफ्नो रक्षाका लागि हामी मित्र 
र वरुण देवलाई बोलाउँछौँ । जगत्लाई विश्राम दिने रात्रि र सूर्यदेवलाई हामी आफ्नो रक्षाका लागि 
आह्वान गर्दछौँ । 

आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमूत मत्यै च। 

हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति पश्यन् ॥२॥ 
गहिरो अन्धकारमा डुबेका आकाशमा भ्रमण कुतानि देवता र मानिसहरूका यज्ञ आदि श्रेष्ठ कर्महरू 
सवितादेवले व्यवस्थित गर्दछन् । उनी सबै लोकहरूलाई हेर्दै स्वर्णिम रथबाट आउँछन् । 


याति देवः प्रवता यात्युद्वता याति शुभ्राभ्यां यजतो हरिभ्याम्। 

आ देवो याति सविता परावतोप विश्वा दुरिता बाधमान ॥२॥ 
स्तुति गर्न योग्य सवितादेव उकालो चढ्दै र ओरालो झर्दै निरन्तर गतिशील रहन्छन् । 
अन्धकाररूपी पाप नष्ट गर्दै ती सवितादेव सेता घोडा नारिएका रथमा चढेर अति टाढाबाट यस 
यज्ञशालामा आउनेछन्। 

अभीवृ्त कृशनैर्विश्वरूप॑ हिरण्यशम्यं यजतो बृहन्तम्। 

आस्थाद्रथं सविता चित्रभानुः कृष्णा रजाँसि तविषी दधानः ॥४॥ 
निरन्तर यात्रा गरिरहने, विभिन्न रूपहरूले सुशोभित, पूजनीय, अदभुत रश्मियुक्त सवितादेव बाक्लो 
अन्धकार नष्ट गर्न सकने प्रचण्ड सामर्थ्य भएका छन्। उनी स्वर्णिम रश्मिले युक्त रथमा चढेर 
आउनेछन् । 

वि जनाञ्छ्यावाः शितिपादो अख्यत्रथं हिरण्यप्रउग वहन्तः । 

शश्वद्दिशः सवितुर्दैव्यस्योपस्थे विश्वा भुवनानि तस्थुः ॥५॥ 
सूर्यदेवका घोडाहरू सेता खुट्टा भएका छन्, तिनीहरू सुनौलो रथ तान्दछन् र संसारलाई प्रकाश 
दिन्छन् । सबै लोकंका प्राणीहरू सधैँभरि सवितादेवमै आश्रित हुन्छन् । हं 

तिम्रो द्यावः सवितुर्द्रा उपस्थां एका यमस्य भुवने विराषाट। 

आणि न रथ्यममृताधि तस्तुरिह ब्रवीतु य उ तच्चिकेतत्॥९॥ हि 
तीन लोकमध्ये द्यावा र पृथिवी यी दुई लोक सूर्यदेवका नजिक रहेर प्रकाशित छन्। एउय 
अन्तरिक्ष लोक यमदेवको विशिष्ट द्वारका रूपमा रहेको छ। रथका धुरामा हुने किलाजस्तै 
सूर्यदेवमा नै सबै वटा लोकहरू अडिएका छन्। यो रहस्य जसले बुझेको छ त्यसले अरूलाई 


बुझाइदियोस् । 

वि सुपर्णो अन्तरिक्षाण्यख्यद्गभीरवेपा असुरः सुनीथः । 
क्ेइदानीं सूर्य कञ्चिकेत कतमा द्यां रश्मिरिस्या ततान  
गम्भीर, गतियुक्त, प्राणरूप, उत्तम प्रेरक, सुन्दर, दीप्तिमान् सूर्यदेव अन्तरिक्ष आदि लोकहरूलाई 
प्रकाशित गर्दछन् । यी सूर्यदेव कहीँ पनि कहिल्यै बस्तैनन् र। उनको रश्मिहरू कुन आकाशमा 
होला ? यसको रहस्य कसले जानेको होला ? 

अष्ट व्यख्यत्ककुभः पृथिव्यास्त्री धन्व योजना सप्त सिन्धून। 

शिरण्याक्षः सविता देव आगाद्दधद्रला दाशुषे वार्याणि ॥८॥ 
सुनौला दृष्टि हुने सवितादेवले पृथ्वीका आठै दिशा, त्यस्तै आठ दिशा हुने तीन वटै लोक र ती तीन 
लोकमा भएका सात सागर आदिलाई उज्यालो पारुन् । त्यसपछि त्यहाँ रहने गरेका हविदाताहरूले 
मन पराउने विभूति लिएर आउन्। 

हिरण्यपाणिः सविता विचर्षणिरुभे द्यावापृथिवी अन्तरीयते । 

अपामीवा बाधते वेति सूर्यमभि कृष्णेन रजसा द्यामुणोति ॥९॥ 
सुनौला किरणरूपी हात भएका, विलक्षण द्रष्टाका रूपमा सम्मानित सवितादेव द्यावा र पृथिवीका 
बीचमा भ्रमण गर्दछन् । उनी रोग आदि बाधा नष्ट गरेर अन्धकार नाश गर्ने दीप्तिले आकाशलाई 
उज्यालो पार्दछन्। 


 दे५ 





हिरण्यहस्तो असुरः सुनीथः सुमृडीकः स्ववाँ यात्वर्वाङ्। 

अपसेधव्रक्षसो यातुधानानस्थादेवः प्रतिदोष गृप्रानः ॥१०॥ 
सुनौला किरणरूपी हात भएका, प्राणदाता, कल्याणकारक, उत्तम सुखदायक, दिव्य गुणले सम्पन्न 
सूर्यदेवले जुनसुकै मानिसका सबै दोष नष्ट गर्दछन् । त्यसै गरी उनी असुर र दुष्कर्मी नष्ट गर्दै 
उदाउँछन्।   ॥ 

ये ते पन्थाः सवितः पूर्व्यासोरेणवः सुकृता अन्तरिक्ष। .  

तेभिर्नो अद्य पथिभिः सुगेभी रक्ष च नो अघि च ब्रूहि देव ॥११॥ 
हे सवितादेव । उहिलेदेखि नै तिम्रो मार्ग धुलोरहित रूपमा आकाशमा निश्चित छ। त्यसै मार्गबाट 
आज आएर तिमी हाम्रो रक्षा गर र हामीलाई देवत्व प्राप्त गरा । 

, सूक्त ३६ म 
 श्रषि  कण्व घौर। देवता  अग्नि यूप । छन्द  बार्हत प्रगाथ बृहती । 
प्रवो यह्घ पुरूणां विशां देवयतीनाम् । 
अगिने सूक्तेभिर्वचोभिरीमहे यं सीमिदन्य ईडते ॥१॥ 
हामी क्रत्विकहरू आफ्ना साधारण वाक्यले व्यक्तिमा देवत्व विकास गर्ने महानताको वर्णन 
गर्दछौँ । त्यस महानताको वर्णन क्रषिहरूले राम्रोसित गरेका छन् । 


जनासो अग्नि दधिरे सहोवृधं हविष्मन्तो विधेम ते। 

स त्वं नो अद्य सुमना इहाविता भवा वाजेषु सन्त्य ॥२॥ 
मानिसहरूले बलवर्धक अग्निदेवलाई वरण गरे । हामी उनलाई हविले प्रवृद्ध गराउँछौँ । अन्नदाता हे 
अग्निदेव । आज तिमी प्रसत्र मनले हाम्रो रक्षा गर  

प्रत्वा दूत वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । 

महस्ते सतो वि चरन्त्यर्चयो दिवि स्पृशन्ति भानवः ॥२३॥ 
देवताका दूत, होताका रूप, सर्वञ्च हे अग्निदेव ! तिमीलाई हामी वरण गर्दछौँ। तिमी महान् र 
सत्यरूप हौ । तिम्रा ज्वालाबाट फैलँदो प्रकाश आकाशसम्म पुग्दछ । । 

देवासस्त्वा वरुणो मित्रो अर्यमा सं दूत प्रलमिन्धते । 

विश्व सो अग्ने जयति त्वया धन यस्ते ददाश मर्त्य ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! मित्र, वरुण र अर्यमा यौ तीन देवताहरू तिमीलाई पुराना देवदूतका रूपमा प्रदीप्त 
गराउँछन् । जुन याजकले तिम्रा निम्ति हवि समर्पित गर्दछन् उनीहरू तिम्रा कृपाले सबै खालका 
धन प्राप्त गर्दछन् । 

मन्द्रो होता गृहपतिरग्ने दूतो विशामसि । 

त्वे विश्वा संगतानि व्रता धुवा यानि देवा अकुण्वत ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी आनन्द दिने, प्रजापालक, होतारूप, गृहस्वामी र देवदूत हौ । अरू देवताहरूलै 
सम्पन्न गर्ने शुभकर्महरू पनि तिम्रै कारणले पूरा हुन्छन् । 

त्वे इदग्ने सुभगे यविष्ठ्य विश्वमा हुयते हविः । 

सत्वं नो अद्य छ  उतापर यक्षि देवान्त्सुवीर्या ॥६॥ 
हे चिरयुवा अग्निदेव ! सबै हवि तिमीलाई नै अर्पण गरिएको छ। यो तिम्रो उत्तम सौभाग्य हो। 

हाम्रा लागि तिमी प्रसन्न होछ र वर्तमान तथा भविष्यका लागि समेत शक्तिशाली देवताहरूलाई 
यजन गर  

त॑ घेमित्था नमस्विन उप स्वराजमासते । 

 होत्राभिरगिने मनुषः समिन्धते तितिवाँसो ठतिकि। स्रिध ॥७॥ 
नम्र स्वभावका उपासकहरू स्वयं प्रकट भएका अग्निदेवको उपासना गर्दछन् । शत्रुलाई जिल 
खोज्ने मानिसहरू हवनसामग्री र स्तुतिद्वारा अग्नि प्रदीप्त गर्दछन् ।  

घ्नन्तो वृत्रमतरन्रोदसी अप अरु क्षयाय चक्रिरे। 

भुवत्कण्वे वृषा द्युम्न्याहुतः क्रन्ददश्वो गविष्टिषु ॥८॥ 
देवताहरूले प्रहार गरेर वृत्रको वध गरे । प्राणीको निवासका लागि उनीहरूले द्यावा, पृथिवी र 
अन्तरिक्षलाई ज्यादै विस्तृत बनाए । गाई, अश्च आदिको कामना गरेर कण्वले अगिन प्रकट गरे  
त्यसपछि उनले आहुति प्रदान गरेर अग्निलाई बलिष्ठ बनाए । 


३६ 


 





। 








सं सीदस्व महाँ असि शोचस्व देववीतमः। 
वि धुममग्ने झरुष मियेध्व सूच प्रशस्त दर्शतम् ॥॥ 
है पक लत सल्उ । तिमी देवताका प्रियपात्र र महान् गुणका प्रेरक हौ । 
ज्वलितँ होङ आहुतिले दर्शनयोग्य तेजंस्वी धुवाँको 
अहा जचित मु पिका हुतिले त भएर घुट 


यं त्वा देवासो मनवे दधुरिह यजिष्ठंहव्यवाहन। . 

यं कण्वो मेध्यातिथिर्धनस्पृत यं वृषा यमुपस्तुतः ॥१०॥ म त 
हे हवि ओसार्ने अग्निदेव ! तिमी सम्पूर्ण देवताहरूले पूजा गर्न योग्य छौ । तिमीलाई सबै मानिसको 
हितका लागि यस यज्ञमा धारण गरियो । तिमी धनले सन्तुष्ट गराउँछौ। त्यसै कारण तिमीलाई 
मेध्यातिथि, कण्व, वृषा र उपस्तुतले यञ्चमा वरण गरे ।  ३३ 

यमिग्नं मेध्यातिथिः कण्व ईध त्रतादधि । 

तस्य प्रेषो दीदियुस्तमिमा क्रचस्तमगिनि वर्षयामसि ॥११॥ 
जुन अग्निद्ववलाई मेध्यातिथि र कण्वले सत्यरूप कर्मबाट प्रकट गराए, ती अग्निदेव अति नै 
देदीप्यमान छन् । उनै अग्निले हाम्रा क्रचाहरूलाई पनि प्रशस्त गराउँछन् । हामी पनि तिनै 
अग्निदेवलाई संवर्द्धित गर्दछौँ । 

रायस्पूर्धि स्वधावो३स्ति हि तेजग्ने देवेष्वाप्यम्। 

त्वं वाजस्य श्रुत्यस्य राजसि स नो मृड महाँ असि॥१२॥ 
हे अन्नवान् अग्निदेव ! हामीलाई अन्न आदि सम्पदाले भरिपूर्ण गराञछ। तिमी देवताका र 
प्रशंसनीय बलका स्वामी हौ । तिमी महान् छौ, हामीलाई सुखी बनाउ । 

उर्घ्व छ षु ण उतये तिष्ठा देवो न सविता। 

उर्घ्वो वाजस्य सनिता ॥१२॥ 
हे काठमा रहने अग्निदेव ! सवोत्पादक सवितादेवले अन्तरिक्षबाट हामी सबैको रक्षा गर्दछन् । त्यसै 
गरी तिमी पनि आफ्नो ज्वाला माथितिर फिँजाउँदै अन्न आदि पोषक पदार्थ दिएर हाम्रो जीवनलाई 
रक्षा गर । मन्त्रोच्चारणपूर्वक हवि प्रदान गर्ने याजकहरूले तिम्रा उत्कृष्ट स्वरूपको आह्वान गरेका 


हा उर्ध्वौ न पाह्रहसो नि केतुना विश्व समत्रिणं दह। 

कृधी न अर्घ्वाञ्चरथाय जीवसे विदा देवेषु नो दुवः ॥१४॥ 
हे काठका खम्बामा रहेका अग्निदेव ! तिमी उकालो चढेभझैँ मास्तिर ज्वाला फैलाएर आफ्ना श्रेष्ठ 
ज्ञानले पापबाट हामीलाई जोगाङ, मानवताक शत्रुलाई डढाछ, जीवनमा प्रगतिका लागि हामीलाई 


. पाहिनो अग्ने रक्षसः पाहि   
पाहि रीषत उत वा जिघांसतो बृहद्धानो यविष्ठय ॥१५॥ है 
हे महान् दीप्तिस्वरूप, चिरयुवा अग्निदेव ! हामीलाई राक्षसहरूबाट तिमी रक्षा गर, कन्जुस त 
धूर्तबाट सुरक्षित बनाउ २ हिंसा एवं जघन्य अपराधबाट जोगाङ । 
घनेव विष्वग्वि जद्यराग्णस्तपुर्जम्भ यो अस्मधुक। 
योमर्त्यः अत्यक्तुभिर्मा न से रिपुरीशत ॥१६॥ 
हे आफ्ना रापले रोग आदि कष्ट निर्मूल पार्ने अग्निदेव ! तिमी कृपणलाई गदाले हानेर विनाश गर । 
डाहा गर्ने र रातभरि जागा बसेर हाम्रो खेदो गर्न खोज्ने शत्रुले हामीमाथि अधिकार गर्न नपाङन् । 
अगिनर्वने सुवीर्यमग्निः कण्वाय सौभगम्। ..,., त 
अग्नि प्रावन्मित्रोत मेध्यातिथिमग्निः साता उपस्तुतम्॥१७॥ 
हे उत्तम पराक्रमी अग्निदेव ! जसले कण्वलाई सौभाग्य प्रदान गरे तिनैले हाम्रा मित्रहरूको रक्षा 
पनि गरे। उनैले मेध्यातिथि र उपस्तुतको पनि ०० नु हुन्। त 
अग्निना तुर्वशँ यढु परावत हवामहै। छली 
अगिनर्नयन्रववास्त्व बृहद्र्थ तुर्वीति दस्यवे र ॥१८॥ 
अग्निदेवसँगै हामी तुर्वश, यदु र उग्रदेवलाई बोलाउँछौँ। नवास्तुत, बृहद्रथ २ तुर्वीतिलाई लिएर 
अग्निदेव आउन् । उनीहरूसँगै हामी दुष्टका विरोधमा सङ्घर्ष गर्न सक्छौँ । 
३७ 





नि त्वामग्ने मनुर्दधे ज्योतिर्जनाय शश्चते । 

दीदेथ कण्व ग्रतजात ठक्षितो यं नमस्यन्ति कृप््य ॥१९॥ 
हे अग्निदेव ! विचारवान् व्यक्तिले तिमीलाई वरण गर्दछन् । अतादि कालदेखि नै मानव जातिका 
लागि तिम्रो ज्योति प्रकाशित छ  तिम्रो प्रकाश आश्रमका ज्ञानबन् ग्रपिहरूमा ठतत्र हुने गर्दछ। 
यज्ञमा नै तिम्रो प्रज्वलित रूप प्रकट हुन्छ । त्यस बेला सबै मानिसहरू तिमीलाई नमस्कार गर्दछन्। 


त्वेषासो अग्नेरमवन्तो अर्चयो भीमासो न प्रतीतये । 

 रक्षस्विनः सदमिद्यातुमावतौ विश्व समत्रिर्ण दह् ॥२०॥  । 
अग्निदेवका ज्वालाहरू प्रदीप्त भएर अत्यन्त बलशाली र प्रचण्ड भएका छ्। क्सेत त 
ज्वालाको सामना गर्न सक्दैन । है अग्निदेव ! तिमी समस्त राक्षस, आतताया र मातवताका 
शत्रुहरूलाई नप्ट गरिदेठ । 

सूक्त  ३७ ॥ 
त्रषि  कण्व घौर । देवता  मस्न्दगण । छन्द  गायत्री । 
क्री्ड वः शर्घो मास्तमनवीर्ण रथेशुभम् । कण्वा अभि प्र गायत ॥१॥ 
हे कण्व गोत्रीय क्रषिहरू  क्रीडा गर्न रुचाउने, वलसम्पत्र, अहिँय्रक वृत्तिका मरुतृगण रथमा 
विराजमान छन् । तिमीहरू उनीहरूका लागि स्तुतिगान गर । 
ये पृषतीभिर्श्नप्यिभः सार्क वाशीभिरन्जिभिः । अजायन्त स्वभानवः ॥२॥ 
यी मरुत्गण आफ्नै प्रकाशले युक्त छिविरे मृगलाई वाहन वनाएर गहनाले सबिएर गर्जना गर्दै प्रकट 
भएका छन्। 
इृहेव शुण्वा एपां कशा हस्तेपु यद्वदान् । नि यामच्चित्रमृन्जते ॥३॥ 
मरुतृगणका हातमा रहेका चावुकवाट आउने ध्वनि जस्ता किसिमले निस्कदै छ, त्यस्तै रूपमा 
हामी मुन्दै छौँ । त्यस श्वनिले लडाइँमा असामान्य शक्ति प्रदर्शित गर्दछ। 
प्रवः शर्घाय घृष्वये त्वेपद्युम्नाय शुप्मिणे । देवत्त ब्रह्म गायत ॥४॥ 
हे याजकहरू हो ! वल वद्यउने, शत्रु नाश गर्ने, दीप्तिमान् मरुतृगणको सामर्थ्य र यशका विषयमा 
 तिमीहरू आफ्ना मन्त्रले विशिप्ट किसिमको गुणगान गर् । म 
 प्रशंसा गोष्वष््य क्रीडं यच्छर्धो मारुतम् । जम्भे रसस्य वावृधे ॥५॥ 
हे याजकहरू हो ! मस्तहरू किरणद्वारा सञ्चरित दिव्य रस पर्याप्त सेवन गरेर बलिप्ठ भएका 
छन् । तिनै मरुत््हरूका अविनाशी बलको प्रशंसा गर  
को वो वर्षिप्ठ आ नरो दिवश्व ग्मश्च धृतयः । यत्सीमन्त न घुनुथ ॥६॥ 
द्युलोक र भूलोकलाई कम्पित गराउने है मरुत्हरू हो ! रुखका हाँगाविँगा हल्लाएभैँ जसले सैँ 
शत्रुहरूलाई हप्काउँछौ, त्यस्ता तिमीहरूमध्ये वरिष्ठ को हो ? तक 
नि वो यामाय मानुषो दध्र उग्राय मन्यवे । जिहीत पर्वतो गिरी ॥७॥ 
हे मरुतृगण ! तिमीहरूका प्रचण्ड सङ्घर्षका आवेशबाट डराएका मानिस सहारा खोज्दै छन्। 
किनभने तिमीहरू विशाल पर्वत र यकुराहरू पनि कँपाइदिन्छै । 
येषामज्मेषु पृथिवी जुजुर्वा इव विश्पतिः । भिया यामेषु रेजते ॥५॥ 
मरुतृगणका आक्रमणकारी वलका कारण जराजार्ण तथा भयभीत राजाभझौँ पृथ्वी प्रकम्पित हुने 
गर्दछ  





स्थिर हि जानमेपां वयो मातुनिरितवे । यत्सीमनु द्वितना शवः ॥९॥ 
वीर मरुतृहरूको मातृभूमि आकाश हो, त्यो स्थिर छ। उनीहरू मातृभूमिबाट पक्षीले वेग हानेजस्तै 
निर्वाध रूपमा यात्रा गर्दछन् । त्यस बेला उनीहरूको वल दोब्बर भएर व्याप्त हुने गर्दछ । 
त्यै सूनवो गिर काप्ठा अज्मेष्वलत । वाश्रा अभिञ्चु यातवे ॥१०॥ 
शव्द नाद पनि मरुतृगणले यञ्चका लागि जल वगाए। बगिरहेको पानी खान गाईहरू कराउँदै 
आउँछन् । ती गाईहरू घुँडासम्म पानीमा पस्न वाध्य हुन्छन् । कु, 
त्य चिद्धा दीर्घ पृर्धु मिहो नपातममृध्रम् । प्रच्यावयन्ति यामभिः ॥११॥ 


भेदन गर्न नसकिने गरी विशाल व्यापक तर जल वर्षा नगर्ने मेघहरूलाई पनि वीर मरुतृगण 
आफ्नो तेज गतिले उडाएर लैजान्छन् । 


३० 








मरुतो यद्ध वो बले जनाँ अचुच्यवीतन। गिरी रचुच्यवीतन 
मल. चुच्यवीतन ॥१२॥ 
७००००४, तिमीहरू आफ्ना बलले मानिसलाई विचलित गराउँछौ । तिमीहरू पर्वतलाई पनि 
छ यद्ध यान्ति मरुतः सं ह ब्रुवतेध्वन्ना । शुणोति कश्चिदेषाम् ॥१३॥ 
जुन बेला मरुत्गण यात्रा गर्दछन्, त्यस बेला उनीहरू बाटाका बीचमा परस्पर कुराकानी गर्न 
लाग्दछन् । उनीहरूको शब्द कसले पो नसुन्ला र ? 
प्र यात शीभमाशुभिः सन्ति कण्वेषु वो दुवः । तत्रो पु मादयाध्वै ॥१४॥ 
हे मरुत्हरू ! तिमीहरू तीव्र वेग भएका वाहनमा चाँडै आओ । कण्व वंशीय क्रषिहरू तिमीहरूको 
सत्कारका लागि उपस्थित छन् । त्यहाँ तिमीहरूलाई उत्साहका साथ तृप्ति प्राप्त होस् । 
अस्ति हि ष्मा मदाय वः स्मसि ष्मा वयमेषाम्। विश्व चिदायुर्जीवसे ॥१५॥ 
हे मरुत्गण ! तिमीहरूलाई प्रसन्न गराउनका लागि हवि द्रव्य तयार छ। पूरा आयुभरि नै सुखको 
जीवन बिताउन पाऔँ भनेर हामी तिमीहरूलाई स्मरण गर्दछौँ । 
सूक्त  २८ 
क्रषि  कण्व घौर । देवता  मरुदगण । छन्द  गायत्री । 
कद्ध नून कधप्रियः पिता पुत्रै न हस्तयोः । दधिध्वे वुक्तबर्हिषः ॥१॥ 
हे स्तुतिप्रिय मरुत्गण ! तिमीहरू कुशका आसनमा विराजमान होओ । पिताले स्नेहपूर्वक पुत्रलाई 
काखमा लिएभँ हामीलाई तिमीहरू कहिले बोक्दछौ ? 
क्व नून कद्दो अर्थ गन्ता दिवो न पृथिव्याः । क्व वो गावो न रण्यन्ति ॥२॥ 
हे मरुत्गण ! तिमीहरू कहाँ छौ ? कुन उद्देश्यले तिमीहरू द्युलोकमा यात्रा गर्दछौ ? पृथ्वीमा किन 
घुम्दैनौ ? तिमीहरूलाई नदेख्द्वा तिमीहरूका गाई किन कराउँदैनन् ? 
वव वः सुम्ना नव्यांसि मरुतः क्व सुविता। क्वोरविश्वानि सौभगा ॥३॥ 
हे मरुत्गण ! तिमीहरूका नयाँ संरक्षण साधन कहाँ छन् ? तिमीहरूका सुख ऐश्वर्यका साधन कहाँ 
छन् ? तिमीहरूका सौभाग्यप्रद साधन कहाँ छन् ? तिमीहरू आफ्ना सबै वैभवका साथ यस यज्ञमा 
आओ। 
यद्ूयं पृश्निमातरो मर्तासः स्यातन । स्तोता वो अमृतः स्यात् ॥॥॥  
हे मातृभूमिको सेवा गर्ने आकाशपुत्र मरुतृहरू हो ! तिमीहरू मरणशील प्राणीजस्तै छौ, तर 
तिमीहरूको स्तुति गर्नेहरूले अमरता प्राप्त गर्दछन्। म 
मा वो मृगो न यवसे जरिता भूदजोष्य प॒था यमस्य गादुप॥५॥ 
जसरी मृगका लागि घाँस अखाद्य मानिँदैन, उसै गरी तिम्रो स्तुति गर्नेहरू तिम्रा लागि अप्रिय 
नहोङन् । तिमीहरूको स्तुति गर्नेहरूले यमलोकको मार्गमा जानु नपरोस्।  
मो षुणः परापरा निर्त्रातिर्दुहणा वधीत्। पदीष्ट तृष्णया सह॥  . 
अति बलिया पापवृत्ति हामीभित्र नबढ्न् । पापवृत्तिले हाम्रो दुर्दशा र विनाश नगरुन्। तिर्खा मेयउन 
विनाश होस्। 
ति ७ अमवन्तो धन्वञ्चिदा रुद्रियासः । मिहँ कृण्वन्त्यवाताम् ॥७॥ 
कान्तिमान्, बलिष्ठ रुद्रदेवका पुत्र यी मरुत्गणले मरुभूमिमा पनि वर्षा गराउँछन् भन्ने कुरो सत्य 
हो। 
विद्युन्मिमाति वत्स न माता सिषक्ति। यदेषां वृष्टिरसर्जि ॥८॥ 
तका? सृजन गरेका बेला बिजुली चम्कन्छ र गड्गडाउँदै बर्सने पानीले धर्तीमा सेचन 
गर्छ । त्यस बेला निस्केको शब्द बाछालाई दुध चुसाउन लैनो गाई कराएभैँ सुनिन्छ। 
दिवा चित्तमः कृण्वन्ति पर्जन्येनोदवाहेन । यत्पृथिवीं व्युन्दन्ति ॥९॥ 
मरुतृगणले जल प्रवाह गर्ने मेघद्वारा दिउँसै अँध्यारो बनाइदिन्छन् र त्यसै बेला वर्षाले भूमि 
भिज्दछ। म 
स्वनान्मरुता विश्वमा सद्व पार्थिवम्। अरेजन्त प्र मानुषाः ॥१०॥ 
सहतहेरुको गर्जगाले जमिनको तल्लो भागमा रहेका सबै ठाउँहरू काँप्दछन्। त्यस. कृम्पनबाट 


सम्पूर्ण मानिसहरू पनि प्रभावित हुन्छन् । 
३९ 








 मरुतो वौडुपाणिभिश्चित्रा रोधस्वतीरनु । यातेमखिद्रयामभिः ॥११॥ 
है मस्त ।, तिमीहरू बांलंशाली बाहु भएका छौ । अविच्छिन्न वेग र गति लिएर सफा नदीतर्फ 
 जाओ। 
 स्थिरा व सन्तु नेंमयो रथा अश्वास एषाम्। सुसंस्कृता अभीशवः ॥१२। 
. हे मरुत्गर्ण  तिमीहरूको रथ बर्लिया घोडा, गतिलो धुरा र छरितो लगामले मनग्गे सहाउँदो होस्। 


  अच्छा वदा तना गिरा जरायै ब्रह्मणस्पतिम्। अग्नि मित्र न दर्शतम् ॥१२॥ 


हे याजकहरू हो !। असल मित्रजस्ता, ज्ञानका अधिपति अग्निदेवलाई स्तुतियुक्त वाणीले तिमीहरू 
प्रशंसा गर । 


मिमीहि शलोकमास्ये पर्जन्य इव ततनः । गाय गायत्रमुक्थ्यम् ॥१४॥ 


हे याजकह हो । आफैँले श्लोक रचना गरेर मेघको ध्वनिजस्तै ठूलो स्वरमा त्यसलाई तिमीहरू 
प्रचार गर । गायत्री छन्दमा काव्य रचना गरेर गाउने गर । 


वन्दस्व मारुतँ गण त्वेष पनस्युमर्किणम्। अस्मे वृद्धा असन्निह ॥१५॥ 


हे क्रत्विकहरू. हो ! काोन्तियुक्त, स्तुत्य, अर्चनयोग्य मरुत्गणलाई तिमीहरू अभिवादन गर  
उनीहरूको बास हाम्रा नजिकै यसै ठाउँमा होस् । 


सूक्त  ३९ 
क्रषि  कण्व घौर। देवता  मरुद्गण । छन्द  बार्हत प्रगाथ । 
प्र यथित्था परावतः शोचिर्न मानमस्यथ । 
कस्य क्रत्वा मरुत कस्य वर्षसा कं याथ कं ह धृतयः ॥१॥ 
हे कम्पायमान गराउने ममरुत्गण ! तिमीहरू टाढैबाट यहाँ आफ्नो बल प्रदर्शन गर्दछौ । त्यसपछि 
तिमीहरू कसका सज्ञमा जान्छौ ? कुन उद्देश्यले तिमीहरू त्यहाँ जान लागेका हौ ? त्यस बेलामा 
तिमीहरूको लक्ष्य के हुन्छ ? 
स्थिरा वः सन्त्वायुधा पराणुदे वीड उत प्रतिष्कभै । 
युष्माकमस्तु तविषी पनीयसी मा मर्त्यस्य मायिनः ॥२॥ 
तिमीहरूका हतियार शत्रुलाई लखेट्नका लागि प्रयोग होञन्। आफ्ना दृढ श्शक्तिले शत्रुहरूको 
प्रतिकार गर् । तिमीहरूको शक्ति प्रशंसनीय रहोस् । बहुरूपी मानिसलाई अघि नबंढाओ । 
 परा ह यस्स्थिरं हथ नरो वर्तयथा गुरु।  . 
 वि याथन वनिनः पृथिव्या व्याशाः पर्वतानाम् ॥२। 
हे मरुतगण ! तिमीहरू स्थिर वृक्षहरू ढलाउँदै, बलिया चट्टानलाई थर्काउँदै र भुईंको वन लतार्दै 
पर्वतबाट कट्ने गर्दछौ। 
नहि वः शत्रुर्विविदे अधि द्यवि रिशादसः ।   १ हा , 
युष्माकमस्तु तविषी तना ॥८ कन ० ॥४॥ 
हे शत्रुनाशक मरुत्गण ! द्युलोक र झ्जीलोलण  तिमीहरूका शत्रुको अस्तित्व बाँकी रहेको छैन । 
हे रुद्रका पुत्रहरू हो ! शत्रुलाई क्षतविक्षत गर्नका लागि तिमीहरू संबै मिलेर आफ्नो शक्ति व्यापक 


गराओ । 
। प्र वेपयन्तिपर्वतान्वि विञ्चन्ति वनस्पतीन् । ? 
प्रो आरत मरुतो दुर्मदा इव देवासः सर्वया विशा॥५॥ .. . 
... हे मरुतृगण . मदिराले मातेको मानिस काँपेजस्तै पारेर तिमीहरू पर्वतलाई कपाउँछौ र रुखहरु 

उखेलेर फ्याँक्दछौ, त्यसैलेतिमीहरू प्रजाहरूका अगाडि उन्नेति गर्दै जाओ । 
॥ उंपो रथेषु पुषतीरयुग्ध्वप्रष्टविहति रोहितः। .  
 आ वो यामाय पुथिवी चिदश्रोदबीभयन्त मानुषाः ॥९॥ 

हे मरुतृगण ! तिमीहरूको रथ रङ्गीबिरङ्खी चिह्न भएका पशुले हिँडाउँछन्। राता रङ्गका घोडाले 


तिमीहरूकै रथ तान्दछन् छन् । तिमीहरूका हिँड्दो आउने शब्द भूमिले सुन्छ, मानिसहरू त्यस ध्वनिले 
डराउँछन् । ।. म 


४० 


र 





दु हपाद्रठापतिरुकाकुष ट्रटारणाउपान करुण 
।  ३ ८,  
 कु ० पय ७   


वि रड रर रक अरुनु 


आओ वोमक्षू तनाय कं रुद्रा अवो वृणीमहे । 
गन्ता नून नो. वसा यथा पुरेत्था कण्वाय बिभ्युषे ॥७॥ 


हे रुद्रपुत्र मरुतंगण  आफ्ना सन्तानको रक्षा गर्नका लागि हामी तिमीहरूलाई स्तुति गर्दछौँ । 
. उहिलेउहिले कंण्व डराउँदा तिनको. रक्षा गर्नका लागि उनीतिर तिमीहरू चाँडै जान्थ्यौ । त्यसै गरी 
यति बेला हाम्रो रक्षा गर्नका लागि पनि चाँडै आइदेओ । ।।  


०... ०  युष्मेषितो मरुतो मर्त्यैषित आ यो नो अभ्व ईषते । 

... वितंयुयोत शवसा व्योजसा वि युष्माकाभिरूतिभिः ॥८॥ 
 है मरुतृणण  तिमाहरू वा अन्य कुन मानिसबाट प्रेरित शत्रु हामीमाथि हक जमाउन आयो भने 
तिमहरू आफ्नो बल, तेज र रक्षणसा धनले त्यसलाई टाढा हटाइदेओ। 


 .. .  असामि हि प्रयज्यवः कण्वं दद प्रचेतसः । 
,   ० असामिभिर्मरुतआन तिभिर्गन्ता वृष्टिँ न विद्युत ॥९॥ 
हे. विशिंष्टपूज्य र विशिष्ट ज्ञाता मरुत्गण ! कण्वलाई तिमीहरूले सम्पूर्ण किसिमले आश्रय 
दिएका थियौ । त्यस बेला बिजुली चम्कक। थियो र वर्षाको पानी वेगले परेको थियो । त्यस्तै 
बिजुली र पानीका साथ सम्पूर्ण साधन लिई हामीकहाँ आओ । 

असाम्योजो बिभृथा सुदानवोसामि धृतयः शव । 

 आघिद्विषे मरुतः परिमन्यव इणुँ न सृतत द्विषम्॥१०॥ 

हे उत्तम दानशील मरुत्गण ! सम्पूर्ण किसिमको पराक्रम र बल तिमीहरूसँगै छ। हे शत्रु थर्काउने 


मरुत््गण ! त्रषिहरूप्रति द्वेष गर्ने शत्रुलाई नष्ट गर्ने शत्र्घातक बाण तिमीहरू तयार गर । 


... सूक्त ४० 
क्राषि  कण्व हौर। देना । देवता  ब्रह्मणस्पति । छन्द  बार्हत प्रगाथ । 


ब्रह्मणस्पते । 
उप प्र यन्तु मरुतः सुदानव इन्द्र प्राशूर्भवा सचा ॥१॥ १ 
हे ब्रह्मणस्पति ! तिमी उठ, देवताहरूलाई भेट्न चाहने पदा चा हान तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। हितकारी 
मरुतृगण हामीकहाँ आउन् । हे   । तिमी ब्रह्मणस्पतिसँग सोमपान गर। . 
त्वामिद्धि सहसस्पुत्र 


हे साहसी कार्यका लागि प्रख्यात ब्रह्वाणस्पति ! युद्धमा मानिसहरू तिमीलाई गुहार्छन्। हे मरुत्गण 
। धनको इच्छा गर्ने जुन मानिसले ब्रह्मणस्पतिका साथै तिम्रो पनि स्तुति गर्छन् तिनीहरू उत्तम 
अश्चसहित श्रेष्ठ पराक्रम र वैभव पाएर सम्पन्न होछन्। म म 


प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनुता । 
अच्छा वीर नय पङ्क्तिराधसं देवा यज् नयन्तु न ॥२॥ 


. ब्रेह्माणस्पति हाम्रो अनुकूल भएर यञ्जम। आइदिङन् । हामीलाई सत्यरूप दिव्य वाणी प्राप्त होस् । 
, मनुष्यका हितकारी देवगण हाम्रा यज्ञमा पङ्क्तिबद्ध भएर अधिष्ठित होङन् र शत्रुहरूको विनाश 


नि म यो वाघते ददाति सूनरं वसु रु धत्ते अक्षिति श्रवः । 
तस्मा इडाँ सुवीरामा यजामहे ॥४॥ 
क्रास्विकलाई धन दिने रजमानले अक्षय यश प्राप्त गर्छन्। यजमान र क्रात्विकको उन्नतिका लागि 
हामी पराक्रमी, शत्रुनाशक र अपराजेय मातृभूमिको वन्दना गर्दछौँ । म 
प्रनूनं ब्रह्वाणस्पतिर्मन्त्र बक बिर । 
यस्मिन्रिन्द्रो वरुणो मित्रो देवा ओकांसि चत्रिरे ॥५॥ 
व्रह्वणस्पतिले निश्चय नै स्तुतियोग्य मन्त्रह . विधिपूर्वक उच्चरित गराउँछन् । ती मन्त्रहरूमा इन्द्र, 
वरुण मित्र र अर्यमा आदि देवगण निवास गरेका हुन्छन् । 
 तमिट्वोचेमा शम्भुव मन्त्रै देवा अनेहसम्। 
इमा च वाच प्रतिहर्यथा नरो विश्वेद्वामा वो अश्नवत्॥। . 
हे नेतृत्व गर्नेहरू ! यज्ञमा हामी सुखप्रद, विघ्ननाशक सन्त उच्चारण गर्दछौँ । हे नेतृत्व गर्ने 
देवताहरू । यदि तिमीहरू यस मन्त्ररूपी वाणीको कामना गर्दछौ भने यो सुन्दर स्तोत्र तिमीहरूलाई 
प्राप्त होस् । 
४१ 


को देवयन्तमश्नवज्जनं को वृक्तब्हिषम्। . 

प्रप्र दाश्चान्पस्त्याभिरस्थितान्तर्वावत्यक्षयं दधे ॥॥ 
देवत्व प्राप्त गर्न चाहनेका नजिकमा अरू को पो आङला र ? निश्चय पनि देवत्व प्राप्त गर्न 
चाहनेहरू नै आउँछन् । तिमीहरूबाट हविदाता याजकले आफ्ना सन्तान र पशुहरूका निम्ति उत्तम 


७ 


घरको आश्रय पाउँछन् । । 


उप क्षत्र पृञ्चीत हन्ति राजभिर्भये चित्सुक्षितिं दधे । 
नास्य वर्ता न तरुता मँहाधने नार्भे अस्ति वज्रिणः ॥८॥ 
ब्रह्मणस्पतिदेवले क्षत्रिय बल अभिवृद्धि गराएर राजाहरूको सहायता गर्दछन् र तिनका शुत्रहरू 


मार्दछन्। डर लागेका बेला उत्तम धैर्य धारण गर्ने वज्रधारी ब्रह्मणस्पतिदेव ठूला अथवा साना 
युद्धमा कसैसित पराजित हुँदैनन् । 


बि  
 छै 


सूक्त  ४१ 
क्रषि  कण्व घौर । देवता  वरुण मित्र अर्यमा आदित्यगण । छन्द  गायत्री । 

यं रक्षन्ति प्रचेतसो वरुणो.मित्रो अर्यमा । नू चित्स दभ्यते जन ॥१॥ 
जुन याजकलाई ज्ञानसम्पन्न मित्र, वरुण र अर्यमा आदि देवताहरूको संरक्षण प्राप्त भएको छ, 
त्यसलाई कसैले पनि दमन गर्न सक्दैन ।  

 यंबाहुतेव पिप्रति पान्ति मत्यं रिषः । अरिष्ट सर्व एधते ॥२॥ 

आफ्नै हातले विभिन्न किसिमको धन दिँदै वरुणादि देवताहरूले जुन मानिसको रक्षा गर्छन्, 
शत्रुहरूबाट अहिंसित भएर तिनको उन्नति हुन्छ। 

वि दुर्गा वि द्विषः पुरो घ्नन्ति राजान एषाम्। नयन्ति दुरिता तिर ॥३॥ . 
 राजाजस्ता वरुण देवताले शत्रुका सहरका किल्ला विशेष रूपले नष्ट गर्दछन् । उनी याजकलाई 
दुःख दिने मुख्य कारणहरू उनी टाढा हटाइदिन्छन्। 


 सुगः पन्था अनृक्षर आदित्यास क्रत॑ यते। नात्रावखादो अस्ति व ॥४॥ 
हे आदित्यहरू  तिमी यज्ञमा आउने मार्ग अति सुगम र काँडा आदिको बाधाविनाको छ। यस 
यज्ञमा तिम्रा लागि उत्तम हविष्यात्न समर्पित गरिएको छ। 


पाक यं भर नयथा नर पापित्या केन १ ७. प्र वः स धीतये नशत्॥५॥ 
अआदत्यहरू हा  जुन यञ्च हरूस तरिकाले सम्मन्न गराउँछौ 
रूपले सम्झन्छौ । त्यसलाई कसै गरी बिर्सन सकिँदैन ।  त्यौ यज्ञ तिमीहरू विशेष 


सरल मर्त्यो वसु विश्व तोकमुत त्मना। अच्छा गच्छत्यस्तृतः ॥६ ॥ 
हे आदित्यहरू हो ! तिमीहरूका याजक कसैसित पनि पराजित हुँदैनन 
पकनुरे १००३००,,००े हुँदैनन् । रत्न आदि धन र सन्तान 


कथा राधाम सखायः स्तोम मित्रस्यार्यम्णः । महि प्सरो वरुणस्य ॥७ ॥ 
हे मित्रहरू हो ! मित्र, अर्यमा र वरुणदेवका महान् ऐश्वर्यसाधनको त 
वर्णन कसरी गर्ने ? महिमा अपार छ। त्यसको 


मा वो घ्नन्तं मा शपन्त प्रति वोचे देवयन्त। सुम्नैरिद्वआ विवासे॥८॥ 
देवताहरू ! देवत्व प्राप्त गर्न खोज्ने साधकहरूलाई गर्दै 
७७ ० हामी स्तुति वचनले तिमीहरूलाई प्रसन्न ०१ तला दै हेपेर मुख छौड्न र बिझाउन 
क छुर दिमीयादा ॥१ ५७० । न ढुरुक्ताय स्पृहयेत् ॥९॥ 
जुवा खेल्दा पासा नखसुन्जेल हारजितको डर रहन्छ। गरी 
डराउनुपर्छ । त्यससित स्नेह गर्नुहुँदैन ।  विय खोल्ने पति 
सूक्त  ४२ 
क्रषि  कण्वघौर । देवता  पूपा। छन्द  गायत्री । 
सं पूषन्नध्वनस्तिर व्यंहो विमुचो नपात्। सक्ष्वा देव प्र णस्पुरः ॥१॥ 


हे पूषादेव । हामीमाथि सुखको वर्षा गराइदेङ । पाप मार्गबाट हामीलाई पर लैजाङ  हे देव । 
हामीलाई अघि बढाङ । 


,   


योन पूषत्नधो वृको दुःशेव आदिदेशति। अप स्म त॑ पथो जहि॥२॥ 
हे पूषादेव ! जुन हिंस्रक, चोर, जुवाडे आदिले हामीमाथि अधिकार गर्न खोजेका छन्, तिनीहरूलाई 
हामीदेखि दढा पुस्याइदेङ । 

अप त्यं परिपन्थिनं मुषीवाण हुरश्चितम् । दूरमधि स्रुतेरज ॥३॥ 
हे पूषादेव ! मार्गमा कुटपिट गर्ने र लुट्ने कुटिल चोरहरूलाई हाम्रो मार्गबाट यढा लगेर विनाश 
गर । 

त्वं तस्य द्वयाविनोञघशंसस्य कस्य चित्। पदाभि तिष्ठ तपुषिम् ॥४॥ 
दोहोरो नीतिमा चल्ने कुटिल हिंस्रकहरूका प्रत्येकका शरीरमा तिमी गोडाले कुल्चिएर उभिइदे र 
तिनलाई दबाइराख, बढ्न नदेख   

आ तत्ते दस्र मन्तुमः पूषत्रवो वृणीमहे। येन पितृनचोदय ॥५॥ 
हे दुष्टनाशक मनीषि पूषादेव  हामी आफ्नो रक्षाका लागि तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । तिम्रै संरक्षणमा 
हाम्रा पुर्खाहरू हुकेबढेका थिए । । ।  

अधा नो विश्वसौभग हिरण्यवाशीमत्तम । धनानि सुषणा कृधि॥६॥ 
हे सम्पूर्ण सौभाग्ययुक्त र स्वर्ण आभूषणले सम्पन्न पृषादेव । हामीलाई सबै खालका उत्तम धनर 
सामर्थ्यहरू प्रदान गर । 

अति नः सञ्चतो नय सुगा नः सुपथा कृणु। पूषन्रिह क्रतुँ विदः ॥७॥ 
हे पूषादेव । कुटिल दुष्टहरूबाट हामीलाई यढा लिएर जाञ । हामीलाई सुगम र सुपथ रूपमा 
कर्तव्य पालन गर्ने ज्ञान दे । 

अभि सूयवसं नय न नक्ज्वारो अध्वने । पूषत्निह क्रतुँ विद ॥८॥ 
हे पूषादेव ! हामीलाई मनग्गे जौ आदि अन्न भएका ठाउँमा लैजाङ । मार्गमा नयाँ सङ्कट आउन 

नपाञन्। हामीलाई आफ्ना कर्तव्यहरूको ज्ञान गराउ । 
शग्धि पूर्धि प्र यंसि च शिशीहि प्रास्युदरम्। पूषन्रिह क्रतुँ विदः ॥९॥ 
ं हे पूषादेव ! हामीलाई सामर्थ्य देछ। हामीलाई धनले सम्पन्न गराञ। हामीलाई साधनसम्पन्न 
। गराञ । हामीलाई तेजस्वी बनाउ । हाम्रो पेट पूर्ण गरा । हामीले आफ्ना कर्तव्य जानौँ । 
न पुषण मेथामसि सूक्तैरभि गृणीमसि । वसूनि दस्ममीमहे ॥१०॥ 
हामी पूषादेवलाई बिसंदैनौँ । सूक्तहरूबाट उनको स्तुति गर्दछौँ । प्रकाशमान सम्पदा हामी उनीबाटै 
माग्दछौँ । म 
सूक्त  ४३ । 
व्रषि  कण्व घौर । देवता  रुद्र मित्रावरुण सोम । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
कट्वदाय प्रचेतसे मीढहुष्टमाय तव्यसे । वोचेम शन्तम हृदे ॥१॥ 
विशिष्ट ज्ञानसम्पत्न, सुखी र बलशाली रुद्रदेवका निम्ति कुन सुखप्रद स्तोत्र पाठ गरौँ ? 
यथा नो अदिति करसक्चे नृभ्यो यथा गवे । यथा तोकाय रुद्रियम् ॥२॥ 
हामीलाई, हाम्रा पशुलाई, हाम्रा आफन्तहरूलाई, हाम्रा गाईलाई र हाम्रा सन्तानहरूलाई अदितिले 
आरोग्यवर्धक औषधिहरूको व्यवस्था गरुन् । 
यथा नो मित्रो वरुणो यथा रुद्रश्चिकेतति । यथा विश्वे सजोषसः ॥२३॥ 
मित्र, वरुण र रुद्रदेवले हाम्रो हितका लागि प्रयल गरेझैँ अन्य समस्त देवताहरूले पनि हाम्रो 
कल्याण गरुन् । 
गाथपतिं मेधपर्ति रुद्रै जलाषभेषजम्। तच्छैयो सुम्नमीमहे॥४॥ ७ कक 
सुखद जल र औषधीले युक्त, स्तुतिहरूका स्वामी र यज्ञका स्वामी रुद्रदेवसित हामी आरोग्य 
सुखको अपेक्षा गर्दछौँ । प्र  
यः शुक्र इव सूर्यो हिरण्यमिव रोचते। श्रेष्ठो देवानां वसुः ॥५॥ 
सामर्थ्यवान् सूर्य र् स्वर्णजस्तै दीप्तिमान् रुद्रदेव सबै देवहरूमा श्रेष्ठ र ऐश्वर्यवान् छन् । 
शन कस्त्यर्वते सुगं मेषाय मेष्ये । नृभ्यो नारिभ्यो गवे॥६॥ 
हाम्रा अश्च, बलिका पशु, भेडा, नरनारी र गाईका लागि रुद्रदेव अति मङ्गलकारी छन्  


श्दे 





अस्मे सोम श्रियमधि नि धेहि शतस्य नृणाम्। महि श्रवस्तुविनृम्णम् ॥७॥ 


हे सोमदेव ! हामी मनुष्यहरूलाई सयौँ किसिमको ऐश्वर्य, तेजयुक्त अन्न, बल र महान् यश प्रदान 
गर  


 मा नः सोम परिबाधो मारातयो जुहुरन्त। आ न इन्दो वाजे भज॥०८॥ 
सामयागमा वाधा दिने शत्रुले हामीलाई प्रताडित नगरुन्। कृपण र दुष्टहरूबाट हामी पीडित 
नहोऔँ । हे सोमदेव ! तिमी हाम्रो वल वृद्धि गराङ । 


यास्ते प्रजा अमृतस्य परिस्मिन्धामन्नृतस्य । ., 
मूर्घा नाभा सोम वेन आभूषन्तीः सोम वेदः ॥९॥ लि 
हे सोमदेव ! यञ्चका श्रेष्ठ स्थानमा प्रतिष्ठित तिमी अमृतले युक्त छौ  यज्ञकार्यका सर्वोच्च स्थानमा 
विभूषित प्रजाहरूलाई चिन । 
सूक्त  ४४ 
क्रषि  प्रकण्व काण्व । देवता  अग्नि अश्चिनीकुमार उषा । छन्द  बार्हत प्रगाथ । 
अग्ने विवस्वदुषसश्रित्रै राधो अमर्त्य । 
आ दाशुषे जातवेदो वहा त्वमद्या देवाँ उषर्बुधः ॥१॥ 
हे अमर अग्निदेव ! उषा कालमा विलक्षण शक्ति प्रवाहित हुन्छ। यो दैवी सम्पदा नित्य दान गर्ने 
. व्यक्तिहरूलाई दे । हे सर्वज्ञ ! उषाकालमा जागृत भएका देवताहरूलाई पनि यहाँ ल्याङ । 
 जुष्ये हि दूतो असि हव्यवाहनोग्ने रथीरध्वराणाम्। हु 
 सजूरश्चिभ्यामुषसा सुवीर्यमस्मे धेहि श्रवो बृहत् ॥२॥ ! ही त्य 
हि अग्निदेव ! तिमी सेचा गर्न योग्य देवंताकहाँ हवि पुन्याउने दूत हौ र यज्ञमा देवताहरूलाई ल्याउने 
. रथजत्तिकै छौ ।.अश्चिनीकुमारहरू र उपादेवीका साथ हामीलाई तिमी श्रेष्ठ, पराक्रमी एवं यशस्वी 
बवनारु .. ७०. २, ३ ६ ॥ छु ३ 
 अद्ा दूत वृणीमहे वसुमरगिने पुरुप्रियम्। 
 घूमकेठुँ भात्रजीक व्युष्टिषु यज्ञानामध्वरश्रियम् ॥३॥ म 
उपाकालमा सम्पन्न हुने,, धुवाँरूपी पताका र ज्वालाले सुशोभित यञ्चले सर्वप्रिय 
.. आश्रय एव महान् अग्निदेवलाई हवन ग्रहण गर्दछन् र शोभाले सम्पन्न हुन्छन् 
 औष्ठ यविष्ठर्मतिथि,स्व्ाहुत जुष्टं जनाय दाशुषे।.  हु 
स्पा  पा अच्छा ७ रण वनदसमग्निमीहेन्सूठिय ॥४॥  
समश्रठ,अत युवा,, अतिथिरूप वन्दनीय, हविदाता, यजमानका पूजनीय, ३ 
अग्निदेवलाई दिनहुँ स्तुति गर्दछौँ, उनले हामीलाई देवत्वतर्फ लैजाङन्   
. स्तविष्यामि त्यामहं विश्वस्यामृत भोजन ।  
 अग्ने त्रातारममृत मियेध्य जियष्ठ हव्यवाहन॥९॥  


हविवाहक 


अविनाशी, सवैलाई जीवन दिने, हविवाहक, विश्वका रक्षक, सबैका आराध्य. हित १,  
तिमीलाई हामी स्तुति गर्दछौँ ।  , कआराध्य, ॥  हे अग्निदैव 
 सुशंसो बोधि गृणते यविष्ठ्य मधुजिह्द स्वाहुत । ७  , 

प्रस्कण्वस्य प्रतिरत्रायुर्जीवसे भ० स्या दैव्यं जनम् ॥६॥ ..., 


मधुर जिह्वा भएका, १९कुहल ४७.  पात्र, हे तरुण अग्निदेव । तिमी राम्रोसित आहुति 
प्राप्त गर्दछौँ । याजकहरूको क्षा तिमी, बुझ। प्रस्कण्व आदि ज्ञानीहरूलाई दीर्घजीवन 
प्रदान गर्दै तिमी देवगणलाई सम्मानित गर।   

होतारं विश्ववेदस सं हि त्वा विश इन्धते। 

स आ वह पुरुहूत प्रचेतसोग्ने देवाँ इह द्रवत् ॥७॥ , 
होताका रूपमा विश्वको ज्ञान प्राप्त गर्ने हे, अग्निदेव ! तिमीलाई मनुष्यहरूले उचित रूपमा 
प्रज्वलित गर्दछन् । धेरैले आहुति प्रदान गर्ने हे अग्निदेव ! प्रकृष्ट ज्ञानले सम्पन्न देवताहरूलाई तीव्र 
गतिले यञ्चमा ल्याङ ।   ने 


वप्रियं देवदूत, सबका 
॥,  


४ 





सवितारमुषसमश्चिना भगमगिने व्युष्टिषु क्षपः । 

कण्वासस्त्वा सुतसोमास इन्धते हव्यवाहँ स्वध्वर ॥८॥ 
श्रेष्ठ किसिमका यञ्ञ सम्पन्न गर्ने हे अग्निदेव ! रात्रिपछिका उषा कालमा तिमी सविता, उषा, दुवै 
अश्चिनीकुमार, भग र अन्य देवताहरूका साथ यहाँ आउ । सोमरस निचोरेर तयार गर्ने र हविहरू 
पुग्याउने ग्रत्विकगणले तिमीलाई प्रज्वलित गर्दछन् । 

पतिर्द्रध्वराणामग्ने दूतो विशामसि । 

उषर्बुध आ वह सोमपीतये देवा अद्य स्वर्दुशः ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी साधकहरूद्वारा सम्पन्न हुने यञ्चका अधिपति र देवताका दूत हौ। उषाकालमा 
जाग्ने देवात्मालाई आज सोमपानका निम्ति यहाँ यज्ञस्थलमा ल्याउ । 

अग्ने पूर्वा अनृषसो विभावसो दीदेथ विश्वदर्शतः । 

असि ग्रामेष्वविता पुरोहितो ५सि यश्चेषु मानुषः ॥१०॥ म 
हे विशिष्ट दीप्तिमान् अग्निदेव ! विश्वदर्शनीय उषाकालभन्दा पहिले तिमी प्रदीप्त हुन्छौ । तिमी 
गाउँको रक्षा गछौं र यञ्च तथा मानिसका अग्रणी नेताजस्तै पूजनीय छौ । 

नि त्वा यज्ञस्य साधनमग्ने होतारमृत्विजम् । 

, मनुष्वद्देव धीमहि प्रतेतसं जीरं दूतममर्त्यम् ॥११॥ 

हे अग्निदेव । हामी मानिसहरू तिमीलाई यज्ञको साधनरूप, होतारूप, क्रत्विकरूप, प्रकृष्ट सानी 
रूप, चिरपुरातन रूप र अविनाशी रूपमा स्थापित गर्दछौँ । 

यद्देवानां मित्रमह पुरोहितो न्तरो यासि दूत्यम्। 

सिन्धोरिव प्रस्वनितास अर्मयोछग्नेभ्राजन्ते अर्चयः ॥१२॥ 
हे मित्रहरूमा महान् अग्निदेव ! तिमी जब यज्ञको पुरोहितका रूपमा देवताहरूका बीच दूतको 
कर्मका निम्ति जान्छौ त्यस बेला तिम्रा ज्वालाहरू समुद्रका प्रचण्ड छालहरूको जस्तै शब्द गर्दै 
प्रदीप्त हुन्छन् । 

श्रुधि श्रुत्कर्ण वह्विभिर्देवैरग्ने सयावभिः । 

आ सीदन्तु बर्हिषि मित्रो अर्यमा प्रातर्यावाणो अध्वरम् ॥१२॥ 
प्रार्थनमाथि ध्यान दिनै हे अग्निदेव ! हाम्रो स्तुति स्वीकार गर । दिव्य अग्निदेवजस्तै गतिमा हिँड्ने 
मित्र, अर्यमा आदि देवगण प्रातःकालीन यञ्चमा आएर बसून्।  

शुण्वन्तु स्तोमं मरुतः सुदानवोञग्निजिह्वा क्रतावृधः । 

पिबतु सोम वरुणो धृतव्रतोश्चिभ्यामुषसा सजूः ॥१४॥ 
उत्तम दानशील, अग्निरूपी जित्वाले यज्ञलाई बढाउने मरुत््गणले स्तोत्र श्रवण गरुन् । 
नियमपालक वरुणदेव, अश्चिनीकुमारहरू र देवी उषाका साथ सोमरस पान गरुन्। 


सूक्त  ४५ 
ब्राषि  प्रस्कण्व काण्व । देवता  अग्नि देवगण । छन्द  अनुष्टूप्। 
त्वमग्ने वर्सूरिह रुद्रां आदित्याँउत। 


स्वध्वरं जनं मनुजातँ घृतप्नुषम् ॥।॥ 
वसु, रुद्र कि० आदि देवताहरूको प्रसन्नताका लागि यज्ञ गर्ने हे अग्निदेव ! घिउको आहुतिले 


महान् यज्ञ सम्पत्र गर्ने मनुका सन्तानहरूलाई तिमी सत्कार गर । 
श्रुष्यवानोहि दाशुषे देवा अग्ने विचेतसः । 
गिर्वणस्त्रयसित्रिशतमा 


शव वह॥२९॥ 
हे अनि हिका ज्ञानसम्पन्न देवगणले हविदातालाई उत्तम सुख दिन्छन्। हे राता घोडाका 


धनी तथा अत्यन्त स्तुति गर्न योग्य अग्निदेव ! तेत्तीस कोटी देवतालाई यज्ञमा लिएर आउ । 


। 
श्रुधी हवम् ॥३॥ 
हे श्रेष्ठकर्मा, ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव ! तिमीले प्रतिमेधा, अत्रि, विरूप र अङ्गिराको आह्वान सुनेभझैँ 


अब प्रस्कण्वको प्नि आह्वान सुन । 


४५ 


, 





महिकेख ञतये प्रियमेधा ७५ 
राजन्तमध्वराणामगिनि शुक्रेण ॥४॥ 
दिव्य प्रकाशले युक्त अग्निदेव यज्ञका निम्ति तेजस्वी रूपमा प्रदीप्त भए। महान् कर्म भएका 
प्रियमेधा क्रषिहरूले आफ्नो रक्षाका लागि अग्निदेवलाई आह्वान गरे । 
घृताहवन सन्त्येमा उ पु श्रुधी गिर । 
याभिः कण्वस्य सूनवो हवन्तेश्वसे त्वा ॥५॥ 
हे घिउको आहुति भक्षण गर्ने अग्निदेव । कण्वका वंशज, आफ्नो रक्षाका लागि तिम्रो स्तुति 
गर्दछन् । तिनीहरूको स्तुति तिमी राम्ररी सुन । 
त्वां चित्रश्रवस्तम हवन्ते विक्ु जन्तवः । 
शोचिष्केशं पुरुप्रियाग्ने हव्याय वोढहवे ॥६॥ ० 
प्रेमपूर्वक हविष्य ग्रहण गर्ने हे यशस्वी अग्निदेव । तिमी आश्चर्यजनक वैभवले सम्पन्न छौ । सम्पूर्ण 
मनुष्य एवं क्रत्विकगण यञ्च सम्पादनका लागि तिम्रो आह्वान गर्दै हवि समर्पित गर्दछन् । 
नि त्वा होतारमृत्विजं दधिरे वसुवित्तमम् । 
श्रुत्कर्ण सप्रथस्तम विप्रा अग्ने दिविष्टिषु ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी होता रूप, क्रत्विक रूप, धन धारण गर्ने, स्तुति सुनिदिने र महान् यशस्वी हौ । 
विद्वान्हरू स्वर्गको कामना गर्दै तिमीलाई यज्ञमा स्थापित गर्दछन् । 
आत्वा विप्रा अचुच्यवुः सुतसोमा अभि प्रयः । 
बृहद्धा बिभ्रतो हविरग्ने मर्ताय दाशुषे ॥८॥ 
है अग्निदेव ! तिमी महान् तेजस्वी छौ। हविष्यान्न र सोमरस तयार गरेर राख्ने विद्वान्, दानेशील 
याजकहरू तिमीलाई स्थापित गर्दछन् । हि 
प्रातर्याव्णः सहस्कृत सोमपेयाय सन्त्य । 
इहाद्य दैव्यं जनं बहिरा सादया वसो॥९॥ 
हे बल उत्पन्न गर्ने अग्निदेव  तिमी धनका स्वामी हौ र दानशील छौ। यज्ञस्थलमा आउन तयार 
देवताहरूलाई आज प्रातःकाल बोलाञ र सोमपान गर्नका लागि कुशका आसनमा बसाङ । 
अर्वाञ्च दैव्यं जनमग्ने यक्ष्व सहृतिभिः । 
अयं सोम सुदानवस्तं पात तिरोअहृथम् ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! यज्चका अगाडि उपस्थित देवगणलाई उत्तम वचनले अभिवादन गर्दै यजन गर । हे 
श्रेष्ठ देवताहरू हो ! तिमीहरूका लागि सोमरस यहाँ तयार छ, पान गर । 
सूक्त  ४६ 
क्राषि  प्रस्कण्व काण्व । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  गायत्री , 
एषो उषा अपूर्व्या व्युच्छति प्रिया दिवः । स्तुषे वामश्चिना बृहत् ॥१॥ 
अपूर्व प्रिय उषादेवीले आकाशको तम नाश गर्दछिन्। देवी उषाका कार्यमा सहयोगी हे 
अश्चिनीक्रमाहरू ! हामी महान् स्तोत्रले तिमीहरूलाई स्तुति गर्दछौँ । 
या दस्रा सिन्धुमातरा मनोतरा रयीणाम्। धिया देवा वसुविदा॥२॥  
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! शत्रुलाई नाश गर्ने र नदीका उप्पत्तिकर्ता तिमीहरू नै हौ। विवेकपूर्वक 
कर्म गर्नेहरूलाई तिमीहरू अपार सम्पत्ति दिने गर्दछौ । 
वच्यन्ते वाँ ककुहासो जूर्णायामधि विष्टपि । यद्वा रथो विभिष्पतात् ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरूको रथ पक्षीझैँ उडेर आकाशमा पुग्दछ। त्यस बेला 
स्वर्गलोकमा तिमीहरूका लागि प्रेशंसनीय स्तोत्रको पाठ हुने गर्दछ । 
हविषा जारो अपां पिपर्ति पपुरिर्नरा । पिता कुटस्य चर्षणि ॥४॥ । 
हे देवपुरुषहरू हो !। जल सुकाइदिने, पिताले झैँ पालनपोषण गर्ने, सबै कार्यका द्रष्य सूर्यदेवले 
हामीबाट प्रदान गरिएका हविद्वारा तिमीहरूलाई सन्तुष्ट गर्दछन्। .... 
आदारो वां मतीनां नासत्या मतवचसा। पात सोमस्य धृष्णुया ॥शा? .. 
हे असत्यविहीन, मननपूर्वक वचन बोल्ने अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू आफ्नो बुद्धि तीव्र 


रूपमा प्रेरित गराउने र सङ्घर्ष शक्ति बढाउने यो सोमरस पान गर । 





४६ 


 








या नः पीपरदश्िना ज्योतिष्मती तमस्तिर 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! अन्धकार तामस्मे रासाथामिषम् ॥६॥ 


र हटाएर जीवनलाई उन्मुख गर्ने अन्नहरू 
जजेति छन् ती हामीलाई देओ । टाए लाई प्रकाशतर्फ उन्मुख गर्ने पोषक अन्नह 


आनो नावा मतीना यात पाराय गन्तवे। युज्जाथामश्चिना रथम् ॥७॥ 


है अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै आफ्ना रथ तयार गरेर हामीकहाँ आओ । आफ्ना श्रेष्ठ 
ब्रुद्धिले हामीलाई दुःखका सागरबाट पारि लगाइदेओ । 


अरित्रै वा विस्पृउथु तीर्थे सिन्धुना रथ । धिया युयुज्न इन्दवः ॥८॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो !। तिमीहरू आउनका लागि द्युलोक साधन बनेको छ र त्यसको सीमा 
विस्तृत छ। नदी र तीर्थ प्रदेशमा पनि तिमीहरूकै बाये छ। तिमीहरूको रथ पनि तयार छ। 
तिमीहरूका लागि यहाँ विचार पुन्याईकन सोमरस तयार गरिएको छ। 


दिवस्कण्वास इन्दवो वसु सिन्धूनां पदे। स्वं वत्रि कुह धित्सथः ॥९॥ 
कण्वका वंशजहरूले तयार गरेको सोमरस दिव्यताले परिपूर्ण छ। नदीका किनारमा ऐश्वर्य 
राखिएको छ । हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू आफ्नो स्वरूप कहाँ प्रदर्शित गर्न चाहन्छौ ? 
अभूदु भा उ अंशवे हिरण्यं प्रति सूर्य । व्यख्यज्जिद्वयासितः ॥१०॥ 
अमृतमयी किरणयुक्त सूर्यदेव आफ्नै आभाले सुनको डल्लोजस्तो भएर उदाउँदै छन् । यस बेला 
श्याम वर्णका अग्निदेव ज्वालारूपी जिश्वाले विशेष रूपमा प्रकाशित भएका छन्। हे 
अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूका आउने बेला यही हो । 
अभूदु पारमेतवे पन्था ग्रतस्य साधुया। अदर्शि वि स्रुतिर्दिवः ॥११॥ 
द्युलोकबाट अन्धकार मेटाउँदै विशिष्ट प्रभा प्रकट हुन लागेको छ। यसो भएकाले यज्ञको मार्ग 
राम्ररी देखियो । त्यसैले हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू आइदेओ । 
तत्तदिदश्चिनोरवो जरिता प्रति भूषति। मदे सोमस्य पिप्रतो ॥१२॥ म 
 सोमरस पाउँदा ज्यादे रमाउने अश्चिनीकुमारका उत्तम संरक्षणको बयान स्तोताहरूले राम्ररी गर्दछन् 
 वावसाना विवस्वति सोमस्य पीत्या गिरा। मनुष्वच्छंभू आ गतम् ॥१२॥ 
दीप्तिमान् मनमा निवास गर्ने, सुखदायक अश्चिनीकुमारहरू ! मनुले झैँ श्रेष्ठ सुसार गर्ने 
यजमानका नजिकै तिमीहरू दुवै निवास गर्दछौ । त्यसैले सोमपान गर्न र स्तुति सुन्नका लागि यस 
यञ्चमा आओ । पमन स्पाचरद। बर नयो अचुभि 
युवोरुषा अनु श्रियं परिज्मनोरुपाचरत्। क्रता वनथौ अक्तुमिः ॥१४॥ 
हे आधिनीकामारहरू हो ॥ चारैतिर यात्रा गर्ने तिमीहरू दुईलाई शोभासम्पन्न भएकी उषादेवीले 
पछ्याउँछिन् । तिमीहरू रातका समयमा पनि यञ्ञको सेवन गर्दछौ । 
उभा पिबतमश्चिनोभा न शर्म यच्छतम्। अविद्वियाभिरूतिभिः ॥११॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै सोमरस पान गर । आलस्य नगरीकन रक्षा गर्दै हामीलाई 
सुख प्रदान गर । म 
. सूक्त४७ त 
व्राषि  प्रस्वण्व काण्व । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  बाहंत प्रगाथ । 
अरयं वां मधुमत्तमः सुतः पनुक०  पुनम त 
अघिल्लो दिन पहिले तयार गरिएको सोमरस पान गर  यञ्चकर्ता यजमानलाई रल र ऐश्वर्य प्रदान 
गर  


त्रिवन्धुरेण त्रिवृता सुपेशसा रथेना यातमचचिना । 


हवम्॥२॥ 
कण्वासो वां ब्रह्म कृण्वन्त्यध्वरे तेषा सु शुणुत भएका अति सुशोभित रथमा यहाँ आओ । 
हे अधि वृत्त भएका, तीन अवलमस्न ७ 
धैनीकुमार हो ! तीन वृ ढुवैलाई 


यज्ञमा कण्वका वंशजले तिमीहरू दुवै मन्त्रयुक्त स्तुति गर्दछन्, उनीहरूको आह्वान सनु । 


 श्र७ 


अख्चिना मधुमत्तमं पात सोममृतावृधा। 
 अथाद्य दस्रा वसु बिभ्रता रथै दाश्वांसमुप गच्छतम् ॥२॥ 

हे शत्रुनाशक, यञ्चवर्द्धक अश्चिनीकुमारहरू हो ! अत्यन्त मिठो सोमरस पान गर । आज रथभरि धन 
राखेर हविदाता यजमानका नजिकै आओ । 

त्रिषधस्थे बर्हिषि विश्ववेदसा मध्वा यश मिमिक्षतम्। 

कण्वासो वां सुतसोमा अभिद्यवो युवां हवन्ते अश्चिना ॥४॥ म 
हे सर्वज्ञ अश्चिनीकुमारहरू हो ! तीन ठाउँमा राखिएका कुशका आसनमा बसेर तिमीहरू यज्ञको 
सेचन गर । स्वर्गको कामना गर्ने कण्वका वंशजले सोमरस निचोरेर तिमीहरू दुवैलाई बोलाउँछन् 

याभिः कण्वमभिष्टिभिः प्रावतं युवमश्चिना ।  

ताभिः ष्व१स्माँ अवतं शुभस्पती पात सोममृतावृधा ॥५॥ दुवैले 
यञ्चलाई बढाउने र शुभकर्मका पोषक हे अश्विनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैले जुन सुरक्षित 
साधनद्वारा कण्वको रक्षा राम्ररी गरैका थियौ, तिनै साधनहरूले हाम्रो पनि उचित रक्षा गर र प्रस्तुत 
सोमरस पान गर। ओ   छि 

सुदासे दस्रा वसु बिभ्रता रकैपृक्षो वहतमश्चिना। .   

रयिं समुद्रादुत वा दिवस्पर्यस्मै धत्तै पुरुस्पृहम् ॥। . . नाजिर 
शत्रुका लागि उग्र रूप ध्रारण. गर्ने हे अश्चिनीकुमार हो  रथमा धन रं अन्न राखेर तिमीहरूले 
सुदासकहाँ पुग्यायौ । उसरी नै धेरैले खोज्ने गरेको धन अन्तरिक्ष अथवा सागरबाट ल्याएर हामीलाई 
प्रदान गर । 


यन्नासत्या परावति यद्वा स्थो अधि तुर्वशे। 
अतो रथेन सुवृता न आ गत साक सूर्यस्य रश्मिभिः ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू टाढा या नजिकै जहाँ छौ, त्यहीँबाट उत्तम गति भएका रथमा 
सूर्यको रश्मिसँगै हाम्रा नजिक आओ। 
 अर्वाञ्चा वां सप्तयोध्वरश्रियो वहन्तु सवनेदुप। 
, इषं पृञ्चन्ता सुकृते सुदानव आ बरहिः सीदतं नरा ॥८॥ 
 है देवपुरुष अश्चिनीकुमारहरू हो  यज्ञको शोभा बढाउने अश्वले तिमीहरू दुवैलाई लिएर 
 सोमयागको नजिकै आउछन् । उत्तम कर्म गर्ने र दान दिने याजकहरूमा अन्नको आपूर्ति गर्दै 
 तिमीहरू दुवै कुशका आसनमा बस । १  
! तेन नासत्या गत रथेन सूर्यत्वचा । 
...  यैनशश्वदूहथुर्दाशुषे वसु मध्वः सोमस्य पीतये॥९॥ . 
हे सत्यवर्धक अश्चिनीकुमारहरू हौ ! सूर्यसमान तेजस्वी जुन रथमा दाताले याजकलाई सधैँभरि 
धन ल्याएर दिने गर्दछन्, उसै रथमा तिमीहरू मिठो सोमपान गर्न यहाँ आओ । 
 उक्थेभिरवागवसे पुरूवसू अर्केश्व नि ह्ृयामहे। 
  शश्चत्कण्वानां सदसि प्रिये हि कं सोम पपथुरञ्चिना ॥१०॥ 
हे विपुल धनले सम्पन्न अश्चिनीकुमारहरू हो ! आफ्नो रक्षाका निम्ति हामी स्तोत्र र पूजाअर्चनाले 
बारम्बार तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ। कण्वका वंशजहरूका यज्ञसभामा तिमीहरू सधैँ सोमपान 
गर्दछौ  





। सूक्त  ४८ 
क्रषि  प्रस्कण्व काण्व । देवता  उषा । छन्द  बार्हत प्रगाथ । 

सह वामेन न उषो व्युच्छा दुहितर्दिवः ।  
सह द्युम्नेन बृहता विभावरि राया देवि दास्वती ॥॥ . 
हे आकाशपुत्री उषा ! उत्तम, तेजस्वी, दानी र धन तथा महान् ऐश्वर्यले युक्त भएर तिमी हाम्रा 
सम्मुख प्रकट होड, हामीलाई तिम्रो कपाप्राप्त भइरहोस्।  

अश्चावतीर्गोमतीर्विश्वसुविदो भूरि च्यवन्त वस्तवे। 

उदीरय प्रति मा सूनुता उषश्वोद राधो मघोनाम् ॥२॥ 
घोडा, गाई आदिले सम्पन्न धनधान्य प्रदान गर्ने उषा न छ. र्ण प्राणीको कल्याणका लागि प्रकाशित 

भएकी छिन् । हे उषा  कल्याणकारी वचनका साथै हामीलाई तिमी उपयुक्त धन र वैभव प्रदान 

गर । 
. सुप 


 


उवासोषा उच्छाच्च नु देवी जीरा रथानाम्। 

ये अस्या आचरणेषु दधिरे समुद्रे न श्रवस्यवः ॥३॥ 
पहिलेदेखि निवास गरिरहेकी उषादेवी रथ चलाउँदै अब प्रकट भइदिञन् । रल खोज्ने मानिसले 
समुद्रतर्फ मन लगाएभझैँ हामी उषादेवीका आगमनको प्रतीक्षा गर्दै छौँ । 


उषो ये ते प्र यामेषु युज्जते मनो दानाय सूरयः । 
अत्राह तत्कण्व एषां कण्वतमो नाम गृणाति नृणाम् ॥४॥ 
हे उषा ! तिमी आउने बेलामा जुन स्तोता धन दान गर्ने विचार गर्दछ, अत्यन्त मेधावी कण्व त्यस्ता 
मानिसको प्रशंसा गर्दै स्तोत्रहरू गाउँछन् । 
आघा योषेव सूनर्युषा याति प्रभुञ्जती । 
जरयन्ती वृजनं पद्दृदीयत उत्पातयति पक्षिणः ॥५॥ 
. सबैको राम्रो हेरचाह गर्ने उषादेवी आएर निर्बललाई शक्तिशाली बनाउँछिन् । तिनले हातगोडा 
कला कर्म गर्न प्रेरित गर्छिन् र चराहरूलाई सक्रिय गराउँछिन्। उषादेवी उत्तम गृहिणीजस्तै 
छन् । 
वि या सृजति समन व्यपेर्थिनः पद न वेत्योदती । 
वयो नकिष्टे पप्तिवांस आसते व्युष्यै वाजिनीवति ॥६॥ 
उषादेवी सबैको मन कर्म गर्नतिर प्रेरित गर्दछिन् र धनको इच्छा गर्ने पुरुषार्थीलाई प्रेरणा दिन्छिन् । 
यी जीवनदात्री उषादेवी निरन्तर गतिशील रहन्छिन्। हे अन्नदात्री उषा ! तिमी प्रकाशित 
 भइसकेपछि चराहरू आआफ्ना गुँडमा बसिरहँदैनन्। 
एषायुक्त परावतः सूयस्योदयनादधि । 
शत रथेभिः सुभगोषा इयं वि यात्यभि मानुषान् ॥७॥ 
यी उपषादेवी सूर्य उदाउने स्थानभन्द ढा रहेका देशहरूलाई पनि नजिक्याउँछिन्। यी 
सौभाग्यशालिनी उषादेवी मनुष्यलोकमा सयौँ रथहरूद्वारा गमन गर्दछिन् । 
विश्वमस्या नानाम चक्षसे जगज्न्योतिष्कृणोति सूनरी । 
अप द्वेषो मघोनी दुहिता दिव उषा उच्छदप स्रिधः ॥०॥ या 
सम्पूर्ण जगत्ले यी उपादेवीलाई झुकेर नमस्कार गर्दछन् । प्रकाश दिने, उत्तम मार्ग देखाउने, 
ऐश्वर्यसम्पत्र, आकाशपुत्री उषाले हामीलाई दुःख दिने शत्रु यढा लखेद्छिन् । 
उष आ भाहि भनुना चन्द्रेण दुहितर्दिवः । 


आवहन्ती भूर्यस्मभ्यं सौभगं व्युच्छन्ती दिविष्टिषु ॥९॥ 
हे आकाशपुत्री उषा ! तिमी आह्लादप्रद दीप्तिले सर्वत्र प्रकाशित छौ। हामीलाई इच्छा लागेको 


स्वर्गीय सुखका साथै सम्पूर्ण उत्तम सौभाग्यहरू लिएर आउ र दुर्भाग्यरूपी अन्धकारलाई 


हटाइदेउ । 

विश्वस्य हि प्राणर्न जीवन त्वे वि यदुच्छसि सूनरि । 

सा नो रथेन बुहता विभावरि श्रुधि चित्रामधे हवम्॥१०॥ 
हे सुमार्ग प्रेरक उपादेवी ! उदय हुनासाथ तिमी नै विश्वका सम्पूर्ण प्राणीहरूको जीवन आधार 
बन्दछ्यौ । विलक्षण धनले युक्त कान्तिमती हे उपादेवी ! तिमी आफ्ना रथमा आएर हाम्रो पुकार  
सुनिदेउ । ततरताका 

वंस्व यश्चित्री मानु म 

कै हयुदता अध्वराँ उप ये त्वा गृणन्ति वह्ृयः ॥११॥ 
हे उपादेवी ! मनुष्यका लागि विभित्र अन्न र साप वृद्धि गर । जुन याजक तिम्रो स्तुति गर्दछन् 
उनीहरूका उत्तम कर्मले सन्तुष्ट होर तिनलाई यज्ञीय कर्ममा प्रेरित गर । 

विश्वान्देवाँ आ वह सोमपीतये दो व्य घुयप  

सास्मासु धा गोमदशवावदुकथ्या उ बाट गै 
हे उषादेवी ! सोमपान गर्नका लागि अन्तरि देवताहरूलाई यहाँ लिएर आउ । हामीलाई 
घोडा, गाई आदिले युक्त धन र पौष्टिक अन्न प्रदान तर. 


४९ 


यस्या रुशन्तो अर्चयः प्रति भद्रा अदृक्षत । 
सा नो रयिं विश्ववार सुपेशसमुषा ददातु सुग्म्यम् ॥१२॥ 
जुन उषादेवीका प्रकाशित किरणहरू मङ्गलकारी हुन्छन्, उनै उषादेवीले 
गर्न योग्य, उत्तम, सुखप्रद धन प्राप्त गराखन् । 
ये चिद्धि त्वामृषयः पूर्व कतये जुहुरेवसे महि। 

 सानः स्तोमाँ अभि गृणीहि राधसोषः शुक्रेण शोचिषा ॥१४॥ 
हे श्रेष्ठ उषादेवी ! उहिलेका क्रषिहरू अन्न र संरक्षण प्राप्त गर्नका 
तिमी यश र तेजस्विताले युक्त भएर हाम्रा स्तोत्रहरू स्वीकार गर । 

उषा यदद्य भानुना वि द्वारावृणवो दिवः । 

प्रनो यच्छतादवृक पृथु च्छर्दि प्र देवि गोमतीरिषः ॥१५ ॥ ।निहकहरूबाट 
हे उषादेवी । तिमीले प्रकाशका दुवै द्वार खोलिदिएकी छ्यौ । अब तिमी हिंस्रकहरूबाट रक्षत गर्दै 
विशाल आवास र दुध आदिले युक्त अन्न हामीलाई प्रदान गर । 

सं नो राया बृहता व्रिश्वपेशसा मिमिक्ष्वा समिडाभिरा। 

सं द्युम्नेन विश्वतुरोषो महि सं वाजेर्वाजिनीवति ॥१६॥ त 
हे उषादेवी ! हामीलाई सम्पूर्ण पुष्टिप्रद महान् धनहरूले युक्त गरा । अन्न प्रदान गर्ने हे श्रेष्ठ 
उषादेवी । हामीलाई शत्रु संहार गर्ने बल दिएर अन्नले सम्पन्न गरा  .. 

सूक्त  ४९ 
ग्रषि  प्रस्कण्व काण्व । देवता  उषा । छन्द  अनुष्टुप् । 

 उषो भद्रेभिरा गहि दिवश्चिद्रोचनादधि । 


देवीले हामी सबैका लागि ग्रहण 


लागि तिमीलाई बोलाउँथै। 


वहन्त्वरुण्प्सव उप त्वा सौमिनो गृहम ॥१॥ 
हे उषादेवी ! द्युलोकका दीप्तिमान् स्थानबाट कल्याणकारी मार्ग पहिल्याउँदै तिमी यहाँ आउ । 
अरुण वर्णका अश्वले तिमीलाई सोमयाग गर्न लागेका ठाउँमा पुस्याउन् । 
सुपेशसं सुख रथं यमध्यस्था उषस्त्वम् । 
तेना सुश्रवसं जनं प्रावद्य दुहितर्दिवः ॥२॥  म 
हे आकाशपुत्री उषादेवी ! तिमी जुन सुन्दर र सुखप्रद रथमा आरूढ छ्यौ, उसै रथद्वारा उत्तम हवि 
प्रदान गर्ने सबै याजकहरूलाई रक्षा गर । 
वयश्चित्ते पतत्रिणो द्विपच्चतुष्पदर्जुनि । 
की. उषः आसनुतूज ॥०००७७० ०. ॥३॥ 
हे देदा उपादेवी ! उदाइसकेपछि जमिन तथा अन्तरि 
यढायढासम्म स्वेच्छापूर्वक विचरण गरेका देखिन्छन् ।  
व्युच्छन्ती हि रश्मिभिर्विश्वमाभासि रोचनम् । 
ताँ त्वामुषर्वसूयवो गीर्भि कण्वा अहूषत ॥४॥ 
हे उषादेवी  उदित भएपछि तिमी आफ्ना किरणले सम्पूर्ण विश्व प्रकाशित गर्दछ्यौ । धनको 
कामना गर्ने कण्वका वंशजहरू तिम्रो आह्वान गर्दछन् । 
सूक्त  ५० 
क्रषि  प्रस्कण्व काण्व । देवता  सूर्य । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
उदु त्यं जातवेदसँं देव वहन्ति केतवंः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥॥ 
सम्पुर्ण प्राणीका ज्ञाता सूर्यदेवले समस्त विश्वलाई दृष्टि प्रदान गर्नका लागि ज्योतिर्मयी रश्मिहरू 
विशेष रूपले प्रकाशित भएका छन् । 
अप त्ये तायवो यथा नक्षत्रा यन्त्यक्तुभिः । सूराय विश्वचक्षसे ॥२॥ 
सबैलाई प्रकाश दिने सूर्यदेव उदाउना साथ रात्रि र ताराको समूह चोर लुकेभैँ लुक्छन् । 
अदृश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जनाँ अनु । भ्राजन्तो अग्नयो यथा ॥३॥ 
प्रज्वलित अग्निको किरणभैँ, सूर्यदेवका प्रकाशले सम्पूर्ण प्राणीजगत्लाई प्रकट गर्दछ । 


७ तु न , । 








तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य। विश्वमा भासि रोचनम् 
॥ सूवंदेव म्॥४॥ 
है सूर्यदव । तिमी साधकहरूको उद्धार गर्ने, समस्त संसारका एक भोत्र दर्शनीय प्रकाशक हौँ। 
तिमीले नै विस्तृत पु यलाई चार तिरबाट प्रकाशित गरेका छौ। 

प्रत्यक दवानां विशः प्रत्यङ्ङुदेषि प्रत्यङ् 
हे सूर्यदेव ! तीनै लोकका निवासीले तिम्रो दत कह विक स्वदरा॥१॥ 


दर्शन गर्न सक्षन् भनी मरुत्गण, देवगण, मनुष्य र 
स्वर्गलोकका बासिन्दाहरूका अगाडि तिमी नियमित रूपले उदाउँछौ  १ 


येना पावक चक्षसा भुरण्यन्त जनाँ अनु 
कुछ नु। त्वं वरुण पश्यसि ॥६॥ 
जुन दृष्टि वा प्रकाशले तिमी प्राणीहरूलाई धारणपोषण गर्ने यस संसारलाई प्रकाशित गर्दछौ, हामी 
तिम्रा त्यसै प्रकाशलाई स्तुति गर्दछौँ । 


वि द्यामेषि रजस्पृथ्वहा मिमानो ३ ७ 
हे सूर्यदेव ! तिमी दिन र रातका रूपमा ५७७७ यिभीजन गक सून॥ की द्युलोकमा विचरण 
गर्दछौ । त्यसो हुनाले सबै प्राणीलाई तिमीबाट लाभ प्राप्त हुन्छ। 

सप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य । शोचिष्केशं विचक्षण ॥८॥ 
है सवद्रष्टा सूर्यदेव ! तेजस्वी ज्वालाहरूले युक्त दिव्यता तिमीले धारण गरेका हुनाले तिम्रा 
सप्तरङ्गी किरणरूपी अश्चहरूको रथ पनि सुशोभित भएको छ। 

अशुक्त सप्त शुन्ध्युवः सूरो रथस्य नप्त्यः । ताभिर्याति स्वयुक्तिभि ॥९॥ 
॥०७०७ ३० गर्ने, ज्ञानसम्पन्न, उ्ध्वगामी सूर्यदेव सप्तरङ्गी किरणरूपी अश्वहरूले सजिएका 
रथमा विराजमान हुन्छन् । 

उद्दयं तमसस्परि ज्योतिष्पश्यन्त उत्तरम्। 

देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम्॥१०॥ 
अन्धकार हटाउने श्रेष्ठतम ज्योतिलाई हामीले देखेका छौँ। उनै ज्योतिस्वरूप र देवताहरूमा 
उत्कृष्टतम ज्योतिर्पुञ्ज सूर्यमा हामी पुग्न सकौँ । 

उद्यत्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तराँ दिवम्। 

हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाणं च नाशय ॥११॥ 
हे मित्रहरूका मित्र सूर्यदेव । तिमी आकाशमा उदाएर हृदयको रोग र शरीरको कान्ति नष्ट गर्ने 
अन्य रोगहरूलाई पनि नष्ट गरिदेङ । 

शुकेषु मे हरिमाणं रोपणाकासु दध्मसि। 

अथो हादिद्रवेषु मे हरिमाणं नि दध्मसि ॥१२॥ 
हामी आफूमा उत्पन्न हुने सुकाउने रोगहरू सुगा, रुख र हरिया वनस्पतिमा लगेर जिम्मा लगाउँछौ  

उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह। 

द्विषन्त महा रन्धयन्मो अहँ द्विषते रधम् ॥१३॥ 
हे सूर्यदेव  आफ्नो सम्पूर्ण तेजका साथ उदाएर हाम्रा सबै रोगहरू नियन्त्रण गर। हामी ती 
रोगहरूका नियन्त्रणमा कहिल्यै नपरौँ । 

स्क्त  ५१ जगती॥छ 
 सव्य आङ्िरस । देवता  इन्द्र। छन्द  

अभि ०१० पकमृतिियितर गीर्भिर्मदता वस्वो अर्णवम् । 

यस्य द्यावोन मानुषा भुजे मंहिष्ठमभि विप्रमर्चत ॥१॥  
हे याजकहरू हो । शत्रुलाई पराजित गर्ने, अनेकाँबाट प्रशसित, वैदिक क्रचाहरूले स्तुति गरिन 
योग्य, धनका सागर इन्द्रदेवलाई प्रार्थना गर। जसका वरिपरि द्युलोकजस्तै विस्तृत कल्याणकारी 

छन् त्यस्ता ज्ञानवान् इन्द्रदेवलाई सुख प्राप्तिका लागि अर्चना गर  
कार्यहरू व्याप्त छन्, त्य कम्तरिकषप्री आ तवियीभिरावतम 
शतक्रठुं जवनी सूनृतारुहत् ॥२॥ 

, 
खोजेको पुन्याइदिने, अन्तरिक्षलाई तेजले छन नि? तीता जातिमा इन्द्रदेतलाई स्तुति गरे। 
देवताहरूका मधुर वाणीले इन्द्रदेवको उत्साह ९ हे 








त्वं गोत्रमङ्गिरोभ्यो वृणोरपोतात्रये शतदुरेषु गातुवित् । 
ससेन चिद्विमदायावहो वस्वाजावद्रि वावसानस्य नर्तयन् ॥३॥  । 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले अङ्गिरा ग्रषिका लागि गाईको बथान छोडायौ । अत्रि क्रषिका लागि सय ढोका 
भएको गुफाबाट बाहिर निस्कने बाटो ठम्याइदियौ । विमद क्रषिका लागि अन्नले भरिएको धन 
प्राप्त गरायौ र युद्धमा वज्जले संसारको रक्षा गच्यौ  त्यसो हुँदा तिम्रा महिमाको वर्णन कसले गर्न 
सक्लार ? । 
त्वमपामपिधानावृणोरपाधारयः पर्वते दानुमद्वसु । 
वृत्रै यदिन्द्र शवसावधीरहिमादित्सूर्य दिव्यारोहयो दृशे ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! आकाशमा स्पष्ट रूपले दृष्टिगत भएर प्रकाशित हुन सकौँ भनी तिमीले जल भरिएका 
मेघलाई मुक्त गरायौ। पर्वतमा रहेका दस्यु वृत्रबाट धन लियौ। आफ्ना बलले वृत्र र अहिरूप 
मेघलाई भत्कायौ । 
त्वं मायाभिरप मायिनो धम स्वधाभिर्ये अधि शुप्तावजुद्वत । 
त्वं पिप्रोनुर्मणः प्रारजः पुरः प्र ग्रजिश्वान दस्युहत्येष्वाविथ ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! जुन राक्षसले यञ्चको हवि आफ्ना मुखमा हाल्दथे, ती प्रपञ्चीहरूलाई ७०७५ आफ्नो 
मायाद्वारा मारिदियौ । हे मनुष्यहरूबाट स्तुति गरिने इन्द्रदेव ! तिमीले आफ्नो मात्रै पेट भर्ने पिप्रु 
नामका राक्षसको सहर ध्वस्त गग्यौ र युद्धमा राक्षसहरूलाई विनाश गरेर क्रजिश्वा नामका क्रषिको 
रक्षा गख्यौ । 
त्वं कुत्सं शुष्णहत्येष्वाविथारन्धयोतिथिग्वाय शम्बरम् । 
महान्त चिदर्बुद नि क्रमी पदा सनादेव दस्युहत्याय जसिषे ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले युद्धमा शुष्णलाई नाश गरेर कृुत्सलाई रक्षा गस्यौ। अतिथिग्व क्रषिलाई 
सहायता गर्नका लागि शम्बासुरलाई पराजित गन्यौ। महान् बलशाली अर्बुदलाई गोडाले 
कुल्चियौ । असुर नाश गर्नका लागि नै उत्पन्न भएका हौँ । 
त्वे विश्वा ताविषी सध्यग्घिता तव राधः सोमपीथांय हर्षते। 
तव वज्जञ्चिकिते बाह्रोर्हितो वृश्वा शत्रोरव विश्वानि वृष्ण्या ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीमा सबै किसिमका बल समाविष्ट छन् । तिम्रो मन सोमपान गर्नका लागि सधैँ 
उत्साहित रहन्छ। तिमीले बाहुमा धारण गरेको वज्ज सर्वत्र प्रसिद्ध छ। त्यसै वज्जले तिमी 
शत्रुहरूको सम्पूर्ण बल नाश गर्दछौँ । 
वि जानीद्यार्यान्ये च दस्यवो बर्हिष्मते रन्धया शासदव्रतान्। 
शाकी भव यजमानस्य चोदिता विश्वेत्ता ते सधमादेषु चाकन ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी आर्यहरूलाई चिन र अनार्यहरूलाई पनि चिन । व्रतहीनहरूलाई अधीनमा राख र 
यञ्च गर्नेहरूको हितका लागि तिनलाई नाश गरिदेङ । हे सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव ! तिमी सबै यञ्चमा 
यजमानलाई प्रेरणा प्रदान गर भन्ने हामी चाहन्छौँ । 
अनुव्रताय रन्धयन्नपत्रतानाभूभिरिन्द्र श्नथयन्ननाभुवः । 
वृद्धस्य चिद्वर्धतो द्यामिनक्षतः स्तवानो वग्रो वि जघान संदिह ॥९॥ 
इन्द्रदेव व्रतवानका लागि व्रतहीनलाई प्रताडित गर्दछन् र आस्तिकका लागि नास्तिक विनाश 
गक उनी द्युलोकमा क्षति गर्ने असुर मार्ने प्राचीन पुरुष इन्द्रदेवको बढ्दो यशलाई वम्र त्रषिले 
स्तुति गरे । 
तक्षद्यत्त उशना सहसा सहो वि रोदसी मज्मना बाधते शवः । 
आत्वा वातस्य नृमणो मनोयुज आ पूर्यमाणामवहन्नभि श्रवः ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! उशना क्रषिले स्तुतिगरेर तिम्रो बल तीव्र बनाए । तिम्रो प्रचण्ड बलका कारण द्युलोक 
र पृथ्वी भयमुक्त भए । मनुप्पबाट स्तुति गरिने हे इन्द्रदेव ! मन गर्नासाथ रथमा नारिने अश्वमा तिमी 
आएर हामीलाई अन्न र यशले परिपूर्ण गराउ । 
मन्दिष्ट सदुशाने शने काव्ये सचाँ इन्द्रो वङ्क् वङ्कुतराधि तिष्ठति । 
उग्रो ययिं निरपः स्रोतसासृजद्ि  ७५ दुंहिता ऐरयत्पुरः ॥११॥ 


उशनाका स्तुतिले प्रसन्न भएर इन्द्रदेव अति अश्वमाथि आरूढ भए । त्यसपछि मेघबाट जल 
बगाइदिए र शुष्ण असुरको बलिया सहरहरूलाई ध्वस्त गराए  
५२ 


आस्मा रथ वृषपाणेषु निष्ठसि शार्यातस्य प्रभूता येषु मन्दसे। 
इन्द्र यथा सुतसोमेषु चाकनोनर्वाणं श्लोकमा रोहसे दिवि ॥१२॥ 


हे इन्द्रदेव । तिमी सोमरस पान गर्नका लागि रथमा बसेर जान्छौ । जुन सोमरसले तिमी प्रसत्र 


हुन्छौ, त्यो शर्य्यातका परक्रमबाट उत्पन्न हुन्छ। जस्ता सोमयज्ञको कामना तिमी गर्दछौ तिम्रो यश 
उस्तै किसिमले उज्ज्वल रूपमा वृद्धि हुने गर्दछ । 


अददा अभाँ महते वचस्यवे कक्षीवते वृचयामिन्द्र सुन्वते। 
मेनाभवो वृषणश्वस्य सुक्रतो विश्वेत्ता ते सवनेषु प्रवाच्या ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! राम्रो किसिमले स्तुति गर्ने र सोम तयार गर्ने कक्षीवान् राजाका लागि तिमीले ज्यादा 
व्याख्याविवेचना नगरीकन सजिलै बुझिने विद्याहरू प्रकट ग्यौ। हे उत्तम कर्मशील इन्द्रदेव ! 
तिमीले वृषणश्च राजाका लागि प्रेरणादायक वाणी प्रकट गयौ । तिम्रा यी सबै कार्यहरू सोम यञ्चमा 
वर्णनयोग्य छन् । 
इन्द्रो अश्रायि सुध्यो निरेके पञ्नेषु स्तोमो दुर्यो न यूपः । 
अश्चयुर्गव्यू रथयुर्वसुयुरिन्द्र इद्रायः क्षयित प्रयन्ता ॥१४॥ 
निराश्रित व्यक्तिहरूका लागि एक मात्र आश्रयदाता इन्द्रदेव नै हुन् । इन्द्रदेवलाई गरिएको स्तुति 
दलिनलाई थामेको खम्बाजस्तै निरन्तर रूपमा स्थिर रहन्छ। अध, गाई, रथ र धनका शासक 
इन्द्रदेव नै प्रजाले खोजेको ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 
इद नमो वृषभाय स्वराजे सत्यशुष्माय तवसेवाचि। 
अस्मिन्रिन्द्र वृजने सर्ववीराः स्मत्सूरिभिस्तव शर्मन्त्स्याम ॥११॥ 
बलशाली, स्वयं प्रकाशित, सत्यरूप, सामर्थ्यशाली, श्रेष्ठ इन्द्रदेवलाई स्तुतिका साथ हामी 
अभिवादन गर्दछौँ । हे इन्द्रदेव ! हामी सबै जना यस सङ्ग्राममा शूरवीरहरूका साथ रहने तिम्रै 
आश्रयमा उपस्थित छौँ । 
सुक्त  ५२ 
व्रषि  सव्य आङ्गिरस । देवता  इन्द्र। छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
त्य सु मेष महया स्वर्विद शर्त यस्य सुभ्वः साकमीरते। 
अर्त्य न वाजँ हवनस्यदं रथमेन्द्र ववृत्यामवसे सुवृक्तिभिः ॥१ ॥ 
हे अध्वर्यु ! शत्रुसित प्रेतिस्पर्धा गर्ने र धन दान गर्न उचित स्थानमा जाने इन्द्रदेवको पूजन विधिवत् 
गर। हामी आफ्नो रक्षाका लागि अश्चजत्तिकै छिये यञ्चमा पुग्ने इन्द्रदेवका यशको स्तुति गर्दै 


उनलाई रथतर्फ उन्मुख गराउँछौं । 
स पर्वतो न धरुणोष्वच्युत सहस्रमूतिस्तविषीषु वावृधे । 


ड्न्द्रो यदवृत्रमवधीन्रदीवृतमुब्जन्न्णासि जर्हषाणो अन्धसा ॥२॥ 
सोमयुक्त हविष्यात्न पाएपछि हर्षित भपुका इन्द्रदेवले जलप्रवाह रोक्ने वृत्रलाई मारेर पानीमा 


बगाए। जलप्रवाहलाई संरक्षण प्रदान गर्नका लागि इन्द्रदेवले आफ्नो बल बढाए । त्यसपछि उनी 


पानीका बीचको पर्वतजत्तिकै अविचल बनेर स्थिर भए । म 

स हिद्वरो द्वरिषु वव्र क॒धनि चन्द्रबुध्नो मदवृद्धो मनीषिभिः । त 

इन्द्र तमह्दे स्वपस्यया धिया मंहिष्ठरातिं स हि पप्रिरन्धसः ॥२॥ 
इन्द्रदेव शत्रुहरूका लागि विकराल शु नै हुन्। उनी आकाशमा व्याप्त आह्लादका रूप हुन्। 
विद्वानहरूले प्रदान गरेको सोमबाट उनले उन्नति गर्दछन् । महान् ऐश्वर्यदाता इन्द्रदेवलाई हविष्यान्नले 


सन्तुष्ट पार्न हामी उत्तम वाणीले बोलाउँछौँ । 


आ यं पुणन्ति दिवि सद्घबहिषः समुद्र न खुभ्ती स्वा अभिष्टयः । 
त॑ वृत्रहत्ये अनु तस्थुरूतयः शुष्मा इन्द्रमवाता अहनुतप्सवः ॥४॥ 
नदीले समुद्रलाई जलपूर्ण गराएझैँ कुशका आसनमा बसेका द्युलोक निवासी देवताहरूले 
इन्द्रदेवलाई सन्तुष्ट पारे । इन्द्रदेवले सजिलैसित वृत्रको वध गर्न लाग्दा मरुत््गणले आफूखुसी उनै 


बलवान्, संरक्षक, शत्रुरहित, शुश्र कान्तियुक्त इन्द्रदेवलाई सहयोग गरे । 


५२ 





अभि स्ववृष्टिं मदे अस्य युध्यतो रघ्वीरिव प्रवणे सञ्चुरूतयः । 

इन्द्रो यद्वज्जी धृषमाणो अन्धसा भिनम्लस्य परिधीँरिव त्रितः ॥५॥ . 
उत्तम वर्षा हुन नदिने असुरसित युद्ध गर्नका लागि सोमपानले हर्षित भएका इन्द्रदेव तयार भए। 
संरक्षक मरुत्गण पनि नदीको प्रवाहझैँ उनकै पक्षमा लागे। सोमबाट उन्नति गर्ने वज्जधारी 
इन्द्रदेवले त्यस असुरलाई बलपूर्वक मारेर द्यावापृथिवी र अन्तरिक्ष तीनै ठाउँका सिपनाहरू खुला 


गराए । 
परी घृणा चरति तित्विषे शवोपो वृत्वी रजसो बुध्नमाशयत् । 
वृत्रस्य यत्रवणे दुर्गुभिश्वनो निजघन्थ हन्वोरिन्द्र तन्यतुम् ॥९॥ 
वृत्रासुरले जल रोकेर अन्तरिक्षका गर्भमा सुतेको थियो । त्यस्ता बेलामा जललाई मुक्त गर्नका 
लागि हे इन्द्रदेव ! तिमीले कठिनतापूर्वक नियन्त्रणमा आउने वृत्रका धुतुनामा वज्जले प्रहार गग्यौ। 
यसबाट तिम्रो कीर्ति सर्वत्र फैलियो र बलको उन्नति भयो । 
हृदं न हि त्वा न्युषन्त्यूर्मयो ब्रह्माणीन्द्र तव यानि वर्धना। 
त्वष्य चित्ते युज्य वावृधे शवस्ततक्ष वञ्जमभिभूत्योजसम् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । जलले जलाशय प्राप्त गरेझँ हाम्रो मन्त्ररूपी स्तोत्र तिमीले प्राप्त गर्छौ । त्यस स्तोत्रले 
तिम्रो उन्नति गराउँछ । त्वप्टादेवले आफ्नो बल नियन्त्रण गरेर तिम्रो बल बढाए । त्यसपछि शत्रुलाई 
पराजित गर्नमा सहयोगी तिम्रो वज्ज उध्याए । 
जघन्वाँ उ हरिभि संभृतक्रतविन्द्र वृत्रै मनुषे गातुयन्नपः । 
अयच्छथा बाह्वोर्वज्रमायसमधारयो दिव्या सूर्य दुशे ॥८॥ 
हे श्रेष्ठ कर्म सम्पादक इन्द्रदेव ! वज्ज हातमा लिएर घोडामाथि चढेपछि तिमीले मनुष्यको हितका 
लागि वृत्रलाई माच्यौ र जलको मार्ग खोलिदियौ। त्यसपछि देख्न सकिने गरी सूर्यदेवलाई 
द्युलोकमा प्रतिष्ठित गरायौ । 
बृहत्स्वश्वन्द्रममवद्यदुक्थ्यपमकृण्वत भियसा रोणं दिवः । 
यन्मानुषप्रधना इन्द्रमूतयः स्वनृषाचो मरुतोमदन्ननु ॥९॥ 
मानिसहरू वृत्रदेखि डराएका थिए। उनीहरूले इन्द्रदेवका लागि आनन्ददायक, बतप्रद, 
आह्लादक र स्वर्गीय उक्तिहरू रचना गरे । त्यसपछि मरुतृगणसित आएर उनीहरूले आफ्नो 
८० निम्ति युद्ध गर्ने, आफ्ना निम्ति असल काम गर्ने, आकाशको रक्षा गर्ने इन्द्रदेवलाई सहायता 
गर्र   
द्यौश्चिदस्यामवाँ अहे स्वनादयोयवीद्धियसा वज्र इन्द्र ते। 
वृत्रस्य यद्वद्वधानस्य रोदसी मदे सुतस्य शवसाभिनच्छिर ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! सोमपानबाट प्राप्त गरेका हर्षका कारण तिमीले द्युलोक र पृथ्वीलाई दुःख दिने वृत्रको 
शिर वज्जका बलियो छप्काले काटिदियौ। त्यस बेला विशाल आकाश पनि वृत्रका विकराल 
शब्दले कम्पायमान भयो  
यदिन्विन्द्र पृथिवी दशभुजिरहानि विश्वा ततनन्त कृष्टयः । 
अत्राह ते मद्दवन्विश्रुतं सहो द्यामनु शवसा ब्णा भुवत्॥११॥ 
हे इन्द्रदेव ! पृथ्वी दसौँ गुना साधनहरूले सम्पन्न भएकाले मानिसहरूले दिनप्रतिदिन उन्नति गर्न 
लागे ! त्यसपछि हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिम्रो बल र पराक्रम पनि पृथ्वीबाट द्युलोकसम्म सर्वत्र 
फैलिएर प्रसिद्ध होस् । 
त्वमस्थ पारे रजसो व्योमन स्वभूत्योजा अवसे धुषन्मनः । 
चकृषे भूमि प्रतिमानमोजसोपः स्व परिभूरेष्या दिवम् ॥१२॥ 
हे सङ्घर्षशील मन भएका इन्द्रदेव ! अन्तरिक्षभन्दा माथि रहे पनि तिमीले आफ्नो ज्योतिर्मय स्वरूप 
संरक्षण गर्नका लागि पृथ्वीको निर्माण गरेका हौ । अन्तरिक्ष र द्युलोकमा व्याप्त भएको बलको 
प्रतिमूर्तिजस्तो भएर छ   छौ। नन क पति 
त्वं भुवः प्रतिमा पृथिव्या क्रष्ववीरस्य बृहत पतिर्भू । 
विश्वमाप्रा अन्तरिक्ष महित्वा सत्यमद्धा नकिर्यस्त्वायान् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी विस्तृत भूमिका प्रतिरूप हौ । महान् बलले सम्पन्न व्यापक आकाश लोकका 
१०५१  नै हौ र आफ्नो महत्ताले सम्पूर्ण अन्तरिक्ष ढाक्दछौ । निश्चय नै तिमीजत्तिको अर्को 
पनि छैन । 


५४ 








बो ककोटकरु तन 


न जा  जाए? ला आकलरुका पा पलणाकल हएकालाकार 


 हिरा कुहुरुराहुरुरुल काटरुाट, दतनटाहादुपाएकणणाप्रनाटररपुजरुमूककालटका जनाए पुकह छ  गएन पत टदाटणमकाल्णवाएकृहकु जकताटका एनारकाकल्दालणरटगतादाखल्कत जयाहकुप्कङन 
क ० ००१७ क ० ७ रु कारी पि ५  द्ः ७ क 





न यस्य च्चावापृथिवी अनु व्यचो न सिन्धवो रजसो अन्तमानशुः । 

नोत स्ववृष्टि मदे अस्य युध्यत एको अन्यच्चकृषे विश्वमानुषक्॥१४ 
द्यावा र पृथिवीले तिम्रो विस्तार ठम्याउन सकेनन्, अन्तरिक्षको जलले तिम्रो अन्त्य ठम्याउन सकेन, 
उत्तम वर्षाको बाधक वृत्रसित युद्ध गर्दा तिम्रा उत्साहको तुलना गर्नै सकिएन । हे इन्द्रदेव ! तिमी 
एक्ली न सबेतिर व्याप्त भएका हुनाले अन्यान्य विश्वलाई पनि प्रकट गर्दछौ । 

आर्चन्त्र मरुतः सस्मिन्नाजौ विश्वे देवासो अमदन्ननु त्वा। 

वृत्रस्य यद्भृष्टिमता वधेन नि त्वमिन्द्र प्रत्यानं जघन्थ ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव । वृत्रसितका युद्धमा सबै मरुतहरूले तिम्रो अर्चना गरे र सबै देवताहरूले तिमीलाई 
उत्साहित गराए। त्यस बेला तिमीले दुष्ट बुद्धि भएकाहरूलाई विनाश गर्ने वज्जले वृत्रका मुखैमा 
प्रहार गथ्यौ । 

सूक्त  ५३ 
क्रषि सव्य ७०. रस  देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

न्यूरे षु वाच प्र महे भरामहे गिर इन्द्राय सदने विवस्वतः । 

नू चिद्धि रल॑ ससतामिवाविदन्न दुष्टुतिद्रविणोदेघु शस्यते ॥१॥ 
हामी विवस्वानका यञज्ञमा उत्तम वचनले महान् इन्द्रदेवलाई स्तुति गर्दछौँ । सुताहाको धन चोरले 
सित चोरेझौँ इन्द्रदेवले असुरको रतहरू प्राप्त गरे । धन दान गर्नेहरूको निन्दा गर्नु प्रशंसनीय 
काम होइन । 

दुरो अश्वस्य दुर इन्द्र गोरसि दुरो यवस्य वसुन इनस्पतिः । 

शिक्षानरः प्रदिवो अकामकर्शनः सखा सखिभ्यस्तमिद्र गृणीमसि ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी अश्व, गाई, धनधान्य आदिका दाता हौ। तिमी सबैलाई पालनपोषण गर्दै उत्तम 
कर्मका लागि प्रेरणा दिने तेजस्वी र वीर हौ। सङ्कल्प नष्ट हुन नदिई पालन गर्ने र मित्रका मित्र 
पनि तिमी नै हौ । हामी तिम्रो स्तुति यसै रितले गर्दछौँ । 

 शचीव इन्द्र पुस्क्रृदद्युमत्तम तवेदिदमभितश्वेकिते वसु। 

अतः संगृभ्याभिभूत आ भर मा त्वायतो जरितुः काममूनयीः ॥३॥ . 
शक्तिशाली, बहुकर्मा, दीप्तिमान् हे इन्द्रदेव ! सम्पूर्ण धन तिम्रै हो भन्ने कुरो सबैले जानेको छ। 
वृत्रलाई पराजित गर र उसका धनले हामीलाई भरिपूर्ण गरा । आफ्ना प्रशंसकहरूको कामना 
तिमीले अवश्य पूरा गर्नुपर्दछ । 

एभिर्दुभिः सुमना एभिरिन्दुभिर्निरुन्धानो अमतिं गोभिरश्चिना। 

म इन्द्रेण दस्यु दरयन्त इन्दुभिर्युतद्वेषसः समिषा रभैमहि॥४॥ 

तेजस्वी हवि र तेजस्वी सोमरसबाट तृप्त हुने हे इन्द्रदेव ! गाई र घोडाका साथै धन दिएर हाम्रो 
दरिद्रता निवारण गर । सोमरसले तृप्त हुने, उत्तम मन भएका इन्द्रदेवबाट शत्रु नाश गराउँदै हामी 
द्वेषरहित होऔँ र अन्न प्राप्त गरी उचित रूपमा हर्षित होऔँ ।  

समिन्द्र राया समिषा रभेमहि सं वाजेभिः पुरुश्चन्द्रैरभिद्युभिः । 

सं देव्या प्रमत्या वीरशुष्मया गोअग्रयाश्चावत्या रभेमहि॥५॥ . 
हे इन्द्रदेव ! हामी धनधान्यले सम्पन्न होऔँ, सबैलाई हर्ष बाँड्न सक्ने सम्पूर्ण तेजस्विता र 
बलसम्पत्र होऔँ । हामी वीर सन्तान, श्रेष्ठ गाई र घोडा प्राप्त गर्न सक्ने उत्तम बुद्धिका होऔँ । 

ते त्वा मदा अमदन्तानि वृष्ण्या ते सोमासो वृत्रहत्येषु सत्पते। 

यत्कारवे दश वृत्राण्यप्रति बरिष्मते नि सहस्राणि बर्हयः ॥६ ॥ 
हे सज्जनका पालक इन्द्रदेव ! वृत्रलाई मार्ने लडाइँमा तिमीले बलवर्द्धक सोमरस पान गरेर आनन्द 
र उत्साह प्राप्त गयौ । त्यसै बेला सङ्कल्प लिएर तिमीले याजकहरूको हितका लागि दस हजार 
असुर संहार गण्यौ । 

धेदेषि धृष्णुया पुरा पुरं समिदं हंस्योजसा । 

मम्या दिन सख्या परावति निबर्हयो नमुचि नाम मायिनम् ॥७॥ 

हे सङ्घर्षशील शक्तिले सम्पत्न इन्द्रदेव ! शत्रुपक्षका योद्धासित तिमी सधैँ युद्ध गर्दछै । शत्रुका 


९५ 


अनेकाँ सहर तिमीले ध्वस्त पान्यौ। मरुत्हरू तिम्रा विनयी र योग्य मित्र हुन् । तिनीहरूले प्रशंसा 
गरेका हुनाले तिमीले नमुचि नामका मायावी असुरलाई मारिदियौ । 


त्वं करञ्जमुत पर्णयं वधीस्तेजिष्ठ यातिथिग्वस्य वर्तनी । 
. त्वं शता वङगृदस्याभिनत्युरोनानुदः परिषूता क्रजिश्वना ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले अतिथिग्वलाई दुःख दिने करञ्ज र पर्णय नामका असुरलाई तेजस्वी अस्त्रले 
वध गयौ। कसैको सहायता नलिई वङ्गृदका सयौँ सहर भत्कायौ र उसले वन्दी बनाइराखेका 
क्रजिश्वालाई मुक्त गरायौ।  


 त्वमेताञ्जनराजो द्विर्दशाबन्धुना सुश्रवसोपजग्मुः। 
षष्टिसहस्रा नवति नव श्रुतो नि चक्रेण रथ्या दुष्पदावृणक्॥९ 
हे प्रसिद्ध इन्द्रदेव । सुश्रवस राजाका आफन्त कोही थिएनन् । त एक्ला राजाका विपक्षमा 
लडाइँ गर्नका लागि बीस राजा र तिनीहरूका साठी हजार उनान्सय सैनिक. आइलागेका थिए । 
तिमीले आफ्नो दुर्लभ चक्रले तिनीहरूलाई नष्ट गराइदियौ । 
त्वमाविथ सुश्रवसं तवोतिभिस्तव त्रामभिरिन्द्र तूर्वयाणम् । 
,  त्वमस्मै कृत्संमतिथिग्वमायुं महे राजे यूनेअरन्धनायः ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले आफ्ना रक्षासाधनले सुश्रवसको र पोषण साधनले तूर्वयाणको रक्षा गण्यौ। 
तिमीले ती तरुण राजाको हित गर्नका लागि नै कुत्स, अतिथिग्व र आयु नामका राजाहरूलाई 
आफ्ना अधीनमा गरायौँ । 
य उद्चीन्द्र देवगोपा सखायस्ते शिवतमा असाम । 
त्वां स्तोषाम त्वया सुवीरा द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥११॥ 
हे यञ्चमा स्तुति गरिने इन्द्रदेव । तिमी देवताहरूबाट रक्षित छौ र हामी सबैका मित्र हौ । हामी सधैँ 
सुखी रहाँ । तिम्रा कृपाले हामी उत्तम बल र दीर्घायु पाउँछौँ, त्यसैले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 
सूक्त  ५४ 
ग्रषि  सव्य आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
मा नो अस्मिन्मघवन्पृत्स्वंहसि नहि ते अन्तः सवसः परीणशे । 
अक्रन्दयो नद्योड रोरुवद्वना कथा न क्षोणीर्भियसा समारत ॥१॥ 
जल र नदीलाई गतिशील बनाउने हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिमी महान् शक्तिले सम्पन्न छौ। 
हामीलाई युद्धबाट पर्न आउने दुःखबाट जोगाञ र सबैलाई भयमुक्त गरा । 
 अर्चा शक्राय शाकिने शचीवते शुण्वन्तमिन्द्र महयन्नभि ष्टुहि। 
यो धृष्णुना शवसा रोदसी उभे वृषा वृषत्वा वृषभो न्युञ्जते ॥२॥ 
हे मनुप्यहरू ! सर्वशक्तिमान् साधनहरूले सम्पन्न र तेजस्वी इन्द्रदेवलाई तिमीहरू पूजा गर । स्तुति 
सुनिर्दिने इन्द्रदेवको महिमा बयान गर । प्रचण्ड शक्तिले वर्षा गराउने इन्द्रदेव आफ्ना सामर्थ्यले 
०० हुनाले सबैले खोजेका कुराको वर्षा गर्दछन् । आफ्ना बलले पृथ्वी र द्युलोकलाई सन्तुलित 
गर्दछन् । 
अर्चा दिवे बृहते शूष्यँ१वचः स्वक्षत्रै यस्य धृषतो धृषन्मनः । 
बृहच्छूवा असुरो बर्हणा कुतः पुरो हरिभ्यां वृषभो रथो हि षः ॥३॥ 
इन्द्रदेव शत्रुको विनाश गर्नका लागि शारीरिक एवं मानसिक शक्तिले सम्पन्न छन् । यस्ता तेजस्वी 
र महान् आत्मबल भएका इन्द्रदेवलाई आदरयुक्त वचनले पूजा गरौँ । इन्द्रदेव महान् यशस्वी, 
प्राणशक्ति बढाउने, शत्रुनाशक, अश्च नारिएका रथमा हुन्छन्  
त्वँ दिवो बृहतः सानु कोपयो३व त्मना धृषता शम्बरं भिनत्। 
यन्मायिनो व्रन्दिनो मन्दिना धृषच्छिताँ गभस्तिमशनिं पुतन्यसि ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! उत्साहपूर्वक तीक्ष्ण वज्जले प्रहार गरेर तिमीले मायावी असुरको सैन्यदल नष्ट 
गरिदियौँ । विशाल द्युलोकका उच्च स्थानलाई तिमी प्रकम्पित गराउँछौ र आफ्ना बलले शम्बर 
नामका असुरलाई मार्दछौं । 


५६ 





पाको ्य्न्य्य््कक्कररा कुरेर 


कलललललललललमणणिििहि ललल 


२ .०॥५िछरलअबरकलकररुलाकरलललिलििजिविलि..िहरििललिलतिमितििि 


नि यद्वृणक्षि श्वसनस्य मूर्धनि शुष्णस्य चिद्व्रन्दिनो रोरुवद्वना। 

प्राचीनेन मनसा बरईणावता यदद्या चित्कृणवः कस्त्वा परि ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले गर्जनका साथ जलवर्षा गराउनका लागि जल शोषण गर्ने शुष्ण नामका 
असुरलाई वध गयौ । उहिलेदेखि आजसम्म तिमी उत्साहित मनले यस्तै काम गर्दै छौ । तिमीभन्दा 
माथि पुगेर तिमीलाई रोक्न सक्ने को छर   .। 

त्वमाविथ नय तुर्वशं यढुं त्वँ तुर्वीति वय्यं शतक्रतो। 

त्वं रथमेतशं कृत्व्ये धने त्वं ८ ५५५ दम्भयो नव ॥६॥ 
सयौँ यज्ञ आदि उत्तम कर्म सम्पन्न गरिसकेका हे इन्द्रदेव ! युद्धले उत्पन्न गरेका कठिन स्थितिमा 
तिमीले नर्य, तुर्वश, यदु, वय्य र तुर्वीतका वंशजहरूको रक्षा गच्यौ । तिमीले शत्रुका उनान्सय सहर 
ध्वस्त गराएर रथ र एतश नामका क्रषिहरूको रक्षा गण्यौ । 

स घा राजा सत्पतिः शूशुव्ज्जनो रातहव्य प्रति य शासमिन्वति । 

उक्था वा यो अभिगृणाति राधसा दानुरस्मा उपरा पिन्वते दिवः ॥७॥ 
सत्कर्मलाई प्रश्रय दिने र समृद्धिशाली राजाका शासनमा रहेकाहरू उत्तम हवि प्रदान गर्ने खालका 
हुन्छन्। उनीहरू हविष्यात्रका साथ उत्तम वचनले स्तुति गर्दछन्। उसै राज्यको हितका लागि 
दानशील इन्द्रदेव द्युलोकबाट मेघद्वारा वर्षा गराउँछन् । 

असम क्षत्रमसमा मनीषा प्र सोमपा अपसा सन्तु नेमे। 

ये त इन्द्र ददुषो वर्धयन्ति महि क्षत्र स्थविरं वृष्ण्यं च ॥८॥. 
हे सोमपान गर्ने इन्द्रदेव ! तिम्रा बलको, बुद्धिको र हर्षदायक कर्मको तुलना केहीसित गर्नै 
सकिँदैन । हवि समर्पित गर्नका लागि मानिसहरूलाई तिमीले दिएका सहयोगले महान् पराक्रमको 
महत्त्व र सामर्थ्य बढाउँछ। 

तुभ्येदेते बहुला अद्विदुग्धाश्मूषदश्वमसा इन्द्रपानाः । 

व्यश्नुहि तर्पया काममेषामथा मनो वसुदेयाय कृष्व ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! ढुङ्गामा कुटेर र छानेर धेरै किसिमका पात्रमा सोमरस राखिएको छ। यो सोमरस तिम्रै 
लागि हो। यो पिएर तिमी आफ्नो इच्छा पूर्ति गर । त्यसपछि उत्साहपूर्वक हामीलाई धन र वैभव 
प्रदान गर । 

अपामतिष्ठद्धरुणहर॑ तमोचन्तर्वृत्रस्य जठरेपु पर्वतः । 

अभीमिन्द्रो नद्यो वव्रिणा हिता विश्वा अनुष्ठाः प्रवणेषु जिघ्नते ॥१०॥ 
जलको प्रवाह रोकने पर्वत रूपधारी वृत्रले आफ्ना पेटभित्र जललाई स्थिर गरायो। त्यसो भएपछि 
अन्धकार व्याप्त भयो । वृत्रद्वारा रोकिएको त्यो जलप्रवाह इन्द्रदेवले मुक्त गरेर तलतिर बगाइदिए । 

स शेवृधमधि धा द्ुम्नमस्मे महि क्षत्र जनाषडिन्द्र तव्यम् । 

रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीव्राये च नः स्वपत्या इषे धाः ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीभित्र सुख, यश, सबैलाई शासन गर्ने राज्य  प्रशंसित सामर्थ्य तिमी स्थापित 
गराङ। हाम्रा धनको रक्षा गर्दै हामीलाई उत्तम सन्तान र धेरै मात्रामा धनधान्य प्रदान गरेर 
ऐश्वर्यवान् बनाउ । 

सूक्त  ५५ 
क्राषि  सव्य आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती । 

दिवश्चिदस्य वरिमा वि पप्रथ इन्द्र न मह्का पृथिवी चन प्रति। 

भीमस्तुविष्माञ्चर्षणिभ्य आतपः शिशीते वज्ै तेजसे न वंसगः ॥१॥ 
इन्द्रदेवको महानता पृथ्वीदेखि द्युलोकसम्म व्याप्त छ। आपना बलले उनलाई पराजित गर्न सकने 
कोही पनि छैन । शत्रुका लागि वात विकराल हुनाले उनलाई देखेर बलवान् शत्रु पनि चिन्तित 
हुन्छ। जुध्नका लागि साँढेले आफ्ना सिंङ जसरी तिखार्दछ प्रहार गर्नका लागि इन्द्रदेव आफ्नो वज्ज 
उसै ध्याउँछन् । 

 अर्णवो न नद्यः समुद्वियः प्रति गुभ्णाति विश्रिता वरीमभिः । 

इन्द्र सोमस्य पीतये वृषायते सनात्स युध्य ओजसा पनस्यते ॥२॥ 

समुद्रले नदीहरूलाई जसरी आफूभित्र समेद्दछ, उसै गरी आफ्ना उत्कृष्टताले इन्द्रदेव अन्तरिक्षमा 


५७ 


 


व्याप्त रहेको जलप्रवाह धारण गर्दछन्  इन्द्रदेव सोम पिउने रहर ज्यादै गर्दछन् । उहिलेटेखि न 
उनले युद्धमा सामर्थ्य र बलका विषयमा प्रशंसा पाएका छन्  


त्वं तमिन्द्र पर्वत न भोजसे महो नृम्णस्य धर्मणामिरज्यसि । 
प्र वीर्येण देवताति चेकिते विश्वस्मा उग्रः कर्मणे पुरोहित ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीसित अति धेरै बल छ। बलका दृष्टिले तिमी पर्वतसमान अटल छौँ । मेघजस्तो 
बलियो शत्रुलाई भत्काउँछौ र प्रजाले भोग गर्नका निम्ति त्यसको जल प्रदान गरेर शासन गर्दछौ। 
तिमी सबै काममा अग्रणी छौ र वलकैं कारण देवताहरूमा श्रेष्ठ मानिएका छौँ । 
स इद्दने नमस्युभिर्वचस्यते चारु जनेषु प्रब्नुवाण इन्द्रियम् । 
वृषा छन्दुर्भवति हर्यतो वृषा क्षेमेण धेनाँ मघवा यदिन्वति ॥४॥ 
आफ्नो सामर्थ्य प्रकट गर्ने, सुन्दर रूपका धनी र वलवान् इन्द्रदेव विनयशील मानिसहरूको स्तुति 
सुनेर प्रसन्न हुन्छन् । धनको कामना गर्नेहरूलाई उनी खोजेकै अनुसारका पदार्थहरू प्रदान गर्दछन् । 
स इन्महानि समिथानि मज्मना कृणोति युध्म ओजसा जनेभ्यः । 
अधा चन श्रद्द्धति त्विषीमत इन्द्राय वज्र निघनिध्नते वधम् ॥५॥ 
मनुष्यको हितका लागि आफ्ना महान् बलले वीर इन्द्रदेव ठूला युद्ध जित्दछन् । आफ्ना घातक 
वज्जले शत्रुको विनाश गर्दछन् । त्यसो भएर नै मानिसहरू तेजस्वी इन्द्रदेवका अगाडि श्रद्धाले 
झुक्दछन् । 
सहि श्रवस्यु सदनानि कृत्रिमा क्ष्मया वृधान ओजसा विनाशयन् । 
ज्योरतीषि कृण्वत्नवृकाणि यज्यवेञव सुक्रतुः सर्तवा अप सृजत् ॥६॥ 
यशको इच्छा गरेर असल काममा लाग्ने इन्द्रदेव आफ्ना तेजस्वी बलले शत्रुको घर नष्ट गर्दै उत्रति 
गर्दछन् । उनले सूर्य आदि नक्षत्रको प्रकाश छेक्ने आवरण हटाए र याजकका लागि जलको प्रवाह 
खोलिदिए । 
दानाय मनः सोमपावत्रस्तु तेशर्वाञ्चा हरी वन्दनश्रुदा कृधि । 
यमिष्ठासः सारथयो य इन्द्र ते न त्वा के ता आ दभ्नुवन्ति भूर्णयः ॥७॥ 
हे सोमपान गर्ने इन्द्रदेव ! तिम्रो मन दानमा लागोस् । तिमी हाम्रो स्तुति सुन्दछौ । आफ्ना अश्चहरू 
हाम्रा यज्ञतिर फर्कार  हे इन्द्रदेव ! तिम्रा सारथी रथ नियन्त्रण गर्ने काममा पूर्ण कुशल छन्। 
त्यसैले ठूलै बाधा आए पनि आत्तिँदैनन । 
अप्रक्षितं वसु बिर्भरषि हत्योरषाड्हँ सहस्तन्तवि श्रुतो दधे । 
आवृतासोवतासो न कर्तृभिस्तनूपु ते क्रतव इन्द्र भूरयः ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना दुवै हातमा अक्षय धन धारण गर्दछो । तिम्रा शरीरमा प्रचण्ड बल रहेको 
छ। स्तुति गर्नेहरूले तिम्रा शरीरको वृद्धि गराएका छन् । मानिसले इनार छोपेभँ प्रसिद्ध कर्महरूले 
तिमी छेकिएका छौ । 





सूक्त  ५६ 
क्रषि  सव्य आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती । 

एष प्र पूर्वीरव तस्य चग्रिषोत्यो न योषामुदयंस्त भुर्वणिः । 

दक्ष महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृभ्वसम् ॥१॥ 
संसारलाई पालनपोषण गर्ने इन्द्रदेव बहुसङ्ख्यक यजमानका सोमपात्र प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार 
गर्दछन् । सुन्दर अश्वले तानिएको, दीप्तिमान, स्वर्णिम रथभित्र बसेका इन्द्रलाई यजमानहरू 
सोमपान गराउँछन् । 

त॑ गूर्तयो नेमन्निषः समुद्र न संचरणे सनिष्यवः । 

पति दक्षस्य विदथस्य नू सहो गिरि न वेना अधि रोह तेजसा ॥२॥ बिट, 
धनको इच्छा गर्नेहरू समुद्रतिर गएझैँ हविदाता यजमान इन्द्रदेवतर्फ हवि लिएर लिएर हतारिँदै 
जान्छन् । हे स्तोता ! पहाडले बग्दै हिँडेका नदीको बाटो छेकेभैँ तिम्रा स्तुतिले बलका स्वामी, 
यञ्चका स्वामी, सङ्घर्षका नायक महान् इन्द्रदेवलाई आफ्नै तेजले छेकेर आफूतर्फ आकर्षित गर्दछ । 


९८ 





स तुर्वणिर्महाँ अरेणु पौस्ये गिरेर्भष्टरन भ्राजते तुजा शवः । 
येन शुष्ण मायिनमायसो मदे दुध्र आभूषु रामयन्नि दामनि ॥३॥ 
महान् इन्द्रदेवले शत्रु नाश गर्नका लागि जङ्गी कवच धारण गरेका छन् । शुष्ण नामका मायावी 


असुरलाई डोरीले बाँधेर तिनले भ्यालखानमा राखेका छन्। उनको निन्दारहित बल सङ्ग्राममा 
पर्वतको शिखरजस्तै स्पष्ट देखिएको छ। 


देवी यदि तविषी त्वावृधोतय इन्द्र सिषक्त्युषसं न सूर्य । 
यो धृण्पुना शवसा बाधते तम इयर्ति रेणुं बृहदर्हरिष्वणिः ॥४॥ 
हे स्तोता ! सूर्यदेवले उषादेवीलाई प्राप्त गरेझँ आफ्ना स्तुतिबाट मनग्गे बल भएका इन्द्रदेवलाई 
प्राप्त गर्न सक्छौ । उनले आफ्ना सङ्घर्षणील बलले दुष्कर्मरूपी अन्धकार हटाउँछन् । शत्रु रुवाउने 
इन्द्रदेवका सेनाले सङ्ग्राममा मनग्गे धुलो उडाउँछ। 
वि यत्तिरो धरुणमच्युत रजोतिष्ठितो दिव आतासु बर्हणा। 
 . स्वर्मीड्हे यमन्द इन्द्र हर्षहन्वृत्रै निरपामौब्जो अर्णवम् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! बादलले बोकेको जल तिमीले आकाशका विभिन्न दिशामा पुन्यायौ । सोमरसले हर्षित 
भएपछि र्न बलले युद्ध गरेर वृत्रलाई मान्यौ । त्यसपछि वृत्रले थुनेर राखेको जल तलतिर 
बगाइदियौ । ! 
त्वं दिवो धरुणं धिस ओसदा पृथिव्या इन्द्र सदनेषु माहिनः । 
त्वं सुतस्य मदे अरिणा अपो वि वृत्रस्य समया पाष्यारुजः ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले आफ्ना महान् बलले अन्तरिक्षको जल पृथ्वीमा पुन्यायौ । तिमीले सोमरस पान 
 गरेर उत्साहपूर्वक सङ्घर्षणील बलले वृत्रलाई माच्यौ । त्यसपछि पृथ्वीका सबै ठाउँलाई जलले 
सन्तुष्ट गरायौ । 
सूक्त  ५७ 
क्रषि  सव्य आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती । 
प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये सत्यशुष्माय तवसे मतिं भरे। 
अपामिव प्रवणे यस्य दुर्धर राधो विश्वायु शवसे अपावृतम्॥१॥ . 
अत्यन्त दानी, महान् ऐश्वर्यशाली, सत्यस्वरूप, पराक्रमी, इन्द्रदेवलाई हामी बुद्धिपूर्वक स्तुति 
गर्दछौ । ओरालोतिर बग्ने पानीको धारोजस्तै यिनको बल थाम्न कसैले सकदैन॥ त्यस्ता बलले 
जुटाएका ऐश्वर्य मानिसलाई जीवनभर दिइरहने उनको नियम बनेको छ। 
अध ते विश्वमनु हासिदिष्ट्य आपो निम्नेव सवना हविष्मतः। 
 यपत्पर्वते न समशीत हर्यत इन्द्रस्य वज्र श्नथिता हिरण्ययः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । सुनझैँ टल्कने तिम्रो घातक वज्र मेघलाई चिरा पार्न तयार भयो।,त्यस बेला हे इन्द्रदेव 
। संसारले तिम्रा लागि यञ्चको काम गर्न लाग्यो। याजकले तिमीलाई समर्पित गरेको सोम 
ं ओरालोतिर पानी बगेभझैँ प्रवाहित भयो। दु 
अस्मै भीमाय नमसा समध्वर उषो न शुभ्र आ भरा पनीयसे । 
यस्म धाम श्रवसे नामेन्द्रियं ज्योतिरकारि हरितो नायसे ॥२॥ 
हे दीप्तिमती उषादेवी ! शत्रुप्रति विकराल हुनाले प्रशंसनीय इन्द्रदेवलाई नमस्कार गर्दै यज्ञ 
सम्पादन गरा । उनको स्थान अन्नका लागि अत्यन्त प्रसिद्ध छ। उनको सामर्थ्य, र कीर्ति घोडा 


पा लाणाठ क गण. 


पुग्न सक्ने खालको छ, 
७ सन जा ते आय पुरा ये त्वारभ्य चरामसि प्रभूवसो। 
नहि त्वदन्यो गिरः सघत्क्षोणीरिव प्रति नो हर्य तद्चः ॥४॥ 


सम्पत्तिवान् र बहुप्रशंसित इन्द्रदेव ! हामी निष्ठापूर्वक तिम्रा संरक्षणमा रहेर कार्य गर्दछौँ 

क ० स्तुत्य देवता अन्य कोही छैन। त्यसो हुदा हामी तिम्रै स्तुति गर्दछौँ । पृथिवीले सबै 
खालका पदार्थ स्वीकार गरेझैँ हाम्रो स्तोत्र तिमी पनि स्वीकार गर ।, 

भूरि त इन्द्र वीर्यतव स्मस्यस्य स्तोतुर्मघवन्काममा पूण । 

अनु ते द्ौर्बुहती वीर्य मम इयंच ते पृथिवी नेम ओजसे॥५॥ 
हे ऐश्चर्यशाली इन्द्रदेव ! यी साधकहरू स्तुति गर्दै छन्, यिनको कामना पूरा गराछ। तिमी अत्यन्त 
बलवान् छौ । तिम्रै महान् बलले द्युलोक अडिएको छर तिम्रा बलका अगाडि पृथ्वी पनि झुक्दछ । 

५९ 





त्वं तमिन्द्र पर्वत महापुरं वज्रेण वञ्रिन्पर्वशश्चकर्तिथ। 

अवास्जो निवृताः सर्तवा अपः सत्रा विश्व दधिषे केवल सह ॥६॥ जले 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । अत्यन्त बलशाली मेघलाई तिमीले आफ्ना वज्जले टुक्राटुक्रा गरायौ र 
थुनिएका जलराशिलाई मुक्त गतिमा बगायौ। सबै खालका सङ्घर्ष शक्ति केवल तिमी.नै धारण 
गर्दछौ भन्ने कुरो सत्य हो । 


सूक्त  ५८ 
क्रषि  नोधा गौतम । देव्रता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप् 
नू चित्सहोजा अमृतो नि तुन्दते होता यद्ूतो अभवद्विवस्वतः । 
वि साधिष्ठेभि पथिभी रजो मम आ देवताता हविषा विवासति॥१॥ अक 
बलले उत्पन्न गराइएका यी अमर अग्निदेव कहिल्यै दुःखदायी हुँदैनन् भन्ने निश्चित छ। यजग 
दूतका रूपमा यिनी सहायक छन् । आफ्नो उत्तम मार्गबाट अन्तरिक्षमा देखिँदै यिनी यात्रा गर्दछन् । 
अर्पण गरिएको हविष्यान्न देवताहरूसमक्ष पुच्याएर यिनले देवतालाई सम्मानित गर्दछन् । 


आ स्ममद्य युवमानो अजसस्तृष्वविष्यन्नतसेषु तिष्ठति । 

अत्यो न पृष्ठ प्रुषितस्य रोचते दिवो न सानु स्तनयन्नचिक्रदत् ॥२॥  
कहिल्यै पुराना नहुने अग्निदव, समिधाका साथ हवि भक्षण गर्दै दीप्तिमान् हुन्छन् । घिउले .सेचन 
गरिएपछि मास्तिर उठिरहेको यिनको ज्वालो सजिएको घोडाझैँ सुन्दर देखिन्छ । आकाशमा रहने 
मेघको जस्तै गर्जन गर्दै यिनी उन्नतितर्फ लाग्दछन् । 


क्राणा रुद्रेभिर्वसुभिः पुरोहितो होता निषत्तो रयिषाडमर्त्यः । 

रथो न विक्ष्वृञ्जसान आयुषु व्यानुषग्वार्या देव हृण्वति ॥३॥ क 
यज्ञकर्म सम्पादन गर्नमा कुशल, रुद्र र वसुहरूले अगाडि लगाइएका, होताको रूपमा रहने, 
अविनाशी, धन प्रदान गर्ने र मनग्गे प्रतिष्ठा पाएका अग्निदेवलाई याजकहरू स्तुति गर्दछन् । 
रथजत्तिकै बढिरहेका अग्निदेवले याजकहरूको स्तुति पाएपछि प्रजाहरूलाई क्रमैसँग वरण गर्न 
योग्य र श्रेष्ठ धनले पूरा गराउँछन् । . 

वि वातजूतो अतसेषु तिष्ठते वृथा जुदूभिः सृण्या तुविष्वणिः । 

तृषु यदग्ने वनिनो वृषायसे कृष्ण त एम रुशदूर्मे अजर ॥४॥ ७. ३ 
समिधाहरूमा प्रज्वलित अग्निदेवका तेजस्वी ज्वाला वायुका संयोगले शब्दायमान हुँदै सुशोभित 
भइरहेका छन् । हे अजर प्तिमान् अग्निदेव । तिमी आफ्ना प्रखर शक्तिले वनलाई प्रभावित गर्दै 
कालो धुवाँका रूपमा ॥५ उठेर आफ्नो उपस्थिति जनाउँछौ । 

तपुर्जम्भो वन अहा वातचोदितो यूथे न साह्वाँ अव वाति वंसगः । 

अभिव्रजत्नक्षितं पाजसा रजः स्थातुश्वरथं भयते पतत्रिणः ॥५॥ 
प्रज्वलित तेजस्वी ज्वालारूपी दाह्वा हुनेअग्निदेव वायुबाट प्रेरित हुँदा. गाईका बथानको स्वच्छन्द 
साँढेजस्तै भएर वनमा घुम्दछन् । अनन्त आकाशमा पक्षीझैँ उनी घुमेका बेला स्थावरजङ्गम सबै 
भयभीत हुन्छन् । १ 

दधुष्ट्वा भृगवो मानुषेष्वा रयिं न चारु सुहवं जनेभ्यः । 

होतारमग्ने अतिथि वरेण्य मित्र न शेवं दिव्याय जन्मने ॥६॥ . 
हे अग्निदेव ! सुख प्राप्तिका लागि मनुष्यद्वारा तिमीलाई आह्वान गरिम्छ तिमी होता र अतिथिका 
रूप हौ। तिमी पूज्य र वरण गर्न योग्य छौ। तिमीलाई भगुले देवत्व प्राप्तिका लागि मनुष्यका 
बाजमा सथाबित गरेका छन् । मित्रसमान सुखदाता र तेजस्वी हुनाले तिमी धनजत्तिकै सुन्दर रूपमा 
र्दाखन्छा । । 

होतार सप्त जुद्दोशयजिष्ठं वाघतो वृणते अध्घरेषु। 

अगिन विश्वेषामरति वसूनां सपर्यामि प्रयसा यामि रलम् ॥७॥ 


अग्निदेव यज्ञका श्रेष्ठ होता हुन्। उनलाई सात ग्रात्विक् र सात होताहरूले आह्वान तथा वरण 


गर्दछन्। अग्निदेव सम्पूर्ण किसिमका धन प्रदान गर्दछन् । त्यसैले दिएर 
सेवा गर्दछौँ र उनीसित रलको याचना गर्दछौं छन् । त्यसैले हामी उनलाई हविष्यान्न दिए 











अच्छिद्रा सूनो सहसो नो अद्य स्तोतृभ्यो मित्रमहः शर्म यच्छ। 

अग्ने गणन्तमंहस उरुष्योर्जो नपात्पूर्भिरायसीभिः ॥८॥ 
हे अग्निदेव । तिमी बलका पुत्र र श्रेष्ठ मित्ररूप हौ । आज हामी सबै स्तोतालाई श्रेष्ठ सुख प्रदान 
गर। बल पु नगराउने हे अग्निदेव ! जसरी आफ्ना बलिष्ठ किल्लामा तिमी स्तोताहरूको रक्षा 
गरेका थियौ उसै गरी हामीलाई पापबाट पनि रक्षा गर । 

भवा वर्थ गृणते भिवावो भवा मघवन्मघवद्धयः शर्म 

उरुष्याग्ने अंहसो गृणन्तं प्रातर्मक्ष् धियावसुर्जगम्यात् ॥९॥ 
हे देदीप्यमान् ऐश्वर्यशाली अग्निदेव । स्तोताका लागि तिमी आश्रयरूप हौ। धनी याजकलाई सुखेँ 
प्रदान गर्दछौ । स्तोताहरूलाई पापबाट जोगाङ। विचार पुग्याएर वैभव प्रदान गर्ने हे अग्निदेव ! 
तिमी बिहानीका यज्ञमा चाँडे आउ । 

क सूक्त  ५९ 
क्रषि  नोधो गौतम । देवता  अग्नि वश्वानर । छन्द  त्रिष्टुप् । 

वया इदग्ने अग्नयस्ते अन्ये त्वे विश्वे अमृता मादयन्ते । 

वैश्वानर नाभिरसि क्षितीना स्थूणेव जनाँ उपमिद्ययन्थ ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! सबै अग्निहरू तिम्रा ज्वाला हुन् । सबै देवताहरू तिमीबाट आनन्द प्राप्त गर्दछन्। हे 
वैश्वानर । तिमी सबै प्राणीहरूलाई पोषण गर्ने नाभी हौ । तिमी सबैका लागि मियोजस्तै आधार हौ । 

मूर्धा दिवो नाभिरग्निः पृथिव्या अथाभवदरती रोदस्योः । 

त॑ त्वा देवासो ञजनयन्त देवं वैश्वानर ज्योतिरिदार्याय ॥२॥ 
अग्निदेव आकाशका शिर र पृथ्वीका नाभी हुन् । यिनी आकाश र पृथ्वीका अधिपति पनि हुन्। 
यिनलाई अरू देवताहरूले प्रकट गर्दछन्। हे वैश्वानर अग्निदेव । श्रेष्ठजनको हितका लागि तिमीले 
ज्योतिका रूपमा प्रकाश दिएका छौ । 

आ सुर्ये न रश्मयो धुवासो वैश्वानरे दधिरेष्ग्ना वसूनि। 

या पर्वेतेष्वोषधीष्वप्सु या मानुषेष्वसि तस्य राजा ॥२॥ 
सूर्यदेवबाट सधैँ प्रकाशका किरणहरू प्राप्त भएझैँ वैश्वानर अग्निदेवबाट सबै खालका धन प्राप्त 
हुन्छन्। हे अग्निदेव ! तिमी सबै पर्वत, औषधी, जल र मानवहरूमा स्थित धनका राजा हौ। 

बृहती इव सूनवे रोदसी गिरो होता मनुष्योरन दक्ष । 

स्वर्वते बिप्यहुष्माय ष्माय पूर्वीवैश्वानराय नृतमाय यह्दी ॥४॥ 
गर्भबाट पुत्र प्राप्त गरेझैं वैश्वानर अग्निदेवलाई बृहत् रूपमा द्यावापृथिवीले प्राप्त गरेका छन्। 
अग्निदेव मनुष्यभन्दा श्रेष्ठ होता हुन्। प्रकाशित र सत्य बलयुक्त वैश्वानर नामका अग्निलाई पुरातन 
स्तुतिहरूले स्तोताहरू गायन गर्दछन् । 

दिवश्रित्ते बृहतो जातवेदो वैश्वानर प्र रिरिचे महत्विम्। 

मानुषीणां युधा देवेभ्यो वरिवश्चकर्थ ॥५॥ 

राजा कृष्ठीनामसि मानुषीणा जु 
हे प्राणीहरूका ज्ञाता, मनुष्यमा व्याप्त अग्नदेव ! तिम्रो महिमा द्युलोकभन्दा पनि बढी व्यापक छ। 
तिमी सम्पूर्ण मानवका अधिपति हौँ। हाम्रो सङ्घर्षणील जीवन तिमी दैवी सम्पदाहरूले परिपूर्ण 


गराइदे । 


वो ०७ वृत्रहण सचन्ते। 
.७ ५ वृषभस्य ॥७ ०७० अव शम्बर भेत्॥६॥ 


हामी अगिनिदेवको महत्त्व बयान गर्दछौँ । वैश्वानर अग्निदेव जलका चारैतिर रहेर वृत्रको 
वध गर्दछन्। सबै मनुष्यले वृत्रनाशक अग्निदेवको आश्रय लिएका छन् । दिशाहरू कम्पित गराउने 


अग्निदेवले शम्बर नामको १०० मार्दछन् । छर? 
६ घाष्टिाजत पुरुणीथे जरते सूनुतावान् ॥७॥ 


वैश्चानर अभ्निदेव आफ्नै महिमाले गर्दा मानिसहरूका स्वामी भएका हुन् । उनी अन्न दान गर्नेहरूमा 


अति पूजनीय र वैभवशाली मानिन्छन्। शतवनका पुत्र पुरुनीथका यज्ञमा सत्यवान्ले अग्निदेवलाई 


सयौँ स्तोत्रहरूले स्तुति गर्दछन्। 


६१ 











सूक्त  ६० 
क्रषि  नोधा गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
वह्दि यशसं विदथस्य केठुं सुप्राव्य दूत सद्योअर्थम्। 
द्विजन्मानं रयिमिव प्रशस्त राति भरदभृगवे मातरिश्वा ॥१॥ 
हविवाहक, यशस्वी, यज्ञपताकासदृश, उत्तम रक्षक, शीघ्र धनप्रदायक, देवताहरूसम्म हवि 
पुग्याउने, द्विज, धनसरह प्रशंसित अग्निदेवलाई वायुदेवले भुगुको मित्र बनाए । 


अस्य शासुरुभयास सचन्ते हविष्मन्त उशिजो ये च मर्ता । 
दिवश्चित्पूर्वो न्यसादि होतापृच्छ्यो विश्पतिर्विक्षु वेधाः ॥२॥ 
समुन्नत जीवन निर्वाह गर्ने र सामान्य जीवन निर्वाह गर्ने दुवै खालका मानिसहरू देवताहरूलाई 


हवि समर्पित गर्ने अग्निदेवकै शासनमा रहन्छन् । पूजनीय, जलवर्षक, प्रजापालक, होतारूप 
अग्निदेव सूर्योदयभन्दा पहिले नै प्रकट हुन्छन् । 


त॑ नव्यसी हृद आ जायमानमस्मत्सुकीर्तिर्मधुजिह्वृमश्याः । 

यमृत्विजो वृजने मानुषासः प्रयस्वन्त आयवो जीजनन्त ॥३॥ 
जीवनसङ्ग्राममा विजयी हुँदै उन्नतिको आकाङ्क्षा गर्ने मानिसल जुन अग्निदेवलाई उत्पन्न गर्दछन्, 
ती अग्निदेव प्रत्येकका हृदयमा विराजमान छन् । मधुर वाणी भएका, उत्तम, यशस्वी अग्निदेवलाई 
हाम्रा नवीन स्तुतिहरू प्राप्त होछन् । 

उशिक्पावको वसुर्मानुषेषु वरेण्यो होताधायि विक्षु। 

दमना गृहपतिर्दम औं अग्निर्भुवद्रयिपती रयीणाम्॥४॥ 
याजकहरू धनवैभव प्राप्त गर्ने विचारले पवित्रता प्रदान गर्ने अग्निदेवलाई होताका रूपमा वरण 
५ । दोषहरू दमन गर्ने, गृहपालक, श्रेष्ठ ऐश्वर्यका स्वामी अग्निदेव यज्ञका वेदीमाथि स्थापित 
गरिन्छन् । 

त॑ त्वा वयं पतिमग्ने रयीणां प्र शंमासो मतिभिर्गोतमास । 

आशु न वाजम्भर मर्जयन्तः प्रातर्मक्ष् धियावसुर्जगम्यात् ॥१॥ 
हे अग्निदेव  हामी गौतमका वंशजहरू आफ्ना बुद्धिले तिम्रो प्रशंसा गर्दछौँ । अन्न दिने, पवित्र गर्ने, 
अश्चजस्तै बलसम्पन्न तिमीले हामीलाई धन प्राप्त गर्ने कौशल प्रदान गर र प्रातःकाल शीघ्र 
आइदेर । 

सूक्त  ६१ 
क्रषि  नोधा गौतमा देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अस्मा इदु प्र तवसे वुराय प्रयो न हर्मि स्तोम माहिनाय । 
  ॥००००००००००७  म हमातामा ॥१॥ 

शाघ्र कार्य गर्न, मन ह्ारा वर्णनय, महान् भएका, निर्बाध गति भएका लागि 
हामी प्रशंसात्मक मन्त्रको गान गर्दै हविष्यान्न अर्पित गर्दछौं । तत काका का 

अस्मा इदु प्रय इव प्र यंसि भराम्यङ्गूष बाधे सुवुक्ति। 

इन्द्राय हृदा मनसा मनीषा प्रलाय पत्ये धियो मर्जयन्त ॥२॥ 
हामी इन्द्रदेवका निम्ति हविष्य अर्पण गरेजस्तै स्तोत्र पनि अर्पित गर्दछौँ । शत्रुनाशक इन्द्रदेवका 
लागि हामी उत्तम स्तुति गान गर्दछौँ । उनै पुरातन इन्द्रदेवका लागि हृदय, मन र बुद्धि लगाएर 
क्रषिगण पवित्र स्तुति गर्दछन् । 

अस्मा इदु त्यमुपम स्वषाँ भराम्याङ्गृषमास्येन । 
मंहिष्ठमच्छोक्तिभिर्मतीना सुवृक्तिभिः सूरि वावृधध्यै ॥३॥ 
महान् विद्वान् इन्द्रदेवलाई आकर्षित गुर्नका लागि हामी उनकै महिमाअनुरूपको उत्तम स्तुति आफ्नै 
निर्मल बुद्धिले ठूलो स्वरमा उच्चारण गर्दछौँ । 

अस्मा इदु स्तोमं सं हिनोमि रथ न तष्टेव तत्सिनाय। 

गिसक्च गिर्वाहसे सुवृक्तीन्द्राय विश्वमिन्वं मेधिराय ॥४॥ 
त्वष्टादेवले रथ बनाएर इन्द्रदेवलाई दिएभझैं हामीहरू समस्त कामना सिद्ध गर्ने स्तुत्य, मेधावी 
इन्द्रदेवका लागि आफ्ना वाणीले सर्वप्रसिद्ध श्रेष्ठ स्तोत्र गाउँछौँ । 


६२ 





अस्मा इदु सप्तिमिव श्रवस्येन्द्रायाक 
वीर दानौकसं वन्दध्यै पुरा गूर्तश्रवसं . ००५ म 
धनको कामनाले रथमा अश्च नारेझै इन्द्रदेवका निमित्त हामी आफ्ना वाणीमा स्तोत्र निबद्ध गर्दछौँ । 
वीर, दानशील, विपुल यशस्वी, शत्रुका नगर ध्वस्त पार्ने इन्द्रदेवलाई हामी वन्दना गर्दछौँ। 
अस्मा इदु त्वष्य तक्षद्वज्र स्वपस्तम स्वर्य१ रणाय। 
वृत्रस्य चिद्विदद्येन मर्म तुजन्नीशानस्तुजता कियेधाः ॥६॥ 
त्वष्टादेवले युद्धमा, कुशलतापूर्वक लक्ष्यमा पुग्ने, शक्तिशाली वज्ज इन्द्रदेवका लागि तयार 
४२० । शत्नुनाशक, अति बलवान् इन्द्रदेवले उसै वज्जले वृत्रको मर्मस्थानमा प्रहार गरेर उसलाई 
मारिदिए । । 
अस्येदु मातुः सवनेषु सद्यो मह पितुं पपिवाञ्चार्वन्रा । 
मुषायद्विष्णु पचत सहीयान्विध्यद्वराह तिरो अद्रिमस्ता ॥७॥ 
आमाले सन्तानलाई स्याहारेझैँ संसारलाई सजाउने, महान् इन्द्रदेवले यज्ञमा हवि सेवन र सोमरस 
पान चाँडे गरे । सर्वव्यापक इन्द्रदेवले शत्रुहरूको धन जिते र वज्र प्रहार गरेर मेघलाई भेदन गरे । 
अस्मा इदु ग्नाश्चिद्देवपलीरिन्द्रायार्कमहिहत्य उवुः । 
परि द्यावापृथिवी जभ्र उर्वी नास्य ते महिमान परि ष्ट ॥८॥ 
इन्द्रदेवको अहि नामको शत्रु मार्दा देवपलीले स्तुति गरे । इन्द्रदेवले फेरि पृथिवी र द्युलोक आफ्नो 
अधीनमा पारे । यी दुवै लोकमा उनका सामर्थ्यका अगाडि कोही पनि अडिन सक्दैन । 
अस्येदेव प्र रिरिचे महत्विं दिवस्पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षात्। 
स्वराडिन्द्रो दम आ विश्वगूर्तः स्वरिरमत्रो ववक्षेरणाय ॥९॥ 
इन्द्रदेवको महानता आकाश, पृथ्वी र अन्तरिक्षभन्दा पनि विस्तृत छ। स्वयं प्रकाशित, सर्वप्रिय, 
उत्तम योद्धा, असीमित बलशाली, इन्द्रदेव युद्धका लागि आफ्ना वीरहरूलाई प्रेरित गर्दछन् । 
अस्येदेव शवसा शुषन्त वि वृश्वद्वज्रेण वृत्रमिन्द्रः । 
गा न व्राणा अवनीरमुञ्चदभि श्रवो दावने सचेताः । ।१०॥ 
इन्द्रदेवले आफ्ना वज्जरका बलले शोषक वृत्रलाई काटिदिए र अपहरण गरिएका गाई थुनिएभैँ 
रोकिएको जल मुक्त गराए । हविदाताहरूलाई अन्नले परिपूर्ण बनाएँ । 
अस्येदु त्वेषसा रन्त सिन्धवः परि यद्वज्रेण सीमयच्छत्। 
ईशानकृद्दाशुषे दशस्यन्तुर्वीतये गा्धं तुर्वीणः कः ॥११॥ 
इन्द्रदेवकै बलले नदीहरू प्रवाहित भए, किनभने इन्द्रले नै आफ्ना वञ्जले नदीहरूलाई मर्यादित 
गराइदिए। शत्रुलाई मारेर सबैमाथि शासन गर्ने इन्द्रदेव हविदातालाई धन दिँदै तुर्वणि अर्थात् 
शत्रुका विरुद्धमा मोर्चा बनाउनेहरूको सहायता को  म 
अस्मा इद प्र भरा तृतुजानो वृत्राय वञ्जमीशानः कियधा । 
गोर्न पर्वेवि रदा तिस्थ्रेष्यन्नणांस्यपाँ चरध्यै ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी अति वेगवान्, सबका स्वामी, महाबली हौ। वृत्रमाथि वज्जले प्रहार गर र तेछौं 
प्रहार गरेर यसको बल सिध्याइदेछ यसलाई काटेर भूमिमा मिलाछ। यति गरेर जललाई मुक्त 
रूपमा प्रवाहित गराउ । पूर्याणि कर्ण सखा उक्ै। हा 
तुरस्य कर्माणि  
अस्येद अ दै आयुधान्युधायमाणो निरिणाति शत्र्न् ॥१२॥ 
हे । पक्का. । इन्द्रदेवका पुरातन कर्मको प्रशंसा गर । उनैले युद्धमा शीघ्रतासाथ शस्त्र प्रहार गरेर 
समाजलाही नी गर्ने शदुहरूका तत ७००० छौ भूमा जनुषस्तुजेते। 
अस्येदु गिरयश्च ० द्याव 
७३  जि सद्यो भुवद्वीर्याय नोधाः ॥१४॥ 
इन्द्रदेवका डरले बलिया पर्वत, आकाश, पृथ्वी र सबै प्राणीहरू काँप्दछन् । इन्द्रदेवको श्रेष्ठ रक्षण 
सामर्थ्यको वर्णन गर्ने नोधा क्रषि उनैका अनुग्रहले बलशाली भए । 


६२ 








अस्मा इदु त्यदनु दाय्येषामेको यद्वव्ने भूरेरीशानः । 

प्रैतशं सूर्य पस्पृधान सौवश्व्ये सुष्विमावदिन्द्रः ॥१५॥ रछ 
सबै धनका एक मात्र स्वामी इन्द्रदेव हुन् र उनी जे चिताउँछन् स्तोताहरूले त्यही अर्पण गर्दछन् । 
 इन्द्रदेवले स्वश्वका पुत्र सूर्यसित साथ स्पर्धा गर्दै सोमयाग गर्ने एतश क्रषिलाई सुरक्षा प्रदान गरे । 


एवा ते हारियोजना सुवृक्तोन्द्र ब्रह्माणि गोतमासो अक्रन्। 
ऐषु विश्वपेशसं धियं धाः प्रातर्मक्ष् धियावसुर्जगम्यात् ॥१६॥ 
हरिया अश्च नारिएको रथ भएका हे इन्द्रदेव ! गौतमका वंशजले तिम्रा निमित्त आकर्षक मन्त्रयुक्त 
स्तोत्रहरूको गान गरेका छन्। तिमी तिनलाई ध्यानपूर्वक सुन । विचारपूर्वक अपार धन वैभव 
प्रदान गर्ने इन्द्रदेव हामीलाई प्रातः चाँडै प्राप्त होङन् । 
 सूक्त  ६२ 
ं क्रषि  नोधा गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
 प्रमन्महे शवसानाय शूषमाङ्गूर्ष गिर्वणसे अङ्गिरस्वत्। 
सुवृक्तिभिः स्तुवत क्रग्मियायार्चामार्क नरे विश्रुताय ॥१॥ 
इन्द्रदेवको शक्ति बढाउने स्तुति हामीलाई थाहा छ। शक्तिको आकाङक्षायुक्त, श्रेष्ठ वाणीले 
सम्पन्न, ज्ञानवान्, पराक्रमशक्तिले विख्यात इन्द्रदेवलाई अङ्गिराका जस्तै स्तुति र मन्त्रले हामी 
अर्चना गर्दछौँ । 
प्रवो महे महि नमो भरध्वमाङ्गृष्यं शवसानाय साम । 
येना नः पूर्वे पितरः पदज्ञा अर्चन्तो अङ्गिरसो गा अनविन्दन् ॥२॥ 
हे क्रस्विक ! तिमी महान् पराक्रमी इन्द्रदेवलाई प्रसन्न गर्नका लागि स्तुति र सामगान गर्दै उनलाई 
 ५७ गर । हाम्रा पूर्वज अङ्गिरा आदि क्रषिहरूले यसै किसिमको अर्चना गरेर तेजस्विता प्राप्त 
गरेका थिए । । 
इन्द्रस्याङ्गिरसां चेष्यै विदत्सरमा तनयाय धासिम्। 
बृहस्पतिर्भिनदद्रि विदग्दाः समुस्त्रियाभिर्वावशन्त नर ॥३॥ 
इन्द्रदेव र अङ्गिराहरूको इच्छाले सरमाले आफ्ना पुत्रका लागि अन्न प्राप्त गरेका थिए। 
देवताहरूका महान् स्वामी इन्द्रदेवले असुरहरूलाई मारेर जलधारा मुक्त गराए। प्रवाहित जल 
पाएपछि सबै मानिसहरू हर्षित भए । 
स सुष्ट्ुभा स स्तुभा सप्त विप्रैः स्वरेणाद्रि स्वर्योइनवग्वै । 
शि  सरण्युभि २ क ट०१५ शक्र  ७३०० ०० दरयो दशग्वैः ॥४॥ 
शक्तशाली इन्द्रदेव  सप्तर्षिले उत्तम स्तोत्रले सस्वर गाएको नवीन स्तुति तीव्र उत्कण्ठाले 
प्रशसित भएपछि तिमीले बलशाली मेघ भत्कायौ । त्यसले दसै दिशामा घोर ,० । घर 
गृणानो अङ्गिरोभिर्दस्म वि वरुषासा सूर्येण गोभिरन्धः । 
वि  ०० ॥०५ इयात् १०४० उपरमस्तभायः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! अङ्गिरा आदि क्रषिहः लाई स्तुति गरे। तिमीले त्यो स्तुति पायौ। तिमीले 
दर्शनीय उषादेवी र सूर्यदेवको दीप्तिमान रश्मिका सहयोगले अन्धकार हटायौ। अमिप्रदेश लाई 
विस्तृत बनायौ । द्युलोक र अन्तरिक्षलाई स्थिर गरायौ । 
तदु प्रयक्षतममस्य कर्म दस्मस्य चारुतममस्ति दस । 
उपह्वरे यदुपरा अपिन्वन्मध्वर्णसो नद्यपश्चतस्ः ॥६॥ 
भूमिमाथि बगेका चार वय नदीलाई इन्द्रदेवले मधुर जलले परिपूर्ण गराए । उनका अति प्रशंसनीय, 
सुन्दरतम र दर्शनीय कर्महरूमा यो पनि एक हो। 
द्वितावि वव्रे सनजा सनीडे अयास्यः स्तवमानेभिरकैँ । 
भगो न मेने परमे व्योमन्नधारयद्रोदसी सुदंसाः ॥७॥ 
अयास्य क्रषिका प्रशंसनीय स्तोत्रले पूजित इन्द्रदेवले द्युलोकलाई एकै नासले पृथिवी र आकाश 
गरी दुई रूपमा विभक्त गराए । सबैतिर व्याप्त रहेका आकाशले सूर्यदेवलाई धारण गरेझँ शतकर्मा 
इन्द्रदेवले पृथ्वी र आकाशलाई धारण गरे । 


६४ 








सनादिवं परि भूमा विरूपे पुनर्भुवा युवती स्वेभिरेवै 
तिता रूपको भिरकतोणा रुशादर्वपभिरा चरतो अन्यान्या ॥८ 
षा नामका दुइ युवतीहरू आआफ्ना चारै 
दिशामा सनातन कालदेखि नै विचरण गर्दै छट पटका लाज पना पिलो आकाश र भूमिका चार 
छुट्टाछुटट हि । यिनीहरू कहिल्यै सँगै हिँड्दैनन्। 
सनेमि सख्यं स्वपयमानः सुनुर्दाधार शवसा सुदंसाः । 
क्ष निति चिद्द्धिषे पक्वमन्तः पयः कृ्ष्णासु रुशद्रोहिणीषु ॥९॥ 
कलिला गाईमा ३७० १? बिते १०० प्राप्त गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी 
छट रङ्गका  गाईमा रङ्गको के 
दुप स्थापित पछी । कालो र रातो रङ्गका गाईमा पनि सेतो रङ्गको 
सनात्सनीडा अवनीरवाता व्रता रक्षन्ते अमृताः सहोभिः । 
। जनही पुरू सहस्रा जनयो न पलीर्दुवस्यन्ति स्वसारो अह्ृयाणम् ॥१०॥ 
सधैं सँगै रहने औँलाहरूले आआफ्ना बलमा अनेकौँ स्थिर र अविनाशी काम गरर्दछन्। पुरुषले 
म बन . इच्छा पूरा गरिदिएझैँ आँलाहरू निर्बाध रूपमा स्वयं सञ्चालित भएर इन्द्रदेवको इच्छा 
पूरा गर्दछन् । क नहि 
सनायुवो नमसा नव्यो अर्कैर्वसूयवो मतयो दस्म दद्ठः। 
पर्ति न पलीरुशतीरुशन्तं स्पृशन्ति त्वा शवसावन्मनीषाः ॥११॥ 
हे दर्शनीय इन्द्रदेव । यञ्च र वैभवको इच्छा गर्ने ज्ञानीहरू स्तोत्रका माध्यमबाट तिम्रो पूजाअर्चना 
गर्दछन् । हे बलवान् इन्द्रदेव । पतिव्रता नारीले आफ्ना पतिलाई प्रसन्न राखेझै उनीहरूबाट गरिएका 
स्तुतिले तिमीलाई प्रसन्नता प्रदान गर्दछन् । 
सनादेव तव रायो गभस्तौ न क्षीयन्ते नोप दस्यन्ति दस्म। 
द्युम असि क्रतुमाँ इन्द्र धीरः शिक्षा शचीवस्तव नः शचीभिः ॥१२॥ 
हे दर्शनीय इन्द्रदेव । तिमीले आफ्ना हातमा सनातन कालदेखि नै कहिल्यै नष्ट नहुने खालको 
अक्षय ऐश्वर्य धारण गरेका छौ । हे इन्द्रदेव ! तिमी दीप्तिमान्, कर्मवान्, धैर्यवान् र सामर्थ्यवान् छौ । 
आफ्ना सामर्थ्यले हामीलाई धन प्राप्त गर्ने प्रेरणा देख । 
सनायते गोतम इन्द्र नव्यमतक्षद्ब्रह्ल हरियोजनाय । 
सुनीथाय नः शवसान नोधाः प्रातर्मक्षू धियावसुर्जगम्यात् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी सनातन कालदेखि नै स्थिर छौ, उत्तम मार्गमा यात्रा गर्छौ र अश्वलाई नियन्त्रण 
गर्दछौ । तिम्रो स्तुति गर्नका लागि गौतम क्रषिका पुत्र नोधा नामका क्रषिले नवीन स्तोत्र रचना गरे । 
बलवान्, धनका लागि प्रेरणा दिने हे इन्द्रदेव ! तिमी पपोङ चाँडै हामीकहाँ आउ । 
सूक्त  ६३ 
क्रषि  नोधा गौतम देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
त्वं महाँ इन्द्र यो ह शुष्मैर्धावा जज्ञानः पृथिवी अमे धा । 
यद्ध ते विश्वा गिरयश्चिदभ्वा भिया दुद्हासः किरणा नैजन्॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी महान् छौ । उत्पन्न हुनासाथ, तिमीले द्यावापृथिवीलाई आफ्ना बलले नियन्त्रण 
गच्यौ । तिम्रा डरले सुदृढ पर्वतका समूहहरू पनि किरणफझैँ काँप्दछन् ।  
आ यड्धरी इन्द्र विव्रता वेरा ते कलकल बाहक 
येनाविहर्यतक्रतो अभित्रान्पुर इष्णासि पुरुदुत   विधि 
निष्काम भावले उत्तम कर्म गर्ने र धेरै तिरबाट प्रशंसा गरिने हे इन्द्रदेव ! तिमी विविध कर्म गर्दछौ । 
जब आफ्ना रथबाट अश्वद्वारा आउँछौँ, त्यस बेला स्तोताहरू तिम्रा हातमा वज्ज स्थापित गराउँछन् । 
तिमी उसै वज्रले शत्रुका असङ्ख्य सहरहरू घन पा.  
तव सत्य इन्द्र आफै युने ० हा सचाहन्॥२३॥ 
वुजनै धृणुरेतान्त्वमृपुक्षा  कृुत्साय द्ुम 
त्य शुष्ण दृजने  भुगण र मानिसका कुशल नेता हौ । शत्रुलाई वशमा गर्ने विजेताजस्तै 
हे सत्यवान् इन्द्रदेव ! तिमी क्रभुगण 
छौ। ठूला सङ्ग्राममा तिमी तेजस्वी, युवाजस्तै हुन्छौ । तिमीले नै कुत्सको सहायक भएर शुष्ण 
नामका असुरको वध गरेका थियौ। 
६५ 





त्वं ह त्यदिन्द्र चोदीः सखा वृत्रे यद्वज्रिन्वृषकर्मन्नुभ्नाः । 
 यद्ध शूर वृषमणः पराचेर्वि दस्यूर्योनावकृतो वृथाषाट्॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले कुत्सको सहायता गप्यो र प्रसिद्ध विजेताजस्तो भएर धन प्राप्त गन्यौ । शत्रुको 
विनाश गर्ने, जलको वर्षा गराउने र वज्र हातमा लिने हे इन्द्रदेव !जब तिमीले सङ्ग्राममा कुत्सका 
विरोधी वृत्रलाई मान्यौ र अरू शत्रुलाई भगायौ, त्यस बेला कुत्सलाई सम्पूर्ण यश प्राप्त भयो। 
त्वं ह त्यदिन्द्रारिषाण्यन्दृड्हस्य चिन्मर्तानामजुष्यै । 
व्यपस्मदा काष्ठा अर्वते वर्घनेव वज्रिञ्छ्नथिद्यमित्रान् ॥५॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । अरू मानिसमाथि क्रोध गर्ने बलिया शत्रु पनि तिमीमाथि प्रहार गर्न 
सक्दैनन्। हे इन्द्रदेव ! घनले फलाम पिटेभझैँ हाम्रा शत्रुमाथि प्रहार गरेर तिमी उनीहरूलाई 
मारिदेङ । हाम्रा अश्चको मार्ग मुक्त गर र हाम्रो प्रगति निर्बाध होस् । 


त्वां ह त्यदिन्द्रार्णसातौ स्वर्मीड्हे नर आजा हवन्ते । 
तव स्वधाव इयमा समर्य ञतिर्वाजेष्वतसाय्या भूत् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! धन र सुख प्राप्तिका लागि गरिने युद्धमा मानिसले सहायता प्राप्त गनका लागि 
तिमीलाई गुहार्दछन् । हे बल धारण गरेका इन्द्रदेव ! सङ्ग्राममा योद्धाहरूलाई तिमीबाट सामर्थ्य 
प्राप्त हुन्छ। 
त्वं ह त्यदिन्द्र सप्त युध्यन्पुरो वज्रिन्पुरुकुत्साय दर्द । 
बर्हिर्न यत्सुदासे वृथा वरगंहो राजन्वरिवः पुरवे कः ॥७॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । तिमीले पुरुकुत्सको सहायता गर्नका लागि युद्ध गर्दा शत्रुका सात सहर 
भत्कायौ र सुदासको सहायताका लागि शत्रुहरूलाई कुश काटेभझैँ काट्यौ । तिमीले नै पुरुका लागि 
धन प्रदान गय्यौ । 


त्वं त्यां न इन्द्र देव चित्रामिषमापो न पीपयः परिज्मन्। 

यया शूर् प्रत्यस्मभ्यं यंसि त्मनमूज न विश्वध क्षरध्यै ॥८॥ 
हे महान् बलशाली इन्द्रदेव । जल बढाएभैँ हाम्रा भूमिको चारै दिशामा अन्न बढाइदेछ । सर्वत्र 
पानीका धारा बगाएभैँ हामीलाई अन्न प्रदान गर । 

अकारि त इन्द्र गोतमेभिर्त्रह्माण्योक्ता नमसा हरिभ्याम्। 

सुपेशसं वाजमा भरा नः प्रातर्मक्ष् धियावसुर्जगम्यात् ॥९॥ 
हे अश्वद्वारा सम्पन्न इन्द्रदेव ! गौतमका वंशजहरूले तिम्रा निमित्त स्तुति मन्त्रको रचना गरे । उनले 
श्रेष्ठ स्तोत्र गाएर तिम्रो सत्कार गरे  हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी श्रेष्ठ बल प्रदान गर र धन प्राप्त 
गर्ने बुद्धि देछ । बिहान हामीलाई छिट्टै प्राप्त होङ । 

सूक्त  ६४ 
क्रषि  नोधा गौतम। देवता  मरुद्गण । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

वृष्णे शर्धाय सुमखाय वेधसे नोध सुवूक्ति प्र भरा मरुद्धयः । 

अपो न धीरो मनसा सुहस्त्यो गिर समञ्जे विदथेष्वाभुवः ॥१॥ 
हे नोधा क्रषि ! बल पाउनका लागि, बल वृद्धिका लागि, उत्तम यज्ञ सम्पादनका लागि र मेधा 
प्राप्तिका लागि मरुत््गणलाई उत्तम काव्यले स्तुति गर । यज्ञमा हामी होताहरू हात जोडेर हृदयदेखि 
नै उनै मरुत्हरूलाई अभ्यर्थना गर्दछौँ र जल सेचन गरेझैँ उत्तम वाणीले मन्त्र गायन गर्दछौँ । 

ते जसिरे दिव ग्रष्वास उक्षणो रुद्रस्य मर्या असुरा अरेपसः । 

पावकासः शुचयः सूर्या इव सत्वानो न द्रप्सिनो घोरवर्पसः ॥२॥ 
रुद्रदेषको गण दिव्यलोकबाट प्रकट भएभझे महान् सामर्थ्यवान्, प्राणरक्षक, पवित्रता सञ्चार, 
गराउने, सूर्यसमान तेजस्वी, सोमपान गर्ने, विकराल शरीरधारी मरणशील मरुतगण प्रकट भएको 
छ। 





युवानो रुद्रा अजरा अभोग्घनो ववक्ुरध्रिगावः पर्वता इव। 

दृढ्हा चिद्विश्वा भुवनानि पार्थिवा प्र च्यावयन्ति दिव्यानि मज्मना ॥३॥ 
शत्रुहरूका लागि रुद्ररूप, अजर, कृपणहन्ता, अबाधगतिमा विचरण गर्ने, युवा मरुत््गण विशेष 
रूपले आकर्षक छ। पृथ्वी र द्युलोकका सबै प्राणीको बल यिनले विचलित गराइदिन्छन् । 


६६ 








०७००४५ व्यपञ्जते वक्षः सु रुवमाँ अधि येतिरे शुभे। 

पा बढाउन षां नि मिमृष्ुर्कष्टयः साक जशिरे स्वधया दिवो नर ॥४॥ 

शरीरको शोभा बढाउनका लागि विविध अलङ्कारले सुसज्जित मरुत्गण विशेष रूपमा आकर्षक 
छन् । शोमाकु प यिनले वक्षमा स्वर्णाभूषण धारण गरेका छन्। यी मरुत्हरूका काँधमा 
राखिएका अस्त्रहरूको दीप्ति सर्वत्र प्रकाशित भएको छ। यी वीर पुरुषहरू आफ्नै बलले 
आकाशमा प्रकट भएका हुन् । 


ईशानकृतो धुनयो शिरशादसो वातान्विद्युतस्तविषीभिरक्रत। 

दुहन्त्यूधर्दिव्यानि धूतयो भूमि पिन्वन्ति पयसा परिज्रय ॥१॥ 
ऐश्वर्यदाता स्वामी, शत्रुलाई कम्पित गराउने, हिस्रकहरूको नाश गर्ने मरुतृगणले आफ्नो 
सामर्थ्यद्वारा वायु र विद्युत्लाई उत्पन्न गर्दछन् सर्वत्र गमन गरेर शत्रुमाथि आघात गर्ने यी वीरहरू 
आकाशीय मेघ दुहेर भूमिलाई वर्षाका पानीले तृप्त गराउँछन् । 
पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानवः पयो घृतवद्विदथेष्वाभुवः । 

अत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनमुत्सं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितम् ॥६॥ 

क  ०५ सामथ्यंशील मरुतृगण यज्ञलाई घिउ, दुध र जल आदि रसले सिँच्दछन्। अश्चमा 
घुमेझैँ देखिने बलशाली मेघलाई यिनले उचित रूपमा दोहन गर्दछन् । 

महिषासो मायिनश्चित्रभानवो गिरयो न स्वतवसो रघुष्यद । 

मृगा इव हस्तिनः खादथा वना यदारुणीषु तविषीरयुग्ध्वम् ॥७॥ 
हे महिमामय दीप्तिसमूह प्रकट गर्ने मरुत्गण ! तिमीहरू प्रपञ्ची पर्वतजस्तै अभेद्चध बलका साथ 
वेगवान् भएर गमन गर्दछौ । हात्ती मृग आदि तृणाहारी प्राणीलेझैँ तिमीहरू वन खान्छौ । तिमीहरूले 
रातो रङ्गका बलिया घोडा आफ्ना रथमा जोतेका छौ । 

सिंहा इव नानदति प्रचेतसः पिशाइव सुपिशो विश्ववेदसः । 

क्षपो जिन्वन्तः पृषतीभिर्क्राष्टिभिः समित्सबाधः शवसाहिमन्यवः ॥८॥ 
वीर मरुत्गण सिंहजस्तै गर्जनशील, प्रकृष्ट ज्ञानी, उत्तम बलवान् पुरुषजस्तै सम्पूर्ण ऐश्वर्यले सम्पन्न 
छन्। यी वीरहरू शत्रुलाई क्षतविक्षत पार्दै पीडित जनको रक्षा गरेर सन्तुष्टि प्रदान गर्दछन् । 
यिनीहरू यटे घोडा र् हतियारले सजिएर हिँडेका छन् । यिनले अक्षय बल र उग्र रूप धारण गरेका 
छन्। 

रोदसी आ वदता गणश्रियो नुषाचः शुरा  शवसाहिमन्यवः । 

आ क्न्धुरेष्वमतिर्न दर्शता विद्युन्न तस्थौ मरुतो रथेषु वः ॥९॥ म 
सबैका रक्षक, वीर, पराक्रमी, उत्साहसम्पन्न र शोभायमान हे मरुत्हरू हो ! आफ्ना गर्जनको 
हत आकाश र पृथ्वी व्याप्त गर। रथमा विराजमान हुनाले तिमीहरूको तेजस्वी प्रकाश 

सरि सर्वत्र फैलिएको छ। 
 विश्ववेदसो रयिभिः समोकसः संमिश्लासस्तविषीभिर्विरप्शिनः । 

अस्तार इषुं दधिरे गभस्त्योरन॑तशुष्मा वृषखादयो नर ॥१०॥ 
अनेक धनले युक्त, सम्पूर्ण धनका स्वामी, उस्तै स्थानबाट उत्पन्न, विभिन्न बलले युक्त, विशिष्ट  
सामर्थ्य भएका, अस्त्रप्रहारक, अनन्त सामर्थ्यवान् र पुष्ट अन्नका भक्षक वीर मरुत््गणले आफ्ना 
बाहुमा विशिष्ट बल धारण गरेका छन् । 

हिरण्ययेभि पविभिः पयोवृध उज्ज्घ्नन्त आपथ्योर न पर्वतान्। 

मखा अयासः स्वसृतो धुवच्युतो दुध्रकृतो मरुतो म्राजदृष्टयः ॥११॥ 
जल वृद्धि गराउने, पूजनीय, द्रुतगतिका, स्पन्दनयुक्त, अडिग पदार्थलाई पनि हल्लाउन सक्ने, 

निर्बाध गति भएका, धारिला हतियार धारण गर्ने मरुत््गण सुनौला रथका घुमाउरा मार्गमा आएउने 
मेघलाई ४ उडाइदिन्छन् न्छन् । 
र घुपु पावक वनिनं विचर्षणि रुद्रस्य सू नु  ५७ 

रजस्तुर तवसं मारुत॑ गणमृजीषिण वृषर्ण सञ्चत श्रय॥१२॥ 
सङ्घर्पशक्तियुक्त, पचित्रकर्ता, वनमा सञ्चरण गर्ने, विशेष चक्षुसम्पत्न, रुद्रका पुत्ररूपी 
मरुत्गणलाई हामी स्तुति गर्दछौं। अति वेगवान् धुलो उडाउने बलशाली, वीर्यवान् र तीक्ष्ण 
बुद्धिमान् मरुत्गणको आश्रय हामी सबैले प्राप्त गरौँ । 


६७ 
 











प्रनूस मर्तः शवसा जनाँ अति तस्थौ व उती मरुतो यमावत । 
अर्वद्धिर्वाजं भरते धना नृभिरापृच्छ्यं क्रतुमा क्षेति पुष्यति ॥१३॥ 
हे मरुत््गण ! तिमीहरूको रक्षणसामर्थ्यद्वारा रक्षित मानिस संसारमा सबैभन्दा बढी बलशाली भएर 
स्थिर हुन्छ। अश्वद्वारा अन्न र मानिसहरूद्वारा धन प्राप्त गरेपछि उत्तम यञ्ञ गरेर छ प्रशंसित हुन्छ। 
चर्कृत्यं मरुतः पृत्सु दुष्टरं द्युमन्त शुष्मं मघवत्सु धत्तन । 
धनस्पृतमुक्थ्यं विश्वचर्षणिं तोक पुष्येम तनयं शत हिमाः ॥१४॥ 
हे मरुत््गण ! हामी कार्यमा समर्थ, युद्धमा अजेय, दीप्तिमान्, वलले युक्त र वैभवले सम्पन्न होऔँ । 
हामी श्रेष्ठ धनवैभवले सम्पन्न सर्वहितकारी भएर सय वर्षसम्म जीवित रहीँ र छोरानातिहरूबाट 
पनि सुख प्राप्त गरौँ । 
नू ष्ठिरे मरुतो वीरवन्तमृतीषाहँ रयिमस्मासु धत्त। 
सहस्रिणं शतिनं शुशुवांसं प्रातर्मक्ष् धियावसुर्जगम्यात् ॥१५॥ 
हे मरुतृगणहरू हो । तिमीहरू हामीलाई शत्रु जिल चाहिने वीरोचित स्थायी सामर्थ्य प्रदान गर । 
हामीभित्र असङ्ख्य धन स्थापित गर । हाम्रा प्रातःकालीन यज्ञमा तिमीहरू तुरुन्त उपस्थित होओ । 
सूक्त  ६५ 
न्रषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  द्विपदा विराट्। 
पश्चा न तायुं गुहा चतन्तं नमो युजान नमो वहन्तम्। 
सजोषा धीराः पदैरनु ग्मन्नुप त्वा सीदन्विश्वे यजत्राः ॥१२॥ 
हे अग्निदेव !। पशु चोरलाई मानिसहरूले पहिल्याउँदै हिँडेझेँ बुद्धिमान् देवगणले तिमीलाई 
पछ्याउँछ। सबै याजकहरू तिम्रै वरिपरि बसेर यज्ञकुण्डरूप गुफामा स्तुति गर्दा तिमी प्रकट हुन्छौ । 
यजमानको हवि देवतासम्म पुन्याउने र देवतालाई याजयसित आबद्ध गराउनेका रूपमा सम्मानित 
छौ। 





क्रतस्य देवा व्रता गुर्भुवत्परिष्टिथौर्न भूम । 

वर्धन्तीमापः पन्वा सुशिश्चिमृतस्य योना गर्भ सुजातम् ॥३४॥ 
देवगणले अग्निदेवलाई जताततै भुमिमा देखे । जलप्रवाहका गर्भबाट अग्निदेव उत्पन्न भए । उत्तम 
स्तोत्रले उनको उचित प्रकारले उन्नति गराए । देवताहरूले अग्निदेवका कर्मको अनुगमन गरे र 
उनकै प्रेरणाले भूमिलाई स्वर्गजस्तै सुखसम्पन्न बनाए । 

पुप्टि्न रण्वा क्षितिर्न पृथ्वी गिरिर्न भुज्म क्षोदो न शंभु। 

अत्यो नाज्मन्त्सर्गप्रतक्त सिन्धुर्न क्षोदः क इँ वराते ॥५६॥ 
खोजेकै जस्तो आनन्द यी अग्निदेवले प्रदान गर्दछन् । भूमिजस्तै विस्तृत, पर्वतजस्तै पोषक तत्त्व 
प्रदान गर्ने, जलजस्तै कल्याणकारी, अश्चजस्तै अग्रणी वाहक र समुद्रजस्तै विशाल यी 
अग्निदेवलाई कसले पो रोक्न सक्ला र ? 

जामिः सिन्धूनाँ भ्रातेव स्वस्रामिभ्यान्न राजा वनान्यत्ति। 

यद्वातजूतो वना व्यस्थादगिनिर्ह दाति रोमा पृथिव्याः ॥७॥ 
जल र जलाशय दिदीबहिनी हुन् भने अग्निदेव तिनका दाजुभाइ हुन् । शत्रुलाई सखाप पार्ने 
राजाजस्तै भएर यिनले वन नष्ट गर्दछन् । जब यी वायुबाट प्रेरित भएर वनतिर लाग्दछन् त्यस बेला 
भुमिका रौँका रूपमा रहेका बोटबिरुवा र वनस्पति नाश हुन्छन् । 

श्वसित्यप्सु हंसो न सीदन् क्रत्वा चेत्रिष्ठो विशामुषर्भुत्। 

सोमो न वेधा ग्रतप्रजातः पशुर्न शिश्वा विभुर्दूरेभाः ॥९१०॥ 
अग्निदेव जलमा वसे पनि पानीबाट प्रभावित नहुने हाँसको जस्तै जीवन निर्वाह गर्छन् । यिनी 
उपषाकालमा उठछन् र आफ्ना कर्मले प्रजा जगाउँछन् । सोमजस्तै उन्नति गराउने, शिशुजस्तै चञ्चल 
र यज्ञबाट उत्पन्न अग्निले निकै राढासम्म प्रकाश फैलाउँछन् । 


पण 





सूक्त  ६६ 
क्रषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  द्विपदा विराट्। 

रयिर्न चित्रा सूरो न संदुगायुर्न प्राणो नित्यो न सूनुः । 
। ०५ भूर्णिर्वना सिषक्त पयो न धेनुः शुचिविभावा ॥१२॥ 
विलक्षण धनजस्तै स्मरणीय, सम्यक द्रष्टा ज्ञानीजस्तै, प्राण प्रदाता जीवनजस्तै, हितकारी पुत्रजस्तै, 
ट्रुतगामी अश्वजस्तै यी अग्निदेव गाईजस्तै उपकारी छन् । काठरूपी जीवन जलाएर यिनी विशेष 
प्रकाशयुक्त हुन्छन् । 

दाधार क्षेममोको न रण्वो यवो न पक्वो जेता जनानाम् । 

क्राषिर्न स्तुभ्वा विक्मु प्रशस्तो वाजी न प्रीतो वयो दधाति ॥३४॥ 
रमणीय गृहजस्तै र परिपक्व अन्नजस्तै भएर प्रजामाथि प्रभुत्व स्थापित गर्ने अग्निदेव ग्रषिजस्तै 
स्तुत्य छन् । प्रजाहरूद्वारा प्रशसित यी अग्निदेव दुनियाँको कल्याणका लागि जीवन धारण गर्दछन् । 
उत्साहित होताजस्तै भएर यिनी प्रजाको हितमा समर्पित छन् । 

दुरोकशोचिः क्रतुर्न नित्यो जायेव योनावरं विश्वस्मै । 

चित्रो यदभ्राटछवेतो न विक्षु रथो न रुक्मी त्वेषः समत्सु ॥५६॥ 
अग्निदेव अचम्मको पराक्रमले युक्त परिश्रमीजस्तै भएर सधैँ असल काममा लाग्छन् । यिनी 
अदभुत दीप्तिले युक्त, शुभ्र प्रकाशले प्रकाशमान, प्रजाहरूका बीचमा रथजस्तै शोभायमान 
देखिन्छन् । स्त्रीले घरमा दिएझैँ सुख यिनले सबैलाई दिन्छन्। यञ्चमा यिनी सुनौला तेजले सम्पन्न 
देखिन्छन् । 

सेनेव सृष्यम दधात्यस्तुर्न दिद्युत्वेषाप्रतीका । 

मो ह जातो यमो जनित्वं जार कनीनां प॒तिर्जनीनाम् ॥७०॥ 
अग्निदेव आक्रामक सेनाजस्तै बल भएका छन् । उनी प्रचण्ड वेग र तेजले विद्युत्रूपी अस्त्र प्रहार 
गर्दछन् । उत्पत्न भइसकेका वा उतत्न हुनुपर्नेहरूका नियन्ता पनि अग्निदेव नै हुन्। अग्निदेव 
कन्याहरूको कौमार्य समाप्त गर्ने र विवाहिताका पति हुन्। 

त॑ वश्वराथा वयं वसत्यास्तँ न गावो नक्षन्त इद्धम्। 

सिन्धुर्न क्षोदः प्र नीचीरैनोत्नवन्त गावः स्वपर्दुशीके ॥९१०॥ 
सूर्यास्त हुँदा गाई घर फर्किएर आएभौँ सन्तान र पशुहरूले युक्त भएका घरमा अन्निदेव प्राप्त 
हुन्छन्। जलको प्रवाह जस्तै अग्निका ज्वाला प्रवाहित हुन्छन्। उनको सुन्दर किरण आकाशतर्फ 
उचालिन्छ । 

सूक्त  ६७ 
क्राषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  द्विपदा विराट्। 

वनेषु जायुर्मर्तिषु मित्रो  ५ श्रुष्टि राजेवाजुर्यम् । 

क्षेमो न साधु क्रतुर्न भद्रो भुवत्स्वाधीहोता हव्यवाद्॥१२॥ 
राजाले सर्वगणसम्पन्न वीर पुरुषलाई रोजेझैँ अग्निदेवले यजमानलाई वरण गर्दछन्। जङ्गलमा 
उसन्न अग्निदेव मानिसका लागि मित्र, रक्षक र कल्याणकारी हुन् । होता र हविवाहकका रूपमा 
चिनिएका यी अग्निदेव सम्यक रूपमा हितकारी छन्  

हस्ते दधानो नृम्णा विश्वान्यमे देवान्धादगुहा निषीदन्। 

विदन्तीमत्र नरो धियन्धा हदा यत्तष्यन्मन्त्रौ अशंसन्॥२ १ , 
यी अग्निदेवले सबै खालका धन हातमा लिएका छन्। जुफाजस्ता गोप्य ठाउँमा रहँदा पनि यिनले 
देवताहरूलाई शक्तिसम्पन्न बनाए । मेधावी पुरुषहरू हृदयमा उल मन्त्र २ स्तुतिले अग्निदेवलाई 
प्रकट गराउँछन् । 

अजो न क्षां दाधार पृथिवीं तस्तम्भ द्यां मन्त्रेभिः सत्यैः । 

प्रिया पदानि पश्चो नि पाहि विश्वायुरग्ने गुहा गुह गा ॥५९॥ 
अग्निदेव अजन्मा हुन् र यिनले पृथ्वीलाई धारण गरेका छन् । यिनले अन्तरिक्षलाई धारण गरेका 
छन्। आफ्ना सत्सङ्कल्पले द्युलोकलाई पनि स्तम्भजस्तै स्थिर गराएका छन् । हे अग्निदेव ! पशुका . 
प्रिय स्थानहरूलाई संरक्षित गर। तिमी सम्पूर्ण प्राणीका लागि जीवनको आधार भएर अव्यक्त 
ठाउँमा रहेका छौ। 


६९ 





यई चिकेत गुहा भवन्तमा यः ससाद धारामृतस्य । 
वि ये चृतन्त्युता सपन्त आदिद्वसूनि प्र ववाचास्मै ॥७८५॥ 


अग्निदवको गोप्यता जानेर यञ्चमा प्रज्वलित गर्दै स्तोताहरू उनलाई स्तुति गर्दछन्। ती 
स्तोताहरूलाई अग्निदेव धन प्राप्त गर्ने प्रेरणा दिन्छन् । 


वियो वीरुल् १ किवाधेतन ०५ ००० हुन. प्रसूष्वन्तः । ९५ 
चित्तिरपां दमे विश्वायुः सद्मेव धीराः संमाय चक्र ॥९ 
अग्निदेवले औषधीमा आफ्नो महत्ता स्थापित गरेका छन्। उनी बोटबिरुवा र फलफूल उतन्न 


गर्दछन्। ज्ञानी पुरुष जलभित्र रहेका अग्निदेवलाई पूजा गर्दछन् र घरबाट पाएजस्तै आश्रय 
उनीबाट पाउँछन् । 


सूक्त  ६८ 
क्रषि  पराशर । देवता  अग्नि । छन्द  द्विपदा विराट् । 

श्रीणत्रुप स्थादिवं भुरण्युः स्थातुश्वरथमक्तुन्व्यूर्णात्। 

परि यदेषामेको विश्वे्षां भुवद्देवो देवानां महित्वा ॥१२॥ 
सर्वपालक अग्निदेव स्थावर र जङ्गमलाई परिपक्व पार्नका लागि आकाशमा पुग्छन् । रात्रिलाई 
आफ्ना रश्मिले प्रकाशित यिनैले गराए । देवताको सम्पूर्ण गुण प्राप्त गर्नमा यिनी प्रमुख भएका 
छन्। य 

आदिट्ते विश्वे क्रठुँ जुषन्त शुष्काद्यद्देव जीवो जनिष्ठाः । 

भजन्त विश्वे देवत्वं नाम ग्रतं सपन्तो अमृतमेवैः ॥३४॥ 
हे अविनाशी अग्निदेव ! सुखा काठ घोटिएर तिमी उत्पन्न भयौ । त्यसपछि मात्रै देवताले यज्ञकार्य 
सम्पन्न गरे । त्यसेको अनुसरण गरेर देवगणले देवत्व प्राप्त गरे । 

क्रतस्य प्रेषा क्रतस्य धितिर्विश्वायुर्विश्चै अपांसि चतक्रु । 

यस्तुभ्यं दाशाद्यो वा ते शिक्षात्तस्मै चिकित्वान्रयिं दयस्व ॥५६॥ 


अग्निदेव यञ्चका निम्ति प्रेरणा प्रदान गर्ने र यज्ञका रक्षक हुन् । अग्निदेव नै आयु हुन्, त्यसैले सबैले 
नय गर्दछन् । है अग्निदेव ! जसले तिमीलाई चिनेर तिम्रा लागि हवि दिन्छ, उसलाई तिमी चिन 
र हवि प्रदान गर् । 


होता निषत्तो मनोरपत्ये स चिन्र्वासां पती रयीणाम्। 
हिका! ड्च्छन्त ७७ मिथस्तनूषु सं लान स्तैद बर्मा ॥७८॥ 
मानिसका माझमा हाताका रूपमा रहने यी अग्निदेव नै प्रजाको धनका स्वामी 
रहेका अग्निको सम्बन्ध वीर्यसित छ भन्ने जानेर मानिसले सन्तान उत्पत्ति गर्ने ... म १ 
अग्निदवको सामर्थ्यबाट सन्तान प्राप्त गरे । 


पितुर्न पुत्राः क्रठुँ जुषन्त श्रोषन्ये अस्य शासं तुरासः । 
॥८.. 
पुत्रल पिताको आदश मानेझ जुन मानिसले अग्निदेवको आज्ञा तुरुन्तै 
सम्पन्न गरे, तिनीहरूका लागि अग्निदेवले अन्न र धनको विपुल जा सुनेर तुरुन्तै पालन गर्दै कार्य 


पुल भण्डार खुला 
मर्यादित अग्निदेवले नक्षत्रद्वारा आकाश सजाए । खुला गरिदिए । यज्ञकर्ममा 


सूक्त  ६९ 
क्राषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अग्नि । छन्द 


शुक्र शुशुक्वाँ उषो न जार पप्रा समीची दिवो न ज्योति ।  
८ अ जात कनल यलो देताना  े सन् ॥१२॥ 
अग्दिदेव ! उषाका वज गीप्तिमान् छौ। प्रकाशमान सूर्यदेवको ज्योति 
तेजस्वी भएर तिमी आफ्ना तेजले आकाश र पृथ्वीलाई पूर्ण गर्दछौ । हे अग्निदेव । उदम भोतिकै 
तिमीले आफ्ना कर्मद्वारा सारा विश्वलाई व्याप्त गरायौ। तिमी देवताद्वारा उत्पन्न हुनाले उनीहरूका 
पुत्रजस्तै हौ । देवताहरूलाई हवि आदि दिनाले तिमी उनीहरूका लागि पिताजस्तै भएका छौ। 


७० 


वेधा अदृप्तो अगिनिर्विजानन्नूधर्न गोना स्वाद्मा पितुनाम्। 
जने न शेव आद्वरर्य सन्मध्ये निषत्तो रण्वो दुरोणे ॥३४॥ 
अहङ्काररहित बुद्धि भएका, कर्तव्यको जानकारी भएका र गाईको दुधजस्तै स्वादिष्ट अन्न प्रदान गर्ने 


अग्निदेव यजमानले बोलाउने बित्तिकै आएर शोभायमान रूपमा यञ्चमा प्रतिष्ठित हुन्छन् । 
अग्निदेवले याजकहरूलाई सुख प्रदान गर्दछन् । 


पुत्रो न जातो रण्वो दुरोणे वाजी न प्रीतो विशो वि तारीत्। 

विशो यदह्वे नृभिः सनीडा अग्निर्देवत्वा विश्वाप्यश्याः ॥५६॥ 
पुत्र जन्मिएजस्तै आनन्द दिने अग्निदेव अश्वले अप्ठ्यारो ठाउँ पार लगाइदिएझैँ गरी मनुष्यलाई 
दुःखबाट पार लगाउँछन् । मानिसहरूले एकजुट भएर देवताको आह्वान गर्दा अग्निदेव दिव्य 
प्रेरणाले युक्त भएको दिव्य रूप धारण गर्दछन् । 

नकिष्ट एता व्रता मिनन्ति नृभ्यो यदेभ्यः श्रृष्टि चकर्थ। 

ततनु ते दंसो,यदहन्त्समानैर्नुभिर्यद्युक्तो विवे रपाँसि॥७८॥ 
हे अग्निदेव !। तिमी जुन मानिसलाई सहायता गर्छौं, उनले तिम्रो नियम उल्लङ्घन गर्न सक्दैनन् । 
मानिसहरूका साथमा रहेर तिमीले नै पापरूपी राक्षस मारिदियौ । यौं तिम्रो श्रेष्ठ र प्रशंसनीय कार्य 
हा। 

उषो न जारो विभावोस्रः संज्ञातरूपश्चिकेतदस्मै । 

त्मना वइन्तो दुसेच्युण्वन्नवन्त विश्वे स्व१ दुशीके ॥९१०॥ 
उषाप्रेमी सूर्यजस्तै देदीप्यमान, प्रकाशित र प्रख्यात अग्निदेवले हविदातालाई चिनून्। हवियुक्त 
भएपछि यञ्चको द्वार खोल्ने अग्निदेव सम्पूर्ण आकाश र दसै दिशामा व्याप्त हुँदै रध्वंगति प्राप्त 
गर्दछन् । 

सूक्त  ७० 
क्रषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  द्विपदा विराट्। 

वनेम पूर्वीरयो मनीषा अग्नि सुशोको विश्वान्यश्याः । 

आ दैव्यानि व्रता चिकित्वाना मानुषस्य जनस्य जन्म ॥१२॥ 
अग्निदेवबाट हामी अपार धनवैभव कामना गर्दछौँ । उत्तम रूपमा प्रकाशित अग्निदेव देवता र 
मनुष्यको कर्म तथा मनुष्यका जन्मको रहस्य जानेर सबैमा व्याप्त छन्  

गर्भी यो अपां वनानां गर्भश्व स्थाता गर्भश्वरथाम् । 

अद्रौ चिदस्मा अन्तर्दुरोणे विशां न विश्वो अमृतः स्वाधीः ॥३४॥ 
अग्निदेव जल, वन, जङ्गम र स्थावरका गर्भमा विद्यमान छन्। उत्तमकर्मा र अविनाशी अग्निदेव 
सबै प्रजाहरूलाई, गजाले जत्तिकै आश्रय दिन्छन्। त्यसैले मानिसहरूले घरमा र पर्वतमा 
अग्निदेवलाई हवि प्रदान गर्दछन् । 

सहि क्षपावां अग्नी रयीणां दाशद्यो अस्मा अर सूक्ते । 

एता चिकित्वो भूमा नि पाहि देवानां जन्म मर्ताँश्च विद्वान् ॥५६॥ 
उत्तम मन्त्रद्वारा जुन याजकले अग्निदेवलाई स्तुति गर्दछन्, उनलाई निश्चय नै अग्निले वैभव प्रदान 
गर्दछन् । हे सर्वञ्च् भ्ग्निदेव ! तिमी देवता र मनुष्यका जीवनको रहस्य जान्दछौ । तिमी समस्त 
प्राणीको रक्षा ग।  

वर्धान्य पूर्वी क्षपो विरूपाः स्थातुश्व रथमृतप्रवीतम्। 

अराधि होता स्वपूर्निषत्तः कृण्वन्विश्वान्यपांसि सत्या ॥७५॥ 
विविध रूपमा देखिने उषा र रात्रिले जगाउने यज्ञरूपी अग्निदेवलाई स्थावर वृक्ष आदि र जङ्गम 
मनुप्प आदिले जगाउँछन्। होताका रूपमा प्रतिष्ठित अग्निदेवलाई यञ्चको अनुष्ठानद्वारा हवि 
समर्पित गर्दै मानिसहरू पूजा गर्दछन् । 

गोषु प्रशस्तिं वनेषु धिषे भरन्त विश्वे बलि स्वर्ण । 

वि त्वा नरः पुरुत्रा सपर्यन्पितुर्न जिव्रोर्वि वेदा भरन्त ॥९१०॥ 
हे अग्निदेव ! वन र गाईहरूमा पुष्टिकारक पदार्थहरू स्थापित गर। सबै मानिसलाई ग्रहण गर्न 
योग्य श्रेष्ठ अन्न र धनले पूर्ण गराछ। हामी विविध प्रकारले तिमीलाई पुज्दछौँ । पिताले पुत्रलाई 
धनसम्पन्न गराएझैँ हामीलाई तिमी धनी बनाउ । 

७१ 





साधुर्न गृध्नुरस्तेव शूरो यातेव भीमस्त्वेषः समत्सु ॥११॥ 
यी देवपुरुष, पूज्य र उत्तम अग्निदेव वीरभझँ अस्त्र प्रहार गर्दछन् । विकराल आक्रान्ता अग्निदेव 
सङ्ग्राम कालमा तेजस्विताका प्रतिमूर्ति हुने गर्दछन् । 
सूक्त  ७१ पछा 
क्रषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
उप प्र जिन्वन्नुशतीरुशन्त पति न नित्यं जनयः सनीडाः । 
स्वसारः श्यावीमरुषीमजुप्रञ्चित्रमुच्छन्तीमुषसँ न गावः ॥॥ . । नविल 
पतिव्रता स्त्रीहरूले आफ्ना प्रयासले प्राप्त गरेका पतिलाई प्रसन्न गरेझै हाम्रा औँलाहरू 
अग्निदेवलाई उचित रूपमा प्रसन्न गर्दछन् । श्याम, पीत र पुनः अरुण वर्णमा फेरिने विलक्षण 
उषाका किरणले सेवा जसरी अग्निको सेवा गर्दछन् हाम्रा औँलाले पर्नि उसरी नै अग्निदेवको सेवा 
गर्दछन्। 
वीडु चिद्ड्हा पितरो न उक्थैरद्रिं रुजत्रङगिरसो रवेण । 
चक्रुर्दिवो बृहतो गातुमस्मे अह स्वर्विविदुः केतुमस्राः ॥२॥ 
अत्यन्त विकराल र पर्वतजस्तो बलियो अज्चानरूपी अन्धकार नामका असुरलाई हाम्रा पुर्खा 
अङ्चिराले मन्त्रका शब्दले नै नष्ट गरे। त्यस बेला आकाशमार्गबाट ज्योतिका रूपमा सूर्यले र 
ध्वजाका रूपमा किरणले सम्पन्न दिवस हामीले पायौँ । 
दधन्नृत॑ धनयन्नस्य धीतिमादिदर्यो दिधिष्चो३ विभूत्राः । 
अतृष्यन्तीरपसो यन्त्यच्छा देवाञ्जन्म प्रयसा वर्धयन्तीः ॥३॥ म 
शाश्वत सत्यरूप यज्ञ धारण गर्ने अङ्गिराले यञ्चका तेजस्वितालाई धनभझैँ धारण गरे । त्यसपछि धन, 
तेज र पुष्टि प्राप्त गर्न इच्छुक प्रजाहरूले हविद्वारा देवताहरूलाई पुष्टि गर्दै अग्निदेवलाई प्राप्त गरे । 
मथीद्यदी विभृतो मातरिश्वा गृहेगृहे श्येतो जेन्यो भूत्। 
आदी राजे न सहीयसे सचा सत्ना दूत्य१ भृगवाणो विवाय ॥४॥ . 
वायुका संयोगले उत्पन्न हुने अग्निदेव शुभ्र ज्योतिका रूपमा प्रत्येक गृह वा शरीरमा प्रतिष्ठित भए । 
त्यसपछि एउय राजाले अर्का मित्र राजाकहाँ दूतद्वारा सम्पर्क गरेझैँ भुगुवंशीय क्रषिले देवतासम्म 
हवि पुन्याउने दूतका रूपमा अग्निलाई स्वीकार गरे । 
महे यप्पित्र ईं रसं दिवे करव त्सरत्यृशन्यश्चिकित्वान्। 
सृजदस्ता धृषता दिद्युमस्मै स्वायां देवो दुहितरि त्विषिं धात् ॥५॥ 
महान् पोषण प्रदाता देवताहरूका निमित्त कुन ज्ञानी सज्जन हव्यरूपी सोमरस अग्निमा दिन चाहन्न 
र ? हतियार चलाउन कुशल अग्निदेव आफ्ना धनुषले बाण प्रहार गर्दछन् र आफूलाई सूर्यका 
रूपमा प्रस्तुत गर्दै पुत्री उषालाई तेज धारण गराउँछन् । 
स्व आ यस्तुभ्यं दम आ विभाति नमो वा दाशादुशतो अनु द्यून्। 
वर्षो अग्ने वयो अस्य द्विबर्हा यासद्राया सरथं यं जुनासि ॥६ ॥ 
हे अग्निदेव ! जुन याजकले तिमीलाई घरमा प्रदीप्त गराउँछ र प्रतिदिन तिम्रो कामना गर्दै 
स्तुतियुक्त हवि प्रदान गर्दछ, त्यसलाई तिमी दुई गुणा बल र आयु बढाइदेछ । जो रथसहित युद्धमा 
तिम्रो प्रेरणाले जान्छ, र धनले युक्त हुन्छ। 
अगिने विश्वा अभि पृक्षः सचन्ते समुद्र न स्रवतः सप्त यङ्वढीः । 
न जामिभिर्वि चिकिते वयो नो विदा देवेषु प्रमतिँ चिकित्वान् ॥७॥ 
सात वटा महानदीहरू समुद्रमा पुगेझैँ हाम्रो सम्पूर्ण हविष्यात्न अग्निदेवकहाँ पुग्छ। अन्य विशिष्ट 
देवताहरूलाई यो हविष्यात्र पर्याप्त छ कि छैन भन्ने हामी जान्दैनौँ । त्यसैले हामीलाई तिमी अन्न 
आदि वैभव प्रदान गर । 
आ यदिषे नृपतिं तेज आनद् छुचि रेतो निषक्त द्यौरभीके । 
अग्नि शर्धमनवद्यं युवान स्वाध्यं जनयत्सूदयच्च ॥८॥ 
शुद्ध र प्रदीप्त तेज अन्न आदिका लागि यजमानमा व्याप्त तेजले युक्त रेतस्लाई उत्पत्तिस्थलमा 
स्थापित गरेर अग्निदेव अभीष्ट पोषणरूप सन्तान जन्माञन् र बलवान् अनिन्द्य,तरुण शुभकर्मा  


सन्तानलाई उनैले यञ्च आदि शुभ कर्ममा प्रेरित गरुन् । 


७२ 





मनो न योञध्वन सद्घ एत्येकः सत्रा सूरो वस्व ईशे 
 
जिल गि फिलसणा  ७ गोषु प्रियममूत रक्षमाणा ॥९॥ 
खालका धनमाथि आधिपत्य ७ सुत यक सित मामा गति गदछन् र विवि 
छन् भुजा भएका मित्रावरुण गाईहरूमा भएको 
उत्तम र अमृततुल्य दुधको रक्षा गर्दछन् । न्। सुन्दर भुजा भएका मित्रावरुण गाईहरूमा भएको 
मा नो अग्ने सख्या पित्र्याणि प्र मर्षिष्ठा अभि विदुष्कविः सन्। 
नभो न रूप जरिमा मिनाति पुरा तस्या अभिशस्तेरधीहि ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी मेधावी र सर्वञ्ञ छौँ। चै बा पयमा पालादेखि चलिआएको हाम्रो मित्रता नबिर्स । 
सूर्यका रश्मिले अन्तरिक्ष ओगटेझै बुढ्यौलीले हामीलाई नाश गर्न खोज्छ। त्यसैले हे अग्निदेव ! 
हाम्रो विनाश गर्नुभन्दा पहिल्यै त्यो बुढ्यौली नै समाप्त होस् । 
सूक्त  ७२ 
क्रषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अगिनि । छन्द  त्रिष्टुप् । 
नि काव्या विधेसः शश्वचतस्कर्हस्ते दधानो नर्या पुरूणि । 
अग्निर्भुवद्रयिपती रयीणां सत्रा चक्राणो अमृतानि विश्वा ॥१॥ 
मनुष्यका हितैषि यी अग्निदेवले मनग्गे धन हातमा लिइरहेका छन् । यिनले सधैँ काव्यरूपी स्तोत्र 
प्राप्त गर्दछन् । सबैभन्दा श्रेष्ठ धनका स्वामी अग्निदेवले स्तोताहरूका लागि सुखदायक वैभव 
सम्पूर्ण प्रदान गर्दछन् । 
अस्मे वत्स परि पन्त न विन्दन्रिच्छन्तो विश्वे अमृता अमूराः । 
श्रमयुवः पदव्यो धियंधास्तस्थुः पदे परमे चार्वग्नेः ॥२॥ 
मेधावी र अमर देवताका सबै गणले इच्छा गर्दा पनि व्यापक अग्निलाई भेट्न सकेनन् । अन्त्यमा 
गोडा थाकेपछि मात्र बुद्धिमान् देवगण अग्निदेवका सुन्दरतम स्थानमा पुगे । 
तिस्रो यदग्ने शरदस्त्वामिच्छुचिं घृतेन शुचयः सपर्यान् । 
नामानि चिद्दधिरे यञ्चियान्यसूदयन्त तन्व१ सुजाता ॥३॥ 
हे पवित्र अग्निदेव । तेजस्वी मनुष्यले तीन वर्षदेखि घिउले तिम्रो पूजन गरे । त्यसपछि उनीहरूले 
यज्ञ भन्ने उपयुक्त नाम पाए । आफ्नो शरीर शोधन गरेर उनीहरू देवता भए । 
आ रोदसी बृहती वेविदानाः प्र रुद्रिया जभ्रिरे यज्ञियासः । 
विदमन्मर्तो नेमधिता चिकित्वानगिनि पदे रिमे तस्थिवांसम् ॥४॥ 
याजकहरूले विशाल पृथ्वी र आकाशका विषयमा ज्ञान प्राप्त गरे। त्यसपछि उनीहरूले 
अग्निदेवका लागि उत्तम स्तोत्र पाठ गरे । अरू मानिसले पनि ती सर्वोत्तम स्थान र त्यहाँ रहने 
अग्निदेवलाई चिने, त्यसपछि तिनका विषयमा ज्ञान प्राप्त गरे  
संजानाना उप सीदन्नभिज्चु पतीवन्तो नमस्यं नमस्यन् । 
रिरिक्वांसस्तन्वः कृण्वत स्वाः सखा ससख्युर्निमिषि रक्षमाणाः ॥२॥ वक्ता 
देवता र मानिसले अग्निदेवलाई राम्ररी चिने। आफ्ना पलीसहित तिनीहरूले घुँडा टेकेर 
अग्निदेवको पूजा र अभिवादन गरे । उनीहरूले आफ्नो शरीर सुरक्षित र पवित्र गरे अनि सखाका 
रूपमा मित्रभावले रहने अग्निदेवको तस्क्षण दर्शन गर्न पाए  
त्रिः सप्त यदगुद्यानि त्वे इत्पदाविदन्निहिता यज्चियासः । 
तेभी रक्षन्ते अमृत सजोषाः पशूञ्च स्थातृञ्चरथं च पाहि ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! याजकहरूले तिम्रा एक्काईस प्रकारका रहस्य र यज्ञका विधिहरू जानेर तिनको 
प्रयोग गरे । यज्ञबाट आफ्नो जीवनशक्तिको रक्षा गरे। तिमी प्राणीहरूप्रति स्नेहयुक्त भएर सबैको 


वयुनानि क्षितीना व्यानुषक्छुरुधो जीवसे धा । 
वयुना व्य 
 देवयानानतन्द्रो दूतो अभवो हविर्वाट्॥७॥ 
हे अग्निदेव । तिमी मनुष्यको व्यवहार जान्ने विद्वान् हँ  जीवन धारणका लागि पोषक अन्नको 
व्यस्था गर । देवगण जुन मार्गबाट यात्रा गर्दछन्, त्यो मार्ग चिन र आलस्यहीन दूतका रूपमा 


हविष्यान्न ग्रहण गर् । 


७२३ 


स्वाध्यो दिव आ सप्त यह्की रायो दुरो व्यृतज्ञा अजानन् । 

विददगव्यं सरमा दृढहमूव येना नु क मानुषी भोजते विट्॥०॥ 
हे अग्निदेव ! क्रषिहरूले ध्यानद्वारा सृष्टिको रहस्य बुझे। उनले आकाशबाट बग्ने सात नदीबाट 
ऐश्वर्यका ढोकाहरू खोल्ने विधि पनि जाने । तिम्रै प्रेरणाले सरमाले गाई खोजेर निकालिन् र त्यसो 


मह्वा महद्धिः पृथिवी वि तस्थे माता पुत्रैरदितिर्धायसे 
,  मार्ग देवताले बनाउँछन् । तिनै देवताहरूको 


सम्पूर्ण श्रेष्ठ कर्महरू सम्पादन गरेर अमरत्व प्राप्त गर्ने म 
पुत्रहरूसँगै थ्वीलाई धारणपोषण गर्दछिन् । हे अग्निदेव ! तिमी तिनै 


अघि श्रियं नि दधुश्वारुमस्मिन्दिवो यदक्षी अमृता अकृण्वन् । 

अध क्षरन्ति सिन्धवो न सृष्यः प्र नीचीरग्ने अरुषीरजानन् ॥१ 
अमर देवताहरूले द्युलोकमा सुन्दर तेज स्थापित गरे र विशाल विश्वमा दुई आँखा बनाए । बग्नका 
लागि नदी फैलिएभौँ ओर्लेर आउने उषादेवीलाई मानिसले त्यसपछि मात्र चित्र सके। 

सूक्त  ७३ 
क्राषि  पराशर शाक्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

रयिर्न यः पितृवित्तो वयोधाः सुप्रणीतिश्चिकितुषो न शासुः । 

स्योनशीरतिथिर्न प्रीणानो होतेव सद्म विधतो वि तारीत्॥१॥ 
अग्निदेव मानिसलाई उत्तम कर्ममा प्रेरित गर्दछन् । उनी पैतृक सम्पत्तिझैँ अन्न र ज्ञानी पुरुषभेँ 
उपदेश दिन्छन् । प्रिय अतिथिजस्ता होताले यजमानलाई बस्ने ठाउँ दिन्छन् । 

देवो न यः सविता सत्यमन्मा क्रत्वा निपाति वृजनानि विश्वा । 

पुरुप्रशस्तो अमतिर्न सत्य आलेव शेवो दिधिषाय्यो भूत् ॥२॥ 
प्रकाशले युक्त सूर्यदेवजस्ता सत्यको ज्ञान भएका अग्निले गरेका असल कामले सबैलाई पापबाट 
जोगाउँछ। असङख्यले प्रशंसा गर्ने यी अग्निदेव उन्नति गर्दै सन्मार्गमा हिँड्दछन्। यिनी 
आक्माजत्तिकै आनन्ददायक र सबैले स्वीकार गर्ने योग्य छन् । 

देवो न यः पृथिवीं विश्व्धाया उपक्षेति हितमित्रो न राजा । 

पुरः सदः शर्मसदो न वीरा अनवद्या पतिजुष्टेव नारी ॥२॥ 
अग्निदेव चम्किलो सूर्यजस्तै भएर संसार ढाक्ने, राजाजस्तै भएर हित गर्ने मित्र हुन् र उनी पृथ्वीमा 
रहेका छन् । पिताका आश्रयमा पुत्र रहेझँ यिनको आश्रय सबैले पाउँछन् । यी अग्निदेव पतिव्रता 
स्त्रीभैँ पवित्र र वन्दनीय छन् । 

त॑ त्वा नरो दम आ नित्यमिद्धमग्ने सचन्त क्षितिषु धुवासु। 

अधि द्युम्न नि दधूर्भूर्यस्मिन्भवा विश्वायुर्घरुणो रयीणाम् ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! कुव्यवहार नहुने घरमा मानिसहरू सधैँ समिधा प्रदान गरेर तिम्रो सेवा गर्छन्। 

देवताहरूले प्रचण्ड तेज दिएर तिमीलाई परिपूर्ण गराए । तिमी सबैका प्राणरूप हौँ। 
हामीलाई धन र वैभव प्रदान गर । 

वि पृक्षो अग्ने मघवानो अश्युर्वि सूरयो ददतो विश्वमायुः । 
वया सनेम म बै समिथेष्वर्यो भाग देनेद वनले गेल ॥५॥ 

अग्निदेव । धनले सम्पन्न यजमानहरू तिम्रा कृपाले अन्न पाउँछन् 
पाङन् । हामी यशका निमित्त देवताहरूलाई हविको भाग दिँऔँ र । विद्वान् हविदाताले लागो आउ 
युद्धमा शत्रुको वैभव जितौँ। 
न्रतस्य हि धेनवो वावशानाः स्मदृध्नीः पीपयन्त द्युभक्ताः । 
ध दिने तेजस्वी गाईले यज्ञका लागि दुध दिन्छन् बग्ने 

सदर्बाद्ध पाउने आशा गर्दछन् । दुध दिन्छन् । टाढाका पर्वतबाट बग्ने नदीले यज्चसित 


 
०, 


००, ० 
० 
   


७४ 


 न  


त्वं अग्ने सुमति भिक्षमाणा दिवि श्रवो दधिरे यज्चियासः। 

नक्ता च चतक्रुरुषसा विरूपे कृष्ण च वर्णमरुणं च सं धुः ॥७ ॥ 
हे अग्निदेव ! यञ्ञबाट कल्याणकारी बुद्धिको खोजी गर्दै पूज्य देवताहरू हवि चढाएर अन्न धारण 
गर्दछन् र । त्यसपछि ती देवताले रात्रि र विभिन्न रूपमा रहने उषादेवीलाई स्थापित गराए । उनै 
देवताहरूले रात्रिलाई अँध्यारो र उषालाई उज्यालो वर्ण दिए । 


यात्राये मर्तान्त्सुपूदो अग्ने ते स्याम मघवानो वयं च। 

छायेव विश्व भुवनं सिसक्ष्यापप्रिवात्रोदसी अन्तरिक्षम् ॥८॥ 
हे अग्निदेव ! जुन मानिसलाई धन प्राप्तिका लागि तिमीले प्रेरित गर्छौ, तिनीहरू र हामी धनवान् 
बनौं । तिमीले आकाश, पृथ्वी र अन्तरिक्षलाई प्रकाशले परिपूर्ण गरेका छौ। सारा दुनियाँ तिम्रे 
छायाजस्तो बनेर रहेको छ। 


अर्वद्धिरग्ने अर्वतो नृभिर्नुन्वीरैर्वीरान्वनुयामा त्वोताः । 

ईशानासः पितृवित्तस्य रायो वि सूरयः शतहिमा नो अश्यु ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रा संरक्षणमा रहँदै हामी आफ्ना अश्वले शत्रुका अश्व, आफ्ना योद्धाले शत्रुका योद्धा 
र आफ्ना सन्तानले शत्रुका सन्तानलाई पर धपाऔँ। पैतृक सम्पत्ति पाएर हामी स्तोताहरू सय 
वर्षको आयु पूर्ण उपयोग गरौँ । 


एता ते अग्न उचथानि वेधो जुष्यनि सन्तु मनसे हृदे च। 

शकेम राय सुधुरो यम तेधि श्रवो देवभक्त दघानाः ॥१०॥ 
हे मेधावी इन्द्रदेव ! हाम्रा स्तोत्रले तिम्रो मन र हृदयमा उचित सन्तुष्टि होस् । देवताद्वारा प्रदान 
गरिएको धन, वैभव र यश धारण गर्दै हामीले सुख प्राप्त गरौँ। 

सूक्त  ७४ 
व्रषि  गोतम राहृगण । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 

उपप्रयन्तो अध्वरं मन्त्र वोचेमाग्नये। आरे अस्मे च शृण्वते ॥१॥ 
इन्द्रदेवले हाम्रो भावना सुनिदिन्छन् । उनी यज्ञका नजिकै वा दढा जहाँ उपस्थित भए पनि उनलाई 
हामी स्तुति र मन्त्र समर्पित गर्दछौँ । 

यः स्नीहितीषु पूर्व्यः संजग्मानासु कृष्टिषु । अरक्षद्दाशुषे गयम् ॥२॥ । 
अग्निदेव सधैँ जाज्वल्यमान छन् । प्रजालाई तिनले परस्पर स्नेहसौजन्यले सम्पन्न गराउँछन् र एकत्र 
भएको दाताको ऐश्वर्य रक्षा गर्दछन् । 

उत ब्रुवन्तु जन्तव उदगिनर्वृत्रहाजनि । धनञ्जयो रणेरणे॥२॥ 
अग्निदेव शत्रुनाशक हुन् र युद्धमा शत्रुलाई पराजित गरेर धन जिले गर्दछन् । अग्निदेव प्रकट 
भइसकेका छन्, सबैले स्तुति गरौँ । 

यस्य दूतो असि क्षये वेषि हव्यानि वीतये। दस्मत्कृणोष्यध्वरम् ॥४॥ लिततार 
हे अग्निदेव ! जुन यजमानका घरबाट तिमी दूतका रूपमा देवताहरूका लागि हवि , त्यस 
घरलाई तिमीले उत्तम प्रकारले दर्शनीय बनाउँछौ । 

तमित्सुहव्यम्चिरः  र सुदेवं सहसो यहो । जना आहुः सुबहिषम् ॥१॥ 

हे बलका पुत्र इन्द्रदेव ! यजमानलाई सुन्दर हवि द्रव्यले युक्त, देवताहरूमा श्रेष्ठ र सुन्दर 
यञ्चबाट परिपूर्ण गराउँछौ भन्ने दुनियाँको भनाइ छ। 

आ च वहासि ताँ इह देवा उप प्रशस्तये। हव्या सुश्रन्द्र वीतये ॥६॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव ! देवताहरूलाई हाम्रा यञ्चमा स्तुति सुन्न र हवि ग्रहण गर्न लागि तिमी नजिकै 
लिएर आउ । 
न योरुपनब्दिरश्व्यः शुण्वे रथस्य कच्चन। यदग्ने यासि दूत्यम् ॥७॥ 
हे अग्निदेव । तिमी जति बेला दूत बनेर जान्छौ त्यस बेला तिम्रा गतिमान रथका घोडाको शब्द 
अलिकति पनि सुनिँदैन । 

त्वोतो वाज्यह्वयोभि पूर्वस्मादपर । प्र दाश्चाँ अग्ने अस्थात् ॥८॥ 
हे अग्निदेव । पहिले असुरक्षित रहने हविदाता यजमान तिम्रो सामर्थ्यद्वारा रक्षित भए। त्यसपछि 


बलसम्पन्न बनेर हीनताबाट मुक्त भए । 


७५ 





उत द्युमत्सुवीर्य बृहदग्ने विवाससि । देवेभ्यो देव दाशुषे ॥९॥ 
हे महान् अग्निदेव ! तिमी देवताहरूलाई हवि प्रदान गर्दछौ । तिमी नै यजमानलाई अत्यन्त तेज र 
श्रेष्ठ बल प्राप्त गराउँछौ । ही फी 
सूक्त  ७५ 
क्रषि  गोतम राहृगण । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
जुषस्व सप्रथस्तमं वचो देवप्सरस्तमम्। हव्या जुद्वान आसनि ॥१॥ न किक 
हे अग्निदेव ! देवताहरूका लागि मुखमा हवि बोकेर तिमी अत्यन्त प्रसन्न गराउँछौ । हामीबाट हुने 
स्तुति वचन तिमी स्वीकार गर  


अथा ते अङ्िरस्तमाग्ने वेधस्तम प्रियम्। वोचेम ब्रह्म सानसि ॥२॥ 
अङ्िराहरूमध्ये श्रेष्ठ, मेधावीहरूमा उत्कृष्ट हे अग्निदेव ! तिम्रा निम्ति अति प्रिय मन्त्र र स्तोत्र 
हामी पाठ गर्दछौँ । 


कस्ते जार्मिर्जनानामग्ने को दाश्चध्वरः । को ह कस्मिन्नसि श्रितः ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! मनुष्यमा तिम्रो बन्धु को छ ? श्रेष्ठ दान गरेर कसले तिम्रो यजन गर्दछ ? तिम्रो 
स्वरूपलाई कसले जानेको छ ? तिम्रो आश्रयस्थल कहाँ छ ? 

त्वं जार्मिर्जनानामग्ने मित्रो असि प्रिय । सखा सखिभ्य ईड्यः ॥४॥ 
हे अग्निदेव । तिमी मनुष्यहरूसित भ्रातृभाव राख्ने, यजमानको रक्षा गर्न र स्तोताहरूका लागि प्रिय 
मित्रजस्तै छौ । 

यजा नो मित्रावरुणा यजा देवाँ क्रत॑ बुहत्। अग्ने यक्षि स्व दमम् ॥५॥ 
हे अग्निदेव  हाम्रा निम्ति मित्र र वरुणको यजन गर । विशाल यज्ञ सम्पन्न गर र यञ्चशालामा 
पूजायोग्य भावले बस । 

सूक्त  ७६ 
क्रषि  गोतम राहृगण । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप । 

का त उपेतिर्मनसो वराय भुवदग्ने शंतमा का मनीषा । 

को वा यझैः परि दक्षें त आप केन वा ते मनसा दाशेम ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रो मन सन्तुष्ट गराउन हामी उपाय के गरौँ ? कुन यज्ञमा यजमानले तिम्रो बल 
बढाउँछन् ? कुन स्तुति तिम्रा लागि सुखप्रद छ ? कुन मनले तिमीलाई हवि प्रदान गरौँ ? 

एह्यग्न इह्ण होता नि षीदादब्धः सु पुरएता भवा नः । 

अवतां त्वा रोदसी विश्वमिन्वे यजा महे सौमनसाय देवान्॥२्॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रा यस यञ्चमा आएर होताका रूपमा बस । तिमी अविचलित रूपमा अगुवा 
होङ । सर्वव्यापक आकाश र पृथ्वीले तिम्रो रक्षा गरून् । हामीले रोजेको फल पाउनका लागि 
तिमी देवकार्य सम्पन्न गराछ । 

प्रसु विश्वात्रक्षसो धक्ष्यग्ने भवा यज्ञानामभिशस्तिपावा । 

अथा वह सोमपतिं हरिभ्यामातिथ्यमस्मै चकुमा सुदाव्ने ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रा सुकर्ममा बाधा हाल्ने राक्षसहरूलाई राम्ररी डढाङ । हिंसा गर्नेहरूबाट 
हाम्रो यज्ञ रक्षा गर । त्यसपछि सोमपान गर्ने इन्द्रदेवलाई उनका अश्वचसहित यज्ञमा लिएर आउ  
त्यसबाट हामी उत्तम दानदाता इन्द्रदेवलाई अतिथि सत्कार गरौँ । 

प्रजावता वचसा वहिरासा च हुवे नि च सत्सीह देवै । 

वेक्षि होत्रमुत पोत्रै यजत्र बोधि प्रयन्तर्जनितर्वसूनाम् ॥४॥ 
हवि भक्षक अग्निदेवलाई हामी प्रजाहरू स्तोत्रले आह्वान गर्दछौँ । यजनका योग्य हे अग्निदेव ! 
तिमी यज्ञमा प्रतिष्ठित र नातिका रूपमा पोषित गरिन योग्य छौ । तिमी धन उत्पन्न गर्ने हौ । धनका 
निमित्त हाम्रो कामना जान र त्यो पूर्ण गर । 

यथा विप्रस्य मनुषो हविर्भिर्देवाँ अयजः कविभिः कविः सन्। 

एवा होतः सत्यतर त्वमद्याग्ने मन्द्रया जुद्वा यजस्व ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी होता र सत्यका रूप हौं । तिमी मेधावीहरूमा पनि श्रेष्ठ छौ । ज्ञानी मानिसहरू 
हवि प्रदान गरेर देवताहरूका साथ तिमौलाई पूजा गर्दछन् । तिमी प्रसन्नता दिने आहुति ग्रहण 
गर्दछौ । 


७६ 





 
 
॥ 





सूक्त  ७७ 
क्रषि  गोतम राहृगण । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप । 
कथा दाशेमाग्नये कास्मै देवजुष्येच्यते भामिने गीः । 
कनदेवका यो मर्तैष्वमृत क्रतावा होता यजिष्ठ इत्कृणोति देवान् ॥१॥ 
अग्निदेवका लागि हामी कस्तो खालको हवि दिऔँ ? यिनलाई कुनचाहिँ देवप्रिय स्तुतिले 
प्रकाशित गरौँ ? जसले मानिसका बीचमा बसेर देवताहरूलाई हविष्यान्न पुन्याउँछ, त्यस्तो 
अग्निदेव अविनाशी, पूज्य, यज्ञकर्म सम्पादक र होता हुन्  


यो अध्वरेघु शंतम ग्रतावा होता तमू नमोभिरा कृणुध्वम्। 
 अगिनर्यद्रर्मर्ताय देवान्त्स चा बोधाति मनसा म्रजाति॥२॥ 
यी अग्निदेव यञ्चमा अत्यन्त सुख प्रदान गर्दछन् र होताका रूपमा यस गर्ने गर्दछन् । हे मनुष्यहरू हो 
। अग्निदेवलाई श्रेष्ठ स्तोत्रले अभिवादन गर । अग्निदेव मनुष्यको हितका लागि देवतासमक्ष 
जान्छन् । देवताहरूलाई चिनेका यी अग्निदेव मनले नै देवताहरूको यजन गर्दछन् । 
स हि क्रतुः स मर्यः स साधुर्मित्रो न भूदद्धतस्य रथीः। 

त॑ मेधेषु प्रथम देवयन्तीर्विश उप ब्रुवते दस्ममारी ॥२॥ 
अग्निदेव निश्चय नै यज्ञरूप हुन् । यिनी साधुका रूपमा हितकारी छन् । यिनी यजमान र मित्र्भेँ 
सहायक पनि छन् । यिनी विलक्षण प्रकारका वीर रथी हुन्। देवत्व प्राप्त गर्न खोज्ने मानिसहरू 
यञ्जमा दर्शनीय यञ्चदेवलाई सर्वप्रथम उत्तम स्तुति गर्दछन् । 

सनोन्ृणां नृतमो रिशादा अनिनर्गिरोवसा वेतु धीतिम्। 

तना च ये मघवानः शविष्ठा वाजप्रसूता इषयन्त मन्स॥४॥ 
अग्निदेव मनुष्यमा सर्वोत्कृष्ट छन् र् राठु विनाशक हुन् । हामीले विचारपूर्वक गरेको स्तुति यिनले 
स्वीकार गरुन् र रक्षण साधनले हाम्रो रक्षा गरुन् । अत्यन्त ऐश्वर्य र बलले सम्पन्न अग्निदेवले हाम्रो 
हविष्यात्र सहितको स्तुति प्राप्त गरुन् । 

एवागिनिर्गोतमेभिर्त्नतावा जातवेदाः । 

स एपु द्युम्ने पीपयत्स वार्ज स पुष्टि याति जोषमा चिकित्वान् ॥५॥ ले म 
सत्ययुक्त, सर्वञ्च अग्निदेवलाई मेधासम्पन्न गौतमहरूले स्तुति गरे । यज्ञमा अग्निदेवले हवि ग्रहण 
गरेर, दीप्तिमान सोमपान गरे । क्रषिहरूको भक्ति बुझेर उनी पुष्ट भए । 

सूक्त  ००५ 
क्राषि  गोतम राहूगण । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 

अभि त्वा गोतमा गिरा जातवेदो विचर्षणे । द्युम्नैरभि प्र णोनुमः ॥१॥ 
सृष्टिका समस्त रहस्यलाई देखेका र जानेका हे अग्निदेव ! गोतमवंशी हामीहरू उत्तम वाणीले 
तेजस्वी मन्त्र गाउँदै तिमीलाई अभिवादन गर्दछौँ । 

तमु त्वा गोतमो गिरा रायस्कामो दुव्यस्यति। द्युम्नैरभि प्र णोनुमः ॥२॥ 
हे अग्निदेव । धनको कामना गर्दै गोतमवंशीहरू उत्तम वाणीले तिम्रो परिचर्या गर्दछन् । तेजस्वी 
स्तोप्रले हामी पनि तिमीलाई अभिवादन गर्दछौँ । 

तमुत्वा । द्युम्नैरभि प्र णोनुमः ॥२॥ 


। 
विपुल अन्न प्रदान गर्ने हे अग्निदेव । अङ्गिराले झैँ हामी तिम्रो आह्वान गर्दछौँ र तेजस्वी मन्त्रले 


तिमीलाई नमस्कार गर्दछौँ । 

तमु त्वा वृत्रहन्तमं यो दस्यूँरवधुनुषे । च्ुम्नैरभि प्र णोनुमः ॥४॥ 
राक्षसलाई थर्काउने, अन्धकाररूपी असुर संहार गर्ने अग्निदेवलाई हामी तेजस्वी मन्त्रले स्तुति 
गर्दछौँ । 

अवोचाम रहृगणा अग्नये मधुमद्चः द्युम्मैरभि प्र णोनुमः ॥५॥ 
हामी रहुगणवंशीहरू अग्निदवका लागि मधुर स्तुति प्रस्तुत गर्दछौँ। तेजस्वी मन्त्रले उनलाई 
नमस्कार गर्दछौँ । 

७७७ 


सूक्त  ७९ 
क्रषि  गोतम राहगण । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् उष्णिक् गायत्री । 
हिरण्यकेशो रजसो विसारे३हिर्धुनिर्वात इव ध्रजीमान्। 
डड शुचिभ्राजा उषसो नवेदा यशस्वतीरपस्युवो न सत्याः ॥१॥ 
हे अग्निदेव । स्वर्णिम ज्वालाले युक्त, संसारका विस्तारक, मेघलाई कँपाउने, वायुझैँ वेगवान् छौ । 
शुभ्र कान्तियुक्त अग्निदेव उषादेवीका लागि अन्तरिक्षको विस्तार गर्छन् । आफ्ना काममा लाग्ने, 
सरल यशसम्पन्न उषादेवी यस कुराबाट अनभिज्ञ छिन् । 
आते सुपर्णा अमिनन्तँ एवैः कृष्णो नोनाव वृषभो यदीदम्। 
शिवाभिर्न स्मयमानाभिरागात्पतन्ति मिहः स्तनयन्त्यञ्जा ॥२॥ 
हे अग्निदेव । उकालो लागेको तिम्रो दीप्तिमान् रश्मि बादलसित ठोविकएपछि वर्षा गराउने कालो 
बादल गर्जिन थाल्दछ । त्यस बेला विद्युत्युक्त मेघले गर्जना गर्दै मानौँ हास्यमयी वर्षा गराउँछ । 


यदीमृतस्य पयसा पियानो नयन्नृतस्य पथिभी रजिष्ठैः । 

अर्यमा मित्रो वरुणः परिज्मा त्वचं पृञ्चन्त्युपरस्य योनौ ॥२॥ 
अग्निदेवले यञ्चका रसद्वारा चराचर जगतलाई पोषण गर्दछन् । यज्ञको प्रभाव सरल मार्गबाट 
अन्तरिक्षमा पुन्याउँछन् । त्यस बेला अर्यमा, मित्र, वरुण र मरुत्गण मेघको उत्पत्ति स्थलमा जल 
स्थापित गराउँछन् । 

अग्ने वाजस्य गोमत ईशानः सहसो यहो। 

अस्मे धेहि जातवेदो महि श्रवः ॥४॥ 
बलपूर्वक उत्पन्न हुने हे ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव । तिमी अन्न र गाई आदि पशुधनले सम्पन्न छौ। हाम्रा 
लागि पनि तिमी अपार वैभव प्रदान गर । 

सडइधाना वसुष्कविरण्निरीडेन्यो गिरा । रेवदस्मभ्यं पुर्वणीक दीदिहि॥५॥ 

ज्वालाका रूपमा विभिन्न मुख भएका जाज्वल्यमान हे अग्निदेव ! तिमी त्रिकालदर्शी एवं सबैका 
आश्रयस्थल हौ। दिव्य स्तुतिले सन्तुष्ट भएर यज्ञमा सर्वप्रथम उपस्थित हुने तिमी आफ्नो 
तेजस्विताले हामीलाई अपार धनवैभव प्रदान गर । 

क्षपो राजत्नुत त्मनाग्ने वस्तोरुतोषसः । स तिग्मजम्भ रक्षसो दह प्रति ॥६॥ 
ज्वालारूपी विकराल दाह्रा हुने हे अग्निदेव !। आफ्ना तीक्ष्ण स्वभावले तिमी असुर संहार गर्दछौ । 
त्यसैले रात्रि, दिन, उषाकाल र हाम्रा सबै हानीकारक असुर भस्स गर । 

अवा नो अग्न कतिभिर्गायत्रस्य प्रभर्मणि। विश्वासु धीषुँ वन्द ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सबै यज्ञमा वन्दनीय छौ । गायत्री छन्दका सामगानले स्तुति गर्दाखेरि प्रसन्न 
होङ र तिमी आफ्ना संरक्षण सा धनले हाम्रो रक्षा गर । 

आ नो अग्ने रयिं भर सत्रासाहँ वरेण्यं। विश्वासु पृत्यसु दुष्टरम् ॥०॥ 
हे अग्निदेव ! दरिद्रता नाश गर्ने, शत्रु पराजित गराउने, वरण गर्न योग्य छौ । हामीलाई तिमी श्रेष्ठ 
ऐश्वर्य प्रदान गर । 

आ नो अग्ने सुचेतुना रयिं विश्वायुपोषसम् । मार्डीकं धेहि जीवसे ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी उत्तम ज्ञानयुक्त जीवनलाई भरणपोषण गर्दै सामर्थ्य प्रदान गर्दछौ । हाम्रो दीर्घ 
जीवनका लागि हामीलाई सुखदायक धन प्रदान तर 

प्र पूतास्तिग्मशोचिषे वाचो गोतमाग्नये। भरस्व सूम्नयुर्गिरः ॥१०॥ 
हे गोतम ! सुखको इच्छा गर्दै तीक्ष्ण ज्वाला भएका अग्निदेवका लागि तिमी पवित्र वचनले युक्त 


स्तुति गर । 
र यो नो अग्नेडभिदासत्यन्ति दूरे पदीष्ट सः । अस्माकमिद्वुधे भव ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! नजिकमा रहेको होस् वा टाढा होस्, जुन शत्रुले हामीलाई आफ्नो वशमा बनाउन 
खोज्छन्, तिनको पतन होस् । हामीलाई तिमी उन्नति गराउँछौ । 
सहस्राक्षो विचर्षणिरण्नी रक्षांसि सेधति। होता गृणीत उक्थ्यः ॥१२॥ 
अग्निदेव ! तिमी सहस्र ज्वालारूपी नेत्रले सबैलाई हेर्दछौ । तिमी प्रशंसनीय होताका रूपमा 


हे 
स्तुतिले प्रशंसित हुन्छौ । 





७०८ 





त्राषि  गोतम राहग भएनी हान 
 तिम राहूगण । देवता  इन्द्र। छन्द  पंक्ति 
हत्या हि पल्स ७०३७ चकार वर्धनम्। हा छपु पक 
वज्ज धर्प विष्ठ वज्रित्रोजसा पृथिव्या नि शशा अहिमर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥१॥ 
७५०७ ७  । ०७०७ १५५०५ प्रदान गरिएका दिव्य गुणले सम्पन्न 
ढा ्थ्यले 
दराचारीलाई मरेर पृथ्वीबाट हयइदियौँ। । आफ्नो सामर्थ्यले देव समुदायको हानी गर्ने 
स त्वामदद्वृषा मद सोमः श्येनाभृतः सुतः । 
येना वृत्रै निरद्धयो जघन्थ वञ्रिन्नोजसार्चन्ननु स्वराज्यम् ॥२॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । बाजपक्षीले तेज गतिमा ल्याएको पेलेर तयार, बलवर्धक सोमरसले तिम्रो हर्ष 
बढायो । त्यसपछि तिमीले आफ्ना बलले वृत्रलाई मारेर पानीबाट बाहिर फ्याँकिदियौ। यसै गरी 
आफ्नो राज्यक्षेत्र र देवसमुदायलाई सम्मानित गरायौ । 
प्रेह्मभीहि धृष्णुहि न ते वज्जो नि यंसते। 
इन्द्र नृम्ण हि ते शवो हनो वुत्रै जया अपोर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी शत्रुमाथि चारै तिरबाट आक्रमण गरेर तिनलाई नष्ट गर । तिम्रो वज्ज आफूजस्तै 
शक्तिशाली शत्रुलाई पनि तिरस्कार गर्न सक्दछ। आफूसुहाउँदो साम्राज्यको कामना गर्दै तिमी 
वृत्रलाई वध गर र विजय प्राप्त गरेर जलमा बगाउ । 
निरिन्द्र भूम्या अधि वृत्रै जघन्थ निर्दिवः । 
सृजा मरुत्वतीरव जीवधन्या इमा अपोञचन्रनु स्वराज्यम् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले वृत्रलाई पृथ्वीबाट घिसारेर आकाशसम्म उचाल्यौ । त्यसपछि सखाप नै हुने 
गरी त्यसलाई नष्ट गच्यौ। तिमीले जीवन धारण गराएका मरुत्गणका साथ बग्नका लागि जल 
छोड्यौ । तिमी आफ्नो सामर्थ्यमा प्रतिष्ठित भएका छौँ । 
इन्द्रो वृत्रस्य दोधतः सानुँ वज्रेण हीडितः । 
अभिक्रम्याव जिष्नतेपः सर्माय चोदयन्नर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥५॥ 
इन्द्रदेव रिसाए र डरले कामिरहेका वृत्रका थुतुनामा वज्जले प्रहार गरे । उनले बग्नका लागि जलका 
प्रवाहलाई प्रेरित गरे । इन्द्रदेवले यसै गरी आफ्नी सामर्थ्य प्रकट गरे । 
अधि सानौ नि जिष्नते वज्जेण शतपर्वणा। 
मन्दान इन्द्रो अन्धसः सखिभ्यो गाठुमिच्छत्यर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥६॥ 
सोमले आनन्दित इन्द्रदेवले सय वय तीक्ष्ण शूल भएका वज्जले वृत्रका थुतुनामा प्रहार गरे । उनी 
मित्रहरूका आत्मसामर्थ्यबाट प्रकाशित   
इन्द्र तुभ्यमिदद्विवोञनुत्तै वज्रिन्वीर्यम्। 
यद्ध त्य मायिनं मृग तमु त्व॑ माययावधीररचन्ननु स्वराज्यम् ॥७॥ 
हे पर्वतवासी, स्वराज्यको अर्चना गर्नेहरूका सहायक, वज्रधारी इन्द्रदेव ७०५ तिम्रो शक्ति शत्रुहरूबाट 
अपराजेय छ। मृगको रूप धारण गर्ने छली छदाढेङ्गी वृत्रको हनन गर्नका लागि तिमी कूटनीतिको 


पनि सहारा लिन्छौ । । मति 
वि ते वज्रासो अस्थिरन्नवति नाव्यारे अनु । 
महत्त इन्द्र वीर्य बाह्वोस्तै बले हितमर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥८॥ 
डुङ्गाहरूले घेरिएका वृत्रलाई विचलित गराउन पनि तिम्रो वज्ज समर्थ छ। 


ः 
३१७ शेन । तिम्रा भुजाको बल अपरिमित छ। तिमी आत्म सामर्थ्यले प्रकाशित 


होछ। 
सहस्र साकमर्चत परि ष्येभत विंशतिः । 
स्वराज्यम् ॥९॥ 


शतैनमन्वनोनवुरिन्द्राय 
हे मनुष्य ! तिमीहरू सहस्रौँको सङ्ख्यामा जम्मा भएर इन्द्रदेवको स्तवन गर । बीसौँ स्तोत्रको गान 
गर। उनका निम्ति सयौँ अनुनय अर्चना गर । इन्द्रदेवका लागि उत्तम मन्त्र प्रयोग गर । इन्द्रदेव 


आफ्ना अत्मसामर्थ्यले प्रकाशित होउन् । 
७९ 





ला तालणाणिणििणििहि लत जी जति लनणजिभजििजिििहिरिणिणण ला किला 


इन्द्रो वृत्रस्य तविषी निरहन्त्सहसा सहः । 

महत्तदस्य पाँस्यं वृत्रै जघन्वाँ असृजदर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥१०॥ 
इन्द्रदेवले आफ्ना सामर्थ्यले वुत्रका सेनासँग सङ्घर्ष गरेर उसको बल क्षीण गराए । वृत्रलाई मारेर 
उनी आफ्नो सामर्थ्यबाट प्रकाशित भए । 


इमे चित्तव मन्यवे वेपेते भियसा मही । 

यदिन्द्र वज्रिन्नोजसा वृत्रै मरुत्वौं अवधीररचन्ननु स्वराज्यम् ॥११॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमीले बलशाली मरुत्हरूका सहायताले वृत्रासुरको वध गग्यौ । त्यस बेला 
००१७१०० फक व्यापक आकाश र पृथ्वी भयले प्रकम्पित भए । तिमी आफ्नो सामर्थ्यबाट 
प्रकाशित भयौ । 


न वेपसा न तन्यतेन्द्रै वृत्रो वि बीभयत्। 

अभ्येनं वज्ज आयसः सहस्रभृष्टिरायतार्चन्ननु स्वराज्यम् ॥१२॥ 
वृत्रासुरले इन्द्रदेवलाई आफ्ना सामर्थ्यले कम्पित गराउन सकेन र गर्जनाले तर्साउन पनि सकेन  
इन्द्रदेवले वृत्रमाथि सहस्रौँ धार भएका वज्रले चोटिलो प्रहार गरे । यसै गरी इन्द्रदेवले आफ्ना 
सामर्थ्यअनुकूलका कर्मलाई सम्पन्न गरे । 


यदवृत्रै तव चाशनिं वज्रेण समयोधयः । 

अहिमिन्द्र जिघांसतो दिवि ते बद्दधे शवोर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृत्रद्वारा फ्याँकिएका तीक्ष्ण वज्जको सामना तिमीले आफ्नै वज्जले गयौ । वृत्रलाई मार्ने 
तिम्रा इच्छाले तिम्रो बल आकाशमा स्थापित भयो। तिमीले यसै गरी आत्मसामर्थ्यको अनुरूप 
कामलाई प्रदर्शित गच्यौ । 


अभिष्टे ते अद्विवो यत्स्था जगच्च रेजते । 
 त्वष्य चित्तव मन्यव इन्द्र वेक्ज्यते भियार्चन्ननु स्वराज्यम् ॥१४॥ 

हे वज्रधारी इन्द्रदेव ! तिम्रो गर्जनाले संसारका सबै स्थावरजङ्गम कम्पित हुन्छन् । तिम्रा रिसका 
अगाडि त्वष्टादेव पनि कम्पित हुन्छन् । आफ्नो सामर्थ्यअनुकूल तिमी आफ्ना काम प्रस्तुत गर्दछौ । 

नहि नु यादधीमसीन्द्रै को वीर्या परः । 

तस्मित्रुम्णमुत क्रतुँ देवा ओजांसि सं दधुरचन्चनु स्वराज्यम्॥१५॥ 
इन्द्रदेवको सामर्थ्य बुझ्न कोही पनि समर्थ छैन । उनीजत्तिको पराक्रम र पुरुषार्थ गर्न सक्ने अन्यत्र 
कोही पनि छैन । देवताहरूले उनमा सबै बल, ऐश्वर्य र क्षमताहरू स्थापित गरेका छन् । त्यसैले उनी 
आत्मपुरुषका सामर्थ्यले प्रकाशित भएका छन् । 

यामथर्वा मनुष्पिता दध्यङ् धियमलत । 

तसिमन्त्रह्ाणि पूर्वधेन्द्र उक्था समग्मतार्चन्ननु स्वराज्यम् ॥१६॥ 
व्रषि अथर्वा, पालनकर्ता मनु र दध्यङ् ग्रषिले पहिलेकै जसरी आफ्ना बुद्धिले इन्द्रदेवका लागि 
मन्त्रीरूपी स्तुति गाए । इन्द्रदेव आफ्नै सामर्थ्यका प्रभावले प्रकाशित भएका छन् । 

सूक्त  ०१ 
ब््रषि  गोतम राहगण । देवता  इन्द्र । छन्द  पंक्ति । 

इन्द्रो मदाय वावृधे शवसे वृत्रहा नृभिः । 

तमिन्महत्स्वाजिषुतेमर्भे हवामहे स वाजेषु प्र नोञविषत्॥१॥ । 
हर्ष र उत्साहवर्धन गर्ने कामनाले स्तोताहरूबाट इन्द्रदेवको यश विस्तार हुन्छ। त्यसै यशका कारण 
सानाठूला सबै युद्धमा हामी रक्षकका रूपमा इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । ती इन्द्रदेवले युद्धमा हाम्री 
रक्षा गरुन्।  

असि हि वीर सेन्योडसि भूरि पराददिः । 

असि दभ्रस्य चिद्वृधो यजमानाय शिक्षसि सुन्वते भूरि ते वसु ॥२॥ 
हे वीर सैन्यबलले सम्पन्न इन्द्रदेव ! अनुयायीको उन्नति गर्न तिमी विपुल धन दिन्छौँ। तिमी. 


सोमयाग गर्ने यजमानका लागि विपुल धन प्राप्तिका लागि प्रेरणा दिन्छौ । 





० 





 
 दु ० 
 

। 

६ 

 
१ 
 
 
,  
 





यदुदीरत आजयो धृष्णवे धीयते धना । 


दया युक्ष्वा मदच्युता हरी कं हन कं वसौ दधोज्स्माँ इन्द्र वसौ दधः ॥२॥ 
युद्ध भएपछि शत्रुविजयीले जयीले गे धन प्राप्त गर्दछ। हे इन्द्रदेव ! युद्धपछि उमङ्गको मद बगाउने 
० ६० तिमी रथमा जोत । तिमी कसको वध गर्छौं र कसलाई धन दिन्छौं भन्ने सबै तिमीमा निर्भर 
छ। त्यसैले हे इन्द्रदेव । हामीलाई ऐश्वर्यले सम्पन्न गराङ । 
क्रत्वा महाँ अनुष्वधं भीम आ वावृधे शवः । 
श्रिय क्रष्व उपाकयोर्नि शिप्री हरिवान्दधे हस्तयोर्वञ्जमायसम् ॥४॥ 
भीषण शक्तिले सम्पन्न इन्द्रदेव सोमरस पान गरेर आफ्नो बल वृद्धि गर्दछन्। त्यसपछि 
सौन्दर्यशाली र श्रेष्ठ शिरस्त्राण धारण गर्ने इन्द्रदेव अश्वसहितका रथमा बसेर दाहिने हातको 
गहनाजस्तो फलामे वज्ज उचाल्दछन् । 
आ पप्रौ पार्थिव रजो बद्दधे रोचना दिवि। 
नत्वावाँ इन्द्र कश्चन न जातो न जनिष्यतेति विश्व ववक्षिथ ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले आफ्ना सामर्थ्यले पृथ्वी र अन्तरिक्षलाई पूर्ण गराएका छौ । तिमीले आकाशमा 
प्रकाशमान नक्षत्रहरू स्थापित गरायौ । हे इन्द्रदेव । उत्पत्र भइसकेका वा अब उपपत्न हुनेहरूमा 
तिमीजत्तिको अर्को कोही पनि छैन । तिमी नै सम्पूर्ण विश्वयका नियामक हौँ । 
यो अर्यो मर्तभोजनं पराददाति दाशुषे । म 
इन्द्रो अस्मभ्यं शिक्षतु वि भजा भूरि ते वसु भक्षीय तव राधसः ॥६॥ ७ 
हे इन्द्रदेव । हविदाताका लागि तिमी जुन उपयोगी पदार्थ दिन्छौ, त्यो हामीलाई पनि प्रदान गर । 
तिमीसिति जुन विपुल धनको भण्डार छ, त्यो हामीलाई बाँडिदेछ । हामी त्यस्ता भागको उपयोग 
गर्न सकोँ। 
मदेमदे हि नो ददिर्युथा गवामृजुक्रठुः । 
सं गुभाय पुरू शतोभयाहस्त्या वसु शिशीहि राय आ भर॥७॥ कि  
हे इन्द्रदेव । यञ्चकर्ममा सोमरसले तिमी अत्यत्र प्रफुल्लित भएर हामीलाइ गाई आदि विपुल धन 
दिन्छौ। तिमी दुवै हातले सयकडौँ किसिमका वैभव हामीलाई प्रदान गर । हामी वौरतापूर्ण यशका 
भागीदार बनौँ । 
मादयस्व सुते सचा शवसे शूर राधसे। यु राते हक 
विद्या हि त्वा पुरूवसुमुप कामान्त्ससूज दे था नोडविता भव ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव । बल वृद्धिका लागि, हविष्यात्न ग्रहण गनक लागि र तयार पारिएको सोमपान गर्नका 
लागि तिमी हाम्रा यज्ञस्थलमा आङ र सोमपान गरेर हर्षित होङ । तिमी विपुल सम्पदाका स्वामी 
मानिएका छौ । तिमी इच्छा पूरा गराउँने क ०७ गत हौ। 
एते त इन्द्र जन्तवो विश्व वरायम्। दानो भेद .  
हक जनानामर्यो वेदो अदाशुषा तेषाँ नो वेद आ भर॥९ 
हे स्वामी इन्द्रदेव । तिमीले स्वीकार गर्न  म पदार्थ सबै प्राणीहरूले वृद्धि गराउँछन् । कृपणको 
गुप्त धन तिमीलाई थाहा छ। त्यो धन फेला पारेर हामीलाई देर। 
  सूक्त०२ हा 
क्राषि  गोतम राहृगण । देवता  इन्द्र । छन्द  पंक्ति जगती। . 
उपो षु शुणुही गिरो मघवन्मातथा इव। टी.  
यदा न, सुनुतीवत कर आदर्थयास इद्योजा तेहरी॥१॥  
हे धनवान् इन्द्रदेव ! हाम्रो स्तोत्र नजिकैबाट राम्ररी न ।. हामीलाई सत्यंवादी बनाङ । हाम्रा 
स्तुतिहरू ग्रहण गर्नका लगि तिमी आउने अश्च तयार गर। .. ..,  
ह्यव प्रिया अधुषत। ङ् छ ८१११ 
अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्य मती योजा न्व्द्र ते हरी ॥२। . 
हे इन्द्रदेव । तिम्रो अन्नले तृप्त भएका ब्राह्माणहरूले आफ्नो आनन्द व्यक्त गर्दै शिर हल्लाए। 
त्यसपछि उनीहरूले अरू नयाँ स्तोत्र पाठ गरे । अब तिमी यङ्गमा प्रस्थान गर्नका लागि रथर्मो अश्व 
नियोजित गर । ७ ज्यु. 


 , ८१ 





सुसंदृशं ८ वयं ७००३०५०७ ०? । बज न्वितु हर ॥२ 

प्र नून पूर्णवन्धुरः स्तुतो याहि वशाँ अनु योजा न्विन्द्र त हर ॥२। 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! सबै प्राणीहरूप्रति अनुग्रहको दृष्टि राख्ने भएकाले हामी तिम्रो अर्चना 
गर्दछौँ । स्तोतालाई दिन तयार गरेका धनले तिम्रो रथ परिपूर्ण छ। तिमी रुचाएका यजमानसमक्ष 
तुरुन्तै आउँछौ । हे स्तुत्य इन्द्रदेव ! तिमी हरी नामका अश्वलाई रथमा नियोजित गर । 

स घा त॑ वृषणं रथमधि तिष्ठाति गोविदम्। 

यः पात्रै हारियोजनं पूर्णमिन्द्र चिकेतति योजा न्विन्द्र त नेट रको रथ समर्थ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी अन्न सोम आदि सहित गाई प्नि दिन सक्छौ । तिमील चढ्ने ७७, को रथ समर्थ र 
बलियो छ भन्ने हामी राम्ररी जान्दछौँ । त्यसैले हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना घोडा रथमा नार । 


युक्तस्ते अस्तु दक्षिण उत सव्पः शतक्रतो । 

तेन जायामुप प्रियां मन्दानो याह्यन्धसो योजा न्विन्द्र ते हरी ॥५॥ तिला 
हे शतकर्मा इन्द्रदेव ! तिम्रा रथका दायाँबायाँ दुवैतिर दुई अश्व नारिएका छन् । दुई अश्च नारिएको  
त्यही रथ लिएर प्रिय पलीसमक्ष जाछ। उसै रथबाट आएर हाम्रो हविष्यात्र ग्रहण गरेर हर्षित 
होरू। 
युनज्मि ते व्रह्मणा केशिना हरी उप प्र याहि दधिषे गभस्त्योः । 
उत्त्वा सुतासो रभसा अमन्दिषुः पूषण्वान्वज्रिन्त्समु पल्यामद ॥६ ॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । लामा जगर भएका तिम्रा अश्वलाई हामी मन्त्रयुक्त स्तोत्रले रथमा नार्दछौँ । 
तिमी आफ्नै हातले तिनको लगाम पक्रेर घर जारु  वेगपूर्वक धारो लाग्ने सोमरसले हर्षित 
गरायो । घरमा पलीसहित सोमरसले आनन्दित भएर उन्नति गर । 

सूक्त  ०३ 
्रुषि  गोतम राहृगण । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती । 

अश्चावति प्रथमो गोषु गच्छति सुप्रावीरन्द्रि मर्त्यस्तवोतिभिः । 

तमित्पृणाक्षि वसुना भवीयसा सिन्धुमापो यथाभितो विचेतसः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा सामर्थ्यले सुरक्षित तिम्रा उपासकहरू अश्वच र गाईका रूपमा धन पाएर उन्नति 
गर्दछन् । जुनसुकै ठाउँको पानी समुद्रमा पुगेझौँ तिम्रो सम्पूर्ण धन उपासकलाई पुग्दछ र त्यसबाट 
ङ अति नै सन्तुष्ट हुन्छ। 

आपो न देवीरुप यन्ति होत्रियमवः पश्यन्ति विततं यथा रजः । 

प्राचैर्देवासः प्र णयन्ति देवयुं ब्रह्मप्रियं जोषयन्ते वरा इव ॥२॥ 
होतालाई पात्रको जलधारा प्राप्त भएझैँ अन्तरिक्षबाट यञ्च देखेपछि देवगण आफ्ना प्रिय 
स्तोताहरूका नजिक पुग्दछन् र उनीहरूका मन्त्र र स्तुति ग्रहण गर्दछन् । त्यसपछि देवगणले 
स्तोताहरूलाई पूर्वतिर अथवा उहिलेको उत्तम मार्गमा लौजान्छन् । 

अधि द्वयोरदधा उक्थ्य१ वचो यतस्रुचा मिथुना या सपर्यतः । 

असंयक्तो व्रते ते क्षेति पुष्यति भद्रा शक्तिर्यजमानाय सुन्वते ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! आपसमा जोडिएका दुई वय अन्नपात्र तिम्रा निमित्त समर्पित हुन् । स्तुति वचनका सा. 
तिमी ती पात्रहरू स्वीकार गर्दछौ। जुन स्तोता तिम्रा नियममा रहेको छ, त्यसको रक्षा तिमीले 
गर्दछौ र पुष्टि प्रदान पि । ०११७ गर्ने यजमानलाई तिमी कल्याणकारी शक्ति दिन्छौ । 
आएकि रा प्रथम दधिरे वय इद्धाग्नयः शम्या ये सुकृत्यया । 
नद हिकेहिमतिनतनत भौजनमधातन्त गोमुतमु नरः ॥४॥ 

 अङ्घिराले आफ्ना उत्तम कर्मले अग्नि प्रज्वलित गरेर सर्वप्रथम हविष्यान्न प्रदान गरे । 
त्यसपछि ती श्रेष्ठ पुरुषले अश्च, गाई आदि पशुरूपी धन र खाद्यान्न पाए । तो 

०१०००१०७ पथस्तते ततः सूर्यो व्रतप वेन आजनि । 

न आखिर ना काव्य सचा यमस्य जातममृतं यजामहे ॥५॥ 

सर्वप्रथम अधर्वाले यज्ञका सम्पूर्ण मार्गहरू विस्तृत गरे । त्यसपछि कडा नियम पालन गर्दै सूर्यदेव 


प्रकट भए । त्यसपछि उशनाले सबै गाई बाहिर 
र गराउने अविनाशी इन्द्रदेवको पूजा हामी ७  । यस जगत्को नियम बनाउने, पालन गर्ने 


प२ 


छ 











०५५ यत्स्वपत्याय वृज्यतेउर्को वा श्लोकमाघोषते दिवि। 
जन् प्रावा यत्र वदति कारुरुक्थ्यपस्तस्येदिन्द्रो अभिपित्वेषु रण्यति ॥६॥ 
५ । त ये? ७०७० ॥५५॥० गा कुश कारिन्छ, सूर्योदयपछि आकाशमा जहाँबाट 
 नस मक ढुङ्गा  थकिन्छन्, न तिनेकहाँ 
पान गरेर आनन्द प्राप्त गर्दछन् । वल तह लाममा का कम क ला 
सूक्त ०४ 
त्रषि  गोतम राहूगण । देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप् 
प् उष्णिक गायत्री त्रिष्टुप् बृहती 
असावि सोम इन्द्र ते शविष्ठ धृष्णवा गहि। 
आत्वा पृणवित्वन्द्रियं रजः सूर्यो न रश्मिभिः ॥१॥ 
हे शत्रु पराजित गर्ने शक्तिशाली इन्द्रदेव ! सूर्यदेवको किरणरूपी शक्ति अन्तरिक्षमा व्याप्त छ। 
तिमीभित्र पनि सोमपान गरेपछि अपार शक्तिको सञ्चार होस् । 
इन्द्रमिद्धरी वहतो५प्रतिधृष्टशवसम्। 
क्रषीणां च स्तुतीरुप यसँ च मानुषाणाम् ॥२॥ 
अपराजये शक्तिले सम्पन्न इन्द्रदेवका लागि उनका अश्व यज्ञशालामा पुन्याऔँ। त्यहाँ याजक 
व्रषिहरूद्वारा स्तुति गान भइरहेको छ। 
आ तिष्ठ वृत्रहन्रथ युक्ता ते ब्रह्मणा हरी । 


अर्वाचीनं सु ते मनो ग्रावा कृणाठु वग्नुना ॥२॥ 
पराजित गर्ने इन्द्रदेव ! मन्त्रका बलले घोडा नारेका आफ्ना रथमा तिमी बसेका बेला 


हे शत्रुलाई पराजि  
सोम कुरिरहेका ढुङ्गाका ध्वनिले तिम्रो मन त्यतै आकर्षित गरोस् । 
इममिन्द्र सुतँ पिब ज्येष्ठममत्यै मदम्। . 
शुक्रस्य त्वाभ्यक्षरन्धारा क्रतस्य सादने ॥४॥ 
धन गरिएको 


हे इन्द्रदेव । अविनाशी, श्रेष्ठ, आनन्दवर्धक सोमरस तिमी पान गर । यज्ञस्थलमा शो 


सोमरस तिमीतिरै प्रवाहित भइरहेको छ। 

बक मूला पकन ॥५॥ 

सुता अमत्सुरिन्दवो ज्यष्ठ नम ई 

हे क्रत्विकहरू हो । आनन्दवर्धक, पवित्र सोमरस समर्पित गरेर विभिन्न स्तोत्र गाउँदै तिमीहरू 
सबैले इन्द्रदेवको पूजा गर । अनि सामर्थ्यशाली इन्द्रदेवलाई नमस्कार गर । 

नकिष्ट्वद्रथीतरो हरी वन्ने यच्छसे खसे ॥।  

मज्मना नकिः स्वश्व आनर्श॥ 

डि छ क काका हे त तिमीभन्दा धेरै पराक्रम भएको अर्को कोही पनि 
छैन । तिमीजस्तो कनै अर्को अश्चवपालक पनि छन । 
ही य एक इृद्विदयते वसु मर्ताय दाशुषे । ईशानो अप्रतिष्कृत इन्द्रो अङ्ग ॥७॥ 
हे प्रिय याजकहरू हो ! दानशील इन्द्रदेव मानिसलाई धन दिन्छन् । उनलाई कसैले रोक्न सक्दैन । 
ती इन्द्रदेव मात्रै सबै प्राणीका अधिपति हुन्। 


कदा मर्तमराधसं पदा . ० १७ । 
इन्द्रदेवले कदान २ सुन्लान् ? आराधना नगर्नेलाई बेकामे बिरुवाझैँ उनले कहिले नष्ट 
गर्लान् ? 
 यबिद्धि त्वा बहुभ्य आ सुतावाँ आविवासति म 
झतत्पत्मा ते शव इन्द्र जसले सोमयज्ञ गरेर तिम्रो आराधना गर्दछ, त्यसलाई हे 


यञ्च गर्ने हासतना ब् कर १०० ३ 
हित । स्तदरितया विदुततो म मध्वः पिबन्ति गौर्यः । 

याइन्द्रेण मदन्ति शोभसे वस्वीरनु स्वराज्यम्॥॥  
भक्तहरूमाथि कृपा बर्साउने इन्द्रदेवसित राम्रा गाईहरू आनन्दपूर्वक रहन्छन् । भूमिमा स्वरा 


मर्यादाअनुरूप उम्रिएको स्वादिलो मधुर रस तिनले पान गर्दछन् । 
प३ 


हि त हा ुुरुना॥ी॥ कु? 


आ अस्य पृशनायुवः सोम श्रीणन्ति पृश्नयः । 
प्रिया इन्द्रस्य धेनवो वज्र हिन्वन्ति सायक वस्वीरनु स्वराज्यम् ॥११॥ 
इन्द्रदेवलाई स्पर्श गर्ने सेता गाई दूध दिएर उनका वज्जलाई प्रेरणा दिन्छन् । त्यसपछि तिनीहरू 
स्वराज्यमै रहन्छन् । 
ता अस्य नमसा सह सपर्यन्ति प्रचेतसः । 
व्रतान्यस्य सञ्चिरे पुरूणि पूर्वचित्तये वस्वीरनु स्वराज्यम् ॥ १२ ॥ 
ज्ञानयुक्त किरणहरू इन्द्रदेवकै प्रभावको पूजन गर्दछन् । पहिले भइसकेको सम्झने इन्द्रदेवले 
पहिलेका कार्यको सम्झना गराउँछन् र स्वराज्यका अनुशासनमै रहन्छन् । 
इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्वत्राण्यप्रतिष्कुतः । जघान नवतीर्नव ॥१३॥ 
अपराजित इन्द्रदेवले दधीचिका हड्डीले उनान्सय राक्षसहरूको वध गरिदिए । 
इच्छन्नश्वस्य यच्छिर पर्वतेष्वपश्रितम् । तद्विदच्छर्यणावति ॥१४॥ 
इन्द्रदेवले इच्छा गर्नासाथ अश्चको शिर पर्वतपछाडिका शर्यणावत् सरोवरमा भएको जाने। 
इन्द्रदेवले दधघीचिका हड्डीले वज्र बनाएर उनान्सय असुर वध गरे । 
अत्राह गोरमन्वत नाम त्वष्टुरपीच्यम्। इत्था चन्द्रमसो गृहे ॥१५॥ 
गतिमान् चन्द्रमण्डलमा त्वष्टको दिव्य तेज छ भन्ने मनीषिहरूले अनुभव गरे । 
को अद्य युङ्क्ते धुरि गा ग्रतस्य शिमीवतो भामिनो दुर्ईणायुन् । 
आसन्निपूर्न्हरवसो मयोभून्य एषां भृत्यामृणधत्स जीवात् ॥१६॥ 
सामर्थ्यवान्, शत्रुहरूमाथि क्रोध गर्ने, हानेका बाणले लक्षमा भेदन गर्ने इन्द्रदेवका रथको धुरा नै 
सत्ययज्ञमा छ। त्यसमा आज कसले अश्च योजित गर्न सक्ला ? जसले यी अश्वचलाई पालनपोषण 
गर्दछ, उही जीवित रहन सक्ला । 
क ईषते तुज्यते को बिभाय को मंसते सन्तमिन्द्रै को अन्ति । 
कस्तोकाय क इभायोत रायेञधि ब्रवत्तन्वे३ को जनाय ॥१७॥ 
को भाग्दछ, को मारिन्छ, को डराउँछ, को सहायता गर्दछ, समीपमा रहेका इन्द्रदेवलाई कसले 
जान्दछ, को सन्तानका लागि, को पशुधन र ऐश्वर्यका लागि, को शारीरिक सुखका लागिरको 
आफन्त वा सम्बन्धीजनको हितका लागि इन्द्रदेवसित उत्तम वचनले स्तुति र बिन्ती गर्दछ ? 
को अग्निमीट्टे हविषा घृतेन स्रुचा यजाता क्रतुभिर्धुवेभिः । 
कस्मै देवा आ वहानाशु होम को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः ॥१८॥ 
को अग्निदेवको स्तुति गर्दछन् ? को सधैँ म्रुतिपात्रले घिउ र हविद्वारा यञ्च गर्दछन् ? कसका लागि 
मागिएको धन देवगणले ल्याइदिन्छन् ? कसले यी दाता, उत्तम याजक श्रेष्ठ इन्द्रदेवलाई 
चिन्दछन् ? 
त्वमङ्ग प्र शंसिषो देवः शविष्ठ मर्त्यम्। 
न त्वदन्यो मघवत्रस्ति मर्डितिन्द्र ब्रवीमि ते वचः ॥१९॥ 
हे प्रशंसनीय बलवान् इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना तेजले तेजस्वी भएर साधकको प्रशंसा गर्दछौ । हे 
ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! सुख प्रदान गर्ने तिमीबाहेक अन्य कोही पनि छैन। त्यसैले हामी सबैले तिम्रै 
स्तवन गरिरहेका छौँ  
मा ते राधांसि मा त कतयो वसो३स्मान्कदा चना दभन्। 
विश्वा च न उपमिमीहि मानुष वसूनि चर्षणिभ्य आ ॥२०॥ 
हे विश्वका आश्रयदाता इन्द्रदेव ! तिमीले दिएको साधन हाम्रो विनाशका लागि नहोस्, रक्षाका 
लागि होस् । तिमीबाट प्रेरित शक्तिले विध्वंस नगरोस् । हे इन्द्रदेव ! तिमी मानव हितैषि छै । हामी 
सज्जन नागरिकहरूलाई सबै खालका सम्पत्ति दे । 
सूक्त  ८५ 
क्रषि  गोतम राह्रगण । देवता  मृरुद्गण । छन्द  जगती, ५, १२ त्रिष्टुप् । 
प्रये शुम्भन्ते जनयो न सप्तयो यामग्रुद्रस्य पित सुदंससः । 
रोदसी हि मरुतश्चक्रिरे वृधे मदन्ति वीरा घ्ृष्वयः ॥१॥ 
लोकहितका लागि तीव्रगतिले श्रेष्ठ कार्य गर्ने रुद्रदेवका पुत्र मरुत्गण रमणीहरूझैँ सुसज्जित भएर 


  








क््रिकिककल्लि 


बाहिर जान्छन् । यी मरुत्गण युद्धक्षेत्रमा सङ्घर्ष हुन्छन् 
न गिरनान र त नि । ०  र्ष गरेर हर्षित हुन्छन् । उनीहरूले नै 

त उक्षितासो महिमानमाशत दिवि रुद्रासो अधि चक्रिरे सदः 

अर्चन्तो अर्क जनयन्त इन्द्रियमधि श्रियो दधिरे पुश्निमातरः । ३ 
रुद्रदेवका शोभायमान् र महिमावान् पुत्र मरुत्गणले आकाशमा आफ्नो स्थान बनाए । इन्द्रदेवका 
लागि पछनेत. स्तोत्र उच्चारण गरेर बल प्रकट गरे। पृथिवीपुत्र मरुत््गण अलङ्कार धारण गरेर 
शोभायमान भएका छन् । 

गोमातरो यच्छुभयन्ते अञ्जिभिस्तनूषु शुभ्रा दधिरे विरुक्मतः । 

 बाधन्ते विश्वमभिमातिनमप वर्ममान्येषमनु रीयते घृतम् ॥३॥ 

पृ मरुतृगण शरीरमा अलङ्कार लगाएर विशेष रूपले राम्रा हुन्छन्। तिनीहरू मार्गका 
शत्रुलाई छिन्नभिन्न पार्छन् । त्यसबाट घिउ उपलब्धिको मार्ग खुल्छ। 

वि ये भ्राजन्ते सुमखास क्रष्टिभिः प्रच्यावयन्तो अच्युता चिदोजसा । 

मनोजुवा यन्मरुतो रथेष्वा वृषव्रातासः पृषतीरयुग्ध्वम् ॥४॥ 
उत्तम युद्ध गर्ने वीर मरुत्गण दीप्तिमान् अस्त्रले सज्जित हुन्छन्। तिनले अडिग शत्रुलाई पनि 
आफ्ना सामर्थ्यले प्रकम्पित गराउँछन् । हे मरुत्गण  तिमीहरू मनजस्तै वेगवान् रथमा यटे मृगलाई 
जोतेर सङ्गठित हुँदै हिँड्ने गर्दछौ । 

प्र यद्रथेषु पृषतीरयुग्ध्वं वाजे अद्रिं मरुतो रंहयन्तः । 

उतारुषस्य वि प्यन्ति धाराश्चर्मेवोदभिर्व्युन्दन्ति भूम ॥५॥ 
हे मरुतृगण ! जब तिमीहरू युद्धमा वज्रलाई प्रेरित गर्दै टाटे मृगलाई रथमा जोत्दछौ । त्यस बेला 
मट्याइला बादलका जलधाराहरू वेगका साथ ओरालोतिर प्रवाहित हुन्छन्। तिनीहरू भूमिलाई 
शरीरको छालाजस्तै ओसिलो बनाइदिन्छन् । 

आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यदो रघुपत्वानः प्र जिगात बाहुभिः । 

सीदता बर्हिरुरु वः सदस्कृत मादयध्वं मरुतो मध्वो अंधसः ॥६॥ 
हे मरुत्गण ! वेगवान् अश्चले तिमीहरूलाई यस स्थलमा लिएर आएका छन्। तिमीहरू 
शीघ्रतापूर्वक दुवै हातमा धन धारण गरेर यहाँ आङ । तिमीहरूका निम्ति यहाँ ठूलो स्थान निर्मित 
छ। यहाँ कुशका आसनमा बसेर मधुर हविरूप अन्नको सेवन गरी हर्षित होओ । 

ववर्धन्त स्वतवसो महित्वना नाक तस्थुरुरु चक्रिरे सद । 

विष्णुर्यद्वावद्वृषणं मदच्युतँ वयो न सीदन्नधि बर्हिषि प्रिये ॥७॥ 
मरुतृगण आफ्ना सामर्थ्यले आफैं उन्नति गर्दछन् । उनीहरूले आफ्नो महत्त्वअनुसार स्वर्गमा ठूलो र 
विस्तृत स्थान तयार गरेका छन्। यस्ता इष्टवर्षक र हर्षप्रदायक मरुत्को रक्षा स्वयं परमात्मा 
विष्णुले गर्दछन् । हे मरुत्गण  हाम्रो प्रिय यज्ञस्थलमा चराहरूझैं पङ्क्तिबद्ध भएर आओ । 

शूरा इवेद्युयुधयो न जग्मयः श्रवस्यवो न पुतनाइ तेति । 

भयन्ते विश्वा भुवना मरुद्धयो राजान इव नर ॥८॥ 
वीरभैँ सङ्घर्षशील, योद्धाभै आक्रामक, यशका सट वीरभैँ अग्रणी, युद्धमा अति प्रयनशील 
यी मरुतृगण राजाभझैँ विशेष तेजस्वी रूपमा शोभायमान छन् । यिनीहरूबाट सारा दुनियाँ नै डरले 
थर्कमान हुन्छ। 
त्वष्य यद्वज्र सुकृत॑ हिरण्यय सहसभृष्टिं स्वपा अवर्तयत्। 
धत्त इन्द्रो नर्यपासि कर्तवेउहन्वृत्रै निरपामौब्जदर्णवम् ॥९॥ 
त्वष्टादेवले इन्द्रदेवका लागि स्वर्णमय सहस्र धारले युक्त वज्ज बनाइदिए । 


कुशल कर्मी त्व्रष्यदेव 
उ कनिपयी वज्र लिएर मनुष्यको हितका लागि वीरोचित कार्य गरे । जलमा बाधा पार्ने वृत्रलाई 


 भरेर जललाई मुक्त गराए। 
उध्वै नुनुद्रेडवतं त॑ ओजसा दाद्ृहा्ण चिद्विभिदर्वि पर्वतम्। 


धमन्तो वार्ण मरुतः सुदानवो मदे सोमस्य रण्यानि चक्रिरै ॥१०॥ 


मरुतृगणले आफ्ना बलले भूमिको जल माथितर्फ पठाए । विशेष रूपले बलियो मेघ भत्काए । 
त्यसपछि उत्तम दानी पुरुषजस्ता मरुत्गण सोमपानबाट हर्षित भए । अनि आफ्ना वाद्ययन्त्रले ध्वनि 


गराउँदै तिनले उत्तम गान पनि गाए । 


क 


डट पान पार रकराराएरमा उराएप ताका फण्ड सल सितितितिततमततति 
०७ ने हट,  सयका  १ प्कप्णब्मुकणकरु  क ८ नजि पल 
  ।  ८७ ई  निक, म््ट् ८०,०३८  टट् छल  डि च्ह्रु ठा जक रका तकलल  र सफा क जहुब्एणा त 


८५ 








। दि 


जिह्य नुनुद्रेडवत तया दिशासिञ्चन्नुत्सं गोतमाय तृष्णजे । 
आ गच्छन्तीमवसा चित्रभानवः काम विप्रस्य तर्पयन्त धामभिः ॥११॥ 
७०२३ ७, जलीशयका जल तेछौं रूपमा बगाए।तिर्खाले आत्तिएका गोतम व्रषिका वंशजलाई 
झर्नाले सिँचाइ गरे। अद्भुत दीप्ति भएका मरुत्गण संरक्षण सा धनले युक्त भएर क्रषिहरूको 
रक्षाका लागि गए र तिर्खा मेटाइदिए । 
या व शर्म शशमानाय सन्ति ७०१ नि दाशुषे यच्छताधि । 
अस्मभ्यं तानि मरुतो वि यन्त रयिं नो धत्त वृषणः सुवीरम् ॥१२॥ 
हे मरुतगण । स्तोता र दाताहरूलाई उनीहरूका कामनाभन्दा तीन गुना बढी फल दिएर तिमीहरू 
सुखी बनाउँछौ। त्यसरी नै हामीलाई पनि देओ। हे वलवान् वीरहरू हो ! तिमीहरू उत्तम 
सन्तानसहित हामीलाई धन प्रदान गर । 
सूक्त  ८६ 
क्रषि  गोतम राहृगण । देवता  मरुद्गण । छन्द  गायत्री । 
मरुतो यस्य हि क्षये पाथा दिवो विमहसः । स सुगोपातमो जनः ॥१॥ 
हे दिव्य लोकका बासिन्दा, विशिष्ट तेजस्विताले सम्पन्न मरुत््गण ! जुन यजमानका यज्ञमा 
तिमीहरूले सोमपान गग्यौ, चिरकालसम्म तिनीहरूलाई निश्चय नै तिमीहरूले संरक्षित गर्नेछौ । 
यझैर्वा यज्ञवाहसो विप्रस्य वा मतीनाम्। मरुतः शृणुता हवम् ॥२॥ 
हे यज्ञ निर्वाह गर्ने मरुत्गण ! हाम्रा यज्ञमा क्रषिहरूले रचेका स्तुति सुन । 
उत वा यस्य वाजिनोञ्नु विप्रमतक्षत। स गन्ता गोमति व्रजे ॥२॥ 
जुन यज्ञका यजमानलाई तिमीहरूले व्रषिजस्तै श्रेष्ठमार्गमा चल्ने बनायौ, त्यस्ता यजमान गाईको 
बथान पाउनयोग्य हुनेछन् । 
अस्य वीरस्य बर्हिषि सुतः सोमो दिविष्टिघु । उक्थं मदश्च शस्यते ॥४॥ 
स्वर्गको सुख प्राप्त गर्न इच्छा गर्ने मानिसहरू मरुत्गणका लागि यज्ञमा कुशका आसनमाथि तयार 
पारिएको सोमरस राख्छन् र स्तोत्रको गाउँछन् । त्यसबाट मरुत्रण हर्षित हुँदै प्रशंसा प्राप्त गर्दछन्। 
अस्य श्रोषन्त्वा भुवो विश्वा यश्चर्षणीरभि । सूरं चित्सस्नुषीरिषः ॥५॥ 
हे सर्वद्रष्टा शत्रुविजेता मरुत््गण ! तिमीहरू यजमानको निवेदन सुन। त्यसका साथै अन्न पनि 
प्राप्त गर । । 
पूर्वीभिर्हि ददाशिम शरद्धिर्मरुतो वयम्। अवोभिश्चर्षणीनाम् ॥९॥ उ दानिक ३ 
हसक्कान । तिमीहरूका रक्षण सामर्थ्यले सम्पन्न भएर हामी अनेकौँ वर्ष पहिलेदेखि हव्य आदि 


गर्दै आएका छौँ।, । 





पण जज 


सुभगः स प्रयज्यवो मरुतो अस्तु मर्त्यः । यस्य प्रयांसि पर्षय ॥७॥ 
हे पूज्य मरुत्गण ! तिमीहरूले जसको हविष्यात्नको सेवन गर्दछौ, ती मानिसहरू सौभाग्यशाली 
हुन्छन् । 
शशमानस्य वा नर स्वेदस्य सत्यशवसः । विदा कामस्य वेनतः ॥८॥ 
हे सत्यका बलले सम्पन्न पराक्रमी मरुत्गण ! पसिनाले भिज्दै स्तुति गर्ने याजकलाई तिमीहरू 
।अभीष्ट फल प्रदान गर । 
। यूयं तत्सत्यशवस आविष्कर्त महित्वना । विध्यता विद्युता रक्षः ॥९॥ 
॥ सत्यको बलले युक्त मरुत्गण ! तिमीहरू आफ्ना तेजस्वी सामर्थ्यले राक्षसलाई मार्ने बल प्रकट 
गर । 
ं 


गृहता ताजुइा सम ३३२५७०े०७७७ । ज्योतिष्कर्ता यदुश्मसि ॥१०॥ हर 
मरुत्गण ! बाक्लो अँध्यारो तिमीहरू हटाइदेओ । सबै राक्षसहरूलाई हामीदेखि यढा भगा । 
तिमीहरूबाट हामी ज्योतिरूप ज्ञानको याचना गर्दछौँ । ौ 





सुरू त्कालालल  ता 


जना डा जार लल 
 


। 
 
 
ं 








सूक्त  ८७ 
क्राषि  गोतम राहूगण । देवता  मरुदगण । छन्द  जगती । 
प्रत्वक्षसः प्रतवसो विरप्शिनो७नानता अविधुरा ग्रजीषिणः । 
जुष्टतमासो नृतमासो अञ्जिभिर्व्यानज्जे के चिदुम्रा इव स्तृभिः ॥१॥ 
शत्रुसहारक, महान् बलशाला, कुशल वक्ता, युद्धमा अडिग, अविच्छिन गतिमान्, सरल व्यवहार 
हुने मानिसका अति प्रिय, मनुष्य समाजका शिरोमणि मरुत्गण देवी उषाजस्तै अलङ्वारले युक्त 
भएर विशेष प्रकाशित हुन्छन्। 
उपह्देरेषु यदचिध्वं ययिँ वय इव मरुतः केन चित्पथा । 
श्वोतन्ति कोशा उप वो रथेष्वा घृतमुक्षता मधुवर्णमर्चते ॥२॥ 
हे मरुत्गण  तिमीहरू चराभझैँ जुनसुकै मार्गबाट आएर हाम्रा यज्ञमा एकत्र होओ । आफ्ना रथमा 
रहेको धनको कोष हामीमाथि बर्साओ र याजकलाई घिउजस्तै मिठो अन्न प्रदान गर । 
प्रेषामज्मेषु विधुरेव रेजते भूमिर्यामेषु यद्ध युञ्जते शुभे । 
ते क्रीडयो धुनयो भ्राजदृष्टयः स्वयं महित्वं पनयन्त धूतयः ॥२॥ 
यी मङ्गलकारी वीर मरुत््गण एकत्र भएर युद्धस्थमा आक्रमणको तयारीका साथ वेगले कुद्न 
लाग्दा पृथ्वी पनि अनाथ नारीजस्तै भएर काँ थाल्दछ। क्रोडायुक्त, गर्जनयुक्त, चमकदार 
अस्त्रहरूले युक्त भएर शत्रुहरूलाई विचलित गराउँदै यिनले आफ्नो महत्त्व प्रकट गर्दछन् । 
स हि स्वसृत्यृषदश्वो युवा गणोर या ईशानस्तविषीभिरावृतः । 
असि सत्य त्रणयावानेद्योस्या धियः प्राविताथा वृषा गण ॥४॥ 
स्वचालित मरुत््गण अश्च विन्दुदार हुनाले चिनिन्छन् । मरुत्हरू विविध बलले युक्त हुनाले 
सबैमाथि प्रभुत्व राख्न समर्थ छन्ँ। यिनीहरू सत्यरूप, पापनाशक, अनिन्दनीय, बलशाली, 
 बुद्धिलाई प्रेरित गर्ने र रक्षा गर्ने हुन्ए। 
पितुः प्रलस्य जन्मना वदामसि सोमस्य जिह्वा प्र जिगाति चक्षुसा। 
यदीमिन्द्रै शम्यक्वाण आशतादिन्नामानि यज्ञियानि दधिरे ॥५॥ 
मरुतृहरूका जन्मको कथा हाम्रा पूर्वजहरूले भनेका छन्। सोमलाई देखेपछि हाम्रा वाणीले 
मरुत्गणको स्तुति गर्दछ। मरुत्गण सङ्ग्राममा इन्द्रदेवका सहायक भएका बेला याशिकहरूले 
यिनीहरूलाई प्रशंसनीय यज्ञार्ह नामले विभूषित गर । 
श्रियसे कं भानुभिः सं मिमिक्षिरे ते रश्मिभिस्त क्रक्वभिः सुखादय। . 
ते वाशीमन्त इष्मिणो अभीरवो विद्रे प्रियस्य मारुतस्य धाम्नः ॥॥ 


उत्तम अलङ्कार र अस्त्रहरूले सजिएका मरुत्रण क्राषिहरूको वाणीबाट राम्ररी सुशोभित हुने  


गर्दछन्। यिनीहरू स्तोताका लागि वर्षा गराउ इच्छा गर्दछन्। त्यसैले वेगले जाने यी निडर 
वीरहरू आफ्ना प्रिय स्थानमा पुग्दछन् । 
सूक्त  ०० 
क्रषि  गोतम राहगण । देवता  मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् पंक्ति विराड्रूपा । 

आ  स्वर्कै रथेभिर्यात त्रष्टिमद्धिसश्चपर्णेः । 

आ वर्षिष्ठया न इषा वयो न पप्तता सुमायाः ॥१॥ हि 
हे मरुतृगण ! तिमीहरू विद्युत्झैँ दीप्ति भएका र अतिशय गतिसम्पन्न छौ । अस्त्रले सज्जित भएर 
उडुवा अश्वहरू नारिएका रथमा यहाँ आओ । तिमीहरूको बुद्धि हितकारी छ। तिमीहरू श्रेष्ठ अन्न 


लिएर पक्षीझैँ वेगले हामीकहाँ आओ । 
ते०रुणेभिर्वरमा ५८ शुभे कं यान्ति रथतूर्भिरख्वैः । 
रुक्मो न चित्र रथस्य जङ्घनन्त भूम॥र। म 
अरुणिम आभा भएका, खैरो रङ्गका अश्व नारिएका स्वर्णमय रथमा चढेर कल्याणकारी कर्म 
सम्पादन गर्नका लागि तेज गतिमा मरुत््गण आउँछन् । अद्भुत आयुधले युक्त मरुत्हरू रथमा 
विराजमान भएका बेला रथका पाङ्ग्रामा भएका फलामे पाताले भुई कोतर्दै हिँड्छन् । 


प्७ 








श्रिये कं वो अधि तनृषु वाशीर्मेधा वना न कृणवन्त उर्घ्वा। 
युष्मभ्यं कं मरुतः सुजातास्तुविद्युम्नासो धनयन्ते अद्रिम् ॥२॥ 
हे मरुत्गण ! तिमीहरू आफ्नो शरीर आयुधले सजाउँछौ। वनका वृक्ष बढेभौँ आफ्नो बुद्धि उच्च 
बनाउँछै। हे शुभ जन्म प्राप्त मरुतृगण ! अत्यन्त उत्साहित यजमानले तिमीहरूलाई खुसी 
गराउनका लागि सोम कुट्ने सिलौदाबाट ध्वनि उत्पन्न गराउँछन् र सोमरस तयार पार्दछन् । 
अहानि गध्राः पर्या व आगुरिमां धियं वार्कायाँ च देवीम्। 
ब्रहा कण्वन्तो गोतमासो अर्केरूध्व नुनुद्र उत्सधिं पिबध्यै ॥४॥ कलो 
हे स्तोता हो । जलको इच्छा गर्ने तिमीहरूका शुभ दिन अब आइपुगे । गोतमहरूले दिव्य बुद्धिले 
मन्त्रयुक्त स्तोत्रले स्तुति गरे, पिउनका लागि माथि रहेको मेघरूपी कुण्ड तिमीहरूतिर प्रेरित भएको 
छछ। 
एतत्त्यन्न योजनमचेति सस्वर्ह यन्मरुतो गोतमो वः । 
पश्यन्हिरण्यचक्रानयोदंष््रन्विधावतो वराहून् ॥५॥ लि 
हे मरुत्गण ! स्वर्णमय रथमा बसेर, तीक्ष्ण धार भएका आयुधले सम्पन्न हुँदै विविध किसिमले 
शत्रुमाथि आक्रमण गरेर तिनीहरूलाई नाश गर्दछौ । तिमीहरूलाई त्यस रूपमा देखेर गोतम क्रषिले 
छन्दयुक्त जुन स्तुतिहरू व्यक्त गरेका छन् तिनीहरूको वर्णन गर्न सम्भव भएन । 
एषा स्या वो मरुतोजञ्नुभत्री प्रति ष्येभति वाघतो न वाणी । 
स्वधां गभस्त्योः ॥६॥ 
हे मरुत्गण ! तिमीहरूका बाहुबलको यशोगान गर्ने क्रषिको वाणी अनुकरण गरेर हामी स्तुति 
गर्दछौँ । यो स्तुति हामीभन्दा पहिलेदेखि यसै किसिमले सहज रूपमा गरिँदै छ। 
सूक्त  ०९ 
क्राषि  गोतम राहृगण । देवता  विश्वेदेवा छन्द  जगती विराट् त्रिष्टुप । 
आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतोञदब्धासो अपरीतास उद्धिदः । 
देवा नो यथा सदमिदवृधे असन्नप्रायुवो रक्षितारो दिवेदिवे ॥१॥ 
कल्याणकारी, कसैका दबावमा नआउने, अपराजित, समुन्नतिकारक, शुभ कर्महरूलाई हामी सबै 
तिरबाट प्राप्त गरौँ । हामीलाई सधैँ सुरक्षा गर्ने देवगण हाम्रो उन्नति गराउँदै रक्षा गर्नका लागि तयार 
रह्न् । 
देवाना भद्रा सुमतिर्क्ाजूयतां देवानां रातिरभि नो नि वर्तताम्। 
देवानां सख्यमुप सेदिमा वयं देवा न आयुः प्र तिरन्तु जीवसे ॥२॥ 
सन्मार्गमा प्रेरित गर्ने दिने देवताहरूको कल्याणकारी सद्बुद्धि तथा उदार सहयोग हामीलाई प्राप्त 
भइरहोस्। देवताहरूसित मित्रता प्राप्त गरेर हामी उनीहरूकै निकटमा रहीँ। उनीहरूले हाम्रो 
जीवनलाई दीर्घायु गराइदिछन् । 
तान्पूर्वया निविदा इूमहे वयं भगं मित्रमदितिं दक्षमस्रिधम् । 
अर्यमण वरुण सोममश्चिना सरस्वती नः सुभगा मयस्करत् ॥३॥ 
हामी भग, मित्र, अदिति, दक्ष, मरुत्गण, अर्यमा, वरुण, सोम, अश्चिनीकुमार र सौभाग्यशालिनी 
सरस्वती आदि देवगणलाई स्तुति गर्दछौँ । यिनीहरू हाम्रा लागि सुखदाता होउन् । 
तन्नो वातो मयोभु वातु भैषजं तन्माता पृथिवी तत्पिता द्यौः । 
तदुग्रावाणः सोमसुतो मयोभुवस्तदश्चिना शुणुतँ धिष्ण्या युवम् ॥४॥ 
वाउुदेनु वा लास पनि त  प्रदान गरुन् । माताजस्ती पृथिवी, पिताजस्ता आकाश र सोम 
, हाम्रो प्रार्थना सुन। लाई औषधी दिन् । तीक्ष्ण बुद्धिले सम्पन्न हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू 
तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिं धियञ्जिन्वमवसे 
 
बोलाउँछौं। अविचलित प ७ र त गर्ने विश्वदेवहरूलाई हामी आफ्नो सुरक्षाका लागि 
दा कल्याण पासत। पूषादेव हाम्रो ऐश्वर्य वृद्धि र सुरक्षा गर्नमा सहायक होञन्। उनीहरूले 


 ति 





 
। 
 
 





स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति न विश्ववेटा 
आदि ८००५ इन हाम्रो कल्याण गरुन् होउन् । सर्वज्ञाता पूषादेवले हाम्रो मङ्गल गरुन् । गतिलो 
बुद्धि भएका गरुड हाम्रा हितकारक होछन् । ज्ञानका स्वामी बृहस्पतिले हाम्रो कल्याण गरुन् ! 

पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातर शुभंयावानो विदथेषु जग्मयः । 

हा अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसा गमन्निह ॥७॥ 

यटेपाटे रङ्गका अश्व भएका, भूमिपुत्र, शुभकर्मा, युद्धमा जाने, अग्निका ज्वालाजस्तो तेजसम्पन्न, 
मननयोग्य ज्ञानसम्पन्न, मरुत्गण रक्षण सामर्थ्यले युक्त भएर आउन् । 

भद्र कर्णभिः शृणुयाम देवा भद्र पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । 

स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायु ॥८॥ 
हे यजनयोग्य देवताहरू  हाम्रा कानले मङ्गल सुनून्, आँखाले कल्याण देखून्। स्थिर र पुष्ट 
अङ्गले तिमीहरूको स्तुति गर्दै देवताबाट निश्चित गरिएको आयु प्राप्त गरौँ र देवताकै हितका 
काममा तिनलाई उपयोग गरौँ । 

शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम्। 

पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः ॥९॥  
हे देवताहरू । सय वर्षसम्म हाम्रो आयुको सीमा होस्। हाम्रा शरीरमा बुढ्यौली पनि तिमीले नै 
दिएका हौ । त्यस बेला हाम्रा छोराहरू पनि बाबु बनिसक्दछन् । त्यसो हुँदा हाम्रो आयु बीचमा नै 
क्षीण नहोओस् भन्ने प्रयल गरौँ । 

अदितिद्धौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्र। 

विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् १० 
अदिति नै द्युलोक हुन् । अन्तरिक्ष, माता, पिता, पुत्र, सम्पूर्ण देवगण, पञ्चजन, नयाँ उत्पन्न र पछि 
उपपन्न हुने यी जेजति छन्, ती सबै नै अदितिकै रूप हुन्। 

सूक्त  ९० 

 क्मषि  गोतम राह्गण । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री अनुष्टुप।  

क्राजुनीती नो वरुणो मित्रो नयतु विद्वान्। अर्यमा देवैः सजोषाः ॥१॥ 
मित्र र वरुणजस्ता ज्ञानी देवताले हामीलाई सरल नीतिपथमा अघि बढाइरहन्। देवताहरूका 
सहचर अर्यमाले हामीलाई सरल मार्गबाट उत्रतिशील बनाउन्। 

ते हि वस्वो वसवानास्ते अप्रमूरा महोभिः । व्रता रक्षन्ते विश्वाहा ॥२॥ 
धन धारण गर्ने धनपति, प्रकृष्ट बुद्धि सम्पन्न, महान् सामर्थ्यले सम्पूर्ण शत्रु नाश गर्ने नियममा 
अटल छन्। 

ते अस्मभ्यं शर्म यंसत्नमृता मर्त्येभ्यः । बाधमाना अप द्विषः ॥२॥ 
अविनाशी देवगणले हाम्रा शत्रु नाश गरेर मानिसलाई सबै किसिमका सुख दिन्छन् । 

विन पथः सुविताया चियन्त्विन्द्रो मरुतः । पूषा भगो वन्द्यास ॥॥ 

इन्द्र, मरुत्, पूषा र भग आदि वन्दनीय देवताले हामीलाई हितकारी पथमा प्रेरित गरुन् । 

उत नौ धियो गोअग्राः पुषन्विष्णवेवयावः । कर्ता न स्वस्तिमः ॥५॥ 
हे पूषा ! हे विष्णु ! हे गतिशील मरुत्गण ! तिमीहरू हाम्रो बुद्धि गाईजस्तै बनाओ । हाम्रो कल्याण 
गर। 

मधु वाता त्रातायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥६॥ 
यज्ञ कर्म गर्नेहरूका लागि वायु एवं नदीले मधुर प्रवाह उत्पन्न गराञन् । सबै औषधी मधुर रसले 
 दौरस्तु न पिता॥७ 

नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रज । मजु घार न ॥७॥ 

पिताझैँ पोष्णकर्ता दिव्यलोक हाम्रा निम्ति माधुर्ययुक्त होस् । माताजस्तै रक्षक पृथ्वीको धुलो 
मधुजस्तै आनन्दप्रद होस् । रात्रि र उषादेवी हाम्रा निम्ति माधुर्ययुक्त होछन् । म म 


८५९ 


मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्य । माध्वीर्गावो भवन्तु न ॥०॥ 
सम्पूर्ण वनस्पतिहरू हाम्रा लागि मधुर सुखप्रदायक होङन्। सूर्यदेवले हामीलाई आफ्ना माधुर्यले 
परिपुष्ट गरुन् र गाईहरू हाम्रा लागि अमृतजस्तै मिठो दुधरूपी रस प्रदान गर्न सक्षम रह्न्। ं 


शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा । 
शं न इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥९॥ 
मित्रदेव, श्रेष्ठ वरुणदेव, न्यायकारी अर्यमादेव, ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव, वाणीका स्वामी बृहस्पतिदेव, 
संसारको पालन गर्ने विष्णुदेव हामी सबैका लागि हितकारी होउन् । 
सूक्त  ९१ 
क्रषि  गोतम राहगण । देवता  सोम । छन्द  त्रिष्टप् गायत्री उष्णिक्। 
त्वँ सोम प्र चिकितो मनीषा त्वयं रजिष्ठमनु नेषि पन्थाम्। 
तव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रनभजन्त धीराः ॥१॥  
हे सोमदेव  आफ्ना बुद्धिले हामी तिमीलाई जान्न सकौँ । हामीलाई तिमी उत्तम मार्गमा हिँडाउँछौ।, 
तिम्रा नेतृत्वमा तिम्रै अनुगमन गरेर हाम्रा पूर्वजहरू, देवताको भन्दा रमणीय सुख प्राप्त गर्नमा 


सफल भएका थिए। 
त्वँ सोम क्रतुभिः सुक्रतुर्भूस्त्व दक्षैः सुदक्षो विश्ववेदाः । 
त्वं वृषा वृषत्वेभिर्महित्वाद्युम्नेभिर्दुम्न्यभवो नूचक्षा,॥२। । 
हे सोमदेव ! तिमी अनेक कर्म सम्पादन गर्ने भएकाले सुकर्माका रूपमा प्रसिद्ध छौ । सबैको कुरो 
जान्ने तिमी अनेक कर्ममा कुशल हुनाले उत्तम र दक्ष छौ। तिमी अनेक बलयुक्त हुनाले महाबली 
हौं। तिमी अनेकौँ तेजस्वी धनले युक्त वैभवसम्पत्न छौ। 
राञ्चो नु ते वरुणस्य व्रतानि बृहदगभीर तव सोम धाम। 
शुचिष्ठवमसि प्रियो न मित्रो दक्षय्यो अर्यमेवासि सोम ॥३॥ 
हे सोमदेव ! तिमी अत्यन्त पवित्र छौ । तिम्रो धाम ज्यादै विस्तृत र भव्य छ। राजा वरुणका सबै 
नियमबाट तिमी मुक्त छौ । तिमी मित्रझैँ प्रीतिकारक र अर्यमाझैँ अति कुशल छौ । 
या ते धामानि दिवि यो पृथिव्यां या पर्वतेष्वोषधीष्वप्सु। 
तेभिर्नो विश्वैः सुमना अहेडत्राजन्त्सोम प्रति हव्या गृभाय ॥४॥ 
हे राजा सोम ! आकाश, पृथ्वी माथिको पर्वत, औषधी र जल तिम्रो उत्तम स्थान हो । तिमी ती सबै 
स्थानहरूबाट द्वेषरहित प्रसन्न मनले यहाँ आएर हाम्रो हवि ग्रहण गर् । 
त्व॑ँ सोमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा । त्वं भद्रो असि क्रतुः ॥५॥ 
हे सोमदेव ! तिमी श्रेष्ठ अधिपति हौ। तिमी सबैका नेतृत्वकर्ता र पोषक हौ । तिमी वृत्रनाशक र 
कल्याणकारी बलका प्रकट रूप नै हौ। 
त्वँ च सोम नो वशो जीवातुँ न मरामहे। प्रियस्तोत्रो वनस्पतिः ॥६॥ 
हे सोमदेव ! तिमी हाम्रो दीर्घजीवनका लागि प्रशंसनीय ओषधीजस्तै हौ। तिम्रा कृपाले हामी 
मृत्युबाट जोगिन सक्छौँ । 
त्व॑ सोम महे भगं त्वं यून क्रतायते । दक्ष दधासि जीवसे॥७॥ 
हे सोमदेव ! तिमी महान् यज्ञ सम्पादन गर्ने, तरुण हौ । उपासकलाई उत्तम जीवनका लागि बल र 
सौभाग्य प्रदान गर्दछौ । 
त्व॑ न सोम विश्वतो रक्षा राजन्नघायतः । न रिष्येत्वावतः सखा ॥०॥ 
हे राजा सोमदेव ! तिमी जसको रक्षा गर्दछौ, त्यो कहिल्यै पनि नष्ट हुँदैन । दुष्ट पापीहरूबाट सबै 
किसिमले तिमी हाम्रो रक्षा गर । 
सोम यास्ते मयोभुव छतयः सन्ति दाशुषे । ताभिर्नोविता भव ॥९॥ 
हे सोमदेव । हविदाताको सुखद जीवनका लागि रक्षण सामर्थ्यले उसको रक्षा गर् । 
इमं यज्ञमिदं वचो जुद्पाण उपागहि। सोम त्व॑ नो वृत्रे भव ॥१०॥ 
हे सोमदेव ! यस यज्ञमा हाम्रो स्तुति स्वीकार गर । हामीसँग आठ र उन्नति गरा । 


९० हु ।  





सोम गीर्भिष्ठ्वा वयं 
स्तुति वचनका ज्ञाता हे सोमदेव वर्षयामो वचोविद । सुमूडीको न आ विश॥११॥ 


व  हामी आफ्ना वाणीले बढाउँछौं 


गयस्फानो अमीवह्ा वसुविप्ुष्टिवर्धन । सुमित्रः सोम नो भव॥ 
। । १२॥ 
है सोम । तिमी हाम्रो उन्नति गराउने, रोग नाश गरिदिने, धन दिने, पुष्टिवर्धक र उत्तम मित्र 


 सोम रारन्धि नो हृदि गावो न यवसेष्वा। मर्य इव स्व ओक्ये ॥१३॥ 
हे सोमदेव ! जौका खेतमा गाई र आफ्ना घरमा मानिस रमाएझैँ तिमी हाम्रा हृदयमा रमण गर । 


य सोम ७ ३७० तव रारणद्देव मर्त्य । त॑ दक्षः सचते कविः ॥१४॥ 
हे सोमदेव  तिमीसँग मित्रतायुक्त रहने याजक नै मेधावी, कुशल र ज्ञानी हुन्छ। 


उरुष्या णो अभिशस्तेः सोम नि पाह्यंहसः । सखा सुशेव एधि नः ॥१५॥ 


हे सोमदेव ! हामीलाई अपयशबाट जोगार। पापबाट हामीलाई रक्षित गर र हाम्रा निमित्त 
सुखदायी मित्र बन । । । 


आ प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णयम्। भवा वाजस्य सङ्गथे ॥१६॥ 

१७ सोमदेव  तिमी उन्नति गरेर सबैतिरका बलले युक्त होछ। सङ्ग्राममा तिमी हाम्रा सहायक 
  

आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरंशुभिः । 

भवा न सुश्रवस्तम सखा वृधे॥१७॥  म 
हे अति आह्वादक सोमदेव ! आफ्ना दिव्य गुणका यशगाथाहरू चारै दिशामा विस्तार गराउ । हाम्रो 
उन्नतिका लागि मित्रका रूपमा तिमीले सहयोग गर । 

सं ते पयांसि समु यन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः । 

आप्यायमानो अमृताय सोम दिवि श्रवांस्युत्तमानि धिष्व ॥१८ 
हे शत्रुसंहारक सोमदेव ! दुध र अन्नबाट बल धारण गर। आफ्नो अमरत्व प्राप्तिका लागि 
द्युलोकमा श्रेष्ठ अन्नहरू प्राप्त गर । 

या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञम्। 

गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोवीरहा प्र चरा सोम दुर्यान ॥१९॥ 
हे सोमदेव । यज्ञ गर्नेहरू तिम्रा जुन तेजका लागि हवि प्रदान गर्दछन्, ती सबै तेज प्रखर यज्ञक्षेका 
चारैतिर रहन् । घरको उन्नति गराउने, विपत्तिमा जोगाउने, पुत्रपौत्रादि श्रेष्ठ वीरहरूले युक्त गराउने, 
शत्रुका विनाशक सोमदेव ! तिमी हामीतिर आरु । 

सोमो धेनु सोमो अर्वन्तमाशुं सोमो वीरं कर्मण्य ददाति। 

सादन्यं विदथ्यं सभेयं पितृश्ववणं यो ददाशदस्मै ॥२०॥ म 
जसले हविरूपी द्रव्य दान गर्दछ, त्यसलाई सोमदेवले गाई र अश्च दिन्छन्। कर्मकुशल, 
गृहव्यवस्थामा कुशल, यज्ञका अधिकारी, सभामा प्रतिष्ठित पिताको यश बढाउने पुत्र पनि 
सोमदेवकै अनुग्रहबाट प्राप्त हुन्छन्  सनत तिल 

अषाढहँ यत्सु पुतनासु प्रि स्व वृननस्य गोपाम्। 

भरेषुजां सुधषिति सुश्रवसं जयन्त त्वामनु मदेम सोम॥२१॥ 
हे सोमदेव । तिमी सङ्ग्राममा असहनीय देखिन्छौ र शत्रुहरूमाथि विजय प्राप्त गर्दछौ । विशाल 
सेनाका संरक्षक, जलदाता, सङ्ग्रामका विजेता, श्रेष्ठ निवासयुक्त र कीर्तिमान हुनाले तिम्रो 
अनुगमन हामी गर्नेछौँ । वतन बर्जातियक।  

ओषधीः सोम विश्वास्त्व १ 

त्य त क्योवीन्तरिकष त्वज्योतिष वि तमो ववर्थ ॥२॥ 
आफ्ना तेजले अन्धकार नाश गर्ने र अन्तरिक्षलाई विस्तृत गराउने है दिव्य सोमदेव ! तिमीले नै 
पृथ्वीमा सबै औषधीहरू, गाईहरू र जल उत गरायौ । 


९१ 


देवेन नो मनसा देव सोम रायो भागं सहसावन्नभि युध्य। 
मा त्वा तनदीशिषे वीर्यस्योभयेभ्य प्र चिकित्सा गविष्ठै ॥२३॥ 
हे दिव्य शक्तिसम्पन्न सोमदेव ! विचारपूर्वक श्रेष्ठ धनको भाग हामीलाई प्रदान गर । तिमी दानका 
लागि प्रवृत्त हुँदा तिमीलाई प्रतिबन्धित कसैले गर्नेछैन । किनभने तिमी नै अति समर्थ कार्यसाधक 
हौ। स्वर्गको कामना भएको हुनाले हामीलाई दुवै लोकमा तिमी सुख प्रदान गर । 
सूक्त  ९२ ं 
 ख्राषि  गोतम राहृगण । देवता  उषा अश्चिनी ।.छन्द  त्रिष्टुप् उष्णिक् जगती । 
एता उ त्या उषसः केतुमक्रत पूर्वे अर्ध रजसो भानुमञ्जते । म 
निष्कृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः प्रति गावोरुषीर्यन्ति मातरः ॥१॥ 
प्रत्येक दिन यी उषाले उज्यालो ल्याउछन् । आकाशको पूर्वार्द्धमा प्रकाश फैलिन्छ। वीरले शस्त्र 
चम्काएझै आफ्ना प्रकाशले संसारलाई प्रकाशित गर्दै गमनशील र तेजस्वी रक्तवर्णी गाईहरू 
अगाडि आउँछन् । 
उदपप्तन्नरुणा भानवो वृथा स्वायुजो अरुषीर्गा अयुक्षत । 
अक्रन्नुषासो वयुनानि पूर्वथा रुशन्तं भानुमरुषीरशिश्रयुः ॥२॥ 
उषाकालमा अरुण किरणहरू स्वाभाविक रूपमा माथितिर आए । आफूखुसी गोरु नारिएका रथमा 
बसेर उषादेवीले पहिले ज्ञान सञ्चार गरिन्, त्यसपछि प्रकाशदाता तेजस्वी सूर्यदेवको सहायता गर्न 


लागिन् । 

अर्चन्ति नारीरपसो न विष्टिभिः समानेन योजनेना परावतः । 

इषं वहन्तीः सुकृते सुदानवे विश्वेदह यजमानाय सुन्वते ॥३॥ 
यजमानहरू यञ्च आदि श्रेष्ठ कर्म र श्रेष्ठ प्रयोजनका लागि दान दिन्छन् । उनीहरू सोमरस छानेर 
तयार गर्दछन्। उषाले आफ्ना किरणले यजमानलाई मगग्गे अन्न दिँदै तेजले परिपूर्ण गर्दछिन् । 
युद्धमा हतियारले सजिएको वीरजस्ती उषाले आकाशलाई सुन्दर र दीप्तिमान् बनाउँछिन् । 

अधि पेशांसि वपते नृतूरिवापोर्णुते वक्ष उस्रेव बर्जहम्। 

ज्योतिर्विश्वस्मै भुवनाय कृण्वती गावो न व्रजं व्युप्षा आवर्तमः ॥४॥ 
उषादेवी नर्तकीजस्तो विविध रूप धारण गर्दै ओर्लन्छिन् । उषादेवी गाईले झैँ पोषक प्रवाह प्रदान 
गर्नका लागि आफ्नो वक्ष खोलिदिन्छिन् । सम्पूर्ण लोकमा यिनी प्रकाश व्याप्त गर्दछिन् र अन्धकार 
मेटाउँदै सबैलाई रक्षा गर्दछिन् । म 

प्रत्यर्ची रुशदस्या अदर्शि वि तिष्ठते बाधते कृ्ष्णमभ्वम्। 

स्वरु न पेशो विदथेष्वञ्जञ्चित्रै दिवो दुहिता भानुमश्रेत्॥५॥ 
उषाका. दीप्तिहरू उदाएर सर्वत्र फैलँदै छन् र बाक्लो अन्धकार हटाउँदै छन्। घिउले पखालेर 
यज्ञको यूष सुन्दर पारिएझैँयी आकाशपुत्री उषा विलक्षण प्रकाशयुक्त छिन्। 

अतारिष्म तमसस्पारमस्योषा उच्छन्ती वयुना कणोति। 

श्रिये छन्दोन स्मयते विभाती सुप्रतीका सौमनसायाजीग ॥॥ 
हामी अन्धकारबाट पार भयाँ। प्रकाशवती देवी उषाले सबै कुरा स्पष्ट गरेकी छन् । कविले 
छन्दलाई अलङ्क्कत गेरैजस्तै वा पतिलाई प्रसन्न गर्न गहनाले सजिएकी सुन्दर स्त्रीजस्तै दिव्य 
प्रकाशले अलङकृत भएर उषा हाँसेको छन् । म 

भास्वती नेत्री सूनृतानां दिवः स्तवे दुहिता गोतमेभिः । 

प्रजावतो नृवतो अश्वबुध्यानुषो गोअग्रौँ उप मासि वाजान् ॥७॥ 
प्रकाशमती, सत्य वाणीलाई प्रेरित गर्ने, आकाशपुत्री उषा गोतम क्रषिद्वारा स्तुत्य छिन्। हे उषादेवी 
। हामीलाई पुत्र, पौत्र, अश्च, गाई र विविध धनधान्यले सम्पन्न गराङ । 

उषस्तमश्यां यशसं सुवीरं दासप्रवग रयिमश्चबुध्यम्। 

सुदंससा श्रवसा या विभासि वाजप्रसूता सुभगे बृहन्तम् ॥८॥ 
हे सौभाग्यशालिनी उषादेवी  हामीलाई सुन्दर पुत्र, सेवक, अश्वसहित यशस्वी धन प्राप्त गरा । 

तिमी उत्तम कर्म भएकी, यशस्विनी, अन्न उत्पन्न गर्ने हौ। आफ्ना ऐश्वर्यले हामीलाई प्रकाशित 

गराङ । 


।  म  


विश्वानि देवी भुवनाभिचक्ष्या प्रतीची चक्षुरविया विभाति। 
विश्व जीवं चरसे बोधयन्ती विश्वस्य वाचमविदन्मनायोः ॥९॥ 
उषादेवी दुनियाँ हेर्दै पश्चिमतिर फर्किएर विशिष्ट प्रकाशले प्रतिभासित हुन्छिन् । सबै जीव जगाएर 
गतिमान् बनाउँदै विश्वका मननशील मानवलाई वाणीको प्रेरणा दिन्छिन् । 
पुनः पुनर्जायमाना पुराणी समान वर्णमभि शुम्भमाना । 
श्वष्लीव क्लुर्विज आमिनाना मर्तस्य देवी जरयन्त्यायु ॥१०॥ 
बारम्बार प्रकट हुने सनातन देवी उषा प्रत्येक दिन उस्तै रूपरङ्गमा सजिन्छिन्। व्याधाले पक्षीको 
सङख्या घटाइदिएभझैँ उषादेवी मनुष्यको आयु क्षीण गराउँदै हिँड्छिन् । 
व्यूर्ण्ती दिवो अन्ताँ अबोध्यप स्वसारं सनुतर्युयोति । 
प्रमिनती मनुष्या युगानि योषा जारस्य चक्षसा वि भाति ॥११॥ 
उषादेवी आकाशको विस्तृत प्रदेश प्रकाशित गर्नका लागि जागेर उठेकी छिन्। यिनी मानवी 
युगलाई नष्ट गर्दै सूर्यदेवका दर्शनले विशेष प्रकाशित हुन्छिन् । 
पशुन्न चित्रा सुभगा प्रथाना सिन्धुर्न क्षोद उर्विया व्यश्चैत्। 
अमिनती दैव्यानि व्रतानि सूर्यस्य चेति रश्मिभिर्दुशाना ॥१२॥ 
उज्यालो वर्णकी सौभाग्यशालिनी उषादेवी गोठबाट निस्केका पशुभझैँ छरिन्छिन्। नदीमा पानी 
बढेभझैँ फिँजिन्छिन्। कहिल्यै विचलित नहुने देवताका असल कर्मजस्ती उषादेवी सूर्यका रश्मिले 
आलोकित हुन्छिन् । 
उषस्तच्चित्रमा भरास्मभ्यं वाजिनीवति । येन तोक च तनयं च धामहे॥१२॥ 
हवन प्रारम्भ गराउने हे उषादेवी ! हामीलाई सन्तानको पोषण गर्न सक्ने गरी विलक्षण ऐश्वर्य प्रदान 
गर। 
उषो अद्येह गोमत्यश्वावति विभावरि । रेवदस्मे व्युच्छ सूनृतावति ॥१४॥ 
गाई र अश्वले युक्त यज्ञकर्मकी प्रेरक हे उषादेवी । आज हामीलाई तिमी धनधान्यले परिणपूण 
गराङ । 
युक्ष्वा हि वाजिनीवत्यश्वाँ उषः । अथा नो विश्वा सौभगान्या वह ॥११॥ 
हवन प्रारम्भ गराउने हे उषादेवी ! अरुण वर्णका अश्च आफ्ना रथमा जोड र हामीलाई विश्वका सबै 
सौभाग्य प्रदान गर । । 
अश्चिना वर्तिरस्मदा गोमदस्रा हिरण्यवत् 
अर्वाग्रथे समनसा नि यच्छतम् ॥१६॥ 
शत्रु नाश गर्ने हे अश्चिनीकुमारहरू हो । मन लगाएर तिमीहरू गाई र स्वर्णमय रथ हाम्रा लागि 
पठाइदेओ । 
यावित्या श्लोकमा दिवो ज्योतिर्जनाय चक्रधुः । 
आ न उरजँ वहतमश्चिना युवम् ॥१०॥ दिऔं 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! द्युलोकबाट प्रशंसायोग्य प्रकाश ल्याएर तिमीहरू दुनियाँको हित गर्दछौ । 
यस्तो काम गर्ने तिमीहरू हामीलाई अन्नले पुष्टगर । 
एह देवा मयोभुवा दस्रा हिरण्यवर्तनी । उषर्बुधो वहन्तु सोमपीतये॥१८॥ 
स्वर्णिम प्रकाशयुक्त उषादेवीका साथ दुःख निवारक र सुखदायी अश्चिनीकुमारलाई यस यज्ञमा 
सोमपानका लागि जाग्रत अश्वले ल्याइदिउन्। । 
सूक्त  ९२३ 
क्राषि  गोतम राहृुगण । देवता  अग्नी सोम । छन्द  अचुष्डप् त्रिष्टुप् जगती । 
अग्नीषोमाविमं सु मे शुणुतँ वृषणा हवम्। 
प्रति सूक्तानि हर्यत॑ भवरत दाशुषे मयः ॥१॥ 
हे शक्तिवान् अग्नि र सोमदेव ! तिमीहरू हाम्रो आह्वान सुन र हाम्रा उत्तम वचनबाट हर्षित होओ । 
हविदाताका निम्ति तिमीहरू सुखकारी भइदेओ । 


५२ 








अग्नीषोमा यो अद्य वामिदं वचः सपर्यति । 
 तस्मै धत्तै सुवी्य गर्वां पोष स्वश्व्यम् ॥२॥ 
हे अग्नि र सोमदेव ! हामी आज तिमीहरूका निम्ति उत्तम वचन अर्पित गर्दछौँ । उत्तम पराक्रम 
धारण गरेर हाम्रा लागि उत्तम अश्व र गाईको उन्नति गरिदेओ । 
अग्नीषोमा य आहुति यो वां दाशाद्धविष्कृतिम् । 
स प्रज्या सुवीर्य विश्वमायुर्व्यश्नवत् ॥२॥ 
हे अग्नि र सोमदेव । जसले तिमीहरूलाई आहुति दिँदै हवन सम्पन्न गर्दछ, उसलाई सन्तानको 
सुखका साथै उत्तम बल र पूर्ण आयुले सम्पन्न गराओ । हा 
अग्नीषोमा चेति तद्वी्य वां यदमुष्णीतमवसं परणिं गाः । 
अवातिरतं बुसयस्य शेषोविन्दत॑ ज्योतिरेक बहुभ्यः ॥४॥ 
हे अग्नि र् सोमदेव । तिमीहरूको पराक्रम त्यस बेला थाहा भयो, जब तिमीहरूले पणि बाट 
गाईहरू खोस्यौ र बसपका बाँकी रक्षकहरूलाई क्षतविक्षत गरायौ । असङ्ख्यको हितका लागि 
सूर्यको प्रकाश प्रकट गरायौ । 
युवमेतानि दिवि रोचनान्यग्निश्च सोम सक्रतू अधत्तम्। 
युव सिन्धूँरभिशस्तेरवद्यादग्नीषोमावमुञ्चतं गृभीतान् ॥१॥ 
हे अग्नि र सोमदेव ! तिमीहरू दुवै समान कर्म गर्दछौ । तिमीहरूले आकाशमा देखिने नक्षत्रहरू 
स्थापित गच्यौ र हिंस्रक वृत्रले थुनेका प्रतिबन्धित नदीलाई मुक्त गरायौ । । 
आन्यं दिवो मातरिश्वा जभारामथ्नादन्यं परि श्येनो अद्रेः । 
अग्नीषोमा ब्रह्मणा वावुधानोरु यज्ञाय चक्रधुरु लोकम् ॥९॥ 
हे अग्नि सोमदेव ! तिमीहरूमध्ये अग्निदेवलाई मातरिश्वा वायुले द्युलोकबाट यहाँ ल्याए र अर्का 
सोमदेवलाई बाज पक्षीले पर्वतका शिखरबाट ल्याए । तिमीहरू स्तोत्रले आफ्नो उन्नति गर्दै व्यापक 
क्षेत्रमा यज्ञ विस्तार गराउँछौ  
अग्नीषोमा हविषः प्रस्थितस्य वीतं हर्यतँ वृषणा जुषेथाम् । 
सुशर्माणा स्ववसा हि भूतमथा धत्तै यजमानायश शं यो ॥७॥ 
हे बलवान् अग्नि र सोमदेव ! हाम्रो हवि ग्रहण गरेर खुसी होओ । हामीलाई उत्तम सुख दिने र 
हाम्रो रक्षा गर्ने तिमीहरूनै हौ । यस यजमानको कष्ट मेटाएर सुख देओ । 
यो अग्नीषोमा हविषा सपर्यद्दिवद्रीचा मनसा यो घृतेन । 
तस्य व्रत रक्षतं पातमंहसो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् ॥८॥  
हे अग्नि र सोमदेव ! जुन साधक देवताहरूका लागि भक्तिपूर्वक मन लगाएर घिउक्रो ह्वि 
समर्पित गर्दछन्, तिनको व्रत तिमीहरू रक्षा गर। उनलाई पापबाट जोगाओ र उनका 
आफन्तहरूलाई विपुल सुखले सम्पन्न गराओ ।  
अग्नीषोमा सवेदसा छ ती वनत॑ गिरः । सं देवत्रा बभूवधुः ॥९॥ 
हे अग्नि र सोमदेव ! तिमीहरू दुवै ऐश्वर्यसम्पन्न छौ । यज्ञस्थलमा सँगसँगै बोलाइन्छौ । तिमीहरू 
दुवै देवत्वयुक्त छौ । हामीले संयुक्त रूपमा गरेको स्तुति स्वीकार गर । 
अग्नीषोमावनेन वाँ यो वा घ्रृतेन दाशति। तस्मै दीदयतं बृहत् ॥१०॥ 
हे अग्नि सोमदेव ! जसले तिमीहरूलाई घिउसहितको हविष्यान्न दिन्छ, उसका लागि तिमीहरू 
सकेसम्म अन्न र ऐश्वर्य प्रदान गर । 
अग्नीषोमाविमानि नो युवं हव्या जुजोषतम्। आ. य्ात्नुप नः सचा ॥११॥ 
हे अग्नि सोमदेव ! हाम्रो यो हवि स्वीकार गर । तिमीहरू दुवै सँगै हाम्रा नजिक आओ । 
अग्नीषोमा पितृतमर्वतो न आय प्यायन्तामुस्रिया हव्यसूदः । म 
अस्मे बलानि मधवत्सु धत्तै कृणुतं नो अध्वर श्रुष्टिमन्तम् ॥१२॥ 
हे अग्नि सोमदेव ! तिमीहरू हाम्रा अश्चलाई बलिया बनाओ । दुध, घिउको हवि दिने हाम्रा गाईहरू 
बलिया बनाओ । हे धनवान् ! हामी याजकलाई विभिन्न खालका बल धारण गराओ । हाम्रा यज्ञकी 
यश विस्तृत गराओ । ४००० 


९४२० 





कहारुरकाुरुक्कुरणहुररुणह छाएएएणा हनटाणाकककका उहा पक 








 हे अग्निदेव ! प्रत्येक शुभ 


 ५ पजहपउुक्रहका, पलाएलामणारखारुए जकतण्पकुलुलजालला जा एकणाफ फन 
त सरे  नक पना रड? ० प्र पछ हो औँ ॥, जि , ॥। 


न छ कछ क रक क उ नतोकेको किकी. करै अधि छक साकनलसा सा 


 . सूक्त९४ 
क्राषि  कृत्स आङ्गिरिस। देवता  अदिति सिन्धु द्यावापृथिवी । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
इमं स्त५. पति जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषया। 
पूजनीय भद्रा न प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव॥१॥ 
पूजनीय र सर्वज्ञानसम्पन्न अग्निलाई यज्ञमा प्रकट गराउनका लागि रथभैँ विचारपूर्वक स्तुति 
गरिएको छ। यस यञ्ञाग्निका सम्पर्कले हाम्रो बुद्धि कल्याणकारी बन्दछ। हे अग्निदेव ! तिम्रो 
मित्रता पाऔँ र हामीलाईकहिल्यै कष्ट नहोस्। .. 
 यस्मै त्वमायजसे स साधत्यनर्वा क्षेति दधते सुवीर्यम्। 
  . स तूताव नैनमश्नोत्येहतिरग्ने सख्यै मा रिषामा वयं तव॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी जुने साधकको सहायता गर्दछौ, छ शक्तिसम्पन्न हुन्छ र शत्रुका भयबाट भएर 
निवास गर्दछ। र धन र बलले सम्पन्न हुँदैप्रत्येक क्षत्रमा सफलता प्राप्त गर्दछ। तिम्रो मित्रता 


 घाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । 


शकेम त्वा समिधं साधया धियस्त्वे देवा हविरदन्त्याहुतम्। 
.  त्वमादित्यँ आ वह तान्ह्यु१ मस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव॥३॥ 
हे अग्निदेव । तिमीलाई मनग्गे समिधाले प्रज्वलित गरिसकेपछि हामी देवताहरूका लागि आहुति 
प्रदान गर्दछौँ । हवि ग्रहण गर्नेका लागि देवताहरूलाई बोलाञ र हाम्रो यञ्च उपयुक्त किसिले सम्पन्न 


गरा । यहाँ हामी उनीहरूको आगमनका लागि उत्सुक छौँ । हे अग्निदेव ! तिम्रो मित्रता पाऔँ 
हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस्।   


भरामेध्यं कृणवामा हवीषि ते चितयन्तः पर्वणापर्वणा वयम्। 
जीवातवे प्रतरं कलमा पित ग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥४॥ 
हामी समिधा एकत्र गरेर तिमीलाई प्रज्वलित गर्दै आहुति 
प्रदान गर्दछौँ । हाम्रो दीर्घायुको कामनाले गरिएको यञ्च सफल गर । तिम्रो मित्रता पाऔँ र हामीलाई 
कहिल्यै कष्ट नहोस् । । 
विशां गोपा अस्य चरन्ति जन्तवो द्विपच्च यदुत चुतष्पदक्ुभिः । 
चित्रः केत उषसो महाँ अस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥५॥ 
अग्निदेवबाट उत्पन्न किरण समस्त प्राणीको रक्षा गर्दै विचरण गर्दछन्। दुईखुट्टे र चारखुट्टे 
अग्निदेवबाट सुरक्षित रहन्छन् । हे अग्निदेव ! विलक्षण तेज भएका तिमी उषादेवीभौँ महान् छौ । 
तिम्रो मित्रता पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट ७९० ७ 
त्वमध्वर्युरुत होतासि पूव्यंः प्रशास्ता पोता जनुषा पुरोहित । 
विश्वा विद्वां आर्त्विज्या धीर पुष्यस्यग्ने सख्ये मा रिषमा वयं तव ॥९॥ 
हे मेधावी अग्निदेव । तिमी अध्वर्यु र चिर पुरातन होताका रूप हौ । तिमी प्रशासक, पोताका रूप 
पनि हौ प्रारम्भदेखिकै पुरोहित हौ । क्रत्विक् र विद्वान्हरूका सम्पूर्ण कर्मलाई तिमी पुष्ट गर्दछौ । 
तिम्रो मित्रता पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । 
यो विश्वतः सुप्रतीकः सदृङ्ङसि दूरे चित्सन्तडिदिवाति रोचसे। 
रात्र्याश्िदन्धो अति देव पश्यस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव॥७॥ ति 
हे अग्निदेव । तिमी अति उत्तम रूपवान् र सर्वत्र दर्शनीय छौ । यढा हुँदा हुँदै पनि तिमी बिजुलीभ 
अत्यन्त दीप्तिमान् छौ । हे अग्निदेव ! तिमी रात्रिको अन्धकार नष्ट गरेर प्रकाशित हुन्छौ । तिम्रो 
मित्रता पाऔँ र हामीलाई धक ककल त भयो कछ टुका । 
न्वतो रथोस्माक शंसो अभ्य । 
 १० ३ . वचोउग्ने सख्नै मा रिषामा वय तव ॥५॥ 
हे देवताहरू  सोमपान गर्नेहरूका रथ सधै अगाडि रहुन् । पाप बुद्धि भएका दुष्टलाई हाम्रा स्तोत्रले 
पराजित गरोस्। बिन्ती स्वीकार गरेर हाम्रो वचन तिमीहरू पुष्ट गराओ। हे अग्निदेव ! तिम्रो 
मित्रता पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । 


९५ 


वधैर्दुः शंसाँ अप दूढ्यो जहि दूरे वा ये अन्ति वा के चिदत्रिण। 

अथा यज्ञाय गृणते सुगं कृध्यग्ने सख्यै मा रिषामा व्य तव ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! पाप बुद्धि भएका, टाढा अथवा नजिक रहेका दुष्ट र हिंस्रक शत्रुलाई शस्त्रले वध 
गर । त्यसका यञ्ञका स्तोताको मार्ग सुगम गराइदेछ । तिम्रो मित्रता पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै 
कष्ट नहोस् । 


यदुयुक्था अरुष रोहिता रथे वातजूता वृषभस्येव ते रवः । 
आदिन्वसि वनिनो धुमकेतुनाग्ने सख्ये मा रिषामा वर्य तव ॥१०॥ 
हे अग्निदेव । तेजस्वी, रोहित वर्णका, वायुझैँ वेगवान् अश्व नियोजित गरेका हुनाले तिम्रा रथले 
गम्भीर ध्वनि उत्पन्न हुन्छ। वनका सबै वृक्षमा तिमी धुवाँको पताका ओढाउँछौ । तिम्रो मित्रता 
पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । म 
अध स्वनादुत बिभ्यु पत्रत्रिणो द्रप्सा यत्ते यवसादो व्यस्थिरन्। 
सुगं तत्ते तावकेभ्यो रथेभ्योग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥११ ॥ 
हे अग्निदेव ! ज्वालाहरू जङ्गलमा फैलेका बेला तिम्रा शब्दले पक्षीहरू तर्सन्छन्। ज्वालाले 
तिनको मुख जलाउँदै फैलेका बेला तिम्रो अधीनस्थ रथ पनि सुगमतापूर्वक गमन गर्दछ। तिम्रो 
मित्रता पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । 
अर्य मित्रस्य वरुणस्य धायसेशवयातां मरुतां हेडो अद्धुतः । 
मृडा सु नो भूत्वेषा मनः पुनरग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥१२॥ हि 
मित्र र वरुणदेवलाई अग्निदेवले धारण गर्न सक्छन् । ओर्लदै गरेका मरुतहरूको क्रोध भयङ्कर 
हुन्छ। हे अग्निदेव ! मरुत्हरूको मन हाम्रा लागि प्रसन्नतायुक्त होस् । हामीलाई सुखी गराख । तिम्रो 
मित्रता पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । 
देवो देवानामसि मित्रो अद्धतो वसुर्वसूनामसि चारुरध्वरे । 
शर्मन्त्स्याम तव सप्रथस्तमेग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥१२॥ 
हे दिव्य अग्निदेव ! तिमी सबै देवताहरूका मित्ररूप हौ । यञ्चमा अति सुशोभित र सम्पूर्ण धनका 
परमधाम हौ। तिम्रो व्यापक गृहमा शरण लिएर हामी संरक्षित होऔँ । तिम्रो मित्रता पाऔँ र 
हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । 
तत्ते भद्र यत्समिद्धः स्वे दमे सोमाहुतो जरसे मृडयत्तमः । 
दधासि रल॑ द्रविणं च दाशुषेञग्ने सख्ये मा रिषामा वर्य तव ॥१४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी आफ्ना स्थानमा प्रज्वलित भएर सोमयुक्त आहुति ग्रहण गर्दछौ र स्तोतालाई 
अत्यन्त सुख प्रदान गर्दछौ । हविदातालाई रल आदि धन दिने तिम्रो कार्य अत्यन्त प्रशंसनीय छ। 
तिम्रो मित्रता पाऔँ र हामीलाई कहिल्यै कष्ट नहोस् । 
यस्मै त्वं सुद्रविणो ददाशोनागास्त्वमदिते सर्वताता । 
यं भद्रेण शवसा चोदयासि प्रजावता राधसा ते स्याम ॥१५॥ 
हे सुन्दर ऐश्वर्यवान्, अनन्त बलवान् अग्निदेव ! यज्ञमा तिमी जुन याजकलाई पापबाट मुक्त गर्दछौ 
०ु७। कल्याण, बल, वैभवका साथ सन्तान प्रदान गर्दछौ, तिनीहरूमा हामी पनि 
स त्वमग्ने सौभगत्वस्य विद्वानस्माकमायुः प्र तिरेह देव । 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्दु  पुथिवी उत द्यौः ॥१६॥ 
हे दिव्य अग्निदेव ! तिमी सर्वसौभाग्यका ज्ञाता हौ हाम्रो आयु वृद्धि गर । मित्र, वरुण, अदिति, 
पृथ्वी, समुद्र र आकाशदेवले पनि हाम्रो आयु रक्षा गरुन् । 
सूक्त  ९५  
क्रषि  कृत्स आङ्गिरिस । देवता  अग्नि अथवा औषसअग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
द्वे विरूपे चरतः स्वर्थे अन्यान्या वत्सुमुप धापयेते । 
निकक,..न  गर्दछन् 
१ का, प्रयाजनमा लागेका एकले अर्काको पुत्र पोषण ग । 
एउटीको पुत्र हरि रूपी सूर्य हो, त्यो दिनले पोषित छ, त्यो रात्रिका सग न रअर्कीको पुत्र 


९६ 


।।।।ाााा 








१ कक  २ जगाइएको अग्नि हो, त्यसलाई रात्रिले पाल्दछ। यसरी एकापसमा 


गर्भमतन्द्रासो युवतयो विभृत्रम्। 


आलस्यरहित युवती तेजरूप अग्निदेवलाई गर्भबाट उत्पन्न गर्दछन् । 
पालन गर्ने, तीक्ष मुख भएका, 
आफ्ना यशले जनताका माझमा प्रकाशित अग्निदेवलाई मानिसले चारैतिर लगेका छन्। ॥ 
त्रीणि जाना परि भूषन्त्यस्य समुद्र एक दिव्येकमप्सु। 
पूर्वामनु प्र दिशं पार्थिवानामृतृन्प्रशासद्वि दधावनुष्ठु ॥३॥ 


अग्निदेव बडवानल, सूर्य र अग्नि गरी तीन वया विशिष्ट छ्न् 
आकाश र अन्तरिक्षमा अग्निले त्रातुचक्रको ष्ट रूपले सर्वत्र विभूषित छन् । समुद्र, 


क्रको व्यवस्था गरेका छन्। पृथ्वीका प्राणीको व्यवस्था 
गर्नका लागि पूर्व आदि दिशाहरूको स्थापना उनैले गरेका हुन् ।  


कइमं बो निण्डुछ चिकेत वत्सो मातृर्जनयत स्वधामिः । 


बह्कीनांग श्ररति स्वधावान् ॥४॥  है 
यस्ता रहस्यमय अग्निदेवलाई कसले चिनेको छ ? पुत्र भए पनि यिनले माताहरूलाई आफ्ना 


धारक सामर्थ्यले प्रकट गरेका छन् । आफ्ना धारक समर्थ्यले जलका गर्भमा रहेर समुद्रमा सञ्चार 
गर्ने यी अग्निदेव कविजस्तै स्रष्टा हुन्। 


आविष्ट्यो वर्धते चारुरासु जिल्लानामूर्धर्वः स्वयशा उपस्थै । 

उभे त्वष्टुर्बिभ्यतुर्जायमानात्रतीची सिंह प्रति जोषयेते ॥५॥ 
जलभित्र रहेका अग्निदेव यज्ञसँग प्रकाशित भएर बढ्दै माथि आउँछन् । यिनी उत्पन्न भएपछि 
त्वष्टादेवका काठका रूपमा रहेका दुवै पुत्रीहरू भयभीत हुन थाल्दछन् र सिंहरूपी यी अग्निदेवका 
पछि लागेर सेवा गर्न लाग्दछन् । 

उभै भद्रे जोषयेते न मेनो गावो न वाश्रा उप तस्थुरेवैः । 

स दक्षाणां दक्षपतिर्बभूवाञ्जन्ति यं दक्षिणतो हविर्भिः ॥६॥ 
आकाश र पृथ्वी दुवै कल्याणकारिणी सुन्दर स्त्रीहरूझैँ छन् । तिनले सूर्यरूप अग्निदेवको सेवा 
गर्दछन् । गाई कराएभैँ आफ्ना चालले यिनका नजिक आउँछन् । क्रत्विकगण दक्षिणतिर फर्किएर 
हवि दिँदै अग्निदेवका लागि यजन गर्दछन् । अग्निदेव बलवान्भन्दा पनि झन् बलवान् छन्। 

उद्योंयमीति सवितेव बाह्र उभै सिचौ यतते भीम क्रञ्जन्। 

उच्छुक्रमत्कमजते सिमस्मान्नवा मातृभ्यो वसना जहाति ॥७॥ 
सवितादेवजस्तै अग्निदेवले आफ्ना भुजारूपी रश्मिलाई फिँजाउँछन् र विकराल भएर सेचन गराउने 
द्यावा र पृथ्वीरूपी दुवै माताहरूलाई अलङ्कृत गर्दछन् । त्यसपछि प्रकाशको कवच हटाएर 
माताहरूलाई नयाँ वस्त्र पहिराइदिन्छन् । तका 

त्वेषं रूप॑ कृणुत उत्तर यत्सपृञ्चानः सदने गोभिरद्धिः । 

कविर्बुध्ने परि ममृज्यते धीः सा देवताता समितिर्बभूव ॥८॥ 
मेधावी र ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव आफ्ना स्थानमा दुध र् घिउ भएका गाईले सम्पन्न हुँदै उत्तरोत्तर 
तेजस्वी रूप धारण गर्दछन् । यिनी मूल स्थानलाई अति शुद्ध गराउँछन् र टाढाको अन्तरिक्षसम्म 
दिव्य तेज फैलाउँछन् । विमान 

ज्रय पर्येत्रि बुध्न॑ विरोचमान महिषस्य धा! 

कि १० स्वयशोभिरिद्धोदब्धेभिः पायुभिः पाह्यस्मान् ॥९॥ 
महाबली अग्निदेवको उज्यालो तेज अन्तरिक्षका व्यापक स्थानमा फिँजिएको छ। हे अग्निदेव ! 
प्रदीप्त भएर सम्पूर्ण यशस्वी सामर्थ्य र अटल ककजैनथनि॥ ही गर  

 धन्वन्त्मोतः कृणुते ते गाठुमूमि शुक्ररू्मिभिर नक्षात क्षाम्। 

विश्वा सनानि जठरेषु धत्तेन्तर्नवासु चरति प्रसूपु १० . ब्चालाई 
अग्निदेव निर्जन स्थानमा पानीका मूल फुँखएर मार्ग बनाउँछन् । वर्षा गरेर पृ ?? ०. पूर्ण 
गराइदिन्छन्। प्राणीका पेटमा सबै अन्न स्थापित गराइदिन्छन् । यिनी नौलो वनस्पति र औष 
गर्भमा शक्तिको सञ्चार गराउँछन् । 

२९७ 





।।।।। ७ 


एवा नो अग्ने समिधा वृधानो रेवत्पावक श्रवसे वि भाहि। 

तन्नो मित्रो वरुणो मामहतमदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौ ॥११॥ 
हे पवित्रकर्ता अग्निदेव । समिधामा हुर्कने भएकाले हाम्रा लागि धन प्रदान गर्दछौ र आफ्ना यशले 
प्रकाशित छौ । मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथिवी र द्युलोकले पनि हाम्रो निवेदन समर्थन गरुन् । 


 यक ९६  
क्रषि  कुत्स आङ्गिरस ।  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

स प्रलथा सहसा जायमानः सद्यः काव्यानि बडधत्त विश्वा। 

आपश्च मित्र धिषणा च साधन्देवा अग्नि भारयन्द्रविणोदाम् ॥१॥ ं 
बलपूर्वक उत्पन्न भएका अग्निदेवले पहिलेभैँ स्तुति स्वीकार गरे । अग्निदेवले जलको समूहर 
पृथ्वीलाई आफ्ना मित्र बनाए । देवताहरूले धन प्रदाता अग्निदेवलाई दूतका रूपमा धारण गरे । 

स पूर्वया निविदा कव्यतायोरिमाः प्रजा अजनयन्सनूनाम् । 

विवस्वता चक्षसा द्यामपश्च देवा अग्नि धारयन्द्रविणोदाम् ॥२॥ 
मन लगाएर गरिएका प्राचीन स्तुतिकाव्यबाट सन्तुष्ट भएपछि अग्निदेवले मनुका सन्तान उतत्न 
गराए। आफ्ना तेजस्वी प्रकाशले सूर्यका र विद्युत्का रूपमा अन्तरिक्षमा जल व्याप्त गराए। 
देवताहरूले धन प्रदाता अग्निदेवलाई दूतका रूपमा स्वीकार गरे । 


तमीडत प्रथम यज्ञसाधं विश आरीराहुतमृञ्जसानम् । 

उर्ज पुत्र भरत॑ सृप्रदानुँ देवा अगिने धारयन्द्रविणोदाम् ॥२॥ 
हे बुद्धिमान् प्रजाहरू हो ! देवयज्ञका साधक, आहुतिप्रिय, इच्छित फलप्रदायक, बलले उपन्न, 
भरणपोषणकर्ता, उत्तम दानशील अग्निदेवलाई पहिले स्तुति गर। देवताहरूले धन प्रदाता 
अग्निदेवलाई दूतका रूपमा स्वीकार गरे । 


स मातरिश्वा पुरुवारपुष्टिविंददगाउँ तनयाय स्वर्वित्। 

विशां गोपा जनिता रोदस्योर्देवा अग्नि धारयन्द्रविणोदाम् ॥४॥ 
मातरिश्चा अग्निदेव विविध प्रकारले पुष्टि प्रदायक, आत्मप्रकाशका ज्ञाता, प्रजारक्षक, पृथ्वी र 
आकाशका उत्पादक हुन्। उनेले आफ्ना सन्तानको प्रगतिका उत्तम मार्गहरू खोजेर निकाले । 
देताहरूले धन प्रदता अग्निदेवलाई दूतका रुमपा स्वीकार गरे । 


नक्तोषासा वर्णमामेम्याने धापयेते शिशुमेक समीची। 

द्यावाक्षामा रुक्मो अन्तर्वि भाति देवा अर्ग्नि धारयन्द्रविणोदाम् ॥५॥ 
रात्रि र उषा एकअर्काको अस्तित्व विनाश गर्ने स्त्रीहरू हुन्। उनीहरू एकै ठाउँमा रहेर एउटै 
शिशुलाई पालनपोषण गर्दछन् । यी प्रकाशक अग्निदेव आकाश र पृथ्वीका बीचमा विशेष रूपले 
प्रतिभासित हुन्छन् । देताहरूले धन प्रदता अग्निदेवलाई दूतका रुमपा स्वीकार गरे । 

रायो बुध्नः संगमनो वसूनां यज्ञस्य केतुर्मन्मसाधनो वेः । 

 अमृतत्व रक्षमाणास एन देवा अग्नि धारयन्द्रविणोदाम् ॥६॥ 

धनवैभवका मूल आधार स्वरूप अग्निदेव ऐश्वर्यले युक्त गराउँछन्। उनी यञ्चका सूचक 
ध्वाजाजस्ता छन् र मनुप्चका निमित्त इष्ट फल दिन्छन्। अमरत्वरक्षक देवताहरूले यस्ता 
अग्निदेवलाई धारण गरेका छन्। . 

नूच पुरा च सदन रयीर्णा जातस्य च जायमानस्य च क्षाम्। 

सतश्व गोपां भवतश्च भूरे्देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदाम् ॥७॥ 
अग्निदेव वर्तमान र प्राचीन सम्पदाका आधार हुन्। उत्त भप्क वा उत्पन्न हुनुपर्ने प्राणीका 
आश्रयस्थान अग्निदेव नै हुन्। जो विद्यमान छन् र उत्पन्न हुनेछन् ती सबै पदार्थका संरक्षक हुन्। 
देवताहरूले यस्ता धन प्रदाता अन्निदेवलाई धारण गरे । 

द्रविणादो द्रविणासस्तुरस्य द्रविणोदाः सनरस्य प्र यसत्। 

द्रविणोदा वीरवतीमिष्याँ नो द्रविणोदा रासते दीर्घमायुः ॥८॥ 
धनप्रदाता अग्निदेवले हाम्रा उपयोगका निम्ति स्थावर र जङ्गम ऐश्वर्य साधन दिउन्। उनले 
हामीलाई सन्तानसहित धनसम्पदा र दीर्घ आयु पनि प्रदान गरुन् । 

२९ 


 री 


तनतधााननमगा पता ला तगत जकनालालालाहरलक लल 
. वारममकाललाकरलामण 
साासाकाकमडलााकररुका 





एवा नो अग्ने समिधा वृधानो रेवत्मावक श्रवसे 
। तन्नो मित्रो वरुणो मामहनमदितिः सिन्धु ॥०८५ पले 
हे पवित्रकर्मा अग्निदेव ! समिधाले हुर्किएर हामीलाई धन दिँदै आफ्नो यश प्रकाशित गराछ । 
हाम्रो निवेदन मित्र, वरुण, अदिति, समुद्र, पृथिवी र द्युलोकले समर्थन गरुन् । 
 बक ९७ 
क्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
 अप नः शोशुचदघमग्ने शुशुग्थ्या रयिम्। अप नः शोशुचदघम् ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! हाम्रो पाप भस्म गराङ । हाम्रा चारैतिर ऐश्वर्य प्रकाशित गराउ । हाम्रो पाप नाश गर । 
सुक्षेत्रिया सुगातुया वसूया च यजामहे। अप नः शोशुचदघम् ॥२॥ 
हे अग्निदेव । असल खेत, असल मार्ग र असल धनका इच्छाले हामी तिम्रो यजन गर्दछौँ । तिमी 
हाम्रो पाप नाश गर। 
प्र यद्धन्दिष्ठ एषां प्रास्माकासश्च सूरयः । अप नः शोशुचदघम् ॥२॥ 
हे अग्निदेव । हामी सबै साधकहरू वीरता र बुद्धिपूर्वक विशिष्ट प्रकारले तिम्रो भक्ति गर्दछौँ । 
तिमी हाम्रो पाप नाश गर  ॥ म 
प्रयत्ते अग्ने सूरयो जायेमहि प्र ते वयम्। अप न शोशुचदघम ॥४॥ 
 हे अग्निदेव ! यी विद्वान्हरू र हामी सबै तिम्रो उपासनाले तिमीजस्तै प्रकाशवान् भएका छौँ, 
त्यसैले तिमी हाम्रो पाप नाश गर । 
प्र यदग्ने सहस्वतो विश्वतो यन्ति भानवः । अप नः शोशुचदघम ॥५॥ 
वलसम्पन्न अग्निदेवका देदीप्यमान किरणहरू सर्वत्र फिँजिँदै छन् । अग्निदेवले हाम्रो पाप नाश 
गरुन्  
त्वँ हि विश्वतोमुख विश्वतः परिभूरसि । अप नः शोशुचदघम ॥९॥ 
हे सर्वतोमुखी अग्निदेव ! तिमी निश्चय नै सर्वत्र व्याप्त हुछौँ। हाम्रो पाप नाश गर । 
द्विषो नो विश्वतोमुखाति नावेव पारय । अप नः शोशुचदघम ॥७॥ 
हे सर्वतोमुखी अग्निदेव ! नौकाले नदी तारेझैँ सबै शत्रुबाट हामीलाई पार लगाञ । तिमी हाम्रो पाप 
नाश गर । 
स नः सिन्धुमिव नावयाति पर्षा स्वस्तये । अप नः शोशुचदघम ॥५॥ 
हे सर्वतोमुखी अग्निदेव ! नौकाले नदी पार लगाएभै सबै हिंस्रक शत्रुदेखि हामीलाई पार लगाउ । 
तिमी हाम्रो पाप नाश गर् । 
  मेक 
क्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हिक भुवनानामभिश्रीः । 
इतो जातो विश्वमिद वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ॥१॥ 
हामी वैश्वानर अग्निदेवलाई बढी प्रसन्न गर्न सकोँ। सम्पूर्ण संसारका पोषक र सबैका द्रष्टा हुनाले 
उनी राजाझैँ सामर्थ्यवान् र सूर्यझैँ प्रयलशील छन् । 
पृष्ये दिवि पृष्ये अग्नि पृथिव्यां पृष्ये विश्वा ओषधीरा विवेश। 
वैश्वानर सहसा पृष्ये अग्नि स नो दिवा स रिषः पातु नक्तम्॥२॥ 
बैश्चानर अग्निदेव द्युलोक र पृथ्वीमा प्रशंसनीय छन्। सम्पूर्ण औषधीमा व्याप्त हुनाले यिनी 
प्रशंसाका पात्र हुन् । बलका कारण प्रशंसनीय अग्निदेवले दिनरातका हिंस्रक प्राणीबाट हामीलाई 
रक्षा गरुन् । 
वैश्वानर तव तत्सत्यमस्त्वस्मात्रायो मघवानः सचन्ताम्। 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत द्ौँः ॥३॥ . 
हे ऐश्वर्यवान् वैश्वानर अग्निदेव ! तिम्रो कार्य सत्य हौस्। हामीलाई धनयुक्त ऐश्वर्यले परिपूर्ण गर । 
हाम्रो निवेदन मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथिवी र चौ आदि देवताले अनुमोदन गरुन् । 


९९ 








 गएर ९९ 
क्रषि  काश्यप मारीच । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो नि दहाति वेदः  
सन पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्नि ॥१॥ म 
हामी सर्वञ्च अग्निदेवका लागि सोम तयार गरौँ। अग्निदेवले हाम्रा शत्रुहरूको सबै धन भस्म 
गराखन्। नौकाबाट नदी पार गरेभझैँ अग्निदेवले हामीलाई सबै दुःखबाट पारि तारुन् र रक्षा गरुन्। 
सूक्त  १०० 
क्रषि  वार्षागिर त्राज्राश्चारम्बरीष सहदेव सुराधस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
स यो वृषा वृष्ण्येभि समोका महो दिवः पृथिव्याश्च सम्राट्।  
सतीनसत्वा हव्यो भरेषु मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥१॥ 
इन्द्रदेव बलशाली, बलवर्धक र साधनहरूले युक्त छन्। उनी विशाल आकाश र पृथ्वीका स्वामी  
हुन्। उनी जल व्याप्त गराउँछन र सङ्ग्राममा आह्वानयोग्य छन् । मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता 
इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
यस्यानाप्तः सूर्यस्वेव यामो भरेभरे वृत्रहा शुष्मो अस्ति । 
वृषन्तमः सखिभिः स्वेभिरेवैर्मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥२॥ हल 
सूर्यको जस्तै दुर्लभ गति भएका वृत्रनाशक इन्द्रदेव प्रत्येक सङ्ग्राममा शत्रुलाई कम्पित गराउँछन्। 
मित्ररूप, आक्रामक र मरुत्हरूलाई साथमा लिएका इन्द्रदेव अत्यन्त बलशाली छन् । मरुत्हरूसँग 
आउने तिनै इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 


दिवो न यस्य रेतसो दुघानाः पन्थासो यन्ति शवसापरीताः । 
तरदद्वेषाः सासहि पाँस्येभिर्मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥३॥ 

सूर्यको किरणले झैँ इन्द्रदेवका निर्विध्न मार्गले अन्तरिक्षको जल दोहन गर्दछ । द्वेष गर्नेहरूलाई 

आफ्ना पराक्रमद्वारा यिनले नाश गर्दछन् । यिनले शत्रुलाई पराजित गर्दछन् र बलपूर्वक अगाडि 

बढ्दछन्। मरुत्हरूसँग आउने तिनै इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
सो अङ्गिरोभिरङ्गिरस्तमो भूद्वृषा वृर्षभिः सखिभिः सखा सन्। 
क्रग्मिभिर्क्रग्मी गाठुभिर्ज्येष्ठो मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥४॥ 

अङ्गिरा आदि क्रषिहरूबाट इन्द्रदेव अतिशय पूज्य छन् । उनी मित्रहरूमा श्रेष्ठ मित्र, बलवानहरूमा 

 अत्यन्त बलवान्, ज्ञानीहरूमा अति ज्ञानसम्पन्न र साम आदि गान गाउने काममा वरिष्ठ छन्। 

मरुतृहरूसँग आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन्।  

स सुनुभिर्न रुद्रेभिर्नभ्वा नृषाह्य सासह्वाँ अमित्रान् । 

सनीडेभिः श्रवस्यानि तूर्वन्मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥५॥ म 
महान् इन्द्रदेवले पुत्रसरिका प्रिय सहायक मरुतहरूसँग मिलेर शत्रुलाई पराजित गरे । साथमा 
रहेका मरुत््गणसँग मिलेर उनले अन्नको वृद्धिका लागि जललाई ओरालोतिर बगाए । मरुत्हरूसंग 

 आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् ।  

स मन्युमीः समदनस्य कर्तास्माकेभिर्नुभिः सू सनत्। ति 
अस्मित्रहन्त्सत्पतिः पुरुहूतो मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥६॥ 

 शत्रुसित रिस देखाउने, खुसी भएर युद्धमा खट्ने र स्रवृत्तिका पालक इन्द्रदेव धेरै तिरबाट आह्वान 
गरिन्छन् । उनले हाम्रा वीरहरूलाई साथमा लिएर वृत्रको नाश गरुन् र सूर्यदेवलाई प्रकट गरुन्। 
मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । ले 

तमूतयो रणयञ्छूरसातौ त॑ क्षेमस्य क्षितयः कुण्वत त्रामू। 
स विश्वस्य करुणस्येश एको मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥७॥ 
सहायक मरुतहरूले इन्द्रदेवलाई युद्धमा उत्तेजित गराए । प्रजाहरूले आफ्नो रक्षाका निम्ति पर 
मरुत्गणलाई रक्षक बनाए । इन्द्रदेव एक्लै सम्पूर्ण श्रेष्ठ कर्मका नेता हुन् । मरुतृहरूस आ 
त्यस्ता इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 


१०० ।। 


तमप्सन्त शवस उत्सवेषु नरो नरमवसे त॑ धनाय । 
। सो अन्धे चित्तमसि ज्योतिर्विदन्मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥८॥ 
विशाल युद्धमा बलशाली वीरहरूले इन्द्रदेवलाई धन र रक्षाका निमित्त बोलाउँछन् । उनै इन्द्रदेवले 
गहन अन्धकारबाट प्रकाश प्राप्त गरे । मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
स सव्येन यमति व्राधतश्चित्स दक्षिणे संगृभीता कृतानि । 
स कोरिणा चित्सनिता धनानि मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र ती ॥९॥ 
इन्द्रदेव बायाँ हातले हिस्रक शुत्रलाई रोक्दछन् र दाहिने हातले याजकहरूको वि ग्रहण गर्दछन् । 
इन्द्रदेव स्तुतिले प्रसन्न भएपछि याजकहरूलाई धन दिन्छन् । मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले 
हाम्रो रक्षा गरुन् । 
स ग्रामेभिः सनिता स रथेभिविंदि विश्वाभिः कृष्टिभिन्वीद्य । 
स पाँस्येभिरभिभूरशस्तीर्मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥१०॥ 
इन्द्रदेव मरुत्हरूको सहयोगले रथद्वारा धन प्रदान गर्दछन् भन्ने कुरो सारा प्रजाहरूले जानेका छन् । 
इन्द्रदेव आफ्ना सामर्थ्यले निन्दनीय शत्रुलाई पराजित गर्छन् । मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले 
हाम्रो रक्षा गरुन्। 
स जामिभिर्यत्समजाति मीड्हेजामिभिर्वा पुरुदूत एवैः । 
अपां तोकस्य तनयस्य जेषे मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥११॥  
धेरै तिरबाट बोलाइने इन्द्रदेव आफ्ना युद्धमा जाँदाखेरि योद्धाहरूका छोरानाति विजयका लागि 
प्रयलशील हुन्छन् । मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन्। 
स बज्भूद्दस्युहा भीम उग्रः सहस्रचेताः शतनीथ त्रभ्वा। 
चमग्रीषो न शवसा पाञ्चजन्यो मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥१२॥ 
वज्रधारी, दुष्टनाशक, विकराल, पराक्रमी, सहस्र ज्ञानका धाराहरूले युक्त, सयौँ किसिमका नीतिले 
युक्त, प्रकाशवान्, सोमभैँ पूज्य इन्द्रदेवको सामर्थ्य पाँचै वर्गका मानिसका लागि हितकारी छ। 
मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
तस्य वज्रः क्रन्दति स्वत्स्वर्षा दिवो न त्वेषो रवथः शिमीवान् 
त॑ सचन्ते सनयस्तँ धनानि मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥१३। 
अत्यन्त तीव्र गर्जना गर्ने इन्द्रदेवको वज्र द्युलोकका सूर्यदेवको जस्तै तेजले सम्पन्न छ। स्तुति 
गरेपछि इन्द्रदेवे उनीहरूलाई सुख र धन आदि दिएर सन्तुष्ट गराउँछन् । मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता 
इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
यस्याजस्रै शवसा मानमुक्थं परिभुजद्रोदसी विश्वतः सीम्। 
स पारिषक्रतुभिर्मन्दसानो मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥१४॥ 
इन्द्रदेवको प्रशंसनीय बलले आकाश र पृथ्वी दुवै लोकलाई सबै तिरबाट निरन्तर पोषण गरिरहेको 
छ। यज्ञ आदि कर्मबाट उनी हर्षित होखन् र हाम्रो दुःख हटान्। मरुतहरूसँग आउने त्यस्ता 
इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
न यस्य देवा देवता न मर्ता आपश्चन शवसो अन्तमापुः । 
स प्रखिवा त्वक्षसा क्ष्मो दिवश्व मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र कती ॥१५॥ 
इन्द्रदेवसँग बल कति छ भनेर प्रवृत्ति भएका देव, दानी मनुष्य र जलले थाहा पाउन सक्दैनन् । उनै 
इन्द्रदेव आफ्ना तेजस्वी सामर्थ्यले पृथ्वी र द्युलोकभन्दा महान् छन्। मरुत्हरूसँग आउने त्यस्ता 
इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
रोहिच्छ्यावा सुमदंशुर्ललामीद्वुक्षा राय त्रज्राश्वस्य। 
वृषण्वन्त बिभ्रती धुर्षु रथ मन्द्रा चिकेत नाहुषीपु विक्वु ॥१९॥ 
रोहित र श्याम वर्णका अश्चहरू उत्तम तेजस्वी आभूषणहरूले सुशोभित इन्द्रदेवका रथमा नारिएर 
प्रसन्नतापूर्वक गर्जना गर्दै दगुर्दछन् । इन्द्रदेवले त्राज्रश्चलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन्। मानवी प्रजा पनि 
धनका निमित्त निवेदन गर्दै देखिन्छन् । 


७ 


१०१ 








एतत्त्यत्त इन्द्र वृष्ण उक्थं वार्षागिरा अभि गृणन्ति राधः । 
न्राज्राश्च प्रष्टिभिरम्बरीषः सहदेवो भयमानः सुराधाः ॥ १ कती 
हे इन्द्रदेव । त्राज्राश्च अम्बरीष, सहदेव, भयमान् र सुरापर आदि वृषागिर्का पुत्रहरू क्रषिहरूका 


नजिकै बसेर तिमीजस्ता शक्तिशालीलाई प्रसिद्ध स्तोत्र गाउँछन् । 
दस्यूज्छिम् म्यूक्ष पुरुृत एवैहत्वा पृथिव्यां शर्वा निबर्हीत्। 


धेरै तिरबाट बोलाइने इन्द्रदेवले आफ्ना सहायक मरुत्गणसित मिलेर पृथ्वीमा भएका दुष्ट र हिंस्रक 
शत्रुलाई तीक्ष्ण वञ्जले प्रहार गरेर निर्मूल गराए । त्यसपछि तिनै उत्तम वज्रधारी श्वेत वस्त्र र 
अलङ्कारले विभूषित इन्द्रले मरुत्गणका सहयोगले भूमि जिते । उनले जलसमूह प्रातत गरे र सूर्य 
पनि प्राप्त गरे । , । 
विश्वाहेन्द्रो अधिवक्ता नो अस्त्वपरिहवृता सनुयांम वाजमू । 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत द्यौः ॥१९॥ 
इन्द्रदेव प्रत्येक दिन हाम्रा लागि प्रेरक उपदेशक होञन्। कपट त्यागेर हामी उनलाई अन्न आदि 
अर्पित गरौँ । मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथ्वी र द्यौ हाम्रो यो निवेदन अनुमोदन गरुन् । 
सूक्त  १०१ 
क्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
प्र मन्दिने पितुमदर्चता वचो यः कृष्णगर्भा निरहन्नुजिश्चना । 
अवस्यवो वृषणं वज्नदक्षिण मरुत्वन्त सख्याय हवामहे॥१॥ 
हे क्रत्विकगण ! महान् इन्द्रदेवलाई हविष्यात्र दिएर अर्चना गर । क्रजिश्वका सहायताले गर्भिणी 
स्त्रीहरूसँगै कृष्णासुरको वध गर्ने, दाहिने हातमा वज्र धारण गर्ने मरुतृगणको सेनासँग रहने, 
शक्तिसम्पत्र इन्द्रदेवलाई आफ्नो संरक्षणको कामना गर्ने हामी यजमान मित्रभावले आह्वान गर्दछौँ । 
यो व्यंसं जाहृषाणेन मन्युना यः शम्बरं यो अहन्पिप्रुमव्रतम्। 
इन्द्रो यः शुष्णमशुष न्यावृणङमरुत्वन्त सख्याय हवामहे॥२॥ 
इन्द्रदेवले सर्वप्रथम वृत्रासुरको गर्धन काटे। त्यसपछि धर्मका नियमविरोधी पिप्रुको वध गरे र 
प्रजाको शोषण गर्ने शम्बर एवं शुष्ण नामका दुवै दैत्यको वध गरे । यस किसिमले दैत्य नाश गर्ने 
उनै इन्द्रदेव हुन् । मित्रताका लागि मरुत्का सहयोगी यस्ता इन्द्रदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 
यस्य द्यावापृथिवी पाँस्यं महद्यस्य व्रते वरुणो यस्य सूर्य । 
यस्यैन्द्रस्य सिन्धवः सञ्चति व्रत॑ मरुत्वन्त सख्याय हवामहे॥२॥ 
इन्द्रदेवका सामर्थ्यशक्तिले स्वर्गलोक, भूलोक, वरुण, सूर्य र सरिताहरू आआफ्ना व्रत नियममा 
७१ छन् । मरुत्हरूको सहयोग लिने उने इन्द्रदेवलाई बलियो मैत्रीभावका निमित्त हामी आह्वान 
गर्दछौँ । 
यो अश्वानां यो गवां गोपतिर्वशी य आरितः कर्मणिकर्मणि स्थिर । 
वीडोश्चिदिन्द्रो यो असुम्वतो वधो मरुत्वन्त सख्याय हवामहे॥४॥ 
इन्द्रदेव गाई एवं अश्वका रक्षक, प्रत्येक कार्यमा स्थिर भएर प्रशंसित र विधिपूर्वक सोमयुक्त यज्ञीय 
कर्मविमुख शत्रुहरूका नाशक हुन्। मरुत्हरूका साथै उनै इन्द्रदेवलाई हामी मित्रताका लागि 
आह्वान त  
श्वस्य जगतः प्राणतस्पतिर्यो ब्रहणे प्रथमो गा अविन्दत् 
इन्द्रो यो दस्यूँरधराँ अवातिरन्मरुत्वन्ते सख्याय हवामहे॥५॥ म 
विश ति साई गतिमान् प्राणीहरूका स्वामी, त्रह्मज्ञानको खोजीमा लागेका 
९८६० १ गाउं उपलब्ध गराउने 
भेत्री स्थिर खस लने हा   नीच दुष्टका संहारक इन्द्रदेवलाई मरुत्गणका साथमा 
यः शुरेभिर्हव्यो यश्च भीरुभिर्यो धावद्धिईयते यश्च  भिसयुधि । 
हाबेयााई समीर २ सर पुने   वा हन 
सङयाम त ता । लब मानिसह योग पाउनका बोलाउँछन् । 
उनलाई सङ्ग्राम विजयी र पलायनकर्ता दुवै किसिमकाले बोलाउँछन् । का राकम शक्तिमा 


सारा संसार नै अडिएको छ इन्द्रदेवलाई मरुत्हरूका 
गर्दछौं। म त्यस्ता इन्द्रदेवलाई मरु साथ हामी मित्रताका लागि आह्वान 


१०२ रि 











नकि ० जिज्विलि विनिता ताडडालहकारहतलतर 


रुद्राणामेति प्रदिशा विचक्षणो रुद्रेभिर्योषा तनुते पृथु ज्यः । 

इन्द्र मनीषा अभ्यर्चति श्रुतं मरुत्वन्ते सख्याय हवामहे॥७॥ 
विवेकसम्पन्न, रुद्रपुत्र मरुत्हरूका दिशाको अनुसरण गर्ने, मरुत्हरू र उषादेवीका सामञ्जस्यले 
आफ्नो तेज अझ विस्तृत एवं प्रसिद्ध गराउने प्रख्यात इन्द्रदेवलाई मानिसहरू अर्चना गर्दछन् । 
इन्द्रदेवको स्तुति मानिसहरूका ज्ञानसम्पन्न वाणीले गर्दछ । त्यस्ता इन्द्रदेवलाई मरुत्ृहरूका साथ 
हामी मित्रता वृद्धिका लागि आह्वान गर्दछौँ । 


यद्वा मरुत्वः परमे सधस्थे उद्वावमे वृजने मादयासे । 

अत आ याह्यध्वरं नो अच्छा त्वाया अविश्वकृमा सत्यराधः ॥८॥ । 
हे मरुत्हरूका साथमा रहने युक्त इन्द्रदेव ! तिमी सर्वश्रेष्ठ दिव्यलोक वा झन्डिएर रहेको अन्तरिक्ष 
लोक जहाँसुकै आनन्दयुक्त हुन्छौ । हाम्रा यस यज्ञस्थलमा जतिसक्दो चाँडो आइदेङ  हे श्रेष्ठ 
ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिम्रा कृपाको आशा गर्ने हामी तिम्रा निमित्त आहुति प्रदान गर्दछौँ । 


त्वायेन्द्र सोम सुषुमा सुदक्ष त्वाया हविश्वकृमा ब्रह्मवाहः । 

अधा नियुत्वः सगणो मरुद्धिरस्मिन्यसे बरहिषि मादयस्व ॥९॥ म 
हे कार्यकुशल इन्द्रदेव ! हामी तिम्रै निमित्त सोमरस तयार गर्दछौँ । हे स्तोत्रबाट प्राप्त गर्न सकिने 
इन्द्रदेव । हामी तिम्रै लागि हवि प्रदान गर्दछौँ । हे अश्चले सम्पन्न इन्द्रदेव । मरुत्गणका साथै यस 
यञ्चमा आएर विराजमान भइदेङ र सोमपानले आनन्द होङ । 


मादयस्व हरिभिर्ये त इन्द्र वि ष्यस्व शिप्रे वि सृजस्व धेने। 

आत्वा सुशिप्र हरयो वहन्तूशन्हव्यानि प्रति नो जुषस्व ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! अश्वका साथै प्रसत्रता प्राप्त गर, मुखबाट सुखद ध्वनि गर । हे असल मुकुट धारण गर्ने 
इन्द्रदेव ! रथ तान्ने घोडाले तिमीलाई हामीसमक्ष ल्याइदिङन् । हे आशा पूरा गराउने इन्द्रदेव ! तिमी 
हाम्रो आहुति आदरका साथ ग्रहण गर । 

मरुत्स्तोत्रस्य वुजनस्य गोपा वयमिन्द्रेण सनुयाम वाजम्। 

तन्रो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥११॥ 
मरुतृगणका स्तुतिले प्रशंसित, शत्रुसंहारक इन्द्रदेवबाट हामी संरक्षित छौँ। हामीलाई उनैका 
सहायताबाट अन्न प्राप्त होस्। त्यसैले मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथ्वी र दिव्यलोक सबैले 
हामीलाई सहयोग प्रदान गरुन् । । ७ 
सूक्त  १०२ 

क्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

इम ते धियं प्र भरे महो महीमस्य स्तोत्र धिषणा यत्त आनजे । 

तमुत्सवे च प्रसवे च सासहिमिन्द्रै देवास शवसामदन्ननु ॥१॥ 
हे महान् यशस्वी इन्द्रदेव ! तिमी शत्रुहरूलाई पराजित गरेर उन्नति गर्दछौ । हामी उत्तम स्तोत्रले 
तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । उत्साहित देवताहरू आफ्नो धन वृद्धि र रक्षा प्राप्त गर्नका लागि तिमीलाई 
प्रसन्न गराउँछन् ।  

अस्य श्रवो नद्यः सप्त बिभ्रति द्यावाक्षामा पृथिवी दर्शत वपुः । 

अस्मे सूर्याचन्द्रमसाभिचक्षे श्रद्धे कमिन्द्र चरतो वितर्तुरम् ॥२॥ 
इन्द्रदेवका कामको कीर्तिलाइ सातै नदीहरूले धारण गरेका छन् र उनको सुन्दर रूप पृथ्वी, 
अन्तरिक्ष र स्वर्गलोकले धारण गर्दछन् । हे इन्द्रदेव ! तिम्रा तेजले प्रकाशित सूर्य र चन्द्रमा 
प्राणीलाई श्रद्धायुक्त ज्ञान एवं आलोक प्रदान गर्दछन् र आफ्नै नियममा घुमिरहन्छन् । 

त॑ स्मा रथं मघवन्प्राव सातये जैत्रै यं ते अनुमदाम संगमे । 

आजा न इन्द्र मनसा पुरुष्टुत त्वायद्धयो मघवञ्छर्म यच्छ नः ॥२३॥ 
हे वैभवशाली इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा विभित्र प्रकारका प्रार्थनाहरूले प्रसन्न होछ । तिम्रो विजयी रथ 
सेनाले युक्त भएर आइलागेका सङ्ग्राममा देखेपछि हामी आनन्दित हुन्छौँ। उसै रथलाई हाम्रो 
विजयका लागि तिमी प्रेरित गर । हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! हामीलाई सुख प्रदान गर । 


१०२ 





वयं जयेम त्वया युजा वुतमस्माकमंशमुदवा भरेभरे । 
अस्मभ्यमिन्द्र वरिवः सुगं कृषि प्र शत्रुणाँ मघवन्वृष्ण्या रुज ॥४॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव । तिम्रा सहयोगले नजिकका शत्रुमाथि हामी विजय गरौँ । तिमी प्रत्येक 


सङ्ग्राममा हाम्रा पक्षको सुरक्षा गर। शत्रुको सामर्थ्य क्षीण गराङ र प्राप्त गरेको धन निर्विघ्न 
रूपले हामी उपभोग गर्न सकोँ । 


नाना हि त्वा हवमाना जना इमे धनानां धर्तरवसा विपन्यवः । 
 अस्माके स्मा रथमा तिष्ठ सातये जैत्रै हीन्द्र निभृत॑ मनस्तव ॥५॥ म 
हे धनको रक्षा गर्ने इन्द्रदेव । तिम्रो आह्वान र स्तुति गर्ने अनेकौँ मानिसहरू छन् । त्यसैले सम्पत्ति 
प्रदान गर्नका लागि तिमी केवल हाम्रै रथमा आएर विराजमान हो  तिम्रो स्थिर मन हामीलाई 
विजयी बनाउन पूर्ण सक्षम होस् । 


गोजिता बाइ अमितक्रतुः सिमः कर्मन्कर्मञ्छतमूतिः खजङ्कर । 

अकल्प इन्द्र प्रतिमानमोजसाथा जना वि ह्वयन्ते सिषासवः ॥६॥ 
इन्द्रदेवका बलशाली भुजाहरू गाई जित्नका लागि सक्षम छन्। पराक्रमी इन्द्रदेव प्रत्येक कर्मका 
लागि संरक्षण साधनले सम्पन्न छन् । इन्द्रदेव अनन्त शक्तियुक्त, सङ्घर्षशील, अतुलनीय पराक्रमका  
प्रतिमूर्ति हुन् । त्यसैले धनको कामना गर्नेहरू उनलाई नै आह्वान गर्दछन् । म 

उत्ते शतान्मघवन्नुच्च भूयस उत्सहस्राद्रिरिचे कृष्टिषु श्रवः । 

अमात्रै त्वा धिषणा तित्विषे मद्यधा वृत्राणि जिघ्नसे पुरन्दर ॥७॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिम्रो कीर्ति मनुष्यको भन्दा सयौँ वा हज्जारौँ गुणा बढी छ। मानिसहरूको 
विशाल प्रार्थनाले अनन्त शक्तिसम्पन्न इन्द्रदेवको महिमा प्रकट गर्दछ। हे कठोर किल्लाहरू 
भत्काउन इन्द्रदेव ! तिमी वृत्रलाई हनन गर्न सक्षम छौ । 

त्रिविष्टिधातु प्रतिमानमोजसस्तिस्रो भूमीर्नुपते त्रीणि रोचना । 

अतीदं विश्व भुवनं ववक्षिथाशत्रुरिन्द्र जनुषा ससनादसि॥८॥ . 
हे मनुष्यका संरक्षक इन्द्रदेव ! तिमी तीन लोकमा सूर्य, अग्नि र विद्युत् गरी तीनै रूपमा स्थित छौ। 
आफ्ना शक्तिसामर्थ्यले तीन भूमि, तीन तेज र यी सबै लोकलाई सञ्चालित गरिरहेका छौ। तिमी 
उप्पत्ति कालदेखि नै शत्रुरहित छौ । हि 

 त्वांदेवेषु प्रथम हवामहे त्वं बभूथ पृतनासु सासहिः । 
। सेम न कारुमुपमन्युमुद्धिदमिन्द्रः कृणातु प्रसवे रथ पुर ॥९॥ 

हे देवताहरूमा सर्वश्रेष्ठ, नेताका रूपमा रहेका इन्द्रदेव । तिमीलाई हामी आह्वान गछौं। तिमी 
युद्धमा शुत्रहरूलाई पराजित गरी अति क्रोधयुक्त शत्रुलाई पछिल्तिर घँच्याट। यसै गरी आफ्नो 
कलायुक्त रथ सधैँ अगाडि राख । 

त्वं जिगेथ न धना रुरोधिथार्भष्वाजा मघवन्महत्सु च। 

त्वामुग्रमवसे सं शिशीमस्यथा न इन्द्र हवनेषु चोदय ॥१०॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी शत्रुहरूमाथि विजयी हुन्छौ । त्यसरी प्राप्त गरेको धन आफूमा मात्रै 
सीमित राख्दैनौ। सानाठूला सबै युद्धमा आफ्नो संरक्षणका लागि योद्धाहरू इन्द्रदेवलाई 
बोलाउँछन्। त्यसैले हामीलाई उचित मार्गदर्शन गराङ । 

विश्वाहेन्द्रो अधिवक्ता नो अस्त्वपरिहवृताः सनुयाम वाजम् । 

तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी सधैँ हाम्रा पक्षका अधिवक्ता हौ । हामी पनि द्वेषपूर्ण व्यवहार नगरीकन भएर अन्न 


आदि प्राप्त गरौँ, त्यसैले मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथ्वी र दिव्यलोक सबैले हामीलाई वैभव र 
सम्पत्ति प्रदान गरुन् । 


सूक्त  १०३ 

क्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
तत्त इन्द्रिय परम पराचैरधायन्त कवयः पुरेदम्। 
क्षमेदमन्यद्विव्य१न्यदस्य समी पृच्यते समनेव केतुः । १ ॥ 


हे इन्द्रदेव ! तिम्रा पराक्रम शक्तिलाई नयाँ खालका विद्वानहरूले उहिलेदेखि नै धारण गरेका छन्। 


१०४ ओज  


तिमी शत्रुलाई पराजित गर्ने कर्मका सक्षम छै भन्ने ती विद्वान्हरूले मानेका छन् । भूलोकमा अग्नि 
रूपमा र स्वर्गलोकमा सूर्यको प्रकाशका रूपमा गरी तिम्रा रूपका दुई धाराहरू छन् । युद्धस्थलमा 
विपरीत दिशाबाट आइरहेको झन्डाभझैँ यी दुवै धाराहरू अन्तरिक्षलोकमा परस्परमा एकजुट हुन्छन् । 
स धारयत्मृथिवीं पप्रथच्च वज्रेण हत्वा निरपः ससर्ज । 
पदले अहन्नहिमभिनद्रौहिणं व्यहन्व्यंसँ मघवा शचीभिः ॥२॥ 
द्रेदेवले पृथ्वीलाई धारण गरे र त्यसलाई विस्तार गराए। नदीको प्रवाह रोक्ने अहि, रौहिण र 
व्यंस आदि नाम भएका दैत्यहरूलाई इन्द्रदेवले वज्जरूपी तीक्ष्ण शक्तिधाराले संहार गरे । त्यसपछि 
मात्रै रोकिएको जलधारा फेरि प्रवाहित भयो । 
१ 


स जातुभर्मा श्रद्व्धान ओजः पुरो विभिन्दन्नचरद्वि दासीः । । 
हकले विद्वान्वज्रिन्दस्यवे हेतिमस्यार्य सहो वर्धया द्युम्नामिन्द्र ॥३॥ 
विद्युत्जस्तै तीक्ष्ण धार भएका आयुधहरूले युक्त भएर आत्मविश्वासका साथ इन्द्रदेव दस्युको नगर 
ध्वस्त गर्दछन् र निर्विध्न भएर विचरण गर्दछन्। हे ज्ञानसम्पन्न वज्रजधारी इन्द्रदेव ! स्तोताका 
शत्रुमाथि पनि अस्त्र प्रहार गर्दै आर्यहरूको बल र कोर्ति बढार । 


तदूचषे मानुषेमा युगानि कीर्तेन्यें मघवा नाम बिभ्रत्। 
 उपप्रयन्दस्युहत्याय वज्री यद्ध सूनुः श्रवसे नाम दधे ॥४॥ 
 शक्तिको पुत्ररूपी वज्र धारण गरेपछि इन्द्रदेवले शत्रु संहार गर्ने क्षेत्रमा अगाडि बढेर मघवा भन्ने 
नाम कमाए । त्यो प्रशंसनीय नाम उनले युगौँयुगसम्म धारण गरे । 
  तदस्येदं पश्यता भूरि पुष्ट श्रदिन्द्रस्य धत्तन वीर्याय। 

स गा अनविन्दत्सो अविन्ददश्वान्त्स ओषधीः सो अप स वनानि॥५॥ 
इन्द्रदेवले आफ्ना सामर्थ्यले गाई, अश्च, औषधी, जल र वृनहरू प्राप्त गरे । त्यसैले हे मनुष्यहरू हो 
। इन्द्रदेवका यी अत्यन्त पराक्रमपूर्ण कार्यहरूलाई हेर र तिनका अद्भुत शक्तिप्रति आत्मविश्वास 
जगाओ । 

भूरिकर्मणे वृषभाय वृष्णे सत्यशुष्माय सुनवाम सोमम्। 

य आदृत्या परिपन्थीव शूरो यज्वनो विभजन्नेति वेद ॥९॥ 
शक्तिशाली इन्द्रदेवले लालची, दुष्ट, लुटारहरूबाट धन एकत्रित गरे । यञ्चीय कर्मरहित राक्षसी 
वृत्ति भएका दैत्यको त्यस्तो धन उनी ज्ञानीहरूलाई हस्तान्तरण गर्दछन् । त्यसो गरेपछि ती ज्ञानीहरू 
सम्मानित हुन्छन् । यस्तो असल काम सम्पन्न गर्ने, महान् दाता र सत्यको बलयुक्त इन्द्रदेवका लागि 


हामी सोम तयार गरौँ । म 

तदिन्द्र प्रेव वीर्य चकर्थ यत्ससन्त वज्रेणाबोधयोहिम्। 

अनु त्वा पलीर्हषित वयश्च विश्वे देवासो अमदन्ननु त्वा ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! सुतेका वृत्रमाथि तिमीले वञ्जको प्रहार गरेर जगायौ। त्यसपछि उसलाई युद्धमा 
पराजित गरायौ। वास्तवमा यो तिम्रो परम शौर्य हो। यस्तै काममा तिमी परम आनन्दित भएको 
देखेर सबै देवता र उनका पतीहरूले अति पनेकीले अनुभव गरे । 

शुष्ण पिप्रु कृयवं वृत्रमिन्द्र यदावर्धीति पुर शाम्बरस्  
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पुथिवी उत द्यौः ॥०॥ म 
हे इन्द्रदेव । तिमीले शुष्ण, पिप्नु र वृत्रको वध गरेर शम्बासुरका किल्लाहरू ध्वस्त पार्दा मित्र, 
वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथिवी र दिव्यलोकले हाम्रो उत्साह बढाउन्। 
सूक्त  १०४ 
क्रषि  कृत्स आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
योनिष्य इन्द्र निषदे अकारि तमा नि षीद स्वानो नार्वा। 
विमुच्या वयो वसायाश्चान्दोषा वस्तोर्वहीयसः प्रपित्वे ॥१॥ 


हे इन्द्रदेव । तिम्रा लागि असल ठाउँको व्यवस्था हामीले गरेका छौँ। रथवाहक अश्व बन्धनबाट 


मुक्त भएपछि हिल्लिन्छन्। तिनै घोडामा रातदिन दगुर्दै यञ्चस्थलमा आएर निर्धारित आसनमा 
विराजमान होङ । 


१०५ 








ओ त्ये नर इन्द्रमूतये गुर्नू चित्तान्त्सद्घो अध्वनो जगम्यात्। 

देवासो मन्युं दासस्य श्रम्नन्ते न आ वक्षन्त्सुविताय वर्णम् ॥२॥ 
सुरक्षाका भावनाले प्रेरित भएर आफ्ना नजिकै आएका मानिसहरूलाई इन्द्रदेवले तुरुन्तै उत्तम 
मार्गदर्शन गराए । देवशक्तिले दुष्कर्मीहरूको क्रोधी भावना समाप्त गरुन् । यञ्चीय कार्य पूरा गर्नका 
निमित्त वरण गरिने इन्द्रदेवलाई उनीहरू हाम्रा यज्ञस्थलमा आउने प्रेरणा दिन् । 

अव त्मना भरते केतवेदा अव त्मना भरते फेनमुदन्।  ं 

क्षीरेण स्नातः कृयवस्य योषे हते ते स्यातां प्रवणे शिफायाः ॥३॥ ं 
कृहिएको अन्नरूपी कृयव राक्षसले धनको मर्म बुझेर अपहरण गर्दछ। फिँज उठेको पानीको प्रवाह 


आफ्नो हीन उद्देश्य पूरा गर्नका लागि रोक्दछ। त्यस कुयव राक्षसका दुई पली शिफा नदीका 


धारले मरुन् । 


युयोप नाभिरुपरस्यायोः प्र पूर्वाभिस्तिरते राष्टि शूरः । 

अञ्जसी कुलिशी वीरपली पयो हिन्वाना उदभिर्भरन्ते ॥४॥ 
त्यस कुयव राक्षसको शक्ति जलको केन्द्रमा लुकेको हुन्छ । अपह्ृत जलबाट यो वीर तेजस्वी बन्ने  
गर्दछ। अञ्जसी नामकी गुणसम्पन्ने र कुलिश नामकी जाँगरिली यसका दुई वीर पलीले पानीका 
सहायताले कुयवलाई तृप्त गराइरहन्छन् । 

प्रति यत्स्या नीथादर्शि दस्योरोको नाच्छा सदन॑ जानती गात्। 

अध स्मा नो मघवञ्चर्कुतादिन्मा नो मधेव निष्षपी परा दाः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । बायो चिनेका गाईले आफ्नो गोठ ठम्याएभैँ दुष्टहरूले हाम्रो घर चिनिसके । त्यसैले है 
ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! राक्षसी उपद्रवबाट हाम्रो सुरक्षा गर । व्यभिचारी पुरुषले धन अपव्यय गरेझैं 
हामीलाई खेर नफाल । 

स त्वं न इन्द्र सूर्ये सो अप्स्वनागास्त्व आ भज जीवशंसे। 

मान्तरां भुजमा रीरिषो नः श्रद्धित ते महत इन्द्रियाय ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई सूर्यको प्रकाश र अन्न उपलब्ध गरा । यी दुई पदार्थले कहिल्यै हामीलाई 
खाँचो नहोस् । सम्पुर्ण प्राणीहरूका लागि कल्याणकारी र पापरहित मार्ग हामी सधैँ अनुसरण गरौँ। 
गर्भमा रहेका हाम्रा सन्तानलाई तिमी पीडित नगर । हामीलाई तिम्रा सामर्थ्य शक्तिमा पूरा विश्वास 
छ। म म 

अधा मन्ये श्रत्ते अस्मा अधायि वृषा चोदस्व महते धनाय । 

मा नो अकृते पुरुहूत योनाविन्द्र क्षुध्यद्धयो वय आसुतिं दाः ॥७॥ 
हे शक्तिसम्पन्न, अति वन्दनीय इन्द्रदेव । तिमीप्रति हाम्रो अत्यन्त सम्मानित भावना छ। तिम्रा 
बलप्रति हाम्रो श्रद्धा रहन्छ। हामीलाई वैभव प्राप्तिका लागि प्रेरणा प्रदान गर । धनको कमी भएका 


 ठाउँमा हामीलाई कहिल्यै नछोड । ऐश्वर्यसम्पत्न भएर भोकतिर्खाले पिरोलिएका मानिसहरूलाई 
हामी खान पिउन दिऔँ । 


मा नो वधीरिन्द्र मा परा दा मा नः प्रिया भोजनानि प्र मोषीः । 

आण्डा मा नो मघवञ्छक्र निर्भन्मा न पात्रा भेत्सहजानुषाणि ॥८॥ , 
हे सर्वसमर्थ, ऐश्वर्यसम्पन्न इन्द्रदेव ! हाम्रो हिंसा र त्याग नगर । हाम्रो उचित आहार र प्रिय पदार्थ 
नष्ट नगर । गर्भमा रहेका हाम्रा सन्तान र बालकको अफछालमृत्यु नहोस् । 

अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुरयं सुतस्तस्य पित्रा मदाय । 

उरुव्यचा जठर आ वृषस्व पितेव नः शुणुहि हुयमानः ॥९॥ , 
हे सोम मन पराउने इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा सम्मुख प्रस्तुत होछ। यहाँ तिम्रा लागि सोम तयार 
आनन्दपूर्वक पान गरेर आफूलाई तृप्त गराछ । हामीले आह्वान गर्दा पिताले झैँ प्रार्थना सुनिदिने 
कृपा गर् । 


ही 


१०६ 


सूक्त  १०५ 
क्रषि  त्रित आप्त्य कुत्स आङ्िरिस । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
चन्द्रमा अप्स्वपन्तरा सुपर्णो धावते दिवि। म 
न वो हरिण्यनेमयः पर्द विन्दन्ति विद्युतो वित्त मे अस्य रोदसी॥॥ .. 
अन्तरिक्षमा चन्द्रमा र द्युलोकमा सूर्य दगुर्दै छन्। ती कलोकको स्तर सुनौलो धार हुने विद्युत्का 
विषयमा जान्ने योग्य छैन । हे द्युलौक र भूलोक ! हाम्रो भाषना बुझ । 
अर्थमिद्दा उ अर्थिन आजाया युवते पतिम्। 
लिड तुञ्जाते वृष्ण्य पय परिदाय रसं दुहे वित्त मे अस्य रोदसी ॥२॥ 
उद्देश्यपूर्ण कार्य गर्नेहरूले आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्दछन् । पलीले योग्य पति पाउँछे। दुवैले सन्तान 
प्राप्त गर्दछन् । हे द्युलोक एवं पृथिवी देवी ! तिमी हाम्रो भावना बुझ । 
मो षु देवा अदः स्वपेख पादि दिवस्परि। 
मा सोम्यस्य शंभुवः शूने भूम कदा चन वित्त मे अस्य रोदसी ॥२॥ 
हे देवगण  हाम्रो तेज स्वर्गलोकभन्दा निम्न दिशामा जाने कहिल्यै नहोस्। आनन्द प्रदायक 
सोमविनाको स्थानमा कहिल्यै हाम्रो निवास नहोस्। हे द्युलोक र भूलोक ! हाम्रा यस प्रार्थनाको 
अभिप्राय तिमीहरू बुझिदेओ । 
यश पृच्छाम्यवमं स तदँदूतो वि वोचति। 
क्व ग्रत॑ पुव्यै गत कस्तद्विभर्ति नूतनो वित्त मे अस्य रोदसी ॥४॥ 
हामी यहाँ उपस्थित अग्निसित प्राचीन सरल भावरूपी शाश्वत नियमहरू कता हराए, नयाँ कुन 
पुरुषले पुराना नियम पालन गरेको छ ? भनी सोध्छौँ । देवदूत अग्निले उत्तर दिन् । हे पृथिवी र 
चुलोक । हाम्रा यी महत्त्वपूर्ण जिज्चासाहरू सुन र शान्त गराओ । 
अमी ये देवाः स्थन त्रिष्वा रोचने दिवः । 
कद्व भरत कदनृत॑ क्व प्रला व आहुतिर्वित्तै मे अस्य रोदसी ॥५॥ 
हे देवता हो । तीन लोकमध्ये तिमीहरूको निवास द्युलोकमा छ । तिमीहरूको क्रत वा सत्य रूप के 
हो ? अनृत वा मायायुक्त रूप कहाँ छ ? तिमीहरूले सृष्टिकालमा जुन आहुति हाल्यौ, त्यो खै ? 
द्युलोक र पृथिवीले हाम्रो भावना बुभ्न् । 
कद्द ग्रतस्य धर्णसि कद्दरुणस्य चक्षणम्। 
कदर्यम्णो महस्पथाति क्रामेम दूढ्यो वित्त मे अस्य रोदसी ॥६॥ . 
तिमीहरूको श्रेष्ठ सत्य निर्वाह गर्ने नियम खै ? वरुणका व्यवस्थाको दृष्टि कुन हो ? हामीलाई 
दुष्टबाट छुटकारा दिलाउने अर्यमाका सर्वश्रेष्ठ मार्ग कुनकुन हुन् ? हे द्युलोक र पृथिवी हाम्रो यस 
जिज्ञासाको अभिप्राय बुझ । 
अहँ सो अस्मि यः पुरा सुते वदामि कानी चित्। 
त॑ मा व्यन्त्याध्योड वृको न तृष्णजं मृग वित्त मे अस्य रोदसी ॥७॥ 
उहिलको यज्ञमा सोम पेल्दाखेरि हामीले स्तोत्रको पाठ गरेका थियौँ, तर यस बेला मनको अवस्था 
ब्वाँसाले खानका लागि लखेट्दा तिर्खाएको हरिणकै जस्तो भएर पिरोलिएको छ। हे द्यावा र 
पृथिवी देवी  हाम्रो पिर बुझ र हटाइदेओ । 
सं मा तपन्त्यभितः सपलीरिव पर्शवः । 
मूषो न शिशना व्यदन्ति माध्यः स्तोतारं ते शतक्रतो वित्त मे अस्य रोदसी ॥८॥ 
दुई सौताजस्ता दायाँबायाँ रहेका कामनाहरूले हामीलाई सताइरहेका छन्। हे सयौँ यज्ञ गरेर 
शतक्रतु नाम पाएका इन्द्रदेव ! माडा लगाएको धागो मुसाले खाएभैँ तिम्रो स्तुति गर्नेहरूको मन 
पनि दुःखले सताइरहेको छ । हे द्यावा र पृथिवी देवी  हाम्रो पिर बुझ र हटाइदेओ । 
अमी ये सप्त रश्मयस्तत्रा मे नाभिरातता । 
त्रितस्तद्वेदाप्त्यः स जामित्वाय रेभति वित्त मे अस्य रोदसी ॥९॥ म 
सूर्यका सप्तरङ्गी किरणहरू जहाँसम्म छन् हाम्रो नाभीक्षेत्र त्यहाँसम्म फैलेको छ। यो कुरो जलका 
पुत्र त्रितलाई थाहा छ। त्यसैले प्रीतियुक्त मैत्रीभावका लागि हामी प्रार्थना गर्दछौँ । हे द्यावापृथिवी । 
तिमीहरू हाम्रा प्रार्थनाको अभिप्राय बुझिदेओ । 


१०७ 





 


अमी ये पञ्चोक्षणो मध्ये तस्थुर्महो दिवः । 

देवत्रा नु प्रवाच्यं सध्नीचीना नि वावृतुर्वित्तै मे अस्य रोदसी ॥१०॥ 
वर्षा गराउने शक्तिशाली पाँच देवताहरू विशाल द्युलोकमा रहन्छन्। तिनीहरू देवताहरूमा 
प्रशंसनीय छन् र आह्वान गर्नासाथ पूजा ग्रहण गर्न  न्छनु । त्यहाँ तृप्त हुन्छन् र जसरी 
मनसित इन्द्रियहरू पनि एकाग्र हुन्छन् त्यसरी नै आफ्नो स्थानमा फिर्ता जान्छन्। हे द्युलोक र 
पृथिवी देवी ! हाम्रो यो प्रार्थना तिमीहरू बुझिदेओ । 


सुपर्णा एत आसते मध्य आरोधने दिवः । छ 

ते सेधन्ति पथो वृक तरन्तं यह्ृतीरपो वित्त मे अस्य रोदसी ॥११॥ न? २ 
उत्तम पङ्ख भएका यी पक्षी दिव्यलोकका मध्य भागमा रहेका छन्, तिनी व्यापक रात्रिका 
अन्धकारमा रुमल्लिएकाहरूलाई प्रकाशको मार्ग प्रशस्त गर्दछन् र ब्वाँसाबाट जोगाउँछन् । हेद्यावा 
र पृथिवी देवी हाम्रा यस प्रार्थनामा ध्यान देओ । 


नव्यं तदुक्थ्यं हित देवासः सुप्रवाचनम् । 

क्रतमर्षन्ति सिन्धवः सत्यं तातान सूर्यो वित्त मे अस्य रोदसी ॥१२॥  
हे देवताहरू हो । नवीन स्तोत्रहरू प्रशंसनीय, गाउन योग्य र कल्याणकारक छन् । नदीले 
क्रतुअनुसार चल्नका लागि प्रेरणा दिन्छन्। सूर्यदेवले सत्यको सन्देश दिन्छन् । हे द्यावा र पृथिवी 
देवी । हाम्रा प्रार्थनाको अभिप्राय बुझ । ७ 


अग्ने तव त्यदढुक्थ्यं देवेष्वस्त्याप्यम् । 
स नः सत्तो मनुष्वदा देवान्यक्षि विदुष्टरो वित्त मे अस्य रोदसी ॥१२३॥ 
हे अग्निदेव ! देवताहरूसित तिम्रो आफन्त भाव प्रशंसनीय छ। तिमी विशिष्ट ज्ञानले सम्पन्न छौत्र 
१ मनुष्यभेँ हाम्रो यज्चमा आउ । यहाँ आएर, देवताहरूलाई हाम्रा यज्ञमा बोलाङ । हे द्यावा र पृथिवी 
देवी ! हाम्रा प्रार्थनाको अभिप्राय बुझ । 
 सत्तो होता मनुष्वदा देवाँ अच्छा विदुष्टरः । 
अनग्नि्हव्या सुषरदति देवो देवेषु मेधिरो वित्त मे अस्य रोदसी ॥१४॥ 
मनुष्यझभैँ यञ्चमा विराजमान, ज्ञानी होता र देवताहरूमा विशिष्ट ज्ञानसम्पन्न अग्निदेवले 
देवताहरूका लागि हविष्यात्र पुग्याउँछन् । हे द्युलोक र पृथिवी देवी ! हाम्रा जिज्ञासाको अभिप्राय 
बुझ । त 
ब्रह्मा कृणोति वरुणो गातुविदं तमीमहे। क 
व्यूर्णोति हृदा मतिं नव्यो जायतामृतं वित्त मे अस्य रोदसी ॥१५॥ 
वरुणदेवले मन्त्ररूपी स्तोत्रको रचना गर्दछन् । हामी स्तुतिमन्त्रले मार्गदर्शक प्रभुको प्रार्थना गर्दछौँ । 
उनले हृदयबाट सदबुद्धि प्रकट गराउँछन् । त्यसो भएपछि  त्यको मार्ग प्रशस्त हुनेछ। हे 
द्युलोक र पृथिवी देवी ! हाम्रा प्रार्थनाको अभिप्राय बुझ । 
असौ यः पन्था आदित्यो दिवि प्रवाच्यं कृतः। 
नस देवा अतिक्रमे त॑ मर्तासो न पश्यथ वित्त मे अस्य्र रोदसी ॥१६॥ 
हे देवताहरू हो ! सूर्यदेवको मार्ग प्रकाशरूपी छ। यो मार्गुदिव्यलोकमा स्तुति गर्न योग्य छ। 
त्यसको  लागि उपयुक्त हुँदैन दैन। हे मनुष्य हो ! त्यो मार्ग सर्वसाधारण पुग्नेभन्दा पर 
छ। हे पृथिवी देवी ! तिमी हाम्रो प्रा अभिप्राय बुझ । 
त्रितः त सिता उतये  बिह आदि 
॥ तच्छुश्राव बृहस्पातिः कनत गाउ रणादुरु वित्त मे अस्य रोदसी ॥१७॥ 
माफ लिना ० त आफ्ो क्षाका नुन०००५१०० आह्वान गरे । जानुरुसु 
्थना सुनेप कष्टबाट पाउने मार्ग । 
द्युलोक र पृथिवी देवी ! हाम्रा यस प्रार्थनातर्फ ध्यान देओ ।  
अरुणो मा सकृदवृकः पथा यन्त ददर्श हि। 
उज्जिहीते निचाय्या तष्टेव पृष्ट्यामयी वित्त मे अस्य रोदसी ॥१५॥ 
कुँजो ढाड भएको सिकर्मीजस्तै बाङ्गो चन्द्रमा आफ्ना मार्गमा हिँड्दै गरेको हामी सधैँ देख्छौँ । तल 
पुगेर लुक्छ र छ फेरि सधैँ झूल्किन्छ। हे द्युलोक र पृथिवी देवी ! हाम्रा यस स्थितितर्फ ध्यान 


 ७ 





१०८ 





एनाङ्गूषेण वयमिन्द्रवन्तो४भि ष्याम वृजने सर्ववीराः । 
 तन्नो मित्र वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत च्ौः॥१९ 
इन्द्रदेव तथा सबै वीर पुरुषले युक्त भएर हामी यस स्तोत्रबाट सङ्ग्राममा शत्रु पराजित गरौँ । मित्र, 
वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथिवी र द्युलोक आदि देवताले हाम्रो यो स्तोत्र समर्थन गरुन् । 
०० सूक्त  १०६ 
श्रषि  के कुत्स आङ्गिरस । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
इन्द्र मित्रै वरुणमग्निमूतये मारुत शर्धो अदिति हवामहे। 
रथ न दुर्गद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥१॥ 
हामी सबै आफ्नो सुरक्षाका लागि इन्द्र, मित्र, वरुण, अग्नि, मरुत्गण र अदितिलाई आह्वान गर्दछौँ । 
हे वन वसु हो ! दुर्गम मार्गबाट रथ निकालेझैँ तिमीहरू सम्पूर्ण आपद्बाट हामीलाई पार 
लगाइदेओ । 
त आदित्याआ गता सर्वतातये भूत देवा वृत्रतूर्येषु शम्भुवः । 
रथं न दुर्गाद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्रो अंहसो निष्पिपर्तन ॥२॥ 
हे आदित्यगण  तिमीहरू सबै हाम्रा यस अभीष्ट यञ्चमा आओ । असुरको संहार गर्ने युद्ध हाम्रा 
लागि सुखप्रद होस्। हे उत्तम दानदाता वसुदेवता हो ! दुर्गम मार्गबाट रथ निकालेझैं तिमीहरू 
सबैले आपदबाट हामीलाई पार लगाइदेओ । 
अनवन्तु नः पितर सुप्रवाचना उत देवी देवपुत्रे ग्रतावृधा । 
रथ न दुर्गाद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन॥३॥ 
अत्यन्त प्रशंसनीय पितृहरू र सत्यतर्फ प्रेरक देवमाताहरू हाम्रा संरक्षक होडन्। हे दानदाता 
 वसुदेवता हो ! दुर्गम मार्गबाट रथ निकालेभैँ सम्पूर्ण आपद्बाट हामीलाई पार लगाइदेओ । 
नराशंसं वाजिनं वाजयन्निह क्षयद्दीर पूषण सम्मैरीमहे। 
हँ रथ न दुर्गाद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥४॥  
मानिसहरूद्वारा प्रशंसित, बलशाली, वीरका शक्तिले संवर्धित गराउने, वीरका स्वामी पूषादेवलाई 
हामी उत्तम भावनाले स्तुति गर्दछौँ । हे उत्तम दानदाता वसुदेवता हो ! दुर्गम मार्गबाट रथ निकालेझेँ 
तिमीहरू सम्पूर्ण आपद्बाट हामीलाई पार लगाइदेओ । 
बुहस्पते सदमिन्नः  शं योर्यत्ते मनुर्हितँ तदीमहे। 
रथ न दुर्गाद्वसव विश्वस्मान्रो अंहसो निष्पिपर्तन ॥५॥ 
हे बृहस्पति ! हाम्रो मार्ग सधैँ सर्वसुलभ गराङ। तिमीसित जुन लोककल्याणकारी, श्रेष्ठ, 
सुखप्रदायक र दुःखनिवारक साधन छ, हामी त्यसैको कामना गर्दछौँ । हे उत्तम दानदाता वसुदेवता 
हो । दुर्गम मार्गबाट रथ निकालेभँ तिमीहरू सम्पूर्ण आपद्बाट हामीलाई पार लगाइदेओ । 
इन्द्र कुत्सो वृत्रहणं शचीपतिं काटे निबाड्ह क्रषिरहृदूतये। 
रथ न दुर्गद्वसवः सुदानवो विश्वस्मात्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥६॥ विहाङ 
पापरूपी कृपमा खसेका कृत्स क्रषिले शत्रुसंहारक र सामर्थ्यवान् इन्द्रदेवलाई आह्वान गरे। हे 
उत्तम दानदाता वसुदेवता हो ! दुर्गम मार्गबाट रथ निकालेझैँ तिमीहरू सम्पूर्ण आपद्बाट हामीलाई 
पार लगाइदेओ। निती .. 
देवैर्नो देव्यदितिर्नि पातु देवस्त्राता त्रायतामप्रयुच्छन्। . । 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत दौ॥७॥ 
देवमाता अदितिले देवसमूहका साथमा हामीलाई संरक्षित गरुन्। संरक्षण साधनले युक्त अन्य 
देवगण पनि आलस्यरहित भएर हाम्रो सुरक्षा गरुन् । हाम्रो यो प्रार्थना मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, 
पृथ्वी र द्युलोक आदि देवगणले अनुमोदन गरुन् ।  म ४, 
 सूक्त  १०७ , ६ 
क्राषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  विश्वेदेवा । छन्द त्रिष्टप्। 
यङ्ञो देवाना प्रत्येति सुम्नमादित्यासो भवता मूडयन्त। 


आ वोवाची सुमतिर्ववृत्यादंहोश्चिद्या वरिवोवित्तरासत्॥१॥ । 
देवताहरूका लागि यज्ञ सुखदायक हुन्छ। हे आदित्यगण  हाम्रा लागि तिमीहरू कल्याणकारी 


१०९ 





वा क क  कु त र म र रा शाहका आइ पुहन तलका तया 


छौ। तिमीहरूको श्रेष्ठ विवेकशील प्रेरणा हामीलाई प्राप्त होस्, त्यस प्रेरणाले हामौलाई कष्टबाट 
संरक्षित गर्दै श्रेष्ठ सम्पदा प्रदान गरोस् ।  ं 


उप नो देवा अवसा गमन्त्वङ्िरसाँ सामभिः स्तूयमानाः । 
इन्द्र इन्द्रियैर्मरुतो मरुद्धिरादित्यैनो अदितिः शर्म यंसत् ॥२॥ ं 
अङ्गिराहरूले सामगान गर्दै प्रशंसा गरिएका देवता संरक्षण साधनले सम्पन्न होञन् र हामीकहीँ 
आउन् । आफ्ना वीर मरुत्हरू, अदिति र आदित्यका शक्ति सामर्थ्यद्वारा इन्द्रदेवले हामीलाई सुख 


प्रदान गरुन् । 
तन्न इन्द्रस्तद्वरणस्तदग्निस्तदर्यमा तत्सविता चनो धात्। 
तन्रो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत द्ौः ॥२३॥ 
इन्द्र, वरुण, अग्नि, अर्यमा र सूर्यदेवले हाम्रा लागि मधुर अन्न प्रदान गरुन् हाम्रो कामना मित्र, 
वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथ्वी र द्युलोक आदि देवताले समर्थन गरुन् । 
सूक्त  १० ं 
क्राषि  कुत्स आङ्गिरिस । देवता  इन्द्रागनी । छन्द  त्रिष्टुप् । 
यइन्द्राग्नी चित्रतमो रथो वामभि विश्वानि भुवनानि चष्टे। 
तेना यात सरथं तस्थिवांसाथा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥१॥ हि 
हे इन्द्राग्नि ! तिमीहरू अदभुत रथद्वारा सबै लोकलाई हेर्दछौ । त्यस रथमा दुवै सँगै बसेर हामीकहाँ 
आओ र यहाँ पेलेर तयार गरिराखेको सोमरस पान गर । 
यावदिदं भुवन विश्वमस्त्युरुव्यचा वरिमता गभीरम् । 
तावाँ अयं पातवे सोमो अस्त्वरमिन्द्राग्नी मनसे युवभ्याम् ॥२॥ 
सिङ्गो विश्व जति विशाल, महान् र गम्भीरतायुक्त छ, हे इन्द्रग्निदेव ! तिमीहरूले सेवन गर्नका 
लागि तयार गरिएको प्रभावशाली सोमरस उत्तिके प्रचुर मात्रमा प्राप्त होस्   
चक्राथे हि सक्र्यङ्नाम भद्र सध्रीचीना वृत्रहणा उत स्थः । 
ताविन्द्राग्नी सक्ष्यञ्चा निषद्या वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम् ॥२॥ 
हे इन्द्राग्नि ! तिमीहरूको संयुक्त शक्ति विशेष कल्याणकारी छ। हे वृत्रहन्ताहरू हो ! तिमीहरू 
संयुक्त रूपमै वास गर्दछौ । हे शक्तिसम्पन्न वीरहरू हो ! तिमीहरू दुवै एकै साथ बसेर सोमरस पान 
गरी आफ्नो शक्ति बढाओ । 
समिद्ेष्वग्निष्वानजाना यतस्रुचा बर्हिरु तिस्तिराणा । 
तीव्रैः सोमैः परिषिक्तेभिरवगिन्द्रागनी सौमनसाय यातम् ॥४॥ 
इन्द्र र अग्निदेव हो ! यज्ञमा अग्नि प्रज्वलित भएपछि तिमीहरूका लागि आहुति प्रदान गर्न घिउले 
भरिएको चमस पात्र राखिएको छ र कुशको आसन ओछ्याइएको छ। जलमा मिसाएर तयार 
गरिएको स्वादिलो सोमरस पिउनका लागि हाम्रा यञ्चमा आओ । 
यानीन्द्राग्नी चक्रथुर्वीर्याणि यानि रूपाण्युत वृष्ण्यानि । 
या वां प्रलानि सख्या शिवानि तेभिः सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥५॥ ं 
हे इन्द्र र अग्निदेव हो ! तिमीहरूले आफ्नो शक्ति देखाउने जुन काम गग्यौ, प्रदर्शन गर्ने बेलामा 
जसरी शक्ति प्रकट गच्यौ र उहिलेदेखि प्रचलित जुन हितकारी मित्र भावलाई प्रेरित गर्ने कामहरू 
छन्, ती सबै सम्झ र सोमरस पान गर्न यहाँ आओ । 
यदब्रवं प्रथम वां वृणानो ३यं सोमो असुरैनो विहव्यः । 
ता सत्याँ श्रद्धामभ्या हि यातमथा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥६॥ 
तिमीहरू दुवैको इच्छा बुझेर सबैभन्दा पहिले तिमीहरूकै निम्ति याज्ञिकहरूले सोमरस तया, 
गरेछन् भन्ने हामीले जान्यौँ। त्यसैले हाम्रो हार्दिक श्रद्धाअनुसार तिमीहरू दुवै हाम्रा यज्ञमा आए 
तयार गरिएको सोमरस सेवन गर । 
यदिन्द्रागनी मदथः स्वे दुगोणे यद् त्रह्मणि राजनि वा यजत्रा । 
अतः परि वृषणावा हि यातमथा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥७॥ 
हे इन्द्र र यज्ञका अग्निदेव ! यजमानको घर, ज्ञानसम्पन्न साधकको वाणी वा राजाको दरबार 
जहाँसुकै तिमीहरू आनन्दयुक्त रहन्छौ । ती स्थानहरूबाट तिमीहरू हाम्रा यज्ञमा आओ । यो तयार 


राखिएको सोमरस पान गर । 
११० क 








यदिन्द्राग्नी यदुषु तुर्वशेषु यद् द्ुद्नुष्वनुषु पूरुषु 
, षुस्थः 
, . १ ५ क कयुकनकुल पिबत सुतस्य ॥५॥ 
इ्न्द्रर १ ७५ यदु, तुवश, ठ्रुह्य, अनु र पुरु आदि जसका पनि 
त्यहाँबाट हाम्रै यज्चमा आओ र तयार पारिएको सोमरस पान गर । पिक सालाक कक 
यदिन्द्रागनी अवमस्यां पृथिव्याँ मध्यमस्या परमस्यामुत स्थः । 
गनि. अतः परि वृषपावा हि यातमथा सोमस्य पिबत सुतस्य ॥९॥ 
हे सामर्थ्यवान् इन्द्र र अग्निदेव  तिमीहरू दुवै माथि, तल या बीचमा पृथ्वीको जुनसुकै भागमा 
भए पनि यस यञ्चमा आएर सोमरसको पान अवश्य गर्  
यदिन्द्राग्नी परमस्या पृथिव्याँ मध्यमस्यामवमस्यामुत स्थः । 
अतः परि वृषणावा हि यातमथा सोमस्य पिबत सुतस्य ॥१०॥ 
हे सामर्थ्यवान् इन्द्र र अग्निदेव ! तिमीहरू दुवै माथिल्लो स्वर्गलोक, मध्य भागको अन्तरिक्ष वा 
तलको भूलोक जहाँ भए पनि यञ्चमा अवश्य आएर सोमरस पान गर । 


यदिन्द्रागनी दिवि ष्ठों यत्ृृथिव्यां यत्र्वतेष्घोषधीष्वप्सु। 

अतः परि वृषणावा हि यातमथा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥११॥ 
हे सामर्थ्यवान् इन्द्र र अग्निदेव ! तिमीहरू दुवै द्युलोक, पृथ्वी, पर्वत, औषधि वा जलमा जहाँसुकै 
भए पनि त्यहाँबाट हाम्रा यज्ञको तयारी सोमरस पिउन आओ । 

यदिन्द्राग्नी उदिता सूर्यस्य मध्ये दिवः स्वधया मादयेथे । 

. अतः परि वृषणावा हि यातमथा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥१२॥ 

हे सामर्थ्यवान् इन्द्र र् अग्तिदेव  तिमीहरू दुवै स्वर्गलोकका बीचमा, सूर्योदयका समयमा अथवा 
अन्न खाएर आनन्द मनाइरहेको अवस्थामा जहाँ, जसरी रहेका भए पनि हाम्रा यज्ञमा आएर सोमरस 
पान गर  

एवेन्द्राग्नी पपिवांसा सुतस्य विश्वास्मभ्यं सं जयतं धनानि । 

तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत द्यौ ॥१३॥ 
हे सामर्थ्यवान् इन्द्र र अग्निदेव ! सोमरस पान गरेर हर्षित भएपछि सबै खालका सम्पदा जितेर 
हामीलाई प्रदान गर। हाम्रो अभीष्ट कामना पूर्तिका लागि मित्र, वरुण, अदिति, पृथ्वी र 
दिव्यलोकका सबै देवताहरू सहायक होउन् । 

सूक्त  १०९ 
क्राषि  कुत्स आङ्गिरिस । देवता  इन्द्राग्नी । छन्द  त्रिष्टुप् । 

वि ह्यख्यं मनसा वस्य इच्छन्रिन्द्राग्नी ज्ञास उत वा सजातान्। 

नान्या युवस्रमतिरस्ति मह्यो स वा धियं वाजयन्तीमतक्षम् ॥१॥ 
हे इन्द्र र् अग्निदेव । अभीष्ट कामना पूर्तिका लागि ज्ञानवान्, एवं अनुकूल स्वभाव भएका 
हितैषिको खोजी गर्ने विचारमा हामी छौँ । तिमीहरू र हाम्रा बीचमा विचारको कुनै भित्रता छैन । 
त्यसैले तिमीहरूको सामर्थ्य, शक्ति, प्रभाव र क्षमता वर्णन गर्ने स्तोत्र हामी रचना गर्दछौँ  

अश्रवं हि भूरिदावत्तरा वां विजामातुरुत वा घा स्यालात्। 

अथा सोमस्य प्रयती युवभ्यामिन्द्रागनी स्तोमँ जनयामि नव्यम् ॥२॥ 
हेइन्द्र र अग्निदेव । ससुरा र सालाभन्दा बढी दान दिन तिमीहरू सक्छौ भन्ने हामीलाई थाहा छ। 
त्यसैले तिमीहरू दुवैका लागि सोमरस कोसेली चढाउँदै नयाँ स्तोत्र रच्दछौँ। 

 मा च्छेदा रश्मीरिति नाधमानाः पितृणां शक्तीरनुयच्छमानाः । 
इन्द्राग्निभ्याँ कं वृषणो मदन्ति ता हाद्री धिषणाया उपस्थे ॥२॥ 


 हेइन्द्र र अग्निदेव ! हाम्रा घरका सन्तानरूपी ज्योति ननिभाइदेओ । पुर्खाको शक्ति वंशानुगत रहोस् 


भनने प्रार्थना गर्दछौ । हामीमाथि कृपादृष्टि राख र हामीलाई सुखशान्ति प्राप्ति होस् । देवताहरूलाई 


३ सोमरस चढाउनका लागि दुई ढुङ्गा सोमपात्रका नंजिकै तयार पारेर राखिएका रह्न् । 


युवाभ्याँ देवी धिषणा बक बन लन नि ॥र। 
तार पाणी आ धावतंम  
दै इन्द्र र अम्तिदेव लो प्रसत्रताका लागि सोमरस पेलेर दिव्य सोमपात्रमा पूर्ण रूपले 


१११ 





भरिएको छ। हेअश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै शीघ्र आएर उत्तम कल्याणकारी हातले यो 
सोमरस जलमा मिसाओ । म 

युवामिन्द्राग्नी वसुनो विभागेतवेस्तमा शुश्रव वृत्रहत्ये । 

तावासद्या बर्हिषि यले अस्मिन्प्र चर्षणी मादयेथां सुतस्य ॥५॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव । तिमीहरू दुवै धन बाँड्दा र वृत्र मार्दाखेरि अत्यन्त फुर्तिला देखिन्छौ भन्ने 
हामीले सुनेका छौँ । हे स्फुर्तिवान् देवताहरू हो ! यस यज्ञस्थलमा श्रेष्ठ आसनमा विराजमान भएर 
तिमीहरू दुवैले सोमरस पानको आनन्द प्राप्त गर । 


प्र चर्षणिभ्यः पृतनाहवेषु प्र पृथिव्या रिरिचाथे दिवश्व। 

प्र सिन्धुभ्यः प्र गिरिभ्यो महित्वा प्रेन्द्रागनी विश्वा भुवनात्यन्या ॥॥ म 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! युद्धका ल्लागि बोलाइएका अरू वीरहरूका तुलनामा तिमीहरू बढी 
शक्तिशाली छौ । पृथ्वी, ,दिव्यलोक, पर्वत र अरू सबै लोकभन्दा पनि तिमीहरू दुईका क्षमताको 
प्रभाव धेरै छ।  ८ 

आ भरत शिक्षत ७७७७ ७५ अस्माँ इन्द्रागनी अवतं शचीभिः । 

इमे नु ते रश्मयः सूर्यस्य येभिः सपित्वं पितरो न आसन्॥७॥ १ 
वज्रझैँ बलिया पाखुरा हुने हे इन्द्र र अग्निदेव ! हाम्रो घर धनले भरिपूर्ण गराओ । हामीलाई शिक्षित 
गराओ र आफ्ना बलले सुरक्षा गर । यी हाम्रा पुर्खालाई पनि उपलब्ध भएका तिनै सूर्यका रशिम 
हुन्। 

पुरंदरा शिक्षतं वज्नहस्तास्माँ इन्द्राग्नी अवतं भरेषु । 

 कन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥०८॥ छि 
वज्रले सुशोभित हात भएका र शत्रुको किल्ला ध्वस्त पार्ने हे इन्द्र र् अग्निदेव । युद्ध आदि सबै 
विद्यामा कुशल बनाओ र सङ्ग्राममा हामीलाई संरक्षण गर । मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथ्वी र 
द्युलोक यी सबै हाम्रो कामना पूर्ति गर्न सहयोगी होछन् । । ० 

सूक्त  ११०  
व्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  क्रभुगण । छन्द  जगती त्रिष्टुप्।  

तत॑ मे अपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते । 

अयं समुद्र इह विश्वदेव्यः स्वाहाकृतस्य समु तृष्णुत क्रभवः ॥१॥ 
हे त्रभुदेव हो ! हामीले उहिले जस्तो पूजा गरेका थियौँ त्यसरी नै फेरि गछौं। मधुर स्तुतिले 
देवताको गुणगान गर्दछौँ । समुद्रझै विस्तृत गुण भएको सोमरस सबै देवताका लागि यहाँ तयार छ। 
स्वाहासँगै यो ग्रहण् गरेर तिमीहरू सन्तुष्ट होओ । 

आभोगयं प्र यदिच्छन्त ऐतनापाकाः प्राञ्चो मम के चिदापयः । 

सौधन्वनासश्वरितस्य भूमनागच्छत सवितुर्दाशुषो गृहम् ॥२॥ म म 
हे सुधन्वाका पुत्रहरू हो ! उहिलेका हाम्रा पुर्खाको जस्तै तिमीहरूको आदर्श छ। तिमीहरू 
सुखभोगका निम्ति अगाडि सप्यौ । त्यस बेला आफ्नो निर्मल चरित्रका कारण उदारेर दानी बनेका  
सवितादेवका आश्रयमा तिमीहरू पुंग्यो। 

तत्सविता वोमृतत्वमासुवदगोह्यं यच्छुवयन्त ऐतन। 

त्यं चिच्मसमसुरस्य भक्षणमेक सन्तमकृणुता चतुर्वयम् ॥३॥ आनरोनी ला 
हे त्रभुदेव हो ! सवितादेवको कहिल्यै नहराउने खालको कीर्ति गाउँदै तिमीहरू उनका नजिक 
गएका बेला उनले तिमीहरूलाई अमरता प्रदान गरे। त्वष्यले बनाएको चसम तिमीहरूले चार  
किसिमको बनाइदियौ । २, 

विष्द्वी शमी तरणित्वेन वाघतो मर्तासः सन्तो अमृतत्वमानशुः । 

सौधन्वना त्रभवः सूरचक्षसः संवत्सरे समपूच्यन्द्र धीतिभि ॥४॥ 
मरणशील मानिसले निरन्तर उपासना गर्दै कमेयोगी बेर अमरताको कोर्ति प्राप्त गरे । सुधन्वाका 
पुत्र क्रभु सूर्यदेवजस्तै तेजसम्पन्न भए । उनी एकै वर्षभित्रै सबैबाट प्रशंसित स्तोत्रले पूज्य भए । 


१ 





१ 


१ 


११२ हि ओज ७ 








क्षेत्रमिव वि ममुस्तेजनेनँ एक पात्रमृभवो जेहमानम् । 
हि उपस्तुता उपमं नाधमाना अमर्त्यषु श्रव इच्छमाना ॥९॥  
प्रशंसित क्रभुहरूले देवताको अमर कोर्तिजस्तै यश प्राप्त गर्ने इच्छा गरे। उनीहरूले बारम्बार 


धारिलो हतियारले खेत तयार गरेझैँ बारम्बार तेजस्वी सङ्कल्प गरे । यसो गर्दा ०१०७ 
देवताकै जस्तो रूपमा विकसित भयो । र तेजस्वी सङ्कल्प गरे । यसो गर्दा नै उनीहरूको व्यक्ति 


आ मनीषामन्तरिक्षस्य नृभ्यः स्रुचेव घृतं जुहवाम विद्यना। 
पुहरू तरणित्वा ये पितुरस्य सञ्चिर ग्रभवो वाजमरुहन्दिवो रजः ॥६॥ 

क्राभुहरू मानिसकै रूपमा भए पनि अन्तरिक्षमा विचरण गर्न सक्दछन् । हामी मन लगाएर 
उनीहरूलाई प्रार्थना गरौ र चमस पात्रले घिउको आहुति दिऔँ । ग्रभुदेव आफ्ना पितासित निरन्तर 

. क्रियाशील रहन्छन् र दिव्यलोक तथा अन्तरिक्ष लोकबाट अन्न उत्पादन गर्नमा समर्थ छन् । 

क्राभुर्न इन्द्र शवसा नवीयानृभुर्वाजेभिर्वसुभिर्वसुर्ददिः । 
युष्माक देवा अवसाहनि प्रियेरभि तिष्टेम पृत्सुतीरसुन्वताम् ॥७॥ ॥ 

सामर्थ्यशाली भएकाले क्रभुहरू सधैँ युवकजस्तै देखिन्छन् र इन्द्रदेवझैँ सम्पन्न छन्। शक्ति र 
सम्पदाले युक्त ग्रभुहरूले हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । हे देवताहरू हो ! हामी तिमीहरूका 
७ साधनले संरक्षित छौँ । शुभ समयमा यज्ञकर्म बिना पनि शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्न 
सकोँ। 

निश्चर्मण ग्रभवो गामपिंशत सं वत्सेना सृजता मातरं पुनः । 
सौधन्वनासः स्वपस्यया नरो जिव्री युवाना पितराकुणोतन ॥८॥ 

हे त्रभुदेव हो ! हाडछाला मात्र बाँकी रहेका दुब्ला गाईलाई पनि तिमीहरूले राम्रा र बलिया 
बनायौ। गाईका माउ र बाछा सँगै बनायौ । हे सुधन्वाका वीर पुत्रहरू हो ! तिमीहरूले आफ्ना 
स्रयासबाट वृद्ध मातापितालाई पनि युवा बनायौ । 

 वाजेभिर्नो वाजसातावविडब्यृभुमाँ इन्द्र चित्रमा दर्षि राधः । 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत द्यौः ॥९॥ 

हे ग्रभुहरूसँग रहेका इन्द्रदेव ! बलपूर्वक पराक्रम गरिने समरक्षेत्रमा आफ्ना बलिया साधन लिएर 
तिमी प्रवेश गर । युद्धबाट प्राप्त अद्भुत सम्पदा हामीलाई प्रदान गर । हाम्रो यस्तो प्रिय कामना 
मित्र, वरुण, अदिति, समुद्र, पृथ्वी, द्युलोक र देवताहरूबाट पनि अनुमोदन होस् । 

सूक्त  १११ 
न््रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  क्रभुगण । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
तक्षत्रथं सुवुतं विद्यनापसस्तक्षन्हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू। 
तक्षन्पितृभ्यामूभवो युवद्वयस्तक्षन्वत्साय मातर सचाभुवम् ॥१॥ 

कुशल वैज्ञानिक त्रभुदेवहरूले मिहिनेत गरी गतिलो रथ बनाए । इन्द्रदेवका रथ तान्ने घोडा राम्ररी 
सधाए। वृद्ध आमाबाबुलाई उचित मार्गदर्शन गराए र तरुणको जस्तै उत्साह प्रदान गरे । आमालाई 
बच्चासित रहने योग्य गराए । 

आ नो यज्ञाय तक्षत क्रभुमद्वयः क्रत्वे दक्षाय सुप्रजावतीमिषम्। 

यथा क्षयाम सर्ववीरया विशा तन्नः शर्धाय धासथा स्विन्द्रियम् ॥२॥ 
हेत्रभुदेव हो । हामीलाई यज्ञरूपी सत्कर्म गर्नका लागि तेज र जीवनशक्ति देओ । उत्तम कर्म गर्न, 
बल बढाउन र प्रजालाई समृद्ध गर्न हामीलाई पौष्टिक अन्न देओ। सङ्गठित हुनका लागि हामीमा 
पर्याप्त शारीरिक सामर्थ्य उत्पन्न गराओ । 

आ तक्षत सातिमस्मभ्यमृभवः सातिं रथाय सातिमर्वते नर। 

साति नो जैत्री सं महेत विश्वहा जामिमजामि पृतनासु सक्षणिम्॥३॥ 
नेतृत्व गर्ने हे क्रभुदेव हो । तिमीहरू हाम्रा लागि वैभव, हाम्रा रथका लागि सौन्दर्य र अश्वहरूका 
लागि बल प्रदान गर । समर क्षेत्रमा हाम्रो विपक्षमा आफन्त वा अपरिचित जोसुकै नजिक आए 
पनि पराजित गर्न सकौं । हामीलाई विजययोग्य विभूति देओ । 


॥े ११२ 








क्रभुक्षणमिन्द्रमा हुव कतय क्रभूत्वाजान्मरुतः सोमपीतये। 
उभा मित्रावरुणा नूनमश्चिना ते नो हिन्वन्तु सातये धिये जिषे ॥!४॥ 
हामी आफ्नो सुरक्षाका लागि त्रभुहरूका साथमा रहने इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । क्रभु, वाज, 
मरुत्, मित्र, वरुण र दुवै अश्चिनीकुमार आदि सबै देवताहरूलाई सोमपान गर्नका लागि हामी 
आह्वान गर्दछौँ । हामीलाई धन उत्तम बुद्धि र विजय प्राप्तिका लागि उनीहरूले प्रेरित गरुन् । 
क्रभुर्भराय सं शिशांतु साठिं समर्यजिद्वाजो अस्माँ अविष्टु। 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत द्यौः ॥१॥ 
व्रभुगणले हामीलाई धनधान्यले परिपूर्ण गरुन् । युद्धमा विजय दिलाउने वाज आदि देवताहरू हाम्रा 
संरक्षक होङन्। मित्र, वरुण, झदिति, सिन्धु, पृथ्वी र द्युलोक आदि देवताहरू हाम्रो कामनाका 
सहायक होउन् ।   
 सूक्त११२ 
क्रषि  कृत्स आङ्िरस । देवता  द्यावापृथिवी अश्चिनीकुमार । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
ईडेद्यावापृथिवी पुनजचयरताभिर घर्म सुरुचं यामन्िष्टये। 
याभिर्भरे कारमंशाय षु.कतिभिरञश्चिना गतम् ॥१॥ 
द्युलोक,भूलोक र व्यवस्थितरूपमा प्रदीप्त तापयुक्त अग्निलाई हामी सर्वप्रथम प्रार्थना गर्दछौँ । हे 
अशिनीक्रमार हो ! कर्मशील व्यक्तिहरूलाई आफ्नो भाग ग्रहण गर्नका लागि युद्धका क्षेत्रमा 
कल गे संरक्षण साधनले मार्गदर्शन गराउँछौ। तिमीहरू दुवै तिनै संरक्षण साधन लिएर यहाँ 
आओ । 
युवोर्दानाय सुभरा असश्वतो रथमा तस्थुर्वचसं न मन्तवे । 
याभिर्थियो.वथः कर्मन्निष्टये ताभिरू घु उतिभिरञ्चिना गतम् ॥र॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । पालुनपोषण प्राप्त गर्ने इच्छा भएको व्यक्ति अरूतिर नभौँतारिई जसरी सोभै 
सज्जन व्यक्ति भएका ठाउँमा जान्छ, त्यसै गरी दान ग्रहण गर्नका लागि साधकहरू सोभै 
तिमीहरूका..रथका नजिकै आउँछन् । लक्ष्यमा पुग्न खोज्ने साधकको बुद्धि र कर्मलाई प्रेरित गर्ने 
संरक्षण साधन लिएर तिमीहरू दुवै यहाँ आओ। 
. युव तासां दिव्यस्य प्रशासने विशा क्षयथो अमृतस्य मज्मना । 
याभिर्धेनुमस्वँप पिन्वथो नरा ताभिरू पु उतिभिरञ्चिना गतम् ॥२॥ 
हे नेतृत्व गुणसम्पन्न अंश्चिनीकुमारहरू हो विमा दुवै दिव्यलोकमा उत्पन्न भएको सोमरस पान 
गरेर अमर र बलशाली बनेका छौ। उसैबलले यी सबैलोकमा शासन गर्दै छौ। जुन संरक्षण तथा 
चिकित्सा विधिले नब्याउने गाईहरूलाई ब्याउने, बलिया र दुधालु बनायौ तिनै संरक्षण साधन 
लिएर तिमीहरू दुवै यहाँ आओ । 
 याभिः परिज्मा तनयस्य मज्मना दिमाता कर, रघु तरणिर्विभूषति । 
याभिस्त्रिमन्तुरभवद्विचक्षणस्ताभिरू षु कतिभिरश्िना गतम् ॥४॥ 
सर्वत्र विचरणशील वायु र अगि्निदेव दुई माताकी बलले उत्पन्नभएर अत्यन्त गतिशील रूपमा 
विशेष शोभायमान हुन्छन्। कक्षीवान् क्रषि तीन साधनरूपी यज्ञबाट विशिष्ट ज्ञानवान् बने । हे 
अश्चिनीकुमार हो ! तिनै बल तथा संरक्षण साधन लिएर तिमीहरू दुवै यहाँ आओ । 
याभी रेभ॑ निवृत सितमद्धथ उद्वन्दनमैरयतँ स्वर्दुशे। 
याभिः कण्वं प्र सिषासन्तमावतं ताभिरू षु छतिभिरञ्चिना गतम्॥२१॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! आफ्ना सामर्ध्यले तिमीहरूले जलमा पूरै डुबेका र बन्धनमा परेका रेभ 
एवं वन्द नामका क्रषिहरूलाई बाहिर निकाल्यौ र प्रकाशलाई दर्शनयोग्य गरायो । तिमीहरूले ? 
साधना गर्नमा लागेका कण्वलाई संरक्षण साधनबाट उचित रीँतिले समर्थ बनायौ । तिनै संरक्षण 
साधन लिएर तिमीहरू दुवै यहाँ आओ । 
याभिरन्तकं जसमानमारणे भुज्युँ याभिरव्यथिभिर्जिजिन्वथुः । 
याभिः कर्कन्धुं वय्यं च जिन्वथस्ताभिरू घु कतिभिरश्चिना गतम् ॥६॥ 
हे अश्चिनौकुमार हो ! आफ्ना सामर्थ्यले तिमीहरू दुईले गहिरो कृपमा खसेर पीडित भएका राजर्षि 
अन्तंकलाई बाहिर निकाल्यौ । तिमीहरूले कडा मिहिनेतले तुग्रका पुत्रैं,भुज्युलाई जोगायौ र कर्कन्धु 


११४ 








 ६ 


तथा वय्यलाई पनि आफ्ना संरक्षण साधनले रक्षा गयौ । तिनै संरक्षण साधन लिएर तिमीहरू दुवै 
यहाँ आओ। 
याभिः शुचन्ति धनसां सुषेसद तप्तँ घर्ममोम्यावन्तमत्रये । 
बनाए याभिः पृश्निगुं पुरुकुत्समावत ताभिरू घु कतिभिरश्चिना गतम् ॥७॥ 
हे अशि हौ ! आफ्ना सामर्थ्यले तिमीहरूले धन वितरक शुचन्तिलाई निवासका लागि 
उत्तम स्थान दियौ, तातो वन्दीगृहमा परेका अत्रि क्रषिलाई शीतलता दियौ र पृश्निगु एवं 
पुरुकृत्सलाई सुरक्षित गरायौ । तिनै संरक्षण साधन लिएर तिमीहरू दुवै यहाँ आओ ।। 
याभिः शचीभिर्वृषणा परावृजं प्रान्धं श्रोणं चक्षस एतवे कृथः। 
याभिर्वर्तिका ग्रसितामुञ्चत ताभिरू घु कतिभिरञश्चिना गतम्॥८५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! आफ्ना सामर्थ्यले तिमीहरू दुईले अपाङ्ग परावृक क्रषिलाई स्वस्थ बनायौ, 
नेत्रहीन त्राञ्रश्चलाई देख्न सक्ने बनाइदियौ र लङ्गडा श्रोणलाई हिँड्न सक्ने गरायौ । ब्वाँसाले 
मुखमा पक्रेको, दाँतले देकेका चरालाई आफ्नै सामर्थ्यले मुक्त र स्वस्थ पाग्यौ। तिनै आरोग्य 
प्रदायक साधन लिएर तिमीहरू दुवै यहाँ आओ । 
याभिः सिन्धु मधुमन्तमसञश्चत वसिष्ठं याभिरजरावजिन्वतम् । 
याभिः कृत्स॑ श्रुतर्य नर्यमावतं ताभिरू पु उतिभिरश्चिना गतम् ॥९॥ 
हे चिरयुवा अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवैले आफ्ना सामर्थ्यले मिठो जलरूपी रस भएका नदी 
बगायौ । वसिष्ठ, कृत्स, श्रुतर्य र नर्यलाई शत्रुबाट जोगायौ । तिनै संरक्षण साधन लिएर तिमीहरू 
दुवै हामीकहाँ आओ । 
याभिर्विशपलां धनसामथव्य सहस्रमीड्ह आजावजिन्वतम् । 
याभिर्वशमश्व्य प्रेणिमावतं ताभिरू घु छतिभिरश्चिना गतम्॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! आफ्ना सामर्थ्थले तिमीहरू दुईले हजारौँ योद्धा भएका शत्रुसित लडाइँ 
गरिइरहेको अवस्थामा युद्धक्षेत्रमा अर्व वंशमा उन्न धनदात्री विश्पलालाई सहयोग गयौ । त्यसै 
गरी प्रेरणाप्रद, अश्वराजका पुत्र वश क्रषिलाई संरक्षित गन्यौ। उही संरक्षण सामर्थ्यले युक्त भएर 
तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 
याभिः सुदानू औशिजाय वणिजे दीर्घश्रवसे मधु कोशो अक्षरत्। 
कक्षीवन्त स्तोतारं याभिरावतं ताभिरू पु उतिभिरश्चिना गतम् ॥११॥ 
हे श्रेष्ठ दानदाता अश्चिनीकुमार हो ! आफ्ना सामर्थ्यले तिमीहरूले उशिकका पुत्र दीर्घश्ववा नामका 
व्यापारीलाई मधुको भण्डार दियौ । स्तोत्र रचना गर्ने कक्षीवान्लाई सुरक्षित गरायौ । तिनै संरक्षण 
सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । ु 
याभी रसां क्षोदसोद्नः पिपिन्वथुरनशवं याभी स्थमाव्त जिषे। 
याभिस्त्रिशोक उस्रिया उदाजत ताभिरू पु उतिभिरञ्चिना गतम् ॥१२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! आफ्ना साम ्यले तिमीहरूले नदीलाई जलले भरपूर बनायौ । अश्वविनाको 
रथ पनि तेजगतिले चलायौ र त्यसै रथले शत्रुमाथि विजय प्राप्त ग्यौ। कण्वका पुत्र त्रिशोकका 
लागि दुधालु गाई त्यसै शक्तिले प्रदान गन्यौ। त्यसै संरक्षण सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ 
अवश्य आओ । 
याभिः सूर्य परियाथः परावति मन्धातार क्षैत्रपत्येष्वावतम् । 
ं याभिर्विप्रप्र ताभिरू षु तिभिरश्चिना गृतम् ॥१२॥ 
 हे अश्चिनीकुमार हो । आफ्ना सामर्थ्यले तिमीहरू दुवै यढा रहेका सूर्यदेवका चारैतिर परिक्रमा 
गर्दछौ । तिमीहरू दुवैले जसरी मान्धाताका क्षेत्रपतिलाई कर्तव्य निर्वाह गर्ने सामर्थ्य प्रदान गन्यौ र 
ज्ञानसम्पन्न भरद्वाजलाई जुन श्रेष्ठ साधनले बचायौ उसै संरक्षण सामर्थ्यका साथ तिमीहरू 
ट. हामीकहाँ अवश्य आओ । 
शु दिवोदासं शम्बरहत्य आवतम्। 
 याभिः पूर्भिद्यै त्रसदस्युमावत ताभिरू जु उतिभिरश्चिना गतम् ॥१४॥ 
. हे अश्चिनीकुमार हो । सङ्ग्राममा जुन सामर्थ्यले शम्बरको वध गरेर अतिथिग्व, कशोजुव र 
दिवोदासलाई रक्षा गन्यौ, शत्रुको नगर ध्वस्त गर्ने युद्धमा त्रसदस्युलाई संरक्षित गरायो, उसै संरक्षण 
सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 
११५ 





याभिर्वग्रे विपिपानमुपस्तुत॑ कलिं याभिर्वित्तजानिं दुवस्यथः । 

याभिर्व्यश्वमुत पृथिमावतं ताभिरू षु कतिभिरश्चिना गतम् ॥१५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरू दुई सोमरस पान गर्दछौ । आफ्नै सामर्थ्यले आफन्तबाट प्रशंसनीय 
छौ। तिमीहरूले वम्र क्रषिलाई सुरक्षित गरायौ । धर्मपलीसहितका कलि. नाम भएका क्रषिलाई 
आफ्नै शक्तिले संरक्षण गरायौ र अश्वरहित पृथिलाई संरक्षित गन्यौ । उसै संरक्षण सामर्थ्यका साथ 
तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 


याभिर्नरा शयवे याभिरत्रये याभिः पुरा मनवे गातुमीषथुः । 

याभिः शारीराजतं स्यूमरश्मये ताभिरू घु छतिभिरश्चिना गतंम् ॥१६॥ 
हे नेतृत्व गर्ने क्षमता भएका अश्चिनीकुमार हो । आफ्ना सामर्थ्यले तिमीहरू दुईले शयुलाई सहयोग 
गरेका थियौ । अत्रि ग्रषिलाई कारागारबाट मुक्त गरेका थियौ र मनुलाई दुःखबाट मुक्त गर्न उहिल्यै 
मार्गदर्शन गरेका थियौ । त्यसै संरक्षण सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 


याभिः पठर्वा जठरस्य मज्मनागिनर्नादीदेच्चित इद्धो अज्मत्ना । 

याभिः शर्यातमवथो महाधने ताभिरू घु कतिभिरश्चिना गतम् ॥१७॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! पठर्वा राजा युद्धमा आफ्ना शारीरिक शक्तिले अति तेजस्वी बनेका थिए । 
उनी समिधाले प्रदीप्त तेजयुक्त अग्निजस्ता देखिन्थे । उनले त्यो तेज तिमीहरूकै संरक्षण साधनले 
पाएका थिए। तिमीहरू दुईले विशाल सम्पदा अर्जित गरेका छौ। तिमीहरूले सङ्ग्राममा 
शर्यातलाई संरक्षित गरेका थियौ । तिनै संरक्षण साधन लिएर तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 


याभिरङ्गिरो मनसा निरण्यथो ग्रै गच्छथो विवरे गोअर्णसः । 
याभिर्मनुँ शूरमिषा समावतं ताभिरू घु कतिभिरश्चिना गतम् ॥१८॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । आङ्गिरसहरूले श्रद्धापूर्वक तिमीहरू दुईलाई स्तुति गरे। त्यस बेला 
उनीहरूलाई सन्तुष्ट गरायौ । चोरिएका गाईको बथान प्राप्त गर्नका लागि गुफाका मुखमा तिमीहरू 
दुई पुग्यौ । शूरवीर मनुलाई प्रशस्त अन्न सामग्री दिएर युद्धमा सुरक्षित गरायौ। जुन सामर्थ्यले 
तिमीहरू यस्ता काम गर्दछौ, त्यो संरक्षण सामर्थ्य लिएर हामीकहाँ अवश्य आओ । 
याभिः पलीर्विमदाय न्यूहथुरा घ वा याभिररुणीरशिक्षतम् । 
याभिः सुदास ञहथुः सुदेव्य१ ताभिरू षु कतिभिरञश्चिना गतम् ॥१९॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईले विमदका धर्मपलीहरूलाई उनीहरूका घरमा पुस्यायौ । रातो 
रङ्गका घोडाहरूलाई सधायौ र पिजवनका पुत्र सुदासलाई दिव्य सम्पदा प्रदान गस्यौ। तिनै 
प्रेरणास्पद सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 
याभिः शंताती भवथो ददाशुषे भुज्युं याभिरवथो याभिरघ्रिगुम्। 
ओम्यावती शुभरामृतस्तुभ॑ ताभिरू घु कतिभिरञश्चिना गतम् ॥२०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुई मानिसहरूका लागि सुखदायक बन्यौ। भुज्यु र अश्चिगुलाई 
तिमीहरूले संरक्षित गच्यौ र क्रतस्तुभलाई उत्तम पौष्टिक र आनन्ददायक अन्न सामग्री प्रदान गच्यौ । 
तिनै सुखदायक सामर्थ्यले सम्पन्न भएर तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 
याभिः कृशानुमसने दुवस्यथो जवे याभिर्यूनो अर्वन्तमावतम्। 
मधु प्रियं भरथो यत्सरड्भ्यस्ताभिरू षु कतिभिरश्चिना गतम् ॥२१॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईले कृशानुलाई युद्धमा सहयोग गच्यौ। नवयुवक पुरुकुत्सका 
गतिशील अश्वलाई संरक्षित गरायौ र माहुरीका लागि मिठो मह उत्पन्न गराइदियौ। तिनै संरक्षण 
सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 
याभिर्नरं गोषुयुधं नृषाद्ये क्षेत्रस्य साता तनयस्य जिन्वथः । 
ययाभी रथाँ अवथो याभिर्वतस्ताभिरू पु कछतिभिरश्चिना गतम् ॥२२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू सङ्घर्षशील योद्धाजस्ता गोठाला र कृषि उत्पादन वितरण गर्ने 
किसानहरूलाई आन्तरिक कलहबाट जोग्राउँछौ । वीरका रथ र अश्चको सुरक्षा गर्दछौ । तिनै संरक्षण 
सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 


११६ 


 ही 








 
। 
८ 
।  
 
 
ब्रिज 
न 
३ 
८? 
५ 
१ 
०० 
६  


 याभिः कृस्समार्जुनेय शतक्रतू प्र तुर्वीति प्रच दभीतिमावतम्। 


याभिध्वसन्ति पुरुषन्तिमावत ताभिरू 
सयौँ यज्ञ आदि श्रेष्ठ कर्मेहरू सम्पन्न गराउने षु कतिभिरश्चिना गतम् ॥२२॥ 


 ने हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईले अर्जुनका 
कृत्स, तुर्वीतिलाई संरक्षण प्रदान ग्यौ। उसै गरी  ध्वसन्ति र र 
संरक्षण प्रदान गच्यौ । तिनै संरक्षण सामर्थ्यका साथ तिमीहरू हामीकहाँ अवश्य आओ । 
अप्नस्वतीमश्चिना वाचमस्मे कृत नो दस्रा वृषणा मनीषाम्। 
अद्यत्येश्वसे नि ह्वये वां वृधे च नो भवतं वाजसातौ ॥२४॥ 
हे दर्शनयोग्य शक्तिसम्पन्न अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवैले हाम्रो बोली र बुद्धि सत्कर्ममा प्रेरित 
गर। सन्मार्गबाट उपलब्ध हुने अन्नका लागि हामी याजक तिमीहरू दुईलाई आह्वान गर्दछौँ । 
तिमीहरू दुवै हाम्रो यज्ञ र हाम्रो पनि वृद्धि गराओ । 
द्युभिरक्तभिः परि पातमस्मानरिष्टेभिरश्चिना सौभगेभि । 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौ ॥२५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! दिनरात निरन्तर उत्तम धनले हामीलाई सबै किसिमबाट संरक्षित गर । मित्र, 
वरुण, अदिति, सिन्धु र द्युलोक यी सबै तिमीहरूले हामीलाई दिएको धन सुरक्षा गर्न सहायक 
बनून्। 


सूक्त  ११३ 
क्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  उषा रात्रि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इद श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिरागाच्चित्रः प्रकेतो अजनिष्ट विभ्वा । 
यथा प्रसूता सवितुः सवायँ एवा रात्र्युषसे योनिमारैक्॥१॥ 
दीप्तिमान् पदार्थहरूमा उषादेवी नै सर्वाधिक तेजयुक्त छन्। यिनका विलक्षण प्रकाश चारैतिर 
व्याप्त भएर सबै पदार्थमा पुगेको छ। सूर्यदेव अस्ताएर रात्रि उत्पन्न हुनका लागि देवी उषाले ठाउँ 
छोडिदिन्छ। 
रुशद्वत्सा रुशती श्रेत्यागादारैगु कृष्णा सदनान्यस्याः । 
समानबन्धु अमृते अनूची द्यावा वर्ण चरत आमिनाने ॥२॥ 
तेजस्वी उषादेवीले उज्यालो पुत्र लिएर प्रकट भइन् र काला रङ्गकी रात्रिदेवीले उनलाई स्थान 
दिइन् । देवी उषा र रात्रि दुवैको सूर्यदेवसित एकसमान मित्रताको भाव छ। दुवै अविनाशी छन् र 
एकपछि अर्को गर्दै आकाशमा क्रमशः विचरण गर्दछन्। यिनीहरू एकले अर्काको प्रभाव नष्ट 
गराउँछन् । 
समानो अध्वा स्वस्रोरनन्तस्तमन्यान्या चरतो देवशिष्टे। 
न मेथेते न तस्थतुः सुमेके नक्तोषासा समनसा विरूपे ॥२३॥ 
रात्रि र उषादेवी अन्तहीन दिदीबहिनी एउटै मार्गमा छन् । त्यस मार्गबाट देवी उषा र रात्रि प्रकाशित 
सूर्यका अनुगामी भएर एकपछि अर्की हिँड्छन् । उत्तम कार्य गर्ने यी दुई परस्पर विपरीत हुँदा पनि 
उस्तै रमाइला छन् । आपसमा बाधाविरोध नगरीकन निरन्तर नरोकिई आआफ्ना काममा संलग्न 
लिन सुनुतानामचेति चित्रा वि दुरो न आवः । 
नेत्री सूनुतानाम त्राविदुरो न आवः।. 
 नो रायो अख्यदुषा अजीगर्भुवनानि विश्वा ॥४॥ 
आफ्ना प्रकाशले दुनियाँलाई असल काममा प्रेरित गराउने दीप्तिसम्पन्न उषादेवीको उदय भएको 
छ। उषाका अद्भुत किरणले ढोका खोल्ने प्रेरणा दिन्छन् विश्वमा उज्यालो छरिएपछि 
मानिसहरूमा ऐश्वर्य प्राप्तिको प्रेरणा जाग्दछ र उषाका किरणले सम्पूर्ण लोक नै प्रकाशित हुन्छ। 
जिह्यश्येइचरितवे मघोन्याभोगय इष्टये राय उ त्वं। । 
दभ्र पश्यद्धथ उर्विया विचक्ष उषा अजीगर्भुवनानि विश्वा ॥५॥ 
धनकी स्वामिनी उषादेवी सुषुप्तलाई जगाएर हिँड्न, ऐश्वर्य उपभोग गर्न र रुचाएको काम गर्न प्रेरित 
गर्छिन्। अन्धकारमा भौँतारिएकाहरूलाई दृष्टि दिएर तेजलाई व्यापक गर्ने उषादेवी सम्पूर्ण 
लोकलाई प्रकाशित गर्छिन् । 


११७ 


क्षत्राय त्वं श्रवसे त्वै महीया इृष्ट्ये त्वमर्थमिव त्वमित्यै । 

विसदृशा जीविताभिप्रचक्ष उषा अजीगर्भुवनानि विश्वा ॥६॥ 
हे तेजस्विनी उषादेवी ! रक्षायोग्य कर्म गर्न, श्रेयस्कर कर्म गर्न, महायज्ञ पूरा गर्न, प्रचुर धन आर्जन 
गर्न र जीवनका विभिन्न उपयोगी कर्म पूरा गर्नका लागि सम्पूर्ण संसारलाई तिमी जगाउँछ्यौ । 


एषा दिवो दुहिता प्रत्यदर्शि व्युच्छन्ती युवतिः शुक्रवासाः । 

विश्वस्येशाना पार्थिवस्य वस्व उषो अच्येह सुभगे व्युच्छ॥७॥ 
स्वर्गपुत्री उषादेवी अन्धकार हटाउँदै उदाएकी छन् ।तृवयुवतीझैँ शुभ्र वस्त्र धारण गरेकी उषादेवी 
संसारभरिका सम्पत्तिकी अधिपति हुन्। हे सौभाग्यदायिनी उषादेवी ! तिमी आफ्नो आलोक यहाँ 
पनि प्रकट गर । 


परायतीनामन्वेति पाथ आयतीनां प्रथमा शश्चतीनाम् । 

व्युच्छन्ती जीवमुदीरयन्त्युषा मृत कं चन बोधयन्ती ॥८॥ 
उषादेवी विगतका उषाको मार्ग अनुसरण गर्दै छिन् । यिनी भविष्यको अनन्त कालसम्म उदाउने 
अनेकोँ उषाहरूमध्ये प्रमुख हुन्। यी प्रकाशमयी उषादेवी जीवितहरूमा प्रेरणा जगाउँछिन् र 
मृतकसरह सुतेकाहरूमा प्राणतत्त्वको सञ्चार गराउँछिन् । 


उषो यदग्निं समिधे चकर्थ वि यदावश्वक्षसा सूर्यस्य । 

यन्मानुषान्यक्षयमाणाँ अजीगस्तदेवेषु चकृषे भद्रमप्नः ॥९॥ 
हे उषादेवी । तिम्रो उदाउनासाथ यज्ञकर्म सम्पन्न गर्नेहरू जागेर अगिन प्रदीप्त गर्न लागे। 
सूर्योदयभन्दा पहिले तिमीले नै प्रकाश फिँजायौ। विश्वका लागि कल्याणकारी र देवताहरूका 
लागि प्रिय उपासना आदि सकत्कर्म गर्ने प्रेरणा तिमीले नै प्रदान गयौ । 


कियात्या यत्समया भवाति या व्यूृषुर्याश्च नूनं व्यूच्छान्। 

अनु पूर्वाः कृपते वावशाना प्रदीध्याना जोषमन्याभिरेति ॥१०॥ 
उषादेवी कतिन्जेल रहन्छिन् ? जति पहिले प्रकाशित भइसके र जति पछि आउनेछन्, तिनीहरू 
पनि लामो समयसम्म कसरी रहन्छन् र ? पहिले आइसकेका उषाहरूको सम्झना गराउँदै 
वर्तमानको उषा प्रकाश फिँजाउन सक्षम छन्। प्रकाश फिँजाउने उषादेवी अन्य उषाहरूकै 
अनुसरण गर्दछिन् । 

ईयुष्टे ये पूर्वतरामपश्यन्व्युच्छन्तीमुषसं मर्त्यासः । 
अस्माभिरू नु प्रतिचक्ष्याभूदो ते यन्ति ये अपरीषु पश्यान् ॥११॥ 
विगतमा उषालाई देख्नेहरू बितिसके, आज देखिरहेकाहरू पनि जानेछन् र भविष्यमा उषाको 
दर्शन गनेहरू पनि स्थायी हुँदैनन्, उषादेवी बारम्बार आउने स्थायी हुन् । 

यावयदद्ेषा क्रतपा क्रतेजाः सुम्नावरी सूनृता ईरयन्ती । 

सुमङ्गलीर्बिभ्रती देववीतिमिहाद्योषः श्रेष्ठतमा व्युच्छ ॥१२॥ 
उषादेवी अज्ञानान्धकार रूपी शत्रुको विनाश गर्छिन् । उनी सत्यको प्रचार गर्नका लागि प्रकट 
हुन्छिन् र सत्यको पालन गर्दछिन्। उषाले नै सुखप्रद वाणीलाई प्रेरणा दिन्छिन् र श्रेष्ठ 
कल्याणकारी, देवताहरूलाई सन्तुष्ट गराउने यञ्ञीय कर्ममा प्रेरणा दिन्छिन्। हे उत्तम गुणसम्पन्न 
उषादेवी ! तिमी यहाँ प्रकाशित भइदेङ । 

शश्वत्पुरोषा व्युवास देव्यथो अद्येद व्यावो मघोनी । 

अथो व्युच्छादुत्तराँ अनु द्यूनजरामृता चरति स्वधाभिः ॥१३॥ 
उषादेवी विगतमा प्रकाशित थिइन् । धनको स्वामिनी उषादेवी आज यस विश्वलाई प्रकाशित 
गरिरहेकी छिन् र भविष्यमा पनि गर्नेछिन्। तीनै कालमा एकैनास यिनी अजर र अमर छिन्। 
आफैँले धारण गरेका क्षमताले यी उषादेवी सक्रिय छिन् । 

वयपञ्जिभिर्दिव आतास्वद्यौदप कृष्णा निर्णिजं देव्यावः । 

प्रबोधयन्त्यरुणेभिरञ्चैरोषा याति सुयुजा रथेन ॥१४॥ , र 
तेजस्वी रश्मि भएको दिव्य उषादेवी आकाशका सबै दिशामा प्रकट भएर कालो रङ्ग हटइन्। 
किरणरूपी राता अश्वले खिँचेका रथमा उनी आएर सबैलाई जगाउँछिन् । लि 





११८ 


 
















८ त् यमा छ छादाङररका फ्रणयकरुूफाङा जाहकरुरणणाणालाईका पपाउहरुलाकरासहरर जरणकालाकालाहलाप्याक्ाभनाकक तक्णणणण आए 
क 


आवहन्ती पोष्या वार्याणि चित्र केतु कृणुते चेकिताना । 
ईयुषीणामुपमा शश्वतीनां विभातीनां प्रथमोषा व्यश्चैत् ॥१५॥ 
पौष्टिक, धारण गर्न योग्य र उपयोगी धन प्रदान गर्ने उषादेवीले सबैलाई प्रकाशित गराइन् । यिनले 


अदभुत मनोरम तेज फेलाइन्। वर्तमान उषादेवी विगतका उषाहरूमध्ये अन्तिम र आगत 


उषाहरूमध्ये प्रथम हुनाले उत्तम रूपले प्रकाशित हुँदै छिन् । 


उदीध्व जीवा असुर्न आगादप प्रागात्तम आ ज्योतिरेति । 
आरेक्पन्थां यातवे सूर्यायागन्म यत्र प्रतिरन्त आयु ॥१६॥ 
हे मनुष्यहरू ! उठ, आलस्य त्यागेर उन्नतिका मार्गमा अगाडि बढ। बिहान हामीलाई प्राणरूपी 
जीवनशक्तिको मनग्गे सञ्चार हुन्छ। मोहरूपी अन्धकार हट्छ र ज्योतिर्मान सूर्यदेव अगाडि बढ्दै 
आउँछन् । उषादेवीले सूर्यदेवका आगमनको मार्ग बनाउँछिन्। हामी सबैले त्यस्तै आयु प्राप्त गरौँ । 
स्यूमना वाच उदियर्ति वद्दिः स्तवानो रेभ उषसो विभातीः । 
अद्या तदुच्छ गृणते मधोन्यस्मै आयुर्नि दिदीहि प्रजावत्॥१७॥ 
ज्ञानसम्पन्न साधक दीप्तिमान् उषाको प्रार्थना गर्दै शोभनीय तथा मनोरम स्तोत्र उच्चारण गर्दछन् । हे 
ऐश्वर्यशाली उषादेवी । स्तुति गर्नेहरूका हृदयमा तिमी ज्ञानरूपी प्रकाश भरिदेछ । हाम्रा लागि 
असल सन्तानले युक्त जीवन र अन्न प्रदान गर । 
या गोमतीरुषसः सर्ववीरा व्युच्छन्ति दाशुषे मर्त्याय । 
वायोरिव सूनृतानामुदर्के ता अश्वदा अश्नवत्सोमसूत्वा ॥१५॥ 
हविदाता मनुष्यका लागि उषा सम्पूर्ण शक्तिले युक्त, कान्तिमान् रश्मिले सम्पन्न भएर प्रकाशमान 
भइरहेकी छिन् । वायुसमान तीव्र गतियुक्त स्तोत्ररूपी सुवचनले प्रशंसित भएर जीवनशक्ति प्रदान 
गर्ने उषादेवी सोमयञ्च गर्ने साधकहरूका निकट जान्छिन् । 
माता देवानामदितेरनीक यञज्ञस्य केतुर्बृहती विभाहि । 
प्रशस्तिकृद् त्रह्मणे नो व्युपच्छा नो जने जनय विश्ववारे ॥१९ ॥ 
हे उषादेवी । तिमी देवत्वको सञ्चार गर्ने देवमाता हौ । तिमी अदितिको मुखभैँ तेजस्वी र यज्ञको 
ध्वजाझैँ विस्तृत छ्यौ । हे विशेष रूपले प्रकाशित उषादेवी ! तिमी हाम्रा सदज्ञानलाई प्रशंसा गर्दै 
आलोकित होङ । हे विश्वले प्रशंसा गरिने उषादेवी ! हामीलाई सुमार्गबाट उत्तम लोकमा लैजा । 
यच्चित्रमप्न उषसो वहन्तीजानाय शशमानाय भद्रम्। 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥२०॥ 
उषाले जुन आश्चर्यजनक वैभव धारण गर्दछिन्, त्यो यज्ञ निर्वाह गर्ने यजमानका लागि कल्याणकारी 
होस्। मित्र, वरुण, अदिति, समुद्र, पृथ्वी र दिव्यलोक यी सबै देवत्व स्थापित गराउनेहरूले हाम्रो 
प्रार्थना सफल गराउन् ।  ! म 
सूक्त  ११४ 
क्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  रुद्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयद्वीराय प्र भरामहे मती । म 
यथा शमसद्द्विपदे चतुष्पदे विश्व पुष्ट ग्रामे अस्मिन्ननातुरम्॥१॥ 
हाम्रा प्रजा र गाई आदि पशुलाई सुख होस्। यस गाउका सबै प्राणीहरू आपद्रहित र बलिया 
चा । हामी आफ्नो बुद्धि दुष्टहरूलाई नाश गर्ने वीरलाई प्रेरणा दिने जंटाधारी रुद्रदेवलाई समर्पित 
गा  क 


 
मृडा नो रुद्रोत नो मयस्कृधि क्षयद्वीराय नमसा विधेमते। . 
, यच्छं च योश्च मनुरायेजे पिता तदश्याम,तव रुद्र प्रणीतिघु ॥२॥ 
हे रुद्रदेव । हामी सबैलाई स्वस्थ र निरोगी राख्दै सुख प्रदान गर । तिमी वीरलाई. आश्रय प्रदान गर्ने 
हुनाले तिमीलाई नमस्कार गर्दछौँ । तिमी शान्ति र रोग प्रतिरोधक शक्ति प्रदान गर्दै मानिसलाई 
पालन गर्दछौ । हे रुद्रदेव ! हामीहरू तिम्रा उत्तम नीतिको अनुसरण गर्दछौँ। 


अश्याम ते सुमतिं देवयज्जया क्षयद्दीरस्य तव रुद्र मीद्वः । 
सुम्नायन्निद्िशो अस्माकमा चरारिष्टवीरा जुहवाम ते हविः॥३॥ किक 
हे कल्याणकारी रुद्रदेव । वीरलाई आश्रय प्रदान गर्ने तिम्रो सद्बद्धि हामी सबैले आर्जन गरौँ । हाम्रा 


११९ 


सन्तानलाई श्रेष्ठ देवयजन कर्मले सुख देञ । हाम्रा वीरलाई अनुकूल अक्षय बल प्राप्त होस् 
तिम्रा निमित्त आहुति प्रदान गर्दछौँ । र अनुद हाहा 


त्वेषं वयं रुद्र यज्ञसाधं वङ्ककविमवसे नि ह्वृयामहे। 

आरे अस्मददैव्यं हेडो अस्यतु सुमतिमिद्वयमस्या वृणीमहे ॥४॥ 
तेजसम्पन्न यज्ञका सुकर्म निर्वाह गर्ने स्फुर्तियुक्त, ज्ञानवान् रुद्रदेवलाई हामी सबैले स्तुति गर्दछौँ । 
०० हामीलाई संरक्षण प्रदान गरुन् । हामी देवशक्तिका क्रोधको भागी बब्नुको सट्टा कृपा प्राप्त 
गरौँ । 

दिवो वराहमरुषं कपर्दिनं त्वेषं रूप॑ नमसा नि ह्वयामहे । 

हस्ते बिभ्रद्धेषजा वार्याणि शर्म वर्म च्छर्दिरस्मभ्यं यंसत् ॥५॥ 
सात्विक आहार ग्रहण गर्ने, दीप्तियुक्त, सुन्दर रूपवान्, जदाधारी वीरलाई हामी सादर आह्वान 
गछौँ । आफ्ना हातमा ग्रहण गरेका आरोग्यप्रदायक औषधीहरू दिव्यलोकबाट अवतरित होउन् । 
हामीलाई मानसिक शान्ति र बाहिरी रोग प्रतिरोध गर्ने क्षमता प्रदान गर । हाम्रा शरीरमा रहेको विष 


बाहिर निकालिदेछ। 

इद पित्रै मरुतामुच्यते वचः स्वादोः स्वादीयो रुद्राय वर्धनम्। 

म रास्वा च नो अमृत मर्तभोजनं त्मने तोकाय तनयाय मृड॥९॥ 

हामीहरू मरुत्गणका पिता रुद्रदेवका लागि अति मधुर र कोर्तिवद्धक स्तोत्र गाउँछौँ। हे 
अमृतस्वरूप रुद्रदेव ! हामी सबैका लागि उपभोग्य सामग्री तिमी प्रदान गर । हामी र हाम्रा 
सन्तानलाई पनि सुखी राख । 

मा नो महान्तमुत मा नो अर्भक मा न उक्षन्तमुत मा न उक्षितम्। 

मा नो वधीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रियास्तन्वो रुद्र रीरिषः ॥७॥ 
हे रुद्रदेव ! हाम्रा ज्ञान र बलसम्पत्न वृद्धलाई नसताङ । हाम्रा साना बालकलाई हिंसा नगर  हाम्रा 
बलिष्ठ युवा पुरुषहरूलाई घात नगर । हाम्रा गर्भस्थ शिशुहरूलाई हिंसित नगराङ र हाम्रा 
मातापितालाई नाश नगरिदेङ । हाम्रा आफन्तको शरीर कष्टमा नपार । 

मा नस्तोके तनये मा न आयौ मा नो गोषु मा नो अश्चेषु रीरिषः । 

वीरान्मा नो रुद्र भामितो वधीर्हविष्मन्तः सदमित्ता हवामहे॥८॥ 
हे रुद्रदेव ! हाम्रा छोरानाति सन्तानहरू, हाम्रो जीवन, गाई, घोडालाई हानी नपुगोस् । तिमी हाम्रा 
शुरनीसतार विनाशका लागि क्रोधित नगराछ। हविष्यान्न प्रदान गर्ने यज्ञमा हामी तिमीलाई आह्वान 
गर्दछौँ । 

उप ते स्तोमान्पशुपा इवाकर रास्वा पितर्मरुता सुम्नमस्मे। 

भद्रा हि ते सुमतिर्मूडयत्तमाथा वयमव इत्ते वृणीमहे॥९॥ 
हे मरुतृगणका पिता रुद्रदेव ! साहुबाट बिहान लिएका पशुहरू गोठालाले बेलुका साहुलाई नै 
जिम्मा लगाएभझैँ तिम्रा कृपाले प्राप्त मन्त्र स्तुतिका रूपमा तिमीलाई नै समर्पित गर्दछौँ । हामीलाई 
तिमी सुख प्रदान गर  तिम्रो कल्याणकारी बुद्धि अत्यधिक सुख प्रदायक हुन्छ। त्यसैले हामी 
सबैले तिम्रा संरक्षणको कामना गरेका छौँ । 

अरे ते गोध्नमुत पूरुषध्नं क्षयद्दीर सुग्रमस्मे ते अस्तु। 

 मृडा च नो अधि च ब्रूहि दैवाधा च नः शर्म यच्छ द्विर्बहाँः ॥१०॥ 
हे वीरलाई आश्रय दिने रुद्रदेव ! पशु र मानिसको संहार गर्ने तिम्रा शस्त्रले हामीलाई कष्ट 
नपारोस् । हामी सबैलाई तिम्रो श्रेष्ठ प्रेरणा प्राप्त भइरहोस् । हामी सबैलाई सुख प्रदान गर । 
रुददेव  हुरशिलाई विशेष मार्गदर्शन गर र दुई किसिमका शक्तिहरूले युक्त तिमी सबैलाई शान्ति 

अवोचाम नामे अस्मा अवस्यवः शुणोतु नो हं रुद्रो मरुत्वान् । 

तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पुथिवी उत द्यौः ॥११॥ 
. गर्ने हामी सबै रुद्रदेवलाई नमस्कार भन्दछौँ। मरुत्गणका साथ उनै रुद्रदेवलै 
लाज पता पक यस किलिङल हाम्रो अभीष्ट कामना मित्र, वरुण, अदिति, समुद्र, पृथ्वी २ 


। छि 












सूक्त  ११५ 
 श्रषि  कुत्स आङ्गिरस । देवता  सूर्य । छन्द  त्रिष्टुप्। 
चित्रै देवानामुदगादनीक चक्भुर्मित्रस्य वरुणस्याग्ने । 
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्व ॥१॥ 
चराचर जगत्का आत्मारूपी सूर्यदेव दैवी शक्तिको अदभुत तेजका रूपमा उदाए  मित्र, वरुण 
आदिका आँखाजस्ता सूर्यदेव उदाउनासाथ द्ुलोक, पृथ्वीलोक र अन्तरिक्ष प्रकाशले झलमल्ल 
भए । 
सूर्यो देवीमुषसं रोचमानां मर्यो न योषामभ्येति पश्चात् । 
यत्रा नारो देवयन्तो युगानि वितन्वते प्रति भद्राय भद्रम् ॥२॥ 
पहिलो दीप्तिकी धनी र तेजयुक्त उषादेवीलाई आइमाईका पछि लोग्ने मानिस लागेभैँ सूर्यदेवले 
पछ्याउँछन्। देवत्व प्राप्तिको उच्च लक्ष्य राखेर साधकले यञ्च गर्दछन् । त्यसै ठाउँमा साधकका 
लागि कल्याणकारी यज्ञीय कर्मलाई सूर्यदेवले आफ्नै प्रकाशले प्रकाशित गर्दछन् । 
भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमाद्यासः । 
नमस्यन्तो दिव आ पृष्ठमस्थुः परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः ॥३॥ 
सूर्यदेवका अश्वरूपी किरणहरू कल्याणकारी जल सुकाउने, त्यसपछि वर्षा गराउने, आश्चर्यजनक, 
आनन्ददायी र निरन्तर गतिशील छन्। ती रश्मिहरू नै प्रशंसनीय रूपमा सर्वोच्च दिव्यलोकका 
पृष्ठमा फिँजिएर द्युलोक र भूलोकमा अतिशीघ्र फिजिन्छन्।. 
तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तोर्वितत सं जभार । 
यदेदयुक्त हरित सधस्थादाद्वात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥४॥ 
यस्तो सबै काम सूर्यदेवका दैवी शक्तिका कारण भएको हो। सूर्यदेवले आफ्ना गतिशील 
किरणलाई आकाशबाट छुट्याएर केन्द्रमा समेट्दै धारण गरेपछि रात्रिले यस विश्वमाथि बाक्लो 
अन्धकारको खोल हार्थिदिन्छ। 
तम्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो रूप॑ कृणुते द्योरुपस्थे। 
अनन्तमन्यद्वशदस्य पाजः कृष्णमन्यद्धरितः सं भरन्ति ॥५॥ 
द्युलोकका काखमा सूर्यदेवको सबै तिरबाट मानिसले देख्न सक्ने रूप प्रकट हुन्छ। त्यो रूप मित्र र 
वरुणदेवले प्रकट गराउँछन् । सूर्यको किरणले एकातर्फ अनन्त विश्वमा चेतनारूपी उज्यालो भर्दछ 
भने अर्कातिर अन्धकार भरिएको हुन्छ। 
अद्या देवा उदिता सूर्यस्य निरंहसः.पिपृता निरवद्यात्। 
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धु पृथिवी उत द्यौ ॥९॥ 
हे देवता । तिमीहरू सूर्योदयदेखि नै हामीलाई आपद् र दुष्कर्मरूपी पापबाट संरक्षित गर । हाम्रा 
यस कामलाई मित्र, वर्ण, अदिति, समुद्र, पृथ्वी २ दिब्यलोकका सबै देवताले समर्थन गरुन् । 
। सूक्त  ११६ 
ग्रषि  कक्षीवान् दैर्घतमस  देवता  अश्चिनीकुमार ।छन्द  त्रिष्टुप् । 
नासत्याभ्याँ धहिरिव प्रे वृञ्जे स्तोमाँ इयर्म्यभ्रियेव वातः । 
यावर्भगाय चिमदाय जायाँ सेनाजुवा न्यूहतू रथेन ॥१॥ 
सेनासँग हिँडेका दुवै अश्चिनीकुमारले नवयुवक विमदको धर्मपलीलाई रथमा राखेर उनका घरमा 
छोडेर आएका थिए । सत्यवान् अश्चिनीकुमारका निम्ति हामी स्तोत्रले प्रेरित गर्दछौँ, बादलको पानी 
बर्सनका लागि हावाले प्रेरित गरेझेँ हामी यञ्चकर्ताहरू कुशको,आसन फिजोउँछौँ। 
वीडुपत्मभिराशुहेमभिर्वा देवानां वा जूतिभिः शाशदाना । 
तद्रासभो नासत्या सहस्रमाजा यमस्य प्रधने जिगाय ॥२॥ 
हे सत्ययुक्त अध्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुबै अति वेगले आकाशमा उड्ने, तीव्र गति भएका, 
देवताका गतिमा हिँड्ने यानभन्दा पनि तीव्र यात्रा गर्दछौ । तिमीहरूका यानसित सँगै हिँड्ने रासभले 
यमलाई खुसी गराउने युद्धमा शत्रुको हजारौँ सैनिकमाथि विजय प्राप्त गरेको थियो । 


१२१ 


तुग्रो ह भुज्युमश्चिनोदमेघे रयिं न कश्चिन्ममृवाँ अवाहाः । 

तमूहथुर्नौभिरात्मन्वतीभिरन्तरिक्षप्ुद्धिरपोदकाभिः ॥२॥ 
मरणासन्न व्यक्तिले धनको मोह त्यागेभेँ तुप्र देशका भुज्यु नामका राजाले छोराको माया मारेर 
छोरालाई अति गहिरो महासागरमा पसेर शत्रुमाथि आक्रमण गर्ने आज्ञा दिए। ती भुज्युलाई 
 दुईले आफ्नै शक्तिले अन्तरिक्षयान र जलयानका सहायताले निकालेर उनका पितासमक्ष 
लग्यौ । म 

तिस्रः क्षपस्त्रिरहातिव्रर्जाद्धर्नासत्या भुज्युमूहथुः पतन । 

समुद्रस्य धन्वत्नार्द्रस्य पारे त्रिभी रथैः शतपद्धिः षडङधैः ॥४॥ 
हे सत्यका पक्षधर अश्चिनीकुमारहरू हो ! गहिरो सागरभन्दा धेरै यढाको मरुस्थलबाट तीन दिन 
तीन रात हिँडेर अति वेगवान्, सय पाङ्ग्रा र छ अश्वशक्तिले चल्ने यन्त्र भएको, पक्षीभौँ उडेर 
००० पता गयौ। त्यस बेला तीन वय यानद्वारा तिमीहरूले भुज्युलाई उनका निवासमा 
पुच्यायौ । 

अनारम्भणे तदवीरयेथामनास्थाने अग्रभणे समुद्रे । 

यदश्चिना झहथुर्भुज्युमस्त॑ शतारित्रा नावमातस्थिवांसम् ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! विनाविश्राम, निराश्रय, टेवनेसमाउने विहीन, अति गहन महासमुद्रबाट 
तिमीहरू दुईले सय पतवारले चल्ने नौकामा चढाएर भुज्युलाई उनका निवासमा पुग्याएका थियौ। 
यो पक्कै पनि अति दुःसाहसिक र वीरतापूर्ण कार्य थियो । 

यमश्चिना ददथुः श्वेतमश्चमघाश्चाय शश्चदित्स्वस्ति । 

तद्वा दात्रै महि कीर्तेन्य भूत्पैद्वो बाजी सदमिद्धव्यो अर्यः ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले अघाश्च राजालाई प्रदान गरेको सेतो घोडा सधैँ मङ्गलकारी 
छ। यस्तो दान अति प्रशंसनीय हुन्छ। शत्रुदलमाथि आक्रमण गर्ने पेदुका लागि दिइएको कुशल 
घोडा पनि सधैँ प्रशंसनीय छ। 

युवं नरा स्तुवते पख्रियाय कक्षीवते अरदत॑ पुरन्धिम्। 

कारोतराच्छफादश्वस्य वृष्णः शत कुभां असिञ्चत सुरायाः ॥७॥ 
हे नेतृत्वको क्षमताले सम्पन्न अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवैले उच्च कुलमा उतव्न स्तोता 
कक्षीवानलाई नगरको संरक्षण गर्नका लागि उचित परामर्श दियौ । बलशाली अश्वका खुरजस्तो 
आकृति भएका विशेष पात्रले स्वच्छ जल भरेका सय घडाहरू तिमीहरू दुईले स्थापित गयौ । 

हिमेनागिनि घ्रेसमवारयेथां पितुमतीमूर्जमस्मा अधत्त। 

व्रबीसे अत्रिमश्चिनावनीतमुन्निन्यथुः सर्वगणं स्वस्ति ॥८५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले प्रचण्ड अग्निदेवलाई हिउँयुक्त शीतल जलले शान्त 
गरायौ। स्वराज्यका लागि सङ्घर्षरत असुरहरूले कालकोठरीमा थुनेका अत्रि ग्राषिलाई उनका 
सहयोगीसहित कारावास भत्काएर मुक्त गरायौ र ख्याउटिएका दुब्ला अत्रि क्रषिलाई पौष्टिक र 
शक्तिवर्धक आहार दिएर बलिया बनायौ । 

परावतं नासत्यानुदेथामुच्चबुध्नं चक्रधुर्जिल्लबारम् । 
 क्षरत्रापो न पायनाय राये सहस्राय तृष्यते गोतमस्य ॥९॥ 
हे सत्यप्रति अडिग अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले कृपका पानीलाई एक ठाउँबाट अति 
टाढाको अर्को ठाउँसम्म लग्यौ। यसका लागि कृपको तल्लो भागलाई उचालेर अग्लो पाग्यौ र 
त्यसको प्रवाहलाई बाङ्गोटिङ्गो बाटोमा प्रवाहित गरायौ। गौतम क्रषिले त्यही जल आश्रमसम्म. 
लगेर आश्रमवासीलाई खाने पानी पुन्याए। आश्रमका बासिन्दाहरूले सिँचाइका लागि पानी 
पाएपछि हजारौँ किसिमका खाद्यात्र पाए । । 

जुजुरुषो नासत्योत वत्रिं प्रामुञ्चतँ द्रापिमिव च्यवानात्। 

 प्रातिरत॑ जहितस्यायुर्दस्रादित्पतिमकृणुतं कनीनाम् ॥१०॥ 

हे शत्रुसंहारक सत्यनिष्ठ अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले जीर्ण शरीरका च्यवन क्राषिलाई 
काँचुली फेरेजत्तिके गरी बुढ्यौलीको थोत्रो काया हटाएर तरुण बनाइदियौ। अति वृद्ध भएकाले 


बल खिइएका च्यवन क्रषिलाई लामो आयु प्रदान ने 
स्त्रीहरूका पति बनाइदियौ । । यु प्रदान गच्यौ । त्यसपछि उनलाई तिमीहरू दुईले सुन्द 





१२२ 


॥ः   पा 






























४ 


तद्वां नरा शंस्यं राध्यं सुँ वरूथम्। 


 यद्विद्रासा निधिमिवापगृदहमुद्दर्शतादूपथुर्वन्दनाय ॥११॥ 
सत्यका आधारमा रहेर नेतृत्व प्रदान गर्ने हे अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुईका असल र 
प्रशंसनीय काम स्तुति र आराधना गर्न योग्य छन्। हे ज्ञानसम्पन्न अश्चिनीकुमार हो ! गहिरो 


खाडलमा परेका वन्दन क्रषिलाई तिमीहरू दुईले गोप्य स्थानबाट धन झिकेभैँ गरी निकाल्यौ । 
तद्वाँ नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम्। 
दध्यङ् ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्चस्य शीर्ष्णा प्र यदीमुवाच ॥१२॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुईलाई अथर्व कुलमा जन्मिएका दधीचि क्रषिले अश्चका 
मुखबाट मधुविद्याको अभ्यास गराए। तिमीहरूले यस प्रचण्ड पुरुषार्थलाई सम्पन्न ग्यौ। 
 पहिले गर्जन सुनाउने मेघको जस्तै स्वरमा हामी तिमीहरूको जनसेवी रहरको प्रचार 
गर्दछौँ । 
अजोदवीत्रासत्या करा वां महे यामन्पुरुभुजा पुरन्धि । 
श्रुतं तच्छासुरिव वध्चिमत्या हिरण्यहस्तमश्चिनावदत्तम् ॥१३॥ 
हे सत्ययुक्त अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुवै पालक, पोषक र कर्तव्यपरायणजस्ता असङ्ख्य 
गुणले सम्पन्न छौ। लामो यात्राका समयमा कुशाग्र बुद्धि भएको स्त्रीले तिमीहरू दुईलाई आह्वान 
गरेकी थिइन् । ती आइमाईको प्रार्थना राजाको आज्ञाजस्तो अकाय्य ठान्यौ । तिमीहरूले उनलाई 
हिरण्यहस्त नामको असल पुत्र प्रदान गयौ । 
आस्नो वृकस्य वर्तिकामभीके युवं नरा ॥०.  क्तम्। 
उतो कर्वि पुरुभुजा यु वं ह कृपमाणमकृणुतं ॥१४॥ 
हे सत्ययुक्त अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले उपयुक्त समयमा ब्वाँसाका मुखमा परेका 
चराको उद्धार गच्यौ । हे असङख्यलाई अन्नले पाल्नेहरू हो ! दृढनिश्चयका साथ प्रार्थना गरेका हुँदा 
तिमीहरू दुईले कृपापूर्वक नेत्रहीन कविलाई सुन्दर दृश्य देख्न सक्ने दृष्टि प्रदान गयौ । 
चरित्र हि वेरिवाच्छेदि पर्णमाजा खेलस्य परितक्म्यायाम् । 
सद्यो जङ्घामायसीं विश्पलायै धने हिते सर्तवे प्रत्यधत्तम्॥११॥ 
खेल राजाका पक्षमा रहेर युद्ध गरेकी विश्पला नामकी स्त्रीको गोडो युद्धमा काटिएर चराको प्वाँख 
खसेभझँ झन्यो । रातका समयमा तिमीहरूले त्यस विश्पलालाई अर्को युद्ध सुरु हुँदा आक्रमण गर्न 
सक्ने गरी फलामको गोडो लगाइदिएर तयार राख्यौ । 
शत मेषान्वृक्ये चक्षदानमृज्रश्वे त पितान्धं चकार । 
तस्मा अक्षी नासत्या विचक्ष आधत्ते दस्रा भिषजावनर्वन् ॥१६॥ 
क्रज्राश्चले आफ्ना पिताका सय भेडाहरू ख्वाउन ब्वाँसाहरू छोड्ने अपराध गरे। त्यसको 
दण्डस्वरूप उनका पिताले त्राज्राश्चलाई दृष्टिविहीन गराए। हे सत्यनिष्ठ, शत्रुनाशक, वैद्य 
अश्चिनीकुमारहरू हो  ती नेत्रहीनलाई कहिल्यै ननासिने आँखा दिएर तिमीहरू दुईले आँखाको 
दुःखबाट मुक्त गरायौ । लाह 
आ वा रथं दुहिता सूर्यस्य कार्षेवातिष्ठदर्वता 
विश्वे देवा अन्वमन्यन्त हृद्धिः समु श्रिया नासत्या सचेथे ॥१७॥ 
हे सत्ययुक्त अश्चिनीकुमार हो । सूर्यकी पुत्री उषा घोडचढी प्रतियोगितामा विजयी हुँदै तिम्रा रथमा 
विराजमान भइन् । सबै देवताहरूले हार्दिक अभिनन्दन गरे । त्यसपछि तिमीहरू दुई पनि सूर्यपुत्री 
उपषाबाट सुशोभित भयौ । 
यदयातं दिवोदासाय वर्तिर्भरद्वाजायाश्चिना हयनता। 
रेवदुवाह सचनो रथो वां वृषभश्च शिंशुमारञ्च युक्ता ॥।०॥ त 
आह्वानयोग्य अश्चिनीकमारहरू हो ! तिमीहरू अन्नदाता दिवोदासका घरमा जाँदा उपभोग्य धनले 
भरिएको रथ लग्यौ। तिमीहरूको रथ शक्तिशाली र शत्रुविध्वंसक अश्चले तान्दै थिए। यो 
तिमीहरूकै विलक्षण सामर्थ्य हो। 


१२२३ 








रयिं सुक्षेत्र ०५५७७ नासत्या वहन्ता । 
आ जह्वावीं समनसोप भागं दधतीमयातम् ॥१९॥ 
 हे असत्यरहित अश्चिनौकुमांरहरू हो ! हविष्यात्रले तीनै काल यजन गर्ने जह्नुका प्रजाहरूका 
नजिकै आफैँ गएर उत्तम बल, सुसन्तति, उत्तम वैभव र श्रेष्ठ शौर्यमय जीवन प्रदान गर्दछौं । 
परिविष्टं जाहुषं विश्वतः सी सुगेभिर्नक्तमूहथू रजोभिः । 
विभिन्दुना नासत्या रथेन वि पर्वताँ अजरयू अयातम्॥ २०॥ 
हे अविनाशी, सत्ययुक्त अश्चिनीकुमारहरू हो ! जाहुष राजालाई चारै तिरबाट शत्रुका सेनाले घेरेका 
बेला तिमीहरू दुईले विशेष तरिकाले त्यो घेरा भत्कायौ । त्यहाँबाट तिनलाई उठाएर गोप्य तर 
सजिलो बायोबाट पर्वत पार गर्दै अति यढाको सुरक्षित स्थानमा तिमीहरूले नै पुग्यायौँ । 


एकस्या वस्तोरावतं रणाय  सनये सहस्रा। 

निरहत॑ दुच्छुना इन्द्रवन्ता पृथुश्रवसो वृर्षणावरातीः ॥२१॥ 
हे शक्तिशाली अश्विनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले वेश नामका राजालाई हजारौँ किसिमका 
असङ्ख्य धन प्राप्त गर्नका लागि एकै दिनमा पूर्ण सुरक्षित बनायौ। पृथुश्रवाका दुःखदायी 
शत्रुलाई इन्द्रदेवको सहायताले तिमीहरू दुईले पूर्ण रूपले नष्ट गरिदियौ । 


शरस्य चिदार्चत्कस्यावतादा नीचादुच्चा चक्रथुः पातवे वाः । 
शयवे चिन्नासत्या शचीभिर्जसुरये स्तर्य पिप्यथुर्गाम् ॥२२ ॥. 
हे सत्यपालक अश्चिनीकुमारहरू हो ! क्रचत्कका पुत्र शर तिर्खाले आत्तिएका थिए । तिमीहरू 
दुईले पानीको तहलाई इनारको गहिरो भागबाट माथि उचाल्यौ र उनलाई पिउनका लागि पानीको 
व्यवस्था मिलायौ । तिमीहरू दुईले आफ्ना सामर्थ्यले अत्यन्त ख्याउटे बाँझो गाईलाई पनि दुधालु 
बानाइदियौ । 
अवस्यते स्तुवते कृष्णियाय क्रजूयते नासत्या शचीभिः। . 
पशु न नष्टमिव दर्शनाय विष्णाप्वँ ददथुर्विश्वकाय ॥२२॥ ॥ 
हे सत्ययुक्त अश्चिनीकृमारहरू हो ! कृष्णका पुत्र विश्वकको पुत्र विष्णाप्व हराएको थियो । उना 
तिमीहरू दुईलाई प्रार्थना गर्दै विष्णाप्वलाई खोज्दै सुगम मार्गमा हिँडेका थिए । उनले आफ्नो सुरक्षा 
पनि खोजेका थिए। उनको खोजाइ हराएको पशु खोजेजस्तै थियो। तिमीहरू दुईले आफ्ना 
सामर्थ्यले सुरक्षासाथ विष्णप्वलाई खोजेर देखिने गरी उपस्थित गरायौ । 
दश रात्रीरशिवेना नव चूनवनद्ध श्नथितमप्स्वपन्तः । 
विप्रुत रेभमुदनि प्रवृक्तमुन्रिन्यथुः सोममिव स्रुवेण ॥२४॥ 
रेभ नामका क्रषिलाई दुष्ट राक्षसले डोरीले बाँधेर नौ दिन दस रातसम्म पानीमुनि फ्याँकेका थिए। 
त्यसो हुँदा उनी भिजेर र डराएर दुःखी थिए। उनलाई तिमीहरू दुईले सुरोले सोमरस उचालेभैँ 
झिकेर ल्यायौ । 
प्र वा दंसांस्यश्चिनाववोचमस्य पतिः स्यां सुगवः सुवीरः । 
उत पश्यन्नश्नुवन्दीर्घमायुरस्तमिवेज्जरिमाणं जगम्याम् ॥२५ ॥ 
हेअंश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुवैलाई हामीले यस किसिमले विशेष वर्णन गरेका छौँ। 
यसबाट हामी उत्तम गाई र शूरवीर पुत्रले सम्पन्न भई राष्ट्रका शासक बन्न सकौँ । दीर्घ जीवन पाए, 
दत आदिको सामर्थ्यले सम्पन्न हुँदै मानिस आफ्ना घरमा प्रवेश गरेझैँ हामी बुढ्यौलीमा प्रवेश 
सूक्त  ११७ 
 ग्मषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप् । 
मध्वः सोमस्याश्चिना मदाय प्रलो होता विवासते वाम् । 
बर्हिष्मती रातिर्विश्रिता गीरिषा यातं नासत्योप वाजैः ॥१॥ 
हे सत्ययुक्त अश्चिनीकुमारहरू हो ! उहिलेदेखि तिमीहरूको राम्रो सेवा गरेका साधकले हु 
सोमरसको आनन्द तिमीहरूका लागि ल्याएका छन् । हाम्रो प्रार्थना तिमीहरूसमक्ष पुगिसकेको क 
यस कुशका आसनमा तिमीहरूका लागि सोमपात्र भरिएको छ। अतः तिमीहरू दुवै 
अन्नयुक्त शक्तिसँगै हाम्रा नजिकै आओ र हाम्रो सहयोग गर । 


।  ८ पुहति २४ 















यो वामश्चिना मनसो जवीयात्रथः स्वश्वो विश आजिगाति। 


येन गच्छथः सुकृतो दुरोणं तेन नरा वर्तिरस्मभ्यं यातम् 

॥ म्॥२॥ 

नेतृत्वको क्षमतासम्पन्न हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुईको रथ मनभन्दा पनि तेज रूपमा 
चल्ने र असल अश्व रहेको छ। यस रथले तिमीहरूलाई 


सत्कर्ममालीीका लाई प्रजाका बीचमा लैजान्छन् । त्यसैले 
सतककममा लाका साधकहरूका घरमा तिमीहरूलाई लैजान्छ। उसै रथमा आरूढ भएर तिमीहरू 
दुवै हामीकहाँ आओ । 


क्रा्षि नरावंहसः पाञ्चजन्यमृबीसादत्रि मुञ्चथो गणेन । 

मिनन्ता दस्योरशिवस्य माया अनुपूर्व वृषणा चोदयन्ता ॥३॥ 
हे नेतृत्वप्रदायक बलशाली अश्चिनीकुमारहरू हो । समाजको कल्याणका निम्ति प्रयनशील रहने 
अत्रि ग्रषि सहयोगीसहित दुखद कारावासमा परेका थिए । तिमीहरू दुवैले उनलाई त्यहाँबाट मुक्त 


गरायौ । तिमीहरू दुवै शत्रुको संहार गर्दछै । शत्रुका विनाशकारी मायावी चाललाई पहिले नै थाहा 
पाएर क्रमशः हटाउने गर्छौं  


अशर न गूड्हमश्चिना दुरेवैर्षि नरा वृषणा रेभमप्सु। 

सं तं रिणीथो विप्रुत॑ दंसोभिर्न वां जूर्यन्ति पूर्व्या कृतानि ॥४॥ 
हे शक्तिशाली नेतृत्व प्रदान गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो ! दुष्कर्मीहरूले रेभ क्रषिलाई पानीभित्र 
फ्याँकेका थिए। उनको शरीर अत्यन्त ख्याउटे थियो। उनलाई तिमीहरू दुईले आफ्ना 
औषधीउपचारले विशेष तन्तुरुस्त घोडाजस्तै गरायौ। तिमीहरूले पहिले गरेका यस्ता सबै कार्य 
अविस्मरणीय छन् । 

सुषुप्वांसं न निर्क्रतिरुपस्थे सूर्य न दस्रा तमसि क्षियन्तम् । 

शुभे रुक्मं नदर्शतं निखातमुदूपथरञ्चिना वन्दनाय ॥५॥ 
हे शत्रुनाशक अश्चिनीकुमारहरू हो ! अन्धकारमा डुबेका सूर्यदेव उदाउँदै माथि आएभझैँ, सुतेका 
मानिसलाई भूमिबाट सूर्यले उठाएझै अथवा जमिनमा खसेको सुनको सुन्दर गहना उठाएर 
लगाए झैँ तिमीहरू दुईले नन्दनलाई खौलाबाट बाहिर निकाल्यौ । 

तद्वाँ नरा शंस्यं पज्रियेण कक्षीवता नासत्या परिज्मन्। 

शफादश्वचस्य वाजिनो जनाय शत कुम्भाँ असिञ्चतँ मधूनाम् ॥६॥ 
हे सत्ययुक्त नेतृत्व प्रदान गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो । अङ्गिरस गोत्रको पज्ज कुलमा उत्पन्नःकक्षीवान् 
ग्रषिका लागि तिमीहरूले गरेको कार्य अति प्रशंसनीय छ। घोडाको यपजस्तो शक्तिशाली र 
विशाल पात्रद्वारा तिमीहरूले पिउनका लागि मधुका सय घडा पूर्ण रूपले सबै भरेर मानिसहरूले 
राखिएका थिए ।  म 

युवं नरा स्तुवते कृष्णियाय विष्णाप्वं ददथुर्विश्वकाय । 

घोषायै चित्पितृषदे दुरोणे पति जूर्यन्त्या अश्चिनावदत्तम् ॥७॥ 
हे कुशल नेतृत्व प्रदान गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुईको प्रार्थना गर्ने कृष्णका नाति र 
विश्वकका छोरा विष्णाप्वलाई उसका पितासमक्ष पुग्यायौ। रोगाएर पिताका घस्मा बसेकी 
बुढीकन्या घोषालाई निरोगी नवयुवती बनाएर सुयोग्य वर तिमीहरू दुईले नै प्रदान गत्यौ। 

युवं श्यावाय रुशतीमदत्त मह क्षोणस्याश्चिना कण्वाय । 

प्रवाच्यं तद्वृषणा कृत वां यन्नार्दाय श्रवो अध्यधत्तम्।  ले । 
हे बलबर्गतले युक्त अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले नै श्याव ग्रषिलाई उत्तम तेजस्विनी स्त्री 
प्रदान गत्यौ । नेत्रहीन कण्वलाई उत्तम ज्योति दियौ। नृषदका बहिरा पुत्रलाई सुन्ने शक्ति दियौ। 
तिमीहरू दुईका यी सबै काम प्रशंसनीय छन् । 

पुरू वपाँस्यञ्चिना दधाना नि भेदय क र । 

वाजिनमप्रतीतमहिंहन श्र 

हे औच्चिनीय हिन ता पतमीरू दुवै विभिन्न रूप लिएर रमाउँछौ। तिमीहरूले नै पेदुलाई 
विजयशील, शत्रु विनाश गर्न योग्य, असङ्ख्य धन प्रदान गर्न सक्षम, कोर्तिले सम्पन्न र 
संरक्षणकर्ता बनायौ । तिमीहरूले नै उनलाई बलशाली र छिटो कुद्ने अश्च प्रदान गरेका थियौ । 


१२५ 





एतानि वां श्रवस्या सुदान्? ब्रह्याङ्गूषं सदन रोदस्योः । 

यद्वां पज्रासो अश्चिना कती ययातमिषा च विदुषे च वाजम् ॥१०॥ 
उत्तम दान दाता हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईका यी कार्यहरू श्रवणीय छन् । तिमीहरूका 
निमित्त वेदमन्त्ररूपी स्तोत्र बनाइएका छन् । तिमीहरू दुई स्वर्ग र पृथिवी दुवै लोकमा रहन्छौ। हे 
अश्चिनीकुमारहरू । तिमीहरूलाई अङ्गिरसले आह्वान गर्दछन्, त्यसैले अन्नका साथ आएर 
यजमानलाई पनि अन्न र बल प्रदान गर । 


सूनोर्मनेनाश्चिना गृणाना वाजं विप्राय भुरणा रदन्ता। 

अगस्त्ये ब्रह्मणा वावृधाना सं विश्पलां नासत्यारिणीतम् ॥११॥ 
हे सर्व पोषणकर्ता, सत्ययुक्त अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईसित पुत्र प्राप्तिका लागि मानले 
प्रार्थना गरे। तिनलाई पुत्रोत्पत्तिको सामर्थ्य प्रदान गन्यौ। अगस्त्यले प्रार्थना गरेपछि तिमीहरूले 
विश्पलाको चुँडिएको खुट्टो गाँसिदियौ ।  

कृह यान्ता सुष्टुति काव्यस्य दिवो नपाता वृषणा शयुत्रा । 

हिरण्यस्येव कलशं निखातमुदुथुर्दशमे अश्चिनाहन् ॥१२॥ 
हे बलबर्गत भएका अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुई दिव्यलोकलाई स्थायित्व दिने र शयुका 
संरक्षक हौ। शुक्रको प्रार्थना स्वीकार गरेर दुवै कता गयौ ? इनारमा खसेका रेभलाई दसौँ दिन 
खौलाबाट सुनको घैलोझैँ निकालेपछि तिमीहरू दुवै कता गयौ ? म 


युवं च्यवानमश्चिना जरन्तं पुनर्युवाने चक्रथुः शचीभिः । 
युवो रथं दुहिता सूर्यस्य सह श्रिया नासत्यावृणीत ॥१३॥ 
हे सत्यमाथि अडिग अश्विनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुईले आफ्ना बलबर्गतले अत्यन्त वृद्ध च्यवन 
क्रषिलाई तन्नेरी बनायौ। सूर्यकी पुत्रीले आफ्नो सौभाग्यसहित तिमीहरू दुईका रथमा आएर ं 
विराजमान भएको स्वीकार गरेका थियौ । 
युवं तुग्राय पूर्व्येभिरेवैः पुनर्मन्यावभवतं युवाना । 
! युवं भुज्युमर्णसो निःसमुद्राद्विभिरूहथुर्क्रीजरेभिरश्चैः ॥१४॥ 
हे अश्निवीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै तुग्र राजाबाट विगतमा गरिएका भव्य कर्मबाट पूजनीय 
थियौ नै, तर आज उनका पुत्र भुज्युलाई पक्षीझैँ उड्ने अश्च भएका यानद्वारा अनन्त महासमुद्रबाट 
सुरक्षित गरेर उनका पितासमक्ष पुन्यायौ । यसबाट तुग्र नरेशका लागि तिमीहरू दुवै अत्यन्त 
सम्मानित बनेका छौँ। 
अजोहवीदश्रिना तौफ्रयो वां प्रोढहः समुद्रमव्यथिर्जगन्वान् । 
निष्टमूहथुः सुयुजा रथेन मनोजवसा वृषणा स्वस्ति ॥१५॥ 
हे शक्तिशाली अश्चिनीकुमारहरू हो ! तुग्र राजाका पुत्र भुज्युलाई सागरयात्राका लागि पठाइएको 
थियो। उनी कुनै अप्ठ्यारो नामनीकन गएका थिए। उनले सहयोगका लागि तिमीहरू दुईलाई 
आह्वान गरे । त्यस बेला मनजस्तै चाँडो गरी उत्तम तरिकाले रथमा राखेर तिमीहरू दुईले उनलाई 
उद्धार गरी पिताका घरमा सकुशल पुय्याइदियौ । 
अजोहवीदश्चिना वर्तिका वामास्नो यत्सीममुञ्चतं वुकस्य। 
वि जयुषा ययथुः सान्वद्रेर्जात विष्वाचो अहतं विषेण ॥१६॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! वर्तीले आह्वान गर्दा तिमीहरू दुवै त्यहाँ पुगेर ब्वाँसाका मुखबाट उसलाई 
मुक्त गरायौ । त्यसो भएपछि उनी आफ्नो विजयी रथ लिएर पर्वतको शिखर पार गर्दै पल्लोपट्टि 
पुगे । उनलाई घेरा हाल्ने शत्रुका सैनिकलाई तिमीहरूले विष भरिएका बाणले विनाश गच्यौ। 
शत मेषान्वृक्ये मामहानं तमः प्रणीतमशिवेन पित्रा । 
आक्षी क्रज्रश्चे अश्चिनावधत्तै ज्योतिरन्धाय चक्रथुर्विचक्षे ॥१७॥ 
त्रज्राश्चले सय वय भेडा ब्वाँसालाई ख्त्राए । त्यसपछि उनका पिता रिसाएर छोरालाई दृष्टिहीन 
गराए। हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुवैले दृष्टिहीनलाई दृष्टि प्राप्त होस् भन्ने उद्देश्यले 
आँखाको पुनर्निर्माण गरी ती त्राज्रश्वका आँखामा ज्योति प्रदान गप्यौ । 





१२६ 





ओ खि 





काका एकल जणाणाणएकाला लन गण पहल 





जि्कि 





शुनमन्धाय भरमह्ृयत्सा .०७०७ १० षणा नरेति । 

जारः कनीनइव चक्षदान त्रज्राश्चः शतक च मेषान् ॥१८॥ 
हे समर्थशील नेतृत्व प्रदान गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो ! तन्नेरी जारले होसै नगरी तरुणीलाई सर्वस्व 
जिम्मा लगाएभौँ एक सय भेडाहरू आफ्नो सुखका लागि त्राज्राश्चले मलाई खान दिइएको थियो 
भन्दै त्राज्राश्च दृष्टिहीन भएपछि पोथी ब्वाँसोले तिमीहरूलाई प्रार्थना गरेको थियो । 

मही वामूतिरञश्चिना मयोभूरुत स्रामं धिष्ण्या सं रिणीथः । 

अथा युवामिदह्वयतुरन्धिरागच्छत॑ सीं वृषणाववोभिः ॥१९॥ 
हे ज्ञासम्पन्न सामर्थ्यशाली अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुईको संरक्षणशक्ति अत्यन्त 
कल्याणकारी छ। तिमीहरू अङ्गभङ्ग भएकालाई राम्रो बनाउँछौ । तिमीहरू दुवैलाई त्यही संरक्षण 
सामर्थ्यका साथमा आउनका लागि असल बुद्धिमती स्त्रीहरूले आह्वान गरेका छन् । 

अधेनुं दस्रा स्तर्य१ विषक्तामपिन्वतँ शयवे अश्चिना गाम् । 

युवँशचीभिर्विमदाय जायां न्यूहथुः पुरुमित्रस्य योषाम् ॥२०॥ 
हे शत्रुनाशक अश्चिनीकुमारहरू हो ! गर्भधारण गर्न असमर्थ, दुर्बल, दुधरहित गाईलाई शयु क्रषिका 
कल्याणका निम्नि तिमीहरू दुईले दुधसम्पन्न गरायौ। विमदकी धर्मपलीका रूपमा पुरुमित्रको 
पुत्रीलाई तिमीहरूले नै आफ्नो सामर्थ्यले दिलायौ । 

यवं वुकेणाश्चिना वपन्तेषं दुहन्ता मनुषाय दस्रा । 

अभि दस्युँ बकुरेणा धमन्तोरु ज्योतिश्वक्रथुरार्याय ॥२१॥ 
हे शत्रुविनाशक अश्चिनीकुमारहरू हो ! हलो जोतेर रोपगोड गर्ने मानिसहरूलाई जौ आदि 
अन्नबालीको रस उत्पन्न गरिदिन्छौ र शत्रुलाई धारिला हतियारले विनाश गर्दछौ । तिमीहरू दुईले नै 


 आर्यहरूलाई विस्तृत ज्ञानको प्रकाश देखायौ । 


आथर्वणायाश्चिना दधीचेश्व्यं शिरः प्रत्यैरयतम् । 

स वां मधु प्र वोचदृतायन्त्वाष्ट्रे यद्दस्रावपिकक्ष्य वाम् ॥२२॥  
हे शत्रुविनाशक अश्चिनीकुमारहरू हो ! अथर्व कुलमा उत्पन्न भएका दधीचि क्रषिलाई अश्चको शिर 
तिमीहरू दुईले लगायौ। ती क्रषिले यज्ञमार्गको प्रसार गर्दै तिमीहरू दुवैलाई मधुविद्या सिकाए । 
उनैले तिमीहरू दुईलाई शरीरबाट छुट्टिएका अङ्गहरू जोड्ने विद्या पनि सिकाए । 

सदा कवी सुमतिमा चके वां विश्वा धियो अख्चिना प्रावरत मे। 

अस्मे रयिं नासत्या बृहन्तमपत्यसाचे श्रुत्यं रराथाम् ॥२२॥ 
सत्यप्रति स्थिर रहने कविजस्ता हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै हामीलाई सधैँ सदबुद्धिको 
प्रेरणा प्रदान गर। हामीलाई सत्कर्म र सदज्ञानतर्फ राम्ररी प्रेरित गर। तिमीहरू दुवैले असल 
सन्तानका साथ मूल्यवान् धनसम्पत्ति हामीलाई प्रदान गर । 

हिरण्यहस्तमश्चिना रराणा पुत्रै नरा वध्रिमत्या अदत्तम्। 

त्रिधा ह श्यावमश्चिना विकस्तमुज्जीवस ऐरयतं सुदानू ॥२४॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू उत्तम दानदाता, उदार र नेतृत्वको सामर्थ्यले सम्पन्न छौ। 
बाँझीलाई पुत्र दिएर उसका हात स्वर्ण सम्पदा धारण गर्नेयोग्य बनायौ । तीन ठाउँमा चोट लागेर 
अलपत्र भएका श्यावलाई बचाउनका लागि तिमीहरू दुईले राम्रो स्याहार गरेका थियौ। 


एतानि वामश्चिना वीर्याणि प्र पूर्व्याण्यायवोशवोचन्। 

ब्रह्म कृण्वन्तो वृषणा युवभ्याँ सुवीरासो विदथमा वदेम ॥२५॥ 
हे सामर्थ्यवान् अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूका शौर्ययुक्त कर्मलाई उहिल्यैदेखि सबै मानिसले 
प्रशंसा गरिरहन्छन् । तिमीहरूकै निम्ति हामीले यो स्तोत्र रचना गरेका हौँ । यसबाट हामी श्रेष्ठ वीर 
बनेर सभाहरूमा प्रखर प्रवक्ता बनौँ । 

सूक्त  ११५ 
क्राषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 

आ वां रथो अश्चिना श्येनपत्वा सुमूडीकः स्ववाँ यात्वर्वाङ्। 

रि यो मर्त्यस्य मनसो जवीयान्त्रिवन्धुरो वृषणा वातरहाः ॥१॥ 
शक्तिशाली अश्चिनीकुमारहरू हो  तीनै लोकभन्दा बलियो, बस्न सजिलो, मनभन्दा चाँडो 


१२७ 





कुदने, वायुझैँ सहज गति भएको र बाज पक्षीझैँ आकाशमा उड्ने रथ तिमीहरू दुवैका लागि 
तयार गरिएको छ । त्यसैमा तिमीहरू दुवै हामीकहाँ आओ । 
त्रिवन्धुरेण त्रिवृता रथेन त्रिचक्रेण सुवृता यातमर्वाक्। 
पिन्वत गा जिन्वतमर्वतो नो वर्घधयतमश्चिना वीरमस्मे ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू आफ्ना तीन पाङ्ग्रे, तीन ठाउँ बाँधेको, तीन कुने आकृतिको र 
उत्तम गति भएका रथमा चढेर हामीकहाँ आओ । हाम्रा लागि तिमीहरू दुधालु गाई, गतिशील अश्च 
र शूरवीर सन्तानहरू प्रदान गर । 
प्रवद्यामना सुवृता रथेन दस्राविम शृणुत॑ शलोकमद्रेः । 
किमङ्ग वां प्रत्यवर्ति गमिष्ठाहुर्विप्रासो अश्चिना पुराजाः ॥२॥ ॥ 
हे शत्रुविनाशक अश्विनीकुमारहरू हो ! सुन्दर, शीघ्र गतिशील आफ्ना रथमा यहाँ आओ र सोमरस 
तयार गर्ने बेलामा गाएका स्तोत्रगान सुन । तिमीहरू दुई दरिद्रता र दुःख नाश गर्नका लागि विचरण 
गर्दछौ भनी उहिलेका ज्ञानीहरू बारम्बार भन्दछन् । 
आ वा श्येनासो अश्चिना वहन्तु रथे युक्तास आशवः पतङ्गाः । 
ये अप्तुरो दिव्यासो न गृध्रा अभि प्रयो नासत्या वहन्ति ॥४॥ 
हे सत्यका पालनकर्ता अश्चिनीकुमारहरू हो ! गिद्धजस्तो तीव्र गतिले आकाशमा उड्ने बाजपक्षीले 
तानेका रथले तिमीहरू दुईलाई अति शीघ्र यज्ञस्थलतर्फ ल्याओस् । 


आ वा रथं युवतिस्तिष्ठदत्र जुष्द्वी नरा दुहिता सुर्स्य र्यस्य। 
परि वामश्चा वपुषः पतङ्गा वयो वहन्त्वरुषा ॥५॥ 
हे कुशल नेताजस्ता अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईसित प्रेम गर्ने सूर्यदेवकी तरुणी पुत्री उषा 
तिमीहरूका रथमा चढेर बसिन् । यस रथमा राता वर्णका, चराजस्तो शरीरको आकृति भएका, 
उड्न सक्ने अश्च नारिएका छन् । तिनले तिमीहरू दुईलाई यञ्चस्थलमा लिएर आउन् । म 
उद्वन्दनमैरत॑ दसनाभिरुद्रेभ॑ दस्रा वृषणा शचीभिः । 
निष्यैम्रय पारयथः समुद्रात्युनश्च्यवान चक्रथुर्युवानम् ॥६॥ 
हे सामर्थ्ययुक्त, शत्रुनाशक अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैले आफ्ना अदभुत सामर्थ्यले वन्दन 
र रेभलाई इनारबाट बाहिर निकाल्यौ । तुग्र राजाका पुत्र भुज्युलाई समुद्रबाट निकालेर घरमा 
पुन्यायौ र वृद्ध च्यवनलाई युवा बनायौ । 
युवमत्रयेवनीताय तप्तमूर्जमोमानमश्चिनावधत्तम्। 
युवं कण्वायापिरिप्ताय चक्षुः प्रत्यधत्त सुष्टुति जुजुषाणा ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो । कालकोटरीभित्र रहेका अत्रि क्रषिको हितका लागि तिमीहरू दुईले 
जलमा भएका अग्निलाई शान्त गरायौ र पौष्टिक तथा शक्तिवर्धक अन्न उनलाई दियौ । त्यसै गरी 
बाये देख्न सक्ने गरी कण्वका आँखा ज्योतिसम्पन्न गरायौ । त्यसैले तिमीहरू दुईको सबै तिरबाट 
प्रशंसा हुँदै छ। 
युव धेनु शमवे नाधितायापिन्वतमश्चिना पूर्व्याय । 
अमुञ्चतं वर्तिकामहसो नि प्रति क ७ कुन? अधत्तम्॥८॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ७५. तिमीहरू दुईले उहिले नै स्तुति गर्ने शयुका लागि गाईलाई दुधालु 
बनायौ। बट्टाईलाई ब्वाँसाको मुखबाट छुटायौ र विश्पलाको भाँचिएको खुट्टाका ठाउँमा 
प्रक्रियाअनुसार फलामको खुट्टो लगाइदियौ । 
चुन वत श्वेत पदे इन्द्रजूतमहिहनमश्चिनादत्तमश्चम् । 
अभिभूतिमुग्रे सहस्रसां वृषणं वीडवङ्गम् ॥९॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हौ ! शत्रु नाश गर्ने, दह्वा, बलिया अङ्ग हुने, शत्रुलाई पराजित गर्ने, अनेकौँ 
प्रकारका धन विजेता इन्द्रदेवबौट प्रेरित भएपछि तिमीहरू दुईले युद्धमा अति उपयोगी, बलशाली, 
सेतो अश्च पेदुलाई प्रदान गरेका थियौ । 
ता वां नरा स्ववसे सुजाता हवामहे अश्चिना नाधमाना । 
आ न उप वसुमता रथेन गिरो जुषाणा सुविताय यातम् ॥१०॥ 
हे कुशल नेतृत्वदायक अश्चिनीकुमारहरू हो  उत्तम कुलमा उत्पन्न भएका तिमीहरू दुईलाई आफ्नी 


१२८ 





का शशकनभातिताािललालिकिशााालाणााुतातातलि हना आहा ताालाहललाहहा 


का 





ं 
ं 
ं 





संरक्षणका लागि हामी आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गर  हाम्रो प्रिय वाणी 
सुत्रासाथ आफ्नो रथ धनसम्पदाले भरिपूर्ण गरेर हाम्रो हितका लागि यहाँ आओ । 

आ श्येनस्य जवसा नूतनेनास्मे यात नासत्या सजोषाः । 

हवे हि वामश्चिना रातहव्यः शश्वत्तमाया उषसो व्युष्दै ॥११॥ 
हे सत्ययुक्त अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुई एकमत भएर आफ्ना बाजपक्षीलाई अति वेगले 
गतिशील गराएर हामीकहाँ आओ । हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! शाश्वत रहने उषादेवी उदाउनासाथ 
हामी हविष्यान्ने तयार गरेर तिमीहरू दुवैलाई आह्वान गछौं । तिमीहरू आएर हवि ग्रहण गर । 

सूक्त  ११९ 
क्रषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  जगती । 

आ वां रथं पुरुमायं मनोजुवं जीराश्व यज्चियं जीवसे हुवे । 

सहस्रकेठु वनिनं शतद्वसुं श्रुष्टीवान वरिवोधामभि प्रयः ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! विभिन्न किसिमका कलाकारिताले भरिएको, मनजस्तै गतिमान, पवित्र, 
गतिशील अश्व नारिएको, विभिन्न ध्वजाहरूले सजिएको, सुखदायक, सयौँ किसिमका धनले 
भरिपूर्ण, तेज गतिमा हिँड्ने रथमा तिमीहरूलाई हविष्यात्र ग्रहण गर्नका लागि आह्वान गर्दछौँ । 
तिमीहरू आओ र दीर्घ जीवन प्रदान गर । 

उर्घ्वा धीतिः प्रत्यस्य प्रयामन्यधायि शस्मन्त्समयन्त आ दिश । 

स्वदामि घर्म प्रति यन्त्यूतय आ वामूर्जानी रथमश्चिनारुहत् ॥२॥ 

 हे अश्चिनीकुमारहरू हो  रथ अगाडि सर्नेबित्तिकै हाम्रो बुद्धि तिमीहरू दुईको प्रशंसा गर्दै उच्च 
स्तरीय स्तोत्रको गान गर्न लागेको छ। सबै दिशाका मानिसहरू यसमा सम्मिलित छन् । घिउ आदि 
उत्तम पदार्थ वनाएर यञ्चका लागि तयार गर्दछन् । यज्ञको प्रभावबाट संरक्षण गर्ने शक्तिहरू चारै 
दिशामा फैलिँदै छन् । तिमीहरू दुवैका रथमा सूर्यदेवको तेजस्वी पुत्री उषादेवी विराजमान छन् । 

सं यन्मिथः पस्पृधानासो अग्मत शुभे मखा अमिता जायवो रणे। 
युवोरह प्रवणे चेकिते रथो यदश्चिना वहथः सूरिमा वरम् ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो । जनताको हितका लागि अनेकाँ युद्ध जिले महान् शूरवीरहरू पारस्परिक 
प्रतिस्पर्धाका भावले एकत्रित हुन्छन् । त्यस बेला तिमीहरू दुईको रथ मन्द गतिले तल ओलंदै 
देखिन्छ । त्यसमा याजकका लागि उत्तम धन ल्याइएको हुन्छ। 
युव भुज्युं भुरमाणं विभिर्गतं स्वयुक्तिभिर्निवहन्ता पितृभ्य आ। 
यासिष्टं वर्तिवृषणा विजेन्यंप दिवोदासाय महि चेति वामवः ॥४॥ 
हे सर्वशक्तिमान् अश्चिनीकुमारहरू हो ! जीवनबाट हरेस खाएका ठुग्रपुत्र भुज्युलाई तिमीहरू दुईका 
प्रयासले पक्षीझैँ उड्ने यानमा मातापितासमक्ष पुन्यायौ। तिमीहरू दुईको यो सहयोग र संरक्षण 
दिवोदासका लागि पनि अति महत्त्वपूर्ण थियो । 
युवोरञश्चिना वपुषे युवायुजं रथं वाणी येमतुरस्य शर्ध्यम्। 
आवां पतित्व सख्याय जग्मुषी योषावृणीत जेन्या युवा फ्ती ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुई स्वयंले रथ हाँक्दा अति शोभायमान भयौ। तिमीहरूकै 
इसारामा रथ चल्दै थियो। मित्रताको इच्छा गर्ने, विजयबाट मात्रै प्राप्त गर्न सकिने सूर्यपुत्री 
उषादेवीले तिमीहरू दुवैलाई पतिका रूपमा वरण गरिन् । 
युवं रेभ॑ परिषुतेरुरुष्यथो हिमेन घर्म परितप्तमत्रये। 
शयोरवसं पिप्यथुर्गवि प्र क बहन नुन न् ॥६॥ 
तिमीहरू ति रेभलाई कष्टबाट मुक्ति दियौ। अत्रि क्रषि बसेका कारागारका अत्यन्त गर्मी 
ठाउँलाई शीतल जलले शान्त गरायौ। शयुका लागि गाईलाई दुधालु बनायौ र तिमीहरू दुईले नै 
पन्दनलाई लामो आयु प्रदान गन्यौ । 
 ०३ विय मा? रथंनदस्रा  छ ७िनिछुन ७ 
विप्रें जनथो विपन्यया प्र वामत्र 
रोच्नु संहार गर्नमा कुशल हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! थोत्रो रथ मर्मत गरेझैँ तिमीहरूले काला कुब बुढा 
कु तन्नेरी बनाइदियौ । प्रार्थनाबाट प्रशंसित हुँदै ज्ञानी वृक्षलाई भूमिबाट उप्पन्न । 
तिमीहरू दुईका यी सहयोगपूर्ण कार्यहरू यहाँका मानिसका लागि अत्यन्तै प्रभावकारी 


१२९ 


७? रर रा २ 





हु 


अपच्छतं कृपमाणं परावति पितुः स्वस्य त्यजसा निबाधितम् । 
जने स्वर्वतीरित कतीर्युवोरह चित्रा अभीके अभवन्नभिष्टयः ॥८॥ म 
आफ्ने बाबुले त्यागेपछि तुग्रले ज्यादै दुःख पाएका थिए । त्यस अवस्थामा प्रार्थना गर्ने मन्युकहा 
तिमीहरू दुवै निकै यढादेखि आयौ र उनलाई लग्यौ । तिमीहरूको यस्तो संरक्षणकारी कार्य ज्यादै 
अदभुत, तेजस्वी र सबैका निम्ति अनुकरणीय छ। 
उत स्या वां मधुमन्मक्षिकारपन्मदे । सोमस्यौशिजो हुवन्यति । 
युवं दधघीचो मन आ विवसथोञ्था शिरः प्रति वामश्व्य वदत् ॥९॥ 
सोमपानका प्रसन्रताले उशिकका पुत्र कक्षीवान् माहुरीले मधुर स्वरमा गुञ्जन गर्दै तिमीहरूलाई 
आह्वान गरे । तिमीहरूका सेवाबाट दधीचि व्रषिको मन प्रभावित भयो । त्यसपछि उनले आफो 
टाउको घोडाको जस्तै बनाए र तिमीहरू दुवैलाई मधुविद्याको उपदेश दिए। 
युवं पेदवे पुरुवारमश्चिना स्पृधां श्वेत तरुतारं दुवस्यथ।  
शयैंरभिद्यु पृतनासु दुष्टरं चर्कृत्यमिन्द्रमिव चर्षणीसहम् ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैले सबैबाट प्रशंसनीय, तेजस्वी, युद्धमा विजय प्राप्त गर्न, 
शद्पक्काह। अजेय, इन्द्रदेवजस्तै शत्रुहरूलाई पराजित गर्ने, चञ्चल सेतो अश्च पेदु राजालाई 
प्रदान गच्यौ। 


क फि 
त 
तनललक का ततगा पविविवधिआभलकााण  पपपमम 
छ कत भ्जिि 


सूक्त  १२० 
क्राषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  गायत्री ककुप् उष्णिक्। 
का राधद्धोत्राश्चिना वाँ को वाँ जोष उभयोः । कथा विधात्यप्रचेताः ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूलाई प्रसन्न गर्ने प्रिय प्रार्थना कस्ता छन् ? कसले तिमीहरूलाई 
सन्तुष्ट गराउनका सक्ला ? अल्प मानिसले तिमीहरूको उपासना कुन रीतिले गर्नुपला ? 
विहासतित  पुच्छेदविद्वानित्थापरो अचेताः । नू चिन्नु मर्ते अक्रो ॥२॥ 
ज्ञानी र प्रतिभारहित दुवै किसिमका मानिस विद्वान् अश्चिनीकुमारहरूबाट उचित मार्गदर्शन प्राप्त 
गरुन् । उनीहरूले मानवहितका लागि केही पनि गर्न नसक्ने असमर्थता प्रकट गर्लान् ? यस्तो 
सम्भव छैन, अवश्य उनीहरू मानवहिततर्फ प्रेरित हुर्नछन्। 
ता विद्वांसा हवामहे वां ता नो विद्दांसा मन्म वोचेतमद्य । 
प्रार्चद्वयमानो युवाकृ्ः ॥२॥  
सहयोगका निम्ति हामी अविश्वनीकुमारलाई आह्वान गर्दछौँ । आज तिमीहरू यहाँ आएर चिन्तनयुक्त 
मार्ग प्रदर्शन गराओ । तिमीहरू दुईप्रति मित्रताको इच्छा गर्ने यी मानिसहरू हवि समर्पित गर्दै 
तिमीहरूको अर्चना गर्दछन् । 
वि पृच्छामि पाक्यार न देवान्वषट्कृतस्यादभुतस्य दस्रा । 
पात च सह्भासो युवं च रभ्यसो नः ॥४॥ 
हे शत्रुसंहारक अश्चिनीकुमारहरू हो ! हाम्रो प्रार्थना तिमीहरूबाहेक कसैलाई होइन। ति 
अदभुत शक्तिका उत्पादक हौ, आदरपूर्वक दिइएको यो सोमरस ग्रहण गर र 
जिम्मेदारीपूर्ण कार्य निर्वाह गर्न समर्थ बनाओ। 


प्रया घोषे भृगवाणे न शोभे यया वाचा यजति पछ्रियो वाम्। 

प्रैषयुर्न विद्वान् ॥९॥  परेँ 
घोषा क्रषिका पुत्र, भृगु र ज्ञानसम्पन्न एवं अन्नका इच्छुक पज्ज कुलमा उत्पन्न अङ्गिरा क्राषिले 
स्तुतिरूपी वाणीको प्रयोग प्रस्तुतीकरण गर्न सक्ने क्षमता हाम्रा वाणीमा पनि आओस् । 

श्रुत गायत्रै तकवानस्याहँ चिद्धि रिरेभाश्चिना वाम्। आक्षी शुभस्पती दन्  आएकी 
हे कल्याणकारक अश्चिनीकुमारहरू हो ! प्रगतिको इच्छाले प्रेरित क्रषिले गायत्री छन्दमा हामी 
स्तोत्र तिमीहरू दुईले सुन्यौ । तिमीहरू दुवै नेत्रहीनलाई दृष्टि प्रदान गर्दछौ, त्यसका लागि 
तिमीहरूको गुणगान गर्दछौँ, हाम्रो पनि रहर पूरा होस् । म 

युवं ह्यास्तै महो रन्युवं वा यन्निरततंसतम् । 

ता नो वसू सुगोपा स्यातं पात नो वृकादघायोः ॥७॥ । धनी 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै कुनै साधकलाई मनग्गे दान पनि दिन्छौ र कसैका 


१२० हौ पु 





शक्ति पूर्ण रूपले छुटाई पनि दिन्छौ। तिमीहरू दुवै हाम्रा असल संरक्षक होओ । दुष्कर्मी तथा 
ब्वाँसाजस्ता क्रोधी शत्रुहरूबाट हामीलाई जोगाओ । 

मा कस्मै धातमभ्यमित्रिणे नो माकुत्रा नो गृहेभ्यो धेनवो गुः । 

हि स्तनाभुजो अशिश्वीः ॥८॥ 

कुनै शत्रुहरूसित पनि हाम्रो पराजय नहोस्। आफ्ना दुधले पालनपोषण गर्ने गाई बाछाबाट 
अलग्गिएर हाम्रो घर नछोड्न् । हाम्रो घर पोषक दुधले सधैँ समृद्ध रहोस् । 

दुहीयन्मित्रधितये युवाकृ राये च नो मिमीतँ वाजवत्यै। 

इषे च नो मिमीतं धेनुमत्यै ॥९॥ 
तिमीहरूका सहयोगको आशा गर्दै हामीलाई आफन्त पाल्नका लागि धेरै धनसम्पत्ति चाहिएको छ । 
त्यसैले शक्तिसम्पन्न धन र गाईसहित मनग्गे अन्न हामीलाई देओ  
 अश्चिनोरसनं रथमनश्वं वाजिनीवतोः । तेनाहँ भूरि चाकन ॥१०॥ 
न् सम्पन्न अश्चिनीकुमारहरूबाट विनाअश्व नै चल्ने रथ हामीले पायौँ । यसबाट हामी 
मनग्गे कीर्ति आर्जन गर्ने अभिलाषा गर्दछौँ । म 

अयं समह मा तनूद्याते जनाँ अनु । सोमपेयं सुखो रथ ॥११॥ तिन 
सुखदायी रथ धनले भरिपूर्ण छ। अश्चिनीकुमारहरू सोमपानका लागि याशिकहरूका नजिक यस 
रथमा चढेर जान्छन् । यस रथले हामीलाई ख्याति दिन्छ। 

अध स्वप्नस्य निर्विदेभुञ्जतश्व रेवतः । उभा ता बस्रि नश्यतः ॥१२॥ 
असमर्थलाई खान दिने उदारता नभएका धनीहरू र अल्छ्याइँ गरी बस्ने व्यक्तिलाई देख्ता हामीलाई 
ज्यादै दिक्क लाग्दछ । तिनीहरूको शीघ्र विनाश सुनिश्चित छ। 


सूक्त १२१ 
भ्रषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  इन्द्र विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
कदित्था कुछ  पात्र देवयतां श्रवद्गिरो अङ्गिरसां तुरण्यन् । 
प्र आ हर्म्यस्योरु क्रेसते अध्वरे यजत्रः ॥१॥ 
मनुष्यलाई संरक्षण प्रदान गर्ने इन्द्रदेव झट्टै देवत्व पद प्राप्त गर्न चाहने अङ्गिरसहरूको प्रार्थना 
सुन्लान् भन्ने निश्चित छैन । जब स्वीकार गर्दछन् त्यसपछि प्रजाका घरमा हुने यज्ञमा झट्ट पुगेर 
उनीहरूका अभीष्ट कामनाहरू पूर्ण गरिदिन्छन् । 
स्तम्भीद्ध द्यां स धरुणं प्रुषायदृभुर्वाजाय द्रविणं नरो गोः । 
अनु स्वजां महिषश्चक्षत व्रां मेनामश्चस्य परि मातरं गोः ॥२॥ 
पक्का पनि उनैले द्युलोकलाई स्थिरता प्रदान गरेका हुन् । तेजस्वी रश्मिका प्रकाशक इन्द्रदेव सर्वत्र 
अन्न उत्पादन गराउन जल बर्साउने माध्यम हुन् । महान् सूर्यदेव आफ्नी कन्या उषादेवीभन्दा पछि 
प्रकाशित हुन्छन् । शीघ्र गतिशील चन्द्रमाकी पली रात्रिलाई किरणहरूको माता बनाउँछन् । 
नक्षद्धवमरुणीः पूव्य राट् तुरो विशामङ्गिरसामनु चून्। 
तक्षद्वज्र नियुतं तस्तम्भद च्यां चतुष्पदे नर्याय द्विवादे ॥२॥ 
असल मानिसलाई सकत्कर्ममा प्रेरित गर्ने, आङ्गिरसहरूका ज्ञाता सूर्यदेव नित्य उषालाई प्रकाशमान 
गराउँदै श्रेष्ठ स्तुतिरूपी वाणीले सम्मानित हुन्छन् । इन्द्रदेव वज्ज धारिलो बनाउँछन् र प्राणीको 
कल्याणका निम्ति दिव्यलोकलाई स्थिरता प्रदान गर्दछन् । ०० पनि 
अस्य मदे स्वर्य दा त्रतायापीवृतमुस्रि 
यद्ध प्रसर्गे त्रिककुम्निवर्तदप द्वुहो मानुषस्य दुरो वः ॥४॥ 


 है इन्द्रदेव ! प्रार्थनाले प्रशसित भएर तिमी रनिङ हकका प्रकाशमय किरणसमूहलाई यज्ञ 
सम्पादनका लागि प्रकट गर्दछौ । जब तीनै लोकमा इन्द्रदेव युद्धमा तत्पर हुन्छन्, त्यस 
बेला तिनले विरोधीका लागि पतनको मार्ग खोल्दछन् । 
तुभ्य पयो यत्पितरावनीतां राधः सुरेतस्तुरणे  सुरण्यू। 
शुचि यत्ते रेक्ण आयजन्त सबर्दुघायाः पय  ॥५॥ 


 उत्तम र दुधालु गाईका घिउदुधले तिम्रा लागि मानिसले यज्ञ गरेपछि हे इन्द्रदेव ! तिमी चाँडै 
यु क्रियाशील हुन्छौ। तिमीलाई भरणपोषण गर्ने मातापिताजस्ता द्यावापृथिवीमा तिमी नै ऐश्वर्यप्रद 
श्रेष्ठ उत्पादन क्षमता भएको वर्षा गराउँछौँ । म 

१३१ 


०? ७ १८,१३९ 
विर ८३  
क  ति म ०००७ 





. 


अध प्र जशे तरणिर्ममन्तु प्र रोच्यस्या उषसो न सूरः । 
इन्दुर्येभिराष्ट स्वेदुहव्यैः स्रुवेण सिञ्चञ्जरणाभि धाम ॥९॥ 
सूर्यदेव प्रकाशित भएझैँ दुःखनाशक इन्द्रदेव पनि उषाका नजिके प्रकट हुन्छन्  श्रेष्ठ मधुर 
पदार्थको हवि प्रदान गर्ने इन्द्रदेवका लागि यज्ञस्थलमा सुरोपात्रले यजमानहरू सोमरस प्रदान 
गर्दछन् । इन्द्रदेव यस्तै सोमरसले अघाएर खुसी होञन् । 
स्विध्मा यद्वनधितिरपस्यात्सूरो अध्वेरै परि रोधना गोः । 
यद्ध प्रभासि कृत्व्याँ अनु च्ूननर्विशे पश्चिषे तुराय ॥७॥ 
प्रकाशित सूर्यका किरणका माध्यमबाट मेघले जल वर्षा गर्दाखेरि इन्द्रदेव यज्ञका लागि किरणको 
अवरोध हदइदिन्छन्। हे इन्द्रदेव ! तिमी सूर्यका किरणका रूपमा सञ्चार गर्दा गाडीवाल, 
पशुपालक र गतिशील पुरुषहरू आआफ्ना कार्य पूरा गर्न तयार हुन्छन् । 


अष्य महो दिव आदो हरी इह द्युम्नासाहमभि योधान उत्सम् । 

हरि यत्ते मन्दिनं दुक्षन्वृधे गोरभसमद्ररिभिर्वाताप्यम् ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! यज्चकर्ता मानिसले तिम्रो संवर्धनका लागि उत्तम, आनन्दप्रद गाईको दुध मिश्रितर 
शक्तिप्रद सोम ढुङ्गामा पेलेर तयार गर्दछन् । त्यस बेला विस्तृत दिव्यलोक नै ढाक्ने तिम्रो अश्चरूपी 
किरण हविरूपी सोमरस लिएर आउँछ । त्यो सोम ग्रहण गरेर वर्षा अवरोधक तत्त्व हटाउँदै तेजस्वी 
जलधारा तिमी चारैतिर बर्साङ । 


त्वमायसं प्रति वर्तयो गोर्दिवो अश्मानमुपनीतमृभ्वा । 

कृत्साय यत्र पुरुदूत वन्वञ्छुष्णमनन्तैः परियासि वधैः ॥९॥ 
अनेकौँले बोलाइने हे इन्द्रदेव ! तिमी कुत्सको संरक्षण गर्न शुष्ण दानवलाई विभिन्न शस्त्र प्रहार 
गर। त्यसलाई नाश गरेपछि निर्भय भएर सबै चारै दिशामा घुम्छन् । त्यस आक्रान्तालाई हनन 
गर्नका लागि तिमी त्रभुले स्वर्गलोकमा ल्याएका ढुङ्गा र फलामले बनेका शस्त्रास्त्र प्रहार गर्छौं। 


पुरा यत्सूरस्तमसो अपीतेस्तमद्विवः फलिगं हेतिमस्य। 
शुष्णस्य चित्परिहितं यदोजो दिवस्परि सुमित तदादः ॥१०॥ 
वज्नधारी इन्द्रदेवले बादल नष्ट पार्ने शस्त्र प्रहार सूर्यदेव मुक्त भए । हे इन्द्रदेव ! दयुलोक 
छेकिराखेको शुष्णुको वल तिमीले नष्ट गरायौ । 
अनु त्वां मही पाजसी अच्क्रे द्यावाक्षामा मदतामिन्द्र कर्मन् । 
त्वै वृत्रमाशयानं सिरासु महो वज्रेण सिष्वपो वराहुम् ॥११॥ 
महान् सामर्थ्यलै युक्त हे इन्द्रदेव ! सबैतिर व्याप्त रहेका द्युलोक र भूलोकले तिम्रा कार्यप्रति 
आभार . प्रकट गरे। तिमी त्यसबाट प्रोत्साहित भयौ र विशाल वञ्जले वृत्रलाई पानीभित्रै 
पसारिंदियौ । ह 
त्वमिन्द्र नरयो याँ अवो बृन्तिष्ठा वातस्य सुयुजो वहिष्ठान्। 
यं ते काव्य उशना मन्दिनं दादवृत्रहण पार्य ततक्ष वज्जम्॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! क्रान्तदर्शी उशनाका पुत्रले आनन्दप्रद, वृत्रहन्ता र शञ्ुआक्रान्ता नज तिम्रा लागि प्रदान 
गरे। तिमीले त्यसलाई धारिलो बनायौ । भारी वहन गर्न कुशल, रथमा राम्रोसित बाँधिएका र 
वायुसरिको वेग भएका घोडाहरूले तानिएका रथमा बसेर तिमी मनुष्यका हितचिन्तकहरूलाई 
संरक्षण प्रदान गर्दछौ । 
त्व सूरो हरितो रामयो नृन्भरच्चक्रमेतशो नायमिन्द्र । 


प्रास्य पारे नवतिं नाव्यानामपि कर्तमवर्तयो ॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी प्रकाशमान सूर्यदेवजस्तै मानिसहरूको छौ र रस शोषण गर्ने नारि 
प्रकट गर्दछौ । तिम्रा रथका पाङ्ग्रा सधैँ गतिमान् रहन्छन् । नौकाबाट तर्न सकिने नब्बे वटा नदी 


यञ्चविरोधीलाई फ्याँकेर तिमीले विलक्षण तरिकाले यज्ञकार्य सम्पन्न गरायौ । 
त्व नो अस्या इन्द्र दुर्ईणायाः पाहि वज्रिवो दुरितादभीके । 
प्र नो वाजात्रथ्यो३ अश्वबुध्यानिषे यन्धि वर्वसे सुबुतानै ॥१४॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । अति प्रयासपूर्वक नष्ट गर्न दुर्गतिकारक पापकर्मबाट हामीलाई 
जोगाएर संरक्षित गर। युद्धभूमिमा हाम्रो अति जतन गर। हामीलाई यश, बल र सत्यबुत्त 
व्यवहारका लागि रथ र अश्चयुक्त ऐश्वर्यसम्पदा प्रदान गर । हत 


१२३२ ।।। ति 





मा सा ते अस्मस्सुमतिर्वि दसद्वाजप्रमह समिषो वरन्त । 
आ नो भज मघनन्गोष्वर्यो मंहिष्ठास्ते सधमादः स्याम ॥१५॥ 


स्तुति गर्न योग्य सामर्थ्यवान् हे इन्द्रदेव ! हाम्रा जीवनमा तिम्रा विवेकबुद्धिको कहिल्यै अभाव 


नहोस् । विवेकबुद्धिले हामीले सबै खालका अन्न र धन आर्जन गर्न सकाौँ । हे श्रेष्ठ ऐश्वर्यसम्पन्न 
इन्द्रदेव । हामीलाई पशुधनले परिपूर्ण गर र तिम्रो महिमा बढाउने हामी सबै जना एकैसाथ रहेर 
आनन्दित होऔँ । 
सूक्त  १२२ 
क्रषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  इन्द्र विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् विराट। 
प्रवः पान्त रघुमन्यवो३न्धो यञ् रुद्राय मीढहुषे भरध्वम्। 
दिवो अस्तोष्यसुरस्य वीरैरिषुध्येव मरुतो रोदस्यो ॥१॥ 
है क्रोधविहीन क्रस्विकहरू हो ! तिमीहरू हर्षप्रदायक रुद्रदेवलाई अन्नरूपी आहुति चढाओ । जसरी 
धनुर्धारीले बाणद्वारा शत्रुपक्षको विनाश गर्दछ, उसै गरी दिव्यलोकबाट आएर असुरता संहार गर्ने 
७०१३ । हामी दिव्यलोक र भूलोकका बीचमा शूरवीरहरूका साथ वास गर्ने मरुतृगणलाई प्रार्थना 
गर्दछौँ । 
पलीव पूर्वहूति वावृधध्या उषासानक्ता पुरुधा विदाने । 
स्तरीर्नात्क व्युतं वसाना सूर्यस्य श्रिया सुदृशी हिरण्यै ॥२॥ 
धर्मप्लीले पतिलाई सहयोग गरेझैँ उषादेवी र रात्रिले हाम्रा पहिलेका प्रार्थनाहरू बुझेर हामीलाई 
प्रगतिका मार्गमा अग्रसर गराञन् । अन्धकार नष्ट गर्ने सूर्यदेवजस्तै, स्वर्णिम वस्त्रले सुसज्जित, 
सौन्दर्यले सुशोभित र अति रूपवती उषादेवीले हामीलाई उन्नतिका शिखरमा पुन्याछन् । 
ममतु न परिज्मा वसर्हा ममत्नु वातो अपां वृषण्वान्। 
शिशीतमिन्द्रापर्वता युवं नस्तन्नो विश्वे वरिवस्यन्तु देवाः ॥३ ॥ 
अन्धकार नाश गरेर सर्वत्र घुम्दै दिन निम्त्याउने सूर्यदेवले हामीलाई सुख प्रदान गरुन् । वायुदेवले 
जल वर्षा गरेर आनन्दित गरुन् । इन्द्रले मेघ र हामीलाई स्वच्छ पारुन्। सबै देवताले हामीलाई 
ऐश्वर्यसम्पत्र गराखन् । 
उत त्या मे यशसा श्वेतनायै व्यन्ता पान्तौशिजो हुवध्यै । 
प्रवो नपातमपां कृणुध्वं प्र मातरा रास्पिनस्यायो ॥४॥ 
उशिकका पुत्र कक्षीवानूले यश र तेज प्राप्त गर्नका लागि सर्वत्र गमनशील, पालनकर्ता 
अश्चिनीकुमारलाई प्रार्थना गरे । हे मनुष्यहरू हो ! सत्कर्मका संरक्षक अग्निदेवलाई उत्तम प्रार्थना 
गर । स्तुति गर्नेहरूले मातापिताजस्ता द्यावापृथिवीलाई प्रार्थना गर । 
आ वो रुवण्युमौशिजो हुवध्यै घोषेव शंसमर्जुनस्य नंशे। 
प्र वः पृष्णे दावन औँ अच्छा वोचेय वसुतातिमग्ने ॥५॥ 
हे देवताहरू हो  घोषा नामकी स्त्रीले रोग निको पार्न अश्चिनीकुमारलाई बोलाएभझैँ उशिक पुत्र 
कक्षीवान्ले दुःख मेटाउन तिमीहरूलाई बोलाउन ठूलो स्वरमा स्तोत्र पाठ गर्दछन्। तिमीहरूसँगै 
धनदाता पूषादेवलाई पनि उनले प्रार्थना गर्दछन् । सम्पदा प्राप्त गर्नुका लागि अग्निदेवलाई पनि 
उनी प्रार्थना गर्छन् । 
मे मित्रावरुणा हवेमोत श्रुतँ सदने विश्वतः सीमू। . 
नः श्रोतुरातिः सुश्रोतुः सुक्षेत्रा सिन्धुरद्धिः ॥॥ 
हे मित्र र वरुणदेवहरू हो  तिमीहरू दुवै हाम्रो निवेदन सुन। यज्ञमण्डपमा चारैतिर गाइएका 
प्रार्थना पनि सुन। सुविख्यात, दानशील, जलवर्षक देवताहरूले हाम्रो प्रार्थना सुनेर जलराशिले 
हाम्रा खेतबारी सिँचाइ गरुन् । 
स्तुषे सा वां वरुण मित्र रातिर्गवाँ शता पृक्षयामेषु पज्े। 
श्रुतरथे प्रियर्थे दधानाः सद्घः पुष्टि निरुन्धानासो अग्मन् ॥७॥ 
हे मित्र र वरुणदेवहरू हो  तिमीहरूलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । तीव्र वेगमा अश्च कुदाउने शूरवीरले 
सङ्प्रामभूमिबाट असङ्ख्य गाईरूपी धन उपलब्ध गर्न पाउँछ । दुवै उसै विख्यात एवं प्रिय 
स्थमा तुरुन्त यहाँ आओ र हामीलाई समृद्ध गराओ । 


१३२ 





अस्य स्तुषे महिमघस्य राधः सचा सनेम नहुषः सुवीराः । 
जनो यः पज्जेभ्यो वाजिनीवानश्वावतो रथिनो मह्यो सूरिः ॥०८॥ 
घोडा र रथले सजिएका योद्धालाई हाम्रो संरक्षणका लागि प्रेरित गर्ने महान् वैभवशाली एवं 
सामर्थ्यवान् मानिसका धनलाई सबैले प्रशंसा गर्दछन् । हामी श्रेष्ठ शूरतासम्पत्न मानिसहरू जति 
छौँ, सबै एकै ठाउँमा सङ्गठित होऔँ । 
जनो यो मित्रावरुणावभिध्ुगपो न वा सुनोत्यक्ष्णयाध्नुक्। 
स्वयं स यक्ष्म दृदये नि धत्त आप यदी होत्राभिर्क्रातावा ॥९॥ 
हे मित्र र वणदेवहरू हो ! तिमीहरूसित विनाकारण द्रेष गर्ने, सोमरस निष्पादन नगर्ने, यङ्ीय 
भावना नभएका, कुमार्गमा हिँड्ने मानिसहरू अनेकौँ किसिमका मानसिक एवं हृदयका रोगले 
पीडित हुन्छन् । सत्य मार्गमा हिँड्दै मन्त्र उच्चारण गर्दै यज्ञ सम्पन्न गर्नेहरूले सधैँ तिमीहरूको कृपा 
प्राप्त गर्दछन् । 
स व्राधतो नहुषो दंसुजूतः शर्धस्तरो नरां गूर्तश्रवाः । 
विसृष्टरातिर्याति बाडहसृत्वा विश्वासु पृत्सु सदमिच्छूर ॥१०॥ म 
हे देवताहरू हो ! यजन गर्ने साधकहरू अश्चले युक्त होङन् । शत्रुका लागि भयङ्कर विनाशकर्तार 
अति तेजस्वी होङन् । उनीहरू मगन्तेप्रति उदार र महान बलशाली होछन् । त्यस्तै व्यक्ति युद्धमा 
सामर्थ्यवान् शत्रुलाई विनाश गर्दै अगाडि सर्दछन् । 
अध ग्मन्ता नहुषो हवं सूरेः श्रोता राजानो अमृतस्य मन्द्राः । 
नभोजुवो यन्निखस्य राधः प्रशस्तये महिना रथवते ॥११॥ 
हे सर्वत्र आकाशमा डुल्ने देवताहरू हो । तिमीहरू आफ्ना बलबुताले अमङ्गलकारी दुष्टको 
सम्पत्ति खोसेर प्रशंसायोग्य उत्तम रथ चलाउने शूरवीरलाई हस्तान्तरण गर्दछौँ । तेजस्वी, हर्षदायक 
र अमृतमय यञ्चतर्फ प्रेरित गराउने हे देवताहरू हो ! मानिसको स्तुति सुनेर तिमीहरू यहाँ आओ। 
एतं शर्ष धाम यस्य सुरेरित्यवोचन्दशतयस्य नँशे। 
द्युम्नानि येषु वसुताती रारन्विश्चे सन्वन्तु प्रभृथेषु वाजम् ॥१२॥ 
दस वय चमस पात्रमा सोमरस राखेर बोलाउने स्तुतिकर्ताको सामर्थ्य देवताहरूले बढाइदिन्छन 
भनिन्छ । तेजयुक्त ऐश्वर्यले भएका देवताहरू हाम्रा यञ्चना आएर हविष्यात्र सेवन गरुन् । 
मन्दामहे दशतयस्य धासेर्ट्रिर्यत्पञ्च बिभ्रतो यन्त्यन्ना । 
किमिष्यश्व इष्टरश्मिरेत ईशानासस्तरुष क्रञ्जते नृन्॥१२।॥ 
दस वय चमस पात्रमा राखिएको सोमरूपी हविष्यान्न लिएर आउनेछन् । ती पात्रहरूमा राखिएकी 
सोमरसरूपी अन्नले हामी प्रशंसित छौँ । अश्वलाई लगाम लगाएर नियन्त्रण गर्न निपुण, शत्रुसंहाक 
देवताहरू छँदाछँदै श्रद्धालु मानिसलाई दुःख दिन कसले पो सक्ला र्? अतः कसैले पति 
उनीहरूको अहित गर्न सक्दैन । 
हिरण्यकर्ण मणिग्रीवमर्णस्तन्नो विश्वे वरिवस्यन्तु देवाः । 
अर्यौ गिर सद्च आ जमग्मुषीरोस्राश्नकन्तुभयेष्वस्मे ॥१४॥ 
कानमा सुनका आभूषण र कण्ठमा मणि लगाएका सम्पूर्ण देवताहरूले हामीलाई असल सत 
प्रदान गरुन्। यज्ञमा हामीले उच्चारण गरेको प्रार्थना र घिउको आहुति यी श्रेष्ठ देवताहरू. 
ग्रहण गरुन् । 
चत्वारो मा मशर्शारस्य शिश्वस्त्रयो राञ्च आयवसस्य जिष्णोः । 
रथो वां मित्रावरुणा दीर्घाप्साः स्यूमगभस्तिः सूरो नाद्यौत् ॥१५॥ हामीलाई 
पराक्रमी मशर्शार राजाका चार पुत्र र झ्षत्नका अधिपति आयवस राजाका तीन पुत्रले सइिमयुत रथ 
पीडित गराएका छन्। हे मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवैका कल्याणकारी विशाल ८ 


सूर्यदेवझैँ आलोकित होखन् । 
१३४ पु 





तका. सूक्त  १२३ 
क्रषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
पृथू रथो दक्षिणाया अयोज्यैन॑ देवासो अमृतासो अस्थुः । 
कृष्णा दुदस्थादर्यार विहायाश्चिकित्सन्ती मानुषाय क्षयाय ॥१॥ 
उषादेवीको कुशल र विस्तृत रथ घोडा नारेर तयार गरिएको छ र त्यसमा अमर देवगण आएर 
बसेका छन्। विशिष्ट तरिकाले प्रकाशित उषादेवी मानिसलाई सुखद निवास दिनका. लागि 
प्रय्नशील भएर डर लाग्दो अन्धकारभन्दा माथि आएर प्रकट भइन् । 


पूर्वा विश्वस्माद्भुवनादबोधि जयन्ती वाजं बृहती समुत्री । 

उच्चा व्यख्यद्युवतिः पुनर्भूरोषा अगन्प्रथमा पूर्वहूतौ ॥२॥ गराउँछिन 
सबै प्राणीभन्दा पहिले उषादेवी जाग्दछिन् । मनग्गे धन दान गर्ने उषादेवी ऐश्वर्य उत्पन्न गराउँछिन् । 
बारम्बार आउने चिरयुवा उषादेवी यञ्चको सर्वप्रथम स्थानमा विराजमान हुन्छिन् र अग्लो ठाउँबाट 
सबैलाई हेर्दछिन् । 

यदद्य भागं विभजासि नृभ्य उषो देवि मर्त्यत्रा सुजाते । 

नो अत्र सविता दमूना अनागसो वोचति सूर्याय ॥३॥ 

हे कुलीन उषादेवी ! तिमी मनुष्यको पालनकर्त्री हौ, त्यसैले मानिसका लागि धनको उपयुक्त भाग 
प्रदान गर्दछ्यौ । त्यस बेला दानप्रति प्रेरित गर्ने सूर्यदेवका सामु हामीलाई पापरहित बना । 


गृहङगृहमहना यात्यच्छा दिवेदिवे अधि नामा दधाना । 
सिषासन्ती द्योतना शश्वचदागादग्रमग्रमिद्धजते वसूनाम् ॥४॥ 
उपादेवी हविको भाग ग्रहण गर्नका लागि प्रत्येक दिन आउँछिन् । कोर्ति धारण गरेकी उषादेवी सधैँ 
प्रत्येक घरमा जान्छिन् र धनको असल अंश ग्रहण गर्दछिन् । 
भगस्य स्वसा वरुणस्य जामिरुषः सूनृते प्रथमा जरस्व । 
पश्चा स दघ्या यो अघस्य धाता जयेम तं दक्षिणया रथेन ॥५॥ 
हे सुभाषिणी उषादेवी ! तिमी भगदेव र वरुणदेवकी बहिनीजस्तै हुनाले देवताहरूमा सबैभन्दा 
पहिले स्तुति गर्न योग्य छै । पापी शत्रुलाई हामी पक्रन सकौँ र तिमीले कुशलतापूर्वक हाँकेको 
रथले तिनीहरूलाई परास्त गराऔँ। 
उदीरतां सुनृता उत्युरन्धीरुदग्नय शुशुचानासो अस्थुः । 
स्पार्हा वसूनि तमसापगूडहाविष्कृणवन्त्युषसो विभातीः ॥६॥ 
हाम्रा मुखले स्तोत्र गाओस् । सत्कर्मतिर तिखो बुद्धि प्रेरित गरौँ । बालिएको अग्नि सधैँ बलिरहोस्। 
तेजस्वी उषाले अन्धकारमा छोपिएका धन प्रकट गराउन् । 
अपान्यदेत्यभ्यपन्यदेति विषुरूपे अहनी सं चरेते। 
परिक्षितोस्तमो अन्या गुहाकरद्यौदुषाः शोशुचता रथेन ॥७॥ 
विपरीत रूपरङ्ग भएका रात्रि र उषादेवी क्रमशः आउँछन् र जान्छन्। एउटी गएपछि अर्की 
आउँछिन् । यी भ्रमणशीलहरूमा एउटी रात्रिले सबैलाई अन्धकारमा छोप्दछिन् र अर्की उषादेवीले 
प्रकाशयुक्त तेजरूपी रथले सबैलाई प्रकाशित गर्दछिन् । 
सदृशीरद्य सदृशीरिदु श्वो दीर्घ सचन्ते वरुणस्य धाम। 
अनवद्यास्त्रिशत योजनान्येकैका क्रतुं परि यन्ति सद्यः ॥८॥ 
आजभैं उपाहरू भोलि पनि आउँछन् । पवित्र उषाहरू वरुणदेवका पवित्र स्थानमा निकै बेर 
हन्छन्। एउटी उषादेवीले तीस योजनको पक्रिमा गर्दै निश्चित समयका कर्ममा प्रेरणा दिने 
सूर्यदेवका अगाडि यिनीहरू हिँड्दछिन्। प्कादनदिठाटचि 
जानत्यह्ः प्रथमस्य नाम शुक्रा कृष्णादजनिष्ट श्वितीची । 
दिनको भ्रतस्य योषा न मिनाति धामाहरहर्निष्कृतमाचरन्ती ॥९।  
दिनको प्रारम्भ काललाई चिनेकी, गोरो वर्णकी तेजस्विनी उषा काली रात्रिका काला अन्धकारबाट 
दमन हुन्छिन्। स्त्रीरूपी उषा सत्यव्रत नत्यागीकन प्रतिदिन निश्चित बेलामा आउँछिन र 
नियमपूर्वक रहन्छिन् । 


१३५ 


कन्येव तन्वार पुतापात ५० र तुक्य  ०८ । हट 
संस्मयमाना युर्वातः पुरस्ताद र्वक्षासि  
हे उषादेवी ! शरीर प्रदर्शन गर्ने कन्याजस्तै देखिएकी तिमी अभीष्ट पूरा गर्ने अधिक सुसदिवका 
समीप जान्छ्यौ । नवयुवतीभझैँ मुस्काउँदै कान्तिमती भएर आफ्ना प्रकाशले किरणरूपी वक्षस्थल 
प्रकट रूपमा प्रदर्शन गराउँछ्यौ । कारक 
सुसङ्काशा मातृमृष्टेव योषाविस्तन्वे कृणुष दुश क 
भद्रा त्वमुषो वितर व्युच्छ न तत्ते अन्या उषसो नशन्त ॥११॥ अङ्गहरु 
आफ्नै आमाले सिँगरेकी तरुनी छोरीजस्तै सुन्दर उषादेवी आफ्ना किरणरूपी शारीरिक अङ्ग 
मानौँ देखाउनकै लागि प्रकट गर्दै छिन् । हे उषादेवी हुदैनन् तिमी मनुष्यको कल्याण गर्दै व्यापक क्षेत्रमा 
प्रकाशित होङ । अन्य उषाहरू तिमीसमान तेजस्वी हुँदैनन् । म 
। ओधावतीगोमीबि्ववारा यतमाना रश्मिभिः .००७०  
यन्ति पुनरा च यन्ति भद्रा नाम वहमाना  
अश्वर गाइहरूलेन आदरयोग्य, सूर्यदेवका किरण अन्धकार हटाउन प्रयलशील छन् । हितकारी 
यश धारण गर्ने उषाहरू पर गएभैँ देखिए तापनि त्यहीँ आउँछन् । 
,. भरमा मालती टि बा 
उषो नो अद्य सुहवा व्युछास्मासु रायो मधवत्सु च स्युः 
हे उषादेवी ! सूर्यदेवको रश्मि अनुकूल रहँदा तिमी हाम्रा मनलाई हितकारी कर्ममा प्रेरित गर । 
आह्वान गरेपछि तिमी हाम्रा सामु प्रकट हो । हामी र ऐश्वर्यवानहरूलाई मनग्गे मात्रामा धनसम्पदा 
प्रदान गर । 
सूक्त  १२४ 
क्रषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । दवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
उषा उच्छन्ती समिधाने अग्ना उद्यन्त्सूर्य उर्विया ज्योतिरञ्रेत्। 
देवो नो अत्र सविता न्वर्थ प्रासावीद् द्विपत्र चतुष्पदित्यै ॥१॥ 
अग्नि प्रदीप्त भएपछि उषादेवी अन्धकार नाश गर्दै उदाइरहकेका सूर्यको जस्तै अत्यन्त तेज धारण 
गर्दछिन् । सूर्यदेवले हामीलाई उपयोगी धन दिन्छन् र मनुष्य तथा अन्य प्राणीलाई हिँड्नका लागि 
मार्ग खुला गरिदिन्छन् । 
अमिनती दैव्यानि व्रतानि प्रमिनती मनुष्या युगानि । 
ईयुषीणामुपमा शश्चतीनामायतीनां प्रथमोषा व्यद्यौत्॥२॥ 
उषादेवी नियमअनुशासन पालन गर्नेगराउने गर्दै मानिसको आयु निरन्तर कम गर्छिन् । विगतम 
निरन्तर आएका उषाहरूका अन्त्यमा र भविष्यमा आउने उषाहरूका प्रारम्भमा यति बेला यी उषा 
प्रकट हुन्छिन् । 
एषा दिवो दुहिता प्रत्यदर्शि ज्योतिर्वसाना समना पुरस्तात्। 
क्रतस्य पन्थामन्वेति साधु प्रजानतीव न दिशो मिनाति ॥३॥ 
स्वर्गलोककी कन्याजस्ती उषादेवी प्रकाशरूपी वस्त्र धारण गर्ने, भव्य मन भएको र प्रतिदिन पूर्व 


दिशाबाट आउने गरेकी देखिन्छिन् । सत्यको मार्गमा हिँड्ने विदुषी नारीझैँ दिशाहरूलाई अवरोध 
नगरीकन यी उषादेवी जान्छिन् । 


उपो अदर्शि शुन्ध्युवो न वक्षो नोधा इवाविरकृत प्रियाणि । 
अदासन्न . शश्वत्तमागातुनरेयुषीणाम् ॥४॥ 
दधाएजिर्तपसातजसी उद नजिकै हुक छन् नयाँ वस्द निर्माण गरे सुतिले 
हेरूलाइ प्रकट छन् परिवारलाई जगाउने 
आगामी उषाहरूमध्येकी सर्वप्रथम यी उषा फेरि हक । छुवेको परिवारलाई जगाउने 
पूर्वे अर्ध रजसो अप्त्यस्य गरवाँ जनित्र्यकृत प्र केतुम्। 
वि.  व्यु प्रथते वितरं वरीय ओभा पृणन्ती पित्रोरुपस्था ॥ त 
द्युलोक पद  उत्पन्न गराउने उषादेवीले प्रकाशरूपी ध्वजा फर्फराइन 
॥। रहेर दुवै लोकल. के कै 
तेजस्वी प्रकाशले अन्तरिक्षलाई परिपूर्ण गराउँछिन् प्रकाशयुक्त पार्दै यी  विर्शि 


छ 





ं म 


१३६ 
हो २. 








तार गपकलुटलाम्लमहादाकाककालणलहामालाहुकाराटकलााङुकाला लामा एक एकएक उल एका आगणणा जजकन् रण 


एवेदेषा पुरुतमा दृशे कं नाजामि न परि वृणक्ति जामिम्। 


अरेपसा तन्वार शाशदाना नार्भादीषते न महो विभाती ॥६॥ 


निरन्तर विस्तृत भइरहने उषाले विरोधीलाई आफ्ना प्रकाशको आनन्ददायी सुखबाट वञ्चित 
गराइनन् र आत्मीयजनलाई पनि त्यसबाट 


वञ्चित गर्न सविदिनन्। प्रकाशरूपी निर्दोष शरीरले 


प्रकाशित हुने उषादेवी सानातिनाबाट टाढा हुन नसकेझैँ ठूलालाई पनि त्याग्न सक्दिनन् र सानाठूलो 
सबैलाई प्रकाशित गर्दछिन् । 


अभ्रातेव पुस एति प्रतीची गर्तारगिव सनये धनानाम्। 
जायेव पत्य उशती सुवासा उषा हस्रेव नि रिणीते अप्स ॥७॥ 
दाजुभाइविनाकी चेली निराश्रित भएपछि आमाबाबुसित गएभझैँ र धनको अंश पाउनका लागि 


निराश्रित पतिघवाक न्यायालयमा गएभेँ उत्तम वस्त्र धारण गरेर सूर्यरूपी पतिलाई भेट्ने इच्छाले 
उषादेवी मुस्कुराउँदै आफ्नो किरणरूपी सौन्दर्य प्रकट गर्न लागिन् । 


स्वसा स्वस्े ज्यायस्यै योनिमारैगपैत्यस्याः प्रतिचक्ष्येव। 

व्युच्छन्ती रश्मिभिः सूर्यस्याञ्ज्यङ्क्ते समनगा इव व्राः ॥८॥ ॥ 
बहिनीले दिदीलाई खाली ठाउँ दिएभैँ रात्रिरूपी बहिनीले आफ्नी दिदी उषादेवीलाई ठाउँ दिँदै 
अर्केतिर हिँडिन्। सूर्यदेवका रश्मिले अन्धकार हट्यो र यी उषादेवी उत्सवमा जाने महिलाजस्तै 
देखिइन् । उनले व्यवस्थित किरणसमूहमा स्वरूप प्रकट गरिन् । 


भइन   १०७ पूर्वासामहसु पूर्वामभ्येति पश्चात्। 
ताः रेवदुच्छन्तु सुदिना उषासः ॥९॥ 
उषारूपी दिदीबहिनीहरू गइरहँदा एकपछि अर्को अन्तिम नयाँ उषादेवीको लर्को लाग्दछ। ती 
उपषादेवीले पहिलेझैँ हाम्रा लागि निश्चय पनि प्रचुर धनयुक्त श्रेष्ठ दिवसका लागि प्रकाशित गरुन् । 

प्र बोधयोषः पृणतो मघोन्यबुध्यमानाः पणयः ससन्तु । 

रेवदुच्छ मघवद्धयो मघोनि रेवत्स्तोत्रै सूनृते जारयन्ती ॥१०॥ 
हे धनशालिनी उषादेवी ! तिमी दाताहरूलाई जगाङ। नजाग्ने लोभी व्यापारी सुतून् । 
वैभवशालिनी उषाले धनवान्का निमित्त धन दिनुका साथै यञ्चीय भावनाको प्रेरणा दिन् । हे 
सुभाषिणी उपादेवी ! तिमी सम्पूर्ण प्राणीको आयु कम गर्दछ्यौ । तिमी स्तोताहरूका निम्ति अपार 
वैभवले युक्त भएर प्रकाशमान होङ । 

अवेयमश्चैद्युवतिः पुरस्ताद्युङक्ते गवामरुणानामनीकम् । 

वि नूनमुच्छादसति प्र केतुर्गहंगृहमुप तिष्ठाते अग्नि ॥११॥ 
तरुणी स्त्रीजस्तै उषादेवी पूर्व दिशामा प्रकट हुँदै छिन् । यिनले किरणरूपी रातो अश्च आफ्ना रथमा 
जोतेकी छिन् । उपादेवी निश्चित र विशिष्ट रूपमा प्रकट हुन्छिन् । उनका प्रकाशरूपी ध्वजाको 
आरोहण हुँदा घरघरमा यज्ञको अग्नि प्रज्वलित हुन्छ। 


उत्ते वयश्चिद्वसतेरपप्तत्ररश्च ये पितुभाजो व्युष्यै। 

अमा सते वहसि भूरि वाममुषो देवि दाशुषे मर्त्याय ॥१२॥ 
उपादेवी प्रकट हुँदाखेरि पक्षीले आआफ्नो गुण त्याग्छन् । मानिसहरू अन्नको खोजी लाग्छन्। हे 
उपादेवी ! यज्ञ र दान गर्ने गृहस्थीहरूलाई प्रचुर धनसम्पदा प्रदान गर । 

अस्तोढव स्तोम्या ब्रह्लणा मे वीवृधध्वमुशतीरुषासः । 

युष्माक देवीरवसा सनेम सहस्रिणे च शतिनं च वाजम् ॥१३॥ 
हे स्तुतियोग्य उषाहरू हो ! हाम्रा स्तुतिले तिमीहरूको प्रार्थना सम्पन्न हुँदै छ। प्रगतिमा लाग्ने 
प्रजालाई उषाहरूले समृद्ध गराछन्। हे देवत्वसम्पन्न उषाहरू हो । तिमीहरूका संरक्षण साधनले 
हामी सयौँ वा हजारौँ धनधान्य र बलबर्गत आर्जन गरौँ । 

सूक्त  १२५ 
५ श्रषि  मक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  स्वनय दानस्तुति । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

प्राता रल॑ प्रातरित्वा दधाति त॑ चिकित्वान्प्रतिगृह्या नि धत्ते। 

तेन प्रजा वर्धयमान आयू रायस्पोषेण सचते सुवीरः ॥१॥ 
बरभात कालीन सूर्यदेव स्वास्थ्यप्रद पोषक तत्त्व मनुष्यलाई दिन्छन् । ज्ञानी मानिस यस तथ्यबाट 


१३७ 











दि 


परिचित हुन्छन् । त्यसैले उनीहरू सूर्योदयभन्दा पहिले नै उठेर रश्मि मिसिएका प्राणतत्त्वरूपी रल 


लाभ गरेर कृतकृत्य हुन्छन् । त्यसबाट मानिसले दीर्घायु प्राप्त गरेर सन्तान लाभले गर्दै धनसम्पदा र 
स्वस्थ जीवन प्राप्त गर्दछन् । 


सुगुरसत्सुहिरण्यः स्वश्वो बृहदस्मै वय इन्द्रो दधाति । 

यस्त्वायन्त वसुना प्रातरित्वो मुक्षीजयेव पदि मुत्सिनाति ॥२॥ 
दानी मानिसले बिहान उठ्नासाथ मगन्तेलाई डोरीले पैतालादेखि शिरसम्म बाँधेजस्तै पारेर अपार 
धन दिन्छ। यस्तो दानी मानिस राम्रा गाई, घोडा र सुनले भरिपूर्ण हुन्छ । यिनलाई इन्द्रदेवले अन्न, 
धन आदि प्रदान गर्दछन् । 


आयमद्च सुकृत प्रातरिच्छन्निष्टे पुत्रै वसुमता रथेन । 

अंशोः सुतं पायय मत्सरस्य क्षयद्वीरं वर्षय सूनृताभिः ॥२॥ 
हे देवताहरू हो । धनले सम्पन्न, यज्ञ संरक्षक र श्रेष्ठ कर्तव्य निर्वाह गर्ने पुत्र प्राप्त होस् भनेर आज 
प्रातः हामी रथमा तिमीहरूकहाँ आएका छौँ । तिमीहरू सुखदायक छौ । तयार गरिएको सोमरस 
ग्रहण गर र वीरलाई आश्रय दिँदै हामीलाई शुभ आशीर्वादले मङ्गल गर । 

उपक्षरन्ति सिन्धवो मयोभुव ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । 

पृणन्तं च पपुरि च श्रवस्यवो घृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः ॥४॥ 
हालै वा भविष्यमा यञ्च गर्ने वा यज्ञको विचार गर्नेहरूका लागि सुखद नदी बग्दछ। सबैका लागि 


कल्याणकारी र सबैलाई सम्पन्न गराउने याजकलाई अन्नले समृद्ध पार्ने गाईले घिउको धारा प्रदान 
गर्दछ। 


नाकस्य पृष्ठे अधि तिष्ठति श्रितो यः पृणाति स ह देवेषु गच्छति। 

तस्मा आपो घृतमर्षन्ति सिन्धवस्तस्मा इयं दक्षिणा पिन्वते सदा ॥५॥ 
आफ्ना आश्रितजनलाई धनधान्य र स्वर्गीय सुखले परिपूर्ण गराउनेहरू देवत्व पद प्राप्त गरेर 
प्रतिष्ठित हुन्छन् । दानीका लागि प्राणजस्तो बनेर जल प्रवाहित भइदिन्छ र पृथ्वीले तिनीहरूकै 
लागि अन्नको भण्डार पर्याप्त प्रदान गर्छ । 

दक्षिणावतामिदिमानि चित्रा दक्षिणावतां दिवि सूर्यासः । 

दक्षिणावन्तो अमृत भजन्ते दक्षिणावन्तः प्र तिरन्त आयुः ॥६॥ 
सार्थक दान दाताले विलक्षण उपलब्धि प्राप्त गर्छन् । दिव्य लोकबाट सूर्यदेव उनैका लागि स्वास्थ्य 
प्रदान गर्दछन् । दान दाताले अमर पद प्राप्त गर्दछन् । प्रसन्न दानीप्रति दानको भावना बढ्छर 
दाताको आयु वृद्धि होस् भन्ने शुभ कामना प्राप्त हुन्छ। 

मा पुणन्तो दुरितमेन आरन्मा जारिषुः सूरयः सुव्रतासः । 

अन्यस्तेषां परिधिरस्तु कश्चिदपृणन्तमभि सं यन्तु शोकाः ॥७॥ 
यज्ञ आदि शुभकर्म सम्पन्न गर्ने र मनुष्पलाई कल्याणरूपी दानले सन्तुष्ट गर्छ। उनलाई दुःख र 
पापबाट जोगाऔँ । ज्ञानसाधक र यमनियम आदि व्रत व्यावहारिक जीवनमा प्रयोग गर्ने मानिसलाई 
बुढ्यौलीले चाँडै गाँज्नेछैन । त्यसको विपरीत पापमा संलिप्त, यज्ञ आदि दविद्वारा 
सन्तुष्ट नगर्ने र सत्कर्मले हीनलाई मानसिक चिन्ता र शोक सन्तापले सताउनेछन् । 

सूक्त  १२६ 
व्रषि  स्वनय रोमशा । देवता  स्वनय भावयव्य रोमशा । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्ठर्। 

अमन्दान्त्सोमान्प्र भरे मनीषा सिन्धावधि क्षियतो भाव्यस्य ।  

यो मे सहस्रममिमीत सवानदूता तो राजा श्रव इच्छमानः ॥१॥ काडाही, 
हिंसा आदि कष्टबाट मुक्त भव्य कीर्तिको कामना गर्दै हाम्रो यञ्च सम्पन्न गराए । सिन्धु 
नका किनारमा बस्ने उनै राजाका लागि हामी ज्ञानले पूर्ण स्तोत्र,विवेक र बुद्धिका साथ उच्चारण 
गर्दछौँ । 

शत राज्चो नाधमानस्य निष्काञ्छतमश्चान्प्रयतान्त्सद्च आदम् । 

शत कक्षीवाँ असुरस्य गोनां दिवि श्रवोदजरमा ततान ॥२॥ गोरु 
कक्षीवान्ले स्तोता र धनदाता राजासित सय स्वर्णमुद्रा, सय वेगशील अश्वच र सय असल 
लिए । यसबाट ती राजाको कोर्ति स्वर्गलोकमा निर्बाध रूपले फैलियो । त 


१२३० । ति 





उप मा श्यावाः स्वनयेन दत्ता वधूमन्तो दश रथासो अस्थुः । 

षष्टिः सहस्रमनु गव्यमागात्सनत्कक्षीवाँ अभिपित्वे अह्वाम् ॥२॥ 
स्वनयले दिएको उत्तम जातको घोडा र उत्तम स्त्रीसहित दस रथहरू हामीकहाँ आएका छन् । 
दिनको सुरुमा राजासित कक्षीवान्ले साठी हजार गाईहरू प्राप्त गरे । 


चत्वारिंशद्दशरथस्य शोणा सहस्रस्याग्रे श्रेणि नयन्ति । 

मदच्युतः कृशनावतो अत्यान्कक्षीवन्त उदमृक्षन्त पज्राः ॥४॥ 
हजारौँ पङ्क्तिभन्दा अघि दस वटा रथ चालीस घोडाले लैजान्छन् । अन्नसहितको घाँस खाएर 
बलिया भएका, सुनका गहनाले भरिभराउ, मद चुहाउने घोडा कक्षीवानले आफ्ना वशमा गरेका 


छन्। 
पूर्वामनु प्रयतिमाददे वस्त्रीन्युक्तों अष्यवरिधायसो गाः । 
सुबन्धवो ये विश्या इव व्रा अनस्वन्तः श्रव ऐषन्त पज्राः ॥५॥ 
हे अन्न आदिले पुष्ट, श्रेष्ठ आचरण भएका बन्धुहरू हो । तिम्रा लागि हामीले चार, चारर तीन 
अगणित गाईसहित प्रथम अनुदानका रूपमा प्राप्त गयौँ । सबै प्रेमपूर्वक रहने प्रजाको परिवारभैँ 
रथले युक्त भएर कल्याणको कामना गर्दछन् । 
आगाधिता परिगधिता या कशीकेव जङ्गहे। 
ददाति मह्यो यादुरी याशूनां भोज्या शता ॥६॥ 
मेरी सहधर्मिणीले मेरा लागि अनेकौँ ऐश्वर्ययुक्त भोग्यपदार्थ उपलब्ध गराउँछिन्। यी सधैँ साथमा 
रहने, गुणी मेरी सहस्वामिनी हुन् । । 
उपोप मे परा मृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । 
सर्वाहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ॥७॥ 
हे पतिदव । तिमी बारम्बार आएर मेरो स्पर्श गर, मेरो कार्य अन्यथा नठान। रौँले भरिएका 
गान्धारका भेडाभझेँ गुणले भरिपूर्ण हुँदै म पाको बनूँ। 
सूक्त १२७ 
क्राषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  अग्नि । छन्द  अत्यष्टि अतिधृति । 
अग्नि होतारं मन्ये दास्वन्त वसुं सूरु सहसो जातवेदसं विप्रे न जातवेदसमू । 
कता य ठर्घ्वया स्वध्वरो देवो देवाच्या कृपा। घृतस्य विभ्राष्टिमनु वष्टि शोचिषाजुद्वानस्य 
सपिषः ॥१॥ 
दैवी गुणसम्पन्न, श्रेष्ठ कर्मका सम्पादक, देवताका नजिक जाने, र्ध्वगामी ज्वालाले सन्दीप्त र 
विस्तारयुक्त भएर अग्निदेव निरन्तर घुतपानको अभिलाषा गर्दछन्। देवताका आह्वानकर्ता, 
दानकतां, सबैका आश्रयस्वरूप अग्नि अरणि मन्थनबाट उत्पन हुनाले शक्तिका पुत्र हुन्। 
सर्वज्ञानसम्पन्न, शास्त्रज्ञ र ब्रह्मनिष्ठ ज्ञानीजस्ता अग्निदेवलाई हामी स्वीकार गर्दछौँ । 
यजिष्ठ त्वा यजमाना हुवेम ज्येष्ठमङ्गिरसां विप्र मन्मभिर्विप्रेभिः शुक्र मन्मभिः । 
परिज्मानमिव द्यां होतारं चर्षणीनाम् । शोचिष्केशं वृषणं यमिमा विशः प्रावन्तु जूतये विशः ॥२॥ 
हेज्ञानी र तेजस्वी अग्निदेव ! उत्तम विचारक यजमानहरूका लागि मनन गर्नयोग्य मन्त्रले यज्ञमा 
तिमीहरूलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । आफ्नो रक्षाका लागि श्रेष्ठतम, तेजस्वी, सूर्यजस्तै गतिमान्, 
यञ्चनिर्वाहक एवं प्रदीप्त किरणयुक्त अग्दिदेवलाई प्रजाहरू हुर्काउने बढाउने गर्दछन् । 
स हि पुरू चिदोजसा विरुक्मता दीद्यानो भवति द्रुहन्तरः परशुर्न द्रुहन्तरः । वीडु चिद्यस्य 
समृतौ श्रुवद्बनेव यस्स्थिरम्। निष्पहमाणो यमते नायते धन्वासहा नायते ॥३॥ 
अग्निदेव तेजमयी सामथ्यले अत्यन्त दीप्तिमान, शञ्जुमा त उब्जाउने र द्रोहीलाई बन्चराले झै 
छिनाउने गर्दछन् । अडिग धनुर्घारी योद्धाको जस्तै जसका प्रभावले बलवान् शत्रु पराजित हुन्छ र 
अनुशासन स्वीकार गर्दछ, तिनै अग्निदेवका संयोगले अत्यन्त कठोर पदार्थ ०५० धुजा हुन्छ। 
दुर्यथा उजननिकना तेजिष्ठाभिररणिभिर्दाष्टयवसेञग्नये दाष्ट्यवसे। प्र यः 
पुरूणि गाइ कनय शोचिषा । स्थिरा चिदन्ना निरिणात्योजसा नि स्थिराणि चिदोजसा ॥४॥ 


ज्ञानी पुरुषको धन दिने विधान भएझैँ अति बलियो मानिस आफ्नो संरक्षणका निम्ति अग्निमा 


हविष्यात्न दिन्छ। अरणिमन्धनबाट प्रकटषभएक अग्निदेव आफ्ना प्रचण्ड ज्वालामा प्रदीप्त हुन्छन् र 


१३९ 











उसलाई ऐश्वर्यले परिपुष्ट पार्छन् । अग्निदेव वनमा पसेपछि अन्न पकाएभझौँ आफ्ना तेजले अनेकौँ 
बलिया शत्रुलाई डढाउँदै धराशायी गराउँछन् । 

तमस्य पुक्षमुपरासु धीमहि नक्त यः सुदर्शतरो दिवातरादप्रायुषे दिवातरात्। 
आदस्यायुर्ग्रभणवद्दीडु शर्म न सूनवे । भक्तमभक्तमवो व्यन्दो अजरा अग्नयो व्यन्तो अजराः ॥५॥ 
हामी अग्निदेवलाई यञ्चीय हविष्यान्न अर्पित गर्दछौँ । त्यो काम दिनको तुलनामा राति ज्यादा 
रमणीय देखिन्छ । पिताले पुत्रका लागि सुखदायक निवास दिएभझैँ दिनको अपेक्षा रातका समयमा 
प्रखर तेजस्वी देखिने अग्निदेवका लागि हविष्य समर्पित गरौँ। भक्त या अभक्तको भेद नगरी 
अग्निका ज्वालाले आहुति स्वीकार गर्दछन् । हविष्यान्न ग्रहण गर्ने अग्निदेव कहिल्यै वृद्ध हुँदनन् र 
यजमानलाई पनि अजर बनाउँछन् । 


स हि शर्धो न मारुत तुविष्वणिरनस्वतीपूर्वरास्वष्टनिराहन सिल । 
आदद्वव्यान्याददिर्यज्ञस्य केतुरहईणा। अध स्मास्य हर्षतो हृषीवतो विश्वे जुषन्त पन्था नर शुभेन 


पन्थाम् ॥६॥ ति 
पूजनीय अग्निदेव यज्ञस्थल, उन्जाउ क्षेत्र र रणक्षेत्रमा सबैतिर वेगवान् वायुभ, उच्च स्वरमा गर्जन 


गर्दछन्। यज्ञका ध्वजारूपी पूजनीय अग्निदेव हवि र हविष्यात्र स्वीकार गर्दछन् । आफ्नो 
खुसीयालीमा अरूलाई पनि खुसी गराउने अग्निदेवको मार्ग देवताले उसै प्रकार कल्याण प्राप्तिका 
लागि अनुसरण गर्दछन्, जसरी मानिसहरू कल्याणको इच्छाले सन्मार्गको अनुसरण गर्दछन् । 

द्विता यदी कीस्तासो अभिद्यवो नमस्यन्त उपवोचन्त भृगवो मथ्नन्तो दाशा भूगवः । 
अग्निरीशे वसुनां शुचिर्यो धणिरिषाम् । प्रियाँ अपिधीँर्वनिषीष्ट मेधिर आ वनिषीष्ट मेधिर ॥७॥ 
भृगु वंशमा उपपन्न क्रषिहरूले मन्थन गरेर अग्निदेवलाई प्रकट गरे। स्तोत्रकर्ता, तेजवान् र 
विनयशील भूगुहरूले दुई रूपमा उनको प्रार्थना गरे। परम पवित्र, धारण गर्न योग्य, ज्ञानी 
अग्निदेवले प्रेमपूर्वक अर्पित गरिएको आहुति ग्रहण गरे । ज्ञानी अग्निदेवले धनमा प्रभुत्व स्थापित 
गर्दै हाम्रो प्रार्थना निश्चय स्वीकार गर्दछन् । 

विश्वासां त्वा विशां पति हवामहे सर्वासाँ समान दम्पति भुजे सत्यगिर्वाहसं भुजे। 
अतिथि मानुषाणां पितुर्न यस्यासया । अमी च विश्वे अमृतास आ वयो हव्या देवेष्वा वयः ॥०॥ 
सम्पूर्ण प्रजाका रक्षक, समदर्शी, गृहपालक, सत्यवादी, अतिथिरूप अग्निदेवलाई सामग्री 
उपभोगका लागि हामी आह्वान गर्दछौँ । हविष्यात्र पाउने आशामा सम्पूर्ण देवता पिताका नजिक पुत्र 
खाने वस्तु लिन गएभझैँ अग्निदेवका नजिक आउँछन् । यसै भावले मनुष्य पनि देवताका लागि 
आहुति प्रदान गर्दछन् । 

त्वमग्ने सहसा सहन्तम , जायसे देवतातये रयिर्न देवतातये । शुष्पिन्तमो हि ते 
मदो द्युम्निन्तम उत क्रठु। अधस्मा परि चरन्त्यजर श्रुष्टीवानो नाजर ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी आफ्ना बलब्नुताले शत्रु परास्त गरेर अति तेजस्वी रूपमा प्रकट भयौ। 
देवयज्ञका निम्ति धन प्रकट भएभँ यज्ञको संरक्षण गर्न अग्नि उत्पन्न भए । तिम्रो प्रसन्नता अति 
बलप्रद छ र कर्महरू ज्यादै प्रखर तेजस्वी छन् । हे अविनाशी अग्निदेव । यिनै विशिष्ट गुणका 
कारण सबै ७ दूतका रूपमा तिम्रो सेवा बक । 

प्र सहसा सहस्वत उषर्बुधै पशुषे नाग्नये स्तोमो बभूत्वग्नये। प्रति यदी 
हलन्त जोगुवे। अग्रे रेभो न जरत क्रषूर्णा जूर्णिहोत क्रपूणाम् ॥१०॥ 
हे साधकहरू हो ! शत्रु पराजित गर्ने, प्रभात कालमा जाग्ने अग्निदेवको महिमाको स्तुति गाओ। 
त्यो स्तुति उदार मन भएका व्यक्तिले पशु आदि धन दान दिएपछि अरूले प्रशंसा गर्दै गाएकी 
छ जस ला हुँता मा ॥ ००३७ गर्नेहरू लै जुनै ठाट यस्तै विचार गर्दै प्रार्थना गर्दछन् । स्तुति 

४ ३ मध्ये सवंप्रथम नै प्रशसित 

॥  वकिल! ५५ निमने १७ नदेवलाई नै प्रशंसित गर्दछन् । त्यो प्रशंसा चाटुका, 

सस ष्ठं ददुशान आ भराग्ने देवेभिर्सचनाः  महि 
शविष्ठ नस्कृधि सञ्चक्षे भुजे अस्यै। महि स्तोतृभ्यो कक क । 
हे अग्निदेव । नजिकैबाट दीप्तिमान् देखिने तिमी देवताहरूद्वारा पूजित छौ । कृपापूर्वक श्रेष्ठ धनले 
घानीलाई परि गरा छ टसितालो आदन, । पो परटने पपोला पर कम 
अनार २ औफ्ता सामर्थ्य अन्रि रात संहार  । स्तोतालाई उचित शौर्यसम्पन्न र 


१४० 








फि,  सूक्त  १२८ 

क्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  अग्नि । छन्द  अत्यष्टि 
अयं जायत मनुषो धरीमणि होता यजिष्ठ उशिजामनु व्रतमगिनिर्स्वमनु व्रतम्। विश्वश्रुष्टिः 

सखीयते रयिरिव श्रवस्यते। अदब्धो होता नि षददिडस्पदे परिवीत इडस्पदे ॥१॥ 
देवताको आह्वान गर्नका लागि गरिने यज्ञादि कर्म अग्निदेवबाट सम्पन्न हुन्छन् । यज्ञ कर्म र व्रतको 
नियम निर्वाह गर्नुपर्ने विचार गरेर मानिसहरूले अग्निमन्धन गरेर अग्निदेवलाई प्रकट गर्दछन् । 
मित्रताको भावना भएकालाई सर्वस्व र धनको खोजी गर्नेलाई धनका अथाह धनको भण्डार 
अग्निदेवले प्रदान गर्छन् । पीडाबाट मुक्ति पाएका, होताका रूपमा रहेका र क्रत्विकहरूले घेरिएका 

अग्निदेव यञ्चवेदीमा स्थापित छन् । तिनी यञ्चस्थलमा निश्चित विधिले प्रतिष्ठित हुन्छन् । 


त॑ यज्ञसाधमपि वातयामस्यृतस्य प॒था नमसा हविष्मता देवताता हविष्मता। स न 
उर्जामुपाभृत्यया कृपा न जूर्यति । यं मातरिश्वा मनवे परावतो देवं भाः परावतः ॥२॥ 
सन्मार्गमा लागेका हामी अति विनग्रतापूर्वक, यञ्चीय कर्ममा घृत आदिले युक्त आहुति दिँदै 
अग्निदेवको अर्चना गर्दछौँ । मनुका निमित्त मातरिश्वा वायुले सुदूर स्थानबाट ल्याएर अग्नि प्रदीप्त 
गराए । हामीले दिएको हविष्यात्न उनले ग्रहण गरे पनि ताप क्षमता कमी हुन दिँदैनन् । 


एवेन सच्घः पर्येति पार्थिव मुहुर्गी रैतो वृषभ कनिक्रदद्दधद्रेतः कनिक्रदत्। शत चक्षाणो 
अक्षभिर्देवो वनेषु तुर्वणि । सदो दधान उपरेषु सानुष्वग्निपरेषु सानुषु ॥३॥ 
प्रशंसनीय सयौँ आँखाले वनलाई प्रकाशमान गर्दै, नजिक वा दढाका पर्वत शिखरमा आफ्नो स्थान 
बनाउँदै, शक्ति धारण गरेर शक्तिशाली बन्दै, गर्जनले शत्रुलाई विनाश गर्दै यी अग्निदेव सुगम 
मार्गबाट शीघ्रतापूर्वक पृथ्वीको परिक्रमा गर्दछन् । 


स सुक्रतुः पुरोहितो दमेदमेञगिनर्यज्ञस्याध्वरस्य चेतति क्रत्वा यज्ञस्य चेतति। क्रत्वा 
वेधा इषूयते विश्वा जातानि पस्पशे। यतो घृतश्रीरतिथिरजायत वढ्विर्वेधा अजायत ॥४॥ 
सत्कर्ममा लागेका, अग्रगामी अग्निदेव प्रत्येक घरमा हिंसारहित यज्ञाग्निका रूपमा प्रज्वलित हुन्छन् 
र श्रेष्ठ कर्मद्वारा प्रदीप्त हुन्छन् । प्रखर कर्मद्वारा अन्न आदिको इच्छा गर्नेलाई ज्ञानी अग्निदेवले 
उपभोग्य पदार्थ प्रदान गर्दछन् । उनी घिउको आहुति ग्रहण गर्नका लागि पूजनीय अतिथिका रूपमा 
प्रकट भएका छन् । अग्निदेव हविवाहक हुन् र ज्ञानसम्पन्न छन् । 
क्रत्वा यदस्य तविषीषु पृञ्चतेग्नेरवेण मरुतां न भोज्येषिराय न भोज्येषिराय न भोज्या। 
स हि ष्मा दानमिन्वति वसूनां च मज्मना। स नस्त्रासते दुरितादभि्ठुतः शंसादघादभिह्ठुतः ॥५॥ 
जसरी मरुतृगण अग्निलाई भोजन गराउँछन् र जसरी भिक्कुकहरूलाई भोजन दिइन्छ उसै गरी 
याजकगण विचारपूर्वक आदरसहित अग्निका ज्वालामा आहुति चढाउँछन् । अग्निदेव आफ्नै 
सामर्थ्यले हविदातालाई धन दिएर पापकर्म र पराजयबाट रक्षा गर्छन्। उनैले दैवी अभिशाप र 
जीवन सङ्घर्षमा पराजयबाट जोगाउँछन् । 
विश्वो विहाया अरतिर्वसुर्दधि हस्ते दक्षिणे तरणिर्न शिश्रथच्छूवस्यया न शिश्रथत्। 
विश्वस्मा इदिषुध्यते देवत्रा हव्यमोहिषे । विश्वस्मा इत्सुकृते वारमृण्वत्यगिनद्वारा व्यूण्वति ॥६॥ 
विश्वव्यापी, महान् एवं बलबर्गत भएका अग्निदेव सूर्यजस्तै छन् । उनी यजमानलाई दिनका लागि 
दाहिने हातमा धन लिइरहेका हुन्छन् । यशको कामना गर्दै सत्कर्ममा लाग्नेलाई तिनी मुठी खोलेर 
धन दिन्छन् तर दुष्ट र दुराचारीलाई होइन। हे दिव्यतायुक्त अग्निदेव ! तिमी हविष्यान्नका 
अभिलाषी सम्पूर्ण देवताहरूका लागि हवि वहन गर्दछौ र श्रेष्ठ कर्म गर्नेहरूका लागि धन प्रदान 
गर्दछौ । तिनीहरूका लागि धनको ढुकुटी पूरै खुला गरिंदिन्छौ। 
स मानुपे वृजने शन्तमो हितोरेगिन्यज्ञेषु जेन्यो न विश्पतिःप्रियो यज्ञेषु विश्पतिः। स 
हव्या मानुषाणामिडा कृतानि पत्यते। स नस्त्रासते वरुणस्य धूर्तेर्महो देवस्य धूर्तेः ॥७॥ 
अग्निदेव मानिसको पाप निवारण गर्दछन्। उनी यज्ञीय कर्म गर्नेहरूका लागि अति दिइएको सुखप्रद र 
हितकारी छन्। उनी विजेता राजाझैँ सस्नेह प्रजापालक छन्। नमाननाट दिइएको हविष्यान्न 
अग्निदेव ग्रहण गर्दछन्। यज्ञका विरोधी र धूर्तहरूबाट अग्निदेवले हामीलाई सुरक्षित गरुन् । 
महिमायुक्त देवताहरूका लागि रिस उठ्दो बन्नबाट उनले हामीलाई जोगाउन् । 


१४१ 








तत अग्नि होतारमीडते वसुधितिं प्रियं चेतिष्ठमरतिं न्येरिरे हव्यवाहँ न्येरिरे। विश्वायु 
वि होतारं यजतं कविम्। देवासो रण्वमवसे वसूयवो गीर्भी रण्वं वसूयवः ॥८॥ 
धन धारण गर्ने, अति चैतन्य, प्रेरणायुक्त, सर्वप्रिय, होतारूप अग्निदेवलाई सबै मानिस प्रार्थना 
गर्दछन् र उनीबाट प्रेरणा लिन्छन् । मानिसका प्रयासले नै हविवाहकका प्राणजस्ता, सर्वज्ञाता, 
देववाहक, पूजनीय र क्रान्तदर्शी अग्निदेव प्रज्वलित हुन्छन् । धनका रहर भएका हामी क्रत्विकहरू 
आफ्नो संरक्षणका लागि उनै मन पर्ने अग्निका स्तोत्र गाउँदै अर्चना गर्दछौँ । 


सूक्त  १२९ 
क्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  इन्द्र इन्दु । छन्द  अत्यष्टि अतिशक्वरी अष्टि । 
यं त्वं रथमिन्द्र मेधसातयेपाका सन्तमिषिर प्रणयसि प्रानवद्य नयसि। 
सद्यश्षित्तमभिष्टये करो वशश्च वाजिनम्। सास्माकमनवद्य तुतुजान वेधसामिमां वार्च न 
वेधसाम् ॥१॥ 
हे पापरहित तथा प्रेरक इन्द्रदेव । तिमी यञ्चकार्यका लागि आप्नो रथ अघि बढाउँछौ र 
अपरिपक्वलाई पनि चाँडै नै खोजेको पाउन सक्ने बनाइदिन्छौ । अन्नप्रति तिम्रो विशेष आकर्षण छ। 
शीघ्रतापूर्वक श्रेष्ठ कर्महरू सम्पन्न गर्ने पापमुक्त हे इन्द्रदेव ! वेदञ्ञको स्तुति रूपी वाणी स्वीकार 
गरेझैँ यो हवि तिमी स्वीकार गर । 
स श्रुधि यः स्मा पृतनासु कासु चिद्दक्षाय्य इन्द्र भरहूतये नृभिरसि प्रतूर्तये नृभिः । यः शूरै 
स्व१ सनिता यो विप्रैर्वाजं तरुता । तमीशानास इरधन्त वाजिनं पुक्षमत्यं न वाजिनम् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी सङ्ग्राममा वीर पुरुषहरूसँग शत्रु नष्ट गर्न जान्दछौ । भरणपोषणका क्रममा 
जेजति स्वयं प्राप्त गर्ने र अन्न आदि वितरण गर्ने श्रेष्ठ पुरुषहरू छन्, उनलाई तिमी बलबर्गत 
दिन्छौ । हाम्रो प्रार्थना तिमी सुन । बलशाली मानिसले अश्वको सहारा लिएभझैँ समर्थ व्यक्तिले 
तेजस्वी इन्द्रदेवको आश्रय लिन्छन् । 
दस्मो हि ष्मा वृषण पिन्वसि त्वचं कं चिद्यावीरररु शूर मत्यँ परिवृणक्षि मर्त्यम्। इन्द्रो 
तुभ्यं तद्विवे तद्नुद्राय स्वयशसे । मित्राय वोचं वरुणाय सप्रथः सुमृडीकाय सप्रथः ॥३॥ 
हे बलशाली इन्द्रदेव । तिमी रमाइलोसित बादलभित्र पानी भराउँछौ । दुःख दिने असुरलाई पर 
लखेट्छौ र शत्रुलाई विनाश गर्दछौ । इन्द्रदेव शत्रुको विनाश गर्ने कारण हुन्। उनी रुद्रजस्तै 
भयङ्कर, मित्रजस्तै हितैषि, श्रेष्ठ सुखप्रद र सबैबाट वरणीय छन् । 
अस्माक व इन्द्रमुश्मसीष्ट्ये सखायं विश्वायुं प्रासहं युजं वाजेषु प्रासहं युजम् । अस्माक 
ब्रह्योतयेवा पृत्सुषु कासु चित्। नहि त्वा शत्रु स्तरते स्तृणोषि यं विश्व शत्रु स्तृणोषि यम् ॥४॥ 
हे मानिसहरू हो  मित्रजस्तै हितैषि इन्द्रदेवलाई आयु बढाइमाग्न र शत्रु विनाश गर्नका लागि हामी 
यञ्ञ सम्पादन गर्ने प्रार्थना गरौँ । हे इन्द्रदेव । तिमीले विनाश गर्न लागेका शत्रुहरू सङ्गठित भए प्नि 
तिम्रा अगाडि अर्थहीन छन् । तिमी जुनसुकै सङ्झग्राममा हाम्रो ज्ञान र बर्गतलाई संरक्षित गरिदेङ । 
नि पू नमातिमतिं कयस्य चित्तेजिष्ठाभिररणिभिर्नोतिभिरुग्राभिरुग्रोतिभिः । नेषि णो यथा 
पुरानेनाः शूर मन्यसे । विश्वानि पूरोरप पर्षि वह्किरासा वह्दिर्नो अच्छ॥५॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो शक्तिशाली सामर्थ्य र संरक्षण साधनका तेजले शत्रुको अहङ्वार 
चुर गराइदेछू । हे बलशाली इन्द्रदेव ! तिमी शत्रुनाशक भए पनि पापमुक्त छौ । उहिलेको जस्तै 
हामीलाई अगाडि लगाएर स्वयं नेता बन र मानिसको कालो कपट मेटार । तिमी सधैँ हाम्रा 
सम्मुखमा भइदेङ । 
प्र तद्वोचेयं भव्याये दवे हव्यो न य इषवान्मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति। स्वयं सो 
अस्मदा निदो वधैरजेत दुर्मतिम्। अव स्रवेदघशंसो वतरमव क्भुद्रमिव स्रवेत् ॥६॥ 
आफ्ना पुरुषार्थले उन्नति खोज्ने मानिसहरू इन्द्रदेवजत्तिकै प्रशंसनीय र प्रार्थनायोग्य हुन्छन् । जसले 
दुष्टको नाश गर्छन् तिनीहरू स्तुत्य हुन्छन् । उत्तम सोमरसका लागि हामी स्तोत्र उच्चारण गरौँ । 
उनी निन्दकलाई हामीदेखि टाढा राखून्। घातक अम्त्रले दुर्बुद्धिग्रस्त तथा कटु वाणी प्रयोग 
गर्नेहरूलाई नाश गरुन् । सानो जलाशय सुकाएभै शत्रुको जरै मासिदिउन् । 


१४२ ।  ुकि 


क रति क पक कस क न तास ताक ल का तर 


 िरि 


वनेम तद्वोत्रया चितन्त्या वनेम रयिं रयिवः सुवीयं रण्वं सन्त सुवीर्यम्। दुर्मन्मान 
सुमन्तुभिरेमिषा पूचीमहि । आ सत्याभििद्रै दुम्नहूतिभिर्यजत्र चुम्नहृतिभिः ॥७॥ 
दे वैभवशाली इन्द्रदेव ! हामी यजनीय वाणीले तिम्रो स्तुति गरौँ र सुन्दर, शक्तिसम्पन्न सम्पदा लाभ 
गरौँ । प्राप्त गर्न नसकिने भए पनि श्रेष्ठ, मननशील, सुविचार र सङ्कल्प शक्तिले इन्द्रदेवलाई हामी 
प्राप्त गरौँ। यजन गर्न योग्य इन्द्रदेवका यशयुक्त सत्य स्वरूपलाई बयान गर्ने प्रार्थनाले प्रशसित 
गरौँ । 


लमनकलल तिल 
क 


प्रप्रा वो अस्मे स्वयशोभिरूती परिवर्ग इन्द्रो दुर्मतीनाँ दरीमन्दुर्मतीनाम्। स्वयं सा 
रिषयध्यै या न उपेषे अत्रैः । हतेमसन्न वक्षति क्षिप्ता जूर्णिर्न वक्षति ॥८॥ 
आफ्ना संरक्षण सामर्थ्यले हामीलाई दुष्ट र दुर्बुद्धिग्रस्तहरूबाट यशस्वी इन्द्रदेवले जोगाउन् । 
नजिक आएका भक्षक राक्षसले हाम्रो विनाश गर्ने हतारमा पठाएका सेना आपसी कलहमा 
अल्मलिएर विनाश होङन् । उनीहरू हाम्रा नजिक आइनपुगून् । 

तं न इन्द्र राया परीणसा याहि पथाँ अनेहसा पुरो याह्यरक्षसा। सचस्व न पराक आ 
सचस्वास्तमीक आ । पाहि नो दूरादारादभिष्टिभिः सदा पाह्यभिष्टिभिः ॥९॥  
हे इन्द्रदेव । सबै किसिमका धन पापरहित मार्गबाट हामीलाई उपलब्ध गराछ। धनका बलले 
कसैले हामीलाई नहेपोस्। तिमी हाम्रा टाढा वा नजिक जहाँ भए पनि हामीलाई संरक्षित गर । 
उपयोगी वस्तु दान गरेर हामीलाई सबै किसिमले सहायता गर । 


त्वं न इन्द्र राया तरूषसोग्रे चित्वा महिमा सक्षदवसे महे मित्रै नावसे। ओजिष्ठ 
ञ्रातरविता रथं कं चिदमर्त्य । अन्यमस्मद्रिरिषेः कं चिदद्विवो रिरिक्षन्त चिदद्रिवः ॥१०॥ 
हे ओजस्वी, पालनकर्ता र अजम्मरी इन्द्रदेव ! तिमी सुखस्वरूप धनले हामीलाई दुःखकष्टबाट 
मुक्त गराछ । तिमी सूर्यजस्तै तेजस्वी छै । आफ्नो यशस्वी जीवन रक्षा गर्न हामी तिम्रै नजिकमा 
रहाँ । हे वज्नधारी इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना विशेष रथले यहाँ आउ । हामी भक्तहरूबाहेक अरूसित 
र हिंसक राक्षसप्रति क्रोधित होछ । 
पाहि न इन्द्र सुष्टुत स्रिघोञ्वयाता सदमि्दुर्मतीनां देवः सन्दुर्मतीनाम्। हन्ता पापस्य 
रक्षसस्त्राता विप्रस्य मावतः । अधा हि त्वा जनिता जीजनद्वसो रक्षोहणं त्वा जीजनद्वसो ॥११॥ 
हे श्रेष्ठ, स्तुतियोग्य इन्द्रदेव ! देवताका रूपमा रहेर तिमी पापकर्मबाट हामीलाई सधैँ रक्षा गर । 
तिमी सधैँ दुर्बुद्धिग्रस्तहरू र तिनका दुष्ट अभिलाषा नाश गर। विध्वंसक, पापी राक्षसहरूका 
घातक र विद्वान् पुरुषहरूका तिमी संरक्षक होछ। हे आश्रयदाता  यसै कारणले तिम्रो उत्पत्ति 
भएको हो। 
सूक्त  १३० 
व्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  इन्द्र । छन्द  अत्यष्टि त्रिष्टुप् । 
एन्द्र याह्युप न परावतो नायमच्छा विदथानीव सत्पतिरस्त राजेव सत्पतिः । हवामहे त्वा 
व्य प्रयस्वन्तः सुतेसचा । पुत्रासो न पितरं वाजसातये मंहिष्ठ वाजसातये॥१॥ 
हे सज्जनका पालक ःइन्द्रदेव ! अग्निजस्तै यढा भए पनि तिमी यज्ञमा पुग। राजाझैँ यज्ञस्थलको 
सुरक्षा गर्न आउ । पुत्रले पितालाई बोलाएभझैँ हामी हव्ययुक्त याजक अन्न प्राप्तिका लागि 
सोमयञ्ञमा तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
 पिबा सोममिन्द्र सुवानमद्रिभिः कोशेन सिक्तमवत न वंसगस्तातृषाणो न वंसगः । मदाय 
हर्यताय ते तुविष्टमाय धायसे। आ त्वा यच्छन्लु हरितो न सूर्यमहा विश्वेव सूर्यम् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । जल मिसाउँदै सिलौवमा पिँधेर तयार गरेको सोमरस अत्यन्त तिर्खाएका गोरुले 
पोखरीमा पानी खाएभझँ तिमी पान गर। खोजेको जस्तो आनन्द प्राप्तिका लागि तिम्रा अश्चले 
तिमीलाई यज्ञस्थलमा लिएर आउन् । त्यति बेला तिमी किरणरूपी अश्वले सूर्यदेवलाई अभीष्ट 
दिशामा प्रेरित गरेझैँ हुन्छो । म 
 अविन्दददिवो निहित गुहा निधि वेर्न गर्भ परिवीतमश्मन्यनन्ते अन्तरश्मनि। व्रजं वज्री 
गवामिव सिषासन्नङ्गिरिस्तमः । अपावृणोदिष इन्द्रः परीवृता द्वार इषः परीवृताः ॥३॥ 
मांसभक्षी प्राणीले गाईको गोठ वा जङ्गलभित्र गुँडमा चराले लुकाएका बचेरा फेला पारेझैँ 
अङ्गिराहरूमा उत्तम, तेजस्वी, वज्जधारी इन्द्रदेवले असीमित बादलमा लुकेको पानीको भण्डार 


१४२३ 










सलल? कलकललमगक तकाकलका 





खोजेर निकाले । उनैले जलको वर्षा गराएर मानौँ मानिसहरूका लागि धनर खाद्यात्ररूपी वैभवको 
ढोका नै खोलिदिए । 


दादुहाणो वज्जमिन्द्रो गभस्त्योः क्षद्येव तिग्ममसनाय सं श्यदहिहत्याय सं श्यत्। 
संविव्यान ओजसा शवोभिरिन्द्र मज्मना । तष्टेव वृक्ष वनिनो नि वृश्वसि परश्चेव नि वृश्वसि ॥४॥ 
धारिलो वज्र शत्रुमाथि प्रहार गर्नको लागि इन्द्रदेवले हातमा बलियोसँग लिएका छन्। असुरता 
संहार गर्नका लागि पानीको तेज धाराजस्तै शस्त्रका धारमा साँध लगाउँछन् । हे इन्द्रदेव ! दाउरेले 
धारिलो बन्चराले जङ्गलका रुखहरू ढालेडेभैँ तिमी परशु नामका शस्त्रले शत्रुलाई संहार गर्दछौँ । 
त्वं वृथा नद्य इन्द्र सर्तवेञच्छा समुद्रमसृजो रथाँ इव वाजयतो रथाँ इव। इत 
तीरयुञ्जत समानमर्थमक्षितम्। धेनूरिव मनवे विश्वदोहसो जनाय विश्वदोहसः ॥२५॥ 
हे इन्द्रदेव ! राजाले शक्ति र सामर्थ्य बढाउनका लागि रथसहितका सेना परिचालन गरेझैँ तिमीले 
नदीका पानीलाई सधैँभरि समुद्रतिर बग्नका लागि प्रेरित गख्यौ । रहर पूरा गरिदिने कामधेनु गाईभझेँ 
नदीको प्रवाह बग्यो । त्यस प्रवाहले विचारशील मानिसलाई अविरल धनसम्पत्ति प्रदान गरिरहन्छ । 
इमां तु वाच वसूयन्त आयवो रथ न धीरः स्वपा अतक्षिषुः सुम्नाय त्वामतक्षिषुः । 
शुम्भन्तो जेन्यं यथा वाजेषु विप्र वाजिनम्। अत्यमिव शवसे सातये धना विश्वा धनानि सातये ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! धन कमाउन सिपालु कारिगरले राम्रो रथ निर्माण गरेभेँ स्तोताहरूले तिम्रा लागि 
प्रशंसक स्तोत्र गाउने गर्दछन् । हे ज्ञानसम्पत्न इन्द्रदेव ! सारथीले विजयका लागि बलिया घोडालाई 
अरू बलियो बनाएभैँ स्तोताहरू पनि धन, बल र सुख पाउनका लागि स्तुतिबाट तिमीलाई झन् 
प्रोत्साहित गर्दछन् । 
भिनत्पुरो नवतिमिन्द्र पूरवे दिवोदासाय महि दाशुषे नृतो वज्रेण दाशुषे नृतो। 
अतिथिग्वाय शम्बरं गिरेरुग्रो अवाभरत्। महो धनानि दयमान ओजसा विश्वा धनान्योजसा ॥७॥ 
हे आनन्ददाता इन्द्रदेव ! महान् दानदाता पुरु २ दिवोदासका लागि तिमीले शत्रुका नब्बे सहर वज्जले 
विध्वंस पात्यौ। हे पराक्रमी वीर इन्द्रदेव ! तिमीले आफ्नै बलबर्गतले अतिथिग्वलाई धेरै  
धनसम्पत्ति दियौ र शम्बरलाई पर्वतबाट मुन्ट्याएर मारिदियौ । 
इन्द्रः समत्सु यजमानमार्य प्रावद्विशवेषु शतमूतिराजिषु स्वर्मीढहेष्वाजिषु । मनवे 
शासदव्रतान्त्वचं कृष्णामरन्धयत्। दक्षन्न विश्व ततृषाणमोषति न्यर्शसानमोषति ॥॥ 
आपसमा सङ्गठित भएर गरिने युद्धमा सयौँ संरक्षण साधनले युक्त भएका इन्द्रदेवले असल 
मानिसको संरक्षण गर्दछन् । मननशील मानिसलाई दुःख दिने दुष्टलाई दण्ड दिएर नियन्त्रित गर्दै 
कलुषित कर्म गर्ने दुष्टको संहार गर्दछन्। आगोले पदार्थ डढाएभौँ इन्द्रदेव उपद्रवीलाई भस्म 
पारिंदिन्छन् । 
सूरञ्चक्र प्र वृहज्जात ओजसा प्रपित्वे वाचमरुणो मुषायतीशान आ मुषायति। उशना 
यत्परावतो जगत्रूतये कवे । सुम्नानि विश्वा मनुषेव तुर्वणिरहा विश्वेव तुर्वणिः ॥९॥ 
तेजस्वी र सबैका प्रेरक इन्द्रदेव आफ्नो बलबुतोरूपी चक्र लिएर शत्रुका अगाडि पुग्नासाथ मानौं 
शत्रुको बोली नै बन्द भसकेका होकि जस्तो लाग्छ। शत्रुहरू डरले शान्त हुन्छन्। हे क्रान्तदरशी 
इन्द्रदेव ! तिमी उशना क्रषिको संरक्षणका लागि अत्ति यढादेखि उनका नजिक आएझैँ भल 
मानिसका लागि पनि सबै किसिमले सुख प्रदान गर । जसरी कुनै मानिस पूरा दिनभरि दान गरेरै 
बिताउँछन्, न ७७७५ हि तिमी पनि उस्तै खालको दाता होछ । 
सनोन  पुरा दर्तः पायुभिः पाहि शग्गमैः 
दिवोदासेभिरिन्द्र स्तवानो वावृधीथा अहोभिरिव  
शत्रुका सहर ध्वस्त गर्न सक्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी हालै रचिएका नयाँ स्तोत्रले सन्तुष्ट होङ र हाम्रा 


सुखप्रद साधन तथा कर्मको संरक्षण गर फिँजिए 
स्तोत्रले तिम्रो शक्ति बढोस् । क्षण गर । हे इन्द्रदेव दिउँसो सूर्यको तेज द्युलोकमा झैँ हाम्रा 


 र पुति ४४ 





जुमतकुहुरणफाबुनकरणहुडामाकरकामकाडा हु एक रुलकुलकणालाकहार फाणणाकुणममक जज 
५ 





। सूक्त  १३१ 
क्राषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  इन्द्र । छन्द  अत्यष्टि  
इन्द्राय हि च्यौरसुरो अनम्नतेन्द्राय मही पृथिवी वरीमभिन्दुम्नसाता वरीमभिः । इन्द्र विश्वे 
सजोषसो देवासो दघिरे पुर । इन्द्राय विश्वा सवनानि मानुषा रातानि सन्तु मानुषा ॥१॥ 
विशाल पृथ्वी र तेजस्वी द्युलोकले आफ्नै साधनले इन्द्रदेवको सहयोग गरुन् । उत्साहित देवगणले 
सहमतिपूर्वक इन्द्रदेवलाई नेताका रूपमा स्थापित गरे । सबै देवताहरूले उनलाई आफ्नो नेता मानेर 
हविको भाग अर्पित गर्दछन् । मनुष्यले दिएको सोमसहितको आहति इन्द्रदेवलाई समर्पित होस् । 


विश्वेषु हि त्वा सवनेषु तुज्जते समानमेक वृषमण्यवः पृथक् स्वः सनिष्यवः पृथक्। त॑ 
त्वा नावं न पर्षणिं शूषस्य धुरि धीमहि। इन्द्र न यञ्चैश्चितयन्त आयवः स्तोमेभिरिन्द्रमायवः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । सबै सोमयज्ञमा विभिन्न उद्देश्य भएका याजकहरू तिमीलाई हविष्यात्र प्रदान गर्दछन् । 
स्वर्गको प्राप्ति गर्न इच्छा भएकाहरू अलग्गै रूपले आहुति दिन्छन्। मानिसलाई सागरबाट तार्ने 


नौकाजस्तै इन्द्रदेवलाई जागरुक गराएर सेनाका अघिल्ला पङुक्तमा स्थापित गराइएको छ। हामी 
स्तुति गर्नेहरू स्तोत्रद्वारा तिम्रो ध्यान गर्दछौँ । 


वि त्वा ततस्रे मिथुना अवस्यवो व्रजस्य साता गव्यस्य निःसृजः सक्षन्त इन्द्र निःसृजः । 
यद्रव्यन्ता द्वा जना स्वपर्यन्ता समूहसि । आविष्करिक्रद्वृषणं सचाभुवं वज्जमिन्द्र सचाभुवम् ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! गृहस्थका पतिपली नै संरक्षणसहित स्वर्ग एवं गाई प्राप्तिको इच्छा लिएर तिम्रा अगाडि 
उपस्थित हुन्छन् । यस्तो हुँदा हे इन्द्रदेव ! गाईको बथान पाउनका लागि गरिएका सङ्ग्राममा तिम्रै 
नेतृत्वमा तिमीबाटै प्रेरित हुन पाउने आशामा यजमान यजमानले गर्दछन्। त्यसैले उनीहरू तिम्रा 
लागि यज्ञ सम्पादन गर्दछन् । तिमीले आफैँसित भएको वज्र निकाल्दछौ । 


विदुष्टे अस्य वीर्यस्य पूरवः पुरो यदिन्द्र शारदीरवातिरः सासहानो अवातिरः । 
शासस्तमिन्द्र मत्यमयज्युं शवसस्पते । महीममुष्णाः पृथिवीमिमा अपो मन्दसान इमा अपः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले शत्रुका सामर्थ्य लत्याइसकेपछि उसका शरद्कालीन आवासीय नगर व्यवस्था 
विध्वंस गन्यौ । त्यस बेला प्रजाहरूमा तिम्रा पराक्रम शक्ति विख्यात भयो । हे शक्तिका प्रतिनिधि 
इन्द्रदेव । तिमीले मानिसको कल्याणका लागि यज्ञ विध्वंसक राक्षसहरूलाई दण्ड दिएर पृथ्वी एवं 
जलवाट उनीहरूको प्रभुत्व समाप्त गग्यौ । 


आदित्ते अस्य वीर्यस्य चर्किरन्मदेषु वृषत्नुशिजो यदाविथ सखीयतो यदाविथ। चकर्थ 
कारमेभ्यः पृतनासु प्रवन्तवे । ते अन्यामन्यां नद्यं सनिष्णत श्रवस्यन्तः सनिष्णत ॥५॥ 
शक्तिशाली इन्द्रदेव । तिमी हर्षित भएर आफ्ना यजमान र मित्रभाव राख्नेहरूको संरक्षण गस्यौ । 
उनीहरूले तिम्रा पराक्रमशक्तिको चारैतिर विस्तार गरे। तिमीले नै धन आदि वितरण गरेर 
सङ्ग्राममा वीरहरूलाई प्रोत्साहित गन्यौ। तिमीले एकअर्काका सहयोगले धन लाभ गराउँदै अन्न 
आदिको इच्छा गर्नेहरूलाई अन्न उपलब्ध गरायौ । 


उतो नो अस्या उषसो जुषेत दह्यपर्कस्य बोधि हविषो हवीमभिः स्वर्षाता हवीमभिः । 

यदिन्द्र हन्तवे मृधो वृषा वज्रिञ्चिकेतसि। आ मे अस्य वेधसो नवीयसो मन्म श्रुधि जन ॥६॥ 
इन्द्रदेव ! प्रभातकालीन यज्ञ कर्मका समयमा हामीबाट उच्चरित स्तुतिमाथि ध्यान देङ र ३ 
ग्रहण गर। सुखी हुनका लागि स्तुतिको अभिप्राय बुझ । हे वज्जधारी इन्द्रदेव । जसरी 


शञ्जुनाशक कार्यमा सचेत रहन्छौ उसै गम्भीरताले तिमी नयाँ रचिएका स्तोत्र र नयाँ ज्ञानी 
प्रार्थनामा ध्यान देछ । 








१ 
तुविजात 


त्व॑ तमिन्द्र वावृधानो अस्मयुरमित्रयन्त तुविजात मत्यै वज्जेण शूर मर्त्यम्। जहि यो 
अघायति शृणुष्व सुश्रवस्तमः । रिष्टंन यामन्नप भूतु दुर्मतिर्विश्चाप भूतु दुर्मतिः ॥७॥ 
है अति विख्यात, वीर इन्द्रदेव  हाम्रो संरक्षणका लागि हामीलाई दुःख दिने दुष्टलाई वज् 


 हतियारले तिमी मारिदेङ । हे इन्द्रदेव तिमी हाम्रा निवेदनमा ध्यान दे । दुर्बुद्धिहरूलाई सं 
गाश गर्  


१४५ 


सूक्त  १३२ 
क्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  इन्द्र पर्वत । छन्द  अत्याष्टि । 
त्वया वयं मघवन्पूर्व्य धन इन्द्रत्वोताः सासह्याम पृतन्यतो वनुयाम वनुष्यतः । नेदिष्ठे 
अस्मिन्नहन्यधि वोचा नु सुन्वते । अस्मिन्यज्े वि चयेमा भरे कृत वाजयन्तो भरे कृतम् ॥१॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिम्रा संरक्षणमा रहेर युद्ध गर्दा हामी पहिलो पटक नै आक्रमण गर्न आउने 
शत्रुमाथि विजय पाऔँ। तिमी हिंस्रक वृत्ति भएका दुष्टहरूको संहार गर। निकट भविष्यमा 
साधकलाई तिमी प्रेरिति गर। उत्तम कर्मका लागि सङ्घर्ष गर्ने हामी याजकहरू यस यज्ञमा 
तिमीलाई वरण गर्दछौँ । हामी शक्तिसम्पन्न बनेर युद्धको नेतृत्व गर्न कुशल र योग्य बनौँ । 
स्वर्जषे भर आप्रस्य ५  स्वस्मिन्नज्जसि क्राणस्य स्वस्मिन्नञ्जसि । अहन्निद्रो 
यथा विदे शीर्ष्णाशीर्ष्णोपवाच्यः । अस्मत्रा ते सक्र्यक् सन्तु रातयो भद्रा भद्रस्य रातयः ॥२॥ 
सुख खोज्न गरिने सङ्घर्ष, असल मानिसको उच्च लक्ष्य, बिहान सत्कर्म निर्वाह गर्न उठ्नेहरूका 
नित्यकर्ममा बाधा पार्ने शत्रु भनेका अल्छ्याइँ, लोस्याइँ आदि हुन्। ती शत्रुलाई इन्द्रदेवले ज्ञानको 
तिखो धारले समाप्त गरे । यसबाट मानिसका बीचमा इन्द्रदेव प्रशंसनीय भए । हे इन्द्रदेव ! तिम्रो 
सम्पूर्ण ऐश्वर्य हामीलाई प्राप्त होस्। तिमीजस्ता मङ्गलकारीका सबै सहयोगहरू हामीलाई 
मङ्गलमय होखन् । 


तत्नु प्रयः प्रलथा ते शुशुक्वनुं यस्मिन्यञ्चे वारमकृण्वत क्षयमृतस्य वारसि क्षयम्। वि 
तद्वोचेरध द्वितान्तः पश्यन्ति रश्मिभि । स घा विदे अन्विन्द्रो गवेषणो बन्धुक्षिद्धयो गवेषणः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव तिमीले यञ्चमा आफ्ना लागि प्रतिष्ठित स्थान बनाएका छौ । ती यज्ञमा तिमीलाई तेजस्वी 
अन्न उपलव्ध होस् । सत्यको महिमायुक्त उच्च स्थानमा पुग्न चाहनेलाई तिमी सत्यको मार्ग 
देखाङ । सूर्यरश्मिबाट सबै मानिसहरू दुवै लोकका बीचमा रहेका मेघका रूपमा तिम्रो दर्शन 


गर्दछन् । तिमी नै सत्य धामका ज्ञाता पनि हौ र यजमानका लागि गाई प्रदान गर्ने पनि हौ भन्ने 
सुनिन्छ। 


नू इत्था ते पूर्वथा च प्रवाच्यं यदङ्गिरोभ्योडवृणोरप व्रजमिन्द्र शिक्षत्रप व्रजम्। ऐभ्यः 
समान्या दिशास्मभ्यं जेषि योत्सि च। सुन्वद्धयो रन्धया कं चिदव्रत॑ हृणायन्तं चिदव्रतम् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! उहिलेको जस्तै तिम्रा पराक्रमको शक्ति प्रशंसनीय छ। तिमीले गाईको बथान जितेर 
अङ्गिरालाई दिँदै लैजाने बाटो देखाए जसरी नै हाम्रा लागि पनि ऐश्वर्य जितेर प्रदान गर । तिम्रो 
विरोध गर्ने, क्रोधी र पापीलाई यञ्च आदि असल काम गर्नेहरूका हितका लागि नष्ट गराङ । 


सं यज्जनान् क्रतुभिः शूर ईक्षयद्धने हिते तरुषन्त श्रवस्यवः प्र यक्षन्त श्रवस्यवः ! तस्मा 
आयुः अनातपिहनि मसनग कल । इन्द्र ओक्यं दिधिषन्त धीतयो देवाँ अच्छा न धीतयः ॥५॥ 
बलशाली इन्द्रदेवले पराक्रमयुक्त कर्मले मानिसतिर हेरे । अन्नको खोजी गर्ने मानिसले 
थालनी हुँदा शत्रुलाई विनाश गराए । यशको आशा भएकाहरूले इन्द्रदेवलाई विशेष अर्चना गरै,। 
उनी आफ्ना बलवुताले शत्रु सखाप पारेर असल सन्तान र दीर्घायु प्रदान गर्दछन् । असल कर्म गर्ने 
मानिस इन्द्रदेवलाई एकमात्र आश्रयदाता मान्दछन् । हु 


युव तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यादप तन्तमिद्धतं वज्जेण तन्तमिद्धतम्। दूरे चत्ताय 
न्तमिद्धतम्। दूर च 
च्छन्त्सदगहनं यदिनक्षत् । अस्माक शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा दर्षीष्ट विश्वतः ॥६॥  
युद्धक्षेत्रमा अतिकम पराक्रम देखाउने इन्द्रदेव र पर्वत ! तिमीहरू दुई युद्ध गर्ने प्रत्येक शत्रुलाई 
आफ्ना ति कक ज्जका प्रहारले यमलोक पुन्याओ  हे वीरहरू हो । शत्रुबाट चारैतिर घेरियौँ भने 
हानाला  भनन  ॥७ ०५, मी ७५ अन्तरिक्ष र स्वर्ग यी तीनै लोकमा व्याप्त हे देवताहरु 
हो! हरूका अनुग्रहले हामी सबै याजकहरू श्रेष्ठ वी गी सन्तानले अपार 
धनवैभवबाट लाभान्वित होऔँ  न पराक्रमी सन्तानले युक्त  म 


देवोदासि छु सूक्त  १३३ 
क्राषि  परुच्छेप देवोदासि । देवता  इन्द्र । छन्द  पति 
उभे पुनामि रोदसी क्रतेन द्वहो दहामि सं मनको पं    
अभिव्लग्य यत्र हता अमित्रा वैलस्थान परि तृढहा अशेरन्॥१॥ 
जुन इन्द्रदेवले यज्ञका शक्तिले दुवै लोकलाई पवित्र गराउँछन्, हामी तिनै इन्द्रदेवका विरोधी र अति 


क. 


१४६ 


कलि 


भयङ्कर द्रोहीहरूलाई डढाउँछाँ। जहाँ ठूलो सङ्ख्यामा शत्रु मारिन्छन्, त्यहाँ लासहरूले युद्धभूमि 
चिहानजस्तै लाग्दछ । है 
अभिव्लग्या चिदद्रिवः शीर्षा यातुमरतीनाम् । 
छिन्धि वदूरिणा पदा महावदूरिणा पदा ॥२॥ 
हे वज्रधारी इन्द्रदेव ! तिमी हिस्रक पशुका अत्यन्त नजिक जाड र आफ्ना विशाल सैन्य शक्तिले 
तिनलाई गोडाले मिचिदे । 
अवासां मघवञ्जहि शर्घो यातुमतीनाम्। 
वैलस्थानके अर्मके महावैलस्थे अर्मके ॥३॥ . । 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिमी मृत मानिसको घृणित स्थान र घृणित चिहानजस्ता यी हिंस्रक 
सैन्यशक्तिलाई आफ्ना बलबुताले नष्ट गराङ । 
यासां तिस्रः पञ्चाशतो भिव्लङ्गेरपावपः । 
तत्सु ते मनायति तकत्सु ते मनायति॥४॥ .  
हे इन्द्रदेव ! पचासका .तीन गुना शत्रु चारै तिरबाट छेकेर नष्ट गराउने तिम्रो पराक्रमी युद्धका 
चालसहितका कार्यको अरूले खास महत्त्व नदेखे पनि प्रशंसनीय छ। 
पिशङ्गभृष्टिमम्भृणं पिशाचिमिन्द्र सं मृण। सवै रक्षो नि बर्हय ॥१॥ 
हेइन्द्रदेव ! तिमी रिसले भुङ्ग्रो भएका शस्त्रधारी र विशालकाय पिशाचहरूलाई नष्ट गर । तिमी 
सबै राक्षसी शक्तिलाई नारा पर ७४ 
! अवर्मह इन्द्र दादृहि श्रुधी न शुशोच हि चौः क्षा न भीषां अद्रिवो घुणान्न भीषाँ अद्रिवः । 
१. आककु हि शुष्मिभिर्वधैरुग्रेभिरीयसे। अपूरुषघ्नो अप्रतीत शूर सत्वभिस्त्रिसप्तैः शूर 
सत्वभिः ॥६॥। 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । हाम्रो निवेदनमा तिमी भयङ्कर राक्षसहरूको सामर्थ्य क्षीण गराएर 
उनीहरूलाई संहार गर । पृथ्वीमा भएको अत्याचारबाट दिव्यलोक पनि शोकाकुल छ। हे वज्जधारी 
इन्द्रदेव । अग्निले भस्म भएझैँ तिम्रा भयले शत्रु दुःखी छन्। बलशाली सेनालाई बलियो 
शस्त्रबलले सुसज्जित गरेर तिमी शत्रुदलका नजिक जान्छौ। हे अग्रगामी वीर । तिमी आफ्ना 
शूरवीरलाई सुरक्षित गर्नका लागि तत्पर रहन्छौ। हे शूरवीर इन्द्रदेव ! तिमी एक्काईस सेनाहरूका 
सांथ अर्थात् विशाल सैन्यशक्तिका साथ युद्धमा जान्छौ । म 
वनोति हि सुन्वन्क्षयं परीणसः सुन्वानो हि ष्मा यजत्यव द्विषो देवानामव द्विषः । सुन्वान . 
इत्सिषासति सहस्रा वाज्यवृतः । सुन्वानायेन्द्रो ददात्याभुवं रयिं ददात्याभुवम् ॥७॥ म 
सबैतिर बिगबिगी मच्चाएका दुष्ट र देवताका विरोधीहरूलाई सोमरस पेलेर तयार गर्ने 
यजमानहरूले लखेद्छन्। स्वतन्त्र रहेका इन्द्रदेवले यजमानलांई हजारौँ किसिमको धन प्रदान .. 
गर्दछन् । उनीहरू तिनलाई वैभव प्रदान गर्दछन् । । 
हौ अन न॥० छन्द  अत्यष्टि अष्टि । 
 परुच्छेप दैवोदासि । देवता  वायु । छन्द  अल 
आ कनत रारहाणा अभि प्रयो वायो वहन्त्विह पूर्वपीतये सोमस्य पूर्वपीतये। कर्ध्वा 
ते अनु सुनृता मनस्तिष्ठतु जानती । नियुत्वता रथेना याहि दावने वायो मखस्य दावने॥१॥ . 
हे वायुदेव हो । तिमीहरूलाई छिथो कुद्ने घोडाल उहिलेको जस्तै हविष्यात्रका लागि यस 
सोमयागमा पुन्याङन्। हे वायुदेव हो ! हाम्रा प्रार्थनाले अभिव्यक्त प्रिय वाणी तिमीहरूका गुणसित 
 परिचित छन्। ती तिमीहरूका अनुरूप नै होङन् । तिमीहरू आफ्ना रथबाट आहुति ग्रहण गर्नका 
॥  लागि आओ 
१ ॥ भरि न्दननु तया मन्दिनो वायविन्दवोञस्मत्राणासः सुकृता अभिद्यवो गोभि क्राणा 
॥ अभिद्यवः। यद्ध क्राणा इरध्यै दक्षै सचन्त कतयः । सध्रीचीना नियुतो दावने धिय उप बग्रुवत ईं 
धियः॥र॥  
३ हे राम्रोसित तयार गरिएको, उत्साहवर्धक, तेजयुक्त र गाईको दुध 
  ,  लन पुरुषार्थी मानिस संरक्षणका विचारले शक्ति सञ्चय 
गर्ने प्रयास गर्दछन्। सबै विवेकशील मानिस सामुहिक प्रयासले सङ्गठित भएर विवेकसम्मत 
पानका लागि.तिमीहरूको प्रार्थना गर्दछन् । ,। ५ ५ 


१४७ 














वायुर्युङ्क्ते रोहिता वायुररुणा चा अजिरा धुरि वोढहवे वहिष्ठा धुरि वोढहवे। प्र 
बोधया पुरन्धि जार आ ससतीमिव । प्र चक्षय वासयोषसः श्रवसे वासयोषसः ॥३॥ 

वायुदेव यात्रा गर्ने विचारले भारी बोक्न सक्ने रातो र अरुण रङ्गका दुई बलिष्ठ अश्च आफ्ना रथका 
धुरामा जोत्दछन्। हे वायुदेव ! प्रेमी पुरुषले सुतेकी आइमाईलाई जगाएभझैं तिमी मानिसलाई 


जगाख। द्युलोक र पृथिवीलाई निश्चित रूपले प्रकाशित गर र ऐश्वर्यका लागि उषादेवीलाई 
आलोकित तुल्यार । 


तुभ्यमुषासः शुचयः परावति भद्रा वस्रा तन्वते दंसु रश्मिषु चित्रा नव्येषु रश्मिषु। तुभ्य 
धेनुः सबर्दुघा विश्वा वसूनि दोहते । अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आ वक्षणाभ्यः ॥४॥ 


हे वायुदेव ! तिमीहरूका लागि टाढा रहेका पवित्र उषाले नयाँ, हेरिरहुँजस्ता रश्मिले अदभुत 


कल्याणकारी वस्त्र बुन्दछिन् । अमृतरूपी दुध दिने गाईहरू तिम्रा लागि सम्पूर्ण  गर्दछन्। 
यिनै अजन्मा हावाबाट नदीको जल आकाशमाथि जान्छ । त्यसपछि बर्सिएर नदीमै फेरि आउंछ। 
त्यसैले पानी बर्साउने मूल कारण वायुदेव नै हुन् । 


तुभ्यं शुक्रासः शुचयस्तुरण्यवो मदेषुग्रा इषणन्त भुर्वण्यपामिषन्त भुर्वणि। त्वां त्सारी 
दसमानो भगमीट्टे तक्ववीये । त्वं विश्वस्माद्धवनात्पासि धर्मणासुर्यात्पासि धर्मणा ॥१॥ 
हे वायुदेव ! उज्ज्वल, पवित्र, गतिशील, तीक्ष्ण सोमरसले ऐश्वर्यप्रद यञ्चका अवसरमा तिम्रै 
 सहयोगको इच्छा गर्दछ। जलको स्थापना गर्न र अर्का ठाउँमा सार्न तिम्ने विशेष सहयोग चाहिन्छ। 
हे वायुदेव । निर्बल मानिस आपद् निवारण गर्नका लागि तिमीसितै प्रार्थना गर्दछ । किनभने तिमी 
नै निरन्तर प्राणवायुका सञ्चारले सम्पूर्ण संसारलाई आसुरी शक्तिबाट संरक्षण प्रदान गर्दछौ। 
त्व॑ नो वायवेषामपूर्व्यः सोमाना प्रथमः पीतिमर्हसि सुतानां पीतिमर्हसि। उतो विहुत्मतीना 
विशां ववर्जुषीणाम्। विश्वा इत्ते धेनवो दुइ आशिरं घृतं दुत आशिरम् ॥६॥ म 
हे अति श्रेष्ठ वायुदेव ! हामीबाट तयार पारिएको सोमरस सर्वप्रथम पान गर्नका लागि तिमी 


उपयुक्त छौ । सम्पूर्ण गाईले तिम्रै लागि दुध र घिउ दिएझैँ तिमी पनि प्राणवायु प्रदान गर । निष्पाप 
यञ्च गर्ने मानिसले दिएको हवि तिमी ग्रहण गर । ही 


सूक्त  १३५ 
क्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  वायु इन्द्रवायु । छन्द  अत्यष्टि अष्टि । 
स्तीर्ण बर्हिरुप नो याहि वीतये सहस्रेण नियुता नियुत्वते शतिनीभिर्नियुत्वते । ठुभ्यहि 
पूर्वपीतये देवाय येमिरे। प्र ते सुतासो मधुमन्तो अस्थिरन्मदाय क्रत्वे अस्थिरन् ॥१॥ 
हे वायुदेव ! तिम्रा लागि नै हामीले कुशको आसन बिछाएका छौँ । तिमी सहस्र अश्चले युक्त रथबाट 
हविष्यान्न ग्रहण गर्नका लागि यहाँ आङ। शक्तिरूपी सयौँ अश्चहरूले युक्त वायुदेवका लागि 


क्रात्विकहरूले सोमरस तयार गरेका छन्। पेलेर तयार पारिएको मिठो सोमरस यशमा तिम्री 
आनन्दका लागि प्रस्तुत छ । 


तुभ्यायं सोमः परिपूतो अद्रिभिः स्पाहा वसानः परि कोशमर्षति शुक्रा वसानो अर्षति। 
तवायं भाग आयुषु सोमो देवेषु हूयते। वह वायो नियुतो याद्यस्मयुर्जुषाणो याद्यस्मयुः ॥२॥ 
हे वायुदेव ! ढुङ्गामा कुटेर प्रशोधन गरिएको र मन पर्दो तेज भएको सोमरस कलसमा राखिएको 
छछ। तिमी शुद्ध एवं कान्तिमान् सोमको भाग सबैभन्दा पहिले लिन्छौ । मानिसले सबैभन्दा पहिले 


देवताको रूपमा तिमीलाई आह्वान गर्दछन् । हे वायुदेव ! तिमी स्वयं नै अश्च धपाएर हामीरकर्ही 
आउने मन गर् । 


आ नो नियुद्धिः शतिनीभिरध्वरं सहस्रिणीभिरुप याहि वीतये वायो हव्यानि वीतयैं। 
तवायं भाग क्रत्वियः सरशिमः सूर्यै सचा । अध्वर्युभिर्भरमाणा अयंसत वायो शुक्रा अयंसत ॥२। लागि 
हे वायुदेव ! तिमी हाम्रा यज्ञमा सयौँ वा हजारौँ अश्चसहित सोमरस पान गर्न आउ । तिम्रा ले 
क्रतुअनुसारको सोमरस तयार गरिएको छ। सूर्यका रश्मिका सम्पर्कले गर्दा सोमरसले 


सले सूर्यदेवतै 


जस्तो तेज धारण गरेको छ। हे वायुदेव ! क्रत्विकहरूबाट यो सोमरस तिम्रो शक्ति बढाउनक 
लागि कलस भरेर राखिएको छ। 


१४०८ 





आ वाँ रथो नियुत्वान्वक्षदवसेभि प्रयांसि सुधितानि वीतये वायो हव्यानि वीतये। 
पिबत मध्वो अन्धसः पूर्वपेय हि वां हितम्। वायवा चन्द्रेण राधसा गतमिन्द्रश्न राधसा गतम् ॥४॥ 
हे वायुदेव ! तिमी र इन्द्रदेव दुवै घोडाले तानिएका रथबाट राम्रोसित तयार पारिएको सोमरसरूपी 
हविष्यान्न ग्रहण गर्न र हाम्रो संरक्षणका लागि यहाँ आओ । यहाँ आएर हामीबाट तयार गरिएको 
सोमरस पान गर । हे वायुदेव  इन्द्रदेवका साथ तिमी आनन्दप्रद ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर । 

आ वां धियो ववृत्युरध्वराँ उपेममिन्दु मर्मुजन्त वाजिनमाशुमत्यं न वाजिनम्। तेषां 
पिबतमस्मयू आ नो गन्तमिहोत्या । इन्द्रवायू सुतानामद्रिभिर्युवं मदाय वाजदा युवम् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव र वायुदेव हो । तिमीहरू दुवैको बुद्धि सधैँ यज्ोय कर्मसित रहोस् । गतिशील घोडालाई 
सइसले सफा गरेझैँ बलवर्धक सोमरस तिमीहरूका लागि हामी तयार गछौँ । हे इन्द्रदेव र वायुदेव 
। तिमीहरू दुवै संरक्षण साधनसहित यहाँ आएर सोमरस पान गर । ढुङ्गामा कुटेर निचोरिएको बल 
बढाउने सोमरस पिएर दुवै आनन्द मनाओ । 

इमे वां सोमा अप्स्वा सुता इहाध्वर्युभिर्भरमाणा अयंसत वायो शुक्रा अयंसत। एते 
वामभ्यसृक्षत तिरः पवित्रमाशवः युवायवोति रोमाण्यव्यया सोमासो अत्यव्यया ॥६॥ 
ग्रख्िकहरूले पेलेको सोमरस तिमीहरू दुवैलाई यज्ञमा उपलब्ध होस् । हे वायुदेव ! दीप्तिमान् र 
प्रवाहित हुने यो सोमरस तिम्रा लागि तेर्छो धाराबाट पात्रमा खन्याइन्छ। यसै किसिमले 
तिमीहरूलाई प्राप्त होस् । अखण्डित रोमतन्तुहरूले छानिएको सोमरस संरक्षक गुणले अति सम्पन्न 
भएको हुन्छ । 

अति वायो ससतो याहि शश्चतो यत्र ग्रावा वदति तत्र गच्छत॑ गृहमिन्द्रश्च गच्छतम्। वि 
सूनृता ददृशे रीयते घृतमा पूर्णया नियुता याथो अध्वरमिन्द्रश्च याथो अध्वरम् ॥७॥ 
हे वायुदेव  तिमी सुतिरहेका अल्छेलाई छोडेर अगाडि जान्छौ। ढुङ्गामा सोम कुटेको ध्वनि, 
वेदमन्त्रको ध्वनि र घिउको आहुतिले यज्ञ सम्पन्न सधैँ जहाँ हुन्छ उसै ठाउँमा जान्छौ । इन्द्रदेव र 
तिमी दुवै प्राणशक्ति प्रदान गर्नका लागि बलशाली घोडामा यज्चस्थलमा पुग । 

अत्राह तद्वहेथे मध्व आहुति यमश्चत्थमुपतिष्ठन्त जायवो३स्मे ते सन्तु जायवः। साकं 
गावः सुवते पच्यते यवो न ते वाय उप दस्यन्ति धेनवो नाप दस्यन्ति धेनवः ॥५॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव ! पुरुषार्थीहरूले औषधीका रूपमा पर्वतमा फेला पारेका सोमरसले नै तिमीहरू 
दुईलाई यहाँ लिएर आओस्। यो सोमरूपी औषधी प्राप्त गर्न पुरुषार्थीहरू सफल होउन् । 
तिमीहरूका लागि गाईले अमृतरूपी दुध दिन्छन् र जौ आदि अन्न पनि तिमीहरूले सोमरसमा 
हाल्नका लागि पकाइने गर्दछ । हे वायुदेव ! तिम्रा लागि दुधालु गाई कहिल्यै कम नहोञन्, कसैले 
गाई नखोसोस् । 

इमे ये ते सु वायो बाह्रोजसो न्तर्नदी ते पतयन्त्युक्षणो महिव्राधन्त उक्षणः । धन्वञ्चिद्ये 
अनाशवो जीराश्चिदगिरौकसः । सूर्यस्येव रश्मयो दुर्नियन्तवो हस्तयोर्दुर्नियन्तवः ॥९॥ 
हे श्रेष्ठ वायुदेव ! तिम्रा बलशाली तन्नेरी घोडाले तिमीलाई च्ुलोक र पृथ्वीका मध्य भागमा 
सजिलैसित लिएर जान्छ। यो मरुस्थलमा पनि उति नै तेज गतिमा कुद्छ । अति वेगशाली अश्चको 
वर्णन वाणीले गर्नु असम्भव छ। जसरी सूर्यका किरणलाई कसैले नियन्त्रित गर्न सवदैन, उसै गरी 
वायुका गतिलाई हातले रोक्नु प्नि सर्वथा असम्भव छ। . 

सूक्त  १३६ 
श्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  मित्रावरुण लिङ्गोक्त । छन्द  अत्यष्टि त्रिष्टुप् । 

प्र सु ज्येष्ठ निचिराभ्याँ बृहन्नमो हव्यं मति भरता मृडयद्धयां स्वादिष्ठे मृडयद्ध्याम्। ता 
सम्राजा घृतासुती यञ्चेयञ्च उपस्तुता । अधैनोः क्षत्रै न कुतश्वनाधुषे देवत्वं मू चिदाधृषे ॥१॥ 
है मनुष्य हो  मित्र र वरुणदेव अति तेजस्वी, घिउको आहुति सेवन गर्ने र प्रत्येक यज्ञमा प्रार्थना 

गर्न उपयुक्त छन्। हामी सबैले श्रद्धा र भक्तिसहित मित्र र वरुणदेवलाई प्रणाम गरौँ र उत्तम 

८० उनीहरूको प्रार्थना गरौँ । यिनीहरूको रक्षा गर्ने बल र देवत्वलाई क्षीण गराउन कसैले 


१४९ 


.. पव 








अदर्शि गातुरुरवे वरीयसी पन्था क्रतस्य समयंस्त रश्मिभिश्चक्करर्भगस्य रश्मिभिः  द्युक्षे 
मित्रस्य सादनमर्यम्णो वरुणस्य च। अथा दधाते बृहदुक्थ्य१ वय उपस्तुत्यं बृहद्वयः ॥२॥ 

यञ्चका लागि फुर्तिली उषादेवी प्रकाशित भएकी छिन्। रश्मिले सूर्यको मार्ग उज्यालो भयो। 

सवाल सूर्यदेवका रश्मिले आँखामा प्रकाशशक्ति आयो । मित्र, अर्यमा र वरुणदेवहरू तेजयुक्त 


भए, त्यसैले सम्पूर्ण देवताहरूका लागि आहुतिका रूपमा प्रशंसनीय हविष्यान्न अर्पित गरौँ। 
उनीहरूले त्यो स्वीकार गर्दछन् । 


ज्योतिष्मतीमदितिं धारयम्क्षिति स्वर्वतीमा सचेते दिवेदिवे जागृवांसा दिवेदिवे। 
ज्योतिष्मत्क्षत्रमाशाते आदित्या दानुनस्पती । मित्रस्तयोर्वरुणो यातयज्जनो उर्यमा यातयज्जनः ॥२॥ 
विशिष्ट धारण क्षमता भएकी पृथ्वी र दिव्य तेजयुक्त अदिति देवीका सेवामा मित्र र वरुणदेव 
नित्य जागा रहेर खटिन्छन्। धनका अधिपति आदित्यगणले नित्य तेजस्वी शक्ति प्राप्त गर्दछन् । 
मित्र, वरुण र अर्यमा यी तीन देवले मानिसलाई असल बाटामा अघि बढाउँछन् । 


अयं मित्राय वरुणाय शन्तमः सोमो भूत्ववपानेष्वाभगो देवो देवेष्वाभगः। त॑ देवासो 
जुषेरत विश्वे अद्य सजोषसः । तथा राजाना करथो यदोमह क्रतावाना यदीमहे॥४॥ 
पेय पदार्थमा सबैभन्दा गतिलो सोम देवताहरूमा महावैभवसम्पत्न मित्र र वरुण दुवैलाई आनन्दप्रद 
होस् । सामञ्जस्ययुक्त सद्विचार र सद्भावनाका प्रेरक सम्पूर्ण देवसमूहले सोमरस सेवन गरुन् । हे 


तेजसम्पन्न मित्र र वरुणदेव !। तिमीहरू असल कर्मका प्रेरक हौ । हाम्रो अभीष्ट कामना निश्चय पूर्ण 
गर । । 


। यो मित्राय वरुणायाविधज्जनोनर्वाणे तं परि पातो अंहसो दाश्चांस॑ मर्तमंहसः । 
तमर्यमाभि रक्षत्युजूयन्तमनु व्रतम्। उक्थैर्य एनोः परिभूषति व्रत स्तोमैराभूषति व्रतम् ॥५॥ 
विद्वेषको भावनाविहीन भएर जसले मित्र र वरुणप्रति सेवाभाव राख्छन्, आफ्ना प्रशंसनीय कर्मले 
दुवैलाई सुशोभित गर्दछन्, जसले वाणीबाट उनका कर्मको महत्त्व बढाउँछन्, तिनीहरूलाई नै मित्र 
र वरुणदेव दुष्कर्मरूपी पापबाट सुरक्षित गर्दछन् । जो दानशील, सरल र सत्यको बाटो अँगाल्दछन् 
र असल व्रतप्रति अनुशासित छन्, त्यस्ता सबै मानिसलाई अर्यमादेव दुःखदायी, पापकर्मबाट 
जोगाउँछन् । ।।। 
नमो दिवे बृहते रोदसीभ्यां मित्राय वोचं वरुणाय मीढहुषे सुमृडीकाय मीढहुे। 
इन्द्रमग्निमुप स्तुहि द्युक्षमर्यमणं भगम्। ज्योग्जीवन्तः प्रजया सचेमहि सोमस्योती सचेमहि॥६॥ 
द्यावापृथिवी, सुखप्रद मित्रदेव र अति सुखदायी वरुणदेवलाई हामी वन्दना गर्दछौँ । हे मानिसहरू 
हो । इन्द्र, अग्नि, दीप्तिमान् अर्यमा र भगदेवको उपासना गर । त्यसबाट यी सबै देवताहरूको 
कृपाले हामी सबै चिरञ्जीवी भएर सन्तान र सबै खालका सुरक्षाका साधनले युक्त होऔँ। 
कती देवानां वयमिन्द्रवन्तो मंसीमहि स्वयशसो मरुद्धिः । 
अनिनर्मित्रो वरुणः शर्म यंसन् तदश्याम मघवानो वयं च॥७॥ 
देवताहरूले दिएको सुख हामी सबैले प्राप्त गरौँ । आफ्नै यश र बलले सम्पन्न भएर देवकृपा पाउँदै 


सुरक्षित होऔँ । अग्नि, मित्र तथा वरुणदेव हामीलाई सुखी बनाखन्। यस्तो महान् ऐश्वर्यले युक्त 
भएर हामी सधैँ सुखको उपभोग गरौँ। 





 सूक्त  १३७ 
क्राषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  मित्रावरुण । छन्द  अतिशक्वरी । म 
सुषुमा यातमद्रिभिर्गोश्चीता मत्सरा इमे सोमासो मत्सरा इमे। आ राजाना दिविस्पृशास्मत्रा . 
गन्तमुप नः । इमे वां मित्रावरुणा गवाशिरः सोमाः शुक्रा गवाशिरः ॥१॥ । 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! हामी यो सोमरस ढुङ्गाले किचेर निचोछौं। गाईको दुध मिसाएको सोम 
पक्का पनि आनन्ददायक छ। त्यसैले तिमीहरू दुवै हामीकहाँ आओ । हे मित्र र वरुणदेव हौँ ! 
पवित्र सामेरस गाईको दुध र पानी मिसाएर बनाइएको हो । यो तिमीहरूकै लागि तयार छ। 
इम आ यातमिन्दवः सोमासो दध्याशिरः सुतासो दध्याशिरः । उत वामुषसो बुधि साक 
सूर्यस्य रश्मिभिः । सुतो मित्राय वरुणाय पीतये चारु्राताय पीतये॥२। .. रु 
हे मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवै पेलेर तयार गरिएको दुध र दही मिसाएको तेजस्वी सोमरस 
पान गर्न यहाँ आओ । तिमीहरूका लागि बिहान सूर्यरश्मि प्रकाशित हुँदाहुँदै यो सोमरस पेलेर तयार 
गरिएको हो । मित्र र वरुणदेवका लागि.तयारी सोम प्रस्तुत छ । । म 
१५० । 








तां वां धेनु न वासरीमंशु दुहन्त्यद्रिभिः सोम दुहन्त्यद्रिभिः । अस्मत्रा गन्तमुप नोउर्वाञ्चा . 
सोमपीतये । अयं वा मित्रावरुणा नृभिः सुतः सोम आ पीतये सुत ॥३॥ 
हे मित्र र वरुणदेवं ! गाईको दुध दुहेझैँ ग्रत्विकहरू ढुङ्गामा सोमवल्ली पेलेर तिमीहरूको लागि 
रस निचोर्दछन् । तिमीहरू दुवै हाम्रो संरक्षणका लागि सोमपान गर्न यहाँ आओ । हे मित्रावरुणदेव  
 हो । तिमीहरू दुवैले पान गर्न भनेर याज्ञिकले सोमरस निचोरेका हुन् । 
७  निक. सूक्त १३८५  
 ख्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  पूषा । छन्द  अत्याष्टि। 
प्रप्र पृष्णस्तुविजातस्य शस्यते महित्वमस्य तवसो न तन्दते स्तोत्रमस्य न तन्दते । 
अर्चामि सुम्नयन्नहमन्त्यूति मयोभुवम्। विश्वस्य यो मन आयुयुवे मखो देव आयुयुवे मखः ॥१॥ 
शक्तिबाट उपन्न भएकाले पूषादेवको महिमा सबैले गाउँछन् । यिनको साम थ्ये दबाउन सम्भव छैन 
र यिनको स्तुतिगान कहिल्यै घट्दैन । जुन देवता यञ्चकर्ताका मनमा परस्पर सहयोगको भावना 
जगाउँछन् र जो तेजयुक्त यज्ञलाई सम्पन्न गराउँछन्, यस्ता संरक्षण साम र्थ्यले युक्त सुखप्रदाता 
पूषादेवबाट अभीष्ट सुखको प्राप्ति होस् भनेर हामी उनलाई अर्चना गर्दछौँ । 
प्र हि त्वा पूषन्नजिरं न यामनि स्तोमेभिः कृण्व क्रणवो यथा मृध उष्द्रै न पीपरो मृधः । 
हुवे यत्त्वा  मयोभुवं देवं सख्याय मर्ख। अस्माकमाङ्गुषान्द्युम्निनस्कृधि वाजेषु 


हे पूषादेव ! तीव्र गतिका अश्वलाई मानिसले प्रशंसा गर्दछन् ।  वीर योद्धालाई झैँ त्यसलाई 
प्रोत्साहित गर्दै सङ्झग्रामतर्फ प्रयाण गराउँछन् । त्यस्तै किसिमले हांमी स्तोत्र र वाणीले तिमीलाई 
प्रोत्साहित गर्दछौँ । मरुस्थलमा उँटद्वारा यात्रीलाई आवतजावत गराएभझैँ तिमी हिंस्रक पशुबाट 


हामीलाई सुरक्षित गर । तिमी हाम्रा वाणीमा प्रखरता ल्याइदेरु । हा सबै सङ्घर्षमा हामीलाई तेजयुक्त 
गराङ । मैत्री भावनाका लागि सुखद हुनाल पृषादेवलाई हामी सबै मानिसहरू आह्वान गर्दछौँ । 


धन आशा गर्दछौँ । हे बहुसङ्ख्यकले स्तुति गरिने पृषादेव ! तिमी प्रत्येक सङ्घर्षणील सङ्ग्राममा 
हाम्रो सहयोग गर । 
अस्या र घुण उप सातये भुवो५हेडमानो ररिवाँ अजाश्च श्रवस्यतामजाश्च । ओपुत्वा 
ववृतीमहि स्तोमेभिर्दस्म साधुभिः । नहि त्वा पुषन्नतिमन्य आघृणे न ते सख्यमपहुवे ॥४ 
हे पूषादेव ! हामीलाई वैभवसम्पन्न बनाउनका लागि प्रेमभावले दानदाता बनेर यहाँ आङ । अन्नको 
इच्छा गर्ने हामीसमक्ष आङ । हामी उच्च स्तवनले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। हे जलवर्षक पूषादेव ! 
तिम्रो अनादर गर्नबाट हामी टाढा रहीँ । तिम्रो मैत्रीबाट हामी वञ्चित नहोऔँ । 
सूक्त  १३९ 
क्रषि  परुच्छेप दैवोदासि । देवता  विश्वेदेवा बृहस्पति । छन्द  बृहती त्रिष्टुप। 
अस्तु श्रौष्ट पुरो अग्नि धिया दघ आउ तच्छर्धो दिव्यं वृणीमह इन्दवायू वृणीमहे। यद्ध 
क्राणा विवस्वति नाभा सन्दायि नव्यसी । अध प्रखुन उप यन्तु धीतयो देवाँ अच्छा न धीतयः ॥१॥ 
हामीले अग्निदेवलाई बुद्धिपूर्वक धारण गरेका छौँ। त्यस दिव्य प्रदीप्त ज्योतिको हामी आराधना 
गर्दछौँ । नवीन याज्चिक यज्ञवेदीमा आउँदा मनोस्थ पू गराउने इन्द्रदेव र वायुदेवलाई हामी प्रार्थना 
गर्दछौं । हाम्रो स्तुति निश्चित नै देवताहरूसमक्ष पुगोस् ! हाम्रो प्रार्थना पक्कै तिमीहरूसँग पुगोस् । 
य यद्ध अनृतं स्वेन मन्युना दक्षस्य स्वेन मन्युना। 
युवोरित्थाधि सद्मस्वपश्याम हिरण्ययम्। धीभिश्चन मनसा स्वेभिरक्षभिः सोमस्य स्वेभिरक्षभिः ॥२॥ 
हे मित्रावरुणहरू हो । तिमीहरू दुवै आफ्ना सत्यको सामर्थ्यले असत्यवादीहरूलाई अनुशासित  
गर्दछौ र आफ्ना शक्तिसामर्थ्यले उनीहरूमाथि शासन गर्दछौ । त्यसैले तिमीहरू दुवैको स्वर्णिम 
तेजलाई आफ्नो बुद्धि, मन, इन्द्रिदयशक्ति र जानशक्तिद्वारा हामी प्रत्यक्ष देख्छौ । 


१५१ 


युवां स्तोमेभिर्देवयन्तो अश्चिनाश्रावयन्त इव इलोकमायवो युवां हव्याभ्यार यवः। 
युवोर्विश्वा अघि श्रियः पृक्षश्च विश्ववेदसा । प्रुषायन्ते वाँ पवयो हिरण्यये रथे दसा हिरण्यये ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! देवताहरूप्रति श्रद्धा भावले युक्त मानिस स्तुतिद्वारा तिमीहरू दुईको यश 
गाउँछन् । श्रद्धावान् याजकले तिमीहरू दुवैलाई आह्वान गर्दछन् । तिमीहरू दुवै सर्वञ्च हुनाले, 
समस्त वैभव सम्पदा र अन्न तिमीहरूमै आश्रित छन्। हे सुन्दर अश्चिनीकुमारहरू हो ! सुन्दर 
सुनौला रथका पाङ्ग्राले तिमीहरूलाई बोक्छन् । ं 
अचेति दस्रा व्युपनाकमृण्वथो युञ्जते वां रथयुजो दिविष्टिष्वध्वस्मानो ।दिविष्टिषु। अधि 
वां स्थाम वन्धुरे रथे दस्रा हिरण्यये । पथेव यन्तावनुशासता रजोजञ्जसा शासता रज ॥४॥  
हे सुन्दर अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै सारथीका रूपमा स्वर्गका मार्गमा, तीव्र ा 
अश्च रथमा जोतेर स्वर्ग पुग्दछौ भन्ने गरिन्छ। हे उत्तम अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूलाई हामी 
राम्ररी बाँधिएका सुनौला रथमा विराजित गराउँछौँ । आफ्ना शक्तिले सम्पूर्ण लोकमाथि शासन गर्दै 
जलमा नियन्त्रण राखेर आफ्नो मार्गमा प्रस्थान गर । 


शचीभिर्न शचीवसू दिवा नक्त दशस्यतम् । 
मा वां रातिरुप दसत्कदा चनास्मद्रातिः कदा चन ॥५॥ 
हे पुरुषार्थयुक्त, वैभवसम्पन्न अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवै हाम्रा असल कर्मले प्रसन्न भएर 
हामीलाई निरन्तर धन प्रदान गर । तिमीहरूबाट दिइएको ऐश्वर्यमा कहिल्यै कमी नहोस् । हाम्रा 
सार्थक सहयोगमा पनि कहिल्यै कमी नआओस् । । 
वृषन्निन्द्र वृषपाणास इन्दव इमे सुता अद्रिषुतास उद्धिदस्तुभ्यं सुतास उद्धिदः। तेत्वा 
मन्दन्तु दावने महे चित्राय राधसे । गीर्भिर्गिर्वाहः स्तवमान आ गहि सुमृडीको न आ गहि॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! बलतागत प्राप्त गर्नका लागि पान गर्नयोग्य यो सोमरस ढुङ्गामा पेलेर राखिएको छ। 
यो सोमरस तिमीले पान गर्नका लागि प्रशोधित गरिएको हो। सुन्दर, महान् वैभव प्रदान गर्न 
सोमरसले उत्साहित गरोस् । हे प्रशंसनीय इन्द्रदेव ! वाणीद्वारा गरिएका प्रार्थनाले तिमी यहाँ आउ । 
 प्रसत्नतापूर्वक हामीकहाँ उपस्थित होङ । 
ओ चू णो अग्ने शृणुहि त्वमीडितो देवेभ्यो त्रवसि यजियेभ्यो राजभ्यो ययसियेभ्यः । यद्ध 
त्यामङ्िरोभ्यो धेनु देवा अदत्तन। वि तां दुह्दे अर्यमा कर्तरी सचाँ एष ताँ वेद मे सचा॥७॥ 
हे अग्निदेव ! हाम्रा प्रार्थनाले प्रसन्न भएर निवेदनमाथि ध्यान दे । अति पूजनीय देदीप्यमान 
देवतासित, हे देवता हो ! तिमीहरूले अङ्गिरालाई गाई दियौ, ती गाई एकत्र गरेर अर्यमाले ठुहे, 
यस्ता गाईसित अर्यमा र हामी परिचित छौँ भन । 
मो घु वो अस्मदभि तानि पौंस्या सना भूवन्द्युम्नानि मोत जारिषुरस्मत्युरोत जारिएुँ । 
यद्वश्षित्रै युगेयुगे नव्यं घोषादमर्त्यम् । अस्मासु तन्मरुतो यच्च दुष्टरं दिधृता यच्च दुष्टरम् ॥०॥ 
हे मरुत्गण हो । तिमीहरूको उहिलेदेखिको पराक्रमी सामर्थ्य हामी कहिल्यै नबिसौँ । हाम्रो कीर्ति 
सधैँ अश्चुण रहोस् र हाम्रा सहरहरू नष्ट नहोछन्। आश्चर्यप्रद, स्तुतियोग्य र अमृतरूपी रस प्रदान 
गर्ने गाईहरूसित सम्बन्धित तथा सबै मानिसहरूका लागि धनसम्पदा हुन्छन्, ती सबै 
युगाँयुगसम्म हामीसित रहिरह्न् । दुःखसित जुन जुन त या  
 हून् । दुःखसित प्राप्त हुने खालका जुन सम्पदाहरू छन्, तिनीहरू पनि 
दध्यङह मे जनुषं पूर्वो अङ्गिरा प्रियमेधः कण्वो   तेषा 
देवेष्वायतिरस्माक तेषु नाभयः । तेषां पदेन मह्या नमै पणयो आजनजुतिसासती मे पूर्व मनुर्विङुः। तै 
उहिलेका दध्यङ, अङ्झिरा, प्रियमेध, कण्व, अत्रि र मनु आदि सबै न्रषिहरूले मानिसका जन्मका 
विषयमा सबै कुरा जान्दछन् । उनीहरू हाम्रा नद नहर क सालि तका ती 
क्राणिहरूको देवताहरूका साथ अति निक सई । मननशील र जानी पुर्खालाई चिन्दछन् 
हरूका साथ अति निकटस्थ सम्बन्ध छ। साधारण उर्जाशक्ति 
प्राप्त गर्दछन् । देवताहरूका अनुगामी बनेर हामी । साधारण मानिस देवताबाट उ डमी 
स्तोत्रले इन्त्व र अग्निको पथ जगमा बर हामी हृदयदेखि नै उनीहरूलाई प्रणाम गर्दछौँ । ९ 


आदिशं न... वन्त वार्य बृहस्पतिर्यजति वेन उक्षभिः पुरुवारेभिरुक्षभिः  जगृभ्मा दूर 
यञ्चकर्ताहरूले यसवाट ताना । अधारयदररिन्दानि सुक्रतुः पुरू सद्मानि 
३ टो सज्ञवाट विभिन्न कामना पूर्ति  पुरू सद्मानि सुक्रतुः ॥१०॥ 


गरुन् । कल्याणकारी बृहस्पतिले विभिन्न सामर्थ्य 


१५२ छ 





मानिसहरूबाट रुचाएको सौमयज्ञ सम्पन्न गराञन्। दढाबाट ढुङ्गामा सोमवल्ली कुटेको ध्वनि 
सुन्दै छौँ १ ढुङ्गामा सोमवल्ली कुटेको ध्वनि 
आइरहेको हामी सुन्दै छौँ। सत्कर्म रूपी यज्ञीय कार्य गर्ने मानिस जल र अन्नले भरपूर रहन्छन् । 
श्रद्धालु मनले याशिकहरू मनग्गे वैभवयुक्त घरहरूले सुशोभित रहन्छन् । 
ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थ । 
अप्सुक्षितो महिनेकादश स्थ ते देवासो यज्चमिमं जुषध्वम् ॥११॥ 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरू पृथ्वी, अन्तरिक्ष र देवलोक यी तीनै लोकमा एघारएघारको सङ्ख्यामा 
छौ। हे देवताहरू  तिमीहरू सबै आहुतिहरू ग्रहण गर  
सूक्त  १४० 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
 वेदिषदे प्रियधामाय सुद्युते धासिमिव प्र भरा योनिमग्नये। 
 वस्त्रेणेव वासया मन्मना शुचिं ज्योतीरथं शुक्रवर्ण तमोहनम्॥१॥ 
हे ग्रात्विकहरू हा ! यञ्चवेदीमा विराजमान सुन्दर प्रकाशवान्, श्रेष्ठ कान्तियुक्त प्रखर अग्नि 
प्रज्वलित गर्नका लागि समिधा र हविष्यान्न समर्पित गर । पवित्र रथजस्तै प्रकाश हुने, तेजस्वी र 
अन्धकार विनाशक अग्निदेवलाई वस्त्रले ढाकेभेँ स्तोत्रले पूरै ढाक । 
अभि द्विजन्मा त्रिवृदन्नमृज्यते संवत्सरे वावृधे जग्धमी पुनः । 
अन्यस्यासा जिह्वया जेन्यो वृषा न्यपन्येन वनिनो मृष्ट वारणः ॥२॥ 
दुई विधिले प्रकट हुने अग्निदेव तीन किसिमले अन्न ग्रहण गर्छन् । अग्निले ग्रहण गरेको अन्न 
प्रतिवर्ष बारम्बार बढ्छ। अग्निदेव जठराग्निका रूपमा भक्षण गर्छन् र दावानलका रूपमा 
जङ्गलका वृक्षलाई जलाउँछन् । 
कृष्णप्रुतौ वेविजे अस्य सक्षिता उभा तरेते अभि मातरा शिशुम्। 
प्राचाजिह्॥ ध्वसयन्तं तृषुच्युतमा साच्यं कुपयं वर्धनँ पितुः ॥२॥ 
अगिन प्रज्वलन गर्दा काला भएका अग्निमन्थरूपी दुई माता कम्पित हुन्छन् । गतिमान् ज्वालारूपी 
जिह्वा भएका, अन्धकार नाश गर्ने, शीघ्र ज्वलनशील, याजकसँगै रहने र विशेष यलले रक्षित 
अग्निले यजमानलाई पाल्दछन् । याजकहरू समृद्धि बढाउनका लागि आफूलाई पालन गर्ने 
शिशुरूप अग्निलाई प्रकट गर्दछन् । । 
मुमुक्ष्वो३ मनवे मानवस्यते रघुद्ववः कृष्णसीतास क जुव । 
असमना अजिरासो रघुष्यदो वातजूता उप युज्यन्त आशवः ॥४॥ 
मोक्षदाता, तीव्र गतिशील, कालो धुवाँको मुस्लोलाई मार्ग बनाएर त्यसे मार्गमा हिँड्ने, विभिन्न 
रङ्गमा देखिने, शीघ्रगामी, वायुका प्रभावमा रहेका र सवत्र व्याप्त अग्निदेव उन्नतिशील मानिसका 
लागि यञ्चीय कार्यमा विशेष उपयोगी छन्। 
आदस्य ते ध्वसयन्तो वृथेरते कृष्णमभ्व॑ महि वर्षः करिक्रतः । 


राय ग्छुँद प्रज्वलित ७. । रित हुन्छ। 
स नै नगरी सजिलै सबैतिर प्रका 
भूषन योपचि बन्नु नमन क पपैपेननियलो पने ॥६॥ 
नशाङ्गा द । 
ओजायमानस्तन्वश्च शुम्भते न निती लागि प्रवेश हुन्छन् र साँढे डुक्रिएभै 


अग्निदेव पहेँलो गषधीलाई सुशोर 
नदेव पहँलो वर्णका औषधीलाई औषधी र वनस्पति खान थाल्दछन् । अति तेजयुक्त भएर 


शब्द गर्दै पलीजस्ता आज्ञा पालक साँढेका 
ज्वालारूपी आफ्नो शरीर टल्काउँछन् । विकराल रूप लिएर साँढेका भयङ्कर सिङजस्तै ज्वाला 


घुमाउँछन् 
स संस्तिरो विष्टिःः सं गृभायति जानन्नेव ५ आ शये। 
 कृण्वते स म 
अग्निदेव १ ५  अप्रत्य्ष रूपले औषधीमा आफ्नो सामर्थ्य व्याप्त गर्दछन् । प्रकट 
रूपमा अग्निका अविच्छिन्न ज्वाला सर्वोच्च दिव्यरलोकतिर बढ्छन् । ती ज्वालाहरू आफ्ना 
पितारूप अग्निसँग पृथ्वी र अन्तरिक्षमा विविध रूपमा रहन्छन् । 


१५२३ 





... 


तमग्रुवः केशिनीः सं हि रेभिर ञर्ध्वास्तस्थुर्मम्रुषीः प्रायवे पुनः । ं 
तासां जरा प्रमुञ्चन्नेति नानददसुँ परें जनयञ्जीवमस्तृतम् ॥८॥ . ,  
लामो कपालजस्तो ज्वालाले सबै तिरबाट अग्निलाई स्पर्श गरेको हुन्छ। यो ज्वाला मृतजस्तो भए 
पनि अग्निको सम्पर्क भएपछि मास्तिर फर्किएर दन्किन्छ । अग्निदेवले ज्वालाको जीर्णता समाप 
गरेर सामर्थ्य र जीवन्त पार्दै गर्जना गर्दछन् । म  
अधीवासं परि मातू रिहन्नह तुविग्रेभि सत्वभिर्याति वि ज्रयः ।   
वयो दधत्पद्वते रेरिहत्सदानु श्येनी सचते वर्तनीरह ॥९॥ 
धर्ती माताको तृणरूपी वस्त्र खाँदै अग्निदेव विजयशील प्राणीतिर वेगसित जान्छन् । यिनले मानिस 
र पशु अन्नरूपी प्राण दिन्छन् । अग्निदेव सधैँ तृण आदि जलाउँदै जुन मार्गमा जान्छन्, त्यो मार्ग 
कालो बनाउँछन् । 
अस्माकमग्ने मघवत्सु दीदिद्यध श्वसीवान्वृषभो दमूनाः । 
अवास्या शिशुमतीरदीदेर्वर्मव युत्सु परिजर्भुराणः ॥१०॥ 
हे अग्निदेव  हाम्रो ऐश्वर्यसम्पन्न घर प्रकाशित गराङ । त्यसपछि सशक्त शत्रुलाई पराजित गराउ  
हाम्रा लागि रक्षा कवचजस्तै उपयोगी होङ । श्वास फेर्ने बालकले बाल्यावस्था त्यागेर युवक भएभैँ 
सङ्ग्राममा सक्रिय हौ । बारम्बार शत्रुलाई पर लखेट्दै विशेष दीप्तिले प्रकाशित भइदेछ । ं 


इदमग्ने सुधितं दुर्धितादधि प्रियादु चिन्मन्मनः प्रेयो अस्तु ते। 
यत्ते शुक्र तन्वो३ रोचते शुचि तेनास्मभ्यं वनसे रलमा त्वम् ॥११॥ 
हे अग्निदव । तिमीलाई हामीले निवेदन गरेका स्तोत्र अरूका भन्दा उत्तम होखन् । यी स्तोत्रले 
तिम्रो तेज वृद्धि होस् । रत्स्वरूप सुन्दर सम्पदा हामी प्राप्त गरौँ । 
रथाय नावमुत नो गृहाय नित्यारित्रां पद्दती रास्यग्ने । 
म अस्माक वीराँ उत नो मघोनो जनाँश्च या पारयाच्छर्म या च ॥१२॥ 
हे अग्निदेव ! हाम्रो घरपरिवार र महारथी वीरहरूलाई यज्ञीय सत्कर्मरूपी सुदृढ नौका प्रदान गर। 
त्यस नौकाले हाम्रा शूरवीर, धनीमानी र अन्य मानिसलाई संसाररूपी सागर तार्न सकोस्। 
हामीलाई उत्तम सुखसम्पदा प्रदान गर । 
अभी नो अग्न उक्थमिज्जुगुर्या द्यावाक्षामा सिन्धवश्च स्वगूर्ताः । 
गव्यं यव्यं यन्तो दीर्घाहेषं वरमरुण्यो वरन्त ॥१३॥ 
हे अग्निदेव ! हाम्रा स्तोत्रले राम्रोसित तिम्रो प्रशंसा गरोस् । अन्तरिक्ष, पृथिवी र स्वयं प्रवाहित 
नदीले हामीलाई गाईबाट उत्पन्न दुध र अन्न प्रदान गरुन् । त्यसका अतिरिक्त अरुण वर्णका 
उषाहरूले हामीलाई उत्तम अन्न र बल सामर्थ्यले परिपूर्ण गराञन् । 
सूक्त १४१ .  
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
बडित्था तद्वपुषे धायि दर्शतँ देवस्य भर्ग सहसो यतो जनि।॥ 
यदीमुप ह्वरते साधते मतिर्क्रीतस्य धेना अनयन्त सस्रुतः ॥१॥ 
मानिसहरू देहको सुदृढताका लागि दिव्य अग्निको रमणीय .तेज धारण गर्दछन् । त्यो तेज बलबाट 
उत्पन्न हुन्छ। अग्निदेवको यस्तो प्रसिद्ध र उपयोगी तेज हाम्रा विवेक बुद्धिले ग्रहण गरुन्। 
त्यसबाट हाम्रो अभीष्ट पूर्ति होस् । सबै प्राणीले अग्निदेवकै प्रार्थना गर्दछन् ।  
प॒क्षो वपुः पितुमान्नित्य आ शये द्वितीयमा सप्तशिवासु मातृषु । 
तृतीयमस्य वृषभस्य दोहसे दशप्रमतिँ जनयन्त योषणः ॥२॥ 
अगिनका पहिलो भौतिक रूपले अन्न पकाउने र शरीर पोस्ने काम गर्छ । दोस्रो रूप मेघमा रहेकी 
विद्युत् हो र त्यसले सात लोकको हित गर्दछ  तेस्रो रूपमा रहेका बलशाली अग्निदेव 
रूपमा रहेर सबै रसहरूलाई दोहन गर्दछन् । दसै दिशामा महान् यी अग्निदेवलाई औँलाले मन्धन 
गरेर उत्पन्न गर्दछन् । 
निर्यदीं बुध्नान्महिषस्य वर्पस ईशानासः शवसा क्रन्त सूरयः । 
ययदीमनु प्रदिवो मध्व आधवे गुहा सल्न्तै मातरिश्वा मथायति ॥३॥ नै 
क्रखिकहरू विशाल अग्निमन्थका मूल भाग समातेर मन्थन गर्दै अग्नि प्रकट गर्दछन् । उहिले 


१५४ हँ 


सोमयज्ञमा आहुति दिनका लागि अंप्रकट अग्निलाई विद्वान् मातरिश्चाले यसरी नै मन्थन गरेर प्रकट 
गरेका थिए । त्यसैले उनको स्तुति सबैले गर्दछन् । । 
प्रयस्पितुः परमान्नीयते पर्या पृश्मुधो वीरुधो दसु रोहति । 
उभा यदस्य जनु्ष यदिन्वत आदिद्यविष्ठो अभवद्घृणा शुचिः ॥४॥  
सबैका असल पालक अग्निदेव सबै तिरबाट प्रज्वलित भएका बेला समिधा ग्रहण गर्न इच्छुक 
देखिन्छन् । अग्निदेवका ज्वालारूपी दाँतमा वृक्ष आदि अर्पित गरिन्छ। दुई वटा अग्निमन्थहरू 
अग्नि उत्पादन गर्ने प्रेयन गर्दछन् । अनि पवित्र अग्निदेव प्रकट भएर तेजस्वी र बलशाली हुन्छन् । 


आदिन्मात्राविशद्यास्वा शुचिरहिस्यमान उर्विया वि वावृधे। 

अनु यप्पूर्वा अरुहत्सनाजुवो नि नव्यसीष्ववरासु धावते ॥५॥ ॥ 
अग्निदेवको सामर्थ्य प्रकट भएपछि मातृरूपी दसै दिशामा व्याप्त हुन्छ। निर्बाध रूपले सबै 
दिशामा अग्नि फैलिए। उहिलेदेखिको स्थायी औषधी र नयाँ रूपमा उम्रेका औषधीको गुण 
विनाका वनस्पतिमा पनि अग्नि व्याप्त हुँदै छन् । 


आदिद्धोतारं वृणते दिविष्टिु भगमिव पपूचानास त्रञ्जते। 

देवान्यक्रत्वा मज्मना पुरुष्टुतो मत शंसं विश्वधा वेति धायसे ॥६॥ 
याजकहरूले यञ्चमा आहति ग्रहण गर्ने अग्निदेवलाई वरण गरे र वैभवसम्पन्न राजाजस्तै रूपमा 
प्रसन्न गराए। यसबाट आनन्दित भएका अग्निदेव उर्जाशक्तिले सम्पन्न भए। ठूला यस्मा ह्वि 
सेवन गर्नका लागि देवताहरूलाई अग्निदेवले आह्वान गरे । 


वि यदस्थाद्यजतो वातचोदितो ह्वारो न वक्वा जरणा अनाकृतः । 
तस्य पसन्दक्षुषः कृष्णजंहसः शुचिजन्मनो रज आ व्यध्वनः ॥७॥ 
बहुभाषी, प्रशंसनीय उपहासयुक्त वचन भएका विदृषकले विनाअवरोध सारा गाउँ नै हँसाएभझँ 
वाषुद्वारा गतिमान् अग्निदेव सर्वत्र व्याप्त छन्। आफ्ना ज्वलनशीलताले सबै कुरो जलाउने, पचित्र 
रूपमा उत्पन्न, बहुमार्गगामी र हिँडिसकेका मार्गमा कालो छोड्ने अग्निदेवको मार्ग सबै लोकले 
अनुगमन गर्दछन् ।  
रथो न् यातः शिक्वभिः कृतो द्यामङ्गेभिररुषेभिरीयते। 
आदस्य ते कृष्णासो दक्षि सूरयः शूरस्येव त्वेषथादीषते वयः ॥८॥ 
कुशल कारिगरले बनाएर चलाएको रथजस्तै अन्दिदेवको ज्वाला वेगशील छ। उनी दिव्यलोकतिर 
प्रस्थान गर्दछन् । अग्निदेव जाँदा उनको मार्ग पूरै कालो हुन्छ। किनभने उनी काठ डढाउँछन् । 
वीरसित डराएर शत्रु भागेझेँ, अग्निको ज्वाला देखेर पक्षी पनि भाग्दछन् । 
त्वया ह्यग्ने वरुणो धृतव्रतो मित्रः शाशद्रे अर्यमा सुदानवः । 
यत्सीमनु क्रतुना विश्वथा विभुररान्न नेमिः परिभूरजायथाः ॥९॥  
हे अग्निदेव । तिम्रा सामर्थ्यले नै वरुणदेव व्रतहरू निर्वाह गर्दै, सूर्यदेव अन्धकार हटाउँदै र 
अर्यमादेव असल दान गर्दै आआफ्ना नियम पालन गर्दछन्। हे अग्तिदेव । सबैतिर 
कर्तव्यपरायणताद्वारा विश्वात्मास्वरूप र सर्वशक्तिमान् रूपमा छौ। पाङ्ग्राले रथ अड्याएझैँ तिमी. 
सर्वत्र व्यापक भएर सबैको नियम बनाउँछौ । घट 
त्वमग्ने शशमानाय सुन्वते रल॑ यविष्ठ देवतातिमिन्वसि। 
, त॑ त्वा नु नव्यं सहसो युवन्वयं भग न कारे महिरल धीमहि॥१०॥ 
हे अत्यन्त तरुण अग्निदेव । स्तोता र सोम निकाल्ने यजमानका लागि ऐश्वर्यप्रद उत्तम धन प्राप्त 
गर्न तिमी प्रेरणा दिन्छौ। शक्तिका पुत्र, तरुण, . महिमामय र रलरूपी हे अग्निदेव ! पूजा 
उपासनाका समयमा हामी राजाको जस्तै तिम्रो अर्चना गर्दछौँ । 
अस्मे रयि न स्वर दमूनसं भगं दक्ष न पपूचासि धर्णसिम्। 
रश्मीरिव यो यमति जन्मनी उभै देवानां शंसमृत आ च सुक्रठुः ॥११॥ 
हे अग्निदेव  हाम्रा लागि गृहस्थ जीवनसित सम्बन्धित एवं. उपयोगी सम्पत्ति दिनुका साथै 
भव्शाली, अति कुशल सहयोगी आफन्तहरू दे । तिमी आफ्नो जन्मका कारण आकाश र 
भूलोक दुबैलाई लगाम लगाएभझैँ आफ्ना नियन्त्रणमा राख्दछौ । यस्ता श्रेष्ठ कर्मशील तिमीलाई 
यज्ञमा उपस्थित ज्ञानीहरूले प्रशंसा गर्दछन् । .  


 










 र बिट न निको 


१५५ 


उत नः सुद्योत्मा जीराश्चो होता मन्द्र शुणवच्चन्द्ररथः । 

स नो नेषन्नेषतमैरमूरो ग्निर्वामं सुवितं वस्यो अच्छ॥१२॥ 
तेजवान्, वेगशील अश्वले युक्त, देववाहक, सुखदायी स्वर्णिम रथयुक्त, अपराजेय शक्तिसम्पन्न तथा 
प्रसन्नताजस्ता दैवी गुणहरूले विभूषित अग्निदेवले हाम्रो प्रार्थना सुन्लान् ? सत्कर्मका प्रेरणाले 
हामीलाई परम सौभाग्य पक्कै प्रदान गर्लान् ? 


अस्ताव्यग्निः शिमीवद्धिरकैः साम्राज्याय प्रतरं दधानः । 

अमी च ये मघवानो वयं च मिहँ न सूरो अति निष्टतन्यु ॥१२॥ 
साम्राज्यका लागि श्रेष्ठ तेज धारण गर्ने अग्निदेव प्रभावकारी स्तोत्रका वाणीले सबैबाट प्रशंसित 
हुन्छन्। सूर्यदेवले बादलमा शब्दको ध्वनि उतपन्न गरेझैँ यी क्रत्विकहरू, हामी यजमान र अन्य 
वैभवशालीहरू उच्च स्वरले अग्निदेवको प्रार्थना गर्दछन् ।. 


सूक्त  १४२ 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि सरस्वती इडा इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
समिद्धो अग्न आ वह देवाँ अद्य यतसुचे। 
तन्तु तनुष्व पूव्यै सुतसोमाय दाशुषे ॥१॥ 
हँ अग्निदेव । तिमी प्रज्वलित भएर हविदाता र यजमानका लागि देवताहरूको आह्वान गर । सोम 
तयार गर्ने, दानी यजमानका लागि प्राचीन यज्ञको सम्पादन गर्न आफ्नो ज्वाला बढार । 
घुतवन्तमुप मासि मधुमन्त तनूनपात्। 
यस विप्रस्य मावतः शशमानस्य दाशुषः ॥२॥ 
शरीरको आरोग्यता बढाउने हे अग्निदेव  तिम्रा प्रशंसक तथा दानदाता हौ। हामी ब्रह्यनिष्ठ 
विद्वानले गर्ने मधुर तथा तेजस्वी यज्ञमा आएर तिमी प्रतिष्ठित होङ । 
शुचिः पावको अद्धुतो मध्वा यसै मिमिक्षति। 
नराशंसस्त्रिरा दिवो देवो देवेषु यसियः ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी देवताहरूबाट पूजनीय, मानिसहरूबाट प्रशंसनीय पवित्र रहेर अर्कालाई पनि 
पवित्र गर्ने, आश्चर्यप्रद र तेजस्वी छौ । तिमी मधुर रस रूपी यज्ञलाई दिनमा तीन पटक सेचन गर । 
ईडितो अग्न आ ढहेन्द्रै चित्रमिह प्रियम्। 
ड्यं हि त्वा मतिर्ममाच्छा सुजिह्व वच्यते ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी प्रशसित भएर विलक्षण कर्म गर्ने प्रिय इन्द्रदेवलाई हाम्रा यस यज्ञमा लिएर 
आङ । हे सुन्दर ज्वालारूपी जित्रोयुक्त अग्निदेव ! हाम्रो बुद्धिले सधैँ तिम्रै प्रार्थना गर्दछ । 
स्तृणानासो यतस्रुचो बर्हिर्यज्चे स्वध्वरे । 
वृञ्जे देवव्यचस्तममिन्द्राय शर्म सप्रथः ॥५॥ 
सुरो लिएका त्रतिवक्राण ठूलो यज्ञमा कुशका आसन फैलाउँछन् । उनीहरू देवतालाई आह्वान गर्ने, 
विशाल यज्ञस्थल इन्द्रदेवका लागि शोभायमान गर्दछन् । 
वि श्रयन्तामृतावुधः प्रयै देवेभ्यो महीः । 
पावकासः पुरुस्पृहो द्वारो देवीरसश्चतः ॥६॥ 
महिमायुक्त, यञ्चको विकास गर्ने, पवित्र, सबैका प्रिय तटस्थ रहेका दिव्यद्वार, देवत्व प्राप्तिका 
लागि यहाँ स्थित होछ । 
आ भन्दमाने उपाके नक्तोषासा सुपेशसा । 
यद्ढी भ्रतस्य मातरा सीदता बर्हिरा सुमत् ॥७॥ 
मिलनसार, राम्रो स्वरूप भएका, महिमामय, यज्ञकर्म सिद्ध गर्ने, पारस्परिक सहयोगका प्रतीक 
रात्रि र उपा हाम्रा सम्बन्धमा उच्च विचार गर्दै यस यञ्चमा विराजमान होउन् । 
मन्द्रजिद्वा जुगुर्वणी होतारा दैव्या कवी । 
यश नो यक्षतामिम सिध्रमद्य दिविस्पृशम् ॥८॥ 
वाणी प्रयोग गर्ने, मेधावी, उच्चारण विद्यामा प्रवीण, दैवी गुणले सम्पन्न यज्ञ गर्ने, नयाँ विशिष्ट 


आध्यात्मिक ज्ञानको उपलब्धिबाट देवत्व पद प्राप्त गराउनेहरू हाम्रा देवयज्चमा उपस्थित भएर यञ्च 
सम्पन्न गराछन् । 





१५६ 


   






। 
ं 






शुचिर्देवेष्वर्पिता होत्रा मरुत्सु भारती। 

इडा सरस्वती मही बर्हिः सीदन्तु यश्चिया ॥९॥ 
देवता र मरुत्गणमा पूजनीय, पवित्र यज्ञ निर्वाहक होतारूपी सरस्वती, भारती र इडा यस यज्ञमा 
उपस्थित होङन् । 

तन्नस्तुरीपमद्धुत॑ पुरु वारं पुरु त्मना। 

त्वष्य पोषाय वि ष्यतु राये नाभा नो अस्मयुः ॥१०॥ 
हाम्रा हितेषि, निर्माता हे त्वष्यदेव ! हामी सबैले इच्छा गरेको, शीघ्र प्रवाहित हुने, अन्तरिक्षमा 
रहेको, अदभुत मेघबाट जलवृष्टि गरेर सबैका लागि पौष्टिक अन्न र ऐश्वर्य तिमी प्रदान गर । 

अवसुजन्नुप सना देवान्यक्षि वनस्पते। 

अग्निहंव्या सुषूदति देवो देवेषु मेधिर ॥११॥ 


है वनका अधिपति ! यज्ञ कर्मका प्रेरणाबाट देवताहरूका निम्ति अग्नि प्रज्वलित गर । ज्ञानवान् 


अग्निदेवलाई समर्पित आहुति सृक्ष्मरूप भएर देवताहरूसम्म पुग्दछ । 
पूषण्वते मरुत्वते विश्वदेवाय वायवे । 
स्वाहा गायत्रवेपसे हव्यमिन्द्राय कर्तन ॥१२॥ 
हामी पूषादेव र मरुत््गणका साथ सर्वदेव समूहम रहने वायुदेवका लागि र गायत्री साधकहरूका 
संरक्षक इन्द्रदेवका लागि उत्तम हवि समर्पित गरौँ । 
स्वाहाकृतान्या गद्युप हव्यानि वीतये। 
इन्द्रा गहि श्रुधी हव त्वां हवन्ते अध्वरे ॥१३॥  
हे इन्द्रदेव ! तिमी श्रद्धाको भावनाले समर्पित गरिएको आहति ग्रहण गर्न यहाँ आङ । यञ्चीय 


सत्कर्म गर्ने मानिसहरू तिमीलाई आह्वान गरिरहेका छन् । उनीहरूको निवेदन सुनेर सहयोगका 
लागि अवश्य आउ । 


सूक्त  १४३ 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

प्र तव्यसीं नव्यसी धीतिमग्नये वाचो मति सहसः सूनवे भरे । 

अपा नपाद्यो वसुभिः सह प्रियो होता पृथिव्याँ न्यसीददुत्वियः ॥१॥ 
शक्तिका पुत्र, जलका संरक्षक अग्निदेव सबैका प्रिय छन् र ग्रतु विचार गरेर यज्ञ कर्म सम्पादन 
गर्दछन् । उनी ऐश्वर्यसहित पृथ्वीमाथि यज्ञवेदीमा प्रतिष्ठित हुन्छन्। यस्ता अग्निदेवका निमित्त 
हामा नवीनतम असल प्रार्थना अर्पित गर्दछौँ । 

स जायमानः परमे व्योमन्याविरग्निरभवन्मातरिने । 
, अस्य क्रत्वा समिधानस्य मज्मना प्र द्यावा शोचिः पृथिवी अरोचयत् ॥२॥ 
पेजसम्पन्न अग्निदेव, मातरिश्वा वायुका कारण उच्च अन्तरिक्षमा पहिले उत्पन्न भए । उत्तम विधिले 
प्रज्वलित हुने अग्निदेवका शक्तिसामर्थ्यले दिव्यलोक र भूलोक पनि प्रकाशमान भए । 


अस्य त्वेषा अजरा अस्य र भरत क, ७, फु .. ं 

भात्वक्षसो अत्यक्तुर्न सिन्धवो३ को   
अग्निको प्रचण्ड तेज कहिल्यै जीर्ण हुँदैन । सुन्दर मुख भएको यिनको तेज किरण सबैतिर व्याप्त 
रूपमा प्रकाशित हुन्छ। दीप्ति र शक्तिले सम्पन्न अग्निको ज्वाला रातको अन्धकार पार गर्दै सधैँ 

भयपूर्वक जागृत तथा क्षयरहित रहन्छ। 

यमेरिरे भृगवो विश्ववेदसं नाभा पृथिव्या भुवनस्य मज्सना । 

अग्नि त॑ गीर्भिहिनुहि स्व आ दमे य एको वस्वो वरुणो न राजति॥४॥ 
अग्निदेव पनि वरुणदेवजस्तै एकलौटी ऐश्वर्यका अधिपति हुन् । भृगुवंशी क्रषिहरूका सामर्थ्यले 
ञनलाई प्रतिष्ठित गराएको हो । विश्वभरिका प्राणीको हित र न  ऐश्वर्य वृद्धिका लागि 
अग्निदेवलाई आआफ्ना घरमा उत्तम प्रार्थनाका साथ  क 

न यो वराय मरुतामिव स्वनः सेनेव सृष्य दिव्या यथार्शानः । 

अगिनर्जम्मैस्तिगितैरत्ति भर्वति योधो न शत्रुन्त्स वना न्युञ्जते ॥१॥ 
भेग्निदेव पनि मरुतृगणको जस्तै भीषण गर्जना गर्दछन्। उनी आक्रमण गर्न तयार पराक्रमी 


१५७ 


 





सेनाजस्तो वा आकांशको वञ्ास्त्रजस्तो अवरोधविहीन छन्। योद्धाले,शत्रु विनाश गरेझैँ अग्निदिव 

आफ्ना तीव्र ज्वालारूपी तिखा दाँतले वन भस्म पार्दछन्।  
कृविन्नो अग्निरुचथस्य वीरसद्वसुष्कुविद्वसुभिः काममावरत् । 

 चोदः कृविच्नुतुज्यात्सातये धियः शुचिप्रतीक तमया धिया गृणे ॥६॥   

अग्निदेव हाम्रा पवित्र स्तोत्रतर्फ विशेष रुचिले प्रेरिति होङन् र सबैले आश्रय लिने धनद्वारा हाम्रो. 

लक्षित कामना पूर्ण गरुन् । उनी हांम्रो कल्याणका निम्ति उचित कर्ममा प्रेरणा बारम्बार प्रदान  

गरुन् । हामी आफ्ना निर्मल भावनाले उत्तम ज्योतिका रूपमा रहेका अग्निदेवलाई प्रार्थना गर्दछौँ। . 


घृतप्रतीक व क्रतस्य धूर्षदमगिने मित्र न समिधान त्राञ्जते। 
इन्धानो अक्रो विदथेषु दीद्यच्छुक्रवर्णामुदु नो यंसते धियम् ॥७॥ 
हामी यज्ञकर्ताहरू घिउले प्रज्वलित अग्निदेवलाई मित्रसमान मानेर प्रदीप्त र् सुशोभित गर्दछौँ। 
अग्निदेव उच्च प्रकाशयुक्त दीप्तिले सम्पन्न छन् र यज्ञमा प्रज्वलित गरिँदा मानिसलाई उच्च 
भावनाको प्रखरता दिन्छन्। । 
अप्रयुच्छनप्रयुच्छद्धिरग्ने शिवेभिर्नः पायुभिः पाहि शग्मै । 
अदब्धेभिरदुपितेभिरिष्टे,निमिषद्धिः परि पाहि नो जाः ॥८॥ 
हे अग्निदेव । तिमी निरन्तर आलस्यरहित, व्यवधानरहित, हितकारक र सुखदायी साधनले 
हामीलाई संरक्षण प्रदान गर । हे पूजनीय अग्निदेव ! तिमी अनिष्टरहित भएर पीडा र आलस्यविना 
हाम्रा सन्तानलाई पनि राम्ररी सुरक्षा प्रदान गर ।  हु 
सूक्त  १४४ 
व्राषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  जगती । 
एति प्र होता व्रतमस्य माययोध्वाँ दधानः शुचिपेशसं धियम्। 
अभि स्रुचः क्रमते दक्षिणावृतो या अस्य धाम प्रथम ह निंसते ॥१॥ 
विशेष ज्ञानवान् याञ्चिक आफ्नो उच्च निर्मल भावना लिएर अग्निदेवका निर्धारित, व्रत 
ं 


छ एना तिजििलिििजितिडहणि आिििलिलमणालामिराततातताा तताााा्ामकराताताणण्पआलालालताािलालााामलाहामाहाइाहलाााहुल 
॥ कनतकङालमातराहहलाहाााालालणागाकालकामाहरुााााबुहरललकामलम्मा 





अनुशासनको अनुसरण गर्दछन् । त्यसपछि ती याशिकहरू. हवि प्रदान गर्नका लागि उपयोगी सुरो 
हातमा लिन्छन् । सुरो लिएका हात विशेष शोभायुक्त हुन्छन् 
अभीमृतस्य दोहना अनूषत योनौ देवस्य सदने परीवृताः । 
अपामुपस्थे विभृतो यदावसदध स्वधा अधयद्याभिरीयते ॥२॥ 
जलधारा अग्निको मूल स्थान दिव्यलोकलाई ढाक्दै अग्निदेव आनन्दपूर्वक रहन्छन् ! वर्षा रूपमा. 
. जल धर्तीमा आउने प्रयासमा अग्निदेवलाई प्रार्थना गर्दछ । अग्निदेवआफ्रना किरणले जल वर्षा 
गर्दछन् । त्यस अमृतरूपी जललाई सबैले सेवन गर्दछन् । जलका, रूपमा अन्तरिक्षबाट आउने वर्षा 
अग्निजस्तै प्राणदायी हुन्छ। त्यो पहिले वनस्पतिमा पर्छ र त्यसपछि सबै प्राणीमा समाविष्ट हुन्छ। 


युयूषतः सवयसा तदिद्वपुः समानमर्थ वितरित्रता मिथः । 
आदी भगो न हव्यः समस्मदा वोढहुर्न रश्मीन्त्समयंस्त सारथिः ॥३॥ . 
अगिन उत्पन्न गर्नका लागि समान सामर्थ्य भएका दुई अग्निमन्थ स्थापना गरेर एकै चोटि राम्रोर्सि 
आपसमा घोटिन्छन् । अग्नि प्रज्वलित भएपछि यजन गरिन्छ । हामीले प्रदान गरेको घिउको त ,  
सबैतिरबाट अग्निदेवले ग्रहण गर्दछन् । त्यति बेला सारथीले लगामद्वारा अश्व नियन्त्रण  
लाग्दछ । 
यमी द्वा सवयसा सपर्यतः समाने योना मिस मिथुना समोकसा । 
दिवा न नक्ते पलितो युवाजनि पुरू मानुषा युगा ॥४॥ य 
एकै उमेरका, उसै ठाउँमा बस्ने, उही काममा लागेका, दुई वटा जुम्ल्याहाले अग्निलाई । 
कार्यद्वारा रातोदिन अर्चना गर्दछन् । उनीहरूबाट पूजा गरिएका अग्निदेव बढ्छन् तर वृद्ध हुँदैनन 
उनी अनेकौँ युगदेखि सञ्चरित छन् तापनि कहिल्यै पुराना हुँदैनन् । 
तमी हिन्वन्ति धीतयो दश व्रिशो देवं मर्तास कतये हवामहे । 
. धनोरधि प्रवत आ स क्रण्वत्यभिव्रर्जद्धिर्वयुर्ना नवाधित ॥५॥ सबै  
दस वया औँला छुट्टाछुट्टै भए तापनि सबै सँगै भएर प्रकाशको स्रोत अग्नि प्रकट गर्छन् । हा 
मानिस आआफ्नो संरक्षणका लागि अग्निदेवलाई आह्वान गर्दछौँ। धनुषबाट बाफ 


 ति ४८ 





न? 


अग्निदेव प्रज्वलित हुन्छन् । चारैतिर उपस्थित भएर आफ्नो स्तुति गाउनेहरूले प्रस्तुत गरेका नयाँ 

प्रार्थना ग्रहण गदछन्   
त्वं ह्यग्ने दिव्यस्य राजसि त्वं पार्थिवस्य पशुपा इव त्मना। 
तयार एनी त एते बृहती अभिश्रिया हिरण्ययी वक्वरी बहिराशाते ॥६॥ 

. हिउ । तिमी दिव्यलोक र पृथ्वीलोकका अधिपति हौ। गाई आदि पशु पाल्ने गोठालो झैँ 
आफ्ना सामर्थ्यले पालन गर्दछौ । व्यापक, ऐश्वर्यसम्पन्न, स्वर्णमय, मङ्गल शब्द गर्ने, शुभ्र वर्णका 
अग्नि दिव्यलोक र भूलोकका प्रख्यात यञ्चमा उपस्थित हुन्छन् । म 

अग्ने जुषस्व प्रति हर्य तद्वचो मन्द्र स्वधाव क्रतजात सुक्रतो। 
यो विश्वतः प्रत्यङङसि दर्शतो रण्वः सन्दृष्यै पितुमाँ इव क्षयः ॥७॥ 
प्रशंसायोग्य, अन्नले भरपूर, यज्ञका लागि उपन्न, श्रेष्ठ कर्मशील हे अग्निदेव ! तिमी समस्त 
जडचेतन आदि संसारका लागि अनुकूल दर्शनयोग्य, पितासमान पालक, नेत्रमा शक्ति दिने र 
सबैका आश्रयस्थान हौ । तिमी प्रसन्न भएर बारम्बार स्तोत्र श्रवण गर ।   
म  सूक्त १४५ । हि 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
त॑ पृच्छता स जगामा स वेद स चिकित्वाँ ईयते सा न्वीयते। 
तस्मिन्त्सन्ति प्रशिषस्तस्मिन्निष्टयः स वाजस्य शवसः शुष्मिणस्पतिः ॥१॥ 
हे मानिसहरू हो  सबैले अग्निदेवसित सोध । उनी सर्वत्र गमनशील, सर्वज्ञाता, ज्ञानवान्, निश्चित् 
रूपमा सर्वव्यापक हुन् । उनीभित्रै प्रशासनको सामर्थ्य र सबै अभीष्ट पदार्थ छन् । तिने अग्निदेव 
अन्न, बल र शक्तिको साधनका स्वामी हुन् । 
तमित्पृच्छन्ति न सिमो वि पृच्छति स्वेनेव धीरो मनसा यदग्रभीत्। 


 न मृष्यते प्रथम नापरं वचोःस्य क्रत्वा सचते अप्रदुपितः ॥२॥ . , 
ज्ञानसम्पन्नले नै जिज्ञासा प्रकट गर्दछन् । सर्वसाधारणले सोध्ने जान्दैनन् । धैर्यवान् मानिस निर्धारित 


अवधिभन्दा पहिलै नै काम सम्पन्न गर्दछन् । उनीहरू कसैका भनाइलाई. अनावश्यक महत्त्व 


दिँदैनन् । त्यसैले अहङ्काररहित मानिसले अग्निदेवको सामर्थ्य प्राप्त गर्दछ। 
तमिद गच्छन्ति जुद्१ स्तमर्वतीर्विश्वान्येकः शुणवद्वचांसि मे। 

... पुरुप्रैषस्ततुरिर्यज्ञसाधनो ५च्छिद्रोतिः शिशुरादत्त सं रभ ॥२॥ के  
, घिउका चमसले तिनै अम्निदेवलाई आहुति प्रदान गरिन्छ र प्रार्थना पनि उनेका निमित्त गरिन्छ 
, उनी एक्लै नै हाम्रा स्तोत्रका सम्पूर्ण वाणी श्रवण गर्दछन् । सामर्थ्य सम्पन्न अग्निदेव अनकौँका 

लागि प्रेरणाप्रद, दुःखनिवारक, यज्ञसाधक र पवित्र संरक्षक हुन् । अग्निदैव, शिशुभेँ स्नेहयुक्त भई 

आहुति ग्रहण गर्दछन् ।  

उपस्थायं चरति यत्समारत सद्यो जातस्तत्सार युज्येभिः .  


यदी वि ० । 
अभि श्चान्तँ मृशते नान्द्ये मुदे ८ शील भएपछि अग्निदेव शीघ्र प्रदीप्त भएर सबैतिर 


शरत्विक्गणले प्रकट गर्नका लागि प्रयल ०७  
फैलिन्छन्  सर्वत्र व्याप्त यज्ञका अग्निमा आहुति दिँदा, उत्साही यजमानलाई अग्निदेव अभीष्ट 
फल प्रदान गरेर प्रोत्सादित गर्दछन्। ... 

स ईं मृगो अप्यो वनर्गुरुप नि धायि। 


। व्यब्रवीद्वयुमा मर्त्यैभ्यौडगिनर्विद्वौँ क्रतचिद्धि सत्य ॥२॥ छत्तम म धामा म हुन्छन् 
वनमा विचरणशील आनुसन्धान २ उपलब्ध गर्न योग्य अग्निदेव । समिधामा स्थापित हुन्छन् । 
मेधावी, यज्ञको ज्ञान भएका, सत्ययुक्त अगिनिदैव वास्तवमै मनुष्यलाई यज्ञकर्ममा प्रेरित गर्दै दिव्य 

शानको सन्देश दिन्छन् ।   म 


सूक्त  १४६ .  
ब्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
त्रिमूर्धान सप्तरशिम गृणीषेउनूतमग्नि ५००० छै ७ 
निषत्तमस्य चरतो धुवस्य विश्वा दिवो रोचनापप्रिवाँसम् गा त डकत 
रै मानिस हो ! मातापिताजस्ता पृथ्वी रर दिव्यलोकका काखमा नरक ० त रि सात 
 हक १५९२ म  





 





छन्दका, सात ज्वालायुक्त, सबैलाई पूर्णता प्रदान गर्ने अग्निदेवलाई तिमीहरू सबैले प्रार्थना गर। 
दिव्यलोकबाट सञ्चरित हुने अग्निको दिव्य तेजसमूह जडचेतन सबै सृष्टिमा व्याप्त भइरहेको छ। 


उक्षा महाँ अभि ववक्ष एने अजरस्तस्थावितञतिर्क्रीष्वः । 

उर्व्याः पदो नि दधाति सानौ रिहन्त्यूधो अरुषासो अस्य ॥२॥ 
महान् शौर्यशाली अग्निदेव यस द्युलोक र पृथ्वीलोकलाई सबै तिरबाट ढाक्दछन् । सधैँ युवा रहने 
यी पूजनीय अग्निदेव आफ्ना संरक्षण साधनहरूले सम्पन्न भएर विराजमान छन् । भूमिका थाप्लामा 
आफ्ना गोडा राखेर उभिएका यिनका प्रदीप्त ज्वालाहरू आकाशमा सर्वत्र फिँजिन्छन् । 


समान वत्समभि सञ्चरन्ती विष्वग्धेनू वि चरतः सुमेके । 

अनपक्ज्याँ अध्वनो मिमाने विश्वान्केताँ अधि महो दधाने॥श॥। छ 
अग्निरूपी एउटै पुत्र जन्माउने, मार्ग देखाउँदै उनलाई हिँड्न योग्य गराउन, सबै किसिमका ज्ञान 
सम्पदालाई व्यापक रूपमा धारण गर्ने, उत्तम र दर्शन योग्य दुई वटा गाईहरू चारैतिर विचरण 
गर्दछन् । म 
धीरासः पद कवयो नयन्ति नाना हृदा रक्षमाणा अजुर्यम्। 
सिषासन्तः पर्यपश्यन्त सिन्धुमाविरेभ्यो अभवत्सूर्यो नृन् ॥४॥ 
धैर्ययुक्त र मेधावी मानिस, विभिन्न प्रकारका साधनले भावनापूर्वक अग्निको रक्षा गर्दै उनलाई 
सुरक्षित स्थानमा लैजान्छन् । अग्निको कामना गर्ने मानिसले समुद्रको जल चारै तिरबाट हेरेपछि 
ययिनीहरूका लागि प्रकाशका रूपमा सूर्य प्रकट भए । 

दिदुक्षेण्यः परि काष्ठासु जेन्य ईडेन्यो महो अर्भाय जीवसे । 

हि पुरुत्रा यदभवत्सूरहैभ्यो गर्भभ्यो मघवा विश्वदर्शतः ॥५॥ 
सबै दिशामा व्याप्त र सधैँ विजयी हुनाले अग्निदेव प्रशंसायोग्य छन् । सानाठूला सबै प्राणीलाई 
यिनले जीवनशक्ति दिन्छन् । त्यसैले विभिन्न सम्पदाका स्वामी र सबैका प्रकाशक अग्निदेव बीज 
रूपमा रोपिने पदार्थको उत्पत्तिका मूल कारण हुन् । 
हब आर सूकत  १४७ 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अगिन । छन्द  त्रिष्टुप्। 

कथा ते अग्ने शुचयन्त आयोर्ददाशुर्वाजिभिराशुषाणा । 
 उभे यत्तोके तनये दधाना क्रतस्य सामत्रणयन्त देवा ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! यज्ञका माध्यमबाट वायुमण्डल सफा गर्ने, सर्वत्र प्रकाश फिँजाउने तिम्रो ज्वाला 
कसरी पोषक अन्नले जीवनतत्त्व प्रदान गर्दछ ? 

बोधा मे अस्य वचसो यविष्ठ मंहिष्ठस्य प्रभृतस्य स्वधावः । 

ढुहाङँद पीयति त्वो अनु त्वो गृणाति वन्दारुस्ते तन्वं वन्दे अग्ने ॥२॥ 
उ ला रूप भिलेन न हे अग्निदेव ! हामीले बारम्बार गरेको महिमायुक्त निवेदन 
स्वीकार गर  तिम्रा न्दक छन् भने कोही प्रशंसक भाविक 

रूपमा तिम्रा प्रज्वलित ज्योतिलाई वन्दना गर्दछौँ । क घन्। दछ ताहरू स्वा 

ये पायवो मामतेयं ते अग्ने पश्यन्तो अन्ध दुरितादरक्षन्। 
क कको ररक्ष क र विश्ववेदा दिप्सन्त इद्रिपवो नाह देभुः ॥३॥ 
 अग्निदेव ! प्रख्यात किरणले ममताका अन्ध पुत्रलाई देख्ने बनायौ । ज्ञानसम्पन्न लोकहितका 
का नलम तिमीले संरक्षण प्रदान गन्यौ। अहङ्कारी र दुष्कर्मीले तिमीलाई प्रभावित गर्न 

यो नो अग्ने अररिवाँ अघायुररातीवा मर्चयति द्वयेन। 
हे विक...  ७ क बागी हा बक टतन्त हरुतँछ हरी। 

। दुप्कममा लागेका पापीले हामीलाई सा छ्न् 
योजना र उनीहरू आफ्नै कारणले विनाश होञन् । अर्कालाई नराम्रो ठान्ने मासिञन् । 


१६० 





ति ।?? ११? 





उत वा यः सहस्य प्रविद्वान्मर्तो मतँ मर्चयति द्व्येन। 
अतः पाहि स्तवमान स्तुवन्तमग्ने माकिर्नो दुरिताय धायीः ॥५॥ 
शक्तिका पुत्र हे अग्निदेव । जुन मानिस हामीलाई धोका र दुःख दिन्छन् तिनीहरूबाट हामी 


उपासकहरूलाई जोगाओ । हे स्तुति गर्न योग्य अग्निदेव ! हामीलाई दुष्कर्मरूपी पापको दुःखमा 
पिल्सनबाट जोगाङ । 


सूक्त  १४० 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 
मथीद्यदी विष्ये मातरिश्वा होतारें विश्वाप्पु विश्वदेव्यम्। 
नि यं दधुर्मनुष्यासु विक्षु स्वपर्ण चित्रै वपुषे विभावम् ॥१॥ 
देवताहरूलाई आह्वान गर्ने, देख्नमा राम्रा, देवताहरूका सबै यज्ञ कर्ममा कुशल उनै अग्निदेवलाई 
मातरिश्वाले मन्थनबाट उपन्न गरेर सर्वव्यापक गराए । सूर्यदेवझैँ विचित्र तेजसम्पन्न अग्निदेवलाई 
पोषणका लागि मानिसका शरीरमा प्रतिष्ठित गराइयो । हामी उनको प्रार्थना गरौँ  


ददानमिनत्न ददभन्त मन्माग्निर्वरूथ मम तस्य चाकन्। 
जुषन्त विश्वान्यस्य कर्मोपस्तुतिं भरमाणस्य कारोः ॥२॥ 
अग्निदेवको स्तुति गर्ने हामी याजकलाई शत्रुले पीडित गर्न सक्दैन, किनभने अग्निदेव हाम्रा 
स्तोत्रका मङ्गल कामनाले प्रेरित छन् । हामी स्तोताहरूको प्रार्थना र सबै सत्कर्म सम्पूर्ण देवशक्तिले 
ग्रहण गर्दछन् । 
नित्ये चिन्नु यं सदने जगृप्रै प्रशस्तिभिर्दधिरे यज्ञियासः । 
प्र सू नयन्त गुभयन्त इष्यवश्वासो न रथ्यो रारहाणाः ॥२३॥ 
अग्निदेवलाई याजकगण प्रत्येक दिन यञ्चगृहमा शीघ्रतापूर्वक स्तुति गर्दै प्रतिष्ठित गराउँछन् । 
याजकगण तीव्रगामी रथका घोडाभैँ यज्ञको अग्नि विकसित गर्छन् । 
पुरूणि दस्मो नि रिणाति जम्भैराद्रोचते वन आ विभावा। 
आदस्य वातो अनु वाति शोचिरस्तुर्न शर्यीमसनामनु द्ून् ॥४॥ टतयौ 
अग्निदेव ज्वालारूपी दाँतले रुखबिरुवा नष्ट गर्दछन् । उनी जङ्गलमा सबैतिर प्रकाश छर्दछन् । 
अग्निका ज्वालाका नजिकैबाट अनुकूलता पाएर बाण छोडेभैँ वेगवान् वायु अगाडि बहन्छ। 
न यं रिपवो न रिषण्यवो गर्भ सन्त रेषणा रेषयन्ति । 
अन्धा अपश्या न दभन्नभिख्या नित्यास ईं प्रेतारो अरक्षन् ॥५॥  
गर्भमा रहेका अग्निदेवलाई शत्रुले दुःख दिन सक्दैनन् । अज्ञानी, दृष्टिविहीन र ज्ञानको दम्भ 
गर्नेहरूले तिनको महिमा कम गराउन सक्दैन । अग्निदेवलाई नित्य यज्ञकर्मले सन्तुष्ट गर्ने मानिस 
सुरक्षित रहन्छन् । 
सूक्त  १४९ 
क्राषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि । छन्द  विराट्। 
मह स राय एषते पतिर्दन्रिन इनस्य वसुनः पद आ। 
उप प्रजन्तमद्रयो विधन्नित् ॥१॥ आएका ५ 
हामीलाई धनसम्पदा प्रदान गर्नका लागि अग्निदेव हाम्रा यज्ञमा आएका बेला ढुङ्गामा पेलेर तयार 
गरिएको सोमरसले उनको अभिनन्दन गरिन्छ। 
स यो वृषा नरा न रोदस्योः श्रवोभिरस्ति जीवपीतसर्गः । 


प्रयः सम्राण शिश्रीत योनौ ॥२॥ 
शक्तिशाली पुरुषजस्ता अग्निदेव द्युलोक र भूलोकमा यशस्वी भएका छन्। प्राणीलाई सुहाउने 


किसिमले उनी सृष्टिको रचना गर्दछन् । प्रकाशयुक्त भएर उनी यञ्चवेदीमा स्थापित हुन्छन् । 
आ यः पुरं नार्मिणीमदीदेदत्यः कविर्नभन्योर नार्वा। 


सूरो न रुरुक्वाञ्छतात्मा ॥३॥ ॥ 
अग्निदेव क  निर्माण गरिएका यज्ञवेदीमा प्रदीप्त गराइन्छन् । द्वुतगामी वायुसमान गति 


भएको घोडाजस्ता र दूरद्रष्टा हुन् । अनेकौँ रूपमा सुशोभित अग्निदेव सूर्यदेवझैँ तेजसम्पन्न छन् । 


१६१ 








अभि ठ्विजन्मा त्री रोचनानि विश्वा रजांसि शुशुचानो अस्थात्। 
होता यजिष्ठो अपां सधस्थे ॥४॥ 


ट्विजन्मा एवं त्रिरोचन अग्निदेव सारा विश्वलाई प्रकाशित गर्दछन् । हाताजस्ता अग्निदेव जलका 
बीचमा पनि विद्यमान् छन् । 


अयं स होता यो द्विजन्मा विश्वा दधे वार्याणि श्रवस्या । 

मर्तो यो अस्मै सुतुको ददाश ॥५॥ 

 दुई अग्निमन्थबाट उब्जिएका अग्निदेवलाई आह्वान गर्नेहरू सबैले असल धन र यश कमाउँछन् । 
अग्निदेव आफ्ना याजकहरूलाई असल सम्पत्ति प्रदान गर्दछन् । 


सूक्त  १५० 
न्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अग्नि ।.छन्द  उष्णिक्  
पुरु त्वा दाश्चन्वोचेरिरग्ने तव स्विदा । तोदस्येव शरण आ महस्य ॥१॥ 
अग्निदेव महान् सम्पत्तिशालीका शरणमा आएकाहरूको सेवकजस्तै छन् । हामाहरू उनका लागि 
आहति प्रदान गर्दै स्तुति गान गर्दछौँ । 


व्यनिनस्य धनिनः प्रहोषे चिदररुषः । कदा चन प्रजिगतो अदेवयोः ॥२॥  


हे अग्निदेव । धनले सम्पन्न भए तापनि श्रद्धाहीन, कृपण र देवताको अनुशासन नमात्रे स्वेच्छाचारी 
नास्तिकलाई तिमी आफ्ना कृपादृष्टिबाट वञ्चित गराख । 


स चन्द्रो विप्र मर्यो महो व्राधन्तमो दिवि । प्रप्रेत्ते अग्ने वनुषः स्याम ॥२॥ 
हे ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव ! जुन मानिस तिम्रा शरणमा आउँछन् उनीहरू तिम्रा तेजले दिव्यलोकका 


चन्द्रमाजस्तै सबैका लागि सुखदायक हुन्छन् । उनीहरू सबैभन्दा बढी महान् हुन्छन् । त्यसैले हामी. 
सधैँ तिमीप्रति श्रद्धाको भावनाले भरिपूर्ण छौँ  


सूक्त  १५१ 
व्रषि  दोर्घतमा औचथ्य । देवता  मित्रावरुण । छन्द  जगती । 

मित्र न यं शिम्या गो षु गव्यवः स्वाध्यो विदथे अप्सु जीजनन्। 

अरेजेतां रोदसी पाजंसा गिरा प्रति प्रियं यजतं जनुषामवः ॥१॥ 
सम्मान र स्नेहयुक्त अग्निदेवलाई सम्पूर्ण मानवको रक्षाका लागि गाईका कामनाले प्रेरित भएका 
ठूला ज्ञानीहरूले मित्रका रूपमा आफ्ना यज्ञरूपी सत्कर्मले प्रकट गरे । उनको ध्वनि र. तेजपूर्ण 
शक्तिले दिव्यलोक र पृथ्वी कम्पायमान हुन्छन्। . 

यद्ध त्यद्वाँ पुरुमीढहस्य सोमिनः प्र मित्रासो न दधिरे स्वाभुवः । 

अध क्रठुँ विदतं गातुमर्चत उत श्रुतं वृषणा पस्त्यावतः ॥२॥ 
हे शक्तिसम्पन्न मित्र र वरुणदेवता !। तिमीहरू दुईका मित्रसमान हितैषि क्रतिकगणले आफना 
सामर्थ्यले अनेकौँ सुख दिने सोमरस अर्पित गरेका छन् । त्यसैले तिमीहरू दुवै स्तोताको गुण, कर्, 
स्वभाव बुझ र सद्गृहस्थ यजमानका प्रार्थनामा ध्यान देओ । म  

आ वा भूषन्क्षितयो जन्म रोदस्योः प्रवाच्यं वृषणा दक्षसे महे।   

ययदीमृताय भरथो यदर्वते प्र होत्रया शिम्या वीथो अध्वरम् ॥३॥ , 
हे शक्तिसम्पन्न मित्र र वरुणदेवताहरू हो ! पृथ्वीवासीहरू दक्षता प्राप्तिका लागि द्यावा, पृथ्वीबाट 
उत्पन्न तिमीहरू दुईको प्रशंसा गर्दछन् र स्तोत्रले अलङ्कृत गर्छन् । तिमीहरू असल साधक र दैवी 
नियम पालन गर्नेलाई सामर्थ्य प्रदान गर्दछौ । तिमीहरू निमन्त्रणा गर्दा र सत्कर्मबाट आकर्षित भएर 
यञ्चमा उपस्थित हुन्छौ 

प्र सा क्षितिरसुर या महि प्रिय क्रतावानावृतमा घोषथो बृहत्। 

युव दिवो बृहतो दक्षमाभुवं गां न धुर्युप युञ्जाथे अप ॥४॥ 
हे बलशाली मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरूका लागि विशेष प्रिय ठाउँ ज्यादै विस्तृत होस् । है 
यञ्जीय कर्म पालन गर्ने देवताहरू हो  तिमीहरू दुवै निर्भीकतापूर्वक महान् सत्य ज्ञानको प्रा 
गर। महान् दैवी गुण बढाउनका लागि तिमीहरू दुवै सामर्थ्ययुक्त र कल्याणकारी कर्ममा हलोमा 
गोरु जोतिएझैँ लागिदेङ । 


१   . पृष्दर ।। म १ 





॥ 
 
. 
त 
॥ 
७ 
. 
हँ 
 
 
नु 
६ 
 
ति? 
॥ ५ 
नत 
पि 
र 





मही अत्र महिना वारमृण्वथोरेणवस्तुज आ सद्मन्धेनवः । 

स्वरन्ति ता उपरताति सूर्यमा निग्नुच उषसस्तक्ववीरिव ॥५॥ 
हे मित्र र वरुणदेवहरू हो  तिमीहरू दुवै विस्तृत पृथ्वीमा आफ्ना प्रभाव क्षमताले धारण गर्न योग्य 
उत्तम धन प्रदान गर्दछौ र पवित्र गाई दिन्छौ । चोर देखेपछि मानिस कराएभझौँ उषाकालमा आकाश 
मण्डलमा बादल भरिएपछि ती गाईहरू सूर्यदेवकै नाम लिएर कराउँछन् । 

आ वामृताय केशिनीरनूषत मित्र यत्र वरुण गातुमर्चथः । 

अव मना सृजतं पिन्वतं धियो युव विप्रस्य मन्मनामिरज्यथः ॥६॥ ॥ 
हे मित्र र वरुणदेवहरू हो ! तिमीहरूको प्रार्थना गाइएका ठाउँमा अग्निका ज्वालामा यज्चकाय 
गर्नका लागि तिमीहरू दुवै सहयोग गर्दछौँ । तिमीहरू हाम्रो बौद्धिक क्षमता पुष्ट गरेर सामरथ्यशक्ति 
प्रदान गर । तिमीहरू दुवै जञानसम्पन्न विद्वान्का अधिपति हौँ । 


यो वां यसै शशमानो ह दाशति कविर्होता यजति मन्मसाधनः । 

उपाह तँ गच्छथो वीथो अध्वरमच्छा गिर सुमतिं गन्तमस्मयू ॥७॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! विद्वान् याजकहरूले प्रार्थना गर्दै तिमीहरू दुईलाई आहुति प्रदान गर्दछन् । 
तिनीहरूका नजिक गएर तिमी यञ्चीय कर्मको अभिलाषा गर्दछौ । त्यसैले तिमीहरू दुवै हामीतिर 
फर्किएर हाम्रो स्तोत्र र असल भावना स्वीकार गर । 


युवां यसैः प्रथमा गोभिरञ्जत क्रतावाना मनसो न प्रयुक्तिषु। 

भरन्ति वां मन्मना संयता गिरोदृप्यता मनसा रेवदाशाथे ॥८॥ 
हे सत्यसम्पन्न मित्र र वरुणदेव हो । जसरी इन्द्रियमध्ये मन सबैभन्दा ठूलो छ, उसै गरी 
देवताहरूमा तिमीहरू दुवै ठूला छौं तिमीहरूलाई याजकले दुध, घिउ आदिको आहुति दिएर 
सन्तुष्ट गराउँछन् । उनीहरूलाई तिमीहरू ऐश्वर्यसम्पदा प्रदान गर्दछौ । 

रेवद्वयो दधाथे रेवदाशाथे नरा मायाभिरितञति माहिनम्। 

न वां द्यावोडहभिर्नोत सिन्धवो न देवत्वं पणयो नानशुर्मघम् ॥९॥ 
हे नेतृत्वसम्पन्न मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू दुवै आफ्ना शक्तिले हामीलाई सुरक्षित गर्दै 
वैभवपूर्ण उपयोगी सम्पदा प्रदान गर्दछौ । तिमीहरू दुवैको दैवी क्षमता र सम्पदा दिव्यलोक, 
अहोरात्र, नदीहरू र पणि नामका असुरसमूहले पनि पाउन सकेनन्  

सूक्त १५२ 
न्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  मित्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप् 

युवं वस्त्राणि पीवसा वसाथे युवोरच्छिद्रा मन्तवो ह सर्गाः । 

अवातिरतमनृतानि विश्व ग्रतेन मित्रावरुणा सचेथे ॥१॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो । तिमीहरू दुवै परिपुष्ट भएर तेजस्वी वस्त्र धारण गर्दछौ। तिमीहरूले 
बनाएका सबै वस्तुहरू दोषरहित र विचार गर्न योग्य छन् । तिमीहरू दुवै असत्यको निवारण गरेर 
मनुष्यलाई सत्यको बादमा संलग्न गराउँछौ । 


एतच्चन त्वो वि चिकेतदेषां सत्यो मन्त्रः कविशस्त क्रघावान्। 

त्रिरश्चिं हन्ति चतुरश्रिरुग्रो देवनिदो ह प्रथमा अजूर्यन् ॥२॥ 
मित्र र वरुणदेवमध्ये जुनसुकै एक देव भए पनि विशेष ज्ञानवान्, सत्युप्रति सुदृढ, क्रान्तदर्शीहरूले 
स्तुति गर्ने र सामर्थ्यसम्पन्न छन् । द्रष्य ग्रषिहरू यसबाट विज्ञ छन्। ती वीर पराक्रमीले त्रिधारा र 
चतुर्घारायुक्त शास्त्र विनाश गरिदिन्छन्। दैवी अनुशासनको अवहेलना गर्नेहरू पहिले 
सामर्थ्यशालीजस्ता देखिए पनि आखिरमा प्रभावक्षमता गुमाएर विनाश नै हुन्छन् । 

अपादेति प्रथमा पद्वतीनां कस्तद्वाँ मित्रावरुणा चिकेत । 
गर्भो भार भरत्या चिदस्य क्रत॑ पिपर्त्यनृत॑ नि तारीत् ॥३॥ 
है मित्र र वरुणदेव । विनागोडाकी उषा, खुट्टा भएका प्राणीभन्दा पहिले आइपुग्छिन् । गर्भबाट 
उत्पन्न हुँदै शिशु सूर्य, संसारको पालनपोषणरूपी दायित्व निर्वाह गर्दछन् । यिनै सूर्यदेव असत्यरूपी 
अन्धकारलाई हटाएर सत्यरूपी आलोक फैलाउँछन् । 


१६२ 


. 


प्रयन्तमित्परि जारं कनीनां पश्यामसि नोपनिपद्यमानम् । 
ओ. अनवपृग्णा वितता वसानँ प्रियं मित्रस्य वरुणस्य धाम ॥४॥ हा 
सर्वत्र व्यापक र तेजस्वी प्रकाश धारण गरेका सूर्यदेव आफ्नै पत्नी उषाको कान्ति 
मित्र र वरुणदेवका प्रिय धामतर्फ सधैँ गतिशील भइरहेका देखिन्छन् । उनी कहिल्यै अडिँदैनन्। 


अनश्वो जातो अनभीशुरर्वा कनिक्रदत्पतयदूर्ध्वसानु । 

अचित्तै ब्रह्म जुजुपुर्युवानः प्र मित्रे धाम वरुणे गृणन्तः ॥५॥ 
अश्व र लगाम आदि साधनविना सूर्यदेव गतिमान् छन् । उदाएर शब्द निकाल्दै उच्च शिखरमा 
रश्मि फिँजाउँछन्। मित्र र वरुणदेवका तेजको गुण गाउँदै युवा साधकहरू सूर्यदेवलाई विशेष 
रूपले स्तुति गर्दछन् । 

आ धेनवो मामतेयमनवन्तीर्ब्रह्मप्रियं पीपयन्त्सस्मिन्रूधन्। 

पित्वो भिक्षेत वयुनानि विद्वानासाविवासन्नदितिमुरुष्येत् ॥६॥ 
रक्षकजस्ता गाईले आफ्नै ममतायुक्त स्रोतले उपासकलाई पोषण दिञन् । सद्ञ्ञान सम्पन्न विद्वानले 
उचित पोषण मागून् । उपासना गर्ने साधकले मृत्यु जितून् । 


आवां मित्रावरुणा हव्यजुष्टिँ नमसा देवाववसा ववृत्याम्। 
दोषि अस्माक ब्रह्ल पृतनासु सद्या अस्माक वृष्टिर्दिव्या सुपारा ॥७॥ , 
हे दीप्तिमान् मित्र र वरुणदेव हो ! हामीले विनग्रतापूर्वक गाएको स्तोत्र सुनेर तिमीहरू दुवै यहाँ 


आआओ । आहुति ग्रहण गरेर सङ्ग्राममा विजयी बनाओ र दिव्य दृष्टिद्वारा हामीलाई अनिकाल र 
दुःखदेखि मुक्त गराओ । 


आच सूक्त  १५३ ं 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  मित्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 
यजामहे वां मह सजोषा हव्येभिर्मित्रावरुणा नमोभि । 
हि... घृतैर्घतस्तू अध यद्वामस्मे अध्वर्यवो न धीतिभिर्भरन्ति ॥१॥ ं 
परस्मर प्रातियुक्त, विशेष तेजस्वी हे मित्रवरुणदेव हो  हाम्रा क्रस्विकहरू स्तोत्रगान गर्दै छन्। 
हामा यजमान महानतायुक्त तिमीहरू दुवैप्रति हव्यसहित नमन गर्दछौँ । 
प्रस्तुतिवाँ धाम न प्रयुक्तिरयामि मित्रावरुणा सुवुक्ति । 
अनक्ति यद्दा विदथेषु होता सुम्नं वां सूरिर्वृषणावियक्षन् ॥२॥ 
हे मित्र र वरुणदेवहरू हो ! हामी कुरा गर्न कुशल छौँ तिमीहरू दुवैलाई प्रार्थना गर्दछौँ । ज्ञानी 


याजकहरू घरको हेरचाह गरेजस्तै तिमीहरूको ध्यान र स्तुति गर्दछन् । उनीहरू आनन्दको कामना 
गदछन् । । 





पीपाय धेनुरदितिर्क्राताय जनाय मित्रावरुणा हविर्दै। 
हिनोति यद्वा विदथे सपर्यन्त्स रातहव्यो मानुषो न होता ॥३॥ 
हवि प्रदान गर्ने मननशील होताले तिमीहरूको अर्चना गर्दै यस्मा आहुति दिन्छन्। हे मित्रर 
वरुणदेव हो  सत्य मार्गमा अडिग र हविष्य प्रदान गर्ने साधकलाई गाईले हरेक किसिमका 
सुखसाधन प्रदान गर्दछन् । 
उत वां विक्षु मद्यास्वन्धो गाव आपश्च पीपयन्त देवी । ं 
उत नो अस्य पूर्व्यः पतिर्दन्वीत पातं पयस उस्रियाया ॥४॥ 
हे मित्र र वरुणदेवहरू हो ! तिमीहरू दुवै अन्न, दुधालु गाई र जल दिएर मानिसलाई आनन्दित र 
सन्तुष्ट गराओ । यज्ञका अधिष्ठाता अग्निदेवले वैभव सम्पदा प्रदान गरुन् । याजकहरू ऐश्वर्यशाली 
भएर घिउको आहुति प्रदान गरुन् । 
 सूक्त१५४ 
श्राषि  दीर्घतमा औचध्य । देवता  विष्णु । छन्द  त्रिष्टप्। 
विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्र वोचं य पार्थिवानि विममे रजासि। . 
यो अस्कभायदुत्तर सधस्थं विचक्रमाणस्त्रेधोरुगाय ॥१॥ 
पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकका निर्माता, देवताहरूको निवासस्थान द्युलोकलाई स्थिर गराउने, तीन 
खुट्टाले तीनै लोकमा विचरण गर्ने विष्णुदेवका वीरतापूर्ण कार्यको वर्णन कतिसम्म गारौं ? 


१६४ 








प्रतद्विष्णु स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । 
यस्योरुघु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ॥२॥ 
विष्णुदेवका तीन पाउमा ग्रह्माण्ड अडेको छ। भयङ्कर, हिंस्रक र पहाडका कन्दरामा बस्ने पराक्रमी 
पशु आदि सारा संसारले विष्णुदेवका पराक्रमको प्रशंसा गर्दछ । 
प्र विष्णवे शुषमेतु मन्म गिरिक्षित उरुगायाय वृष्णे । 
य इद दी प्रयतं सधस्थमेको विममे त्रिभिरित्पदेभि ॥३॥ 
विष्णुदेवले एक्लै तीन पाइलाले अति व्यापक दिव्यलोकलाई मापन गरे । उनैले मेघमा रहेका 
 अत्यन्त प्रशंसनीय जललाई बर्सिनमा सहयोग गरे । उनै विष्णु सूर्यका रूपमा रहेका छन् र हामी 
प्रखर भावनाले उच्चारण गर्दै स्तोत्र समर्पण गर्दछौँ । 
यस्य त्री पूर्णा मधुना पदान्यक्षीयमाणा स्वधया मदन्ति । 
य उ त्रिधातृ पृथिवीमुत द्यामेको दाधार भुवनानि विश्वा ॥४॥ 
विष्णुदेवका तीन अमृतमय चरणका धारण क्षमताले तीन धातुद्वारा पृथ्वी र द्युलोकलाई आनन्दित 
 गराउँछन् । विष्णुदेव नै सम्पूर्ण लोकहरूका एकमात्र आधार हुन् । 
तदस्य प्रियमभि पाथो अश्यां नरो यत्र देवयवो मदन्ति। 
उरुक्रमस्य स हि बन्धुरित्था विष्णो पदे परमे मध्व उत्सः ॥५॥ 
देवताको उपासना गर्ने मानिसहरू जहाँ पुगेर विशेष रूपले आनन्दको अनुभूति गर्दछन्, विष्णुदेवको 
त्यही प्रिय धाम हामी पनि पाऔँ । विष्णुदेव महापराक्रमी वीर इन्द्रका बन्धु हुन् । विष्णुदेवका त्यस 
उत्तम धाममा अमृत जलधारा सधैँ प्रवाहित भइरहन्छ । 
ता वा वास्तून्युशमसि गमध्यै यत्र गावो भूरिशुङ्गा अयासः । 
अत्राह तदुरुगायस्य वृष्ण परमं पदमव भाति भूरि ॥६॥  
हे इन्द्र र् वरुणदेव । हामी आफ्नो निवासका लागि अति तीक्ष्ण र स्वास्थ्यप्रद सूर्य रश्मि प्रवेश गर्न 
सक्ने आश्रयस्थल पाऔँ भनेर तिमीहरू दुवैसित प्रार्थना गर्दछौँ । असल गृहमा अनेकाँबाट उपासना 
गरिने र सामर्थ्यसम्पन्न विष्णुदेवको उत्तम धाममा रहेका विशिष्ट विभूतिहरू स्वयं प्रकट भइरह्न् । 
सूक्त १५५ 
श्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  विष्णु इन्द्राविष्ण् । छन्द  जगती । 
प्र वः पान्तमन्धसो धियायते महे शूराय विष्णवे चार्चत । 
या सानुनि पर्वतानामदाभ्या महस्तस्थतुरतिव साधुना ॥१॥ 
अपराजेय तथा असल महिमायुक्त, पर्वत शिखरमा रहने र सदबुद्धिमा प्रेरित गर्ने महान् इन्द्रदेव तथा 
विष्णुदेवका लागि सोमरसरूपी उत्तम हविष्यान्न समर्पित गरौँ। 
त्वेषमित्था समरणं शिमीवतोरिन्द्राविष्णू सुतपा वामुरुष्यति । 
या मर्त्याय प्रतिधीयमानमित्कृशानोरस्तुरसनामुरुष्यथः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! तिमीहरू दुवै शत्रुको सर्वनाश गर्ने अग्निका प्रखर र तेजस्वी ज्वालालाई 
सकेसम्म धेरै विस्तार गर्दछौ । सबैतिर विस्तृत र सामर्थ्यवान् तिमीहरू दुवैको तेज सोमयाग गर्ने 
मानिसहरूले अरू विस्तृत गर्दछन् । 
ताई वर्धन्ति मह्भास्य पौँस्यं नि मातरा नयति रेतसे भुजे। 
दधाति पुत्रो वर परं पितुर्नाम तृतीयमधि रोचने दिव ॥२॥  
प्रार्थना सूर्यरूपी विष्णुदेवको महिमामय सामर्थ्य विशेष रूपमा बढ्छ। विष्णुदेव आफ्नो क्षमता 
उत्पादन र उपयोग गर्नेका लागि द्युलोक तथा पृथिवीरूपी दुई माताका बीचमा प्रतिष्ठित छन् । 
 पिताको गुण तीन किसिमले ग्रहण गरेझैं विष्णुले आफ्ना सबै गुण द्युलोकमा स्थापित 
ग् छन्। 


गृणीमसीनस्य त्रातुरवृकस्य मीढहुषः । 
ततविदस्य पस रिहपामभिररु क्रमिष्येरुगायाय जीवसे ॥४॥ 
सूर्यरूपी विष्ादेवले आफ्नो मार्ग विस्तृत गर्न र जीवनशक्ति सञ्चालन गर्नका लागि सिङ्गो तथा 
संसारलाई तीनै वय पाइलाले नापिदिए। यस्ता सरक्षक, शत्रुरहित, सुखकारक र सबै 
पदार्थका स्वामी विष्णुदेवका ती सबै पराक्रमपूर्ण कार्यलाई सबैले प्रशंसा गर्दछन् । 


१६५ 





द्वेइदस्य क्रमणे स्वर्दशोभिख्याय मर्त्यो भुरण्यति। 

तृतीयमस्य नकिरा दधर्षति वयश्चन पतयन्तः पतत्रिणः ॥५॥ 
मानिसका लागि तेजयुक्त, विष्णुदेवका दुई पाइलाको परिचय पाउनु सम्भव छ। तर तेस्रो 
पाइलाका विषयमा जान्न सबैका लागि असम्भव नै छ। बलिया पँखेय भएका पक्षीले पनि 
त्यसलाई जान्न सक्दैनन् । 

चतुर्भिः साक नवतिं च नामभिश्चक्र न वुत्त व्यतीँरवीविपत्। 

बृहच्छरीरो विमिमान क्रक्वभिवाकुमारः प्रत्येत्याहवम् ॥६॥ ति 
सूर्यरूपी विष्णुदेव चौरानब्बे वया समयका गणनाका एकाइहरूलाई आफै प्रेरणा र शक्तिले 
चक्रको रूपमा घुमाइरहन्छन्। विशाल स्वरूप भएका, सधैँ तन्नेरी देखिने, कहिल्यै नघट्ने, 
सूर्यरूपी विष्णुदेव कालको गतिलाई प्रेरित गर्द क्रचाहरूद्वारा आह्वान गरिँदा यज्चतर्फ आइरहेका 
छन्। 

सूक्त १५६ 
न्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  विष्णु । छन्द  जगती । 

भवा मित्रो न शेव्यो घृतासुतिर्विभूतद्युम्न एवया उ सप्रथाः । 

अधा ते विष्णो विदुषा चिदर््यः स्तोमो यञ्चश्च राध्यो हविष्मता ॥१॥ 
हे विष्णुदेव ! जल उत्पादनकर्ता, अति देदीप्यमान, सर्वत्र गतिशील, अति व्यापक र मित्रसमान 
हितकारी भएकाले तिमी सुख दिन्छौं। हे विष्णुदेव । मानिसले हविष्यात्न चढाउँदै सम्पन्न गरेको 
यज्ञ स्तुति योग्य हुन्छ । ज्ञानसम्पन्न मानिसले तिम्रा लागि गाएको स्तोत्र प्रशंसनीय हुन्छ। 

यः पूर्व्याय ००५५ नवीयसे सुमज्जानये विष्णवे ददाशति । 

यो जातमस्य महतो महि ब्रवत्सेदु श्रवोभिर्युज्यं चिदभ्यसत् ॥२॥ 
अनन्त कालदेखिको ज्ञानजस्तै, सधैँका नवीन र सदबुद्धिका प्रेरक विष्णुदेवका लागि हविष्यान्न 
चढाउने मानिस कीर्तिमान भएर उच्च पद प्राप्त गर्दछ । 

तमु स्तोतारः पूर्व्यै यथा विद क्रतस्य गभँ जनुषा पिपर्तन । 

आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तन महस्ते विष्णो सुमतिं भजामहे॥३॥ 
हे स्तोताहरू हो ! यज्ञका केन्द्रजस्ता र सधैँका नौला विष्णुदेवका सम्बन्धमा जे जानेका छौँ, त्यसै 
अनुसार स्तुति गरेर उनलाई सन्तुष्ट गराओ । उनको तेजस्वी पराक्रमसित सम्बन्धित जानकारी 
भएअनुसार तिमीहरू यिनको वर्णन गर । हे सर्वत्र व्यापक विष्णुदेव । हामी तिम्रा असल प्रेरणालाई 
अनुसरण गरौँ । 

तमस्य राजा वरुणस्तमश्चिना क्रतुँ सचन्त मारुतस्य वेधस । 

दाधार दक्षमुत्तममहर्विंदै व्रजंच विष्णु सखिवौं अपोर्णुते ॥४॥ 
सर्वज्ञ विष्णुदेवका साथ तेजसम्पन्न वरुण र अश्चिनीकुमारहरू पनि क्रियाशील हुन्छन् । मित्रगणका 
सूर्यरूपी विष्णुदेव आफ्ना सामर्थ्यले दिन प्रकट गर्दछन्, अन्धकारको आवरण छित्रभिन्न 
गरिदिन्छन् । 

आ यो विवाय सचथाय दैव्य इन्द्राय विष्णु सुकृते सुकृत्तरः । 

वेधा अजिन्वतूत्रिषधस्थ आर्यमृतस्य भागे यजमानमाभजत्॥५॥ 
दिव्यलोकमा निवास गर्ने र असल कर्म गर्नेहरूमध्ये सर्वोत्तम विष्णुदेवले, नै श्रेष्ठ कर्मशील 
इन्द्रदेवलाई सहयोग गर्दछन् । तीनै लोकमा व्याप्त विष्णुदेव असल पुरुषलाई तुष्ट गराउँछन् र 
यज्कर्ताका नजिक स्वतः पुग्दछन् । 

सूक्त  १५७ 

त्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

अबोध्यगिनर्ज्म उदेति सूर्यो व्युपषाश्वन्द्रा मद्यावो अर्चिषा । 

आयुक्षातामश्चिना यातवे रथ प्रासावीद्देवः सविता जगत्पृथक्॥१॥ 
भूमिमा अग्निदेव चैतन्य भए, सूर्यदेव उदाए । महान् उषादेवी आफ्ना तेजले दुनियाँलाई हर्षित 
गराउँदै आइन् । अश्चिनीकुमारले यात्राका लागि आफ्नो अश्च रथमा नारिसके। सूर्यदेवले सबै 
प्राणीहरूलाई आफ्ना अलगअलग कर्ममा प्रवृत्त गराए । 


१६६ 
 


यद्युञ्जाथे वृषणमश्चिना रथं घृतेन नो मधुना क्षत्रमुक्षतम्। 
अस्माक ब्रल्ल पृतनासु जिन्वतं वयं धना शरसाता भजेमहि॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरू आफ्ना राम्रा रथमा घोडा नारेर हाम्रा पुरुषार्थलाई पुष्ट गराओ । हाम्रा 
प्रजाहरूमा ज्ञानको वृद्धि गर । हामी युद्धमा शत्रु पराजित गरेर धन प्राप्त गर्नमा समर्थ होऔँ । 
अर्वाङ् त्रिचक्रो मधुवाहनो रथो जीराश्चो अश्चिनोर्यातु सुष्टुतः । 
त्रिवन्धुरो मघवा विश्वसौभगः शं न आ वक्षेद् द्विपदे चतुष्पदे ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो १५, तिमीहरू रथमा चढेर यहाँ आओ  तीन पाङ्ग्रा भएको र मधुर अमृततुल्य, 
पोषक तत्त्व बोक्ने, ९ अश्च नारिएको, प्रशंसनीय, तीन वय बस्ने ठाउँ भएको, सम्पूर्ण ऐश्वर्य 
र सौभाग्यले भरिएको तिमीहरूको रथ प्राणीका लागि सुखदायी होस् । 
आ न ञर्ज वहतमश्चिना युवं मधुमत्या न कशया मिमिक्षतम्। 
प्रायुस्तारिष्टं नी रपांसि मृक्षतं सेधत द्वेषो भवतं सचाभुवा ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै मनग्गे अन्न प्रदान गर । हामीलाई मधुले परिपूर्ण पात्र प्रदान 
गर। हामीलाई दोर्घायु प्रदान गर । हाम्रा सबै विकृतिहरू हटाइदेओ र द्वेषको भावना मेयएर सधैँ 
हाम्रो सहायक भइदेओ । 
युवं ह गर्भ जगतीषु धत्थो युवं विश्वेषु भुवनेष्वन्तः । 
युवमग्निं च वृषणावपश्च वनस्पताँरश्चिनावैरयेथाम् ॥५॥ ! 
हे शक्तिशाली अश्चिनीकुमारहरू हो ! गाईमा गर्भ स्थापित गर्नका लागि तिमीहरू दुवै सक्षम छौ । 
अग्नि, जल र वनस्पतिलाई तिमीहरू नै प्रेरित गर्दछौ । 
युवं ह स्थो भिषजा भैषजेभिरथो ह स्थो रथ्येभिः । 
अथो ह क्षत्रमधि धत्थ उग्रा यो वां हविष्मान्मनसा ददाश ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै असल औषधिले युक्त उत्तम वैद्य हौ । उत्तम रथले युक्त 
श्रेष्ठ रथी हौ । हे पराक्रमी अश्चिनीकुमारहरू हो । जसले तिमीहरूप्रति श्रद्धाको भावनाले हविष्यान्न 
था गर्दछन्, उनीहरूलाई पुरुषार्थ निर्वाह गर्नका लागि तिमीहरू दुवै उपयुक्त शौर्य प्रदान 
गर्दछो। । 
सूक्त १५० 
भ्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 
वसूरुद्वा अुक्मन्तु वृष वृधन्ता दशस्यतं नो वृषणावभिष्टै। 
दस्राह यद्रेक्ण वां प्र यत्सम्राथै अकवाभिरूती ॥१॥ 
सामर्थ्यवान्, शत्रुनाशक, सबैका आश्रयरूप, दुष्टका लागि रौद्ररूप, ज्ञानवान्, समृद्धिशाली 
अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू हामीलाई अभीष्ट सहयोग प्रदान गर । उचथ्यका पुत्र दीर्घतमाले 
धनसम्पत्ति प्राप्त गर्नका लागि प्रार्थना गर्दा श्रेष्ठ संरक्षण समार्थ्यका साथ शीघ्रतापूर्वक तिमीहरू 
दुवै पुग्दछौ । 
को वां दाशत्सुमतये चिदस्यै वसू यद्धेथे नमसा पदे गोः । 
 जिगृतमस्मै रैवतीः पुरन्धीः कामप्रेणेव मनसा चरन्ता ॥२॥ 
सबैका आश्रयदाता हे अश्चिनीकुमारहरू ! यस पृथ्वीमा जसले वन्दना गर्दछ, तिमीहरू दुवै उनलाई 
अनुदान प्रदान गर्दछौ । तिमीहरूको श्रेष्ठ बुद्धिलाई सन्तुष्ट गर्न सक्ने गरी कसले के चढाउन सक्छ 
र ? हे सर्वत्र विचरणशील । तिमीहरू हामीलाई धनका साथै पोषक दुध दिने गाई प्रदान गर । 
युक्तो ह यद्वां तौग्ग्राय पेरर्वि मध्ये अर्णसो धायि पज्नः। 
उप वामवः शरण गमेयं शूरो नाज्म पतयद्धिरेवैः ॥२॥ 
अश्चिनीकुमारहरू हो  राजा तुग्रका पुत्र भुज्युलाई संरक्षण गर्नका लागि तिमीहरूले गतिशील यान 
सागरका बीचमा आफ्नै सामर्थ्यले स्थिर गरायौ । वीर पुरुषले युद्धमा प्रवेश गरेजस्तै संरक्षणपूर्ण 
भाश्रय पाउनका लागि हामी तिमीहरू दुवैका कननक०२ ८ । 
उपस्तुतिरौचथ्यमुरुष्येन्मा मामिमे वि ढुग्घाम्। 
म मा मामेधो दशतयश्चितो धाक प्र यद्वा बद्धस्त्मनि खादति क्षाम् ॥४॥ र 
हं अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवैसित गरिएका प्रार्थनाले हाम्रो रक्षा गरोस् । गतिशील दिन र 





१६७ 


 


रात्रिले नसताञन्। दस गुना समिधा हालेर प्रज्वलित गरिएका अग्निले मलाई भस्म नगराउन्। 
जसले तिमीहरूका श्रद्धालु उचथ्यलाई बाँधिदिएको थियो, छ आफैँ अहिले यस धर्तीमा असहाय 
स्थितिमा अलपत्र छ भनेर उचथ्यका पुत्र दीर्घतमा भन्दछन् । 
न मा गरन्नद्यो मातृतमा दासा यदी सुसमुब्धमवाधुः । 
शिरो यदस्य त्रैतनो वितक्षत्स्वयं दास उरो अंसावपि ग्ध॥५॥ 
उचथ्यपुत्र दीर्घतमालाई दस्युले बलियो गरी बाँधेर नदीमा फ्याँकिदिए। मातृरूपा नदीहरूले 
 उनलाई संरक्षण प्रदान गरे । जब मेरो शिर, छाती र घाँटी काट्न खोजियो, त्यस बेला तिम्रो कृपा 
१ एवं दिव्य संरक्षणले म तिम्रो सेवक सुरक्षित रहँ, तर दस्युका अङ्ग काटिए । 
दीर्घतमा मामतेयो जुजुर्वान्दशमे युगे। 
अपामर्थ यतीनां ब्रह्मा भवति सारथिः ॥६॥ 
ममताका पुत्र दीर्घतमा क्रषि दशम युग वा एक सय एघार वर्षमा शारीरिक दुष्टिले वृद्ध अवस्थामा 
पुगे। उनले संयमशील उत्तम कर्म गर्दै धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चार पुरुषार्थ प्राप्त गरेर 
ब्रहवाज्ञानले सम्पन्न भएपछि सबैलाई सञ्चालन गर्ने सारथी भए । ं 
सूक्त  १५९ 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  द्यावा  पृथिवी । छन्द  जगती । ं 
प्रद्यावा यङ्चैः पृथिवी ग्रतावृधा मही स्तुषे विदथेषु प्रचेतसा । 
देवेभिर्य देवपुत्रै सुदंससेत्था धिया वार्याणि प्रभूषतः ॥१॥ 
देवपुत्री द्यावापृथिवी र अन्य देवशक्तिहरू मिलेर आआफ्ना श्रेष्ठ कर्म तथा प्रेरक विचारद्वारा 
सबैलाई श्रेष्ठतम ऐश्वर्यले विभूषित गर्दछन्। यज्चीय भावनाका पोषक, यञ्चीय विचारका प्रेरक, 
पृथिवी र द्युलोकलाई हामी स्तुतिमन्त्रले प्रार्थना गर्दछौँ । 
उत मन्ये पितुरद्ुहो मनो मातुर्महि स्वतवस्तद्धवीमभिः । 
सुरेतसा पितरा भूम चक्रतुरुरु प्रजाया अमृत वरीमभिः ॥२॥ 
हामी विद्वेषरहित पृथिवी र आकाशका रूपमा रहेका मातापितालाई बलियो महान् मनले स्तुति गरेर 
प्रसन्न गर्दछौँ । पराक्रमशील माता र स्रष्टारूपी पिताले आफ्ना श्रेष्ठ सामर्थ्यले प्रजाको रक्षा गर्दै 
उनीहरूलाई गतिशील बनाए । उनका कार्य सर्वोत्तम र प्रशंसनीय छन् । 
ते सूनवः स्वपसः सुदंससो मही जञ्नुर्मातरा पूर्वचित्तये। 
स्थातुश्व सत्य जगतश्व धर्मणि पुत्रस्य पाथः पदमद्वयाविनः ॥३॥ 
असल, कर्मशील र गुणसम्पन्न सन्तानहरू पृथिवी र द्यावारूपी मातापिताका प्रारम्भिक 
विशेषतासित परिचित छन्। द्युलोक एवं पृथिवी लोक दुवैले विद्रोहरहित स्थावर र जङ्गम 
सन्तानको राम्ररी संरक्षण गर्दै आफ्नो सत्यरूप उच्च पद सुशोभित गर्दछन् । 
ते मायिनो ममिरे सुप्रचेतसो जामी सयोनी मिधुना समोकसा । 
नव्यन्नव्यं तन्तुमा तन्वते दिवि समुद्रे अन्तः कवयः सुदीतयः ॥४॥ 
द्युलोक रूपी आकाशले गङ्गाका बीचमा रहेका सूर्यका क्रान्तदर्शी ज्ञानयुक्त किरणमा नित्य 
नयाँनयाँ रङ्गबिरङ्ग रच्दछन् । यी किरणहरू आपसमा सहोदर दिदीबहिनीझैँ एकै स्थानबाट उत्पत्न 
हुन्छन् । परस्पर सहयोगको भावनाले एकै घरमा निवास गर्ने यी किरणहरूले द्युलोक र पृथिवी 
ओगटेका छन् । क  
तद्राधो अद्य सवितुर्वरेण्यं वयं देवस्य प्रसवे मनामहे। 
अस्मभ्यं द्यावापृथिवी सुचेतुना रयिं धत्तै वसुमन्तं शतग्विनम्॥५॥ 
हामी आज श्रेष्ठ कर्म निर्वाह गर्नका लागि सम्पूर्ण विश्वका उत्पादक सूर्यदेवसित उत्तम ऐश्वर्यको 
०. कामना गर्दछौँ । द्यावा र पृथ्वीले आफ्ना उत्तम प्रेरणाबाट हाम्रा लागि असल आवास तथा पशुधन . 


प्रदान गरुन् । 
१६८ . 


जती पा नाल लहान तन लि तला पण हाहरू 








 सूक्त  १६० 
क्राषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  द्यावा  पृथिवी । छन्द  जगती । 
तेहि द्यावापृथिवी विश्वशम्भुव त्रतावरी रजसो धारयत्कवी। 
सुजन्मनी धिषणे अन्तरीयते देवो देवी धर्मणा सूर्यः शुचिः ॥१॥ 
द्यावा र पृथिवी विश्वमा सुखका आधार हुन् र यिनीहरू यञ्चमय छन्। यिनीहरू तेजस्वी र 
मेधावीहरूका संरक्षक, सर्वउत्पादक एवं ज्ञानसम्पन्न छन् । यी दुईका मध्यमै सम्पूर्ण प्राणीमध्ये 
पवित्र सूर्यदेव आफ्नो धारण क्षमताले युक्त भएर गमन गर्दछन् । 
उरुव्पयचसा महिनी असश्चता पिता माता च भुवनानि रक्षतः । 
सुधृष्टमे वपुष्येर न रोदसी पिता यत्सीमभि रूपैरवासयत् ॥२॥ 
पिताले आफ्ना दिव्य प्रकाशद्वारा मानिसलाई आश्रय प्रदान गर्दछन् । त्यसैले यी अति सामर्थ्यवान् 


भएर द्यावा र पृथिवीलाई पुष्टि प्रदान गर्दछन् । अति व्यापक, महिमामय भिन्नभिन्न प्रकृतिका यी 
मातापिता सबै लोकका संरक्षक हुन् । 


स वष्दिः पुत्रः पित्रो पवित्रवान्पुनाति धीरो जिका मायया। 

धेनुं च पृश्नि वृषभं सुरेतसं विश्वाहा शुक्र पयो अस्य दुक्षत ॥३॥ 
मातापिताप्रति कर्तव्य पूरा गर्ने पुत्ररूपी ज्ञानवान् सूर्यदेव आफ्ना सामर्थ्यले सबै लोकमा पवित्रता 
सञ्चार गराउँछन्। विविध रूप भएका पृथिवी र बलशाली द्युलोकलाई पावन बनाउँदै 
आकाशबाट जल बर्साएर तिनले सबै प्राणीलाई परिपुष्ट गराउँछन् । 


अयं देवानामपसामपस्तमो यो जजान रोदसी विश्वशम्भुवा । 
यो ममे रजसी सुक्रतूययाजरेभिः स्कम्भनेभिः समानूचे ॥४॥ 
जुन देवताले संसारका लागि आनन्दप्रद द्युलोक एवं पृथ्वीको उत्पत्ति गराए, जसले उत्तम कर्मको 
प्रेरणाले द्यावा र पृथिवी दुवै लोक व्याप्त गराए, जसले अजर, सुदृढ आधारहरूले दुवै लोकलाई 
स्थिरता दिए, यस्ता श्रेष्ठ, कर्मशील, देवताका बीचमा अग्रगण्य देवता प्रशंसनीय छन् । 
ते नो गृणाने महिनी महि श्रवः क्षत्र द्यावापृथिवी धासथो बृहत्। 
येनाभि कृष्टीस्ततनाम विश्वहा पनाय्यमोजो अस्मे समिन्वतम् ॥५॥ 
द्यावा र पृथिवी प्रसन्न भएर हाम्रा लागि प्रचुर अन्न र सामर्थ्य प्रदान गरुन् । त्यसबाट हामी सन्तान 
विस्तार गर्न समर्थ होऔँ । यी दुवैले नित्य हाम्रा लागि उत्तम प्रेरणा युक्त शक्ति प्रदान गरुन् । 
सूक्त  १६१ 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  क्रभुगण । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
किमु श्रेष्ठ कि यविष्ठो न आजगन्किमीयते दूत्यप कद्यदूचिम। 
 न निन्दिम चमसं यो महाकुलो फग्ने भ्रातर्द्धण इद्धूतिमूदिम ॥१॥ 
हामीछेउ को आए ? यिनी मभन्दा जेठा हुन् कि कान्छा ? हे भ्राता अग्निदेव ! हामी यस कुलमा 
उप्पन्न हव्यान्न दूषित नगरौँ । कृपया यसको उपभोग गर्ने उपाय बताउ । 
एएकं चमसं चतुरः कृणोतन तद्वो देवा अग्नुवन्तद्व आगमम् । 
ं सौधन्वना यद्येवा करिष्यथ साक देवैर्यशियासो भविष्यथ ॥२॥ 
हे सुधन्वाका पुत्रहरू हो । यस अन्नलाई चार भागमा विभक्त गर भन्ने देवशक्तिबाट तिमीहरूलाई 
। निर्देश की छ  छ। यसै निवेदनका लागि हामी तिमीहरूका सामु आएका हौँ । यदि यसअनुसार गर्दछौ भने 
रू पनि देवताको परम पदका अधिकारी हुनेछौं । 
 अग्नि दूत प्रति यदब्रवीतनाश्वः कर्त्वो रथ उतेह कर्त्वः । 
। धेनुः कर्त्वा युवशा कर्त्वा द्वा तानि भ्रातरनु वः कत्व्येमसि ॥३॥ 
ह ज्रभुदेवहरू हो । हव्यवाहक अग्निदेवसित तिमीहरूले अश्व, गाई र रथ राम्रो बनाइदेरु, वृद्ध 
भातापितालाई तन्नेरी बनाइदेङ भन्ने निवेदन गयौ । ती सबै काम गरिदिने अग्निदेव बन्धुसरहका 
छन्। हे अग्निदेव । हामी तिम्रो अनुगमन गर्दछौँ । 
जस यभवलपा्थ सप लायो काका ॥ 
यदावाख्यच्चमसाञ्चतुरः तत्व 
ऐ म्रभुदेवहरू हो । काम गरिसकेपछि दूतको रूपमा हामी समक्ष आएका अग्नि कता गए भनेर 


१६९ 











क 





तिमीहरूले सोध्यौ । त्वष्टाले अन्न चार भागमा विभाजन गरेर अग्निदेवलाई अर्पित गरे । त्यस बेला 
ती दूतहरू वाणीरूपो स्त्रीभित्र समाविष्ट थिए। 

हनामैनौं इति त्वष्य यदब्रवीच्चमसं ये देवपानमनिन्दिपु । 

अन्या नामानि कुण्वते सुते सचाँ अन्यैरेनान्कन्यारे नामभिः स्परत् ॥५॥ 
देवताहरूले रुचाउने हविष्यात्रको निन्दा गर्नेहरूलाई संहार गर भनेर त्वष्टादेवले निर्देश गरे। 
आपससी सहयोगले पेलिएको सोमलाई विभिन्न नामले सम्बोधित गरिन्छ । त्यस बेला वाणीरूपी 
कन्या पनि उसै नामले सम्बोधित गर्दछिन् । 


इन्द्रो हरी युयुजे अश्चिना रथं बृहस्पतिर्विश्वरूपामुपाजत । 
क्रभुर्विभ्वा वाजो देवाँ अगच्छत स्वपसो यशियं भागमैतन ॥६॥ 
इन्द्रदेव आफ्नो अश्च नारेर, अश्चिनीकुमारहरू आफ्नो रथ तयार गरेर यज्ञमा जान लागे। 
बुहस्पतिदेवले पनि विभिन्न स्तोत्ररूप वाणी आरम्भ गरिदिए । त्यसैले क्रभु, विभ्वा र वाज पनि 
देवताहरूका समीप गएर यञ्चको भाग प्राप्त गरे। . 
निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभिर्या जरन्ता युवशा ताकृणोतन । 
सौधन्वना अश्चादश्वमतक्षत युक्त्वा रथमुप देवाँ अयातन ॥७॥ 
हे सुधन्वाका पुत्रहरू हो । तिमीहरूका उचित प्रयासले छाला खुइलिएका गाईलाई पुनर्जीवन प्राप्त 
भयो। वृद्ध मातापितालाई तिमीहरूले तरुण बनायौ । एउटा घोडाबाट अर्को घोडा उत्पन्न गरेर 
तिनलाई आफ्ना रथमा जुटाएर देवतासामु उपस्थित भयौ । 
इदमुदक पिबतेत्यब्रवीतनेदं वा घा पिबता मुञ्जनेजनम् । 
सौधन्वना यदि तन्नेव हर्यथ तृतीये घा सवने मादयाध्वै ॥८॥ 
हे सुधन्वाका पुत्रहरू हो ! तिमीहरू जल पान गर, अथवा कुशले निचोरेको सोमरस पान गर । यदि 
तिमीहरूलाई अहिले पिउने इच्छा छैन भने पनि तेस्रो प्रहरमा अवश्य पिएर आनन्दित होओ। 
आपो भूयिष्ठा इत्येको अव्रवीदग्निर्भूयिष्ठ इत्यन्यो अब्रवीत्। ं 
वधर्यन्ती बहुभ्यः प्रैको अब्रवीदृता वदन्तश्वमसौं अपिंशत ॥९॥ ँ 
कसैले जलको, कसैले अग्निको र कसैले भूमिको महत्त्व बढी भएको सिद्ध गरे। यस किसिमले 
व्रभुहरूले तीनै तत्त्वको उपयोगिता स्थापित गर्दै ऐश्वर्यलाई विभाजन गरे । 
श्रोणामेक उदकं गामवाजति मांसमेकःपिंशति सूनयाभूतम्। 
आ निम्नुचः शकृदेको अपाभरत्कि स्विसुत्रेभ्यः पितरा उपावतुः ॥१०॥ 
एउटा पुत्रले गाईलाई जलतर्फ प्रेरित गरे। अर्का मांस आदि बढाउनमा खटिए । तेस्राले सूर्यास्त 
भएपछि अवशेष हटाए । यस्ता पुत्र हुने पिताले अरू के आशा गर्लान् ? 
उद्दत्स्वस्मा अकृणोतना तृणं निवत्स्वपः स्वपस्यया नर । 
अगेह्यास्य यदसस्तना गृहे तदधेदमृभवो नानु गच्छथ ॥११॥ 
हे क्रभुदेवहरू हो ! तिमीहरूले आफ्ना महान् पुरुषार्थले उच्च स्थानमा उपयोगी तृण आदि उब्जायौँ 
र तल्लो भागमा जल सङ्ग्रह गच्यौ । तिमीहरू यस बेलासम्म सूर्यमण्डलमा विश्राम गरिरह्यौँ । अर्व 
यस प्रक्रियाको अनुगमन किन गर्दैनौ ? 
सम्मील्य यद्धवना पर्यसर्पत क्व स्वित्तात्या पितरा व आसतुः । 
अशपत यः करस्नं व आददे यः प्राब्रवीद्रो तस्मा अब्रवीतन ॥१२॥ 
सूर्यका किरणमा व्याप्त रहेका हे त्रभुदेवहरू हो । जब तिमीहरू दुनियाँ ओगटेर चार दिशामा घुक 
लाग्छौ। त्यति बेला तिमीहरूका हात रोक्ने मातापिता कता लुकेका हुन्छन् ? जसले उपयोग 


गा? उनलाई शाप लाग्दछ। जसले प्रेरक वचन बोल्दछन्, उनलाई तिमीहरू प्रगति प्रदान 
गर्दछौ । 


त 
पथ तकरलबमकाइहरमकाकर त त्य  


जित छ 
ला आट तठलालाणगिजाणण्णिणिला ता ष्छ 


सुषुप्वांस क्रभवस्तदपृच्छतागोह्वा क इद नो अबुबुधत्। 
श्वानं बस्तो बोधयितारमब्रवीत्संवत्सर इदमद्या व्यख्यत ॥१३॥ 
हे सूर्यका किरणरूपी त्राभुहरू हो । हामीलाई निद्राबाट कसले जगायो भनी तिमीहरूले सूर्यसि 
सोध्यो. अनि सूर्यले जगाउने वायु हुन् भनी बताए। तिमीहरूले संवत्सर बदलिँदा संसारलीर 


प्रकाशमान गरेका हौँ । 
१७० रि. 








दिवा यान्ति मरुतो भूम्याग्निरय वातो अन्तरिक्षेण याति । 
अद्धिर्याति वरुण ससुद्रैर्युष्माँ इच्छन्तः शवसो नपातः ॥१४॥ 
हे शक्तिशाली त्राभुदेवहरू हो । तिमीहरूलाई पाउने कामना गर्दै मरुत््गण देवलोकमा, भूमिमाथि 
अग्निदेव र आकाशमा वायुदेव हिँड्दछन् । जलप्रवाहका रूपमा वरुणदेव सबैसित भेट हुन्छन् । 
 सूक्त १६२ 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  अश्वस्तुति । छन्द  त्रिष्टुप् जगती 
मा नो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र त्रभुक्षा मरुतः परि ख्यन्। 
यद्वाजिनो देवजातस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामो विदथै वीर्याणि ॥१॥ 
यञ्चशालामा हामी याजकहरू दिव्यगुणसम्पन्न, गतिमान्, पराक्रमी, बलशाली देवताका ऐश्वर्यको 
गान गर्दछौँ । अतः मित्र, वरुण, अर्यमा, आयु, क्रभुक्ष, मरुत्गण, इन्द्र आदि देवताहरू हाम्रो उपेक्षा 
गर्दै हामीबाट विमुख नहोखन् । 
यन्निर्णिजा रेक्णसा प्रावृतस्य राति गुभीतां मुखतो नयन्ति । 
सुप्राङजो मेम्यद्विश्वरूप इन्द्रापृष्णो प्रियमप्येति पाथः ॥२॥ 
सुसंस्कारित, सबैलाई ढाकनसक्नेका मुखको नजिकै हविष्यान्न ल्याएपछि अगाडि ल्याइएको 
विश्वरूप अज बाखोका रूपमा मम को स्वर निकाल्दै आउँदा उसले इन्द्र र पूषादेव आदिको 
प्रिय आहार प्राप्त गर्दछ । 
एषछागः पुरो अश्वेन ८०७९, भागो नीयते विश्वदेव्यः । 
अभिप्रियं यतुरोडाशमर्वता सौश्रवसाय जिन्वति ॥।॥ 
यो बाख्रो बलशाली अश्वका अगाडि ल्याइएपछि असल पुरुषले चञ्चल अश्वका साथै अजलाई 
सबैले प्रिय मान्ने पुरोडाशको भाग दिन्छन् र उत्तम यश प्राप्त गर्दछन् । 
यद्धविष्यमृतुशो देवयानँ त्रिर्मानुषाः पर्यश्वें नयन्ति। 
अत्रा पृष्णः प्रथमो भाग एति यश देवेभ्यः प्रतिवेदयन्नजः ॥४॥ 
मानिसहरू तीनै देवयानका मार्गमा अश्चभौँ हविष्य उडाउँछन् । त्यस अजले पोषणको पहिलो. भाग 
पाउँछ । देवताको हितका लागि यज्ञको विज्ञापन गर्दछ।  
होताध्वर्युरावया अग्निमिन्धो ग्रावग्प्राभ उत शंस्ता सुविप्रः। 
तेन यञ्चेन स्वरङ्कृतेन स्विष्टेन वक्षणा आ पृणध्वम् ॥५॥  । 
होता, अध्वर्यु, प्रतिस्थाता, आग्नीध्र, ग्रावस्तोता, प्रशास्ता, ब्रह्मा आदि प्रज्ञावान् क्रत्विक् हो । सबै 
किसिमले सजिएका यस यज्ञमा खोजेको कुरो पाउनका लागि तिमीहरू प्रवाहलाई समृद्ध बनाओ । 
यूपव्रस्का उत ये ७ १०००००। ०१७ ० येअ तक्षति। म 
येचार्वते पचन सम्भरन्त्युता इन्वतु ॥६॥ 
हे त्रात्विकहरू हो ! यज्ञको व्यवस्थामा सहयोग गर्ने, काठ काटेर मौलो बनाउने, मौलो 
यज्ञशालासम्म पुच्याउने, चषाल नामको यञ्चीय पात्र बनाउने, अश्च बाँध्नका लागि किलो गाड्ने यी 
सबैले गरेको प्रयास हाम्रा लागि हितकारी होस्। 
उप प्रागात्सुमन्मेधायि मन्म देवानामाशा उप वीतपृष्ठः । 
अन्वेन विप्रा भ्रषयो मदन्ति देवानां पुष्टे चकृमा सुबन्धुम् ॥७॥ 
अश्चमेध यञ्चको फलश्रुतिका रूपमा श्रेष्ठ मानवीय फल हामीलाई स्वतः प्राप्त होस् । देवताहरूको 
मनोरथ पूर्ण गर्नमा समर्थ यो अश्व सबैले रोज्दछन्। यो अश्वच देवत्व पुष्टि गर्ने मित्रका रूपमा 
मानिएको छ। सबै बुद्धिमान् क्रषिले यसलाई अनुमोदन गरुन् । म 
य द्वाजिनो दाम सन्दानमर्वतो या शीर्षण्या रशना रुज्जुरस्य। 
यद्दा घास्य प्रभृतमास्येद तृण सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥८॥ 
यो अश्च नियन्त्रण गर्नका लागि गर्धनको बन्धन, खुट्टाको बन्धन, कम्मर र टाउकाको बन्धन तथा 
मुखको घाँस आदि सबै देवतालाई अर्पित होस् । 
यदश्वस्य क्रविषो मक्षिकाश यद्दा स्वरौ स्वधिती रिप्तमस्ति । 
यद्धस्तयो शमितुर्यत्रखेषु सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥९॥ 
अश्चको झिँगा आदि लाग्ने विकृत भाग, उपकरणमा लागेको भाग, याजकका हातमा रहेको र नङ 
वा टापमा रहेको भाग ती सबै पनि देवताहरूमा समर्पित होङन्। 


१७१ 

















यदूवध्यमुदरस्यापवाति य खामस्य ९००५०१०७७०१५४ 
तच्छमितारः कुण्वन्तूत मेधं १ ला  । 
हटाउनुपर्ने गरी क छाडा पेटको भाग राम्रोसित मेटाइएको छ। यसको मेधबाट उपचार होस्र 
त्यसको पाचन पनि देवताहरूको अनुकूल ९० निहु घावति। 
यत्ते गात्रादग्निना पच्यमानादभि शूलं निहत 
श्रेषन्मा तृणेषु देवेभ्यस्तदुशद्धयो रातमस्तु ॥११ ॥ 
अग्निले पचाउँदै भरिका शिशा अङ्ग, घोचाको चोटले यताउता छरिए । भूमिमा वा भझारपातमा परेर 
नेहराईकन यञ्चको भाग पाउनुपर्ने देवताहरूका आहार बनून् । 


ये वाजिनं परिपश्यन्ति पववं य ईमाहुः सुरभिर्निहरेति । 
ये चार्वतो मांसभिक्षामुपासत उतो तेषामभिगूर्तिर्न इन्वतु ॥१२॥ टगः ॥ 
जसले यस वाजिनूलाई पकाउँदै गरेको देख्छन् र जसले त्यसको आकर्षक सुगन्ध थाहा पाउँछन् 
तिनीहरू यस भोग्य पदार्थसहितको आहार माग्दछन् । उनीहरूको पुरुषार्थ पनि हाम्रा लागि फलित 
होस्। 
यन्नीक्षण मांस्पचन्या उखाया या पात्राणि यूष्ण आसेचनानि । 
कष्मण्यापिधाना चरूणामङ्काः सूनाः परि भूषन्त्यश्वम् ॥१३॥ 
उखा नामको आगो बाल्ने पात्र, उखामा पकाइने पुरोडाश, पुरोडाश हेरचाह गर्ने मान्छे, भाँडा सफा 
गर्ने मान्छे र साधन, नसेलाउने गरी लगाइएको बिर्को, चरु आदि बोक्ने मानिस र साधनहरू तथा 
क्य ङुक्रा पार्ने मानिस र उपकरणहरू जेजति छन्, ती सबै यस अश्वमेधलाई सुहाउने खालका 
खन्। 
निक्रमण निषदनं विवर्तन यच्च पड्बीशमर्वतः । 
यच्च पपौ यच्च घासिं जघास सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥१४॥ 


धुवाँको गन्ध आएर अग्निले दुःख नदेओस्। आगाका रापले टल्किएको उखाले तिमीहरूलाई 
दिक्क नपारोस् । त्यस्तो अश्चमेध देवताहरू स्वीकार गर्दछन् । 


मा त्वागिनर्ध्वनयीद्धमगन्धिर्मोखा भ्राजन्त्यभि विक्त जघ्रि । 
. इष्ट वीतमभिगूतँ वषट्कृत त॑ देवासः प्रति गृभ्णन्त्यश्वम् ॥१५॥ 
यञ्चरूपा अश्वच निस्कनु, आन्दोलित हुनु, पल्टिनु, पिउनु, खानु आदि सबै क्रिया देवताकै लागि 


होङन् । 
अदश्वाय वास उपस्तृणन्त्यधीवासं या हिरण्यान्यस्मै। 
सन्दानमर्वन्त पड्बीशं प्रिया देवेष्वा यामयन्ति। ।१६॥ 
यज्ञलाई समर्पित अश्च सजाउने माथिल्लो कपडा 


देवताहरूकै ७ गहना, यउको बाँ ष ध्ने 
प्रसन्नता प्रदान गर्ने खालका होउन् । को र खुट्टा बाँध्ने मेखला आदि सबै 


यत्ते सादे महसा शूकृतस्य पार्ष्ण्या वा कशया वा तुतोद। 


स्रुचेव ता हविषो अध्वरेषु सर्वा ता ते 
अति हतारमा तिमीलाई सताउनेहरू, तल्लो भाग कोण सूदयामि ॥१७॥ 


गल्ती स्रुवाका आहुतिले सच्याइदिन्छ । काउनका लागि दुःख दिनेहरूबाट गरिएका सबै 
चतुस्त्रिशद्वाजिनो देवबन्धोर्वङ्क्रोसश्चस्य स्वधिति समेति। 
अच्छिद्रा गात्रा वयुना कृणोत परुष्परुरनुधुष्या वि शस्त । जज 
हे क्रात्विकहरू हो ! धारण सामर्थ्य युक्त, गतिमान् देवताको बन्धु यस कताकता 
किसिमले प्राप्त गर । हरेक अङ्ग आआफ्ना प्रयासले स्वस्थ बनाओ र त्यहाँका कमजोरी  
एकस्त्वष्टुरश्वस्या विशस्ता द्वा यन्तारा भवतस्तथ क्रातुः। ह्टा 
या ते गात्राणामृतुथा कृणोमि ताता पिण्डानां प्र जुहोम्यग्नौ ॥१९॥ 
त्वप्यरूपी अश्चको विभाजन संवत्सरले गर्दछ। उत्तरायण र दक्षिणायन नामले दुई विभाग उसका 
मुख्य छन्। दुईदुई महिना वसन्त आदि त्रतुमा विभक्त हुन्छन्। यज्ञमा अलगअलग अङ्ग पुष्ट 
गर्नका लागि त्रातुसम्बन्धी अनुकूल पदार्थको आहुति दिन्छन् । ङ्ग 


१७२ 


छि. 


हकुकणकरसकाकलकणर फाटररराणकरुरणलालाङकाकाजुङुल एट कण्रकककारणमुकरणकाहाह  याहा मयकङहकणहरु त पाएन गकाहहरु तवर 





मा त्वा तपत्रिय आत्मापियन्तं मा स्वधितिस्तन्व१ आ तिष्ठिपत्ते । 
मा ते गृध्नुरविशस्तातिहाय छिद्रागात्राण्यसिना मिथू कः ॥२०॥ 
हेअश्व । तिम्रो परम मित्र आत्मतत्त्व अर्थात् आत्मगौरवले कहिल्यै पनि दुःख लाग्दो अवस्थामा 
छोडेर नहिँडोस्। शस्त्रले तिम्रा अवयवमा अधिकार जमाउन नसकोस् । अकुशल व्यक्तिले पनि 
तिम्रो रोगमा बाहेक उपयोगी अङ्गमा तरबार नचलाओस् । 
न वा उ एतन्प्रियसे न रिष्यसि देवाँ इदेषि पथिभिः सुगेभिः । 
हरी ते युञ्जा पृषती अभूतामुपास्थाद्वाजी धुरि रासभस्य ॥२१॥ 
हे अश्च । तिम्रो न त नाश हुन्छ, न त तिमीले कसैको नाश गर्दछौ । तिमी सहज र सरल मार्गबाट 
देवतासम्म पुग्दछौ । शब्दोच्चारण गर्दा उपस्थित हुने वाजी र हरि तिमीसितै एकाकार हुँदै पुष्ट 
हुन्छन् । 
सुगव्यं नो वाजी स्वश्व्यं पुंस पुत्राँ उत विश्वापुषं रयिम् । 
अनागास्त्वं नो अदितिः कृणोतु क्षत्रै नो अश्वो वनतां हविष्मान् ॥२२॥ 
देवत्व प्राप्त गर्ने यस बलशालीले हामीलाई छोरानाति, धनधान्य र उत्तम अश्वका रूपमा अपार 
वैभव प्रदान गरोस् । हामी दीनता, पाप र अपराधबाट सधैँ यढा रहीँ। हाम्रा नागरिक अश्वजस्तै 
शक्तिशाली र पराक्रमी होङन् । 
सूक्त  १६३ 
क्रषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  क्रभुगण । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
यदक्रन्दः प्रथम जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात्। 
श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाह्र उपस्तुत्यं महि जात ते अर्वन् ॥१॥ 
हे चञ्चल गति हुने । बाजका पङ्खा र हरिणका खुट्टाजस्तो गतिशील छौ। तिमी पहिले समुद्रबाट 
उत्पन्न भयौ । त्यसपछि उत्पत्ति स्थानबाट प्रकट भएर शब्द गर्न थाल्यौ र त्यस बेलादेखि नै तिम्रो 
महिमा स्तुत्य भयो । 
यमेन दत्त त्रित एनमायुनगिन्द्र एणं प्रथमो अध्यतिष्ठत्। 
गन्धर्वो अस्य रशनामगृभ्णात्सूरादश्वं वसवो निरतष्ट॥२॥ 
वसुहरूले सूर्यमण्डलबाट अश्व निकाले । तीनै लोकमा विचरण गर्ने वायुले यमद्वारा प्रदान गरिएको 
अश्च रथमा नियोजित गरे। सर्वप्रथम त्यस अश्चमाथि इन्द्रदेव चढे र गन्धर्वले त्यसको लगाम 
नियन्त्रण गरे । 
असि यमो अस्यादित्यो अर्वत्रसि त्रितो गुद्येन व्रतेन। 
असि सोमेन समया विपुक्त आहुस्ते त्रीणि दिदि बन्धनानि ॥२३॥ 
हे अर्वन् । गोप्य व्रतका कारण तिमी यम हौ, आदित्य हौ, तीनै लोकमा व्याप्त छौ । सोमका साथ 


 तिमी एक रूप हौ। द्युलोकमा तिम्रा तीन बन्धन छन् भनिन्छ। 


त्रीणि त अहुर्दिवि बन्धनानि त्रीण्यप्सु त्रीण्यन्तः समुद्रे। 
उतेव मे वरुणश्छन्त्स्यर्वन्यत्रा त आहु परम जनित्रम् ॥४॥ 
हे अर्वन् । तिमीलाई श्रेष्ठ उत्पादक सूर्य भनिन्छ। दिव्य लोकमा, जलमा र अन्तरिक्षमा तिम्रा 
तीनतीन बन्धन छन् भनिन्छ । तिमीलाई वरुणका रूपमा हामी प्रशंसा गर्दछौँ । 
ड्मा ते काहचमार्जनात शफानाँ ०५७ त। 
अत्रा ते भद्रा रशना अपश्यमृतस्य या अ  
हे बलशाली । तिम्रा सेचन गर्ने साधन हामी देख्छौँ। तिम्रा खुरले खनिएको यो स्थान देख्छौँ । यहाँ 
तिम्रा रक्षक कल्याणकारी डोरी छन्, यिनले सत्यको रक्षा गर्दछन् । 


०. ते मनसारादजानामवो दिवा पयत फा जस्। १ 
रो अपश्यं पथिभिः सुगेभिररेणुभिर्जेहमान पत तिता 
है अश्च  तल्लो भागबाट आकाशमार्ग हुँदै सूर्यतिर जाँदा तिम्रा आत्मालाई हामी विचार गरेर 


सेन्दछौ । सुगम र धुलोरहित मार्गमा जाँदै गर्दा तिम्रा तल्लो भागमा पर्ने हामीहरूले शिरभाग 


१७२ 





अत्रा ते रूपमुत्तममपश्यं जिगीषमाणमिष आ पदे गोः । 

यदा ते मर्तो अनु भोगमानडादिदग्रसिष्ठ ओषधीरजीगः ॥७॥  
हे अश्व । यज्ञको कामना गर्ने तिम्रो श्रेष्ठ स्वरूप हामी सूर्यमण्डलमा विद्यमान देख्दछौँ । यजमानले 
जुन बेला उत्तम हवि तिम्रा लागि समर्पित गरे, त्यसपछि नै तिमीले हव्यरूपी औषधी ग्रहण गण्यौ। 


अनु त्वा रथो अनु मर्यो अर्वत्रनु गावोनु भग कनीनाम्। 

अनु व्रातासस्तव सख्यमीयुरनु देवा ममिरे वीर्य ते॥८॥. 
हे चञ्चल स्वभावका ! रथ तिम्रै पछि लाग्दछ । मानिस, कन्याको सौभाग्य र गाईहरू तिम्रा पछि 
लाग्छन्। मनुष्य समुदायले तिम्रो मित्रता प्राप्त गरे भने देवगणले तिम्रो शौर्यलाई बयान गरेका 


छन् । 

हिरण्यशुङ्गो यो अस्य पादा मनोजवा अवर इन्द्र आसीत्। 

देवा इदस्य हविरद्यमायन्यो अर्वन्त प्रथमो अध्यतिष्ठत् ॥९॥ 
सबैभन्दा पहिले स्वर्ण मुकुट धारण गरेर अश्चमाथि आरुढ हुने इन्द्रदेव थिए । त्यस अश्वका खुट्टा 
फलामजस्ता बलिया र मनजत्तिकै वेगवान् थिए । देवताहरूले नै यसको हविरूप भोजन ग्रहण 


गरे। 

ईर्मान्तासः सिलिकमध्यमासः सं शूरणासो दिव्यासो अत्याः । 

हंसाइव श्रेणिशो यतन्ते यदाक्षिपुर्दिव्यमज्ममश्चाः ॥१०॥ 
बलिया तिघ्रा र छाती, माझको कम्मर सानो हुने, बलियो, सूर्यको रथ तान्ने र लगातार कुद्ने अश्च 
पङ्क्तिबद्ध भएर हाँसजस्तै एकसमान रूपमा हिँड्छन्। त्यसो गर्दा स्वर्गका मार्गले दिव्यता प्राप्त 


गर्दछ । 
तव शरीर पतायिष्ण्वर्वन्तव चित्त वातइव ध्रजीमान्। 
तव शुङ्गाणि विष्ठिता पुरुत्रारण्येषु जर्भुराणा चरन्ति ॥११॥ 
हे चञ्चल प्रकृतिका ! तिम्रो शरीर माथितिर जाने र चित्तचाहिँ वायुसमान वेगवान् छ। तिम्रो दीप्ति 
. विशेष प्रकारले रहेको वनको दावानलका रूपमा व्याप्त छ। 


उप प्रागाच्छसनं वाज्यर्वा देवद्रीचा मनसा दीध्यानः । 

अजः पुरो नीयते नाभिरस्यानु पश्चात्कवयो यन्ति रेभाः ॥१२॥ 
यशस्वी, मनसमान तीव्र गतिले हिँड्ने, तेजस्वी अश्च माथितिर देवमार्गमा जान्छ। अज त्यसका 
अघि हिँड्छ । नाभीले त्यसको अनुगमन गर्दछ । स्तोताहरू पाठ गर्दै पछिपछि लाग्दछन् । 


उप प्रागात्परमं यत्सधस्थमवाँ अच्छा पितर मातर च। 
अद्या देवाञ्जुष्यतमो हि गम्या अथा शास्ते दाशुषे वार्याणि॥१२॥ 
हे शक्तिशाली अर्वन् ! सर्वश्रेष्ठ उच्च स्थान पाएका पालक र सम्माननीय मातापिताको स्थानमा 
रहेका द्यावा र पृथिवीसित तिमी भेट हुन्छौ । हे याजकहरू हो ! तिमीहरू पनि सदगुणले सुशोभित 
हुँदै देवत्व प्राप्त गर । देवताहरूबाट अपार वैभव प्राप्त गर । 
सूक्त  १६४ 
व्राषि  दीर्घतमा औचथ्य । देवता  वाक् आप धूम । छन्द  त्रिष्टुप् जगती पंक्ति 
अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । 
तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम् ॥१॥ 
सुन्दर एवं जगत्का पालक होतालाई हामीले सात पुत्रहरूका साथमा देखेका छौँ। यिनका 
माझिल्लो भाइको रूपमा सर्वव्यापी वायुदेव छन् । उनका तेस्रो भाइका रूपमा तेजस्वी पिठ्युँ 
भएका छन् । ं 
सप्त युञ्जन्ति रथमेकचतक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । 
त्रिनाभि चक्रमजरमनव यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥२॥ 
एउट मात्रै पाङ्ग्रो भएका रथमा सातै नाम नारिएका छन्। सात नाम हुने एक अश्चले यो चर्क्र 
चलाउँछ । तीन वटा नाभीकेन्द्ररूपी धुरो भएको यो चक्र सधैँभरि गतिशील, अविनाशी र नथाक्ने 
खालको छ। यसै चतक्रभित्र सम्पूर्ण लोक विद्यमान छ। १ २. 


१७४ 





इमं रथमधि ये सप्त तस्थुः सप्तचक्र सप्त वहन्त्यश्चा । 
सप्त स्वसारो अभि सं नवन्ते यत्र गवां निहिता सप्त नाम ॥३॥  
यससम्बन्धी सात वय चक्र वा अश्वले रथ तान्दछन् । त्यस ग्ना अथवा गाईभित्र सात नाम लुकेका 
छन् । तिनै सात बहिनीहरूले सातै स्वरमा यसको स्तुतिगान गर्दछन् । 
को ददर्श प्रथमं जायमानमस्थन्वन्त यदनस्था बिभर्ति। 
भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित्को विद्वांसमुप गाठ्रष्टुमेतत्॥४॥  
हड्डी नहुनेले हड्डी हुने शरीरधारीलाई पालनपोषण गर्दछन् । त्यस्ता स्वयम्भूलाई कसले देख्ला ? 
भूमिमा प्राण, रक्त र आत्मा कताबाट आए ? यस सम्बन्धमा कुन विद्वान्सित को सोध्न जाला ? 
पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि । 
वत्से बष्क्येडधि सप्त तन्तून्वि तलिरे कवय ओतवा उ॥५॥ लिक 
देवताको यस गोप्य पदका सम्बन्धमा जान्न हामी काँचो बुद्धिका रुचिपूर्वक सोध्छौँ । सुन्दर तन्नेरी 
बहर वा सूर्यको ज्ञान भएका देवताले सात वय तन्तु कसरी फिँजाए ? 
अचिकित्वाञ्चिकितुषश्चिदत्र कवीन्पृच्छामि विद्यने न विद्वान्। 
वि यस्तस्तम्भ षडिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ॥६॥ 
छ वटा लोक स्थिर गराउने अजन्मा प्रजापति रूपी तत्त्व कस्ता छन् ? तिनको स्वरूप कस्तो छ ? 
यस तत्वज्ञानसित हामीलाई छैन र जान्नका लागि तत्त्वज्ञान हुनेहरूसित पक्का पनि यस्तो सोध्छौँ । 
इहब्रवीतु य ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहित पर्द वेः । 
शीर्ष्ण क्षीर दुहुते गावो अस्य वत्रि वसाना उदक पदापु ॥७॥ 
जसले सुन्दर र गतिमान् सूर्यको उत्पत्तिस्थान जानेका छन्, तिनले यो गोप्य रहस्य यहाँ आएर स्पष्ट 
गरुन् । यस सर्वोत्तम सूर्यका किरणरूपी गाईहरू पानी दोहन गरेर दिन्छन् । उनीहरू नै तेजस्वी 
भएर गोडाले पिएर सुकाउँछन् । 
ं माता पितरमृत आ बभाज धीत्यग्रे मनसा सं हि जग्मे। 
सा बीभत्सुर्गर्भरसा निविद्धा नमस्वन्त इदुपवाकमीयुः ॥८॥ 
ं पृथ्वीमाताले यज्ञअनुरूप उपलब्धिका लागि पितारूपी द्युलोकमा रहेका सूर्यदेवको आश्रय लिइन् । 
ं क्रियाभन्दा पहिले उनीहरूका मनको सम्पर्क भयो। माता गर्भरसले समृद्ध भइन् । त्यसपछि 
उनीहरूले आदरपूर्वक शिर झुकाएर विचारविमर्श गरे । 
युक्ता मातासीदधुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । 
अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु ॥९॥ 
समर्थ सूर्यदेवका धारण क्षमतामा पृथ्वीमाता अडिएकी छिन् । उनको गर्भ गमनशील वायुका 
बीचमा रहेको छ। बाछोसरिको बादल गाईरूपी किरणलाई देखेझैँ कराउँछ। त्यसपछि तीनै 
वदको भेट हुन्छ र विश्वको स्वरूप निर्माण हुन्छ। 
तिस्रो मातृस्रीन्पितृन्बिभ्रदेक उर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्ति। 
मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदं वाचमविश्वमिन्वाम् ॥१०॥ 
म्रष्टा प्रजापति एक्लैले पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकरूपी तीन माताहरू तथा अग्नि, वायु, र सूर्य गरी 
तीन पिताको भरणपोषण गरे र उनी सवैभन्दा अलग्ग बसे । यिनलाई थकाइ लाग्दैन । विश्वको 
रहस्य जानेर पनि सिङ्गो विश्वभन्दा पर रहने यी प्रजापतिका वाणीका सम्बन्धमा द्युलोकमा 
विचारविमर्श हुने गर्दछ । 
द्वादशार नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्र परि द्यामृतस्य । 
आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्व तस्थुः ॥११॥ 
सूर्यको सृष्टि सञ्चालक चक्रमा बाह्र वटा राशिहरूको चक्र छ र त्यो चक्र द्युलोकका वरिपरि 
घुमिरहन्छ। यो चक्र कहिल्यै नरोकिई र पुरानो नभई घुम्छ। हे अग्निदेव ! संयुक्त रूपले रहने सात 
सय बीस पुत्रहरू यसै चक्रमा रहन्छन् । 
पञ्चपार्द पितर द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । 
अथेमे अन्य उपरे विचक्षण सप्तचक्रे घडर आहुरपिंतम् ॥१२॥ 
भयन, महिना, क्रतु, पक्ष र दिनरात यी पाँच चरण सूर्यदेवका छन् । उनका बाह्र महिनारूपी बाह्र 


१७४ 


दफा पटिितिरलरुकरुरकुएा? 


? हुक 





 


आकृति छन् र जलको वर्षा गराउने पिता पनि उनै हुन्। ती सूर्यदेव दिव्यलोकका आधा भागमा 
रहन्छन् भन्ने मान्यता छ। अन्य विद्वान्हरू यी सूर्यदेवका अयन, माहिना, क्रातु, पक्ष, दिन, रातर 
मुहूर्त गरी सात चक्र छन् भन्दछन् । 
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा। 
तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः ॥१२॥ 
अयन, महिना आदि पाँच धुरा भएको यस कालचक्रमा सिङ्गो लोक अटाउँछ। लोकको यस्तो भारी 
थाम्दा पनि यस चक्रको धुरो न त कहिल्यै तात्छ न भाँचिन्छ। 
सनेमि चक्रमजरं वि वावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । 
सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतँ तस्मिन्नार्पिता भुवनानि विश्वा ॥१४॥ 
नियन्त्रण गर्ने धुरो भएको र कहिल्यै नखिइने यो सृष्टिचक्र सधैँ चलिरहन्छ। अत्यन्त व्यापक 
प्रकृति उत्पन्न भइदिनाले यसलाई पञ्चप्राण र पञ्च उपप्राण वा अग्निका रूपमा रहेका जम्मा दस 
वरा घोडाले चलउँछन्। सूर्यरूपी नेत्रलाई प्रकाशरूपी जलले ढाकेर गतिमान् हुन्छ। त्यसैभित्र 


सारा लोक विद्यमान् छ। 

साकञ्जानां सप्तथमाहुरेकजं षडिद्यमा क्रषयो देवजा इति। 

तेषामिष्यनि विहितानि धामशः स्थात्रे रैजन्ते विकृतानि रूपशः ॥१५॥ 
सँगै जन्मेर सँगै रहने यी छ र सात एकेबाट उत्पन्न भएका हुन्। यिनीहरू देवत्वबाट उपन्न क्रषि 
हुन्। यिनीहरू आआफ्ना बदलिँदा रूपमा आआफ्ना लक्षित उद्देश्यले, आआफ्ना स्थानमा रहे पनि 
गतिशील छन् । 
स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चेतदन्धः । 

कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत् ॥१६॥ 
यी किरणरूपी उत्पादक स्त्रीहरू नै पुरुषरूपी उत्पादकका आधार हुन् । यो तथ्य सूक्ष्म दृष्टि हुनेले . 
देख्न सक्छन् । दूरदर्शी पुत्रले यसलाई अनुभव गर्न सक्दछ। जसले यति जान्यो, पिताको पनि 
पिताजस्तै भएर उसले सृष्टिमा स्रष्यलाई सिर्जनशील गति दिन्छ। 


 जजतणलाफ जा टररलाहरालललाणातक्ाहरलाणाहाहुकाललकरामनयामलललमकू किणकाणगातक्ालालााििजिफिितमालापाममलममाला 
रै हालणमाणुलहहाणलण जमा लाकारामाणमाजाहराहरुहथमककाकाकाकाहलाहाहराहोकाकालतङ कतकरलकरलल?३००००५००००००००००७०००००००००००००००००००००००० 





अवः परेण पर एनावरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात् । 
सा कद्रीची कं स्विदर्ध परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अन्तः ॥१७॥ 
गाईरूपी किरण द्युलोकभन्दा तल र पृथ्वीभन्दा माथि सधैँभरि घुम्दछन् । बाछोरूपी जीवन धारण 
गरेर यी कता जान्छन् ? कुन गोलार्धभन्दा बाहिर पुगेर जन्मन्छन् ? यस समूहका बीचमा होइन । 
अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण । 
कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कृतो अधि प्रजातम् ॥१०॥ 
द्युलोकभन्दा तलको यस पृथ्वीका पिता सूर्यदेव र पृथ्वीभन्दा माथिका अग्निदेवलाई जसले चिनेर 
उपासना गर्दछन्, तिनीहरू नै विद्वान् हुन्। यो दिव्यतासम्पत्न मन कहाँबाट उत्पन्न भयो ? यस 
रहस्यको जानकारी गराउने विद्वान् को होलान् ? उनले हामीलाई यो कुरो यहीँ आएर भनिदिउन् । 
ये अर्वाञ्चस्ताँ उ पराच आदृर्ये पराञ्चस्ताँ उ अर्वाच आहु । 
इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति ॥१९॥ 
गतिशील विश्वमा नजिक आउँदै गरेकालाई पर जाँदै गरेको पनि भनिन्छ र पर जाँदै गरेकालाई 
नजिकै आउँदै गरेको पनि भनिन्छ । हे सोमदेव ! तिमी र इन्द्रदेवले जुन चक्र चलाइरहेका छैत्यो 
धुरामा आबद्ध भएर संसारलाई वहन गर्दछ। 
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परि षस्वजाते । 
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥२०॥ 
एउटै रुखका हाँगामा बसेका दुई सुन्दर चरामध्ये एउटाले स्वाद लिएर त्यसका फल खान्छ अर्को 
त्यसलाई नखाईकन चारैतिर हेरिरहन्छ । 
यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । 
ड्नो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ॥२१॥ 
रुखमा बसेर संसारमा लिप्त भएका मरणशील जीवात्माहरू सुखदुःखरूपी फल भोग्दै आफना 
शब्दले परमात्मालाई स्तुति गर्दछन् । यस लोकका स्वामी र संरक्षक परमात्मा मजस्ता अञ्चानयुक्तै 
जीवात्माभित्र पनि विद्यमान छन् । 


१७६  


आमाहताहरााााहााहाुुहिठि याहु पयङर..उररा्रलुकाहल्जिलिर निजि 








यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे। 
तस्येदाहु पिप्पलं स्वाइरग्रे तन्नोन्नरशद्य पितर न वेद ॥२२॥ 
संसाररूपी वृक्षमा प्राणरस पान गर्ने र वंश 


वृद्धि गर्ने जीवात्मा रहन्छन् । वृक्षमाथि मिठा फल छन् । 
जसले पितालाई चिन्दैनन् तिनी फलका आनन्दबाट वञ्चित हुन्छन् । । 


यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहित त्रैष्टभाद्वा त्रैष्ठुभ निरतक्षत । 


यद्ढा जगज्जगत्याहितं पद य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः ॥२३॥ 
पृथ्वीमा गायत्री छन्द, अन्तरिक्षमा त्रिष्टुप्र आकाशमा जगती छन्द स्थापित गर्नेलाई जसले चिन्दछ 
उसैले अमरत्व प्राप्त गर्दछ । 


गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्ठुभेन वाकम्। 
वाकेन वाक द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिगते सप्त वाणी ॥ २४॥ 


जगता सिन्धु दिव्यस्त भायद्रथन्तरे सूयं पर्यपश्यत्। 


गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्दा प्र रिरिचे महित्वा ॥२१॥ 
गतिमान् सूर्यदेवका सहायताद्वारा प्रजापतिले 


ले द्युलोकमा जल स्थापित गरे। वर्षाका माध्यमबाट 

जल, सूर्यदेव र पृथ्वी संयुक्त हुन्छन् । सूर्य र द्युलोकमा रहेको प्राण, जल वर्षाबाट यस पृथ्वीमा 
प्रकट हुन्छ। गायत्रीका तीन पाउ भनेका अग्नि, विद्युत् र सूर्य हुन् । उनै प्रजापतिका तेजबाट नै ती 
तीन पाउ बलसम्पन्न हुन्छन् भन्ने गरिएको छ। 

, उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम्। 

श्रेष्ठ सवं सविता साविषन्रो५भीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचम् ॥२६॥ 
सुखरूपी दुध दिने प्रकृतिरूपी गाईलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । कुशल साधकले नै यस गाईको 
दोहन गर्न सक्दछ । सवितादेव हामीलाई दुध प्रदान गरुन् । तपस्वी र तेजस्वीले त्यसलाई ग्रहण गर्न 
सक्छ भन्ने गरिन्छ । 

हिङ्कृण्वती वसुपली वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात्। 

दुहामश्चिभ्याँ पयो अध्न्येयं सा वर्घताँ महते सौभगाय ॥२७॥ 
कहिल्यै घात गर्न नहुने गाई, मानिसका लागि अन्न, दुध, घिउ आदि ऐश्वर्य प्रदान गर्न चाहन्छ । 
आफ्ना बाछालाई मनले स्नेह गर्दै कराउँदै बाछानजिक आउँछ। त्यस गाईले मानव समुदायको 
महान् सौभाग्य बढाउँदै प्रचुर मात्रामा दुध दिन्छ। 

गौरमीमेदनु वत्स मिषन्तं मूर्धाने हिङ्ङकृणोन्मातवा उ। 

सृक्वार्ण घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभि ॥२८॥ 
गाई आँखा चिम्लेझैँ बाछाको नजिक पुगेर कराउँछ। बाछाको शिर चाठ्तै वात्सल्यपूर्ण शब्द 
गर्दछ। उसका मुखका नजिकै दुध भरिएका थुन लैजान्छ र कराउँछ। उसले दुध खुवाउँदै मायालु 
स्वरमा कराउँदै बाछालाई खुसी बनाउँछ । 

अयं स शिङक्ते येन गौरभीवृता मिमाति मायुं ध्वसनावधि श्रिता। 

सा चित्तिभिर्नि हि चकार मत्य विद्युद्धवन्ती प्रति वव्रिमौहत ॥२९॥ 
बाछो विनाशब्द गाईसमक्ष प्रकट हुन्छ। गाई कराउँदै भावपूर्ण चेष्टाले मानिसलाई लज्जित 
गराउँछ। स्वच्छ दुध उत्पन्न गरेर उसले भाव प्रकट गर्दछ। 

अनच्छये तुरगातु जीवमेजद धुवं मध्य आ पस्त्यानाम्। 

जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमर्त्यो मर्तना सयोनि ॥३०॥ 
थासप्रश्वासमा अस्तित्व जोगाउने जीव शरीरबाट निस्केपछि शरीर निश्चल रूपमा ढल्छ। मरणशील 


रारारका साथमा रहने आत्मा अविनाशी छ। त्यो अविनाशी आत्मा आफ्ना धारणशक्तिले सम्पन्न 


भएर सर्वत्र निर्बाध रूपमा विचरण गर्दछ। 


अपश्यं ॥५०१००१५ चपरा यन्जी त भुकल्तन की  
ससध्रीचीः सवि न आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः म गतिशील हे 
कहिले नजिक र कहिले टाढाको मार्गबाट विचरण गरिरहने सूर्यदेव निरन्तर गतिशील हुँदा पनि 


१७७ 


 


कहिल्यै ढल्दैनन्। उनी सम्पूर्ण विश्वलाई संरक्षण गर्दछन् । चारैतिर फैलिने तेज धारण गर्दै समस्त 
लोकमा विराजमान सूर्यदेवलाई हामी देख्छौं । 

ययईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगित्रु तस्मात्। 

स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निर््रातिमा विवेश ॥२२॥ म 
जसले यो जीवन बनायो, उसले यसलाई चिन्दैन । जसले यसलाई देख्यो, उसैसित यो लुकेको छ। 
माताको प्रजनन अङ्गमा यो छोपिएर बसेको छ। सन्तान उत्पत्ति गर्दै यसले स्वयं नै आफ्नो 
अस्तित्व गुमाउँछ। 

द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । 

उत्तानयोश्चम्वोर ्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्ग्भमाधात् ॥३२॥ 
हाम्रा पिता र बन्धुजस्तै द्युलोकमा बसेका छन्। उनै संसारको केन्द्र पनि हुन्! विशाल पृथिवी 
हाम्री माता हुन्। दुई पात्रका मध्य भागमा रहेका सूर्यदेव आफैँले उत्पन्न गरेका पृथ्वीमा गर्भ 
स्थापित गराउँछन् । 

पुच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । 

प॒च्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परम व्योम ॥३४॥ 
यस धर्तीको अन्तिम किनार कहाँ छ ? सबै भुवनको केन्द्र कहाँ छ ? अश्चको शक्ति कहाँ छर 
वाणीको उदगम कहाँ छ ? यो सबै हामी तिमीसँग सोध्छौँ । 

इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं यञ्चो भुवनस्य नाभिः । 

अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्यायं वाचः परम व्योम ॥३५॥ 
यज्ञवेदी नै पृथ्वीको अन्तिम किनारा हो । यज्ञ नै संसारचक्रको केन्द्र हो । सोम अश्चको शक्ति होर 
ब्रह्मा नै वाणीको उत्पत्तिस्थान हो । 

सप्तार्घगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । 

ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः ॥३६॥ 
सम्पूर्ण विश्वको निर्माण अपरा प्रकृतिको मन, प्राण र पञ्च भूतरूपी सात पुत्रले हुन्छ। यी सबै 
तत्वले सर्वव्यापक प्रजापतिका निर्देशअनुसार कर्तव्य निर्वाह गर्दछन्। उनीहरू आफ्नो 
ज्ञानशीलता, व्यापकता र सङ्कल्पशक्तिले सम्पूर्ण विश्वमा व्याप्त छन्। 

नवि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः सन्नद्धो मनसा चरामि । 

यदा मागन्प्रथमजा क्रतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः ॥३७॥ 
आफू कस्तो छु भनी म जान्दिनँ । मूर्खझैँ मनले बाँधिएर म हिँड्दछु। जब पहिले प्रकट भएको 
॥ सत्य मेरासामु आयो, त्यसपछि मलाई वाणी प्राप्त भयो । 
र अपाङप्राङेति स्वधया गुभीतोमर्त्यो मर्तयेना सयोनिः । 
 ता शश्वन्ता विषुचीना वियन्ता न्यपन्यं चिक्युर्न नि चिक्युरन्यम् ॥३८५॥ 
आत्मा अविनाशी भए पनि मरणशील शरीरसित आबद्ध हुनाले विविध योनिमा जान्छ। आफ 
धारण क्षमताअनुसारका शरीरमा आउँछ र शरीरभेदले पृथक् रहन्छ। शरीर र आत्मा दुवै शाश्वत 
एवं गतिशील भए पनि विपरीत गतिका छन् । मानिस यिनीहरूमध्ये एउटा शरीरलाई जान्दछन् तर 
अर्को आत्मालाई जान्दैनन् । 

क्रचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । 

यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥३९॥ 
अविनाशी क्रचाहरू परमाकाशमा व्याप्त छन्। तिनमा सम्पूर्ण देवशक्तिको वास छ। जसले यो 
तथ्य जान्दैन, त्यसका लागि क्रचाले के गर्ला र ? जसले यो तथ्य जानेको छ, उसले 


सदुपयोग गर्दछ । 

, सूयवसाद्धगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम। 
अद्ि तृणम्न्ये विश्वदानी पिब शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥४०॥ माको हामी पी 
हे अवधनीय गौमाता ! तिमी अति पौष्टिक घाँस खाएर सौभाग्यशालिनी छौ।  हामी 
सौभाग्यशाली हौँ । तिमी शुद्ध घाँस र पानी खाँदै सर्वत्र विचरण गर । 








१७ 


 








गौरी मिंमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी। 


अध्यपदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् 
॥ न्॥४१॥ 
गाईका ध्वनिले पक्कै क छचल्काउछ। त्यस गाईका एक, दुई, चार, आठ, अथवा नौ पद छन्दमा 
विभाजित हुँदै सहस्र अक्षर भएर व्यापक आकाशमा व्याप्त हुन पुग्छन् । 
तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्षतस । 
छिन ताफ्डै क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुप जीवति ॥४२॥ 
सूर्घका संशमल जलचारा बग्दछन् । जुन जलका वर्षाले सम्पूर्ण दिशा प्रसन्न हुन्छन्, त्यसले सम्पूर्ण 
विश्वलाई जीवन प्राप्त हुन्छ।  


शकमयं धूममारादपश्यं विषुवता पर एनावरेण । 

उक्षाणं पुश्निमपचन्त वीरास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥४३॥ 
हामीले परैबाट धुवाँ देख्यौँ। चारै दिशामा व्याप्त धुवाँका बीचमा अग्निलाई देख्यौँ । त्यहाँ प्रत्येक 
उत्तम कार्य गर्नुभन्दा पहिले क्रत्विकहरू सोमरस पकाउँछन् । 

त्रयः केशिन त्रतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक एषाम्। 

विश्वमेको अभि चष्टे शचीभिर्धाजिरेकस्य ददृशे न रूपम् ॥४४॥ 
तीनवटा किरण भएका पदार्थ क्रतुअनुसार देखा पर्दछन् । यिनीहरूमध्ये एउया सूर्यले संस्कारको 
बीजारोपण गर्दछन्। अर्का अग्निले आफ्ना शक्तिले विश्वलाई प्रकाशित गर्दछन् र तेस्रो प्रत्यक्ष 
नदेखिने वायुको रूप हुन्। 

चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । 

गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीय॑ वाचो मनुष्या वदन्ति ॥४५॥ 
परा, पश्यन्ती, मध्यमा र बैखरी वाणीका यी चार रूप छन् भनेर मनीषिहरूबाट थाहा भएको छ। 
यिनीहरूमध्ये पहिला तीन वाणीहरू प्रकट हुँदैनन् । सबै मानिसहरू वाणीको चौथो रूप बैखरी नै 
बोल्ने गर्दछन् । 

इन्द्र मित्रै वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्। 

एक सठिप्रा बहुधा वदन्त्यगिनि यम मातरिश्वानमाहुः ॥४६॥ 
सत् रूपमा रहेका एकै परमेश्वरका विभिन्न गुण र रूपको विद्वानहरूले व्याख्या गरेका छन् । 
परमात्मालाई इन्द्र, मित्र, वरुण र अग्नि भनिएको छ। उही सशक्त परिपालक हुनाले सुपर्णका 
रूपमा सम्मानित छ। 

कृष्ण नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति। 

त आववृत्रन्त्सदनादृतस्यादिद् घृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥४७॥ 
उत्तम गतिमान् सूर्यको किरण आफूसित जल लिएर सबैको आकर्षणको केन्द्र यानरूप 
सूर्यमण्डलका नजिक पुगेर अन्तरिक्षका मेघबाट जल बर्साएर पृथ्वीको सेचन गर्छ। 

द्वादश प्रधयश्चक्रमेक त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत। 

तस्मिन्त्साक त्रिशता न शङ्कवो ३पिताः षष्टिन चलाचलासः ॥४८॥ 
एउय चक्र छ। त्यसका बाह्इ वटा गजले चक्का र धुरालाई जोडेका छन् र त्यसमा तीन वद 
नाभीकेन्द्रहरू छन् । त्यसलाई कुनै पनि विद्वान्ले जान्दैनन् । त्यसमा तीन सय साठी वटा किलाहरू 
गतिशील रूपमा अडिएका छन् । 

यस्ते स्तन शशयो यो मयोभूर्येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि । 

यो रलधा वसुविद्यः सुदत्रः सरस्वति तमिह धातवे कः ॥४९॥ ॥ 
हे सरस्वती देवी । तिम्रा स्तन सुखदायक, वरण योग्य, पुष्टिकारक, ऐश्वर्य दाता, कल्याणकारी 
विभूति प्रदायक छन् । तिनलाई संसारको पोषणका लागि प्रकट गर । 


प्रथमान्यासन 
यञ्चेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि । 
ते ह नाक महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवा ॥५०॥ ८० 
देवताहरूले यज्ञले यजन गरे, धर्मकर्म उनको प्रथम स्थान हो। देवताहरूले स्वर्गमा स्थान पाए। 
त्यहाँ पूर्णकामा साधना गर्ने देवताहरू नै रहन्छन् । 


१७९ 


समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाहभिः । 
भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः ॥५१॥ 
जल तातेर माथि उठदछ र उही वर्षाका रूपमा तल आउँछ । जल बर्सनाले भूमि भिज्छ र अग्निले 
दिव्यलोक सन्तुष्ट हुन्छ। 
दिव्यं सुपर्ण वायसं बृहन्तमपां गर्भ दर्शतमोषधीनाम्। 
अभीपतो वृष्टिभिस्तर्पयन्त सरस्वन्तमवसे जोहवीमि ॥५२॥ 
द्युलोकमा विद्यमान रहने, उत्तम गति भएका, निरन्तर गतिशील, महिमाशाली, जलका केन्द्र, 
औषधी परिपुष्ट गर्ने, जलवर्षाबाट चारै दिशा प्रवाहमान जलका धाराले भूमिलाई सन्तुष्ट गराउने 
सूर्यदेवलाई हामीले आफ्नो संरक्षणका लागि निम्त्याएका छौँ । 
सूक्त १६५ 
न्राषि  इन्द्र मरुद्गण अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  मरुत्वानिन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। ं 
कया शुभा सवयसः सनीडाः समान्या मरुतः सं मिमिक्षु । 
कया मती कृत एतास एऐतेअर्चन्ति शुष्म वृषणो वसूया ॥१॥ 
एकै ठाउँमा रहने, एकै उमेरका मरुत्गण कुन शुभ तत्त्वले सेचन गर्दछन् ? कहाँबाट आए ? कुन 
मनसायले प्रेरित भएर, बलशाली मरुत्ृगणलाई ऐश्वर्यको कामना गर्नेहरूले बलका लागि उपासना 
गर्दछन् । 
कस्य ब्रह्याणि जुजुषुर्युवानः को अध्वरे मरुत आ ववर्त। 
श्येनाँ इव ध्रजतो अन्तरिक्षे केन महा मनसा रीरमाम ॥२॥ 
सधैँ युवा देखिने मरुत्गण कसको स्तोत्र स्वीकार गर्दछन् ? मरुत्हरूलाई यज्ञतर्फ कसले प्रेरित 
गर्न सक्दछ ? अन्तरिक्षमा बाज पक्षीझैँ विचरण गर्ने मरुत्हरूलाई कुन उदार र विशाल हृदयका 
भावनाले प्रसन्न गर्ने ? 
कृतस्त्वमिन्द्र माहिनः सन्नेको यासि सत्पते कि त इत्था। 
सं पृच्छसे समराणः शुभानैर्वोचेस्तन्नो हरिवो यत्ते अस्मे ॥३॥ 
हे महान् इन्द्रदेव !। तिमी एक्लै कहाँ जान्छौ ? तिमीहरू कसरी यस्ता भयौ ? हे अश्वले युक्त 
शोभनीय इन्द्रदेव । नजिकै रहने सबैलाई तिमी कुशलताका विषयमा सोध्छौ। त्यसैले हाम्रो हित 
हुने जेजस्ता कुरा तिमी गर्न चाहन्छौ, त्यो भन । 
ब्रह्माणि मे मतयः शं सुतासः शुष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्रिः । 
आ शासते प्रति हर्यन्त्युक्थेमा हरी वहतस्ता नो अच्छ॥४ . म 
मननशील स्तुति र सोम मेरा लागि सुखदायी होङन्। मेरो बलशाली वज्ज शत्रुतिर जान्छ । मेरो 
प्रशंसा गर्ने स्तुति मतिरै आउँछ । दुवै अश्वले मलाई लक्ष्यमा पुग्याउँछन् । 
अतो वयमन्तमेभिर्युजानाः स्वक्षत्रेभिस्तन्व१ शुम्भमानाः । 
महोभिरेताँ उप युज्महे न्विन्द्र स्वधामनु हि नो बभूथ ॥५॥  
अत्यन्त बलवान् अश्चका महान् तेजले स्वयंलाई सजाएर तेजको उपयोग हामी शत्रु नाश गर्नका 
लागि गर्दछौँ । त्यसैले हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना धारण क्षमता हाम्रो अनुकूल बना । 
क्व१ स्या वो मरुतः स्वधासीद्यन्मामेक समधत्ताहिहत्ये । 
अह ह्युप ग्रस्तविषस्तुविष्मान्विश्वस्य शत्रोरनमं वधस्नैः ॥६॥ 
हे मरुतगण ! वृत्रवधका समयमा तिमीहरूले केवल म.इन्द्रमा नै स्थापित गरेको .स्वाभाविक शक्ति 
कहाँ थियो ? म स्वयं नै शक्तिशाली, बलवान् र शूरवीर हुँ। मैले आफ्ना शस्त्रास्त्रले भयङ्करभन्दा 
भयङ्कर शत्रुलाई झुक्नका लागि विवश गराएँ । 
भूरि चकर्थ युज्येभिरस्मै समानेभिर्वुषभ पाँस्यैभिः । 
भूरीणि हि कृणवामा शविष्ठेन्द्र क्रत्वा मरुतो यद्दशाम ॥७॥ १, 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! तिमीले हामी मरुत्हरूसित मिलेर आफ्नो सामर्थ्यअनुसार अनेकौँ 


वीरतापूर्ण कार्य गरेका छौ । हे शक्तिसम्पन्न इन्द्रदेव ! हामीले पर्नि अति वीरतापूर्ण कार्य गरेका छौँ। 
हामी आफ्ना पुरुषार्थले जेजस्तो चाहन्छौँ, त्यो पाउँछौँ । म 





। 
 


१८० 








वी वृत्रै मरुत इन्द्रियेण स्वेन भामेन तविषो बभूवान्। 

अहमेता मनवे विश्वश्वन्द्राः सुगा अपश्चकर वज्नबाहुः ॥८॥ 
हे मरुत्ृगण ! आफ्ना बलबुताले नै मैले वृत्रासुरको संहार गरेँ र आफ्नै पराक्रमले म शक्तिसम्पन्न 
इन्द्र बनेँ । मानिस तथा प्राणीहरूको कल्याणका लागि हातमा वज्र धारण गरेर मैले नै आनन्ददायी 
जलका धारा बगाइदिएँ। 

अनुत्तमा ते मघवन्नकिर्नु न त्वावाँ अस्ति देवता विदानः । 

न जायमानो नशते न जातो यानि करिष्या कृणुहि प्रवुद्ध ॥९॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव । तिमीभन्दा ठूलो धनी अर्को कुनै छैन। तिमीसमानको ज्ञानी पनि कोही 
क । हे महान् इन्द्रदेव । तिमीद्वारा गरिएका कार्यको समानता न कसैले गर्न सक्यो, न पछि कसैले 
गर्न सक्ला । 

एकस्य चिन्मे विभ्व१ स्त्वोजो या नु दधृष्वान्कृणवै मनीषा । 

अह ह्युप ग्रो मरुतो विदानो यानि च्यवमिन्द्र इदीश एषाम् ॥१०॥ 
म जुन काम ९७५७, विचार गर्दछु, त्यो एकाग्र मनले गर्दछु। त्यसैले मेरा इन्द्र पदको कोर्ति ध्वजा झैँ 
चारैतिर फैलिँदै छ। हे मरुत्गण हो ! मभित्र वीरोचित शौर्य र विद्वत्ता छ, त्यसैले जता जान्छु, त्यतै 
अधिपति बनेर शक्तिको उपभोग गर्दछु । 

अमन्दन्मा मरुतः स्तोमो अत्र यन्मे नरः श्रुत्यं ब्रह्म चक्र । 

इन्द्राय वृष्णे सुमखाय मह्यो सख्ये सखायस्तन्वे तनूभिः ॥११॥ 
हे नेतृत्वकर्ता, मित्र मरुत्गण ! तिमीहरूले म इन्द्रका निम्ति प्रशंसाका स्तोत्र रचेका छौ, त्यसबाट 
मलाई अत्यन्त आनन्द आयो । वैभवशाली, शक्तिसम्पन्न, उत्तम याञ्चिक र शक्तिसम्पन्न मेरा 
सामर्थ्यलाई यस स्तोत्रले अझै पुष्टि गरेको छ  

एवेदेते प्रति मा रोचमाना अनेद्यः श्रव एषो दधानाः । 

सञ्चक्ष्या मरुतश्चन्द्रवर्णा अच्छान्त मे छदयाथा च नूनम्॥१२॥ 
हे मरुतृगण  यसै गरी म इन्द्रलाई स्नेह प्रदान गर्दै, प्रशंसनीय धनधान्य धारण गर र आनन्द 
प्रदायक स्वरूपले युक्त भएर चारै दिशामा मेरो यशोगान गर । 

को न्वत्र मरुतो मामहे वः प्र यातन सखाँरच्छा सखायः । 

मन्मानि चित्रा अपिवातयन्त एषां भूत नवेदा म क्रतानाम् ॥१२॥ 
हे मरुत्गण । तिमीहरूको पूजाअर्चना कसले गर्दछन् भन्ने राम्रोसित जान र मित्रजस्ता हितैषीहरूका 
नजिक यहाँ जाओ । उनीहरूले गरेका उद्देश्यपूर्ण स्तोत्रको अभिप्राय बुझ र त्यसलाई पूरा गर । 

आ यटुवस्याद्ुवसे न कारुरस्माञ्चक्रे मान्यस्य मेधा। 

ओ पु वर्त्त मरुतो विप्रमच्छेमा ब्रह्माणि जरिता वो अर्चत् ॥१४॥ 
हे मरुत्गण । सम्माननीय स्तोताको मति हामीलाई प्राप्त होस्। हामी स्तोत्र गाएर तिमीहरूलाई 
स्तुति गर्न सकौं । स्तोताले स्तोत्र गाएर स्तुति गर्छन्, त्यसैले तिमीहरू ती ज्ञानसम्पन्न स्तोत्रतिर मन 
लगाओ  

एष वः स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारोः ।  
। एषा यासीष्ट तन्वे वयां विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥१५॥ 
हे मरुतृगण ! यो वाजी तिमीहरूकै हो। आनन्ददायी, सम्माननीय स्तोतालाई समृद्ध गर्नका लागि 
यसैमा तिमीहरू आओ  हामी पनि अन्न, बल, यश र धन प्राप्त गरौं । म 

सूक्त  १६६ 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  मरुद्गण  छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

तन्नु वोचाम रभसाय जन्मने पूर्व महित्व वृषभस्य केतवे। 

ऐधैव यामन्मरुतस्तुविष्वणो युधेव शक्रास्तविषाणि कर्तन॥१॥ 
वर्षा गराउने मेघलाई विभाजित गर्ने हे वीर मरुत्गण हो ! हामी तिमीहरूका पुराना महत्त्वलाई 
यशोगान गर्दछौं । हे गर्जनशील मरुत्गण ! योद्धा र दन्कँदो अग्निले झै आक्रमण गर्दै शत्रु संहार 
गर  य ७ 


१०१ 











नित्य न सूनुं मधु बिभ्रत उप क्रीडन्ति क्रीडा विदथेषु घृष्वयः । 

नक्षन्ति रुद्रा अवसा नमस्विनं न मर्धन्ति स्वतवसो हविष्कृतम्॥२॥ 
युद्धमा शत्रु संहार गर्ने, बालकभैँ मधुर क्रीडा गर्ने, रुद्रपुत्र मरुत् स्तोतालाई रक्षा गर्दछन्। त्यो 
रक्षा पिताले पुत्रलाई गरेझँ हुन्छ । मरुत्गण हविदाता याजकहरूलाई कष्ट हुन दिँदैनन्। 

यस्मा कमासो अमृता अरासत रायस्पोषं च हविषा ददाशुषे। 

उक्षन्त्यस्मै मरुतो हिता इव पुरू रजांसि पयसा मयोभुवः ॥३॥ 
अविनाशी वीर मरुत्गणले संरक्षण शक्तिसम्पन्न भएर जुन हविदातालाई धनसम्पदाले परिपुष्ट 
गराए, तिनीहरूकै लागि काल्याणकारी मित्रफै सुखदायक भएर उब्जाउ भूमिलाई जलले मनग्गे 

भिजाउँछन् । 

आ ये रजांसि तविषीभिरव्यत प्र व एवासः स्वयतासो अध्रजन् । 

भयन्ते विश्वा भुवनानि हर्म्या चित्रो वो यामः प्रयतास्वृष्टिपु ॥४॥ 
हे मरुतृगण ! तिमीहरू गतिशील वीर छौ र आफ्ना शक्तिले सबैको संरक्षण गर्दछौ । आफ्नै 
नियममा रहेर तिमीहरू जब तीव्र गतिले दौडँदै आफ्ना शस्त्र चलाउँछौ, त्यति बेला संसारभरिका 
ठूलाठूला राजभवनहरू पनि काँम्दछन् । तिमीहरूको यो हलचल वास्तवमा आश्चर्यजनक छ। 


यत् त्वेषयामा नदयन्त पर्वतान्दिवो वा पृष्ठ नर्या अचुच्यवुः । 

विश्वो वो अज्मन्भयते वनस्पती रथीयन्तीव प्र जिहीत ओषधिः ॥५॥ 
हे मरुतृगण ! तीव्र गतिले हमला गर्दै तिमीहरू जब पहाडमा  आफ्नो शब्द थर्काउँछौ र 
जनकल्याणको इच्छा गर्दै अन्तरिक्षका पृष्ठबाट गुज्रन्छौ, त्यस बेला तिमीहरूका आक्रमणले सबै 
वृक्षहरू भयभीत हुन्छन् । समस्त औषधीहरू पनि रथमा चढेकी आइमाईजस्तै आत्तिन थाल्छन्। 

युयं न उग्रा मरुतः सुचेतुनारिष्टग्रामाः सुमतिं पिपर्तन । 

यत्रा वो दिद्युद्रदति क्रिविर्दती रिणाति पश्चः सुधितेव बर्हण॥६॥ 
हे मरुत्गण ! आफ्ना सबल हातमा धारिलो हतियार लिएर तिमीहरू शत्रुसेना संहार गर्दछौ र 
शत्रुका हिंस्रक पशु मारिंदिन्छौ। त्यस बेला हे पराक्रमी वीरहरू हो ! आफ्ना श्रेष्ठ आन्तरिक 
भावनाले हामीलाई असल प्रेरणा प्रदान गर र हाम्रा गाउँको नाश नगर । 

प्र स्कम्भदेष्णा अनवभ्रराधसोलातृणासो विदथेषु सुष्टताः । 

अर्चन्त्यकै मदिरस्य पीतये विदुर्वीरस्य प्रथमानि पौँस्या ॥७॥ 
शत्रुसंहारक, आश्रयदाता, उत्तम प्रशंसनीय, वीर मरुत्हरूको ऐश्वर्य कसैले पनि खोस्न सक्दैन । 
वीर मरुतृहरू सोमरस पान गर्न सङ्ग्राम र यज्ञमा तेजस्वी देवताहरूको पूजा गर्दछन् । किनभने 
तिनीहरूमा वीरका शक्तिको यथोचित परीक्षण गर्ने क्षमता हुन्छ । 

शतभुजिभिस्तमभिह्ठतेरघात्पूर्भी रक्षता मरुतो यमावत। 

जन यमुग्रास्तवसो विरप्शिनः पाथना शंसात्तनयस्य पुष्टिषु ॥८॥ 
हे पराक्रमी, बलिष्ठ र सामर्थ्यवान् वीर मरुत्हरू हो ! तिमीहरू जसलाई विनाश, पापकृत्य २ 
परनिन्दाबाट जोगाउँछौ, उनीहरूले आफ्ना सन्तानलाई राम्रोसँग हुर्काउन र पालनपोषण गर्न सत् 
भनेर सयौँ उपभोगका साधन प्रदान गर। आफ्ना सामर्थ्यले संरक्षण दिएर, अभेद्य नगरीमा 
निवासयोग्य बनाओ । । 

विश्वानि भद्रा मरुतो रथेषु वो मिथस्पृध्येव तविषाण्याहिता । 

अंसेष्वा वः प्रपथेषु खादयोक्षो वश्चक्रा समया वि वावृते ॥९॥ 
हे वीर मरुत्हरू हो ! तिमीहरूका रथमा सबै कल्याणकारी वस्तु स्थापित छन् । तिमीहरूका 
काँ काग प्रतिस्पर्धा गर्न योग्य शक्तिशाली हतियार छन्। लामो बाटाका लागि पर्याप्त खाद्यातरि 
सामग्री एकत्र छ। तिमीहरूका रथ र पाड्टप्राहरू समयअनुसार घुम्ने गर्दछन् । 

८ ५१५ भद्रा नर्येघु बाहुषु ५५८ रुक्मा रभसासो अञ्जय । 
जनहितकारी यी वीर ७०१ क्रुरा अधि वयो न पक्षान्व्यनु श्रियो धिरे ॥१०॥ 
काँधमा विभिन्न वर्णले यक सहि यथेष्ट कल्याणकारी बल छ। उनीहरूका वक्षस्थल 
धार भएका छन्। पक्षीले पङ्ख धारण गरेकै यि आभूषणहरू सुशोभित छन्। उनीहरूका त 

ङ्घ धारण गरेझैँ यी वीरहरूले विविध विभूति धारण गरेका छन् । 


१५२ छ 


क्र्टि 


महान्तो मह्वा विभ्वोर विभूतयो दूरेदृशो ये दिव्या इव स्तृभिः । 

मन्द्राः सुजिह्वाः स्वरितार आसभिः संमिश्ला इन्द्रे मरुतः परिष्टुभः ॥११॥ 
जुन वीर मरुत्गण आफ्नो महानताले सामर्थ्यवान्, ऐश्वर्यसम्पत्, आकाशका नक्षत्रसरि देदीप्यमान्, 
दुरदर्शी, उत्साही सुन्दर वाणीले मधुर गान गर्ने खालका. छन्, उनीहरू इन्द्रदेवका सहयोगी हुन् । 
त्यसैले हरेक किसिमले प्रशंसनीय छन् । 
ं तद्वः सुजाता मरुतो महित्वनं दीघँ वो दात्रमदितेरिव व्रतम्। 
ं इन्द्रश्नन त्यजसा वि ह्ृणाति तज्जनाय यस्मै सुकृते अराध्वम् ॥१२॥  
हे उत्तम कुलमा जन्मिएका वीर मरुत्गण ! तिमीहरूको उदारता अदितिजत्तिकै महान् छ। यो 
ं तिमीहरूको महानता वास्तवमा प्रसिद्ध छ। जुन पुण्यात्मा मानिसलाई तिमीहरू आफ्ना त्यागी 
भावनाले सहयोग प्रदान गर्दछौ, इन्द्रदेव पनि उसलाई हानी गर्दैनन् । 

तद्दो जामित्वं मरुतः परे युगे पुरू यच्छंसममृतास आवत । 

अया धिया मनवे श्रुष्टिमाव्या साक मरो दंसनैरा चिकित्रिरे ॥१३॥ 
हे अमरवीर मरुत्हरू हो ! तिमीहरूका भ्रातृत्वको ख्याति चारै दिशामा व्याप्त छ। उहिले जुन 
स्तोत्र सुनेर तिमीहरू उचित किसिमले हाम्रो संरक्षण गर्दथ्यौ, उनै स्तोत्रका प्रभावले पराक्रमी 
नेतृत्व नैदुल अदार गर। तिमीहरू सबै मानिसलाई कर्मअनुसार उनीहरूका ऐश्वर्यको रक्षा गर्दै दोष 
हटाइदिन्छौ । 

येन दीर्घ मरुतः शूशवाम युष्माकेन परीणसा तुरासः । 

आ यत्ततनन्वुजने जनास एभिर्यज्ेभिस्तदभीष्टिमश्याम् ॥१४॥ 
हे गतिशील वीर मरुत्गण  तिमीहरूका जुन महान् ऐश्वर्यका सहयोगले हामी विशाल दायित्व 
निर्वाह गर्दछौँ र जेले समरक्षेत्रका चारै दिशामा विजयी हुन्छौँ, ती सबै सामर्थ्य हामी यञ्चका 
कर्महरूबाट प्राप्त गर्न सकौँ । 

एष वः स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारोः । 

एषा यासीष्ट तन्वे वयां विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥१५॥ 
हे शूरवीर मरुत्ृगण ! महान् कविबाट रचिएका आनन्दप्रद काव्यको रचना तिमीहरूकै प्रशंसाका 
लागि हुन्छ। यो स्तुति तिमीहरूका कामना पूर्ति एवं शरीरमा बल बढाउनका लागि प्राप्त होस् । 
तिमीहरू हामीलाई अन्न, बल र विजयश्री चाँडै प्रदान गर । 

सूक्त १६७ 
न्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् । 

सहस्र त इन्द्रोतयो न सहस्रमिषो हरिवो गूर्ततमाः । 
 सहस्र रायो मादयध्यै सहस्रिण उप नो यन्तु वाजाः ॥१॥ 
हे अश्चयुक्त इन्द्रदेव ! तिम्रा हजारौँ रक्षा साधनहरू हाम्रै लागि हुन् । हे इन्द्रदेव । हजारौँ प्रकारका 
प्रशंसनीय अन्न, आनन्दित गराउने धन र असीमित बल हामीलाई प्रदान गर । 

आ नोवोभिर्मरुतो यान्त्वच्छा ज्येष्ठेभिर्वा बृहद्दिवैः सुमायाः । 

अध यदेषां नियुतः परमाः समुद्रस्य चिद्धनयन्त पारे ॥२॥ 
अत्यन्त कुशल वीर मरुत्गण पुरुषार्थी संरक्षण सामर्थ्य र महान् ऐश्वर्यका साथ हाम्रा नजिक 
आउन् । यिनीहरूका नियुत नामका अश्वले समुद्रपारिबाट धन ल्याउँछन् । 

मिम्यक्ष येषु सुधिता घृताची हिरण्यनिर्णिगुपरा न न्रष्टि । 

गुहा चरन्ती मनुषो न योषा सभावती विदथ्येव सं वाक्॥३॥ 

मेघमण्डलको विद्युतृजस्तै वीर मरुत््गणका बलिया हातमा सुनजस्तै टल्कने तरबार म्यानभित्र 
नक छन्। विद्वान्को बोलीजस्ता ती तरबार विशेष अवस्थामा बाहिर आएर आफ्नो परिचय 
न्छन्। 

















परा शुभ्रा अयासो यव्या साधारण्येव मरुतो मिमिक्षु । 

न रोदसी अप नुदन्त घोरा जुषन्त वृधं सख्याय देवाः ॥४॥ 
गतिमान् र तेजस्वी मरुतृगण भूमिमा परसम्म पानीको वर्षा गराउँछन् । साधारण व्यक्तिले जस्तो 
मरुत्गणले द्युलोक र भूलोकमा विद्यमान कसैको उपेक्षा गर्दैनन्, सबैसित मित्रता राख्दछन् । यसै 
कारणले यिनीहरू महान् छन् । 


१०२ 








जोषद्यदीमसुर्या सचध्यै विषितस्तुका रोदसी नृमणाः । 
आसूर्येव विधतो रथ गात्त्वेषप्रतीका नभसो नेत्या ॥५॥ 
मानिसको मन हरण गर्ने, जीवन प्रदायिनी विद्युत्ले मरुत्गणलाई स्वीकार गर्छ। विभिन्न किरण 
समेटेर सूर्यजस्तै तेजस्वी विद्युत् मरुत्गणसँगै रथमा आरूढ हुन्छ। 
म आस्थापयन्त युवति युवानः शुभे निमिश्लां विदथेषु पज्राम्। 
अर्को यद्दो मरुतो हविष्मान्गायद्गाथं सुतसोमो दुवस्यन् ॥६॥ 
हे वीर मरुत्गण । हविष्यात्रसहित, सोमरस लिएर सम्मान प्राप्त साधकहरू यज्ञमा स्तोत्र गाउँदै 
तिमीहरू सबैको पूजा गर्दछन् । त्यस बेला याजकका बलशाली नवयौवना पत्नीलाई तिमी शुभ 
यज्ञको सन्मार्गतर्फ प्रेरित गर्दछौ । 
प्र त॑विवक्मि वक्म्यो य एषां मरुतां महिमा सत्यो अस्ति । 
सचा यदी वृषमणा अहंयुः स्थिरा चिज्जनीर्वहते सुभागाः ॥७॥ म 
वीर मरुत्गणको स्तुत्य महिमा जस्तो छ, हामी त्यस्तै बयान गर्दछौँ । उनीहरूको महिमाअनुसार 
अडिएको भूमि पनि उनीहरूकै अनुसरण गर्छ। यस्ता शक्तिवानूहरूसित प्रेम गर्दै, स्वाभिमानको 
रक्षा गर्दै सौभाग्यशाली ज्ञानको अभिवृद्धि गर्दछ  
पान्ति मित्रावरुणाववद्याच्चयत ईमर्यमो अप्रशस्तान्। 
उत च्यवन्ते अच्युता धुवाणि वावृध ईं मरुतो दातिवारः ॥०॥ 
मित्र, वरुण र अर्यमाले निन्दनीय दोषी चरित्र र निन्दनीय वस्तुहरूको उपयोग गर्नबाट 
तिमीहरूलाई जोगाउँछन्। हे मरुत््गण ! अडिग र अपराजेयलाई पनि तिमीहरू पदबाट च्युत 
गरिदिन्छौ। तिमीहरूले दिएको सहयोग निरन्तर बढिरहन्छ। य 
नही नु वो मरुतो अन्त्यस्मे आरात्ताच्चिच्छवसो अन्तमापुः । 
ते धृष्णुना शवसा शुशुवांसो र्णो न द्वेषो धृषता परि ष्ठुः ॥९॥ 
हे वीर मरुत्गण ! तिमीहरूको सामर्थ्य अनन्त छ। त्यसलाई टाढा या नजिकका कुनै ठाउँबाट पनि 
जान्नु असम्भव छ। तिमीहरूका शक्तिले शत्रुका सेनालाई पानीले छेकारो हालेझैँ र नाश 
गराइदिन्छ। म 
वयमध्ेन्द्रस्य प्रेष्ठा वयं श्वो वोचेमहि समर्ये । 
वय पुरा महि च नो अनु द्युन् तन्न क्रभुक्षा नरामनु ष्यात् ॥१०॥ 
आज हामी इन्द्रदेवका विशेष कृपापात्र भएका छौँ । यसै गरी आगामी दिनमा पनि उनका कृपापात्र 
बनिरहाँ । हामी इन्द्रदेवलाई प्रतिदिन प्रार्थना गर्दछौँ, त्यसबाट हामी सधैँ विजयश्री प्राप्त गर्दै महान् 
हुन पाऔँ । इन्द्रदेवको कृपा हामी सबैका लागि अनुकूल होस् । 
एष वः स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारोः । 
 एषा यासीष्ट तन्वे वया विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥११॥ 
हे मरुत्गण ! यो स्तोत्र तिमीहरूका लागि उच्चारण गर्दै छौँ। त्यसैले आनन्दप्रद र सम्माननीय 
भएर तिमीहरू स्तोताको शारीरिक पोषणका लागि आओ र हामीलाई पनि अन्न, बल र विजयश्री 
उपलब्ध गराउने ऐश्वर्य प्रदान गर । 
सूक्त  १६० 
क्राषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  मरुद्गण । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
यज्ञायञ्चा वः समना तुतुर्वणिर्धियन्धियं वो देवया उ दधिध्वे। 
आ वोरवाचः सुविताय रोदस्योर्महे ववृत्यामवसे सुवृक्तिभिः ॥१॥ 
हे मरुत्गण ! तिम्रो मनको अनुकूलताले नै प्रत्येक यज्ञीय कर्म तत्परताका साथ सम्पन्न गराउँछ। 
तिम्रो चिन्तन देवत्वतर्फ उन्मुख छ। हामी आकाश र पृथ्वीको स्थिरता र संरक्षणको कामना गर्दै 
भव्य स्तुतिका साथ तिमीहरूलाई यहाँ आह्वान गर्दछौँ । 
वव्रासो न ये स्वजाः स्वतवस इरषं स्वरभिजायन्त धूतयः । 
सहस्रियासो अपां नोर्मय आसाँ गावो वन्द्यासो नोक्षणः ॥२॥ 
है खाण ७०  ८  पौष्टिक अन्न प्राप्तिका लागि तिमीहरू स्वयं प्रकट 
तिमीहरू सधै हाम्री क क मानिसबाट प्रशंसित छौ । पूज्य गाई आदि पशुधनजस्तै भएर. 


१८४ 


सोमासो.न ये सुतास्तृप्तांशवो हत्सु पीतासो दुवसो नासते । 
एषामंसेषु रम्भिणीव रारभे हस्तेषु खादिश्व कृतिश्व सं दधे ॥३॥ 
सोमरस पान गर्नाले जस्तो सन्तुष्टि हुन्छ, मरुत्गणका काँधमा सुशोभित हतियारको आश्रय पाउँदा 
सेना उस्तै प्रसन्न एवं निर्भय हुन्छन् । मरुत्गणका हातमा भएका तरबार पनि सुहाउँदा देखिन्छन् । 
अव स्वयुक्ता दिव आ वृथा ययुरमर्त्याः कशया चोदत त्मना। 
छिन अरेणवस्तुविजाता अचुच्यवुर्दृढहानि चिन्मरुतो भ्राजदृष्टयः ॥४॥ 
आफ्नै इच्छाले काममा लग्ने मरुत्गण दिव्यलोकबाट सहजै अन्तरिक्षमा आउँछन् । उनीहरू आफ्ना 
शक्तिले प्रेरणा दिन् । प्रखर र तेजस्वी शक्तिले हतियार धारण गर्ने यी वीर मरुत्गण जतिसुकै 
बलिया शत्रुलाई पनि परास्त गरिदिन्छन् । 
को वोज्न्तर्मरुत त्रष्टिविद्युतो रेजति त्मना हन्वेव जिह्वया । 
धन्वच्युत इषां न यामनि पुरुप्रैषा अहन्यो३ नैतशः ॥५॥ 
हे हतियारले सुशोभित वीर मरुत्गण ! तिमीहरू अन्न वृद्धिका लागि विशेष प्रेरणा प्रदान गर्दछौ कक कछ 
धनुषबाट छोडिएको बाणभैँ तेज, प्रशिक्षित अश्चफैँ नियमित र जिब्रोसँगै आफैँ चल्ने चिउँडोजस्तै 
स्वतःस्फुर्त तिमीहरूलाई कसले गतिशील बनाउनुपर्ला र् ? 
वव स्विदस्य रजसो महस्पर क्वावरं मरुतो यस्मित्नायय। 
यच्च्यावयथ विथुरेव संहितं व्यद्रिणा पतथ त्वेषमर्णवम् ॥६ ॥ 
हे वीर मरुतृगण ! तिमीहरू जुन महान् तथा असीम अन्तरिक्षबाट आउँछौ, त्यसको आदि र अन्त्य 
कहाँ होला ? जब तिमीहरू बाक्लो बादल इल्लाउँछै, त्यस बेला तेजस्वी बादल पनि वज्जका  
प्रहारले आश्रयहीन हुन्छ र वर्षा गर्न थाल्छ । 
सातिर्न वोञमवती स्वर्वती त्वेषा विपाका मरुत पिपिष्वती । 
भद्रा वो रातिः पुणतो न दक्षिणा पृथुज्जयी असुर्यव जञ्जती ॥७॥ 
हे वीर मरुत्गण । तिमीहरूको सहयोग सम्पदाजस्तै छ। त्यो सहयोगरूपी सम्पदा सामर्थ्यवान्, 
सुखदायी, तेजसम्पन्न, विशिष्ट फलदायक, शत्रुदलका संहारकर्ता र कल्याणकारी छ। तिमीहरूको 
कृपा दक्षिणाझैँ विजय प्रदान गर्ने र दैवी शक्तिजस्तै शत्रु परास्त गर्ने खालको छ। 
प्रति ष्येभन्ति सिन्धवः पविभ्यो यदभ्रियां वाचमुदीरयन्ति । 
अव स्मयन्त विद्युत पृथिव्याँ यदी घृतं मरुतः प्रुष्णुवन्ति ॥८॥ ०५ 
वीर मरुतृहरूका रथका पाङ्ग्राबाट मेघको गर्जनजस्तै प्रतिध्वनि निस्कँदा नदीका जलप्रवाहमा 
ठूलो खलबली मच्चिन्छ। वीर मरुत्गणले जलको वर्षा गर्दा पृथ्वीमा विद्युत्का तरङ्गहरूले मानौँ 
ख्यालठट्टा गरेका हुन् कि जस्तो देखिन्छन् । 
असूत पृशिनर्महते रणाय त्वेषमयासां मरुतामनीकम् । 
ते सप्सरासो जनयन्ताभ्वमादित्स्वधामिषिरां पर्यपश्यन् ॥९॥ 
मातृभूमिका प्रेरणाले महासङ्ग्रामका लागि गतिशील वीर मरुत्हरूको प्रखर तेजस्वी सेना सङ्गठित 
भएर अस्तित्वमा आयो । शत्रुमाथि प्रहार गर्ने यी वीरले सङ्ग्राममा प्रखर तेजको परिचय दिए । 
त्यसपछि सबैले यिनको अन्न उत्पादक तथा धारण क्षमता चारैतिर पुगिसकेको अनुभव गरे  
एष वः स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारोः । 
एषा यासीष्ट तन्वे वयां विद्यामेष वुजनं जीरदानुम् ॥१०॥ 
हे वीर मरुतृगण । सम्माननीय कविबाट तिमीहरूलाई प्रसन्न गर्नका लागि रचेका काव्य हामी 
समर्पित गर्दछौँ । यस स्तुतिले तिमीहरूलाई बलियो बनाओस्। यिनले हामीलाई पनि अन्न, बल र 
 विजय प्राप्त गराञन् । 
। सुक्त  १६९ 
 क्राषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् चतुष्पदाविराट्। 
 महश्चित्वमिन्द्र यत एतान्महश्चिदसि त्यजसो वरूता। 
॥ स नो वेधो मरुता चिकित्वान्त्सुम्ना वनुष्व तव हि प्रेष्ठा ॥१॥ क 
हे इन्द्रदेव । तिमी महान् देवता हौ र त्यागका प्रतिमूर्ति मरुत्गणका संरक्षक पनि हौँ । हे ज्ञानसम्पन्न 


इन्द्रदेव । हामीसित तिमी परिचित छौ । त्यसैले मरुत्गणका साथ आफ्ना प्रिय सामग्री हामीलाई 
प्रदान गर । 


१०५५ 





जि, 


अयुज्रन्त इन्द्र विश्वकृष्टीर्विदानासो निष्षिधो मर्त्यत्रा । 
मरुतां पृत्सुतिरहासमाना स्वर्मीढहस्य प्रधनस्य सातौ ॥२॥ हु 
हे इन्द्रदेव ! जुन मरुत्गणका सेना युद्ध प्रारम्भ भएपछि विशेष हर्षित हुँदै सुखको अनुभव 
गर्दछान्। शत्रुलाई टाढा भगाउने तिनीहरूलाई सम्पूर्ण मानिसको सर्वोत्तम जानकारी छ। ती 
मरुत्गणले तिम्रै सहयोग गर्दछन् । 
अम्यक्सा त इन्द्र क्रष्टिरस्मे सनेम्यभ्वं मरुतो जुनन्ति । 
अग्निश्चिद्धि ष्मातसे शुशुक्वानापो न द्वीप दधति प्रयाँसि ॥२३॥ ॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीबाट सिर्जना गरिएको वज्न हामीलाई उपलब्ध होस् । मरुत्गण सधैं जल 
बर्साउँछन् । अग्निलाई काठले र ट्वीपलाई पानीले आफूभित्र पालेझै मरुत्गणले हामीलाई अन्न 
दिएर पालनपोषण गर्दछन् । 
त्वं तु न इन्द्र तं रयिँ दा ओजिष्ठया दक्षिणयेव रातिम् । 
स्तुतश्व यास्ते चकनन्त वायोः स्तनं न मध्वः पीपयन्त वाजैः ॥४॥ 
हेइन्द्रदेव । मिठो दुधले स्तनहरू परिपुष्ट भएझैँ हाम्रा स्तोत्रको उच्चारणले तिमीहरू प्रसन्न होओ। 
हामीलाई अन्न आदि अभीष्ट कुराले परिपुष्ट गर। दक्षिणामा प्राप्त हुने धनजस्तै धनसम्पदाले 
हामीलाई सम्पन्न गराख । 
त्वे राय इन्द्र तोशतमाः प्रणेतारः कस्य चिदृतायो । 
ते षुणो मरुतो मृडयन्तु ये स्मा पुरा गातूयन्तीव देवाः ॥५॥ म 
हे इन्द्रदेव !। तिमीसित यजमानहरूलाई सन्तुष्ट गरेर यज्ञीय सत्कर्मतर्फ प्रेरित गर्ने खालका 
धनसम्पदाहरू छन् । हे इन्द्रदेव ! प्राचीन कालदेखि नै यज्ञरूपी सत्कर्ममा अभ्यस्त मरुत्गणले 
हामीलाई सुख र सौभाग्य प्रदान गरुन् । 
प्रति प्र याहीद्ध मीढहुषो नृन्महः पार्थिवे सदने यतस्व । 
अध यदेषां पृथुबुध्नास एतास्तीर्थे नार्यः पौंस्यानि तस्थुः ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । व्यापक रूपमा जलको वर्षा गर्नका लागि अगुवा मानिने मरुत््गणका नजिकै जाउ । 
त्यहाँ उनीहरूसितै मिलेर भूमण्डलमा तिमी आफ्ना पराक्रमको परिचय देङ । युद्धमा पराक्रम 
गरेझैँ मरुत्का अश्वले आक्रमण गर्दछन् । झ 
प्रति घोराणामेतानामयासां मरुतां शुण्व आयतामुपब्दिः । 
ये मत्यँ पृतनायन्तमूमैर्क्रीणावान न पतयन्त सर्ग ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! अपराधी क्रणीलाई दण्डित गरिएभझौँ इन्द्रदेवका सहयोगी मरुत्गण युद्धको रहर गर्ने 
असुरलाई शस्त्रले प्रहार गरेर भुईंमा पछार्दछन्। त्यस बेला शीघ्र गमनशील, आक्रमणकारी र 
शत्रुलाई थुन्ने मरुत््हरूको भयङ्कर शब्द सुनिन्छ । 
त्वं मानेध्य इन्द्र विश्वजन्या रदा मरुद्धिः शुरुधो गोअग्राः । 
स्तवानेभिः स्तवसे देव देवैर्विद्यामेषं वुजनं जीरदानुम् ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी मरुत्ृहरूका सहयोगबाट विश्व उत्पादक सामर्थ्यले, आफ्नो प्रतिष्ठा बढाउनका 
लागि गाई अगाडि राखेर युद्ध गरिरहेका शोषणकारी शत्रुका सेनालाई संहार गर । हे इन्द्रदेव ! तिम्री 
प्रार्थना स्तुत्य देवताहरूसँगै गरिन्छ । ह।मी तिम्रा सहयोगबाट अन्न, बल र विजयश्री प्राप्त गरौँ । 
सूक्त १७० 
क्ाषि  इन्द्र अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  बृहती अनुष्टुप् त्रिष्टुप् । 
न नूनमस्ति नो श्वः कस्तद्वेद यदद्धतम्। 
अन्यस्य चित्तमभि सञ्चरेण्यमुताधीतँ वि नश्यति ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! जे आज छैन, त्यो भोलि पनि हुनेछैन । जे भएकै छैन, त्यो कसरी जान्न सकिन्छ । 
चित्त चलायमान छ, त्यसले सङ्कल्प गर्छ, त्यसो हुँदा बदलिन सक्छ । 
कि न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव । 
तेभिः कल्पस्व साधुया मा नः समरणे वधीः ॥२॥ 
है   । तिमी किन म निरपराधीलाई वध गर्न चाहन्छौ । मरुतृगण तिम्रा भाइहरू हुन् 
उनीहरूसँगै तिमी यज्ञको श्रेष्ठ भाग प्राप्त गर । हे इन्द्रदेव । हामीलाई युद्धक्षेत्रमा हिंसित नगर । 





१०६ 


 








कि नो भ्रातरगस्त्य सखा सन्नति मन्यसे । 
विद्या हि ते यथा मनो३स्मभ्यमिन्न दित्ससि ॥३॥ 
हे भ्रातृस्वरूप अगस्त्य ! तिमी हाम्रा मित्र भएर हाम्रै अपमान किन गर्दै छौ ? तिम्रो मन लोभी 
भावनाले ग्रस्त छ भन्ने हामी राम्रोसित जान्दछौँ । तिमी हाम्रो भाग हामीलाई नदिन खोज्दै छौ । 
अर कृण्वन्तु वेदिं समग्निमिन्धतां पुरः । तत्रामृतस्य चेतन यज्ञ ते तनवावहै॥ 
यज्ञवेदिका राम्ररी सजाउन्। त्यहाँ सबैभन्दा पहिले अगिन प्रज्वलित गरुन् । त्यहाँ तिम्रा 
निमित्त अमरत्व जागृत गर्ने यञ्चीय भावना विस्तार गरुन् । 
त्वमीशिषे वसुपते वसूनां त्वँ मित्राणां मित्रपते धेष्ठः । 
इन्द्र त्वं मरुद्धिः सं वदस्वाध प्राशान ग्रतुथा हवीषि ॥५॥ 
हे धनका अधिपति इन्द्रदेव ! तिमी सम्पूर्ण धन आफ्नै स्वामित्वमा राख्दछौ । हे मित्रका रक्षक ! 
तिमीलाई मित्रहरूले विशेष रूपमा स्वीकार गर्दछन् । हे इन्द्रदेव ! तिमी मरुत्गणप्रति सद्व्यवहार 
गर र ग्रतुअनुसार हामीले दिएको आहुति सेवन गर । 
सूक्त १७१ 
व्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  मरुद्गण मरुत्वानिन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्रति व एना नमसाहमेमि क भिक्षे सुमतिं तुराणाम् । 
रराणता मरुतो वेद्याभिर्नि हेडो धत्त वि मुचध्वमश्चान् ॥१॥ 
हे मरुतृगण ! हामी स्तुति गाउँदै विनयपूर्वक झुकेर तिम्रा नजिक आएका छौँ । तेज गतिले जाने 
तिमी वीरहरूसित हामी परामर्श माग्दछौँ । ज्ञानवर्धक स्तुतिले हर्षित भएर जुनसुकै खालका विद्वेष 
बिर्सिएर घोडा मुक्त गरिदेओ । 
एष वः स्तोमो मरुतो नमस्वान्हृदा तष्ये मनसा धायि देवा । 
उपेमा यात मनसा जुषाणा यूयं हि ष्ठा नमस इद्वुधासः ॥२ ॥ 
हे वीर मरुतृगण ! विनम्र भाव तथा एकाग्र मनले रचित स्तोत्र ध्यानपूर्वक सुन । हे दिव्य वीरहरू 
हो  हाम्रा स्तोत्रले हृदयदेखि नै प्रशंसा गरेको छ। तिमीहरू हाम्रा नजिकै आओ  तिमीहरू नै यस 
हव्यलाई बढाउने हौ । 
स्तुतासो नो मरुतो मृडयन्तूत स्तुतो मघवा शम्भविष्ठ । 
ठर्घ्वा नः सन्तु कोम्या वनान्यहानि विश्वा मरुतो जिगीषा ॥३॥ 
स्तुतिबाट प्रशसित भएका मरुत्गणले हाम्रा लागि सुखसौभाग्य प्रदान गरुन् । उसै गरी सबैका 
सुखदायक वैभवशाली इन्द्रदेव पनि स्तुतिबाट प्रसन्न भएर हामीलाई सुखी गराउन् । हे मरुत्गण  
हाम्रो बाँकी जीवन प्रशंसनीय, सुन्दर र योग्य बनोस् । 
अस्मादहँ तविषादीषमाण इन्द्राद्धिया मरुतो रेजमानः । 
युष्मभ्यं हव्या निशितान्यासन्तान्यारे चकृमा मृडता न ॥४॥ अधि । 
हे मरुतृगण  शक्तिशाली इन्द्रदेवका डरले हामी थर्कमान हुँदै काँप्दछौँ। आहुति तयार गरेर 
तिमीहरूका लागि एकातिर राखिएको छ। त्यसले हामीलाई सुखी बनाओ । 
येन मानासञ्चितयन्त उस्रा व्युष्टिु शवसा शश्चतीनाम्। 
स नो मरुद्धिर्वुषभ श्रवो धा उग्र उग्रेभिः स्थविरः सहोदाः ॥५॥ 
है इन्द्रदेव ! तिम्रा सामर्थ्यबाट प्रेरित भएर उषाका किरण नित्य प्रकट हुन्छ र सर्वत्र प्रकाश 
फैलाउँछ। हे सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव ! पराक्रमीहरूमा सर्वश्रेष्ठ, शूरवीर र बलप्रदायक तिमी 


मरुत्ृहरूका सहयोगले हामीलाई अन्न प्रदान गर । 


त्वां पाहीन्द्र सहीयसो नृन्भवा मरुद्धिरखयातहेडाः । 
३८०  सुप्रकेतेभिः सासहिर्दधानो विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥॥ 
है इन्द्रदेव । तिमी शत्रु संहार गर्ने नेतृत्व कर्ताहरूका संरक्षण गर्ने हौ । मरुत्का साथमा रहने तिमी 
धरहित पनि भइदेङ । श्रेष्ठ तेजले सम्पन्न भएर शत्रुविनाशक सामर्थ्य तिमी धारण गर्दछौ । हामी 


भन्न र बल र दाताको वृत्ति स्वाभाविक रूपमा धारण गरौँ। 


१८७ 





सूक्त  १७२ 
क्रेषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  मरुदगण । छन्द  गायत्री । 
 चित्रोवोज्स्तु यामश्चित्र कती सुदानवः । मरुतो अहिभानवः ॥१॥ 
हे दानवीर, अक्षय तेजसम्पन्न मरुतगण  तिम्रो गति आश्चर्यजनक छ। संरक्षण सामर्थ्य पनि 
विलक्षण छ। 
 आरेसावः सुदानवो मरुत क्रञ्जती शरुः । आरे अश्मा यमस्यथ ॥२॥ 

हे श्रेष्ठ दानवीर मरुत्गण ! तीव्र वेगले, शत्रुका समूहमा तिमीहरूले फ्याँकेका शस्त्र हामीदेखि 
टाढा रहन् । तिमीहरू जुन वज्र शत्रुमाथि प्रहार गर्दछौ, त्यो पनि हामीदेखि दढै रहोस् । 


तृणस्कन्दस्य नु विशः परिवृङ्क्त सुदानवः । र्ध्वान्नः कर्त जीवसे ॥२॥ 
हे श्रेष्ठ दानवीर मरुत्गण ! सिन्कोझँ सजिलै नाश हुने प्रजाहरूलाई पतनको मार्गबाट रोक। 
प्रजाको जीवनस्तर माथि उठाउँदै हामीलाई दीर्घायु प्रदान गर । 

१ सू १७३ ं 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि ।  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् विराट् । 

गायत्साम नभन्यप यथा वेरर्चाम तद्वावृधानं स्वर्वत्। 

गावो धेनवो बर्हिष्यदब्धा आ यत्सद्मान दिव्यं विवासान् ॥१॥ 
कामना पूर्ति गर्ने गाईले यज्ञमा विराजमान इन्द्रदेवलाई सेवा गर्दछन्। तिमी आफ्नो ज्ञानअनुसार 
हिस्रक शत्रु विनाश गर्नका लागि सामगान गाओ । हामी यसै किसिमले इन्द्रदेवका लागि सुखदायी 
तथा उन्नतिशील सामगान गर्दछौँ । 


अर्चद्वृषा वृषभिः स्वेदुहव्यैर्मुगो नाश्नो अति यज्जुगुर्यात्। 
प्र मन्दयुर्मनां गूर्त होता भरते मर्यो मिथुना यजत्रः ॥२॥ 
जुन बेला हवि सेवन गर्ने इच्छुक इन्द्रदेव सिंहजस्तै, आफ्नो भक्ष्यको कामना गर्दछन्, त्यस 
अवसरमा तेजस्वी क्रत्विकहरू सामर्थ्यवर्धक आफ्नो हविष्यान्न इन्द्रदेवलाई समर्पित गर्दछन् 
पुरुषार्थी इन्द्रदेव ! हविदाता, यज्ञकर्ता, होता र स्तोता यी सबैले एकैसाथ मन्त्र उच्चारण गर्दै तिम्रा 
लागि हव्य पदार्थ प्रदान गर्दछन् । 
नक्षद्धोता पसर सदा मिता यन्भद्धर्भमा शरदः पृथिव्याः । 
क्रन्ददश्वो नयमानो रुवदगौरन्तर्दूतो न रोदसी चरद्वाक्॥२॥ 
होताका रूपमा रहेका इन्द्रदेव गतिशील भएर सर्वत्र परिव्याप्त हुन्छन् र शरद् क्रातुभन्दा पहिले गै 
पृथ्वीका भित्री भागमा जल भराइदिन्छन्। इन्द्रदेवलाई आउँदै देखेर अश्व र गाई आआफ्ना स्वरमा 
कराउँछन् । इन्द्रदेव द्युलोक र भूलोकका बीचमा दूतभेँ घुम्छन्। 
ता कर्माषतरास्मै प्र च्यौलानि देवयन्तो भरन्ते । 
जुजोषदिन्द्रो दस्मवर्चा नासत्येव सुग्म्यो रथेष्ठाः ॥४॥ लप्रोसँग 
देवताका उपासक क्रात्विकहरूबाट शत्रुसंहारक इन्द्रदेवका लागि हवि अर्पित गरिन्छ। । 
तयार पारिएको त्यही हवि नै तिमीहरूका लागि हामी अर्पण गर्दछौँ । हेर्नमा राम्रा, रथमा 
तेजयुक्त, उत्तम गति भएका अश्चिनीकुमारजस्ता इन्द्रदेव हामीले प्रदान गरेको आहुति 
गरुन् । 


पा जागा आफ जातिको पह एताणणणि त उल आगगिवििलिणलयाममयाकलान 
ालाहलातकानतक ।त्ररर्नररहललललमलनय्ङहकरलरललनकालणा तामाङहरू तरुल फ्रन्सहलकर क्राकमकमकामामकरलक 


तमु ष्टुहीन्द्रं यो ह सत्वा यः शूरो मघवा यो रथेष्ठाः । 

प्रतीचश्चिद्योधीयान्वृषण्वानववत्रुषश्चित्तमसो विहन्ता ॥५॥ 
हे मानिसहरू हो ! शत्रुसंहारक, शूरवीर, ऐश्वर्यसम्पन्न, उत्तम सारथी, असङ्ख्य विरोधीरसि, 
नि ला ताातक युद्ध गर्ने, प्रचुर सामर्थ्यले युक्त र अज्ञानरूपी अन्धकार नाश गर्ने उन द्द्देवकै 
अर्चना गर । 

प्र यदित्था महिना नृभ्यो अस्त्यर रोदसी कक्ष्येद नास्मै। 

सं विव्य इन्द्रो वुजनं न भूमा भर्ति स्वधावौँ ओपशमिव द्याम् ६  त्रेलोक 
आफ्नो महिमाले गर्दा इन्द्रदेव मानिसका,अधिपति हुन्, कक्षजस्ता आकाश र पृथिवी या दुवै म 
उनका लागि पर्याप्त छैनन् । इन्द्रदेवले पृथ्वीलाई कपालजस्तै र गोरुको सिङजस्तै पारेर द्युलीरक 


ग्रहण गरिरहेका छन् । 


पर्र 





समत्सु त्वा शूर सतामुराणं प्रपथिन्तमं परितंसयध्यै । 

सजोषस इन्द्र मदे क्षोणीः सूरि चिद्ये अनुमदन्ति वाजैः ॥७॥ 
आनन्दमा उत्साही बनेका वीरले मरुत्हरूका साथै ज्ञानसम्पत्र इन्द्रदेवलाई अन्नद्वारा प्रसन्न गर्दछन् । 
हे वीर इन्द्रदेव ! उनीहरू तिमीलाई सबैभन्दा उत्तम र योग्य मार्गदर्शक ठानेर नै युद्धभूमिमा पनि 
अग्र स्थान प्रदान गर्दछन्  

एवा हि ते शं सवना समुद्र आपो यत्त आसु मदन्ति देवीः । 

विश्वा ते अनु जोष्या भूद्गौः सूरीश्चिद्यदि धिषा वेषि जनान्॥८॥ 
समस्त भूक्षेत्र र समुद्रमा जलको वर्षा गराउने आशा गर्दै इन्द्रदेवको स्तुतिका साथ ज्ञानीहरू 
आनन्ददायक यञ्च गर्दछन् । ज्ञानी मानिसले भावनापूर्वक प्रार्थना गरेपछि हर्षित भएका इन्द्रदेव 
उनीहरूले रुचाएको फल प्रदान गर्दछन् । 


असाम यथा सुषखाय एन स्वभिष्टयो नरां न शंसै । 

असद्था न इन्द्रो वन्दनेष्ठास्तुरो न कर्म नयमान उक्था ॥९॥ 
हे स्वामी इन्द्रदेव ! जस्ता व्यवहारले हाम्रो मित्रता तिमीसित रहन्छ, त्यस्तै व्यवहार हामीसित गर  
हाम्रा स्तोत्रगान तिमीबाट लक्षित साधन पूर्ति गराउन सकने होस् । तिमी हाम्रो प्रार्थना सुनेर चाँडै नै 
हामीलाई कर्तव्य निर्वाह गर्नका लागि शक्ति प्रदान गर । 


विष्पर्धसो नरां न शंसैरस्माकासदिन्द्रो वज्रहस्तः । 

मित्रायुवो न पूर्पति सुशिष्यै मध्यायुव उप शिक्षन्ति यसै ॥१०॥ 
याज्ञिकहरूले झैँ स्तोताहरूले पनि वज्जधारी इन्द्रदेवको मित्रता प्राप्त होस् भनेर प्रतिस्पर्धी भावनाले 
प्रशंसक वाणीद्वारा उनको स्तुति गर्दछन् । मध्यस्थ व्यक्तिहरू मित्रताको कामनाले शिष्टाचार पूरा 
गर्दै कोसेली दिएभैँ राष्ट्रका रक्षक इन्द्रदेवलाई यञ्चबाट दानस्वरूप हविष्यान्न अर्पित गर्दछन्  


यञ्ञो हि प्मेन्द्रै कञ्चिदुन्धञ्जुहुराणश्चिन्मनसा परियन्। 

तीर्थे नाच्छा तातृषाणमोको दीर्घो न सिध्रमा कृणोत्यध्वा ॥११॥ 
प्रत्येक यज्ञीय कर्मले इन्द्रदेवलाई उन्नति गराउँछन् । दुर्भावजन्य कुटिलताले गरिएका यज्ञबाट 
इन्द्रदेव प्रसन्न हुँदैनन्। तिर्खाएका तीर्थयात्रीलाई नजिकैका जलले तुष्टि दिएभझैँ उपयुक्त 
किसिमका यञ्चले इन्द्रदेवलाई प्रसन्नता प्रदान गर्दछ। लामो बायका थकाइले दुःख दिएझँ 
कुरिलतापूर्ण यञ्चले कुटिल फल नै प्रदान गर्दछ। 

मो पण इन्द्रात्र पत्सु देवैरस्ति हि प्मा ते शुष्मित्नवयाः । 

महबिद्यस्य मौड्दुयो यव्या हविष्मतो मरुतो वन्दते गीः ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! युद्धमा तिमी हाम्रो पनि साथ नछोड । हे बलशाली इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि यज्ञको भाग 
प्रस्तुत छ। हामीलाई सुख दिने र प्रतिफल पाइने स्तुतिले अन्न र जल प्रदान गर्ने मरुत््हरूको पनि 
वन्दना गर्दछन् । 

एष स्तोम इन्द्र तुभ्यमस्मे एतेन गाठुँ हरिवो विदो नः। 

आ नो ववृत्याः सुविताय देव विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥१३॥ 
है अश्चले सम्पन्न देवताका रूपमा रहेका इन्द्रदेव ! हाम्रा स्तुति तिम्रै निमित्त हो। हाम्रा यज्ञको 

उद्देश्य बुझ । हामीलाई कल्याणकारी धनसम्पत्ति प्रदान गर । त्यसबाट हामी अन्न, बल र विजयश्री 


प्रदान गर्ने सैनिक प्राप्त गर्न सकौँ । 
सूक्त  १७४ 


क्रषि  अगस्त्य मैत्रावररण । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 


त्वं राजेन्द्र ये च देवा रक्षा नृन्पाह्वसुर त्वमस्मान्। 
त्य सत्पतिर्मघवा नस्तरुत्रस्त्वं सत्यो वसवानः सहोदाः ॥१॥ 
है सामर्थ्यशाली इन्द्रदेव । तिमी संसारका अधिपति हौ । देवशक्तिका सहयोगले तिमी मानिसको 


रक्षा गर । तिमी सत्कर्मशील मानिसका पालक हौ । हामीजस्ता वीरलाई रक्षा गर । तिमी ऐश्वर्यवान् 
२ हामीलाई पार लगाउने हौ । तिमी नै भरोसिलो आश्रञ्चदाता र बलदाता हौ। 


१०५९ 





दनो विश इन्द्र मृध्नवाचः सप्त यत्युरः शर्म शारदीर्दत्। 
क्रणोरपो अनवद्यार्णा यूने वृत्रै पुरुकुत्साय रन्धीः ॥२ ॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले शरदकालीन निवासयोग्य शत्रुका सहरमा भएका सात वटा भवन नष्ट गरेकै 


बेला कटभाषी शत्रु पक्षका सैनिकलाई पनि नष्ट गयौ । हे अनिन्दनीय इन्द्रदेव !। तिमीले पानीको 
धारालाई बग्नका लागि खोलिदियौ र पुरुकुत्स नामका युवकका लागि 


गि वृत्रासुरको संहार गग्यौ। 
अजा वृत इन्द्र शूरपलीद्याँ च येभिः पुरुह्त नूनम्। 
रक्षो अग्निमशु्ष तुर्वयाणं सिंहो न दमे अपांसि वस्तोः ॥२॥ 

आह्वान गर्न योग्य हे इन्द्रदेव ! जुन मरुत््गणका साथमा तिमी निश्चित रूपमा दिव्य लोकमा जान्छौ, 


उनीहरूकै सहयोगले वीरलाई सुरक्षित गरेर शत्रुको अभेद्य पर्खाल भत्कउँछौ । हे इन्द्रदेव ! हाम्रा 


घरमा जल पूरा गर्नका लागि सिंहजत्तिकै पराक्रमी आफ्ना सामर्थ्यले रोगनाशक तीव्र गतिशील 
अग्निलाई संरक्षित गर । 


शेषन्नु त इन्द्र सस्मिन्योनौ प्रशस्तये पवीरवस्य मह्ला। 


सृजदर्णास्यव यद्युधा गास्तिष्ठद्धरी धृषता मृष्ट वाजान् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीलाई महिमासम्पन्न गराउनका लागि वज्जका प्रहारले युद्धभूमिमा असुर धराशायी 
भएर ढले । जुन समयमा तिमी योद्धा शत्रुका नजिक गएर उनीहरूले थुनेको जलप्रवाहलाई बगायो, 
उसै बेला तिमीहरू दुवै घोडामा आरूढ भयौ । आआफ्ना घर्षणशील र शत्रुसंहारक सामर्थ्यले वीर 
सैनिकलाई दोषमुक्त गरायौ । 


वह कुत्समिन्द्र ०१०९७,७३००७ै क्रज्रा वातस्याश्चा । 

प्र सूसश्चक्रे वृहतादभीके भि स्पृधो यासिषद्वजबाहुः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी कृत्सका यज्ञमा हवि सेवन गर्न रुचाउँछौ। सुखदायी र सोझो मार्गमा हिँड्न 
वायुसमान गतिमान् अश्व तिमी धपाञ । युद्धमा सूर्यदेवले आफ्नो चक्र उनका नजिक लैजाञन् र 
हातमा वज्र धारण गर्ने इन्द्रदेव शत्रु सेनातर्फ उन्मुख होउन् । । 

जघन्वाँ इन्द्र मित्रेरूञ्चोदप्रवृद्धो हरिवो अदाशून्। 

प्र ये पश्यन्नर्यमणं सचायोस्त्वया शूर्ता वहमाना अपत्यम् ॥६॥ ग्यौ म 
हे अश्वयुक्त इन्द्रदेव ! तिमीले अति उत्साहपूर्वक मित्रका शत्रु यज्ञकर्मरहित दुष्टको संहार गयाँ। 
तिमीलाई जसले अन्न दान गरेर सन्तुष्ट गर्दछन्, उनीहरूलाई तिमी सन्तान र वीरता प्रदान गर्दछौ। 

रपत्कविरिन्द्रार्कसातौ क्षां दासायोपबर्हणी कछः।  

करत्तिस्रो मघवा दानुचित्रा नि दुर्योणे कृयवाचं मृधि श्रेत् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! क्रषिहरूले स्तुति गाउने बेलामा तिम्रा लागि प्रशंसक वाणी प्रयोग गरे । अनि तिमीले 
शत्रु संहार गरेर उनीहरूलाई पृथ्वीरूपी शय्यामा सुताइदियौ। ऐश्वर्यवान् इन्द्रले तीन भूमिलाई उत्त 
अन्न, ऐश्वर्य र सुखदायी पदार्थले सुशोभित गरे । दुर्योणिका लागि युद्धमा तिमीले 
राक्षसको संहार गस्यौ । 

सना ता त इन्द्र नव्या आगुः सहो नभोविरणाय पूर्वीः । 

भिनत्पुरो न भिदो अदेवीर्ननमो वधरदेवस्य पीयोः ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो शाश्वत स्तोत्ररूपी वाणी क्रषिहरूले फेरि पनि गाए । तिमीले युद्ध रोक्नको लागि 
आसुरी शक्तिलाई दमन गन्यौ र शत्रुका किल्ला भत्काएभझैँ असुरताको अभेद्य शक्ति आफै 
सामर्थ्यले छिन्नभिन्न गरायौ । हिंस्रक शत्रुका शस्त्रबलको धार पनि तिमीले भुत्याइदियौ । 

त्व धुनिरिन्द्र धुनिमतीर्क्रीणोरपः सीरा न स्रवन्तीः । 

प्र यत्समुद्रमति शूर पर्षि पारया तुर्वशं यदु स्वस्ति ॥९॥ थाई 
हे इन्द्रदेव !। तिमी शत्रुलाई आफ्ना सामर्थ्यले भयभीत गराउँछौ । प्रवाहित नदीजस्तो जलकी अ । 
भण्डार तिमीले खोलिदियौ । हे पराक्रमी वीर इन्द्रदेव । तिमी संमुद्रलाई जलले परिपूर्ण 
तिमी तुर्वश र यदुलाई दक्षतापूर्वक पारि तारिदिन्छौ । 

 यन ता ायुकातम। नरां नुपाता। 

स नो विश्वासां स्पृधां सहोदा विद्यामेषं वृुजनं जीरदानुम्॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी सधैँ हाम्रा निष्कपट प्रजाका संरक्षक हौ । हा  सैन्य शक्तिकी प्रभा 
क्षमता बढाइदेर । त्यसले हामीलाई अन्न, बल र दीर्घायु लाभ हुन सकोस् । 


१९० छि 








बेञ्जीवसणि  सूक्त  १७५ 
क्राषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि  देवता  इन्द्र । छन्द  स्कन्धोग्रीवी बृहती अनुष्टुप् । 

मत्स्यपायि ते मह पात्रस्येव हरिवो मत्सरो मद । 

वृषा ते वृष्ण इन्दुर्वाजी सहस्रसातमः ॥१॥ 
हे अश्वधारक इन्द्रदेव ! विशाल भाँडोजस्ता तिमी महान् छौ । आनन्ददायक, हर्षवर्धक, शक्तिशाली, 
असङ्ख्य दान गर्ने तिमी सोमरस पान गर्दै आनन्दको अनुभव गर  

आ नस्ते गन्तुमत्सरो वृषा मदो वरेण्य । 

सहावाँ इन्द्र सानसिः पृतनाषाडमर्त्यः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि तयार गरिएको बलवर्धक, हर्षदायक, असल, सामर्थ्ययुक्त, पान गर्न 
योग्य, अविनाशी, शत्रुविजेता, आनन्ददायी सोमरस तिमीलाई प्राप्त होस् । 

त्वं हि शूरः सनिता चोदयो मनुषो रथम्। 

सहावान्दस्युमव्रतमोषः पात्रै न शोचिषा ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी वीर र अन्नदाता हौ। मानिसको इच्छा राम्रो दिशामा प्रेरित गर ।. अग्निका 
ज्वालाले भाँडो तताएभझैँ तिमी सहायक बनेर मर्यादाहीन दुष्टलाई नष्ट गर । 


मुषाय सूर्य कवे चक्रमीशान ओजसा । वह शुष्णाय वर्ध कुत्सं वातस्याश्चैः ॥ 
हे मेधावी इन्द्रदेव । तिमी सबैका स्वामी हौ । ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि तिमीले आफ्ना सामर्थ्य 
शक्तिले सूर्यदेवबाट चक्र प्राप्त गग्यौ । शुष्णलाई संहार गर्नका लागि वायुझैँ वेग भएका अश्चमा 
बस र शत्रुमाथि प्रहार गर्ने वज्ज लिएर कुत्सका नजिकै पुस्या । 

शुष्मिन्तमो हि ते मदो द्युम्निन्तम उत क्रतुः । 

वृत्रष्ना वरिवोविदा मंसीष्ठा अश्चसातमः ॥५॥ । 
हे इन्द्रदेव । तिम्रो प्रसन्नता सबैलाई शक्ति दिने खालको छ। तिम्रो असल कर्म मनग्गे अन्न प्रदान 


गर्ने खालको छ। तिमी अश्व दान गर्नमा प्रख्यात छौ । हामीलाई वृत्रवध गर्ने अस्त्र र ऐश्वर्य सम्पदा 
प्रदान गर  । 


यथा पूर्वेभ्यो जरितृभ्य इन्द्र मयइवापो न तृष्यते बभूथ । 

तामनु त्वा निविदं जोहवीमि विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिर्खाएकाहरूले पानी र दुःखीहरूले सुख प्राप्त गरेझैँ तिमी उहिलेका स्तोताहरूलाई 
आनन्ददाता र प्रिय सिद्ध भएका छौ । सनातनी स्तुतिले हामी तिमीलाई आमन्त्रित गर्दछौँ । त्यसबाटै 
हामी अन्न, वल र दीर्घायु प्राप्त गरौँ । 

सूक्त  १७६ 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप् त्रिष्टुप् । 

मत्सि नो वस्यइष्ट्य इन्द्रमिन्दो वृषा विश। 
, त्राघायमाण इन्वसि शत्रुमन्ति न विन्दसि ॥१॥ 
है इन्द्रदेव ! ऐश्वर्य सम्पदा प्राप्त गराएर हामीलाई तिमी आनन्दित गर । हे बलदायक सोम । तिमी 
इन्द्रदेवमा प्रविष्ट होङ । शत्रुको संहार गर्दै देवशक्तिभित्र तिमी व्याप्त भइदेरु र विकाररूपी 


७ 


शब्नुहरूलाई हाम्रा नजिक आउन नदेउ । 


तस्मिन्ना वेशया गिरो य एकश्चर्षणीनाम् । 
अनु स्वधा यमुप्यते यर्व न चर्कृषद्वृषा ॥२ ॥ 
प्रजाका एकमात्र अधीश्वरका रूपमा रहेका, सबैबाट हविष्यान्न अर्पण गरिने, अति 
शक्तिशाली, किसानले जौको बाली काटेझैँ शत्रु समाप्त गर्ने इन्द्रदेवलाई तिमीहरू सबैले 
स्तुतिसहित अर्चना गर । 
यस्य विश्वानि हस्तयोः पञ्च क्षितीनां वसु। 
 स्पाशयस्व यो अस्मधुग्दिव्येवाशनिर्जहि र 
४ इन्द्रदेव  तिम्रा हातमा प्रजाका पाँच प्रकारको वैभव सम्पदा छ। तिमी हाम्रा विरोधी परास्त 
गरिदेकर आकाशबाट खस्ने चट्याङले झैँ तिनीहरूलाई विनाश गरिदेउ । 


१९१ 











असुन्वन्तं समं जहि दूणाशं यो न ते मयः । 
अस्मभ्यमस्य वेदनं दद्धि सूरिश्रिदोहते ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । सोम तयार नगर्ने, यज्चकर्मविहीन, दुष्कर्मी, अनियन्त्रित दुष्टलाई तिमी नाश गरर 
उनीहरूको धनसम्पत्ति हामीलाई प्रदान गर् । 
आवो यस्य द्िबर्हसो्केषु सानुषगसत्। 
आजाविन्द्रस्येन्दो प्रावो वाजेषु वाजिनम् ॥५॥ 
स्तोत्र उच्चारण गर्ने बेलामा सधैँ उपस्थित रहेर तिमीले दुई किसिमका यज्ञ सम्पन्न गर्ने 
यजमानलाई रक्षा गरेका छौं । हे सोम ! उसै गरी तिमी र इन्द्रदेव युद्धमा र ऐश्वर्य प्राप्त गर्ने समयमा 
यजमानलाई पनि रक्षा गर । 
यथा पूर्वेभ्यो जरितृभ्य इन्द्र मयइवापो न तृष्यते बभूथ। 
तामनु त्वा निविदं जोहवीमि विद्यामेरष वृजन जीरदानुम् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिर्खाएकालाई जल र दुःखीलाई सुख प्राप्त गराएभौँ गरी पहिलेदेखिका स्तोताहरूका 
लागि आनन्ददायक र प्रीतियुक्त बन्यौ। तिम्रा तिनै पुराना स्तुतिले हामी तिमीलाई आमन्त्रित 


०० 


गर्दछौँ । तिम्रा कृपाले हामी अन्न, बल र लामो आयु प्राप्त गरौँ । 
सूक्त १७७। 
क्राषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टप् । 
आ चर्षणिप्रा वृषभो जनानां राजा कृष्ठीनां पुरुत इन्द्र । 
स्तुतः श्रवस्यन्नवसोप मद्रिग्युक्त्वा हरी वृषणा याह्यर्वाङ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी प्रजाहरूका पालक, शक्तिशाली मानिसका अधिपति र धेरैबाट बोलाइने हौ। 
तिमी स्तुतिबाट प्रशेसित भएर हाम्रा सोमयज्ञको कामना गर्दै संरक्षण साधनका साथ बलिया अश्च 
रथमा नारेर हामीकहाँ आङ । 
ये ते वृषणो वृषभास इन्द्र ब्रह्मयुजो वृषरथासो अत्याः । 
ताँ आ तिष्ठ तेभिरा याद्यार्वाङ् हवामहे त्वा सुत इन्द्र सोमे ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीसित बलिया, शक्तिसम्पन्न र सङ्केत मात्रैले र्थमा नारिने घोडा छन्। तिनैलाई 
रथमा नारेर, त्यसै रथमा बसेर हामीसित आउ । हे इन्द्रदेव ! हामी सोमरस पस्कने बेलामा 
तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
आ तिष्ठ रथ वृषणं वृषा ते सुतः सोमः परिषिक्ता मधूनि। 
युक्त्वा वृषभ्यां वृषभ क्षितीनां हरिभ्या याहि प्रवतोप मद्रिक्॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी दह्वो रथमा विराजमान छौ। तिम्रा लागि शक्तिवर्धक सोमरस पेलेर तयार 
गरिएको छ । त्यसमा मिठो खाने कुरो मिसाइएको छ। हे शक्तिशाली इन्द्रदेव । तिमी बलियो अश्व 
विशेष गतिसम्पन्न रथमा नारेर आफ्ना प्रजाका नजिकै जा । 
अर्य यज्चो देवया अयं मियेध इमा ब्रह्माण्ययमिन्द्र सोमः । 
स्तीर्ण बहिरा तु शक्र प्र याहि पिबा निषद्य वि मुचा हरी इह॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! देवताहरूलाई प्राप्त हुने यो यज्ञ दुधालु प्राणी, स्तोत्र र सोमरस तिम्रै लागि हो। तिम्रा 
लागि यो आसन राखिएको छ। हे सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव । तिमी नजिकै आर र आसनमा बसेर 
सोमपान गर । यहीँ आफ्ना रथमा बाँधिएको घोडा खोल । 
ओ सुष्टुत इन्द्र यार्द्याङ्कुप ब्रह्माणि मान्यस्य कारोः। 
विद्याम वस्तोरवसा गृणन्तो विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । अति मिहिनेतसँग स्तुति गरिने तिमी सम्माननीय स्तोताको स्तुति सुनेर हाम्रा नर्जिक 
आयौ।  नित्य तिम्रा संरक्षणले तिम्रो प्रशंसा गर्दै धनसम्पदा प्राप्त गरेर अन्न, बल र विजयश्री 
प्राप्त गर्खा । 


१९२ । 


पा जा पज ?करू एना काग पण पा? बाननगिजका ..पवङरललननमामाणतिकि 
७ ५ महानताााककाकाकमाकामाक कला 








पकर सुक्त १७०, 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावर्शण । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
यद्ध स्या त इन्द्र श्रुष्टिरस्ति यया बभूथ जरितृभ्य जती । 

मा नः कार्म महयन्तमा धग्विश्वा ते अश्यां पर्याप आयोः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । जुन धनले तिमी स्तोतालाई संरक्षण गर्दछौ, त्यो हामीलाई प्रदान गर। हाम्रो असल 
कामना नरोकोकन तिमी हाम्रा लागि उपयोगी ऐश्वर्य,हामीलाई प्रदान गर। 

नघा राजेन्द्र आ दभन्नो या नु लो पा पुस्तसाग्र कृणवन्त योनौ। 
आपश्चिदस्मै सुतुका अवेषन्गमन्न इन्द्र सख्या वयश्च ॥य। 
हाम्रा आँलाले यज्ञका जेजति काम यञ्चस्थलमा गरेका छन्, तेजस्वी इन्द्रदेवले ती नष्ट 
नगरिदिछन्। यस्तो कार्य सम्पादनका लागि शुद्ध जल प्राप्त होस् । इन्द्रदेवले हाम्रा लागि मैत्रीभाव 
र पोषक उत्तम अन्न प्रदान गरुन् । कही  


जेता नृभिरिन्द्रः पृत्सु शूरः श्रोता हवं नाधमानस्य कारी । 
प्रभर्ता रथ दाशुष उपाक उद्यन्ता गिरो यदि च त्मना भूत्॥३॥ 


शूरवीर इन्द्रदेव युद्धमा सेन्यशक्तिका सहयोगले ऐश्वर्यविजेता, विपद्ग्रस्त स्तोताको करुण पुकार 
सुन्ने, दानी यजमानका नजिकै रथ अड्याउने 


, रेश्रद्धाभावर्ले प्रार्थना गर्ने साधकका वाणीरूपी  
साधनालाई उकास्ने खालका छन्  म 


एवा नृभिरिन्द्र सुश्रवस्या प्रखादः पुक्षो अभि मित्रिणो भूत्। 
. समर्य इषः स्तवते विवाचि सत्राकरो यजमानस्य शंस ॥४॥ क०  
ठूला यश कमाएका इन्द्रदेव मानिससँग मित्रतापूर्ण व्यवहार गर्ने यजमानको मात्रै हवि ग्रहण . 


गर्दछन् । इन्द्रदेव स्तोताको प्रार्थना पूर्ण गराउने र यजमानका शुभचिन्तक हुन् । जहाँ अनेकौँ स्तोता 


परस्पर मिलेर आह्वान गर्छन्, त्यस्ता युद्धमा आफ्ना मित्रहरूको सुरक्षा गर्दछन् । 
त्वया वयं मघवन्रिन्द्र शत्रूनभि ष्याम महतो मन्यमानान्। 
त्वं त्राता त्वमु नो वृधे भूर्विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥५॥ 


है ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! हामी तिम्रा सहयोगले ठूला अहङ्वारी शत्रु पनि पराजित गरौँ। तिमी नै 
हाम्रा संरक्षक र प्रगतिका कारण भइदेङ । त्यसैबाट हामी अन्न, बल र लामो आयु प्राप्त गरौँ । 
सूक्त  १७९  
क्रषि  लोपामुद्रा अगस्त्य मैत्रावरुण ब्रह्मचारी । देवता  रति ! छन्द  त्रिष्टुप बृहती । 

पूर्वीरहं शरदः शश्रमाणा दोषा वस्तोरुषसो जरयन्तीः । 

मिनाति श्रियं जरिमा तनूनामप्यू नु पलीर्वृषणो जगम्युः ॥१॥ 
ह इन्द्रदेव । हामी विगतका अनेकौँ वर्षदेखि उषाकाल, रात र दिनमा निरन्तर परिश्रम गर्न लागेका 
छौँ। बुढ्यौलीले शरीरको क्षमता क्षीण गराउँछ। पलीसँग समर्थ पुरुष मात्रै जाउन्। 

० चिद्धि पूर्व ग्रतसाप हनन ०७१०१५ो 

चिदवासुर्नद्यन्तमापुः समू नु पल्नीर्वृष  ॥२॥ 

उहिले क्रषिको स्तरमा पुगेर सत्यसाधनामा लागेका र देवताहरूसँग साँचो सत्य बोल्ने मानिस 
जेजति थिए, तिनीहरूले पनि सन्तान उत्पादन गरेका थिए । उनीहरू अन्त्यसम्म व्रहाचर्य आश्रममा 
रहेनन्। त्यस्तै अति समर्थ पुरुषलाई पत्नी उपलब्ध होउन् । 

न मृषा श्रान्ते यदवन्ति देवा विश्वा इत्स्पृधो अभ्यश्नवाव । 

जयावेदत्र शतनीथमाजि यत्सम्यञ्चा मिथुनावभ्यजाव ॥३॥ है 
हीम्रो तपस्या खेर गएन। असल चरित्रका कारण देवताहरूले हामीलाई रक्षा गर्दछन् । हामीले 
विश्वका सबै प्रतिस्पर्धा जितेका छौँ । हामी दम्पतीले यदि उचित तरिकाले सन्तान उत्पादन गर्दछौँ 
भने यस जीवनमा सय वद सङ्ग्राममा विजयी हुनेछौँ । 

०७५ मा रुधतः काम ७ १०००० आजातो ०७ के 
मुद्रा वृषण नी रिणाति धीरमधीरा धय 
गको प्रवाह सबै तिरबाट शा संयमबाट उत्पन्न शक्तिलाई लोपामुद्रा सन्तान प्राप्तिका कामनाले 
सको गर्दछिन् । यो, त्यो अथवा अन्य कुनै कारणले यस्तो भाव अधिक बढ्दछ। श्वास संयम गर्न 
धीर पुरुषले अधीरतालाई नियन्त्रण गदछन् । 


१९२३ 








इमं नु सोममन्तितो हत्सु पीतमुप त्रुवे। 
यत्सीमागश्वकृमा तत्सु मृडतु पुलुकामो हि मर्त्यः ॥५॥ हिल 
सोमका नजिकै गएका मानिस भावनापूर्वक त्यो पान गर्छन् र आफ्ना अनेकाँ रहर सोमसित प्रकट 
गर्दछन् । त्यस्ता बेलामा हाम्रा मनमा विकार आयो भने त्यसै सोमका प्रभावले ती भावना दोषबाट 
मुक्त र शुद्ध गराओस् । 
अगस्त्यः खनमानः खनित्रैः प्रजामपत्यं बलमिच्छमान । 
भौ वर्णावृषिरुग्रः पुपोष सत्या देवेष्वाशिषो जगाम ॥६॥ 
कठोर तपस्वी अगस्त्यले खन्तीले खनेकै भरमा प्रजाको उन्नति गर्ने र शक्ति आर्जन गर्ने दुई वर्णका 
मानिसलाई पालनपोषण गरे र देवताहरूको असल आशीर्वाद पाए।  
म सूक्त  १०० 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावराणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
युवो रजांसि सुयमासो अश्वा रथो यट्ां पर्यणाँसि दीयत्। 
हिरण्यया वांपवयः प्रुषायन्मध्वः पिबन्ता उषस सचेथे॥१। 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूको रथ समुद्र वा अन्तरिक्षमा रहेका बेला रथ तान्ने अश्व नामको 
गतिसाधन पनि अन्तरिक्ष मार्गमा नियमअनुसार गतिशील रहन्छ। रथका स्वर्णिम दीप्तियुक्त 
पाङ्ग्रा पनि बादल समूहका पानीले भिज्न थाल्छन् । तिमीहरू दुवै स्वादिलो सोमरस पान गरेर 
बिहानीपख एकत्र भएर हिँड्छौ । 
युवमत्यस्याव नक्षथो यद्विपत्मनो नर्यस्य प्रयज्योः । 
स्वसा यट्वां विश्वगूर्ती भराति वाजायेट्टे मधुपाविषे च ॥२॥ 
सबैले रुचाउने स्वादिलो सोमरस पान गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै निरन्तर गतिशील, 
आकाशमा विचरण गर्ने, लोककल्याणकारी, पूजनीय सूर्यदेवको आगमन हुनुभन्दा पहिले आउँछौं। 
त्यसपछि उषा बहिनीले तिमीहरूलाई सहयोग गर्दछिन् र यञ्चमा यजमानहरू बल र अन्न बढाउनका 
लागि तिमीहरू दुवैको प्रशंसा गर्दछन् । 
युवं पय उस्रियायामधत्त पक्वमामायामव पूव्यँ गोः । 
अन्तर्यद्वनिनो वामृतप्सू ह्वारो न शुचिर्यजते हविष्मान् ॥३॥ 
हे सत्यपालक अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवैले गाईमा पोषणयुक्त दुध उत्पन्न गरायौ र थारा 
गाईमा पनि उत्पादनको सम्भाव्यता गरायौ। वनका सर्पजत्तिकै सचेत रहेर हविष्यान्न बटुल्ने 
यजमान तिमीहरू दुईका लागि दुधले यज्ञ गर्दछन् । 
युवं ह घर्म मधुमन्तमत्रयेपो न क्षोदोवृणीतमेषे । 
तट्वाँ नरावश्चिना पश्चइष्टी रथ्येव चक्रा प्रति यन्ति मध्वः ॥४॥ । 
हे नेतृत्वशाली अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवैले अत्रि क्रषिलाई सुखी बनाउनका लागि १ 
गर्मीलाई जलजस्तै शीतल, रमाइलो र सुखदायी बनायौ । त्यति बेला रथका नजिक पाङ्ग्रा रहेभँ 
तिमीहरूका नजिक यज्ञ र सोमरस पुगे । 
आ वां दानाय ववृतीय दस्रा गोरोहेण तौग्र्यो न जित्रिः । । 
अपः क्षोणी सचते माहिना वां जूर्णो वामक्ुरंहसो यजत्रा ॥५॥ 
हे शत्रुसँहारक एवं सम्मानित अश्चिनीकुमारहरू हो । विजयको आशा लिएका तुग्रका पुत्र तिमीहरू 
दुवैको सहयोग पाउन प्रशंसक शब्दका साथ जोडले लागिपरे। तिमीहरूको महिमा सम्पूर्ण च्युलोक 
र पृथिवीमा त्यसै किसिमले व्याप्त छ। तिमीहरूको कृपा पाउँदा हामी अति वृद्ध भए 
बुढ्यौलीका कष्टबाट मुक्त हुँदै लामो आयु पाऔँ भनेर तिमीहरू दुवैको स्तुति गर्दछौँ । 
नि यद्युवेथे नियुतः सुदानू उप स्वधाभिः सृजथः पुरन्धिम्। 
प्रेषद्वेषद्वातो न सूरिरा महे ददे सुव्रतो न वाजम् ॥६॥ 
हे दानवीर अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैले आफ्ना रथमा अश्च नारेपछि साधक भएक 
ठाउँमा असङ्ख्यको भरणपोषण गर्ने व्यवस्था, बुद्धि, अन्नसम्पदा उत्पन्न गर्दछौ । असल कार्य गर्ने 


मानिस यो महत्त्वपूर्ण दायित्व निर्वाह गर्नका लागि अन्न उपलब्ध गरेर हविष्यात्रलाई वायुभ 
बनाएर तिमीहरूलाई सन्तुष्ट पार्दछन् । 


२. . जामा रनक्क विकि छ 


१९४ 


 





वय चिद्धि वाँ जरितारः सत्या विपन्यामहे वि पणिहितावान्। 

अधा चिद्धि प्माश्चिनावनिन्द्या पाथो हिष्मा वृषणावन्तिदेवम् ॥७॥ 
हे शक्तिसम्पन्न, अनिन्दनीय अश्चिनीकुमारहरू हो । हामी नै सच्चा साधक हौँ, त्यसैले तिमीहरू 
दुवेका प्रख्यात गुणको वर्णन गर्दछौँ। धन सङ्ग्रह गर्ने व्यापारीहरू यज्ञमा धन लगाउँदैनन् । 
उनीहरू त तिमीहरूजस्ता देवताले ग्रहण गर्ने सोमरस पान मात्रै गर्छन् । 

युवां चिद्धि ष्माश्चिनावनु चून्विरुद्रस्य प्रस्रवणस्य सातौ । 

अगस्त्यो नरां नृषु प्रशस्त काराधुनीव चितयत्सहस्रैः ॥८॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! मानिस र पथप्रदर्शकहरूमा ख्याति प्राप्त अगस्त्य ग्रषि सधैँभरि विशिष्ट 
गर्जन गर्ने जल प्रवाह उपलब्ध गर्न कुशल बाँसुरी वादकजस्तो भएर तिमीहरू दुईलाई सुन्दर 
ध्वनियुक्त हजारौँ धुनले प्रार्थना गर्दछन् । 

प्र यद्दहेथे महिना रथस्य प्र स्यन्द्रा याथो मनुषो न होता । 

धत्त सूरिभ्य उत वा स्वश्व्यं नासत्या रयिषाच स्याम ॥९॥ 
हे सत्यका पालक र गतिशील अश्विनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुवै आआफ्ना सर्वोत्तम रथमा 
आरूढ भएर वेगका साथ यञ्चकर्तासमक्ष मनुष्य लोकको यात्रा गर्दछौ । त्यसैले यस्ता उत्तम 
जलाई उचित असल अश्चसहित धनसम्पन्न गराओ र हामीलाई पनि ऐश्वर्य सम्पदाले परिपूर्ण 
गराओ । 


त॑ वा रथं वयमद्या हुवेम स्तोमैरश्चिना सुविताय नव्यम्। 
अरिष्टनेमि परि द्यामियानँ विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो !। हामीलाई आजै सुखको साधन प्राप्त होस् भनेर तिमीहरूलाई आह्वान गर्दै 
छौँ। च्युलोकका चारैतिर विचरण गर्ने, कहिल्यै विकृत नहुने धुरा भएको तिमीहरूको नयाँ रथ हाम्रा 
नजिकै आइपुगोस् । तिमीहरू हामीलाई अन्न, बल एवं दीर्घ जीवन प्रदान गर। 
सूक्त  १०१ 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  जगती  ६, त्रिष्टुप् । 
कढु प्रेष्ठाविषां रयीणामध्वर्यन्ता यदुन्निनीथो अपाम् । 
अयं वां यसो अकृत प्रशस्तिँ वसुधिती अवितारा जनानाम्॥१॥ 
हे मनुष्यका संरक्षक हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! यस यज्ञमा तिमीहरूको प्रशंसा हुन्छ। यञ्चका लागि 
जल, अन्न र धनसम्पत्तिलाई प्रेरित गर्ने क्रम कहिले प्रारम्भ गर्दछौ ? 
ं आ वामश्वासः शुचयः पयस्पा वातरंहसो दिव्यासो अत्या । 
मनोजुवो वृषणो वीतपृष्ठा एह स्वराजो अश्चिना वहन्तु ॥२॥ म 
म हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! पवित्र, दिव्य, गतिशील, वायुसमान वेगवान्, दुधको आहार गर्ने तिमीहरू 
दुवैलाई मनभैँ तीव्र गतिका, शक्तिशाली, उज्ज्वल पृष्ठ भएका र तेजले सम्पन्न, गुणले सुशोभित 
घोडाले हाम्रा यञ्चमा ल्याछन् । 
आवां रथोञवनिर्न प्रवत्वान्त्सूप्रवन्धुरः सुविताय गम्याः। 
वृष्णः स्थातारा मनसो जवीयानहम्पूर्वो यजतो थिष्ण्या यः ॥३॥ 
हे उच्च आसनमा प्रतिष्ठित, एकै स्थानमा स्थिर रहने अश्चिनीकुमारहरू हो ! मनजस्तै गति भएका, 
अगाडिबाट राम्रो देखिने, भूमिजस्तै व्यापक, सधैँ अगाडि बढ्ने, दर्बिलो रथले हाम्रो भलो चिताउने 
तिमीहरूलाई हामीसमक्ष ल्याओस् । जौ 
इहेह जाता समवावशीतामरेपसा तन्वाई नामभिः स्वै । 
जिष्णुर्वामन्यः सुमखस्य सूरिर्दिवो अन्यः सुभगः पुत्र कहे ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! निर्दोष शरीर र प्रख्यात नाम भएका तिमीहरू दुवैले यस लोकमा राम्रो 
प्रशंसा कमाइसकेका छौं । तिमीहरू दुईमध्ये एक विजयी, राम्रो अनुहार हुनेलाई प्रेरित गर्दछौ भने 
अर्को दिव्यलोकका पुत्र हुनाले विपुल ऐश्वर्य धारण गर्दछौ । नक 
 निचेरुः ककुहो वशाँ अनु पिशङ्गरूपः सदनानि गम्याः । 
० पीपयन्त वाजैर्मथ्ना १०५ । घोषैः ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईमध्ये एकलाई सुनौलो रङ्गको, सर्वत्र गमनशील रथले इच्छा 


१९५ 





लागेका दिशा र ठाउँमा पुग्याउँछ। अर्काको मन्थनबाट उत्तर, भएको घोडा छ। त्यसले अन्न र 
उद्घोषसहित सम्पूर्ण लोकलाई परिपालन गर्दछ । 


प्र वां शरद्वान्वृषभो न निष्षाद् पूर्वीरिषश्वरति मध्व इष्णन् । 
एवैरन्यस्य पीपयन्त वाजैवेषन्तीरूरध्वा नद्यो न आगुः ॥९। 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईमध्ये एक पुराना शक्तिशाली सेनालाई पराजित गर्ने हौ र 
अन्नमा मिठो स्वाद उत्पन्न गर्नका लागि सर्वत्र विचरण गर्दछौ । अर्कोचाहिँ अन्न समृद्ध गराउने र 
उकालो लाग्ने नदीलाई जोडदार रूपमा प्रवाहित गर्दछौ । तिमीहरू दुवै हामीकहाँ आओ । 
असर्जि वां स्थविरा वेधसा गीर्बाड्है अश्चिना त्रेधा क्षरन्ती । 
उपस्तुताववतं नाधमान यामन्रयामञ्छुणुतं हवं मे ॥७॥ 
हे कार्यदक्ष अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईका लागि उहिलेदेखि प्रचलित, समार्थ्य बढाउने 
स्तुति तीन प्रकारले गरिन्थ्यो । हामीले गरेको प्रार्थना यात्रा गर्दै वा रोकिएर सुनिदिने कृपा गर र 
साधकलाई रक्षा गर। .. 


उत स्या वां रुशतो वप्ससो गीस्त्रिबहिषि सदसि पिन्वते नृन्। 

वृषा वां मेघो वृषणा पीपाय गोर्न सेके मनुषो दशस्यन् ॥८०॥ 
हे सामर्थ्यसम्पत्न अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैको देदीप्यमान स्वरूपको बयान गर्ने 
स्तोत्रवाणीले तीन कुशका आसन राखिएका यज्ञमा मानिसलाई आनन्दी गराउँछ । गाईले दुध दिएर 
पौष्टिकता प्रदान गरेझैँ तिमीहरूका प्रेरणाले मेघले पोषण प्रदान गर्छ । 

युवां पूषेवाश्चिना पुरन्धिरग्निमु्षा न जरते हविष्मान्। 

हुवे यद्दाँ वरिवस्या गृणानो विद्यामेष वृजन जीरदानुम् ॥९॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! अनेकाँलाई धारण गर्ने पूषादेव जसरी पोषण गर्दछन्, उसै गरी हविष्यात्न 
साथमा लिएर यजमान यञ्द्वारा उषा २ अग्निजस्तै तिमीहरू दुईको प्रार्थना गर्दछन् । हामी कर्तव्य 
निर्वाह गर्दै ३ विनग्रतापू्, तिमीहरूलाई प्रार्थना गर्दछौँ । त्यसबाट हामी अति चाँडो अन्न, बल र धन 
प्राप्त गर्न सर्को । 


सूक्त १०२ 
व्राषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
अभूदिदं वयुनमो षु भूषता रथो वृषण्वान्मदता मनीषिणः । 
धियजञ्जिन्वा धिष्ण्या विश्पलावसू दिवो नपाता सुकृते शुचिव्रता। ।१॥ 
हे मनस्वी ज्ञानीहरू हो ! अश्चिनीकुमारको सुदृढ रथ हाम्रा यज्ञनजिकै आइसकेको छ भन्ने हामीलाई 
थाहा भयो । हर्पित भएर तिमीहरू तिनलाई राम्रोसित सुसार गर । ती दुई पवित्र व्रतशील, द्युलोक 
धारणकर्ता, विश्पलाको कीर्ति बढाउने र सकत्कर्म गर्नेहरूलाई सदबुंद्धि प्रदान गर्ने हुन् । 
इन्द्रतमा हि धिष्ण्या मरुत्तमा दस्रा दसिष्ठा रथ्या रथीतमा । 
पूर्ण रथं वहेथे मध्व आचितँ तेन दाश्वांसमुप ययाथो अश्चिना ॥२॥ 
हे शत्रुसंहारक अश्चिनीकृमारहरू हो । तिमीहरू दुवै प्रशंसा योग्य हुनाले इन्द्रदेव र मरुत्गणका गुण 
धारण गर्छौं । तिमीहरू दुवै सत्कर्ममा सधैँ संलग्न र रथीहरूमा अति श्रेष्ठ छौ। तिमीहरू मिठासले 
पूर्ण रथ लिएर यञ्चकर्ताका नजिक पुग्ने गरछौं। 
किमत्र दस्रा कणुथः किमासाथे जनो यः कञ्चिदहविर्महीयते। 
अति क्रमिष्टं जुरत॑ पणेरसुं ज्योतित्रिप्राय कृणुत वचस्यवे ॥२॥ 
हे शत्रुनाशक अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू यहाँ के गर्दै छौ ? जुन मानिस हवि नदिईकन ठूला 


भएका छन्, तिनलाई छोडेर अघि बढ। कन्जुस र यज्ञहीन व्यक्तिलाई 
 प गर । 
विप्रहरूलाई प्रख्यात गराओ । जु ज्ञहीन व्यक्तिलाई नाश ग 


जम्भयतमभितो रायतः शुनो हत मृधो विदथुस्तान्यश्चिना । 

शि त जरितूरल्लिनीं क्ृतमुभा शंसं नासत्यावत मम ॥४॥ 

७७७ हो । कुकुरझँ हिस्रक अत्याचारीलाई तिमीहरू सबै तिरबाट विना 

८ ७००. ले राम्ररी चिनेका आक्रमणकारीलाई संहार गर। हामी स्तोताहरूका प्रत्येक 
सम्पत्तिसम्पन्न गराओ र हाम्रा प्रशंसनीय स्तोत्रको संरक्षण गर । 





१९६ 





 





युवमेतं चक्रथुः सिन्धुषु प्लवमालन्वन्त पक्षिण तौग्र्याय कम्। 
येन देवत्रा मनसा निरूहथुः सुपप्तनी पेतथुः क्षोदसो महः ॥५॥ र 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईले आफ्ना सामर्थ्यले पक्षीझौँ उड्ने नौका निर्माण गन्यौ । 
त्यसका कुशल चालक तिमीहरू दुवै भयौ। मनको गतिभैँ वेगवान् त्यस नौकाले आकाशको 
माथिल्लो मार्गबाट यात्रा गच्यौ र महासागरका बीचमा पुगेर तुग्रका पुत्र भुज्युलाई रक्षा गत्यौ । 
अवविद्ध तौग्रयमप्स्व१न्तरनारम्भणे तमसि प्रविद्धम्। 
चतस्रो नावो जठलस्य जुष्य उदश्चिभ्यामिषिताः पारयन्ति ॥६॥ 
तुग्रका पुत्र भुज्यु समुद्रका बीचमा आधारहीन अन्धकार जलमा थिए । उनलाई मुक्त गर्नका लागि 
अश्चिनीकुमारहरूले पठाएका चार नौकाहरू समुद्रका बीचमा पुगे। ती नौकाले उनलाई माथि 
उठाएर समुद्रपारि पुन्याइदिए । 
कः स्विद्वृक्षो निष्ठितो मध्ये अर्णसो यं तौग्र्यो नाधितः पर्यषस्वजत् । 
पर्णा मृगस्य पतरोरिवारभ उदश्चिना ङहथुः श्रोमताय कम् ॥७॥ 
समुद्रका पानीभित्र कुन रुख थियो होला र त्यो देखेर तुग्रका पुत्र भुज्युले आश्रय लिन पाउन् । 
ढल्न लागेका चरालाई पँखेटाको भर भएझैँ अश्चिनीकुमारहरूले भुज्युलाई भरोसा दिएर माथि 
उकासे । यस कल्याणकारी कार्यबाट उनीहरू यशस्वी बने । 
तद्वाँ नरा नासत्सावनु ष्याद्यद्वो मानास उचथमवोचन्। 
अस्मादद्य सदसः सोम्यादा विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥८॥ 
हे सत्यनिष्ठ, नेतृत्व प्रदान गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो ! स्तोताले तिमीहरू दुईका लागि जुन स्तोत्र 
उच्चारण गरेका छन्, त्यसबाट तिमीहरू सन्तुष्ट होओ । यस सोमयागबाट हामी अन्न, बल, ऐश्वर्य 
आदि सम्पदा प्राप्त गरौँ । 
सूक्त  १०३ 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
त॑ युञ्जाथाँ मनसो यो जवीयान् त्रिवन्धुरो वृषणा यस्रिचक्रः।. 
 येनोपयाथः सुकृतो दुरोणत्रिधातुना पतथो विर्न परें ॥१ ॥ 
हे सामर्थ्यवान् अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूको तीन पाङ्ग्रा र तीन वय बस्ने ठाउँ भएको 
अत्यन्त गतिशील रथ छ। त्यसमा घोडा नारेर तयार गर । तीन धातुले बनेको त्यस रथमा चरोझैँ 
उडर तिमीहरू दुवै श्रेष्ठ कर्मीका नजिक पुग्दछौ । 
सुवृद्रथो वर्तते यन्नभि क्षां यत्तिष्ठथः क्रठुमन्तानु पुक्षे। 
 वपुर्वपुष्या सचतामियं गीर्दिवो दुहित्रोषसा सचेथे ॥२॥ परै । 
ह अश्विनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुई सधैँ सत्कर्ममा तत्पर छौ र हविष्यान्न प्राप्त गर्न आफ्ना 
रथबाट भूमिमा गतिमान हुँदै यञ्चस्थलमा पुग्दछौ। महिमा गाउने स्तुतिले तिमीहरूलाई हर्षित 
गरोस् । तिमीहरू द्युलोककी पुत्री उपादेवीसँग हिँड्छौ । 
आ निता   यो रथो वामनु व्रतानि वर्तते हविष्मान्। 
येननरा क.  वर्तिर्याथस्तनयाय त्मने च ॥३॥ 
है सत्यनिष्ठ अश्चिनीकुमारहरू हो ! हविष्यान्नले पूरा भरिएका रथले तिमीहरू दुईलाई कर्तव्य 
गर्ने ठाउँमा लिएर जान्छ। त्यस सुन्दर वाहनमा तिमीहरू दुई बस। यजमान रःउनका 
सन्तानलाई यज्ञको प्रेरणा दिन उनीहरूका घरैमा आओ । !. 
मा वां वृको मा वृकीरा दधर्षीन्मा परि वर्क्तमुत माति धक्तम्। 
अरय वां भागो निहित इयं गीर्दस्राविमे वाँ निधयो मधूनाम् ॥४॥ 
है शत्रुसंहारक अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूका लागि दविद्रव्य तयार छ। यो स्तुति तिमीहरूकै 
निम्ति हो। मधु भरिएको पात्र तिमीहरूका लागि तयार छ। हामीलाई छोडेर अरूको सहयोग 
नगर । तिमीहरूकै कृपाले हामीमाथि वृकले हमला नगरोस् । म 
युवां गोतमः पुरुमीड्हो अत्रिर्दस्रा हवतेवसे हविष्मान् । 
दिशं न दिष्यमृजूयेव यन्ता मे हव नासत्योप यातम्॥५॥ 
है शब्रुनाशक र सत्यनिष्ठ अश्चिनीकुमारहरू हो  हविष्यात्र अपिर्त गर्दै गोतम, अत्रि र पुरुमीड 


१९७ 


? 





  


क्रषिहरू आ संर तिमीहरूलाई   
कै ०७ आआफ्नो संरक्षणका लागि कलाई आह्वान गर्दछन् । सरल मार्गबाट जानेहरू जसरी 
१भाष्ट लक्ष्यमा सजिलै पुग्छन्, उसै गरी हाम्रो आह्वान सुनेर तिमीहरू पनि हाम्रा नजिकै आओ  


अतारिष्म तमसस्पारमस्य प्रति वां स्तोमो अश्चिनावधायि । 
एह यात पथिभिर्देवयानैर्विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो । हामी अन्धकारबाट करिसक्यौँ । तिमीहरू दुवैका लागि स्तोत्र गाइएको 
७००१ देवताहरू जुन मार्गबाट जान्छन्, उसै मार्गबाट यहाँ आओ । अन्न, बल र विजयश्री हामीलाई 
चाँडै प्रदान गर ।  क  
सूक्त  १०४ म 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
ता वामद्य तावपरं हुवेमोच्छन्त्यामुषसि वह्विरुक्थैः । 
नासत्या कृह चित्सन्तावर्यो दिवो नपाता सुदास्तराय ॥॥ ं 
हे दिव्यलोकका आश्रयस्वरूप, सत्यपालक अश्चिनीकु हो । आज हामीले तिमीहरूलाई 
आमन्त्रित गरेका छौँ र भविष्यमा पनि बोलाउनेछौँ । हामी अन्धकार समाप्त भएपछि बिहानीपख 
स्तोत्र गाउँदै अगिनि बाल्दछौँ । तिमीहरू जहाँसुकै भए पनि असल पुरुष र दानवीरकहाँ अवश्य 
 आओ भन्ने प्रार्थना छ। 
अस्मे ञ षु वृषणा मादयेथामुत्पणीँहतमूर्म्या मदन्ता । 
श्रुतं मे अच्छोक्तिभिर्मतीनामेष्य नरा निचेतारा च कर्ण ॥२॥ . ं 
हे नेतृत्व प्रदान गर्ने सामर्थ्यवान् अश्चिनीकुमारहरू हो ! हामीलाई राम्ररी सन्तुष्ट गर र कन्जुसलाई 
समाप्त गर । हाम्रो असल भनाइको स्तोत्र सुन्ने कृपा गर, किनभने तिमीहरू दुवै असल पात्र रोज्दछौ 


र तिनीहरूमाथि नै कृपा बर्साउँछौ । 

श्रिये पूषन्निषुकृतेव देवा नासत्या वहढुं सूर्यायाः । 

वच्यन्ते वा ककुहा अप्सु जाता युगा जूर्णेव वरुणस्य भूरेः ॥२॥ 
हे दानी, सत्यनिष्ठ, पोषणकर्ता अश्चिनीकुमारहरू हो ! उषाकालमै रथमा चढेर यश पाउने कामनाले 
तिमीहरू दुवै बाणको गतिझेँ सरल मार्गबाट हिँड्छौ । त्यस बेला वरुणदेवले समुद्रबाट पाएको 
अति विशाल र पुरानो रथका घोडाभे तिमीहरू दुवैका घोडा पनि प्रशंसित हुन्छन् । 

अस्मै सा वां माध्वी रातिरस्तु स्तोमं हिनोतं मान्यस्य कारोः । 


अनु यद्ां श्रवस्या सुदानू सुवीर्याय चर्षणयो मदन्ति ॥४॥ 


हे श्रेष्ठ दानवीर, मधुर रसयुक्त अश्चिनीकृमारहरू हो । तिमीहरू दुवैको सहायता हामीलाई प्राप्त 


भइरहोस् । तिमीहरू मान्यजनबाट रचित स्तोत्रलाई प्रेरित गर। तिमीहरू दुवैको अनुकूलता प्राप्त 
गरेर मानिसहरू पराक्रम गर्ने आशाले आनन्दित हुन्छन् । 

एष वां स्तोमो अश्चिनावकारि मानेभिर्मघवाना सुवृक्ति। 

यात वर्तिस्तनयाय त्मने चागस्त्ये नासत्या मदन्ता ॥२॥ 
हे वैभवशाली, सत्यनिष्ठ अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुईका लागि सुन्दर स्तोत्र तयार छ। 
यसबाट हर्पित भएर तिमीहरू परिवारसहित अगस्त्य क्रषिका घरमा पुग । 

अतारिष्प तमसस्पारमस्य प्रति वां स्तोमो अश्चिनावधायि । 

 एह यात पथिभिर्देवयानैर्विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! हामी यस अन्धकाररूपी अञ्ञानबाट मुक्त भइसकेका छौँ।, तिमीहरु 
दुवैका लागि स्तोत्र गाउँदै छौँ । देवताहरू हिँडने मार्गबाट यात्रा गर्दै तिमीहरू हामीकहा आओ 
अन्न, बल एवं विजयश्री हामीलाई चाँडै प्रदान गर । 
कविता सूक्त  १०५ 
क्रषि  अगस्त्य १ । दैवता  द्यावापृथिवी । छन्द  त्रिष्टुप्। 
 ०७५०१०० ५५१०७० को विवेद। 
ना ढ्वै भृतो यद्ध नाम वि वर्तेते अहनी चक्रियेव ॥१॥ 

हे क्रषिहरू हो ! यी दुवै कसरी उत्पन्न भए, यी दुवैमा कुनचाहिँ पहिले उत्पन्न भएर पछिल्लो कै 


हो ? यो रहस्य कसले राम्रोसँग जान्न सक्दछ ? यौ दुवैले सम्पूर्ण विश्व धारण गरेका छन् र चक्रभी 


घुम्दै दिनरात बनाउँछन् । 





१९८ 








भूरि द्वे अचरन्ती चरन्त पद्वन्त गर्भमपदी दधाते । 

नित्य न सूरु पित्रोरुपस्थे द्यावा रक्षतँ पृथिवी नो अभ्वात् ॥२॥ 
स्वयं अचल हुँदाहुँदै पनि यी दुवै असङ्ख्य डुल्न सक्नेहरूलाई धारण गर्दछन् । आमाबाबुले 
नजिकैको सन्तानलाई सहायता गरेभैँ द्युलोक र पृथिवीले सबै प्राणीलाई आपद्बाट जोगाउन् । 

अनेहो दात्रमदितेरनव हुवे स्वर्वदवधं नमस्वत्। 

तद्रोदसी जनयतं जरित्रे द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अभ्वात् ॥३॥ 
हामी अविनाशी पृथ्वीबाट पापमुक्त, क्षयरहित, हिंसारहित, तेजस्वी र विनग्रता प्रदान गर्ने 
धनवैभवको कामना गर्दछौँ । हे द्यावापृथिवी ! यस्तो वैभव स्तोतालाई प्रदान गर। यी दुवै 
पापकर्मबाट हामीलाई रक्षा गरुन् । 

अतप्यमाने अवसावन्ती अनु ष्याम रोदसी देवपुत्रे । 

उभे देवानामुभयेभिरहां द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अभ्वात् ॥४॥ 
द्यावापृथिवीलोक देवशक्तिका उत्पादक हुन् । यिनीहरू दुःखी नहुने, कार्यमा ढिलो नगर्ने आफ्ना 
संरक्षण शक्तिले प्राणीहरूको रक्षा गर्दछन् । दिनरात .दिव्यता सम्पन्न छन् । हामी यिनका अनुकूल 
रहाँ । द्यावापृथिवी दुवैले हामीलाई पापबाट मुक्त गरुन् । 

सङ्गच्छमाने युवती समन्ते स्वसारा जामी पित्रोरुपस्थे । 

अभिजिघ्रन्ती भुवनस्य नाभिं द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अभ्वात् ॥५॥ 
सै युवती देखिने यी दुवै दिदीबहिनीजस्ता आपसमा सहयोगी भएर पिताका नजिकै रहँदै 
भुवनको केन्द्रस्थल चुम्दछन् । द्यावापृथिवीले हामीलाई आपदबाट जोगाउन् । 

उर्वी सद्मनी बृहती क्रतेन हुवे देवानामवसा जनित्री । 

दधाते ये अमृतं सुप्रतीके द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अभ्वात् ॥६॥ 
श्रेष्ठ स्वरूप भएका द्यावापृथिवीले जलरूपी अमृत धारण गर्दछन् । यस्ता विशाल आश्रयरूप र 
सवैलाई उब्जाउने दुई लोक देवशक्तिलाई प्रसत्र गराउँछन् । त्यसका लागि उनीहरू देवशक्तिलाई 
यज्ञकार्यमा आह्वान गर्दछन् । द्यावापृथिवीले पापबाट जोगाउन् । 

उर्वी पृथ्वी बहुले दुरेअन्ते उप न्ुवे नमसा यञ्चे अस्मिन्। 

दधाते ये सुभगे सुप्रतूर्ती द्यावा रक्षतं पृथिवी नो अभ्वात् ॥७॥ 
सुन्दर स्वरूप र श्रेष्ठ दाताका रूपमा द्यावापृथिवीले सबैलाई धारण गर्दछन् । यस्ता विशाल, 
व्यापक, विभित्र आकारका र जसको सीमा अनन्त छ, ती द्यावापृथिवीलाई यमा विनम्र भावले 
हामी प्रार्थना गर्दछौं । उनीहरूले हामीलाई सङ्कटबाट जोगाउन् । 

देवान्वा यच्चकृमा कच्चिदाग सखायं वा सदमिज्जास्पति वा। 

हित इयं धीर्भूया अवयानमेषां च्यावा रक्षतँ पृथिवी नो अभ्वात् ॥५॥ । 

र हामीबाट देवशक्ति, मित्रजन अथवा समस्त जगत््का सृष्टिकर्ता परमेश्चरप्रति कुनै पाप कर्म 
भडहाल्यो भने त्यसको शमन गर्नका लागि हाम्रो विवेकवुद्धि सक्षम होस् । द्यावापृथिवीले पाप 
फमबाट हामीलाई रक्षा गरुन् । 

उभा शंसा नर्या ७ ७१ १५ ०५१०, गै । 

भूरि चिदर्य सुदास्तरायेषा मदन्त इषयम दवाः ददै हक 

मनुप्यका  एवं स्तुतियोग्य द्यावापृथिवी यी दुतै लोकले हामीलाई आश्रय दिइरहन्। 
दुवै संरक्षक द्यावापृथिवीले आफ्नो संरक्षक साधनले हामीलाई पोषण गरुन्। हे देवशक्तिहरू हो ! 
महान् विचार लिएर सहर्ष अन्न दान गर्ने बानी बसाइराख्नका लागि प्रशस्त धनसम्पदा पाउने हामी 
कामना गर्दछौं । 

७०   दिवै तदयोच अभिश्रावाय प्रथम सुमेधाः । 

पिता माता च रक्षतामवोभिः ॥१०॥ 

ममता बृद्धि भएका हामी ॥ ६० लोक र पुथिवीलोकको गरिमासित सम्बन्धित यो सत्य वाणी घोषणा 
गद्य । सँगकी रहने यी दबै लोकले हामीलाई अनिष्टबाट जोगाञन् । पितामातासरिका द्युलोक र 
,विवीले अरक्षण साधनबाट हामीलाई रक्षा गरुन् । 


१९९ 


इद द्यावापृथिवी सत्यमस्तु पितर्मातर्यदिहोपत्नुवे वाम्। 
भूत देवानामवमे अवोभिर्विद्यामेष वृजनं जीरदानुम्॥॥ ।  हामी स्तुति गर्दछौं 
हे पितामातासरिका द्यावापृथिवी ! तिमीहरू दुवैका निमित्त यस यज्ञमा हामी स्तुति गर्दछौँ। 


त्यसको प्रतिफल हामीलाई प्राप्त होस्। तिमीहरू दुवै देवत्वयुक्त संरक्षण साधनले हामीलाई रक्षा 
गर त्यसपछि अन्न, बल र दीर्घायु प्रदान गर । 


सूक्त १०६ 
क्षि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
आ न इडाभिर्विदथे सुशस्ति विश्वानरः सविता देव एतु। 
अपि यथा युवानो मत्सथा नो विश्व जगदभिपित्वे मनीषा ॥१॥ 
नाना रूपमा प्रशंसित कल्याणकारी सवितादेव अन्नयुक्त भएर हाम्रा यञ्चना आउछन् । हे वरुणदेव  
तिमी जुन रूपमा आनन्दित छौ, उसै किसिमले हाम्रा यज्ञमा आएर आफ्नो कृपाले हामीलाई र 
सम्पूर्ण विश्वलाई हर्षित गर । 
आनो विश्व आस्क्रा गमन्तु देवा मित्रो अर्यमा वरुण सजोषाः । 
भुवन्यथा नो विश्वे वृधासः करन्त्सुषाहा विथुरं न शवः ॥२॥ 


शत्रुमाथि आक्रमण गर्ने, परस्पर प्रीति भएका मित्र, वरुण र अर्यमादेव हामीनजिक आउन् र 
सकेसम्म हाम्रा प्रगतिमा सहायक होछन्। यी देवताहरू शत्रुलाई परास्त गर्नका लागि सामर्थ्यले 
युक्त होङन् र हाम्रो शक्ति क्षीण नगरुन्। 


प्रेष्ठ वो अतिथि गुणीषे४ग्निं शस्तिभिस्तुर्वणिः सजोषाः । 
असद्यथा नो वरुण सुकीर्तिरिषश्व पर्षदरिगूर्तः सूरिः ॥२॥ 


शत्रुसंहारक र सबैसित स्नेहपूर्वक व्यवहार गर्ने अग्निदेव अतिथिजस्तै पूज्य छन् । हामी स्तोत्रले 
उनलाई स्तुति गर्दछौँ । शत्रुमाथि आक्रमण गर्ने र ज्ञानसम्पन्न वरुणदेवले हामीलाई अन्न र यथोचित 
कोर्ति प्रदान गरुन् । 


उप व एषे नमसा जिगीषोषासानक्ता सुदुघेव धेनुः । 

समाने अहन्विमिमानो अर्क विषुरूपे पयसि सस्मिन्रुधन् ॥४॥ 
हे सम्पूर्ण विश्वका सञ्चालक देवशक्तिहरू हो  गाईबाट उततर दुधरूपी प्राणले सम्पूर्ण तेजको 
अनुभूति गर । असल दुधालु गाई गोठालाका नजिक गएभौँ मनोविकृतिरूपी शत्रुमाथि विजय प्राप्त 
गर्ने रहरले बिहान र बेलुकाका दुवै सन्ध्या कालमा तिमीहरूका नजिक हामी साधकहरू जान्छौँ । 

उत नो.हिर्बुध्न्यो३ मयस्कः शिशुँ न पिप्युषीव वेति सिन्धु । 

येन नपातमपां जुनाम मनोजुवो बृषणो यं वहन्ति ॥५॥ 
हे बिजुलीको रूपमा रहेका अग्निदेव । अन्तरिक्षका मेघबाट जल बर्साएर हामीलाई सुखी बनाङ। 
बालकलाई पालनपोषण गर्ने आमाझैँ नदीहरू पानीले छताछुल्ल भरिएर हाम्रा नजिक आउ्न्। 
८०३०५७७ भनेर हामी अग्निदेवलाई वन्दना गर्दछौँ । मनभैँ वेगवान् अश्वले उनलाई लिएर 

न्छन्। 


उत नई त्वष्य गन्त्वच्छा स्मत्सूरिभिरभिपित्वे सजोषाः । 
आ वृत्रहेन्द्रश्वर्षणिप्रास्तुविष्टमो नराँ न इह गम्या ॥६॥ 


ज्ञानीहरूसित स्नेहपूर्ण व्यवहार गर्ने त्वष्टदेव र मनुष्यलाई सन्तोष दिन वृत्रासुरको वध गरेर सर्वत्र 
प्रशंसनीय इन्द्रदेव हाम्रा यस यज्चमा आएर सत्कर्ममा सहायक होउन् । 


उत न ईं मतयोच३श्वयोगाः शिशुं न गावस्तरुण रिहन्ति । 
गाईले गी २।  जनयो न पलीः सुरभिष्टमं नराँ नसन्त ॥७॥ 
गर्दछन् । सन्तान २०५न चाका बुद्धिका धनी स्तोताहरू चिरयुवा इन्द्रदेवप्रति स्नेह पन 
तान्दछन्। रह पुरुषलाई तानेभझैँ हाम्रा स्तुतिले महायशस्वी इन्द्रदेवलाई 


उतनई आरती यृदसता  स्मद्रोदसी समनस 
पुषदश्वासो  सदन्तु। 
 मित्रजस्तै पारस्परिक स्नेह भएका, अचम्मका अश्च युक्त, मनको विचार 
२०० 





पु 


समान भएका, तेजस्वी, महान् सामर्थ्यसम्पन्न बडि. ण र द्यावापृथिवी स्थमा विराजमान 
सकका रूपमा हाम्रा नजिकै औन् । मरुत्गण र द्यावापृथिवी रथमा विराजमान भएर 

प्र बु यदेषाँ महिना चिकित्रे प्र युञ्जते प्रयुजस्ते सुवृक्ति 

अध यदेषां सुदिने न शरुविश्वमेरिणं प्रुषायन्त सेनाः ॥९। 
असल स्तुतिले हर्षित भएका मरुत्गण रथमा अश्च नार्दछन् । त्यसपछि दिउँसो सर्वत्र प्रकाश पुगेभेँ 
मरुत्का सेना सुख्खा भूमि जलले सिँचाइ गरेर उब्जाउ बनाउँछन् । यसो भएपछि यी मरुत्गणको 
ख्याति अझै बढ्छ। 

प्रो अश्चिनाववसे कृणुध्वं प्र पृषणं स्वतवसो हि सन्ति। 

अद्देषो विष्णुर्वात ग्रभुक्षा अच्छा सुम्नाय ववृतीय देवान्॥१०॥ 
हे मानिसहरू हो ! आफ्नो रक्षा गर्नका लागि अश्चिनीकुमार, पूषादेव, विद्वेषरहित विष्णुदेव, 
वायुदेव, क्रभुहरूका स्वामी आदि सबै देवताको स्तुति गर। हामी पनि सुख प्राप्तिका लागि 
देवताहरूको प्रार्थना गर्दछौँ । 

इयं सा वो अस्मे दीधितिर्यजत्रा अपिप्राणी च सदनी च भूयाः । 

नि या देवेषु यतते वसूयुर्विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥११॥ 
हे यञ्चदेव । तिमीहरूका तेजले देवताहरूलाई ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि प्रेरित गर्दछ। मानिसका 
अभिलाषा पूर्ण गर्ने र आवास प्रदान गर्ने त्यो दिव्य तेज हामी धारण गरौँ । त्यसबाट हामी राम्रो अन्न, 
उत्तम बल र लामो आयुको जीवन प्राप्त गर्न सकाँ । 

सूक्त  १०७ 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अन्न । छन्द  अनुष्टुप् उष्णिक बृहती गायत्री । 

पिठु नु स्तो्ष महो धर्माणं तविषीम्। यस्य त्रितो व्योजसावृत्रै विपर्वमर्दयत् ॥ 
जसका बलले तीनै लोकमा यशस्वी इन्द्रदेवले वृत्रासुरलाई टुक्र्याएर मारिदिए, उनै शक्तिशाली, 
सबैको पोषक र धारणकर्ता अन्नदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 

स्वादो पितो मधो पितो वयं त्वा ववुमहे। अस्माकमविता भव॥२॥ 
हे स्वादिष्ट, पालनकर्ता र मिठासपूर्ण रसले पोषण गर्ने अन्नदेव ! तिमीभित्र रहेको पोषक तत्त्व 
हामी धारण गर्दछौँ, तिमी हाम्रा पोषक हौ । म 

उप नः पितवा चर शिवः शिवाभिरूतिभिः । 

मयोभुरद्विषेण्यः सखा सुशेवो अद्वयाः ॥२॥ 
हे पालनकर्ता अन्रदेव । तिमी कल्याणकारी, सुखप्रद, विद्वेषरहित, मित्रजस्तै हितैषि, सम्मानपूर्वक 
सेवन गरिने र रिसडाहबाट मुक्त छौ। तिमी मङ्गलकारी संरक्षणयुक्त पोषक तत्त्वले युक्त भएर 
हामीसमक्ष ७४ब ५ तक बिदित दिवि वातह निता नाथ 

तव त्ये पितो रसा रजांस्यनु   दिवि वाता १ 
हे परिपोषक अन्नदेव । अन्तरिक्षमा वायु प्रतिष्ठित भएझैँ तिमीहरूको रस विभिन्न किसिमले 
सम्पूर्ण लोकमा विद्यमान छ। 

तव त्यै पितो ददतस्तव स्वादिष्ठ ते पितो। 


प्र स्वाद्यानो रसानां तुविग्रीवाइवेरते ॥५॥ 
हे परिपोषक अन्नदेव ! तिम्रा उपासक कृषकहरू तिमीबाट दानको वृत्ति ग्रहण गर्दछन् । तिम्रा 


साधकले तिम्रो पोषणशक्ति बढाउँछन् । तिम्रो रस सेवन गर्नेहरूको गर्धन बलियो हुन्छ र सर्वत्र 
विचरण गर्दछन् । 

त्वे पितो महानाँ देवानाँ मनो हितम्। क्त 
हे संघारकर कि हदन ठुला देवताको मन पनि तिम्रा लागि नै लोभिन्छ। तिम्रे पोषण र 
संरक्षण शक्तिले अहि नामको असुर मार्ने ठूलो काम इन्द्रदेवले गरेका थिए । 

अगा १७ जान्तिलातााय्था ॥७॥ 

  

हे बनन... अन्नदेव ! बादलको भरिपूर्ण र ककन तिमीसित पुगेपछि हाम्रो 
पोषणका लागि तिमी यस विश्वमा मनग्गे परिमाणमा उपलब्ध भर 


२०१ 








रकमका पनत राम रा एकन्ररुरुर पस रुरु पालमा 


नि. यदपामोषधीनां परिशमारिशामहे। वातापे पीव इद्धब॥०। 
जल र औषधिका तत्त्वले भरिपूर्ण सबै खालको अन्न हामीले ग्रहण गरेपछि ह शरार ! तिमीले यस 
पोषक अन्नले स्वस्थ र बलिष्ठ भइदेख । 


सत्ते सोम गवाशिरो यवाशिरो भजामहे। वातापे पीव इद्धव ॥९॥ गाईको 
सुखको रूपमा परिचित हे अन्नदेव ! जौ, गहुँ आदि खाद्यान्नका स! थमा गाईको दुध, घिउ आदि 
पौष्टिक पदार्थ खाएर हाम्रो शारीरिक स्वास्थ्य बलियो होस् । 


करम्भ ओषधे भव पीवो वृक्क उदारथिः । वातापे पीव इद्ध्व ॥१०॥ 
हे परिपक्व अन्नदेव ! तिमी पौष्टिक, आरोग्यप्रद र इन्द्रियको सामर्थ्य बढाउंछा । पाकेका अन्न सेवन 
गर्नाले हाम्रो शारीरिक स्वास्थ्यको उन्नति होस् । 


त॑ त्वा वय पितो वचोभिर्गावो न हव्या सुपूदिम । 

देवेभ्यस्त्वा सधमादमस्मभ्यं त्वा सधमादम् ॥११॥ यित 
हे पालनकर्ता इन्द्रदेव ! तिमी देवता र मनुष्य दुवै शक्तिलाई नै समान रूपले आनन्दित गराउँछा । 
प्रशंसित स्तोत्रले तिमीलाई गोठालाले गाई दुहेझैँ गरी दोहन गरोस् । 

सूक्त  १०० 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अग्नि इडा भारती त्वष्टा । छन्द  गायत्री । 

समिद्धो अद्य राजसि देवो देवैः सहस्रजित्। दूतो हव्या कविर्वह ॥१॥ 
हे सहस्रौँ शत्रु जित्ने इन्द्रदेव ! तेजस्वी रूपमा देवताहरूबाट तिमी प्रदीप्त भयौ । हे क्रान्तिकारी ! 
हामीबाट दिइएको आहुति दूतजस्तो बनेर तिमी देवतालाई पुन्याइदेछ । 

तनूनपादृत॑ यते मध्वा यज्ञ समज्यते । दधत्सहस्रिणीरिषः ॥२॥ 
हजारौँ किसिमका अन्नमा प्राणतत्त्व परिपोषित गर्दै स्वास्थ्यका संरक्षक, पूजनीय अग्निदेव 
यज्ञभूमिमा जान्छन् र हविष्यान्नमा मधुर रस सञ्चार गराउँछन् । 

आजुह्वानो न ईड्यो देवँ आ वक्षि यज्ञियान्। अग्ने सहस्रसा असि॥२।॥ निता 
हे अग्निदेव । तिमी हजारौँ किसिमका ऐश्वर्य र सम्पदा धारण गर्दछौ । त्यसैले हामीबाट बोलाइँदा  
अनेकौँ आदरणीय देवताहरूका साथमा हाम्रा यमा आइदेङ । 

प्रचीनं बर्हिरोजसा सहस्रवीरमस्तृणन्। यत्रादित्या विराजथ ॥४॥ 
हे आदित्यगण ! प्राचीन कालदेखि नै हजारौँ देवताहरूका साथ तिमीहरू विराजमान छौ । तिमीहरू 
बस्ने कुशको आसन तिमीहरूकै शक्तिले यजमानहरू ओझ्याउँछन् । 

विराद सम्राडविभ्वीः प्रभ्वीर्बह्वीश्व भूयसीश्च याः । दुरो घृतान्यक्षरन् ॥५॥ 
राजाजस्ता विराट्, व्यापक अधिकारयुक्त यज्ञदेवलाई सबैले घिउ वर्षा गराउँछन् । 

सुरुक्मे हि सुपेशसाधि श्रिया विराजतः । उषासावेह सीदताम् ॥६॥ म 
०५३१ अति राम्रो सजिएका छन्। हे देवीहरू हो ! तिमीहरू दुवै यस यञ्चका भूमिमा 
रहिंदेओ । 

प्रथमा हि सुवाचसा होतारा दैव्या कवी । यश नो यक्षतामिमम् ॥७॥ 
शुद्ध र स्पष्ट बोल्ने, दिव्य गुणयुक्त, मेधावी होताहरूले हाम्रो यज्ञ सम्पन्न गराछन् । 

भारतीडे सरस्वति या वः सर्वा उपन्नुवे । ता नश्वचोदयत श्रिये ॥८॥ 
हे भारती, इडा र सरस्वती ! तिमीहरू सबैलाई हामी निम्त्याउँछौँ । तिमीहरू तीनैले हामीलाई ऐश्वर्य 
र वैभवतर्फ प्रेरित गर । 

त्वष्य रूपाणि हि प्रभुः पशून्विश्वान्त्समानजे । तेषां न स्फातिमा यज ॥९॥ 
हे त्वष्टादेव ! स्वरूप प्रदान गर्नका लागि सक्षम तिमी ने पशुहरूका निर्माता पनि हौ, हाम्रा लागि 
पशुधन वृद्धि गराइदेछ । 

  उप त्मन्या वनस्पते पाथो देवेभ्यः सृज । अर्ग्निहव्यानि 

हे वनस्पति ! तिम्रा सामर्थ्यले हव्य पदार्थ उब्जार, ०७ ७०७ ३ १००, गी 

पुरोगा अगिनर्देवानां गायत्रेणु समज्यते । स्वाहाकृतीषु रोचते ॥११॥ 


देवताहरूका अगुवाजस्ता गायत्री मन्त्रको उच्चारणले शब्दसँगै दिइएको 
आहुतिले प्रज्वलित हुन्छन् । च्चारणले विभूषित अग्निदेव स्वाहा शब्दसँगै दिइ 


२०२ 








, सूक्त१०९ 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। 
युयोध्य१ स्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठा ते नमउक्रि विधेम॥१॥ 
दिव्य गुणले युक्त हे अग्निदेवे  सबै मार्ग जानेका हुनाले हामी याजकहरूलाई यज्ञको फल प्राप्त 
गराउनका लागि तिमी नै सन्मार्गतिर लैजा । हामीलाई कुटिल आचरण भएका शत्रु र पापबाट 
मुक्त राख । तिम्रा लागि स्तोत्र र नमस्कारको व्यवस्था गर्दछौँ । 
अग्ने त्वं पारया नव्यो अस्मान्त्स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । 
पूश्च पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तोकाय तनयाय शं यो ॥२॥ 
हे अग्निदेव  तिमी सधैँका नौला र अति प्रशंसनीय छौ । तिम्रो कृपाले मङ्गलकारी मार्गबाट हामी 
सबै खालका कठिन पाप र दुःखकष्टबाट मुक्त रहन सकौँ । यो धर्ती र बसेको ठाउँ हाम्रा लागि 
अति महान् छ । हाम्रा सन्तानका लागि तिमी सुखदायी बन । 
अग्ने त्वमस्मद्युयोध्यमीवा अनग्नित्रा अभ्यमन्त कृष्टीः । 
पुनरस्मभ्यं सुविताय देव क्षां विश्वेभिरमृतेभिर्यजत्र ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! यञ्चद्वारा हाम्रो रोग निवारण गर। यज्ञरहित मानिस सधैँ रोग र विकृतिले त्रस्त 
रहन्छन् । हे देवताहरू हो  तिमीहरूले अमसत्व प्राप्त गरेका छौ। सबै दिव्य गुण युक्त छौ, त्यसैले 
हाम्रो कल्याण गर्ने भावनाले सङ्गठित भएर यज्ञस्थलमा आइदेओ । 
पाहि नो अग्ने पायुभिरजस्रैरुत प्रिये सदन आ शुशुक्वान् 
मा ते भयं जरितारं यविष्ठ नूनं विदन्मापरं सहस्वः ॥४॥ 
हे अग्निदेव  निरन्तर आफ्ना संरक्षण शक्तिले हामीलाई रक्षा गर र हाम्रो प्रिय यज्ञमा आएर सर्वत्र 
प्रकाशमान भइदेङ  हे चिरयुवा अग्निदेव  तिम्रा स्तोताहरू सबै खालका भयबाट मुक्त रहन 
सनत्। हे बलले उब्जाइएका अग्निदेव  तिम्रा सामर्थ्यले अन्य सङ्कटका समयमा पनि हामी ढुक्क 
हुन सकौँ। 
मा नो अग्नेञव सृजो अघायाविष्यवे रिपवे दुच्छुनायै । 
मा दत्वते दशते मादते नो मा रीषते सहसावन्परा दा ॥५॥ 
हे बलवान् अग्निदेव ! पापका मूर्ति, अधर्मको अन्न खाने, सुख नाश गर्ने शत्रुका जिम्मामा 
हामीलाई नछोडिदेञ । दाँतले येक्ने सर्पजस्ता शत्रुका अधीनमा हामीलाई नपर र हिस्रक एवं लुटार 
असुरहरूका बन्धनमा पनि हामीलाई पर्न नदेछ । 
वि घ त्वावाँ ग्रतजात यंसद्गृणानो अग्ने तन्वे३ वरूथम्। 
 विश्वाद्रिरिक्षोरुत वा निनित्सोरभिट्ठुतामसि हि देव विष्पदट्॥६॥ 
हं यज्ञका लागि उत्पन्न अग्निदेव ! साधकहरूले तिम्रो उचित किसिमको प्रार्थना गर्दै शारीरिक 
दृष्टिले परिपुप्ट हुन्छन् । त्यसो भएपछि हिंस्रक एवं निन्दक दुष्ट व्यक्तिबाट तिनीहरू जोगिन्छन्। हे 
दिव्य गुणले सम्पन्न अग्निदेव ! दुष्ट बुद्धि भएका, दुष्ट व्यवहार भएका र दुष्कर्मले 
भरिएकाहरूलाई तिमी अवश्य पनि दण्डित गर्दछौ । 
त्वं तौं अग्न उभयान्तवि विद्वान्वेषि प्रपित्वे मनुषो यजत्र । 
अभिपित्वे मनवे शास्यो भूर्मर्मृजेन्य उशिग्भिर्नाक्र ॥७॥ 
है प्रशंसनीय अग्निदेव ! यञ्चप्रेमी र यज्ञविमुखहरूलाई राम्ररी चिनेर बिहानीपख तिमी 
मानिसहरूका नजिक पुग्दछौ । पराक्रमसम्पन्न हुनाले तिमी यज्ञमा उपस्थित भएका मानिसलाई 
क्रत्विकले यजमानलाई झैँ सन्मार्गतर्फ प्रेरित गर्दछौ । 
अवोचाम निवचनान्यस्मिन्मानस्य सूनुः सहसाने अग्नौ । 
वयं सहस्रमृषिभिः सनेम विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥८॥ 
उत्पत्ति गराउने र शत्रुको संहार गर्ने अग्निदेवलाई हामी सबै किसिमका स्तोत्रले प्रशंसा 
हामी, । हामी इन्द्रियरूपी क्रषिहरूलाई समर्थ बनाऔँ र अनेकौँ ऐश्वर्यको उपभोग गरौं । त्यसपछि 
 लाइ अन्न, बल र लामो आयु प्राप्त होस् । 


२०२ 


 २. ॥ ष्ु 





सूक्त  १९० 
व्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  बृहस्पति । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अनर्वाण वृषभ मन्द्रजिह् बृहस्पति वर्धया नव्यमकेँ । 
गाथान्यः सुरुचो यस्य देवा आशृण्वन्ति नवमानस्य मर्ता ॥१॥ 
नष्यहरू हो । द्वेषरहित, बलशाली, मंधुरभाषी, स्तुतियोग्य 
पमीय वचन सबै मानिस र देवताहरूले श्रद्धापूर्वक सुन्दछन् । हामी 


तमृत्विया उप वाचः सचन्ते सर्गो न यो देवयतामसर्जि । 

बृहस्पतिः सह्याञ्जो वरासि विभ्वाभवत्समृते मातरिश्वा ॥२॥ 

वत समयमा गरिएको स्तुति बृहस्पतिदेवले ग्रहण गर्दछन् । बृहस्पतिदेवले नयाँ सृष्टि गरेभेँ 
बन्न चाहने मानिसको उत्पत्ति गरे । ती वायुजस्ता गतिशील बहस्पतिदेव उत्तम वस्तुहरूका 


थ आफ्नो प्रचण्ड शक्तिले उत्पन्न भएका हुन् । 
उपस्तुति नमस उद्यति च श्लोक यंसत्सवितेव प्र बाहू। 

अस्य क्रत्वाहन्योई यो अस्ति मृगो न भीमो अरक्षसस्तुविष्मान् ॥२॥ 
बाहाँ फैलाएभौँ बृहस्पतिदेव याजकको स्तुति, अन्न र मन्त्र स्वीकार गर्दछन्। 
वको क्र्रतारहित कर्मले नै सूर्यदेव भयङ्कर सिंहजस्तो बलियो हुन्छन् । 

अस्य शलोको दिवीयते पृथिव्यामत्यो न यंसद्यक्षभृद्विचेताः । 


मृगाणां न हेतयो यन्ति चेमा बृहस्पतेरहिमायाँ अभि चून् ॥४॥ 

 पपतिदेवको कीर्ति द्युलोक र पृथिवीलोकमा सर्वत्र व्याप्त छ। शीघ्रगामी अश्वजस्तै ज्ञानीहरूको 
रणपोषण गर्ने, विशिष्ट ज्ञानले सम्पन्न यी बृहस्पतिदेव सबै लोकलाई सहयोग गर्नका लागि 
गन्मशील रहन्छन् । पशु संहार गर्ने हतियारभै बृहस्पतिदेवका अस्त्रहरू दिउँसो छल गर्ने कपदै 


असुरलाई संहार गर्दछन् । 
येत्वा देवोस्रिक मन्यमानाः पापा भद्रमुपजीवन्ति पञ्जाः । 
न ढृढ्येर अनु ददासि वाम बृहस्पते चयस इत्पियारुम् ॥॥ 
हे देवताहरू हो ! धनको घमन्ड गर्ने बुढो गोरुजस्ता जति पापी जीवित छन्, तिमीहरू त्यस्ती 
दुर्बुद्धिग्रस्तलाई ऐश्वर्य दिँदैनौ । हे बहस्पतिदेव ! तिमी सोमपान गर्नेहरूमाथि मात्रै आफ्नो कृपाकी 
वर्षा गराइराख । 
सुप्रैतुः सूयवसो न पन्था दुर्नियन्तुः परिप्रीतो न मित्रः । 
अनर्वाणो अभि ये चक्षते नोपीवृता अपोर्णुवन्तो अस्थुः ॥६॥ 
बृहस्पतिदेव सन्मार्गगामी र उत्तम अन्न हुने मानिसका असल पथप्रदर्शक हुन्। उनी दुष्ट निरन्तर 
गर्नेहरूका मित्र हुन् । जो निष्पाप भएर हामीतिर हेर्दछन्, ती अज्ञानरूपी अन्धकारले छोपिएका 
पनि अज्ञान त्यागेर ज्ञानमार्गमा अगाडि बढ्दछन् । 
संय स्तुभोवनयो न यन्ति समुद्र न स्रवतो रोधचक्राः । 


स विद्दौं उभयं चष्टे अन्तर्बृहस्पतिस्तर आपश्च गृच्नः ॥०॥ 

 भुस्वामीलाई असल भूमि प्राप्त हुँदा वा भुमरी पर्ने समुद्रलाई नदीको मिठो पानी प्राप्त हुँदा जस्ती 
आनन्द लाग्छ, त्यस्तै आनन्द असल वाणीयुक्त स्तोत्र पाउँदा बृहस्पतिलाई लाग्दछ । 

अभिलाषी, ज्ञानवान् बृहस्पतिदेव तट र जल दुवै हेर्दछन् । 
एवा महस्तुविजातस्तुविष्मान्बृहस्पतिर्वृषभो धायि देवः । 

स न स्तुतो वीरवद्धातु गोमद्विद्यामेषं वृज्न जीरदानुम् ॥०॥ 

प्रख्यात, शक्तिशाली, महिमायुक्त, सुखदायक बृहस्पतिदेवलाई हामी सबै प्रार्थना गर्छौं । उनले बौँ, 

सन्तानसहित गाई आदि धन प्रदान गरुन् । प्राप्त गर्न योग्य शक्तिले सम्पन्न र तेजस्वी देवतार्क 

ज्ञानले हामी सबै सम्पन्न बनौँ ।  


मधुर, तेजस्वी एवं 
मी तिनैको गुणगान गरौँ । 








॥ , हर 





. २०४ रि  








कदर सूक्त  १९१ 
क्रषि  अगस्त्य मैत्रावरुणि । देवता  अप्तृण ॥ महापंक्ति 
कढ्घतो नहनोज्यो सहीनकह। हु प्तृण सूर्या  छन्द  अनुष्टुप् महापंक्ति । 
द्वाविति प्लुषी इति न्यपदृष्य ॥१॥ 


कुनै बिखालु, कुने विषरहित, कुनै पानीमा बस्ने कम बिखालु प्राणी हुन्छन् । यी देखिने पनि हुन्छन् 
र नदेखिने पनि हुन सक्छन् । यस्ता दुवै खालका प्राणीले शरीरमा दुःख दिन्छन् । तिनीहरूको विष 
हामीभित्र फेलिन्छ । 

अदृष्यन्हन्त्यायत्यथो हन्ति परायती । 

अथी अबधघ्नती हन्त्यथो पिनष्टि पिषती ॥२॥ 
औषधिले अदृश्य जीवको विष समाप्त गर्दछ। कुटिएको, पिँधिएको औषधिले बिखालु प्राणका 
विष नष्ट गर्दछ । 

शरासः कुशरासो दर्भासः सैर्या उत । 

मौज्जा अदृष्य वैरिणाः सर्वे साक न्यलिप्सत ॥३॥ म 
बिखालु जीवहरूमध्ये कुनै काँसमा, कुनै कुशमा, कुनै सिरुमा रहन्छन् । कुनै नदी, पोखरीका 
किनारमा उम्रने घाँसमा, कुनै अन्य बोटबिरुवामा, कुनै वीरण नामका घाँसमा लुकेका हुन्छन् । यी 
सबै टाँसिने खालका हुन्छन् । 

नि गावो गोष्ठे असदन्नि मृगासो अविक्षत । 

नि केतवो जनानां न्यपदृष्य अलिप्सत ॥४॥ 
गाई अथवा अन्य पशुहरू आआफ्ना थलामा विश्राम गर्दा र मानिस थाकेर थान्को लागेका बेला 
यस्ता अदृश्य जीवहरू बाहिर निस्कन्छन् र उनीहरूमा बेरिन्छन् । 

एत उ त्यै प्रत्यदृश्रन्प्रदोषे तस्कराइव। अदृष्य विश्वदृष्यः प्रतिबुद्धा अभूतन ॥ 
चोरजस्ता बिखालु कीटाणु राति देखा पर्दछन् । आफू अदृश्य भए पनि यिनले अरूलाई देख्दछन् । 
हे मानिसहरू हो ! यिनीहरूबाट सावधान होओ । 

द्यौर्वः पिता पृथिवी  भ्रातादितिः स्वसा । 

अदृष्य विश्वदृष्यस्तिष सु कम् ॥॥ 
हे बिखालु अणुहरू हो ! तिम्रा पिता दिव्यलोक, जन्मदातृ पृथ्वी, सोम दाजु र देवमाता अदिति 
दिदीजस्ता हुन् । त्यसैले आफू नदेखिने भए पनि तिमीहरू सबैलाई देख्छौँ। त्यसो हुँदा तिमीहरू 
कसैलाई नसताईकन सुखपूर्वक विचरण गर । 

बेश्या बेद सीके १ 

अदुष्यः कि चनेह वः स सा हिँड्ने 
ढाडका सहाराले घिस्रँदै हिँड्ने, खुट्टाका बलले हिँड्ने, सियोले झै घोच्ने, अति विष भएका र 
नदेखिने यी सबै बिखालु जीवले एकै साथ हामीलाई दुःख नदिउन् । 

उत्पुरस्तात्सूर्य एति विश्वदृष्ये अदृष्टहा । 

अदृष्यन्त्सर्वोञ्जम्भयन्त्सर्वा र  श्र यातुधान्यः ॥० ॥ डन 
सबैले देख्ने र अदृश्य दोषको विकृति नाश गर्ने सूर्यदेव पूर्व दिशामा उदाउछन् । उनी सबै अदृश्य 


प्राणी र कुटिल चाल चल्ने सबै राक्षसी तत्वलाई हटाउँदै प्रकट हुन्छन् । 


उदपप्तदसौ सूर्य पुरु विश्वानि जूर्वन्। 
 अदुष्टहा॥९॥। 
अनेकौँ असिम प्ये वि सट सूर्यदेव माथि उद्दछन्। यिनको उदय भएपछि 


अनिष्टकारी बिखालु जीवहरू सबै लुक्न थाल्दछन् । 


सूर्ये विषमा सजामि दुति सुरावतो गहे। सो थि मधुला चकार ॥१०॥ 


हरिष्ठा मधु त्वा म 
मराति नो वय मरामारे अस्य योजन वप यस विषले सूर्यदेवलाई प्रभाव पार्दैन 


डामा नसालु १ घाममा रा गर्दछन् 
बेल... पाय राखे हार हुन्छन । अश्वमा चढेका सूर्यदेव त्यो विष निवारण गर्दछन् र 
मधुला विद्याले विषलाई अमृत बनाउँछन् । 


२०५ 


 











इयत्तिका शकुन्तिका सका जघास ते विषम्। सो चित्नुन 
मराति नो व्य मरामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला चकार ॥॥ 
कपिञ्जली नामका चरीले त्यो विष खाओस्। त्यसबाट छ पनि नमरोस् र हाम्रा लागि पनि  
प्रभाव समाप्त गराओस् । त्यसो भएपछि मधुला शक्ति विषबाट हुने मृत्यु दर्न सक्ने सिद्ध हुनेछ 
त्रिः सप्त विष्पुलिङ्गका विषस्य पुष्यमक्षन्। ताशिन्नु न मरन्ति 
नो वय मरामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला चकार ।१२॥ 
बिखालु फल खाने सानातिना चरीहरू एक्काईस किसिमका छन्। तर तिनीहरू विषले प्रभावित 
हुँदैनन्। यसै गरी हामी पनि विषबाट मृत्युरहित होऔँ। अश्चारूढ सूर्यले यो विष निवारण 
गरिदिएका छन् । मधुला विद्याले विषलाई अमृतमा बदलिदिन्छ। 
नवानां नवतीनां विषस्य रोपुषीणाम्। 
सर्वासामग्रभ॑ नामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला चकार॥१२३॥ 
विष निवारण गर्ने उनान्सय किसिमका औषधि हामी सबैले जानेका छौँ । तिनीहरूको उपयोगबाट 
सबै खालका विष निवारण हुन्छन्। अश्वारूढ, सूर्यले विष निवारण गरुन् र मधुला शक्तिले 
विषलाई अमृत बनाउन् । 
त्रिः सप्त मयूर्यः सप्त स्वसारो अग्नुवः । 
तास्ते विर्ष वि जभ्रिर उदक कुम्भिनीरिव ॥१४॥ 
हे विषबाट पीडित प्राणीहरू हो । आइमाईले घैँटामा पानी ल्याएझैँ एक्काईस पोथी मयुर तथा 
दिदीबहिनीजस्ता सात नदीहरूले तिम्रो विष निवारण गरुन् । 
इयत्तकः कुषुम्भकस्तक भिनद्ययश्मना। 
ततो विष प्र वावृते पराचीरनु संवतः ॥१५॥ 
यो बिखालु किरो अति सानो छ, यस्ता साना किराहरू हामीतिर आए भने हामी ढुङ्गाले कुच्याएर 
नरे मारिदिन्छौँ । तिनको विष अर्कै दिशामा जाओस्  
 प्रवर्तमानकः । 
वृश्चिकस्यारसं विषमरसं वृश्चिक ते विषम् ॥१६॥ 
पहाडबाट आउने न्याउरीले बिच्छीको विष प्रभावहीन पार्छ । त्यसपछि उ हे बिच्छी ! तेरा विषमा 
प्रभाव नै छैन भन्दछ । 
॥इति प्रथमं मण्डलम् ॥ 
पहिलो मण्डल सकियो 














त 
ओम् भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। 
कृठण्वेढु लु संहिता 
॥अथ द्वितीयं मण्डलम्॥ 


दोस्रो मण्डल 


सूक्त १ म 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  अग्नि । छन्द  जगती । 

त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद् भ्यस्त्वमश्मनस्परि। 

त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्व नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥१॥ म 
हे मनुष्यका स्वामी अग्निदेव ! तिमी द्युलोकबाट प्रकट भएपछि तुरुन्तै प्रकाशित भएकाले पवित्र 
छौ। तिमी जल, ढुङ्गा, वन र औषधिबाट उतन्न हुन्छौ । 

तवाग्ने होत्रै तव पोत्रमृत्वियं तव नेष्ट्र त्वमग्निदृतायतः । 

तव प्रशास्त्रै त्वमध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्व नो दमे ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! क्रत्विकहरूमा तिमी नै होता, पोता, नेष्टा, आग्नीध्र हौ । तिमी नै यज्ञको कामन गर्ने 
प्रशास्ता, अध्वर्यु र ब्रह्मा हौ । यज्चकर्ता गृहपति पनि तिमी नै ह्यै। 

त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः । 

त्वं ब्रह्मा रयिविद्ब्रह्मणस्पते त्वँ विधर्तः सचसे पुरन्ध्या ॥३॥ 
है अग्निदेव ! तिमी सज्जनहरूलाई प्रभावशाली नेतृत्व प्रदान गर्ने इन्द्र हौ । तिमी नै सबैका स्तुत्य, 

सर्वव्यापी विष्णु हौ। हे ज्ञानसम्पत्न अग्निदेव ! तिमी उत्तम ऐश्वर्यले युक्त ब्रह्मा हौ। विभिन्न 

प्रकारले वुद्धि धारण गरेका तिमी मेधावी हौँ । 

त्वमग्ने राजा वरुणो धृतव्रतस्त्वं मित्रो भवसि दस्म ईड्यः । 

त्वमर्यमा सत्पतिर्यस्य सम्भुजं त्वमंशो विदथे देव भाजयु ॥४॥ ०७ 
हे अग्निदेव  तिमी व्रत धारण गर्ने राजा वरुण हौ । दुष्टको नाश गर्ने र सबैले स्तुति गरिने 
मित्रदेवता पनि तिमी नै हौ । दान दिने, सर्वव्यापी र सर्वपालक अर्यमा तिमी नै हौ। सूर्य तिमी नै 
हँ, त्यसैले हे अग्निदेव ! दिव्य गुणले युक्त अभीष्ट फल हामीलाई प्रदान गर । 

त्वमग्ने त्वष्य विधते सुवीयं तव ग्नावो मित्रमह सजात्यम् । 

त्वमाशुहेमा ररिषे स्वश्व्यं त्व॑ नरा शर्धो असि पुरूवसुः ॥५॥ 


ह अग्निदेव ! साधकका लागि तिमी श्रेष्ठ पराक्रम प्रदान गर्ने त्वष्यदेव हौ। सबै स्तुतिहरू तिम्रै  


लागि हुन् । तिमी हाम्रा मित्र र् सजातीय हौँ । तिमी चाँडै नै उत्तम ऐश्वर्य प्रदान गर्ने हौ । हे अग्निदेव 
। तिमी मनुप्यलाई आश्रय प्रदान गर्ने महान् बली हौँ । 

त्वमग्ने रुद्रो असुरो महो दिवस्त्व शर्धो मारुतं पृक्ष ईशिषे। 

त्व वातैररुणैर्यासि शङ्गयस्त्व पूषा विधतः पासि नु त्मना॥६॥ हि 
हे अग्निदेव  तिमी द्वुलोकका प्राणदाता रुद्र हौ। अत्रका अधिपति तथा कालो हौँ। 
तिमी वायुसमान शीघ्रगामी अश्वमा आरूढ भएर, कल्याणको कामनाले गृहस्वामीकहाँ जान्छौ । 
तिमी पोषणकर्ता पुषादेव हौ, त्यसैले तिमी स्वयं नै मनुष्यको रक्षा गर्दछौ । 

त्वमग्ने द्रविणोदा क त्वं देवः सविता रलधा असि। 


। त्व पायुर्दमे यस्तेञविधत् ॥७॥ 
॥ अनिदेव । ते तस्व पार तिमी धन प्रदान गर्दछौ । तिमी रल धारण गर्ने सवितादेव हौ  


४ प्रजापालक अग्निदेव । तिमी नै धनको अधिपति भग हौ। जसले आफ्ना घरमा तिमीलाई 
प्रन्वलित गराइराख्दछ, तिमी त्यसलाई रक्षा गर । 
त्वामग्ने दम आ विशपतिं विशस्त्वा राजानं सुविदव्रमृज्जते । 


॥८॥ 
त पत्यसे त्य सहस्राणि शता दश प्रति॥५ मती 
॥ भनापालक पहल आफ्ना घरमा प्रकाशमान तथा शं अग्निका रूपमा 


२०७ 


ता शरम उमर  उयहराजरकाकक?८ उबिकक० 


र म्लमेर 





क 


तिमीलाई प्राप्त गरेका छन् । हे सुन्दर ज्वालायुक्त अग्निदेव ! तिमी सम्पूर्ण विश्वका स्वामी 
लाखौँ किसिमका फल प्रदान गर्दछौ । त  

त्वामग्ने पितरमिष्टिभिर्नरस्त्वां भ्रात्राय शम्या तनूरुचम् । 

त्वं पुत्रो भवसि यस्तेविधत्त्वै सखा सुशेवः पास्याधृषः ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी मनुष्यका पितृ हौ । मानिसहरू यञ्ञद्वारा तिमीलाई तृप्त गराउँछन् । तिमी शरीर 
तेजस्वी बनाइदिन्छौ, त्यसो हुनाले भ्रातृत्व प्राप्त गर्नका लागि मानिसहरू तिमीलाई प्रसन्न 
गराउँछन् । सेवा गर्नुपर्नेहरूका लागि तिमी पुत्र बनिदिन्छौ । तिमी मित्र, हितैषि र विघ्ननाशक बनेर 
हाम्रो रक्षा गर। . 

त्वमग्न क्रभुराके नमस्यपस्त्वं वाजस्यु क्रुमतो राय ईशिषे। 

त्व॑ वि भास्यनु दक्षि दावने त्वं विशिक्ुरसि यज्चमातनिः ॥१०॥ 
हे अग्निदेव । तिम्रो अत्यन्त तेजस्वी स्वरूप नजिकैबाट पनि स्तुति गर्न योग्य छ। तिमी प्रचुर अन्न 
आदि भोग्य सामग्रीयुक्त बलका स्वामी हौ र काठ जलाउँदै प्रकाशित हुन्छौ । तिमी दान दिनेहरूको 
यज्ञ पूर्ण गर्दछौ । 

त्वमग्ने अदितिर्देव दाशुषे त्वं होत्रा भारती वर्धसे गिरा । 

त्वमिडा शतहिमासि दक्षसे त्वं वृत्रहा वसुपते सरस्वती ॥११॥ 
हे अग्निदेव । तिमी दान दिनेहरूका लागि अदिति हौ । वाणीरूपी स्तुतिले विस्तृत भएका कारण 
होता र भारती हौ । सयौँ वर्षको आयु प्रदान गर्न सक्षम हुनाले इडा हौ। हे धनका स्वामी अग्निदेव 
। तिमी वृत्रहन्ता र सरस्वती हौँ । 

त्वमग्ने सुभृत उत्तम वयस्तव स्पाहँ वर्ण आ सन्दृशि श्रियः । . 

त्वं वाजः प्रतरणो बृहन्नसि त्वं रयिर्बहुलो विश्वतस्पृथुः ॥१२॥ 
हे अग्निदेव । तिमी सबैभन्दा ठूलो पोषक अन्न हौ। तिमीबाट नै स्वीकार गर्न योग्य र दर्शनीय 
ऐश्वर्य प्राप्त हुन्छ। तिमी सधैँ बढिरहने र महान् छौ । तिमी प्रचुर अन्न एवं ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । 

त्वामग्न आदित्यास आस्यंपै त्वां जिद्वां शुचयश्चक्रिरे कवे। 

त्वां रातिषाचो अध्वरेषु सञ्चिरे त्वे देवा हविरदन्त्याहुतम् ॥१२॥ 
हे दूरदर्शी अग्निदेव ! तिमी आदित्यहरूका मुख हौ । पवित्र देवगणका लागि तिमी जिह्वारूप हौ। 
दानशील देवगणले यज्ञमा तिम्रै आश्रय पाउँछन् र तिमीलाई अर्पित गरिएको आहुति ग्रहण गर्दछन्। 

त्वे अग्ने विश्वे अमृतासो अद्लुह आसा देवा हविरदन्त्याहुतम् । 

त्वया मर्तासः स्वदन्त आसुतिं त्वँ गर्भो वीरुधाँ जशिषे शुचिः ॥१४॥ 
हे अग्निदेव ! आपसमा झगडा नगर्ने, अमरत्व पाएका सबै देवताहरू तिम्रा मुखबाट नै हविष्यात्र 

ग्रहण गर्दछन् । तिम्रो आश्रय पाएर नै मानिसले अन्न आदि ग्रहण गर्दछन् । हे अग्निदेव ! तिमी 

रुखबिरुवा र वनस्पतिमा उर्जाका रूपमा विद्यमान रहेर अन्न आदि उपन्न गराउँछौ । 

त्वं तान्त्सं च प्रति चासि मज्मनाग्ने सुजात प्र च देव रिच्यसे। 

प॒क्षो यदत्र महिना वि ते भुवदनु द्यावापृथिवी रोदसी उभै ॥१५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी आफ्ना शक्तिले देवगणसित संयुक्त एवं पृथक् हुन्छौ र आफ्ना महान् गुण 
कारणले नै देवगणमा सबैभन्दा ठूला छौ। तिमीलाई अर्पित गरिएको जुनसुकै अन्न द्ुलोक  
पृथ्वीलोकमा विस्तृत गराउँछौ । 

ये स्तोतृभ्यो गोअग्रामश्चपेशसमग्ने रातिमुपसृजन्ति सूरयः । 

अस्माञ्च तांश्च प्र हि नेषि वस्य आ बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥१६॥ । 
हे अग्निदेव ! ज्ञानी स्तोतालाई गाई र घोडा आदि प्रशु दान गर्दछौ । दानीहरूका साथ हामीलाई 
पवित्र स्थलमा शीघ्र लगिदेङ । हामी वीर सन्तानका साथै यज्ञमा उत्तम स्तुति गर्दछौँ । 

सूक्त  २ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  अग्नि । छन्द  जगती । 

छ पक वर्षत नकैननकेल ७० ०, तना गिरा। 

समिधानं सुप्रयसं स्वर्णर द्युक्षे होतारं वृजनेषु धूर्षदम् ॥१॥ सम्पदाले 
हे. यासिकहरू हो  समिधाबाट प्रज्वलित हुने, उत्पन्न पदार्थहरूका ज्ञाता, उत्तम अर सम्पदाह 





२००८  





पी 


, सुखपूर्वक उद्देश्यसम्म पुन्याउने, सङ्ग्राममा बल प्रदान  
गराओ र हविष्यात्न समर्पित गरेर स्तुतिसहित पूजा गर । गर्ने र होतारूपी अग्निदेवलाई विस्तृत 


अभि त्वा नक्तीरुषसो ववाशिरेग्ने वत्सं न स्वसरेषु धेनवः 

दिवइवेदरतिर्मानुषा युगा क्षपो भासि पुरुवार सत ही म 
हे यित आफ ५१० ५०१७८७५ ३७ तिमीलाई नै खोज्दछौँ । धेरैले रुचाइएका 

स कज हुन्छौ युगाँदेखि ॥ 
छौ र दिउँसोजस्तै रातमा पनि प्रकाशित हुन्छौ । वै हक जन लत गहन सा 
, तँ देवा बुध्ने रजसः सुदंससं दिवस्पृथिव्योररति न्येरिरे। 

रथमिव वैद्य शुक्रशोचिषमगिनि मित्र न क्षितिषु प्रशंस्यम् ॥३॥ 
असल कर्म गर्ने, द्युलोक र पृथिवीलोकमा व्याप्त, असल ऐश्वर्यले युक्त रथका धनी, तेजस्वी 
ज्वालाले सम्पन्न, प्रजाहरूमा सर्वश्रेष्ठ, मित्रजस्तै प्रशंसनीय, अग्निदेवलाई देवगण सबै लोकमा 
स्थापित गराउँछन् । 

तमुक्षमाणं रजसि स्व आ दमे चन्द्रमिव सुरुचं ह्वार आ दधुः । 

पृश्न्याः पतरं चितयन्तमक्षभिः पाथो न पायुं जनसी उभे अनु ॥४॥ 
अन्तरिक्षबाट वर्षा गराउने, चन्द्रमाजस्तै उत्तम कान्तियुक्त, पृथ्वीमा सर्वत्र गमनशील, ज्वालामा 
देखिने, द्युलोक र पृथ्वीलोकमा पुलभैँ व्याप्त अग्निदेवलाई आफ्ना घरमा एकान्त स्थानमा 


मानिसहरू स्थापित गर्दछन् । 
स होता विश्व परि ॥ ७ ७ हव्यैर्मनुष क्रज्जते गिरा। 
हिरिशिप्रो वृधसानासु स्तृभिश्चितयद्रोदसी अनु ॥५॥ 


अग्निदेव होताका रूपमा सम्पूर्ण यज्ञस्थलमा सबै तिरबाट व्याप्त हुन्छन् । याजकहरू उनलाई 

।  हेविष्यात्र र स्तुतिले अलङ्कृत गर्दछन् । नक्षत्रहरूले आकाश उज्यालो पारेझैँ समिधाका बीचमा 
। तजस्वी ज्वाला बढ्दै अग्निदेव द्यावापृथिवीलाई उज्यालो पार्छन् । 
ं स नो रेवत्समिधानः स्वस्तये सन्ददस्वात्रयिमस्मासु दीदिहि। 

आनः कृणुष्व सुविताय रोदसी अग्ने हव्या मनुषो देव वीतये ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! हाम्रा लागि कल्याणकारी ऐश्वर्य प्रदान गर्दै दीप्तिमान भइदे । द्युलोक र पृथ्वीलाई 
हाम्रा लागि सुखदायी गरा र मानिसले प्रदान गरेको हविष्यान्न देवताकहाँ पुन्याइदेछ । 

दा नो अग्ने बृहतो दाः सहस्रिणो दुरो न वाजं श्रुत्या अपा वृधि । 
 प्राची द्यावापृथिवी व्रह्मणा कृधि स्वपर्ण शुक्रमुषसो वि दिद्युतु ॥७॥ 
हे अग्निदेव । हामीलाई हजारौँ किसिमका विभूति मनग्गे मात्रामा देछ । कीर्ति आर्जन हुने गरी अन्न 
प्राप्त गर्ने मार्ग देखाइदेङ । उषाहरूले तिमीलाई आदित्यजत्तिकै उज्यालो पार्दछन्। त्यसैले द्युलोक 
र पृथ्वीलाई ज्ञानका माध्यमबाट हाम्रो अनुकूल गराइदेछ । 

स इधान उषसो राम्या अनु स्वपर्ण दीदेदरुषेण भानुना। 

होत्राभिरगिनिर्मनुष स्वध्वरो राजा विशामतिथिश्वाररायवे ॥८॥ 
उषाकाल समाप्तिपछि प्रज्वलित अग्निदेव आफ्ना तेजले प्रकाशित हुन्छन्। ठूला याश्िक र 
प्रजाप्रेमी राजाजस्ता अगनदेव मानिसका स्तुतिले प्रशंसित र प्रिय अतिथिभझैँ पूजित हुन्छन् । 

एव नो अग्ने अमृतेषु पु पूर धीष्पीपाय बृहद्िवेषु मानुषा । 
९ दुहाना धेनुर्वुजनेषु कारवे त्मना शतिन पुरुरूपमिषणि ॥९॥ 
है अग्निदेव  तमी अत्यन्त तेजस्वी देवताहरूमा पनि सर्वश्रेष्ठ छा। मानव समुदायका बीचमा 
तानी स्तुतिले तृप्त हुन्छौ । याजकहरूका लागि तिमी कामधेनुजस्तै असङ्ख्य किसिमका धन 

न गर्दछौ  


वयमग्ने अर्वता वा सुवीयं ब्रहाणा वा चितयेमा जनाँ अति। 


अस्माक पञ्च कृष्टिपूच्चा स्वपर्ण शुशुचीत दुष्टरम् ॥१०॥ 
॥ अग्निदेव  हामी छु ज्ञानका माध्यमबाट समर्थ बनेर मानव समुदायमा उत्तम हुन सकौँ। 


स्तरीय, अनन्त र अर्काले पाउन नसकेको घन समाजका पाँचै वर्णमा सूर्यले किरण 
ऐपाइदिएभैँ हामी पुन्याउन सकौँ । 
२०९ 





स नो बोधि सहस्य प्रशंस्यो यस्मिन्त्युजाता इषयन्त सूर्य 
यमग्ने यञ्ञमुपयन्ति वाजिनो नित्ये तोके दीदिवांसं स्वे दमे ॥११॥ 
हे बलशाली अग्निदेव ! उत्तम कुलमा जन्मिएका ज्ञानीहरू यज्ञमा अन्नको कामना गर्दछन् । 
हामीजस्ता धनधान्यले सम्पन्न मानिसको इच्छा तिमीले जान्दछौ । प्रशंसनीय, पूजनीय र तेजस्वी 
हुनाले तिमीलाई सबैले आफ्ना घरमा प्रज्वलित गराउँछन् । 
उभयासो जातवेदः स्याम ते स्तोतारो अग्ने सूरयश्च शर्मणि। 
वस्वो रायः पुरुश्चन्द्रस्य भूयसः प्रजावतः स्वपत्यस्य, शग्धि नः ॥१२॥ 
हेज्ञान उत्पत्ति गराउने अग्निदेव ! हामी ज्ञानी स्तोताहरू तिमीसँग दुवै किसिमका सुखको कामना 
गर्दै तिमीमाथि आश्रित भएका छौँ । तिमी हाम्रा लागि उत्तम सन्तान, बस्न योग्य वास आदि असल 
सम्पत्ति प्रदान गर । 
येस्तोतृभ्यो गोञ्ग्रामश्चपेशसमग्ने रातिमुपसृजन्ति सूरयः । 
 अस्माञ्च तांश्च प्र हिनेषिवस्यआ बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥१२॥ 
हेउ । ज्ञानी स्तोतालाई राम्रा गाई र बलिया घोडासहितको धन तिमी प्रदान गर्दछौ । त्यसै 
गरी हामीलाई पनि गतिलो ऐश्वर्य प्रदान गर । यज्चम वीर सन्तानयुक्त भएर हामी तिम्रो स्तुति गरौँ। 
सूक्त  २ 
क्रषि  गुत्समद भार्गव शौनक । देवता  अग्नि त्वष्टा वनस्पति । छन्द  जगती । 
समिद्धो अग्निर्निहितः पृथिव्यां प्रत्सङ्विश्वानि भुवनान्यस्थात् । 
होता पावकः प्रदिवः सुमेधा देवान्यजत्वग्निरहन् ॥१॥ 
प्रदीप्त अग्निदेव पृथ्वीमा स्थापित भएर सन लोकमा व्याप्त हुन्छन्। असल बुद्धि भएका, 
पवित्रता प्रदान गर्ने, हविष्यात्न ग्रहण गर्ने र तेजस्वी अग्निदेवको पूजा गरौँ । 
नराशंसः प्रति धामान्यञ्जन् तिस्रो दिवः प्रति मह्दा स्वर्चिः । 
घृतप्रुषा मनसा हव्यमुन्दन्मूर्घन्यज्तस्य समन देवान् ॥२॥ त 
पृथिवी, अन्तरिक्ष र आकाश तीनै लोकलाई सबैबाट स्तुति गरिने अनिनदेवले प्रकाशित गराउँदै 


स्नेहयुक्त मनले हविष्यान्न ग्रहण गर्दछन् । उनी यज्ञस्थलमा आफ्नो दिव्य प्रभाव प्रकट गराउँछन्। 


ईडितो अग्ने मनस नो अईन्देवान्यक्षि मानुषात्पूर्वो अद्य। 

स आ वह मसरुतां शर्धो अच्युतमिन्द्र नरो बर्हिषदे यजध्वम् ॥२। 
हे पूज्य अग्निदेव ! हाम्रो हितका लागि, पूजा स्वीकार गरेर मनुष्यले भन्दा पहिले तिमी असल 
मनले देवताको पूजा गर । है अग्निदेव ! साम थ्यवान् मरुत्देव र परास्त नहुने इन्द्रदेवलाई 
ल्याइदेङ । हे मानिस हो ! यज्ञस्थलमा स्थापित अग्निदेवको उपासना गर । 


देव बर्हिर्वर्धघमानं सुवीरं स्तीर्ण राये सुभर वेद्यस्याम् । 

घृतेनाक्त वसवः सीदतेद विश्वे देवा आदित्या यशियासः ॥४॥ 
हे कुशमा स्थित अग्निदेव  तिमी यज्ञकुण्डमा बढिरहन्छौ, हामीलाई वीर सन्तान र उच्च स्तरको 
धन प्रदान गर । हे वसु, आदित्य र विश्वदेवहरू हो । घिउले सिञ्चित एवं ओछ्याइएका कुशमाथि 
तिमीहरू बस । 

वि श्रयन्तामुर्विया हृयमाना द्वारो देवीः सुप्रायणा नमोभिः । 

व्यचस्वतीर्वि प्रथन्तामजुर्या वर्ण पुनाना यशसं सुवीरम् ॥५॥ 
नमस्कारपूर्वक आह्वान गरिने , विस्तृत सुखदायी, दिव्य द्वारजस्ता, मानिसले सम्बन्ध गाँस्न खोज्ने,  
माग्छन् आश्रय, कहिल्यै वृद्ध नहुने यी अग्निदेव सुसन्तान र सुयश प्रदान गर्दै सधैँ 





बक तन्तु तत संवयन्ती समीची यञज्ञस्य पेशः सुदुघे पयस्वती ॥६॥ 

यञ्चका स्वरूपलाई सुन्दरता प्रदान गर्ने यी उषा र नक्ता देवीहरू लुगा बुनेको जस्तो शब्द गर्दछन्, । 
हाम्रा उत्तम कर्ममा प्रेरणा जगाउँदै पूजित हुन्छन् । यी देवीहरू तानिएको धागाको तान बुन्दै उत्त, 
गतिमा लाग्न हामीलाई योग्य बनाउँछन् र सबै किसिमका कामना पूरा गराउँदै अन्न र  आदि । 


साध्वपांसि सनता न उक्षिते उषासानक्ता वय्येव रण्विते। 
परिपूर्ण गराउँछन् । 
। 


२१० 


छ 





दैव्या होतारा प्रथमा विदुष्टर ग्रजु यक्षतः समूचा वपुष्टरा। 
देवान्यजन्तावृतुथा समञ्जतो नाभा पृथिव्या अधि सानुषु त्रिषु ॥७॥ 
दिव्य होताहरू अग्रणी, विद्वान् र रू पवान् छन् । उनीहरू क्रचाको माध्यमबाट सरलतापूर्वक देवयज्ञ 
सम्पन्न गर्दछन् । पृथ्वीकेन्द्रमा उनीहरू तीनै एकत्रित हुन्छन् । 
सरस्वती साधयन्ती धियं न इडा देवी भारती विश्वतूर्तिः । 
तिस्रो देवी स्वधया बहिरिदमच्छिद्र पान्तु शरण निषद्य ॥८॥ 
अनेकोँ सद्गुणहरूले सम्पन्न इडा, भारती र सरस्वती यी तीन देवीहरू हाम्रा यस यज्ञमा उपस्थित 
रहेर आआफ्ना धारणाशक्तिबाट यस यञ्ञलाई संरक्षित गरुन्  
पिशङ्गरूपः सुभरो वयोधा श्रुष्ठी वीरो जायते देवकाम । 


प्रजा त्वष्य वि ष्यतु नाभिमस्मे अथा देवानामप्येतु पाथ ॥९॥ 
अग्निरूपी त्वष्यदेवले हामीलाई 


लाई श्रेष्ठ सन्तान प्रदान गरुन् । त्यो सन्तान सुनौलो कान्ति भएको, 
अत्यन्त हुट्पुष अन्न र पराक्रम धारण गर्ने, लामो आयु भएको, वीर, असल बुद्धिमान्, गुणको 
कामना गर्ने र देवताहरूले देखाएका बायमा लाग्ने पुत्र होस् । 

वनस्पतिरवसृजन्नुप स्थादग्निहविः सूदयाति प्र धीभिः । 

त्रिधा समक्त नयतु प्रजानन्देवेभ्यो दैव्यः शमितोप हव्यम् ॥१०॥ 
वनस्पतिबाट आफ्नो प्रकाश फैलाउँदै अग्निदेव हामीकहाँ आएर स्थिर होञन्। यी अग्निदेव 
आफ्ना शक्तिले हविष्यान्न पकाउँछन् । दिव्य गुणसम्पन्न र शान्त स्वभाव भएका अग्निदेवले तीन 
प्रकारले तयार हविष्यान्न देवताकहाँ पुन्याङन् । 

घृत मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्धृते श्रितो घृतम्वस्य धाम । 

अनुष्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥११॥ 
अग्निदेवको मुख्य आश्रयस्थल घिउ हो । त्यसैले यिनलाई घिउले सिञ्चित गरिन्छ। हे बलशाली 
अग्निदेव  स्नेहपूर्वक समर्पित गरिएको आहुति सबै देवतालाई पुन्याइएर प्रसन्न गराउ । 

म सूक्त  ४ 
हव लिनको  सोमाहुति यथ? ७. पि । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
वः  शामग्निम तन प्रयसम्। 

मित्रइव यो  भूदेव आदेवे जने  ॥१॥ 
हे याजकहरू हो ! दिव्य गुणसम्पन्न, उत्पत्न भएका सबै पदार्थका ज्ञाता र मानिसदेखि 
देवतासम्मका लागि अग्निदेव सूर्यजस्तै आधार हुन् । प्रकाशित, पापनाशक, अतिथिभैँ पूज्य र 
सबैलाई प्रसन्न गराउने अग्निदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 

इमं विधन्तो अपां सधस्थे द्वितादधुर्भुगवो विक्ष्वाश्योः । 

एष विश्वान्यभ्यस्तु भूमा देवानामग्निररतिर्जीराश्वः ॥२॥  
अग्निविद्याको ज्ञान हुनेहरूले विशेष उपायले अन्तरिक्षका जलमा र पृथ्वीवासी मानिसका बीचमा.  
अग्निदेवलाई स्थापित गराए । समस्त ऐश्वर्य र ढ्रुतगामी अश्वका स्वामी अग्निदेवले सबै सामर्थ्यवान् 
शत्रु परास्त गरुन् । 

अगिनै देवासो मानुषीषु विष्कु प्रियं धुः क्षेष्यन्तो न मित्रम्। 

स दीदयदुशतीरूर्म्या आ दक्षाय्यो यो दास्वते दम आ॥२॥ 
यात्रामा जाने मानिसले आफन्तलाई घरको हेरचाह गर्न खयएभैँ प्रिय तथा हितकारी अग्निदेवलाई 
देवताहरूले मानव प्रजाका बीचमा फिलेलेनकन हीमक 

रण्वा स्वस्येव पुष्टि स यानस्य दक्षोः । 

बियो भरिप्रदोषधीषु जिल्वामत्यौ न रथ्यो दोधवीति वारान् ॥४॥ 
काठ आदि भस्म गरेर बढ्ने अग्निदेवको तेज सबैका लागि स्वस्थ शरीरजस्तै आनन्द र रमाइलो 
लाग्ने हुन्छ। बोटबिरुवाले धारण गरेका अग्निदेवको ज्वाला रथमा नारिएका घोडाले पुछरका रौँ 
हल्लाएभैँ हल्लिँदै देखिन्छन् । 


२११ 














आ यन्मे अभ्वं वनदः पनन्तोशिग्भ्यो नामिमीत वर्णम्। 

स चित्रेण चिकिते रंसु भासा जुजुवाँ यो मुहुरा युवा भूत्॥ २५ । 
अग्निदेवको महिमा गाउनेहरू र अग्निदेवको कामना गर्ने स्तोतालाई ०० ५०७ आफ्नो तेज प्रदान 
५ । हव्य समर्पित गर्दा आफ्नो अति मनोहर स्वरूप देखाउँदै बारम्बार बुढो र तन्नेरी हुने 
ग छ्न् । 

आ यो वना तातृषाणो न भाति वार्ण प॒था रथ्येव स्वानीत्। 

कृष्णाध्वा तपू रण्वश्चिकेत द्यौरिव स्मयमानो नभोभिः ॥६॥ 
तिर्खाएकाले पानी खाएभझैँ तीव्र गतिमा वन डढाउने अग्निदेव, रथ तान्ने घोडाको जस्ती शब्द 
गर्दछन् । कालो, ध्वाँसे बाटोबाट हिँड्ने, सबैलाई तताउने, रमणीय अग्निदेव आकाशमा नक्षहरूझँ 
सुन्दर देखिन्छन् । 

स यो व्यस्थादभि दक्षदुर्वी पशुर्नैति स्वयुरगोपाः । 

अग्नि शोचिष्माँ अतसान्युष्णन्कृष्णव्यधथिरस्वदयन्न भूम॥७॥ 
विभिन्न रूपले विश्वमा व्यापक भएर विशाल पृथ्वीका पदार्थ डढाउने तेजस्वी अग्निदेव दुःखदायी 
काँडा, सुकेका दाउरा, पातपतिङ्गर आदि आफ्ना ज्वालाले जलाउँदै गोठालो बिनाको छाडा पशु 
जताततै जान्छन् । 

नूते पूर्वस्यावसो अधीतौ तृतीये विदथे मन्म शंसि। 

अस्मे अग्ने संयद्दीर बुहन्त क्वुमन्त वाजं स्वपत्यं रयिँ दा ॥५॥ 
हे अग्निदेव । पहिलेपहिले तिमीले हाम्रो रक्षा गयौ, त्यसैले हामी फेरि दोहोन्याई तेहस्याई तिम्रो 
स्तोत्र उच्चारण गर्दै त्यसलाई स्मरण गर्दछौँ । हे अग्निदेव ! हामीलाई तिमी असल धन र महान् 
कोर्तियुक्त सन्तान प्रदान गर् । 

त्वया यथा गृत्समदासो अग्ने गुहा वन्वन्त उपराँ अभि प्युः । 

 सुवीरासो अभिमातिषाहः स्मत्सूरिभ्यो गृणते तद्वयो धाः ॥९॥ 
। हे अग्निदेव ! गुफामा बसेका निरहङ्वकारी स्तोता क्रषिलाई उत्तम सन्तान प्रदान गरेर तिमीले आफ्नो 
 संरक्षण प्रदान गस्यौ। उसै गरी हामीले ज्ञानपूर्वक गरेका स्तुतिबाट हामीलाई उत्तम धन दिँदै 
संरक्षण प्रदान गर । 
सूक्त  ५ 
क्रषि  सोमाहति भार्गव । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टप्। 

होताजनिष्ट चेतनः पिता पितृभ्य डतये। 

प्रयक्षञ्जेन्यें वसु शकेम वाजिनो यमम् ॥१॥ 
शरीरमा चेतना उत्पन्न गराउने होता एवं पितारूपी अग्निदेव पितृको रक्षा गर्नका लागि उत्त्न 
भएका थिए । हामीलाई पनि बलशाली, पूजनीय, रक्षासाधनले सम्पन्न र विजय गराउन सक्ने धन 
प्रदान गर्नका लागि यिनी समर्थ होछन् । 

आ यस्मिन्त्सप्त रश्मयस्तता यज्ञस्य नेतरि । ! 

मनुष्वद्दैव्यमष्टम पोता विश्व तदिन्वति ॥२॥ 
यञ्चका नायकरूपी अग्निमा सात रश्मि व्याप्त छन् । पवित्र गराउने अग्निदेव मानिसझैं यञ्चका 
आठौँ स्थानमा पूर्ण रूपले व्याप्त हुन्छन् । 

दधन्वे वा यदीमनु वोचद्ब्रह्माणि वेरु तत्। 

परि विश्वानि काव्या नेमिश्चक्रमिवाभवत् ॥३॥ 
अग्निदेवलाई लक्ष्य गरेर यस यज्ञमा मन्त्रोच्चारण गर्दै हविष्यान्न समर्पित गरिएको कुरो अग्दिदेव 
जान्दछन् । धुराका चारैतिर चक्र घुमेझैँ अग्निदेवका वरिपरि स्तुति घुम्दछन् । 

साक हि शुचिना शुचिः प्रशास्ता ५५१०५॥ नाजनि। 

विद्दाँ अस्य व्रता धुवा वयाइवानु रोहते ॥४॥ 
उत्तम शासन गर्ने अग्निदेव शुद्ध गराउने पवित्र कर्मका लागि उत्पन्न भए । अग्निदेवको सनातन 


स्वरूप जानेका व्यक्तिको उन्नति रुखका हाँगा बढेझैँ निरन्तर हुन्छ र क्रमैसँग र उच्च 
पुग्दछ। 


२१२ 











शि २. 


ता अस्य वर्णमायुवो नेष्टुःसचन्त धेनवः । 

कुवित्तिसृभ्य आ वर स्वसारो या इद ययुः ॥५॥ 
नेतारूपी अग्निदेवका तीनै रूपलाई तेजस्वी गराउनका लागि दिदीबहिनीजस्ता औँलाले आपसी 
प्रेमपूर्वक प्रज्वलित गर्दछन् । अग्निदेवले मानिसलाई दुधालु गाईले झैँ सुखी गराउँछन् । 

यदी मातुरुप स्वसा घृतं भरन्त्यस्थित । 

तासामध्वर्युरागतौ यवो वृष्टीव मोदते ॥६॥ 
मातारूपी वेदीका नजिकै दिदीबहिनीजस्ता औँलाहरूले घिउ भर्दछन् । अग्निदेवका नजिकै औँला 
पुग्दा अध्वर्युहरू वर्षाको पानी पाएको अन्नजस्तै प्रसत्र हुन्छन् । 

स्वः स्वाय धायसे कृणुतामृत्विगृत्विजम् । 

स्तोमं यश चादरं वनेमा ररिमा वयम् ॥७॥ 
अग्निदेव असल कार्यका निमित्त समार्थ्य प्रदान गर्नका लागि क्रत्विकजस्तै छन्। हामी 
क्र्विकरूपी अग्निदेवका निम्ति स्तोत्र उच्चारण गर्दै हविष्यान्न समर्पित गरौँ । 

यथा विट्वाँ अरङ्रहि र्रद्विश्वेभ्यो यजतेभ्यः । 

अगमन्ने त्वे अपि यं यज्ञ चकृमा वयम् ॥८॥ 
हे अग्निदेव ! ज्ञानी मानिसले सबै देवतालाई राम्ररी सन्तुष्ट गराएझैँ हामी जुन यज्ीय कार्य सम्पत्न 
गर्दछौँ, ती तिम्रो सन्तुष्टिका लागि होञन् । 

 सूक्त६ 
क्रषि  सोमाहुति भार्गव । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 

इमां मे अग्ने समिधमिमामुपसदं वनेः । इमा उ षु श्रुधी गिर ॥१॥ 
हे अग्निदेव । तिमी हाम्रो समिधा र आहुति स्वीकार गर्दै हाम्रो स्तोत्र राम्ररी सुन । 

अया ते अग्ने विधेमोर्जो नपादश्वमिष्टे। एना सूक्तेन सुजात ॥२॥ 
हे अक्षय शक्तिसम्पन्न, ट्रुतगामी साधनमा गति प्रदान गर्ने, उच्च ख्याति पाएका अग्निदेव ! हाम्रा 
यस क्रिया र सूक्तबाट तिमी प्रसन्न होङ । 

त॑ त्वा गीर्भिर्गिर्वणसं द्रविणस्युँ द्रविणोदः । सपर्येम सपर्यवः ॥२ ॥ 
हे ऐश्वर्यप्रदायक अग्निदेव  हामी तिम्रो प्रतिष्ठा चाहन्छौँ । तिम्रा स्तुत्य धन प्रदान गर्ने स्वरूपलाई 
हामी स्तुति गर्दै पूजा गर्दछौँ । 

स बोधि सूरिर्मघवा वसुपते वसुदावन्। युयोध्य१स्मद् द्वेषासि॥४॥ 
हे ऐश्व्यप्रदाता धनाधिपति अग्निदेव ! तिमी ऐश्वर्यवान् तथा ज्ञानवान् हुनाले हाम्रो कामना बुझेर 
हामीमाथि डाह गर्ने हाम्रा शत्रु पर धपाङ । 

स नो वृष्टि दिवस्परि स नो वाजमनर्वाणम्। स न सहस्रिणीरिषः ॥५॥ 
अन्तरिक्षबाट अग्निदेव हाम्रा लागि वर्षा गराङन् । उनले हामीलाई असल बलर हजारौँ किसिमका 


अन्न प्रदान गरुन् । 


ईडानायावस्यवे यविष्ठ दूत नो गिरा। यजिष्ठ होतरा गहि॥६ ॥ 
हे बलशाली र अत्यन्त प्रशंसनीय, दुष्टलाई दुख दिने, होतारूपी अग्निदेव ! तिम्रै संरक्षणका 


कामनाले स्तोत्ररूपी वाणीले हामी तिम्रो पूजा गर्दछौँ । त्यसैले तिमी हामीकहाँ आउ । 


अन्तर्हाग्न ईयसे विद्वाञ्जन्मोभया कवे। दूतो जन्येव मिन्र्यः ॥७॥ 
हे मेधावी अग्निदेव । तिमी मानिसको मनरूपी आकाशमा रहनाले मानिसको दुवै जन्मका 


विषयमा जान्दछौँ । तिमी सबैको हितकारी मित्रजस्तै छौं । 
स विद्दौँ आ च पिप्रयो यक्षि चिकित्व आनुषक्। आ चास्मिन्सत्सि बिषि॥ 
है अग्निदेव  तिमी ज्ञानी हुनाले हाम्रो कामना पूरा . तिमी चैतन्ययुक्त हुनाले हाम्रो हविष्यान्न 


क्रमेसित देवताकहाँ पुन्याएर हाम्रा यज्ञमा प्रतिष्ठित होङ । 


२१३ 





सूक्त  ७ 
क्रषि  सोमाहति भार्गव । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
श्रेष्ठ यविष्ठ भारताग्ने द्युमन्तमा भर । वसो पुरुस्पृह रयिम् ॥१॥ 
हे अत्यन्त बलशाली अग्निदेव । तिमी सबैका पालक र सुख प्रदाता र आश्रयदाता हौ । महान् 
तेजस्वी तथा सबैबाट खोजिने ऐश्वर्य हामीलाई मनग्गे मात्रामा देउ । 
मा नो अरातिरीशत देवस्य मर्त्यस्य च। पर्षि तस्या उत द्विषः ॥२॥ 
हे अग्निदेव । देवता र मानिसहरूका शत्रुले हामीमाथि अधिकार जमाउन नपाउन् । त्यसका लागि 
शत्रुबाट हामीलाई जोगाङ । 
विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्याइव । अति गाहेमहि द्विषः ॥२॥ 
हे अग्निदेव । बलियो धारो भएका पानीले ठूलो ढुङ्गो कटेझैँ तिम्रो संरक्षण पाएर रिस गर्ने 
शत्रुहरूलाई हामी जिल सकाौँ। 
शुचिः पावक वन्द्योजग्ने बृहद्वि रोचसे । त्वं घृतेभिराहुतः ॥४॥ म 
हे पवित्रता प्रदान गर्ने अग्निदेव ! तिमी पवित्र तथा वन्दना गर्नयोग्य छै । तिमी घिउका आहुतिले 
ज्यादै प्रकाशित हुन्छौ । 
त्वं नो असि भारताग्ने वशाभिरुक्षभिः । अष्यपदीभिराहुतः ॥५॥ 
हे मनुष्यको हित गर्ने अग्निदेव  हाम्रा सुन्दर गाई, गोरु र ब्याउने पशुबाट पनि तिमी पूजित भएका 
छौ। 
द्रवन्नः सर्पिरासुतिः प्रलो होता वरेण्यः । सहसस्पुत्रो अद्धुतः ॥६॥ 
समिधा अग्निदेवको भोजनरूपी अन्न हो। त्यसमा घिउको सेचन छ, सनातन र वरणयोग्य 
होताजस्ता अग्निदेव बलले उपत्न हुनाले अत्यन्त सुन्दर छन् । 
सूक्त  ८ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
वाजयन्निव नू रथान्योगाँ अग्नेरुप स्तुहि। यशस्तमस्य मीढहुषः ॥१॥ 
हे मानिसहरू हो । अत्यन्त यशस्वी र सबैका सुखदायक अग्निदेवलाई धनधान्यका कामनाले रथ 
राम्ररी सिँगारेझैँ स्तुतिसहित पूजा गर । 
यः सुनीथो ददाशुषे जुर्यो जरयन्नरिम् । चारुप्रतीक आहुतः ॥२॥ 
नेतृत्व प्रदान गरेर उचित बाटामा लगाउने, अविनाशी, उच्च पराक्रम गर्ने, शत्रुनाशक र दानशील 
अग्निदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 
यउ क्रिया दमेष्वा दोषोषसि प्रशस्यते । यस्य व्रत न मीयते ॥३॥ 
सबै घरमा आफ्नै कान्तिले प्रतिष्ठित, दिनरात प्रशंसाका लागि योग्य र निरन्तर आफ्नो व्रत 
अखण्डित राख्ने अग्निदेव पूज्य र प्रशंसनीय छन् । 
आ यः स्वपर्ण भागुना चित्रो विभात्यर्चिषा । अञ्जानो अजरैरभि ॥४॥ 


सूर्यबाट द्युलोक प्रकाशित भएझैँ अविनाशी, आश्चर्यकारक अग्निदेव आफ्नो ज्वाला प्रकट गरेर 
सर्वत्र प्रकाशित हुन्छन् । 





अत्रिमनु स्वराज्यमग्निमुक्थानि वावुधुः । विश्वा अधि श्रियो दधे ॥५॥ 


शत्रुनाशक र सुशोभित अग्निदेव स्तुतिले अत्यन्त तेजोमय हुँदै सम्पूर्ण ऐश्वर्य धारण गरेर रमाइला 
हुन्छन् । 





अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्थ देवानामूतिभिर्वयम् । 
अरिष्यन्तः सचेमद्यभि ष्याम पृतन्यतः ॥६॥ 


अग्नि, इन्द्र आदि अन्य देवताहरूको संरक्षण पाएर उचित 
नखिइँदै हामी शत्रुलाई पराजित गरौँ । ॥ रूपमा सुरक्षित भएपछि आफू कहिल्यै 


 ७ 


२१४ 








सूक्त  ९ 
क्रषि  पट ७७ भार्गव शौनक । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 
नि होता होतृषदने विदानस्त्वेषो दीदिवाँ असदस्सुदक्षः । 
अदब्धव्रतप्रमतिर्वसिष्ठः सहस्रम्भरः शुचिजिहः्वो अग्नि ॥१॥ 
अग्निदेव होता, मेधावी, प्रदीप्त, पोषक, बलशाली, तेजस्वी, नियमपालक, आश्रयदाता र 


सत्यवक्ता हुन् । त्यसैले उनी हजारौँका लागि पालनपोषण गर्न समर्थ छन्  त्यस्ता अग्निदेव 
होताका घरमा प्रतिष्ठित होङन् । । 


त्व दूतस्त्वसु नः परस्पास्त्वं वस्य आ वृषभ प्रणेता । 
अग्ने तोकस्य नस्तने तनूनामप्रयुच्छन्दीद्यद्वोधि गोपाः ॥२॥ 
हे बलशाली अग्निदेव  तिमी नै हाम्रा दूत तथा तिमी नै हाम्रा रक्षक है । तिमी धन प्रदाता हुनाले 
हाम्रा सन्तानलाइ अल्छ्याइबाट मुक्त गर र कीर्तिसम्पत्र बनाएर कुलको विस्तार गराछ। तिमी 
उचित किसमले प्रज्वलित भएर हाम्रो शरीरको रक्षा गर । 
विधेम ते परमे जन्मन्नग्ने विधेम स्तोमैरवरे सधस्थे। 
यस्माद्योनेरुदारिथा यजे त॑ प्र त्वे हवीषि जुहुरे समिद्धे ॥३॥ 
हे अग्निदेव  तिम्रो उत्पत्तिस्थान द्युलोकमा हामी स्तुति  र पूजा गर्दछौँ। द्युलोकभन्दा तल 
अन्तरिक्षमा स्तुतिवचनले तिम्रो पूजा गर्दछौँ । तिमी प्रकट भएको पुथ्वीलोकमा यज्ञमा प्रज्वलित 
भएपछि हविष्यान्न समर्पित गर्दै हामी तिम्रो पूजा गरौँ  
अग्ने यजस्व हविषा यजीयान् श्रुष्ठी देष्णमभि गृणीहि राधः । 
त्वं ह्यसि रयिपती रयीणां त्वं शुक्रस्य वचसो मनोता ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी ठूला याञ्चिक हौ । त्यसैले स्वीकार गर्ने योग्य उपयुक्त पदार्थ एवं धन हामीलाई 
चाँडै प्रदान गर । तिमी धनका स्वामी हौँ, हाम्रो स्तुति सुनिदेङ । 
उभयं ते न क्षीयते वसव्यं दिवेदिवे जायमानस्य दस्म । 
कृधि क्वुमन्तं जरितारमग्ने कृधि पति स्वपत्यस्य राय ॥५॥ 
हे दुःखनाशक अग्निदेव ! तिमीबाट प्रदान गरिएका दुवै किसिमका धन कहिल्यै नष्ट हुँदैनन् । 
त्यसैले स्तोतालाई यशस्वी बना र असल सन्तानरूपी धन प्रदान गर । 
सैनानीकेन सुविदत्रो अस्मै यष्य देव आयजिष्ठः स्वस्ति । 
अदब्धो गोपा उत नः परस्पा अग्ने द्युमदुत रेवद्दिदीहि॥६॥ 
हे अग्निदेव  तिमी आफ्ना तेजस्वी ज्वालाले हामीलाई उत्तम ऐश्वर्ययुक्त गराञछ। तिमी कसैबाट 
पनि अपहेलित नहुने, उत्तम याञ्चिक, देवताहरूका पोषक र सङ्कटबाट मुक्त गराउने ठूला रक्षक हौ । 
तिमी तेजस्वी, ऐश्वर्यवान् र कल्याणकारी रूपमा सर्वत्र प्रकाशित होङ । 
सूक्त  १०  
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
जोह्त्रो अग्नि प्रथमः पितेवेडस्पदे मनुषा यत्समिद्धः । 
श्रियं वसानो अमूतो विचेता मर्मुजेन्यः श्रवस्यपः स वाजी ॥१॥ 
यज्ञस्थलमा मानिसबाट प्रज्वलित हुने, पितासरिका पालक, प्रमुख तथा पूज्य अग्निदेव शोभायुक्त 
अमर, विभिन्न ज्ञानले सम्पन्न, अन्नका धनी, बलिष्ठ र सबै पदार्थलाई पवित्र बनाउने हुनाले सबैका 
निम्ति पूजनीय पनि छन्। म 
श्रू्या अग्निश्चित्रभानुर्हवं मे विश्वाभिर्गीभिरमृतो विचेताः । 
श्यावा रथ वहतो रोहिता वोतारुषाह चक्रे विभूत्रः ॥२॥ 
अमर, विशेष ज्ञानयुक्त, अदभुत कान्तियुक्त अग्निदेवले जुनसुकै वाणीबाट गरिएको हाम्रो प्रार्थना 
स्वीकार गरुन् । अग्निदेवको रथ श्याम, रक्त र श्वेत वर्णका अश्वले तान्दछन् । तिनै अग्निदेवलाई 


७ 


भन्न ठाउँमा घुमाउँछन् । 


उत्तानायामजनयन्त्सुपूत छ सत परा भुवदग्निः गर्भ । 
शिरिणायां चिदक्तुना महोभिरपरीवृतो वसति प्रचेताः ॥३॥ 
विभिन्न किसिमका औषधिमा अग्निदेव गोप्य रूपमा विद्यमान छन् । अध्वर्युले मन्थन गरेर अग्नि 


उत्पन्न गर्दछन् । रातका अन्धकारले नछोपिईकन यिनी आफ्नो तेजबाट सर्वत्र प्रकाशित हुन्छन् । 
२१५ 





    र तितिजित त डी 


जिघर्म्यग्नि हविषा घृतेन प्रतिक्षियन्त भुवनानि विश्वा । 

पृथु तिरश्चा वयसा बुहन्तं व्यचिष्ठमन्नै रभसँ दुशानम् ॥४॥  
सम्पूर्ण लोकमा व्याप्त, महान् तेजस्वी, काठ आदि पदार्थमा धेरै फैलिने, तेछौं ज्वाला भएका, 
सुन्दर, दर्शनीय अग्निलाई हामी घिउ र चरुले सेचन गरेर प्रदीप्त गराउँछौं । 


आ विश्वतः प्रत्यञ्चं जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत । 

मर्यश्रीः स्पृहयद्र्णो अग्निर्नाभिमृशे तन्वार जर्भुराणः ॥५॥ 
सर्वत्र व्याप्त अग्निदेवलाई हामी घिउले सेचन गरेर प्रदीप्त गराउँछौँ। हे अग्निदेव  अर्पण गरिएका 
घिउको आहुति शान्तिपूर्वक ग्रहण गर । मानिसबाट पूज्य, कान्तिवान् अग्निदेव तेजस्वी रूपमा 
प्रदीप्त हुँदा कसैले स्पर्श गर्न सक्दैनन् । 


जया भाग सहसानो वरेण त्वादूतासो मनुवद्वदेम । 

अनूनमगिने जुद्ढा वचस्या मधुपृचं धनसा जोहवीमि ॥६॥ 
हे अग्निदेव । तिमी आफ्नो शत्रुनिवारक शक्तिले विजय प्राप्त गर्दै स्तुति ग्रहण गर। हामी 
तिमीलाई मनुको दूतका रूपमा स्तुति गर्दछौँ । मधुरतायुक्त, धनदाता अग्निदेवलाई हामी स्तुतिपूर्वक 
घिउका आहुति प्रदान गर्दछौँ । 


सूक्त  ११ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  विराट् स्थाना त्रिष्टुप्। 
श्रुधी हवमिन्द्र मा रिषण्यः स्याम ते दावने वसूनाम्। 
इमा हि त्वामूर्जो वर्धयन्ति वसूयवः सिन्धवो न क्षरन्तः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । हाम्रो निवेदन तिमी स्वीकार गर, हामीलाई अपहेला नगर । धन दान गर्ने बेलामा हामी 
तिम्रा कपापात्र रहौँ । हामीले दिएका हव्यले ओरालो लागेको पानीको जस्तै तिम्रो शक्ति बढाओस्। 
सृजो महीरिन्द्र या अपिन्वः परिष्ठिता अहिना शूर पूर्वीः । 
अमत्यँ चिद्दासं मन्यमानमवाभिनढुक्थैर्वावृधानः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । जल रोक्ने अहि नामका असुरको बाँध भत्काएर तिमीले मुक्त गरेको जल जमिनमा 
बग्यो । आफूलाई अमर ठान्ने घमन्डी असुरलाई स्तुतिले उन्नति गरेपछि तिमीले धराशायी बनायौ । 
उक्थेष्विन्रु शूर येषु चाकन्त्स्तोमेष्विन्द्र रुद्रियेधु च। 
तुभ्येदेता यासु मन्दसानः प्रवायवे सिस्रते न शुभ्राः ॥३॥ 
हे वीर इन्द्रदेव ! तिमी जस्ता स्तुतिले खुसी हुन्छौ र रुद्रदेव जस्ता स्तुति रुचाउँछन्, हे 
बलशालीहरू हो । तिमीहरूका लागि यज्ञमा त्यस्तै स्तुति प्रकट हुन्छ। 
शुभ्र नु ते शुष्मं वर्धयन्तः शुभ्र वज्र बाह्वोर्दधानाः । 
शुभ्रस्त्वमिन्द्र वावृधानो अस्मे दासीर्विशः सूर्येण सह्याः ॥४॥ भाउँ 
हे इन्द्रदेव ! तेजस्वी, बल बढाउने टलक्क टल्कँदो वज्र हामी तिम्रा हातमा धारण उँछौ। 
तेजस्वी रूप विस्तृत गर्दै सूर्यजस्तै सन्तापसम्पन्न वज्जले तिमी आसुरी प्रजाको विनाश गर । 
गुहा हित गुद्यो गूढहमप्स्वपीवृतं मायिनं क्षियन्तम् । 
उतो अपो द्यां तस्तभ्वांसमहन्नहिँ शूर वीर्येण ॥५॥ तै 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले द्युलोकमा आक्रमण गन्यौ र जल रोकेर गुफामा लुकेका अहि भन्ने मायावी 
राक्षसलाई कमजोर गरायौ । त्यसलाई आफ्ना पराक्रमले विनाश गच्यौ 
स्तवा नु त इन्द्र पूर्व्या महान्युत स्तवाम नूतना कृतानि । 
स्तवा वज्र बाह्वोरुशन्त स्तवा हरी सूर्यस्य केतू ॥६॥ ह 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले विगतमा गरेका असल कामको प्रशंसा गर्दै वर्तमानमा गर्न लागेका कामकी 
पनि प्रशंसा गर्दछौँ । हातमा धारण गरेको सुन्दर वज्र र सूर्यको किरणजस्तो उज्यालो तिम्रा अश्वको 
पनि हामी प्रशंसा गर्दछौँ । 
हरी नु त इन्द्र वाजयन्ता घृतश्र्वु स्वारमस्वार्ष्टम् 
वि समना भूमिरप्रथिष्यरंस्त पर्वतश्चित्सरिष्यन् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा द्ुतगामी अश्वको गर्जना जल वर्षा गराउने बादलको जस्तै छ। जलको वर्षाले 
पृथिवीमा अत्यन्त उन्नति हुन्छ। मेघहरू पर्वतमा कुदेझैँ गर्दछन् । 





२१६ 








नि पर्वतः साद्यप्रयुच्छन्त्स मातृभिर्वावशानो अक्रान्। 
 दुरेपारे वाणी वर्धयन्त इन्द्रेषिताँ धमनिं पप्रथन्नि ॥८॥ 
जलले भरिएको जाँगरिलो बादल आकाशमा गर्जन गर्दै विचरण गर्दा स्तोताको वाणीरूपी स्तुतिले 
इन्द्रदेवको प्रेरणा पायो र मेघ अझै दढायढासम्म फेलियो । 


इन्द्रो महा सिन्धुमाशयानं मायाविनं वृत्रमस्फुरन्िः । 

अरेजेता रोदसी भियाने कनिक्रदतो वृष्णो अस्य वज्रात् ॥९॥ 
अन्तरिक्षमा जलको मार्ग रोक्ने ज्यादै ठूलो मायावी राक्षस वृत्रको इन्द्रदेवले वध गरे । त्यस बेला 
बलशाली इन्द्रदेवको सिंहजस्तै गर्जन गर्ने वञ्जका डरले दुवै लोक काँपै । 


अरोरवीदवृष्णो अस्य वज्जो ७मानुष यन्मानुषो निजूर्वात्। 

नि मायिनो दानवस्य माया अपादयत्पिवान्त्सुतस्य ॥१०॥ 
मानिसको कुभलो गर्ने वृत्रासुरलाई मानिसको भलो गर्ने इन्द्रदवले मारे । त्यस बेला बलशाली 
इन्द्रदेवका वज्जले बारम्बार गर्जन गन्यो। अनि सोमरस पिउन रहर गर्ने इन्द्रदेवले त्यस मायावी 
राक्षसको माया नष्ट गराएका थिए । 


पिबापिबेदिन्द्र शुर सोम मन्दन्तु त्वा मन्दिनः सुतासः । 

पुणन्तस्ते कुक्षी वर्धयन्त्वित्था सुतः पौर इन्द्रमाव ॥११॥ 
हे वीर इन्द्रदेव । सोमरस अवश्य पान गर । प्रशोधन गरिएको, आनन्दवर्धक सोमरसले तिमीलाई 
हर्षित गरोस् । पेटमा गएर यसले तिम्रो शक्ति बढाओस्। यसरी नै यसले सबै प्रजाहरूको रक्षा 


गरोस् । 

त्वे इन्द्राप्पभूम विप्रा धियं वनेम ग्रतया सपन्तः । 

अवस्यवो धीमहि प्रशस्तिं सद्यस्तै रायो दावने स्याम ॥१२॥ 
हे वीर इन्द्रदेव ! हामी ज्ञानीहरू यज्ञीय कर्मको कामनाले तिम्रो आश्रय प्राप्त गर्दै तिमीबाटै सम्बद्ध 
रहैँ । तिमीबाट बुद्धि प्राप्त गरौँ । तिम्रो स्तुति गर्दै हामीहरू संरक्षणको कामना गर्दछौँ । तिम्रो 


दानबाट हामीलाई धन प्राप्त होस् । 
स्याम ते त इन्द्र ये त कती अवस्यव उजँ वर्षयन्तः । 
शुष्मिन्तमं यं चाकनाम देवास्मे रयिं रासि वीरवन्तम् ॥१२॥ 


हे इन्द्रदेव ! रक्षाका आशाले हामी तिमीलाई तेजस्वी बनाउँछौँ । त्यसपछि हामी सधैँ तिम्रै 


संरक्षणमा रहीँ । हाम्रो रहरअनुसारक। वीरले युक्त धन हामीलाई प्रदान गर । 
रासि क्षयं रासि मित्रमस्मे रासि शर्ध इन्द्र मारुत न । 
सजोषसो ये च मन्दसानाः प्र वायवः पान्त्यप्रणीतिम् ॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव ! बराबर रूपमा आपसी प्रेम भएका, हर्षदायक मरुत्गण अगुवा भएर नेतृत्व गर्नेलाई 
रक्षा गर्दछन् । मरुत््हरूको आफन्तपना र शक्तिशाली आश्रय प्रदान गर । 
व्यन्त्विन्नु येषु मन्दसानस्तुपत्सोमं पाहि द्रह्वदिन्द्र । 
अस्मान्त्सु पृत्स्वा तरुत्रावर्धयो द्यां बृहद्धिरकै ॥१५॥ 
 हेइन्द्रदेव ! जुन यज्ञमा तिमी आनन्दित हुन्छौ, त्यहाँ सन्तुष्टि प्राप्त हुने सोमरस ढुक्कले पान गर  
सबै स्तोताले त्यो सोमरस पान गरुन् । हे सङ्कटबाट पार लगाउने देव ! हाम्रा महान् स्तोत्रले 


सङ्ग्राममा तेजस्वी बनाओ र आकाश सद पार  
बृहत येते सुम्नमाविवासान् । 
नन? बर्हि पस्त्यावत्तवोता इदिन्द्र वाजमग्मन् ॥। ६॥ 
हे दुःखनाशक इन्द्रदेव ! जुन महान साधक स्तोत्रका माध्यमबाट तिम्रो स्नेहको आशा गर्दछन् र 
कुशको आसन प्रदान गर्दछन् । चाँडै तिम्रो संरक्षण पाएर अन्नसहित घर प्राप्त गर्दछन् । 
उग्रेष्वित्नु शूर पाहि सोममिन्द्र । 
प्रदोधुवच्छमश्रुषु प्रीणानो याहि हरिभ्या सुतस्य पीतिम्॥१७॥ 
हे वीर इन्द्रदेव ! सोमरस तीनै लोकमा सूर्यजत्तिकै बल प्रदान गर्न खालको छ आनन्द मानेर पान 
गर। असल घोडामा आरूढ हुँदै दाहवीजुँघा फड्कार्दै सोमरस पान गर । 


२१७ 





धिष्वा शवः शूर येन वृत्रमवाभिनद्नुमौर्णवाभम् । 
हे वीर छुर पवृणोर्ज्योतिरार्याय नि सव्यतः सादि दस्युरिन्द्र ॥१ या 
तिमीले इन्द्रदेव ! माकुराको जालोजस्ता अवरोधले पानौलाई रोकिरहेका वृत्रासुरलाई जुन पराक्रमल्ने 

रा छिन्नभिन्न गरायौ, उसै बलको प्रयोग गर । तिमीले दस्युहरूलाई हटाएर मानिसलाई सूर्यको 
उपलब्ध गरायौ  

सनेम ये त कतिभिस्तर्तो विश्वाः स्पृध आर्येण दस्यून्। 

अस्मभ्य तत्वाष्ट्र विश्वरूपमरन्धयः साख्यस्य त्रिताय ॥१९॥ 
है इन्द्रदेव ! मानिसलाई संरक्षण गर्दै तिमीले तीन प्रकारका तापले सताउने असुरलाई आफ्ना 


खा निमा बनायौ र त्वष्ाका पुत्र विश्वरूपलाई नष्ट गरेका थियौ । हामीलाई पनि तिमी संरक्षण 
न गर । 


अस्य सुवानस्य मन्दिनस्रितस्य न्यर्बुदँ वावृधानो अस्तः । 
अवर्तयत्सूर्यो न चक्रे भिनद्वलमिन्द्री अङ्गिरस्वान् ॥२०॥ 
इन्द्रदेव आफैँ अघि सरेर हर्षित हुँदै यज्ञकर्ता त्रितको शत्रु अर्बुदलाई मारे। सूर्यले रथका पाङ्ग्रा 
घुमाएभैँ अङ्गिराका मित्र इन्द्रदेवले वज्ज घुमाएर असुर विनाश गरे । 
नून सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । 
शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥२१॥ 
हे इन्द्रदेव । यञ्चका समयमा स्तोतालाई तिमीले प्रदान गरेको ऐश्वर्ययुक्त दक्षिणा निश्चित रूपमा 


उत्तम धन प्राप्त गराउने हुन्छ। स्तोतासँगै हामीलाई पनि त्यही ऐश्वर्य प्रदान गर । त्यसबाट हामी 
यञ्चमा महान् पराक्रम प्रदान गर्ने खालका स्तोत्र उच्चारण गरौँ । 


सूक्त  १२ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभूषत्। 
यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य मह्का स जनास इन्द्र ॥१॥ 


हे मनुष्यहरू हो ! आफ्ना पराक्रमका प्रभावले ख्याति कमाएका मनस्वी इन्द्रदेव उत्पन्न हुँदासाथ 


आफ्ना श्रेष्ठ कर्मले देवताहरूलाई अलङ्कृत गरेका थिए । उनका शक्तिले आकाश र पृथिवी दुवै 
लोक भयभीत भए  


यः पृथिवीं व्यथमानामदुंहद्यः पर्वतान्प्रकृपिताँ अरम्णात्। 
यो अन्तरिक्ष विममे वरीयो यो द्यामस्तभ्नात्स जनास इन्द्र ॥२॥ 
हे मनुष्यहरू हो ! इन्द्रदेवले विशाल आकाशलाई मापन 


न गरे, द्युलोकलाई धारण गरे र भूकम्पले 
कम्पित पृथ्वीलाई बलियो आधार प्रदान गरे। त्यसो गरिसकेपछि आगो बर्साउने पर्वतहरूलाई 
थान्को लगाए । 


यो हत्वाहिमरिणात्सप्त सिन्धुन्यो गा उदाजदपधा वलस्य । 

यो अश्मनोरन्तरग्नि जजान संवृक्समत्सु स जनास इन्द्र ॥३॥ 
हे मनुष्यहरू हो ! जसले वृत्र राक्षसलाई मारेर सात वय नदीहरू बगाए, बल राक्षसले अपहरण 
गरेका गाईलाई जसले मुक्त पारे, जसले ढुङ्गा भित्रबाट अग्निदेवलाई उत्पन्न गरे, जसले शत्रु सखाप 
पारे ती इन्द्रदेव नै हुन् । 

येनेमा विश्वा च्यवना कृतानि यो दासं वर्णमधरं गुहाकः ।. 

श्वष्नीव यो जिगीवाँ लक्षमाददर्यः पुष्यनि स जनास इन्द्र ॥४॥ 
हे मनुष्यहरू हो ! जसले समस्त गतिशील लोकको निर्माण गरे, जसले दास वर्णलाई निम्न स्थान 
दिए, जसले आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गरे र व्याधाले पशुलाई झैँ जसले शत्रुलाई लखेटेर उनको समृद्धि 
आफ्ना अधिकारमा लिए, ती इन्द्रदेव नै हुन् । 

यं स्मा पृच्छन्ति कुह सेति घोरमुतेमाहुर्नैषो अस्तीत्येनम्। 

सो अर्यः पुष्टीर्विजइवा मिनाति श्रदस्मै धत्त स जनास इन्द्र ॥५॥ 
जुन इन्द्रदेवका विषयमा मानिसहरू तिनी कहाँ छन् भनेर सोध्ने गर्दछन्, उनै इन्द्रदेवका सम्बन्धमा 
कतिपय मानिसहरू तिनी त छैनन् पनि भन्दछन् । इन्द्रदेव आफूलाई नपत्याउने शत्रुको पोषणकारी 


२१८ 











पद 


््न्छि 


सम्पत्ति वीरतापूर्वक नष्ट पारिदिन्छन्। हे मनुष्यहरू हो  यस्ता इन्द्रदेवप्रति श्रद्धा व्यक्त गर, यी 
दृद्धदेव सबैभन्दा महान् छन् । 

यो रश्रस्य चोदिता यः कृशस्य यो ब्रह्मणो नाधमानस्य कोरेः । 

युक्तग्राव्णो योञविता सुशिप्रः सुतसोमस्य स जनास इन्द्र ॥६॥ 
हे मनुष्यहरू हो ! जो दरिद्र, ज्ञानी र स्तुति गर्नेहरूलाई धन प्रदान गर्दछन्, सोमरस निकाल्नका 
लागि ढुङ्गा ओछ्याएर तयार भएका छन्, त्यस यजमानको रक्षा जसले गर्दछ, उनी इन्द्रदेव नै हुन्  

यस्याश्चासः प्रदिशि यस्य गावो यस्य ग्रामा यस्य विश्वे रथास । 

यः सूर्य य उषसं जजान यो अपा नेता स जनास इन्द्र ॥७॥ 
हे मनुष्यहरू हो । जसका अधीनमा सबै गाउँ, गाई, घोडा र रथहरू छन्, जसले सूर्य र उषा उत्पत्र 
गराए, जो समस्त प्रकृतिका सञ्चालक हुन्, ती इन्द्रदेव नै हुन्  

यं क्रन्दसी संयती विद्वयेतृ परेञवर उभया अभित्राः । 

समान चिद्रथमातस्थिवांसा नाना हवेते स जनास इन्द्र ॥८॥ 
हे मनुष्यहरू हो  आपसमा सँगै हिँड्ने द्युलोक र प॒थिवीले जसलाई सहायताका लागि गुहार्दछन्, 
ठूला वा साना जुनसुकै शत्रु जसलाई युद्धमा सहयोगका लागि बोलाउँछन्, एउटै रथमाथि आरूढ 
दुई वीर जसलाई मद्दतका लागि बोलाउँछन्, ती इन्द्रदेव हुन्। 

यस्मान्न क्रते विजयन्ते जनासो यं युध्यमाना अवसे हवन्ते । 

यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्युतच्युत्स जनास इन्द्र ॥ ९ 
हे मनुष्यहरू हो  जसको सहायताविना शूरवीर युद्धमा विजयी हुँदैनन्, युद्धरत वीर आफ्नो 
सरक्षणका लागि जसलाई पुकार्दछन्, जो समस्त संसारलाई यथाविधि जानेर अनन्त शक्ति भएका 
शत्रुलाई संहार गर्दछन्, ती इन्द्रदेव नै हुन्। म   

यः शश्चतो मह्योनो दधानानमन्यमानाञ्छर्वा जघान । 

यः शर्धते नानुददाति शृध्यां यो दस्योहन्ता स जनास इन्द्र ॥१०॥  
है मनुष्यहरू हो ! जसले आफ्ना वज्जले भीषण शत्रु सखाप पारे, जो अहङ्कारीको गर्व नष्ट गर्दछन्, 
जो अर्काको पदार्थ हरण गर्ने दुष्टको नाश गर्दछन्, ती इन्द्रदेव नै हुन्। 

य्ः शम्बर पर्वतेषु क्षियन्तं चत्वारिश्यां शरद्यन्वविन्दत्।, 
, ओजायमानं यो अहिं जघान दानुं शयान स जनास इन्द्र ॥११॥ 
८ मनुष्यहरू हो ! चालीसं वर्षसम्म पर्वतमा लुकेर बसेका शम्बर राक्षसलाई जसले फेला पारे, 
जसले जल रोकेर सुल्े वृत्र असुरलाई मारिदिए, ती इन्द्रदव नै हुन् । 

य सप्तरशिमर्वृषभस्तुविष्मानवासृजत्सर्तवे सप्त सिन्धून्। 
, यो रौहिणमस्फुरद्वजबाहुर्दामारोहन्तँ स जनास इन्द्र ॥१२॥ 
४ मनुष्यहरू हो ! सूर्यका सात किरणजस्ता सात नदीलाई जसले प्रभावशाली रूपमा प्रवाहित 
गराए, जसले द्युलोकतर्फ आइरहेका रोहिणीलाई आफ्नै हातका वज्जले रोके, ती इन्द्रदेव नै हुन्। 

द्यावा चिदस्मै पृथिवी नमेते शुष्माच्चिदस्य पर्वता भयन्ते । 
यः सोमपा निचितो वज्रबाहुर्यो वज्हस्तः स जनास इन्द्र ॥१३॥ 
८ मनुष्यहरू हो ! जोप्रति द्युलोक र पृथिवी सधैँ झुक्छन्, जसका बलसित पर्वतहरू थर्कमान 
ज्छन्, जो वज्रजस्तै बलिया भुजा र शरीर भएका छन् र जो सोमपान गर्दछन्, ती इन्द्रदेव हुन्। 

य सुन्वन्तमवति य नो २३७६ २० य शशमानमूती ४ 

यस्य सोमो यस्येदं राध स जना  
है मनुष्यहरू हो रकायस्प रो प्रशोधन गर्ने, स्तोत्रले स्तुति गर्नेहरूलाई आफ्ना, रक्षा साधनले 
जसलेरक्षा गर्दछन्, जसको स्तोत्र र सोम हाम्रो ऐश्वर्य ्रढाउन योग्य छ, ती इन्द्रदेव नै हुन्। 

यः सुन्वते पचते दुध्रआ ५००७ वर्यबस कि प्यानलले । 

वर्य त इन्द्र विश्वह प्रियासः सुवीरासो विद 
सोमयञ्च गर्ने र  गर्ने याजकलाई जसले धन प्रदान गर्दछन्, पक्का पनि ती 
ग्रूप इन्द्रदेव नै हुन् । हे इन्द्रदेव ! आफन्त र शाखासन्तानसहित हामी सधैँ तिम्रो यशोगान 


 

॥  

बै 

 २१९ 





किक 


 सूक्त १२३ 
न्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक   अगिनि । छन्द  जगती त्रिष्टुप् 
क्रतुर्जनित्री तस्या अपस्परि मक्षू जात आविशद्यासु वर्धते। 
. तदाहना अभवत् पिप्युषी पयोशोः पीयूर्ष प्रथम तदुक्थ्यम् ॥१॥ 

वर्षाले सोम उत्पत्ति हुन्छ। त्यो सोम जलमा मिसिएर बढ्छ। श्रेष्ठ रसले सम्पन्न लता पेलेर 
सोमरस निकाल्न योग्य हुन्छ । यो प्रशंसनीय सोमरस इन्द्रदेवको हविष्यान्न हो ! 

सध्रीमा यन्ति परि बिभ्रतीः पयो विश्वप्स्याय प्र भरन्त भोजनम् । 

समानो अध्वा प्रवतामनुष्यदे यस्ताकृणोः प्रथम सास्युक्थ्यः ॥२॥ 


पकरर 


नदीहरू बग्दै समुद्रलाई जलले भरिदिएर मानौँ भोजन गराउँछन् । हे इन्द्रदेव ! यस्तो अदभुत कार्य 
गर्ने तिमी प्रशंसनीय छौ । । 
अन्वेको वदति यददाति तद्रूपा मिनन्तदपा एक ईयते । 
विश्वा एकस्य विनुदस्तितिक्षते यस्ताकृणोः प्रथम सास्युक्थ्यः ॥२। 
कोही केही दिएर त्यसको चर्चा गर्छ। कुनै रूपको भेद गर्दछ। कुन हटाउनलालक कुरो हदाउँछ। हे 
इन्द्रदेव । तिमीले यस्ता कामहरू पहिले नै सम्पन्न गराइसकेका छौं । त्यसैले तिमी प्रशंसनीय छौ। 
प्रजाभ्यः पुष्टि विभजन्त आसते रयिमिव पृष्ठ प्रभवन्तमायते । 
असिन्वन्दष्टरै पितुरत्ति भोजन यस्ताकृणोः प्रथम सास्युक्थ्यः ॥४॥ रे 
अभ्यागतलाई झैँ प्रजालाई ऐश्वर्य र पोषक अन्न प्रदान गर्दछन् । मानिसले आफ्ना दाँतले चपाएर 
खाएभैँ तिमी समस्त जगत्लाई खान्छौ । यस्ता हितकारी कार्य गरेका कारण तिमी प्रशंसनीय छौँ। 
अधाकृणोः पृथिवीं सन्दृशे दिवे यो धौतीनामहिहन्नारिणक्पथः । 
त॑ त्वा स्तोमेभिरुदभिर्न वाजिनं देवं देवा अजनन्त्सास्युक्थ्यः ॥॥ 
हे वुत्रनाशक इन्द्रदेव ! तिमीले नदीलाई प्रवाहित हुने मार्ग फराकिलो गरिदियौ र सूर्यका प्रकाशमा 
दर्शनीय पृथिवीलाई स्थापित गरायौ । जसरी औषधीलाई जलले सेचन गरेर पुष्टिदायक बनाउँछौं, 
उसै गरी स्तोत्रका माध्यमले स्तुति गर्दै साधकले तिमीलाई बलशाली बनाउँछन् । तिमी यसरी नै 
प्रशंसनीय छौँ । 
यो भोजन च दयसे च वर्धनमार्द्रादा शुष्के मधुमददुदोहिथ । 
सः शेवधिं नि दथिषे विवस्वति विश्वस्यैक ईशिषे सास्युक्थ्यः ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी वृद्धिको साधनसँगै भोजन प्रदान गर्दछौँ । काँचा बिरुवाबाट मिठो पाकेको फल 
लक गराउँछौ । ऐश्वर्य प्रदान गर्ने तिमी एक्लै सम्पूर्ण विश्वका स्वामी हौ । त्यसरी नै तिमी प्रशंसनीय 
यः पुष्पिणीश्व प्रस्वश्व धर्मणाधि दाने व्य१वनीरधारयः । ं 
 यश्रासमा अजनो दिद्युतो दिव उरुरूवाँ अभितः सास्युक्थ्यः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले खेतबारीका फलफूलमा औषधीका गुणले सम्पन्न गराएर तिनको रक्षा गरेका 
छौ। तिमीले प्रकाशित सूर्यलाई विभिन्न खालका किरण प्रदान गरेका छौँ। तिम्रो महानताले 
टाढायढासम्म पर्वत उत्पन्न भएका छन् । तिमी महान् र प्रशंसनीय छौ । 
यो नार्मर सहवसुं निहन्तवे पृक्षाय च दासवेशाय चावहः । ं 
उर्जयन्त्या अपरिविष्टमास्यमुतैवाद्य पुरुकृत्सास्युक्थ्यः ॥८॥ 
  इन्द्रदेव । दस्युको विनाश गर्ने उद्देश्यले तिमीले नुमरका पुत्र सहवसुलाई बलशाली 
वज्जका प्रहारले मारिदिएर अन्न प्राप्त गच्यौ । त्यसैले तिमी प्रशंसनीय छौ । ं 
शत वा यस्य दश साकमाद्य एकस्य श्रुष्ठै यद्ध चोदमाविथ । म ं 
अरज्जौ दस्यून्त्समुनब्दभीतये सुप्राव्यो अभवः सास्युक्थ्यः ॥९॥ . १ 
हे इन्द्रदेव सानका यजमानलाई तिमीलै सुख र संरक्षण प्रदान गच्यौ । तिम्रा रथ दस सय अशल 
तान्दछन् ! डोरीले नबाँधीकनै तिमीले दभीति. क्रषिको सुरक्षाका लागि दस्युलाई नाश गरायौं र 


उनको असल मित्र बन्यौ । तिमी प्रशंसनीय छौ । 


२२० 









विश्वेदनु रोधना अस्य पाँस्यं ददुरस्मै दधिरे कुलवे धनम्। 

षडस्तभ्ना विष्ट पञ्च सन्द्दधशः परि परो अभवः सास्युक्थ्यः ॥१०॥ 
इन्द्रदेवका पराक्रमअनुसार नदाहरू प्रवाहित हुन्छन्। उनकै लागि सबैले धन एकत्रित गर्दछन् र 
यजमानलाई हविष्यातन्न दिन्छन् । हे इन्द्रदेव ! पाँच वर्गको पालनका लागि छ खालका असल कुरा 


०० 


धारण गर्नाले तिमी प्रशंसनीय छौं । 


सुप्रवाचन तव वीर वीर्य१ यदेकेन क्रतुना विन्दसे वसु। 
 जातुष्ठिरस्य प्र वय सहस्वतो या चकर्थ सेन्द्र विश्वास्युक्थ्यः ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । एकै पटकको प्रयासमा नै तिमी मन परेको वस्तु प्राप्त गर्दछौ । तिम्रो यो पराक्रम 
प्रशंसनीय छ। उत्पन्न भएका प्राणीलाई अन्न दिने महान् कार्य गरेकाले तिमी प्रशंसनीय छौ । 


अरमयः सरपसस्तराय कं तुर्वीतये च वय्याय च म्रुतिम्। 
 कलकल परावजं प्रान्ध श्रोणं श्रवयन्त्सास्युक्थ्यः ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । तुर्वात र वथ्यलाई तिमीले बगिरहेका पानीका धारबाट सजिलैसित पारि तारेर जाने 
मार्ग देखाइदियो । अन्ध र पड्णु परावृक क्रषिलाई गहिरो जलबाट निकालेर आँखा र गोडा प्रदान 
गर्दै आफ्नो ख्याति बढायौ । तिमी प्रशंसनीय छौं । 


अस्मभ्यं तद्वसो दानाय राधः समर्थयस्व बहु ते वसव्यम् । 
इन्द्र यच्चित्र श्रवस्या अनु चून्बृहद्देम विदथे सुवीराः ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी महान् ऐश्चर्यणाली छै। असल कर्मका लागि हामीलाई धन देरु। हामी सधैँ 
तिम्रो धन प्राप्त गर्ने कामना गर्दछौँ । हामी यज्ञमा पुत्रपात्रादिसहित स्तोत्र गाएर तिमीलाई स्तुति 
गरौँ! 
सूक्त १४ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अध्वर्यवो भरतेन्द्राय सोममामत्रेभिः सिञ्चता मच्चमन्धः । 
कामी हि वीर सदमस्य पीतिं जुहोत वृष्णे तदिदेष वष्टि॥१॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! सधैँ सोमपान गर्ने इन्द्रदेवलाई मनग्गे मात्रामा सोमरस र हर्षदायक अन्न प्रदान 
गर । इन्द्रदेवको कामनाअनुसार सुखवर्षक सोमको आहुति प्रदान गर । 
अध्वर्यवो यो अपो वत्रिवांस वृत्र जघानाशन्येव वृक्षम्। 
तस्मा एतं भरत तद्वदशायैं एष इन्द्रो अरहति पीतिमस्य ॥२॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! बिजुलीले वृक्षहरू धराशायी बनाएभैँ जुन इन्द्रदेवले जल रोकेर राखेका 
वृत्रलाई धराशायी गराए, उनै इन्द्रदेव यस सोमरसका लागि योग्य छन्। त्यसैले उनको 
इच्छाअनुसारको सोमरस प्रदान गर । 
अध्वर्यवो यो दुभीकं जघान यो गा उदाजदप हिवलं वः। 
तस्मा एतमन्तरिक्षे न वातमिन्द्र सोमैरोर्णुत जूर्न वस्त्रैः ॥३॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! जुन इन्द्रदेवले दृभीक राक्षस मारे, जसले बलपूर्वक रोकिएका गाईलाई मुक्त 
गराए, ती इन्द्रदेवलाई आकाशमा व्याप्त वायुझैँ यो सोम अर्पित गर । शरीरका वस्त्रभौँ इन्द्रदेवलाई 


सोमले ओढीओछ्याई बनाइदेछ । 

अध्वर्यवो य उरणं जघान नव चसख्वांस नवतिं च बाहुन्। 

यो अर्बुदमव नीचा बबाधे तमिन्द्र सोमस्य ।भूये हिनोत॥४॥ 
हे अध्वर्युहरू हो  उरणका उनान्सय भुजा काटेर मार्ने र् अर्बुद राक्षसलाई उँधोमुन्यो पारेर दुःख 
दिने इन्द्रदेवलाई सोमयज्ञमा आउनका लागि प्रेरित गर । 

अध्वर्यवो यः स्वश्नं जघान यः शुष्णमशुषं यो व्यंसम्। 


यः पिप्नु नमुर्चि यो रुधिक्रा तस्मा इन्द्रायान्धसो जुहोत ॥५॥ 


इन्द्रदेवले अश्न, शोषण गर्ने शुष्ण, विनाभुजाको अहि, पिप्रु, नमुचि र रुधिक्रा नामका असुरहरूको 


वध गरे, ती इन्द्रदेवलाई विभिन्न हविष्यात्रको आहुति समर्पित गर । 


२२१ 


अध्वर्यवो यः शतं शम्बरस्य पुरो बिभेदाश्मनेव पूर्वी । 

यो वर्चिनः शतमिन्द्रः सहस्रमपावपद्धरता सोममस्मै ॥६॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! शम्बर राक्षसका सय वटा पुराना सहर जुन इन्द्रदेवले शक्तिशाली बज्जले हानेर 
ध्वंस गराए, वर्चीकका हजार छोराहरूलाई धराशायी पारे, ती इन्द्रदेवका निम्ति सोम प्रदान ग। 

अध्वर्यवो यः शतमा सहस्र भूम्या उपस्थेवपज्जघन्वान् । 

कुत्सस्यायोरतिथिग्वस्य वीरान्र्यावृणग्भरता सोममस्मै ॥७॥ 
हे अध्वर्युहरू हो । जुन इन्द्रदेवले सयौँ पटक हजारौँ असुर मारेर भूमिमा सोत्तर गराए, जसले कृत्स,  
आयु र अतिथिग्वसित रिस गर्नेहरूलाई वध गरे उनै इन्द्रदेवका निमित्त सोम एकत्र गर । ं 

अध्वर्यवो यन्नरः कामयाध्वे श्रृष्टी वहन्तो नशथा तदिन्द्रे । 

गभस्तिपूतं भरत श्रुतायेन्द्राय सोमं यज्यवो जुहोत ॥८॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! नेताजस्ता इन्द्रदेवलाई हविष्यान्न प्रदान गरेर आफ्ना मनले रहर गरेअनुसारका 
वस्तु प्राप्त गर। औँलाले प्रशोधन गरेको सोम यशस्वी इन्द्रदेवलाई प्रदान गर्दै आहुति देओ । 

अध्वर्यवः कर्तना श्रुष्टिमस्मै वने निपूर्त ८ त॑ वन उन्नयध्वम्। 

जुषाणो हस्त्यमभि वावशे व इन्द्राय सोम मदिरं जुहोत ॥९॥ 
हे अध्वर्युहरू हो । काठका भाँडामा प्रशोधित सोमरस राखेर इन्द्रदेवनजिकै पुन्याओ । सोमपान गर्ने 
कुक तिमीहरूका हातको सोमरस रुचाउँछन् । त्यसैले इन्द्रदेवलाई हर्षित गर्ने सोमको आहुति 
अर्पण गर्  

अध्वर्यवः पयसोधर्यथा गोः सोमेभिरीं पृणता भोजमिन्द्रम् । 

वेदाहमस्य निभृतँ म एतद्दित्सन्तं भूयो यजतश्चिकेत ॥१०॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! दुधले गाईका थुन भरिइरहेझैँ भोज्य पदार्थ प्रदान गर्ने इन्द्रदेवलाई सोमद्वारा 
सन्तुष्ट गराओ । यसो हुँदा पूज्य इन्द्रदेव दाता यजमानलाई अझै धेरै ऐश्वर्य प्रदान गर्नेछन्। यस. 
गोप्य रहस्यलाई हामीले राम्ररी जानेका छौँ । ं 

अध्वर्यवो यो दिव्यस्य वस्वो यः पार्थिवस्य क्षम्यस्य राजा । 

तमूर्दर न पृणता यवेनेन्द्रै सोमेभिस्तदपो वो अस्तु ॥११॥ 
हे अध्वर्यु हो ! द्युलोक, पृथ्वी र अन्तरिक्षमा उत्पन्न सबै ऐश्वर्यका स्वामी इन्द्रदेव हुन् । जौ आदि 
अन्नले ढुकुटी भरेर राखेझैँ सोमरसले इन्द्रदेवलाई सधैँ पूर्ण गराओ । 

अरमभ्यं तद्वसो दानाय राधः समर्थयस्व बहु ते वसव्यम् । 

इन्द्र यच्चित्रै श्रवस्या अनु द्यून्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥१२॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव । तिमी महान् ऐश्वर्यले युक्त छौ । त्यसैले असल कार्यका निमित्त हामीलाई 
धन प्रदान गर। हामी सधैँ तिम्रो धन प्राप्त गर्ने कामना गर्दछौँ । हामी यस यञ्चमा 
उत्तम स्तोत्र गाउँदै तिमीलाई स्तुति गर्दछौँ । 

सूक्त १५ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्रघा न्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्। 

त्रिकद्वकेष्वपिबत्सुतस्यास्य मदे अहिमिन्द्रो जघान ॥१॥ तै 
महान् सङ्कल्पधारी इन्द्रदेवको यथार्थ र महान् कर्मको हामी यशोगान गर्दछौँ । इन्द्रदेवले 
लोकमा व्याप्त सोमपान गरेर आनन्दित भएपछि अहि राक्षसको वध गरे । 


अरवंशे द्यामस्तभायद् बृहन्तमा रोदसी अपृणदन्तरिक्षम्। 

स धारयत्पृथिवीं पप्रथच्च सोमस्य ता मद इन्द्रश्वकार ॥२॥ ॥ 
सोमरस पान गरेर उत्साहित भएका इन्द्रदेवले स्तम्भविना नै द्युलोक अन्तरिक्षमा अड्याए। ती 
लोकलाई आफ्नो सत्ताले जीवन्त गराएपछि पृथ्वीलाई धारण गर्दै त्यसको विस्तार गरे । 

सब्षेव प्राचो वि मिमाय मानैर्वज्रेण खान्यतृणन्नदीनाम् 

वृथासृजत्पथिभिर्दीर्घयाथैः सोमस्य ता मद इन्द्रश्वकार ॥३॥ वर्क 
सोमरस पान गरेर उत्साहित भएका इन्द्रदेवले सारा संसार मापन गरेर पूर्वतिर फर्काए। 


प्रहारले लामो समयसम्म सजिलै प्रवाहित हुने गरी नदीको मार्ग खुलाए । 





२२२ 





। 
 क 
। 








स प्रदोइहन्परिगस्या दभीतेर्विश्वमधागायुधमिद्धे अग्नौ। 

सं गोभिस्श्चैरसृजद्रथेभिः सोमस्य ता मद इन्द्रश्वकार ॥४॥ 
सोमरस पानबाट आनन्दित भएका ७५८ि दभीति क्रषिलाई अपहरण गरेर लगिरहेका 
असुरहरूको बाटो छेकेर आयुधबाट आगो बर्साउँदै तिनलाई डढाएर मारिदिए । दभीति क्रषिलाई 
इन्द्रदेवले गाई, घोडा र रथले सम्पन्न गराए । 


स ईं महीं धुनिमेतोररम्णात्सो अस्नातृनपारयत्स्वस्ति । 

त उत्स्नाय रयिमभि प्र तस्थुः सोमस्य ता मद इन्द्रश्वकार ॥५॥ 
सोमरस पानबाट उत्साहित भएका इन्द्रदेवले पारि तर्न नसक्नेहरूका लागि विशाल नदीको प्रवाह 
मन्द गराइदिए। त्यसै नदीबाट पारि पुगेका क्रषिहरू ऐश्वर्य प्राप्त गर्ने लक्ष्य लिएर अगाडि 
बढ्दछन्। 

सोदञ्चं सिन्धुमरिणान्महित्वा वज्रेणान उषसः सं पिपेष । 

अजवसो जविनीभिर्विवृश्वन्त्सोमस्य ता मद इन्द्रश्वकार ॥६॥ 
सोमरस पान गरेर आनन्द मनाएका इन्द्रदेवले पराक्रमपूर्वक नदीको प्रवाह उत्तर दिशमा फर्काए  
उनले आफ्ना ट्रुतगामी सेनाले उषाको कमजोर सेना नष्ट गर्दै उषाको रथ पनि भताभुङ्ग 
बनाइदिएका थिए । 

स विद्वाँ अपगोहँ कनीनामाविर्भवब्नुदतिष्ठत्परावृक्। 

प्रति श्रोणः स्थाद्व्य१ नगचष्ट सोमस्य ता मद इन्द्रश्वकार ॥७॥ 
खोरन्डा र चश्लुहीन परावुक क्रषिले बिहा गर्न लाग्दा कन्या भागेपछि क्रषिले इन्द्रदेवको स्तुति गरे  
ती त्राषिको स्तुति र सोमरस पानबाट आनन्दित भएका इन्द्रदेवले क्रषिलाई गोडा र आँखा प्रदान 
गरेका थिए । 

भिनद्वलमङ्गिरोभिर्गुणानो वि पर्वतस्य दुहितान्यैरत्। 

रिणग्रोधांसि कृत्रिमाण्येषाँ सोमस्य ता मद इन्द्रश्चवकार ॥०॥ 
अङ्गिरा आदि स्तोताका स्तुतिबाट प्रसत्न भएर र सोमरस पान गरेका उत्साहले इन्द्रदेवले पर्वतका 
बलिया ढोका खोले । त्यहाँ असुरले रचेको बाधा पन्छाउँदै बल नामका असुरलाई गिँडिदिए । 


छक प्मा जुपूरि चुमुरि धुनिँ च जघन्थ दस्यु प्र दभीतिमावः । 

रम्भी चिदत्र विविदे हिरण्यं सोमस्य ता मद इन्द्रश्वकार ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमरस पान गरेका उत्साहबाट दभीतिको रक्षा गर्नका लागि तिमीले चुमुरी र धुनी 
तल सधैँका लागि निदाउने गरी सुताइदियौ । यस्ता अवसरमा दण्डधारीहरूले धन 
प्राप्त पा  


नून सा ते प्रति वर जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी। ७० हँ 
। शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥१०॥ 
है इन्द्रदेव ! तिम्रो ऐश्वर्यसम्पन्न दक्षिणा स्तोताका लागि वरदायक हुन्छ। त्यो हामीलाई पनि प्रदान 
गर। हामीलाई तिमी नत्याग, ऐश्वर्ययुक्त गरा । हामी छोरानातिका साथ यज्ञमा महान् स्तोत्रले 


तिमीलाई स्तुति गर्दछौँ । 
सुक्त  १६ 


ग्राषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द जगती त्रिष्टुप्। 
इन्द्रमजुय 
देवताहरूमा हवन हामी अत्यन्त दीप्तिमान् अग्निमा सुन्दर स्तुति गर्दै आहुति 
चढाउँछौँ। ती सनातन शक्तिसम्पत्न, कहिल्यै नष्ट नहुने, शत्नुनाशक तथा सोमले तृप्त हुने 


र्द्रदेवलाई आह्वान तिमीहरूका लागि गर्दछौँ । 
यस्मादिन्द्राद् बृहतः कि चनेमृते विश्वान्यस्मिन्त्सम्धुताधि वीर्या। 
यस .. जठरे सोम तन्वी३ सहो महो हस्ते वज्र भरति शौर्षीण क्रसुम ॥२॥ . 
शरीरमा विराट् संसारमा इन्द्रदेव नै सबैभन्दा वरिष्ठ छन्। ती छन् युक्त इन्द्रदेव पेटमा सोमरस, 
रमा तेजस्वी बल, हातमा वज्र र शिरमा महान् ज्ञानले सम्पन्न छन् । 


२२३ 





न क्षोणीभ्या परिभ्वे त इन्द्रिय न समुद्रैः पर्वतैरिन्द्र ते रथः । 

न ते वज्जमन्वश्नोति कश्चन यदाशुभिः पतसि योजना पुरु ॥२॥ तिप्रो 
हे इन्द्रदेव । तिमी जब आपना द्वुतगामी अश्वबाट अनेक योजन यात्रा गर्दछौ, त्यस बेला तिम्रो शक्ति 
द्यावापृथिवीले पनि नाप्न सब्दैनन्। हे इन्द्रदेव ! तिम्रा रथलाई समुद्र वा पर्वतले पनि रोक्न 
सक्दैनन् र कुनै शक्तिशाली वीरले तिम्रा वज्जलाई रोक्न सक्दैन । 


विश्वे द्यस्मै यजताय धृष्णवे क्रतुँ भरन्ति वृषभाय सश्चते। 

वृषा यजस्व हविषा विदुष्टरः पिबेन्द्र सोम वृषभेण भानुना ॥४॥ म दि 
शत्रुनाशक, पूज्य, बलशाली र स्तुत्य इन्द्रदेवका निमित्त सबै मानिसले यञ्च गर्दछन् । हे यजमान हो 
। तिमीहरू देवगणलाई सोमरस प्रदान गर्ने हुनाले मेधावान् छौ । त्यसैले हविष्यात्रको आहुतिसहित 
इन्द्रदेवको स्तुति गर । हे इन्द्रदेव ! तिमी बलशाली एवं तेजस्वीझैँ सोमरस पान गर । 


वृष्णः कोशः पवते मध्व अर्मिर्वृषभान्नाय वृषभाय पातवे । 

वृषणाध्वर्यू वृषभासो अद्रयो वृषण सोम वृषभाय सुष्वति॥५॥ 
तृप्तिकारक, बलवर्धक, अन्नयुक्त र मधुर सोमरसको धारो बलशाली इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि 
बहन्छ । अध्वर्युहरू बलशाली इन्द्रदेवलाई बलिया ढुङ्गामा पुष्टिकारक सोमरस तयार गर्दछन् । 

वुषा ते वज्र उत ते वृषा रथो वृषणा हरी वृषभाण्यायुधा। 

वृष्णो मदस्य वृषभ त्वमीशिष इन्द्र सोमस्य वृषभस्य तृप्णुहि॥॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! तिम्रो वज्र, तिम्रो रथ, तिम्रा अश्वहरू र तिम्रा आयुध यी सबै शक्तिले 
भरिका? छन्। तिमी शक्तिशाली आनन्दका स्वामी हौ । त्यसैले बलयुक्त सोमरस पान गरेर तिमी 
तृप्त होङ । 

प्रते नावं न समने वचस्युवं ब्रह्मणा यामि सवनेषु दाधृषिः । 

कृविन्नो अस्य वचसो निबोधिषदिन्द्रमुत्से न वसुनः सिचामहे ॥७॥ 

 हेइन्द्रदव ! तिमी शत्रुनाशक हौ । नौकाले नदी तारेझैँ तिमी युद्धमा स्तोतालाई उद्धार गर्दछौ । हामी 
तिम्रो स्तोत्र उच्चारण गर्दै यञ्चस्थलमा जान्छौँ । हे ऐश्वर्यका भण्डारजस्ता इन्द्रदेव । हामी इनारजस्तो 
भएर सोमरसले तिमीलाई सेचन गर्दछौँ । हाम्रो प्रार्थना तिमी स्वीकार गर । 

पुरा सम्बाधादभ्या ववृत्स्व नो धेनुर्न वत्सं यवसस्य पिप्युषी। 
सकृत्सु ते सुमतिभिः शतक्रतो सं पलीभिर्न वृषणो नसीमहि॥०॥ 
हे शतकर्मा इन्द्रदेव ! घाँस खाइसकेपछि अघाएको गाई बाछालाई दुध चुसाउन पुगेझैँ आपद् 
आइलाग्नुभन्दा पहिले नै तिमी हामीकहाँ आइपुग । हे इन्द्रदेव । पत्नीले पतिलाई सन्तुष्ट गराएभ॑ 
हामी उत्तम स्तोत्रले तिमीलाई प्रसन्न गराउँछौँ । 
नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । 
शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । यञ्चका समयमा तिमीले स्तोतालाई दिएको ऐश्वर्ययुक्त दक्षिणाले निश्चित नै उत्तम धन 
प्राप्त गराउँछ। स्तोताका साथ हामीलाई पनि ऐश्वर्ययुक्त दक्षिणा प्रदान गर। हामी यञ्चमा महत 
पराक्रम प्रदान गर्ने स्तोत्र उच्चारण गरौँ । 
सूक्त १७ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
तदस्नै नव्यमङ्गिरिस्वदर्चत शुष्मा यदस्य प्रलथोदीरते। 
विश्वा यदगोत्रा सहसा परीवृता मदे सोमस्य दुंहितान्यैरयत्॥१॥ 
इन्द्रदेवको पराक्रम आदि कालभझैँ बढिरहेको छ। इन्द्रदेवले सोमरस पान गरेपछि उत्साहित भए, 
शत्रुका सबै बलिया किल्ला आफ्नै बलले सखाप पारे। हे स्तोता हो ! अङ्गिराहरूले झैँ तिमीहरू 
पनि उत्तम स्तुतिद्वारा इन्द्रदेवको उपासना गर । 

सस तु यो हप्रथमाय धायस ओजो मिमानो महिमानमातिरत्। 

शूरो यो युत्सु तन्वं परिव्यत शीर्षणि द्यां महिना प्रत्यमुञ्चत ॥२॥ 

बल बढाउनका लागि सबैभन्दा पहिले सोमरस पान गर्ने इन्द्रदेवको बल सधैँ उस्तै रहोस्। 

शत्रुनाशक इन्द्रदेवले सङ्ग्राममा शरीरमा कवच धारण गरेर आफ्ना महानताले द्युलोकलाई आफै 


शिरमा धारण गरे । 
२२४ छ 


ककशरकाहयो जहतकानजाततककलहभिकरु्तमननागतागङरलाल््् डि छ 





अधाकुणो प्रथम वीर्य महद्यदस्याग्रे व्रह्मणा शुष्ममैरयः । 

रथेष्ठेन हर्यश्चेन विच्युताः प्र जीरयः सिस्रते सध्यपक् पृथक् ॥३॥ म 
हे इन्द्रदेव । स्तोताका स्तुतिले प्रसन्न भएर, शत्नुनाशक बल देखाउँदै तिमीले महान् पराक्रम प्रकट 
गत्यौ । । सह घोडा भएका रथमा आरूढ तिम्रो शत्नुनाशक स्वरूप देखेर असुरको समूह छरपस्ट 
भएर भाग्यो । 


अधा यो विश्वा भुवनाभि मज्मनेशानकृत्रवया अभ्यवर्धत। 
आद्रोदसी ज्योतिषा वहिरातनोत्सीव्यन्तमांसि दुधिता समव्ययत्॥४॥ 


सबैभन्दा उत्कृष्ट बलशाली इन्द्रदेवले आफ्ना महान् पराक्रमले सबै भुवनको विस्तार गरेर सबैका 


अधिपति भए। त्यसपछि द्यावापृथिवीलाई आफ्ना तेजले व्याप्त गरे अनि टाढासम्म भरिएको 
अन्धकार सूर्यले झैँ नष्ट गराए । 


स प्राचीनान्पर्वतान्देहदोजसाधराचीनमकृणोदपामपः । 
अधारयत्पृथिवीं विश्वषायसमस्तभ्नान्मायया द्यामवस्रसः ॥१॥ 
महान् इन्द्रदेवले आफ्नै सामर्थ्यले सबैलाई आश्रय प्रदान गर्ने पृथ्वीलाई धारण गरे र द्युलोक तल 


खस्न नपाओस् भनेर थामिराखे । चट्पटाउने पर्वतलाई आफ्नै शक्तिले स्थिर गराए र पानीका 
धारलाई ओरालोतिर बगाए । 


सास्मा अर बाहुभ्यां यं पिताकृणोद्विश्वस्मादा जनुषो वेदसस्परि। 

येना पृथिव्यां नि क्रिविं शयध्यै वज्जेण हत्व्यवृणक्तुविष्वणिः ॥६ ॥ 
जन्ममरणशील जीवका पालनकर्ता इन्द्रदवले आफ्नो वज्ज सबै तिरबाट समर्थ बनाए । 
विद्युत्सरिको गर्जना गर्ने वज्रका सहायताले इन्द्रदेवले क्रिवी नामका राक्षसलाई मारेर पृथ्वीमा 
ढलाइदिए । त्यस वज्जले इन्द्रदेवका पाखुरीलाई शक्तिशाली बनाओस् । 

अमाजूरिव पित्रोः सचा संती समानादा सदसस्त्वामिये भगम्। 

कृधि प्रकेतमुप मास्या भर दद्धि भाग तन्वोज्येन मामह ॥७॥ 
आमबाबुसित बसेकी छोरीले उनीहरूसितै खाइगुजाराको माग गरेझैँ हे देव ! हामी तिमीसित 
ऐश्वर्यको माग गर्दछौँ । जुन ऐश्वर्यले तिमी स्तोताहरूलाई महान् बनाउँछौं, हाम्रा लागि त्यही उपयोगी 
अन्न र श्रेष्ठ धन प्रदान गर् । 

भोज त्वामिन्द्र वयं हुवेम ददिष्ट्वमिन्द्रापासि वाजान्। 

अविट्ठीन्द्र चित्रया न कती कृधि वृषन्निन्द्र वस्यसो नः ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी असल काम गर्ने र अन्नदाता हौ । पालनकर्ताका रूपमा बारम्बार हामी तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ । तिमी रक्षा साधनले युक्त भएर हामीलाई संरक्षण प्रदान गर । हे कामना पूर्ति गराउने 
इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी ऐश्वर्यशाली गराउ । 

नूनंसा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी। 

शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! यञ्चका समयमा तिमीले स्तोतालाई दिएको ऐश्वर्ययुक्त दक्षिणाले निश्चित रूपमा धन 
प्रदान गर्दछ। त्यसैले स्तोताहरूका साथै हामीलाई पनि त्यही ऐश्वर्य प्रदान गर । त्यसै कारण हामी 
यञ्चमा महान् पराक्रम प्रदान गर्ने स्तोत्रले स्तुति गरौँ । 

 सूक्त१० म 
त्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्राता रथो नवो योजि सस्निश्चतुर्युगस्त्रिकशः सप्तरश्मिः । 

दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः स इष्टिभिर्मतिभी रह्यो भूत् ॥१॥ म 
बिहानीपख नयाँ रथ तयार गरिएको छ। यसमा चार जुवा, तीन कोर्रा, सात लगाम र दस पाङ्ग्रा 
छ्न्  लक्षित प्रयोजनका लागि मनको इच्छाअनुसार चल्छ। यसले मानिसलाई स्वर्गसम्म 
युयाउँछ। क 


सास्मा अर प्रथम स द्वितीयमुतो तृतीय मनुषः स होता। 
अन्यस्या गर्भमन्य क जनन्त सो अन्येभिः सचते जेन्यो वृषा ॥२॥ 
यो रथ इन्द्रदेवलाई पहिलो, दोस्रो र तेस्रो तीनै सवनमा यज्ञमा पुन्याउन समर्थ छ। यही रथ 


? २२५ 











मानिसका कामना पूरा गराउन सक्छ। स्तोताहरू एकापसमा मिलेर ब्रह्माण्डव्यापी, बलशाली र 
अजेय उनै इन्द्रदेवको अनुग्रह प्राप्त गर्दछन् । 


हरी नु कं रथ इन्द्रस्य योजमायै सुतेर कु वचसा नवेन। 

मो षु त्वामत्र बहवो हि विप्रा नि अन्ये ॥३॥ 
इन्द्रदेवलाई सजिलै आवतजावत गर्नका लागि उत्तम स्तुतिका माध्यमबाट उनका रथमा दुइ वद 
घोडा नारिएका छन् । हे इन्द्रदेव ! हाम्रा अतिरिक्त अरू कुनै पनि मेधावी स्तोताले तिमीलाई राम्ररी 
सन्तुष्ट गर्न सक्दैन । 

आ द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याह्या चतुर्भिरा षड्भिईयमानः । 

आष्यभिर्दशभिः सोमपेयमयं सुतः सुमख मा मृधस्कः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीले बोलाउँदा सोमरस पान गर्नका लागि दुई, चार, आठ र दस घोडामा आउ  
सोमरस तिम्रै लागि प्रशोधित गरिएको हो पान गर । यसैका लागि युद्ध नगर । 


आ विंशत्या त्रिंशता याह्यार्वाङा चत्वारिशता हरिभिर्युजानः । 

आ पञ्चाशता सुरथेभिरिन्द्र षष्ट्या सप्तत्या सोमपेयम् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी सोमरस पान गर्नका लागि रथमा बीस, तीस, चालीस, साठी र सत्तरी योग्य 
घोडाहरू जोतेर हामीकहाँ आउ । 

आशीत्या नवत्या याद्यर्वाङा शतेन हरिभिरुह्यमानः । 

अरय हि ते शुनहोत्रेषु सोम इन्द्र त्वाया परिषिक्तो मदाय ॥६॥ , 
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई आनन्दित गर्नका लागि सोमरसलाई राम्रा भाँडामा राखिएको छ। त्यसैले 
तिमी असी, नब्बे र सय घोडालाई आफ्नो रथमा जोतेर हामीकहाँ आउ । 


मम ब्रहेन्द्र याद्यच्छा विश्वा हरी धुरि धिष्वा रथस्य । 

पुरुत्रा हि विहव्यो बभुथास्मिञ्छूर सवने मादयस्व ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी धेरैबाट आमन्त्रित गरिएका छौ । त्यसैले हाम्रो स्तोत्र स्वीकार गरेर आफ्ना रथमा 
सबै घोडा जोतेर हाम्रा यस यञ्चमा आएर आनन्दित होङ । 


न म इन्द्रेण सख्यं वि योषदस्मभ्यमस्य दक्षिणा दुहीत । 
उप ज्येष्ठे वरूथे गभस्तौ प्रायेप्राये जिगीवांसः स्याम ॥०॥ 
इन्द्रदेवसित हाम्रो मैत्री अटुट रहोस् । हामी उनका शुभ दाहिने हातका नजिकै रहीँ । इन्द्रदेवबाट 
हामीलाई सधैँ दान प्राप्त भइरहोस् । यिनैका संरक्षणमा हामी प्रत्येक युद्धमा विजयी होऔँ । 
नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । 
शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! यञ्चका समयमा तिमीले स्तोतालाई दिएको ऐश्वर्ययुक्त दक्षिणाले निश्चित रूपले धत 
प्रदान गर्दछ। त्यसैले स्तोताहरूसँगै हामीलाई पनि त्यही ऐश्वर्य प्रदान गर । त्यसै कारण हामी 
यज्ञमा महान् पराक्रम प्रदान गर्ने स्तोत्रले स्तुति गरौँ । 
सूक्त १९ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अपाय्यस्यान्धसो मदाय मनीषिणः सुवानस्य प्रयसः । 
यस्मिन्निन्द्र प्रदिवि वावृधान ओको दधे ब्रह्यण्यन्तश्व नरः ॥१॥ 
सोमरस परिष्कृत गर्ने ज्ञानी यजमानले आनन्द प्रदान गर्नका लागि दिएको अन्न इन्द्रले ग्रहण गरुन 
ती इन्द्रदेव र ज्ञानी यजमानले उच्च स्थान प्राप्त गरुन् । 
अस्य मन्दानो मध्वो वज्नहस्तो ३हिमिन्द्रो अर्णोवृतं वि वृश्वत्। 
प्र यद्वयो न स्वसराण्यच्छा प्रयांसि च नदीनां चक्रमन्त ॥२॥ 
चराहरू आफ्ना गुणमा फर्किएझैँ नदीका धाराहरू बग्दछन् । त्यसरी नै धारो लागेको सोमरस 


पात 
गरे र आनन्दित हुँदै हातमा वज्न लिएर इन्द्रदेवले जललाई झसलाई 
मारिदिएका थिए । लिएर इन्द्रदेवले जललाई रोकिराख्ने अहि नामका रा 


पवनालणण हाथ पएकलह? ता तमनकाकमक वलललाणका। 
कि पन उतर आम पि पण णणलाला 


२२६ 


. 





स माहिन इन्द्र अर्णो अपां प्रैरयदहिहाच्छा समुद्रम्। 

अजनयपत्सूर्य विदद्गा अक्तुनाह्रां वयुनानि साधत्॥३॥ 
अहि नामको राक्षस मार्ने इन्द्रदेवले अन्तरिक्षका जललाई सोझै समुद्रतर्फ प्रवाहित गरे। उनैले 
सूर्यको किरण प्रकट गराए । किरणका प्रकाशले हामी दिउँसोका काम गर्दछौं । 


सो अप्रतीनि मनवे पुरूणीन्द्रो दाशद्दाशुषे हन्ति वृत्रम्। 
सद्यो यो नृभ्यो अतसाय्यो भूत्सस्पृधानेभ्यः सूर्यस्य सातौ ॥४॥ 
इन्द्रदेव सूर्यजत्तिकै तेजस्वी स्वरूप प्राप्त गर्नका लागि सधैँ एकसमान रूपले प्रयास गरिरहन्छन् । 
दानशील इन्द्रदेव मानिसका लागि मूल्यवान् धन प्रदान गर्दछन् । उनेले वृत्र राक्षसलाई मार्दछन्  
स सुन्वत इन्द्र सूर्यमा देवो रिणङमर्त्याय स्तवान्। 
आ यद्रयिं गुहदवद्यमस्मै भरदंशं नैतशो दशस्यन्॥५॥ 
पुत्रलाई पिताले धनको अंश दिएभैँ इन्द्रदेवलाई दान दाता एतशले यज्ञका समयमा अमूल्य र 
उत्तम धन प्रदान गरे । त्यस बेला पूज्य तथा तेजस्वी इन्द्रदेवले यज्ञको कामना गर्ने मानिसका लागि 
सूर्यलाई प्रकट गराए । 
स रन्धयत्सदिवाः सारथये शुष्णमशुषं कृयवं कुत्साय। 
 दिवोदासाय नवतिं च नवेन्द्र पुरो व्यैरच्छम्बरस्य ॥६॥ 
तेजस्वी इन्द्रदेवले सारथि कुत्सका निमित्त शुष्ण, अशुष र कुयव नामका असुरको संहार गरे र 
दिवोदासका निम्ति शम्बासुरका उनान्सय सहर ध्वस्त गराए।. 
एवा त इन्द्रोचथमहेम श्रवस्या न त्मना वाजयन्तः । 
अश्याम तत्साप्तमाशुषाणा ननमो वधरदेवस्य पीयोः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । हामी अन्न र बलका आशाले तिम्रो स्तुति गर्दछौ । देवताको अपहेला गर्ने र हिंस्रक 
दुष्टको हिंस्रक कृत्य नष्ट गरायौ । तिमीसँग हामी अटुट मैत्री राखिरहाँ । 
एवा ते गृत्समदाः शुर मन्मावस्यवो न वयुनानि तक्षु । 
ब्रह्मण्यन्त इन्द्र ते नवीय इषमूर्ज सुक्षितिं सुम्नमश्यु ॥८॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! गृत्समदहरू आफ्नो उत्तम संरक्षणका आशाले उत्तम एवं मनोरम स्तोत्रले तिम्रो 
स्तुति गर्दछन् । उसै गरी नयाँ व्रह्वज्ञानी स्तोताहरू पनि उत्तम आश्रय, अन्न, बल र सुख पाउनका 
लागि यसरी नै स्तुति गर्दछन् । 
नून सा ते प्रति वरं जरित्रै दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । 
शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । यञ्चका समयमा तिमीले स्तोतालाई दिएको ऐश्वर्ययुक्त दक्षिणाले निश्चित रूपमा धन 
प्रदान गर्दछ। त्यसैले स्तोताहरूसँगै हामीलाई पनि त्यही ऐश्वर्य प्रदान गर। त्यसै कारण हामी 
यज्ञमा महान् पराक्रम प्रदान गर्ने स्तोत्रले स्तुति गरौं । 
सूक्त  २० 
श्रषि  गुत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
वय ते वय इन्द्र विद्धि षु.णः प्र भरामहे वाजयुर्न रथम्। 
विपन्यवो दीध्यतो मनीषा सुम्नमियक्षन्तस्त्वावतो नृन् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । अन्नको खोजी गर्नेले जसरी आफ्नो रथ अन्नले भर्दछन्। उसै गरी हामी स्तोताहरू 
तेजस्वी बुद्धिका हुनाले तिमीबाट सुखको कामना गर्दै तिम्रा लागि हवि प्रदान गर्दछौं। हाम्रो यो 
कार्य तिमी राम्रोसित बुझ । 
त्य न इन्द्र त्याभिरूती त्यायतो कारक?छन जनान्। 
त्वमिनो दाशुषो वरूतेत्थाधीरभि यो नक्षति त्वा ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीलाई जसले आफ्नो इष्ट मानेको छ, त्यस्तो दानशील मानिस नजिक आउँदा तिमी 
अनेकौं किसिमले त्यसको रक्षा गर्दछौ । तिमी आपद्बाट जोगाउने, सत्कर्मी र न्यायशील हौ। 
त्यसैले आफ्ना रक्षा साधनले हामीलाई संरक्षण देछ । 


२२७ 





सनो युवेन्द्रो जोहत्र सखा शिवो नरामस्तु पाता। 

य शंसन्त यः शशमानमूती पचन्त च स्तुवन्तं च प्रणेषत् ॥२॥ 
स्तोत्र उच्चारण गर्ने, उत्तम निर्देश दिने, हविष्यात्न तयार गर्ने र यजमानलाई संरक्षण दिएर तिमी 
आपदबाट जोगाउँछौ। नित्य तरुण, मित्रवत् सधैँ नजिक बोलाउन योग्य र सुखका स्वरूप 
डन्द्रदेवले समस्त प्रजाका साथै हाम्रो रक्षा गरुन् । 

तमु स्तुष इन्द्र त॑ गृणीषे यस्मिन्पुरा वावृधुः शाशदुश्व। 

स वस्वः काम पीपरदियानो ब्रह्ाण्यतो नूतनस्यायोः ॥४॥ 
इन्द्रदेवको शरणमा स्तोताले उन्नति गर्दछन् र शत्रुको विनाश गर्दछन् । इन्द्रदेवका कीर्ति गाउँदै हामी 
स्तुति गर्दछौँ । स्तुत्य इन्द्रदेवले नयाँ यजमानको धनको रहर पूरा गर्दछन् । 

सो अङ्गिरसामुचथा जुजुष्वान्त्रह्मा तूतोदिन्द्रो गातुमिष्णन्। 

भलाहररु मुष्णत्नुषसः सूर्णण स्तवानश्नस्य चिच्छिश्नथप्पूर्व्याणि ॥५॥ 
अङ्गि स्तुति स्वीकार गरेर इन्द्रदेव उत्तम बायो देखाउँदै ज्ञानगुन बढाइदिन्छन्। स्तुत्य 
इन्द्रदेवले सूर्यलाई प्रकट गर्दछन् र उषाको हरण गर्ने अश्नासुरको नाश गर्दछन् । 
स ह श्रुत इन्द्रो नाम देव ञर्ध्वो भुवन्मनुषे दस्मतमः । 
अव प्रियमर्शसानस्य साह्वाञ्छिरो भरद्दासस्य स्वधावान् ॥६॥ 
तेजस्वी, कीर्तिवान्, ख्यातिप्राप्त, अत्यन्त सुन्दर र प्रिय इन्द्रदेव ज्ञानवान् स्तोताको संरक्षण गर्न सधैं 
तयार हुन्छन् । शत्रुनाशक इन्द्रदेवले संसारको अनिष्टकर्ता दास नामका असुरलाई नाश गरे । 
स वृत्रहेन्द्रः कृष्णयोनीः पुरन्दरो दासी रैरयद्वि । 
अजनयन्मनवे क्षामपश्च सत्रा शंसं यजमानस्य तूतोत् ॥७॥ 
वृत्रहन्ता र शत्रुका किल्ला भत्काउने इन्द्रदेवले कृष्णदासका सेनाको संहार गरे । मानिसका लागि 
पृथिवी र जल उत्पन्न गरे । यस्ता महान् इन्द्रदेवले यजमानको उचित रहर पूरा गरुन् । 
तस्मै तवस्य१ मनु दायि सत्रेन्द्राय देवेभिरर्णसातौ।  
प्रति यदस्य वज्र बाह्वोर्धुईत्वी दस्यून्पुर आयसीर्नि तारीत् ॥८॥ 
सङ्गठित भएका योद्धाहरूले युद्धमा निरन्तर इन्द्रदेवलाई बल प्रदान गरे । इन्द्रदेवले बलशाली 
भुजामा वज्र धारण गर्दै दुष्टको संहार गरे र उनीहरूका अनकन्टार गाउँ पनि ध्वस्त पारे । 
नून सा ते प्रति वरं जरित्रै दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । 
शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्ददेम विदथे सुव्रीराः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! यञ्चका समयमा तिमीले स्तोतालाई दिएको ऐश्वर्ययुक्त दक्षिणाले निश्चित रूपमा धग 
प्रदान गर्दछ । त्यसैले स्तोतासँगै हामीलाई त्यही ऐश्वर्य प्रदान गर । त्यसै कारण हामी यज्ञमा महान् 
पराक्रम प्रदान गर्ने स्तोत्रहरूले स्तुति गरौँ । 
सूक्त  २१ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
विश्वजिते धनजिते स्वर्जिते सत्राजिते नृजित उर्वराजिते । 
अश्वजिते गोजिते अब्जिते भरेन्द्राय सोम यजताय हर्यतम् ॥१॥ 
हे याजकहरू हो ! सिङ्गो विश्व जिले, विश्वको धन जिल्ने, सङ्गठित भएर शत्रु जिल, मानिसलाई 
जिल्े, उब्जाउ भूमि जिले, घोडा जिले, गाई जित्ने र जल वा तरल पदार्थ आफ्नो वशमा गराउने 
पूज्य इन्द्रदेवका निमित्त तेजस्वी सोमरस प्रदान गर् । 
७०० कुने ३ वन्वतेषाड्हाय सहमानाय वेधसे । 
वह्ये दुष्टरीतवे सत्रासाहे नम इन्द्राय वोचत ॥२॥ ं 
हे याजकहरू हो । सर्वव्यापक, ८  ऐश्वर्यलाई यथोचित रूपमा विभाजन गर्ने, अजय. 
शत्रुका आक्रमण प्रतिकार गर्ने, विश्वका निर्माता, बलियो काँध भएका, सिङ्गो संसार थाम्न, ं 
सामर्थ्य भएका, सङ्गठित रूपले युद्ध गर्ने इन्द्रदेवको सधैँ प्रशंसा गीत गाओ। . 
सत्रासाहो जनभक्षो जनंसहञ्चयवनो युध्मो अनु जोषमुक्षितः । 
॥ वुतंचयः सहुरिर्विक्ष्वारित इन्द्रस्य वोचं प्र कृतानि वीर्या ॥३॥ विजेता, । 
हे याजकहरू हो ! मानिसको हितका लागि सङ्गठित रूपमा युद्ध गर्ने, बलशाली नि 


२२८ र. 





वि न खाए  तनललाहनताल  जाना जाला तला तरयाहााकाणमालााातहर्भलणारालााणाकमालपाङलालाताताहरूपाामाथकातााउजाताकरमणतकतशशधालननाामामाायुह्वामभागगातामभताातकललममाकरककामकाञशाकरमोनका मामआगालललल्क 
 कक २... ..क नामकका्रलेक्हमहरररुालाहरु 





कता... हले न? डी विर 
हक राणा रिसगाताशाणणाला 
 ,  ई ० 
 कि न ० 
॥   





शत्रुनाशक योद्धा, प्रीतिपूर्वक सोमरस पान गर्ने, शत्रुहन्ता, प्रजापालक र तेजस्वी इन्द्रदेवले गरेका 
महान् पराक्रमको गुणगान गर् । 


अनानुदो वृषभो दोधतो वधो गम्भीर ग्रष्वो असमष्टकाव्यः । 

रध्रचोदः श्नथनो वीडितस्पृथुरिन्द्रः सुयज्च उषसः स्वर्जनत् ॥४॥ 
हे याजक हौं ! महादानी, बलशाली, दुर्घर्ष शत्रुका घातक, गम्भीर ज्ञानसम्पन्न, असाधारण 
कार्यकुशल, उत्तम कर्मका प्रेरक, शत्रुको शक्ति क्षीण गराउने, परिपुष्ट अङ्ग भएका, श्रेष्ठ कर्म 
भएका, महान् इन्द्रदेवका सामर्थ्यले उषा र सूर्य प्रकट भए । 


यञ्चेन गातुमपुरो विविद्विरे धियो हिन्वाना उशिजो मनीषिणः । 

अभिस्वरा निषदा गा अवस्यव इन्द्र हिन्वाना द्रविणान्याशत ॥५॥ 
समयमा काम गर्ने ज्ञानीहरू समृद्धिको कामना गर्दछन् । उनीहरू असल यज्ञीय कर्ममा स्तुति गर्दै 
योग्य मार्ग फेला पार्दछन् र संरक्षणको कामना गर्दछन् । उनीहरू इन्द्रदेवका नजिकै रहेर स्तुति गर्दै 
धन प्राप्त गर्दछन् । 

इन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि चित्तिं दक्षस्य सुभगत्वमस्मे । 

पोष रयीणामरिष्टि तनूनां स्वाद्यानं वाचः सुदिनत्वमह्वाम् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई राम्रो धन, चेतनायुक्त सामर्थ्य र उत्तम ऐश्वर्य प्रदान गर । तिरोगी बनाउँदै 
हाम्रो ऐश्वर्य वृद्धि गराङ । दिनदिनै हाम्रो बोली मधुर र उत्तम गराउ । 


सूक्त २२ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र । छन्द  अष्टि अतिशक्वरी । । 
त्रिकद्वकेषु महिषो यवाशिर तुविशुष्मस्तृपत्सोममपिबद्विष्णुना सुत॑ यथावशत्। स ईं 
ममाद महि कर्म कर्तवे महामुरु सैनं सञ्चद्देवो देवं सत्यमिन्द्रे सत्य इन्दु ॥१॥ 
औधि बलिया र पूजनीय इन्द्रदेवले तीनै लोकमा व्याप्त, सन्तुष्टिदायक, दिव्य सोमलाई जौका 
पिठोसित मिसाएर विष्णुदेवसँगै मन लाग्दो पान गरे। त्यसले महान् इन्द्रदेवलाई असल कार्य 
गर्नका लागि प्रेरित गरायो । उत्तम गुणले सम्पन्न त्यस दिव्य सोमरसले इन्द्रदेव प्रसन्न भए । 


अध त्विषीमाँ अभ्योजसा क्रिविं युधाभवदा रोदसी अपृणदस्य मज्मना प्रवावृधे । 
अघत्तान्य जठरे प्रेमरिच्यत सैनं सञ्चद्देवो देवं सत्यमिन्द्र सत्य इन्दुः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । आफ्ना सामर्थ्यले क्रिवि नामका असुरलाई तिमीले जित्यौ र आकाश एवं पृथ्वीलाई 
तेजले परिपूर्ण गरायौ । तिमीले सोमको एक भाग आफ्ना पेटमा राख्यौ र अर्को भाग देवताहरूलाई 
दियौ। सत्यस्वरूप, दीप्तिमान् र दिव्य सोमले सत्यस्वरूप तेजस्वी इन्द्रदेवलाई पोषण प्रदान 
गर्दछ। 
साकं जात क्रतुना साकमोजसा ववक्षिथ साक वृद्धो वीयैं सासहिर्मृधो विचर्षणिः । 
दाता राधः स्तुवते काम्यं वसु सैनं सञ्चद्देवो देव सत्यमिन्द्रै सत्य इन्दु ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी यज्ञसँगै प्रकट भएका हौ । आफ्ना सामर्थ्यले विश्वको भार उठाउन रहर गर्दछौ । 
हे ज्ञानी इन्द्रदेव । महान् पराक्रमी, शत्रुसंहारक, विशिष्ट ज्ञानी भएर तिमी स्तोताले रुचाएको ऐश्वर्य 
प्रदान गर्दछौ । सत्यस्वरूप, दीप्तिमान् र दिव्य सोमरस सत्यका ज्ञाता इन्द्रदेवलाई प्राप्त हुन्छ। 
 तव प्यन्नय॑ नृतोप इन्द्र प्रथम पूव्यै दिवि प्रवाच्यं कृतम्। यद्देवस्य शवसा प्रारिणा असुँ 
रिणन्रपः । भुवद्विश्वमभ्यादेवमोजसा विदादूर्ज शतक्रतुविंदादिषम् ॥४॥ 
सबैलाई अर्नुशासनमा राख्ने हे इन्द्रदेव ! सम्पूर्ण मानवका हितकारी, सबैभन्दा पहिले गरिएका 
तिम्रा सबैभन्दा उत्कृष्ट कर्महरू स्वर्गलोकमा प्रशंसित छन्। आफ्ना शक्तिले तिमीले राक्षसको 
संहार गन्यौ, असुरलाई पराजित गच्यौ र जल प्रवाहित गरायौ । सयौँ सत्कर्म गर्ने इन्द्रदेवले अन्न एवं 
बल प्राप्त गरे । 
सूक्त  २३ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  बृहस्पति ब्रह्मणस्पति । छन्द  जगती त्रिष्टुप् 
गणानां त्वा गणपति हवामहे कवि कवीनामुपमश्रवस्तमम्। 
 ज्येष्ठराज ब्रह्णा ब्रह्मणस्पत आ नः शुण्वन्रूतिभिः सीद सादनम् ॥१॥ 
हे ब्रह्माणस्पतिदेव । तिमी गणका अधिपति हौ र कविहरूमा श्रेष्ठ छौ। अनुपम, श्रेष्ठ र तेजस्वी 


२२९ 


मन्त्रका तिमी स्वामी हौ। त्यसैले हामी तिम्रो आह्वान गर्दछौँ । हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गरेर रक्षण 
साधनले हामीलाई संरक्षण प्रदान गर । 


देवाक्षित्ते असुर्य प्रचेतसो बृहस्पते यसियं भागमानशुः । 
उस्राइव सूर्यो ज्योतिषा महो विश्वेषामिज्जनिता ब्रह्मणामसि ॥२॥ 
हे महाबली बृहस्पतिदेव । देवताहरूले तिम्रो सर्वोत्कृष्ट यज्ञीय भाग प्राप्त गरे । महान् सूर्यदेवले 
तेजस्वी किरण उप्पन्न गरेझँ तिमी सम्पूर्ण ज्ञानका प्रकाशक हौँ । 
आ विबाध्या परिरापस्तमांसि च ज्योतिष्मन्तं रथमृतस्य तिष्ठसि । 
बुहस्पते भीमममित्रदम्भनं रक्षोहणं गोत्रभिदं स्वर्विदम् ॥३॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! पापकर्म गर्ने र अज्ञानरूपी अन्धकार तिमी विभिन्न उपायले नष्ट गर्दछौ । दुष्टलाई 
तर्साउने, शत्रु नाश गर्ने, राक्षस वध गर्ने, सुदृढ किल्ला ध्वस्त गराउने, यज्ञका प्रकाशक र सुखदायी 
रूपमा तिमी रथमा विराजमान हुन्छौ । 
सुनीतिभिर्नयसि त्रायसे जनं यस्तुभ्य दाशानन तमंहो अश्नवत्। 
ब्रह्वद्विषस्तपनो मन्युमीरसि बृहस्पते महि तत्ते महित्वनम् ॥४॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! हविष्यात्न प्रदान गर्नेका तिमी असल पथप्रदर्शक हौ । तिमीले संरक्षण गरेकालाई 
पापले कहिल्यै छुँदैन । ज्ञानका शत्रुलाई सताउने तिमी अभिमानीका संहारक पनि हौ। तिम्री 


विशाल महिमा अवर्णनीय छ। 
न तमंहो न दुरित॑ कृतश्वन नारातयस्तितिरुन द्वयाविनः । 
विश्वा इदस्माद्ध्वरसो वि बाधसे यं सुगोपा रक्षसि ब्रह्मणस्पते ॥५॥ हने ं 

हे ब्रह्माणस्पतिदेव तिमी जसलाई संरक्षण प्रदान गर्दछौ, त्यसलाई सबै हिंस्रक शक्तिबाट जोगाउँछौ। 

त्यसलाई पापकर्मले दुःख दिँदैन। शत्रुले उसलाई सताउँदैन र कुनै ठगले पनि उसलाई 


झुक्याउँदैन । 
व्रताय मतिभिर्जरामहे। 


त्वंनो गोपाः 

बृहस्पते यो नो अभि ह्वरो दधे स्वा त॑ मर्म तु दुच्छुना हरस्वती ॥६॥ 

हे बृहस्पतिदेव ! तिमी हाम्रा संरक्षक र मार्गदर्शक है । हि सर्वज्ञाता ! नियमअनुसार तिमीलाई 
अनुगमन गर्दै हामी मन्त्रले स्तुति गर्दछौँ । जसले हामीप्रति कुटिल व्यवहार गर्दछ, उसलाई 


दुर्बुद्धले विनाश गरोस् । 
उत वा यो नो मर्चयादनागसोज्रातीवा मर्त सानुको वृकः । 


बृहस्पते अप त॑ वर्तया पथः सुगं नो अस्यै देववीतये कृधि ॥७॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! शत्रुजस्तो वा ब्वाँसोजस्तो व्यवहार गर्ने मानिसले हामीलाई सताए भनेदेखिंँ 
तिनलाई हाम्रा मार्गबाट हटाइदेछ । देवत्व प्राप्त गर्ने हाम्रो मार्ग अपराधरहित र सुगम गराइदेछ । 
त्रातार त्वा तनूनाँ हवामहेवस्पर्तरधिवक्तारमस्मयुम्। 
बृहस्पते देवनिदो नि बर्हय मा दुरेवा उत्तर सुम्नमुन्नशन् ॥८॥ 
हे ब्रह्वाणस्पतिदेव ! तिमी शुत्रनाशक बलले विपद्बाट पा. लगाउँछौ । तिमीलाई हामी आफ्न 
ज्यानको संरक्षक ठान्दछौँ, असले गृहपतिका रूपमा स्विकार्दछौँ र तिम्रो आह्वान गर्दछौँ । देवताकी 
निन्दा गर्ने र दुष्ट आचरण भएकाले सुख नपाउँदै नाश होस् । 


त्वया वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पारहो वसु मनुष्या ददीमहि। 
 या नो दुरे ताडितो या अरातयोभि सन्ति जम्भया ता अनप्नसः ॥ १ पन्नति 
हे ब्रह्मणस्पतिदेव । हामी याजकहरू तिमीबाट मनुष्यलाई हित गर्ने र चाहेजस्तो उत्तम ं 
गराउने छ  माग गर्दछौँ । हाम्रा नजिकै, यढा वा वरिपरि शत्रुभँ दुःख दिने कर्महीन मानिस 
भने उनीहरूलाई नाश गर् । । 

त्वया वयमुत्तमं धीमहे वयो बृहस्पते पप्रिणा सस्निना युजा। 
॥ मा नो दुःशंसो अभिदिप्सुरीशत प्र सुशंसा मतिभिस्तारिषीमहि॥१०॥ 
हे वाणीका स्वामी बृहस्पतिदेव ! तिमी असल चरित्र र ऐश्वर्यले पूर्ण गराउँछौ । तिमीसँगै परशंसनीरय 
आयु प्राप्त गर । हाम्रा, अधिपतिहरू दुराचारी र ठग नहोञन्। असल बुद्धिका भरोसामा ०२८ 


रहेर हामी सङ्कर्मुक्त हुन पाऔँ । 
२३० ही  





फि िजिनिडका 
ना आजला 
जहर एल ककाना ला तया एज 
पालक 
त न निजि जिजिजिती 
पालक ातयागायारहलामाि कक. मणि 
वि विजिडिजि काडा का 


कहर भआइुटनहमिकाहरककर कालाकार 


अनानुदो वृषभो जग्मिराहवं निष्टप्ता शत्ठु पृतनासु सासहिः । 

असि सत्य ग्रणया ब्रह्मणस्पत उग्रस्य चिइमिता वीडुहर्षिण ॥११॥ म 
हे ब्रह्मणस्पतिदेव ! तिमीसरहको दानदाता अर्को कोही छैन । तिमी बलशाली, योद्धा, शत्रुपीडक, 
युद्धमा शत्रु पराजित गर्ने, क्रणमुक्त गराउने, पराक्रमले युक्त, शत्रु दमन गर्ने र न्यायशील छौ । 

अदेवेन मनसा यो रिषण्यति शासामुग्रो मन्यमानो जिघांसति । 

बृहस्पते मा प्रणक्तस्य नोवधो नि कर्म मन्युं दुरेवस्य शर्धतः ॥१२॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! आसुरी वृत्तिले हामीलाई दुःख दिने, निर्दयी र अत्यन्त अहङ्कारी भएर स्तोताको 
हनन गर्न खोज्नेका हतियार हामीले नछोऔँ । कुमार्गगामी बलवान् व्यक्तिका क्रोधले हामीलाई 
नष्ट नगरोस् । 

भरेषु हव्यो नमसोपसद्यो गन्ता वाजेषु सनिता धनंधनम्। 

विश्वा इदर्यो अभिदिप्स्वोर मृधो बृहस्पतिर्वि ववर्हा रथाँइव ॥१३॥  
युद्धमा सहायताका लागि आदरपूर्वक बोलाउन योग्य बृहस्पतिदेव सबै किसिमका ऐश्वर्य प्रदान 
गर्दछन् । उनी स्तुत्य छन् । शत्रुका सेनालाई नष्ट गर्ने रहर भएका बृहस्पतिदेव शत्रुको रथ र हिंस्रक 
पशुलाई उस्तै किसिमले संहार गर्दछन् । 

तेजिष्ठया तपनी रक्षसस्तप ये त्वा निदे दधिरे दृष्टवीर्यम्। 

आविस्तत्कृष्व यदसत्त उक्थ्यप१ बृहस्पते वि परिरापो अर्दय ॥१४॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! तिमीले देखेका पराक्रमको जसले निन्दा गर्दछन्, त्यस्तो दुष्ट स्वभाव भएकालाई 
आफ्ने तेजस्वी तापले पीडित गराञ । तिम्रो पराक्रम प्रशंसनीय छ। त्यसलाई प्रकट गरेर चारैतिर 
व्याप्त शत्रुको संहार गर् । 

बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु। 

यद्दीदयच्छवस क्रतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥१५॥ 
है धर्ममा नाम कमाएका बृहस्पतिदेव ! ज्ञानी मानिसबाट सम्मानित, मानिसहरूमध्ये तेजस्वी 
कर्मको फलका रूपमा देखा पर्ने, देदीप्यमान सर्वोत्तम तथा अलौकिक ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर । 

मा नः स्तेनेभ्यो ये अभि द्वुहस्पदे निरामिणो रिपवोओन्नेषु जागुधुः । 

आ देवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ॥१६॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! दुष्ट शत्रु आक्रमण गरेर अन्न आदि पदार्थ कमाउन चाहन्छ। देवताप्रति द्वेष गर्ने र 
सुखदायी असल कुरो बोल्न नजात्नेबाट हामी नडराऔँ । 

विश्वेभ्यो हि त्वा भुवनेभ्यस्परि त्वष्यजनत्साम्नःसाम्न कविः । 

स क्रणचिदृणया ब्रह्मणस्पतिर्द्ृहो हन्ता मह क्रतस्य धर्तरि ॥१७॥ 
है ग्रह्मणस्पतिदेव । तिमीलाई प्रजापतिले भुवनभरिमा सबैभन्दा राम्रो बनाएका छन्। तिमी प्रत्येक 
गद कपको ज्ञाता हौ । महान् यज्ञ धारण गर्ने स्तोतालाई ग्रणबाट मुक्त गराएर विद्रोहीको विनाश 


तव श्रिये व्यजिहीत पर्वतो गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । 

इन्द्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौब्जो अर्णवम् ॥१८॥ 
है अङ्गिरा वशी बृहस्पतिदेव ! पर्वतमा लुकाइएका अवस्थामा तिमीले गाईलाई बाहिर निकालेर 
गाश्रय दिएका थियौ। त्यस बेला इन्द्रदेवका सहायताले वूत्रद्वारा रोकिएका जललाई बर्सनका 
तागि तिमीले प्रेरित गस्यौ। र 

बहाफस्पते त्वमस्य यन्ता युक्त हनन पेन म 
ल श्वै तद्धद्रै यदवन्ति देवा बृहद्ददेम विदथे सुवाराः ॥ 
य प्रझ्लणस्पतिदेव  तिमी सम्पूर्ण संसारका नियन्ता हौ । तिमी यस सूक्तका ज्ञाता हौ । देवगणको 
फग जसलाई प्राप्त हुन्छ, उनीहरूको सबै किसिमले कल्याण हुन्छ। तिमी हाम्रा सन्ततिलाई 
रक बनाउ  त्यसले गर्दा हामी यज्ञमा असल सन्तानका साथ तिम्रो महिमाको गुणगान गर्न 

। ौ 


२२३१ 


 

॥ 

३ 

 

।। 

० 

 किक रा ?।ााा मत मति ती ..।।?ाा 








सूक्त  २४ , 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  ब्रह्माणस्पति बृहस्पति । छन्द  जगती त्रिष्टुप् 
सेमामविडि प्रभृतिं य ईशिषेञ्या विधेम नवया महा गिरा। 
यथा नो मीडवान्त्स्ववते सखा तव बृहस्पते सीषधः सोत नो मतिम्॥१॥ विक 
हे बृहस्पतिदेव ! तिमी सम्पूर्ण विश्वका स्वामी हौ, महान् स्तुतिद्वारा हामी तिम्रो यश गाउँछौँ, ग्रहण 
गर। मित्रभावले तिम्रो स्तुति गर्ने हामी स्तोतालाई सदबुद्धि प्रदान गर । 


यो नन्त्वान्यनमत्र्योजसोतादर्दर्मन्युना शम्बराणि वि। 
प्राच्यावयदच्युता ब्रह्लणस्पतिरा चाविशद्वसुमन्तँ वि पर्वतम् ॥२॥ 
ब्रह्मणस्पतिदेवले दण्ड दिन योग्य शत्रु आफ्ना सामर्थ्यले दबाए र रिसले शम्बरलाई थिलथिलो 
पारे, नखस्ने जललाई तल खसाले र गाई लुकाउने पर्वतभित्र उनी पसे । 
तद्देवानां देवतमाय कर्त्वमश्रथ्नन्दृड्हाव्रदन्त वीडिता। 
उद्गा आजदभिनद्त्रह्मणा वलमगूहत्तमो व्यचक्षयत्स्वः ॥२॥ 
देवताहरूमा सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मणस्पतिदेवका पौरखले बलिया किल्लाहरू पर्नि खुकुलिन्छन् र 
. बलशाली पनि सोझा भएर नुहुन्छन् । ब्रह्मणस्पतिदेवले मन्त्रशक्तिद्वारा बलासुरलाई मारेर गाई मुक्त 
गराए । सूर्य प्रकट गराएर उनले अन्धकार नष्ट गराए । 
अश्मास्यमवतँ ब्रह्मणस्पतिर्मधुधारमभि यमोजसातृणत्। 
तमेव विश्वे पपिरे स्वर्दुशो बहु साक सिसिच्चुरुत्समुद्रिणम् ॥४॥ 
ढुङ्गोजस्तो बलियो मुख र मधुर धारा भएका मेघलाई बल प्रायोगद्वारा ब्रह्मणस्पतिदेवले बर्सिनका 
लागि प्रेरित गरे । वर्षाको जल सूर्यका रश्मिले पान गरेर प्रचुर जलधाराका रूपमा फेरि बर्साए। 
सना ता का चिद्धवना भवीत्वा माद्धिः शरद्धिर्दुरो वरन्त वः । 
अयतन्ता चरतो अन्यदन्यदिद्या चकार वयुना ब्रह्मणस्पतिः ॥५॥ 
हे त्रत्विकहरू हो ! ब्रह्मणस्पतिदेवले तिमीहरूका लागि अनादि कालदेखि प्रत्येक महिना र 
प्रत्येक वर्ष वर्षा गराउने मेघलाई प्रेरित गरे । यसै विधिले द्यावा र पृथिवी दुवै परस्परमा जल 
उपभोग गर्दछन्। 
अभिनक्षनतो अभि ये तमानशुर्निधिँ पणीनां परम गुहा हितम्। 
ते विद्वांसः प्रतिचक्ष्यानृता पुनर्यत उ आयन्तदुदीयुराविशम् ॥९॥ 
पणीहरूले गुफामा लुकाएर राखेको मूल्यवान् धन अनेकतिर खोजेर देवताहरूले फेला पारे । त्यही 
धन देखेर यज्ञमा बाधा हाल्ने राक्षस जताबाट आए त्यतै फर्कर गए । 
व्रतावानः प्रतिचक्ष्यानृता पुनरात आ तस्थुः कवयो महस्पथः । 
ते बाहुभ्याँ धमितमग्निमश्मनि नकिः षो अस्त्यरणो जहुर्हि तम्॥७॥ 
सर्वज्ञाता र सत्यवादीले मायाको शक्ति थाहा पाए । मायाबाट जोगिँदै विवेकपूर्वक महान् कार्यमा 
उनीहरू लागे । यज्ञका निम्ति उत्पन्न गरिएको अग्नि त्यहीँ छोडिदिए। 
क्रतज्येन क्षिप्रेण व्रह्मणस्पतिर्यत्र वष्टि प्र तदश्नोति धन्वना। 
तस्य साध्वीरिषवो याभिरस्यति नृचक्षसो दुशये कर्णयोनयः ॥८॥ 
ब्रह्मणस्पतिदेवसित प्रत्यञ्चा तात्र सजिलो एउद राम्रो धनुष छ। चाहेका ठाउँमा उनी बाण पुन्याउन 
सक्छन् । त्यसैबाट उनले मानिसको दुष्ट भाव र सङ्कट मेटाउँछन् । 
स संनयः स विनयः पुरोहितः स सुष्टुतः स युधि ब्रह्मणस्पतिः । 
चाक्ष्मो यद्वाजं भरते मती धनादित्सूर्यस्तपति तप्यतुर्वृथा ॥९॥ 
स्तुत्य ब्रह्मणस्पतिदेव युद्धमा अगुवा भएर सङ्गठित रूपले आक्रमण गर्दछन् । सर्वदर्शी 





ब्रह्मणस्पतिदेव अन्न र धन धारण गर्दछन् । अनि स्वाभाविक रूपले सूर्य उदाउँछन् । 
विभु प्रभु प्रथम ० मट  सुविदत्राणि राध्या। 
त ला ०पु ००१ क मे जना न्यु कुक विशः ॥१०॥ गर्द 
पि मले सुखद प्रदान गर्ने यो धन सबैले रहर  
महाबली बृहस्पतिले बर्साएका हुन् । दुनै किसिमका प्रजाले यो भोग गर्दछन् । १ 


७ 
।  
।  


२२२ . 





द्र््व्कििि 













योज्वरे वृजने विश्वथा विभुर्महामु रण्वः शवसा ववक्षिथ । 

स देवो देवान्प्रति पप्रथे पृथु विश्वेदु ता परिभूर्व्रह्मणस्पतिः ॥११॥ 
सर्वव्यापी, आनन्ददायी ब्रह्मणस्पतिदेव प्रत्येक युद्धमा आफ्ना सामर्थ्यले आफ्नो महत्ता प्रकट 
गर्दछन् । सबै देवताहरूमा श्रेष्ठ ब्रह्मणस्पतिदेव विश्वमा व्यापक रहन्छन् । 


विश्व सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्र मिनन्ति व्रत वाम्। 

अच्छेन््राब्रह्मणस्पती हविर्नोन्न॑ युजेव वाजिना जिगातम् ॥१२॥ 
हे ऐश्वर्यसम्पन्न इन्द्रदेव र ब्रह्मणस्पतिदेव ! तिमीहरू दुवै सत्य व्रतधारी हौ। तिमीहरू दुवैका 
कर्तव्य र नियम अटल छन् । जुवामा नारिएका अश्चजस्तै तिमीहरू दुवै हाम्रो हविष्यान्न प्रहण गर्नका 
लागि आओ । 

उताशिष्ठा अनु शुण्वन्ति वह्ृयः सभेयो विप्रो भरते मती धना। 
वीडुद्देषा अनु वश् ग्रणमाददिः स ह वाजी समिथे ब्रह्मणस्पतिः ॥१२॥  
युद्धका निम्ति बलिष्ठ ब्रह्मणस्पतिदेव सभ्य र ज्ञानीको उत्तम धन स्वीकार गर्दछन् र बलशाल 
शत्रुसित द्रोह गर्दछन् । अश्वचभझैँ तीव्र गतिमा दौड्नेले उनको कुरो सुन्दछन् र क्रणमुक्त हुन्छन् । 

ब्रह्मणस्पतेर भवद्यथावशं सत्यो मन्युर्महि कर्मा करिष्यतः। . 

योगा उदाजत्स दिवे वि चाभजन्महीव रीतिः शवसासरत्पृथक्॥१४॥ 


 ठूलो काममा लागिरहने ब्रह्मणस्पतिदेवका कार्यले अभिलाषाअनुसार फल दिन्छ। 


ब्रह्मणस्पतिदेवले गाई बाहिर निकालेर विजय प्राप्त गरे । निरन्तर प्रवाहमान नदी झैँ गाई स्वतन्त्र 
भएर हिँडे। 

ब्रह्मणस्पते सुयमस्य विश्वहा रायः स्याम रथ्यो३ वयस्वतः । 

वीरेषु वीराँ उप पृङधि नस्त्वं यदीशानो ब्रह्मणा वेषि मे हवम् ॥१५॥ 
हे ब्रह्माणस्पतिदेव । हामी सबै व्रतका पालक हौँ र अन्नयुक्त धनका अधिपति रहाँ। तिमी सबैका 
नेता हौ । हामीले ज्ञानपूर्वक गरेको स्तुति स्वीकार गरेर हामीलाई पराक्रमी सन्तति प्रदान गर । 


ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सुक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व। 

विश्व तद्धद्रै यदवन्ति देवा बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥१६॥ 
हे संसार हाँक्ने ब्रह्मणस्पतिदेव !। तिमी यस सूक्तका ज्ञाता हौ । देवगणको संरक्षण जसलाई प्राप्त 
हुन्छ, उनीहरूको सबै किसिमले कल्याण हुन्छ। तिमी हाम्रा सन्ततिलाई परिपुष्ट बनाञकू्। असल 
सन्तानसँगै हामी यञ्चमा तिम्रो महिमा गाउँन गर्न सकाँ । 

सूक्त  २५ 
॥..  छ भक भार्गव शौनक । देवता  ब्रह्मणस्पती । छन्द  जगती । 

न्धानौ अग्नि वनवद्वनुष्यतः ॥ ०३७० ३०५१७ ड्त्। 

जातेन जातमति स प्र सर्सूते यंयं युज क ब्रह्मणस्पतिः ॥१॥ 
ब्रह्मणस्पतिदेवले जसलाई सखा बनाउँछन्, तिनका शत्रु अग्निमा डढेर संहार हुन्छन् । उनका 
ज्ञानवान् सखा हवि प्रदान गर्दै समृद्धिशाली र छोरानातिले सम्पन्न हुन्छन् । 


वीरेभिर्वीरान्वनवद्वनुष्यतो गोभी रयिं पप्रथद्वोधति त्मना। 

तोक च तस्य तनयं च वर्धते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥२॥ 
यजमानलाई ब्रह्मणस्पतिदेवले आफ्नो सखाका रूपमा स्वीकार गर्दछन् । यजमानका बलशाली 
पुत्रले हिंस्रक शत्रुका वीर पुत्र मारिदिन्छन् । तिनीहरू गाईरूपी धनले समृद्ध र ज्ञानवान् बन्दछन् । 
ब्रह्लणस्पतिदेव उनलाई छोरानातिले समृद्ध बनाउँछन् । 

सिन्धुर्न क्षोदः शिमीवाँ ्रघायतो वृषेव वध्री रभि वष्ट्योजसा । 

अग्नेरिव प्रसितिर्नाह वर्तवे यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥३॥ 
जुन यजमानलाई ब्रह्मणस्पतिदेवले आफ्नो सखाका रूपमा स्वीकार गर्दछन्, नदीले किनारा 
भत्काएभझैँ, साँढेले बाछा मिचेझैँ उनले हिंस्रक शत्रु पराजित गर्दछन् । यस्ता यजमान अग्निका 
ज्वालाजस्तै कसैबाट पनि नरोकिने खालका हुन्छन् । 


२३२ 





तस्मा अर्पन्ति दिव्या असश्चतः स सत्वभिः प्रथमो गोषु गच्छति। 
अनिभृष्टतविषिर्हन्त्योजसा यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥४॥ 
जुन यजमानलाई ब्रहाणस्पतिदेवले आफ्नो सखाका रूपमा स्वीकार गर्दछन्, उनलाई दैवी सामर्थ्य 


निरन्तर प्राप्त भइरहन्छ। त्यस्ता सत्यनिष्ठ व्यक्तिलाई सबैभन्दा पहिले गाईरूपी धन प्राप्त हुन्छ। 
युद्धमा शत्रु संहार गर्दै सधैँ क अजेय रहन्छ। 


तस्मा इद्िश्वै धुनयन्त सिन्धवोच्छिद्रा शर्म दधिरे परूणि। 
देवाना सुम्ने सुभगः स एधते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥५॥ 
जुन यजमानलाई ब्रह्माणस्पतिदेवले आफ्नो सखाका रूपमा स्वीकार गर्दछन्, नदीको प्रवाह उनकै 
अनुकूल बग्छ। उनले निरन्तर अनेकौँ किसिमका सुखको भोग गर्दछन्। त्यस्ता सौभाग्यशाली 
यजमानले देवताबाट दिइएको सुख र समृद्धि प्राप्त गर्दछन् । 


सूक्त  २६ 
व्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  ब्रह्मणस्पती । छन्द  जगती । 

क्रजुरिच्छंसो वनवद्नुष्यतो देवयन्िददेवयन्तमभ्यसत् । 

सुप्रावीरिद्वनवत्पृत्सु दुष्टर यज्वेदयज्योर्वि भजाति भोजनम् ॥१॥ 
ब्रह्मणस्पतिदेवको स्तुति गर्ने सज्जन स्तोताले देवगणको पूजन गर्दछन् र देवगणलाई नमात्ने र 
हिंस्रकलाई सहार गर्दछन् । उत्तम संरक्षण प्रदान गर्ने ब्रह्वणस्पतिदेव युद्धमा डर लाग्दा शत्रुलाई 
मार्दछन् । यज्ञ नगर्नेहरूका ऐश्वर्य याज्ञिकले भोग गर्दछन् । 

यजस्व वीर प्र विहि मनायतो भद्र मनः कृणुष्व वृत्रतूर्य। 

हविष्कृणुष्व सुभगो यथाससि ब्रह्मणस्पतेरव आ वृणीमहे॥२॥ 
हे मनुष्य हो ! यञ्ञद्वारा अहङ्कारी शत्रु विनाश गर । विघ्न नष्ट गराउने मङ्गलमय विचार बनाओ। 
व्रह्माणस्पतिदेवका संरक्षणको कामना गर्दै हविष्यान्न तयार तर त्यसरी नै सौभाग्यशाली बन। 

स इज्जनेन स विशा स जन्मनास पुत्रैर्वाज भरते धना नृभिः । 

देवाना यः पितरमाविवासति श्रद्धामना हविषा ब्रह्मणस्पतिम् ॥२॥ 
श्रद्धायुक्त भावनाले देवताहरूको पालन गर्ने ब्रह्मणस्पतिदेवलाई हव्य समर्पित गर्ने याजकले समाज 
र सन्ततिबाट ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछ र सवै मानिसबाट सहयोग पाउँछ । 


यो अस्मै हव्पैर्घतवद्धिरविधद्र त॑ प्राचा नयति ब्रह्मणस्पतिः । 

उरुष्यतीमंहसो रक्षती रिषोरहोश्चिदस्मा उरुचक्रिरद्धतः ॥४॥ 
यज्ञमा व्रह्मणस्पतिदेवले दिएका घिउसहित हव्यको आहुति चढाउने यजमानले उत्तम संरक्ष प्राप्त 
गर्दछन् । त्यस्ता यजमान पापबाट जोगिन्छन्, तिनको दुःखकष्ट मेटिन्छ र देवत्वका मार्गमा 
बढ्दै अचम्मै किसिमले महान् हुन्छन् । 

सूक्त  २७ 
श्रृषि  कर्म गार्त्समद । देवता  आदित्यगण। छन्द  त्रिष्टुप् । 

डमा गिर आदित्येभ्यो घृतस्वूः सनाद्राजभ्यो जुद्दा जुहोमि। 

शुणोतु मित्रो अर्यमा भगो नस्तुविजातो वरुणो दक्षो अंशः ॥१॥ 
तेजस्वी आदित्यगणलाई जुह् पात्रका घिउले सेचन गर्दै हामी स्तुति गर्दछौँ । मित्र, अर्यमा, भ 
सर्वव्यापी वरुणदेव, दक्ष र अंश आदि देवगणले हाम्रो स्तुति ग्रहण गरुन् । 

इम स्तोम सक्रतवो मे अच्च मित्रो अर्यमा वरुणो जुषन्त । 

आदित्यासः शुचयो धारपूता अवृजिना अनवद्या अरिष्यः ॥२॥ 
कुरटिलतारहित, अनिन्दित आचरण भएका, हिंसा वृत्ति नभएका र हिंसित नहुने यश 
आदित्यगण, मित्र, वरुण र अर्यमा देवगणले हाम्रो स्नेहयुक्त स्तोत्र आज सुनून् । 

१॥००००३००००७००५ अदब्धासो दिप्सन्तो भयका 

ु वृजिनोत साधु सवै राजभ्यः परमा 

महान् गम्भीर, दमन गर्नमा समर्थ, ढुष्टलाई दण्ड दिने, हजार ता हुने आदित्यदेव सरम 


५००० ७ सोझो वा कुटिल भाव देख्द्छन्। यिनका लागि यढा रहेको कुरो ॥ 





त? उ  ७  
॥ जटशाएनभकमावतीहाङएरकाबाई फएनकणहदा डा हेजाणसणएकरराहुतहाङकाहाण पाएका 


२३४ ६ 


रि 





धारयन्त आदित्यासो जगत्स्था देवा विश्वस्य भुवनस्य गोपाः । 
दीर्घाधियो रक्षमाणा असुर्यमृतानश्वयमाना क्रणानि ॥४॥ 
स्थावरजङ्गम आदि सबैलाई धारण गर्दै यी आदित्यगण सम्पूर्ण संसारलाई रक्षा गर्छन् । विशाल 
बुद्धि भएका यी देवगण सत्य मार्गमा चल्ने स्तोताको क्रण मेटाइदिन्छन् र अन्न जलको व्यवस्था 
गर्दै धनको रक्षा गर्दछन् । 
विद्यामादित्या अवसो वो अस्य यदर्यमन्भय आ चिन्मयोभु । 
युष्माक मित्रावरुणा प्रणीतौ परि श्वभ्रेव दुरितानि वृज्याम् ॥५॥ 
हे आदित्यगण ! कुनै सङ्कट आइलागेमा हामीलाई तिम्रो सुखदायी संरक्षण प्राप्त होस् । है अर्यमा, 
मित्र र् वरुणदेवहरू हो ! ढाँड र रुखो जमिनजस्तो पाप त्यागिदिओँ । 
सुगो हि वो अर्यमन्मित्र पन्था अनृक्षरो वरुण साधुरस्ति । 
 तेनादित्या अधि वोचता नो यच्छता नो दुष्परिहन्तु शर्म ॥६॥ 
हे अर्यमादेव, मित्रदेव र वरुणदेव हो ! हामीलाई विघ्नरहित, सरल र सुगमतापूर्वक हिँड्ने बाटो 
देखाओ । हे आदित्यगण । हामीलाई सन्मार्गमा चल्नका लागि प्रेरणा दिँदै कहिल्यै नष्ट नहुने सुख 
प्रदान गर । 
पिपर्तु नो अदिती राजपुत्राति द्वेषांस्यर्यमा सुगेभिः । 
बृहन्मित्रस्य वरुणस्य शर्मोप स्याम पुरुवीरा अरिष्यः ॥७॥ 
हे तेजस्वी सन्तान हुने अदिति र अर्यमादेव ! रिस गर्ने शत्रुबाट जोगिएर हिँड्न सजिलो बायो 
हामीलाई देखाइदेओ । हामी मित्रदेव र वरुणदेवका संरक्षणमा शत्रुबाट पीडित नभईकन असल 
सन्तानसहितको महान् सुख प्राप्त गरौँ । 
तिम्रो भूमीर्धारयन् त्रीरुत च्युन्त्रीणि व्रता विदथे अन्तरेषाम् । 
क्रतेनादित्या महि वो महित्वं तदर्यमन्वरुण मित्र चारु ॥८॥ 
यज्गीय व्रतका पालक आदित्यगणले तीन भूमिलाई तीन प्रकाशसहित धारण गरे । हे आदित्यगण ! 
तिमीहरूको महान् सामर्थ्य यज्ञमा आधारित छ। हे मित्र, वरुण र अर्यमादेव हो ! तिमीहरूको 
महानता सर्वश्रेष्ठ छ। 
त्री रोचना दिव्या धारयन्त हिरण्ययाः शुचयो धारपूताः । 
अस्वप्नजो अनिमिषा अदब्धा ठरुशंसा क्रजवे मर्त्याय ॥९॥ 
सुनका गहनाले सजिएका, तेजसम्पन्न, परम पवित्र, निद्रारहित, आँखा नभझिम्क्याउने, यशस्वी, 
हिंसारहित र मानिसका लागि हितकारी आदित्यगणले धर्मका मार्गमा चल्ने मानिसका लागि तीन 
वय दिव्य शक्ति धारण गरेका छन् । । 
॥ त्व॑ विश्वेषा वरुणासि राजा ये च देवा असुर ये च मर्ताः। 
१ शत नो रास्व शरदो विचक्षेश्यामायूषि सुधितानि पूर्वा ॥१०॥ 
१ हे मादक पदार्थरहित वरुणदेव ! तिमी देवता तथा मनुष्य सबैका लागि राजा हौ । यो संसार राम्ररी 
 हेर्नका लागि हामीलाई सय वर्षको आयु देछ । 
॥ न दक्षिणा वि चिकिते न सव्या न प्राचीनमादित्या नोत पश्चा 
पाक्या चिद्वसवो धीर्या चिद्युष्मानीतो अभयं ज्योतिरशयाम्॥११॥ 
हे आदित्यगण । अगाडिपछाडि, दायाँबायाँके छ भन्ने कुरो हामी जान्दैनौं। सबैका आश्रयदाता हे 
४ आदित्यगण  पाको बुद्धिका र धैर्यवान् तिमीले देखाएका बारमा हामी हिँड्दै भयरहित ज्योति 
 प्राप्त गर्न सकौं । 
यो राजभ्य क्रतनिभ्यो ददाश यं वर्धयन्ति पुष्ट्यश्व नित्याः । 
स रेवान्याति प्रथमो रथेन वसुदावा विदथेषु प्रशस्तः ॥१२॥ 
जसले तेजस्वी याजकलाई धन प्रदान गर्दछन्, जसले सधैँभरि समृद्धिशाली रूपमा उन्नति गर्दछन्, 
उनीहरू नै स्तुत्य, धनप्रदाता र रथमा प्रतिष्ठित रथीजस्ता भएर सधैँ अगुवा हुन्छन् । 
 शुचिरपः सूयवसा अदब्ध उप क्षेति वृद्धवयाः सुवीर। 
. नकिष्ट च्नन्त्यन्तितो न दूराच्च आदित्यानाँ भवति प्रणीतौ ॥१३॥ 
जसले आदित्यगणको बाटो अनुसरण गर्दछन् तिनैले दीप्तिमान्, हिंसारहित, उत्तम सन्तानयुक्त, 
२३५ ८ 











दीर्घायु भएर पोषक अन्न गर्दछन् नजिकै चरी 
बा न्न तथा असल कर्म प्राप्त गर्दछन् । उनलाई नजिके वा टाढाबाट कुनै शत्रुले 

अदिते मित्र वरुणोत मृड यद्दो वयं चकुमा कच्चिदागः । 

उर्वश्यामभयं ज्योतिरिन्द्र मा नो दीर्घा अभि नशन्तमिस्राः ॥१४॥ 
हे अदिति, मित्र र वरुणदेव हो ! हामीबाट कुनै अपराध भइहालेछ भने पनि हामीलाई क्षमा गर। हे 
कन्या इन्द्रदेव । हामीलाई लामो समयसम्म अन्धकारले नछोपोस् भनेर विशाल र अभय ज्योति 

न गर। 

उभे अस्मै पीपयतः समीची दिवो वृष्टिँ सुभगो नाम पुष्यन्। 

भा क्षयावाजयन्याति पृत्सूभावर्धीं भवतः साधू अस्मै ॥१५॥ 
आदित्यगणको अनुसरण गर्ने व्यक्तिलाई द्युलोक र पुथिवीलोक दुवैले परिपुष्ट गर्दछन्  
द्युलोकबाट ऐश्वर्यको वर्षा भएर उसले सौभाग्य प्राप्त गर्दछ । छ युद्धमा शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्दै 
दुवै लोकमा जान्छ र दुवै लोक उसका लागि मङ्गलदायी हुन्छन् । 

या वो माया अभिद्रहे यजत्राः पाशा आदित्या रिपवे विचुत्ताः । 

अश्चीव ताँ अति येष रथेनारिष्य उरावा शर्मन्त्स्याम ॥१६॥ 
हे आदित्यगण ! कठिन बाटो घोडाद्वारा सजिलै कटिएभझैँ तिमीले शत्रुका लागि बनाएका पाश 
हामी सजिलैसँग कट्न सकौँ । हामी सुखमय विशाल घरमा निर्विध्न भएर निवास गरौँ । 

माहँ मघोनो वरुण प्रियस्य भूरिदाव्न आ विद शूनमापेः । 

मा रायो राजन्त्सुयमादव स्थां बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥१७॥ 
हे वरुणदेव ! सबैलाई सन्तुष्ट गराउने ऐश्वर्यवान् दानदाताको सुखसमृद्धिमा हामी कहिल्यै ईर्ष्या 
नगरौँ, उसलाई आफन्त मानौँ । हे वरुणदेव ! अभावमा धन पाएपछि हामी अहङ्कारी नबनौँ, असल 
सन्तानसहित यज्ञमा देवताको स्तुति गरौँ । 

सूक्त  २० 
क्रषि  कर्म गार्त्समद । देवता  वरुण। छन्द  त्रिष्टुप्। 

इद कवेरादित्यस्य स्वराजो विश्वानि सान्त्यभ्यस्तु मह्ा । 

अति यो मन्द्रो यजथाय  १००८ कीर्ति भिक्षे वरुणस्य भूरेः ॥१॥ 
स्वयं प्रकाशित हुने आदित्यगणले सामर्थ्यबाट सबै विनाशकारी शक्तिलाई हटाउन् भन्ने 
स्तोत्र उनै दूरदर्शी आदित्यगणका लागि हुन् । याश्चिकहरूका लागि अत्यन्त सुखद र पोषणकारी 


स्तुतिबाट हामी वरुणदेवलाई प्रार्थना गर्दछौँ । 

तव व्रते सुभगासः स्याम स्वाध्यो वरुण तुष्ठुवांसः । 

उपायन उषसां गोमतीनामग्नयो न जरमाणा अनु चून्॥२॥ 
हे वरुणदेव ! तिम्रा पछि लागेर हामी सौभाग्यशाली बनौँ । किरणयुक्त उषाकालमा प्रत्येक दिन 
तिम्रो स्तुति गर्दै हामी स्तोताहरू असल बुद्धियुक्त भएर अग्निसमान तेजस्वी बनौँ । 

तव स्याम पुरुवीरस्य शर्मत्नुरुशंसस्य वरुण प्रणेतः । 

यूयं नः पुत्रा अदितेरदब्धा अभि क्षमध्वं युज्याय देवाः ॥२॥ 
हे असल नायक वरुणदेव ! तिमी धेरैबाट प्रशंसित छौ। हामी वीर सन्ततिले युक्त भएर तिम्रा 
आश्रयमा रहौँ। हे अवध्य पुत्रहरू हो ! हामी तिमीहरूसित मित्रभावको कामना गर्दै आफ्ना 
अपराध तथा पापहरूका लागि क्षमा याचना गर्दछौँ । 

प्र सीमादित्यो असुजद्विधर्ता क्रतँ सिन्धवो वरुणस्य यन्ति। 

न श्राम्यन्ति न वि मुचन्त्येते वयो न पप्तू रघुया परिज्मन् ॥४॥ 
समस्त विश्व धारण गर्ने अदितिपुत्र वरुणदेवले वर्षाका रूपमा जल उत्पन्न गरेर आफ्ना सामर्थ्यले 
नदी प्रवाहित गराए । त्यो नदी आज पनि निरन्तर उड्ने चरोझैँ अविराम गतिले आज पनि पृथ्वीमा 
विचरण गरिरहेको छ। 

वि मच्छ्थाय रशनामिवाग क्रध्याम ते वरुण खामृतस्य । 
हा मा तन्तुश्छेदि वयतो धियं मे मा मात्रा शार्यपसः पुर क्रतोः ॥५॥ 

वरुणदेव ! पापले हामीलाई डोरीले झँ अल्झाइराखेको छ, त्यसबाट छुटाइदेछ । त्यसबाट 











. गराओ। 


असल मार्गमा यात्रा गर्ने तिम्रो सामर्थ्य हामी धारण गर्न सकौँ । बुनाइको धागो नचुँडिएझैँ असल 


कार्यमा संलग्न रहेका बखत तिम्रो गति निरन्तर प्राप्त भइरहोस्। कार्य समाप्तिभन्दा पहिले हाम्रो 
शक्ति क्षीण नहोस् । 


अपो सु म्यक्ष वरुण भियसं मत्सग्राडतावोनु मा ग॒भाय। 
दामेव वत्साद्वि मुमुग्ध्यंहो नहि त्वदारे निमिषश्वनेशे ॥६॥ 
सत्यका रक्षक, हे तेजस्वी वरुणदेव ! हामीमाथिको कृपा यथावत् राख्नै भयबाट मुक्त गर। 


नु बाछो फुव्का गराएभैँ पापबाट हामीलाई मुक्त गराछ । तिम्रो अभावमा हाम्रो कुनै अस्तित्व 
न। 


मा नो वधेर्वरुण ये त इष्यवेनः कुण्वन्तमसुर भ्रीणन्ति । 

मा ज्योतिषः प्रवसथानि गन्म वि पूमृध शिश्रथो जीवसे न ॥७॥ 
हे प्राणीका रक्षक वरुणदेव । दुष्टलाई नष्ट गर्ने आयुधको हामीमाथि प्रभाव नपरोस् । हाम्रो जीवन 
सुखमय बनाउन हिंस्रक शत्रु नष्ट गर तर हामीबाट प्रकाश यढा नहोस्  


नमः पुरा ते वरुणोत नूनमुतापरं तुविजात ब्रवाम। 

त्वेहि कं पर्वते न श्रितान्यप्रच्युतानि दूडभ व्रतानि ॥८॥ 
हे असङ्ख्य दुर्लभ शक्तिले सम्पन्न वरुणदेव ! तिम्रो अटुट नियम पर्वतजस्तै अचल र दृढतापूर्वक 
स्थिर रहन्छ। हामीले विगतमा तिमीलाई ढोग्यौँ, यस बेला पनि ढोग्छौँ र भविष्यमा पनि ढोग्नेछौँ । 


पर क्रणा सावीरध मत्कृतानि माह राजन्नन्यकृतेन भोजम्। 

अव्युष्य इन्नु भूयसीरुषास आ नो जीवान्वरुण तासु शाधि ॥९॥ 
हे वरुणदेव । हामीलाई क्रणमुक्त गराङ । अर्काले कमाएको सम्पत्ति हामी नचलाऔँ। जीवनमा 
धेरै पटक प्रकाशमयी उषा उदाउला त्यसैबाट हाम्रो जीवन सुखमय बनाङ । 


यो मे राजन्युज्यो वा सखा वा स्वप्ने भयं भीरवे मह्यमाह। 
 स्तेनो वा यो दिप्सति नो वुको वा त्व॑ तस्माद्वरुण पाह्यस्मान् ॥१०॥ 

हे तेजस्वी वरुणदेव ! सपनामा तर्साउने अथवा ब्वाँसाले झैँ नाश गर्न खोज्ने हाम्रै बन्धुहरूबाट 
हामीलाई जोगाञ । थ 

माहँ मघोनो वरुण प्रियस्य भूरिदाव्न आ विद शूनमापेः । 

मा रायो राजन्त्सुयमादव स्थां बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥११॥ 
हे वरुणदेव ! सबैलाई सन्तुष्ट गराउने ऐश्वर्यवान् दानदाताको सुखसमृद्धिमा हामी कहिल्यै ईर्ष्या 
नगरौँ, तिनलाई आफन्त मानौँ । हे वरुणदेव ! चाहिएको धन प्राप्त भएपछि हामी अहङ्कारी नबनौँ, 
असल सन्तानसहित यञ्चमा देवताको स्तुति गरौँ 

सूक्त  २९ । 

क्राषि  कर्म गार्ततमद अथवा गृत्समद । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

धृतव्रता आदित्या इषिरा आरे मत्कर्त रहसूरिवागः । 

शुण्वतो वो वरुण मित्र देवा भद्रस्य विद्ठो अवसे हुवे वः ॥१॥ 
हे व्रतधारी सर्वत्र गमनशील आदित्यहरू हो ! गोप्य मन्त्रणा गरी हाम्रो पाप टाढा पुन्याइदेओ । हे 
मित्र र वरुणदेव हो ! मङ्गलकारी कार्य जानेकाले हामी संरक्षणका लागि तिमीहरूलाई आह्वान 
गर्दछौँ । तिमीहरू हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गर । 

यूयं देवाः प्रमतिर्यूयमोजो यूयं द्ेषासि सनुतर्युयोत  

अभिक्षत्तारो अभि च क्षमध्वमद्या च नो मुडयतापरं च॥२॥ 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरू असल बुद्धि भएका तेजस्वी हुनाले द्वेषीको छलकपट प्रकट गराउन 
समर्थ छौ। तिमीहरू शत्रुनाशक हौ, त्यसैले शत्रु संहार गरी हाम्रो वर्तमान र भविष्य सुखमय 


किम नु वः कृणवामापरेण कि सनेन वसव आप्येन। 
चप 


मित्रावरुणादिते च स्वस्तिमिन्द्रामरुतो दधात॥२॥ 
हे आश्रयदाती देवगण । पहिले गरेका आफ्ना कर्मले हामी तिमीहरूको आदरसत्कार कति मात्रै 


गरौँ ? हे मित्र, वरुण, अदिति, इन्द्र तथा मरुत्राण ! तिमीहरू सबै देवगण हाम्रो कल्याण गरिदेछ । 
२३७ 





हये देवा यूयमिदापयः स्थ ते मृडत नाधमानाय मह्यम् । 
मा वो रथो मध्यमवाडते भून्मा युष्मावत्स्वापिषु श्रमिष्स ॥४॥ हा 
चाहरू हो । हाम्रा हितैषि सखा तिमीहरू नै हौ, त्यसैले स्तुति प्र । हामीलाई सुखी 
सा । हाम्रा यञ्चमा तिमीहरूको रथ तीव्र गतिले आओस् । तिमीहरूजस्ता मित्र पाएर हामी 
नरि स्तुति गरेर कहिल्यै थाक्दैनौँ । 
प्रव एको मिमय भूर्यागो यन्मा पितेव कित्व शशास 
अरे पाशा आरे अघानि देवा मा माधि पुत्रे विमिव ग्रभीष्ट॥५॥ 
हे देवताहरू ! हामीलाई तिमीहरूले पिताले झैँ सल्लाह दिएका छौं । त्यसले हामी आफ्ना अनकौँ 
पाप नष्ट गयौँ । हे देवताहरू हो ! पाप र पाशा हामीबाट टाढै रह्न्। व्याधाले पक्षी रिपेभेँ 
सन्तानका माझबाट हामीलाई नखोस । 
अर्वाञ्चो अद्या भवता यजत्रा आ वो हार्दि भयमानो व्ययेयम् । 
त्राध्वं नो देवा निजुरो वृकस्य त्राध्वं कर्तादवपदो यजत्राः ॥६॥ । 
हे पूज्य देवगण ! तिमीहरू आज हामीसमक्ष प्रकट होओ । हामी भयभीत हुँदा तिमीहरूको 
हृदयजस्तै प्रिय आश्रय प्राप्त गरौँ । हे पूज्य देवगण ! कष्टदायी दुष्ट शत्रुबाट आपद् कालमा 
अनेकौँ किसिमले हाम्रो रक्षा गर । 
माहँ मघोनो वरुण प्रियस्य भूरिदाव्न आ विद शुनमापेः । 
मा रायो राजन्त्सुयमादव स्थां बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥७॥ ०  
हे वरुणदेव ! सबैलाई सन्तुष्ट गराउने ऐश्वर्यवान् दानदाताको सुखसमृद्धिमा हामी कहिल्यै ईष्या 
नगरौँ, उनलाई आफन्त मानौँ। हे वरुणदेव । चाहिएको धन प्राप्त भएपछि हामी अहङ्कारी नबनौँ, 
असल सन्तानसहित यज्ञमा देवताको स्तुति गरौँ । 
सूक्त  २० । 
क्रषि  गुत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र सोम बृहस्पति । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
क्रात देवाय कृण्वते सवित्र इन्द्रायाहिघ्ने न रमन्त आपः । !.. 
अहरहर्यात्यक्तरपाँ कियात्या प्रथम सर्ग आसाम्॥१॥ म 
जलप्रेरक, तेजस्वी, सर्वप्रेरक, वृत्रहन्ता इन्द्रदेवका निम्ति गरिने यज्ञकर्म कहिल्यै रोकिँदैन। 
यज्ञकर्म प्रचलित भएदेखि याजकगण सदैव गरिरहेका छन्। . म 
यो वृत्राय सिनमत्राभरिष्यत्र त॑ जनित्री विदुषउवाच। , . 
प॒थो रदन्तीरनु जोषमस्मै दिवेदिवे धुनयो यन्त्यर्थम् ॥२॥  
वृत्रलाई अन्न जसले प्रदान गर्दछ, ०७ कुरो समुद्रदेवलाई उनको आमा अदितिले भनिदिन्छिन्।  
नदीहरू इन्द्रदेवको कामनाअनुसार मार्ग बनाउँदै निरन्तर समुद्रतर्फ प्रवाहित हुन्छन्। ८. 
अर्ध्वो ह्यस्थादध्यन्तरिक्षे्धा वृत्राय प्र वर्ध जभार। वै 
 मिहंवसानउप हीमदुद्रोत्तिग्मायुधो अजच्छत्रुमिन्द्रः ॥२।॥ झ्ददेवले 
अन्तरिक्षका मेघमा लुकेका वृत्रले इन्द्रदेवलाई धेरै माथिबाट आक्रमण गरेको थियो । इन्द्रदेवले 
आफ्नो वज्र वृत्रमाथि प्रहार गरे । त्यस धारिला हतियारले इन्द्रदेवले वृत्रमाथि विजय प्राप्त गरे। 
बृहस्पते तपुषाश्नेव विध्य वृकद्वरसो असुरस्य वीरान्।.  
यथा जघन्थ धृषता पुरा चिदेवा जहि शत्रुमस्माकमिन्द्र ॥४॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! असुरपुत्रलाई विद्युत्सरि दुःख दिने आफ्ना वज्रले टुक्रा गरा र दुःख देछ। हे 
इन्द्रदेव ! ५००५७ ७०५५ वज्रले शत्रुमाथि विजय पाएभैँ हाम्रा शत्रुलाई आज पनि नाश गरिदे । 
अव क्षिप ००७५ १००१ शत्रु मन्दसानो निजूर्वाः ।  
क बनाया सा सातौ तनयस्य पररस्मौ अर्ध कृणुतादिन्द्र गोनाम् ॥५॥ 
इन्द्रदेव ! स्तोताका स्तुतिबाट प्रसन्न भएरतिमीले शत्रु विनाश गर्ने वञ्ज द्युलोकबाटै हाम्रा 


शत्रुमाथि फ्याँक । हामीलाई भरणपोषणका लागि योग्य साधन र गाईरूपी धनले समृद्ध बना 
त्यसबाट हामी आफ्ना शाखासन्तानको पालनपोषण गर्न सकौँ । 








२२८ 









प्र हि क्रठुँ वृहथो यं वनुथो रप्रस्य स्थो यजमानस्य चोदौ। 
इन्द्रासोमा युवमस्माँ अविष्टमस्मिन्भयस्थे कृणुतमु लोकम् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव र सोमदेव ! तिमीहरू दुवै स्तोतालाई रुचाउँछौ र उनीहरूलाई यज्ञको उन्नतिमा प्रेरणा 
दिन्छौ । हामी संसारमा भयभीत हुँदा तिमीहरू दुवैले रक्षा गर र हाम्रा जीवनमा उन्नति गराओ  
नमा तमत्र श्रमन्नोत तन्द्रत्न वोचाम मा सुनोतेति सोमम्। 
यो मे पृणाद्यो ददद्यो निबोधाद्यो मा सुन्वन्तमुप गोभिरायत् ॥७॥ गाईसित 
सोमरस प्रशोधित गर्दा उत्तम ज्ञान तथा श्रेष्ठ धन प्रदान गरेर कामना पूरा गराउने, गाईसहित 
हामीकहाँ आउने इन्द्रदेवले हामीलाई कष्ट नदिङन्। उनले श्रमशक्ति प्रदान गरुन्, हामीलाई 
अल्छी नबनाञन्। हामी कहिल्यै कसैसित इन्द्रदेवका लागि सोमरस तयार नगर नभनौँ। 
सरस्वति त्वमस्माँ अविडि मरुत्वती धुषती जेषि शत्रून्। 
त्व॑ चिच्छर्धन्त तविषीयमाणमिन्द्रो हन्ति वृषभं शण्डिकानाम् ॥८॥ 
हे सरस्वती माता । मरुत्हरूसितै दृढतापूर्वक हाम्रा शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्दै हाम्रो रक्षा गर । 
अहङ्कारी र अत्यन्तै बलशाली शाण्डवंशी शण्डामर्क राक्षसलाई इन्द्रदेवले मारेका थिए । 
यो नः सनुत्य उतवा जिघलुरभिख्याय तँ तिगितेन विध्य। 
बृहस्पत आयुधैर्जेषि शत्रृद्धहे रीषन्त परि धेहि राजन् ॥९॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! हाम्रा बीचमा हिंस्रक शत्रु लु०का छ भने खोजेर धारिलो हतियारले त्यसलाई 
घोच । हाम्रा शत्रुमाथि शस्त्रास्त्रले विजय प्राप्त गर। हे राजा बृहस्पतिदेव ! द्रोहीहरूमाथि हिंस्रक 
अस्त्र फ्याँक । 
अस्माकेभिः सत्वभिः शूर दरतीया र्वीया कृधि यानि ते कर्त्वानि। 
ज्योगभूवन्ननुधूपितासो हत्वी भरा नो वसूनि ॥१०॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! हाम्रा बलशाली वीरहरूको सहयोग लिएर गर्नुपने पराक्रमका काम सबै गर । 
अहङ्कारी शत्रु मारिदेछ र उनीहरूको धन हामीलाई देउ । 
त॑ वः शर मारुतं सुम्नयुर्गिरीप ब्रुवे नमसा दैव्यं जनम् । 
यथा रयिं सर्ववीर नशामहा अपत्यसाच श्रुत्यै दिवेदिवे ॥११॥ ु 
। हे मरुत्गण ! सुखको कामनाले हामी तिमीहरूका तेजस्वी पराक्रमको स्तुति गर्दछौँ । तिमीहरूलाई 
 शिर झुकाएर प्रशंसा गर्दछौँ । हामीलाई पराक्रमी सन्ततिले युक्त यशस्वी धन सधैँ प्रदान गर । 
सूक्त  ३१ म 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
ही अस्माक मित्रावरुणावत रथमादित्यै रुद्रैवसुभिः सचाभुवा। 
प्र यद्वयो न पप्तन्वस्मनस्परि श्रवस्यवो हृषीवन्तो वनर्षदः ॥१॥ 
।। हे मित्र तथा वरुणदेव । वनको चरीझैँ अन्नको खोजीमा हाम्रो मन एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाँदा 
।. आदित्य, रुद्र र वसुहरूका साथ संयुक्त रूपमा हाम्रा रथको रक्षा गर । 
 अध स्मा न उदवता सजोषसो रथं देवासो अभि विक्कु वाजयुम्। 
ही यदाशवः पद्याभिस्तित्रतो रजः पृथिव्याः सानौ जङ्घनन्त पाणिभिः ॥२॥ 
१ यस रथमा नारिएका छिये कुद्ने घोडाले आफ्नो बाटो पूरा गर्दै खुट्टाले पृथ्वीको पृष्ठमा कोतर्दै 
॥ हिँडेको छ। हे एकसमान प्रीति भएका देवगण ! त्यस्ता बेलामा अन्नको खोजी गर्ने हाम्रा रथलाई 


जलक्ल 


॥इु  ७ ह् सल्टमार नापयरुणकाटु ठकानुट हर बह एदर हहरुाउ यएकएकणा छ लकरश्ाणमा ठुठ चाक टजहहरुूक सुरा क. कापर पाएर क पदा ञ् कर 





 प्रजातर्फ जानका लागि प्रेरित गर । 

॥. उत स्य न इन्द्रो विश्वचर्षणिर्दिवः शर्धन मास्तैन सुक्रतु  । 
।  अनुनु स्थात्यवृकाभिरूतिभी रथं महे सनये ॥२॥ 
 सर्वद्रष्टा, उत्तम कर्मा इन्द्रदेव मरुत्हरूका पराक्रमले युक्त हुँदै द्युलोकबाट आएर हाम्रा रथमा 
, विराजमान होङन् र धनधान्यले सम्पन्न बनाउँदै असल सुरक्षा प्रदान गरुन् । 

, उत स्य देवो भुवनस्य सक्षणिस्त्वष्य ग्नाभिः सजोषा जूजुवद्रथम्। 
. . इडा भगो बृहद्दिवोत रोदसी पूषा पुरन्धिरश्चिनावधा पती ॥४॥ 

॥। . पशास्ती भईकन समान भावले सबैसित प्रेम गर्ने सुष्टिकता त्वष्यदेव आफ्ना तेजस्वी शक्तिले हाम्रो 
. रथ चलाउन्। इडा, अत्यन्त कान्तिवान् भगदेव, ब्रह्माण्डको व्यवस्था गर्ने पूषादेव, सबैका पोषक 
 दुव अश्चिनीकुमार र द्यावापृथिवीले हाम्रो रथ चलाउन् । . 









७ ११.   
कडा, 


२३९ 


 दिन्छन्। हे द्यावापृथिवी ! तिमीहरू दुवैलाई हामी नवीन स्तोत्रले तीन किसिमबाट स्तुति गर्दै 





उत त्यै देवी सुभगे मिथूदुशोषासानक्ता जगतामपीजुवा । 
 स्तुषे यद्वाँ पृथिवि नव्यसा वचः स्थातुश्व वयस्त्रिवया उपस्तिरे ॥५॥ 
परम  ऐश्वर्यले युक्त, एकअर्काप्रति स्नेह भएका दिन र रात्रिले स्थावर र जङ्गमलाई प्रेरणा 


हविष्यान्न समर्पित गर्दछौँ । 


उत वः शंसमुशिजामिव रमस्यहिर्बुध्न्योरज एकपादुत । 
त्रित क्रभुक्षाः सविता चनो दधे पा नपादाशुहेमा धिया शमि॥६॥ 
हे देवताहरू हो । सज्जनले झैँ हामी स्तुति गर्न चाहन्छौँ । सर्वव्यापी अहिबुंध्नय, अज एकपात, 
तीनै लोकमा व्याप्त सवितादेव र प्राणीका पालक अग्निदेव हाम्रा स्तुतिबाट हर्षित भएर मनग्गे अग्र 
प्रदान गरुन् । 
एता वो वश्म्युद्यता यजत्रा अतक्षन्नायवो नव्यसे सम्। 
श्रवस्यवो वाजं चकानाः सप्तिर्न रथ्यो अह धीतिमश्याः ॥७॥ 
हे पूज्य देवताहरू हो ! तिमीहरू सबैबाट स्तुत्य छौ । त्यसैले हामी तिमीहरूको स्तुति गर्न चाहन्छेँ। 
अन्न र बलको कामनाले यशस्वी मानिसले तिमीहरूका लागि स्तुति बनाएका छन्। रथमा 
नारिएको घोडाभझैँ हामी सधैँ काममा लागिरहीँ । 
सूक्त  २२ 
क्राषि  गृत्समद भार्गव । देवता  द्यावापुथिवी इन्द्र त्वष्टा । छन्द  जगती अनुष्टुप्। 
अस्यमे साया क्रतायतो भूतमवित्री वचसः सिषासतः । 
ययोरायुः प्रतर ते इदं पुर उपस्तुते वसुयुर्वा महो दधे ॥१॥ म 
हे द्यावापृथिवी ! प्रसन्न गर्न चाहने स्तोताका तिमीहरू आश्रयदाता हौ । तिमीहरूको स्तुति हामी 
गर्दछौँ । हामीलाई उत्तम बल र धन प्रदान गर । । 
मा नो गुह्या रिप आयोरहन्दभन्मा न आभ्यो रीरधो दुच्छुनाभ्यः । 
मा नो वि यौः सख्या विद्धि तस्य न सुम्नायता मनसा तत्त्वेमहे ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! शत्रुको गुप्त मायाले दिउँसो वा राति हामीलाई मार्न नपाओस्। दुःखदायी ओपद्ले 
हामीलाई नसताओस् । हामी तिम्रा मित्रताको कामना गर्दछौँ । त्यसैले सुखको कामना गर्ने हाम्रो 
भाव बुझ र त्यसलाई बिग्रिन नदेछ । 
अहेडता मनसा श्रुष्टिमावह दुहानाँ धेनु पिप्युषीमसश्चतम्। 
पद्याभिराशुं वचसा च वाजिनं त्वाँ हिनोमि पुरुहूत विश्व ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी द्वृतगामी र मृदुभाषी छौ । प्रसन्नतापूर्वक हामीलाई सुखदायी, दुधालु र बलिया 
गाई देछ । हामी दिनरात तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 
राकामहँ सुहवां सुष्टुती हुवे शुणोतु नः सुभगा बोधतु त्ना। 
सीव्यत्वपः सूच्याच्छिद्यमानया ददातु वीर शतदायमुक्थ्यम् ॥४॥ 
असल स्तोत्रले आह्वान गर्न योग्य राका र पूर्णिमादेवीलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । यी ऐश्वर्यशाली 
देवीहरू हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गरेर कहिल्यै पनि ननासिने सङ्कल्परूपी कर्म बलियो बनाङ र 
प्रशंसनीय धन र वीर सन्तान प्रदान गरुन् । 
यास्ते राके सुमतयः सुपेशसो याभिर्ददासि दाशुषे वसूनि। 
ताभि्नौ अद्य सुमना उपागहि सहस्रपोष सुभगे रराणा॥५॥  
हे ऐश्वर्यशालिनी राकादेवी !। तिमी जुन उत्तम बुद्धिले याज्ञिकहरूलाई उत्तम धन प्रदान गर्दछौँ, 
आज उनै श्रेष्ठ बुद्धिले युक्त भएर अनेकौं किसिमका श्रेष्ठ धन र पौष्टिक अन्नसहित हामीक 
आउ । 
सिनीवालि पृथुष्टुके या देवानामसि स्वसा । 
जुषस्व हव्यमाहुत प्रजा देवि विविकिने ॥६॥ 
हे विराद् स्वरूप भएकी सिनीवालीदेवी ! तिमी देवताहरूकी बहिनी हौ। है देवी ! अर्गि 
समर्पित गरिएको आहुति ग्रहण गरेर हामीलाई असल सन्तान देङ । 


२४० 


 





। 


१ पापलनक २ छर ला बिनाका लाए? ता काग । पाथी एभकतमबकत पक जणजलाणकक मक 





हान लङ कु . ५ 
हुरुठुरुरुटुकायुका एएापाहारुलाणणार क , गचारु छत एप.  ० 
  टन की ९ 








या सुबाहु स्वङ्गुरिः हिप हुस्वरी । 
तस्यै विश्पल्यै हवि जुहोतन॥७॥ 
हे याजकहरू हो ! जुन सिनीवालीदेवी राम्रा पाखुरा र आँलाले असल पदार्थ र प्रजा उत्पन्न 


गर्दछिन्, उने प्रजापालक सिनीवाली देवीका लागि हृविष्यान्न प्रदान गर् । 


या गुङ्गर्या सिनीवाली या राका या सरस्वती । 


। इन्द्राणीमह्व कतये वरुणानी स्वस्तये ॥८॥ 
गुंगृ, सिनीवाली, राका, सरस्वती आदि जुनसुकै नाम भएका सबै देवीहरूलाई हामी आफ्नो 
संरक्षणको कामनाले आह्वान 


आगे गर्दछौँ। इन्द्राणी र वरुणानी देवीलाई पनि आफ्नै कल्याणको 
कामनाले आह्वान गर्दछौँ । 


सूक्त  ३३ 
, अरषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  रुद्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
आते पितर्मरुता सुम्नमेतु मा नः सूर्यस्य सन्दृशो युयोथा । 
अभि नो वीरो अर्वति क्षमेत प्र जायेमहि रुद्र प्रजाभिः ॥१॥ 
है मरुत्हरू हो ! तिमीहरूको सुख हामीलाई प्राप्त होस्। हामीलाई सूर्यको उत्तम प्रकाशबाट 


कहिल्यै नछुटाओ । हाम्रा वीर सन्तानले सङ्ग्राममा शत्रु पराजित गरुन्। हामी उत्तम सन्ततिले 
प्रसिद्धि प्राप्त गरौँ । 


त्वादत्तेभी रुद्र शन्तमेभि शतं हिमा अशीय भेषजेभिः । 

व्यपस्मद्द्ेषो वितरं व्यंहो व्यमीवाश्चातयस्वा विषूचीः ॥२॥ 
हे रुद्रदेव ! तिमीले दिएको सुखदायी औषधि सेवन गरेर हामी सय वर्षसम्म जीवित रहाँ । द्वेषभाव 
र पाप हटएर हाम्रा शरीरमा व्याप्त समस्त रोग नष्ट गर । 

श्रेष्ठो जातस्य रुद्र श्रियासि तवस्तमस्तसां वज्रबाहो। 

पर्षि ण पारमंहसः स्वस्ति विश्वा अभीती रपसो युयोधि ॥३॥ 
हे रुद्रदेव ! हामी सबैभन्दा बढी ऐश्वर्यशाली बनौँ । हे आयुधधारी रुद्रदेव ! तिमी बलवानहरूमा 
सबैभन्दा बढी बलवान् छै । हामीलाई पापबाट मुक्त गर र आपद् हामीदेखि टाढा पार  

मात्वा रुद्र चुक्रुधामा नमोभिर्मा दुष्टुती वृषभ मा सहूती । 

उन्नो वीराँ अर्पय भेषजेभिर्भिषक्तमं त्वा भिषजां शृणोमि ॥४॥ 
हे रुद्रदेव ! वैद्यहरूमध्ये पनि उत्तम वैद्यका रूपमा तिमी चिनिएका छौ। औषधि गरेर हाम्रा 
सन्तानलाई बलशाली बनाङ । भुयो निन्दित स्तुतिले वा साधारण मानिसलाई बोलाएभझैँ तिमीलाई 
जिस्क्याउँदै नबोलाऔँ । 

हवीमभिर्हवते यो हविर्भिरव स्तोमेभी रुद्र दिषीय। 

त्रादूदरः सुहवो मा नो अस्यै बध्रु सुशिप्रो रीरधन्मनायै ॥५॥ 
रुद्रदेवलाई हविष्यात्न समर्पित गरेर स्तुतिले आह्वान गरिन्छ । उनैलाई हामी स्तोत्रले शान्त पनि गरौँ । 
कोमल हृदय भएका, तेजस्वी, हँसिलो मुख एवं असल स्वभाव भएका र उचित किसिमले 


बोलाउन योग्य रुद्रदेवले ईर्ष्यालुहरूबाट हामीलाई हिंसित नगराउन् । 


उन्मा ममन्द वृषभो मरुत्वान्त्वक्षीयसा वयसा नाधमानम्। 

घुणीव च्छायामरपा अशीया विवासेयं रुद्रस्य सुम्नम् ॥६॥ 
कामना पूर्ति गर्ने मरुत्हरूले युक्त हे रुद्रदेव ! ऐश्वर्यको कामना भएका हामीलाई तेजस्वी अन्नले 
सन्तुष्ट गरा। घामले सताइएका व्यक्तिले छायाको शरण लिएभझैं हामी पनि पापरहित भएर 
रुद्रदेवको सेवा गर्दै उनको सुख प्राप्त गरौं । 

क्वपस्य ते रुद्र मृडयाकुर्हस्तो यो अस्ति भेषजो जलाषः । 

अफभर्ता रपसो दैव्यस्याभी नु मा वृषभ चक्षमीथाः ॥७॥ । म 
हे रुद्रदेव । तिमीले औषधि प्रदान गरेर सुखी बनाउने सुखदायी हात कहाँ छ ? हे बलशाली रुद्रदेव 
। तिमी दैवी आपत्ति हटाउँछौ । त्यसैले हाम्रो अपराध क्षमा गर । 

. २४१ 





प्र बभ्रवे वृषभाय श्वितीचे महो महीँ सुष्टुतिमीरयामि । 
ऐ नमस्या कल्मलीकिनं नमोभिर्गुणीमसि ले? रुद्रेस्य नाम ॥ना 
ऐश्वर्यप्रदाता, सबैका पालक र सेतो आभागुक्त रुद्रदेवलाई हामी उचित स्तृति गर्दछौँ । हे स्तोताहरू 
हो । हामी तेजस्वी रुद्रदेवका उज्ज्वल नामको सङ्घीर्तन गछौँ, तिमीहरू पनि स्तुतिका साथ पूजा 
गर । 
स्थिरेभिरङ्गैः पुरुरूप उग्रो बच्चु शुक्रेभिः पिपिश १! 


ईशानादस्य भुवनस्य भूरेर्न वा उ योषद्रुद्वादउसम 
सबैका पालनकर्ता, बलियो शरीर भएका, अनेकौँ रूपक स्व गो, तेजस्वी रुद्रदेव सुनका गहनाले 


सजिएका छन् । यी समस्त भुवनका स्वामी र भर गोषण गर्ने हु. असुर संहारक शक्ति यिनीबाट 
कहिल्यै अलग हुँदैन । 
अईन्बिभर्षि सायकानि धन्वार्हन्निष्क यजत विश्वरूपम्। 


अर्हन्निदँ दयसे विश्वमभ्वं न वा ओजीयो र? लादस्ति॥१। , 
 यक्त अनेकौँ रूप हुने तिमी पूजा 


। तिमी नै विशाल विश्वलाई संरक्षण 


हे रुद्रदेव । तिमी धनुषबाण धारण गर्न योग्य छौ। स्वण  
गर्न योग्य छौ । है देवता ! तिमीभन्दा तेजस्वी अरू कोही ४१ 
गर्दछौ । 

स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवान मृग न भीममुपहलुमुग्रम् । 

मृडा जरित्रे रुद्र स्तवानोन्यं ते अस्मन्नि वपन्तु सेनाः ॥११॥ 
हे स्तोताहरू हो । यशस्वी, रथमा विराजमान, तरुण, सिंहजस्तै भय उत्पन्न गर्ने र शत्रु संहारक 
बलशाली रुद्रदेवलाई स्तुति गर । हे रुद्रदेव । तिमी स्तोतालाई सुखी बनाङ । तिम्रा सेनाले शत्रु 
संहार गरोस् । 

॥ १०२० वन्दमान प्रति नानाम रुद्रोपयन्तमू । 
सत्पतिं गृणीषे स्तुतस्त्वं भेषजा रास्यस्मे ॥१२॥ 

हे रुद्रदेव ! पुत्रले पितालाई प्रणाम गरेझँ तिम्रा नजिक आएर तिमीलाई हामी प्रणाम गर्दछौँ । हे 
सज्जनका स्वामी दानदाता रुद्रदेव ! हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । स्तुति गरेपछि हामीलाई औषधि 


प्रदान गर । 
या वो भेषजा मरुतः शुचीनि या शन्तमा वृषणो या मयोभु। 
यानि मनुरवृणीता पिता नस्ता शंच योश्च रुद्रस्य वश्मि ॥१२॥ म 
हे बलशाली मरुत्हरू हो ! तिमीहरूका कल्याणकारी, पवित्र र सुखदायी औषधिको छनोट हाम्रा 
पिता मनुले गरेका थिए । उसै कल्याणकारी रोगनिवारक औषधिको हामी इच्छा गर्दछौँ । 

परि णो हेती रुद्रस्य वृज्याः परि त्वेषस्य दुर्मतिर्मही गात्। 

अव स्थिरा मघवद्भ्यस्तनुष्व मीड्वस्तोकाय तनयाय मृड। ।१४॥ 
रुद्रदेवका महान् आयुध, पीडादायी धारिला शस्त्र र दुर्बुद्धि हामीदेखि दढै रह्न्। हे सुखदायी 
रुद्रदेव । ऐश्वर्यशाली याजकप्रति आफ्नो बलियो धनुषको प्रत्यञ्चा खुकुलो पार र हाम्रा सन्तानलाई 


सुखी बनाउ । 

एवा बभ्रो वृषभ चेकितान यथा देव न हणीषे न हंसि। 

हवनश्रुत्रो रुद्रेह बोधि बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥१५॥ . पा, 
हे तेजस्वी, सुखदायी, सर्वज्ञ र प्रार्थना स्वीकार गर्ने रुद्रदेव ।. हामीसित कहिल्यै नरिसाङ, 
हामीलाई कहिल्यै नष्ट नगर । हामीलाई मार्गदर्शन गराछ। उत्तम सन्ततिका साथ हामी यज्ञमा 
तिमीलाई उत्तम स्तुति गर्दछौँ । ८ 

ग्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक हा क 

नग र्गव शौनक । देवता  मरुदगण । छन्द  जगती त्रिष्टुप् 
७०१३००००७३ पृष्योज मा त न भीमास्तविषीभिरचिनः ।  
शुचाना क्र भुमि धमन्तो अप गा अवृण्वत 

मेघका जलधारा ढाक्ने, शत्रु संहारक, बलयुक्त, सिंह मृण्य कैनस्वी 
र गति उत्रने पून्य मरुत्ल हप गक नेलगम्तनकुे अग्निभँ तेजस्वी, सन्मार्गगामी 


२४२ 














चावो न स्तृभिश्चितयन्त खादिनो व्यपभ्रिया न द्युतयन्त वृष्टयः  
रुद्रो यद्वो मरुतो रुक्मवक्षसो वृषाजनि पृश्न्या शुक्र क्धनि॥२॥ 
है सुनका गहनाले सजिएका मरुत्हरू हो । नक्षत्रले दुलोक सुशोभित भएझैँ तिमीहरू मेघमा 
विद्यमान विद्युत्ले शोभायमान छौ। तिमीहरूलाई रुद्रदेवले पृथ्वीका पेटबाट उत्पन्न गरेका हुन्। 
तिमीहरू नै शत्रुनाशक र जल वर्षा गराउने हौ । 
उक्षन्ते अश्वाँ अत्याँ इवाजिषु नदस्य कर्णस्तुरयन्त आशुभिः । 
हिरण्यशिप्रा मरुतो दविध्वतः पृक्षे याथ पृषतीभिः समन्यवः ॥३॥ 
मरुत्हरू आफ्ना घोडालाई दौड प्रतियोगीजस्तै बलवान् बनाउँछन् । शब्द गर्ने द्ुतगामी घोडा युद्धमा 
वेगका साथ जान्छन्। हे सुवर्णाभूघणले अलङ्कृत मरुत् हो  तिमीहरू शत्रुलाई कम्पित गर्दछौ र 
अन्न आदिका नजिकै बर्सने बादलमा पुग्छौ । 
पृक्षे ता विश्वा भुवना ववक्षिरे मित्राय वा सदमा जीरदानवः । 
पृषदश्वासो अनवभ्रराधस त्रजिप्यासो न वयुनेषु धूर्षदः ॥४॥ 
मरुत्हरू मित्रजस्तै भएर सबै भुवनलाई आश्रय प्रदान गर्दछन् । यटे घोडाले सजिएका, अक्षय अन्न 
प्रदान गर्ने दानशील मरुत्हरू धर्मको अनुसरण गर्ने याजकलाई उन्नति पथमा लैजान्छन् । 
इन्धन्वभिर्धनुभी रप्शदूधभिरध्वस्मभिः पथिभिश्राजदृष्टयः । । 
आ हंसासो न स्वसराणि गन्तन मधोर्मदाय मरुतः समन्यवः ॥१॥ 
हे दीप्तिमान् आयुध र रिसजोस हुने मरुत् हो  बर्सने बादलसँगै विघ्नरहित मार्गबाट गाई लिएर 
सोमरस पान गर्दै आनन्द मनाउन हाँस गुँडतिर गएझैँ यज्चमा आओ । 
आ नो ब्रह्याणि मरुतः समन्यवो नरां न शंसः सवनानि गन्तन। 
अश्वामिव पिप्यत धेनुमूधनि कर्ता धियं जरित्रे वाजपेशसम् ॥६॥ 
रिस र जोस भएका हे मरुत् हो । शूरवीर आएभैँ हामीले शोधित गरेका सोमरसका नजिकै आओ । 
हाम्रा गाईको पछिल्लो भाग घोडीजस्तै बलियो पार र याजकको यञ्ञ अन्नयुक्त गराओ । 
त॑ नो दात मरुतो वाजिनं रथ आपाने ब्रह्म चितयद्विवेदिवे। 
इषं स्तोतृभ्यो वृजनेषु कारवे सनिं मेधामरिष्टं दुष्टरं सह ॥७॥ 
हे वीर मरुत्हरू हो ! हामीलाई अन्न र सन्ततिले युक्त गराओ। तिमीहरू आउने बेलामा ती 
सन्ततिले यश गाञन्। स्तोताहरूलाई अन्न प्रदान गर। युद्धका समयमा पराक्रमी स्तोतालाई 
दानवृत्ति, युद्धकोशल, सद्बुद्धि र अभयसँगै अजेय सहनशीलता प्रदान गर । 
यद्युञ्जते मरुतो रुक्मवक्षसो ३श्वात्रथेषु भग आ सुदानवः । 
धेनुर्न शिश्वे स्वसरेषु पिन्वते जनाय रातहविषे महीमिषम् ॥८॥ 
ऐश्वर्यशाली, दानशील मरुत्हरूका वक्षस्थलमा सुवर्णका आभूषणहरू सुशोभित छन्। गाईले 
बाछालाई दुध दिएझैँ मरुत्हरू घोडालाई रथमा जोत्दै हवि प्रदान गर्ने याजकका घरमा भरपूर 
मात्रामा अन्न प्रदान गर्दछन् । 
यो नो मरुतो वृकताति मर्त्यो रिपुर्दधे वसवो रक्षता रिषः । 
वर्तयत तपुषा चक्रियाभि तमव रुद्रा अशसो हन्तना वधः ॥९॥ 
हे आश्रय प्रदाता मरुतृहरू हो ! जुन मानिसले हामीसित ब्वाँसाको जस्तै शत्रुता गर्दछन्, ती 
हिंम्रकहरूबाट हाम्रो रक्षा गर । त्यस्ता दुःख दिने तत्त्वलाई चारै तिरबाट परास्त गराओ । हे रुद्रदेव । 
शत्रुका हतियार पर पुग्याएर नष्ट गराउ । 
चित्र तद्वो मरुतो याम चेकिते पृश्न्या यदूधरप्यापयो दुहुः । 
यद्वा निदे नवमानस्य रुद्रियास्ति जराय जुरतामदाभ्या ॥१०॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरू गाईको दुध दोहन गरेर दुध पिउँछौ र सबैसित मित्रभाव राख्दछौ । 
तिमीहरूले आफ्ना स्तोताका निन्दकको हत्या गरेका थियौ र त्रित ग्रषिको शत्रु संहार गरेका 
थियौ । तिमीहरूको यो आश्चर्यजनक पराक्रम सबैले जानेका छन् । 
तान्वो महो मरुत एवयानो विष्णोरेषस्य प्रभुथे हवामहे । 
हिरण्यवर्णान्ककुहान्यतस्रुचो ब्रझ्ण्यन्तः शंस्यं राध ईमहे॥११॥ हि 
है द्वुतगामी मरुतृहरू हो ! हामी आफ्ना व्यापक हित पूर्तिको कामना गर्दै तिमीहरूलाई आह्वान 


२४३ 





गर्दछौँ। हे सुवर्णजस्तै तेजस्वी मरुत्हरू हो ! पुण्य कार्यमा लागेका हामी याजकहरू तिमीबाट 
प्रशंसनीय धनको माग गर्दछौँ । म 


ते दशग्वाः प्रथमा यज्ञमूहिरे ते नो हिन्वन्तृषसो व्युष्टियु।  
उषा न रामीररुणैरपोर्णुते महो ज्योतिषा शुचता गोअर्णसा ॥१२॥ 
दसै इन्द्रियलाई आफ्ना वशमा गर्ने अद्वितीय वीर मरुतृहरूले पहिले यज्ञ गरे । उषा काल आरम्भ 
हुनासाथ उनले हामीलाई प्रेरित गरुन्। उषाका अरुणिमाले रातको अन्धकार हयएभ मरुत्हरु 
तेजस्वी किरणले सम्पूर्ण विश्वलाई प्रकाशित गर्दछन् । 

ते क्षोणीभिररुणेभिर्नाञ्जिभी रुद्रा क्रतस्य सदनेषु वावृधुः । 

निमेघमाना अत्येन पाजसा सुश्चन्द्रै वर्ण दधिरे सुपेशसम्॥१३। 
रुद्रका पुत्र मरुत्हरू अरुण आभासम्पन्च वस्त्र २ आभूषणले सजिँदा जलको ठेलामा कूल 
रहेका मेघको उन्नति हुन्छ। मरुतृहरूले आपसमा मिलेर वेगयुक्त बलले जल ल्याउँदाखेरि 
हर्षप्रदायक र मनोहर सौन्दर्य धारण गर्दछन् । 

ताँ इयानो महि वरूथमूतय उप घेदेना नमसा गृ॒णीमसि । 

त्रितो न यान्पञ्च होतृनभिष्टय आववर्तदवराञ्चक्रियावसे ॥१४॥ 
हामी याजकहरू मरुत्हरूसित प्रशंसनीय धनको याचना गर्दै आफ्नो संरक्षणका लागि स्तोत्रले 
उनीहरूलाई स्तुति गर्दछौँ । अत्यन्त श्रेष्ठ मरुतृहरूले पाँचै किसिमका याजकलाई चक्ररूपी 
हतियारले संरक्षण प्रदान गर्न त्रित क्रषिलाई बोलाएका थिए । 

यया र्ने पारयथात्यंहो यया निदो मुञ्चथ वन्दितारम् । 

अर्वाची सा मरुतो या व कतिरो षु वाश्रेव सुमतिर्जिगातु ॥१५॥ 
हे मरुतृहरू हो ! तिमीहरू सक्षम संरक्षणले याजकलाई पापबाट जोगाउँछौं। उसै .संरक्षणले 
स्तोतालाई निन्दा गर्नेहरूबाट मुक्त गराउँछौ । त्यही सक्षम संरक्षण हामीलाई प्रदान गर । 

सूक्त  ३५ 
व््रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  अपांनपात्। छन्द  त्रिष्टुप्। 

उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्याँ चनो दधीत नाद्यो गिरो मे। 

अपा नपादाशुहेमा कृवित्स सुपेशसस्करति जोषिषद्धि ॥१॥ 
अन्न र बलको कामना गर्दै हामी स्तुति उच्चारण गर्दछौँ । द्रतगामी अग्निदेवले हाम्रो स्तुति स्वीकार 
गर्दै अन्न आदि पुष्ट बनाङन् र हामीलाई उत्तम रूप प्रदान गरुन् । 

इमं स्वस्मै हृद आ सुतष्ट मन्त्र वोचेम कुविदस्य वेदत्। 

अपा नपादसुर्यस्य मह्दा विश्वान्ययों भुवना जजान ॥२॥ 
अपांनपात अग्निदेवका लागि हामी हृदयबाट रचित मन्त्र गाउँछौँ। उनले त्यो स्वीकार गरुन् । 
अग्निदेवले असुर संहारक शक्तिका महिमाले समस्त लोक उत्पन्न गरे । 

समन्या यन्त्युप यन्त्यन्याः समानमूर्व नद्यः पृणन्ति। 

तमूशुचि शुचयो दीदिवांसमपाँं नपातं परि तस्थुरापः ॥२३॥ 
जलको कुनै प्रवाह नजिक आउँछ र कुनै पर जान्छ। नदी एकोहोरो भएर सागरमा पुग्दछ। त्यहाँ 
त्यस जलले अपानपात देवतालाई चारै तिरबाट घेर्दछ । . 

तमस्मेरा युवतयो युवानं मर्मूज्यमानाः परि यन्त्यापः । .. 

स शुक्रेभिः शिक्वभी रेवदस्मे दीदायानिध्मो घृतनिर्णिगप्सु ॥४॥ म 
गहनानितुल हद भाका कक महिला जसो गराउँछन् । त्यसै गरी दीप्तियुक्त सबिता 
हामीलाई अफ्नो तेजस्वी स्वरूपको धन प्रदान गरुन् । शनि सायमी गो बमाकह ने 

म अस्मै तिम्रो अव्यथ्याय नारीर्देवाय देवीर्दिधिषन्त्यन्नम्। 
अपांनपात हतास कु छ  ११० री टा यू घयति पूर्वसूनाम् ॥ ४ 
३ का लागि तीन वटी देवीहरू अन्न धारण गर्दछन्। जलका प्रवाहमा परेको कुनै 


वस्तु सुगमतापूर्वक अगाडि बढेझें तीन देवीहरू अगाडि बढ्दछन् । अपा 
सपूत रू अगाडि व जलमा 
अमृत सर्वप्रथम पान गर्दछन् । ढ्दछन् । अपाँनपात देवता जलमा उतर 


२४४ 











भु अश्वस्यात्र जनिमास्य च स्वर्द्रुहो रिष 
  सम्पूचः पाहि सूरीन्। 
 आमासु पूर्घु परो अप्रमृष्य नारातयो वि नशन्नानृतानि ॥६॥ 
 यिनै अपानपात् रि रीता न उच्चेश्रवा अश्च जन्मन्छ। यो अश्च उत्तम सुखदायी छ। हे अपांनपात् 
देव  तिमी हि भएर द्रोहीबाट याजकलाई रक्षा गर । अपरिपक्व बुद्धि भएका, असत्य आचरण 
गर्ने र दान नगर्ने व्यक्तिले यी अहिंसनीय अपानपात देवताको कपा प्राप्त गर्न सक्दैनन् । 
त. स्व आ दमे सुदुघा यस्य धेनुः स्वधां पीपाय सुभ्वन्नमत्ति। 
३ सो अपा नपादूर्जयन्नप्स्वपन्तर्वसुदेयाय विधते वि भाति॥७॥ 
आफ्नै आवासमा रहने अपांनपात देवका गाई सहजै दुहिन्छन् । अपांनपात देवता अन्न वृद्धि गर्दै 
उत्तम अन्न स्वीकार गर्दछन्। यी देवता जलभित्र बलियो भएर याजकलाई धन दिने विचारले 
यु दीप्तिमान् हुन्छन् । 
यो अप्स्वा शुचिना दैव्येन क्रतावाजस्र उर्विया विभाति। 
वया इदन्या भुवनान्यस्य प्र जायन्ते वीरुधश्च प्रजाभि ॥८॥ 
जलमा रहने, सत्ययुक्त अनश्चर, अत्यन्त विशाल, अपांनपात देवता चारै तिरबाट प्रकाशित हुन्छन्  
अन्य भुवनहरू यिनका शाखाजस्ता छन् । यिनै अपांनपात देवबाट फलफूल र अन्यान्य वनौषधि 
।  प्रजाले पाउने गर्दछन् । 
 अर्पा नपादा ह्यस्थादुपस्थं जिल्लानामृर्ध्वो विद्युत॑ वसानः । 
। तस्य ज्येष्ठ महिमानं वहन्तीहिरण्यवर्णाः परि यन्ति यङ्दीः ॥९॥ 
हा. अपाँनपात देव कुटिल गतिले चल्ने मेघमाथि विद्युत्ले ढाकिएर अन्तरिक्षमा रहन्छन् । यिनले जल 
वर्षा गराउँछन्, त्यति बेला ठूला नदी चारै तिरबाट प्रवाहित हुँदै यी देवताको महिमा गाउँछन् । 
हिरण्यरूपः स हिरण्यसन्दृगपां नपात्सेदु हिरण्यवर्ण । 
हिरण्ययात्परि योनेर्निषद्या हिरण्यदा ददत्यन्नमस्मै ॥१०॥ 
अपानपात देवता सुवर्णजस्तै स्वरूप भएका, सुवर्णजस्तै आँखा भएका, सुवर्णजस्तै वर्ण भएका 
छन् । यी देवता सुवर्णमय स्थलमा विराजमान भएर सुशोभित हुन्छन् । सुवर्ण प्रदान गर्ने याजकले 
उनलाई अन्न दिन्छन् । 
तदस्यानीकमुत चारु नामापीच्यं वर्धते नप्ुरपाम्। 
यमिन्धते युवतयः समित्था हिरण्यवर्ण घृतमन्नमस्य ॥११॥ म 
सुन्दर नाम भएका अपांनपात देवताको किरण मेघमा बसेर वृद्धि हुन्छ। सुवर्णजस्तो तेजस्वी 
स्वरूपका अपांनपात देवतालाई जल समर्पित गर्ने औँलाले विस्तृत गराउँछन् । 
अस्मै बहूनामवमाय सख्ये यसैर्विधिम नमसा हविर्भिः । 
सं सानु माज्मि दिधिषामि बिल्मैर्दधाम्यन्नै परि वन्द क्रग्भिः ॥१२ ॥ 
धेरैमा श्रेष्ठ, सबैका साझा मित्र अपांनपात देवतालाई हामी आहुति र स्तुतिले सेवा गर्दछौँ । हामी 
पर्वतको चुचुरोजस्तै उनको स्वरूप सजाउँछौँ । समिधा प्रदीप्त गरेर अन्नको आहुति दिँदै क्रचाद्वारा 
हामी अपांनपात देवताको वन्दना गर्दछौँ । 


स ईं वृषाजनयत्तासु गर्भ स ईं शिशुर्धयति तं रिहन्ति। 

सो अपां नपादनभिम्लातवर्णोन्यस्येवेह तन्वा विवेष ॥१३॥ 
वर्षा गराउनमा समर्थ अपांनपात देवता जलले पूर्ण वायुमण्डल उत्पन्न गर्दछन् । यी अपांनपात देव 
सानो बालक भैँ समुद्रबाट जल ग्रहण गरेर सबै दिशामा पुन्याउँछन् । यी अपांनपात देवता तेजस्वी 
भएर यस लोकमा अन्य रूपमा रहन्छन् । ं 

अस्मिन्पदे परमे तस्थिमांसमध्वस्मभिर्विश्चहा दीदिवांसम् । 

आफो नप्नरे घृतमन्न वहन्तीः स्वयमत्कैः परि दीयन्ति यह्दीः ॥१४॥ 
अपानपात देवता सर्वोत्कृष्ट स्थानमा विराजमान छन् । निरन्तर प्रवाहशील महान् जलको समूह 
तिनै तेजस्वी देवतालाई पोषक रस पुन्याउँदै घेरेर बस्दछ । 


अयांसमम्ने सुक्षितिं जनायायांसमु मववद्धयः सुवृक्तिम् । 
विश्व तद्धद्र यदवन्ति देवा बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥११। ७४५९ 
. हे अन्निदेव । तिमी उत्तम किसिमले आश्रय प्रदान गर्दछौ । त्यसैले सन्तति लाभका निम्ति हामी 


२४५ 














 


०७ 


८  


  न जिरा निता निक हा ॥ 
ङ्ग ०८ । ० दाकप हि हु र म ! त ११ ७००१०० ३८ र ७ .. ५ छ किक  ठठ 
॥ ब्यय मक्ुटरला न  ॥  ७ हि । न स्द हे रक १  । नि  ।। यु कर र फक 
४ न ६ ६००० हक एयर छौ  २. पछ क त रु ती 
०  नन  यकममारिडट केबल नकि  ०,० ००  १? क र डन क  की... 
वि बे ५  ५ ० न सै ०५,०? ८१४ हिज तका  फि पाट 
 कत १ १ ३ उ ११०० ७... ० ७ . हि ४ ७०   काठ । 
८ ।। कद कल नर १ ० ७ हा ढ  ७ थि प  ॥  
हक  पकक नई ख्याररु जै त १ ७ ३  ३ १११५ 
६५ १ ५४ ३३ कुछ ७  ०३  
८०० हि ०१ 
१ १ १००७ ०. २२ 
  
लक 


५७ ७००० सामु आएका छौँ । देवताहरूको कल्याणकारी संरक्षण हामीलाई प्राप्त होस् र तिम्रा कृपाले 
शालीहरूले पनि हामीसित उत्तम व्यवहार गरुन्। हामी असल सन्ततिसहित यज्ञमा 
देवताहरूको यशोगान गर्दछौँ । 
म सूक्त  ३६ 
क्राषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्र मधु मरुत् मित्रावरुण । छन्द  जगती । 

ठुभ्यं हिन्वानो वसिष्ट गा अपोउ धुक्षन्त्सीमविभिरद्रिभिर्नर । 

पिबेन्द्र स्वाहा प्रहुत॑ वषट्कृत॑ होत्रादा सोमं प्रथमो य ईशिषे ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । यस सोमरसमा गाईको दुध र जल मिसाइएको छ। याज्चिकहरूले ढुङ्गामा कुटेर 
निकालेको यो सोमरस उनीको छान्नेले छानेको छ। हे इन्द्रदेव ! तिमी समस्त संसारका शासक 
हौ । त्यसैले यज्ञमा आएर याजकले वषट्र स्वाहा भन्दै चढाएको सोम सबैभन्दा पहिले पान गर । 

यझैः सम्मिश्लाः पृषतीभिर्क्रष्टिभिर्यामञ्छुभ्रासो अञ्जिषु प्रिया उत। 

आसद्या बरहिर्भरतस्य सूनवः पोत्रादा सोम पिबता दिवो नर ॥२॥ 
यज्ञीय कार्यमा सहायक, भूमि सिञ्चित गर्ने, शस्त्रले सुशोभित, आभूषणप्रेमी, भरणपोषणमा 
समर्थ, देवपुत्र तथा नेतृत्व प्रदान गर्ने हे मरुत्गण ! तिमीहरू यज्ञमा राज भएर पवित्र सोमरस पान 


गर। 


अमेव न सुहवा आ हि गन्तन नि बर्हिषि सदतना रणिष्टन । 

अथा मन्दस्व जुजुषाणो अन्धसस्त्वष्ट्देवेभिर्जनिभिः सुमद्रणः ॥२॥ 
हे यशस्वी मरुत्हरू हो ! हामीकहाँ आओ र कुशको आसनमा सुशोभित भएर बस  हे त्वष्यदेव ! 
तिमी देवगण तथा दैवी शक्तियुक्त सोमरस पान गरेर हर्षित होङ । 

आ वक्षि देवाँ इह विप्र यक्षि चोशन्होतर्नि षदा योनिपुत्रिषु। 

प्रति वीहि प्रस्थितँ सोम्यं मधु पिबाग्नीध्रात्तव भागस्य तृप्णुहि॥४॥ 
हे मेधावी अग्निदेव ! हाम्रो यस यञ्चमा देवगणलाई सत्कारपूर्वक बोलाउ । हे होता अग्निदेव ! 
हाम्रा यस यज्ञको कामनाले तिमी तीनै लोकमा प्रतिष्ठित हौछ । यस यसमा शोधित सोम स्वीकार 
गरेर पान गर । समर्पित गरिएका भागले तिमी तृप्त होङ । 

एष स्य ते तन्वो नृम्णवर्धनःसह ओज प्रदिवि बाह्वोहितः । 

तुभ्यं सुतो मघवन्तुभ्यमाभृतस्त्वमस्य ब्राह्मणादा तृपत्पिब ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! सोमरसले तिम्रा शरीरमा शक्ति वृद्धि गराउँछ। यसै सोमरसले तिमी बाहुबल युक्त र 
तेजस्वी छौ । हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि नै सोमरस ल्याएर प्रशोधन गरिएको हौ । ज्ञानीहरूले प्रदान 
गरेको सोमरस पान गरेर सन्तुष्ट होछ । 

जुषेथां यज्ञ बोधतं हवस्य मे सत्तो होता निविदः पूर्व्या अनु । 

अच्छा राजाना नम एत्यावृतं प्रशास्त्रादा पिबत सोम्यं मधु ॥६॥ 
हे मित्रावरुण ! हाम्रो यञ्चमा आओ । होताहरूले उत्तम स्तोत्रले स्तुति गर्दछन्। हाम्रो आह्वान 
सुनेपछि यज्ञमा सुशोभित भई बस । हे देवताहरू हो ! याजकहरूले सोमरसमा दुध मिसाएर शोधन 
गरेको छन् । त्यसैले हाम्रा यञ्चमा आएर सोमरस पान गर् । 

सूक्त  २७ 
क्राषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  सविता । छन्द  त्रिष्टुप्। 

मन्दस्व होत्रादनु जोषमन्धसो  ध्वर्यवः स पूर्णा वष्ट्यासिचम् । 

तस्मा एत॑ भरत तद्वशो ददिहेत्रात्सोमं द्रविणोदः पिब क्रतुभिः ॥१॥  ५ 
हे धन प्रदाता अग्निदेव ! होताहरूले समर्पित गरेको सोमरस प्रसत्रतापूर्वक पान गरेर खुसी होङ। 
हे अध्वर्युगण ! अग्निदेव पूर्णाहुतिको कामना गर्दछन्, त्यसैले उनलाई सोमरस प्रदान गर् । 
कामना गर्ने अग्निदेव तिमीहरूलाई धन प्रदान गर्दछन् । हे अग्निदेव ! यज्ञमा होताहरूले समर्पित 
गरेको सोमरस क्रतुअनुसारले पान गर् । । 

यमु पूनम र्वमहुवे तमिदं हुवे सेदु हव्यो ददिर्यो नाम पत्ते। 

त आना  प्रस्थितँ सोम्यं मधु पोत्रात्सोमं द्रविणोदः पिब क्रतुभिः ॥२॥ 

जुन अग्निदेवलाई हामीले पहिले बोलाएका थियौँ, उनलाई अहिले पनि बोलाउँछौँ। यी अग्दिदेव 


२४६ 








निश्चित नै याजकहरूलाई धन प्रदान गर्ने र आह्वान गर्न योग्य सबैका स्वामी हुन् । यी देवताका 


लागि याजकहरू सोमरस शोधित गर्दछन् । हे अग्निदेव ! यस पवित्र यज्ञमा त्रतुअनुसार सोमरस 
पान गर । 


मेद्यन्तु ते वह्दयो येभिरीयसेरिषण्यन्वीडयस्वा वनस्पते । 

आयूया धृष्णो अभिगूर्या त्वं नेष्ट्त्सोमं द्रविणोदः पिब क्रतुभिः ॥३॥ म 
हे द्रविणोदादेव ! तिमी जुन अश्वमा आरूढ हुन्छौ, त्यो तृप्त होस् । हे वनस्पतिदेव ! हामीलाई दुःख 
नदिईकन शक्तिशाली बनाङ । हे शत्रुनाशक देवताहरू हो ! यज्ञमा आएर याञ्चिकहरूले समर्पित 
गरेको सोमरस क्रतुअनुसार पान गर । 


अपाद्धोत्रादुत पोत्रादमत्तोत नेष्द्रदजुषत प्रयो हितम् । 

तुरीयं पात्रममृक्तममर्त्य द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदसः ॥४॥ 
द्रविणोदादेव नेष्ट्राका यञ्चमा पवित्र सोमरस पान गरेर आनन्दित भए । उनै धन प्रदाता देवता राम्ररी 
प्रशोधन गरिएको, अमरत्व प्रदान गर्ने सोमरसको पान गरुन् । 


अर्वाञ्चपद्य यय्यं नृवाहणं रथं युञ्जाथामिह वां विमोचनम्। 

पृङ्क्त हर्वीषि मधुना हि कं गतमथा सोम पिबत वाजिनीवसू ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! आफ्नो अभीष्ट स्थानमा लैजाने द्रुतगामी रथलाई तिमीहरू हाम्रा 
यज्ञस्थलमा आउनका लागि तयार गराओ । यज्ञमा आएर यज्ञको सोमरसलाई स्वादिलो बनाओ । हे 
आश्रयदाता अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू सोमरस पान गर। 


जोष्यग्ने समिधं जोष्याहुति जोषि ब्रह्म जन्यं जोषि सुष्टुतिम्। 

विश्वेभिर्विश्वाँ त्रुतुना वसो मह उशन्देवाँ उशतः पायया हविः ॥६॥ . 
हे अग्निदेव । हाम्रा समिधाबाट प्रदीप्त भएर आहुति ग्रहण गर र याजकले गरेको सुन्दर स्तुति 
स्वीकार गर । सोमपानको अभिलाषा गर्ने हे अग्निदेव ! तिमी सबैका आश्रयदाता हौ । सबै देवता, 
ग्रभु र विश्वदेवहरूसँगै तिमी सोमरस पान गर । 

सूक्त  ३० 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  सविता । छन्द  त्रिष्टुप्। 

उदु ष्य देवः सविता सवाय शश्वत्तम तदपा वहिरस्थात्। 

नून देवेभ्यो वि हि धाति रलमथाभजद्वीतिहोत्रै स्वस्तौ ॥१॥ 
सम्पूर्ण जगत्लाई धारण गर्ने, प्रकाशक तथा तेजस्वी सवितादेव सबैलाई कर्मको प्रेरणा दिँदै 
प्रतिदिन उदाउँछन्। देवत्व धारण गर्नेहरूका लागि सवितादेव रल धारण गर्दछन्। त्यसैले 
स्तोताहरू आफ्नो मङ्गलको कामना गर्दै यज्ञ गरुन् । 


विश्वस्य हि श्रुष्टये देव कर्ध्वः प्र बाहवा पृथुपाणिः सिसर्ति। 

आपश्रिदस्य व्रत आ निमृग्रा अयं चिद्वातो रमते परिज्मन् ॥२॥ 
तेजस्वी सवितादेव उदाएर सम्पूर्ण विश्वको सुखका लागि आफ्ना विशाल भुजा फिँजाउँछन् । 
सवितादेवको अनुशासनमा नै अत्यन्त पवित्र जल प्रवाहित हुन्छ र उनेका नियममा आबद्ध भएर नै 
आनन्दी वायु प्रवाहित हुन्छ। 

आशुभिश्रिद्यान्वि मुचाति नूनमरीरमदतमानं चिदेतोः। 

अद्यर्पुणां चिन्र्ययाँ अविष्यामनु व्रत सवितर्मोक्यागात् ॥३॥ 
अस्ताउँदै गरेका सवितादेवले आफ्नो द्वुतगामी रश्मि समेटेर हिँडेका यात्रीलाई रोक्छन् । शुत्रमाथि 
आक्रमण गर्ने वीरलाई रोक्छन् । उनको यो कर्म समाप्त भएपछि रात पर्छ। 

पुनः समव्यद्वितत वयन्ती मध्या कर्तेर्न्यधाच्छक्म धीर । 

उत्संहायास्थादव्यु१ तुँरदर्घररमतिः सविता देव आगात् ॥४॥ 

अन्धकाररूपी रात्रि वस्त्र बुनेझै सम्पूर्ण आकाश आबद्ध गर्दछिन् । ज्ञानीहरू गर्नै पर्ने काम पनि 


बीचैमा रोकिदिन्छन् र कहिल्यै नरोकिने क्रतुको विभाजन गर्ने सवितादेव उदाउनासाथ सम्पूर्ण 
॥॥  संसारले निद्रा त्यागिदिन्छ। 






२४७ 








नानौकांसि दुर्यो विश्वमायुर्वि तिष्ठते प्रभवः शोको अग्ने । 
ज्येष्ठ माता सूनवे भागमाधादन्वस्य केतमिषितँ सवित्रा ॥५।  
घर र समस्त जीवनमै अग्निको तेज व्याप्त भएभैँ सवितादेवको तेज सम्पूर्ण लोकमा व्याप्त छ। 


सवितादेवले प्रदान गरेको यञ्चको उत्तम भाग उषादेवी आफ्नो पुत्र अग्निका लागि धारण गर्दछिन् । 


समाववर्ति विष्ठितो जिगीषर्विश्वेषा कामश्चरताममाभूत् । 

शक्वाँ अपो विकृत हित्व्यागादनु व्रत ॥६॥ 
सवितादेव अस्ताएपछि विजयको आशा गर्ने वीर योद्धाले आफ्नो आक्रमण रोकिदिन्छ। गतिमान् 
प्राणीहरू घरतिर फर्किने रहर गर्दछन् र निरन्तर कार्य गर्नेहरू पनि अपूरो काम बिसाएर घरतिर 


फर्कन्छन् । 


वनानि विध्यो नकिरस्य तानि व्रता देवस्य सवितुर्मिनन्ति ॥७॥ 
हे सवितादेव ! अन्तरिक्षमा तिमीले पानीको भाग स्थापित गरेका छौ, त्यो मरुभूमिका प्राणीले पनि 
पाउन् । तिमीले नै पक्षीको आश्रयका लागि जङ्गल प्रदान गरेका छौ। सवितादेवका यस्ता तेजस्वी 


 सवितादेव अस्ताएपछि निरन्तर गमनशील वरुणदेव सबैलाई सुखकारी र वाञ्छनीय आश्रय प्रदात 
गर्दछन् । यसै किसिमले सवितादेव अस्त हुनासाथ चरा र पशुहरू आआफ्ना थान्कोमा पुगेर छुट्टाछुट्ट 


बास बस्छन् । 

न यस्यैन्द्रो वरुणो न मित्रो व्रतमर्यमा न मिनन्ति रुद्र । 

नारातयस्तमिद स्वस्ति हुवे देवं सवितारं नमोभिः ॥९॥ 
सवितादेवको अनुशासन इन्द्र, वरुण, मित्र, अर्यमा र रुद्रदेवले पनि भङ्ग गर्न सक्दैनन्, नत शत्रुले 
 । त्यस्ता तेजस्वी सवितादेवलाई हामी मङ्गल कामनाका साथ नमस्कार गर्दै आह्वान 
गर्दछौँ । 

भग धियं वाजयन्तः पुरन्धिं नराशंसो ग्नास्पतिर्नो अव्याः । 

आये वामस्य सङ्गथै रयीणां प्रिया देवस्य सवितुः स्याम ॥१०॥ 
सम्पूर्ण जगत् धारण गर्ने, सुखदाता, स्तुत्य, यजनीय, ज्ञानदाता र प्रजापालक सवितादेवले हामीलाई 
रक्षा गरुन् । उत्तम ऐश्वर्य तथा पशु आदि सम्पदा प्राप्त भएपछि पनि हामी सवितादेवका प्रिय 
भइरहाँ । 

अस्मभ्य तद्विवो अद्धयः पृथिव्यास्त्वया दत्त काम्यं राध आ गात् । 

शं यत्स्तोतृभ्य आपये भवात्युरुशंसाय सवितर्जरित्रे ॥११॥ 
हे सवितादेव ! तिमीबाट प्रदान गरिएको ऐश्वर्य स्तोताहरू र उनका वंशजहरूका लागि 
कल्याणकारी छ त्यसैले च्ुलोक, भूलोक र अन्तरिक्षलोकलाई कान्तियुक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । हामी 
तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 


सा द्र  
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । . अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
ग्रावाणेव तदिदर्थ जरेथे गृध्रेव वृक्ष निधिमन्तमच्छ। 
८ ब्रह्मणेव विदथ उक्थशासा दूतेव हव्या जन्या पुरुत्रा ॥१॥ १ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो  लटरम्म फल भएका रुखतिर पक्षी गएझैँ यजमानकहाँ पुरा। दुई 
ढुङ्गाबाट निस्केको ध्वनिजस्तै शब्द गर्दै शत्रुमाथि बाधा पार। यञज्चका ग्रहमा  जनताका 
 





दुतहरूजस्ता तिमीहरू धेरैबाट सम्मातपूर्वक बोलाइने योग्य छौ। 


५०७७  रथ्येव ७७७५ १०  वरमा सचेथे । ! 

न्वाइ शुम्भमाने दम्पतीव क्रतुविदा जनेषु ॥२॥ म 

   । बिहान भ्रमण गर्ने दुई जुम्ल्याहा वीर रथीभझैँ छौ। दुई वटी आइमाई 
र म पतिपलीझैँ एकापसमा सम्बद्ध रहेर कार्य गर्दछौ । तिमीहरू आफै 


२४०८ 








 िज्जविजिविनि टसल तिदिसिलितितिकिटिनिडरिलडिडिडडजिलतिलितिलीततटितितितिजिती 


शुङ्गेव नः प्रथमा गन्तमर्वाच्छफाविव जर्भुराणा 

 तरोभिः । 

 आखियीक रि चनावाती पुति वस्तोरुस्रार्वाञ्चा यात रथ्येव शक्रा ॥३॥ 
आओ । आफ्ना रह कर्ममा सिङजस्तो अगुवा र खुरजस्तो गतिशील भएर तिमीहरू हाम्रा नजिकै 
। कर्ममा समर्थ, शत्रुनाशक हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! चखेवाको जोडी वा इन्द्रका दुई 


महारथी आएफैँ तिमीहरू हामीकहाँ आओ । 
नावेव नः पारयत, युगेव नभ्येव न उपधीव प्रधीव। 
 अतीत पित श्वानेव नो अरिषण्या तनूनाँ खृगलेव विस्रसः पातमस्मान् ॥४॥ 
अश्चिनीकुमारहरू हो । नौकाभझै, रथमा नारेका अश्चभैँ, रथका पाङ्ग्राको धुराझैँ, रथका दुई 
छेउमा लगाइएका फलामे डन्डीभझैँ र रथमा लगाइएका दुई पाङ्ग्राका हलझैँ हामीलाई आपद्बाट 
र सा तम टी हितेना दुई कुतत कुकुर वा पाङ्ग्राको एक भागविशेष र कवचजस्तै 
ट जोगाओ । 
वातेवाजुर्या नच्चेव रीतिरक्षी इव चक्ुपा षा यातमर्वाक्। 
हस्ताविव तन्वेरशम्भविष्ठा पादेव नो नयतँ वस्यो अच्छ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! वायुभझैँ पुरानो नहुने, नदी झैँ गतिमान् र दुई आँखाभझैँ दर्शनशक्तिले युक्त 
भएर तिमीहरू दुवै हामीसमक्ष आओ । तिमीहरू दुवै शरीरका लागि हातगोडाजत्तिकै सुखदायी 
हौ। गोडाझैँ भएर हामीलाई सजिलो मार्गमा हिँडाओ । 
ओष्ठाविव मध्वास्ने वदन्ता स्तनाविव पिप्यतं जीवसे नः । 
नासेव नस्तन्वो रक्षितारा कर्णाविव सुश्रुता भूतमस्मे ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! मुखको ओठजस्तै प्रिय वचन बोल्ने तिमीहरू दुवै स्तनपान गर्ने बालक 
पुष्ट भएझैँ हाम्रो जीवन उन्नतिका लागि पुष्ट गराओ । तिमीहरू दुवै नाकभैँ शरीरको संरक्षण गर्ने 
र कानभझैँ असल कुरो सुन्ने बन । म 
हस्तेव शक्तिमभि सन्ददी नः क्षामेव न समजतं रजांसि। 
इमा गिरो अश्चिना युष्मयन्तीः क्ष्णोत्रेणेव स्वधितिं सं शिशीतम्॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! हामीलाई हातले झैँ शक्ति र सामर्थ्य प्रदान गर । द्युलोक र पृथ्वीलाई 
राम्रो आश्रय प्रदान गर । ५.०० हो । सान लगाएर तरबार धारिलो बनाएभैँ हाम्रा 
स्तुतिले तिमीहरूलाई अत्यन्त प्र बनाओस् । 
एतानि वामश्चिना वर्धनानि ब्रह्म स्तोम गुत्समदासो अक्रन्। 
तानि नरा जुजुषाणोप यात बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥०॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूको कीर्ति विस्तार गर्नका लागि गृत्समद क्राषिले ज्ञानदायी स्तोत्र 
बनाएका छन्। तिमीहरू नेतृत्व प्रदान गर्दछौ। त्यही स्तोत्र स्वीकार गर्दै हामीकहाँ आओ। 
सुसन्ततियुक्त भएर हामी यज्ञमा तिमीहरूका यशको गान गर्दछौँ । 
सूक्त  ४०  
व्रषि  गुत्समद भार्गवशौनक । देवता  सौमापूषा अदिति । छन्द  त्रिष्टुप्। 
सोमापूषणा जनना रयीर्णा  क ३० दिवो जनना पचि  ७ 
जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपी देद त कार पाचवील कुण्वन्नमृतस्य नाभिम्॥।॥ 
हे सोमदेव तथा पूषादेव ! तिमीहरू दुवै द्युलोक र पृथिवीलोकका ऐश्वर्य उत्पादक हौ । तिमीहरू 


जन्मनासाथ समस्त संसारका संरक्षक भयौ र देवताहरूले पनि तिमीहरूलाई नै अमृतको केन्द्र 


बनाए । 
जुषन्तेमौ तमांसि गृहतामजुष्य । 
म इमौदेवौ जायमान ॥.  सोमापूषभ्याँ जनदुस्रियासु ॥२॥ 
सोमदेव र पूषादेवले जन्म लिनासाथ सबै देवताहरू यी दुवैको सेवा गर्न लागे । यी दुवै देवताहरू 
अप्रिय अन्धकारलाई नष्ट गर्दछन् । इन्द्रदेवले सोम तथा पूषादेवका मद्दतले कोरली गाईमा मिठो 


॥.. दुध उपन्न गराए । 


२४९ 





सोमापूषणा रजसो विमान सप्तचक्र रथमविश्वमिन्वम्। 

विषुवृतं मनसा युज्यमानं तँ जिन्वथो वृषणा पञ्चरश्मिम् ॥३॥ 
हे सोम तथा पूषादेव ! तिमीहरू सिङ्गो संसार उत्पन्न गराउने, सर्वव्यापी, समस्त संसारका रक्षक 
हौ। सात क्रतुरूपी चक्रले युक्त, इच्छाअनुसार चल्ने, पाँच लगाम भएको रथ हामीतिर प्रेरित गर। 


दिव्यपन्यः सदन चक्र उच्चा पृथिव्यामन्यो अध्यन्तरिक्षे । 

तावस्मभ्यं पुरुवार पुरुष्कु रायस्पो्ष वि ष्यतां नाभिमस्मे ॥४॥ 
तिमीहरूमध्येको एउटा उच्च द्युलोकमा रहन्छौ अनि अर्कोचाहिँ अन्तरिक्ष र पृथिवीमा रहन्छौ । 
तिमीहरू दुवै देवताले हाम्रा लागि स्वीकार्य, धेरै किसिमका अन्न आदिले पूर्ण पुष्टिकारक ऐश्वर्य र 
पशुधन प्रदान गर । 


विश्वान्यन्यो भुवना जजान विश्वमन्यो अभिचक्षाण एति । 
सोमापूषणाववतँ धियं मे युवाभ्यां विश्वाः पृतना जयेम ॥५॥ औँ 
हे सोम र पूषादेवहरू हो ! तिमीहरूमध्ये एउटाले संसार उत्पत्ति गच्यौ र अर्का देवले सम्पूर्ण 
संसारको पर्यविक्षण गर्दछौ । हे सोम र पूषादेव हो ! हामीलाई सद्बुद्धि प्रदान गर्दै हाम्रा कर्मको रक्षा 
गर । तिमीहरूका सहयाताले हामी शत्रुसेनालाई जितौँ। 
थियं पूषा जिन्वतु विश्वमिन्वो रयिं सोमो रयिपतिर्दधातु। 
अवतु देव्यदितिरनर्वा बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥६॥ 
सारा विश्वलाई नै सन्तुष्ट गराउने पूषादेवले हाम्रो बुद्धि सन्मार्गगामी बनाञन्। ऐश्वर्यका धनी 
सोमदेवले हामीलाई धन प्रदान गरुन् । अनुकूल व्यवहार गर्ने देवमाता अदितिले रक्षा गरुन् र हामी 
सुसन्ततियुक्त भएर यज्ञमा तिमीहरूको यशोगान गरौँ । 
सूक्त  ४१ 
क्रषि  गत्समद भार्गव शौनक । देवता  इन्द्रवायू अग्नि । छन्द  गायत्री बृहती । 
वायो ये ते सहस्रिणो रथासस्तेभिरा गहि । नियुत्वान्त्सोमपीतये ॥१॥ 
हे वायुदेव ! आफ्ना सयौँ घोडायुक्त हजारौँ रथबाट सोमपान गर्नका लागि आउ । 
नियुत्वान्वायवा गह्यायं शुक्रो अयामि ते। गन्तासि सुन्वतो गृहम् ॥२॥ 
रथमा जोतिएका घोडामा सवार भएर याज्ञिककहाँ पुग्ने हे वायुदेव ! तिम्रा लागि यो गतिलो 
   सोमरस तयार गरिएको छ । यसै निम्ति हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
थ शुक्रस्याद्च गवाशिर इन्द्रवायू नियुत्वतः । आ यात पिबतं नरा ॥२॥ 
हे नेतृत्व प्रदान गर्ने इन्द्र र वायुदेव हौ ! तिमीहरू आज घोडामा गाईको दुध मिसिएको तेजस्वी 
सोमरस पान गर्नका लागि आओ र पान गर । 
अर्य वां मित्रावरुणा सुतः सोम क्रतावृधा । ममेदिह श्रुतं हवम् ॥४॥ 
यज्ञको उन्नति गराउने हे मित्र र वरुणदेवहरू हो ! उत्तम रीतिले तयार र शुद्ध गरिएको यो सोमरस 
 तिमीहरूकै लागि प्रस्तुत छ। हाम्रो प्रार्थना सुन । 
राजानावनभिद्रुहा धुवे सदस्युत्तमे । सहस्रस्थूण आसाते ॥५॥ 
आपसमा कहिल्यै द्रोह नगर्ने हे तेजस्वी मित्र र वरुणदेवहरू हो ! हजार खम्बामा स्थिर, सशक्त ९ 
उत्तम यस यज्चमण्डपमा तिमीहरू विराजमान होओ । 
ता सम्राजा घृतासुती आदित्या दानुनस्पती । सचेते अनवह्वरम् ॥६॥ 
राजाको रूपमा रहेका, घिउको आहुति स्वीकार गर्ने, दानशील, अदितिपुत्र मित्र र वरुणदेव 
कुटिलतारहित साधकहरूलाई सहायता गर्दछन् । 
गोमदू षु नासत्याश्चावद्यातमश्चिना । वर्ती रुद्रा नृपाय्यम् ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! हे सत्यका सेवक रुद्रदेवहरू हो  यञ्चमा नेतृत्व गर्नेहरूले सोमरसको 
पान गर्दछन् । त्यही सोमरस गाई तथा अश्वले युक्त रथमा तिमीहरू मनग्गे लिएर आओ । 
न यपत्रोनान्तर आदधर्षद्वृषण्वसू। दुःशंसो मर्त्यो रिपुः ॥८॥ 


हे धनको वर्षा गराउने अश्चिनीकुमारहरू हो । नजिकटाढा जहाँसुकैका । 
धन हामीलाई प्रदान गर । । नजिकटाढा जहाँसुकैका कटुभाषी शत्रुले चोर्न नसक्ने 





लाग ककन ला 
 तालु हि ॥रललरनरतरानुहर पुखहहरलाुलकलल्नमककालाहरूह वधान, तनाव अलिक ताल 
कन ताका तम तालका 


 क २५० 





ता न आ वोड्हमश्चिना रयिं पिशङ्गसन्दृशम्। धिष्ण्या वरिवोविदम् ॥९॥ 
७ स्तुति गर्न योग्य अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरूसित भएको सुनको ऐश्वर्य हामीलाई 
इन्द्रो अङ्ग महद्धयमभी षदप चुच्यवत्। स हि स्थिरो विचर्षणिः ॥१०॥ 
युद्धकुशल विश्वद्रष्टा इन्द्रदेवले ठूलो पराजय होला भन्ने डर तुरुन्तै मेटाइदिन्छन् । 
इन्द्रश्च मृडयाति नो न नः पश्चादघ नशत्। भद्र भवाति नः पुरः ॥११॥ 
४ १००५, सुख प्रदान गरे भने पापले हामीलाई नाश गर्न सक्दैन । उनी हरेक किसिमले हाम्रो भलो 
इन्द्र आशाभ्यस्परि सर्वाभ्यो अभयं करत्। जेता शत्रून्विचर्षणि ॥१२॥ 
शत्रुविजेता, ज्ञानसम्पन्न इन्द्रदेवले सबै तिरबाट हामीलाई ढुक्क बनाइदिउन् । 
श्वे देवास आ गत शृणुता म इमं हवम्। एदं बर्हिर्नि षीदत ॥१३॥ 
हे सम्पूर्ण देवताहरू हो ! तिमीहरू यस यज्ञमा आएर कुशका आसनमा बस र हाम्रो यो प्रार्थना 
सुन । 
तीव्रो वो मधुमाँ अयं शुनहोत्रेषु मत्सरः । एतँ पिबत काम्यम् ॥१४॥ 
हे सम्पूर्ण देवताहरू हो । पवित्रता प्रदान गर्ने यस यञ्चमा आनन्ददायी, कडा र मिठो सोमरस 
तिमीहरूका लागि तयार गरिएको छ। तिमीहरू सबै आओ र इच्छाअनुसार सोमरस पान गर्  
इन्द्रज्येष्ठा मरुदगणा देवासः पूषरातयः । विश्वे १ हवम्॥१५॥ 
मरुत्समूहको नेता इन्द्रदेव हुन् र त्यस समूहका पोषक हुन् । मरुत्गणले हाम्रो प्रार्थना 
स्वीकार गरुन् । 
अम्बितमे नदीतमे देवितमे सरस्वति । 
अप्रशस्ता इव स्मसि प्रशस्तिमम्ब नस्कृधि ॥१६॥ 
हे नदी, मातृगण र देवताहरूमा श्रेष्ठ माता सरस्वती ! हामी मूर्ख बालकजस्तै छौँ। त्यसैले 
हामीलाई असल जान प्रदान गर । । 
त्वे विश्वा सरस्वति श्रितायूषि देव्याम् । 
शुनहोत्रेषु मत्स्व प्रजाँ देवि दिदिड्ढि नः ॥१७॥ 
हे माता सरस्वती । तिम्रो तेजस्वी आश्रयले सम्पूर्ण जीवन सुखमा छ, त्यसैले हे माता ! पवित्रता 
प्रदान गर्ने यस यञ्चमा आनन्दित भएर हामीलाई असल सन्तान प्रदान गर । 
इमा ब्रह्म सरस्वति जुषस्व वाजिनीवति । 
या ते मन्म गृत्समदा त्रतावरि प्रिया देवषु जुद्वति ॥१८॥ 
। हे माता सरस्वती ! अन्न र बल प्रदान गरेर तिमी सन्मार्गमा चल्दछ्यौ। देवतालाई प्रिय लाग्ने 
। गृत्समद त्रषिले बनाएको उत्तम स्तोत्र  नेछ , तिमी स्वीकार गर । 
. प्रेता यज्ञस्य शम्झुवा युवा वा युवामिदा वृणीमहे। अग्नि च हव्यवाहनम्॥१९॥ 
हे मङ्गलकारिणी द्यावापृ हो ! हव्यवाहक अग्निदेवका साथ तिमीहरू दुवैलाई हामी 
। वरण गर्दछौँ । तिमीहरू हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गरेर यज्ञमा आओ । 
द्यावा नः पृथिवी इमं सिध्रमद्य दिविस्पृशम् । यश देवेषु यच्छताम् ॥२०॥ 
हे द्यावापृथ्वीदेवी हो । सुखको साधन र आकाश स्पर्श गर्ने हाम्रा यज्ञको हवि आज तिमीहरू दुवैले 
देवलोकसम्म लगिदेओ । 
आ वामुपस्थमद्रहा देवाः सीदन्तु यज्ञियाः । इहाद्य सोमपीतये ॥२१॥ 
आपसमा द्रोह नगरीकन रहने हे द्यावापृथ्वीदेवी हो ! आज यस यज्ञमा सोमपान गर्नका निम्ति 
देवगण तिमीहरूसँगै बसून् । 
सूक्त  ४२ 


व्रषि  गृत्समद भार्गवशौनक । देवता  शकुन्त । छन्द  त्रिष्टुप्। 
कनिक्रदज्जनु्ष प्रबुवाण इयर्ति वाचमरितेव नावम् । 
सुमङ्गलश्व शकुने भवासि मा त्वा का चिदभिभा विश्व्या विद्त् ॥१॥ 
.... माझीले नौका चलाएभझैँ उपदेश दिने चराहरू बारम्बार उत्तम वाणीले प्रेरित गर्दछन् । हे शकुनि हो 
..  तिमीहरू सबैको भलो गर्ने हौ । तिमीहरूलाई कुनै पनि आक्रमणकारी शत्रुले कुनै खालको पनि 
॥. दुःखनदियोस्। 


का  कामह रुपा, लकककुए करना न जक 


॥,४ ० 


२५१ 











मा त्वा श्येन उद्दधीन्मा सुपर्णो मा त्वा विददिषुमान्वीरो अस्ता। 

पित्र्यामनु प्रदिशँ कनिक्रदत्सुमङ्गलो भद्रवादी वदेह ॥२॥ 
हे चराहरू हो । तिमीहरूलाई दुष्ट श्येनले र बलशाली गरुडले नमारुन्। कुनै हतियारधारीले 
तिमीहरूलाई फेला नपारुन् । यहाँभन्दा दक्षिणतर्फ पनि कल्याणकारी वचन नै उच्चारण गर । 


अव क्रन्द दक्षिणतो गृहाणां सुमङ्गलो भद्रवादी शकुन्ते । 
मा न स्तेन ईशत माघशंसो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥२॥ 
हे चराहरू हो ! तिमीहरू मङ्गल शब्दले गाउँछौ। त्यसैले घरका दक्षिण दिशामा बस्दा पनि 
कल्याणकारी र प्रिय वचन नै बोल । चोर र दुष्ट व्यक्तिले हामीमाथि अधिकार नगरुन्। असल 
सन्तानयुक्त भई हामी यस यज्ञमा तिमीहरूको प्रशंसा गरौँ । 
सूक्त  ४३ 
क्रषि  गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  शकुन्त । छन्द  जगती अतिशक्वरी अष्टि। 
प्रदक्षिणिदभि गृणन्ति कारवो वयो वदन्त क्रतुथा शकुन्तयः । 
भै वाचौ वदति सामगा इव गायत्र च त्रैष्टुभ॑ चानु राजति॥१॥ 
बेलाबखत अन्न खोजी गर्ने शकुनिसमूहले स्तोताझैँ दाहिनेतर्फ बसेर उपदेश दिङन्। साम 
 गायकले गायत्री र त्रिष्टुप् दुवै छन्दको वाणी उच्चारण गरेझैँ शकुनिहरूले उत्तम बोली बोल्दा 
 रमाइलो लाग्छ। 
उदगातेव शकुने साम गायसि ब्रह्यपुत्र इव सवनेषु शंससि। वृषेव वाजी 
शिशुमतीरपीत्या सर्वतो नः शकुने भद्रमा वद विश्वतो नः शकुने पुण्यमा वद। 
हे चराहरू हो ! तिमीहरू उद्गाताले सामगान गाएभैँ र यज्ञमा क्रत्विकले स्तोत्र उच्चारण गरेभैँ 
गर्दछौ । घोडीका नजिकै बलियो घोडा गएर हिल्लिएझैँ हे शकुनि ! तिमी चारैतिर हाम्रा लागि 
कल्याणकारक तथा पुण्यदायक वचन नै बोल । 
आवर्दस्त्वै शकुने भद्रमा वद तृष्णीमासीनः सुमतिं चिकिद्धि नः । 
यदुत्पतन्वदसि कर्करिर्यथा बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥३॥ 
हे चराहरू हो ! तिमी जुन बेला बोल्दछौ, त्यस बेला हाम्रो कल्याणको सङ्केत गर्दछौ । तिमी शान्त 
रहेका बेला हाम्रो बुद्धि सनमार्गमा प्रेरित गर्दछौ । उडिरहेका बेलामा कर्करीझैँ मधुर 
निकाल्दछौ । हामी सुसन्ततियुक्त भएर यस यज्ञमा तिमीलाई यशोगान गर्दछौँ । 
॥इति द्वितीयं मण्डलम्॥ 
दोस्रो मण्डल सकियो 


२५२ ॥ वय 


उ 
ओम् भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात्। 
क्तण्वेंठ  संहिता 
॥अथ तृतीयं मण्डलम्॥ 


॥तेस्रो मण्डल 


सूक्त १  
क्रषि  विश्वामित्र । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
सोमस्य मा तवसं वक्ष्यग्ने वह्कि चकर्थ विदथे यजध्यै। 
देवाँ अच्छा दीद्यद्युञ्जे अद्रिं शमाये अग्ने तन्वं जुषस्व ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! तिमीले यञ्चका काममा हामीलाई सोमरसवाहक बनाएका छौ, त्यसैले बल पनि 
प्रदान गर । हे अग्निदेव ! हामी तेजसम्पन्न देवशक्तिको सेवाका लागि ढुङ्गा मिलाएर तिम्रो स्तुति 
गर्दछौँ । शरीर बलियो पार्नका लागि तिमी सोम ग्रहण गर । 


प्राञ्चे यश चकुम वर्धतां गी समिद्धिरग्निं नमसा दुवस्यन्। 
दिवः शशासुर्विदथा कवीनां गृत्साय चित्तवसे गातुमीषुः ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! समिधा र हव्य आदिले तिमीलाई बलियो बनाउँदै हामीले यज्ञ सम्पन्न गरेका छौँ । 
हाम्रा बोलीको विकास होस्। देवताहरूले हामी स्तोतालाई यञ्च आदि कर्म सिकाएका छन्। 
त्यसैले हामी स्तोताहरू अग्निदेवलाई स्तुति गर्ने रहर गर्दछौँ । 
मयो दधे मेधिरः पूतदक्षो दिवः सुबन्धुर्जनुषा पृथिव्याः । 
अनिन्दन्नु दर्शतमप्स्वप न्तर्देवासो अग्निमपसि स्वसृणाम् ॥२॥ 
अग्निदेव मेधावी, विशुद्ध, बलसम्पन्न र जन्मदेखि नै असल बन्धुत्वभावले युक्त छन्। द्युलोक र 
पृथ्वीलोकमा सर्वत्र सुख प्रदान गर्दछन् । प्रवाहमान धारा भएका जलमा गुप्त रूपले रहेका दर्शनीय 
अग्निदेवलाई देवताहरूले यञ्चका लागि खोजेर निकाले । म 
अवर्धयन्त्सुभगं सप्त यह्दीः धेतं जज्ञानमरुषं महित्वा । 
शिशु न जातमभ्यारुरश्वा देवासो अग्नि जनिमन्वपुष्यन् ॥४॥ 
स्वच्छ धनसम्पत्तिले सम्पन्न भएर उत्पन्न अग्निदेवलाई प्रवाहशील महान् नदीले बढाए । घोडीले 
लैनो बछेडो हुर्काएझैँ अग्नि उत्पन्न भएपछि देवताहरूले हुर्काईबढाई गरे । 
शुक्रेभिरङ्गै रज आततन्वान् क्रठुँ पुनानः कविभिः पवित्रैः । 
शोचिर्वसानः पर्यायुरपाँ श्रियो मिमीते बृहतीरनूनाः ॥५॥ 
स्वच्छ तेजले अन्तरिक्ष व्याप्त गरेर यज्ञ सम्पादक अग्निदेव यजमानलाई पवित्र र स्तुत्य तेजले 
विशेष शुद्ध गर्दछन् । प्रदीप्त ज्वालारूपी बर्की ओढेका अग्निदेव स्तोताहरूलाई मनग्गे अन्न र 
चाहिएजति ऐश्वर्ययुक्त सम्पदा दिने गर्दछन् । 
वत्राजा सीमनदतीरदब्धा दिवो यह्वीरवसाना अनग्नाः । 
सना अत्र युवतयः सयोनीरेक गर्भ दधिरे सप्त वाणीः ॥६॥  
आफैँ ननासिने र हानी पनि नगर्ने खालका अग्निदेव सबैतिर डुल्दछन्। बर्की नओढेपनि नाङ्गो 
नदेखिने, सधैँ तन्नेरी, एउटै दिव्य स्रोतबाट उत्पन्न, एउरै अग्निरूपी गर्भलाई प्रवाहमान जलका सबै 
धाराहरूले बोकेका छन् । 
स्तीर्णा अस्य संहतो विश्वरूपा घृतस्य योनौं स्रवथे मधूनाम्। 
अस्थुरत्र धेनवः पिन्वमाना मही दस्मस्य मातरा समीची ॥७॥ 
अग्निका नाना रूपका सङ्गठित किरणहरू फिँजिएछि पोषक रस उपन्न हुने स्थानबाट मधुर वर्षा 
हुन्छ। सबैलाई सन्तुष्ट गराउने किरण यहीँ रहन्छन्। अग्निका मातापिताका रूपमा पृथ्वी र 


अन्तरिक्ष रहेका छन् । 
२५३ . 





ता कक  
उँ कनिँकि  नाल हत नह पटक रररट गह रहनका मक उ ररुुरुन करा यसर फा हरुफुरुरररु पार 








१ 


० सूनो न व्यद्यौद्दधान जुका रमा , । ८ 
तन्ति धारा मधुनो घृतस्य वृषा यत्र 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! सबैबाट धारण गरिने खालका तिमी उज्याला र वेगवान् किरणले 
प्रकाशामान् छौ । स्तोताहरूले स्तोत्रद्वारा तिमीलाई हुर्काउँदा जलधाराझैँ मिठो घिउका पुष्टिकारक 
धारा बर्साउँदै नुहाइदिन्छन् । 

पितुश्चिदुधर्जनुषा विवेद व्यस्य धारा असुजद्दि धेनाः । 

गुहा चरन्त सखिभिः शिवेभिर्दिवो यह्ीभिर्न गुहा बभूव ॥९॥ 
जन्मँदा साथ पिताभन्दा तल्लो तहमा रहेको जल प्रदेशलाई अग्निले चिने । अन्तरिक्षका जलधाराले 
विद्युत् उत्पन्न गरे । अग्निदेव कल्याणकारी मित्र र द्युलोकका जलराशिसँग गोप्य रूपले विचरण 
गर्दछन् । त्यस बेला अग्निलाई कसैले देखौन । 


श्र गर्भ जनितुश्व बच्ने पूर्वरेको अधयत्पीप्यानाः।  
बु सपली शुचये सबन्धू उभे अस्मै मनुष्येर नि पाहि ॥१०॥ 
अग्निदेव पिताको काख र माताका गर्भमा हुर्कन्छन्। अग्निदेव केवल औषधि खाएर बढ्दछन्। 
चाहिएको कुरो वर्षा गराउने अग्निदेव पत्नीसहित याजकलाई चोख्याउने आफन्तजस्तै छन्। हे 
अग्निदेव ! द्यावापृथिवीमा हामी यजमानलाई रक्षा गर । 


उरौ महाँ अनिबाधे ववर्धापो अग्नि यशसः सं हि पूर्वीः । 

क्रतस्य योनावशयद्दमूना जामीनामग्निरपसि स्वसृणाम् ॥११॥ 
महान् अग्निदेव निर्बाध र विस्तृत पृथ्वीमा बढ्दछन् । त्यहाँ अन्न कमाउने जल समूहले अग्निलाई 
बढाउँछ। जलको उत्पत्तिस्थानमा रहेका अग्निदेव दिदीबहिनीजस्ता नदीका जलमभित्र शान्तिपूर्वक 
सुतेका हुन्छन् । 

अक्रो न बश्निः समिथै महीना दिदृक्षेयः सूनवे भाग्रजीकः । 

उदुस्त्रिया जनिता यो जजानापां गर्भो नृतमो यह्वो अग्नि ॥१२॥ 
अग्निदेव सबैका पिताजस्ता जलका गर्भमा गोप्य रूपले बस्ने, मानिसका हितकारी, रणकुशल, 
आफ्नो सेना पोस्ने, सबैलाई राम्रो लाग्ने र तेजले उज्याला छन् । उनले पुत्रका रूपमा यजमानलाई 
पोस्ने क्षमता उत्पन्न गरेका छन् । , 

अपां गर्भ दर्शतमोषधीनां वना जजान सुभगा विरूपम्। 

देवासञ्चिन्मनसा सं हि जग्मुः पनिष्ठं जात तवसं दुवस्यन् ॥१३॥ 
उत्तम ऐश्वर्ययुक्त मदानीले हेर्नमा राम्रा, विशिष्ट रूपका, जल र औषधिका गर्भमा रहने अग्निदेव 
उत्पन्न गरायो । सम्पूर्ण देवताहरू स्तुत्य, बलशाली र भर्खर जन्मेका अग्निका नजिक स्तुति गर्दै 
पुगे । उनीहरूले अग्निको राम्रो स्याहार गरे । 


बृहन्त इद्धानवो भाग्रजीकमग्निं सचन्त विद्युतो न शुक्राः । 





गुहेव वृद्ध सदसि स्वे अन्तरपार अर्वे अमृत दुहानाः ॥१४॥ 
बिजुलीजस्तो कान्ति भएका, महान् सूर्यदेवको किरणले अथाह समुद्रबाट अमृतरूपी जल दोहन 
गर्दछन् त्। ग गुफाजस्तो गोप्य अन्तरिक्षरूपी घरमा हुर्कने, प्रभासम्पन्न अग्निको आश्रय त्यस जलले 
प्राप्त गर्दछ । 
ईडेच त्वा यजमानो हविर्भिरीडे सखित्वं सुमतिं निकामः । 
 अपरनीई। ुँटुक पु जरित्रेरक्षा चना दम्यो ॥१५॥ बुढिको 
अग्निदेव ! हामी यजमानहरू हव्य आदिले तिम्रो स्तुति राम्ररी गर्दछौँ । हामी उत्तम बु 
खोजी गर्दै तिमीसित मित्रता गर्नका लागि बिन्ती गर्दछौँ । तिमी देवताहरूका साथमा हामी स्तुति 
गर्नेहरूको रक्षा गर र दुष्टबाट हामीलाई जोगाङ । 
००००१००५ सुप्रणीतेग्ने । विशवानि धन्या दधानाः । 
तसा श्रवसा तुञ्जमाना अभि ष्याम पृतनायूँरदेवान् ॥१६॥ 
हे असल नियममा चल्ने अग्निदेव ! तिम्रा आश्रयमा रहने हामीहरू सबै खालका धनले सम्पन हुँदै, 


तिम्रो कृपाले दरिला हुन्छौँ । हामी असल पोसिलो अन्नले 
पराजित गर्न सकौँ । सिलो अन्नले सम्पन्न भएर देवताविरोधी शत्रुलाई 


 ८ 


२५४ 





 कदर, अर कप डी 


बहार कक रुरुन कुरा?  
॥   नकि  ३ ७ ड ॥ त 
१० , उकाकटोकनक। 


जु 


 ० नु काथुला 
त पुरै ब्र ॥ 
७ नद 
हु 


९ 





नन्द 
 ५ १  , 
फ्रकनतकि कौ  

हे  





आ देवानामभवः केतुरग्ने मन्द्रो विश्वानि काव्यानि विद्वान्। 


प्रति मता अवासयो दमूना अनु देवात्रथिरो यासि साधन्॥१७॥ 


है अग्निदेव । तिमी देवकार्यका प्रतीकका रूपमा अत्यन्त सुन्दर देखिन्छौ । तिमी सम्पूर्ण स्तोत्रका 


ज्ञाता हौ। मानिसलाई तिमी आफ्ना घरमा आश्रय दिन्छौ । राम्रो रथमा यात्रा गर्ने तिमी देवताहरूका 
कार्यको अनुसरण गर्दछौ । 
नि दुरोणे अमृतो मर्त्यानाँ राजा ससाद विदधानि साधन्। 
घृतप्रतीक उर्विया व्यद्यौदग्निर्विश्वानि काव्यानि विद्वान् ॥१८॥ 
अविनाशी र दीप्तिमान् अग्निदेव यज्ञका साधनको रूपमा प्रयुक्त हुन्छन् र मानिसका घरमा 
५ ७ । उनी सम्पूर्ण स्तोत्रका ज्ञाता हुन् । घिउले उजिल्याइएका अग्निदेवको शरीर विशेष राम्रो 
न्छ। 
आनो गहि सख्येभिः शिवेभिर्महान्महीभिरूतिभिः सरण्यन्। 
अस्मे रयिं बहुल सन्तरुत्रै सुवाचं भागं यशसं कृधी नः ॥१९॥ 
हे सबैतिर घुम्न सक्ने, महान् अग्निदेव  तिमी आफ्नो मङ्गलदायी मैत्री र रक्षण सामर्थ्यका साथ 


हामीकहाँ आरू। हामीलाई आपद्रहित, उत्तम स्तुति गर्न सक्ने र यशस्वी धन मगग्गे मात्रामा 
प्रदान गर । 


एता ते अग्ने जनिमा सनानि प्र पूर्व्याय नूतनानि वोचम्। 

महान्ति वृष्णे सवना कृतेमा जन्मञ्जन्मन् निहितो जातवेदा ॥२०॥ 
हे अग्निदेव ! सनातन र नयाँ स्तोत्रले पुराना पुरुषका रूपमा तिम्रो स्तुति गरिन्छ। जन्म लिने सबै 
प्राणीहरूसित रहने हे शक्तिशाली अग्निदेव ! तिम्रा निमित्त हामीले महान् यज्ञ सम्पन्न गरेका छौँ । 


जन्मञ्जन्मन् निहितो जातवेदा विश्वामित्रेभिरिध्यते अजस्रः । 

तस्य वयं सुमतौ यसियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम ॥२१॥ 
सबै प्राणभित्र रहने, सबै प्राणीलाई चिन्ने, अग्निदेवलाई विश्वामित्रका वंशजले सधैँ प्रदीप्त गर्दछन् । 
हामी यजनीय अग्निदेवका हितकारी कृपाको अनुसरण गरौँ । 


इमं यस सहसावन् त्वं नो देवत्रा धेहि सुक्रतो रराणः । 

प्र यंसि होतर्बहतीरिषो नोग्ने महि द्रविणमा यजस्व ॥२२॥ म 
हे बलशाली र उत्तम कर्म भएका अग्निदेव  हाम्रो हव्यले खुसी भएर हाम्रो यञ्च सबै देवताकहाँ 
पुस्याइदेछ । हे देवताहरूलाई बोलाइदिने अग्निदेव ! हामीलाई मनग्गे अन्न आदि प्रदान गर।. 
हामीलाई अकुत धनले सम्पन्न गराङ । . 

इडामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्चत्तमे हवमानाय साध। 

स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥२३॥ 
हे अग्निदेव । यञ्च आदि कार्यका लागि, अनेकौँ सत्कर्मका लागि र गाईको स्याहारका लागि उचित 
भूमि हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाउन् । तिम्रो सद्बुद्धि हामीलाई पनि प्राप्त होस् । 

सूक्त  २ १ 
न्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  वैश्वानर अग्नि ! छन्द  जगती । 

वैश्वानराय धिषणामृतावृधे घृतं न पूतमग्नये जनामसि। 

दिता होतारं मनुषश्व वाघतो धिया रथं न कुलिशः समृणवति॥१॥ . 
सत्यको रक्षा गर्ने वैश्वानर अग्निदेवलाई हामी घिउजस्तै पवित्र स्तुति गर्दछौँ। मानिस र देवताको 
आह्वान गर्ने क्रत्विकहरू अग्निदेवलाई आआफ्नो बुद्धिअनुसार दुई रूपमा कालिगडले रथ सिँगारेभैँ 
सिँगार्दछन् । 

स रोचयज्जनुषा रोदसी उभे स मात्रोरभवदुत्र ईड्यः । 

हव्यवाडग्निरजरश्चनोहितो दूडभो विशामतिथिर्विभावसुः ॥२॥ 
जन्मनासाथ अग्निदेवले द्यावापृथिवी प्रकाशित गराउ छन् । अग्दिदेव पितामातारूपी द्यावापृथिवीका 

योग्य पुत्र हुन् । हव्यवाहक, अजर, अनत्ररूपी धनले सम्पन्न र प्रकाशका अटल राशि अग्निदेव 
मानिसका अतिथिका रूपमा पूजनीय छन् । 


२५५ 


क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्नि जनयन्त चित्तिभिः । 

रुरुचान भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥३॥  
बल र काम गर्ने जाँगर भएका दिव्यपुरुषले कर्म र ज्ञानका प्रभावले यञ्चमा अग्नि उत्पन्न गराउँछन् । 
॥००५० अन्नका खोजीमा लाग्दा भारी बोक्ने घोडाको प्रशंसा गरेझैँ महान् तेजस्वी अग्निदेवलाई स्तुति 
गर्दछौँ ।  

आ मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे अह्ृयं वाजमृग्मियम् । 

रातिं भृगूणामुशिजं कविक्रतुमगिनि राजन्तं दिव्येन शोचिषा ॥४॥ कलि 
प्रशंसनीय अन्नका आशाले हामी भुगु वंशीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने, खोजेको कुरो पुस्याइदिने, 
जञानसम्पन्न दिव्य तेजले प्रकाशित हुने, स्तुति गर्न योग्य, वरण गर्न योग्य र उज्ज्वल अग्निदेवलाई 
स्वीकार गर्दछौँ । 

अग्नि सुम्नाय दधिरे पुरो जना वाजश्रवसमिह वुक्तबर्हिषः । 

यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रै यज्ञाना साधदिष्टिमपसाम् ॥५॥ 
यजमानहरू सजिला खालको कुशको आसन ओछ्याएर, सुरो हातमा लिएर बस्तछन् । अन्न र 
बलले युक्त, उत्तम, प्रकाशमान्, सम्पूर्ण देवताका हितकारी, दुःखनाशक र यज्ञ आदिमा असल 
कर्म गर्न सघाउने अग्निदेवलाई उनीहरू पहिले स्थापित गर्दछन् । 

पावकशोचे तव हि क्षयं परि होतर्यञ्चेषु वृक्तबर्हिषो नर । 

अग्ने दुव इच्छमानास आप्यमुपासते द्रविणं धेहि तेभ्यः ॥६॥ 
हे पवित्र, प्रकाशसम्पन्न, होतारूपी अग्निदेव  तिम्रो सेवा गर्ने यजमानरूपी असल पुरुष 
यज्ञशालामा कुशको आसन ओछ्याएर स्तुति गर्दछन् । तिनीहरूलाई धन देङ । 

आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । 

सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहितः ॥७॥ 
भर्खर उत्पन्न अग्निलाई यजमानले धारण गरेपछि अग्निले आफ्नो तेजयुक्त प्रकाश द्यावापृथिवी र 
विस्तृत अन्तरिक्षमा व्याप्त गराए । अन्न पाउने आशाले यज्ञका लागि सज्जित अश्वजस्ता अन्न प्रदान 
 गर्ने र मेधावी अग्निदेव चारै दिशाबाट ल्याइन्छन् । 

नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम्। 

ररथीक्रीतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥८॥ 
हे क्रत्विकहरू हो । रथी र विराट् यज्ञका साक्षी अग्निदेव अरू देवताहरूका अगुवाका रूपमा 
स्थापित भएका छन्। यस्ता हव्यभक्षक, उत्तम यज्ञ सम्पादन गर्नमा कुशल, संयममा रहन सक्ने 
संसारको ज्ञान भएका अग्निलाई नमस्कार गर्दै सेवा गर । 

तिस्रो यह्ृस्य समिधः परिज्मनो ग्नेरपुनत्नुशिजो अमृत्यवः । 

तासामेकामदधुर्मर्त्यै भुजमु लोकमु द्वे उप जामिमीयतुः ॥९॥ ॥ 
खोजिहिँड्ने देवताहरूले सर्वत्र व्याप्त अग्निदेवका लागि तीन वटा विशेष पवित्र समिधा तयार 
गराए। रक्षणशील तीनमध्ये एकलाई मृत्युलोकमा र बाँकी दुईलाई उनैका दुई लोकमा स्थापित 
गरे । 

विशां कर्विं विश्वपतिं मानुषीरिषः सं सीमकृण्वन्त्स्वधिति न तेजसे । 

स उद्वतो निवतो याति वेविषत्स गर्भमेषु भुवनेषु दीधरत् ॥१०॥ 
अन्नको खोजी गर्ने मानवरूपी प्रजाले तेज अस्त्रको झैं आफ्ना पालक. मेधावी अग्निको स्याहार 


गरे । अग्निदेव उच्च र निम्न प्रदेशमा व्याप्त रहने गर्दछन् । सबै लोकलाई उनैले गर्भधारण गराए। 


स जिन्वते जठरेषु प्रजशिवान्वृषा चित्रेषु नानदन्न सिंह। 

वैश्वानरः पृथुपाजा अमर्त्यो वसु रला दयमानो वि दाशुषे ॥११॥ म 
वैश्वानर अग्निदेव अत्यन्त बलशाली र अमरणशील भएर यजमानलाई उत्तम धन र रल दिन्छन्। 
उनी अत्यन्त ज्ञानसम्पन्न र खोजेको कुरो उपलब्ध गराउँदै मानिसका पेटमा हुर्किएर सिंहको जस्ती 
अनौठो गर्जना गर्दछन् । 


२५६ रि 





वैश्वानरः प्रलथा  
स पूर्व भ्जन्तव धन समानमज्मं पर्येति जागृविः 
उत्तम स्तोत्रले स्तुति गरिने वैश्वानर अग्निदेव छु वः ॥१२॥ 


पहिलेको जस्तै उनी प्राणीहरू पालिने पदार्थ उत्पन्न गर्दछन् 
भ्रमणशील भइरहन्छन् । 


क्रतावान यज्ञियं विपप्रमुव्थ्यपमा यं दधे मातारिश्वा दिवि क्षयम्। 
त॑ चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमगिनि सुविताय नव्यसे ॥१३॥ 
यज्ञको पालन गर्ने, यज्ञ गरिने, मेधावी, स्तुति गर्न योग्य र द्युलोक निवासी अग्निलाई वायुदेवले 


धारण गरे । विभिन्न मार्गमा हिँड्ने, दीप्तिमान् ज्वाला भएका, उत्तम प्रकाशले युक्त अग्निदेवसित 
हामी नयाँ र असल साधनको माग गर्दछौँ । ४. 


शुचिं  यामन्निषिर स्वर्दुशं केतु दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम्। 
अगिने मूर्धाने दिवो अप्रतिष्कुत तमीमहे नमसा वाजिन बृहत् ॥१४॥ 
 । अत्यन्त शुद्ध, यज्ञमा जाने, सबैतिर देख्न, आकाशका झन्डाजस्ता, सधैँका ज्योतिपुञ्ज, उषाकालमै 
जाग्ने, अन्नका धनी र महान् अग्निदेवलाई हामी नमस्कार र प्रार्थना गर्दछौँ  
मन्द्र होतार शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम्। 
. रथं न चित्र वपुषय दर्शतं मनुहितँ सदमिद्राय ईमहे॥१५॥ 
खुसी प्रदान गर्ने, देवतालाई बोलाइदिने, सधैँका शुद्ध, कुटिलताविहीन, शत्रु दमन गर्ने, स्तुति गर्न 


योग्य, विश्वद्रष्ठ, रथजस्तै विलक्षण शोभा भएका, हेर्नमा राम्रा, मानिसको हित गर्ने अग्निदेवसित 
हामी ऐश्वर्य माग गर्दछौँ । 


सूक्त  ३ 
क्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  वैश्वानर अग्नि । छन्द  जगती । 
वैश्वानराय पृथुपाजसे विपो रला विधन्त धरुणेषु गातवे । 
अग्निहि देवाँ अमृतो दुवस्यत्यथा धर्माणि सनता न दुदुषत् ॥१॥ 
ज्ञानी स्तोताहरू सन्मार्ग अनुसरण गर्नका लागि यज्ञमा व्यापक बलले युक्त वैश्वानर अग्निदेवलाई 
सेवा गर्दछन् । अमर अग्निदेव हव्य आदि पुन्याएर देवताहरूको सेवा गर्दछन् । त्यसैले यस सनातन 
धर्मले कहिल्यै पनि प्रदूषण उत्पन्न गराउँदैन । 


अन्तर्दूतो रोदसी दस्म ९५७२ ५ होता निषत्तो मनुषः पुरोहित । 
क्षयं बृहन्त परि भृषति धियावसुः ॥२॥ 
सुन्दर अग्निदेव, होता र दूतका रूपमा द्युलोक र पृथ्वीलोकमा सञ्चरित हुन्छन् । देवताहरूबाट 
प्रेरित ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव मानिसहरूका बीचमा पुरोहितका रूपमा अधिष्ठित भएर आफ्ना 
तेजले महान् यज्ञशालालाई सुशोभित गर्दछन् । 
केतु यज्ञानां विदथस्य साधन विप्रासो अगिने महयन्त चित्तिभिः । 
 अपांसि यस्मिन्नधि संदधुर्गिरस्तस्मिन्त्सुमनि यजमान आ चके॥३॥ 
 मेधावीहरू यज्ञको ध्वजा र साधनरूपी अग्निदेवको पूजा आआफ्नो ज्ञान र कर्मले गर्दछन् । 
१. स्तोताहरूले कर्म अर्पित गर्ने अग्निमा यजमान १७०७००७०७॥०७ गर्दछन् । 
पिता यज्ञानामसुरो विपश्चिताँ विमानमग्निर्वयुनंच वाघताम्। 
आ विवेश रोदसी भरिका पुरुप्रियो भन्दते घामभिः कविः ॥४॥ म 
. अग्निदेव यज्ञलाई पालपोस गर्ने पिताजस्तै हुन् । उनी स्तोताहरूका प्राणदाता र क्रत्विकहरूको 
 हव्यका वाहक हुन्। अग्निदेव विभिन्न रूपमा द्यावापृथिवीमा प्रवेश हुन्छन् । धेरैका प्रिय र मेधावी 
।. अग्निदेव आफ्नै तेजले प्रदीप्त हुन्छन् । म 
 चन्द्रमगिनि चन्द्रर्थ हरिव्रत॑ वैश्वानरमप्सुषद स्वविदम्। 








ना विगाह ततिषीभितूत त॑ भू्णिँ देवास इह सुश्रियं दघुः ॥५॥ 

॥  .. तेजस्वी रथ ७ काम ७  जलमा निवास गर्ने र सबै कुरो जान्ने अग्निदेव चन्द्रजस्तै 
॥ छन्  सर्वत्र व्यापक, चाँडो गतिमा हिँड्ने, विभिन्न किसिमको बल भएका, भरणपोषण गर्ने र राम्रो 
  सोन्दर्य भएका वैश्वानर अग्निदेवलाई देवताहरूले यस लोकमा स्थापित गराए । 


२५७ 














अग्निदेवेभिर्मनुषश्व जन्तुभिस्तन्वानो यस पुरुपेशसं धिया। 

रथीरन्तरीयते साधदिष्टिभिर्जीरो दमूना अभिशस्तिचातनः ॥५॥ 
यज्ञको साधनजस्ता कर्ममा कुशल अग्निदेव त्रस्विकहरूबाट सञ्चालित यजमानको यज्ञ सम्पत्न 
गराउँछन्। सर्वत्र गतिमान्, शीघ्रगामी, दानशील, शत्रुनाशक अग्निदेव द्यावापृथिवीका बीचमा 
यात्रा गर्दछन् । 


अग्ने जरस्व स्वपत्य आयुन्यूर्जा पिन्वस्व समिषो दिदीहि नः । 

वयांसि जिन्व बृहतश्व जागृव उशिग्देवानामसि सुक्रतुर्विपाम् ॥७॥ 
हामी लामो आयु र असल सन्तान प्राप्तिका लागि अग्निदेवलाई स्तुति गर्दछौँ । हे अग्निदेव ! 
हामीलाई सबल बनाङ र अन्न प्रदान गर। हे चेतनमय अग्निदेव । असल यजमानलाई लामो 
आयुले सम्पन्न गराछ । तिमी असल काम गर्ने सज्जन र देवताका लागि तिमी प्रिय छौ । 


विश्पतिं यह्वमतिथिं नरः सदा यन्तारं धीनामुशिजं च वाघताम् । 

अध्वराणां चेतन जातवेदसं प्र शंसन्ति नमसा चूतिर्भि्वधि ॥८॥ 
मानिस आफ्नो उन्नतिका लागि पालन कर्ताका रूपमा, महान् अतिथिका रूपमा पूजनीय र बुद्धिका 
प्रेरक त्रख्विकहरूका प्रिय यज्ञको प्राणस्वरूप, ज्ञानका खानी अग्निदेवलाई नमस्कारपूर्वक पूजा 
गर्दछन् । 

विभावा देवः सुरणः परि क्षितीरग्निर्बभूव शवसा सुमद्रथः । 

तस्य व्रतानि भूरिपोषिणो वयमुप भूषेम दम आ सुवृक्तिभिः ॥९॥ 
स्तुति गर्न योग्य, असल रथी, दीप्तिसम्पन्न, दिव्यगुणसम्पन्न अग्निदेव आफ्नो बल सम्पूर्ण प्रजामा 
व्याप्त गराउँछन्। अनेकाँलाई पालनपोषण गर्ने अग्निदेवका सम्पूर्ण कर्मलाई हामी घरमै बसेर 
असल स्तोत्रले सजाउँछौँ । 

वैश्वानर तव धामान्या चके येभिः स्वर्विदभवो विचक्षण। 

जात आपृणो भुवनानि रोदसी अग्ने ता विश्वा परिभूरसि त्मना ॥१०॥ 
हे दूरदर्शी वैश्वानर अग्निदव ! तिमी जुन तेजले सर्वज्ञाता भयौ, हामी तिनको स्तुति गर्दछौँ। हे 
अग्निदेव । उत्पन्न भएर तिमीले द्यावा पृथिवी र सम्पूर्ण लोकलाई प्रकाशले पूर्ण गरेका छौँ । तिमी 
आफ्ना शक्तिले सम्पूर्णलाई नै ओगट्न सक्षम छौँ । 

वैश्वानरस्य दंसनाभ्यो बृहदरिणादेकः स्वपस्यया कविः । 

उभा पितरा महयन्नजायतागिनर्द्ावापृथिवी भूरिरेतसा ॥११॥ 
वैश्वानर अग्निदेवका उत्तम कर्मले यजमानलाई महान् ऐश्वर्य प्राप्त हुन्छ। उत्तम यज्ञ आदि कर्मको 
रहर गर्ने यजमानलाई विशिष्टतम ज्ञानका खानी अग्निदेव धन आदि दान गर्दछन् । अग्निदेव 
आफ्नो प्रशस्त बलले मातापिताजस्ता द्यावापृथिवीलाई प्रतिष्ठा प्रदान गर्दै उत्पन्न भएका छन् । 

सूक्त  ४ 
ग्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  आप्रीसूक्त । छन्द  त्रिष्टुप् । 

समित्समित्सुमना बोध्यस्मे शुचाशुचा सुमतिं रासि वस्वः । 

आ देव देवान्यजथाय वक्षि सखा सखोन्त्सुमना यक्ष्यग्ने ॥१॥ 
समिधाले राम्रोसित प्रदीप्त हुने हे अग्निदेव ! असल मनले हामीलाई सचेत गराङ । अत्यन्त पर्वि 
तेजयुक्त भएर हामीलाई उल्लसित मनले धन प्रदान गर  हे अग्निदेव ! तिमी देवताहरूलाई यज्चका 
निमित्त बोलाङ । तिमी देवताहरूका सखाजस्तै हौ । तिमी प्रसन्न मनले मित्रदेवको यजन गर । 

यं देवासस्त्रिरहन्नायजन्ते दिवेदिवे वरुणो मित्रो अग्नि । 

सेम यै मधुमन्त कृधी नस्तनूनपाद्धृतयोनिं विधन्तम् ॥२॥ 
वरुण, मित्र, अग्नि आदि देवताहरू तनूनपाद् यज्ञदेवलाई दिनको तीन पटक दैनिक पूजा गर्दछन 


घिउका आधारमा पुष्ट हुने, देवताहरूलाई सन्तुष्ट गराउने, यस यञ्चलाई मधुरताले परिपूर्ण गराउनै 
उनै तनूनपाद् देवता हुन् । 


प्र दीधितिर्विश्ववारा जिगाति होतारमिडः प्रथमं यजध्यै । 

 अच्छा नमोभिर्वुषभ वन्दध्यै स देवान्यक्षदिषितो यजीयान् ॥३॥  

हाम्रो स्तुति सबैन्दा पहिले वरण गर्न योग्य होतारूपी अग्निदेवका नजिक जाओस् । वन्दना गर्नकी  
 ८३ 


छ 





न्गाह्ु पुटाणण्कण्ट 





२५८ 





लागि हामी उनै बलशाली अग्निदेवका नजिक स्तुतिका साथै जाऔँ । हामी पूजनीय देवताहरूबाट 
प्रेरित भएर यजन गरौँ । 
ठर्ध्वो वां गातुरध्वरे अकार्युध्वा शोचीषि प्रस्थिता रजांसि। 
दिवो वा नाभा न्यसादिहोता स्तृणीमहि देवव्यचा वि बर्हि ॥४॥ 
नाभिकेन्द्रका मध्य होताका रूपमा अग्नि स्थापित छन् । देवताहरूले युक्त अग्निलाई हामी कुश 
फिजाउँछाँ। तिमीहरू दुवैका ज्वाला अन्तरिक्षमा धेरै माथिसम्म पुग्छन्। हामीले उँभो लगाउने 
यज्ञरूपी मार्गको आश्रय लिएका छौँ । 
सप्त होत्राणि मनसा वृणाना इन्वन्तो विश्व प्रति यन्नतेन। 
नृपेशसो विदथेषु प्र जाता अभीई मं यज्च वि चरन्त पूर्वी ॥५॥ म 
यञ्चद्वारा समस्त जगत्लाई नै पुष्ट गराउने देवताहरू आफ्नै मनका रहरले सात जना होतासहित 
यञ्चतर्फ गमन गर्दछन् । मनुष्यको जस्तै रूप भएका धेरै देवताहरू प्रकट भएर यज्ञका चारैतिर 
विचरण गर्दछन् । 
आ भन्दमाने उषसा उपाके उत स्मयेते तन्वा३ विरूपे। 
यथा नो मित्रो वरुणो जुजोषदिन्द्रो मरुत्वाँ उत वा महोभि ॥६॥ 
स्तुति गर्न योग्य, भिन्न रूप भएता पनि नजिकै रहने उषा र रात्रि प्रकाशित शरीरले युक्त भएर 
आगमन गरून्। मित्र, वरुण र मरुत्हरूले युक्त भएर इन्द्रदेवले जुन रूपमा हामीमाथि कृपा 
गर्दछन्, उसै रूपलाई उनीहरू दुवैले तेजयुक्त भएर धारण गरून् । 
दैव्या होतारा प्रथमा न्यृञ्जे सप्त पृक्षासः स्वधया मदन्ति। 
क्रतं शंसन्त ग्रतमित्त आहुरनु व्रत॑ व्रृतपा दीध्यानाः ॥७॥ 
दिव्य र प्रधान अग्निरूप दुवै होतालाई हामी सन्तुष्ट गर्दछौँ । अन्नवान् र यज्ञको रहर गर्ने सात 
क्रत्विकहरू पनि यी दुवैलाई हविष्यान्नले खुसी पार्दछन् । व्रत पालन गर्ने तेजस्वी क्रत्विकहरू 
यज्ञको अनुसरण गर्ने व्रत नै सत्य हो भन्दछन् । म म 
आ भारती भारतीभि सजोषा उ तवेभिरग्नि । 
सरस्वती सारस्वतेभिर्वाक् तिस्रो  सदन्तु ॥८॥ म 
भरणपोषण गर्ने शक्तिका साथमा भारतीदेवी हाम्रा यञ्चमा आञन् । मानिसहरूका साथमा इडादेवी 
पनि यस दिव्य अग्निका नजिक आउ । सारस्वत् वाणीशक्तिसँग सरस्वती देवी पनि आञन्। यी 
तीनै देवीहरू आएर कुशका आसनमा बसून् । 
तन्नस्तुरीपमध पोषयिलु देव त्वष्टर्वि रराण स्यस्व । 
यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो यक्तग्रावा जायते देवकामः ॥९॥ 
हे त्वष्टादेव ! तिमी आनन्दी मनले हामीलाई बल र पुष्टियुक्त वीर्य प्रदान गर । त्यसले वीर, कर्मठ, 
कोशलयुक्त, सोम सिद्ध गर्ने र देवत्वको कामना गर्ने पुत्र उत्पन्न होस् । 
वनस्पतेश्व सृजोप देवानग्निर्हविः शमिता सूदयाति । 
सेदु होता सत्यतरो यजाति यथा देवानाँ जनिमानि वेद ॥१०॥ 
हे वनका स्वामी ! तिमी देवताहरूलाई हामीकहाँ ल्यार । हे पापनाशक अग्निदेव ! हाम्रो हवि 
देवताहरूकहाँ पुन्यार । सत्यको व्रत पालन गर्ने अग्निदेवले देवताका सबै कर्म जानेका छौ। 
आ याह्७ग्ने समिधानो अर्वादिन्द्रेण देवै सरथं तुरेभि । 
बहिर्न आस्तामदितिः सुपुत्रा स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम् ॥११॥ 
है अग्निदेव ! तिमी राम्ररी समिधासम्पन्न भएर इन्द्रदेव र छिटो हिँड्ने देवताहरूसँग एउटै रथमा 
बसेर हामीतिर आङ  उत्तम पुत्र भएकी अदिति हाम्रा कुशमा बसून्। उत्तम आहुतिले अमर 
देवताहरू सन्तुष्ट होछन्। 
सूक्त  ५ 
क्रषि  विश्वामित्र । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्रत्यग्निरुषसश्वेकितानोबोधि विप्रः पदवीः कवीनाम्। 
पृथुपाजा देवयद्धिः समिद्धोञ्प द्वारा तमसो वह्िरावः ॥१॥  
अग्निदेव उषालाई चिन्दछन् । मेधावी अग्निदेव क्रान्तदर्शी ज्ञानीका मार्गमा जान चेतन भएका 
छन्। अत्यन्त तेजस्वी अग्निदेव देवत्व प्राप्त गर्ने रहर भएका व्यक्तिबाट प्रदीप्त भएर अन्धकारबाट 
मुक्ति प्रदान गर्दछन्  


२५९ 


? २ 





प्रेद्वग्निर्वावृधे स्तोमेभिर्गीर्भिः स्तोतृणां नमस्य उक्थैः । 
पूर्वीर्ञ्रीतस्य सदृशश्वकानः सं दूतो अद्यौदुषसो विरोके ॥२॥ ॥ 
पूज्य अग्निदेव स्तोताहरूको वाणी, मन्त्र र स्तोत्रले प्रबुद्ध हुन्छन् । देवताका दूतरूपी अग्दिदेव 
अनेकौँ यज्ञमा दीप्तिमान् हुने इच्छाले चेतन भएर उषाकालमा विशेष प्रकाश सम्पन्न हुन्छन् । 
अधाय्यगिनर्मानुषीषु विक्ष्व१ पां गर्भो मित्र ग्रतेन साधन् । 
आ हर्यतो यजतः सान्वस्थादभूदु विप्रो हव्यो मतीनाम् ॥२॥ 
यजमानका मित्रजस्ता अग्निदेव यञ्चबाट उनीहरूले खोजेको पुन्याइदिन्छन् । जलका गर्भमा रहने 
अग्निदेव मानिसका बीचमा स्थापित गरिन्छन् । इष्ट र पूज्य अग्निदेव उच्च स्थानमा स्थित हुन्छन्। 
मेधावी अग्निदेव स्तुति र हव्यद्वारा यजन गर्न योग्य छन् । 
मित्रो अग्निर्भवति यत्समिद्धो मित्रो होता वरुणो जातवेदाः । 
म मित्रो अध्वर्युरिषिरो दमूना मित्रः सिन्धूनामुत पर्वतानाम् ॥४॥ बा 
समिधाले जागृत हुने अग्निदेव मित्र हुन् । मित्र, होता र सबै प्राणीका ज्ञाता वरुण उनै हुन् । मित्र, 
दानशील अध्वर्यु र प्रेरक वायु उनै हुन् । नदी र पर्वतका मित्र उनै हुन् । 
पाति प्रिय रिपो अग्र पद वेः पाति यढह्वश्वरणं सूर्यस्य । 
पाति नामा सप्तशीर्षाणमग्नि पाति देवानामुपमादमृष्व ॥५॥ 
अत्यन्त सुन्दर अग्निदेव विशाल पृथ्वीका हितकारी र असल स्थानलाई रक्षा गर्दछनन् । महान् 
सूर्यदेवको परिभ्रमण स्थानलाई उनी रक्षा गर्छन् । अन्तरिक्षमा मरुत्हरूको रक्षा पनि उनै गर्दछन् र 
देवताहरूलाई आनन्दित गराउने यज्ञको रक्षा पनि उनैले गर्दछन् । 
भ्रभुश्वक्र ईड्यं चारु नाम विश्वानि देवो वयुनानि विद्वान्। 
ससस्य चर्म घ्रृतवत्पदं वेस्तदिदग्नी रक्षत्यप्रयुच्छन्॥६॥ 
अग्निदेव सुषुप्त रहे पनि रूप तेजस्वी हुन्छ। सम्पूर्ण महान् कार्यका ज्ञाता, दीप्तिमान् र प्रशंसनीय 
अग्निदेव सुन्दर जल उत्पन्न गराउँदै तत्परतापूर्वक त्यसको रक्षा गर्दछन् । 
आ योनिमनगिनर्घुतवन्तमस्थात्पृथुप्रगाणमुशन्तमुशानः । 
दीद्यानः शुचिर्ञ्रष्वः पावकः पुनः पुनर्मातरा नव्यसी कः ॥७॥ 
तेजस्वी र स्तुत्य अग्निदेव आफूखुसी आफ्नो प्रिय गोप्य स्थानमा रहन्छन् । दीप्तिमान्, शुद्ध, महान् 
र पवित्र अग्निदेव आफ्ना मातापितारूपी पृथ्वी र द्युलोकलाई बारम्बार नयाँ बनाइरहन्छन् । 
सद्यो जात ओषधीभिर्ववक्षे यदी वर्धन्ति प्रस्वो घृतेन । 
आप इव प्रवता शुम्भमाना उरुष्यदग्नि पित्रोरुपस्थे ॥८॥ 
जन्मनासाथै अग्निदेवलाई औषधिले धारण गरेपछि मार्गमा प्रवाहित जलजस्तै शुभ्र औषधि 
जलबाट पोषित हुँदै फलदायक बन्छन् । अग्निदेवले आफ्ना मातापितारूपी पृथिवी र द्युलोकका 
बीचमा बढेर हाम्रो रक्षा गरून् । 
उदु ष्टुतः समिधा यह्वो अद्यौद्र्ष्मन्दिवो अधि नाभा पृथिव्याः । 
मित्रो अग्निरीड्यो मातरिश्वा दूतो वक्षद्यजथाय देवान् ॥९॥ 
हामीले स्तुति गर्दा अग्निदेव पृथ्वीमा प्रतिष्ठित भएर द्युलोकमा प्रकाशित भएका छन् । अग्निदेव 
सबैका लागि मित्रजस्तै, सबैबाट स्तुति गरिने योग्य र अरणीबाट उत्पन्न हुने गरेका छन् । अग्निदेव 
देवताहरूका दूतभैँ प्रतिष्ठित भएर यञ्चका लागि देवताहरूलाई राम्ररी बोलाङन्। 
उदस्तम्भीत्समिधा नाकमृष्वोर ग्निर्भवन्नत्तमो रोचनानाम्। 
यदी भुगुभ्यः परि मातरिश्वा गुहा सन्त हव्यवाहँ समीधे ॥१०॥ 
मातरिश्वाले भृगुका लागि गुफामा रहेका हव्यवाहक अग्निलाई प्रज्वलित गराएपछि तेजस्वीहरूमा 
रोज्न योग्य र महान् उनै अग्निदेवले आफ्ना दिव्य तेजले सूर्यलाई पनि अचम्म गराइदिए । 
इडामग्ने पुरुदेसं सनिं गोः शश्चत्तम हवमानाय साध । 
स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी यञ्च आदि कार्यका लागि, अनेकौँ सत्कर्मका लागि र गाईको पोषणका लागि 


कमि हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाछन्। तिम्रो सद्बुद्धि हामीलाई पनि 
प्राप्त होस् । 





२६० 











प्र 
 
॥   
. 





 सक ६ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन ।  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र कारखो मनना वच्यमाना देवद्रीचीं नयत देवयन्तः । 
दक्षिणावाड्वाजिनी प्राच्येति हविर्भरन्त्यग्नये घृताची ॥१॥ 
हे स्तोताहरू हो । मन्त्रयुक्त स्तोत्रका साथ देवताको यजनमा प्रयोग हुने सुरो लिएर आओ । अन्नले 
भरिएको सुरो दक्षिण दिशाबाट ल्याएर पूर्व दिशामा हवि र घिउले भरेर अग्नितर्फ ल्याउनुपर्दछ । 

आ रोदसी अपूणा जायमान उत प्र रिक्था अध नु प्रयज्यो। 

दिवश्चिदग्ने महिना पृथिव्या व्यच्यन्ता ते वह्ृयः सप्तजिह्वा ॥२॥ 
है अग्निदेव ! जन्मका साथै तिमी द्युलोक र पृथ्वीलाई परिपूर्ण गराउँछौ । हे यजनका लागि योग्य 
अग्निदेव ! तिमी आफ्नै महिमाले नै द्यावा, पृथिवी र अन्तरिक्षभन्दा महान् भएका छौ। तिम्रा 
अंशरूपी सात ज्वालाले युक्त किरण स्तुत्य होस् । 

च्यौश्व त्वा पृथिवी यज्ञियासो नि होतारं सादयन्ते दमाय । 

यदी विशो मानुषीर्देवयन्तीः प्रयस्वतीरिडते शुक्रमर्चिः ॥३॥ 
हे होता अग्निदेव ! देवत्वको आशाले हविष्यान्नबाट युक्त भएर यजमानहरू तेजस्वी ज्वालाको 
स्तुति गर्दछन्। त्यस बेला द्युलोक, पृथिवी र यजनीय देवताहरू यञ्चको सफलताका लागि 
तिमीलाई स्थापना गर्दछन् । 

महान्त्सधस्थे ध्रुव आ निषत्तो न्तर्दाजा माहिने हर्यमाणः । 

आस्क्रे सप्ली अजरे अमृक्ते सबर्दुधे उरुगायस्य धेनू ॥४॥ 
याजकका प्रिय, महान् अग्निदेव तेजस्वितापूर्वक द्यावा र पृथिवीका बीचमा आफ्नो महिमामय 
स्थानमा अविचल रूपमा स्थित हुन्छन् । सौताजस्तै एकापसमा आबद्ध, अमृत उत्पादन गर्ने द्यावा र 
पृथिवी महान् अग्निदेवका लागि दुधालु गाईजस्तै छन् । 

व्रता ते अग्ने महतो महानि तव क्रत्वा रोदसी आ ततन्थ । 

त्वं दूतो अभवो जायमानस्त्व नेता वृषभ चर्षणीनाम् ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी महान् छौ । तिम्रो कर्म महान् छ। तिमीले यञ्च आदि कर्मबाट द्यावापृथिवीलाई 
विस्तृत गराउने देवताका दूतका रूपमा सम्मानित छौँ । हे बलशाली अग्निदेव ! तिमी जन्मदेखि नै 
याजकहरूका नेता हौँ । या 

क्रतस्य वा केशिना योग्याभिर्घुतस्नुवा रोहिता धुरि धिष्व। 

अथा वह देवान्देव विश्वान्त्स्वध्वरा कृणुहि जातवेदः ॥६॥ 
हे दीप्तिमान् अग्निदेव ! धेरै जगर भएका, लगाम लगाइएका, तेजसम्पन्न, राता अश्च यज्ञका लागि 
रथका धुरीमा आबद्ध गर। त्यसपछि सबै देवताहरूलाई बोलाएर ल्याङ। हे सर्वभूत ज्ञाता 
अग्निदेव  देवताहरूलाई हाम्रा महान् यज्ञसित सम्बन्धित गराङ । 

दिवश्चिदा ते रुचयन्त रोका उषो विभातीरनु भासि पूर्वी । 

अपो यदग्न उशधग्वनेधु होतुर्मन्द्रस्य पनयन्त देवा ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! वनको जल .शोषण गर्दा तिम्रो दीप्ति सूर्यभन्दा बढी तेजिलो हुन्छ। तिमी 
कान्तिसम्पत्न उषाका पछिपछि टड्कारै देखिन्छौ । विद्वान् स्तोताहरू खुसी मनले होताका रूपमा 
तिमीलाई स्तुति गर्दछन् । 

॥ उरौ वा ये अन्तरिक्षे मदन्ति दिवो वा ये रोचने सन्ति देवाः । 

कमा वा ये सुहवासो यजत्रा आयेमिरे रथ्यो अग्ने अश्चा ॥८॥ 
स्वर्ग र दीप्तिमान् द्युलोकमा कम् नामका यजनीय पितृका रूपमा देवताहरू खुसी रहेका हुन्छन् । 
ती सबै देवताहरू यहाँ सम्मानपूर्वका बोलाइन्छन्। हे अग्निदेव ! तिमी घोडा नारिएका रथले 


. उनीहरूलाई यहाँ ल्याइदेङ । 


ऐभिरग्ने सरथं याद्यर्वाङ्नानारथं वा विभवी दह्वश्वाः । 

पलीवतरिंत्रशतँ त्रींश्च देवाननुष्वधमा वह मादयस्व ॥९॥ 
हे अग्निदेव जति देवतालाई तिम्रा अश्चले बोक्न सक्दछन्, ती सबैलाई लिएर एउटै रथमा बसी वा 
विभिन्न रथमा हामीकहाँ लिएर आउ । तेत्तीस पलीसँगै देवताहरूलाई सोमपानका लागि लिएर 
आउ र उनीहरूलाई खुसी बनाउ  


२६१ 





स होता यस्य रोदसी चिदुर्वी यञ्च यज्चमभि वृधे गृणीतः । 

प्राची अध्वरेव तस्थतुः सुमेके क्रतावरी ग्रतजातस्य सत्ये ॥१०॥ 
अत्यन्तै फैलिएका द्यावा र पृथिवी प्रत्येक यज्ञमा जसको उन्नतिका लागि स्तुति गर्दछन्, उनै 
आह्वानकर्ता अग्निदेव हुन् । सुन्दर रूप भएका, परिपूर्ण जल भएका, सत्यको स्वरूप भएका 
द्यावापृथिवी यञ्चजस्तै सत्य रूपमा उत्पन्न अग्निदेवका अनुकूल छन् । 

इडामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वचत्तम हवमानाय साध । 

स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्धुवस्म त्वस्मे ॥११॥ 
हे अग्निदेव । तिमी यञ्च आदि कार्यका लागि, अनेकौँ सत्कर्मका लागि र गाईहरूको पोषणका 


लागि उचित भूमि हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाछन् । तिम्रो सद्बुद्धि हामीलाई 
पनि प्राप्त होस्। 


सूक्त  ७ म 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 
प्रय आरु शितिपृष्ठस्य धासेरा मातरा विविशुः सप्त वाणीः । 
परिक्षिता पितरा सं चरेते प्र सस्त्रति दीर्घमायुः प्रयक्षे ॥१॥ 
पछिल्लो भाग नीलो भएको सबैले धारण गर्ने अग्निदेवको ज्वालो उचालिन्छ। उनी मातापितारूपी 
द्यावापृथिवीमा र प्रवाहमान सात धारा पानीमा प्रवेश हुन्छन्। सबैतिर व्यापक रहेका यी 
अग्निदेवसँगै द्यावापृथिवीको संरचना हुन्छ । ती दुवैले अग्निदेवलाई दीर्घायु प्रदान गर्दछन् । 
दिवक्षसो धेनवो वृष्णो अश्वा देवीरा तस्थौ मधुमद्वहन्तीः । 
क्रतस्य त्वा सदसि क्षेमयन्तं पयेका चरति वर्तनिं गौः ॥२॥ 
द्युलोकमा व्याप्त बलशाली अग्निदेवका अश्व र धेनु छन् । अग्निदेव मधुर प्रवाहमा स्थिर रहन्छन् । 
हे अग्निदेव । तिमी यञ्चशालामा आफ्नो ज्वाला फैलाउँछौ । एउटै गाईले तिम्रो स्याहार गर्दछ । 
आ सीमरोहत्सुयमा भवन्तीः पतिश्रिकित्वात्रयिविद्रयीणाम्। 
प्र नीलपृष्ठो अतसस्य धासेस्ता अवासयत्पुरुधप्रतीकः ॥३॥ 
धनमध्ये उत्कृष्ट धनले सम्पन्न, ज्ञानसम्पन्न, अधीश्वरसरिका अग्निदेव राम्ररी जोतिएका अश्वमाथि 
चढ्छन् । नीलो पिठ्युँ भएका, विभिन्न चिह्कृका रूपमा रहेका अग्निदेवले निरन्तर प्रयोगका लागि 
समिधा आफ्ना नजिकै राखेका छन् । 
महि त्वाष्ट्रमूर्जयन्तीरजुर्य स्तभूयमानं वहतो वहन्ति। 
व्यङ्गे भिर्दिद्युतानः सधस्थ एकामिव रोदसी आ विवेश॥४॥ 
बलशाली र प्रवाहमान धाराले महान् त्वष्टाका पुत्र, अजर, सर्वभूतधारक अग्निदेवलाई, धारण 
गर्दछन् । मानिस पलीतिर गएभैँ प्रज्वलित अग्निदेव अत्यन्त दीप्तिमान् अङ्गले युक्त भएर 
द्यावापृथिवीमा व्याप्त रहन्छन् । ।।।। ॥ 
जानन्ति वृष्णो अरुषस्य शेवमुत ब्रध्नस्य शासने रणन्ति । 
दिवाोरुचः सुरुचो रोचमाना इडा येषां गण्या माहिना गीः ॥५॥ हि 
बलशाली र अहिंस्रक अग्निदेवको आश्रयरूपी सुख मानिसले चिनेका छन् र त्यसैका संरक्षणमा 
आनन्दपूर्वक रहन्छन् । जसका लागि स्तोताको स्तुतिरूपी वाणी प्रवाहित हुन्छ, उनै अग्निदेव 
आकाश उजिल्याउँदै आफू पनि उत्तम प्रकशले प्रकाशमान भए । 
उतो पितृभ्यां प्रविदानु घोष महो महद्धयामनयन्तशुषम्। 
उक्षा ह यत्र परि धानमक्तोरनु स्वं धाम जरितुर्ववक्ष ॥६॥ 
उत्कृष्टतम पितामातारूपी द्यावापृथिवीमा व्याप्त अग्निदेवलाई स्तोताहरूले चिने र खुसी हुँदै उच्च 


उद्घोषले स्तुति गरे । जल सेचन गराउने अग्निदेव राती छोपिएको आफ्ना तेजलाई स्तोताहरूका 
लागि प्रेरित गराउँछन् । 


अध्वर्युभि पञ्चभिः सप्त विप्राः प्रियं रक्षन्ते निहित पद वेः । 

प्राञ्चो मदन्त्युक्षणो अजुर्या देवा देवानामनु हि व्रता गुः ॥७॥ त 
 पाँच अध्वर्युसँग सात होताले कान्तियुक्त अग्निदेवको प्रिय स्थान सुरक्षित पार्दछन्। क्रात्विकहरू 
पूर्वतिर फर्केर सोमपान आदिका निमित्त अथक प्रयास गर्दछन् र देवताको निमय अनुसरण 


गर्दछन् । उनीहरूसित देवता अत्यन्त खुसी हुन्छन् । 





२६२ 








दैवा होतारा प्रथमा न्यृञ्जे सप्त पृक्षासः स्वधया मदन्ति। 

ग्रात॑ शंसन्त क्रतमित्त आहुरनु व्रत व्रतपा दीध्यानाः ॥८॥ 
हामी दिव्य अग्नि र प्रथम अग्निरूपी दुवै होतालाई सन्तुष्ट गराउँछौँ । अन्नयुक्त यज्ञको इच्छा गर्ने 
सात त्रात्विकहरू पनि यी दुवैलाई हविष्यान्नले खुसी पार्दछन्। व्रत पालना गर्ने र तेजस्वी 
क्रत्विकहरू यज्ञ आदि व्रतको अनुसरण गर्नु नै सत्य हो भन्दछन् । 


वृषायन्ते महे अत्याय पूर्वीर्वृष्णे चित्राय रश्मयः सुयामाः । 

देव होतर्मन्द्रतरश्चिकित्वान्महो देवात्रोदसी एह वक्षि ॥९॥ 
दीप्तिमान् देवताहरूलाई आह्वान गर्ने हे अग्निदेव ! तिमी सबैलाई प्रकाशपूर्ण गराउने, महान्, 
विलक्षण वर्ण भएका र बलले सम्पन्न छौ । विविध खालका सुविस्तृत, सर्वत्र गमनशील रश्मिले 
तिमीलाई बलशाली बनाउँछन् । आनन्ददायक, ज्ञानसम्पन्न, महान् देवताहरू र द्यावापृथिवीलाई 
यहाँ लिएर आउ । 

पृक्षप्रयजो द्रविण सुवाचः सुकेतव उषसो रेजद्इ   

उतो चिदग्ने महिना पृथिव्याः कृत चिदेनः सं महे दशस्य ॥१०॥ 
सर्वत्र गमनशील, उत्तम धनले सम्पन्न, उत्तम वाणीले स्तुति गर्न योग्य, उत्तम किरण युक्त उषादेवी 
हामीलाई धनसम्पन्न गराउँदै प्रकाशित हुन्छिन् । हे अग्निदेव  तिमी आफ्ना व्यापक महिमाले 
यजमानको पाप विनाश गर । 

इडामग्ने पुरुदेसं सनिं गो शश्वत्तम हवमानाय साध। 

स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी यञ्च आदि कार्यका लागि, अनेकाँ सत्कर्मका लागि र गाईको पोषणका लागि 
उचित भूमि हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाछन्। तिम्रो सद्बुद्धि हामीलाई पनि 
प्राप्त होस् । 

सूक्त०  
कश्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  यूप । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 

अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते मधुना दैव्येन । 

यदुर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥१॥ 
हे वनस्पतिदेव  देवत्वको आशा गर्ने क्रखिकहरू यज्ञमा तिमीलाई दिव्य मधुले सेचन गर्दछन् । 
तिमी उन्नत अवस्थामा या पृथ्वीका काखमा बसेर हामीलाई धन प्रदान गर । 

समद्धिस्य श्रयमाणः पुरस्ताद्त्रह्वा वन्वानो अजर सुवीरम्। 

अरे अस्मदमतिं बाधमान उच्छुयस्व महते सौभगाय ॥२॥ 
प्रज्वलित हुनुभन्दा पहिलेदेखि नै रहेका ब्रह्मवर्चस् प्रदान गर्ने हे अजर, श्रेष्ठ, वीर ! हाम्रो कृबुद्धि 
नाश गर्दै धेरै परसम्म हामीलाई सौभाग्य प्रदान गर्नका लागि उच्च पदमा स्थित रहेका छै। 

उच्छ्यस्व वनस्पते वर्ष्मन्पृथिव्या अघि । 

सुमिती मीयमानो वर्चो धा यञ्चवाहसे ॥३॥ 
हे वनस्पतिदेव । पृथ्वीभन्दा माथि यज्ञशालाको उच्च स्थानमा उभिएका छै। आफ्नो उच्चतम 
परिमाणले युक्त छै । यज्ञ निर्वाह गर्नेहरूलाई यस्तै वर्चस् धारण गराउ । 

युवा सुवासाः परिवीत आगात्स उ श्रेयान्भवति जायमानः । 

त॑ धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्योर मनसा देवयन्तः ॥४॥ ॥. 
राम्रो वस्त्र लगाएका यी तरुण आइसकेका छन्। यिनी जन्मदेखि नै उत्तम हुन्छन्। देवत्वको 
कामना गर्ने मेधावी, अध्ययनशील, दूरदर्शी, विवेकवान् पुरुषले मन लगाएर यिनको उन्नति 
गराउँछन्  .  म म 

. जातो जायते सुदिनत्वे अहा समर्य आ विदथे वर्धमानः । 

,  पुनन्ति धीरा अपसो मनीषा देवया विप्र उदियर्ति वाचम् ॥५॥ 
... भुईमा उग्रिएका बिरुवाहरू मानिससँगै हुर्कदै बढ्दै यज्ञलाई सुन्दर बनाउँछन्। यज्ञ कर्म गर्ने धीर 
५ मनीषीहरूले यिनलाई पवित्र बनाउँछन् । देवताको आराधना गर्ने विप्रले सुन्दर स्तुति पाठ गर्दछन् । 


५२६२ 





 यान्वो नरो देवयन्तो निमिम्युर्वनस्पते स्वधितिर्वा ततक्ष । 
ते देवासः स्वरवस्तस्थिवांसः प्रजावदस्मे दिधिषन्तु रलम्॥६॥ 
हे वनस्पति । देवकर्ममा लागेका मानिसहरूले तिमीहरूलाई जाँतोमा हाले वा धारिला हतियारले 
काटे। तिनै तिमीहरू सूर्यदेवजत्तिकै तेजस्वी र दिव्य गुणले सम्पन्न भयौ । तिमीहरू याजकलाई 
असल सन्तानले युक्त रत्न आदि प्रदान गर । 
 ये वृक्णासो अधि क्षमि निमितासो यतस्त्रुचः । 
ते नो व्यन्तु वार देवत्रा क्षेत्रसाधसः ॥७॥ पे 
बन्चराले काटेका वा क्रत्विकले जाँतामा हालेका वनस्पतिहरूले यज्ञ सिद्ध गराउन हामीलाई सबेले 
स्वीकार गर्न योग्य विभूति प्रदान गर । 
आदित्या रुद्रा वसवः सुनीथा द्यावाक्षामा पृथिवी अन्तरिक्षम् । 
सजोषसो यञज्ञमवन्तु देवा कध्वँ कृण्वन्त्वध्वरस्य केतुम् ॥८॥ 
उत्तम प्रेरणाका स्रोत आदित्यगण, रुद्रगण, वसुदेव, विस्तृत द्यावापृथिवी, अन्तरिक्ष र आपसमा 
प्रेमभावले सम्पन्न देवताहरूले हाम्रा यञ्चको रक्षा गरून् र यज्ञको ध्वजारूपी धुवाँ माथि पुच्याञन् । 
हंसा इव श्रेणिशो यतानाः शुक्रा वसाना स्वरवो न आगुः । 
उन्नीयमानाः कविभिः पुरस्तादेवा देवानामपि यन्ति पाथः ॥९॥ 
सूर्यजस्तै शुभ्र तेजयुक्त, उँभोतिर लागेको धुवाँ लहरमा बसेका हाँसजस्तो देखिँदै छ। 
विद्वान्हरूभन्दा पहिले नै यसले देवमार्गबाट द्युलोक प्राप्त गर्दछ । 
शरृुङ्गाणीवेच्छुङ्गिणां सं ददृश्रे चषलवन्तः स्वरवः पृथिव्याम्। 
वाघद्धर्वा विहवे श्रोषमाणा अस्माँ अवन्तु पुतनाज्येषु ॥१०॥ 
चमकदार वनस्पति खण्ड मौलोका रूपमा पृथ्वीमा स्थापित भएको छ। यो पशुको सिङजस्तै 
देखिएको छ। यज्ञमा स्तोताको स्तुति सुनेर सबै हाम्रो रक्षक होस् । 
वनस्पते शतवल्शो वि रोह सहस्त्रवल्शा वि वयं रुहेम। 
यं त्वामयं स्वधितिस्तेजमानः प्रणिनाय महते सौभगाय ॥११॥ 
हे वनस्पति । अत्यन्त धारिलो फर्साले तिमीलाई महान् सौभाग्यका लागि निर्माण गरिएको छ। 


 सयौँ शाखाले युक्त भएर बढिराख र हामी पनि हजारौँ शाखाले युक्त भएर उन्नति गर्न सक्ने 
औँ । 





सूक्त  ९ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  बृहती त्रिष्टुप्। 

सखायस्त्वा ववृमहे देवं मर्तास जतये। म 

अपां नपातं सुभगं सुदीदितिं सुप्रतूर्तिमनेहसम् ॥१॥ त 
हे उत्तमकर्मा, उत्तम ऐश्वर्ययुक्त, निष्पाप, पापनाशक, पानीलाई तल खस्न नदिने अग्निदेव ! 
संरक्षण पाउनका लागि हामी मानिसहरू तिम्रो मित्रभाव स्वीकार गर्दछौँ । 

कायमानो वना त्वं यन्मात्रजगन्नपः । 

न तत्ते अग्ने प्रमृषे निवर्तन यहरे सन्निहाभवः ॥२॥ ॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी वनलाई आकार प्रदान गर्ने हौ। तिमी मातारूपी जलका नजिक शान्त भावमा 
हुन्छौ । तिम्रो समाप्ति हामीलाई सहन नहोस् । तिमी टाढा भएर पनि हाम्रा नजिकै प्रकट हुन्छौ । 

अति सय शियातित कुलत मना असि।  

प्रप्रान्ये यन्ति पर्यन्य येषां सख्ये असि श्रितः ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी स्तोताको स्तुति सुनेपछि खोजेको कुरो प्रदान गर्न अति समर्थ छौ। त्यसका 
साथै तिमी सधैँभरि खुसी रहन्छौ । जुन क्रस्विकहरूसँग तिम्रो मित्रभाव हुन्छ, तिनीहरू यज्ञ आदि 
कर्ममा लागेका हुन्छन्, अरू वरिपरि बसेर स्तुति आदि गर्दछन् । 

ईयिवांसमति स्त्रिधः शश्वतीरति सश्चतः । 

अन्वीमविन्दन्िचिरासो अद्वुहोप्सु सिंहमिव श्रितम् ॥४॥ ही 
शत्रुसेना पराजय गराउने, जलमा लुकेका, सिंहजस्तै पराक्रमी, द्रोह नगर्ने र ३ 


 अग्निदेवलाई देवताहरूले फेला पारे । । 





२६४ 


ससृवांसमिव त्मनाग्निमित्था तिरोहितम्। 
ऐन नयन्मातरिश्वा परावतो देवेभ्यो मथित परि ॥५॥ 
छाडा छोराछोरीलाई बाबुआमाले बलपूर्वक नियन्त्रण गरेझैँ स्वेच्छाले गुफा पसेका अग्निलाई 
मातरिश्वा वायुले राम्ररी मन्थन गरेर दूरदेशबाट देवताहरूका लागि ल्याए । 
त॑त्वा मर्ता अगृभ्णत देवेभ्यो हव्यवाहन । 
विश्वान्यद्यसाँ अभिपासि मानुष तव क्रत्वा यविष्ठ्य ॥६॥ 
हे मानिसका न निक सधैँ तन्नेरी रहने अग्निदेव ! आफ्ना पराक्रमपूर्ण चर्तिकलाले सम्पूर्ण यज्ञको 
 कन गर्दछौ। हे हव्य आदि वहन गर्ने अग्निदेव ! मानिसहरूले तिमीलाई देवताका लागि ग्रहण 
गरेका हुन् । 
तद्धब्रे तव दंसना पाकाय चिच्छदयति। 
त्वां यदग्ने पशवः समासते समिद्धमपिशर्वरे ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! रातका समयमा तिमी प्रज्वलित भएपछि पशुहरू पनि तिम्रा नजिकै आएर बस्तछन् । 
तिम्रो यस्ता हितकारी कर्मले बालकजस्ता अञ्चानीलाई पनि पूजाका निम्ति प्रेरित गर्दछ । 
आ जुहोता स्वध्वरं शीर पावकशोचिषम्। 
आशु दूतमजिर प्रलमीड्यं श्रृष्टी देवं सपर्यत ॥८॥ 
हे ग्रत्विकहरू हो  पवित्र दीप्तिले युक्त, काठमा सुतेका, उत्तम यञ्च सम्पन्न गराउने अग्निदेवलाई 
हव्य आदिले सेवा गर । उनी सर्वत्र व्याप्त, दूतको रूप, शीघ्र गमनशील, सधैँ चिनिएका, सबैले 
धेरै स्तुति गर्ने, दीप्तिमान् अग्निदेवको पूजा चाँडै गर । 
त्रीणि शता त्री सहस्त्राण्यगिनं त्रिंशच्च देवा नव चासपर्यन्। 
औक्षन्धृतैरस्तृणन्बहिरस्मा आदिद्धोतारं न्यसादयन्त ॥९॥ 
तीन हजार, तीन सय उन्चालीस देवताहरूले अग्निदेवको पूजा गरेका छन् । उनलाई घिउले सेचन 
गरेका छन् र् उनका लागि कुशको आसन ओछ्याएका छन् । अनि फेरि उनीहरू सबैले तिनलाई 
होताका रूपमा वरण गरेर माथि विराजित गराएका छन् । म 
  ०३७० १० 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन ।  अग्नि । छन्द  उष्णिक्। 
त्वामग्ने मनीषिणः सम्राजं चर्षणीनाम्। देवं मर्तास इन्धते समध्वरे ॥१॥ 
हे अग्निदेव । तिमी मनीषीहरूका अधीश्वर र दीप्तिमान् छौ । तिमीलाई मेधावीहरू यज्ञमा उचित 
रूपले प्रदीप्त गराउँछन् । . 
त्वां यञ्चेष्वृत्विजमग्ने होतारमीडते । गोपा ग्रतस्य दीदिहि स्वे दमे ॥२॥ 
हे अग्निदेव  तिमी होता र क्रस्विकको रूप हौ। यज्ञमा तिम्रै स्तुति गरिन्छ। यज्ञको रक्षकका 
रूपमा तिमी आफ्ना यञ्चशालामा प्रदीप्त होङ । 
स घा यस्ते ददाशति समधि जातवेदसे । सो अग्ने धत्ते सुवीयं स पुष्यति ॥३। 
हे अग्निदेव । तिमी सबै प्राणीलाई चिन्दछौ । तिम्रा लागि समिधा दिने यजमानले निश्चित रूपमा 
पराक्रमी पुत्र प्राप्त गर्दछ र छ पशु आदि ऐश्वर्यले समृद्ध पनि हुन्छ। 
स केतुरध्वराणामगिनिर्देवेभिरा गमत्। अञ्जानः सप्त होतृभि्हविष्मते ॥४॥ 
यज्ञको ध्वजाजस्तो गति भएका अग्निदेवलाई सात होताले घिउ आदिले अभिषेक गरेर हविदाता 
यजमानका नजिकै देवताहरूका साथै आउन्। 
प्र होत्रे पूव्यै वचोग्नये भरता बृहत्। विपां ज्योतीषि बिभ्रते न वेधसे॥१॥ 
हे त्रत्विकहरू हो ! मेधावीहरूमा तेज, धारण गर्ने, प्रत्येक जनको उन्नति गराउने, देवतालाई 
बोलाइदिने अग्निदेवका लागि महान् र पुरातन स्तोत्र उच्चारण गर । 
अगिने वर्धन्तु नो गिरो यतो जायत उक्थ्यः । महे वाजाय द्रविणाय दर्शतः ॥६॥ 
महान् अन्न र बल प्राप्तिका लागि अग्निदेव प्रज्वलित भएर सुन्दर रूपमा देखा पर्दछन्। स्तुति 
वचनले प्रशंसित हुने अग्निदेवलाई हाम्रा स्तुति वचनले वृद्धि गरोस् । 


२६५ 








अग्ने यजिष्ठो अध्वरे देवान्देवयते यज । होता मन्द्रो विराजस्यति स्त्रिधः ॥७॥ 
०७, ४ पूजनीय, देवतालाई बोलाउने र शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्ने हे अग्निदेव ! तिमी याजक र 
हरूका लागि यज्ञको नियम पूरा गराउँदै साह्रै राम्रा देखिन्छौं । 
हे स नः पावक दीदिहि द्युमदस्मै सुवीर्यम् भवा स्तोतृभ्यो अन्तमः स्वस्तये ॥८॥ 
पवित्र बनाउने अग्निदेव ! हामीलाई तिमी दीप्तिमान् र उत्तम तेजयुक्त ऐश्वर्य प्रदान गर र 
स्तोताको हितका लागि उनीहरूका नजिकै जाछ । 
त्वं त्वा विप्रा विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते। हव्यवाहममत्य सहोवृधम् ॥९॥ 
हवि वहन गर्ने, अमर स्वभावका, मन्धनरूपी बलले बढ्ने हे अग्निदेव ! मनग्गे बुद्धि भएका, 
मेधावी स्तोताहरूले तिमीलाई राम्ररी प्रकाशित गराउँछन् । 
सूक्त  ११  
क्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
अग्नि्होता पुरोहितो५ध्वरस्य विचर्षणिः स वेद यज्ञमानुषक॥।॥ 
अगिनिदेव यज्ञ आदि सबै कर्मका होता, पुरोहित र यज्ञका विशिष्ट साक्षी हुन् । उनी निरन्तर चल्ने 
गरेका यज्ञ आदि कर्मको जानकारी भएका छन् । 
स हव्यवाडमर्त्य उशिग्दूतश्वनोहितः अगिनर्धिया समृण्वति ॥२॥ 
हवि वहन गर्ने, ननासिने, हव्य आदिको रहर गर्ने, देवताहरूका दूतजस्ता, अन्नले सबैको हित गर्ने 
यी अग्निदेव विचार शक्तिले सम्पन्न छन् । 
अग्निर्धिया स चेतति केतुर्यज्ञस्य पूर्व्यः । अर्थ ह्यास्य तरणि ॥३॥ 
यज्ञका ध्वजाजस्ता, निर्देशक र सबैभन्दा पुराना अग्निदेव आफ्ना बुद्धिले सबै कुरो जान्दछन्। 
यिनीले दिएको धन पार लगाउने खालको हुन्छ। 
अमिन सुनुं सनश्रुतं सहसो जातवेदसम्। वष्किं देवा अकुण्वत ॥४॥ 
बलका पुत्रजस्ता, सनातन कालदेखि प्रसिद्ध, ज्ञानका खानी अग्निदेवलाई देवताहरूले हविवाहक 
बनाएका छन् । 
अदाभ्यः पुरएता विशामगिनर्मानुषीणाम्। तुर्णी रथ सदा नवः ॥। 
मानिसका अगुवा मार्गदर्शक, तत्काल क्रियाशील, रथजत्तिकै चाँडो गति भएका, सधैँ युवा रहने 
यी अग्निदेव सर्वथा अदम्य छन् । 
साह्वान्विश्वा अभियुजः क्रेतुर्देवानाममृक्तः । अग्निस्तु विश्रवस्तमः ॥६॥ 
आक्रामक, शत्रुका सेनालाई परास्त गराउने, दिव्य गुण बढाउने हे अग्निदेव ! तिमी मनग्गे अन्न 
प्रदान गर्दछौ । 
अभि प्रयांसि वाहसा दाश्चाँ अश्नोति मर्त्यः । क्षयं पावकशोचिषः ॥७॥ 
हविदाता मानिसहरू हविवाहक अग्निदेवबाट सबै किसिमका अन्न र पवित्र प्रकाशले युक्त उत्तम 
आवास पाउँछन् । 
परि विश्वानि सुधिताग्नेरश्याम मन्मभिः । विप्रासो जातवेदसः ॥०॥ 
सबै विषय जान्ने र मेधावी अग्निदेवसित हामी उत्तम स्तोत्रद्वारा मन लागेका सबै खालका 
ऐश्वर्यहरू सबै तिरबाट प्राप्त गरौँ । 
अग्ने विश्वानि वार्या वाजेषु सनिषामहे। त्वे देवास एरिरे।९॥ 
हे अग्निदेव ! देवताहरूले तिमीसित प्रेरणा प्राप्त गरे, हामी पनि तिमीसित प्रेरित भएर ग्रहण गर्न 
योग्य धन प्राप्त गरौँ। 


सूक्त १२ 
क्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र अग्नि । छन्द  गायत्री । 
इन्द्रागनी आ गत सुत गीर्भिर्नेभो वरेण्यम् । अस्य पात धियेषिता ॥१॥ 
हे.इन्द्र र् अग्निदेव ! हाम्रा स्तुतिले प्रभावित भएर आकाशबाट असल सोमरस बर्सेको छ। हाम्रो 
भक्तिभाव स्वीकार गर्दै तिमीहरू यो सोमरस पान गर । 


२६६ 














इन्द्रागनी जरितुः सचा यज्ञो जिगाति चेतन । अया पातमिम सुतम् ॥२॥ 


हे इन्द्र र अग्निदेव  स्तुति गर्नेहरूका लागि तिमीहरू सहायक बन । स्तुति गरेर बोलाइएका 
तिमीहरू स्फुर्तिदायक र यज्ञको साधनजस्तो सोमरस पान गर । 


इन्द्रमग्नि कविच्छदा यज्ञस्य चूत्या वृणे। ता सोमस्येह तृम्पताम् ॥३॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! १११ प्रेरणाले स्तुति गर्नेहरूका लागि योग्य फल प्रदान गर्ने हुनाले हामी पूजा 
गर्दछौँ । तिमीहरू दुवै यस यज्ञमा सोमरस पान गरेर सन्तुष्ट होओ । 

तोशा वृत्रहणा हुवे सजित्वानापराजिता । इन्द्राग्नी वाजसातमा ॥४॥ ॥ 
दुष्ट र दुराचारी शत्रु नाश गरेर सधैँ युद्धमा विजय प्राप्त गर्ने, अपराजित, साधकलाई मगग्गे वैभव 
प्रदान गर्ने इन्द्र र अग्निदेवलाई हामी सधैँ वन्दना गर्दछौँ । 

प्र वामर्चन्त्युक्थिनो नीथाविदो जरितार । इन्द्रागनी इष आ वृणे ॥५॥  
हे इन्द्र र अग्निदेव ! वेदपाठ गर्नेले तिमीहरूलाई प्रार्थना गर्दछन् । सामवेद गाउनेहरू तिमीहरूको 
गुण गाउँछन् र अन्न प्राप्त गर्नका लागि हामी पनि स्तुति गर्दछौँ  

इन्द्राग्नी नवतिं पुरो दासपलीरधूनुतम्। साकमेकेन कर्मणा ॥९॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव  तिमीहरू दुवैले संयुक्त भएर शत्रुका नब्बे सहर र उनको विभूति एकै 
पटकको आक्रमणमा एकै समयमा कम्पित गरायौ । 

इन्द्रागनी अपसस्पर्युप प्र यन्ति धीतयः । ग्रतस्य पथ्या३ अनु ॥७॥ ५५ ले 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! असल कर्म गर्ने मानिसहरू सत्यको बाटो हँदै सधैँभरि अगाडि 
बढ्दछन्। 

इन्द्रागनी तविषाणि वां सधस्थानि प्रयांसि च । युवोरत्तूय हितम् ॥८॥ 
हे इन्द्र र् अग्निदेव । तिमीहरूको बल र अन्न संयुक्त रूपमा रहन्छन्। तिमीहरूको बल शुभ 
कर्मतर्फ प्रेरित गर्ने खालको छ। 

इन्द्राग्नी रोचना दिवः परि वाजेषु भूषथः । तद्वाँ चेति प्र वीर्यम् ॥९॥ 
हे इन्द्र र् अग्निदेव ! दिव्य गुणले आलोकित तिमीहरू सङ्घर्षमा सफल भएर शोभायमान छौ। यो 
तिमीहरूका शौर्यको परिचय हो । 


सूक्त  १३ 
ग्रषि  क्रषभ वैश्वामित्र । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप्। 
प्र वो देवायाग्नये बर्हिष्ठमर्चास्मै। 


गमद्देवेभिरा स नो यजिष्ठो बहिरा सदत्॥१॥ 
हे स्तोताहरू हो । तिमीहरू अग्निदेवका लागि उत्तम स्तुति गर । उनी देवतासँगै हामीकहाँ आउन् र 
यजनीय अग्निदेव हाम्रा यस यज्ञमा कुशका आसनमा बसून् । 

ग्रताव यस्य रोदसी दक्ष सचन्त तय । 

हविष्मन्तस्तमीडते त॑ सनिष्यन्तो वसे ॥२॥ 
द्यावापृथिवी जुन देवताका अधीनमा छन्, रक्षक देवताहरू जुन देवताका बलले पोसिन्छन्, धनको 
रहर गर्ने, सत्यवान्, हविदाता यजमानहरू आफ्नो संरक्षणका लागि उनै अग्निदेवको स्तुति गर्दछन् । 

स यन्ता विप्र एषां स यज्ञानामथा हि षः । ं 

अगिने त॑ वो दुवस्यत दाता यो वनिता मघम्॥२॥ 


 मेधावान् अग्निदेव यजमानका नियन्ता हुन्। उनी यज्ञका पनि नियन्ता हुन्। ऐश्वर्य प्रदान गर्ने 


अग्निदेव धन प्रदान गर्दछन् । त्यसैले क्रत्विकहरू हो ! तिमीहरू तिनै अग्निदेवको सेवासुसार गर। 


स न शर्माणि वीतयैगिनर्यच्छतु शन्तमा । । 
यतो नः प्रुष्णवद्वसु दिवि क्षितिभ्यो अप्स्वा ॥४॥ 


.. अनिनदेव हाम्रो रक्षाका लागि उपयोगी र शान्तिदायी आवास प्रदान गरून्। द्युलोक, अन्तरिक्ष र 
।... पृथ्वीमा जताततै व्याप्त रहेर पुष्टि प्रदान गर्ने वैभव हामीलाई प्राप्त होस् । 


२६७ 


दीदिवांसमपूव्य वस्वीभिरस्य धीतिभिः । 
क्रक्वाणो अग्निमिन्धते होतारं विश्वपतिं विशाम् ॥५॥ 
स्तोताहरू देदीप्यमान्, प्रत्येक क्षणका नवीन, देवतालाई आह्वान गर्ने, प्रजाका पालक अग्निदेवलाई 
असल स्तुतिले प्रदीप्त गराउँछन् । 
उत नो ब्रह्मन्नविष उक्थेषु देवहूतम। 
शं नः शोचा मरुद्वुधोञग्ने सहस्त्रसातमः ॥६॥ 


 


हे अग्निदेव ! स्तुति गर्दाका समयमा हाम्रो रक्षा गर। हे देवतालाई बोलाउने ! तिमी मन्त्रको  


उच्चारण गर्दा हाम्रो रक्षा गर । सहस्राँका धनदाता तिमी मरुत्हरूबाट प्रवर्धित हुन्छौ । तिमी हाम्रो 
सुख बढाइदेर । 

नू नो रास्व सहस्त्रवत्तोकवत्युष्टिमद्वसु । 

द्युमदग्ने सुवीयं वर्षिष्ठमनुपक्षितम् ॥७॥ 


हे अग्निदेव । हामीलाई तिमी पुत्रपौत्रादिसहित पुष्टिकारक, दीप्तिमान्, तेजस्वी, उत्कृष्यतम, 
अक्षय र सहस्र सङ्ख्यरक धन प्रदान गर । 


 सक १४ 
त्रषि  क्रषभ वेश्चामित्र ।  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

आ होता मन्द्रो विदथान्यस्थात्सत्यो यज्वा कवितमः स वेधा । 

विद्युद्रथः सहसस्पुत्रो अग्नि शोचिष्केशः पृथिव्याँ पाजो अश्रेत् ॥१॥ 
देवताहरूलाई आह्वान गर्ने, सुखदायक, सत्यको पालना गर्ने, मेधावीहरूमा श्रेष्ठ, यज्ञकारी, 
विधाताजस्ता अग्निदेव हाम्रा यज्ञमा आई बसिदिउन्। चम्किलो रथमा बसेका, टल्कने केश 
भएका, बलका पुत्र अग्निदेवले पृथ्वीमा प्रभाव प्रकट गर्छन् । 

अयामि ते नमउक्ति जुषस्व क्रतावस्तुभ्यं चेतते सहस्वः । ॥ 

विद्दां आ वक्षि विदुषो नि षत्सि मध्य आ बर्हिरूतये यजत्र ॥२॥ 
हे यज्चसम्पादक अग्निदेव ! हामी नमस्कारपूर्वक तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। हे बलवान् र ज्ञानवान् । 
तिमीलाई अर्पण गरेको स्तुति स्वीकार गर । तिमी विद्वान् छौ, त्यसैले विद्वान् देवतालाई आफूसँगै 
ल्याङ । हाम्रो संरक्षणका लागि तिमी यज्ञशालामा ओछ्याइएका कुशका आसनमा बस । 

द्रवतां त उषसा वाजयन्ती अग्ने वातस्य पथ्याभिरच्छ। 

यत्सीमञ्जन्ति पूव्य हविर्भिरा वन्धुरेव तस्थतुर्दुरोणे ॥३॥ 
हे अग्निदेव । अन्नकी धनी उपा र रात्रि, तिम्रै लागि हिँड्दछन् । तिमी वायुमार्गबाट आउ । पुराना 
क्रत्विकहरू तिमीलाई हव्य आदिले सेचन गर्दछन् । एउटै जुवामा नारिएका उषा र रात्रि हाम्रा घरमा 
स्थित होउन् । 

मित्रश्न तुभ्यं वरुणः सहस्वोग्ने विश्वे मरुतः सुम्नमर्चन्। 

यच्छोचिषा सहसस्पुत्र तिष्ठा अभि क्षितीः प्रधकस्दुका पूत ॥४॥ 
हे बलसम्पन्न अग्निदेव  मित्र, वरुण र सम्पूर्ण मरुत्हरू तिम्रै लागि स्तुति गर्दछन् । हे बलका पुर 
अग्निदेव ! सूर्यजस्तै तिमी पनि मानिसलाई महानताको बाटो देखाउने रश्मि विस्तृत गराएर आफ्नो 
तेजले स्थित होछ । 

वर्य ते अद्य ररिमा हि काममुत्तानहस्ता नमसोपसद्य । 

यजिष्ठेन मनसा यक्षि देवानस्त्रेधता मन्मना विप्रो अग्ने ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! हामी कामनायुक्त याजकहरू हात माथि उठाएर तिमीलाई हव्य आदि अर्पण गर्दछौँ । 
हे मेधावान् अग्निदेव  हाम्रा हव्य आदिले सन्तुष्ट भएर तिमी आफ्ना असल मनले स्तोत्रद्वार 
देवताहरूको यजन गर । 

त्वद्धि पुत्र सहसो वि पूर्वीर्देवस्य यन्तयूतयो वि वाजाः । 

त्य देहि सहस्त्रिण रयिं नोद्रोधेण वचसा सत्यमग्ने ॥६॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! सनातनलाई रक्षा गर्ने तिम्रो किरण देवतातर्फ जान्छ र त्यसले अत्र आदि 
प्रदान गर्दछ । है अग्निदेव ! हामीलाई द्रोहरहित, तेजोमय हजारौं किसिमका अक्षय धन प्रदान गर 


२६८ 


 





तुभ्य दक्ष कविक्रतो यानीमा देव मर्तासो अध्वरे अकर्म। 


त्वं विश्वस्य सुरथस्य बोधि सवं तदग्ने अमृत स्वदेह॥७॥  
हे बलवान्, मेधावान्, दीप्तिमान् अग्निदेव ! यज्ञमा तिम्रा लागि हामी मानिसले आपना कर्मद्वारा 
हव्य आदि अर्पण गर्दछौँ । हे अविनाशी 


नाशी अग्निदेव ! यज्ञमा चढाइएको रथ 
भएका तिमी यजमानको रक्षा गर्नका लागि चेतन भइदेन निपल पत लगा पाल यता 
सूक्त १५ 
क्रषि  उत्कील कात्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
वि पाजसा पृथुना शोशुचानो बाधस्व द्विषो रक्षसो अमीवा । 
सुशर्मणो बृहतः शर्मणि स्यामग्नेरहं सुहवस्य प्रणीतौ। ।१॥ 
है अग्निदेव । तिमी आफ्नो बढ्दो तेजले डाह गर्ने शत्रुको बेहोरा भएका र राक्षसी वृत्ति 
भएकाहरूलाई बाधा हालिदेख । हे असल, सुखदायी, महान्, सुविख्यात अग्निदेव  हामीलाई तिम्रै 
आश्रयमा रहन मन लाग्छ। 
त्वै नो अस्या उषसो व्युष्यै त्व॑ सूर उदिते बोधि गोपाः । 
जन्मेव नित्य तनयं जुषस्व स्तोम मे अग्ने तन्वा सुजात ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! उषा प्रकट हुँदा र सूर्य उदाउँदा हाम्रो संरक्षणका लागि चेतन हो। तिमी आफैँ 
उप्पन्न हुने भए पनि पिताले छोराछोरी काखमा लिएझैँ हाम्रो स्तोत्र स्वीकार गर । 
त्व॑ नृचषा वृषभानु पूर्वी कृ्ष्णास्वग्ने अरुषो वि भाहि। 
वसो नेषि च पर्षि चात्यंहः कृधी नो राय उशिजो यविष्ठ॥३॥ 
हे बलशाली अग्निदेव  तिमी मानिसका सबै कर्मका ज्ञाता छौ । अँध्यारा रातमा तिमी अझै बढी 
उज्यालिन्छौ। तिम्रो ज्वालो फिँजिन्छ। हे आश्रयदाता अग्निदेव  हामीलाई दुःख र पापबाट 
बचाउ । हे अत्यन्त युवा अग्निदेव । हामीलाई ऐश्वर्यले सम्पन्न गराङ । 
अषाढहो अग्ने वृषभो दिदीहि पुरो विश्वाः सौभगा सञ्जिगीवान्। 
यश्ञस्य नेता प्रथमस्य पायोर्जातवेदो बृहतः सुप्रणीते ॥४॥ 
हे अग्निदेव । तिमी अपराजेय र बलशाली छौ । तिमी शत्रुका सहर र धन जितेर आफ्ना दीप्तिले 
सर्वत्र व्याप्त छौ । हे उत्तम प्रेरक र सबै संसारको ज्ञान भएका अग्निदेव । तिमी महान् आश्रयदाता 
र यञ्चका प्रथम सम्पादनकर्ता हौँ । 
अच्छिद्रा शर्म जरितः पुरूणि देवाँ अच्छा दीद्यानः सुमेधाः । 
रथो न सस्निरभि वाजमग्ने त्वं रोदसी नः सुमेके ॥५॥ 
हे स्तुति गर्न योग्य अग्निदेव  तिमी उत्तम, मेधासम्पन्न र आफ्ना तेजले प्रकाशित छौ। 
देवताहरूका लागि सुखका सबै कर्महरू राम्ररी सम्पन्न गराछ। रथजत्तिकै वेगले यात्रा गरेर 
देवताहरूका लागि हव्य वहन गर र सम्पूर्ण द्यावापृथिवीलाई प्रकाशित गर । 
प्र पीपय वृषम जिन्व वाजानग्ने त्वँ रोदसी नः सुदोधे। 
देवेभिर्देव सुरुचा रुचानो मा नो मर्तस्य दुर्मतिः परि ष्ठात् ॥६॥ 
हे चाहिएको कुरो बर्साइदिन सक्ने अग्निदेव  हामीलाई पूर्णता प्रदान गर र विभिन्न अन्नले सम्पन्न 
गरा । उत्तम दीप्तिले दीप्तिमान् भएर देवताहरूसँग द्यावापृथिवीलाई दोहन गर्न योग्य बनाउ । 
अन्य मानिसको दुर्बुद्धि हाम्रा नजिक नआओस् । ! 
इडामग्ने पुरुदेस सनिं गोः शश्वत्तम हवमानाय साध।. 
स्यान्नः सुनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥७॥ 
हे अग्निदेव । तिमी यज्ञ आदि कार्यका लागि, अनेकौँ सत्कर्मका लागि र गाईको पोषणका लागि 
उचित भूमि हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाछन् । तिम्रो सदबुद्धि हामीलाई पनि. 
प्राप्त होस् । 


२६९ 





सूक्त १६  ७  
क्रषि  उत्कील कात्य । दैवता  अग्नि । छन्द  बार्हत प्रगाथ । 
अयमग्नि सुवीर्यस्येशे मह सौभगस्य । 
राय ईशे स्वपत्यस्य गोमत ईशे वृत्रहथानाम् ॥१॥ 
अग्निदेव महान् पुरुषार्थ, सौभाग्य, धन, ऐश्वर्य र असंल सन्तानका अधिपति हुन् । गाईका रक्षक र 
वृत्रको नाश गराउने स्वामी उनै हुन् । 
इमं नरो मरुतः सञ्चता वृधं यस्मित्रायः शेवृधासः । 
अभि ये सन्ति पृतनासु दूढ्यो विश्वाहा शत्रुमादभुः ॥२॥ हिका 
हे मरुत्हरू हो । तिमीहरू सङ्ग्राममा पराजित नभएर सधैँ शत्रु संहार , मानिसलाई उन्नति 
गराउने अग्निदेवको सेवा गर्दछौ । अग्निका अगाडि चारैतिर सुखका साधनरूपी धन र ऐश्वर्यहरू 
रहेका छन् । म 
स त्वं नो रायः शिशीहि मीढ्वो अग्ने सुवीर्यस्य । 
तुविद्युम्न वर्षिष्ठस्य प्रजावतो नमीवस्य शुष्पिणः ॥२॥ 
मनग्गे धन सम्पन्न, सुखका साधनले सम्पन्न हे अग्निदेव ! हामीलाई धनले सम्पन्न गराछ । हाम्रा 
सन्तान असल होङन्, तिनलाई आरोग्यप्रद बलिया र तेजस्वी अन्नले पुष्ट गराउ । 
चक्रिर्यो विश्वा भुवनाभि सासहिश्वक्रिर्दवेष्वा दुवः । 
आ देवेषु यतत आ सुवीर्य आ शंस उत नृणाम् ॥४॥ 
संसारका कर्म सम्पादन गर्ने अग्निदेव सबै लोकमा व्याप्त रहेका छन् । काममा ज्यादै सिपालु 
अग्निदेव हव्य आदि वहन गरेर देवतासमक्ष जान्छन् र देवतालाई यज्ञमा लिएर आउँछन्। 
मानिसबाट प्रशंसित भएर उनलाई उत्तम पराक्रमले सम्पन्न गराउँछन् । 
मा नो अग्नेञमतये मावीरतायै रीरधः । 
मागोतायै सहसस्पुत्र मा निदेप द्वेषांस्या कृधि ॥५॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! दुर्बुद्धिका अधिकारभित्र हामीलाई नपारिदेछ। हामीलाई वीर 
पुत्रविनाका नबनाइदेछ, गाई आदि पशुविनाका हामीलाई नबनाङ, हामीलाई निन्दित हुन नदेङ र 
त्यसका साथै हामीलाई द्वेषको भावनाबाट मुक्त बनाइदेछ । 
शग्धि वाजस्य सुभग प्रजावतोग्ने बृहतो अध्वरे । 
सं राया भूयसा सृज मयोभुना ठुविद्युम्न यशस्वता ॥६॥ 
हे उत्तम धनसम्पन्न अग्निदेव । हामीहरू यज्ञलाई चाहिने धन, मनग्गे सन्तान र अन्नरूपी धनका 
यक होऔँ । हे महान् धनले युक्त अग्निदेव ! हामीलाई सुखदायक, यशवर्द्धक र प्रचुर ऐश्वर्य 
प्रदान गर । 


सूक्त  १७ 
ग्रषि  कत वैश्वामित्र । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
समिध्यमानः अमन पास समक्तुभिरज्यते विश्ववारः । 
शोचिष्केशो  सुयञ्ञो अग्निर्यजथाय देवान ॥१॥ 


धर्म धारण गर्ने, ज्वालारूपी कपाल भएका, सबैले स्वीकार गर्न योग्य, समिधाले दन्किने, घिउले 
उर्लिने, पवित्रता प्रदान गर्ने र यज्चका राम्रा सञ्चालक अग्निदेव हुन् । यञ्चका थालनीमै प्रज्वलित 
भएर देवताको यजन गर्न घिउले बेस्सरी सिञ्चित हुन्छन्।  

यथायजो होत्रमग्ने पृथिव्या यथा दिवो जातवेदश्चिकित्वान्। 

एवानेन हविषा यक्षि देवान्मनुष्वद्यशे प्र तिरेममद्य ॥२्॥ 
हे अग्निदेव ! पृथ्वी र आकाशलाई तिमीले हव्य प्रदान गरेझैँ संसारका सबै कुराको जानकारी 
राखेका छौ । हे अग्निदेव ! हाम्रा यस हव्य पदार्थले सम्पूर्ण देवताको यजन गर । मनुको यज्ञजस्तै 
हाम्रो यञ्च पनि पूर्ण सफल गराउ । कु जा नदिमा लै 

त्रीण्यायूषि तव जातवेदस्तिस्त्र आजानीरुषासस्तै अग्ने । 

ताभिर्देवानामवो यक्षि विद्वानथा भव यजमानाय शं योः ॥३॥ 
हे जानका अतिस। रति अग्निदेव । तिम्रो अन्न तीन किसिमको छ। तीन उषाहरू तिम्रा माता हुन्। 
तिनीहरूबाटै तिमी देवताको यजन गर । तिमीले सबैलाई जानेका छौ, त्यसैले यजमानलाई सुख र 


हित गर्छौ। 


२७० 








अगिन सुदीतिं सुदृशं गृणन्तो नमस्यामस्त्वेड्यं जातवेदः । 

त्वां दूतमरतिं हव्यवाहँ देवा अकुण्वन्नमृतस्य नाभिम्॥४॥ 
सबै कुराको ज्ञान भएका हे अग्निदेव ! तिमी दीप्तिमान् हुनाले दर्शनीय र स्तुत्य छौ। हामी 
नमस्कारपूर्वक तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। हे गमनशील ज्वालाले युक्त र हव्य वहन गर्ने अग्निदेव ! 
देवताहरूले तिमीलाई दूतका रूपमा प्रतिष्ठित गरे, अमृतको केन्द्र माने र सोमरस चाखे । 


यस्त्वद्धोता पूर्वो अग्ने यजीयान्द्विता च सत्ता स्वधया च शम्भुः । 

तस्यानु धर्म प्र यजा चिकित्वोथा नो धा अध्वरं देववीतौ ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! पहिलेका स्वधासितै उत्तम र मध्यम स्थानमा बसेका दुई स्तोताहरू सुखी भए। 
उनीहरूकै सिको गरेर तिमी पनि यजन गर । त्यसपछि देवताहरूको खुसीका लागि हाम्रो यो यञ्च 
धारण गर । 


सूक्त १५ म 
क्रषि  कत वैश्वामित्र । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 

भवा नो अग्ने सुमना उपेतौ सखेव सख्ये पितरेव साधः । 

पुरुद्ठुहो हि क्षितयो जनानां प्रति प्रतीचीर्दहतादरातीः ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! एउय मित्रप्रति अर्को मित्र र छोराछोरीप्रति आमाबाबु हितैषि भएझैँ तिमी प्रसन्नताका 
साथ हाम्रा हितैषि बन। यो संसारमा मान्छेप्रति मान्छे नै डाहा र शत्रुता गर्दछन्। हाम्रा विरुद्ध 
आचरण गर्ने शत्रुका विपक्षमा रहेर तिनलाई भस्म गराउ । 

तपो ष्वग्ने अन्तराँ अमित्रान् तपा शंसमररुषः परस्य । 

तपो वसो चिकितानो अचित्तान्वि ते तिष्ठन्तामजरा अयासः ॥२॥ 
हे अग्निदेव  हाम्रा नजिकैको शत्रु सताङ । हव्य प्रदान नगर्ने र अर्काको निन्दा गर्नेलाई सतार । हे 
आश्रयदाता र विद्वान् अग्निदेव ! चञ्चले चित्त हुनेलाई सताङ । तिम्रो अजर किरण निर्बाध गतिले 
चारैतिर फैलियोस् । 

इध्मेनाग्न इच्छमानो घृतेन जुहोमि हव्यं तरसे बलाय। 

यावदीशे ब्रह्मणा वन्दमान इमां धियं शतसेयाय देवीम् ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! हामी असल भावनासहित तिम्रो वेग र बलका लागि समिधा, घिउ र हविष्यान्न प्रदान 
गर्दछौँ । स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दै घनमाथि हामी अधिकार गर्न पाऔँ । हामीलाई अक्षय धन प्रदान 
गर्नका लागि तिमी हाम्रा स्तुतिलाई दिव्य बनाइदेछ । म 

उच्छोचिषा सहसस्पुत्र स्तुतो बृहद्वयः शशमानेषु धेहि। 

रेवदग्ने विश्वामित्रेषु शंँ योर्मर्मृज्मा ते तन्वप भूरि कृत्वः ॥४॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! आफ्ना तेजले प्रकाशसम्पन्न होछ । प्रशंसक विश्वामित्रका वंशजले स्तुति 
गर्दा अपार धनधान्य प्रदान गर। उनीहरूलाई आरोग्य र निर्भयता प्रदान गर। यज्ञ कर्म सम्पन्न 


 गराउने हे अग्निदेव  तिमीलाई हामी बारम्बार शोधन गर्दछौँ । 


कृषि रल॑ सुसनितर्धनानां स घेदग्ने भवसि यत्समिद्धः। 

स्तोतुर्दुरोणे सुभगस्य रेवत्सृप्रा करस्ना दधिषे वपूषि ॥५॥ 
हे उत्तम दान गर्ने स्वभाव भएका अग्निदेव  हामीलाई सबैभन्दा असल धन दान गर । राम्रोसँग 
प्रदीप्त भएर याजकलाई धन प्रदान गर्दछौ । समृद्धिशाली स्तोताहरूलाई अपार धनको वैभव प्रदान. 
गर्नका लागि तिमी आफ्ना राम्रो तेजले सम्पन्न हात अगाडि सार । 

  १९ 
ग्रषि  गाथी कौशिक । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अगिने होतार प्र ७७ २० मियेधे गृत्सँ कवि विश्वविदममूरम्। 

स नो यक्षदेवताता वाजाय वनते मघानि ॥१॥ 
स्तुति गर्दै देवताहरूलाई आह्वान गर्ने, मेधासम्पूत्न, ज्ञानवान् अग्निदेवलाई हामी यज्ञमा विशेष रूपले 
वरण गर्दछौँ । पूज्य अग्निदेवले हाम्रा लागि देवताको यजन गरून् । हामीलाई मनग्गे धनधान्य 
प्रदान गर्नका लागि हाम्रो हवि स्वीकार गरून् । 


२७१ 








१, १,  डि 


प्रते अग्ने हविष्मतीमियर्म्यच्छा सुद्नुम्ना रातिनी 

८ घृताचीम्। 

हा दक्षिणिद्देवतातिमुराणः सं रातिभिर्वसुभिर्यज्ञमश्रेत् ॥२॥ 

हँ अग्निदेव ! हामी घिउ आदि दृव्य पदार्थले भरिएका पात्र सधै तिमीतिर पठाउँछौँ । देवतालाई 
आह्वान गर्दै हाम्रो वैभव बढाउने रहरले यज्ञ स्थलमा उपस्थित भइदेङ । 


स तेजीयसा मनसा त्वोत उत शिक्ष स्वपत्यस्य शिक्षोः । 

अग्ने रायो नृतमस्य प्रभूतौ भूयाम ते सुष्टुतयश्च वस्वः ॥२॥ 
हे अग्निदेव । तिमी जसको रक्षा गर्दछौ, त्यसको मन अति नै तेजस्वी हुन्छ। त्यसलाई तिमी असल 
धन र सन्तान प्रदान गर । धन प्रदान गर्ने, असल काममा प्रेरित गर्ने हे अग्निदेव ! हामी तिम्रै विपुल 
ऐश्वर्यका संरक्षणमा निवास गरौँ र तिम्रै स्तुति गर्दै धनका अधिपति बनौँ । 


भूरीणि हि त्वे दधिरे अनीकाग्ने देवस्य यज्यवो जनासः । 

स आ वह देवतातिं यविष्ठ शर्धो यदद्य दिव्यं यजासि ॥४॥ 
हे अग्निदेव । देवताको पूजा यज्ञ आदि गर्ने मानिसले तिमीभित्र मनग्गे दीप्ति उत्पन्न गरेका छन् । 
तिमी सधैँ तरुण रहेर यज्ञमा देवताहरूका दिव्य तेजको पूजा गर्दछौ। त्यसैले हाम्रा यस यज्ञमा 
उनीहरूलाई साथमा लिएर आउ । 

यत्त्वा होतारमनजन्मियेधे निषदयन्तो यजथाय देवाः । 

स त्वं नो अग्नेवितेह बोध्यधि श्रवांसि धेहि नस्तनूषु ॥५॥ त 
देवतालाई निम्त्याउने हे अग्निदेव ! यज्ञका लागि बसेका दीप्तिमान् क्रत्विकहरू तिमीलाई 
प्रतिष्ठित गराएर घिउले सेचन गर्दछन् । हाम्रा यज्ञमा सचेत भएर हामीलाई तिमी रक्षा गर । हाम्रा 
पुत्रहरूलाई तिमी मनग्गे मात्रामा धनधान्य प्रदान गर । 

सूक्त  २० 
व्रषि  गाथी कौशिक । देवता  अग्नि विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अग्निमुषसमश्चिना दधिक्रां व्युष्टिषु हवते वहिरुक्थै । 

सुज्योतिषो नः शृण्वन्तु देवाः सजोषसो अध्वरं वावशानाः ॥१॥ 

 यज्ञमा चढाइएको आहुति धारण गर्ने अग्निदेव, उषा, अश्चिनीकुमारहरू र दधिक्रा आदि देवतालाई 
हामी स्तुति वचनले आह्वान गर्दछौँ । उत्तम दीप्तिमान् र प्रेमले युक्त रहने देवताहरू यस यज्ञको 
सफलताको कामना गर्दै हाम्रो स्तुति सुनून् । 

अग्ने त्री ते वाजिना त्री षधस्था तिस्रस्ते जिद्वा क्रतजात पूर्वी । 

तिस्र उ ते तन्वो देववातास्ताभिर्नः पाहि गिरो अप्रयुच्छन् ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रा तीन किसिमका अन्न र तीनै किसिमका निवासहरू छन्। हे यज्ञबाट उत्पत् 
अग्निदेव । तिम्रो पुरातन जिब्रोहरू पनि तीन किसिमको नै छ। तिम्रो तीन शरीर देवताहरूले खोज्ने 
खालको छ। तिमी प्रमादरहित भएर आफ्ना शरीरले हाम्रा स्तोत्रको रक्षा गर । 

अग्ने भूरीणि तव जातवेदो देव स्वधावोज्मृतीस्य नाम । 

याश्च माया मायिनां विश्वमिन्व त्वे पूर्वीः सन्दधुः पृष्टबन्धो ॥२॥ 
प्रकाश, ज्ञान र ऐश्वर्यसम्पन्न भईकन अविनाशी रूपमा रहेका हे अग्निदेव  देवताहरूले तिमीलाई 
अनेकाोँ वि १ तिले सम्पन्न बनाएका छन् । तिमी जगतलाई आनन्द प्रदान गर्ने र मन परेको फल 
प्रदान गर्ने हौ। हे अग्निदेव ! तिमी मायावीहरूको परम्परागत सबै माया राम्ररी जान्ने हुनाले 
तिनलाई धारण गर्दछौ । 

अग्नर्नेता भग इव क्षितीनां दैवीनां देव क्रतुपा क्रतावा । 

स वृत्रह् सनयो विश्ववेदाः पर्षद्विश्वाति दुरिता गृणन्तम् ॥४॥ 
क्रतुको सञ्चालन गर्ने ऐश्वर्यशाली सूर्यदेवजस्तै अग्निदेव मानिस र देवताको नेतृत्व गर्दछन् । यिनी 
यञ्च आदि सत्कर्म ७७ गर्ने, वृत्रको नाश गर्ने, सनातन, सर्वञ्च र दीप्तिमान् छन्। त्यस्ता 
हामी स्तोताहरू सबैलाई पापबाट मुक्त गराञन् । 

दधिक्रामग्निमुषसं च देवी बृहस्पति सवितारं च देवम्। 

अश्चिना मित्रावरुणा भगं च बसुन्नुद्रां आदित्याँ इह हुवे ॥५॥ 

 दधिक्रा, अग्नि, दीप्तिमान् उषा, बृहस्पति, सवितादेव, अश्चिनीकुमार, मित्र, वरुण, भरदे, 
वसुहरू, रुद्र र आदित्यसित यञ्ञमा उपस्थित हुनका लागि हामी प्रार्थना गर्छौं । 


२७२ ।  








सूक्त  २१ 
क्रषि  गाथी कोशिक । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् 
इमं नो यज्ञममृतेषु धेहीमा हव्या जातवेदो जुषस्व । ओलिको 
 स्तोकानामग्ने मेदसो घृतस्य होतः प्राशान प्रथमो निषद्य ॥१॥ 
छै  ०१७०१३७० ००००१०७ यज्ञ अमर देवताहरूका लागि समर्पित गरिदेङ । हामीले 
अर्पण र गर । देवताहरूला गर्ने 
सदकादा पहिति शनि र बिउको अर णिपाहरू ई आह्वान गर्ने हे अग्निदेव  तिमी यज्ञमा बसेर 
घृतवन्तः पावक ते स्तोकाः श्वोतन्ति मेदस । 
स्वधर्मन्देववीतये श्रेष्ठ नो धेहि वार्यम् ॥२॥ 
पवित्रता प्रदान ५. अग्निदेव ! यस यज्ञमा घिउले युक्त हविष्यात्र तिमी र देवताले सेवन गर्नका 
लागि अर्पित गर्दै छौँ । हामीलाई असल र काम लाग्ने धन प्रदान गर । 
तुभ्यं स्तोका घृतश्वुतोग्ने विप्राय सन्त्य। । 
ग्रषिः श्रेष्ठ समिध्यसे यञ्चस्य प्राविता भव ॥३॥ 
क्रात्विकहरूबाट सेवित, मेधासम्पन्न हे अग्निदेव ! तिम्रा लागि खस्न लागेको घिउको थोपो अर्पण 
७ ५४ सबै कुराको पूरा ज्ञानले सम्पन्न घिउले राम्ररी बल्दछौ । हाम्रो यज्ञ सम्पन्न गराउने 
ठुभ्यं श्वोतन्त्यध्रिगो शचीवः स्तोकासो अग्ने मेदसो घृतस्य । 
कविशस्तो बृहता भानुनागा हव्या जुषस्व मेधिर ॥४॥ 


 निरन्तरको यात्रा गर्ने र शक्तिले सम्पन्न हे अग्निदेव  तिम्रा लागि हविष्यको भाग र घिउका 


थोपाहरू अर्पित हुन्छन् । हे मेधांवान् अग्निदेव  मेधावीहरूले तिम्रो प्रशंसा गरेपछि आफ्नो.विस्तृत 
तेज हाम्रा लागि अनुकूल गरा र हाम्रो हव्य ग्रहण गर । 

ओजिष्छं ते मध्यतो मेद उद्धत प्र ते वयं ददामहे। 

श्वोतन्ति ते वसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तान्देवशो विहि॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिम्रा लागि घिउले युक्त असल दव्य प्रदान गर्दछौँ । हे आश्रयदाता अग्निदेव ! तिम्रा 
ज्वालाका बीचमा घिउका असङ्ख्य धारा समर्पित गरिँदै छन् । 

सूक्त  २२ म 

 ख्रषि  गाथी कौशिक । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप्। 

अरयं सौ अग्निर्यस्मिन्त्सोममिन्द्रः सुतँ दधे जठरे वावशानः । 

सहसित्रण वाजमत्यं न सप्तिं ससवान्त्सन्त्स्तूयसे जातवेदः ॥१॥ 
सोमको आशा गर्ने इन्द्रदेवले पेलेर तयार गरेको सोमरस जुन पेटमा धारण गरेका थिए, त्यो पेट 
भनेको सबै विषयको ज्ञान भएका अग्निदेव नै हुन्। हे जातवेदा अग्निदेव  विविध रूपमा 
अश्चजस्तै वेगवान् हविष्यान्न तिमी सेवन गर्दछौ र सबैले गरेको स्तुति सुन्दछौ । 

अग्ने यत्ते दिवि वर्चः पृथिव्याँ यदोषधीष्वप्स्वा यजत्र । 

येनान्तरिक्षमुर्वाततन्थ त्वेषः स भानुरर्णवो नूचक्षाः ॥२॥ 
हे यज्ञरूपी अग्निदेव ! तिम्रा तेजले स्वर्गलोक ढाकेको छ। पृथ्वीमा त्यो तेज औषधिमा छर 
विद्युत्का रूपले जलमा व्याप्त भएर अन्तरिक्षलोक ढाकेको छ। हे सर्वत्र गतिमान्, संसारलाई 
उज्यालो दिने अग्निदेव  तिम्रा उसै दिव्य तेजका कारण मानिसले सबै राम्रा र नराम्रा काम 
देख्तछन् । 
अग्ने दिवो अर्णमच्छा जिगास्यच्छा देवाँ कचिषे धिष्ण्या ये। 

परस्तात्सूर्यस्य या आप ॥२॥ 

कु हेनन०० जल तिमी विशेष ढङ्गले धारण गर्दछौ । बुद्धि प्रेरित गर्ने 


हे अग्निदेव ! दिव्यलोकको अमृतरूपी 
प्राणरूपी देवताका अगाडि तिमी गतिशील छौँ । प्रकाशमान सूर्यमण्डलमा स्थित सूर्यका अगाडिको 


. जल यसका तल छ। सबै जल तिमीमा विराजमान होस्। म 


२७२३ 





पुरीष्यासो अग्नयः प्रावणेभिः सजोषसः । 

जुषन्ता यञ्चमद्रुहोनमीवा इषो महीः ॥४॥ 
प्रजाको पालन गर्ने, समान विचार भएकाहरूमा स्नेहयुक्त रहने, द्रोहको भावनारहित अग्निले यज्ञमा 
आरोग्यप्रद वनौषधिले युक्त हविष्य पर्याप्त मात्रामा ग्रहण गरून् । 


इडामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्चत्तम हवमानाय साथ । 

स्यान्नः सुनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी यज्ञ आदि कार्यका लागि, अनेकौँ सत्कर्मका लागि र गाईको पोषणका लागि 
उचित भूमि हामीलाई प्रदान गर। हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाकन् तिम्रो सद्बुद्धि हामीलाई पनि 
प्राप्त होस् । 

सूक्त  २३ 
व्रषि  देवश्रवा देववात । देवता  अग्नि । छन्द्  त्रिष्टुप् सतोबृहती । 

निर्मथितः सुधित आ सधस्थे युवा कविरध्वरस्य प्रणेता। 

जूर्यत्स्वग्निरजरो वनेष्वत्रा दधे अमृत जातवेदाः ॥१॥ 
मन्थनले प्रकट गरेर यजमानका घरमा स्थापित अग्निदेव सर्वदा युवा, यज्ञका प्रणेता, मेधावान् र 
सर्वञ्च छन्। विशाल वनक्षेत्र जलाइसक्ता पनि उनी स्वयं अजर छन् । यिनै अग्दिदेवले नै यज्ञमा 
अमृत धारण गर्दछन् । 

अमन्धिष्यं भारता रेवदगिरने देवश्रवा देववातः सुदक्षम्। 

अग्ने वि पश्य बृहताभि रायेषां नो नेता भवतादनु च्यून ॥२॥ 
भरतका पुत्र देवश्रवा र देववात यी दुवैले उत्तम सामर्थ्यशाली र विपुल धनले संयुक्त अग्निदेवलाई 

मन्थनद्वारा उप्सन्न गरेका हुन्। है अग्निदेव ! कृपादृष्टि राखेर हामीलाई मनग्गे धन र प्रतिदिन 

प्रशस्त अन्न आदि प्राप्त गराछ । 

दश क्षिपः पुष्य सीमजीजनन्त्सुजातं मातृषु प्रियम् । 

 अग्नि स्तुहि दैववातं देवश्रवो यो जनानामसद्वदशी ॥२॥ 
दस नङ्ग्रीले सधैँका परिचित अग्निदेवलाई उत्पन्न गराए । हे देवश्रवा ! अरणीरूपी माताहरूबाट 
गतिलोसँग उत्पन्न हुने देववातद्वारा मथित, सबैका प्रिय यी अग्निदेवको स्तुति गर। उनी 
स्तोताहरूकै वशमा रहने गरेका छन् । 

नि त्वा दधे वर आ पृथिव्या इडायास्पदे सुदिनत्वे अह्वाम्। 

दुषद्वत्यां मानुष आपयायां सरस्वत्या रेवदग्ने दिदीहि॥४॥ 
हे अग्निदेव ! इलारूपी अन्नमयी पृथ्वीका उत्कृष्ट ठाउँमा असल दिनका शुभ साइतमा तिमीलाई 
विशेष रूपले स्थापित गराउँछौँ । दृषद्वती, आपया र सरस्वतीका किनारमा रहने मानिसको घर 
धनले युक्त गराएर दीप्तिमान् होङ । 

इडामग्ने पुरुदेसं सनिं गोः शश्वत्तम हवमानाय साध। . 

स्यान्नः सुनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी यज्ञ आदि कार्यका लागि, अनेकौं सत्कर्मका लांगि र गाईको पोषणका लागि 
७००७ हामीलाई प्रदान गर। हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाञन्। तिम्रो सदबुद्धि हामीलाई 


सूक्त  २४ 
ख्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
र्पुि अग्ने सहस्वा पृतना अभिमातीरपास्य । दुष्टरस्तरन्नरातीर्वरचो धा यज्ञवाहसे ।१। 
हे शत्रुले जिल नसक्ने अग्निदेव ! शत्रुको सेना पराजित गर । आपद् निम्त्याउनेलाई पर हट 
तिमी आफ्ना शत्रुको सेना जितेर यज्ञ गर्ने यजमानलाई मनग्गे अन्न देछ । 


अग्न इडा समिध्यसे वीतिहोत्रो अमर्त्य । जुषस्व सू नो अध्वरम् ॥२॥ 


हे अग्निदेव ! तिमी यञ्सित प्रेम अविनाशी लत 
नय रास रबीकार गर म भएका र अविनाशी हौ। उत्तरका वेदीमा प्रज्वलित हुन्छौ । तिमी 








ति? 
छुः न, 
१ पे 
७ 





 अन्न द्युम्नेन जागृवे सहस सूनवाहुत । एव बहिँः सदो मम॥३॥ 
है अग्निदेव ! तेजका कारणले तिमी सधैँभरि चेतन छौ। तिमी बलका पुत्र हौ र आदरपूर्वक 
आमन्त्रित गरिन्छौ । हाम्रा यज्ञमा उपस्थित भएर कुशका आसनमा बस  
अग्ने वि गिर । यञ्चेषु य उ चायवः ॥४॥ 
७१ अग्निदेव  तिम्रा लागि यज्ञमा स्तुति गर्ने याजकको स्तुति महत्त्वपूर्ण भएर नै तिम्रो ज्वालो 
जस्वी हुन्छ। 


अग्ने दा दाशुषे रयिं वीरवन्त परीणसम्। शिशीहि नः सूनुमतः ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हविदातालाई वीर पुत्र र पर्याप्त धन प्रदान गर । हामी पुत्रपौत्रले सम्पन्न होऔँ । 
हामीलाई पनि तेजस्वी बनाङ । 


सूक्त  २५ 
क्रषि  विश्वामित्र । देवता  अग्नि । छन्द  विराट्। 

अग्ने दिवः सूनुरसि प्रचेतास्तना पृथिव्या उत विश्ववेदा । 

क्रधग्देवाँ इह यजा चिकित्व ॥१॥ 
सबै कुरो जान्ने, चेतनशील, आकाशका पुत्र हे अग्निदेव । पृथ्वीलाई विस्तृत गराउँछौ  हे 
शानसम्पन्न अग्निदेव ! यज्ञमा विभिन्न देवताका निम्ति कार्य सम्पन्न गर । 

अग्नि सनोति वीर्याणि विद्वान्त्सनोति वाजममृताय भूषन्। 

स नो देवाँ एह वहा पुरुक्षो ॥२॥ 
विद्वान् अग्निदेवले उपासकहरूको क्षमता बढाउँछन्। उनी आफूलाई सिँगार्दै अमर देवतालाई 
हविष्यान्न प्रदान गर्दछन् । विभिन्न प्रकारका वैभवले सम्पन्न हे अग्निदेव  हाम्रा लागि देवताहरूलाई 
यस यञ्चमा लिएर आउ । 


अगिनर्द्यावापृथिवी विश्वजन्य आ भाति देवी अमृते अमूरः। 

क्षयन्वाजै पुरुश्चन्द्रो नमोभि ॥३॥ 
जानसम्पन्न, सबैका आश्रयस्थल, अत्यन्त तेजस्वी, बल र अन्नले युक्त हे अग्निदेव ! तिमी विश्व 
बनाउन सक्छौं, देदीप्यमान र अजरअमर छौ  तिमी द्युलोक र पृथिवीलाई प्रकट गराउँछौ  

अग्न इन्द्रश्व दाशुषो दुरोणे सुतावतो यज्ञमिहोप यातम्। 

अमर्धन्ता सोमपेयाय देवा ॥४॥ 
हे अग्निदेव  तिमी र इन्द्रदेव दुवै यज्ञका संरक्षक हौ। पेलेर तयार पारेको सोम प्रदान गर्ने. 
यजमानका घरमा सोमपानका लागि आउ  

अग्ने अपां समिध्यसे दुरोणे नित्यः सूनो सहसो जातवेद । 

सधस्थानि महयमान उती ॥५॥ 
बलका पुत्र, अविनाशी र सबै कुराको जानकारी भएका हे अग्निदेव । आफ्ना संरक्षण शक्तिले 
प्राणीलाई आश्रय र कृपा प्रदान गरेर जलको स्थान अन्तरिक्षमा चम्किन्छौ । 

सूक्त  २६ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

वैश्वानरं मनसाग्नि निचाय्या हविष्पन्तो अनुषन्तो अनुषत्यं स्वर्विदम्। 

सुदानु देवं रथिरं वसूयवो गीर्भी रण्वं कुशिकासो हवामहे॥१॥ 
हामी कुशिक वंशीहरू धनका आशाले हव्य आदि प्रदान गर्दै देख्नमा राम्रा वैश्वानर अग्निदेवलाई 
स्तुति गर्दै बोलाउँछौँ । सत्यको मार्ग पछ्याउने, स्वर्गको सुख प्रदान गर्ने, उत्तम फल प्रदान गर्ने र 
सर्वत्र पुग्ने अग्निदेव नै हुन् । 

तँ शुभ्रमग्निमवसे हवामहे वैश्वानरं मातरिश्वानमुक्थ्यम् । 

बृहस्पति मनुषो देवतातये विप्रे श्रोतारमतिथिं रघुष्यदम् ॥२॥ 
यजमानका यञ्चको रक्षा गर्नका लागि शुभ्र, अन्तरिक्षमा विद्युत्का रूपमा गतिशील, क्रचाद्वारा 
स्तुत्य, वाणीका अधीश्वर, मेधावी, श्रोता र अतिथिको रूपमा पूज्य तथा शीघ्र गमनको गतिले 
सम्पन्न वैश्वानर अग्निदेवलाई हामी बोलाउँछौँ । 


२७५ 











अश्चो न क्रन्दञ्जनिभिः समिध्यते वैश्वानर कुशिकेभिर्युगेयुगे । 

स नो अग्नि सुवीर्य स्वश््यं दधातु रलममृतेषु जागृविः ॥२॥ 
हिल्लिने घोडाको बछेडो माउबाट पालिएभँ वेश्वानर अग्निदेव कुशिक वंशीहरूबाट हुर्काइन्छन्। 
अमर देवताहरूमा सधैँ जागरुक रहने यी अग्निदेवले हामीलाई असल किसिमका अश्च, पराक्रम, 
सामर्थ्य र् रल आदि धन प्रदान गरून् । 


प्र यन्तु वाजास्तविषीभिरग्नयः शुभे सम्मिश्लाः पुषतीरयुक्षत । 
बृहदुक्षो मरुतो विश्ववेदसः प्र वेपयन्ति पर्वताँ अदाभ्या ॥४॥ 
यज्ञबाट उत्पन्न शक्तिशाली धाराहरू असल उद्देश्यले अगाडि सर्दछन् । बलशाली मरुत्हरूका साथ 
मिलेर पृषतीलाई एकत्रित गरून् । सबै कुराको जानकारी भएका, अदम्य किसिमका मरुत्हरूले 
जलयुक्त पर्वतआकारका मेघलाई थर्काउँछन् । 
अग्निश्रियो मरुतो विश्वकृष्टय आ त्वेषमुग्रमव ईमहे वयम्। 
ते स्वानिनो रुद्रिया वर्षनिर्णिजः सिंहा न हेषक्रतवः सुदानतः । प॥ 
रुद्वका पुत्र मरुत्हरू अग्निदेवका आश्रित, विश्वलाई आकृष्ट गर्ने, ठूलो सोर गर्ने, जलको वर्षा गर्ने, 
, गर्जिने र उत्तम दानशील छन्। हामी उनका उग्र र तेजस्वी संरक्षण सामर्थ्यको माग 
गर्दछौँ । 
व्रातंव्रात गणंगणं सुशस्तिभिरग्नेर्भाम मरुतामोज ईमहे। 
पृषदश्वासो अवभ्रराधसो गन्तारो यस विदथेषु धीराः ॥६॥ 
विचित्र रङ्गका अश्च भएका, अक्षय धन भएका, धीर मरुतृहरू हव्यका कामनाले यञ्चमा जान्छन्। 
सधैँभरि हुलमै हिँड्ने गरेका मरुतृहरूको बल र अग्निको प्रकाशित ओजको कामना गर्दै हामी 
उत्तम स्तुतिले उनीहरूको गुणगान गर्दछौँ । 
अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चक्भुरमूर्त म आसन् । 
अर्कस्त्रिधातु रसतो विमानोजस्त्रो घर्मा हविरस्मि नाम ॥७॥ 
म जन्मजात रूपले सबै कुराको जानकारी भएको अग्नि हुँ। घिउ मेरो आँखाको शक्ति हो। मेरा 
मुखमा अमृत छ। म प्राणरूपमा तीनै वरालाई धारण गरेर अन्तरिक्ष मापन गर्दछु। निरन्तर तेजोमय 
सूर्य, हवि एवं हविवाहक पर्निमनै हुँ। 
त्रिभिः पवित्रैरपुपोद्धयपर्क हृदा मतिं ज्योतिरनु प्रजानन्। 
वर्षिष्ठ रलमकृत स्वधाभिरादिद् द्यावापृथिवी पर्यपश्यत् ॥८॥ 
आफ्नै अन्तःकरणमा मनन गर्न योग्य ज्योतिलाई राम्ररी चिनेर अग्नि, जल र सूर्यका रूपमा पूजनीय 
आत्माको परिमार्जन गनुपर्दछ। अग्निका यी तीन रूपबाट आत्मालाई उत्कृष्टतम र रमणीय 
बनाउनुपर्छ । द्यावापृथिवीलाई सबै तिरबाट हेर्न सकिन्छ। 
शतधारमुत्समक्षीयमाणं विपश्चित॑ पितर वक्त्वानाम् । 
मेडि मदन्त पित्रोरुपस्थे त॑ रोदसी पिपृतँ सत्यवाचम्॥ 
हे द्यावापृथिवी ! सयौँ धारा हुने, जलप्रवाहजस्तै अक्षय रहने, वचन पालन गर्ने, सङ्गठित गराउने, 
प्रवाहशील, सत्यवादी र मातापितारूपी तिमीहरूका काखमा प्रसन हुने अग्निदेवलाई तिमीहरू 
राम्ररी पूरा गराओ । 
सूक्त  २७ 
व्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
 प्र वो वाजा अभिद्यवो हविष्मन्तो घृताच्या । देवाञ्जिगाति सुम्नयुः ॥१॥ 
हे त्रातुहरू हो ! अन्न, तेज र ऐश्चर्यको अभिलाषाले क्रात्विकहरू घिउले भरिएको सुरो र 
हविष्यात्नयुक्त भएर देवताहरूको यजन गर्दछन् । उनीहरू सुखको इच्छा गर्ने हुनाले 
प्राप्त गर्दछन् । 
तत? ॥३. गिरा कने साधनम् । ७५७ धितावानम् ॥२॥ गाउँदै 
न हरू सम्पन्न गराउने, प्रज्ञावान्, वेर धनवान् अग्निदेवको स्तुति गा 
 न सान ता सावान्, वेगवान् र धनवान् अग्निदेवको स्तुति 


२७६ 








विय, अग्ने शकेम ते वयं यमं देवस्य वाजिनः । अति द्वेषासि तरेम ॥३॥ 

हे दीप्पिमान् अग्निदेव  हामी हविष्यान्न तयार गरेर तिमीलाई आफ्ना नजिकै राखीकन यजन गर्न 
सकौँ र पापबाट मुक्ति पाऔँ । 

समिध्यमानो अध्वरेरग्निः पावक ईड्य । शोचिष्केशस्तमीमहे ॥४॥ 
अग्निदेव यज्ञमा प्रज्वलित भएर कपालरूपी ज्वाला भएका, पवित्र गराउने र स्तुत्य भएका छन् । 
उनीसित हामी मन लागेका कुरो माग्दछौँ । 

पृथुपाजा अमत्यो घृतनिर्णिक्स्वाहुतः । अगिनर्यज्ञस्य हव्यवाट्॥१॥  
महान् तेजस्वी, अजरअमर, घिउजत्तिकै तेजयुक्त, उचित किसिमले आह्वान र पूजा गरिने अग्निदेव 
यज्ञमा चढाइएको हवि धारण गर्दछन्  
तं सबाधो यतस्रु च इत्था धिया यज्ञवन्तः । आ चत्रुरग्निमूतये ॥६॥ 
 वाधाविध्न हदएर यज्ञ सम्पन्न गर्ने, यज्ञका साधनले युक्त क्रस्विकहरूले आफ्नो रक्षाका लागि 
, हेव्यले भरिएको सुरो अगाडि सारेर स्तुति गर्दै अग्निदेवलाई समर्पित गरे । यस किसिमले उनलाई 
आफ्नो अनुकल बनाए। 
  होता देवो अमर्त्यः पुरस्तादेति मायया । विदथानि प्रचोदयन् ॥७॥ । 
॥ लाई आह्वान गर्ने, अविनाशी, प्रकाशका पुञ्ज अग्निदेव याजकहरूलाई सत्कर्ममा प्रेरित 
गराउँद चाँड प्रकट हुन्छन् । 

वाजी वाजेषु धीयते३ध्वरेषु प्र णीयते। विप्रो यज्ञस्य साधनः ॥८॥ 
बलशाली शत्रु मास्नका लागि लडाइँमा अग्निलाई स्थापित गरिन्छ । ज्ञानसम्पन्न अग्नि यज्ञ आदि 
असल कर्म सिद्ध गर्ने साधनका रूप हुन् । 

  धियाचक्रे वरेण्यो भूताना गर्भमा दधे । दक्षस्य पितरं तना ॥९॥ 

 सबै यञ्च कर्ममा प्रकट हुने हुनाले र सबै प्राणीमा व्याप्त भएर रहेका हुनाले अग्निदेव महान् छन् । 


सप पालन गर्ने अग्निदेवलाई वेदी स्वरुपिणी दक्षको पुत्रीले यञ्च आदि कर्मका लागि धारण 
गर्दछिन् । 


हाम्ा जङकलातणबुमक जम जाकरणारुकुलुककहरुकुलमहक 
दै गाहा क  


नि त्वा दधे वरेण्यं दक्षस्येडा सहस्कृत । अग्ने सुदीतिसुरिुपु शिजम् ॥१०॥ 
हे अग्निदेव । तिमी घोटिएका बलले प्रकट हुने, महान्, तेजस्क घिउ आदि हविष्यान्न खोज्ने र 
रोज्ने गर्दछौ । तिमीलाई दुई रूप भएकी दक्षकी पुत्री इडाले धारण गर्छिन् । 

अगिने यन्तुरमप्तुरमृतस्य योगे वनुषः । विप्रा वाजैः समिन्धते ॥११॥. 
मेधावी साधकहरू संसारका नेता हुन् । उनीहरू जल प्रवाहित गर्ने अग्निदेवलाई हविष्यान्नद्वारा 
उचित रूपमा प्रदीप्त गराउँछन् । 

उर्जो नपातमध्वरे दीदिवांसमुप द्यवि । अग्निमीडे कविक्रतुम् ॥१२॥ 
बल भएका, हुलोकलाई उज्यालो पार्ने, अग्निदेवलाई हामी यञ्ञमा स्तुति गर्दछौँ । 

ईडेन्यो नमस्यस्तिरस्तमांसि दर्शतः । समग्निरिध्यते वृषा॥१२॥ । 
स्तुति गर्न योग्य, प्रणाम गर्न योग्य, अन्धकार नाश गर्ने, हेर्नमा राम्रा र शक्तिशाली हे अग्निदेव ! 
तिमी आहुतिद्वारा राम्ररी प्रज्वलित र संवर्द्धित हुन्छौ । 

वृषो अग्नि समध्यिते३श्वो न देववाहनः । त॑ हविष्मन्त ईडते हा ॥१४॥ , 
बलिया अश्वले राजालाई बोकेर हिँड्झैँ अग्निदेवले देवताहरूकहाँ हवि पुन्याउँछन् । यस्ता अग्निदेव 
उत्तम किसिमले प्रदीप्त भएर यजमानबाट ७५०५०५०००, कै 

वृषणं  समिधीमहि। अग  बृहत् ॥१५॥ 
हो? हे बस पनितिला धितो हंवि प्रदान गर्ने हामीहरू शक्तिशाली, तेजस्वी र महान् हुनाले 
तिमीलाई प्रदीप्त गराउँछौँ । 





सूक्त  २० 
गा.  क्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री उष्णिक त्रिष्टुप् जगती । 
बह . अग्ने जुषस्व नो हविः पुरोडाशं जातवेद । प्रातः सावे धियावसो॥१॥ 


. हे ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव । हाम्रो स्तुति तिमीसँगै रहन्छ। तिमी प्रातःकालीन सवनमा आएर 
॥.  हामोले चढाएको पुरोडाश सेवन गर । 





२७७ 











पुरोडा अग्ने पचतस्तुभ्यं वा घा परिष्कृत । तं जुषस्व यविष्ठ्य ॥२॥ 
री ७ हो, त्यसलाई घिउ आदिले अभ राम्रो 


हे सधैँका युवा अग्निदेव ! पुरोडाश तिम्रै लागि पकाइएको 
पारिएको छ, ग्रहण गर । 
अग्ने वीहि पुरोडाशमाहुत तिरोअह्यम्। सह सुनुरस्यध्वरे हित ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! साँझपख समर्पित पुरोडाश सेवन गर  तिमी बलका पुत्र हौ र यज्ञमा सर्वहितकारी 


छौ। 


बुद्धि र ज्ञानले सम्पन्न भई सबै कुरो जान्ने अग्निदेव ! ००० 
गरिएको पुरोडाश सेवन गर । यज्ञमा धीर अध्वर्युहरू तिम्रो भाग हराउँदनन् । 


अग्ने तृतीये सवने हि कानिषः पुरोडाशं सहसः सूनवाहुतम् । 


हे बलका पुत्र अग्निदेव ! तेस्रो सवनमा 
अविनाशी, रलधारक, चेतन्यस्वरूप सोम देवताहरूसम्म पुन्याइदेछ । . 

अग्ने वृधान आहुति पुरोडाशं जातवेदः । जुषस्व तिरोअह्वयम् ॥६॥ 
हे जन्मका साथ ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव । हुर्कदै आएका तिमी दिनका अन्त्यमा समर्पित गरिएको 


पुरोडाशरूपी आहुति पनि सेवन गर । 
सुक्त  २९ 
व्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टप जगती । 
प्रजनन कृतम् । 

एतां विश्पलीमा भरागिनि मन्थाम पूर्वथा ॥१॥ 
संसार पालन गर्ने अरणी भनेको मन्थन गर्ने साधन हौ । यसैबाट अग्नि प्रकट हुन्छन् । अरणी लिएर 
आऔँ र पहिलेको जस्तै मन्थन गरेर अग्निदेवलाई प्रकट गराऔँ । 

अणण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुधितो गर्भिणीषु। 

दिवेदिव ईड्यो जागवदिईविष्मडििप्ो भिर ॥२। 
गर्भिणीका पेटमा सुरक्षित ग लै सर्वज्ञ अग्निदेव अरणीभित्र अयएर बसेका हुन्छन् । यका 
लागि जागरुक रहने होताहरू सधै नै वन्दनीय हुन्छन् । 

उत्तानायामव भरा चिकित्वान्त्सद्यः प्रवीता वृषणं जजान । . 

अरुषस्तुपो रुशदस्य पाज इडायास्पुत्रो वयुनेजनिष्ट ॥३॥ 


हे आन्तरिक बुद्धिले सम्पन्न होताहरू हा ! तिमीहरू उत्तानो मुख भराओ । भरिएपछि कन 


चाहिएको कुरो वर्षा गर्नेलाई उत्पन्न गराओ । त्यसको तेज प्रकट हुन्छ। यसै गरी उज्यालो प्र 
युक्त इडाको पुत्र उत्पन्न हुन्छ। 

इडायास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अघि। 

जातवेदो नि धीमह्यग्ने हव्याय वोढहवे ॥४॥ स्थापित 
हे सर्वञ्चाता अग्निदेवन । पृथ्वीका केन्द्रीय स्थलको उत्तर वेदीका बीचमा तिमीलाई हामी स्थापित 
गराउँछौँ । हामीबाट हवि ग्रहण गर । 

मन्थता नर कविमद्वयन्त प्रचेतसममृत सुप्रतीकम्। 


यज्ञस्य  ॥५ प्रथम पुरस्तादगिनि नरो जनयता शुशेवम् ॥५॥ 
हे याजकहरू हा ! छलकपटविनाका, उत्तम ज्ञानले सम्पन्न, अमर र सुन्दर ०. भा 
प 


अग्निदेवलाई मन्थन गरेर उत्पन्न गराओ । समाजको नेतृत्व गर्ने हे याजकहरू हो  ज्ञान 
ध्वजाका रूपमा पहिले पुज्नुपर्ने, उत्तम सुखका खानी अग्निदेवलाई प्रकट गराओ । 

यदी मन्थन्ति बाहुभिर्वि रोचतेश्वो न वाज्यरुषो वनेष्वा । 

चित्रो न यामन्नश्चिनोरनिवृतः परि वृणक्त्यश्मनस्तृण दहन् ॥६॥ 
हातले अरणी मन्धन गरिँदाखेर शीघ्रगामी अश्वजस्तै गति हुने अग्निदेव काठमा रातो रङ्गले विशेष 
रूपमा प्रकाशित हुन्छन् । अश्चिनीकुमारको छिटो कुद्ने रथ विशिष्ट शोभायमान छ। अग्तिदेव 
निर्बाध गतिले फारपात डढाउँदै डढेलोमा अगाडि सर्छन् । 

।।   ७ 








ति क केरिटो र 


। जातो अग्नी रोचते चेकितानो वाजी विप्रः कविशस्तः सुदानु । 
यं देवास ईड्यं विश्वविद हव्यवाहमदधुरध्वरेषु ॥७॥  
 प्रकट भएका अग्निदेव ज्ञानवान्, वेगवान् र मेधावान् छन्। त्यसैले मेधावीहरू उनको प्रशंसा 
। गर्दछन्। उत्तम कर्मको फल प्रदान गर्ने अग्निदेव सर्वत्र सुन्दर देखिन्छन् । देवताहरूले स्तुत्य र 
सर्वज्ञाता अग्निलाई यञ्चमा हव्य सामग्री हवन गर्न स्थापित गरे। . 
! सीद होतः स्व उ लोके चिकित्वान्त्सादया यञ्च सुकृतस्य योनौ । 
देवावीर्देवान्हविषा यजास्यग्ने बृहद्यजमाने वयो धाः ॥८॥ 
हे होतारूपी अग्निदेव ! सबै कर्मका ज्ञाता तिमी आफ्ना प्रतिष्ठित स्थानलाई सुशोभित गराछ र 
असल कर्मरूपी यज्ञ सम्पत्र गरा । देवतालाई सन्तुष्ट गराउने हे अग्निदेव ! तिमी याजकहरूले 
दिएको आहुतिले देवताहरूलाई खुसी पार्दै याजकहरूलाई धनधान्य एवं दीर्घायु प्रदान गर । 
कृणोत धूमं वृषणं सखायो स्रेधन्त इतन वाजमच्छ। 
अयमग्नि पृतनाषद् सुवीरो येन देवासो असहन्त दस्यून् ॥९॥ 
हे मित्र हो  तिमीहरू पहिले धुवाँयुक्त अग्नि प्रकट गराओ । त्यसपछि शक्तिशाली भएर युद्धमा 
अगाडि आओ । अग्निदेव असल वीर र शत्रुविजेता हुन् । यिनका सहायताले देवताहरूले असुरलाई 
पराजित गरे । । 
अयं ते योनिर्क्रीत्ियो यतो जातो अरोचथाः । 
त॑ जानन्नग्न आ सीदाथा नो वर्धया गिर ॥१०॥ 
हे अग्निदेव  तिमी यिनै अरणीका कारण सुन्दर रूपमा उत्पन्न भयौ। आफ्नो त्यो रहस्य जानेर 
 तिमी त्यसै मूलमा प्रतिष्ठित हो र हाम्रो स्तुति बढाइदेरु । 
तनूनपादुच्यते गर्भ आसुरो नराशंसो भवति यद्विजायते। 
मातरिश्वा यदमिमीत मातरि वातस्य सर्गो अभवत्सरीमणि ॥११॥ 
गर्भमा रहेका अग्निदेवको नाम तनूनपात हो। अत्यन्त बलशाली रूपमा प्रकट भएपछि नराशंस 
कहलाउँछन्। अन्तरिक्षमा तेज फिँजाएपछि तिनको नाम मातरिश्वा हुन्छ। यिनैले तीव्र वेगमा गति. 
लिएपछि वायुको उत्पत्ति हुन्छ। 
सुनिर्मथा निर्मथितः सुनिधा निहित कविः । 
अग्ने स्वध्वरा कृणु देवान्देवयते यज ॥१२॥ । 
हे मेधावी अग्निदेव । असल मदानीले मन्थन गर्दा तिमी उत्पन्न हुन्छौ । तिमीलाई सबैभन्दा उत्तम 
स्थानमा स्थापित गरिएको छ। हाम्रो यज्ञ राम्ररी सम्पन्न गरा र देवत्वको कामना गर्ने हामी 
याजकहरूका लागि देवताहरूको यजन गर । 
अजीजननत्रमृ्त मर्त्यासोस्रेमाणं तरणिं वीडुजम्भम्। 
दश स्वसारो अग्नुवः समीचीः पुमांसं जातमभि सं रभन्ते ॥१२॥ अन्नदैनलारै 
मरणशील याजकहरूले अमर, अक्षय, सुदृढ दाँत भएका, पापबाट मुक्ति प्रदान गर्ने अग्निदेवलाई 
उत्पन्न गराए । अग्नि उतत्र हुँदा छोरो जन्मिँदाझैँ हर्षका साथ दसै औँला एकापसमा जोडेर अत्यन्त 
ख्नुसी प्रकट गर्दै हल्लाखल्ला गरेर रमाइलो गर्छन् । 
प्र सप्तहोता सनकादरोचत मातुरुपस्थे यदशोचदूधनि। 
न नि मिषति सुरणो दिवेदिवे यदसुरस्य जठरादजायत ॥१४॥ 
सनातन अग्निदेवलाई सात होताले दीप्तिमान् गराउँछन् । यिनी माता पृथिवीका काखमा जलका 
।. नजिकैको स्थानमा शोभायमान रहँदा आकर्षक देखिन्छन्  यिनी कहिल्यै ननिदाए पनि सधैँ उस्तै 
... ठठा रहन्छन् । यिनी अत्यन्त बलवान् गर्भबाट उतन्न हुन्छन् । म 
छ अभित्रायुधो मरुतामिव प्रयाः प्रथमजा ब्रह्मणो विश्वमिद्िदुः । 
... द्युम्नवदत्रह्म कुशिकास एरिर एकएको दमे अग्नि समीधिरे ॥१५॥ . 
.,  मरुत्को सेनाभैँ युद्ध गर्ने र ब्रह्माका पुत्रहरूमा सबैभन्दा जेठा कुशिकका वंशज क्रषिहरूले संसार 
॥.. चिनेका छन्। उनीहरू तेजस्वी हविष्यात्रसहित स्तोत्रले अग्निदेवको स्तुति गर्दछन्। उनीहरू 


 . र क १४ १ 
७  सज्ञका निम्ति आआफ्ना घरमा अग्निदेवलाई जगाउँछन् । 

















दै   
. 
०. टि हर 
पिए हो 
१ 


 
टर पय ह्   
 कट . ॥ 
क? ये 
 
१ ॥ रु न कु 
 २७९ 
९ 
० 





यदद्य त्वा प्रयति यञ्े अस्मिन्होतश्चिकित्वावृणीमहीह । 
ध्वुवमया ध्रुवमुताशमिष्ठाः प्रजानन्विद्वौं उप याहि सोममू ॥१९॥ 
यज्ञजस्ता असल कर्म सम्पन्न गर्ने, सबै कुरो जानेका हे अग्निदेव ! आजको यस यज्ञमा हामी 
तिमीलाई नै रोज्दछौँ । तिमी यसै यज्ञमा बलियो किसिमले स्थापित भएर सबैतिर शान्ति स्थापना 
गर । हे विद्वान् अग्निदेव । सोमरस पेलेर तयार भएको जानेपछि तिमी नजिकै गएर ग्रहण गर । 
सूक्त  २० 
क्रषि  विश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः सुन्वन्ति सोम दधति प्रयांसि। 
तितिक्षन्ते अभिशस्ति जनानामिन्द्र त्वादा कश्चन हि प्रकेतः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमयाग गर्ने सखारूपी क्रत्विकहरू तिम्रो स्तवन गर्ने रहर गर्दछन् । उनीहरू तिम्रा 
लागि सोमरस छानेर तयार गर्दछन् र हविष्यात्न धारण गर्दछन् । उनीहरू शत्रुको हिंस्रक प्रहार सहन 
गर्दछन् । हे इन्द्रदेव ! तिमीभन्दा प्रसिद्ध अर्को को होला ? 
नते दुरे परमा चिद्रजांस्या तु प्र याहि हरिवो हरिभ्याम् । 
स्थिराय वृष्णे सवना कृतेमा युक्ता ग्रावाणः समिधाने अग्नौ ॥२॥ 
साह्रै चाँडो कुद्ने अश्व भएका हे इन्द्रदेव । अति ने टाढा भएका पनि तिम्रा लागि दढा होइनन्। 
किनभने तिम्रो अश्च सबै ठाउँमा पुग्छ। तिमी स्थायी बलले युक्त र चाहिएको कुरो पुन्याइदिने हौ। 
तिम्रै लागि भनेर यज्ञ आदि कार्य सम्पन्न गरिएका छन् । यहाँ अग्नि बलिसकेपछि सोमरस पेल्नका 
लागि ढुङ्गाहरू काम लाग्दछन् । 
इन्द्र सुशिप्रो मघवा तरुत्रो महाव्रातस्तुविकर्मिर्त्रीघावान्। 
यढुग्रो धा बाधितो मर्त्येषु क्व१ त्या ते वृषभ वीर्याणि॥२३॥ 
हे चाहिएको कुरो पुच्याइदिने इन्द्रदेव ! तिमी धनी, राम्रो टोपी लगाउने, शत्रुको विनाश गर्ने, महान् 
अनुशासन पालन गर्ने, विभिन्न कर्म सम्पन्न गर्ने र विकराल छौ । युद्ध टारेर तिमी मानिसका लागि 
जस्तो पराक्रम गर्दछौ त्यो सामर्थ्य कहाँ छ ? 
त्वं हि ष्मा च्यावयन्नच्युतान्येको वृत्रा चरसि जिघ्नमानः । 
तव द्यावापृथिवी पर्वतासोनु व्रताय निमितेव तस्थु ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव !। अत्यन्त बलिया शत्रुलाई तिमीले एक्लै उठिबास लगायौ र वृत्रलाई मार्दै सबैतिर 
डुलेका थियौ। सम्पूर्ण द्यावापृथिवी र बलिया पर्वतहरू तिम्रै डरले गर्दा निश्चल र सजिला 
भइदिन्छन् । 
उतभये पुरुहूत श्रवोभिरेको दृढहमवदो वृत्रहा सन्। 
इमे चिदिन्द्र रोदसी अपारे यत्संगृभ्णा मघवन्काशिरित्ते ॥५॥ 
हे धेरैबाट गुहार माग्नका लागि बोलाइने ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! बलयुक्त भएका तिमीले वृत्रलाई 
एक्लै मारेर निडर हुने वचन बोल्यौ, त्यो नै पूर्ण रूपमा सत्य हो । टाढा रहेका द्यावा र पृशि 
तिमीले संयुक्त गराएकाले महिमा प्रख्यात भएको छ। 
प्रसू त इन्द्र प्रवता हरिभ्यां प्र ते वज्नः प्रमृणन्नेतु शत्रून्। 
जहि प्रतीचो अनूचः पराचो विश्व सत्यं कृणुहि विष्टमस्तु ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! हरियो रङ्गका अश्वले तानेको तिम्रो रथ उचित मार्गमा अघि बढोस्। तिम्रो वज्ज शत 
मार्दै अगाडि जाओस् । तिमी अगाडिबाट आउने, पछाडिबाट आउने र टाढाबाट आउने शत्रु विनर्श 
गर मानिसलाई विश्वसत्यका कर्ममा प्रवृत्त हुने सामर्थ्य देख । । 
यस्मै धायुरदधा मर्त्यायाभक्त चिद्धजते गेह्यं१ सः । 
भद्रा त इन्द्र सुमतिर्घुताची सहस्रदाना पुरुहूत रातिः ॥७॥ 
हे धेरैले बोलाउने गरेका इन्द्रदेव । आफूले धारण गरेको ऐश्वर्य मानिसलाई प्रदान गर्छौ । पहिले 
कहिल्यै पाउन नसकेका पशु, घर आदि वैभव त्यस मानिसले प्राप्त गर्दछ। घिउ आदि हव्यले 
खुसी भएका तिमीबाट पाएको कृपा हितकारी हुन्छ। तिम्रो दान अनन्त ऐश्वर्यले भरिएको होस्! 


७. 
. 
 
 
१ 
रे 





२०० 





सहदानु पुरुहूत क्षियन्तमहस्तमिन्द्र सं पिणक्कुणारुम्। 
अभि वृत्रे वर्षमान तवसा जघन्थ ॥८॥ 
हे धेरैबाट बोलाइने इन्द्रदेव । दानीहरूका तिमी आश्रयदाता हौ। साह्रै चर्को गर्जना गर्ने वृत्रलाई 
तिमीले हात नभएको डुँडो बनाएर टुक्राटुक्रा पाप्यौ । हे इन्द्रदेव । तिमीले उ्लदै आएको र हिंस्रक 
स्वभावका वृत्रलाई गोडाविनाको खोरन्डो 


बनाएर बलपूर्वक मारेका थियौ । 
भूमि महीमपारां सदने ससत्थ । 
अस्तभ्नाद च्या वृषभो अन्तरिक्षमर्षन्तपस्त्वयेह प्रसूताः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! अत्यन्त विस्तृत रूपमा फैलिएका पृथ्वीलाई तिमीले अन्नको खानी र समानताको 
भावनाले सम्पन्न बनाएर उपयुक्त स्थानमा स्थापित गरायौ । हे चाहिएको कुरो पुन्याइदिने इन्द्रदेव ! 
०००५ अन्तरिक्ष र द्युलोक पनि धारण गरेका छै । तिमीबाट बगाइएको जलको प्रवाह यसै भूमिमा 
बगोस्। 


अलातृणो वल इन्द्र व्रजो गोः पुरा हन्तोर्भयमानो व्यार। 


सुगान्पथो अकृणोन्निरजे गा प्रावन्वाणी पुरुरहूत॑ धमन्तीः ॥१०॥। . 
हे छै ह्नादन । सूर्यका रश्मिसमूहमा अधिकार भएको,  सङ्ग्रहशील तिम्रा वज्रदेखि डराएको बल 
नामको असुर 


ङक्राटुक्रा भयो। त्यसपछि जलप्रवाह बग्नका लागि तिमीले बायो सजिलो 
॥७  गर्न योग्य र धेरैले बोलाइएका इन्द्रदेवबाट प्रेरित भएर सुसाउँदै पानीको धारो 
बग्न थाल्यो । 
एको द्वे वसुमती समीची इन्द्र आ पप्रौ पृथिवीमुत द्याम्। 
उतान्तरिक्षदभि नः समीक इषो रथी सयुजः शूर वाजान्॥११॥ 
इन्द्रदेवले एक्लै पृथिवी र द्यावा आपसमा सङ्गठित गराएर धन एवत्र गर्ने काम पूर्ण गरेका छन् । हे 
शूरवीर इन्द्रदेव ! उत्तम रथीजस्ता तिमी वेगपूर्वक कुद्ने अश्वलाई रथमा जोडेर हामीहरूका बीचमा 
उपस्थित हुने कृपा गर् । 
दिशः सूर्यो न मिनाति प्रदिष्य दिवेदिवे हर्यश्वप्रसूताः । 
सं यदानडध्वन आदिदश्चैर्विमोचन कृणुते तत्त्वस्य ॥१२॥ 
इन्द्रदेवबाट प्रेरित भएर सूर्यले निश्चित दिशा अनुसरण गरेका छन् । उनी अश्चमा आफ्नो 
गरेपछि अश्च खोल्दछन् । यो पनि इन्द्रदेवकै लागि गरेका छन्। 
दिक्क क्षन्त उषसो यामन्नक्तोर्विवस्वत्या महि चित्रमनीकम्। 
विश्वे जानन्ति महिना यदागादिन्द्रस्य कर्म सुकृता पुरूणि ॥१३॥ 
रात बितेर उषा प्रकट हुँदा सबै मानिसहरू उनै महान् र विचित्र सूर्यदेवका तेजको दर्शन गर्ने रहर 
गर्दछन् । उषाको आगमन भएपछि मानिसहरू इन्द्रदेवका लागि हितकारी यज्च आदि महान् कार्य 
गर्नु आफ्नो कर्तव्य ठान्दछन् । 
महि ज्योतिर्निहित वक्षणास्वामा पक्वं चरति बिभ्रती गौः । 
 विश्व स्वाद्म सम्भृतमुस्रियायां यत्सीमिन्द्रो अदधाद्धोजनाय ॥१४॥ 
। जलको प्रवाहभित्र इन्द्रदेवले विशाल तेज स्थापित गरेका छन् । उनले जलभन्दा बढी स्वादिलो 


गन्तव्य पूरा 


दुध 
, घिउ आदि भोज्य पदार्थ गाईभित्र स्थापित गरेका छन्। भर्खर ब्याएका गाई दुध लिएर चहार्ने 
.  गरर्दछन्। 

॥ः इन्द्र दृह्मा यामकोशा अभूवन्यज्ञाय शिक्ष गृणते सखिभ्यः । 

दुर्मायवो दुरेवा मर्त्यासो निषङ्गिणो रिपवो हन्त्वासः ॥१५॥ 

हे इन्द्रदेव ! शत्रुले बाधा उत्पन्न गराउँदा तिमी दरिलो भइदेङ। यज्ञ र स्तुति गर्ने मित्रलाई मन 
परेका बाटामा प्रेरित गर । शस्त्र प्रहार गर्ने, कुमार्गमा लागेका, बाण आदि लिएका शत्रु तिमीले 


मारिदिनुपर्दछ । 
सं घोष थृण्वे कमन कनतेनि तपिष्ठाम्। त 
श्रेमधस्ताद्वि रुजा सहस्व जहि रक्षो मघवन् रन्धयस्व ॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव । नजिकै शत्रुले छोडेका हतियारको शब्द सुनिँदै छ। दुःख दिने हतियारले तिमी शत्रुको . 
॥. विनाश गर  उनीहरूको जरै मासिदेङ । राक्षसलाई सताङ, पराजित गराङ र तिनीहरूको वध गरेर 
.।. यज्ञका काममा लाग । ७  म 


२०१ 














उद्वृह रक्षः सहमूलमिन्द्र वृश्वा मध्यं प्रत्यग्रै श्रुणीहि । 

आ कीवतः सललूक चकर्थ ब्रह्यद्विषे तपुषि हेतिमस्य ॥१७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी राक्षसको जरो उखेल, माझको भाग टुक्रा पार र टुप्पो छिमलिदेर। लोभी 
राक्षसलाई पर भगाञ ।असल ज्ञानका कामसित रिस गर्नेलाई भयङ्कर हतियारले प्रहार गर  


स्वस्तये वाजिभिश् प्रणेतः सं यन्महीरिष आसत्ति पूर्वी । 
रायो वन्तारो बृहतः स्यामास्मे अस्तु भग इन्द्र प्रजावान् ॥१८॥ 
हे संसार अनुशासित गर्ने इन्द्रदेव । कल्याणका लागि हामीलाई अश्च देछ । तिमी हाम्रा नजिकै हुँदा 
हामी अनन्त अन्न र मनग्गे धनका अधिपति बनौँ । हामीलाई पुत्रपौत्रादिले युक्त ऐश्वर्य प्राप्त होस्। 


आ नो भर भगमिन्द्र च्युमन्त नि ते देष्णस्य धीमहि प्ररेके । 

रर्वइव पप्रथे कामो अस्मै तमा पृण वसुपते वसूनाम् ॥१९॥ 
हे दानशील इन्द्रदेव ! हामीलाई तेजसम्पन्न ऐश्वर्यले परिपूर्ण गरा । हामी तिम्रो दान ग्रहण गर्दछौँ । 
हाम्रो रहर समुद्रको आगोजस्तै भएर बढ्दछ। हे धनमध्ये असल धनका अधिपति इन्द्रदेव । हाम्रो 
इच्छा तिमी पूरा गर । 

इमं काम मन्दया गोभिस्श्वैश्वन्द्रवता राधसा पप्रथश्च । 

स्वर्यवो मतिभिस्तुभ्यं विप्रा इन्द्राय वाह कुशिकासो अक्रन् ॥२०॥ 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रो रहर पूरा गराछ । हामीलाई गाई, अश्च र खुसीयाली दिने ऐश्वर्यले सम्पन्न गराउ । 
क्य आदिका सुखको आशा गर्ने र बुद्धिमान् कुशिकका वंशजले बुद्धिमत्तापूर्वक स्तोत्र सम्पादन 
गरेका छन् । 

आनो गोत्रा दर्दृहि गोपते गा समस्मभ्यं सनयो यन्तु वाजाः । 

दिवक्षा असि वृषभ सत्यशुष्मोस्मभ्यं सु मघवन्बोधि गोदा ॥२१॥ 
हे स्वर्गका अधिपति इन्द्रदेव ! मेघ च्यातेर हामीलाई पानी दे । खान हुने अन्न हामीलाई दे  
तिमी द्युलोकमा व्याप्त भएर रहेका छौ  हे सत्यका बलले सम्पन्न र ऐश्वर्यले युक्त इन्द्रदेव ! ज्ञान 
प्रदान गर्ने तिमी हामीलाई सर्वोत्कृष्ट ज्ञान प्रदान गर । 

शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 

श्रृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्त वृत्राणि सञ्जितँ धनानाम् ॥२२॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वेभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेनालाई 
विनाश गर्ने, याजकबाट गरिएका स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै 
तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 

सूक्त  ३१ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

शासद्वहिर्दुहितुर्नप्त्य गादिद्वां ग्रतस्य दीधितिं सपर्यन्। 

पिता यत्र दुहितुः सेकमृञ्जन्त्सं शग्म्येन मनसा दधन्वे ॥१॥ 
विद्वान् पुत्रहीन पिताले सामर्थ्यवान् ज्वाइँको सत्कार गरेर छोरीका छोरालाई पुत्रका रूपमा स्वीकार 
गर्दछन् । पिताले पुत्रीलाई विवाहका लागि योग्य बनाएपछि मनले अत्यन्त सुखको अनुभव गर्दछ। 


न जामये तान्वो रिक्थमारैक्चकार गर्भ सनितुर्निधानम्। 

यदी मातरो जनयन्त वहिमन्यः कर्ता सकृतोरन्य न्रन्धन् ॥२॥ 
दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई पैत्रुक सम्पत्तिको अंश दिँदैनन् तापनि उनका पतिलाई नयाँ घरजमका 
लागि योग्य बनाउँछन् । मातापिताले छोरो र छोरी एक समान रूपमा जन्माएका हुन्छन्। तीमध्ये 
एउटा छोरो हुनाले पैतृक कर्म सम्पन्न गर्दछ र अर्की छोरी हुनाले सम्मान र शोभा धारण गरेको 
हुन्छे। 

अगिनर्जसे जुद्वार रेजमानो महस्पुत्राँ अरुषस्य प्रयक्षे । 

महान्गर्भो मह्या जातमेषां मही प्रवृद्धर्यश्वस्य यसै ॥३॥ 
हे अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रदेव ! तिम्रा निम्ति यज्ञ गर्नका लागि ज्वालाले कम्पायमान अग्निदेव आफ्ना 
सन्तान उत्पन्न गर्दछन् । सन्तानरूपी रश्मिको जलरूपी गर्भ महान् छ। औषधिरूपी उत्पत्ति प्नि 
महान् छ । हे इन्द्रदेव ! तिम्रा यज्चका कारण रश्मि महानतातर्फ अग्रसर भएको छ। 


२०५२ 





 रूजुदालूह दलकै कता  डु प्र पमडाहरुका नुकद्रक्ाक कहर कटक एक. ए क चुला 





का प्आालाकार जाकाणएका रजतकणणए काकात्रा्णा । पन 





अभि जैत्रीरसचन्त स्पृधान महि ज्योतिस्तमसो निरजानन् । 

तं जानतीः प्रत्युदायन्नुषासः पतिर्गवामभवदेक इन्द्र ॥४॥ 
सधैँ शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्ने मरुत्हरू युद्ध गरिरहेका इन्द्रदेवसँग सम्बन्धित छन् । उनले महान् 
ज्योतिलाई बाक्लो अन्धकारबाट मुक्त गरे भन्ने कुरो जानेपछि उषाहरू उदाए । यी सबै क्रियाहरूका 
नियन्त्रक केवल इन्द्रदेव नै हुन्। 

वीडौ सतीरभि धीरा अतृन्दन्प्राचाहिन्वन्मनसा सप्त विप्राः । 

विश्वामविन्दन्पथ्यामृतस्य प्रजानन्नित्ता नमसा विवेश ॥५॥ 
बुद्धिमान् र मेधावी सात क्रषिहरूले सुदृढ पर्वतले थुनिराखेका गाई देखे। उँभो लाग्न खोज्ने, 
असल चिन्तनमा लागिरहने, सफा मनले यञ्चको मार्ग केलाउँदै उनीहरूले त्यस रश्मिको बाटो पत्ता 


. लगाए। क्रषिहरूका सबै काम देखेका इन्द्रदेव स्तोत्रसँगै यज्ञमा प्रवेश गरे । 


विदद्यदी सरमा रुग्णमद्रेर्महि पाथः पूव्य सक्रयक्कः । 

अग्र नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवं प्रथमा जानती गात् ॥६॥ 
सरमाले पर्वतजस्तो आकार भएका वृत्रको भत्केको ठाउँ फेला पारेपछि इन्द्रदेवले एउटा सोझो र 
फराकिलो बायो बनाए । राम्रा खुट्टा हुने सरमाले इन्द्रदेवलाई त्यस पथमा लगिन् । असुरहरूले 
२ लुकाएर राखेका गाईको शब्द सुनेर सबैभन्दा पहिले सरमाले इन्द्रदेवसित जाँदा त्यहाँ गाई 

ए  

अगच्छदु विप्रतमः सखीयन्नसूदयत्सुकृते गर्भमद्रिः । 

ससान मर्यो युवभिर्मखस्यन्नरथाभवदङ्गिराः सद्यो अर्चन् ॥७॥ 
गतिलो ज्ञान र उचित कर्म भएका इन्द्रदेव अङ्गिराहरूसित मित्रताको रहर गर्दै पर्वतका नजिकै 
पुगे। पर्वतको आकारमा रहेका असुरले आफ्ना गर्भमा लुकाएका गाई प्रकट गयो । इन्द्रदेवले 
मरुत्हरूका सहायताले युद्ध गरेर शत्रु मारेपछि गाई फेला पारे । त्यसपछि अङ्िराहरूले इन्द्रदेवको 
अर्चना तत्काल प्रारम्भ गरे । म 

सतः सतः प्रतिमान पुरोभूर्विश्वा वेद जनिमा हन्ति शुष्णम्। 

प्रणो दिवः पदवीर्गव्युरर्चन्त्सखा सखाँरमुञ्चन्रिरवद्यात् ॥८॥ 
शुष्णासुरको वध गरेर युद्धमा अगुवाका रूपमा रहँदै सेनाको नेतृत्व गर्ने इन्द्रदेव उत्पन्न भएका सबै 
पदार्थ चिन्दछन् र प्रतिनिधित्व गर्दछन् । यस्तो असल मार्ग अनुसरण गर्ने र गाईका रूपमा द्रव्यको 
आशा गर्ने इन्द्रदेव मित्रका रूपमा पूजनीय हुँदै द्युलोकबाट हामी मित्रहरूका पाप हटाञन् । 

नि गव्यता मनसा सेदुरकैं कृण्वानासो अमृतत्वाय गातुम्। 

इद चित्रु सदन॑ भूर्येषा येन मासाँ असिषासन्नृतेन ॥९॥ 
अङ्गिराका वंशज क्रषिहरू ज्ञान प्राप्तिको आशा गर्दै यज्ञमा प्रवृत्त भए । उनीहरूले यज्ञमा बसेर 
स्तोत्रबाट अमरता प्राप्त गर्ने उपाय गरे। यज्ञ उनीहरूका लागि विशाल स्थान हो। यञज्ञका 
माध्यमबाट उनीहरूले महिनाहरूको विभाजन गरे । 

सम्पश्यमाना अमदन्नभि स्व पयः प्रलस्य रेतसो दुघानाः । 

वि रोदसी अतपदघोष एषां जाते निःष्ठामदधुर्गोधु वीरान् ॥१०॥  
गाई भेटेपछि अङ्गिरा क्रषिले खुसी हुँदै पहिलेको जस्तै तिनीहरूबाट बल प्रदान गर्ने दुध दुहे। 
उनको खुसीको आवाज आकाश र पृथ्वीमा व्याप्त भयो। गाई फेला परेपछि उनले निष्ठापूर्वक 
गाईको रक्षा गर्न वीर पुरुष खटाए । 

स जातेभिर्वुत्रहा सेदु हव्यैरुदुस्रिया असुजान। जदिन्द्रो अर्कै । 

पुजनीय उरूच्यस्मै घृतवद्धर्ती मधु स्वाद्य दुदुह जेन्या गौ ॥११॥ 

पूजनीय र हव्यका लागि योग्य इन्द्रदेवले मरुतृहरूका मद्दतले वृत्रको वध गरे र जलको प्रवाह 
उत्पन्न गरे । घिउ र दुध धारण गर्ने, अत्यन्त सम्मानित र प्रशंसनीय गाईले इन्द्रदेवका लागि मिठो र 
स्वादिलो दुध उपलब्ध गराए । 

पित्रे चिच्चक्रु सदन॑ समस्मै महि त्विषीमत्सुकृतो वि हि ख्यन्। 

विष्कभ्नन्तः स्कम्भनेना जनित्री आसीना उध्वै रभसं वि मिन्वन्॥१२॥ 


. अङ्गिराहरूले सबैको पालनपोषण गर्ने इन्द्रदेवका लागि अत्यन्त राम्रो ठाउँ खोजेर सफा पारेर त्यहीँ 


२०३ 





स्तुति गर्न थाले। असल काममा लागेका अङ्गिराहरूले यस्मा बसेर सबैको उन्नति गराउने 
वेगवान् इन्द्रलाई द्युलोकमा स्थापित गरे  


द्यावापृथिवीबीच स्तम्भका रूपमा अन्तरिक्ष अड्याए र 


मही यदि धिषणा शिश्नथे धात्सद्योवृध विभ्वपैरोदस्योः । 
सबका गिरो यस्मित्ननवद्याः समीचीर्विश्वा इन्द्राय तविषीरनुत्ताः ॥१२॥ 
सबैको हित चिताएर निरन्तर उन्नतिका बाटामा लागेका इन्द्रदेवका लागि असल स्तोत्र गान गरियो । 
द्यावापृथिवीका सबै शक्तिमा नै उनको एकाधिकार स्थापित भयो। 
मह्या ते सख्यं वशिम शक्तीरा वृत्रष्ने नियुतो यन्ति पूर्वीः । 


महि स्तोत्रमव आगन्म सूरेरस्माक सु मघवन्बोधि गोपाः ॥१४॥ 
विनाश गर्ने हे इन्द्रदेव ! हामी मित्रता र अपार शक्ति पाउनका लागि तिमीसित 


वत्रको असुर वि । 
द अनेकौँ अश्व तिमीलाई बोक्नका लागि आउँछन् । हामी स्तोताहरू तिम्रा लागि स्तोत्र 


प्रार्थना गर्दछौँ । अ ८१ 
पुस्याइदिन्छौँ । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! तिमी ज्ञानका रक्षक हौ। हामीलाई दिव्य ज्ञानले प्रेरित 


गरा । 
महि क्षेत्र पुरुश्चन्द्र श्वरथं समैरत् । 
इन्द्रो नुभिरजनद्ीच्चानः साक सूर्यमुषसं गातुमग्निम् ॥१५॥ 
सबै कुरो जान्ने इन्द्रदेवले आफ्ना मित्रहरूका लागि धेरै ठाउँ र अति तेजस्वी धन दान गरे । 
त्यसपछि राम्रा गाई पनि दान गरे । दीप्तिमान् इन्द्रदेवले मरुत्हरूका साथमा सूरय, उषा, अग्नि र 


उनीहरूको मार्ग बनाए । 

अपश्चिदेष विभ्वो३ दमूनाः प्र सध्रीचीरसृजदिश्वश्वन्द्राः । 

मध्वः पुनानाः कविभिः  ॥१६॥ 
शत्रु दमन गराउने इन्द्रदेवले आपसमा सङ्गठित भएर बग्दै सबैलाई सुखी बनाउने जल उत्पन्न गरे।  
अन्न उत्पादक त्यस जलप्रवाहले अग्नि, सूर्य र वायुबाट शोधित एवं पवित्र भएर मधुर सोमरसलाई 


रातदिन प्रेरित गर्दछन् । 
अनु कृष्णे वसुधिती जिहाते उभे सूर्यस्य मंहना यजत्रे । 
परि यत्ते महिमान वृजध्यै सखाय इन्द्र काम्या क्रजिप्याः ॥१७॥ 
हे इन्द्रदेव । सूर्यका शक्तिले अपार वैभव सम्पन्न, महत्त्वपूर्ण बनेका दिन र रातहरू एकले 
अर्कालाई पछ्याउँदै निरन्तर गतिमान छन् । उसै गरीकन सजिलो मार्गमा निरन्तर रूपले प्रवाहित 
भएका मित्र र मरुत्देव शत्रुको विनाश गर्नेका लागि सम्पूर्ण बल तिमीबारै पाउँछन् । 
पतिर्भव वृत्रहन्त्सूनुतानां गिरां विश्वायुवृषभो वयोधाः । 
आ नो गहि सख्बेभिः शिवेभिर्महान्महीभिरूतिभिः सरण्यन् ॥१०५॥ 
हे वृत्र विनाश गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी अविनाशी, चाहिएको कुरो पुन्याइदिने र अन्न प्रदान गर्ने हौ। 
हामीबाट श्रद्धासाथ गरिएको स्तुति ग्रहण गरेर यज्ञको आशा गर्ने हुनाले तिमी महान् छौ। आफ्नो 
महान् र हितकारी रक्षण सामर्थ्यले युक्त तिमी मैत्री भावले युक्त होर र हामीप्रति अनुग्रह गर  
चज्सिनममा सपर्यन्नव्यं कृणोमि सन्यसे पुराजाम् । 
द्वुहो वि याहि बहुला अदेवीः स्वश्व नो मघवन्त्सातये धाः ॥१९॥ 
हे पुरातन र दिव्यपुरुष इन्द्रदेव । नमस्कारको अभिवादनसहित हामी तिम्रो पूजा गर्छौं । तिम्रा लागि 
नयाँ स्तोत्र सम्पादन गर्दछौँ । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! दैवी गुणविहीन द्रोहीलाई हामीबाट यढी 
लैजाञ र हामीलाई काम लाग्ने धन प्रदान गर । 
मिहः पावकाः प्रतता अभूवन्त्स्वस्ति नः पिपृहि पारमासाम् । 
इन्द्र त्वै रथिर पाहि नो रिषो मश्षूमक्ष् कृणुहि गोजितो न ॥२०॥ 
५७००७० पचास परप्ण जल शत शिरका छ। हाम्रो कल्याणका लागि जलाशयलाई 
रि जलल भ पार् । तीव्रगामी र्थले ध्म 
गाईका रूपमा अपार धन वैभव हामीलाई प्रदान पा देक्वारेक । सहसित हम सको जानि 
अदेदिष्ट वृत्रहा गोपतिर्गा अन्तः कृष्णा अरुबैर्धामभिर्गात् । 
प्र सूनुता दिशमान क्रतेन दुरश्च विश्वा अवृणोदप स्वाः ॥२१॥ 
वृत्रको नाश गर्ने र दिव्य शक्ति सङ्गठित गर्ने हे इन्द्रदेव ! हामीलाई सबैभन्दा उपयोगी ज्ञानले 


२०८४ 


१ 
।  
॥  
॥  
० 
कह. नन  .। उ  . ७ 








सम्पन्न गराछ । हामी आफ्ना आन्तरिक शत्रुलाई त्यसको तेजस्वी गर्न 
यज्ञमा हाम्रो हितकारी स्तुति स्वीकार गै दिलाई वकिल पराक्रमले विनाश गर्न सकौँ । 
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमसिमन्भरे नृतमं वाजसातौ। 


धनधान्पर्ले पि तचिसुप्मूतये द् मूतथे समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सञ्जित धनानाम्॥२२॥ 
न् न्न, वेभवशाली, 


 ८ युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
 विनाश गर्ने गत गरेको स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै तिमीलाई 
 आह्वान गर्दछौँ । 

 सूक्त  ३२ 

. क्ष  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

हँ इन्द्र सोम सोमपते पिबेमं माध्यान्दिनं सवनं चारु यत्ते। 


प्रप्रथ्या शिप्रे हरी इह मादयस्व ॥१॥ 
म सोमका स्वामी हे इन्द्रदेव ! मध्य दिनका सवनमा समर्पित गरिएको सोमरस तिमी पान गर । 
 ऐध्वर्यवान् र सोमको आशा गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना दुवे अश्च यहाँ खोलेर उनको मुख भराएर 
।  सन्तुष्टगरारु। 
गवाशिरं मन्धिनमिन्द्र शुक्र पिबा सोम ररिमा ते मदाय। 
ब्रह्माकृता मारुतेना गणेन सजोषा रुद्रैस्तृपदा वृषस्व ॥२॥ 
 हे इन्द्रदेव ! तिमी राम्ररी मन्थन गरेर दुध आदि मिसाएको तेजस्वी सोमरस पान गर । हामी तिम्रो 
। खुसीका लागि सोम प्रदान गर्दछौँ । स्तोता, मरुत्गण र रुद्रसँगै तिमी सोमले सन्तुष्ट होङ र हाम्रा 
मनको रहर पूरा गरा  
क्  यैते शुष्म ये तविषीमवर्धन्रर्चन्त इन्द्र मरुतस्त ओजः । 

माध्यन्दिने सवने वज्नहस्त पिबा रुद्रेभिः सगणः सुशिप्र ॥३॥ 
क हे इन्द्रदेव !। मरुत््गणले राम्रो स्तुति गरेर तिम्रा शत्रुनाशक बल, सैन्यबल, पराक्रम र सामर्थ्यको 
हो बढाउँछन् । वज्जजस्तै हात भएका, शिरमा टोपी लगाएका हे इन्द्रदेव ! रुद्रका पुत्र मरुत्हरूसँगै 
्य तिमी दिउँसो मध्याह्रृको सवनमा सोमपान गर । 
॥. त इन्न्वस्य मधुमद्विविप्र इन्द्रस्य शर्धो मरुतो य आसन् । 
. येभिर्वत्रस्येषितो विवेदामर्मणो मन्यमानस्य मर्म ॥४॥ 
 इन्द्रदेवको सैन्यबल बढाउने मरुत्हरूले उनलाई मिठो बोलीले प्रेरित गरे । मरुत्हरूबाट प्रेरित 
क. भएका इन्द्रदवले भेद जान्नै नसकिने र आफूलाई निके बलियो ठान्ने वृत्रको भेद थाहा पाएर त्यसको 
वध गरे। 

सवरन जुषाणः पिबा सोम शश्चते वीर्याय। 
लो यझैः सरण्युभिरपो अर्णा सिसर्षि ॥५॥ 


 


. हे इन्द्रदेव पनि उपभोग गर्दै शाश्वत बल प्राप्तिका लागि सोमपान 
 ए इन्द्रदेव ! मनुको यञ्चभैँ हाम्रा हतको ७१.  ,. 
गर  हरि नामका अश्वका धनी हे इन्द्रदेव ! यज 

। आङ र हाम्रोहितका लागि जलको वर्षा गराउ । । 

? 


. त्वमपो यद्ध वृत्रै जघन्वाँ अत्याँइव प्रासृजः सर्तवाजौ । 
या शयानमिन्द्र चरता वधेन वव्रिवाँसं परि देवीरदेवम् ॥६॥ बज 
. हे इन्द्रदेव । अन्तरिक्षको पानी रोकेर प्रकाशविहीन अवस्थामा सुतेका वृत्रलाई तिमीले वज्र प्रहार 
गरेर मात्यौ । उसले रोकेर राखेको जलराशि अश्चव ७०००००७०००० । 
वृद्धमिन्द्रै बृहन्तमृष्वमज 

यस्म प्रिये ममतुर्यजियस्य न रोदसी महिमानं ममाते ॥७॥ त 
यजमा समर्पित हव्यरूपी आहारा, पाएर जागृत हुने महान्, दै अति ठूला, अजर, सधैं तन्नेरी रहने 
इन्द्रदेवलाई हामी नियमपूर्वक पूजा गर्दछौँ । यजनका लागि योग्य इन्द्रदेवको महिमा द्यावापृथिवीले 
पनि मापन गर्न सक्दैनन् । 






२०५ 








 


इन्द्रस्य कर्म सुकृता पुरूणि व्रतानि देवा न मिनन्ति विश्वे। 

दाधार यः पुथिवीं द्यामुतेमाँ जजान सूर्यमुषसं सुदंसाः ॥५॥ 
पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोक धारण गर्ने, उषा एवं सूर्यदेव उत्पन्न गर्ने र महान् पराक्रमी इन्द्रदेवका 
असल कार्य र नियम सम्पूर्ण देवशक्तिहरू एकत्र भए पनि रोक्न सक्दैनन् । 

अद्रोध सत्यं तव तन्महित्व सद्यो यज्जातो अपिबो ह सोमम्। 

न द्याव इन्द्र तवसस्त ओजो नाहा न मासाः शरदो वरन्त ॥९॥ 
हे शत्रुतारहित इन्द्रदेव । तिम्रो महिमा नै वास्तविक छ। किनभने तिमी प्रकट भएर नै सोमपान 
गर्दछौ । तिमी अत्यन्त बलशाली छौ । स्वर्ग आदि लोक, दिन, महिना र वर्षहरू पनि तिम्रा तेजको 
सामना गर्न सक्दैनन् । 

त्वं सद्यो अपिबो जात इन्द्र मदाय सोम परमे व्योमन्। 

यद्ध द्यावापृथिवी आविवेशीरथाभवः पूर्व्यः कारुधाया ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले उत्पन्न हुनासाथ तुरुन्तै परम आकाशमा रहेर खुसी पाउनका लागि सोमपान 
गरेका थियौ । जब तिमी पृथ्वी र द्युलोकमा व्यापक रूपले विस्तारित भयौ अनि सबै याजकहरूले 
नै मनको रहर पूरा गरे । 

अहन्नहिँ परिशयानमर्ण ओजायमानं तुविजात तव्यान्। 

न ते महित्वमनु भूदध द्यौर्यदन्यया स्फिग्याड क्षमवस्थाः ॥११॥ 
हे महान् पराक्रमी इन्द्रदेव ! तिमी विभिन्न लोकमा समस्त पदार्थ उब्जाउँछौ । तिमीले जल थुनेर 
सुतेको अहि नामका असुरलाई मात्यौ। तिमीले पृथ्वीको सिँचाइ र सह्यार गयौ । तिम्रो महिमाको 
समानता द्युलोक वा अरू कसैले पनि गर्न सकेन । 

यञ्ञो हि त इन्द्र वर्धनो भृदुत प्रियः सुतसोमो मियेधः । । 

यज्चेन यञ्चमव यञियः सन्यजस्ते वज्जमहिहत्य आवत्॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । हाम्रा यञ्जले तिमीलाई बलियो पार्दछ। यज्ञ आदि कार्यमा पेलेर तयार गरेको सोम 
तिमीलाई ज्यादै मन पर्दछ । यजन योग्य हाम्रा यञ्चमा आञ र संरक्षित गर । 

यञ्चेनेन्द्रमवसा चक्रे अर्वागैन॑ सुम्नाय नव्यसे ववृत्याम् । 

यः स्तोमेभिर्वावृधे पूवर्यभिर्यो मध्यमेभिरुत नूतनेभिः ॥१३॥ 
इन्द्रदेव पुराना, मध्यकालका र नयाँ स्तोत्रले बलिया भएका छन्। उनलाई स्तोताहरू संरक्षण 


प्राप्तिका लागि यज्ञका नजिक ल्याञन् । हामी पनि नौला साधन र सुख पाउन इन्द्रदेवलाई आह्वान 
गरौँ । 


विवेष यन्मा धिषणा जजान स्तवै पुरा पार्यादिन्द्रमद्दः । 

अंहसो यत्र पीपरद्यथा नो नावेव यान्तमुभये हवन्ते ॥१४॥ 
हाम्रा मनमा इन्द्रदेवको स्तुति गर्ने रहर लागेका, बेला हामी स्तुति गर्दछौँ। हामी दाढा रहेका 
अमङ्गलकारी दिनभन्दा पहिले नै स्तुति गर्दछौँ । त्यसो भएपछि इन्द्रदेवले हामीलाई दुःखबाट मुक्ति 
दिनेछन् । डुङ्गा चलाउनेलाई नदीका दुवै किनारका मानिसले बोलाएभैँ हाम्रा माता र पिता दुवै 
पक्षका मानिसले इन्द्रदेवलाई बोलाउँछन् । 

आपूर्णो अस्य कलश स्वाहा सेक्तेव कोशं सिसिचे पिबध्यै । 

समु प्रिया आववृत्रन्मदाय प्रदक्षिणिदभि सोमास इन्द्रम् ॥१५॥ ९ 
सोमरसले भरिएको कलश इन्द्रदेवकै लागि हो । खेतीवालले खेत सिँचाइ गरेझैँ हामी इन्द्रदेवलाई 
स्वाहाको ध्वनिका साथ सोमरसले सिँचाइ गर्दछौँ । प्रिय सोम इन्द्रदेवको मन आनन्दित गराउनका 
लागि प्रदक्षिणा गर्दै उनका नजिकै पुगोस् । 

न त्वा गभीरः पुरुहूत सिन्धुनाद्रयः परि षन्तो वरन्त । 

इत्था सखिभ्य इषितो यदिन्द्रा दृढह चिदरुजो गव्यमूर्वम् ॥१६॥ 


 धेरैले बोलाउने हे इन्द्रदेव । मित्रबाट प्रेरति भएर तिमीले रश्मिसमूह लुकाउने बलियो मेघ 
 भत्कायौ । गहिरो समुद्र र चारैतिर फैलिएका पर्वतले तिमीलाई रोक्न सकेनन् । 


२०६ 








शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ। 
शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु ध्नन्त वृत्राणि सञ्जितं धनानाम् ॥१७॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकले गरेका स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै तिम्रो 
आह्वान गर्दछौँ । 
सूक्त२२ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  नदी इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 
प्र पर्वतानामुशती उपस्थादश्वेदव विषिते हासमाने । 
गावेव शुभ्रे मातरा रिहाणे विपाट्छुतुद्री पयसा जवेते ॥१॥ 
बन्धनबाट फुक्का भएर खुसीले कराउँदै कुद्ने दुई घोडी अथवा लैना बाछा भेट्न कुदेका दुई वय 
माउ गाईजस्ता विपाट् र शुतुद्रि नामका नदीहरू पर्वतका फेदीबाट निस्केर समुद्रलाई भेट्ने 
आशाका साथ तीव्र वेगले बगिरहेका छन् । 


इन्द्रेषिते प्रसवं भिक्षमाणे अच्छा समुद्र रथ्येव याथः । 
समाराणे ञर्मिभिः पिन्वमाने अन्या वामन्यामप्येति शुभ्रे ॥२॥ 
हे नदी हो । तिमीहरू दुवै इन्द्रबाट प्रेरिति भएर उपयुक्त किसिमले अनुकूल दिशातर्फ प्रवाहमान 
होओ । हे उजिल्याउनेहरू हो ! आफ्ना तरङ्गले सबैलाई सुखी बनाउँदै तिमीहरू दुवै खाद्यान्न उत्पन्न 
गर्न सक्षम होओ । दुई वय रथीभैँ समुद्रतिर यात्रा गर । 
अच्छा सिन्धु मातृतमामयासं विपाशमुवीँ सुभगामगन्म । 
वत्समिव मातरा संरिहाणे समान योनिमनु सञ्चरन्ती ॥२॥ 
हामी आमाजस्तै स्नेह प्रदान गर्ने शुतुद्रि नदीछेउ गयौँ र मनग्गे ऐश्वर्यराशिले सम्पन्न विपाशा नदीका 
छेउ गयौँ । बाछालाई माया गर्ने गाईजस्ता ती नदीहरू एउटै समुद्रलाई लक्षित स्थान बनाएर निरन्तर 
रूपमा बग्दै जाँदै छन् भन्ने कुरो विश्वामित्र ग्रषिले भने । 
॥ एना व्य पयसा पिन्वमाना अनु योनि ॥२७ ०७१५ त॑ चरन्तीः । 
न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः कियुर्विप्रो नच्यो जीहवीति ॥४॥ 
जलको प्रवाहले सबैको तिर्खा मेटाउँदै, देवताहरूबाट स्थापित स्थानतिर बग्दै गइरहेका निरन्तर 
प्रवाहमान नदीहरू आफ्ना प्रयासमा कहिल्यै थाकेर बस्दैनन् । किन विश्वामित्र ब्राह्चणले तिनको 
स्तुति गरिरहेका होलान् ? 
रमध्वं मे वचसे सोम्याय क्रतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । 
प्र सिन्धुमच्छा बृहती मनीषावस्युरढदे कुशिकस्य सूनुः ॥५॥ 
हे जलले सम्पन्न नदीहरू हो  हाम्रा मधुर र नम्र वचन सुनेर आफ्नो गति एक क्षणका लागि रोक । 
हामी कुशिकका पुत्रहरू आफ्नो रक्षाका लागि तिमीहरूजस्ता नदीलाई धेरै किसिमले महान् स्तुति 
गरेर सम्मान गर्दछौं । 
इनदो अस्मा आदत छरास्तम पकन याम उम,  
नयत्स वय प्रसव या  ॥५॥। 
हे विश्वामित्र । वज्जधारी इन्द्रदेवले हामीलाई खनेर निकालेका हुन् । नदीको प्रवाह रोक्ने वृत्रलाई 
उनले मारिदिए । सबैका प्रेरक, उत्तम हात भएका र दीप्तिमान् इन्द्रदेवले हामीलाई अघि सर्नका 
लागि प्रेरित गरे । उनकै आज्ञाअनुसार हामी जलले पूर्ण भएर बगेका छौँ । 
प्रवाच्यं शश्वधा वीर्यपन्तदिन्द्रस्य कर्म यदहिं विवृश्वत्। 


वि वज्रेण परिषदो जघानायन्नापो ञयनमिच्छमानाः ॥७॥ त 
इन्द्रदेवले अहि नामका असुरलाई मारे । उनका त्यो पराक्रमी कर्म सधैँका लागि वर्णन गर्न योग्य 


छ। इन्द्रदेवले आफ्ना चारैतिर रहेका असुरहरू मारेपछि पानीको प्रवाह समुद्रलाई भेट्ने रहर गर्दै 
बगेको हो। 

एएतद्वचो जरितर्मापि मृष्ठा आ यत्ते घोषानुत्तरा युगानि । 

क्थेषु कारो प्रति नो जुषस्व मा नोनि कः पुरुषत्रा नमस्ते ॥८॥ 
हे स्तोता  तिमीले आफ्ना स्तुतिको भनाइ कहिल्यै नबिर्स। आउँदा समयमा यज्ञमा यस्तै वचन 


२०७ 










 परै क 


पा... आह उलरलाहव गिर 


भक 


उद्घोषण गरेर हाम्रो सेवा गर्नु । तिमीलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । मानिसले सम्पन्न गरेका कार्यलाई 
कहिल्यै हेला नगर्नू । 
ओ षु स्वसारः कारवे शृणोत ययौ वो दूरादनसा रथेन । 
नि पू नमध्वं भवता सुपारा अधोअक्षाः सिन्धवः स्रोत्याभि ॥९॥ लि 
हे दिदीबहिनीजस्ता नदीहरू हो ! हाम्रो स्तुति राम्ररी सुन । तिमीहरूका नजिक हामी धेरै यढादेखि 
रथ र गाडा लिएर आएका छौँ। तिमीहरू आफ्ना प्रवाहसँगै झुकिदेओ र रथको धुराभन्दा तलै 
रहिदेओ । त्यसो भएपछि हामी सुबिस्तासाथ तर्न सक्नेछौँ । 
आते कारो शृणवामा वचांसि ययाथ दूरादनसा रथेन । 
नि ते नंसै पीप्यानेव योषा मर्यायेव कन्या शश्वचै ते ॥१०॥ 
है स्तोता ! हामी नदीहरू तिम्रो स्तुति सुन्दछौँ । त्यसैले सन्तानलाई दुध चुसाउन आमा भझुकेभैँ 
अथवा पतिका लागि पली झुकिदिएझैँ लागि हामी पनि झुकेका छौँ। 
यदङ्ग त्वा भरताः सन्तरेयुर्गव्यन्प्राम इषित इन्द्रजूतः । 
अर्षादह प्रसवः सर्गतक्त आ वो वृणे सुमतिं यजियानाम् ॥११॥ 
हे नदीहरू हो । पालनपोषण गर्ने पुरुषले तिमीहरूलाई पार गर्न खोज्दा ती मानिसका  
झन्द्रदेवको प्रेरणा र तिमीहरूको कृपा होस् र पार गर्न सक्षून्। तिमीहरू यजन योग्य छौ । हामी 
दिनहुँ तिमीहरूका वेगवान् जलप्रवाहलाई राम्ररी स्तुति गर्दछौँ । म 
अतारिषुर्भता गव्यवः समभक्त विप्रः सुमतिं नदीनाम्। 
प्र पिन्वध्वमिषयन्तीः सुराधा आ वक्षणाः पृणध्वं यात शीभम् ॥१२॥ 
हे नदीहरू हो । भरणपोषणको लक्ष्य लिएर तिमीहरूलाई तरेर जान चाहने सबै पार लागे। 
जानीहरूले तिमीहरूका लागि उत्तम स्तुति अभिव्यक्त गरे । तिमीहरू अन्नदाता र उत्तम ऐश्वर्यले 
सम्पन्न भएर कुलोनहर पानीले परिपूर्ण गर र छिटो गतिमा जाओ । 
उद्द ञर्मि शम्या हन्त्वापो याक्त्राणि मुञ्चत । 
मादुष्कृतौ व्येनसाघ्न्यौ शुनमारताम् ॥१३॥ 
हे नदीहरू हो ! तिमीहरूका छाल रथका धुरामै ठोकिइरहन् । हे दुष्कर्मरहित, पापरहित, अनिन्दित 
नदीहरू हो  तिमीहरूलाई कुनै बाधा नहोस्  
सूक्त  ३४ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इन्द्र पूर्भिदातिरद्दासमकेरविंदद्वसुर्दयमानो वि शत्रुन् । 
ब्रह्जूतस्तन्वा वावृधानो भूरिदात्र आपृणद्रोदसी उभे ॥१॥ 
शत्रुका किल्ला ध्वस्त गर्ने महिमाशाली, धनवान् इन्द्रदेवले आफ्नै तेजले शत्रुलाई मारेर भस्म 
गराए । स्तुतिले प्रेरित र शरीरले दरिलो हुँदै विभिन्न अस्त्र धारण गर्ने इन्द्रदेवले द्यावा र पृथिवी 
दुवैलाई पूर्ण गराए । 
मखस्य ते तविषस्य प्र जूतिमियर्मि वाचममृताय भूषन्। 
इन्द्र क्षितीनामसि मानुषीणां विशां दैवीनामुत पूर्वयावा ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी पूजनीय र बलशाली छौ । तिमीलाई विभूषित गर्दै हामी अमरत्व प्राप्तिका लागि 
प्रेरक स्तोत्रको उच्चारण गर्दछौँ । हामी मानिस र देवताहरूका लागि तिमी अगुवा भइदेङ । 
इन्द्रो वृत्रमवृणोच्छर्धनीतिः प्र मायिनाममिनाद्र्पणीति । 
अहन्व्यंसमुशधग्वनेष्वाविर्धेना अकृणोद्राम्याणाम् ॥३॥ 
नीतिमा कुशल इन्द्रदेवले वृत्रासुरलाई रोके । कार्यकुशल इन्द्रदेवले शत्रुको वध गर्ने इच्छा गरेर 
मायावी असुरहरू मारे । उनले वनमा लुकेको काँधविनाका असुरलाई नष्ट गरेर अन्धकारमा 
लुकाइएका गाई प्रकट गरे । 
इन्द्रः स्वर्षा जनयन्नहानि जिगायोशिग्भिः पृतना अभिष्टि । 
प्रारोचयन्मनवे केतुमद्वामविन्दज्न्योतिर्बहते रणाय ॥४॥ 
स्वर्गका सुखका निम्ति प्रेरणा दिने इन्द्रदेवले दिन उत्पन्न गरेर युद्धको रहर गर्ने मरुतृहरूसँग शतु 
सेना पराजित गरे । त्यसपछि मानिसका लागि दिनको सूचना दिने सूर्यदेव प्रकट गरे। उनले महान 
युद्धमा विजय प्राप्त गर्ने दिव्य ज्योति प्राप्त गरे । 














रप 





इन्द्रस्तुजो बर्ठणा आ विवेश नृवद्दधानो नर्या पुरूणि । 

अचेतयद्धिय इमा जरित्रे प्रेम वर्णमतिरच्छुक्रमासाम् ॥५॥ 
अनन्त सामर्थ्य धारण गरेर नेतृत्व गर्ने इन्द्रदेवले अवरोध उत्पन्न गर्ने शत्रुपक्षका सेनाका बीचमा 
पसेर छित्नभित्र गराए । उनले स्तुति गर्नेहरूका लागि उषालाई चेतन्य गराए र उनका स्वच्छ वर्णको 
दीप्ति बढाइदिए। 

महो महानि पनयन्त्यस्येन्द्रस्य कर्म सुकृता पुरूणि । 

वृजनेन वृजिनान्त्सं पिपेष मायाभिर्दस्यूँरभिभूत्योजाः ॥६॥ 
स्तोताहरू महान् पराक्रमी इन्द्रदेवका असल कर्मको गुणगान गर्दछन् । इन्द्रदेव आफ्ना सामर्थ्यले 
शत्रु परास्त गर्दछन् । उनले आफ्नै बलले मायाद्वारा बलवान् दस्युलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरे । 


युधेन्द्रो मह्वा वरिवश्वकार देवेभ्यः सत्पतिश्वर्षणिप्राः । 

विवस्वतः सदने अस्य तानि विप्रा उक्थेभिः कवयो गृणन्ति ॥७॥ 
देववृत्तिका प्रणेता, अधिपति र मानिसलाई शक्ति प्रदान गरेर उनीहरूको रहर पूरा गराउने इन्द्रदेवले 
आफ्नै महत्त्वले युद्धमा शत्रु परास्त गरे । उनको धन लिएर स्तोतालाई दिए । बुद्धिमान् स्तोताहरू 
यजमानका घरमा इन्द्रदेवका त्यस असल कामको चर्चा र प्रशंसा गर्दछन्  


सत्रासाहँ वरेण्यं सहोदाँ ससवांसं स्वरपश्च देवीः । 

ससान यः पृथिवी द्याठुमेमामिन्द्रै मदन्त्यनु धीरणासः ॥०॥ त 
स्तोताहरू शत्रुविजेता, स्वीकार्य, बलप्रदाता, स्वर्गीय सुख र दीप्तिमान् जलका अधिपति 
इन्द्रदेवलाई उत्तम स्तुतिले प्रार्थना गर्दछन् । उनैले द्युलोक र पृथिवीलोकलाई आफ्ना ऐश्वर्यका 
बलमा अड्याएका छन् ।  

ससानात्याँ उत सूर्य ससानेन्द्रः ससाँन पुरुभोजसं गाम्। 
हिरण्ययमुत भोग ससान हत्वी दस्यूतराय वर्णमावत् ॥९॥ 
इन्द्रदेवले अत्य नामको उडुवा घोडा दान गरे  सूर्य र पर्याप्त भोजन प्रदान गर्ने गाई दान गरे । 
सुनौलो अलङ्कार र भोज्य पदार्थ दान गरे । दस्युलाई मारेर आर्यको रक्षा गरे । 

इन्द्र ओषधीरसनोदहानि वनस्पतीरसनोदन्तरिक्षम्। 

बिभेद वल नुनुदे विवाचो३ थाभवद्दमिताभिक्रतूनाम् ॥१०॥ 
इन्द्रदेवले प्राणीको कल्याणका लागि औषधि प्रदान गरेका छन्, दिनको उज्यालो दान गरेका छन्, 
वनस्पति र अन्तरिक्ष प्रदान गरेका छन्। उनले वल नामका असुरलाई गिँडे, प्रतिवादीलाई पर 
पुन्याए र युद्धका अगाडि उभिएका शत्रु दमन गरेका छन् । 

शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 

श्रुण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तँ वृत्राणि सञ्जितं धनानाम् ॥२२॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकहरूले गरेको स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै तिम्रो 
आह्वान गर्दछौँ । 

सुक्त  ३५ 
क्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र। छन्द  त्रिष्टुप्। 

तिष्ठा हरी रथ आ युज्यमाना याहि वायुर्न नियुतो नो अच्छ। 

पिबास्यन्धो अभिसृष्ये अस्मै इन्द्र स्वाहा ररिमा ते मदाय॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! वायुको नियुत नामको अश्व नारेको जस्तँ तिम्रो हरि नामको अश्च नारेका रथमा बसेर 
हामीकहाँ आङ । हामीले प्रदान गरेको हविष्यात्ररूपी सोमरस पान गर । तिमीलाई खुसी पार्न हामी 
स्वाहाका साथ सोमरस प्रदान गर्दछौँ । 

उपाजिरा पुरुहूताय सप्ती हरी रथस्य धूर्ष्वा युनज्मि । 

द्रवद्यथा सम्भूत विश्वतश्चिदुपेम यज्ञमा वहात इन्द्रम्॥२॥ 
अनेकौँले बोलाउने गरेका इन्द्रदेवको आगमन चाँडै होस् भनेर रथका अघिल्ला भागमा दुई वटा 
अश्च नारिएका हुन्छन् । ती अश्वले जतासुकैबाट इन्द्रदेवलाई सबै किसिमका साधनले सम्पन्न यस 

देवयज्ञमा तुरुन्तै ल्याङन्। 
२८९ 





।। फक 





उपो नयस्व वृषणा तपुष्पोतेमव त्वं वृषभ स्वधावः । 

ग्रसेतामश्चा वि मुचेह शोणा दिवेदिवे सदृशीरद्धि धानाः ॥३॥ । 
हे खोजेको कुरो पुन्याइदिने र अन्नका धनी इन्द्रदेव । तिमी बलवान् एवं शत्रुबाट रक्षा गर्ने अश्चलाई 
नजिकै लिएर आङ र यजमानको रक्षा गर। तिम्रा राता अश्वले यहाँ आहार खान सकून् 
खोल । तिमी दिनहुँ असल हविष्यान् ग्रहण गर । 


कन् भनेर 
त्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनिज्म हरी सखाया सधमाद आश्ू। 

स्थिरं रथं सुखमिन्द्राधितिष्ठन्प्राजानन्विद्दाँ उप याहि सोमम् ॥४॥ 

हे इन्द्रदेव । मन्त्रले नारिने, युद्धमा कोर्ति सम्पन्न, 


मित्रभाव सम्पन्न, हरि नामका दुवै अश्वलाई हामी 
मन्त्रले नै योजित गर्दछौँ । हे इन्द्रदेव । बलियो र 


सुखदायी रथमा बसेर सोमयज्ञका नजिक आर 

तिमी सबै खालका यञ्चका विषयमा जान्ने विद्वान् हौ । 

मा ते हरी वृषणा वीतपृष्ठा नि रीरमन्यजमानासो अन्ये। 

अत्यायाहि शश्वतो वय तेरं सुतेभिः कृणवाम सोमैः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा बलवान् र खुन्दर पिठ्युँ भएका हरि नामका अश्वलाई अन्य यजमानले पनि 
सन्तुष्ट गराखन्। हामी पेलेर तयार गरेको सोमरसले तिमीलाई राम्ररी सन्तुष्ट गराउँछौं । तिमी अरू 
सबै यजमानहरूलाई छोडेर हामीकहाँ आङ । 

तवायं सोमस्त्वमेह्वार्वाङ् शश्चत्तम सुमना अस्य पाहि। 
अस्पिन्यञ्चे बर्हिष्या निषद्या 
हे इन्द्रदेव । यो सोमरस तिम्रै लागि 


कृता धाना अत्तवे ते हरिभ्याम्। 
तदोकसे पुरुशाकाय वृष्णे मरुत्वते ठुभ्यं राता हवीषि ॥७॥ 

हे इन्द्रदेव ! आसन ओछ्याएर सोमरस तयार पारेका छौँ । तिम्रा दुवै अश्वले 
खाने दाना तयार छ। यो यज्ञ तिम्रै निवासस्थान हो। तिमी साम 


थ्यवान्, खोजेको कुरो पुन्याइदिने र 
हवि दिएका छौँ। 
इमं नर पर्वतास्तुभ्यमापः समिन्द्र 


न्द्र गोभिर्मधुमन्तमक्रन्। 
तस्यागत्या सुमना क्रष्व पाहि 
हे इन्द्रदेव 


प्रजानन्विद्वान्पथ्या३ अनु स्वा ॥प॥ 
। क्रत्विकहरूले तिम्रा लागि ढुङ्गाले पेलेर निकालेको 
गरेका छन् 


 जल मिसाएको सोमरस तयार 
। दुध मिसाएर त्यसलाई अझै स्वादिलो पारेका 
इन्द्रदेव । हाम्रो 


रिका छन्। हे सबै कुरो जानेका विद्वान् 
स्तुति बुझेर असल मनले सोमपान गर 
याँ आभजो मरुत इन्द्र सोमे ये त्वामवर्धन्नभवन्गणस्ते। 
तेभिरेत॑ सजोषा वावशानोउग्ने पिब जिह्वया सोममिन्द्र ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले सोमयागमा सम्मानित गरेका मरुत्हरूले तिमीलाई बलियो बनाउँछन् । 
तिनीहरू र तिम्रो सहायता गर्ने अरू सबैसँग सोमको 
गर् । 


। अभिलाषा गर्दै अग्निरूपी जिब्राले सोम पान 
इन्द्र पिब स्वधया 


चित्सुतस्याग्नेर्वा पाहि जिल्कया यजत्र । 
अध्वर्योर्वा प्रयत शक्र कस्ताद्धोतुर्वा यज् हविषो जुषस्व ॥१०॥ 
हे यज्ञ गरिने इन्द्रदेव । पेलेर तयार पारेको सोमरस आफ्नै पराक्रमले अथवा अग्निरूपी जिब्राले 
पान गर । अध्वर्युका हातले दिएर पान गर अथवा 
सेवन गर । 


हौताले हव्य आदि युक्त गरेर दिएको यज्ञको 


समत्सु घ्नन्त वृत्राणि सञ्जित घनानाम् ॥११। 
सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकहरूले गरेको स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव । हामी आ श्रयको कामना गर्दै तिम्री 
आह्वान गर्दछौँ । 


२५० 





सूक्त  ३६  
ग्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इमामू पु प्रभृति सातये धाः शश्वच्छश्वदूतिभिर्यादमानः । 
सुतेसुते वावृधे वर्धनेभिर्य कर्मभिर्महद्धि सुश्रुतो भूत् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! सधैँ संरक्षण सामर्थ्यले युक्त रहेर हामीले गरेका स्तुति सुन र हविष्यात्रका रूपमा 
चढाइएको सोम ग्रहण गर। तिमी महान् कार्यले प्रसिद्ध भएका छौ । तिमी प्रत्येक सोमसवनमा 
पुष्टिदायकं हव्य आदिले सशक्त हुने गर्दछौ । 


इन्द्राय सोमा प्रदिवो विदाना त्रभुर्यभिर्वृषपर्वा विहायाः । 

प्रयम्यमानान्प्रति पु गृभायेन्द्र पिब वृषधूतस्य वृष्णः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । हामी द्युलोकबाट तिम्रा लागि सोम प्राप्त गर्दछौँ । त्यो पिएर तिमी बलिष्ठ, सुदृढ, 
महान् र दीप्तिमान् हुन्छौ । हे इन्द्रदेव ! तिमी शत्रु तर्साउने र बल प्रदान गर्ने हुनाले ढुङ्गाले राम्रोसँग 
पेलेर तयार गरेको सोम पान गर । 


पिबा वर्धस्व तव घा सुतास इन्द्र सोमासः प्रथमा उतेमे। 
यथापिबः पुव्याँ इन्द्रसोमाँ एवा पाहि पन्यो अद्या नवीयान् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमपान गरेर बलिया होङ । तिम्रा लागि पुरानो र नयाँ सोम पेलेर तयार गरेका छौँ । हे 
स्तुत्य इन्द्रदेव ! तिमीले पहिले जसरी सोमपान गरेका थियौ उसरी नै आज यो नयाँ सोम पनि पान 
गर।  
महाँ अमत्रो वृजने विरण्यु१ग्र शवः पत्यते धृष्ण्वोजः । 
नाह विव्याच पृथिवी चनैन॑ यत्सोमासो हर्यश्वममन्दन् ॥४॥ 
इन्द्रदेव महान् छन्, शत्रुलाई परास्त गर्ने खालका छन् र अत्यन्त बलवान् छन् । यिनको भयानक 
बल र ओज सर्वत्र विस्तृत हुन्छ। सोम पिएर सन्तुष्ट भएपछि पृथ्वी र द्युलोकले पनि यिनलाई 
थाम्न सक्दैनन् । 
महाँ उग्रो वावृधे वीर्याय समाचक्रे वृषभः काव्येन। 
इन्द्रो भगो वाजदा अस्य गावः प्र जायन्ते दक्षिणा अस्य पूर्वीः ॥५॥ 
अत्यन्त बलवान् र पराक्रमी इन्द्रदेव शौर्ययुक्त ठूला कार्यका लागि प्रसिद्ध छन्। खोजेको कुरो 
प्रदान गर्ने र ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेवलाई उत्तम स्तुतिले प्रार्थना गर्दछौँ। यिनका दिव्य रश्मिले पोषण 
प्रदान गर्दछ । यिनका दान आदि कर्म पनि अति प्रसिद्ध छन् । 
प्र यस्सिन्धवः प्रसवं यथायन्नापः समुद्र रथ्येव जग्मु। 
अतश्रिदिन्द्र सदसो वरीयान्यदीं सोमः पृणति दुग्धो अंशु ॥६॥ 
मनका रहरले सारा नदीहरू दूरदेशका समुद्रमा पुगेर मिसिन्छन्। तिनको जल रथभौँ समुद्रतिर 
कुदिरहेको हुन्छ। त्यसै गरीकन दुध मिसाइएको अलिकति सोमरसले नै महान् इन्द्रदेवलाई पूर्ण 
सन्तुष्ट गराउँछ । त्यसले सन्तुष्ट भएपछि स्वर्गभन्दा पनि अधिक श्रेष्ठ र महान् हुन्छन् । 
समुद्रेण सिन्धवो यादमाना इन्द्राय सोम सुषुतं भरन्तः । 
अंशु दुहन्ति हस्तिनो भरित्रैर्मध्वः बत्ति पवित्रैः ॥७॥ 
समुद्र भेट्ने रहर भएका नदीहरूले समुद्रलाई नै खँदिलो बनाएभैँ अध्वर्युहरू ढुङ्गा लिएका हातले 
इन्द्रदेवका लागि सोमरस पेलेर तयार गर्दछन् । आफ्नै पाखुरीले सोमका लहरा दोहन गर्दछन् र 
एउटै धारो लगाएर चाल्नीले सोमरस छान्दछन्। 
हृदाइव कुक्षयः सोमधानाः समीं विव्याच सवना पुरूणि। 
अन्ना यदिन्द्रः प्रथमा व्याश वूत्रै जघन्वौं अवृणीत सोमम् ॥८॥ 
इन्द्रदेवको पेट पनि तालजत्तिकै फराकिलो छ। यिनलाई अनेकौँ सोमयञ्ञहरूले सन्तुष्ट गराउँछन् । 
इन्द्रदेवले सबैभन्दा पहिले सोमरसरूपी हविष्यात्न भक्षण गरे, त्यसपछि वृत्र मारेर अन्य 
देवताहरूका लागि सोम ग्रहण गरे । 
आतू भर माक्रेतप्परि ष्ठाडिद्मा हि त्वा वसुपतिं वसूनाम्। 
यत्ते माहिन तद्धर्यश्व प्र यन्धि ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई चाँडै अपार धन र वैभव प्रदान गर । धनको दान गर्नमा तिमीलाई कसले 


२९१ 





जनजिवन 
काला पएणाका ०, हात 
हा क ५ ६ क पित ति जिसी 


रोक्न सक्छ र ? तिमीलाई धेरै धनका अधिपतिका रूपमा हामीले चिनेका छौँ। हे हरि नामका 
अश्चका स्वामा इन्द्रदेव । हामीलाई काम लाग्ने जेजस्तो धन तिमीसित छ, त्यो हामीलाई प्रदान 


गर् । 
अस्मै प्र यन्धि मघवन्नृजीषिन्रिन्द्र रायो विश्ववारस्य भूरेः । 
अस्मे शत शरदो जीवसे धा अस्मे वीराञ्छश्चत इन्द्र शिप्रिन्॥१०॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! तिमी उदार भावनाका छौ । सबैले रुचाउने खालको प्रशस्त धन र ऐश्वर्य 
हामीलाई तिमी प्रदान गर । हे राम्रो येपी लगाउने इन्द्रदेव ! हामीलाई बाँच्नका लागि सय वर्षको 
आयु प्रदान गर र धेरै वीर पुत्रहरू प्रदान गर । 
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 
श्रुण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वुत्राणि सञ्जितं धनानाम् ॥२२॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकले गरेको स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ । 
सूक्त  ३७ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
छिन वार्त्रहत्याय शवसे पृतनाषद्याय च । इन्द्र त्वा वर्तयामसि ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृत्र नामको असुर मार्नका लागि र शत्रुको सेना पराजित गर्नका लागि शक्ति पाउँ भन्ने 
निवेदन तिमीसित हामी गर्दछौँ । 
अर्वाचीनं सु ते मन उत चक्कु शतक्रतो । इन्द्र कृण्वन्तु वाघतः ॥२॥ 
सयौँ अश्वमेध आदि यञ्च पूरा गरिसकेका हे इन्द्रदेव ! स्तोताले स्तुति गर्दै तिम्रो प्रसन्नता, अनुग्रह र 
 कृपादृष्टि हामीतिर प्रेरित गरून् । 
नामानि ते शतक्रतो विश्वाभिर्गीर्भिरीमहे । इन्द्राभिमातिषाह्ये ॥३॥  
अभिमानी शत्रु पराजित गर्ने, सयाँ असल कर्म गरेका हे इन्द्रदेव ! युद्धमा हामी सम्पूर्ण स्तुति र 
सूक्तबाट तिम्रो यश एवं वैभवको बयान गर्दछौँ । 
पुरुष्टुतस्य धामभिः शतेन महयामसि । इन्द्रस्य चर्षणीधृतः ॥४॥ 
 धेरैले स्तुति गरेका, महान् तेजस्वी, मानिसहरूलाई पालनपोषण गर्ने इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति 


 गर्दछौँ । 

इन्द्र वृत्राय हन्तवे पुरुहृतमुप ब्रुवे । भरेषु वाजसातये ॥५॥ 
 ०३ धेरैले बोलाइरहन्छन्, उनै वृत्रको वध गर्ने इन्द्रदेवलाई हामी भरणपोषणका लागि 
लाउँछौँ । 

वाजेषु सासहिर्भव त्वामीमहे शतक्रतो । इन्द्र वुत्राय हन्तवे ॥६॥ 
हे सयौँ यञ्च गर्ने इन्द्रदेव ! शत्रुलाई युद्धमा विनाश गर्ने तिमीसित हामीहरू वृत्रको विनाशका लागि 
प्रार्थना गर्दछौँ । 

द्युम्नेषु पुतनाज्ये पृत्यसतुर्षु श्रवः सु च । इन्द्र साक्ष्वाभिमातिषु ॥७॥ 
हाम्रा अभिमानी शत्रु विनाश गरिदिने हे इन्द्रदेव ! युद्धबाट तेजस्वी धन प्राप्तिका लागि तिमी सबै 
बलवान् शत्रुलाई पराजित गर ।  

 शुष्मिन्तमं न कतये द्युम्निनं पाहि जागृविम्। इन्द्र सोम शतक्रतो ॥८॥ 
हे सयौँ यज्ञ सम्पन्न गरेका इन्द्रदेव ! हामीजस्ता याजकलाई संरक्षण प्रदान गर्नका लागि तिमी 
अत्यन्त बलप्रदायक, दीप्तिमान्, चेतनासम्पन्न सोमरस पान गर । 

इन्द्रियाणि शतक्रतो या ते जनेषु पञ्चसु । इन्द्र तानि त आ वृणे ॥९॥ 
हे सयौँ यज्ञ सम्पन्न गरेका इन्द्रदेव ! पाँचै किसिमका मानिससित भएका सामर्थ्यलाई तिमी 
शक्तिका रूपमा स्वीकार गर् । 

अगन्निन्द्र श्रवो बृहदद्युम्ने दधिष्व दुष्टरम्। उत्ते शुष्म तिरामसि ॥१०॥ 


हे इन्द्रदेव । यो गतिलो हविष्यात्न तिमीकहाँ जाओस् । तिमी शत्रुहरूका लागि अति दुर्लभ र 
तेजस्वी सोमरस ग्रहण गर । हामी तिम्रो बल बढाइदिन्छौँ । . 





त 


१७२ 





अर्वावतो न आ गह्यथो शक्र परावतः । 
उ लोको यस्ते अद्विव इन्द्रेह तत आग्रहि॥११॥ 


७ 


हे वज्र ब हातमा, सिर् इन्द्रदव ! तिमी नजिकबाट, टाढाबाट वा तिमीलाई ज्यादै मन परेको लोकबाट 
पनि हामीकहाँ आङ । 


सूक्त  ३८ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
अभि तष्टेव दीधय मनीषामत्यो न वाजी सुधुरो जिहानः । 
अभि प्रियाणि मर्मशत्पराणि कर्वीरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः ॥१॥ 
हे क स्तोता । सिकर्मीझैँ तिमी पनि इन्द्रदेवका लागि राम्रा स्तोत्रको निर्माण गर । असल धुरामा 
धिएका वेगशाली अश्वचजस्तै कर्ममा प्रवृत्त रहँदै र इन्द्रदेवका लागि प्रिय स्तुति रचना गर्ने 
मेधासम्पन्न उत्तम कविहरूको दर्शन गर्ने रहर हामी गर्दछौँ । 
इनोत पृच्छ जनिमा कवीनां मनोधृतः सुकृतस्तक्षत द्याम्। 
इमा उ ते प्रण्यो३ वर्घमाना मनोवाता अध नु धर्मणि ग्मन्॥२॥ 
हे इन्द्रदेव !। कविका जन्मका विषयमा जसले मनोबल धारण गरेर आफ्ना पुण्य कर्मले स्वर्गको 
निर्माण गरेका थिए, उनै आचार्यहरूसित सोध। यस यज्ञबाट तिम्रा मनलाई आनन्द प्रदान गर्ने 
खालको, तिग्रे निम्ति बनाइएको स्तुति तिमीकहाँ जान्छ । 
नि षीमिदत्र गुद्या दधाना उत क्षत्राय रोदसी समञ्जन्। 
सं मात्राभिर्ममिरे येमुरुर्वी अन्तर्मही समृते धायसे धुः ॥३॥ 
कविले गोप्य कर्मको सम्पादन गर्दै बल प्राप्त गर्नका निम्ति द्यावापृथिवीलाई एकासमा सम्बद्ध 
तुल्याए र तिनलाई आआफ्नै सीमामा सीमित गराए। एकापसमा सम्बद्ध, विस्तृत र महान् 
द्यावापृथिवीलाई नियन्त्रित गरे । यी दुईका बीचमा दुवैलाई धारण गर्ने अन्तरिक्ष स्थापित गराए । 
आतिष्ठन्तं परि विश्वे अभूषञ्छ्यो वसानश्वरति स्वरोचिः । 
महत्तदवृष्णो असुरस्य नामा विश्वरूपो अमृतानि तस्थौ ॥४॥ 
समस्त कविले रथमा बसेका इन्द्रदेवलाई महिमामय बनाए । इन्द्रदेव आफ्नै दीप्तिले दीप्त भएर 
शोभायमान रूपमा विचरण गर्दछन्। सबैका. लागि जीवनमा प्राण सञ्चार गर्ने, उनका उत्तम 
सङ्कल्पलाई पूर्ण गराउने इन्द्रदेवको कीर्ति महान् छ। सम्पूर्ण रूपले युक्त भएर उनी अमृत तत्त्वमा 
रहन्छन् । 
असूत पूर्वो वृषभो ज्यायानिमा अस्य शुरुधः सन्ति पूर्वी । 
दिवो नपाता विदथस्य धीमिः क्षत्र राजाना प्रदिवो दधाथे ॥५॥ 
मन लागेको फल प्रदान गर्ने, पुरातन र सबैभन्दा ठूला देवता इन्द्रले जलवर्षा गराए । विपुल 
जलराशिले तिर्खा मेटायो । द्युलोकलाई धारण गर्ने दीप्तिमान् वरुण र इन्द्रदेव तेजस्वी याजकको 
 स्तुति सुनेर उनीहरूका लागि धन जम्मा गर्दछन् । 
त्रीणि राजाना विदथे पुरूणि परि विश्वानि भूषथः सदांसि । 
अपश्यमत्र मनसा जगन्वान्त्रते गन्धवीँ अपि वायुकेशान् ॥६॥ 
 हेइन्द्र र वरुणदेव । तिमीहरू यस यज्ञमा सम्पूर्ण र व्यापक तीनै वटा सवन सजाओ । हे इन्द्रदेव ! 
तिपी यञ्चमा गएका थियौ, किनभने हामीले यस यज्ञमा वायुले जगर हल्लाउँदै गरेका अश्चहरू 
ख्यौँ। 


तदिन्न्वस्य वृषभस्य धेनोरा नामभिर्ममिरे सक्म्यं गोः । 

अन्यदन्यदसुर्य१ वसाना नि मायिनो ममिरे रूपमस्मिन् ॥७॥ यु 
साँढेसहितको गाई र गाईलाई जुन प्रतिभाशालीले दुहुने काम गरे उनले नयाँ शक्तिका रूपमा 
लि तु सवितुर्नकिर्मे हिरण्ययीममतिं यामशिश्रेत्। 
बा शस विश्वमिन्वे अपीव योषा जनिमानि वत्रे ॥॥ 
सूर्यदेवको सुनौलो दीप्तिलाई कसैले नाश गर्न सक्दैन। यस दीप्तिको आश्रय जसले स्वीकार 
 तक , त्यो उत्तम स्तुतिले प्रशंसित हुन्छ। आमाले आफ्ना सन्तान सह्यारेझैँ देवताहरू सबै कुरो 
  दिन सक्ने द्यावा र पृथिवीबाट स्वीकार गरिन्छन् । 


२९५२ 





युव प्रलस्य साधथो महो यद्दैवी स्वस्ति परि णः स्यातम् । 
गोपाजिहःवस्य तस्थुषो विरूपा विश्वे पश्यन्ति मायिनः कृतानि॥९॥  
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू पुराना स्तोतालाई अनेक्कौँ, किसिले हित गर्दछै। उनका निम्ति 
स्वर्गजस्तै सुखको व्यवस्था गर्दछौ । तिमीहरू हामीलाई सबै तिरबाट संरक्षित गर । समस्त मायावी 


शक्तिमा दक्ष तिमीहरू हामीलाई आफ्ना आश्रयमा राख । संरक्षण गर्ने वचन दिँदै तिमीहरूका सबै 
खालका काम हामी हेर्दछौँ भनी वचन देओ । 


शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 
श्ृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सञ्जितं धनानाम् ॥१०॥ 


धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकले 


गाएका स्तुति सुनिदिने हे इन्द्रदेव । हामी आश्रयको कामना गर्दै तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ । 


सूक्त  ३९ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इन्द्र मति्हद आ वच्यमानाच्छा पति स्तोमतष्य जिगाति। 
या जागृविर्विदथे शस्यमानेन्द्र यत्ते जायते विद्धि तस्य ॥१॥ 


हे सबैलाई पाल्ने इन्द्रदेव ! स्तोताहरूले भावपूर्ण रूपले उच्चारण गरेको स्तुति सोझै तिमीकहाँ 
पुग्दछ । तिमीलाई चेतन गराउन यञ्चमा 


स्तुति उच्चारण गरिन्छ । तिम्रा लागि नै स्तुति उत्पन्न भएको 
हो भन्ने तिमीले बुझ। . 


दिवश्चिदा पूर्व्यो जायमाना वि जागृविर्विदथे शस्यमाना । 

भद्रा वस्त्राण्यरजुना वसाना सेयमस्मे सनजा पित्र्या धीः ॥२॥। 
हे इन्द्रदेव । सूर्यभन्दा पहिले उत्पन्न भएको स्तुति यज्ञमा उच्चरित हुँदा तिमीलाई चेतन गराउँछ। 
हितकारी र स्वच्छ तेज धारण गर्ने स्तुति हाम्रा लागि पुर्खाको नासो हो । 

यमा चिदत्र यमसूरसूत जिह्वाया अग्र पतदा ह्यस्थात्। 

वर्पूषि जाता मिथुना सचेते तमोहना तपुषो बुध्न एता ॥३॥ 
उत्पन्न गर्ने विशेषता हुनाले उषाले अश्चिनीकुमारलाई उत्पन्न गराइन् । उनीहरूको प्रशंसा गर्नका  
लागि जिब्राको टुप्पो सक्सकाउन थाल्यो। दिनको सुरुमै अन्धकार नाश गर्ने अश्चिनीकुमारको यो , 
जोडी जन्मनासाथ स्तोत्रले परिचित भएको छ। 

नकिरेषां निन्दिता मर्त्यघु ये अस्माक पितरो गोषु योधाः । 

इन्द्र एषां दुहिता माहिनावानुदगोत्राणि ससृजे दंसनावान् ॥४॥ 
युद्ध गर्न सिपालु हाम्रा पुर्खाहरूको निन्दा असुरहरूले गर्न सक्ने हामीभित्र कोही पनि छैन। 
महिमावान् र असल कर्म भएका इन्द्रदेव यिनलाई र यिनका गोत्रलाई गतिलो मानिएको 
स्वर्गलोकमा स्थापित गर्दछन् । 

सखा ह यत्र सखिभिर्नवग्वैरभिञ्चा सत्वभिर्गा अनुग्मन् । 

सत्यं तदिन्द्रो दशभिर्दशग्वेः सूर्य विवेद तमसि क्षियन्तम् ॥५॥ 
नौ वटा अश्वयुक्त बलवान् मित्ररूप अङ्गिराहरूका साथ गाईको खोजीमा निस्केका इन्द्रदेवले 
बाक्लो अँध्यारोभित्र पुरिएका प्रकाशपुञ्ज सूर्यलाई भेटे। 

इन्द्रो मधु सम्भृतमुस्रियायां पद्दद्विवेद शफवन्नमे गोः । 

गुहा हित गद्य गूढहमप्सु हस्ते दधे दक्षिणे दक्षिणावान् ॥६॥ 

दुधालु गाईबाट मिठो दुध पाए । भिन्न किसिमका खुट्टा हुने चरा र खुर भएका पशुसहित 
अनेकौँ धन पाए । दानी इन्द्रदेवले गुफाभित्रको अन्तरिक्षका जलमा रहेको गोप्य धन दाहिने हातमा 


 ज्योतिर्वुणीत तमसो विजानन्नारे स्याम दुरितादभीके । 

इमा गिरः सोमपाः सोमवृद्ध जुषस्वेन्द्र पुरुतमस्य कारोः ॥७॥ रम कै 
विशिष्ट ज्ञानले सम्पन्न इन्द्रदेवले गहिरो अन्धकारमा ज्योति प्रकट गरे । हामी सबै पापबाट डर 
ग्रढाको ठाउँमा रहौँ। हे सोमपान गरेर बल बढाउने इन्द्रदेव ! असल खालको स्तुति गर्नेहरूको म 
स्तुति स्वीकार गर । र 


२९४ 










ज्योतिर्यज्ञाय रोदसी अनु प्यादारे स्याम दुरितस्य भूरेः । 
भूरि चिद्धि तुजतो मर्त्यस्य सुपारासो वसवो  . ॥५॥ 
यञ्चका लागि सूर्यदेवले द्यावापृथिवीलाई प्रकाशित गरून् । हामी विभिन्न खालका पापबाट यढा 


रहौँ। हे दुःखबाट जोगाउने वसुहरू हो  हामी यजन गर्ने मानिसहरूलाई तिमी धनको ठूलो थुप्रो 
दिएर धनी गरार । 


शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 
थरृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सञ्जित धनानाम् ॥२२॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 


विनाश गर्ने, याजकहरूले गरेको स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै 
तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 


सूक्त  ४० 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
इन्द्र त्वा वृषभ वयं सुते सोमे हवामहे। स पाहि मध्वो अन्धस ॥१॥ 
हे साधकहरूका मनको रहर पूरा गराउने इन्द्रदेव । पेलेर तयार पारेको सोमरस पान गर्न तिमीलाई 
हामी बोलाउदै छौँ । अति मिठो हविष्यात्न सहितको सोमरस पान गर । 


 इन्द्र क्रठुविद सुत सोम हर्य पुरुष्टुत । पिबा वृषस्व तातृपिम् ॥२॥ 
है हरि नामका अश्वका अधिपति र धेरै तिरबाट प्रशंसा पाइरहने इन्द्रदेव ! तिमी चाहिएका कुराको 
वर्षा गराउँछौ । पेलेर तयार गरेको सोम तिमीलाई सन्तुष्ट गराउनका लागि यज्ञमा नियमपूर्वक तयार 
गरिएको छ, तिमी यो पान गर । 


इन्द्र प्र णो धितावान ये विश्वेभिर्देवेभिः । तिर स्तवान विश्पते ॥३॥ 
हे सबैले स्तुति गरेका र जनताका रक्षक इन्द्रदेव ! तिमी सम्पूर्ण पूजनीय देवताहरूसँगै हाम्रो यो 
हव्य आदि द्रव्यले पूर्ण भएको यज्ञ दरिलो बनाइदेछ । 


इन्द्र सोमाः सुता इमे तव प्र यन्ति सत्पते। क्षयं चन्द्रास इन्दव ॥४॥ 
हे सत्यको नियम पालन गर्नेहरूका रक्षक इन्द्रदेव ! दीप्तियुक्त, आनन्ददायक र पेलेर तयार पारेको 
सोमरस तिमीतिरै फर्किएको छ, त्यसलाई स्वीकार गर । 

दधिष्वा जठरे सुत सोममिन्द्र वरेण्यम्। तव द्युक्षास इन्दव ॥५१॥ 
हे इन्द्रदेव ! पेलेर तयार पारेको यो सोमरस तिमीले नै स्वीकार गर्न योग्य छ। किनभने यो 
दीप्तिमान् भएकाले स्वर्गलोकमा तिमीसितै रहन योग्य छ। तिमी यसलाई आफ्नै पेटमा राखिदे । 

गिर्वण पाहि नः सुत मधोर्धाराभिरज्यसे । इन्द्र त्वादातमिद्यशः ॥६॥ 
हे स्तुति योग्य इन्द्रदेव ! हामीले छानेको सोमरस खा । किनभने यस आनन्ददायी सोमरसका 
धाराले तिर्खा मेटिन्छ । हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तिम्रै कृपाले यश प्राप्त हुन्छ। 

अभि द्युम्नानि वनिन इन्द्र सचन्ते अक्षिता । पीत्वी सोमस्य वावृधे ॥७॥ 
देवताको पूजा गर्ने यजमानले चढाएको दीप्तिमान् र अक्षय सोम आदिसहितको हवि इन्द्रदेवतिरै 
जान्छ। यस्तो सोम पान गरेर इन्द्रदेव उर्लन्छन् । 

अर्वावतो न आ गहि परावतश्व वृत्रहन्। इमा जुषस्व नो गिर ॥८॥ 

 है वृत्रलाई मार्ने इन्द्रदेव । तिमी नजिकबाट हामीकहाँ आङ, टाढाबाट पनि हामीकहाँ आउ । 
हामीले चढाएको यी स्तुति स्वीकार गर । 

यदन्तरा परावतमर्वावतं च इृयसे। इन्द्रेह तत आ गहि॥९॥ 

हे इन्द्रदेव । तिमी यढाबाट, नजिकबाट, मध्यम दूरी वा जताततैबाट बोलाइन्छौ, ती जुनसुकै ठाउँमा  
पुगेका भए पनि हाम्रा यज्ञमा आउ । 
 , सूक्त  ४१ 
 क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
म आ तू न इन्द्र मद्रयग्घुवानः सोमपीतयेँ। हरिभ्यां याह्याद्रिवः ॥१॥ 
रै इन्द्रदेव । सौमपान गर्नका लागि तिमीलाई आह्वान ,गर्दछौँ। हामीकहाँ हरि नामका अश्चमा चढेर 
रु । त 


 


२९५ 


।। वचििकि 


सत्तो होता न क्रत्वियस्तिस्तिरे बर्हिरानुषक्। अयुज्जन्प्रातद्वयः ॥२॥ 
हाम्रा यज्ञमा क्रतुअनुसारले होताहरू बसेका छन् । उनीहरूले कुशका आसन ओछ्याएका छन् र 
सोम निचोर्नका लागि ढुङ्गाका टुक्राको व्यवस्था मिलाएका छन्। हे इन्द्रदेव । सोमपान गर्नका 
लागि तिमी आउ । 
 इमा ब्रह्म ब्रह्मवाहः क्रियन्त आ बर्हिः सीद। वीहि शूर पुरोडाशम् ॥२॥ 
७ शूरवीर इन्द्रदेव ! स्तोताहरू स्तुति सम्पादन गर्दछन् । त्यसैले तिमी यस आसनमा बस र पुरोडाश 

वन गर् । 

रारन्धि सवनेषु ण एषु स्तामेषु वृत्रहन्। उक्थेष्णिन्द्र गिर्वणः ॥४॥ 
हे वृत्रलाई मार्ने भनी स्तुति गरिएका इन्द्रदेव । यज्ञका तीनै वटा सवनमा गाएका स्तोत्र र 
मन्त्रहरूमा तिमी रमाङ । 

मतयः सोमपामुरु रिहन्ति शवसस्पतिम्। इन्द्र वत्से न मातरः ॥५ ॥ 
हाम्रो स्तुति सोम पान गर्ने महान् बलका अधिपति इन्द्रदेवका लागि हराएको बाछालाई माउ गाईले 
भेटेझेँ खुसी गराउने गरी प्राप्त हुन्छ । 
 स मन्दस्वा ह्यन्धसो राधसे तन्वा महे। न स्तोतारं निदे कर ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । धनको ठूलो थुप्रो दिनका लागि तिमी सोमयुक्त हविष्यान्नले आफ्नो तनमन खुसी 
गराख । हामी स्तोताहरूलाई निन्दित हुन नदेख । 

वयमिन्द्र त्वायवो हविष्मन्तो जरामहे। उत त्वमस्मयुर्वसो ॥७॥ 


सबैलाई आश्रय प्रदान गर्न सक्ने हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई भेट्ने रहरमा हामी हविसहित तिम्रो स्तुति 
गर्दछौँ । तिमी हाम्रो रक्षा गर। . 


मारे अस्मद्धि मुमुचो हरिप्रियार्वङ् याहि। इन्द्र स्वधावो मत्स्वेह ॥८॥ 
हरि नामका अश्वका असल स्वामी हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्नो घोडा हामीभन्दा दाढा गएर नखोल। 
हामीकहाँ आर, यस यञ्चमा आएर खुसी होङ । 

अर्वाञ्चं त्वा सुखे रथे वहतामिन्द्र केशिना। घृतस्नू बिरासदे ॥९॥ म 
हे इन्द्रदेव । टल्किने र चिल्लो जगर हुने अश्वले तिमीलाई सुखदायी रथमा हामीकहाँ लिएर 
आउन् । यस यज्ञस्थलमा तिमी कुशका पवित्र आसनमा सुहाउँदिलो गरी बस । 

सूक्त  ४२ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

उप नः सुतमा गहि सोममिन्द्र गवाशिरम्। हरिभ्याँ यस्ते अस्मयुः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव !। याजकहरूलाई भेट्ने रहरले तिमी अश्व नारेका रथमा हामीकहाँ आङ । हामीले पेलेर 
गाईको दुध मिसाएको सोमरस पान गर । 

तमिन्द्र मदमा गहि बर्हिःष्ठां ग्रावभिः सुतम्। कुविन्नवस्य तृप्णवः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । ढुङ्गेनीमा उम्रिएका कुशका आसनमा बस्न खुसी गराउने सोमका नजिकै तिमी आञर 
अघाउने गरी पान गर् । 

इन्द्रमित्था गिरो ममाच्छागुरिषिता इतः । आवृते सोमपीतये ॥३॥ 
इन्द्रदेवलाई बोलाउन पठाइएका स्तुतिले उनलाई सोमपान गर्नका लागि यस यज्ञमा सजिलैसित 


ल्याओस्। 

कै इन्द्र सोमस्य पीतये स्तोमैरिह हवामहे। उक्थेभिः कुविदागमत् ॥४॥ 
सोमपान गर्नका लागि हामी यहाँका यज्ञमा इन्द्रदेवलाई स्तुति गान गर्दै बोलाउँछौँ । स्तोत्रले 
बोलाउँदा उनी कैयौँ पटक अनेकाँ यज्ञमा आएका छन् । 

इन्द्र सोमा सुता इमे तान्दधिष्व शतक्रतो । जठरे वाजिनीवसो ॥५॥ 
हे सय यश गर्ने इन्द्रदेव । तिम्रा लागि सोम तयार.छ। यसले तिमी आफ्नो पेट भर । तिमी धनका 
हौ। 

 विद्या हि त्वा धनञ्जयं वाजेषु दधृषं कवे । अधा ते सुम्नमीमहे ॥६॥ ॥ हे ॥ नदी 
हे अनौठो ज्ञान भएका इन्द्रदेव ! तिमीलाई हामी शत्रु जिले र धन विजय गर्नेका रूपमा बह । 
त्यसैले तिमीसित हामी धन माग्दछौँ । 


॥। 


२९६. 





इममिन्द्र गवाशिरं यवाशिरं च नः पिब। आगत्या वृषभिः सुतम् ॥७॥ म 
हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना बलिया अश्वमा आएर हामीले पेलेर तयार पारेपछि गाईको दुध मिसाएको 
सोमरस पान गर । 


ठुभ्येदिन्द्र स्व ओक्येर सोम चोदामि पीतये । एष रारन्तु ते हृदि॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी यस यञज्ञस्थलमा तिम्रा लागि सोमरस प्रस्तुत गर्दछौँ । यस सोमरसले तिम्रा मनमा 
खुसी गराओस् । 
त्वां सुतस्य पीतये प्रलमिन्द्र हवामहे। कुशिकासो अवस्यवः ॥९॥ 
हे पहिलेदेखि चिनिएका इन्द्रदेव  हामी कुशिक वंशजहरू तिम्रो संरक्षण गर्ने सामर्थ्यको आशा 
गर्दछौँ । सोमपानका लागि यज्ञस्थलमा हामी तिम्रो स्वागत गर्दछौँ । 
सूक्त  ४३ 
ं क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
 आ याह्यर्वाङ्कुप वन्धुरेष्ठास्तवेदनु प्रदिवः सोमपेयम् । 
। प्रिया सखाया वि मुचोप बर्हिस्त्वामिमे हव्यवाहो हवन्ते ॥१॥ 
 हे इन्द्रदेव ! रथमा बसेर हामीकहाँ तिमी आउ । सफा, उज्यालो सोमरस पान गर्नका लागि तिमी 
आफ्नो प्रिय अश्च यञ्चस्थलका नजिकै खोल । क्रत्विकहरू तिमीलाई स्वागत गर्नेछन् । 


आ याहि पूर्वीरति चर्षणीराँ अर्य आशिष उप नो हरिभ्याम्। 

इमा हि त्वा मतयः स्तोमतष्य इन्द्र हवन्ते सख्यं जुषाणाः ॥२॥ 
हे अधिकारसम्पन्न इन्द्रदेव । तिमी अनेकौँ प्रजालाई छोडेर भए पनि हामीकहाँ आउ । तिमी अश्चमा 
हामीकहाँ आउ भन्ने हाम्रो अनुरोध छ। तिम्रो मित्रताको रहर गरेर स्तोताहरू स्तुतिद्वारा तिमीलाई 
स्वागत गरिरहेका छन् । 

आ नो यश नमोवृधं सजोषा इन्द्र देव हरिभिर्याहि तूयम्। 

अहँ हि त्वा मतिभिर्जोहवीमि घृतप्रयाः सधमादे मधूनाम ॥३॥ 
हे उज्याला इन्द्रदेव ! खुसी मनले घोडामा चढी हाम्रो अन्न कमाउने यज्ञमा आउ । सोमयञ्चमा 
घिउसहितका सोम हव्यका रूपमा चढाउँदै तिमीलाई स्वागत गर्दछौँ । 


आ च त्वामेता वृषणा वहातो हरी सखाया सुधुरा स्वङ्गा। 

धानावदिन्द्रः सवनं जुषाणः सखा सख्युः शरृणवद्वन्दनानि ॥४॥ 
 हे इन्द्रदेव ! दह्वो र राम्रो जुवामा नारेका, बलियो जिउ भएका र मित्रसरिका तिम्रा अश्चले तिमीलाई 
दै हामीकहाँ ल्याञन्। हविष्यान्नररूपी सोमरस पान गर्दै तिमी मैत्रीभावले पूर्ण भएर स्तोताहरूको 
स्तुति सुन । ७ 
कुविन्मा गोपां करसे जनस्य कृुविद्राजान मघवन्नुजीषिन्। छु 
हि कुविन्म क्रषि पपिवांसं सुतस्य कुविन्मे वस्वो अमृतस्य शिक्षा ॥५॥ . रछ 
,  सोमरस अति रुचाएर खोज्ने, ऐश्वर्यशाली हे इन्द्रदेव ! हामीलाई दुनियाँको रक्षक, प्रजाको 
॥ अधिकारी, दूरद्रष्ट त्रषि र पेलेर तयार पारेको सोमरस पान गर्ने बना र कहिल्यै ननासिने धन. 
प्रदान गर  


आत्वा बृहन्तो हरयोयुजाना अर्वागिन्द्र सधमादो वहन्तु । 
प्रये द्विता दिव क्राञ्जन्त्याताः सुसम्मृष्यसो वृषभस्य मूराः ॥॥ 
हे इन्द्रदेव । रथमा नारेका हरि नामका अश्वले तिमीलाई हामीतिरै ल्याओस् । हे खोजेको कुरो पूरा 
गरिदिने देवताहरू हो । इन्द्रदेवका शत्रु सखाप पार्ने अश्व दुवैतिर प्रभाव पार्दै द्युलोकबाट आउँछ  


इन्द्र पिब वृषधूतस्य वृष्ण आ यं ते श्येन उशते जभार। . 

यस्य मदे च्यावयसि प्र कृष्ठीर्यस्य मदे अप गोत्रा ववर्ध॥७॥ । 
है इन्द्रदेव ! तिमी सोमरस अति रुचाउँछौ । बाज पक्षीले तिम्रा लागि सोमरस ल्याएको छ। ढुङ्गाले 
पेलेर रहर लाग्दो गरी तयार गरेको सोमरस तिमी पान गर । यसबाट खुसी प्राप्त गर्दै शत्जुलाई पर 
उपाउँछौ। 


॥ 


त 
त्र 








२९७ 


शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 
श्रृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सञ्जितँ धनानाम् ॥०॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकहरूले गरेका स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव । हामी आश्रयको कामना गर्दै 
तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ ।  
सूक्त  ४४  
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  बृहती । 
अयं ते अस्तु हर्यतः सोम आ हरिभिः सुतः । 
जुषाण इन्द्र हरिभिर्न आ गद्या तिष्ठ हरितँ रथम् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! ढुङ्गाले पेलेर निकालेको आनन्द दिने र स्वादिलो सोमरस तिम्रै लागि हौ। तिमी हरि 
नामका अश्चले तानेका रथमा बसेर हाम्रा यञ्चमा आउ । 
हर्यन्नुषसमर्चयः सूर्य हर्यन्ररोचयः । 
विद्वांश्चिकित्वान्हर्यश्व वर्धस इन्द्र विश्वा अभि श्रिया ॥२॥ 
हरि नामका अश्वका धनी हे इन्द्रदेव ! तिमी सोमको कामना गर्दै उषा र सूर्य प्रकाशित गराउँछौं 
तिमी विद्वान् छौ र हाम्रो रहर बुझेर समृद्धि र वैभव बढाइदेङ । । 
द्यामिन्द्रो हरिधायसं पृथिवीं हरिवर्पसम् । 
अधारयद्धरितोर्भूरि भोजन ययोरन्तर्हरिश्चरत् ॥। 
बीचबाट सूर्यदेवको हरियो किरण छिर्ने द्युलोक र रश्मि धारण गरेका हुनाले हरियोपना फैलिएको र 
गतिलो भोजन सामग्रीले युक्त भएको पृथ्वी इन्द्रदेवले धारण गरे । 
जजञानो हरितो वृषा विश्वमा भाति रोचनम्। 
हर्यश्वो हरित धत्त आयुधमा वज्र बाह्वोहरिम् ॥४॥ 
चाहिएको कुरो दिन सक्ने इन्द्रदेव उत्पन्न भएर सम्पूर्ण लोकलाई नै उज्यालो पार्दछन्। हरियो 
वर्णका अश्च भएका इन्द्रदेवले हातमा चम्किलो वज्ज आदि हतियार लिन्छन् । 
इन्द्रो हर्यन्तमर्जुनँ वज्र शुक्रेरभीवृतम् । 
अपावृणोद्धरिभिरद्रिभिः सुतमुद्रा हरिभिराजत ॥१॥ 
इन्द्रदेवले रहरअनुसारको, तेजले परिपूर्ण, प्रकाशसम्पत्र र ढुङ्गाले पेलेर तयारी सोमरस फेला पारे । 
इन्द्रदेवले वज्ज लिएर अश्वमा यात्रा गर्दै लुटिएका गाई मुक्त गराए । 
सूक्त  ४५ 
न्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  बृहती । 
आ मन्दैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः । 
मात्वा के चिन्नि यमन्विं न पाशिनोञति धन्वेव ताँ इहि॥१॥ . 
यात्रीले मरुस्थल पार गरेझैँ हे इन्द्रदेव । मयुरले आनन्ददायी पँखेय फिँजाएको जस्तो जगर भएका 
घोडामा मार्गको बाधा हटाउँदै तिमी आउ । बाटामा जाल फिँजाउनेहरूले तिमीलाई बाधा हाल्न 
नसकून्। 
वृत्रखादो वलरुजः पुरां दर्मो अपामजः । 
स्थाता रथस्य हर्योरभिस्वर इन्द्रो दृढहा चिदारुजः ॥२॥ 
वृत्रासुर मार्ने, राक्षसको बल सिध्याउने, सहर ध्वस्त पार्ने, जल बर्साउने र घोडामा सजिएका 
इन्द्रदेव शत्रुलाई जिल सक्छन् । 
गम्भीराँ उदरधीरिव क्रतुं पुष्यसि गाइव । 
प्र सुगोपा यवसं धेनवो यथा हद कुल्या इवाशत ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! गहिरो समुद्रलाई जलका धाराले भरिपूर्ण पारेझैँ तिमी याञज्ञिकहरूलाई चाहिएको फट 


दिएर पुष्ट गराउँछो । असल गोठालाले राम्रो दाना खुवाएर गाई पोसेभझैँ मिसिएर 
पोसेझौँ सोमका धाराले तिमीलाई पोस्दछन् । खेलाएर साइ र नदीहरू समुद्रमा 


२९८ 











क... ।आाहुरु पाह्करुकु काग राल्फ एणाकक फु क चल जाफक  एक जा जनरल एणाडुुकर पफकलम्मकमााहहरू्ु तकुलला जा जाल 
७  तौ त  १ पण्क छ कन  फर  गन डश्क काज कल्ब, रा . 
  
क क 


आ नस्तुजं रयिं भरांश न प्रतिजानते । 
वृक्षे पक्वें फलमङ्कीव धुनुहीन्द्र सम्पारणं वसु ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! पिताले आफ्ना ज्ञानीगुनी छोरालाई धनको अंश दिएभँ तिमी पनि शत्रुलाई पराजित 


गर्न सक्ने खालको छधुपन हामीलाई प्रदान गर। मानिसले अङ्कुसे लगाएका राँगाले हल्लाएर 
पाकेका फल भझारेभझैँ हामीले खोजेको धन दे  


स्वयुरिन्द्र स्वराडसि स्मद्दिष्टि स्वयशस्तर । 

स वावृधान ओजसा पुरुष्टुत भवा न सुश्रवस्तमः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी धनी छौ। तिमी स्वर्गको जस्तै तेजले सम्पन्न छै । सबैको नेतृत्व गर्ने र् मनग्गे 
ख्याति कमाएका छौ । हे धेरै जनाले स्तुति गरिएका इन्द्रदेव ! बलकै कारण विकसित भएर तिमी 
हाम्रा लागि अन्न र धनको थुप्रो देङ । 


सूक्त  ४६  
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
युध्मस्य ते वृषभस्य स्वराज उग्रस्य यून स्थविरस्य घृष्वेः । 
अजूर्यतो वज्रिणो वीर्याउणीन्द्र श्रुतस्य महतो महानि ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सिपालु योद्धा, खोजेको पुन्याउने, धनका अधिपति, शूरवीर, तरुण, स्थायी 
प्रतिष्ठासम्पन्न, शत्रुलाई पराजित गराउने, वज्ज लिएका र तीनै लोकमा प्रख्यात छै। वीरले 
गर्नेजस्ता तिम्रा कार्यहरू महान् छन् । 


महाँ असि महिष वृष्ण्येभिर्धनस्पृदुग्र सहमानो अन्यान्। 

एको विश्वस्य भुवनस्य राजा स योधया च क्षयया च जनान् ॥२॥ 
हे महान् र उग्र इन्द्रदेव ! तिमी धनले पुरिएर बस्ने, आफ्ना पराक्रमले शत्रु जिले र सम्पूर्ण 
कन अधिकारले सम्पन्न छौ । तिमी शत्रुलाई विनाश गर र सत्यको नियम पालन गर्नेहरूलाई 
आश्रय देङ । 

प्रमात्राभी रिरिचे रोचमानः प्र देवेभिर्विश्वतो अप्रतीतः । 

प्र मज्मना दिव इन्द्र पुथिव्या प्रोरोर्महो अन्तरिक्षादुजीषी ॥३॥ 
दीप्तिमान्, कुनै पनि कारणले पराजित नहुने र सोमरस पान गर्ने इन्द्रदेव सबै सीमित पदार्थभन्दा 
महान् छन्। देवताको सम्पूर्ण बलभन्दा बलिया छन् । द्यावापृथिवीभन्दा बढी विशाल छन् र 
व्यापक अन्तरिक्षभन्दा प्नि उत्कृष्ट छन् । 

उरु गभीरं जनुषभ्युप ग्रे विश्वव्यचसमवत मतीनाम् । 

इन्द्र सोमासः प्रदिवि सुतासः समुद्र न स्वत आ विशन्ति ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी महान् र गम्भीर छै, जन्मदेखि नै अत्यन्त वीर र विश्वमा व्याप्त रहने खालका 
छौ। तिमी स्तोताहरूका रक्षक हौ । प्रकृष्ट, दीप्तिमान् पेलेर तयार पारिएको सोमरसले तिमीलाई 
टाढासम्म यात्रा गरेर नदीले समुद्रलाई झैँ फेला पर्दछ । 

यं सोममिन्द्र पृथिवीद्यावा गर्भ न माता बिभूतस्त्वाया । 

त॑ ते हिन्वन्ति तमु ते मृजन्त्यध्वर्यवो वृषभ पातवा उ॥५॥ छ 

इन्द्रदेव । आमाले गर्भमा सन्तान . धारण गरेझैँ सोमभित्र द्यावापृथिवीले तिम्रो रहर धारण 


 हे 
उ पण । हे इष्ट पूरा गराउने इन्द्रदेव ! अध्वर्युहरू त्यही सोम शुद्ध गरेर तिमीलाई पिउनका लागि 


गर्दछन् । 
सूक्त  ४७  
श्रषि  विश्वामित्र गाथिन् । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्  . 
मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय पिबा सोममनुष्वधं मदाय। 
आ सिञ्जस्व जठरे मध्व कर्मि त्वँ राजासि प्रदिवः सुतानाम् ॥१॥। 
है इन्द्रदेव । मरुतृहरूका सहयोगले तिमी वर्षा गर्दछौ । हव्य आदिले युक्त सोम पान गरेर खुसीले 
तिमी युद्धका लागि तयार होङ । द्युलोकमा रहेको दिव्य सोमका तिमी अधिपति हौ।  


२९९ 


पि ो?  जि जिडिडिसििडिड डी 





सजोषा इन्द्र सगणो मरुद्धिः सोम पिब वृत्रहा शूर विद्वान्। १ 

जहि शत्रूँरप मृधो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः ॥२॥ 
फ्तूहरूका सहयोगले वृत्र संहार गर्ने, देवताका मित्र, वीर, पराक्रमी हे इन्द्रदेव ! याजकले 
चढाएको सोमरस पिएर हिंस्रक प्राणी र शत्रु विनाश गर्दै हाम्रो डर मेटार। 


उत ग्रतुभिर्क्रतुपाः पाहि सोममिन्द्र देवेभि सखिभिः सुतँ नः । 
याँ आभजो मरुतो ये त्वान्वहन्वृत्रमदधुस्तुभ्यमोजः ॥३॥ 
तरतुहरूका पालक इन्द्रदेव ! मित्रका रूपमा रहेका देवताहरू र मरुत्लाई साथमा लिएर हामीले 

चढाएको सोमरस पान गर । जुन मरुत्हरूले तिम्रो सहायता गरे र जसले तिम्रो अनुसरण गरे, उनैले 
युद्धमा तिम्रो शक्ति बढाइदिए । त्यसपछि तिमीले वृत्रलाई वध गयौ । 

ये त्वाहिहत्ये मघवत्रवर्धन्ये शाम्बरे हरिवो ये गविष्यै। 

ये त्वा नूनमनुमदन्ति विप्राः पिबेन्द्र सोम सगणो मरुद्धिः ॥४॥ 
हरि नामका अश्वका अधिपति र ऐश्वर्यले सम्पन्न हे इन्द्रदेव । जसले अहि नामका असुरलाई मार्न, 
शम्बासुरलाई वध गर्नका लागि तिमीलाई अगाडि सारे, जुन मेधावी मरुत्हरूले गाई प्राप्त गर्नका 
लागि युद्धमा तिमीलाई खुसी तुल्याए, ती सबैका साथमा तिमी सोमपान गर । 


मरुत्वन्त वृषभं वावृधानमकवारिं दिव्य शासमिन्द्रम् 
विश्वासाहमवसे नूतनायोग्रे सहोदामिह त॑ हुवेम ॥५॥ 
मरुत्हरूको सहायताले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कार्य गर्ने, दिव्य गुणले सम्पन्न, असल शासक, वीर, 


पराक्रमी र शत्रु विनाश गर्ने इन्द्रदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । उनले हामीलाई सबै किसिमले 
संरक्षण प्रदान गरून् । म 


सूक्त  ४० 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः प्रभर्तुमावदन्धसः सुतस्य । 

साधोः पिब प्रतिकामं यथा ते रसाशिरः प्रथम सोम्यस्य ॥१॥ 
इन्द्रदेव जन्मना साथ जलको वर्षा गराउने र सुन्दर थिए। उनले इविष्यान्नयुक्त सोम 
गर्नेहरूलाई रक्षा गरे। हे देवताहरू हो । सोमपानको आशा गर्दाखेरि तिमीहरू पहिले दुध 
मिसिएको सोमरस पान गर्दछौ  

यज्जायथास्तदहरस्य कामे शोः पीयूषमपिबो गिरिष्ठाम्। 

त॑ ते माता परि योषा जनित्री मह पितुर्दम आसिञ्चदग्रे ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी उत्पन्न भएका दिन तिर्खाएपछि पर्वतमा रहेका सोमलताको रस पान गरेका 
थियौ। तिम्री कम उमेरकी आमा अदितिले महान् पिताका घरमा स्तनपान गराउनुभन्दा पहिले 
तिम्रा मुखमा यसै सोमरसले सेचन गरेकी थिइन् । 

उपस्थाय मातरमन्नमैट्ट तिग्ममपश्यदभि सोममूधः । 

प्रयावयन्नचरद् गृत्सो अन्यान्महानि चक्रे पुरुधप्रतीकः ॥३॥ 
इन्द्रदेवले आमाका काखमा पसेर पोषक आहारा खोजी गरे। त्यस बेला उनले आमाका स्तनमा 
उज्यालो दुधरूपी सोम देखे। हुर्कदै बढ्दै उनले विभिन्न शत्रुलाई उनका स्थानबाट हटाउन लागे । 
त्यसपछि विभिन्न रूप धारण गरेर इन्द्रदेवले महान् पराक्रम प्रदर्शन गरे । 

उग्रस्तुराषाडभिभूत्योजा यथावशं तन्वं चक्र एषः । 

त्वष्यरमिन्द्रो जनुषाभिभूयामुष्या सोममपिबच्चमूषु ॥४॥ 
शत्रुका लागि यी इन्द्रदेव उग्ररूप, तुरुन्तै जितिहाल्ने र विभिन्न बलले युक्त छन्। उनले 


इच्छाअनुसारको शरीर बनाए। उनले आफ्नै सामर्थ्यले त्वष्टा नामका असुरलाई जिते र भाँडामा 
राखेको सोमरस चुपचाप पिइदिए । छ 


३०० 





शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 

भुण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्त वृत्राणि सञ्जित धनानाम् ॥५॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकले गरेको स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ । 

सूक्त  ४९ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

शंसा महामिन्द्र यस्मिन्विश्चा आ कृष्टय सोमपाः काममव्यन्। 

यं सुक्रतु धिषणे विभ्वतष्टं घन वृत्राणां जनयन्त देवा ॥१॥ 
हे स्तोताहरू हो ! जनताहरू सोमपान गर्ने इन्द्रदेवबाट इच्छा पूरा हुन्छ भन्ने आशा गर्दछन् । समस्त 
देवताहरू र द्यावापृथिवी पनि जुन उत्तम कार्य गर्ने, रूपवान् र वृत्रको विनाश गर्ने इन्द्रदेवलाई 
प्रसन्न गराउँछन् । तिमीहरू उनै महान् इन्द्रदेवको स्तुति गर  


यं नु नकिः पृतनासु स्वराज द्विता तरति नृतमं हरिष्ठाम् । 

इनतमः सत्वभिर्यो ह शुषैः पृथुज्जया अमिनादायुर्दस्यो ॥२॥ 
युद्धमा आफ्ना तेजले दीप्तिमान्, मानिसको नेतृत्व गर्ने, हरि नामका अश्च नारेका रथमा बसेका 
इन्द्रदेवलाई कसैले पनि छल गरेर जिल सक्दैन ! इन्द्रदेव सिपालु सेनानायक हुन् । उनले आफ्ना 
सत्यरूपी सामर्थ्यले शत्रुलाई चोक्टाचोक्य पारिदिन्छन् । 


सहावा पृत्सु तरणिर्नार्वा व्यानशी रोदसी मेहनावान् । 
 भगो न कारे हव्यो मतीनां पितेव चारुः सुहवो वयोधाः ॥३॥ 
। , युद्धको घोडाजस्तै भएर इन्द्रदेव शत्रुमाथि आक्रमण गर्दछन्। उनी आफ्ना सामर्थ्यले द्यावा र 
 प॒थिवीमा व्याप्त रहेका भगदेवजस्तै अत्यन्त ऐश्वर्यवान् छन् । उनी अन्नका धनी हुनाले आह्वान गर्न 
छः योग्य छन् । स्तुतिकर्ताहरूका उनी पालनकर्ता पिताजस्तै छन् । 
१ धर्ता दिवो रजसस्पृष्ट ठर्ध्वो रथो न वायुर्वसुभिर्नियुत्वान्। 
है क्षपां वस्ता जनिता सूर्यस्य विभक्ता भागं धिषणेव वाजम्॥४॥ 
इन्द्रदेव द्युलोक र अन्तरिक्षका धारक हुन् । उनी रथभझैँ उकालोतर्फको यात्रा गर्दछन् । उनी धन र 
अश्चले युक्त भएपछि रात मेटाएर सूर्य प्रकट गराउछन्। उनी याजकको स्तुति र कर्मका 
फलअनुसारले अन्नको विभाजन गर्दछन्। 
॥ शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ। 
 श्रुण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सञ्जितं धनानाम् ॥१॥ 
ई. धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकहरूले गरेको स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै 
। तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
ही सूक्त  ५० 
क्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इन्द्र स्वाहा पिबतु यस्य सोम आगत्या तुम्रो वृषभो मरुत्वान् । 
हि. ओरुव्यचाः पुणतामेभिरञ्रैरास्य हविस्तन्व१ काममृध्या ॥१॥ 
 यो सोम इन्द्रदेवका लागि हो । यज्ञमा आहुतिका रूपमा उचित किसिमले दिएको सोम उनले पान 
. गरुन्  उनी शत्रु नाश गरेर मरुत्हरूसँगै जल वर्षा गराउँछन् । अत्यन्त व्यापक यशसम्पन्न इन्द्रदेव 
यज्ञमा आएर हविरूपी अन्नले सन्तुष्ट हुँदै शरीर पोसून् । ८ 
आते सपरयू जवसे सुनन येस त ट्य चार ॥२। 
 सुशिप्र पिना  
हे इन्द्रदेव इटा बु डि डआउनका लागि राम्रो सेवा दिन सक्ने अश्च रथमा बाँध । अनि हाम्रो 
संरक्षणका लागि आङ । अश्चले तिमीलाई हाम्रा यज्ञमा ल्याओस् । राम्रो टोपी लगाउने हे इन्द्रदेव ! 


तिमी गतिलो गरी पेलेर तयार पारिएको सोमरस पान रर । 


३०१ 





गोभिर्मिमिक्षुँ दधिरे सुपारमिन्द्रै ज्यैष्ठ्याय धायसे गृणानाः । 
मन्दानः सोम पपिवाँ क्रजीषिन्त्समस्मभ्यं पुरुधा गा इषण्य ॥३॥ 
सबै खालका रहर पूरा गराउने र दुःख मेदाइदिने इन्द्रदेवका लागि गाईको दुध आदि मिसाएर 
स्तोताहरू सोमरस समर्पित गर्दछन् । तिनले हामीलाई बल प्रदान गरून् । हे सोमरस पिउने इन्द्रदेव 
। खुसीले रमाउँदै सोमरस पान गरेर हाम्रा लागि विभिन्न खालका गाईलाई प्रेरित गर । 
इमं काम मन्दया गोभिरञ्चैश्वन्द्ववता राधसा पप्रथश्च। 
स्वर्यवो मतिभिस्तुभ्यं विप्रा इन्द्राय वाहः कुशिकासो अक्रन् ॥४॥ , 
हे इन्द्रदेव ! गाई, अश्च र अन्य ऐश्वचर्यसम्बन्धी धन प्रदान गरेर तिमी हाम्रो कामना पूरा गर र प्रसिद्धि 
प्रदान गर । स्वर्गको जस्तै सुखका रहर गर्ने मेधावी कुशिक वंशीहरूले विचारपूर्वक तिम्रा लागि 
स्तोत्र रचना गरेका छन् । 
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरै नृतमं वाजसातौ । 
श्रुण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्त वृत्राणि सञ्जितँ धनानाम् ॥५॥ 
धनधान्यले सम्पन्न, वैभवशाली, युद्धमा उत्साहपूर्वक विजय प्राप्त गर्ने, भयङ्कर शत्रुको सेना 
विनाश गर्ने, याजकहरूले गरेका स्तुतिगान सुनिदिने हे इन्द्रदेव ! हामी आश्रयको कामना गर्दै 
तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ। . 
म  सूक्त  ५१ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् जगती गायत्री । 
चर्षणीधृतं मघवानमुक्थ्यपमिन्द्रै गिरो बृहतीरभ्यनूषत । 
वावृधानं ,पुरुहूत॑ सुवृक्तिभिरमत्यै जरमाणं दिवेदिवे ॥१॥ 
सबै मानिसलाई पालनपोषण गर्ने, ऐश्वर्यशाली, ख्यातियुक्त, निरन्तर उन्नति गर्ने, अमर र अनेकौँ 
स्तोत्रले प्रत्येक दिन प्रशंसा गरिने इन्द्रदेवलाई हामी अनेकौँ स्तुति गर्दछौँ । 
शतक्रतुमर्णवं शाकिनं नर गिरो म इन्द्रमुप यन्ति विश्वतः । 
वाजसनि पूर्भिद तूर्णिमप्तुरं धामसाचमभिषाचं स्वर्विंदम् ॥२॥ 
इन्द्रदेव सयौँ यज्ञ सम्पन्न गर्ने, जलका धनी, सामर्थ्यशील मरुत्हरूलाई नियन्त्रण गर्ने, अन्न प्रदान 
गर्ने, शत्रुको सहर भत्काउने, चाँडो गति भएका, जल प्रेरित गर्ने, तेजसम्पन्न शत्रु पराजित गर्ने र 
स्वर्गजस्तै सुखदाता हुन् । तिनले सबै तिरबाट स्तुति प्राप्त गर्छन् । 
आकरे वसोर्जरिता पनस्यतेनेहसः स्तुभ इन्द्रो दुवस्यति । 
विवस्वतः सदन आ हि पिप्रिये सत्रासाहमभिमातिहनं स्तुहि ॥२॥ 
धन उपलब्ध गर्ने युद्धमा स्तोताहरू इन्द्रदेवको प्रशंसा गर्छन्। इन्द्रदेव निष्पाप स्तुति स्वीकार 
गर्दछन्। उनी यञ्च आदि कर्म गर्नेहरूका घरमा सोमयुक्त हव्य आदि सेवन गरेर अत्यन्त प्रसत्र 
हुन्छन्। हे स्तोताहरू हो ! तिमी मरुतहरूसँगै शत्रु पराजित गर्ने र अभिमानीलाई संहार गर्ने 
इन्द्रदेवको स्तुति गर । 
नृणामु त्वा नृतमं गीर्भिरुक्यैरभि प्र वीरमर्चता सबाधः । 
सं सहसे पुरुमायो जिहीते नमो अस्य प्रदिव एक ईशे॥४॥ 
हे मानिसका नियन्त्रक र वीर इन्द्रदेव ! असुरले सताएका क्रत्विकहरू स्तुति र मन्त्रले तिम्रो 
अर्चना गर्दछन् । विभिन्न पराक्रमले सम्पन्न तिमी बलका लागि युद्धमा जान्छौ । आकाशीय सोमका 
स्वामी तिमी नै हौ। तिमीलाई नमस्कार छ। 


पूर्वीरस्य निष्षिधो मर्त्यषु पुरू वसूनि पृथिवी बिभर्ति। 

इन्द्राय द्याव ओषधीरुतापो रयिं रक्षन्ति जीरयो वनानि ॥५॥ 
अनेक मानिसलाई इन्द्रदेवको कपा प्राप्त हुन्छ। सबैलाई नियमित गराउने इन्द्रदेवका लागि पृथ्वीले 
७०००५१ धन धारण गर्दछ । इन्द्रदेवकै आदेशले सूर्यदेवले सम्पूर्ण औषधि, जल, मानिस र वनकी 
रक्षा गर्दछन् । 





.  १०७ गिर इन्द्र तुभ्य सत्रा दधिरे हरिवो  ७० । 
पिरवसो नूतनस्य सखे वसो जरितृभ्यो वयो धाः ॥६॥ 
हरि नामका अश्वका स्वामी हे इन्द्रदेव ! सम्पूर्ण स्तोता क्रात्विकहरू तिम्रै लागि मन्त्र र त. तयार 


३०२ 














गर्दछन् । हे मित्रका रूपमा सबैसित निवास गर्ने इन्द्रदेव । सं , 
तिमीलाई प्रदान गर्दछौँ । यसलाई चिनेर स्तोतालाई अन्न पराई री शतका जाति न पर्यौ कवि 


इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोम यथा शायति अपिबः सुतस्य। 
तव प्रणीती तव शूर शर्मन्रा विवासन्ति कवयः सुयज्ञाः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! मरुत्हरूसँग तिमीले जसरी शर्यातका पुत्र शार्यातका यज्ञमा गएर सोमरस पान गरेका . 


थियौ, उसै गरी यस यज्ञमा उपस्थित भएर सोमरस पान गर  हे वीर । यज्चस्थलमा याजकहरू 
हविष्यान्न समर्पित गर्दै तिम्रो सेवा गर्दछन् । 


स वावशान इह पाहि सोम मरुद्धिरिन्द्र सखिभिः सुतंन। 
जार्त यत्त्वा परि देवा अभूषन्महे भराय पुरुह्ूत विश्वे ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! सोमको कामना गर्दै तिमी मित्ररूपी मरुत्हरूसँग हाम्रा यस यञ्चमा पेलेर तयार गरेको 
सोमरस पान गर। अनेकौँले बोलाउने गरेका हे इन्द्रदेव ! तिमी उत्पन्न हुनासाथ देवताहरूले 
तिमीलाई महासङ्ग्रामका लागि खयएका थिए । 
अप्तूर्ये मरुत आपिरेषोमन्दन्रिन्द्रमनु दातिवाराः । 
तेभिः साकं पिबतु वृत्रखादः सुत सोम दाशुषः स्वे सधस्थे ॥९॥ 
युद्धक्षेत्रमा जल वर्षा गराउने मरुतृहरू आफ्ना स्वामी इन्द्रदेवलाई खुसी पार्दछन् । वृत्रलाई विनाश 
गर्ने इन्द्रदेवले मरुत्हरूसँगै हविदाता यजमानका घरमा पेलेर तयार पारेको सोमरस पान गरे । 
इद ह्यन्वोजसा सुत राधानां पते। पिबा त्व१स्य गिर्वणः ॥१०॥ 
हे ऐश्वर्यका धनी र स्तुति योग्य इन्द्रदेव ! बलले निकालेको सोमरस रुचाएर पान गर  
यस्ते अनु स्वधामसत्सुते नि यच्छ तन्वम्। स त्वा ममत्नु सोम्यम् ॥११॥ 
हे सोमपान गर्ने इन्द्रदेव ! तिम्रा शरीरका लागि सोम अत्यन्तै उपयुक्त छ। यज्ञमा उपस्थित भएर 
तिमी यो पान गरेर खुसी होङ । वल 
प्र ते अश्नोतु कृक्ष्योः प्रेन्द्र ब्रह्णा शिरः प्र बाद शूर राधसे ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा पेर्भत्र दुवै कोखामा यो राम्रोसित रमाओस्। स्तुतिका प्रभावले तिम्रा सबै 
शरीरमा सञ्चारित होस् । हे वीर इन्द्रदेव ! ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि तिम्रा भुजाहरू समर्थ होउन् । 
सूक्त  ५२ 
 श्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र। हद निस्दि ति जगती । 
करम्भिणमपूपवन्तमुव्थिनम् । इन्द्र नः॥ 
हे इन्द्रदेव दु पिठो मिसाएर पकाएको पुरोडाशको हवि हामी मन्त्रोच्चारण गर्दै समर्पित 
गर्दछौँ । तिमी बिहानै यो स्वीकार गर । तानकका तान 
पुरोडाशं गुरस्व च। तुभ्य हव्य 
हे इन्द्रदेव । राम्ररी ७७०७ ० ५०१६ खाउ  यो खानका लागि पुरुषार्थ गर। यो हव्यरूपी 
पुरोडाश तिम्रै लागि समर्पित छ रबि गित न । वुवुरेका योषणए ४ 
षयासे गिरञ्च नः 
हे इन्द्रदेव ०० ५५५ खाङ । पुरुषले पली सह्यारेझैं हाम्रो स्तुति तिमी स्वीकार 
गर्। । 


पुरोडाशं सनश्रुत प्रातः सावे जुषस्व नः । इन्द्र क्रतुर्हि ते बृहन् ॥४॥ 


 १ हे प्रसिद्ध इन्द्रदेव । बिहानको सवनमा हामीले दिएको पुरोडाश खाङ, त्यसबाट तिम्रो कर्म महान् 
 हा. होस् ।  म 


माध्यन्दिनस्य सवनस्य धानाः पुरोडाशमिन्द्र कृष्वेह चारुम्। 


गीर्भिरीट्टे ॥५॥ 
है इन्द्रदेव ॥ यत्सतोता जरिता तृप्वय जौ आदि खाद्यान्न भुटेर आफैँ तयार पारीकन दिएको 


पुरोडाश खाञ । हे मेधावी इन्द्रदेव ! तिमी क्रभुहरूका साथ धनधान्यले सम्पन्न छौ। हामी स्तुति 


॥ र्दै तिम्रा लागि हविष्यान्न चढाउँछौँ । 
... 


३०२३. 








तृतीये धानाः सवने पुरुष्टुत पुरोडाशमाहुतं मामहस्व नः । 
हि क्रभुमन्त वाजवन्त त्वा कवे प्रयस्वन्त उप शिक्षेम धीतिभिः ॥६॥ म 
हे इन्द्रदेव ! धेरले तिम्रो स्तुति गरिसके । तिमी तेस्रो सवनमा हामीले भुटेका जौ आदिले बनाएको 
पुरोडाश खा । तिमी क्रभुहरूका साथै धनधान्य एवं पुत्रहरूले युक्त छौ । हविले युक्त स्तोत्रले 
हामी तिम्रो पूजा गर्दछौँ । 
पूषण्वते ते चकृमा करम्भ॑ हरिवते हर्यश्वाय धानाः । 
अपूपमद्धि सगणो मरुद्धिः सोम पिब वृत्रहा शूर विद्वान् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी पोषण दिने, दुःखकष्ट मेटाउने र हरि नामका अश्चमा चढ्ने हौ । तिम्रा लागि 


हामीले दहीमा मुछेका जौका पिठाको खाने कुरो बनाएका छौँ। हे वृत्रहन्ता ! मरुत्हरूसँग तिमी 
त्यो पुरोडाश खाएर सोमरस पान गर । 


प्रति धाना भरत तूयमस्मै पुरोडाशं वीरतमाय नृणाम्। 
 दिवेदिवे सदुशीरिन्द्र तुभ्यं वर्धन्तु त्वा सोमपेयाय धृष्णो ॥८॥ 
हे क्रत्विकहरू हो ! इन्द्रदेवका लागि चाँड नै भुटेका जौ आदिका लावा र पुरोडाश धेरै मात्रामा 
देओ। किनभने उनी मानिसहरूको नेतृत्व गर्नेहरूमध्ये सबैभन्दा वीर हुन् । हे शत्रुलाई पराजित 


गराउने इन्द्रदेव । हामी सबै एकत्र भएर तिम्रा लागि प्रत्येक दिन स्तुति गर्दछौँ, स्तुतिले तिमीलाई 
सोमपानका लागि प्रेरित गरोस् । 


सूक्त  ५३ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  इन्द्र पर्वत । छन्द  त्रिष्टुप् जगती गायत्री बृहती । 

इन्द्रापर्वता बृहता रथेन वामीरिष आ वहतं सुवीराः । 

वीतं हव्यान्यध्वरेषु देवा वर्धथां गीर्भिरिडया मदन्ता ॥१॥ 
हे इन्द्र र पर्वतदेव । स्तृति गर्न योग्य, असल सन्तानले युक्त यजमानद्वारा समर्पित हविष्यान्नले 
खुसीको अनुभव गर्ने र यज्ञमा हवि खाने तिमीहरू हामीलाई अन्न प्रदान गर र हाम्रा स्तोत्रबाट 
यशस्वी होओ ।  

तिष्ठा सु कं मघन्मा परा गाः सोमस्य नु त्वा सुषुतस्य यक्षि । 

पितुर्न पुत्र सिचमा रभे त इन्द्र स्वादिष्ठया गिरा शचीवः ॥२॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! हामीसित तिमी केही क्षण बस । हाम्रो यज्ञभन्दा यढा नजार ।  लागि 
हामी चाँडै पेलेर तयार गरेको सोमले यज्ञ गर्दछौँ । हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! छोराले बाबुको आश्रय 
लिएभझैँ हामी असल स्तुतिबाट तिम्रो आश्रय लिन्छौँ । 

शंसावाध्वर्यो प्रति मे गुणीहीन्द्राय वाह कृणवाव जुष्टम्। 

एवं बर्हिर्यजमानस्य सीदाथा च भूदुक्थमिन्द्राय शस्तम् ॥२॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! हामी इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछौँ । तिमीहरू हामीलाई प्रोत्साहित गर । हामी उनका 
लागि हित हुने खालका स्तोत्र गाऔँ । तिमी यजमानले दिएका कुशका आसनमा बस । त्यसो भएर 
इन्द्रदेवलाई स्तुति वचनहरू धेरै होञन् । 

जायेदस्त मघवन्त्सेदु योनिस्तदित्त्वा युक्ता हरयो वहन्तु। 

यदा कदा च सुनवाम सोममग्निष्ट्वा दूतो धन्वात्यच्छ ॥४॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! स्त्री नै पुरुषको आश्रयस्थल र घर हो। रथमा नारेका अश्चले तिमीलाई 
उसै घरमा लैजाङन्। पेलेर तयार गरेपछि हामीले अर्पण गरेको सोम दूतको रूपमा रहेका 
अगिनिदेवले सोझै तिमीकहाँ पुन्याउँछन् । 

परा याहि मघवत्रा च याहीन्द्र भ्रातरुभयत्रा ते अर्थम्। 

यत्रा रथस्य बुहतो निधान विमोचन वाजिनो रासभस्य ॥५॥ 
सबैलाई पालनपोषण गर्न सक्ने ऐश्वर्यले सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! तिमी यहाँबाट निकै टाढाको वा 
नजिकको आफ्नो घरमा रहेका भए पनि हाम्रा यञ्चमा आङ । दुवै ठाउँमा तिम्रो खाँचो छ। 
उतापटिका घरमा तिम्री स्त्री छन् भने यहाँ सोम छ। तिमी आफ्नो महान् रथ जहाँ रोक्दछौ, त्यहाँ 
खुसीको सोर मच्चाउने तिम्रा अश्व मुक्त गराउँछौ । 


३०४ 





क्र १ 





 र सुख छ। तिमी जहाँ आफ्नो रथ रोक्दछौ, त्यहाँ डुल्नका लागि भनेर अश्च 
इमे भोजा अङ्गिरसो विरूपा दिवस्पुत्रासो असुरस्य वीराः । 
विश्वामित्राय ददतो मघानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः॥७॥ 
यज्ञमा भोज्य पदार्थ चढाउने अङ्गिराका वंशजहरू विभिन्न रूपमा देखा पर्दछन् । देवताहरूमा श्रेष्ठ, 
वीर मरुत्गणले हामी विश्वामित्रहरूका लागि हजारौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गरून् । हाम्रो 
धनधान्य एवं आयु जालान् बत 
रूपरूपं मघवा बोभवीति माया कुण्वानस्तन्व१ परि स्वाम्। 
त्रिर्यद्दिवः परि मुहुर्तमागात्स्वैर्मन्त्रैरनृतुपा भ्रतावा॥८॥ 
हामी इन्द्रदेवको जुन रूपलाई आह्वान गर्दछौँ, उनी उसै रूपका भइदिन्छन् । आफ्ना मायाले विभिन्न 
रूप धारण गर्दछन्। उनी क्रतुअनुसार सधैँ सोमपान गर्दछन्। मन्त्रद्रष्यहरूले बोलाउँदा तीनै 
सवनमा स्वर्गलोकबाट एकै क्षणमा आइपुग्दछन् । 
महाँ क्रषिर्देवजा देवजूतो स्तभ्नास्सिन्धुमर्णवं नृचक्षाः । 
विश्वामित्रो यदवहत्सुदासमप्रियायत कुशिकेभिरिन्द्रः ॥९॥ 
अत्यन्त महान्, देवताहरूबाट उत्पन्न र प्रेरित, सबै कुराको जानकारी भएका विश्वामित्र क्रषिले 
जलले भरिएको सिन्धुको वेग रोकिदिए। त्यहाँबाट उनी सुदास राजाका यज्ञमा गए  त्यस बेला 
कुशिकका वंशजहरूले इन्द्रदेवलाई प्रिय यज्ञस्थमा सम्मान गरे । 
हंसाइव कृणुथ श्लोकमद्रिभिर्मदन्तो गीर्भिरध्वरे सुते सचा। 
देवेभिर्विप्रा क्रषयो नृचक्षसो वि पिबध्वं कुशिकाः सोम्यं मधु ॥१०॥ 
इन्द्रियको शक्तिभन्दा धेरै क्षमतासम्पन्न, बुद्धिका धनी मानिसलाई संरक्षण गर्ने हे कुशिकहरू हो ! 
तिमीहरू हंसको पङ्क्तजस्तो भएर बसेर स्तुतिमन्त्र उच्चारण गर  यज्ञमा ढुङ्गाले सोम पेलेर 
तयार गर र सबै देवताहरूसँगै सोमरस पान गर   . 
उप प्रेत कुशिकाश्वेतयध्वमश्च राये प्र मुञ्चता सुदास । 
राजा वृत्रै जङ्घनठ्लागपागुदगथा यजाते वर आ पृथिव्याः ॥११॥ 
हे कुशिकका वंशजहरू हो ! तिमीहरू सबै अश्वनजिकै जाओ । अश्वलाई जोस्याओ । ऐश्वर्य 
प्राप्तिका लागि राजा सुदासका अश्व खुला छोड। देवराज इन्द्रले पूर्व, पश्चिम र उत्तरका देशमा 
शत्रुजति मासिसकेका छन् । अब सुदास राजा पृथ्वीका उत्तम स्थानमा यज्ञ कार्य सम्पादित गरून् । 
..७५५० ५३१५००५१००००७ ॥१२॥ 
श्वामित्रस्य रक्षति ब्रह्लेद भारत जन  
है कुशिकका वंशजहरू  हामीले द्यावापृथिवीमा इन्द्रदेवको स्तुति गप्यौँ। विश्वामित्रका 
वंशजहरूको यो स्तोत्र भरतका वंशजहरूले रक्षा गरून् । 
विश्वामित्रा अरासत ब्रह्लेन्द्राय वज्रिणे । करदिन्नः सुराधसः ॥१३॥ 
विश्वामित्रका वंशजहरूले वज्ज धारण गर्ने इन्द्रदेवका लागि स्तोत्र बनाए । इन्द्रदेवले हामीलाई 
धनले सम्पन्न गराछन् । 
कि ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरं दुहे न तपन्ति घर्मम्। 
,. आनो भर प्रमगन्दस्य वेदो नैचाशाखं मघवत्रन्धया न ॥१४॥ नन 
हे इन्द्रदेव ! कीकट भन्ने अनार्य देशका बासिन्दाका गाईले तिमीलाई के काम दिन्छन् ? तिनले न 
दुध दिन्छन् न यज्ञको अग्नि बाल्दछन्। ती गाई यहाँ लिएर आउ । शोषण गर्नेको धन हामीलाई 
। हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । नीच वंशकालाई अधीनमा राख । 
ससर्परीरमतिं बाधमाना बृहन्मिमाया जमदग्निदद्ता । 
आ सूर्यस्य दुहिता ततान श्रवो देवेष्वमृतमजुर्यम् ॥१५॥ 


 जमदग्नबाट प्रेरित अज्ञान नाश गर्ने, द्युलोकसम्म प्रवाहित  चुलोकमा १ हल्ला 
. मच्चाउँछ हि । अमृतमय पदार्थ र अक्षय अन्न आदि प्रदान 
... पाउंछ। सूर्यको पुत्रीले सम्पूर्ण देवताहरूलाई अमृतम 

 गर्दछिन्। को उत्रीले सम्प 


३०५ 


ससर्परीरभरत्तुयमेभ्योधि श्रवः पाञ्चजन्यासु कृष्टिषु। 
सा पक्ष्याई नव्यमायुर्दधाना यां मे पलस्तिजमदग्नयो ददुः ॥१६॥ 
पलस्ति, जमदग्नि आदि त्रषिहरूले नयाँ अन्न प्रदान गर्ने किसिमको असल कुरो गरे । पँच वर्गका 
बीचमा रहेको भन्दा बढी अन्न हाम्रा लागि तिमी तुरुन्तै देङ । 
स्थिरौ गावौ भवतां वीड्ुरक्षो मेषा वि वर्हि मा युगं वि शारि। 
इन्द्र पातल्ये ददतां शरीतोरष्टिनिमे अभि न सचस्व ॥१ ०॥ 
सुदासका यञ्चमा रथका अङ्गहरूलाई विश्वामित्रले स्तुति गर्दछन्। रथमा नारेका गोरु बलिया 
होछन्। रथको धुरा बलियो होस्। रथको डन्डी नभाँचियोस्। पाङ्ग्रा नखुस्किञन्। धुरामा 
अड्याइएका किलाहरूलाई इन्द्रदेवले सोभ्याइदिउन् । हे निर्बाध गतिका रथ ! तिमी सधैँभरि 
हामीले चाहेको जसरी अगाडि जा । 
बलं धेहि तनृषु नो बलमिन्द्रानडत्सु नः । 
बल तोकाय तनयाय जीवसे त्वं हिबलदा असि॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रो जिउ बलियो बनाइदेर । गोरु आदि पशु बलिया बनाइदेङ । हाम्रा छोरानातिलाई 
लामो आयु बाँच्न सक्ने गरी बलिया बनाइदेरु, किनभने बल प्रदान गर्ने तिमी नै हौ । 
अभि व्ययस्व खदिरस्य सारमोजो धेहि स्पन्दने शिंशपायाम् । 
अक्ष वीडो वीडित वीडयस्व मा यामादस्मादव जीहिपो नः ॥१९॥ 
हे इन्द्रदेव ! खयर काठले बनेको रथको डन्डी बलियो पार। रथका स्पन्दनमा सिसौ काठले 
बनाइएको धुरा र चक्कामा बल हालिदेरू । हे बलिष्ठ धुरा ! हामीले बलियो पारेका तिमी अभै 
बलियो होङ । तीव्र गतिमा जाँदा हामीलाई तिमी नपछार । 
अयमस्मान्वनस्पतिर्मा च हा मा च रीरिषत्। 
स्वस्त्या गृहेभ्य आवसा आ विमोचनात् ॥२०॥ १ 
काठपातले बनेका रथले हामीलाई नखसाओस्, दुःख नदेओस्। हामी घर नपुगुन्जेल हामीलाई 
भलो गरोस् र अश्व नखोलुन्जेल यसले हाम्रो रक्षा गरोस् । 
इन्द्रोतिभिर्बहुलाभिर्नो अद्य याच्छेष्ठाभिर्मघवञ्छूर जिन्व। 
यो नो द्वृष्ट्यधरः सस्पदीष्ट यमु बिष्मस्तमु प्राणो जहातु ॥२१॥ 
हे वीर र ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव । विभिन्न असल संरक्षणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गर । शत्रु विनाश 
७००७ खुसी बनाउ । हाम्रो रिस गर्नेको पतन होस् । हामी जोसित रिसाउँछौँ, त्यसको 
जाओस् । 
परशु चिद्ि तपति शिम्बलं चिष्ि वृश्वति। 
उखा चिदिन्द्र येषन्ती प्रयस्ता फेनमस्यति ॥२२॥ म 
हे इन्द्रदेव ! फर्साले रुखलाई दुःख दिएभझैँ हामी शत्रुलाई दुःख दिऔँ। रुखबाट सिमलको फूल 
कने शत्रुका अङ्ग खसून् । पकाउँदै गर्दा हाँडीका मुखबाट निस्केभझेँ हाम्रा शत्रुका मुखबाट फि 
आओस् । हँ 
न सायकस्य चिकिते जनासो लोधं नयन्ति पशु मन्यमानाः । 
नावाजिनं वाजिना हासयन्ति न गर्दभ॑ पुरो अश्वान्नयन्ति ॥२२॥ 
वीर पुरुषहरू बाणको कष्टलाई ठुलो मान्दैनन्, उनीहरू लोभी शत्रुलाई पशु मान्दछन्, उनीहरू 
बलवान् भएर निर्बललाई खिसी गर्दैनन् र गधाको तुलना अश्वसित गर्दैनन् यो कुरो विश्वामिर्त्रलै 
भनेका छन् । 
इम इन्द्र भरतस्य पुत्रा अपपित्वं चिकितुर्न प्रपित्वम् । 
हिन्वन्त्यश्वमरणं न नित्य ज्यावाजं परि णयन्त्याजी ॥२४॥ 
हे इन्द्रदेव ! भरतका वंशजहरू शत्रु खुट्याउन जान्दछन्, सँगै गाँसिएर बस्न जान्दैनन् 
सङ्ग्राममा प्रेरित अश्चजस्तो भएर धनुषका प्रत्यञ्चाको शक्ति देखाउँछन् । 


म  हि 


३०६ 








८१०    न ५४ 
 श्रषि  प्रजापति वैश्वामित्र ।  चिशचेदेव । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इमंमहे विदथ्याय शूर्ष शश्चत्कृत्व ईड्याय प्र जभ्ूः। 
शरृणोतु नो दम्येभिरनीकै श्ृणोत्वन्गिर्दिव्यैरजस्रः ॥१॥ 
स्तोताहरू यज्ञको साधनरूप र स्तुति योग्य अग्निदेवका लागि उत्तम स्तोत्र उच्चारण गर्दछन् । 
अग्निदेव आफ्ना स्थानमा तेजोमयी किरणले उद्दीप्त भएर 


स्तुति सुनून् । 
महि महे दिवे अर्चा पृथिव्यै कामो म इच्छञ्चरति प्रजानन्। 


 ययोह स्तोमे विदथेषु देवाः सपर्यवो मादयन्ते सचायो ॥२॥ 
हे स्तोताहरू हो  यज्ञकार्यमा द्यावापृथिवीमा स्तोत्र सुन्दै पूजाको अभिलाषा गर्ने देवता एकत्रित 
खत प्रसन हुन्छन्। महान् द्यावापृथिवीको सामर्थ्य जानेर उनको अर्चना गरौँ। सम्पूर्ण भोगका 
इच्छाले मेरो मन विचरणशील छ। 

युवोर्त्नीत॑ रोदसी सत्यमस्तु महे पु णः सु विताय प्र भूतम्। 

इद दिवे नमो अग्ने पृथिव्यै सपर्यामि प्रयसा यामि रलम्॥३॥ 

सत्यको नियममा स्थिर रहेका हे द्यावापृथिवी  पुराना क्रषिले तिमीहरूका सत्यको रहस्य जानेर 
स्तुति गरे । युद्धमा जाने वीर पुरुषले पनि तिमीहरू दुईको महत्त्व बुझेर सधैँ प्रार्थना गरेका छन् । 

उतो हि वा पूर्व्या आविविद्र क्रतावरी रोदसी सत्यवाचः । 

नरश्चिद्वों समिथे शूरसातौ ववन्दिरे पृथिवि वेविदानाः ॥४॥ 
सत्यलाई नै धर्मका रूपमा स्वीकार गर्ने हे द्यावापृथिवी ! सत्यको आचरण गर्ने सनातन क्रषिहरूले 


तिमीहरूबाट हितकारी र खोजेको फल प्राप्त गरे । हे पृथिवी । युद्धक्षेत्रमा जाने वीर योद्धाले तिम्रो 
महिमा जानेर तिमीलाई नमस्कार गर्दछन् । 


को अद्धा वेद क इह प्र वोचदेवाँ अच्छा पथ्यारका समेति। 

ददृश्र एषामवमा सदांसि परेषु या गुद्येषु व्रतेषु ॥५॥ 
देवत्वमा पुच्याउने मार्ग कुन हो भनेर कसले राम्ररी जानेको छ ? कसले त्यसको वर्णन गर्न 
सक्दछ ? देवताको गोप्य र उच्च स्थानमध्ये निम्नतम स्थान मात्रै देखा पर्दछ। 


कविर्नुचक्षा अभि षीमचष्ट क्रतस्य योना विघृते मदन्ती । 
नाना चक्राते सदन यथा वेः समानेन क्रतुना संविदाने ॥६॥ 
भो दूरदर्शी मानिसलाई चिन्ने सूर्यदेव द्यावापृथ्वीलाई सबै तिरबाट हेरिरहन्छन् । रसयुक्त, खुसी प्रदान 
 गर्ने, उस्तै कर्मले गर्दा सम्बन्ध भएका द्यावापृथिवी चराले गुँड बनाएझैँ जलको गर्भस्थान 
. अन्तरिक्षमा आफ्ना लागि विभिन्न ठाउँ बनाइरहन्छन् । 
 समान्या वियुते वजे अन्ते ध्रुवे पदे तस्थतुर्जागरूके । 
। उत स्वसारा युवती भवन्ती आदु ब्रुबाते मिथुनानि नाम ॥७॥ 
एकापसमा सम्बन्धित भए पनि छुट्टै रहेका द्यावापृथिवी कहिल्यै खिइँदैनन्। अक्षय, अनन्त 
अन्तरिक्षमा दुवै दिदीबहिनी झैँ एकै रूपमा रहन्छन् । यसै किसिमले सृष्टिको क्रम चलिरहेको छ। 
विश्वेदेते जनिमा सं विविक्तो महो देवान्बिभ्रती न व्यथेते । 
एजदधुव पत्यते विश्वमेक चरत्पतत्रि विषु्णवि जातम्॥८॥ । 
च्यावा र पृथिवीले सम्पूर्ण प्राणी र वस्तुलाई भिन्नाभिन्नै स्थान दिएका छन्। महान् सूर्य एवं इन्द्र 
आदि देवतालाई बोकेर पनि कहिल्यै थाक्दैनन्। स्थावरजङ्गम समस्त प्राणी केवल पृथ्वीमै आश्रय 
पाउँछन् । पक्षीको हुल डुल्ने ठाउँ द्यावापृथिवीका बाम 
सना पुराणमधम्यारान्द पितुर्वनिुक तस्थुरन्तः ॥९॥ 
च्ावापृशि १०० यन मनिका एकको ॥ पाल्ने र माताका रूपमा उत्पन्न गर्ने हौ। हामी 
तिमीहरूको म पुरातन यो सम्बन्ध सधैँ स्मरण गर्दछौँ । तिमीहरूका बीचमा स्तुतिको आशा 
गर्ने देवताहरू विस्तीर्ण र प्रकाशित पथमा आआफ्ना वाइनले युक्त भएर बसेका हुन्छन् । 


हानामा क ल्पएकृकहलकषा कुलका दर टरउतण्पकषटा जनाणिण जाला 


३०७ 








इमं स्तोम रोदसी प्र ब्रवीम्युदूदराः शृणवन्नग्निजिद्वाः । 
मित्रः सम्राजो वरुणो युवान आदित्यास कवयः प्रयास । १० 
हे द्यावापृथिवी । तिमीहरूको स्तोत्र हामी राम्ररी उच्चारण गर्दछौँ । सोमरस पेटमा थन्क्याउने, 
अग्निरूपी जिब्राले सोमरस पान गर्ने, अत्यन्त तेजस्वी, तरुण, मेधावान्, प्रख्यात कर्मयुक्त मित्र, 
वरुण र आदित्यदेवले हाम्रो स्तुति सुनून् । ० 
हिरण्यपाणिः सविता सुजिह्वस्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानः । 
देवेषु च सवितः श्लोकमश्रेरादस्मभ्यमा सुव सर्वतातिम् ॥११॥ 
दान गर्नका लागि सुनौलो ऐश्वर्य हातमा लिने, उत्तम प्रेरणा प्रदान गर्ने सवितादेव, यज्ञका तीनै 
सवनमा आकाशबाट आउँछन् । उनी देवताहरूका वीचमा बसेर हाम्रो स्तोत्र सुनून् र हामीलाई 
चाहिएका जस्ता सबै फल प्रदान गरून् । 
सुकृत्सुपाणिः स्ववाँ ग्रतावा देवस्त्वष्यवसे तानि नो धात्। 
पूषण्वन्त क्रभवो मादयध्वमूर्धर्वग्रावाणो अध्वरमतष्ट ॥१२ । 
हितकारी कर्म भएका, मङ्गलमय हात भएका, धनले सम्पन्न, सत्यको नियम पालन गर्ने त्वष्यदेव 
हामीले रोजेको फल प्रदान गसून् । हे त्राभुहरू हो ! सोम पेल्नका लागि ढुङ्गा लिने क्रत्विकहरू 
यज्ञ गर्दछन् । तिमीहरू पूषासँगै त्यो सोम पान गरेर खुसी होओ । 
विद्युद्र्था मरुत क्रष्टिमन्तो दिवो मर्या भ्रतजाता अयासः । 
सरस्वती शुणवन्यशियासो धाता रयिं सहवीर तुरासः ॥१३॥ 
विद्युत्जस्तो प्रभावशाली रथ भएका, हतियार भिर्ने, तेजस्वी शत्रु विनाश गर्ने, यज्ञबाट उप्पन्न हुने, 
वेगवान् र यजनका लागि योग्य मरुत्हरू तथा सरस्वती देवीले हाम्रो स्तुति सुनून्। हे शीघ्र 
गमनशील मरुत् हो । हामीलाई उत्तम वीर पुत्रयुक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । 
विष्णु स्तोमासः पुरुदस्ममर्का भगस्येव कारिणो यामनि ग्मन्। 
उरुक्रमः ककुहो यस्य पूर्वीर्न मर्धन्ति युवतयो जनित्रीः ॥१४॥ म 
सधैँका तरुण र सबैलाई जन्माउने पराक्रमी विष्णुदेवको नियम दिशाहरूले उल्लङ्घन गर्न 
सक्दैनन् । मिहिनेती मानिस धनीका नजिकमा पुगेझँ यञ्चमा उच्चरित हाम्रो पूजनीय स्तोत्र उनै 
जाँगरिला विष्णुदेवकहाँ पुगोस् । 
इन्द्रो विश्वैर्वीय३ पत्यमान उभे आ पप्रौ रोदसी महित्वा । 
पुरन्दरो वृत्रहा धृष्णुषेणः सङ्गृभ्या न आ भरा भूरि पश्चः ॥१५॥ ॥ 
सबै खालका सामर्थ्यले युक्त इन्द्रदेव आफ्ना महानताले द्यावापृथिवी दुवैलाई भरिभराउ बनाउँछन्। 
शत्रुको सहर ध्वस्त पार्ने, वृत्रलाई मार्ने, आक्रामक सेनायुक्त तिनले पशुको बथानसहित हाम्रा 
लागि धनको ठूलो भाग प्रदान गरून् । म 
नासत्या मे पितरा बन्धुपृच्छा सजात्यमश्चिनोश्चारु नाम । म म 
युवं हि स्थो रयिदौ नो रयीणां दात्र रक्षेथे अकवैरदब्धा ॥१६॥ 
असत्यबाट टाढै रहने हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै पिताले झैं सोधीकन हामी साधकहरूको 
रहर पूरा गराउँछौ। तिमीहरू दुवैको नाम जन्मदेखि नै प्रसिद्ध रहेको छ। तिमीहरू दुवै अपा 
वैभव, धन र ऐश्वर्यले सम्पन्न छौ । हामीलाई धेरै धन देओ । तिमीहरू दुवै अविचलित रहेर हि 


प्रदान गर्नेलाई रक्षा गर । 


महत्तद्दः कवयश्चारु नाम यद्ध देवा भवथ विश्व इन्द्रे।  
सख क्रभुभिः पुरुहूत प्रियेभिरिमाँ धियं सातये तक्षता नः ॥१७॥ सौ हि 

हे देवताहरू हो । तिमीहरूको नाम र यश अत्यन्तै महान् र सुन्दर छ। यसैका कारणले तिमीहरु 

इन्द्रलोकमा दिव्य स्थान पाउँछौ। धेरैले आह्वान गरिने हे इन्द्रदेव । प्रिय त्रभुहरूसित ति 

मित्रताको भावले रहन्छौ । हामीलाई धन आदि प्रदान गर्ने हाम्रो स्तुति उनीहरूसँगै स्वीकार गर । .. 
अर्यमा णो अदितिर्यज्चियासो दब्धानि वरुणस्य व्रतानि । 


युयोत नो अनपत्यानि गन्तोः प्रजावान्नः पशुमा अस्तु गाठुः ॥१५॥  
अर्यमा, देवताहरूको माता अदिति, यजनीय देवताहरू र अविचल नियम पालन त वरुणदेवले 


हाम्रो रक्षा गरून् । हाम्रा मार्गबाट निःसन्तान हुने दोष हटाइदिकन् र घरलाई सन्तानका साथै पशुले 
पूर्ण गराञन् । 


३० पर 





देवानां दूतः पुरुध प्रसूतो५नागान्नो वोचतु सर्वताता । 

भृणोतु नः पृथिवी द्ौरुतापः सूर्यो नक्षत्रैरर्वपन्तरिक्षम् ॥१९॥ 
विभिन्न ढङ्गले प्रकट हुने, देवताहरूका दूतजस्ता अग्निदेवले हामी निष्पाप मानिसलाई असल 
खालका शिक्षा दिन्। पृथ्वी, द्युलोक, जल र सूर्य आदि नक्षत्रले पूर्ण भएका अन्तरिक्षले हाम्रो 
स्तुति सुनोस् । 

वुप्वन्तु नौ वृषणः पर्वतसो ध्वुवक्षेमास इडया मदन्तः । 

अदिति श्रृणोतु यच्छन्तु नो मरुतः शर्म भद्रम् ॥२०॥ 

पानीको वर्षा गराएर मानिसलाई कल्याण गर्ने, वनस्पति आदिले खुसी हुने पर्वतदेवले हाम्रो स्तुति 
सुनून् । देवमाता अदितिले आदित्यहरूसँगै हाम्रो स्तुति सुनून् । मरुत्हरूले हामीलाई हितकारी सुख 
प्रदान गरून् । 

सदा सुगः पिठुमाँ अस्तु पन्था मध्वा देवा ओषधीः सं पिपृक्त 

भगो मे अग्ने सख्ये न मृध्या उद्रायो अश्यां सदन पुरुक्षो ॥२१॥ 
हाम्रो बावे सजिलो र अन्नयुक्त होस् । हे देवताहरू हो ! हाम्रा औषधि स्वादिलो रसयुक्त गराओ । हे 
अग्निदेव । तिम्रा मित्रताले हाम्रो कुनै पनि ऐश्वर्य नाश नहोस् । तिम्रा कृपाले हामी धन आदिर 
अन्नले परिपूर्ण घर प्राप्त गरौँ । 

स्वदस्वा हव्या समिषो दिदीद्यस्मद्रयपक्सं मिमीहि श्रवांसि । 

विश्वाँ अग्ने पृत्सु ताञ्जेषि शत्रूनहा विश्वा सुमना दीदिही नः ॥२२॥ 
हे अग्निदेव । तिमी हव्य पदार्थ मिठो मानेर खाउ र हामीलाई अन्न आदि प्रदान गर । सबैजसो अन्न 
हामीतिरै पठाङ । युद्धमा तिमी शत्रुलाई जित । रमाइलो मनले तिमी सबै दिनहरूलाई उज्याला 
बनाउ । 


  ५५ 
न्रषि  प्रजापति वैश्वामित्र ।  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् । 

उषसः पूर्वा अध यद्दयूषुर्महद्धि जज्चे अक्षर पदे गोः । म 

व्रता देवानामुप नु प्रभूषन्महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१॥ क 
पहिले उषा प्रकाशित भएपछि अविनाशी सूर्यदेव आकाशमा उदाउँदै प्रकट हुन्छन् । यजमानहरू 
यज्ञ आदि देवकर्म गर्दै देवताका नजिकै उपस्थित हुन्छन् । सबै देवताको महान् शक्ति एउटै हो । 

मो पू णो अन्न जुहुरन्त देवा मा पूर्वे अग्ने पितरः पदजाः । 
 पुराण्यो सद्गनोः केतुरन्तर्महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥२॥ 
हे अग्निदेव । यहाँ देवताले हामीलाई दुःख नदिउन्। देवत्व प्राप्त गरेका हाम्रा पुर्खा पितृहरूले 
पनि हाम्रो अनिष्ट नगरून्। यज्ञका प्रकाशक पुरातन द्यावापृथिवीका बीचमा उदीयमान महान् 
ज्योतिरूप सूर्यदेव प्रकट हुन्छन् । सबै देवताको महान् शक्ति एकै हो। 

वि मै पुरुत्रा पतयन्ति कामा शम्यच्छा दीध्े पूर्व्याणि। 
। समिद्धे अग्नावृतमिद्वदेम महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥२॥ 
हे अग्निदेव । हाम्रा विभित्र आशा विभित्न दिशामा गतिशील हुन्छन् । अग्निष्टोम आदि यज्ञमा 
अग्नि प्रज्वलित हुँदाखेरि हामी पुरातन स्तोत्र जागृत गराउँछौं। अग्नि प्रज्वलित भएपछि हामी स्तोत्र 
उच्चारण गर्दछौँ । सवै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो । 

समानो राजा विभृतः पुरुत्रा शये शयासु प्रयुतो वनानु । 

अन्या वत्स भरति क्षेति माता ॥४॥ कि 
जनताका शासक, दीप्तिमान् अग्निदेव अनेकौं स्थानमा यज्ञका लागि स्थापित हुँदै छन्। उनी 

यज्ञवेदीमाथि सुतेका हुन्छन् र अरणीका माध्यमबाट प्रकट हुन्छन् । मातापितारूपी द्यावापृथिवीले 

यिनलाई धारण गर्दछन् । वर्षा आदिबाट जाट घुलोक परिपुष्ट हुन्छ र धर्तीले उनलाई आश्रय प्रदान 
गर्दछ । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो । 


१७७   जातासु तरुणीष्वन्तः । 
 सुवते ॥४॥ 
अग्निदेव ज्यादै पुराना भएर सुकिसकेका रुखमा रहन्छन् र नयाँ उम्रिएका बिरुवामा पनि रहन्छन् । 
३०९ 


।  ॥ 
७७ 
  





वनस्पतिहरू कुनैले पनि स्थुल प्रजनन क्रिया गर्दैनन् र अग्निकै कारणले गर्भधारण गरेर फलफूल 
उत्पन्न गर्दछन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटेहो। ।। 
शयुः परस्तादध नु द्विमाताबन्धनश्वरति वत्स एक । 
मित्रस्य ता वरुणस्य व्रतानि महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥६॥ जना 
पश्चिममा सुत्ने, दुई आमाका सन्तान बाधाविघ्नरहित भएर अन्तरिक्षमा एक्लै घुम्दछन् । यौ सबै 
कार्य मित्र र वरुणदेवका नै हुन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो। 


द्विमाता होता विदथेषु सम्राडन्वग्रे चरति क्षेति बुध्नः । 
प्र रण्यानि रण्यवाचो भरन्ते महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥७॥ 
दुवै लोक निर्माण गर्ने, यज्का होता र यज्ञका स्वामी अग्निदेव आकाशमा सूर्यका रूपमा सबैभन्दा 
पहिले घुम्दछन्। सबै कर्मको मूल कारणका रूपमा यिनी भूमिमा निवास गर्दछन् । स्तोताका 
वाणीले यस्ता देवताको गुणगान गर्देछ। सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउट हो। 
शूरस्येव युध्यतो अन्तमस्य प्रतीचीनं ददृशे विश्वमायत्। 
अन्तर्मतिश्वरति निष्षिधं गोर्महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥८॥ 
युद्धमा पराक्रम देखाउने शूरवीरजस्ता तेजस्वी अग्निदेवका अगाडि आउने सबै प्राणी भझुकेका 
देखिन्छन् । सबैले जान्न खोजेका अग्निदेव जल लिएर आकाशमा डुल्छन् । सबै देवताहरूको महान् 
शक्ति एउटै हो। १ 
नि वेवेति पलितो दूत आस्वन्तर्महांश्चरति रोचनेन। . 
वपूषि बिभ्रदभि नो वि चष्टे महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥९॥ । 
सबै प्राणीलाई पाल्ने र देवताका दूतजस्ता अग्निदेव वनस्पतिभित्र व्याप्त छन् । आफ्नो तेजले 
महिमायुक्त भएका अग्निदेव वनस्पतिकै बीचमा विचरण गर्दछन् । यिनले विभिन्न रूप धारण 
गरेका बेला हामी देख्छौँ । सबै देवताको महान् शक्ति एउटै हो। 
विष्णुर्गोपाः परम पाति पाथः प्रिया धामान्यमृता दधानः । 
अग्निष्य विश्वा भुवनानि वेद महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१०॥  
अविनाशी, प्रिय, लोकलाई धारण गर्ने र सबैका रक्षक विष्णुदेव आफ्नो मार्गबाट परमधामको रक्षा 
गर्दछन् । अग्निदेव सबै लोकका ज्ञाता हुन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो। 
नाना चक्राते यम्या३ वपूषि तयोरन्यद्रोचते कृष्णमन्यत्। । 
श्यावी च यदरुषी च स्वसारौ महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥११॥  
दिन र रातरूपी दुई जुम्ल्याहा दिदीबहिनी विभिन्न रूप धारण गर्दछन् । तिनीहरूमा एउटी तेज 
सम्पन्न र अर्की अँध्यारो वर्णकी छन् । अँध्यारो र सफा वर्णका दुई स्त्रीहरू आपसमा दिदीबहिनी १ 
हुन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो । 
माता च यत्र दुहिता च धेनू सबर्दुघे धापयेते समीची । 
क्रतस्य ते सदसीडे अन्तर्महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१२॥ , 
सम्पूर्ण विश्वका उत्पादक, पोषक, सन्तुष्टिदायक, अमृतमय पदार्थ प्रदान गर्ने र सम्पूर्ण विश्वलाई 


आफ्नो रस प्रदान गर्ने यी दुवै हुन् । सबैलाई उत्पन्न गर्ने भएकाले माताका रूपमा र एकले अर्काको 


पालनपोषण गर्ने रस लिएका हुनाले सन्तानका रूपमा रहेका यी दुवैलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । सब 
देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो । कला दानी सा? 
अन्यस्या वत्सं रिहती मिमाय कया भुवा नि दधै धेनुरूधः ।  
ग्रतस्य सा पयसापिन्वतेडा महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१३॥ म 
अर्काका बाछालाई चाट्ने, कराउने गाईले आफ्ना थुनमा दुध राखेको हुन्छर् ? योइडा सत्यका 
दुधले सिञ्चित हुन्छिन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो । 
पद्या वस्ते पुरुरूपा वपूँष्यूर्ध्वा तस्थौ ञ्यविं रेरिहाणा । 
क्रतस्य सदा वि चरामि विद्वान्महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१४॥ 
विराट् पुरुषका गोडाबाट उत्पन्न हुने पृथ्वीले विभिन्न रूप धारण गर्दछिन् । तीनै लोक प्रकार्शि 
गराउने सूर्यले किरणलाई माया गरेर उन्नतिको गति लिन पाउँछन् । सत्यरूपी सूर्यदेवको स्थान 
चिनेर हामी वन्दना गर्दछौँ । सबै देवताको महान् शक्ति एउटै हो । 


३१० 





४ 














पदे इव निहिते दस्मै अन्तस्तयोरन्यद् 
सोचौ । पथ्यार सा विषूची ००१५०००५। ॥१५॥ 
सुन्दर रूप भएका दिन र रात्रि दुवै 
छ नक, र रात्रि दुवै अन्तरिक्षको यात्रा गर्दछन् । तिनीहरूमध्ये रात्रि अँध्यारो रङ्गको 
अलगअलग रूपमा बाँडिएका दिन उज्यालो रङ्गको हुनाले देखिन्छिन्। यी दुवैको मार्ग एउटै भए पनि 
३ ०७५ एका छन्  धुनयन्तामशिीी देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो । 
पातकालिक ले भवन्तीहदेवानामसुर्वमेकम् तेजले म घस्चमेकम्॥॥६ म म 
नयाँनौला १  ज गाईहरू 
नयाँनौला बनेर अमृत रस प्रदान गर्दछन् । सबै  ०,. हो। शतक तत 
यदन्यासु वृषभो रोरवीति सो अन्यस्मिन्यूथे नि दधाति रेतः । 
कुनै सहि क्षपावान्त्स भगः स राजा महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१७॥ . 
जार क दशामा मना पनि १ समूहमा गएर आफ्नो वीर्य सेचन गर्दछ । यसै किसिमले . 
७ वनलाई पालन गर्ने र ऐश्वर्य प्रदान गर्ने गीका रू, 
हा सन रन तत रती दान गर्ने मेघ सबैको स्वामीका रूपमा प्रतिष्ठित 
वीरस्य नु स्वश्व्यं जनासः प्र बु वोचाम विदुरस्य देवा । 
षोढहा युक्ताः पञ्चपञ्चा वहन्ति महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१८॥ 
हे मानिसहरू हो  वीरका उत्तम पराक्रमको प्रशंसा गर। यिनीहरूको पराक्रम देवताले पनि 
त ति छन् । यी छ वयलाई पाँच वयले वहन गरेका हुन्छन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै 
देवस्वष्य सविता विश्वरूपः पुपोष प्रजा पुरुधा जजान । 
५७ इमा च विश्वा भुवनान्यस्य महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥१९॥ 
सबैका उत्पादक, अनेकाँ रूपले युक्त त्वष्यदेव अनेकौँ किसिमका प्रजालाई उत्पन्न गर्दछन् । उनैले 
७७०० पाल्दछन् । यी सबै भुवन उनै त्वष्यदेवले नै बनाएका हुन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति 
मही समैरच्चम्वा समीची उभे ते अस्य वसुना न्युष्टे। 
श्रुण्वे वीरो विन्दमानो वसूनि महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥२०॥  
आपसमा मिलेर हिँड्ने द्युलोक र पृथिवी इन्द्रदेवकै महिमाले प्रेरित भएर गतिमान् हुन्छन् । दुवै 
लोकमा इन्द्रदेवको तेज व्याप्त छ। यस्ता शूरवीर इन्द्रदेव शत्रुको धन बलपूर्वक लिन्छन् । सबै 
देवताहरूको महान् शक्ति एउटै हो । 
इमा च न पृथिवीं विश्वधाया उप क्षेति हितमित्रो न राजा। 
पुरःसदः शर्मसदो न वीरा महददेवानामसुरत्वमेकम् ॥२१॥ 
प्रजाका लागि मित्रजस्तै हितैषि राजा सधैँ आफ्ना प्रजाका नजिकै रहेभौँ इन्द्रदेव पनि हामी सबैलाई 
धारण गर्ने पृथ्वीका नजिकै रहन्छन् । इन्द्रदेवका सहयोगी वीर मरुत्हरू सधैँ अगाडि बढ्ने र हित 
गर्ने हुन्छन् । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटहो। 
निष्षिध्वरीस्त ओषधीरुतापो रयिं त इन्द्र पृथिवी बिभर्ति। 
सखायस्ते वामभाजः स्याम महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥२२॥ 
हे इन्द्रदेव । जल र औषधि तिम्रै ऐश्वर्यले समृद्धिशाली छन् । पृथ्वी पनि तिम्रै ऐश्वर्य धारण गर्दछ। 
त्यसैले तिम्रा मित्रस्वरूप हामी असल ऐश्वर्यले सम्पन्न होऔँ । सबै देवताहरूको महान् शक्ति एउटै 


म  सु ५६ 

क्राषि  प्रजापति वैश्वामित्र । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
न ता मिनन्ति मायिनो न धीरा व्रता देवानां पंथमा धुवाणि। 
न रोदसी अद्हा वेद्याभिर्न पर्वता निनमे तस्थिवांसः ॥१॥ 


देवताका निमयहरू नै प्रथम र अविचलित हुन्। छल गर्ने र बुद्धिमान्ले तिनलाई खण्डित गर्न 
सक्दैनन् । द्रोहराहित ज्ञानसम्पन्न द्यवापृथिवीले पनि तिनको उल्लङ्घन गर्न सक्दैनन्। स्थिर 


बनाइएका पर्वतहरू कहिल्यै झुक्दैनन् । 
म ३११ 








रा 


षड्भाराँ एको अचरन्बिभर्त्यूतँ वर्षिष्ठमुपा गाव आगुः । 

स्थायी संघ तिस्रो महीरुपरास्तस्थुरत्या गुहा द्वे निहिते दर्श्यैका ॥२॥ 
काका संवत्सरले छ वटा क्रतु फेर्दछ। सत्यमा चल्ने र अत्यन्त श्रेष्ठ सौर्य संवत्सरको प्रभाव 
॥ ००, ५ . ॥०१७ गतिशील एवं विस्तृत तीनै लोक क्रमशः उच्चतर स्थानमै 
मध्य स्वग र् अन क्ष्मरूप अदृश्य छन् तथा एउटा 

बा क्ष सृक्ष्मरूप हुनाले दुई अदृश्य छन् तथा एउर बृहदाकारको 

त्रिपाजस्यो वृषभो विश्वरूप उत त्र्युधा पुरुध प्रजावान् । 

त्र्यनीकः पत्यते माहिनावान्त्स रेतोधा वृषभः शश्वतीनाम् ॥२३॥ 
तीन किसिमका बलले युक्त वीर, अनकौँ रूपमा तीन सङ्ख्याले युक्त रहेका, अनेकौं रङ्ग एव 
प्रज्ञाले तीनै लोकमा स्थित, शक्तिरूपी तीन सेनाले सम्पन्न सूर्यदेवको उदय हुन्छ। उनी आफ्ना 
किरणद्वारा सबै औषधिमा रेतस् नामको प्राणशक्ति सञ्चार गर्छन् । 

अभीक आसां पदवीरबोध्यादित्यानामह्वे चारु नाम । 

आपश्चिदस्मा अरमन्त देवीः पृथग्त्रजन्तीः परि षीमवृञ्जन् ॥४॥ 
दिव्य जलधाराले सम्पन्न सूर्यदेवको आभा वनस्पतिको वैभवका रूपमा छरिएको छ। 
आदित्यगणका सुन्दर नामको हामी गुणगान गर्दछौँ । सूर्यदेवसित सम्बद्ध रसले वर्षाका रूपमा 
पृथ्वीलाई सन्तुष्ट गराउँछ । 

त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राद। 

क्रतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥५॥ 
हे नदीहरू हो ! तिमीहरू तीनै लोकमा निवास गर्दै र् तीनै किसिमले  पनि तीनै 
लोकमा रहेका छन् । तीनै लोकका निर्माता सूर्यदेव समस्त यज्ञसम्बन्धी प्रवाहका अधिपति हुन्। 
इडा, सरस्वती र भारती तीन अन्तरिक्षका देवीहरू द्युलोकबाट तीनै सवनयुक्त यस यज्ञमा आउन्। 

त्रिरा दिवः सवितर्वार्याणि दिवेदिव आ सुव त्रिर्नो अह । 

त्रिधातु राय आ सुवा वसूनि भग त्रातर्धिषणे सातये धा ॥६॥ 
हे सबैलाई प्रेरित गर्ने सूर्यदेव ! तिमी दिव्यलोकबाट आएर दिनहुँ तीन पटक हामीलाई असल धन 
प्रदान गर । ऐश्वर्यवान्, सबैका रक्षक सूर्यदेव ! हामीलाई दिउँसोका सवनमा तीन किसिमका धन 
प्रदान गर । हे बुद्धिमान् ! हामीलाई धन प्राप्त गर्न योग्य बनाउ । 

त्रिरा दिवः सविता सोषवीति राजाना मित्रावरुणा सुपाणी । 

आपश्रिदस्य रोदसी चिदुर्वी रल॑ भिक्षन्त सवितुः सवाय ॥७॥ 
सबैलाई प्रेरित गर्ने सूर्यदेवले हामीलाई द्युलोकबाट तीन किसिमका धन प्रदान गरून् । तेजस्वी र 
हितकारी हात भएका मित्र, वरुण, अन्तरिक्ष र विशाल द्यावापृथिवी पनि सूर्यदेवबाटै धनको वैभव 


वृद्धि होस् भन्ने चाहन्छन् । 

त्रिरुत्तमा दुणशा रोचनानि त्रयो राजन्त्यसुरस्य वीराः। 

क्रातावान इषिरा दूडभासस्त्रिरा दिवो विदथे सन्तु देवाः ॥८॥ 
क्षय नहुने, सबैलाई जिले र द्युतिसम्पन्न तीन लोक छन् । यी तीनै स्थानमा कलात्मक संवत्सरका 
अग्नि, वायु र सूर्य नामक तीन पुत्रहरू रमाइलोसित रहेका छन् । सत्यनिष्ठ, उत्साहवर्धक कार्यमा 
निरन्तर तत्पर र कहिल्यै नझुक्ने देवताहरू दिनमा तीन पटक हाम्रा यज्ञमा आइदिउन् । 

सूक्त  ५७ 
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्रमे विविक्वाँ अविदन्मनीषां धेर्नु चरन्तीं प्रयुतामगोपाम् । 
 सद्चथरिद्या दुदुहे भूरि धासेरिन्द्रस्तदग्निः पनितारो अस्याः ॥१॥ 
हे जञानवान् इन्द्रदेव । असल संरक्षणका अभावमा जताततै भौँतारिएका गाईजस्ता हामीलाई रप 
संरक्षण प्रदान गर । खोजेको फल प्राप्त गराउने हाम्रो स्तुति इन्द्रदेवले स्वीकार गरून् । 

झ्न्द्रः सु पृषा वृषणा ५७५ दिवो न प्रीताः शशयं दुदुहे । 

पे विश्वे यदस्यां रणयन्त देवा प्र वोञ्त्र वसवः सुम्नमश्याम् ॥२॥ १ 

मन फल प्रदान गरेर सबैलाई भलो गर्ने मित्रावरुण, इन्द्रदेव, पूषादेव र अन्य देवताहरू खुस 


३१२ 





भएर अन्तरिक्षमा रहेका मेघलाई दोहन गर्दछन् 
गर्दछन् । त्यसले हे वसुदेवहरू हो । तिमीहरूका 


अच्छा विविक्मि रोदसी सुमेके ग्राव्गो युजानो अध्वरे मनीषा । 
 इमाउ ते मनवे भूरिवार उर्घ्वा भवन्ति दर्शता यजत्रा ॥४॥ 
यञ्चमा  पेल्ने ढुङ्गा बोकेर हामी सोचविचारसाथ विशिप्ट रूपमा शोभायमान द्यावापृथिवीको 
स्तुति गर्दछाँ। हे अग्निदेव । अनेकाँबाट वरण गर्न योग्य, सुन्दर र पूजनीय तिम्रा ज्वालाहरू 
मानिसको हितका लागि माथितिर उचालिन्छन् । 
या ते जिह्वा मधुमती सुमेधा अग्ने देवेषूच्यत उरूची। 
तया तयेह विश्वां अवसे यजत्राना सादय पायया चा मधूनि ॥५॥ 
हे३  तिम्रो मधुर, तेजस्वी, प्रज्ञासम्पन्न र सर्वत्र व्याप्त रहेको ज्वाला देवताको आह्वान 
गर्नका लागि प्रेरित हुन्छ। त्यस ज्वालाबाट समस्त पूजनीय देवतालाई यस यज्ञमा ल्याइदेङ । 
देवताहरूलाई मिठो सोमरस अर्पित गरेर दुष्टबाट हाम्रो रक्षा गर । 

या ते अग्ने पर्वतस्येव धारासश्चन्ती पीपयद्देव चित्रा । 

तामस्मभ्यं प्रमति जातवेदो वसो रास्व सुमतिं विश्वजन्याम् ॥६॥ 
है दिव्यतासम्पन्न अग्निदेव ! कुबाटोबाट जोगाउने तिम्रो बुद्धि मेघको धाराजस्बै भएर सबेलाई 
सन्तुष्ट गराउँछ। हे सबैका आश्रय बनेका, सबै कुराको ज्ञान भएका देवता ! हामीलाई संसारको 
हित गर्ने खालको बुद्धि प्रदान गर् । 

सूक्त  ५० म 
क्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 

धेनुः प्रलस्य काम्यं दुहानान्तः पुत्रश्रति दक्षिणया। 

आ द्योतनिं वहति शुभ्रयामोषसः स्तोमो अश्चिनावजीग ॥१॥ 
अग्निदेवका लागि उचित किसिमले प्रकृतिको रस उषाले दोहन गरेकी छिन् । उषाका पुत्र सूर्य 
मध्यदिनमा विचरण गर्दछन् । सफा दीप्तिले झलमल्ल भएका सूर्यदेव प्रकाश फिँजाउँदै यसै 
उषाकालमा अश्चिनीकुमारका लागि स्तोत्र गाउँछन् । 

सुयुग्वहन्ति प्रति वामृतेनोर्ध्वा भवन्ति पितरेव मेधा । 

जरेथामस्मद्वि पणेर्मनीषां युवोरवश्वकुमा यातमर्वाक॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! असल रथमा गतिलो गरी नारिएको अश्च तिमीहरूलाई यस यञ्चमा ल्याउन 
खोज्दै छ। मातापितासित पुग्न खोज्ने बालकभौँ यिनीहरू तिमीकहाँ पुग्दछन् । कुरिल बुद्धि 
भएकाहरूलाई हामीबाट टाढा राख । तिमीहरू दुईका लागि हामी हविष्यात्र तयार गर्दछौँ । तिमीहरू 
हाम्रा नजिकै आओ॥। १ .  

सुयुग्भिरञ्चःः सुवृता रथेन दस्राविमं शृणुतं श्लोकमद्रे । 

किमङ्ग वां प्रत्यवर्ति गमिष्ठाहुर्विप्रासो अश्चिना पुराजाः ॥३॥ 
हे शत्रुलाई विनाश गर्ने अश्चिनीकुमार हो ! सुन्दर चक्र भएका, उत्तम अश्च नारिएका रथमा बसेर 
भञ्चशालामा आओ । सोम, निचोरेर तयार गर्नेहरूले गाएको स्तोत्र सुन । उहिल्यैदेखि मेधावीहरू 

तिमीहरूको खुसीका लागि सोमसँगै यस्तो स्तुति गाउँछन् । 

आ मन्येथामा गत कच्चिदेवैविश्वे जनासो अश्चिना हवन्ते । 

, इमा हि वां गोक्रजीका मधूनि प्रमित्रासो न ददुरुस्रो अग्रे ॥४॥ 
है अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरू हाम्रो स्तुति स्वीकार गर। अश्चसहित आओ । स्तोताहरू 
तिमीहरूलाई बोलाउँदै छन्। सूर्योदयभन्दा पहिले दुध र मह मिसाएको सोम मित्रजस्ता 
पजमानहरू दिइरहेका छन्  १ पा हक 


३१३ 


हक? 














तिर पुरू चिदश्चिना रजांस्याङ्गूषो वा मघवाना जनेषु। 

एह यात पथिभिर्देवयानैर्दस्राविमे वाँ निधयो मधूनाम् ॥५॥  
हे ऐश्वर्यशाली शत्रुसंहारक अश्चिनीकुमारहरू हो ! धेरै मानिसलाई छोडेर भए पनि यहाँ आओ। सबै 

स्तोताहरू तिमीहरूकै लागि स्तोत्र उच्चारण गर्दै छन् । जुन बाटोबाट देवताहरू हिँड्दछन्, उसै 

बाटाबाट तिमीहरू यहाँ आओ। किनभने यहाँ तिमीहरूका लागि मिठो सोमरस भाँडामा तयार 
गरिएको छ। 

पुराणमोकः सख्यं शिव वां युवोर्नरा द्रविणं जद्वाव्याम् । 

पुनः कृण्वानाः सख्या शिवानि मध्वा मदेम सह नू समानाः ॥६॥ 
हे नेतृत्वकर्ता अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैको पुरानो मित्रता सबैका लागि हितकारी छ। 
तिमीहरूको धन सधैँ हामीतिरै आओस् । तिमीहरूको हितकारी मित्रताले हामी सधैँ लाभान्वित 
होऔँ । मिठो सोमले तिमीहरूलाई सन्तुष्ट पारेर खुसी हुन पाऔँ । 

अश्चिना वायुना युवं सुदक्षा नियुद्धिश्व सजोषसा युवाना। 

नासत्या तिरोअह्व्यं जुषाणा सोम पिबतमस्रिधा सुदानू ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू उत्तम, सामर्थ्यवान्, नित्य तरुण, असत्यविहीन र उत्तम फलदाता 
हौ । वायुजत्तिकै वेगवान् अश्वमा तिमीहरू निर्बाध गतिले यहाँ आओ । यहाँ आएर दिनको अन्तिम 
भागमा पेलेर तयार पारेको सोम प्रेमपूर्वक पान गर । 

अश्चिना परि वामिषः पुरूचीरीयुर्गीर्भिर्यतमाना अमृध्नाः । 

रथो ह वामृतजा अद्विजूतः परि द्यावापृथिवी याति सद्यः ॥८॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूलाई जताततैबाट मनग्गे मात्रामा हविष्यान्न फेला पर्दछ। कर्म गर्न 
सिपालु क्रत्विकहरू दोषमुक्त भएर आफ्ना स्तुतिसँगै तिमीहरूको सेवा गर्छन् । सोमका लहरा 
कुट्ने ढुङ्गाको शब्द सुनेर तिमीहरूको रथ द्यावापृथिवीको परिभ्रमण गर्दै यज्ञस्थलमा प्रकट हुन्छ। 

अश्चिना मधुषुत्तमो युवाकुः सोमस्तं पातमा गत दुरोणे। 

रथो ह वा भूरि वर्षः करिक्रत्सुतावतो निष्कृतमागमिष्ठः ॥९॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूले रुचाउने सोमरस मिठो रसले परिपूर्ण छ, यहाँ आएर पान गर । 
प्रशस्त तेज फिँजाउँदै तिमीहरूको रथ सोमले भिजेका यजमानका घरमा बारम्बार आइरहन्छ । 
सूक्त  ५९ 

व्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  मित्र । छन्द  त्रिष्टुप् गायत्री । 

मित्रो जनान्यातयति त्रुवाणो मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् । 

मित्रः कृष्टीरनिमिषाभि चष्टे मित्राय हव्यं घृतक्ज्जुहोत ॥१॥ 
सबै मानिसलाई कर्ममा प्रवृत्त रहने प्रेरणा मित्रदेव प्रदान गर्दछन्। रस आदि उपलब्ध गराउने 
आफ्ना असल कर्मले पृथिवी र द्युलोक उनी धारण गर्दछन्। सत्कर्ममा लागेका जुनसुकै 
मानिसलाई उनी आफ्नो कृपा बर्साउँछन् । हे मानिसहरू हो  यस्ता मित्रदेवका लागि घिउसहितको 
हविष्यान्न प्रदान गर । 

प्रस मित्र मर्तो अस्तु प्रयस्वान्यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन। 

न हन्यते न जीयते त्वोतो मैनमंहो अश्नोत्यन्तितो न दूरात् ॥२॥ 
हे आदित्य र मित्रदेव ! जुन मानिस यज्ञ आदि कर्मले युक्त भएर तिमीहरूका लागि हविष्यार 
समर्पित गर्दछ, त्यो अन्नले धनी हुन्छ। तिम्रो संरक्षणमा रहने हुनाले न त र नाश नै हुन्छ, १ 
जीवनमा दुःख नै पाउँछ। पाप उसका नजिक पनि पुग्न सक्दैन, न त दढाबारै प्रभावित गर्न 
सक्दछ। 

अनमीवास इडया मदन्तो मितञ्ञवो १५    
म आदित्यस्य व्रतमुपक्षियन्तो वयं मित्रस्य स्याम ॥२॥ 
हे मित्रदेव ! हामी रोगबाट मुक्त भएर र पोषक अन्नले पोसिएर खुसी रहौँ। हामी विशाल पृथ्वीमा 
सोझो हिसाबले बस्ने गरौँ। हामी आदित्यदेवका नियमका अधीनमा रहेर जीवन ँ गरौँ । 
हामीलाई मित्रदेवको कृपा सधैँ प्राप्त भइरहोस् । 


३१४ 





अयं मित्रो नमस्यः सुशेवो राजा सुक्षत्रो अजनिष्ट वेधाः । 

तस्य वयं सुमतौ यसियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम ॥४॥ 
नमस्कार योग्य, उत्तम, सुखदायक, अधिकारसम्पन्न, बलसम्पन्न, सबैका मित्र सूर्यदेव उदाए । हामी 
यजमानहरू पूजनीय सूर्यदेवको हितकारी अनुग्रह सधैँ प्राप्त गरौँ । 

महाँ आदित्यो नमसोपसद्यो यातयज्जनो गृणते सुशेवः । 

तस्मा एतत्पन्यतमाय जुष्टमग्नौ मित्राय हविरा जुहोत ॥५॥ 
हे क्रस्विकहरू हो ! आदित्यदेव अत्यन्त महान् छन् । समस्त मानिसका कर्ममा उनी लाग्छन् । सबै 
मानिसहरू नमस्कार गर्दै यिनको उपासना गरून्। स्तुति गर्नेलाई उत्तम सुखले समृद्ध गर्दछन् । 
स्तुति गर्न योग्य मित्रदेवलाई अत्यन्त प्रिय हवि समर्पित गरौँ । 

मित्रस्य चर्षणीधृतोञवो देवस्य सानसि । द्युम्नं चित्रश्रवस्तमम् ॥६॥ 
वर्षाको पानीका रूपमा सबै प्राणीले पाएको सूर्यदेवको कृपाले जीवन रक्षा गर्दछ। उनी सबैका 
लागि काम लाग्ने धनधान्य प्रदान गर्दछन् । 

अभि यो महिना दिवं मित्रो बभूव सप्रथाः । अभि श्रवोभिः पृथिवीम् ॥७॥ 
सूर्यदेवको महिमा द्युलोकभरि व्याप्त रहेको छ। कीर्तिमान सूर्यदेवले आफ्ना किरणले जल बर्साएर 
अन्न आदिले पृथ्वीलाई लाभान्वित गराएका छन्  

मित्राय पञ्च येमिरे जना अभिष्टिशवसे । स देवान्विश्वान्बिभर्ति ॥८॥ 
शत्रु जिल सक्ने सामर्थ्य भएका मित्रदेवका लागि पाँचै वर्णले आहुति प्रदान गर्दछन् । मित्रदेव 
आफ्ना सामर्थ्यले सबै देवतालाई धारण गर्दछन् । 

मित्रो देवेषवायुषु जनाय वृक्तविषि । इष इष्ख्रता अकः ॥९॥ 
देवता र मानिसका बीचमा आदरको भावना राख्ने साधकका लागि मित्रदेव उपयोगी अन्न आदि 
प्रदान गर्दछन् । व्रतको अनुशासनमा रहनेलाई यस्तो कृपा प्राप्त हुन्छ । 

सूक्त  ६०  
क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  क्रभुगण इन्द्र । छन्द  जगती । 

इहेह वो मनसा बन्धुता नर उशिजो जग्मुरभि तानि वेदसा । 

याभिर्मायाभिः प्रतिजूतिवर्पसः सौधन्वना यसियं भागमानश ॥१॥ 
शत्रुमाथि आक्रमण गरेर तेजस्विता प्रकट गर्ने, उत्तम धनुर्घारी वीर हे क्रभुगण  सिपालु कार्यबाट 
तिमीहरू पूजनीय पद पाउँछै । जुन मानिस तिमीहरू झैँ असल कार्य विचारपूर्वक पूरा गर्दछन्, 
उनीहरूसँग मनैदेखि तिमीहरूको बन्धुभाव रहन्छ। 

याभिः शचीभिश्चमसाँ अपिंशत यया धिया गामरिणीत चर्मणः । 

येन हरी मनसा निरतक्षत तेन देवत्वमृभवः समानश ॥२॥ 
हे त्राभुहरू हो ! जुन सामर्थ्यले चमसलाई उचित विभाजन ग्य्यौ, जुन बुद्धिले गाईलाई चर्मयुक्त 
बनायौ, जुन मनसायले तिमीहरूले इन्द्रका अश्वलाई सक्षम बनायौ, उसै सामर्थ्यका कारण 


तिमीहरूले देवत्व प्राप्त गयौ । 

इन्द्रस्य सख्यमृभवः समानशुर्मनोर्नपातो अपसो दधन्चिरे। 

सौधन्वनासो अमृतत्वमेरिरे विष्द्वी शमीभिः सुकृतः सुकृत्यया ॥३॥ 
मानिसको अवनति रोक्ने, उत्तम कार्य गर्ने, क्रभुदेवहरूले इन्द्रदेवको मित्रता प्राप्त गरे । सत्कर्म 
निर्वाह गर्ने र असल धनुर्धारी त्रभुहरूले आफ्नै सामर्थ्य र सत्कर्मका कारण सर्वत्र व्याप्त भएर 
अमर पदवी उपलब्ध गरे  छिन ॥ म 

इन्द्रेण याथ सरथ सुते सचाँ अथो वशानां भवथा सह श्रिया। 

न वः प्रतिमै सुकृतानि वाघतः सौधन्वना क्रभवो वीर्याणि च॥४॥ 
मेधावी तथा असल धनुर्धारी हे त्रभुदेवहरू हो ! तिमीहरू सोमयागमा इन्द्रदेवसँग एउटै रथमा 
बसेर जान्छौ। जुन साधक तिमीहरूप्रति मित्रभाव राख्दछन्, उनीहरूकहाँ धन र ऐश्वर्य लिएर 
जान्छौ । तिमीहरूको असल पराक्रमी कार्य कसैसँग दाँज्न सकिँदैन । 


३१५ 





 


इन्द्र क्रभुभिर्वाजवद्धिः समुक्षितं सुतँ सोममा वृषस्वा गभस्त्योः । 

धियेषितो मघवन्दाशुषो गृहे सौधन्वनेभिः सह मत्स्वा मूभिः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! बलसम्पन्न त्रभुहरूसँगै यस यज्ञमा आएर राम्ररी पेलेर तयार गरेको सोम ग्रहण गर। 
तिमी आफ्नो सद्भावपूर्ण बुद्धिले प्रेरित भएर सुधन्वाका पुत्रसँग दानीका घरमा गएर रमा । 

इन्द्र क्रभुमान्वाजवान्मत्स्वेह नोस्मिन्त्सवने शच्या पुरुष्ट्रत । 

अनेकौब २ इमानि तुभ्यं स्वसराणि येमिरे व्रता देवानां मनुषश्व धर्मभिः ॥६॥ 

अनेकौँबाट प्रशंसनीय हे इन्द्रदेव ! तिमी सामर्थ्यशाली क्रभुहरू र इन्द्राणीसहित हाम्रा यज्ञमा आएर 
आनन्दित होङ । मानिस र देवताका सबै श्रेष्ठ कर्महरू तिम्रै कारणले नियमित बनेर गतिमान हुने 
गरेका छन् । 

इन्द्र क्रभुभिर्वाजिभिर्वाजयन्निह स्तोमं जरितुरुप याहि यशियम्। 

शत केतेभिरिषिरेभिरायवे सहस्रणीथो अध्वरस्य होमनि ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । स्तोताको स्तुतिले प्रसन्न भएर उनीहरूका लागि मनग्गे अन्न उब्जाइदेख र बलशाली 
क्रभुहरूसँग यञ्चमा आउ । मरुत्ृहरू सय वटा फुर्तिला अश्चमा यजमानले सत्कर्म वृद्धि गर्नका 
लागि सम्पन्न गरेका यस महान् यज्ञमा आउन् । 

सूक्त  ६१ 
लि. क्रषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

उषो वाजेन वाजिनि प्रचेताः स्तोमं जुषस्व गृणतो मघोनि। 

पुराणी देवि युवतिः पुरन्धिरनु व्रत चरसि विश्ववारे ॥१॥ 
अन्न र ऐश्वर्यकी अधिकारिणी है उषा ! तिमी प्रखर ज्ञानले सम्पन्न भएर स्तोताको स्तोत्र सुन। 
सबैले रुचाउने हे उषादेवी ! तिमी पुरातन भईकन पनि तरुणीजस्तै सुन्दर छ्यौ। तिमी विशेष 
बुद्धिमती भएर यस यज्ञमा आठ । 

उषो देव्यमर्त्या वि भाहि चन्द्ररथा सूनुता ईरयन्ती । 

आ त्वा वहन्तु सुयमासो अश्वा हिरण्यवर्णा पृथुपाजसो ये ॥२॥ 
सुनौलो सौन्दर्य भएका रथमा विराजमान हे अमर उषादेवी । तिमी प्रीतियुक्त, सत्यरूपी वचनले 
बोलाइने गरेकी छ्यौ । तिमी सूर्यका किरणहरूले प्रकाशित छ्यौ । विशेष बलशाली र सुनजस्तै 
तेजस्वी अश्च रथमा राम्ररी जोतिन्छन् । तिमीलाई लिएर तिनीहरू यज्ञस्थलमा आउन् । 

उषः प्रतीची भुवनानि विश्वोर्ध्वा तिष्ठस्यमृतस्य केतुः । 

समानमथै चरणीयमाना चक्रमिव नव्यस्या ववृत्स्व ॥२॥ 
हे उपादेवी  तिमी सम्पूर्ण भुवनमा भ्रमण गर्ने अमृतस्वरूपा हौ । सूर्यदेवको ध्वजाजस्तै आकाशको 
उच्च स्थानमा रहन्छ्यौ । हे सधैँकी नौली उषादेवी ! तिमी एकै मार्गमा यात्रा गर्ने आकाशमा 
विचरण गरिरहने सूर्यदेवका चक्रको अङ्गजस्तै बारम्बार उसै मार्गमा हिँडिरहन्छ्यौ । 

अव स्यूमेव चिन्वती मघोन्युषा याति स्वसरस्य पली । 

स्वपरर्जनन्ती सुभगा सुदंसा आन्ताद्िवः पप्रथ आ पृथिव्याः ॥४॥ 
ऐश्वर्यशालिनी उपा वस्त्रजस्तै शोभाले छोपिदिने खालकी छिन्। तिनी अन्धकार हटाउँदै सूर्यको 
पलीका रूपमा हिँड्ने गर्दछिन् । सौभाग्यशालिनी र सत्कर्ममा लागिरहने उषा द्युलोक र पृथ्वीका 
अन्तिम भागसम्म प्रकाशित हुन्छिन् । 

अच्छा वो देवीमुषसं विभातीं प्र वो भरध्वं नमसा सुवृक्तिम्। 

उध्वैँ मधुधा दिवि पाजो अश्रेद्र रोजना रुरुचे रण्वसन्दृक् ॥५॥ 
हे स्तोताहरू हो  तिमीहरू सबैका अगाडि देखा पर्ने उषादेवीलाई नमस्कारपूर्वक स्तुति गर। 
मधुरता धारण गर्ने उपा द्युलोकको उच्च भागमा आफ्नो तेज स्थिर गराउँछिन् । रमणीय शोभाले 
सम्पन्न भएको तेजस्विनी उषा अत्यन्त ०५ ० भइरहेकी छिन् । 

ग्रतावरी दिवो अर्केरबोध्या रेवती चित्रमस्थात्। 

आयतीमग्न उषसं विभाती वाममेषि द्रवि्ण भिक्षमाणः ॥६॥ 
सत्यको मार्ग अनुसरण गर्ने उषादेवी द्युलोकभन्दा परबाट आउने किरणले देखिन्छिन् 
ऐश्वर्यशालिनी उपा विविध रूपमा द्युलोक र पृथिवी छोप्दछिन् । हे अग्निदेव ! अगाडि प्रकट हुने 
उषाबाट हविष्य पाउन खोज्ने तिमी असल धन पाउँछौ । 


३१६ 








ग्रतस्य बुध्न उषसामिषण्यन्वृषा मही रोदसी आ विवेश। 

मही मित्रस्य वरुणस्य माया चन्द्रेव भानु वि दधे पुरुत्रा ॥७॥ 
वर्षाका प्रेरक सूर्यदेव दिनको थालनीमा उषालाई प्रेरित गर्दै द्यावापृथिवीका माझमा प्रकट हुन्छन् । 
त्यस बेलाकी उषा मित्र र वरुणदेवको प्रभाका रूपमा रहेर आफ्नो सुनौलो प्रकाश चारैतिर 


फिँजाउँछिन् । 
सूक्त  ६२ 


त्राषि  विश्वामित्र गाथिन । देवता  वरुण बृहस्पति पूषा । छन्द  गायत्री त्रिष्टप्। 

इमा उ वां भृमयो मन्यमाना युवावते न ठुज्या अभूवन्। 

क्व१ त्यदिन्द्रावरुणा यशो वां येन स्मा सिनं भरथ सखिभ्यः ॥१॥ 
हे इन्द्रावरुण ! शत्रु वशमा गराउने तिम्रा गतिशील शस्त्र, सज्जनको रक्षा गर्ने होछन् । तिनीहरू 
कसैबाट पनि नष्ट नहोखन् । तिमी जसबाट आफ्ना मित्र आदि आफन्तलाई अन्न आदि प्रदान 
गर्दछौ, त्यो यश कहाँ रहेको छ ? 

अयमु वां पुरुतमो रयीयञ्छश्वत्तममवसे जोहवीति । 

सजोषाविन्द्रावरुणा मरुद्धिर्दिवा पृथिव्या भृणुतं हव मे ॥२॥ 
हे इन्द्रावरुण । धन र ऐश्वर्यको कामना गर्ने यी महान् यजमान आफ्नो रक्षाका लागि तिमीहरू 
दुईलाई बारम्बार आह्वान गर्दछन् । हे मरुत्गण ! द्यावा र पृथिवीसँगै तिमीहरू पनि हाम्रो निवेदन 
सुन। 

अस्मै तदिन्द्रावरुणा वसु षयदस्मे रयिर्मरुतः सर्ववीरः । 

अस्मान्वरूत्रीः शरणैरवन्त्वस्मान्होत्रा भारती दक्षिणाभिः ॥२॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! खोजेको धन हामीलाई फेला परोस् । हे मरुत्गण ! हामीलाई सर्वसक्षम वीर 
पुत्रसहित ऐश्वर्य प्रदान गर । सर्वस्वीकार्य देवशक्तिले संरक्षण प्रदान गरून्। होत्रा र भारतीले 
सद्भावपूर्ण वाणीद्वारा हाम्रो पालनपोषण गरून् । त 

बृहस्पते जुषस्व नो हव्यानि विश्वदेव्य । रास्व रलानि दाशुषे ॥४॥ 
सबै खालका दिव्य गुणले युक्त हे बृहस्पतिदेव ! हामीले प्रदान गरेको पुरोडाश तिमी सेवन गर । 
तिमी हविष्यान्न प्रदान गर्ने यजमानलाई असल र काम लाग्ने धन दे । 

शुचिमर्कर्बुहस्पतिमध्वरेषु नमस्यत । अनाम्योज आ चके॥५॥ 
हे क्रात्विकहरू हो ! यज्ञमा अर्चन गर्न योग्य स्तोत्रका वाणीले पवित्र बृहस्पतिदेवलाई नमस्कार 
गर । शत्रुसँग पराजित हुन नपर्ने बल र पराक्रमको आशा उनीबाट गरौँ । 

वृषभं चर्षणीनां विश्वरूपमदाभ्यम्। बृहस्पति वरेण्यम् ॥६॥ 
मानिसहरूको रहर पूरा गराउने, अनेकौँ रूप धारण गर्न सक्ने, कसैका दबावमा नआउने रं वरण 
गर्न योग्य बृहस्पतिदेवको हामी पूजाअर्चना गर्दछौँ । 

इयं ते पूषन्नाघृणे सुष्टुतिर्देव नव्यसी । अस्माभिस्तुभ्यं शस्यते ॥७॥ 
हे पूषादेव । नौलो र असल स्तोत्र तिम्रै लागि हो। हामी तिम्रै लागि स्तुति पाठ गर्छौं । 


तां जुषस्व गिरं मम वाजयन्तीमवा धियम्। वधुयुरिव योषणाम् ॥८॥ 
हे पूषादेव  तिमी हाम्रो यो असल भनाइ सुन  शक्ति प्राप्त गर्ने रहर भएका बुद्धिलाई उसै गरी 
रक्षा गर, जसरी कुनै पुरुषले आफ्नी स्त्रीको सुरक्षा गर्दछ। 

यो विश्वाभि विपश्यति भुषना संच पश्यति। स नः पूषाविता भुवत्॥९॥ 
यस विश्वब्रह्माण्डलाई विशिष्ट रूपले हेरविचार गर्ने पूषादेव हाम्रा पनि संरक्षक होखन् । 


३१७ 


तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात् ॥१०॥ 
हाम्रो बुद्धि सन्मार्गमा प्रेरित गर्ने सवितादेवको वरण योग्य विकृति नाशक, दिव्यता प्रदान गर्ने 
तेजलाई हामी स्वीकार गर्दछौँ । 

देवस्य सवितुर्वयं वाजयन्तः पुरंध्या । भगस्य रातिमीमहे॥११॥ 
संसारका उत्पादक, प्रेरक र प्रकाशक सवितादेव तेज धारण गर्दछन् । हामी उनीबाट वैभवको 
कामना गर्दछौँ । 

देव नर सवितारं विप्रा यङैः सुवृक्तिभिः । नमस्यन्ति धियेषिताः ॥१२॥ 
सददबुद्धियुक्त, सत्कर्ममा लाग्ने ज्ञानीहरू असल स्तोत्रले सवितादेवलाई स्तुति गर्छन् । 

सोमो जिगाति गातुविद् देवानामेति निष्कृतम्। ग्रतस्य योनिमासदम् ॥१२॥ 
सन्मार्गका ज्ञाता सोमदेव सर्वत्र गतिशील छन्। उनी देवताहरूका लागि उपयुक्त र श्रेष्ठ 
 यञस्थलमा पुग्दछन् । 

सोमो अस्मभ्यं द्विपदे चतुष्पदे च पशवे । अनमीवा इषस्करत् ॥१४॥ 
सोमदेवले हामी स्तोता र दुई खुट्टे एवं चार खुट्टे पशुका निम्ति आरोग्यप्रद असल अन्न प्रदान 
गरून्। 

अस्माकमायुर्वर्धयन्नभिमातीः सहमानः । सोमः सधस्थमासदत्॥१॥ 
सोमदेवले हाम्रो रोग हटाएर आयु बढाइदिञन् । शत्रु परास्त गर्दै यज्ञस्थलमा बसून् । 

आनो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्वा रजांसि सुक्रतू ॥१६॥ 
हे मित्रावरुण हो ! तिमीहरू गाईलाई घिउले सम्पन्न गराओ र हाम्रा घरबासमा पनि असल रसले 
सेचन गर् । 

उरुशंसा नमोवृधा मह्वा दक्षस्य राजथः । द्राधिष्ठाभिः शुचिव्रता ॥१७॥ 
हे असल कर्मले सम्पन्न मित्रावरुण हो ! तिमीहरू हविष्यान्न एवं स्तुतिबाट दरिला भएर गौरवशाली 
यश प्राप्त गर । 

गृणाना जमदग्निना योनावृतस्य सीदतम्। पात सोममृतावृधा ॥१५॥ 
जमदगिनि क्रषिले स्तुति गरेका हे मित्रावरुण हो ! तिमीहरू यज्ञस्थलमा आओ र तयार गरेको 
सोमरस पान गर् । 
म ॥इति तृतीयं मण्डलम् ॥ 
तेस्रो मण्डल सकियो । 


३१८ 








ओम् भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। 
कटण्वेढु  संहिता 
॥अथ चतुर्थ मण्डलम्॥ 


॥चौथो मण्डल॥ 
सूक्त १ 
क्राषि  वामदेव । देवता  अग्निवरुण । छन्द  त्रिष्टुप् अष्टि अतिजगती धृति । 
त्वाँ ह्यग्ने सदमित्समन्यवो देवासो देवमरति न्येरिर इति क्रत्वा न्येरिरि। अमत्यं यजत 
मर्त्ेष्वा देवमादेवं जनत प्रचेतस विश्वमादेवं जनत प्रचेतसम्॥ 
हे अविनाशी र तेजसम्पन्न वरुणदेव ! उत्साहयुक्त समस्त देवताहरू आआफ्ना पराक्रमले तिमीलाई 
प्राप्त गर्दछन् । अविनाशी, प्रकाशमान र अत्यन्त विद्वान् हे अग्निदेव  मानिसले हितकारी यञ्च गर्न 
भनेर तिमीलाई उत्पन्न गरे। तिमी समस्त कर्म जान्दछै । देवताहरूले समस्त यञ्चमा उपस्थित 
रहनका लागि तिमीलाई उत्पन्न गरे । 
स भ्रातर वरुणमग्न आ ववृत्स्व देवाँ अच्छा सुमती यज्ञवनसं ज्येष्ठ 
यञ्चवनसम्। ग्रतावानमादित्यं चर्षणीधृतं राजान चर्षणीधृतम ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! वरुणदेव तिम्रा दाजुभाइ हुन् । आहुतिका योग्य, यज्ञ सेवन गर्ने, जल धारण गरेका, 
यज्ञमा वन्दनीय, सद्बुद्धि भएका वरुणदेव अत्यन्त ओजले सम्पन्न छन्। वरुणदेवंलाई 
याजकहरूतर्फ प्रेरित गर । 
सखे सखायमभ्या ववृत्स्वाशु न चक्र रथ्येव रह्यास्मभ्यं दस्म रंह्या। 
अग्ने मृडीक वरुणे सचा विदो मरुत्सु विश्वभानुषु। 
तोकाय तुजे शुशुचान शं कृध्यस्मभ्यं दस्म शं कृधि॥३॥ 
हे असल मित्रजस्ता अग्निदेव ! द्वुतगामी अश्वले छिटोछरितो रथ कुदाएझँ तिमी आफ्ना मित्र 
वरुणदेवलाई हामीतिर लिएर आङ  हे अग्निदेव  वरुणदेव र तेजसम्पन्न मरुत्हरूसँगै तिमी 
सोमरस ग्रहण गर । हे तेजस्वी अग्निदेव ! हाम्रा सन्तानलाई सुख प्रदान गर । हे दर्शनीय अग्निदेव 
। हामीलाई सुखी बनाउ । 
त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोवयासिसीष्ठाः । 
यजिष्ठो वह्वितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषासि प्र मुमुग्ध्यस्मत् ॥४॥ 
सर्वञ्च, कान्तिमान्, पूजनीय र देवताको आहुति पुन्याउने हे अग्निदेव । हाम्रा लागि वरुण देवतालाई 
प्रसन्न गर र सबै तिरबाट हाम्रो रक्षा गर । 
स त्वं नो अग्नेश्वमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्यै। 
अव यक्ष्व नो वरुण रराणो वीहि मृडीक सुहवो न एधि॥५॥ 
 हे अग्निदेव । यस उषाकालमा आफ्नो रक्षक शक्तिसहित हाम्रा अत्यन्त नजिक आएर हाम्रो रक्षा 
गर। हाम्रो आहुति वरुणदेवलाई पुग्याएर उनलाई ख्नुसी गराछ। सधैँभरि बोलाउन योग्य तिमी 
आफैँ पनि हाम्रो सुखदावी हवि ग्रहण गर । 
अस्य श्रेष्ठा सुभगस्य सन्दृग्देवस्य चित्रतमा मर्तेपु। . 
शुचि घृतं न तप्तमध्न्यायाः स्पार्हा देवस्य मंहनेव धेनोः ॥६॥  
गोठालासित भएको दुध र घिउ पवित्र तेजले युक्त भएभैँ गाई दान गर्नेको दान प्रशंसनीय हुन्छ। 
असल धनले सम्पन्न अग्निदेवको प्रार्थनीय तेज मानवहरूका बीचमा अत्यन्त पूजनीय र रुचि 
लाग्दो हुन्छ त्या स्पार्हा देवस्य जनिमान्यग्नेः । 
सत्या स्प ॥ 
०६०९०७५००७०७००५ शुक्रो अर्यो रोरुचानः ॥७॥ 
अत्यन्त गुणसम्पन्न अग्निदेवका तीन वटा विशाल रूप चिनिएका छन्। अग्निदेव अनन्त 
अन्तरिक्षव्याप्त सबैलाई पवित्र गराउने, आलोकयुक्त र अत्यन्त तेजस्वी छन्। उनी हाम्रा 
पश्चस्थलमा आउन् । 


 ३१९ 


 











स दूतो विश्वेदभि वष्टि सद्मा होता हिरण्यरथो रंसुजिह्वः । 
अग्निदैद रोहिदश्वो वपुष्यो विभावा सदा रण्वः पितुमतीव संसत् ॥८॥ 
ग्नदेव देवतालाई बोलाउने, सन्देश पुन्याउने, सुनौलो रथ भएका र उत्तम ज्वाला भएका छन्। 
उनी समस्त असल घरमा गमन गर्ने रहर गर्दछन् । राता वर्णका घोडा भएका, सुन्दर कान्तिमान् 
अग्निदेव धनधान्यले सम्पन्न घरजस्तै सुखदायी छन् । 
स चेतयन्मनुषो यञ्चबन्धुः प्र तँ मह्या रशनया नयन्ति । 
स क्षेत्यस्य दुर्यासु साधन्देवो मर्तस्य सधनित्वमाप ॥९॥ 
अध्वर्युहरू नेतीका बलले अग्नि प्रकट गर्दछन् । यज्ञमा सबैका हितैषि दाजुभाइजस्ता अग्निदेव 
सबैलाई नै ज्ञानले सम्पन्न बनाउँछन्। उनी याजकका घरमा चाहिएको कुरो पूरा गराउँछन् । 
प्रकाशयुक्त अग्दिनेव आफ्ना उपासकसँगै रहन्छन् । म 
स तु नो अग्निर्नयतु प्रजानन्नच्छा रल॑ देवभक्त यदस्य । 
धिया यद्विश्वे अमृता अकृण्वन्द्यौष्पिता जनिता सत्यमुक्षन् ॥१०॥ 
रहर बुभने अग्निदेवसित सबैले खोजेको ऐश्वर्य छ। त्यो असल ऐश्वर्य हामी प्राप्त गरौँ । 
देवताले यज्ञका निम्ति अग्निदेवलाई उत्पन्न गरे। द्युलोक उनको पालनकर्ता हो। याजकहरू 
अविनाशी अग्निदेवलाई घिउको आहुतिले सेचन गर्दछन् । 
स जायत प्रथमः पस्त्यासु महो बुध्ने रजसो अस्य योनौ। 
अपादशीर्षा गुहमानो अन्तायोयुवानो वृषभस्य नीडे॥११॥ 
अग्निदेव मानिसका घरमा मुख्य अगुवाजस्तो भएका छन्। विशाल अन्तरिक्षमा र धर्तीमा उनी 
उत्पन्न भए । शिर र पाउविनाका अग्निदेव सबैका भित्र रहन्छन् । उनी जल वर्षा गराउने बादलसित 
आफूलाई मिसाउँछन् । 
प्र शर्ध आर्त प्रथम विपन्याँ क्रतस्य योना वृषभस्य नीडे। 
स्पाहो युवा वपुष्यो विभावा सप्त प्रियासोञजनयन्त वृष्णे ॥१२॥ 
आफ्नो रहर पूरा गर्नका लागि होताले स्वीकार गर्न योग्य, सधैँका युवा र सुन्दर शरीर हुने तेजयुक्त 
अग्निदेवलाई प्रकट गरे। हे अग्निदेव ! जलको उत्पत्तिस्थान र जल बर्साउने मेघको स्थान 
आकाश हो । तिमी आकाशमा रहेर प्रार्थनाबारटै सर्वश्रेष्ठ शक्ति ग्रहण गर्दछौ । 
अस्माकमत्र पितरो मनुष्या अभि प्र सेदुरक्रातमाशुषाणाः । 
अश्मव्रजाः सुदुघा वत्रे अन्तरुदुस्रा आजच्नुषसो हुवानाः ॥१२॥ 
हाम्रा पुर्खाले यस लोकमा यजन गरेर अग्निदेवलाई आफ्नो बनाए । उनीहरूले उषाको प्रार्थना गर्दै 
पर्वतका गुफाभित्र अँध्यारामा लुकेका दुधालु गाई मुक्त गरे । 
ते मर्मुजत ददृवांसो अद्रि तदेषामन्ये अभितो वि वोचन्। 
पश्चयन्त्रासो अभि कारमर्चन्विदन्त ज्योतिश्वकृपन्त धीभिः ॥१४॥ 
तिनै पुर्खाले पहाड भत्काएर अग्निदेवलाई पवित्र गरे । उनीहरूका यस कामको बयान सम्पूर्ण 
संसारभरि भयो। उनीहरूलाई पशु जोगाउने उपाय थाहा थियो। चाहिएको फल प्रदान गर्ने 
अग्निदेवलाई उनीहरूले प्रार्थना गरेर ज्योति प्राप्त गरे । आफ्ना विवेकले गर्दा उनीहरू शक्तिसम्पत्र 
भए  
ते गव्यता मनसा दुधमुक गा येमान परि षन्तमद्रिम्। 
दुढहँ नरो वचसा व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वत्नु ॥१५॥ 
अङ्गिरा गोत्रका पुर्खाले गाई पाउने आशाले ढोका थुनेर अनेक किसिमले बन्द र राम्रा गाईले 
भरिएको गोठरूपी पर्वत अग्निसम्बन्धी वैदिक स्तोत्रका बलले उघारे । 
ते मन्वत प्रथम नाम धेनोस्त्रिः सप्त माठुः परमाणि विन्दन्। 
तज्जानतीरभ्यनूषत व्रा आविर्भुवदरुणीर्यशसा गोः ॥१६॥ 
वाणीको शब्द प्रशंसनीय हुन्छ भन्ने कुरो सबैभन्दा पहिले बुझेर अङ्गिरा आदि क्रषिले एक्काईस 
छन्दका  जाने । त्यसपछि उसै वाणीले उषाको स्तुति गरे। त्यसपछि तेजबाट रातो किरण 
प्रकट भया । 


३२० 








सनक्क ५० यह १०३७ रा जापान जपणकक रमण रर, 
७७ ष्् ८ त ७ आकि 





नेशत्तमो दुधितँ रोचत द्यौरुद्देव्या उषसो भानुरत । 
आ सूर्यो बृहतस्तिष्ठदज्जाँ क्रजु मर्तेषु वृजिना च पश्यन्॥१७॥ 
रातले बनाएको अँध्यारो उषादेवीका प्रेरणाले नाश भयो । त्यसपछि आकाश उघ्रियो र उषादेवीको 
सौन्दर्य प्रकट भयो। त्यसपछि मानिसहरूका असल र कमसल कर्म हेर्ने सूर्यदेव विशाल 
पर्वतमाथि चढे । म 

आदित्पश्षा बुबुधाना व्यख्यन्नादिद्रलं धारयन्त द्युभक्तम्। 

विश्वे विश्वासु दर्यासु देवा मित्र धिये वरुण सत्यमस्तु ॥१८॥ 
सूर्योदय भएपछि सबै क्रषिले धर्तीमा अग्निदेवलाई प्रज्वलित गरेर तेजसम्पन्न आभूषण ग्रहण गरे । 
त्यसपछि सम्पूर्ण पूजनीय देवता सबै घरमा गए । बाधा निवारण गर्ने र मित्रजस्ता हे अग्निदेव ! 
जसले तिम्रो साधना गर्दछ, उसका सबै रहर पूरा होउन् ! 

अच्छा वोचेय शुशुचामग्नि होतारं विश्वभरसं यजिष्ठम्। 

शुच्यूधो अतृणत्न गवामन्धो न पूत परिषिक्तमंशो ॥१९॥ 
हे अत्यन्त प्रकाशवान्, देवतालाई आह्वान गर्ने र विश्वको पालनपोषण गर्ने अग्निदेव ! तिमी 
सबैभन्दा ठूला वन्दनीय छौ, त्यसैले हामी तिम्रै प्रार्थना गर्दछौँ । याजकहरूले तिमीलाई आहुति 
प्रदान गर्नका लागि मात्रै गाईका थुनबाट पवित्र दुध दुहेका होइनन् र सोमका लहरा पेलेका होइनन्, 
तर पनि उनीहरूको प्रार्थना स्वीकार गर । 

विश्वेषामदितिर्यज्चियानां विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम्। 

अग्निर्देवानामव आवृणानः सुमूडीको भवतु जातवेदाः ॥२०॥ 
अग्निदेव अदितिजस्तै समस्त यञ्चीय देवता उप्पत्रन गर्दछन् र समस्त मानवका वन्दनीय अतिथि 
हुन् । मानिसको प्रार्थना स्वीकार गर्ने अग्निदेव स्तोतालाई सुख, समृद्धि र प्रसन्नता प्रदान गरून् । 


सूक्त  २ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

यो मर्त्येष्वमृत ग्रतावा देवो देवष्वरतिर्निधायि । 

होता यजिष्ठो मह्दा शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै ॥१॥ 
अविनाशी अग्निदेव मानिसका बीचमा आफ रूपमा रहन्छन् । देवताका बीचमा शत्रु पराजित गर्ने 
रूपमा रहन्छन् । उनै सबैभन्दा बढी वन्दनीय अग्निदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । उनी आफ्ना महिमाले 
याजकलाई आहुतिद्वारा प्रदीप्त गराउने प्रेरणा दिन्छन् । 

इह त्वं सूनो सहसो नो अद्य जातो जाताँ उभयाँ अन्तरण्ने। 

दूत ईयसे युयुजान क्रष्व त्रजुमुष्कान्वृषणः शुक्राश्च ॥२॥ 
हे शक्तिका पुत्र अग्निदेव ! तिमी हेरिरहँजस्ता छौ । आज तिमी हाम्रा यस कार्यमा प्रकट भएका 
छौ। शक्तिशाली, प्रकाशमान, कोमल र पुष्ट अश्च रथमा जोडेर उपस्थित देवता र मानिसका 
वीचमा दूत बनेर पुग्दछौ । 

अत्या वृधस्नू रोहिता घृतस्नू क्रतस्य मन्ये मनसा जविष्ठा। 
. अन्तरीयसे अरुषा युजानो युष्मांश्च देवान्विश आ च मर्तान्॥३॥ 
हे सत्यका स्वरूप अग्निदेव  राता रङ्गका र अन्नजल बर्साउने र मनभन्दा चाँडो कुद्ने अश्वको 
हामी प्रार्थना गर्दछौँ । तिमी आफ्ना वेगवान् अश्च रथमा नारेर मानिस र देवताका बीचमा डुलिराख । 


अर्यमर्ण वरुण मित्रमेषामिन्द्राविष्णू मरुतो अश्चिनोत। 
. स्वश्वो अग्ने सुरथः सुराधा एदु वह सुहविषे जनाय॥४॥ 
ऐ अग्निदेव ! तिमी असल रथ, अश्च र धनले सम्पन्न छौ।  तको उत्तम आहुति हुने याजकका 
लागि मित्र, वरुण, अर्यमा, इन्द्र, मरुतृगण, विष्णु र अर यस यञ्चस्थलमा ल्याङ । 
गोमाँ अग्नेविमाँ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः । 
इडावाँ एषो असुर प्रजावान्दीर्धो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् ॥२॥ 
ऐ बलशाली अग्निदेव । हाम्रो यज्ञ गाई, अश्व, भेडा, अन्न र मानिसले सम्पन्न होस्। आहुति र 
सन्तानले यज्ञ सम्पन्न होस् । स्थायी धन र असल प्रेरणाले यज्ञ परिपूर्ण होस् । 


३२१ 








यस्त इध्मं जभरत्सिष्विदानो मूर्धान वा ततपते त्वाया । 
भुवस्तस्य स्वतवाँ पायुरग्ने विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्य ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रा लागि समिधा बटुलेर ल्याउने व्यक्ति पसिनाले भिजेका हुन्छन् । तिम्रो आशाले 
७५७० टाउको दाउराका भारीले दुखाउने व्यक्तिलाई पालेर ऐश्वर्यशाली बना र समस्त शत्रुबाट 
गाछ।  
यस्ते भरादन्नियते चिदन्नं निशिषन्मन्द्रमतिथिमुदीरत् । 
आ देवयुरिनधते दुरोणे तस्मित्रयिर्धुवो अस्तु दास्वान् ॥७॥ 
हे अग्निदेव । धनधान्यको आशाले खुसीसाथ हविष्यान्न प्रदान गर्दै सोमरस दिएर अतिथिजस्तै 
सम्मान गर्ने र देवत्व प्राप्तिका लागि घरमा तिमीलाई प्रदीप्त गर्नेका सन्तान उदार होञन् र धर्मको 
कर्तव्य दरिलो रूपमा पालन गर्ने होङन् । 
अस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान्। 
अश्वो न स्वे दम आ हेम्यावान्तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥८॥ 
हे अग्निदेव । बिहानबेलुकै तिम्रो प्रार्थना गर्ने र हविष्यान्न समर्पित गरेर तिमीलाई खुसी पार्ने व्यक्ति 
गरिबीबाट पार हुन्छन् । त्यस बेला उनीहरू बटुवाले सुनौलो काठी लगाएका घोडामा कठिन मार्ग 
पार गरेभैँ हुन्छन् । 
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद् दुवस्त्वे कृणवते यतस्नुक्। 
न स राया शशमानो वि योषन्नैनमंहः परि वरदघायोः ॥९॥ 
हे अविनाशी अग्निदेव ! सुरो हातमा लिएर आहुति प्रदान गर्ने र तिम्रो सुसार गर्ने याजकले धनका 
अभावमा दुख नपाञन् र हिंस्रक प्राणीले तिनलाई नसताउन् । 
यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । 
प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥१०॥ 
हे हर्ष र आलोकले सम्पन्न तरुण अग्निदेव ! असल र लोक कल्याणकारी भावनाले युक्त व्यक्तिका 
यञ्चको भाग तिमी ग्रहण गर्दछौ । ती याज्ञिक निश्चित रूपले नै सुखी हुनेछन् । यञ्च आदि सत्कर्म 
सम्पन्न गर्ने असल याजकको हामी पनि अनुसरण गरौँ । 
चित्तिमचित्ति चिनवद्वि विद्वान्पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान्। 
राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिमुरुष्य ॥११॥ 
हे अग्निदेव । घोडा पाल्नेले घोडाका पिठ्युँको काठी झिकेर सजिलो बनाएभझैँ तिमी पनि 
व्यक्तिका पाप र पुण्य छुट्या । हे अग्निदेव ! हामीलाई असल सन्तानका साथ ऐश्वर्य प्रदान गर र 
दान गर्ने बानी बसाएर उदार बनाङ । 
कवि शशासुः कवयोदब्धा निधारयन्तो दुर्यास्वायोः । 
अत्स्त्व दुश्याँ अग्न एतान्पड्भिः पश्येरद्धताँ अर्य एवैः ॥१२॥ 
हे मेधावी अग्निदेव ! तिमी असल मानिसका घरमा यञ्चको अग्निका रूपमा विद्यमान रहने र कतै 
परास्त नहुने खालका छौ । देवताले तिम्रा मेधावी रूपको प्रार्थना गर्दछन् । हे अग्निदेव ! गतिशील 
तेजले समस्त देवता र मानिसलाई तेजस्वी बनार । 
त्वमग्ने वाघते सुप्रणीतिः सुतसोमाय विधते यविष्ठ। . 
रलं भर शशमानाय घृष्वे पृथुश्वन्द्रमवसे चर्षणिप्राः ॥१३॥ 
नेता र तेजस्वीमध्ये श्रेष्ठ तथा नित्य तरुण हे अग्निदेव ! तिमी सबै मानिसको रहर पूरा गराउँछौो। 
सोमरस पेल्ने, सेवासुसार गर्ने र प्रार्थना गर्ने याजकलाई तिमी अत्यन्त हर्ष प्रदान गरेर सबै तिरबाट 
रक्षा गर । 
अधा ह यट्ठयमग्ने त्वाया पड्भिहस्तेभिश्चकृमा तनूभिः । म 
रथ न क्रन्तो अपसा भुरिजोर्क्नत॑ येमु सुध्य आशुषाणाः ॥१४॥ 
हे अग्निदेव ! सिकर्मीले रथ सजाएभौँ तिम्रो कामना गर्दै यज्ञको काममा लागेर उत्तम कर्म हु 


अङ्गिरा आदि त्रषिले आफ्नै पाखुराका बलले सत्यरूपी तिमीलाई हामी 
आफ्ना हात, गोडा र शरीरले उही काम गर्दछौँ । बक्क गरको थिए! हा 


३२२ 











अधा मातुरुषस सप्त विप्रा जायेमहि प्रथमा वेधसो नन्  
दिवस्पुत्रा अङ्गिरसो भवेमाद्रि रुजेम धनिनं शुचन्तः ११३१ । 
हामी सूर्यका सात पुत्रहरू सबैभन्दा पहिला विद्वान् हौँ। हामीले माता उषाबाट अग्निका किरण 
उप्पन्न गरायाँ। हामा आलोकवान् सूर्यदेवका पुत्र अङ्गिरा हाँ । हामी तेजसम्पन्न भएर ऐश्वर्यसम्पन्न 
पहाड फोर्दछौँ । 
अधा यथा नः पितरः परास प्रलासो अग्न क्रतमाशुषाणाः । 
शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप व्रन्॥१६॥ 
हाम्रा पुर्खाले गतिला, पुराना र सत्यरूपी यज्ञका कर्ममा निरन्तर लागेर असल स्थान र साहस प्राप्त 
गरे । उनीहरूले स्तोत्र उच्चारण गरेर अन्धकार नाश गरे र अरुण रङ्ग हुने उषालाई प्रकट गराए । 
सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोयो न देवा जनिमा धमन्तः । 
शुचन्तो अग्नि ववृधन्त इन्द्रमू्व गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥१७॥ 
फलामको काम गर्नेले निरन्तर खलाँती चलाएर फलाम पवित्र बनाएझैँ असल यज्ञ आदि कर्ममा 
लागेका र् आशा गर्ने याजक यञ्च आदि कर्मले मानिसको जुनी पवित्र गराउँछन् । अग्निदेवलाई 
प्रदीप्त गरेर इन्द्रदेवलाई समृद्ध गराउँछन् । चारै तिरबाट छेकेर उनले गाईको ठूलो बथान प्राप्त 
गरेका थिए  
या यूथेव क्ुमति पश्चो अख्यददेवानां यज्जनिमान्त्युग्र। 
मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायो ॥१८॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव । अन्नले भरिएको र पशुको बथान भएका घरको प्रशंसा गरेफैँ देवताको 
प्रार्थना गर्नेका सन्तान सबल हुन्छन् र स्वामीहरू पनि भरणपोषण गर्नका लागि सक्षम हुन्छन् । 
अकर्म ते स्वपसो अभूम ग्रतमवस्रन्नुषसो विभातीः । 
अनूनमगिने पुरुधा सुश्चन्द्रै देवस्य मर्मजतश्वारु चक्षुः ॥१९॥ 
हे प्रकाशपुञ्ज अग्निदेव  हामी तिम्रो उपासना गर्दछौँ, त्यसैलाई हामी सत्कर्म भन्दछौँ । 
आलोकमयी उषाहरू सबैले तिम्रै तेज धारण गर्दछन् । त्यस तेजबाट लाभान्वित हुँदै हामी विभिन्न 
किसिमले खुसी गराउन तिम्रो उपासना गर्दछौँ । 
एता ते अग्न उचथानि वेधोञ्वोचाम कवये ता जुषस्व । 
उच्छोचस्व कृणुहि वस्यसो नो महो रायः पुरुवार प्र यन्धि ॥२०॥ 
हे ज्ञानका खानी अग्निदेव ! तिमी विधाता हौ । तिम्रा लागि हामी समस्त स्तोत्र उच्चारण गर्दछौँ । 
त्यो स्वीकार गरेर तिमी प्रदीप्त होछ । हामीलाई अत्यधिक ऐश्वर्यले सम्पन्न बनाङ । धेरैले रोज्ने 
गरिएका हे अग्निदेव ! हामीलाई असल सम्पत्ति देछ । 


सूक्त  ३ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
आ वो राजानमध्वरस्य रुद्र होतारं सत्ययजं रोदस्योः । 
अरगिनै पुरा तनयिलोरचित्ताद्धिरण्यरूपमवसे कृणुध्वम् ॥१॥ 
हे सप्पुरुष हो । चञ्चल बिजुलजस्तै आउने मृत्युभन्दा पहिले आफ्नो रक्षा गर्नका लागि यञ्ञका 
स्वामी, देवता निम्त्याउने, रुद्वका रूपजस्ता, द्यावापृथिवीका बीचमा वास्तविक यजन प्रक्रिया 
चलाउने, सुनौलो आभायुक्त करनले कैलले गर । बनेधि 
योनिश्चकमा यं वर्य ते जायेव पत्य उशती सुवासाः । 
अर्वाचीन परिवीतो नि पीदेमा उ ते स्वपाक प्रतीचीः ॥२॥ तलका 
हे अग्निदेव । स्त्रीले पतिको रहर पूरा गराउन राम्रो पहिरनमा सजिएर आफूनजिकै सजिलो आसन 
उपलव्ध गराएँ हामी तिमीलाई सजिलो स्थानमा उपयुक्त आसन प्रदान गर्दछौँ । हे सत्कर्म गर्ने 
अग्निदेव  तिमी आफ्ना तेजले सजिएर आउ, हामी गुणगान गर्दछौँ । 


३२३ 


 री क क सक्नका साला उ तस हाउ एक ७ 





आशृण्वते अदृपिताय मन्म नूचक्षसे सुमृडीकाय वेधः । 
४ अगर देवाय शस्तिममृताय शंस ग्रावेव सोता मधुषुद्यमीडे ॥३॥ 
अग्निदेव ! याजकले गरेको स्तुति तिमी ध्यान दिएर सुन्दछौ । सम्पूर्ण जगत्लाई एउटै दृष्टिले 


छो 


हेर्ने र सज्जनलाई सुख दिने तिमी प्रखर तेजस्वी र अविनाशी छौ। 


त्वं चिन्नः शम्या अग्ने अस्या ग्रतस्य बोध्यृतचित्स्वाधीः । 
कदा त उक्था सधमाद्यानि कदा भवन्ति सख्या गृहे ते ॥४॥ 
विद्वान् र सत्कर्म गर्ने हे अग्निदेव ! हाम्रा यज्ञको अनुष्ठान तिमी बुझ । तिम्रा लागि गाएका स्तोत्रले 
कहिले खुसी बनाउलान् ? आफ्ना घरमा तिमीलाई मित्रभावले प्रतिष्ठित गराउने अवसर हामीलाई 
कहिले होला ? 
कथा ह तद्वरुणाय त्वमग्ने कथा दिवे गर्हसे कन्न आगः । 
कथा मित्राय मीढहुषे पृथिव्यै ब्रवः कदर्यम्णे कद्धगाय ॥५॥ । 
हे अग्निदेव । हाम्रा पापकर्मको चर्चा वरुणदेवसँग किन गर्दछौ ? तिमी सूर्यदेवसित हाम्रो निन्दा 
किन गर्दछौ ? हाम्रो अपराध के छर ? खुसीयाली प्रदान मित्रदेव, पृथ्वी, अर्यमा र भगदेव नामका 
देवतासित तिमीले हाम्रो कस्तो कुरो गच्यौ ? 
कद्धिष्ण्यासु वृधसानो अग्ने कद्वाताय प्रतवसे शुभंये। 
परिज्मने नासत्याय क्षे ब्रवः कदग्ने रुद्राय नृघ्ने ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी यज्ञको हविले दरिला भए पनि त्यस्तो करो किन गर्दछौ ? महान् शक्तिशाली, 
हितकारी, सबै ठाउँमा जान सक्ने, सत्यका पक्षमा रहने वायुदेवसित र पृथ्वीसित त्यस्तो कुरो किन 
भन्दछौ ? हे अग्निदेव ! पाप गर्ने व्यक्तिको संहार गर्ने रुद्रदेवसित त्यो कुरो किन गर्दछौ ? 
कथा महे पुष्टिम्भराय पृष्णे कद्नुद्राय सुमखाय हविर्दे । 
कद्विष्णव उरुगायाय रेतो ब्रवः कदग्ने शरवे बृहत्यै ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! राम्रो पोषण दिने पूषादेवसित त्यस पापको कुरो किन गर्दछौ ? असल यज्चका 
आहुतिले समृद्ध रुद्रदेवसित, अति प्रशंसनीय विष्णुदेवसित त्यस्तो पापकर्म किन भन्दछौ ? बृहत् 
संवत्सरसित यस्तो पापयुक्त करो किन गर्दछौ ? । 
कथा शर्घाय मरुतामृताय कमारा बृहते पृच्छ्यमानः । 
प्रति ब्रवोदितये तुराय साधा दिवो जातवेदश्चिकित्वान् ॥०॥ 
हे अग्निदेव ! सत्यका प्रतिमूर्तिजस्ता मरुतहरूसँग हाम्रो त्यो पापकर्म किन भन्दछौँ ? सोधे भनेर 
आदित्य, अदिति र शीघ्रगामी वायुसित पापकर्म किन भन्यौ। हे अग्निदेव ! तिमी समस्त 
पदार्थलाई जान्दछौ । तिमी सवै कुरो जानेर गोप्यता निर्वाह गर । । 
क्रतेन क्रत॑ नियतमीड आ गोरामा सचा मधुमत्पक्वमग्ने । हँ 
कृष्णा सती रुशता धासिनैषा जामर्येण पयसा पीपाय ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! हामी सत्ययञ्चसित सम्बद्ध भएर गाईको माग गर्दछौँ। गाईले कलिलै उमेरमा पनि 
मिठो र परिपक्व दुध दिन सक्दछन् । गाई काला भए पनि सेतो र पोषणले युक्त दुध दिएर 
जनताको पालनपोषण गर्दछन् ।    
्रतेन हि ष्मा वृषभश्चिदक्तः पुमा अग्निः पयसा पृष्ठ्येन । 
अस्पन्दमानो अचरद्वयोधा वृषा शुक्र दुदुहे पृश्निरूधः ॥१०॥  खै. 
बलशाली र महान् अग्निदेव पोषणयुक्त दुधले सेचन गर्दछन् । अन्नदाता अग्निदेव एक ठाउँमा रहे 
पनि आफ्ना सामर्थ्यले सबैतिरको यात्रा गर्दछन् । पानी बर्साउने सूर्यदेव आकाशबाट दिव्य रसरूपी 
प्राणदाता झरीको दोहन गर्दछन् । 
क्रतेनाद्रि व्यसन्भिदन्तः समङ्गिरसो नवन्त गोभिः । 
शुनं नर परि षदन्नुषसमाविः स्वरभवज्जाते अग्नौ ॥११॥ 
अङ्गिराका वंशजले यज्ञको शक्तिबाटै पर्वत नष्ट गरेर शत्रुको बाधा फुकाए र गाई फिर्ता ल्याए। 
७७ मानिसले खुसीका साथ उषा प्राप्त गरे। उसै बेला अग्निदेव प्रकट भइदिँदा सूर्यदेव 
। 





३२४ 





क्नि 


क्रतेन देवीरमृता अमृक्ता अर्णोभिरापो मधुमद्धिरण्ने । 
वाजी न सर्गेषु प्रस्तुभानः प्र सदमित्स्रवितवे दधन्युः ॥१२॥ 
हे अग्निदेव ! कहिल्यै नमर्ने, निरन्तर बगिरहने, मिठो जलरूपी अमृत बोकेका दिव्य झरना 
लडाइँमा जाने योद्धाको घोडाझैँ उत्साहित भएर उर्लदै निरन्तर रूपमा बग्दछन् । 
मा कस्य यक्ष सदमिद्धुरो गा मा वेशस्य प्रमिनतो मापेः । 
मा भ्रातुरग्ने अनृजोर्त्ण वेर्मा सख्युर्दक्षे रिपोर्भुजेम ॥१३॥ 
हे अग्निदेव ! हिंसा गर्ने स्वभाव भएका कसैका यज्ञमा नजाउ । पापी बुद्धि भएका छिमेकीका 
यज्ञमा नजाउ । हामीलाई छोडेर अन्य दुष्ट दाजुभाइका यञ्चमा नजाञ र छलकपर गर्ने स्वभाव 
चाका दाजुभाइले आहुति दिने तिमी आशा नगर । हामी कोही पनि कुनै शत्रु वा मित्रका अधीनमा 
नपरौँ। 
रक्षा णो अग्ने तव रक्षणेभी रारक्षाणः सुमख प्रीणानः । 
प्रति ष्फुर वि रुज वीड्वंहो जहि रक्षो महि चिद्वावृधानम् ॥१४॥ 
हे यज्ञरूपी असल अनुहारका अग्निदेव ! हामी सबैको संरक्षक भएर तिमी खुसीसाथ 
रक्षणसाधनले हाम्रो सुरक्षा गर र सबैलाई तेजस्वी बनाङ । हाम्रो पाप साह्रै ठूलो भए त्यो पनि नाश 
गरिदेङ र निकै बलियो असुर पनि विनाश गर । 
एएभिर्भव सुमना अग्ने अर्केरिमान्त्स्पृश मन्मभिः शूर वाजान्। 
उत ब्रह्याण्यङ्गिरो जुषस्व सं ते शस्तिर्देववाता जरेत ॥१५॥ 
हे अग्निदेव ! हामीले पूजा गर्ने स्तोत्रले खुसी होर । हे पराक्रमी इन्द्रदेव ! हाम्रो हविष्यान्नरूपी 
अन्न मननीय स्तोत्रसँगै स्वीकार गर । हे अङ्गिरालाई चिनेका अग्निदेव  हाम्रो स्तोत्र स्वीकार गर र 
देवतालाई खुसी गराउने प्रार्थना सुनेर सबल होङ । 
एता विश्वा विदुषे तुभ्यं वेधो नीथान्यग्ने निण्या वचांसि। 
निवचना कवये काव्यान्यशंसिष मतिभिर्विप्र उक्थैः ॥१६॥ ८ १ 
हे सृष्टिचक्र चलाउने अग्निदेव ! तिमी विद्वान् र ज्ञानका बलमा संसारको सबै कुरो जान्ने खालका 
छरै। हामी विप्रहरू तिम्रा लागि फल प्रदान गर्ने, गोप्य, अत्यधिक व्याख्या भएका प्रार्थनाको मन्त्र र 
स्तो सँगसँगै उच्चारण गर्दछौँ । 
सूक्त  ४ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  रक्षोहा अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
कृणुष्वा पाजः प्रसितिं नपृथ्वी याहि राजेमामवाँ इभेन। 
तृष्वीमनु प्रसिति द्रूणानो५स्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठे ॥१॥ । 
हे शत्रु धपाउने अग्निदेव ! बलिया राजाले हात्तीमाथि चढेर राक्षसी वृत्तिका शत्रुमाथि आक्रमण 
गरेझैँ आक्रमण गर  चरा समात्ने आकारको विस्तृत जालले दुष्टलाई विभिन्न किसिमका दुःख 
दिएर विनाश गर । 
तव भ्रमास आशुया पतन्त्यनु स्पृश धुषता शोशुचानः । 
तपूँष्यग्ने जुद्वा पतङ्गानसन्दितो वि सृज विष्वगुल्काः ॥॥  
वायुका सम्पर्केले झुल्न लागेको तीव्र गतिको तिम्रा लप्काले असुर भस्म गराओस् । आहुति प्रदान 
गर्दा तिम्रा दन्केका ज्वालाले असुरलाई भस्म पारोस्। त्यसका लागि आकाशबाट तारा खसेको 
जस्तो तीव्र गतिमा आफ्ना तेजलाई तिमी प्रेरित पाविशो  
प्रति स्पशो वि सृज तूर्णितमो भवा पायुविशो अस्या अदन्ध । 
यो नो दुरे अघशंसो यो अन्त्यग्ने माकिष्टे व्यथिरा दधर्षीत् ॥२॥ 
हे दमनमा नपर्ने अनदेव । नजिक वा दाढा रहेका हाम्रा सबै शत्रुलाई वशमा गर्नका लागि अत्यन्त 
पमा सैनिक पठाइदेङ । हाम्रा सन्तानको रक्षा गर । कसैले पनि तिम्रा भक्तलाई दुःख दिन 
स्। 


उदग्ने नुष्व न्यपमित्राँ ओषतात्तिममहेत। 
है क चक्रे नीचा त॑ धक्ष्यतसं न शुष्कम्  
है अग्निदेव । तिमी जोसिलो भएर आपनो ज्वाला विस्तार गर । तीव्र ज्वालाका प्रभावले शु पूरै 


३२५ 





रूपमा भस्म होछन्। हे ज्योतिर्मय अग्निदेव  
जरैसत रेनुका ५ अग्निदेव ! हाम्रो प्रगतिमा बाधक हुनेलाई सुकेको । 

उर्घ्वो भव प्रति विध्याध्यस्मदाविष्कृणुष्व दैव्यान्यग्ने । 
ह अगिनदेँ अव स्थिरा तनुहि यातुजूनाँ जामिमजामिँ प्र मृणीहि शत्रून् ॥॥ 

अग्निदेव  तिमी उँभो लाग्ने स्वभावका ज्वालायुक्त भएर हाम्रा शत्रु विध्वंस गर । प्राणीलाई 

दुःख दिने दुष्टलाई विजयश्रीविहीन बनाङ र शत्रु बलशाली हुन नदेछ । 

स ते जानाति सुमित यविष्ठ य ईवते ब्रह्ाणे गाठुमैरत्। 

विश्वान्यस्मै सुदिनानि रायो द्युम्नान्ययो वि दुरो अभि द्यौत्॥६॥ म 
हे सधैँका युवा अग्निदेव ! तिमी तीव्र गतिले उँभोतिर जाने र महान् छौ। तिम्रो प्रार्थना गर्ने 
व्यक्तिको रक्षा गर्दछौ । यज्ञका स्वामी तिमी नै हौ। तिमी असल व्यक्तिका लागि सबै शुभ दिन, 
ऐश्वर्य र रन लिएर उनीहरूका घरअगाडि प्रकट होछ । ॥ 

सेदग्ने अस्तु सुभगः सुदानुर्यस्वा नित्येन हविषा य उक्थेः । 

पिप्रीषति स्व आयुषि दुरोणे विश्वेदस्मै सुदिना सासदिष्टि॥७॥ 
हे अग्निदेव । जुन याजक मन्त्र उच्चारण गर्दै आहुति समर्पित गरेर प्रत्येक दिन तिमीलाई सन्तुष्ट 
गर्ने विचार गर्दछन्, ती सबै असल, सौभाग्यशाली र दानी होङन्। ज्यादै परिश्रमले पाइने सय 
वर्षको आयु तिनीहरूले पाञन्। तिनीहरूका सबै दिन सुखद होङन् र तिनीहरू यञ्चसम्बन्धी 
साधनले सम्पन्न पनि होछन् । 

अर्चामि ते सुमतिं घोष्यर्वाक्सं ते वावाता जरतामियं गीः। 

स्वश्वास्त्वा सुरथा मर्जयेमास्मे क्षत्राणि धास्येरनु हुन् ॥८॥ 
हे अग्निदेव ! हामी तिम्रा कृपापूर्ण असल बुद्धिको पूजा । तिम्रा लागि उच्चारण गरिने कुराले 
तिम्रै गुणगान गरून्। पुत्रपौत्र, असल अश्च र रथले सम्पन्न भएर हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । तिमी 
सधैँभरि नै सम्पूर्ण पोषणकारी शक्तिले सम्पन्न हो । 

 इहत्वा भूर्या चरेदुप त्मन्दोषावस्तर्दीदिवांसमनु छुन्। 

क्रीडन्तस्त्वा सुमनसः सपेमाभि द्युम्ना तस्थिवांसो जनानाम् ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सधैँभरि प्रज्वलित भइरहन्छौ । संसारमा सबैले तिम्रो निकटताको लाभ उठाउँदै 
सधैँ सेवा गर्दछन् । हामी पनि आफ्ना शत्रुको ऐश्वर्य नियन्त्रित गर्दै उत्साह एवं खुसीका साथ तिम्रो 
उपासना गर्दछौँ । 

स्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न उपयाति वसुमता रथेन। 

तस्य त्राता भवसि तस्य सखा यस्त आतिथ्यमानुषग्जुजोषत् ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! जुन मानिस यज्ञका लागि काम लाग्ने धनऐश्वर्यले सम्पन्न र असल घोडा जोडेका 
सुनौला रथबाट तिमीकहाँ पुग्दछन् र त्यसका साथै जो अतिथिको जस्तै स्वागत सत्कार गर्दछन् 
तिनलाई असल मित्रले झैँ तिमी सुरक्षा गर्दछौ । 

महो रुजामि बन्धुता वचोभिस्तन्मा पितुर्गोतमादन्वियाय । 

त्व॑ नो अस्य वचसश्चिकिद्धि होतर्यविष्ठ सुक्रतो दमूनाः ॥११॥ 
हे सत्कर्ममा लागेका युवा होताजस्ता अग्निदेव । तिमीलाई स्तुति गर्दै हामीले आफन्तको भावना 
कमाएका छौँ । सबैभन्दा ठूलो आसुरी शक्ति नष्ट गर । स्तोत्ररूपी वचन हामीले आफ्ना पिता गौतम 
व्रषिबाट प्राप्त गरेका थियौँ । हे शत्रु दमन गर्ने अग्निदेव ! हाम्रो प्रार्थना सुन । 

अस्वप्नजस्तरणयः सुशेवा अतन्द्रासोवृका अश्रमिष्ठाः । 

ते पायवः सध्रथञ्चो निषद्याग्ने तव नः ॥  ॥१२॥ म 
हे सबै कुराको ज्ञान भएका अग्निदेव ! तिम्रो किरण सधैभरि जागृत रहने, द्वतगामी, खुसी प्रदात 
गर्ने, अल्छ्याइँ हटाउने, हिंसा नगर्ने, नथाक्ने, मिलेर रहने र सुरक्षा गर्ने खालको छ। यस यसमा 
आएर त्यसले हाम्रो सुरक्षा गरोस् । म 

ये पायवो मामतेयं ते अग्ने पश्यन्तो अन्ध दुरितादरक्षन्। 
ह सर्वज् ५ रका तान्न विश्ववेदा दिप्सन्त इद्रिपवो नाह देभुः ॥१२॥ 

सर्वज्ञ अग्निदेव ! तिम्रा रक्षक किरणले कृपा गरेर ममताका अन्धा पुत्रलाई पापबाट जोगाएकी 


३२६ 





थियो। तिमीले उनका सबै पुण्य सुरक्षा गरेका थियौ । हानी पुन्याएर पराजित गराउने विचार गर्ने 
शत्रु तिम्रै कारणले सफल हुन सकेनन् । 

त्वया व्य सधन्य१स्त्वोतास्तव प्रणीत्यश्यम वाजान्। 

उभा शंसा सूदय सत्यतातेनुष्ठुया कृणुद्वह्ृयाण ॥१४॥ 
यज्ञस्थलमा ढुक्कसँग पुग्ने गरेका हे अग्निदेव । हामी याजक तिम्रा कृपाले, तिमीबाटै संरक्षित 
भएर र तिमीबाटै निर्देशित मार्गमा हिँडेर धनधान्य लाभ गरौँ  हे सत्य विस्तार गराउने अग्निदेव । 
नजिक र टाढा रहेका शत्रु विनाश गरेर क्रमैसित कार्य पूरा गर । 

अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमान गृभाय। 

दहाशसो रक्षसः पाह्य१स्मान्द्रुहो निदो मित्रमहो अवद्यात् ॥१५॥ 
हे अग्निदेव ! समिधाले तिमीलाई हामी प्रज्वलित गराउँछौं । हाम्रो स्तुति तिमी स्वीकार गर र 


खातिर असुर विनाश गर । मित्रजस्तै वन्दनीय हे अग्निदेव ! तिमी शत्रु, निन्दक र विरोधीबाट 
हाम्रो रक्षा गर । 


सूक्त  ५ 
क्राषि  वामदेव गौतम । देवता  वैश्वानर अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 

वैश्वानराय मीढहुषे सजोषाः कथा दाशेमाग्नये बृहद्धाः । 

अनूनेन बृहता वक्षथेनोप स्तभायदुपमिन्न रोधः ॥१॥   
जुनसुकै खालका प्राणीमा समान भाव राख्ने हामी याजक सुखदायी र तेजस्वी वैश्वानर 
अग्निदेवका निम्ति कसरी आहुति प्रदान गरौँ ? खम्बाले छानो थामेझैँ अग्निदेव आफ्ना अत्यन्त 
विशाल शरीरले सम्पूर्ण संसार थाम्दछन् । म 

मा निन्दत य इमा मह्यो रातिं देवो ददौ मर्त्याय स्वधावान्। 

पाकाय गृत्सो अमृतो विचेता वैश्वानरो नृतमो यह्वो अग्नि ॥२।. म 
हे होताहरू हो ! आहुतिले सन्तुष्ट भएर, ज्ञानी र मरणशील हामी याजकलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने 
वैश्वानर अग्निदेवको आलोचना नगर । अग्निदेव मेधावान्, अविनाशी र बुद्धिमान् छन्। उनी 
अत्यन्त महान् नेता र महिमाशाली छन्। 

साम द्विबर्हा महि तिग्मभृष्टि सहस्ररेता वृषभस्तुविष्मान्। 

पर्द न गोरपगूढहँ विविद्वानगिनर्मद्यं प्रेदु वोचन्मनीषाम्॥३। , 
अग्निदेव दुवै लोकमा आफ्ना ज्वाला व्याप्त गर्ने, तीखो ओजयुक्त, संहस्राँ किसिमका सामर्थ्य 
भएका, अत्यन्त शौर्यवान् र साहसी छन् । गाईको खुरभझैँ उनी रहस्यमय छन् । विद्वान्का सहयोगले 
हामी उनको जानकारी प्राप्त गरौँ । म 

प्रताँ अग्निर्बभसत्तिग्मजम्भस्तपिष्ठेन शोचिषा यः सुराधा । 

प्रये मिनन्ति वरुणस्य धाम प्रिया मित्रस्य चेततो धुवाणि ॥४॥ 
ज्ञानी मित्रदेव र वरुणदेवका प्रियपात्रको विनाश गर्ने व्यक्तिलाई असल धनले सम्पन्न र तिखा दाँत 
भएका अग्निदेव आफ्नै तेजले भस्म बनाइदिन्छन् । । 


अभ्रातरो न योषणो व्यन्तः पतिरिपो न जनयो दुरेवाः । , 

पापासः सन्तो अनृता असत्या इद पदमजनता गभीरम्॥॥ लो ति 
दाजुभाइविनाकी तर पतिसँग झगडा गर्ने स्त्रीले जस्तो दुःख पाउँछन् उसै किसिमले स्ट 
यज्ञको अनुष्ठान नगर्ने र् अग्निसित रिसाउने असत्यवादी पापी व्यक्तिले नरकको जस्तै अवस्था 
सिर्जना गर्दछन् । 

इद मैँ अग्ने कियते पावकामिनते गुरु भार न मन्म  

धृषता गभीरं यह पृष्ठ प्रयसा सप्तधातु॥३। . हन म.  
सबैलाई हि.  गर्ने हे अग्निदेव ! उदार मन भएका मानिसले थोरै माग्नेलाई पनि मनग्गे 
प्रदान गर्दछन् । तिमी अहिस्रक, शत्रु परास्त गर्न सक्ने, बलयुक्त, गम्भीर र महान् आश्रय प्रदान गर्ने 
 मेलाई सातै धातुले सम्पन्न मनग्गे ऐश्वर्य प्रदान ग।   


 ३२७ 


हरिक 





, 





तमिन्र्वेशव समना समानमभि क्रत्वा पुनती धीतिरश्याः । 

ससस्य चर्मत्रधि चारु पृश्नेरग्रे रुप आरुपितँ जबारु ॥७॥ दि 
प्रजापतिले अनेकौँ रूपरङ्गका सारा पदार्थ उत्पन्न गर्ने धर्तीमा ढ्रुतगामी वेश्वानरदेवलाई विचरण 
गर्नका लागि प्रेरित गरे । यञ्च आदि सत्कर्म गर्ने समयभन्दा पहिले नै हामीले मन लगाएर गरेको 
पवित्र प्रार्थना उनै समदर्शी वैश्वानरलाई प्राप्त हुन्छ 

 प्रवाच्यं वचसः कि मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । 

 यदुस्रियाणामप वारिवा व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्र पर्द वेः ॥८॥ 
पानी उघाएभैँ गोठालाले गाईबाट दुध दुहुन्छ, त्यो दुध वैश्वानरले गुफामा लुकाएर राखेका हुन्छन् 
भन्ने विद्वान्हरूको भनाइ छ। उनले विस्तृत धर्तीका प्रिय र उत्तम ठाउँको सुरक्षा गर्दछन् । हाम्रो यस 
भनाइमा अनुचित कुरो के छर ? 


इदमु त्यन्महि महामनीक ॥..७ सचत पु्य गौ । 
न्रतस्य पदे अधि दीद्यानं गुहा रघु ॥९॥ 
अग्निदेवलाई दुध प्रदान गर्ने गाई यञ्च आदि कर्ममा सहायक हुन्छन् । स्वयं आलोकवान् अग्नि 
गुफामा निवास गर्दछन् र तीव्र वेगले यात्रा गर्दछन् । सूर्यमण्डलमा व्याप्त त्यस्ता वन्दनीय 
वैश्वानरदेवका विषयमा हामी जान्दछौँ । 

अध द्युतानः पित्रोः सचासामनुत गुद्यो चारु पृश्नेः । 

मातुष्पदे परमे अन्ति षद्गोर्वृष्णः शोचिषः प्रयतस्य जिद्वा ॥१०॥ 
मातापिताजस्ता द्यावापृथिवीका माझमा झुल्किने सूर्यदेव गाईका पवित्र दुध मुखैले पिउँछन्। 
बलशाली, तेजयुक्त र प्रयलशील वैश्वानरको जिब्रो माताजस्ता गाईका उत्कृष्ट थुनमा रहँदा उनी 
दुध खाने इच्छा गर्दछन् । म 

क्रत॑ वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् 

त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्व दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम् ॥११॥ 
कसैले सोधेमा हामी यजमानहरू नमस्कार गर्दै हे अग्निदेव ! तिम्रा कृपाले जेजति प्राप्त भएको छ, 
त्यसको अधिपति तिमी नै हौ, द्यावापृथिवीमा विद्यमान समस्त ऐश्वर्यका अधिपति पनि तिमी नैहौ 
भन्ने सत्य कुरो निवेदन गरौँला । 

किं नो अस्य द्रवि्ण कद्ध रल॑ वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान्। 

गुहाध्वनः परम यन्नो अस्य रेक् पर्दे न निदाना अगन्म ॥१२॥ 
हे संसारलाई नै जान्ने अग्निदेव ! यस सम्पत्तिमा हामीलाई उपयुक्त हुने खालको कुन ऐश्वर्य र रल 
होला भन्ने कुरो तिमी बताउ । तिमी सर्वज्ञ हुनाले गुफामा भएको हाम्रा लागि उपयुक्त ऐश्वर्य प्राप्त 
क कति मार्ग देखाङ । लक्ष्य पूर्ति गर्न नसकेर निन्दित हुँदै हामी आफ्नो घरतिर फिर्ता हुन 
नपरोस्  





का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम्। 

कदा नो देवीरमृतस्य पलीः सूरो वर्णन ततनन्नुषासः ॥१२॥ 
धन प्राप्त गर्ने सीमा कति हो ? त्यसको रमाइलो बाटो के हो ? द्वुतगामी अश्व लडाइँतिर गएभँ 
हामी सबै ऐश्वर्यतिर जान्छौँ । अविनाशी आदित्यदेवका तेजस्वी पत्नी उषाहरू आफ्ना द्युलोकमा 
हाम्रा निम्ति कहिले प्रकट होलान् ? 

अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः । 

अधा ते अग्ने किमिहा वदन्त्यनायुधास आसता सचन्ताम् ॥१४॥ 
हे अग्तिदेव ! रुखो, अस्पष्ट, कठोर र अशुद्ध बोली भएका असन्तोषी मानिसले यस यज्ञमा के 
प्रार्थना गर्दछ ? शौर्य एवं आयुधविनाका मानिसले दुःख पाउँछन् । 

अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोरनीक दम आ रुरोच। 

रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिनै राया पुरुवारो अद्यौत् ॥१५॥ 
प्रज्वलित, बलशाली र सबैलाई निवास प्रदान गर्ने अग्निदेवको तेज यजमानको हितका लागि 
यज्ञमण्डपमा सधैँ नै आलोकित हछुन्छ। शुभ्र र तेजस्वी पहिरनले रूप मनोहर छ। अनेकौँबाट 
बोलाइने धन र मान पाएको राजकर्मचारी झैं उनी प्रफुल्ल छन् । 


३२८ 





त्वं हि विश्वमभ्यसि मन्म प्र वेधसञ्चित्तिरसि मनीषाम् ॥१॥ 


हे यज्ञसम्पादन गराउने अग्निदेव । सबैभन्दा ठूला याशिक तिमी नै हौ । त्यसैले अरू याजकभन्दा 
माथिल्लो स्थानमा विराजमान छौै। तिमीले नै हाम्र सुन्दछौ याजकहरूको 
र बत बिधी हाम स्तुति सुन्दछौ । तिमी विद्वान् याजकहरूको 
अमूरो होता न्यसादि विश्ष्वपरिन्मन्द्रो विदथेषु प्रचेता। 
उध्व भानु सवितेवाश्रेन्मेतेव धूर्म स्तभायदुप द्याम्॥२॥ 
ज्ञानवान्, यज्चसम्पादक, हर्षप्रदायक र ७७१७ अग्निदेव यञ्चमा याजकहरूका बीचमा प्रतिष्ठित 
भएर सुशोभित छन् । आदित्यले जस्तै आफ्नो रश्मि माथितिर गराउँछन् र खम्बाजस्तो धुवाँ 
द्युलोकमाथि ठड्याउँछन् । म 
यता सुजूर्णी रातिनी घृताची प्रदक्षिणिद् देवतातिमुराण । 
उदु स्वरुनवजा नाक्र पश्चो अनक्ति सुधितः सुमेकः ॥३॥ 
याजकहरूले घिउले भरिएको पुरानो सुरो हातमा लिएका छन्। यज्ञ अघि बढाउने अध्वर्युहरू 
यज्ञका चारैतिर प्रदक्षिणा गर्दछन् र नयाँ बनाएको मौलो सोझै ठडिएको छ । आक्रामक, प्रदीप्त, 
सर्वदर्शी र श्रेष्ठ प्रतिभाशाली अग्निदेव प्रज्वलित भइरहेका छन्। 
स्तीर्ण बहिषि समिधाने अग्ना अर्ध्वो अध्वर्युर्जुजुषाणो अस्थात्। 
पर्यग्नि पशुपा न होता त्रिविष्ट्येति प्रदिव उराण ॥४॥ 
कुशका आसन ओछ्याएपछि र अग्नि प्रज्वलित भएपछि याजकहरू देवतालाई खुसी पार्नका लागि 
उभिन्छन्। यञ्चका सम्पादक, तेजस्वी र महान् गुणले सम्पन्न अग्निदेव चढाएको आहुति धेरै 
बनाउँदै तीनै लोकमा पुन्याउँदै सबैलाई पालन गर्दछन् । 
परि त्मना मितद्वरेति होतागिनिर्मन्द्रो मधुवचा क्रतावा। 
द्रवन्त्यस्य वाजिनो न शोका भयन्ते विश्वा भुवना यदभ्राट॥५॥ 
देवतालाई आह्वान गर्ने, सबैलाई हर्ष प्रदान गर्ने र मधुर ध्वनि भएका यञ्चका अग्निदेव सामान्य 
गतिले चारैतिर घुम्दछन् । उनको रश्मि वेगवान् अश्वझैं चारैतिर कुदछ र उनी प्रज्वलित भएपछि 
दुनियाँ उनीदेखि डराउन थाल्दछ । 
भद्रा ते अग्ने स्वनीक सन्दृघोरस्य सतो विषुणस्य चारु । 
न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तन्वी३ रेप आ धुः ॥६॥ 
उत्तम ज्वाला भएका हे अग्निदेव  तिमी शत्रुलाई भयभीत गर्दै सबै ठाउँमा विद्यमान रहन्छौ । तिम्रो 
श्रेष्ठ र हितकारी छवि राम्रो देखिन्छ। रातका अन्धकारले तिम्रो आलोक छोपिँदैन । आसुरी वृत्तिका 
तिम्रा शरीरमा पापको स्थापना गर्न सक्दैन  
न यस्य सातुर्जनितोरवारि न मातरापितरा नू चिदिष्यै। 
म अधा मित्रो न सुधितः पावकोरेग्निर्दीदाय मानुषीषु विक्लु ॥७॥ 
सबै कुरा उत्पन्न गराउने हे अग्निदेव  तिम्रो दान कसैले रोक्न सक्दैन । मातापितारूपी द्युलोक र 
भूलोकले पनि तिम्रो रहर तत्कालै पूरा गर्न सक्दैनन् । तिमी ज्ञानवान् भएर शुद्ध गराउँछौ। तिमी 
. भेज्जनका माझमा परम हितैषि मित्रजस्तै प्रकाशित छौ । 
  दिय पञ्च जीजनन्त्संवसानाः सयका  ं 
क... स्वासं पर 
गा दिदीबहिनी री बंभमपर्यरै न दन्त ना अरणी मन्थन गरेर प्रकट गर्दछन् । अग्निदेव बिहानी 
५५, आहुति ग्रहण गर्ने र तेजयुक्त सुन्दर शरीर भएका छन् । धारिलो फर्साजस्तो भएर उनी 
धी असुरलाई संहार गर्दछन्। काउलड सय 
तव त्ये अग्ने हरितो घृतस्ना ०००ौ पकर बनननुल्न  
है अम्निदेक  तसो तुषण न जज ललाई । रातो रङ्गको, असल गति भएको, आलोक विस्तृत 
गर्ने    घोडा हेर्नमा राम्रो छ। 
 पुगठित शरीरको, बल बढाउने र युवा म 


१ ३२९ 








वन्त  








ये ह त्ये ते सहमाना अयासस्त्वेषासो अग्ने अर्चयश्वरन्ति । 
 श्येनासो न दुवसनासो अर्थ तुविष्वणसो मारुतं न शर्धः ॥१०॥ 
हे अग्निदेव  तिमीसित शत्रु परास्त गराउने, प्रकाशित हुने, गतिशील र वन्दनीय किरण छ। 
अश्चभैँ खटाएको ठाउँमा जान्छ र मरुत्हरूको जस्तै अत्यन्त शब्द गर्दछ । 
अकारि ब्रह्म समिधान तुभ्यं शंसात्युक्थं यजते व्यू धाः । 
होतारमगिने मनुषो नि पेदुर्नमस्यन्त उशिजः शंसमायोः ॥११॥ 
हे प्रज्वलित अग्निदेव । तिम्रा लागि हामी याजकले स्तोत्र रचना गरेका छौँ । हामी स्तोत्र उच्चारण 
गर्दै यज्ञ गर्दछौँ, तिमी ग्रहण गर । प्रार्थनीय होताका रूपमा यजमानले अग्निदेवको पूजा गर्दछन् र 
असल ऐश्वर्यको आशाले याजकहरू यसस्थलमा बस्छन् । 
सूक्त  ७ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  जगती अनुष्टुप्। 
अयमिह प्रथमो धायि धातृभिहोता यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यः । 
रि॥.१ यमप्नवानो भृगवो विरुरुचुर्वनेषु चित्र विभ्वं विशेविशे ॥१॥ 
देवता , यज्ञीयःकर्म निर्वाह गर्ने अग्निदेवले यज्ञमा क्रत्विकहरूको प्रशंसनीय स्तुति प्राप्त 
गर्दछन् । यञ्चको कार्य गर्न यस यज्ञवेदीमा उनलाई स्थापित गरेका छन् । यजमानको उन्नतिका 
लागि भूृगुवंशी क्रषिले विलक्षण एवं विस्तृत कर्मका सम्पादक अग्निदेवलाई वनमा प्रज्वलित 
गरेका थिए। 
 अग्ने कदा त आनुषग्भुवद्देवस्य चेतनम्। 
अधा हि त्वा जगृश्रिरे मर्तासो विक्ष्वीड्यम् ॥२॥ 
हे मानिसका प्रार्थनीय र आलोकसम्पन्न अग्निदेव ! सबै मानिसले तिमीलाई जीवन प्रदाताका 
रूपमा स्वीकार गर्दछन् । तिम्रो आलोक सबैतिर कहिले विस्तृत होला ? 
क्रतावान विचेतसं पश्यन्तो द्यामिव स्तृभिः । 
विश्वेषामध्वराणां हस्कर्तार दमेदमे ॥३॥ 
ज्ञानले युक्त र मायारहित अग्निदेव समस्त यञ्च आलोकित गराउँछन्। नक्षत्रबाट द्युलोक सुन्दर 
देखिएझैँ तिमी मानिसको यज्ञशाला सुशोभित गराउँछौ । 
आशुँ दूत विवस्वतो विश्वा यश्चर्षणीरभि । 
आ जभ्जु केतुमायवो भृगवाणं विशेविशे॥४॥ 
द्वुतगामी, याजकका सन्देशवाहक, ध्वजास्वरूप, तेजोमय र आफ्ना विशेषताले सबैको उपकार गर्ने 
हुनाले अग्निदेवलाई मानिसले आआफ्ना घरमा प्रतिष्ठित गर्दछन् । 
तमी होतारमानुषक्विकित्वांसं नि पेदिरे। 
रण्वं पावकशोचिरष यजिष्ठं सप्त धामभिः ॥५॥ 
यज्ञसम्पादक, ज्ञानवान्, मनोहर, पवित्र दीप्तिसम्पन्न, होताहरूमा सर्वश्रेष्ठ र सात रङ्गका किरणले 
सम्पन्न अग्निदेवलाई यजमानहरूले उपयुक्त स्थानमा स्थापित गरे  
त॑ शश्चतीषु मातुषु वन आ वीतमश्रितम् । 
चित्रे सन्त गुहा हित सुवेद कूचिदर्थिनम् ॥६॥ म 
अदभुत ज्ञान भएका अग्निदेवलाई याजकहरूले प्रतिष्ठित गरे। उनी जल र वृक्षका समूहमा 
विद्यमान रहने, गुफामा रहने, आहुति ग्रहण गर्ने र सुन्दर भए पनि नजिकै राख्न सकिने खालका 
छैनन् । 
ससस्य यद्वियुता सस्मिन्नुधन्नुतस्य धामत्रणयन्त देवाः । 
महाँ अगिनिर्नमसा रातहव्यो वेरध्वराय सदमिदुतावा ॥७॥ 
साधकहरूले नित्य नमस्कारपूर्वक सम्पन्न गर्ने यञ्चलाई अगिनिदेव जान्दछन् । उनी श्रेष्ठ, सत्यवान 
भएर आहुति ग्रहण गर्दछन् । याजकहरू बिहानीको निद्रा त्यागेर यज्ञ आदि असल कर्म गर्दै उनै 
अग्निदेवलाई खुसी पार्दछन् । 


३२३० 








हगाशमाहररुाङरुणाका पयहलाताकाकहपुतरर जलफमङुक जप एवयुटर एएकाभततएाउापनयला जुनाङ्लालणण ०१ ००० ज्?  कि का । क 


वेरध्वरस्य दूत्यानि विद्वानुभे अन्ता रोदसी सञ्चिकित्वान्। 

दूत ईयसे प्रदिव उराणो विदुष्टरो दिव आरोधनानि ॥८॥ 
हे विद्वान् अग्निदेव ! तिमी यञ्चका दूतको काम जान्दछौ र द्यावापृथिवीका बीचमा विद्यमान 
आकाशलाई पनि जान्दछौ। तिमी अत्यन्त प्राचीन, सबैलाई समृद्ध गर्ने शत्रुबाट पराजित नहुने र 
देवताका सन्देशवाहक हौ । तिमी दिव्यलोकभन्दा पनि माथिसम्म जान्छौ । 


कृष्ण त एम रुशतः पुरो भाश्चरिष्ण्वपूर्चिर्वपुषामिदेकम्। 

 यदप्रवीता दधते ह गर्भ सद्यञ्विज्जातो भवसीदु दूत ॥९॥ 
हे तेजसम्पन्न अग्निदेव ! तिम्रो रथ कालो रङ्गको छ र तिम्रो प्रभा श्रेष्ठ छ। तिम्रो यात्रा गरिरहेको 
तेज तेजस्वी पदार्थमा सर्वश्रेष्ठ छ। अरणीका बीचबाट उत्पन्न भएपछि तिमी यजमानको 


७ 


सन्देशवाहक हुन्छौ । 


सद्यो जातस्य ददृशानमोजो यदस्य वातो अनुवाति शोचिः । 

वृणक्ति तिग्मामतसेषु जिह्वा स्थिरा चिदन्ना दयते वि जम्भैः ॥१०॥ । 
अरणीमन्धन गरेपछि अग्निदेवको तेज उत्पन्न हुन लागेको देखा पर्न थाल्दछ। अग्निका लप्कालाई 
लक्ष्य बनाएर हावा चल्दा काठका डङ्गुरमा आफ्नो तिखो लप्को मिसिन पुग्दछ र अत्यन्त कडा 
अन्नरूपी काठ पनि आफ्ना तिखा दाँतले खाइदिन्छन् । 


तृषु यदन्ना तृपुणा ववक्ष तृषुं दूत कृणुते यह्ो अग्नि । 
वातस्य मेडिँ सचते निज्ूर्वत्ाशु न वाजयते हिन्वे अर्वा॥११॥ 
अग्निदेव आफ्ना ठ्रुतगामी किरणले अत्ररूपी काठ तत्काल भस्मीभूत गराउँछन् । त्यसपछि उनले 
आफूलाई सन्देशवाहक बनाउँछन् । समिधा जलाएर उनी वायुप्रवाहमा मिसिन्छन् । घोडा चढ्नेले 
घोडा बलियो बनाएभँ अग्निदेव आफ्नो लप्का तेजस्वी बनाउँदै सबैलाई प्रेरणा दिन्छन् । 
सूक्त० 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
दूत वो विश्ववेदसं हव्यवाहममर्त्यम्। यजिष्ठमृञ्जसे गिरा ॥१॥ 
सम्पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न हे अग्निदेव । तिमी हविवाहक हौ। समस्त देवशक्तिका प्रतिनिधि तिमी 
यज्ञका साधनरूप हौँ । तिमीसित हामी स्तुतिका माध्यमबाट अनुकूल भइदिन प्रार्थना गर्दछौँ । तिमी 
सधैँ कृपावान् भइराख । 
स हि वेदा वसुधितिं महाँ आरोधनं दिवः । स देवा एह वक्षति ॥२॥ 
महिमाशाली अग्निदेव समस्त ऐश्वर्यका ज्ञाता हुन् । उनी दिव्यलोकको श्रेष्ठतम स्थान पनि 
जान्दछन् । त्यसैले इन्द्र आदि सवै देवतालाई हाम्रा यस यञ्चमा आह्वान गरून् । 
स वेद देव आनमं देवाँ ग्रतायते दमे । दाति प्रियाणि चिद्वसु ॥३॥ 
आलोकसम्पन्न अग्निदेव इन्द्र आदि देवतालाई नमस्कार र वन्दना आदि गर्ने विधि जान्दछन् । 
यञ्चको कामना गर्नेलाई उनी यञ्च मण्डपमा अभीष्ट प्रदान ॥॥१७० । 
स होता सेदु दूत्य चिकित्वौं अन्तरीयते । विद्वा आरोधनं दिवः ॥४॥ 
याजकबाट लिएको दृव्य देवतासम्म पुग्याउने होतारूपी अग्निदेव दूतको कार्य राम्ररी जान्दछन् । 
उनी स्वर्गलोकको आरोहणयोग्य स्थान पनि जान्दछन् र सबै ठाउँमा विद्यमान रहन्छन्  
ते स्याम ये अग्नये ददाशुर्हव्यदातिभिः । य ई पुष्यन्त इन्धते ॥५॥ गराउँदै 
आहुति प्रदान गरेर खुसी पार्ने याजक अग्निदेवलाई समिधाले प्रज्वलित गराउँदै समृद्ध पार्दछन् । ती 
याजकले झैँ हामी यज्ञ आदि असल कर्म गर्दै अग्निदेवलाई प्रसन्न गरौँ । 
ते राया ते सुर्वीयै ससवांसो वि ण्विरे । ये अग्ना दघिरो दुवः ॥६॥ 
आहुति प्रदान गरेर अग्निदेवको सेवा गर्ने याजकहरू सबै खालका ऐश्चर्यले सम्पन्न भएर प्रसिद्धि 
अस्मे रायो दिवेदिवे सं चरन्तु पुरुस्पृह । अस्मे वाजास ईरताम् ॥७॥ 
हामीले रह  ०० ऐश्वर्य सधैं हामीकहाँ आओस्। अग्निदेवले हाम्रा यज्ञमा विभित्र 
नेकारका धनधान्य प्रदान गरून्। 


३३१ 


त हक छ 


ररबबमगल रि 


स विप्रश्वर्णणीना शवसा मानुषाणाम् । अति क्षिप्रेव विध्यति ॥८॥ 
मेधावी अग्निदेव आफ्ना सामर्थ्यले मानिसको कष्ट द्ुतगामी बाणजस्ती तीव्र प्रहार गरेर पूरै नष्ट 
गरिदिन्छन् । छ 
हन सूक्त  ९ दै 
क्राषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्रा । 
अग्ने मृड महाँ असि य ईमा देवयुँ जनम् । इयेथ बहिरासदम् ॥१॥ हि 
हे अग्निदेव । उपासकलाई समृद्ध र सुखी बनाङ । तिमी सामर्थ्यवान् र महान् छौ। उपासक 
यजमानका नजिकै पवित्र कुशका आसनमा बस्न आउ । 
स मानुषीषु दूडभो विक्लु प्रावीरमर्त्यः । दूतो विश्वेषा भुवत् ॥२॥ 
असुरले गरेका प्रहारले जसलाई नष्ट गर्न सक्दैन, मनुष्यलोकमा स्वतन्त्र विचरण गर्ने ती अविनाशी 
अग्निदेव सम्पूर्ण देवताका दूत हुन् । 
स सद्ग परि णीयते होता मन्द्रो दिविष्टिषु । उत पोता नि षीदति ॥२॥ 
अग्निदेवलाई यज्ञमण्डपमा चारैतिर लान्छन् । सोमयञज्ञमा प्रार्थनीय अग्निदेव यज्ञका सम्पादक, 
होता र परिशोधकका रूपमा विराजमान हुन्छन् । 
उत ग्ना अग्निरध्वर उतो गृहपतिर्दमे । उत ब्रह्मा नि षीदतिई 
अग्निदेव प्रार्थनीय र यञ्च आदि कर्म सम्पन्न गराउने होताका रूप हुन् । उनी यञ्चका मण्डपमा 
गृहस्वामी र ब्रह्माका रूपमा विद्यमान हुन्छन् । 
वेषि ह्यध्वरीयतामुपवक्ता जनानाम्। हव्या च मानुषाणाम्॥२॥ 
हे ७ पु । तिमी यज्ञमा याजकहरूले दिने आहुतिको अभिलाषा गर्दछौ र असल प्रेरणा प्रदान 
गर्दछौ । 
वेषीद्वस्य दूत्य यस्म जुजोषो अध्वरम्। हव्यं मर्तस्य वोढहवे ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! आहुति ग्रहण गर्नका लागि तिमी जुन याजकको यज्ञ स्वीकार गर्दछौ, उसको हव्य 
देवताकहाँ पुन्याएर दूतको रूपमा काम गर्दछौ । 
अस्माकं जोष्यध्वरमस्माक यञ्चमङ्गिरः । अस्माक श्रृणुधी हवम् ॥७॥ 
अङ्गिरारूप हे अग्निदेव ! हाम्रा यञ्चमा हव्य ग्रहण गर र हाम्रो स्तुति सुन । 
परि ते दूडभो रथो३स्माँ अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुषः ॥०॥ 
कसैबाट पनि प्रभावित नहुने तिम्रो त्यो रथ, जसबाट तिमी दान दिनेहरूको रक्षा गर्दछौ, उसैबाट 
हामी सबैलाई चारै तिरबाट राम्ररी रक्षा गर । 
त सूक्त १० 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  पदपङ्क्ति उष्णिक् । 
अग्ने तमद्याश्च न स्तोमैः क्रठुँ न भद्र हृदिस्पृशम्। क्रध्यामा त ओहैः ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! हामी याजकहरू आज यसर अश्वजस्तै गतिशील तिम्रो यश बढाउनका लागि ओह 
नामका हदयस्पर्शी स्तोत्र प्रयोग गर्दछौँ । 
अधा हग्ने क्रतोर्भद्रस्य दक्षस्य साधोः । रथीर्क्रीतस्य बृहतो बभूथ ॥२॥ 
हे कल्याणकारी, बलवर्द्धक, अभीष्ट प्रदान गर्ने र सत्यस्वरूप अग्निदेव ! तिमी महान् छौ र हाम्रो 
यज्ञका मुख्य आधार हौँ । 
एभि्नो अकैर्भवा नो अर्वाङ्स्वपर्ण ज्योतिः । अग्ने विश्वेभिः सुमना अनीकैँः ॥ 
हे अग्निदेव ! सूर्यजस्तै तेजस्वी, असल विचारका तिमी पूज्य इन्द्र आदि देवताका साथ हाम्रा 
यमा आउ । 
आभिश्टे अद्य गीर्भिर्गुणन्तो डग्ने दाशेम। प्र ते दिवो न स्तनयन्ति शुष्मा ॥४॥ 


हे अग्निदेव ! आज हामी असल स्तोत्र उच्चारण गर्दै तिम्रो गर्दछौँ 
प्रदान गर्दछौँ । तिम्रो तेजस्वी लप्काले मेघजस्तै ध्वनि गर्दछ  रर्दछौँ । तिमीलाई हामी आहंतिं 


३३२ म 











तव स्वादिष्ठाग्ने संदृष्टिरिदा चिदद्द 
श्रिये रुक्मो न रोचत उपाके॥ क इदा चिदक्तो । 


हे अग्निदेव  तिम्रो प्रीतियुक्त प्रभा आभूषणजस्तो छु सबै 
प्रभा रातदिन सुशोभित भइरहन्छ। । सबै पदार्थलाई आश्रय दिनका लागि त्यो 


खत न पर्त तनूररेपाः शूचि हिरण्यम् । तत्ते रुक्मो न रोचत स्वधावः ॥६॥ 
हे अन्नसम्पन्न ३ । तिम्रो स्वरूप शुद्ध घिउजस्तै ॥६ 
गहनाजस्तै आलोकवान् छ। शुद्ध घिउजस्तै पापरहित छ। तिम्रो मनोहर तेज सुनको 


कृत चिद्धि ष्मा सनेमि द्वेषोञ्ग्न इनोषि मर्तात्। इत्था  
हे सत्यसम्पन्न अग्निदेव ! यज्ञ गर्ने मानिसको धेरै पुरानो पाप तिमी मेराइदिन्छौ । क्त 


शिवा नः सख्या सन्तु भ्रात्राग्ने देवेषु युष्मे। सा नो नाभिः सदने सस्मिन्रूधन् ॥ 
हे अग्निदेव ! देवता, हामी र तिम्रा बीचको मित्रता एवं बन्धुत्वको भावना हितकारी होस् । त्यस 


मित्रताले यज्ञ आदि असल कर्मका रूपमा भलो गरोस् । 
सूक्त ११ 
न््रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
भद्रै ते अग्ने सहसिन्ननीकमुपाक आ रोचते सूर्यस्य। 
रुशद्दृशे ददृशे नक्तया चिदरूक्षितं दुश आ रूपे अन्नम् ॥१॥ 
हे बलशाली, सौन्दर्यवान् अग्निदेव ! तिम्रो हितकारी तेज दिउँसो पनि चारैतिर आलोकित हुन्छ र 
कती लागि क बै रमाइलो हुन्छ, राति पनि त्यस्तै देखिन्छ। चिल्लो घिउ हव्यका रूपमा 
लाई समर्पित गरिन्छ।  
वि षाह्यग्ने गृणते मनीषां खं वेपसा तुविजात स्तवानः । 
विश्वेभिर्यद्वावनः शुक्र देवैस्तन्नो रास्व सुमहो भूरि मन्म ॥२॥ 
हे विभिन्न रूपमा प्रकट हुने अग्निदेव ! यञ्च आदि कर्मसँगै प्रार्थना गर्नेहरूबाट तिमी प्रशंसित भएर 
उनीहरूका लागि स्वर्गको द्वार खोलिदिन्छै । असल तेजले सम्पन्न हे अग्निदेव । समस्त देवता र 
याजकलाई दिने महान् ऐश्वर्य हामीलाई पनि प्रदान गर । 
त्वदग्ने काव्या त्वन्मनीषास्त्वदुक्था जायन्ते राध्यानि । 
त्वेदेति द्रविणं वीरपेशा इत्थाधिये दाशुषे मर्त्याय ॥३॥ 
हे अग्निदेव !। भलो चिताउने बुद्धि र आराधनीय स्तोत्र तिमीबाटै उत्त्न हुन्छन् । शुभ कर्म गर्ने र 
दान दिने मानिसका लागि पुष्टिकारक ऐश्वर्य तिमीबाटै उत्पन्न हुन्छ। 
त्वद्वाजी वाजम्भरो विहाया अभिष्टिक्ज्जायते सत्यशुष्मः । 
त्वद्रयिर्देवजूतो मयोभुस्त्वदाशुर्जूजुवाँ अग्ने अर्वा ॥४॥ 
हे अग्निदेव । बलशाली, अन्नले सम्पन्न, असल यज्ञकर्म र सत्यका बलले सम्पन्न हुनेहरू तिमीबाटै 
उपन्न हुन्छन् । देवताबाट प्रेरित हर्षप्रदायक ऐश्वर्य र द्वृतगामी अश्च पनि तिमीबाटै उत्पन्न हुन्छन् । 
त्वामग्ने प्रथम देवयन्तो देवं मर्ता अमृत अधिक र 
धीभिर्दमूनसं गृहपतिम 
ढेषेयुतमा क्षेर ७ श्रेष्ठ, महान् गुणले सम्पन्न, हर्षप्रदायक जिह्वा भएका, 
है अविनाशी अग्निदेव  तिमी देवताहरूमा श्रेष्ठ, हो वैपताको आशा गने 
असुर संहारक, दुष्टका विनाशक, गृहपति र जानी हौ। देवताको आशा गर्ने याजकहरू विवेक 
षुयाएर तिम्रो सेवा गर्दछन् । 
आरै अस्मदमतिमारे अंह आरै विधवा दुर्मति यन्निपासि । 
दोषा शिवः सहसः सूनो अग्ने यंदेवआ ककन सबैले नहेर्ने कक लागि हाम्रो 
बेलका कारण उत्पन्न हे अग्निदेव ! राती कल्याणकारी र त जक मान को घरका 
गर्दछौ । याजकलाई पोषण दिएभैँ हाम्रो अविवेक हटाछ। ह म 


३३२ 


सूक्त  १२ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 

यस्त्वामग्न इनधते यतस्रुवित्रस्ते अन्न कृणवत्सस्मिन्नहन्। 

हे स सु द्युम्मैरभ्यस्तु प्रसक्षत्तव क्रत्वा जातवेदश्चिकित्वान् ॥१॥ 
सर्वञ्चाता अग्निदेव । सुरो समातेर तिमीलाई प्रदीप्त गर्ने र दिनहुँ तीनै सवनमा हविरूपी 

प्रदान गर्ने व्यक्तिले सन्तुष्टिदायक कार्यबाट तिम्रो तेज प्राप्त गर्दछन् । त्यस्ता तेजद्वारा तिनले सबै 
शत्रु परास्त गर्दछन् । 

इध्मे यस्तै जभरच्छश्रमाणो महो अग्ने अनीकमा सपर्यन्। 

स इधानः प्रति दोषामुषासं पुष्यत्रयं सचते घ्नन्नमित्रान् ॥२॥ 
हे महान् अग्निदेव ! परिश्रमपूर्वक तिम्रा निम्ति समिधा ल्याउने र सबै ठाउँमा विद्यमान रहेका तिम्रा 
तेजको उपासना गर्ने मानिसले साँझबिहान तिमीलाई प्रज्वलित गराउँछन् । ती सबै बलशाली भएर 
आआफ्ना जत्रु नाश गर्दछन् र ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछन् । 

अग्निरीशे बृहतः क्षत्रियस्याग्निर्वाजस्य परमस्य रायः । 

दधाति रल॑ विधते यविष्ठो व्यानुषङमर्त्याय स्वधावान् ॥२॥ 
शौर्य एवं पराक्रमका धनी अग्निदेव श्रेष्ठ अन्न र धनका स्वामी हुन् । अत्यन्त शक्ति र धनधान्यले 
सम्पन्न अग्निदेव स्तोतालाई अनन्त ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 

यच्चिद्धि ते पुरुषत्रा यविष्ठाचित्तिभिश्चरकृमा कच्चिदागः । 

कृधी ष्वपस्मौं अदितेरनागान्व्येनासि शिश्रथो विष्वगग्ने ॥४॥ 
हे सधैँका युवक अग्निदेव ! तिम्रा उपासकमध्ये हामीले भुलवश कुनै पाप गरेको भए हामीलाई 
त्यस पापबाट मुक्त गराङ । सबै ठाउँमा विद्यमान रहने हे अग्निदेव  हाम्रो पाप शिथिल गराछ । 

महश्चिदग्न एनसो अभीक उवद्दिवानामुत मर्त्यानाम् । 

मा ते सखायः सदमिद्रिषाम यच्छा तोकाय तनयाय शं योः ॥५॥ 
हे अग्निदेव । मित्र भएका कारण हामीले इन्द्र आदि देवता वा मानिसप्रति अज्ञानवश गरेका 
पापका लागि दण्डित नगर । हाम्रा छोरानातिलाई आनन्द आरोग्य प्रदान गर । 

यथा ह त्यद्वसवो गौ चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः।  

एवो ष्वपस्मन्मुञ्चता व्यंह प्र तार्यग्ने प्रतर न आयुः ॥९॥ 
हे पूजनीय तथा आश्रय प्रदान गर्ने अग्निदेव । खुट्टामा बाँधिएका गाई खोलिदिएभझैँ हामीलाई 
पापबाट मुक्त गराङ । हे अग्निदेव  हाम्रो आयु धेरै बढाइदेङ । 


सूक्त  १३ 
क्राषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्रत्यग्निरुषसामग्रमख्यद्विभातीतां सुमना रलधेयम्। 

यातमश्चिना सुकृतो दुरोणमुत्यसूर्यो ज्योतिषा देव एति ॥१॥ 
असल विचार भएका अग्निदेव उषाभन्दा पहिले नै रलजस्तो आफ्नो देदीप्यमान ओज फेलाउँछन्। 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू यज्ञ आदि सत्कर्म गर्नेका घरमा जाओ । तेजस्वी सूर्यदेव उदाउँदै 
छन्। 

ध्वँ भानु सविता देवो अश्रेदद्रप्सं दविध्वद्गविषो न सत्वा। 

अनु व्रत वरुणो यन्ति मित्रो यत्सूर्य दिव्यारोहयन्ति ॥२॥ बिह 
बलियो साँढेले गाई खोजेर धुलो उडाएभौँ तेजस्वी सूर्यले आफ्नो रश्मि माथितिर , फिजा९ । 
सूर्यदेवको रश्मि द्युलोकमा चढेपछि मित्रावरुण आआफ्ना काममा लागे । 

यं सीमक्कण्वन्तमसे विपूचे ध्ुवक्षेमा अनवस्यन्तो अर्थम्। 

त॑ सूयं हरितः सप्त यह्हीः स्पशं विश्वस्य जगतो वहन्ति ॥३॥ 
आफ्नै ठाउँमा अडिग रहने र आफ्नो कर्म नछोड्ने देवताले चारैतिरको अन्धकार नष्ट गराउन 
आदित्यदेवको सिर्जना गरै । सम्पूर्ण जगत्लाई नै हेर्ने आदित्यदेवलाई सात वय अश्चले बोक्दछन् । 


३२३४ 





ठ््न  


वहिष्ठे भिविहरन्यासि तन्तुमवव्ययन्नसित देव वस्म। 
दविध्वतो रश्मयः सूर्यस्य चर्मेवावाधुस्तमो अप्स्वपन्त ॥४॥ हराउँदै 
हे प्रकाशमय सूर्यदेव ॥  तिमी आफ्नो रशिम फिँजाउँदै र कालो रातरूपी खास्टो हटाउँदै आफ्ना 
शक्तिशाली अश्वमा सबतिरको यात्रा गर्दछौ । कम्पायमान अवस्थाको तिम्रो रश्मि आकाशका 
ब्रीचमा छालाजस्तो बनेर रहेको अन्धकार हटाउँछ। 
अनायतो अनिबद्ध कथायं न्यङ्डुत्तानोव पद्यते न। 
कया याति स्वधया को ददर्श दिवः स्कम्भः समृतः पाति नाकम् ॥५॥ 
आधार र बन्धनविनाका सूर्यदेव कुन शक्तिले गर्दा नखसीकन माथिमाथि जान्छन् ? त्यस 
शक्तिलाई कसले देखेको छ ? द्युलोकको आश्रयजस्तो भएर सत्य रूपी सूर्यदेवले स्वर्गको सुरक्षा 
गर्दछन् । 
यो सूक्त  १४ 
क्राषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्रत्यग्निरुषसो जातवेदा अख्यद्देवो रोचमाना महोभिः । 
आ नासत्योरुगाया रथेनेम यज्चमुप नो यातमच्छ॥१॥ 
देवत्वसम्पत्न, सर्वज्ञानसम्पन्न अग्निरूपी देवताका ओजले तेजयुक्त उषालाई आलोकित गर्दछन् । 
हर किसिमले प्रार्थनीय हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू पनि आआफ्ना रथबाट हाम्रा यञ्चमा आओ । 
 उध्व केतु सविता देवो अश्रेज्ज्योतिर्विश्वस्मै भुवनाय कृण्वन्। म 
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष वि सूर्यो रश्मिभिश्चेकितानः ॥२॥ त 
सवितादेव, सम्पूर्ण लोक प्रकाशित गराउँदै आफ्नो माथितिर फर्किएका रश्मिको आश्रय लिन्छन् । 
तिनी सबैको हेरविचार गर्दै आफ्ना रश्मिले द्यावापृथिवी र अन्तरिक्षलाई परिपूर्ण गराउँछन् । 
आवहन्त्यरुणीर्ज्योतिषागान्मही चित्रा रश्मिभिश्चेकिताना । 
प्रबोधयन्ती सुविताय देव्यु१षा ईयते सुयुजा रथेन ॥३॥ 
ऐश्वर्य धारण गर्ने, रातो वर्ण भएका, ज्योतिले सम्पन्न रश्मिका माध्यमले सुन्दर उषाहरू प्रकट 
८३७१ । तिनीहरू प्राणीलाई जगाउँदै भलो हुने काम गर्नका लागि आफ्ना राम्रा रथमा सर्वत्र यात्रा 
गर्दछन्  
आ वां वहिष्ठा इह ते वहन्तु रथा अश्वास उषसो व्युष्यै। 
इमे हि वां मधुपेयाय सोमा अस्मिन्यञ्चे वृषणा मादयेथाम् ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! उषाको छय देखिएपछि, रथ तान्ने काममा अत्यन्त सक्षम तिम्रा घोडाले हाम्रा 
यज्ञमा तिमीहरूलाई लिएर आउन्। हे शक्तिशाली अश्चिनीकुमार हो  यो सोमरस तिमीहरूकै 
लागि हो, त्यसैले यस यञ्चमा सोमरस पान गरेर आनन्दित होओ । 
अनायतो अनिबद्धः कथायं न्यङ्ङुत्तानोव पद्चते न। 
कया याति स्वधया को ददर्श दिवः स्कम्भः समृत पाति नाकम् ॥५॥ 
आधार र बन्धनविनाका सूर्यदेव कुन शक्तिले गर्दा नखसीकन माथिमाथि जान्छन् ? त्यस 
७० कसले देखेको छ ? द्युलोकको आश्रयजस्तो भएर सत्य रूपी सूर्यदेवले स्वर्गको सुरक्षा 


सूक्त  १५ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि सोमक अश्चिनीकुमार । छन्द  गायत्री । 

अगिनर्होता नो अध्वरे वाजी सन्परि णीयते । देवो देवेषु यशियः ॥१॥ 
वश्ञका होता, देवतामा पूजनीय अग्निदेव यज्ञमण्डपमा कामु हर ल्याइन्छन्। 

परि त्रिविष्ट्यध्वर यात्यग्नी रथीरिव।  आ देवेषु प्रयो दधत् ॥२॥ 
अग्निदेव देवताहरूका लागि अन्न ग्रहण गरेर रथीझैँ चारैतिर तीन नकल गर्दछन् । 

जिला परि वाजपतिः कविरगिनर्हव्यान्क्रमीत्। दधद्रलानि दाशुषे ॥२॥ 

गर्नेरै, भन्नका स्वामी अग्निदेव याजकले दिएको हवनीय पदार्थ स्वीकार गर्दछन् र परमार्थको हित 
॥ चाहनेलाई धनधान्यले परिपूर्ण बनाउँछन् । 


३३५. 








जव जा  निमित वि विमा 





 सै 


नज 


अरयं यः सुञ्जये पुरो दैववाते समिध्यते द्युमौं अमित्रदम्भनः ॥४॥ 
देवताहरू मन लागेको विजय प्राप्त गर्नका लागि सबैभन्दा पहिले शत्रु संहार गर्ने र देदीप्यमान 
अग्निदेवलाई प्रदीप्त गराउँछन् । 


अस्य घा वीर ईवतो ग्नेरीशीत मर्त्यः तिग्मजम्भस्य मीढहुषः ॥५॥ 
तेजस्वी ज्वाला भएका, चाहिँदो परिमाण भएका र यात्रा गरिरहने अग्निदेवलाई भक्ति गर्ने व्यक्ति 
पराक्रमी बनेर समस्त धनका स्वामी हुन्छन् । । 


तमर्वन्ते न सानसिमरुषं न दिवः शिशुम्। मर्मूज्यन्ते दिवेदिवे ॥६॥ 
द्वुतगामी अश्व र द्युलोकका पुत्र आदित्यजस्ता प्रकाशमान र सबैले प्रार्थना गरिने अग्निदेवको 
सधैँभरि याजकहरू सेवासुसार गर्दछन् । 


बोधच्यन्मा हरिभ्यां कुमारः साहदेव्यः । अच्छा न दूत उदरम् ॥७॥ 
सहदेवका पुत्र सोमक नामका राजाले हामीलाई अश्च प्रदान गर्ने विचार गरेका थिए। त्यस बेला 
उनका नजिकै पुगेर त्यहाँबाट सन्तुष्ट भएपछि हामी फरक्यौँ । 


उत त्या यजता हरी कुमारात्साहदेव्यात्। प्रयता सद्च आ ददे॥८॥ 
प्रशंसनीय र प्रयलशील अश्व हामीले सहदेवका पुत्र सोमकबाट पाएका हौँ  


एष वां देवावश्चिना कुमार साहदेव्यः । दीर्घायुरस्तु सोमकः ॥९॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिम्रा प्रियपात्र सहदेवका पुत्र सोमकको आयु लामो होस् । 


त॑ युवं देवावश्चिना कुमार साहदेव्यम्। दीर्घायुषं कृणोतन ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! सहदेवका पुत्र सोमकलाई तिमीहरू लामो आयु प्रदान गर । 


ता ६ 
क्रषि  वामदेव गौतम ।  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

आ सपत्यो यातु मघवाँ क्रजीषी द्रवन्त्वस्य हरय उप न । 

तस्मा इदन्धः सुषुमा सुदक्षमिहाभिपित्वं करते गृणानः ॥१॥ 
व्यवहारमा कुशल, सत्यनिष्ठ र धनवान् इन्द्रदेव हाम्रा नजिकै आउन्। कुदिरहेका अश्व हाम्रा 
नजिकै आउन् । इन्द्रदेवका लागि हामी याजक अन्नरूपी सोमरस पेलेर तयार गर्दछौँ। सन्तुष्ट भएर 
उनले हाम्रो कामना पूरा गरून् । म न 

अव स्य शूराध्वनो नान्तेमिन्ननो अद्य सवने मन्दध्यै।. 

शंसात्युवथमुशनेव वेधाश्चिकितुषे असुर्याय मन्म ॥२॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव । लक्षमा पुगेपछि अश्वलाई मुक्त गरेझैँ हामीले गरेका यस यज्ञमा तिमी खुसी 
होङ हामीलाई तिमी मुक्त गराङ । हे इन्द्रदेव ! सर्वज्ञ र असुर संहार गर्ने तिमी नै हौ । याजकहरू 
उशना क्रषिको जस्तै उत्तम स्तोत्र उच्चारण गर्दछन् । 

कविर्न निण्यं विदथानि साधन्वृषा यत्सेकं विपिपानो अर्चात्। 

दिव इत्था जीजनत्सप्त कारूनह्वा चिच्चक्रुर्वयुना गृणन्तः ॥३॥ 
यज्ञ सम्पन्न गरेका अवस्थामा सोमपान गरिरहेका इन्द्रदेवको पूजा गर्दाखेरि द्युलोकबाट सात 
 खालका रश्मि उतन्न हुन्छन् । विद्वान्ले गूढ अर्थ जानेभेँ हाम्रो रहर बुझेर वर्षा गराउने इन्द्रदेव सबै 

काम जान्दछन्। ती रश्मिका सहायताले याजकहरू आफ्नो कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 

स्व१ र्यद्देदि सुदुशीकमकेर्महि ज्योति रुरुचुर्यद्ध वस्तोः । 

अन्धा तमांसि दुधिता विचक्षे नृभ्यश्चकार नृतमो अभिष्यै ॥४॥ 
विस्तृत र तेजयुक्त द्युलोक राम्रो देखिएपछि सबै आवासहरू पनि राम्रा देखिन्छन् । मानिसले 
देख्का लागि संसारका महान् नेता सूर्यदेव उदाएर बाक्लो अन्धकार विनाश गरिदिएका छन् । 

ववक्ष इन्द्रो अमितमृजीष्यु१ भै आ पप्रौ रोदसी महित्वा। 

अतश्चिदस्य महिमा वि रेच्यभि यो विश्वा भुवना बभूव ॥५॥ 
अनन्त महिमा धारण गरेका इन्द्रदेवले समस्त भुवन आफ्नो अधिकारमा बनाएका छन् । सोमरस 


पान गर्ने इन्द्रदेवले आफ्ना महिमाले द्यावापृथिवी दुवैलाई पूर्ण गराएका यिनको 
महानताको तुलना केहीसँग गर्न सकिँदैन । पूर्ण गराएका छन् । त्यसै कारण यि 


७ 


३३६. 








विश्वानि शक्रो नर्याणि विद्वानपो रिरच सखिभिर्निकामै । 
अश्मानँ चिद्ये गोमन्तमुशिजो वि वत्नु ॥६॥ 
इन्द्रदेव मानिसका सबै कल्याणकारी कार्यका ज्ञाता हुन्। कामना गर्नेसँग मित्रभाव भएका 
मरुत्हरूले जलको वर्षा गराए । मरुत्हरूले आफ्नो ध्वनिले मेघ च्याते र आकाङक्षाले सम्पन्न हुँदै 
गाईको गोठै खुला गराए । 
अपो वृत्रै वविवासं पराहन्प्रावत्ते वज्ज पृथिवी सचेताः । 
प्रा्णासि समुद्रियाण्यैनोः पतिर्भवच्छवसा शूर धृष्णो ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! सबैको सुरक्षा गर्ने वञ्जले पानी थुनेर राछो मेघको विनाश गरेपछि पानी बर्सनाले धर्ती 
चेतन भयो। हे शत्रु संहार गर्ने, पराक्रमी इन्द्रदेव । आफ्ना शक्तिले तिमीले संसारको अधिपति 
भएर आकाशमा रहेका जललाई प्रेरित गय्यौ । 
अपो यदद्रिं पुरुहूत दर्दराविर्भुवत्सरमा पूव्य ते। 
 स नो नेता वाजमा दर्षि भूरि गोत्रा रुजन्ाङ्गरोभिर्गुणानः ॥८॥ 
धेरैजसोले बोलाउने गरेका हे इन्द्रदेव ! सरमाले तिम्रा लागि गाई प्रकट गरेपछि तिमीले भरिभराउ 
पानी भएको मेघ भताभुङ्ग बनायौ। अङ्गिराका वंशजबाट स्तुति पाएपछि हामीलाई मनग्गे अन्न 
प्रदान गर । 
अच्छा कवि नृमणो गा अभिष्यौ स्वर्षाता मघवन्नाधमानम्। 
कतिभिस्तमिषणो च्युम्नहूतौ नि मायावानब्रह्मा दस्युरर्त ॥९॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! मानिसले तिम्रो सम्मान गर्दछन् । ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि तिमी कुत्स भएका 
ठाउँमा गएका थियौ। उनले प्रार्थना गरेपछि शत्रुका उपद्रवबाट उनको रक्षा गयौ । कुटिल 
याजकको कार्य आफ्ना वुद्धिले जान्यौ र कुत्सको धनमा लोभिने शत्रुसँग लडाइँ गरेर तिनको 
विनाश गयौँ । 
आ ॥१७ ३ घ्ना मनसा याद्यस्तँ भुवत्ते कुत्स सख्यै निकामः । 
नि षदत॑ सरूपा वि वां चिकित्सदृतसिद्ध नारी ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । आफ्ना मनमा शत्रु संहार गर्ने विचार गरी तिमी कुत्सका घरमा आएका थियौ । कुत्स 
पनि तिमीसँग मित्रता गर्नका लागि अत्यधिक उत्सुक थिए । त्यसपछि तिमीहरू दुवै आफ्ना घरमा 
वसेका थियौ । त्यसै बेला सत्य कुरो बुझने शची तिमीहरू दुवैको एकै किसिमको अनुहार देखेर 
झुक्किएको थिइन् । 
यासि कुत्सेन सरथमवस्युस्तोदो वातस्य हर्योरीशानः । 
श्रज्रा वार्ज न गध्य युयूषन्कविर्यदहन्पार्याय भूषात् ॥११॥ 
दूरदशीं कुत्स उपयुक्त अत्रभै सरल मार्ग खोज्दै नदी पार हुन तयार हुँदा उनको रक्षा गर्नका लागि 
शत्रु विनाश गर्ने, वायुसमान गति भएका अश्चका स्वामी इन्द्र कुत्ससँग एकै रथमा आरुढ हुन्छन् । 
कुत्साय शुष्णमशुर्ष नि बर्हीः प्रपित्वे अह कुपर्ष सहस्रा । 
सच्चो दस्यून्प्र मृण कृत्स्येन आँचरकक्र रक्चक्र वुहतादभीके । ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! कुत्सको सुरक्षाका लागि अत्यन्त बलशाली शुष्ण नामको असुर संहार गयौ । 
तिमीले दिनको पहिलो भागमा हजारौँ सैनिक भएका कुयवष राक्षसलाई संहार गरेका थियौ । अनेकौं 
आफन्तले घेरिएर तिमीले उसै बेला आफ्ना वज्रले दस्युको विनाश गरेका थियौ र युद्धमा 
सूर्पजत्तिकै तेजस्वी शस्त्रास्त्र नष्ट ७००७००५० सँ ।  
मृग शृशुवांसमृजिशने वै्दाथनाय रन्धी । 
   सहस्रात्क न पुरो जरिमा वि दर्द ॥१३॥ 
ह इन्द्रदेव  वैदथिका पुप्र त्राजिश्वाको रक्षा गर्नका लागि तिमीले अत्यन्त बलशाली असुर पिप्रु र 
मृगपको विनाश ग्यौ। तिमीले पच्चास हजार् काला राक्षस संहार गन्यौ। बुढ्यौलीले सौन्दर्य 
नासेभी वा पुरानो लुगा च्यातेझैँ शत्रुको सहर पया रद म 
यत्तै चत्यमृतस्य वर्ष 
सु यमा हाथ यम न भीम आगुधानि बिभ्रेत् ॥१४॥ 
ऐ अविनाशी इन्द्रदेव  तिमीले सूर्पका नजिक आफ्नो दैह धारण गरेका बेला तिम्रो रूप अरू धेरै 


३३७ 


हरु रारामा??? हि गह चा हा रा रू ज्या 





राम्रो देखिन थाल्छ। हे इन्द्रदेव ! तिमी शक्तिशाली हात्तीले जस्तै विकराल शत्रु सेना भस्म 
बनाउँछौ । तिमी हतियार लिएका बेला सिंहजस्तै भयङ्कर हुन्छौ । 

इन्द्र कामा वसूयन्तो अग्मन्त्स्वकर्मीढहे न सवने चकानाः । 

श्रवस्यवः शशमानास उक्थैरोको न रण्वा सदृशीव पुष्टि ॥१५॥ 
असुरले उत्पन्न गरेको भय हटाउनका लागि र धनको खोजी गर्ने याजकहरू युद्धजस्तै यज्ञमा 
देदीप्यमान इन्द्रदेवसित अन्नको माग गर्दछन् । याजकहरू स्तोत्रले प्रार्थना गर्दै उनका नजिक 
पुग्दछन् । सुखदायक इन्द्रदेव सुन्दर हुनाले असल धनजस्तै लाग्दछन् । 

तमिद्व इन्द्रै सुहवं हुवेम यस्त चकार नर्या पुरूणि। 

यो मावते जरित्रे गध्यं चिन्मक्षू वाजं भरति स्पाईराधाः ॥१६॥ 
रहर लाग्दो ऐश्वर्य भएका इन्द्रदेवले मानिसका लागि धन र वैभव प्रदान गर्न अनेकौँ ख्यातिपूर्ण 
कार्य गरेका छन् । याजकले खोजेको 


अन्न उनी तत्काल ७०७ गर्दछन्। त्यस्ता असल र 
आह्वानयोग्य.इन्द्रदेवलाई हामी सबैको सहायताका लागि उुँछौँ । 


तिग्मा यदन्तरशनिः पताति कस्मिञ्चिच्छूर मुहुके जनानाम् । 

घोरा यदर्य समृतिर्भवात्यध स्मा नस्तन्वो बोधि गोपाः ॥१७॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! मानिसमाथि लडाइँको बलियो वज्रपात हुँदा वा घमासान युद्ध हुँदा हाम्रा 
शरीरको संरक्षक तिमी बन । 

भुवोविता वामदेवस्य धीनां भुवः सखावृको वाजसातौ । 

त्वामनु प्रमतिमा जगन्मोरुशंसो जरित्रै विश्वध स्याः ॥१८॥ 
हे इन्द्रदेव ! वामदेव क्रषिले सम्पन्न गर्ने यज्ञका तिमी संरक्षक हौ। तिमी सङ्ग्राममा हाम्रा 
७७ मित्र हौ । हामी असल ज्ञानी बनेर तिम्रो अनुसरण गरौँ र स्तोताका लागि तिमी सधैँभरि 

 प्रार्थनीय छौ । 


एभिर्नुभिरिन्द्र त्वायुभिष्ठ्वा मघर्वाद्धर्मघवन्विश्चव आजौ। 

द्यावो न द्युम्नैरभि सन्तो अर्यः क्षपो मदेम शरदश्व पूर्वीः ॥१९॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! हामी सबै युद्धमा धनले सम्पन्न रहाँ । द्युलोकजस्तै ओजस्वी आफ्ना सहायक 
मरुत्हरूसँग शत्रुलाई परास्त गर । हामी अनेकौँ वर्षसम्म रातदिन तिमीलाई खुसी राख्न सकौँ । 

एवेदिन्द्राय वृषभाय वृष्णे वा गा न रथम्। 

नू चिद्यथा नः सख्या वियोषदसन्न उग्रो.विता तनूपाः ॥२०॥ 
भृगुवंशीले आफ्नो रथ इन्द्रदेवलाई प्रदान गरेझैँ हामी शक्तिशाली र रहर पूरा गराउने इन्द्रदेवका 
लागि स्तोत्र पाठ गर्दछौँ। यसो गर्दा उनको र हाम्रो मित्रता बलियो होस् । उनी हाम्रो शरीरका 
पोषक र संरक्षक होउन् । 

बुष्ठतइन्द्र नपणान इषं जरित्रे नद्योड न पीपेः । 

अकारि ते ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्य सदासाः ॥२१॥ . 
हे इन्द्रदेव नदीले जल प्रदान गरेभझैँ तिमी स्तुतिले प्रशंसित भएर याजकलाई अन्न प्रदान गर। है 
अश्चवान् इन्द्रदेव । तिम्रा लागि हामी अति नै नौलो स्तोत्र रचना गर्दछौँ, त्यसबाट हामी रथले युक्त 
तिम्रा सेवक बनौँ । 

, खाँ सूक्त१७ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् विराट् । 

त्वं महाँ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा अनु क्षत्रै मंहना मन्यत द्ौः । 

त्वं वृत्रै शवसा जघन्वान्त्सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानान्॥१॥ 
हे महान् इन्द्रदेव ! धर्तीले तिम्रा रक्षक बलको अनुसरण गर्दछ र द्युलोकले तिम्रो महिमायुक्त महख 
स्वीकार गर्दछ। तिमीले आफ्ना सामर्थ्यले वृत्रको संहार गरेका थियौ र अहि नामका असुरले 
रोकिराखेका नदीहरू प्रवाहित गरायौ । 

तव त्विषो जनिमन्रेजत द्यौ रेजद्धमिर्भियसा स्वस्य मन्योः । 


क्रघायन्त सुभ्व१ पर्वतास आर्दन्धन्वानि सरयन्त आपः ॥२॥ . 
महान् तेजसम्पन्न हे इन्द्रदेव ! तिमी उत्पन्न हुँदाहुँदै तिम्रा रिससित डराएर आकाशे रपुथिवी कम्पित 
भए र बृहत् मेघको समूह पनि डरायो । मेघले प्राणीको तिर्खा मेटाउन पानी बर्साएर मरुभूमि पर्नि 
भिजाए । भि. 


 त 
 


३३८ ती 





. 





भिनद्गिरिँ शवसा वज्नमिष्णत्नाविष्कृण्वानः सहसान ओजः । 
वधीदवृत्रै वज्रेण मन्दसानः सरन्नापो जवसा हतवृष्णीः ॥३॥ 
शत्रु परास्त गराउने इन्द्रदेवले आफ्नो ओज प्रकट गरेर आफ्नै शक्तिले वज्ज प्रेरित गरे र मेघ 
भत्काए। उनले सोमपानबाट खुसी भएर बज्जले वृत्रलाई संहार गरे। वृत्र नाश भएपछि 
अवरोधरहित भएको जल वेगका साथ बग्न थाल्यो।  
सुवीरस्ते जनिता मन्यत द्यौरिन्द्रस्य कर्ता स्वपस्तमो भूत्। 
य ईं जजान् स्वर्य सुवज्जमनपच्युत॑ सदसो न भूम ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी खुब प्रशंसनीय वज्ज लिएका र आफ्नो ठाउँबाट च्युत नहुने खालका हुनाले 
ऐश्वर्यले सम्पन्न छौ । तिमीलाई उतन्न गर्ने प्रकाशमान प्रजापतिले आफूलाई महान् सन्तानले युक्त 
स्वीकार गरे । ती प्रजापति असल कर्मले सम्पन्न थिए । 
य एक इच्च्यावयति प्र भूमा राजा कृष्टीना उसहुत ड्न्द्रः । 
सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति राति देवस्य गृणतो मघोनः ॥५॥ 
मानिसका राजा, अनेकाँबाट बोलाइने इन्द्रदेवले एक्लै अनेकाँ शत्रु उनका ठाउँबाट च्युत गराए । 
समस्त धनवान् मानिसहरू इन्द्रदेवलाई खुसी पार्दछन् । इन्द्रदेव महान् गुणले सम्पन्न छन् र 
याजकलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 
सत्रा सोमा अभवन्नस्य विश्वे सत्रा मदासो बृहतो मदिष्ठाः । 
सत्राभवो वसुपतिर्वसूनां दत्रे विश्वा अधिथा इन्द्र कृष्टीः ॥६॥ 
सोमरस इन्द्रदेवका लागि हो । हर्षप्रदायक सोमरसले उनलाई सन्तुष्टि प्रदान गर्दछ। हे समस्त 
ऐश्वर्यका स्वामी इन्द्रदेव ! तिमी मानिसलाई पाल्दै उत्तम ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । 
त्वमध प्रथम जायमानोमे विश्व अधिथा इन्द्र कृष्टी । 
त्वं प्रति प्रवत आशयानमहिं वज्नेण मघवन्ति वृश्वः ॥७॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! उत्पन्न हुनासाथ सबैभन्दा पहिले तिमीले सबै खालका मानिसलाई वृत्रको 
रिसबाट बचायौ । प्रवाहशील जल अवरुद्ध गरेर सुतेको अहिलाई तिमीले वज्जले विनाश गय्यौ । 
सत्राहणं दाधृर्षिं तुम्रमिन्द्र महामपारं वृषभ सुवज्जम्। 
हन्ता यो वृत्रै सनितोत वाजं दाता मधानि मघवा सुराधाः ॥८॥ 
शत्रुको समूह संहार गर्ने, उनलाई थर्कमान गराउने, भगाइदिने, अत्यधिक शक्तिले युक्त असल वज्ज 
लिएका, वृत्रलाई समाप्त गर्ने, अन्न प्रदान गर्ने, धनको रक्षा गर्ने इन्द्रदेव आफ्ना उपासकलाई धन 
प्रदान गर्दछन् । 
अरयं वृतश्वातयते समीचीयै आजिषु मघवा शृण्वा एक । 
अर्य वाजं भरति यं सनोत्यस्य प्रियासः सख्ये स्याम ॥९॥ 
एक्लै लडाइँ जितेर प्रसिद्ध भएका ऐश्वयंवान् इन्द्रदेवले एकत्रित भएका शत्रुको विनाश गरे  
इन्द्रदेव जुन व्यक्तिलाई अन्न प्रदान गर्ने विचार गर्दछन् उसलाई दिइरहन्छन् । उनीसित हाम्रो मित्रता 
प्रेमपूर्ण रहोस् । 
अयं भृण्वे अध जयन्नुत घ्नत्वयमुत प्र कृणुते युधा गाः । 
यदा सत्यं कृणुते मन्युमिन्द्रो विश्व दृढहं भयत एजदस्मात् ॥१०॥ । 
इन्द्रदेव शत्रुलाई युद्धमा जितेर उनको विनाश गर्दै ख्याति प्राप्त गर्दछन् । उनी शत्रुसित गाई खोसेर 
ल्याउँछन् । इन्द्रदेव जब साँच्चै नै रिसाउँछन्, त्यस बेला स्थावरजङ्गम सबै संसार उनीसित डराउन 
थाल्दछ। 
समिन्द्रो गा अजयत्स हिरण्या समश्चिया मघवा यो ह पूर्वी । 
एभिर्नुभिर्नुतमो अस्य शाकै रायो विभक्ता सम्भरश्च वस्वः ॥११॥ 
शक्तिशाली, धनवान् र असल मानिसले शत्रुसित युद्ध गरेर सुनको भण्डार, गाई, अश्च र विशाल 
सेना जितेर आफ्ना अधिकारमा बनाउने इन्द्रदेवको स्तुति गर्छन् । इन्द्रदेव सबैलाई आफ्नो ऐश्वर्य 
वितरण गर्दछन् तापनि उनी सबै ऐश्वर्यले सम्पन्न न रहन्छन् । 


३३९ 








कियस्स्विदिन्द्रो अध्येति मातुः कियत्पितुर्जनितुर्यो जजान । 
 यो अस्य शुष्म मुहुकैरियर्ति वातो न जूतः स्तनयद्धिरश्रैः ॥१२॥ 
इन्द्रदेव आफ्ना मातापिताबाट कति शक्ति पाउँछन् ? इन्द्रले आफूलाई उत्पत्न गर्ने प्रजापतिबाट यस 
स्थुल संसार सृष्टि गराए र उनैले संसारलाई बारम्बार सामर्थ्य पनि प्रदान गरे । तिनै इन्द्रदेव गर्जिने 
मेघबाट प्रेरित वायुझैँ बोलाइन्छन् । 


क्षियन्त त्वमक्षियन्त कृणोतीयर्ति रेणु मघवा समोहम् । 

विभञ्जनुरशनिमाँ इव द्यौरुत स्तोतारं मघवा वसौ धात्॥१२॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी निराश्रितलाई आश्रय प्रदान गर्दछौ र पाप नष्ट गर्दछौ। तिमी 
द्युलोकजस्तै बलियो वज्र धारण गरेर शत्रुको संहार गर्दछै । तिमी धनवान् छौं, त्यसैले स्तोतालाई 
सबै धन प्रदान गर्दछौ । 


अयं ० , र्यस्य न्येतशँ रीरमत्ससुमाणम् । 

आकृष्णई जिघर्ति त्वचो बुध्ने रजसो अस्य योनौ ॥१४॥ 
इन्द्रदेवले आदित्यको चक्र प्रेरित गरे र सङ्ग्रामका लागि गएका एतशलाई फिर्ता गरे । कुटिल 
चाल भएका काला मेघले तेजस्वी जलको मूल स्थान आकाशमा विद्यमान इन्द्रदेवलाई अभिषेक 


गत्यो। 


असिक्न्यां यजमानो न होता ॥१५॥ १८ 
रातका समयमा याजकहरू सोमरसले इन्द्रदेवलाई अभिषेक गर्दछन् । उनी पनि राति नं सबै 
मानिसलाई परम ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 

गव्यन्त इन्द्र सख्याय विप्रा अश्वायन्तो वृषणं वाजयन्तः । 

जनीयन्तो जनिदामक्षितोतिमा च्यावयामोवते न कोशम् ॥१६॥ 
हामी ज्ञानी याजक गाई, घोडा, अन्न र स्त्रीहरूको कामना गर्दछौँ । तिर्खाएकाले जलाशयबाट 
चाहिने जति पानी झिकेझँ हामी पनि सिर्जनशील क्षमता प्रदान गर्ने र कहिल्यै नाश नहुने रक्षा 
साधनले सम्पन्न इन्द्रदेवलाई आफूतिर बोलाउँछौँ । 

त्राता नो बोधि ददुशाना अपिरभिख्याता मर्डिता सोम्यानाम् । 

सखा पिता पितृतमः पितृणां कर्तेमु लोकमुशते वयोधाः ॥१७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी रक्षकजस्तो भएर सबैको हेरविचार गर्दै हाम्रो रक्षा गर। सोमरस तयार गर्ने 
साधकका लागि तिमी आनन्द दिने मित्र हौ। प्रजापतिको जस्तै तिम्रो प्रसिद्धि छ। 
॥ ० ल। तिमी सर्वश्रेष्ठ हौ । यस लोकका स्रष्य तिमी हौ र याजकका लागि अन्नदाता 

सखीयतामविता बोधि सखा गृणान इन्द्र स्तुवते वयो धाः । 

किलर, वयं ह्या ते चकृमा सबाध आभिः समीभिर्महयन्त इन्द्र ॥१०५॥ . 
हे प्रशंसनीय इन्द्रदेव ! हामी तिम्रा मित्रताको आशा गर्दछौँ । हाम्रा लागि तिमी संरक्षक र मित्र हौ। 
याजकका लागि तिमी अन्न धारण गर । हे इन्द्रदेव ! हामी सङ्कटग्रस्त भएर स्तोत्रले तिम्रो प्रार्थना 
गर्दै तिमीलाई बोलाउँछाँ । 

स्तुत इन्द्रो मघवा यद्ध वृत्रा भूरीण्येको अप्रतीनि हन्ति । 

अस्य प्रियो जरिता यस्य शर्मन्रकिर्देवा वारयन्ते न मर्ताः ॥१९॥ 
धनवान् इन्द्रदेव मानिसबाट प्रशंसित भएपछि कहिल्यै पछाडि फर्किन नजान्ने कैयौँ शत्रुलाई एक्लो 
विनाश गरिदिन्छन्। त्यस्ता इन्द्रदेवका शरणमा रहने प्रिय याजकलाई न त देवताले नष्ट गर्न 
सक्दछन् न कुने मानिसले न सक्छन् । 

एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शी करत्सत्या चर्षणीधृदनर्वा  

तिता जि  ज्जवुपा ० जया मा माहिनं यज्जरित्रे ॥२०॥ 
शब्द गर्न, मानिसको हेरविचार गर्ने, ऐश्वर्यले हाम्रा 
न लात पराए गराउँछन् । हे इन्द्रदेव ! तिमी सबै पसिनिताला ३ यले हु सु । 
न् बाट प्राप्त गर्दछन्, त्यो कीर्ति मानिसका लागि प्रचुर मात्रामा प्रदान गर । 


२३४० 








नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इष जरित्रे नद्योई न पीपेः । 

अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥२१॥ 
हे इन्द्रदेव ! नदीहरूले जल प्रदान गरेझैँ तिमी स्तुतिले प्रशंसित याजकलाई अन्न प्रदान गर। है 
अश्चवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामी अति नै नौलो स्तोत्र रचना गर्दछौँ, त्यसबाट हामी रथले युक्त 
भएर तिम्रा सेवक बनौँ । म 

हि. सूक्त १० 
 कषि वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अयं पन्था अनुवित्तः पुराणो यतो देवा उदजायन्त विश्वे । 

अतश्चिदा जनिषीष्ट प्रवृद्धो मा मातरममुया पत्तवे कः ॥१॥ 
यो सनातन मार्ग हो ककल १ सबै मानिस र देवताले यसै मार्गबाट उत्पन्न भएर उन्नति गरेका छन्। हे 
मानिस हो  उत आधार स्वरूप रहेको मातालाई विनाश नगर । 

नाहमतो निरया दुर्गहैतत्तिरश्चता पार्श्वान्निर्गमाणि । 
म का मे अकृता कर्त्वानि युध्यै त्वेन सं त्वेन पृच्छै ॥२॥ 
पहिले ० मार्गअत्यन्त अप्ठ्यारो छ। त्यसैले हामी यस मार्गबाट जाँदैनौँ । हामी नजिकैको 
मार्गबाट जान्छौँ । अरूले गर्नुपर्ने अनेकौँ काम पनि हामी गर्नेछौँ। हामीले सँगै लड्नुपरेको छर 
एकले अर्कासित सोध्नुपर्दछ । म 

परायतीं मातरमन्वचष्ट न नानु गान्यनु नू गमानि । 

त्वष्टुर्गहे अपिबत्सोममिन्द्रः शृतधन्यं चम्वोः सुतस्य ॥३॥ 
हामीले मरणासत्र अवस्थाकी मातालाई देखेका छौँ । त्यसैले हामी पुराना मार्गको अनुसरण गर्दैनौँ। 
तत्काल नै अर्को मार्गको अनुसरण गर्नेछौ । काठका भाँडामा सोमरस पेलेर तयार गर्ने त्वष्यका 
घरमा इन्द्रदेवले अनेकौँ लाभ प्रदान गर्ने सोमरस पान गरे । 

किं स क्रधक्कृणवद्य सहस्र मासो जभार शरदश्व पूर्वी । 

नही न्वस्य प्रतिमानमस्त्यन्तर्जतिषूत ये जनित्वाः ॥४॥ 
अदितिले शक्तिशाली इन्द्रदेवलाई अनेकौँ वर्ष र महिनाभरि पालन गरिन् । त्यसैले इन्द्रदेव विपरीत 
कार्य किन गर्दथे र ? अहिलेसम्म जन्मिएका र पछि जन्मनेहरूमा कोही पनि उनको समानता गर्न 
सक्दैनन् । 

अवद्यमिव मन्यमाना गुहाकरिन्द्रै माता वीर्येणा न्यृष्ट। 

अथोदस्थात्स्वयमत्कं वसान आ रोदसी अपृणाज्जायमानः ॥१॥ 
माताका गर्भरूपी गुफामा उत्पन्न भएका इन्द्रदेवलाई समर्थ मानेर शक्तिपूर्वक बाहिर निकालियो । 
उत्पन्न हुनासाथ आफ्नो तेजद्वारा ओज धारण गरेर उनी स्वयं उठे र द्यावापृथिवीलाई आफ्ना तेजले , 
पूर्ण गराए । लाला  

एता अर्षन्त्यललाभवन्तीर्क्रतावरीरिव सङ् । 

एता वि पृच्छ किमिद भनन्ति कमापो अद्रि परिधि रुजन्ति ॥६॥ 
हर्षको ध्वनि गर्दै जल भरिएका नदीहरू कलकल ध्वनिका साथ प्रवाहित हुँदै छन्। हे क्रषि ! यी 
नदीहरू के भन्दै छन् ? यिनीहरूसित सोध । यिनले इन्द्रदेवको गुणगान गरेका हुन् ? इन्द्रदेवका 
आयुधले जल थुनेर राख्न मेघ भत्काउछ ।  

किमु ष्विदस्मै निविदो भनन्तेन्द्रस्यावद्य दिजषन्त आए । 

ममैतान्पुत्रो महता वधेन वृत्रै जघन्वौं असुजद्दि सिन्धून्॥०॥ 
इन्द्रदेवले वृत्रको संहार गरेपछि ब्रह्महत्या पापका विषयमा वेदका वाणीले के निर्देश गरेका छन् ? 
उनका पापकर्मलाई पानीले फिँजका रूपमा ग्रहण गरेको छ। मेर पुत्र हनन काबुकाएला वञ्चले 
संहार गरेर यी नदी बगाए । 


कुषवा जगार। 
ममच्चन त्वा युवतिः परास ममच्चन त्वा कु छयमा जा 
ममच्चिदापः शिंशवे ममृडयुर्ममच्चिदिन्द् सहसोदतिष्ठात् ॥८॥ 


अदितिले खुसी भएर तिमीलाई उत्पन्न गरिन्। एक पटक कृषवा नाम 
५५ भु  प्रयास गरी । सुत्केरी कोठामै तिमी राक्षसीको वध गर्न तयार 


३४१ 





भएका थियौ। तिमी बालकै छँदा जलले तिमीलाई खुसी बनाए  त्यसपछि तिमी अत्यधिक 
शक्तिशाली भएर आएका हौं। 
ममच्चन ते मघवन्व्यंसो निविविध्वाँ अप हनू जघान। 
अधा निविद्ध उत्तरो बभूवाञ्छिरो दासस्य सं पिणग्वधेन ॥९॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव । व्यंस नामका राक्षसले मदमत्त भएर तिम्रा थुतुनामा प्रहार गय्यो । त्यसपछि 
अत्यधिक बलशाली भएर तिमीले त्यस राक्षसको शिर वज्जले छिनायौँ । 
गृष्टि ससूव स्थविरं तवागामनाधृष्यं वृषभ ठुम्रमिन्द्रम् । 
अरीदहँ वत्सं चरथाय माता स्वयं गाठुँ तन्व इच्छमानम् ॥१०॥ झददेव 
गाईले बाछो जन्माएभैँ अदिति माताले आफ्ना रहरले इन्द्रदेवलाई उत्पन्न गर्छिन् । इन्द्रदेव उमेरले 
प्रौढ, अत्यन्त शक्तिशाली, अजेय, प्रेरक, नमारिने खालका र आफूखुसी यात्रा गर्नका लागि शरीर 


 रोज्ने खालका छन् । 
उता माता महिषमन्ववेनदमी त्वा जहति पुत्र देवाः । 
अथात्रवीदवृत्रमिन्द्रो हनिष्यन्त्सखे विष्णो वितरं वि क्रमस्व ॥११॥ 
माता अदितिले महिमावान् बालक इन्द्रदेवसित देवताले तिम्रो त्याग गर्न लागेका छन् भन्ने बिन्ती 
बिसाइन् । त्यसपछि वृत्रको संहार गर्ने विचार गर्दै इन्द्रदेवले विष्णुलाई हे सखा तिमी अत्यन्तै 
पराक्रमी होङ भनेका थिए ! 
कस्तै मातरं विधवामचक्रच्छयुँ कस्त्वामजिघांसच्चरन्तम् । 
कस्ते देवो अधि मार्डीक आसीद्यल्माक्षिणाः पितरं पादगृह्य ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा पिताका खुट्टा समातेर फ्यालेर तिम्री माता अदितिलाई कुन देवताले विधवा 
बनायो ? हिँड्न वा सुल लागेका बेलामा तिमीलाई कुन देवताले मार्न खोजेको थियो ? तिम्रो 
टुलनामा अर्को कुन देवताले तिमी भन्दा वढी सुख दिन सक्ला र ? 
अवर्त्या शुन आन्त्राणि पेचे न देवेषु विविदे मर्डितारम्। 
अपश्यं जायाममहीयमानामधा मै श्येनो मध्वा जभार॥१२॥ 
भोकले आत्तिएर हामीले खानै नहुने कुक्रका आन्द्राभुँडी पकायौँ। हामीले देवताहरूमा 
इन्द्रदेवभन्दा भिन्न अरू कुनै पनि सुख प्रदान गर्ने देवता पाएनौं । हाम्रा पनी अपमानित हुँदै गरेको 
हामीले देखेपछि इन्द्रदेवले हाम्रा लागि गतिलो खाने कुरो ल्याइदिए । 
सूक्त १९ 
व्रषि  वामदेव गौतम ! देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र विश्वे देवासः सुहवास रूमाः । 
महामुभे रोदसी वृद्धमृष्व निरेकमिद्वृणते वृत्रहत्ये ॥१॥ 
वज्र हातमा लिएका हे इन्द्रेदेव ! सुरक्षा गर्ने सबै देवता र द्यवापृथिवी वृत्रको संहार गर्नका लागि 
तिमीलाई आह्वान गर्दछन् । तिमी प्रार्थनीय, वृद्ध, महान् र दर्शनीय छौ । 
अवासुजन्त जिव्रयो न देवा भुवः सम्राडिन्द्र सत्ययोनिः । 
अहन्नहिँ परिशयानमर्णः प्र वर्तनीररदो विश्वेधेनाः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृद्ध पिताले तरुण छोरालाई प्रेरणा दिएझैँ समस्त देवता शत्रु नाश गर्नका लागि 
तिमीलाई प्रेरित गर्दछन् । हे इन्द्रदेव ! तिमी सत्यका आश्रय हौ । तिमी सम्पूर्ण लोकका अधिष्ठाता 
हौ। जलका वरिपरि सुतेको अहिलाई विनाश गरेर सवैलाई खुसी बनाउने सरितालाई तिमीले न 
प्रेरित गरेका हौ । 
अतृष्णुवन्त वियतमबुध्यमबुध्यमानं सुषुपाणमिन्द्र । 
सप्त प्रति प्रवत आशयानमहिं वज्रेण वि रिणा अपर्वन् ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले अतृप्त इच्छा भएका, शिथिल अङ्गका, अज्ञानी, सुल मात्रै खोज्ने, सात नदी 
थुनेर वसेको र अन्तरिक्षमा निवास गर्ने वृत्रलाई वज्जले संहार गसन्यौ । 
अक्षोदयच्छवसा क्षाम बुध्नं वार्ण वातस्तविषीभिरिन्द्रः । 
दृढहान्यौभ्नादुशमान ओजोञ्वाभिनत्ककुभः पर्वतानाम् ॥४॥ 
वायुदेवले आफ्ना शक्तिले पानी हल्लाएभमँ इन्द्रदेवले आफ्ना शक्तिले द्युलोक र भूलोक थर्काए ! 


३४२ 





बलको आकाङ्क्षा भएका इन्द्रदेवले अत्यन्त शक्तिशाली शत्रुको विनाश गरे र पर्वतका पँखेटा 
छिनाए। 

अभि प्र दद्नुर्जनयो न गर्भ रथाइव प्र ययुः साकमद्रय । 

अतर्पयो विसृत उब्ज सर्मीन्त्वँ वृताँ अरिणा इन्द्र सिन्धून ॥१॥ हन 
हद इन्द्रदेव ! सन्तानका नजिक आमा गएभै मरुत्हरू तिम्रा नजिकै जान्छन् । लडाइँमा रथहरू सँ 
डेझैँ आयुधहरू तिमीसँगै हुन्छन् । तिमीले मेघ भत्काएर नदीलाई खुसी पार्दै तिनको रोकिएको 
पानी बगाइदियौ । 

त्वं महीमवनि विश्वधेना तुर्वीतये वाय्याय क्षरन्तीम्। 

 अरमयो नमसैजदर्णः सुतरणाँ अकृणोरिन्द्र सिन्धुन॥  

हे इन्द्रदेव ! तुर्वीत र वय्य राजाका लागि तिमीले पृथ्वीलाई सन्तुष्ट गराएर खाद्यान्न प्रदान गर्ने र 
अन्नजलले समृद्ध बनायौ । हे इन्द्रदेव ! तिमीले नदीलाई सरलतापूर्वक तर्न सकिने बनायौ । 

प्राम्नुवो नभन्वोर न वक्वा ध्वस्रा अपिन्वद्युवतीर्क्रतज्ञाः । 

धन्वान्यज्जाँ अपृणक्तषाणां अधोगिन्द्रः स्तर्यो३ दंसुपलीः ॥७॥ 
इन्द्रदेवले ५. ५ सहायक सेनाजस्ता किनारालाई नष्ट गराउने, पानीले भरिएका र अन्न पैदा गर्ने 
रतालाइ परिपूर्ण गरे । उनले मरुभूमि र तिर्खाएका व्यक्तिलाई सन्तुष्ट पारे र दस्युले लुकाएका 
गाइ दुह्। 

पूर्वीरुषसः शरदश्व गूर्ता वृत्रै जघन्वाँ असृजद्ि सिन्धून्। 

परिष्ठिता अतृणद्वद्दधानाः सीरा इन्द्र स्रवितवे पृथिव्या ॥८॥ 
इन्द्रदेवले बाक्लो अँध्यारोमा छोपिएका उषा र वर्षलाई वृत्र मारेपछि मुक्त गराए । उनले मेघ 
विदीर्ण गराएर वृत्रले थुनिराखेका नदी प्रवाहित गरेर पृथ्वीलाई सन्तुष्ट पारे । 

वम्नीभिः पुत्रमग्नुवो अदान निवेशनाद्धरिव आ जभर्थ । 

व्यपन्धो अख्यदहिमाददानो निर्भुदुखच्छित्समरन्त पर्व ॥९॥ 
हे अश्चसम्पन्न इन्द्रदेव । धमिराले सिध्याउन लागेका अग्रुका पुत्र भक्ष्यमानलाई उनका ठाउँबाट 
तिमीले बाहिर निकाल्यौ । बाहिर निकालिएका बेला अन्धा अग्नुपुत्रले सर्प राम्ररी देखे । त्यसपछि 
कमिलाले चिलेका अङ्गहरू तिमीले सग्ला बनाइदियौ । 

प्रते पूर्वाणि करणानि विप्राविद्वाँ आह विदुषे करांसि। 

यथायथा वृष्ण्यानि स्वगूर्तापांसि राजन्नर्याविवेषीः ॥१०॥ 
तेजले सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! तिमी सर्वज्ञ र स्वयं प्रशंसित छौ। तिमीले मानिसका लागि हितकारी र 
पराक्रमले युक्त कर्म जसरी सम्पन्न गच्यौ, ती सबैका ज्ञाता हामी वामदेव क्रषिहरू तिनको वर्णन 
गर्दछौँ । 

इन्द्र नू गृणान इर्ष जरित्रे नद्योर न पीपेः । 

०७. ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥११॥ 

है इन्द्रदेव नदीले जल प्रदान गरेभझैँ तिमी स्तुतिले प्रशंसित भएर याजकका लागि अन्न प्रदान गर । 
अश्चवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामी अति नौला स्तोत्र रचना गर्दछौँ, त्यसबाट हामी रथले युक्त 
तिम्रा सेवक बनौँ । 
 सुकत २० 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

आ न इन्द्रो दूरादा न आसादभिष्टिकृदवसे यासदुग्र । 

ओजिष्ठेभिर्नुपतिर्वज्बाहुः सङ्गे समत्सु तुर्वणिः पृतन्यून ॥१॥ 
अभीप्ट पूरा गराउने, अत्यन्त तेजस्वी, बलयुक्त, मानिसका पालक, वञ्जधारी, अनेकौँ सानाठूला 
युद्धमा शत्रु सखाप पार्ने इन्द्रदेव हाम्रो रक्षा गर्नका लागि टाढाका देशबाट आञन् र यदि नजिकै 
छन् भनेदेखि त्यहाँबाट पनि आउन् । ००००१छ ५ ीनिनिल यस राधसे च। 

आ न इन्द्रो हरिभिर्यात्वच्छार्वाचीनोञ्वसेरा 
 तिष्ठाति वज्जी मघवा विरण्शीमं.यज्ञमनु नो वाजसातौ ॥२॥ 

महान् ऐश्वर्यवान् वज्धारी इन्द्रदेव हाम्रो रक्षा गर्दै धन दिनका लागि अनुकूल भएर हरि नामका 


३४२ 





अश्चमा सुबिस्तासाथ आउन् । हाम्रो यस यज्ञमा आफ्नो उपयुक्त हविष्यान्रको भाग ग्रहण 
लागि यहाँ विराजमान हो । 
इमं यस त्वमस्माकमिन्द्र पुरो दधत्सनिष्यसि क्रठुँ न । 
श्रध्नीव वज्रिन्त्सनये धनानां त्वया वयमर्य आजिञ्जयेम ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । मित्रजस्तै भएर हितको कामना गर्दै हामीले सम्पन्न गर्ने यज्ञ प्रहण गर । वज्ज धारण गर्ने 
हे इन्द्रदेव ! सिकारीले हरिणको सिकार गरेझैँ हामी तिम्रो सहायताबाट ऐश्वर्य लाभ गरिरहाँ र 
युद्धमा विजयी होऔँ । 
उशन्नु षु णः सुमना उपाके सोमस्य नु सुषुतस्य स्वधावः । 
पा इन्द्र प्रतिभृतस्य मध्वः समन्धसा ममदः पृष्ठेयन ॥४॥ 
हे अन्नवान् इन्द्रदेव ! खुसी मनले हामीकहाँ आउ र हामीले पेलेर तयार पारेको सोमरस पान गर्  
हाम्रो पछाडितिर भएको अन्नरूपी सोमरस पान गरेर अझ खुसी होङ । 
वि यो ररण्श क्रषिभिर्नवेभिर्वुक्षो न पक्वः सृण्यो न जेता। 
मर्यो न योषामभिमन्यमानोच्छा विवविम पुरुहूतमिन्द्रम् ॥१॥ 
फल भरिएको वृक्ष र हतियार चलाउनमा कुशल योद्धाजस्ता इन्द्रदेवलाई नयाँ क्रषिले प्रशंसा 
गर्छन् । धेरै तिरबाट बोलाइने इन्द्रदेवलाई मानिस पत्नीकै जस्तो प्रशंसा गर्दछन् । 
गिरिर्न यः स्वतवाँ ग्रष्वा इन्द्र सनादेव सहसे जात उग्र । 
आदर्ता वज्र स्थविरं न भीम उद्नेव कोशं वसुना न्युष्टम् ॥६॥ 
महान् र पराक्रमी इन्द्रदेव पर्वतजत्तिकै बलिया छन्। उनी शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि 
८०, उत्पन्न भएका हुन् र जलले भरिएको कलशजस्तै तेजले युक्त विशाल वञ्ज धारण 
गर्दछन् । 
न यस्य वर्ता जनुषा न्वस्ति न राधस आमरीता मघस्य । 
उद्वावृषाणस्तविषीव उग्रास्मभ्यं दद्धि पुरुद्दत रायः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी उत्पत्न भएपछि कुनै पनि विनाशक बाँकी रहेका छैनन् र तिमीबाट प्रदान 
गरिएको ऐश्वर्यको विनाशक पनि कोही छैन । हे शक्तिशाली, पराक्रमी र धेरैले बोलाउने इन्द्रदेव । 
तिमी अत्यन्तै सामर्थ्यशाली छौ । हामीलाई ऐश्वर्य प्रदौन गर । 
ईक्षे रायः क्षयस्य चर्षणीनामुत व्रजमपवर्तासि गोनाम् । 
शिक्षानरः समिथेषु प्रहावान्वस्वो राशिमभिनेतासि भूरिम् ॥८॥! 
हे इन्द्रदेव ! मानिसलाई ऐश्वर्य प्रदान गरेर घरमा नियन्त्रित गराउने र गोठ खुला गर्ने तिमी नै हौ। 
ज्ञानद्वारा मानिसको उच्नति गराउने र सङ्ग्राममा शत्रुलाई प्रहार गर्ने तिमी नै हौ । मनग्गे धनसम्पत्ति 
प्राप्त गराउने पनि तिमी नै हौ । 
कया तच्छुण्वे शच्या शचिष्ठो यया कृणोति मुहुका चिदृष्वः । 
पुरु दाशुषे विचयिष्ठो अंहोथा दधाति द्रविण जरित्रे ॥९॥ 
शक्तिशाली र महान् इन्द्रदेव कुन सामर्थ्यले प्रख्यात छन् ? उनले बारम्बार कर्म गर्ने शक्ति कुन 
हो ? दानदाता इन्द्रदेव पाप नष्ट गर्छन् र याजकलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन्  
मा नो मर्धीरा भरा दद्१धि तन्नः प्र दाशुषे दातवे भूरि यत्ते  
नव्यै देष्णे शस्ते अस्मिन्त उक्थे प्र ब्रवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! मानिसलाई वध नगर, बरु हाम्रो पोषण गर । हे इन्द्रदेव  हविदातालाई दान गर्ने तिम्रो 
प्रचुर धन हामीलाई प्रदान गर । हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। यस नयाँ, दान गर्न योग्य, अनुशासित 
यज्ञमा हामी तिम्रो,विशेष गुणगान गर्दछौँ । 
 नूष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्योर न पीपेः । 
अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम स्थ्यः सदासा ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव नदीले जल प्रदान गरेभँ तिमी स्तुतिले प्रशसित भएर याजकका लागि अन्न प्रदान . । 
हे अश्ववान् इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामी अति नै नौलो स्तोत्र रचना गर्दछौँ, त्यसबाट हामी रथयुक्त 
तिम्रा सेवक बनौँ ।  १ 


३४४ 





दि यमद गे सूक्त  २१ 
रात छि  चामदव गोतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
आ यात्वन्द्राञ्वस उप न इह स्तुतः सधमादस्तु शु। . 
मकज सप पूतीधान॑ क्षत्रमभिभूति पुष्यात् ॥१॥ 
इन्द्रदेव द्युलोकजस्तै तेजसम्पन्न छन् । उनको बल मनग्गे छ। उनी हाम्रो सुरक्षाका लागि आउन् । 
स्तुतिले सन्तुष्ट भएर यस यज्ञमा हामीलाई हर्ष प्रदान गरून् र शत्रुलाई पराजित गराउने बलले पुप्ट 
पारुन् । 


तस्येदिह स्तवथ वृष्ण्यानि तुविद्युम्नस्य तुविराधसो नृन्। 

यस्य क्रतुविद॒थ्योर न सम्राद साह्वान्तरुत्रो अभ्यस्ति कृष्टी ॥२॥ 
इन्द्रदेव शासकजस्तै भएर शत्रु पराजित गर्ने र तिनको विनाश गन खालका छन् । उनको कुशलटा 
र सामर्थ्य मानिसमाथि नियन्त्रण गर्ने खालको छ। हे याजकहरू हो । त्यस्तै तेजस्वी र प्रचुर ऐश्वर्य 
भएका देवताको तिमीहरू प्रार्थना गर । 

आयात्विन्द्रो दिव आ पृथिव्या मक्षू समुद्रादुत वा पुरीषात्। 

स्वर्णरादवसे नो मरुत्वान् परावतो वा सदनादृतस्य ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सबै मरुत्हरूसँग दिव्यलोक, भूलोक, अन्तरिक्षलोक, जल, सूर्यलोक, टाढको 
ठाउ र यज्ञस्थलबाट हाम्रो सुरक्षाका लागि आउ । 

स्थूरस्य रायो बृहतो य ईशे तमु ष्खाम विदथेष्विन्द्रम्। 

यो वायुना जयति गोमतीघु प्र धृष्णुया नयति वस्यो अच्छ॥४॥ 
इन्द्रदेव सबै महान् ऐश्वर्यहरूका अधिपति हुन्, उनी प्राणरूपी शक्तिका सहयोगले गाई प्राप्त गर्ने 
सङग्राममा शत्रुका सेनामाथि विजय प्राप्त गर्दछन् । उनी याजकलाई असल ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 
उनैलाई हामी यस यज्ञमण्डपमा स्तुति गर्दछौँ । 

उप यो नमो नमसि स्तभायन्नियर्ति वाच जनयन्यजध्यै । 

क्रञ्जसानः पुरुवार उक्येरेन्द्र कृण्वीत सदनेषु होता ॥५। 
इन्द्रदेव समस्त लोकलाई आश्रय प्रदान गर्दछन् र यज्ञ गर्ने याजकका लागि गर्जनपूर्वक जल 
बर्साउँछन् । उनी स्तोत्रले वन्दनीय छन् र कर्म पूरा गर्ने खालका छन् उनै इन्द्रलाई याजकले यज्ञमा 
खुसी गराउँछन्  

धिषा यदि धिषण्यन्तः सरण्यान्त्सदन्तो अद्रिमौशिजस्य गोहे। 

आ दुरोषाः पास्त्यस्त होता यो नो महान्त्संवरणेषु वह्िः ॥६॥ 
उषिकका वंशजका आवासमा स्तोताले स्तुति गर्दै सोम कुट्नका लागि तयार हुँदा इन्द्रदेव. 
आउँछन् । उनी सङ्ग्राममा हामीजस्ता मानिसका सहायक हुन्छन् । उनी याजकबाट आयोजित 
यज्ञका सम्पादक हुन् । उनको क्रोध भयङ्कर छ। 

सत्रा यदीं भार्वरस्य वृष्णः सिषक्ति शुष्मः स्तुवते भराय । 

गुहा यदीमौशिजस्य गोहे प्र यद्धिये प्रायसे मदाय॥॥ . 
संसारको पालनपोषण गर्ने प्रजापतिका पुत्र र खोजेका कुराको वर्षा गराउने इन्द्रदेवको सामर्थ्यले 
स्तुति गर्ने याजकको सुरक्षा गर्दछ । त्यो सामर्थ्य याजकलाई पोषण गर्नका लागि उनका गुफारूपी 
 हेदयमा प्रकट हुन्छ त्यो सामर्थ्य याजकका आन्तरिक कर्ममा रहेको हुन्छ। त्यो उनको खुसी र 

रहर पूरा गर्नका लागि उत्पन्न हुन्छ र सधैँ उनलाई पालन गर्दछ  

वि यद्वरांसि पर्वतस्य वृण्वे पयोभिर्जिन्वे अपां जवांसि । 

विददगौरस्य गवयस्य गोहे यदी वाजाय सुध्योर वहन्ति॥८॥  
इन्द्रदेवले बादलको घुम्टो उघारिदिए र सरितालाई प्रवाहित जलले परिपूर्ण गराए  क्तिशाल 
इन्द्रदेवका लागि मेधावी यजमानले यञ्चमण्डपमा सोमरस तयार गर्दा उनी याजकलाई गाई आदि 
धनधान्य प्रदान गर्दछन्  हि लाका 

सुकृतोत पाणी प्रयन्तारा स्तुव 

७३० नो ममत्सि कि नोदुदु हर्षसे दातवा उ॥९॥ ति  

हे इन्द्रदेव । तिम्रा दुवै हितकारी हात असल कर्म गर्दछन् र याजकलाई ऐ प्रदान गर्दछन् ! दद 


३४५ 








इन्द्रदेव ! तिम्रो निवास कहाँ छ ? हामीलाई तिमी किन हर्षित गराउँदैनौ ? हामीलाई 
गर्नका लागि तिमी चाँडै प्रसन्न किन हुँदैनौ ?  


एवा वस्व इन्द्र सत्यः सम्राडढन्ता वृत्रै वरिव पुर । 
॥ हरित पुरुष्टुत क्रत्वा न शग्धि रायो भक्षीय तेञ्वसो ॥१०॥ 

प्रशंसित भएपछि सत्यनिष्ठ, धनका स्वामी तथा वृत्र विनाश गर्ने इन्द्रदेव याजकलाई ऐश्वर्य प्रदान 

गर्दछन् । हे बहुतबाट प्रशंसा प्राप्त इन्द्रदेव ! हामीजस्ता मानिसका प्रशंसाले सन्तुष्ट भएर हामीलाई 

धनधान्य प्रदान गर । त्यसबाट हामी असल ऐश्वर्य सेवन गर्न सकाँ । 


नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्योर न पीपेः । 

अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासा ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । नदीहरूले जल प्रदान गरेभझैँ स्तुतिले प्रशंसित भएर हामीजस्ता याजकका लागि अन्न 
प्रदान गर । हे अश्चवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामी अति नौलो स्तोत्र रचना गर्दछौँ, त्यसबाट हामी 
रथयुक्त तिम्रा सेवक बनौँ। 

सूक्त  २२ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि तन्नो महान्करति शुष्म्या चित्। 

ब्रह्म स्तोम मघवा सोममुक्था यो अश्मानं शवसा बिभ्रदेति ॥१॥ 
अत्यन्त बलशाली इन्द्रदेव मानिसले दिएको हविष्यान्न सेवन गर्दछन्। उनी आफ्नो वज्र लिएर 
शक्तिपूर्वक आउँछन्, आहुति, स्तुति, सोमरस र स्तोत्रहरू स्वीकार गर्दछन् । 

वृषा वृषन्धि चतुरञ्रिमस्यन्नुग्रो बाहुभ्याँ नृतमः शचीवान्। 

श्रिये परुष्णीमुषमाण ञर्णा यस्याः पर्वाणि सख्याय विव्ये ॥२॥ 
कामना वर्षा गराउने इन्द्रदेव आफ्ना भुजामा वर्षणकारी चार धारा भएको वज्ज शवत्रुमाथि 
फ्याँब्दछन् । अत्यन्त पराक्रमी, असल नेताजस्ता र कर्ममा लागेका हुनाले परुष्णी नदी परिपूर्ण 
गराउँछन् । उनले परुष्णी नदीका विभिन्न प्रदेश मित्रताका लागि ओगटे  

यो देवो देवतमो जायमानो महो वाजेभिर्महद्धिश्व शुष्मैः । 

दधानो वज्र बाह्वोरुशन्त द्याममेन रेजयत्र भूम ॥२३॥ 
ओजस्वी र महान् इन्द्रदेव उत्पन्न हुँदै विशाल अन्न र वृहत् बलले सम्पन्न थिए । उनले दुवै भुजामा 
सुन्दर वज्र धारण गरेर आफ्नो शक्तिले द्युलोक र भूलोक प्रकम्पित गराए । 

विश्वा रोधांसि प्रवतश्च पूर्वीद्चौर्क्ष्वाज्जनिमत्रेजत क्षाः । 

आ मातरा भरति शुष्म्या गोर्नुवत्सरिज्मन्नोबुवन्त वाताः ॥४॥ 
इन्द्रदेव उत्पन्न हुनेबित्तिकै समस्त पर्वत, जल भरिएका नदी, द्युलोक र पृथिवी कम्पित भए। 
बलशाली इन्द्रदेव सूर्यका माता द्यावापृथिवीलाई धारण गर्दछन् । उनीबाट प्रेरणा पाएर वायुदेव 
मानिसको जस्तै ध्वनि गर्दछन् । 

ता तु त इन्द्र महतो महानि विश्वेष्वित्सवनेषु प्रवाच्या। 

यच्छुर धृष्णे धृषता दधृष्वानहिँ वज्ेण शवसाविवेषीः ॥५॥ 
हे शुरवीर र शत्रु दमन गर्ने इन्द्रदेव ! तिमीले समस्त भुवन धारण गरेर शत्रु परास्त गर्ने वज्जले 
शक्तिपूर्वक अहिको विनाश गरेका थियौ। हे इन्द्रदेव ! तिमी महिमावान् छौँ र तिम्रो कर्म प्नि 
महिमावान् छ। तिमी सम्पूर्ण सवनमा प्रार्थना गर्न योग्य छौ। 

ता तू ते सत्या ठुविनृम्ण विश्वा प्र धेनवः सिस्रते वृष्ण ञध्नः । 

अधा ह त्वदवृषमणो भियानाः प्र सिन्धवो जवसा चक्रमन्त ॥॥ 
हे बलवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा सबै कर्म निश्चित सत्य हुन् हे इन्द्रदेव ! तिमी अभिलाषा वर्षा 
गराउँछौं । तिम्रा डरले गाईले थुनबाट दुध चुहाउँछन्। असल मन हुने हे इन्द्रदेव ! तिम्रा डरले ॥ 
नदी वेगका साथ बगेका छन् । 

अत्राह ते हरिवस्ता उ देवीरवोभिरिन्द्र स्तवन्त स्वसारः । 

यत्सीमनु प्र मुचो बद्बधाना दीर्घामनु प्रसिति स्यन्दयध्यै ॥७॥ 
हे अश्चवान् इन्द्रदेव ! वृत्रले थुनेका विशाल नदी तिमीले प्रवाहित हुनका लागि मुक्त गरिदिएपछि 
तिमीबाट संरक्षित हुनका लागि नदीले तिम्रो प्रार्थना गरे । 


३४६ 


छ 





बजाए? काका? बबङ्क हलका लक जल टक्क टफ कन बटन जनम टन क   फक 
बहणाक ८  ७ का ७ भु   थ्व ७ न सै उने 
 शनर॥  जनक कु र ॥ु हु हँ ग्क्थ्ध ति 
कक न्य न कारी ७ क 
फि तिननकक 








पिपीडे अंशुर्मद्यो न सिन्धुरा त्वा शमी शशमानस्य शक्ति । 


खै मम्यकुशुचानस्य यम्या आशुर्न रिश्म तुव्योजसं गो ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हर्षप्रदायक सोमरस पिनेर तयार गरेका 
द्रतगामी अश्वलाई लगाम लगाएझैँ २ जल मिसाईकान तयार गरेका छौँ । सारथीले 


हामीकहाँ लिएर आओस् । सोमरसले तेजसम्पन्न र प्रार्थना योग्य इन्द्रदेवलाई 


अस्मे वर्षिष्ठा कृणुहि ज्येष्ठा नृम्णानि सत्रा 

अस्मभ्य वृत्रा सुहनानि रन्धि जहि वधर्वनुषो ० 
हे सहनशीलताका प्रतिमूर्ति इन्द्रदेव ! हाम्रा लागि शत्रु पराजित गराउने, महान् र प्रशंसनीय पुरुषार्थ 
गर । विनाश गर्नुपर्ने शत्रुलाई हाम्रा अधीनमा बनाञ र हिंसा गर्ने व्यक्तिलाई आयुधले विनाश गर । 

अस्माकमित्सु शरृणुहि त्वमिन्द्रास्मभ्य चित्राँ उप माहि वाजान्। 

अस्मभ्यं विश्वा इषणः सु मघवन्बोधि गोदाः ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी मानिसको प्रार्थना तिमी सुन र अनेकौँ 


। किसिमका अन्न प्रदान गर  हाम्रा लागि 
॥  प्रेरित गर र ज्ञानसम्पन्न गरा । हे धनवान् इन्द्रदेव । हाम्रा लागि तिमी गाई प्रदान 
गर्दछौ । म 


नूष्ठत इन्द्र नूणुणान इषं जरित्र नद्योर न पीपे । 
अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव नदीले जल प्रदान गरेझैँ तिमी पनि स्तुतिले प्रशसित भएर याजकहरूका लागि अन्न 


प्रदान गर। हे अश्चवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामी अति नै नौलो स्तोत्र रचना गर्दछौँ, त्यसबाट 
हामी रथले युक्त भएर तिम्रा सेवक बनौँ । 


 भक २३ 
त्ररषि  वामदेव गौतम ।  इन्द्र। छन्द  त्रिष्टुप्। 

कथा महामवृधत्कस्य होतुर्यञ्चै जुषाणो अभि सोममूधः । 

पिबच्नुशानो जुषमाणो अन्धो ववक्ष क्रष्वः शुचते धनाय॥१॥ 
मानिसले गरेका प्रार्थनाले इन्द्रदेवलाई कसरी उन्नति गर्दछन् ? उनी कुन यज्ञकर्ताका यज्ञमा 
प्रेमपूर्वक आउँछन् ? महान् इन्द्रदेव सोमपान गर्दै र रुचिपूर्वक अन्न ग्रहण गर्दै कुन याजकलाई 
प्रदान गर्न लागि तेजस्वी धन धारण गर्दछन् ? 

को अस्य वीर सधमादमाप समानंश सुमतिभिः को अस्य। 

कदस्य चित्र चिकिते कदूती वृधे भुवच्छशमानस्य यज्यो ॥२॥ 
कुन वीरले इन्द्रदेवसित सोमपान गर्दछ ? कुन व्यक्ति उनका असल बुद्धिले सम्पन्न होला ? उनी 
अचम्मको धन कहिले बाँड्लान् ? स्तुति गर्ने याजकलाई दह्वो बनाउनका लागि इन्द्रदेव 
रक्षणसाधनले कहिले सम्पन्न हुन्छन् ?  

कथा शृणोति हूयमानमिन्द्रः कथा शृुण्वन्नवसामस्य वेद। 

का अस्य पूर्वीरुपमातयो ह कथैनमाहुः पपुरिं जरित्रे ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव !। बोलाउनेको स्तुति तिमी कसरी सुन्दछौ ? स्तुति सुनेर स्तोताको मार्ग तिमी कसरी 
जान्दछौ ? तिम्रा पुराना दान कुनकुन हुन् ? ती दानलाई इन्द्रदेवका याजकको रहर पूरा गराउने दान 
भनेर किन भन्दछन् ? ।  । 

कथा सबाधः शशमानो अस्य नशदभि द्रवि्ण दीध्यान। 

देवो भुवन्नवेदा म ग्रताना नमो जगृभ्वाँ अभियज्जुजोषत्॥४॥ हुन्छन् 
आपद्मा परेका जुन याजकले इन्द्रदेवको प्रार्थना गर्दछन् र यसद्वारा तेजसम्पन्न, हुन्छन्, तिनीहरूले 
उनको ऐश्वर्य कसरी पाउलान् ? प्रकाशवान् इन्द्रदेव आहुति ग्रहण गरेर हामीसित खुसी हुँदा हाम्रो 
प्रार्थना राम्ररी जान्न सक्ने कमी बु देव मरतस्य  जुजोष। 

उष म अस्मिन्काम 

कन ०७ खयाककेल सखिभ्यो ये अस्मिन्काम सुयुजं ततस्रे ॥५॥ 

उषा प्रकट भएपछि प्रकाशसम्पन्न इन्द्रदेवले मानिसको बन्धुत्व कसरी र कहिले प्राप्त गर्दछन् ? 


२३४७ 


इन्द्रदेवका लागि असल र मनोहर आहुति बढाउने याजक मित्रका लागि आफ्नो मित्रता उनले 


कहिले र कसरी प्रकाशित गर्दछन् ? 


किमादमत्र सख्यं सखिभ्यः कदा नु ते भ्ात्रै प्र व्रवाम। 
 श्रिये सुदृशो वपुरस्य सर्गाः स्वपर्ण चित्रतममिष आ गोः ॥६॥ । 
हे इन्द्रदेव ! शत्रुको आक्रमणबाट सुरक्षा पाउन हामी याजक तिम्रो मित्रताको वर्णन स्तुति गर्नेसमक्ष 


कसरी गरौँ ? तिम्रा बन्धुत्वका भावको वर्णन कहिले गरौँ ? सुन्दर देखिने इन्द्रदेवको कार्य 
स्तुतिकर्ताका हितका लागि हो । सूर्यदेवजस्तै तेजसम्पन्न र सर्वत्र यात्रा गर्ने इन्द्रदेवका मनोहर 


तेजको सबै मानिसले कामना गरेका हुन्छन् । 

ट्रुह जिघांसन्ध्वरसमनिन्द्रा तेतिक्ते तिग्मा तुजसे अनीका। 

व्रणा चिच्चत्र ग्रणया न उग्रो दूरे अज्ञाता उषसो बबाधे॥७॥ 
विद्रोह गर्ने, हिंस्रक कार्य गर्ने र इन्द्रदेवलाई नमान्ने राक्षसको संहार गर्नका लागि उनले आफ्नो 
धारिलो आयुध अझै तिखारे । हामी मानिसलाई ग्रणले पनि उषा कालमा ज्यादै बाधा उयाउछ। 
पराक्रमी इन्द्रदेव उषाकालमै हाम्रो क्रण यढबाट नारा गराउँछन् । 

व्रतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीर्त्रीतस्य धीतिर्वुजिनानि हन्ति । 

व्रतस्य शलोको बधिरा ततर्द कर्णा बुधानः शुचमान आयोः ॥८॥ 
सत्य वा त्रतसित अनेकाँ शक्ति छन्  क्रतदेवको प्रार्थनाले दुष्कर्मको विनाश हुन्छ। उनको 
सद्बुद्धि प्रदान गर्ने प्रार्थनाबाट कान नसुन्ने बहिराल पनि लाभ प्राप्त गर्दछन् । 

क्रतस्य दृढहा धरुणानि सन्ति पुरूणि चन्द्रा वपुषे वपूषि। 

व्रतेन दीर्घमिषणन्त पृक्ष क्रतेन गाव क्रतमा विवेशुः ॥९॥  
क्रतका पुष्टिदायक, हर्षप्रदायक आदि अनेकौँ रूप छन्! त्रतदेवका नजिकै मानिस प्रचुर अन्नको 
कामना गर्दछन् र उनका सहायताले यज्ञ आदि असल कार्यमा दान गर्नका लागि गाई प्रयुक्त 
हुन्छन् । 

व्रत येमान क्रतमिद्वनोत्यृतस्य शुष्मस्तुरया उ गव्युः । 

व्रतया पृथ्वी बहुले गभीरे क्रताय धेनू परमे दुहाते ॥१०॥ 
क्रतदेवलाई वशमा गराउनका लागि याजकहरू भक्ति गर्दछन् । ग्रतदेवका शक्तिले गाई र अश्च 
प्रदान गराउँछ। यिनीबाटै प्रेरणा पाएर द्यावापृथिवी विस्तीर्ण र गम्भीर भएका छन् र उनीहरूका 
लागि नै गाईले दुध दिने गरेका छन् । 

नूष्टुत इन्द्र छ ५१४ इषं जरित्रे नच्यो३ न पीपेः । 

अकारि ते ब्रह्मा नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः । ।११॥ 
हे इन्द्रदेव नदीले जल प्रदान गरेझौँ तिमी पनि स्तुतिले प्रशंसित भएर याजकका लागि अन्न प्रबा 
गर  हे अश्चवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामी अति नै नौलो स्तोत्र रचना गर्दछौँ, त्यसबाट हामी 
रथले युक्त भएर तिम्रा सेवक बनौँ । 

सती सूक्त  २४ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 

का सुष्टुतिः शवसः सुनुमिन्द्रमर्वाचीन राधस आ ववर्तत् । 
बलका ददिर्हि वीरो गृणते वसूनि स गोपतिर्निष्षिधाँ नो जनासः ॥१॥ 
०३०००७०५ हा राको हत मेयालाई कुन प्रार्थनाले ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि प्रवृत्त गर्दछ ? 

  पराक्रमी र गाईका पालक इन्द्रदेवले हामी मानिसलाई ऐ 

हामी उनको प्रार्थना गर्दछौँ । लक इन्द्रदेवले हामी मानिसलाई शत्रुको ऐश्वर्य प्रदान गन 

स वृत्रहत्ये हव्यः स ईड्यः स सुष्ठुत इन्द्र सत्यराधाः । 
वृत्र संहार मने, परशसनीय ॥ मर्त्याय ब्रह्मण्यते सुष्वये वरिवो घात् ॥२॥ 

 य इन्द्रदेव युद्धमा बोलाइन्छन् । असल रीतिले प्रार्थना गर्दाखेरि उनी यथार्थ 


रूपमा ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् 
न छन्  स्तोता र सोमयज्ञ गर्ने याजकलाई धनवान् इन्द्रदेव ऐश्वर्य प्रदान 


३४०८ 











तमिन्नरो वि ह्वयन्ते समीके रिरिक्वाँसस्तन्वः कृण्वत त्राम्। 

मिथो यत्त्यागमुभयासो अग्मन्नरस्तोकस्य तनयस्य सातौ ॥३॥ 
आफ्नो सहायताका लागि सबै मानिस इन्द्रदेवलाई बोलाउँछन् । याजकहरू तपस्याले शरीर 
सुकाउँदै उनेलाई आफ्नो संरक्षक बनाउँछन् । याजक र स्तोता दुवै पुत्रपौत्रादि प्राप्तिका निम्ति 
उनैका नजिक जान्छन् । 

क्रतूयन्ति क्षितयो योग उग्राशुषाणासो मिथो अर्णसातौ । 

सं यद्विशोञ्ववृत्रन्त युध्मा आदिन्नेम इन्द्रयन्ते अभीके ॥४॥ 
है बलशाली इन्द्रदेव ! मानिसहरू सबै दिशामा विद्यमान जल प्राप्त गर्नका लागि संयुक्त रूपमा 
हज गर्दछन्। युद्ध गर्ने मानिस सङ्ग्राममा एकत्र हुँदा सबैले इन्द्रदेवको सहायता पाउने इच्छा 
गर्दछन् । 

आदिद्ध नेम इन्द्रिय यजन्त आदित्पक्ति पुरोडाशं रिरिच्यात्। 

आदित्सोमो वि पपृच्यादसुष्वीनादिज्जुजोष वृषभं यजध्यै ॥१॥ 
युद्धमा योद्धाहरू बलशाली इन्द्रदेवको पूजन गर्दछन् र पुरोडाश पकाएर प्रदान गर्दछन् । सोम पेल्ने 
याजकले सोम नपेल्ने याजकलाई ऐश्वर्यबाट परै राख्दछन् । अन्य मानिस कामना पूर्ति गराउने 
बलशाली इन्द्रदेवका निम्ति आहुति समर्पित गर्दछन्। 

कृणोत्यस्मै वरिवो य इत्थेन्द्राय सोममुशते सुनोति । 

सध्रीचीनेन मनसाविवेनन्तमित्सखायं कृणुते समत्सु ॥६॥  
हितकारी भावना भएका इन्द्रदेवका लागि मानिसहरू सोम पेल्दछन्। उनीहरूलाई तिनले ऐश्वर्य 
प्रदान गर्दछन्। असल मनले उनको इच्छा गर्ने र सोम पेल्ने याजकसँग इन्द्रदेव युद्धमा मित्रताको 
भावनाले सम्बन्ध स्थापित गर्दछन् । 

य इन्द्राय सुनवत्सोममद्य पचात्पक्तीरुत भूज्जाति धानाः । 

प्रति मनायोरुचथानि हर्यन्तस्मिन्दधद्वृषण शुष्ममिन्द्रः ॥७॥ 
आज मानिसहरू इन्द्रदेवका लागि सोम पेल्दै छन्, पुरोडाश पकाउँदै छन् र लावा भुट्दै छन्। स्तुति 
सुनेर इन्द्रदेव उनीहरूलाई अत्यधिक सामर्थ्य प्रदान गर्दछन् । 

यदा समर्य व्यचेद्घावा दीर्घ यदाजिमभ्यख्यदर्य । 

अचितक्रदद् वृषणं पल्यच्छा दुरोण आ निशितँ सोमसुद्धिः ॥८॥ 
शत्रु संहार गर्ने इन्द्रदेवले शत्रुलाई राम्ररी चिनेका छन् र ठूला युद्धमा विद्यमान रहन्छन्। सोम 
पेल्नेका पत्नीहरू प्रोत्साहित हुन्छन् र कामना पूरा गर्ने र वर्षा गराउने इन्द्रदेवको बयान गर्दछन् । 

भूयसा वस्नमचरत्कनीयोविक्रीतो अकानिष पुनर्यन्। 

स भूयसा कनीयो नारिरेचीद्दीना दक्षा वि दुहन्ति प्र वाणम् ॥९॥ 
कसैले मनग्गे ऐश्वर्य प्रदान गरेर अलिकति मात्रै वस्तु प्राप्त गरेको छ। त्यो वस्तु पनि नबिकेपछि 
फेरि गएर आफ्नो धन फिर्ता माग्न थाल्यो । धेरै धन फिर्ता गरेर त्यो थोरै लिन व्यापारीले मानेन । 
जानेका होर या नहोङ, किनबेच हुँदा जसले जे बोलेको छ, अब त्यही हुन्छ भन्ने कुरो उसले 
गत्यो। 

क इमं दशभिर्ममेन्द्रै क्रीणाति धेनुभिः । यदा वुत्राणि जंघनदथैनं मे पुनर्ददत्। 
दस वटा गाई दिएर हाम्रा इन्द्रदेवलाई कसले किन्न सक्छ ? उनले शत्रु संहार गरेपछि फेरि त्यो सबै 
फिर्ता गरौँ । 

नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्योर न पीप। . 

अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया.स्याम रथ्यः केन ३ ॥११॥  

जल प्रदान गरेभैँ स्तुतिले प्रशसित भएर हामीजस्ता याजकला अन्न प्रदान 
मन प००० इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामी अति नै नौलो स्तोत्र रचना गर्दछौँ। त्यसबाट हामी 
रथले युक्त भएर तिम्रा सेवक बनौँ।,     ७? 


३४९ 





सूक्त  २५ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
को अद्य नर्यो देवकाम उशन्रिन्द्रस्य सख्यं जुजोष । 
देवताक को वा महेञ्वसे पार्याय समिद्धे अग्रौ सुतसोम ईट्टे ॥१॥ 
ताको जस्ता रहरले आज कुन मानिसले इन्द्रदेवसित मित्रता गर्न चाहेको छ ? सोम पेलेर तयार 
गर्ने कुन याजक सङ्कटबाट पार पाउनका लागि र महान् सुरक्षाका लागि अग्नि प्रदीप्त भएपछि 
स्तुति गर्लान् ? 
को नानाम वचसा सोम्याय मनायुर्वा भवति वस्त उस्रा । 
क इन्द्रस्य युज्यं कः सखित्वं को भ्रात्रै वष्टि कवये क कती ॥२॥ 
कुन याजक आफ्ना बोलीले सोमपान गर्ने इन्द्रदेवको स्तुति गर्लान् ? उनले प्रदान गरेका गाई 
कसले पाल्लान् ? उनका सहायताको कसले कामना गर्लान् ? को उनका बन्धुत्वको कामना 
गलान् ? को दूरदर्शी इन्द्रदेवका संरक्षणको कामना गर्दछन् ? 
को देवानामवो अद्या वृणीते क आदित्याँ अदितिं ज्योतिरीट्टे। 
कस्याश्चिनाविन्द्रो अग्नि सुतस्याँशोः पिबन्ति मनसाविवेनम् ॥२॥ 
देवताको संरक्षण गर्न को चाहन्छ ? आदित्य, अदिति र प्रकाशरूपी उषाको प्रार्थना को गर्दछन् ? 
कुन याजकले पेलेर तयार पारेको सोमरस इन्द्रदेव, अग्निदेव र अश्चिनीकुमार प्रार्थनाले खुसी हुँदै 


मन अघाउने गरी पान गर्लान् ? 


तस्मा अग्निर्भारतः शर्म यंसज्ज्योक्पश्यात्सूर्यमुच्चरन्तम्। 

यइन्द्राय सुनवामेत्याह नरे नर्याय नृतमाय नृणाम् ॥४॥ 
मानिसका मित्र र नायकमा सर्वश्रेष्ठ नायक इन्द्रदेवका निम्ति सोमरस पेलेर तयार गर्ने याजकलाई 
॥ भरणपोषण गर्ने अग्निदेवले सुख प्रदान गरून् २ उदाउँदै गरेका सूर्यदेवलाई ती याजकले लामो 
 समयसम्म देखून्। 

न त॑ जिनन्ति बहवो न दभ्रा उर्वस्मा अदितिः शर्म यंसत्।. 

प्रियः सुकृख्रिय इन्द्रे मनायुः प्रियः सुप्रावीः प्रियो अस्य सोमी ॥५॥ 
इन्द्रदेवका लागि सोम पेल्ने याजकलाई शत्रुले कहिल्यै सताउँदैन । ती याजकलाई माता अदितिले 
अत्यधिक खुसी प्रदान गर्दछिन्। असल कर्म गर्ने, यज्ञ गर्ने, सन्मार्गमा चल्ने र इन्द्रदेवका लागि 
सोम यज्ञ गर्ने याजकका लागि उनीहरू स्नेही हुन्छन् । 

सुप्राव्यः प्राशुषाडेष वीर सुष्वेः पक्ति कुणुते केवलेन्द्रः । 

नासुष्वेरापिर्न सखा न जामिर्दुप्यराव्यो वहन्तेदवाचः ॥६॥ ॥ 
शत्रु संहार गर्ने, पराक्रमी इन्द्रदेव केवल सन्मार्गमा चल्ने र सोम यञ्च गर्ने याजकको मात्रै पुरोडाश 
ग्रहण गर्दछन् । उनी सोम यज्ञ नगर्ने याजकका मित्र वा बन्धु हुँदैनन् । खराब मार्गमा चल्ने र प्रार्थना 
नगर्नेहरूका लागि उनी संहारकर्ता नै हुन् । 

नरेवता पणिना सख्ममिन्द्रो,सुन्वता सुतपाः सं गृणीते । 

आस्य वेद खिदति हन्ति नग्न वि सुष्वये पक्तये केवलो भूत् ॥७॥ 
सोमपान गर्ने इन्द्रदेव सोम यज्ञ नगर्ने, ऐश्वर्य भईकन पनि लोभी व्यापारीसँग मित्रता स्थापित 
गर्दैनन्। तिनीहरूको अनावश्यक ऐश्वर्य नाश गरिदिन्छन् । सोमरस पेलेर तयार गर्ने र पुरोडाश 
पकाउने याजकका मात्रै उनी मित्र हुन्छन् । 

इन्द्र परेषवरे मध्यमास इन्द्र यान्तो वसितास इन्द्रम्। 
ज्ृष्ट ॥ क्षियन्त उत युध्यमाना इन्द्र नरो वाजयन्तो हवन्ते ॥८॥ 

निकृष्ट र मध्यम खालका मानिस इन्द्रदेवलाई बोलाउँछन् । हिँड्ने पनि 

उनलाई बोलाउँछन् । घरमा रहेका र युद्ध गर्न लागेका मानिस पनि उनलाई हकिकनुलेकि म 
त्यसका अतिरिक्त अन्नको कामना गर्ने मानिसले पनि उनलाई बोलाउँछन् । म 





३५०. 





 दर्द 





सूक्त  २६ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अह मनुरभवं सूर्यश्वाह कक्षीवाँ क्रषिरस्मि विप्र । 
अह कृत्समाुनेयं न्युज्जेहं कविरुशना पश्यता मा॥१॥ 
हे याजक हौ ! मनुको रूप मै हुँ, म आदित्य हुँ र म नै विवेकी कक्षीवान् क्रषि हुँ। म नै अर्जुनीको 
पुत्र कुत्सको रूप हुँ र म नै क्रान्तदर्शी उशना त्रषि हुँ। मलाई राम्ररी हेर। 
अहँ भूमिमददामार्यायाह वृष्टि दाशुषे मर्त्याय। 
अहमपो अनयं वावशाना मम देवासो अनु केतमायन् ॥२॥ 
मैले सत्युरुषका लागि भूमि दान गरेँ र दानी मानिसका लागि जल बर्साएँ। सुसाउँदै बग्ने जलका 
धारालाई गले नै बढाएको थिएँ । सबै देवताले मेरै सङ्कल्प पछ्याछन् । 
अह पुरो मन्दसानो व्यैर नव साक नवतीः शम्बरस्य । 
शततमं वेश्यं सर्वताता दिवोदासतिथिग्वं यदावम्॥३॥ 
सोमरस पान गरेर खुसी भएपछि मैले शम्बासुरका उनान्सय सहर एकै चोटि ध्वस्त गरेको थिएँ। 
यज्ञमा अतिथिलाई गाई प्रदान गर्ने राजर्षि दिवोदासलाई मैले नै रक्षा गरेँ। उनको निवास गर्नका 
लागि सयाँ योग्य सहर बनाएको थिएँ। 
प्रसुष विभ्यो मरुतो विरस्तु प्र श्येनः श्येनेभ्य आशुपत्वा। 
अचक्रया यत्स्वधया सुपर्णो हव्यं भरन्मनवे देवजुष्टम् ॥४॥ 
हे मरुत् हौ ! बाज पक्षीका तुलनामा सुन्दर पँखेय हुने पक्षी ज्यादा सुन्दर, शक्तिशाली र तीव्र 
गतिमा उड्ने छ। देवताले ग्रहण गर्ने सोमरसरूपी हव्य राम्रो पँखेख भएका उसै चराले 
पाङ्ग्राविनाका रथमा स्वर्गलोकबाट ल्याएर मानिसलाई दिएको थियो  
भरद्यदि विरतो वेविजानः पथोरुणा मनोजवा असर्जि । 
तूयं ययौ मधुना सोम्येनोत श्रवो विविदे श्येनो अत्र ॥१॥ 
सारा संसार थर्काउँदै द्युलोकबाट सोमरस लिएर उडेपछि विस्तृत आकाशमार्गमा त्यस चराले 
मनजत्तिकै वेगमा उडानको गति लियो । शान्ति प्रदान गर्ने र मिठो रस चाँडै ल्याएर त्यस बाज 
पक्षीले संसारमा मनग्गे ख्याति कमायो । 
क्रजीपी श्येनो ददमानो अंशु परावतः शकुनो मन्द्रै मदम्। 
सोम भरद्वदृहाणो देवावान्दिवो अमुष्मादुत्तरादादाय ॥६॥ 
निके टाढाको देशबाट सोमरस लिएर छोटो बाये उड्दै देवतासँगै निवास गर्ने त्यस बाजले मिठो र 
आनन्द प्रदान गर्ने सोमरस द्युलोकको उचाइबाट टिपेर कुशलताका साथ पृथ्वीमा पुस्यायो । 
आदाय श्येनो अभरत्सोमं सहस्र सवाँ अयुतं च साकम्। 
अत्रा पुरन्धिरजहादरातीर्मदे सोमस्य मूरा अमूरः ॥७॥ 
बाजले हजारौँको सङ्ख्यक यञ्चबाट सोमरस प्राप्त गरेर उडेको थियो। अनेकौँ असल कर्म गर्ने र 
ज्ञानसम्पन्न इन्द्रदेवले सोमरस पान गरेर हर्षित हुँदै मूर्ख शत्रु संहार गरे । 
सूक्त  २७ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् शक्वरी । 
गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहँ देवानां जनिमानि विश्वा। 
शत मा पुर आयसीररक्षत्रध श्येनो जवसा निरदीयम् ॥१॥  मिति 
गर्भमा छँदै मैले इन्द्र आदि देवताका जन्मका विषयमा राम्ररी जानेको थिएँ। गर्भमा छँदै सयौँ 
फलामे सहरले मेरो सुरक्षा गरेका थिए । त्यसपछि म श्येन पक्षीको जस्तै वेगले बाहिर निस्केर 
आएको थिएँ  
न भा स मामप जोष ५७० त्वक्षसा ॥०० 
पुरन्धिरजहादरातीरुत वातौं अतरच्छुशुवानः ढाकेँ । सबैलाई 
मलाई . ७५. गर्न सकेन । मैले आफ्ना तिखा बलले ती दुःख ढाकेँ । सबैलाई प्रेरणा 
परमात्माले गर्भमा रहेका शत्रु संहार गरेका थिए र त्यसपछि पनि गर्भमा रहेका वायुको जस्तो 
वेग भएका शत्रु विनाश गरेका थिएँ । 


 ३५१ 


। 


अव यच्छ्येनो अस्वनीदध द्योर्वि यद्यदि वात ञहुः पुरन्धिम् । 
हि सूजद्यदस्मा अव ह क्षिप्ज्न्याँ कृशाबुरस्ता मनसा भुरण्यन् ॥२॥ 

साम हरण गर्ने बेलामा श्येन पक्षीले द्युलोकमा गर्जना गर्दा सोमका रक्षकले बुद्धि बढाउने सोमरस 
खास्ने प्रयास गरे । त्यसपछि मनजस्तै वेगले हिँड्ने सोमको रक्षा गर्ने कृशानुले धनुषमा ताँदो चढाए 
र श्येन पक्षीलाई बाणले हाने । 

क्रजिप्य ईमिन्द्रावतो न भुज्युं श्येनो जभार बृहतो अधि ष्णोः । 

अन्तः पतत्पतत्र्यस्य पर्णमध यामनि प्रसितस्य तद्देः ॥४॥ 
अश्चिनीकुमारले बलवान् इन्द्रदेवका संरक्षित ठाउँबाट भुज्युलाई अपहरण गरेभझैँ इन्द्रदेवले रक्षा 
गरेको सोम सोझो मार्गबाट यात्रा गर्ने श्यने पक्षीले द्युलोकबाट अपहरण गरेका थियो । त्यस 
बेलाको सङ्ग्राममा कृशानुका हतियारले घाइते भएर त्यस पक्षीको एकातिरको पुरानो प्वाँख 
खसेको थियो । 

अध श्ेत कलशं गोभिरक्तमापिप्यानं मघवा शुक्रमन्धः । अध्वर्युभिः प्रयत 

मध्वो अग्रमिन्द्रो मदाय प्रति धत्पिबध्यै शूरो मदाय प्रति धत्पिबध्यै ॥५१॥ 
गाईको दुध मिसाएर पवित्र कलशमा राखिएको, सन्तुष्ट गराउने, स्वादिला रसमध्येको सबैभन्दा 
उत्तम, अन्नरूपी सोमरस अध्वर्युहरूले प्रदान गर्दा धनवान् इन्द्रदेवले आनन्द प्राप्त गर्नका लागि 

। पान गरून् र त्यसको सुरक्षा गरून् । 
सूक्त  २० 

क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

त्वा युजा तव तत्सोम सख्य इन्द्रो अपो मनवे सम्ुतस्कः । 

अहन्नहिमरिणात्सप्त सिन्धूनपावृणोदपिहितेव खानि ॥१॥ 
हे सोम ! तिमीसित मित्रता गरेर तिम्रो सहयोग पाएपछि इन्द्रदेवले मनुका लागि जल उतन्न गरेर 
बगाए। उनले अहिलाई संहार गरेर सात नदी प्रवाहित गरेका थिए र वुत्रले थुनेको जलको मुहान 
खोले । 

त्वा युजा नि खिदत्पूर्यस्येन्द्रश्वक्रे सहसा सच्च इन्दो। 

अधि ष्णुना बृहता वर्तमान महो द्वुहो अप विश्वायु धायि॥२॥ 
हे सोम । तिम्रो सहयोगले विस्तृत द्युलोकमा यात्रा गर्ने सूर्यचक्रलाई इन्द्रदेवले आफ्ना सामर्थ्यले 
नियन्त्रणमा राखे । सर्वत्र यात्रा गर्ने महान् द्रोहशक्तिले सम्पन्न भएर उनले सूर्यचक्रमाथि अधिकार 
गरेका थिए । 

अहन्रिन्द्रो अदहदग्निरिन्दो पुरा दस्यून्मध्यन्दिनादभीके । 

दुर्गे दुरोणे क्रत्वा न यातां पुरू सहस्रा शर्वा नि बहीत्॥२॥ 
हे सोम । तिम्रो सहायताले इन्द्रदेवले मध्याह्ृभन्दा पहिले नै शत्रु विनाश गरिसकेका थिए र 
अग्निदेवले तिनलाई १. पारे  रक्षाविनाका दुर्गमा प्रदेशमा यात्रा गर्नेलाई चोरले मारेभेँ 
इन्द्रदेवले आफ्ना बलले अनेकौँ सहस्र शत्रुसेनालाई विनाश गरे । 

विश्वस्मात्सीमधमाँ इन्द्र दस्यून्विशो दासीरकृणोरप्रशस्ताः । 

अबाधेथाममृणतँ नि शत्रुनविन्देथामपचितिं वधत्रै ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले दस्युलाई पछास्यौ र हीन भावना भएकाहरूलाई निन्दित गरायौ । हे इन्द्रदेव र 
सोमदेव ! तिमीहरू दुवै शत्रुलाई रोक्दछौ र हतियारले विनाश गर्दछौँ अनि त्यसैबाट सम्मान प्राप्त 
गर्दछौ । 





एवा सत्य मघवाना युव तदिन्द्रश्च सोमोर्वमश्व्यं गोः । 

आदर्दुतमपिहितान्यश्ना रिरिचधुः क्षाश्चित्ततृदाना ॥५॥ हु 
हे सोमदेव ! तिमी र इन्द्रदेवले महान् अश्व र गाईको बथान दान दिएका थियौ भन्ने कुरो साँचो हौ । 
हे धनवान् सोम र् इन्द्रदेव ! दिमीहरू दुवै ढुङ्घाले छेकिएका गाईको बथान र धर्तीलाई आआफ्ना 
बलले मुक्त गराएका थियौ अनि शत्रु मासेका थियौँ । 


३५२ 





सूक्त  २९ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
आन स्तुत उप वाजेभिरूती इन्द्र याहि हरिभिर्मन्दसान । 
तिरश्चिदर्यः सवना पुरूण्याङ्गृषेभिर्गणानः सत्यराध ॥१॥ हु 
हे इन्द्रदेव । याजकलाई संरक्षण प्रदान गर्नेका लागि अन्नले सम्पन्न हाम्रा अनेकौँ यज्ञमा प्रशंसित हुँदै 
घोडामा आङ । तिमी आनन्दमय, स्वामी, स्तोत्रले प्रशसित र अविनाशी धनले सम्पन्न छौ । 


सं ह वौरैः ॥२॥ 

मानिसका लागि हितकारी र सर्वज्चाता हे इन्द्रदेव । सोम यज्ञ गर्नेले बोलाएपछि हाम्रा यज्ञका 
नजिकै आउ । असल अश्चले सम्पन्न, निर्भय र सोमयञ्ञ गर्नेबाट प्रशंसित इन्द्रदेव मरुत्हरूसँगै 
रमाउँछन् । । 

श्रावयेदस्य कर्णा वाजयध्यै जुष्यमनु प्र दिशं मन्दयध्यै । 
 उद्दावृषाणो राधसे तुविष्मान्करन् इन्द्र सुतीर्थाभयं च ॥३॥ 
हे मानिस हो ! इन्द्रदेवलाई बलियो वनाउनका लागि र समस्त दिशा खुसी गर्नका लागि उनका 
कानमा राम्रो मन्त्र सुनाञ । सोमरसले सम्पन्न, शक्तिशाली इन्द्रदेवले हामी मानिसलाई ऐश्वर्य प्रदान 
गर्नका लागि ठूला तीर्थलाई डरबाट मुक्त गराखन् । 
अच्छा यो गन्ता नाधमानमूती इत्था विप्रे हवमान गृणन्तम् । 

उप स्मनि दघधानो धुर्याउ शुन्त्सहस्राणि शतानि वज्रबाहु ॥४॥ । 
हातमा वज्ज लिएका, सयौँ वा हजारौं राम्रो कुदने अश्चलाई तान्नका लागि रथमा बाँधेर, सुरक्षाका 
लागि याचना गर्दै सबैले बोलाउने, सबैले प्रार्थना गर्ने र मेधावी इन्द्रदेव याजकका नजिकै जान्छन् । 

त्वोतासो मघवन्रिन्द्र विप्रा वय ते स्याम सूरयो गणन्तः । 

भेजानासो बृहद्दिवस्य राय आकाय्यस्य दावने पुरुक्षो ॥५॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । हामी मानिस तिम्रो स्तुति गर्दछौँ हामी ज्ञानी र स्तुति गर्नेहरू तिमीबाट 
संरक्षित छौँ। तिमी अत्यन्त तेजसम्पन्न, प्रार्थना गर्न योग्य र अत्रसम्पन्न छौँ । ऐश्वर्य प्रदान गर्ने 
बेलामा हामी मानिसहरू तिमीलाई प्रार्थना गर्दछौँ । 


सूक्त  ३०  
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र उषा । छन्द  गायत्री 


अनुप्टप्। 
नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायाँ अस्ति वृत्रहन्। नकिरेवा यथा त्वम्॥१॥ 
दै रातुसं हार इन्द्रदेव ! तिमीभन्दा महान् अर्को कोही पनि छैन । तिमीजत्तिको अर्को कुनै देवता 
पनि छैन ।   


सत्रा ते अनु कृष्ट्यो विश्वा चक्रेव वावृतु । सत्रा महाँ असि श्रुत ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! सबैतिर व्याप्त चक्रले गाडीको अनुसरण गरेझैँ समस्त प्रजाले तिम्रो अनुसरण 
गर्दछन् । तिमी साँच्चै नै महान् गुणले विख्यात छौ । 


 विश्वे चनेदना त्वा देवास इन्द्र युयुधुः । यदहा नक्तमातिरः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । विजयको अभिलाषा गर्ने समस्त देवताले शक्तिका रूपमा तिम्रो सहयोग प्राप्त गरेर 
असुरसित युद्ध गरेका थिए । तिमीले शत्रुका सबै कुरा विनाश गरेका थियौ। म 

यत्रोत बाधितेभ्यश्क्रकुत्साय युध्यते। सुवायङ्छ सुसप इन्द्र सूर्यम् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । त्यस युद्धमा लडेका कृत्स र उनका विनाश गर्न 
पाङ्ग्रो तिमीले उचालेका थियौ र आफ्ना भक्तलाई जोगाएका थियौ।  

यत्र देवाँ त्रघायतो विश्वाँ अयुध्य एक इत्। त्वमिन्द्र वनूरहन्॥५॥ 
है इन्द्रदेव  त्यस युद्धमा देवताका अवरोधक सबै असुरसित तिमीले एक्लै लडाइँ गरेका थियौ र 
हिम्रकहरूको संहार गरेका थियौ  

यत्रोत मर्त्याय कमरिणा इन्द्र सूर्यम् । प्रावः शचीभिरेतशम् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव  सङ्ग्राममा तिमीले एतश त्राषिका लागि सूर्यमाथि आक्रमण गरेका थियौ । त्यस 
सङ्ग्राममा लडाइँ गरेर तिमीले एतशको सुरक्षा गरेका थियौं । 


३९२ 


खोज्ने सूर्यका रथको 








किमादुतासि वृत्रहन्मघवन्मन्युमत्तमः । अत्राह दानुमातिरः  
वृत्र संहार गर्ने ऐश्वर्यशाली हे इन्द्रदेव ! तिमी अत्याधिक क्रोधित भएका थियो ? यस आकाशमा 
तिमीले दानुका पुत्र वृत्रलाई संहार गरेका थियौ । 
एतदघेदुत वीर्यपमिन्द्र चकर्थ पौँस्यम्। 
 स्स्रियं यहुर्हणायुवं वधीर्दुहितर दिवः ॥०॥ सुदेवले 
हे इन्द्रदेव । तिमीले बलले सम्पन्न भएर पुरुषार्थ गरेका थियौ । सूर्यदेवले द्युलोकको पुत्री उषाको 
नाश गरेझैँ तिमी विशाल शत्रुसेनाको संहार गर्दछौ । 
दिवख्रिदघा दुहितरं महान्महीयमानाम् । उषासमिन्द्र सं पिणक् ॥९॥ 
हे महान् इन्द्रदेव ! सूर्यदेवले उषालाई छिन्नभिन्न गराएझैँ तिमीले विशाल शत्रुसेना छरपस्ट गरायौ। 
अपोषा अनसः सरत्संपिष्यदह बिभ्युषी । नि यत्सी शिश्नथद्वृषा १  
बलशाली इन्द्रदेवले उषादेवीको रथ भत्काएपछि डरले थर्कमान भएकी उषादेवी भत्किएका 
रथबाट पर पुगेपछि मात्रै देखा परेको थिइन् । 
एतदस्या अनः शये सुसम्पिष्ट विपाश्या। ससार सी परावतः ॥११॥ 
इन्द्रदेवले भत्काइदिएको उषादेवीको रथ विपाशा नदीका किनारमा पछारियो र त्यस ठाउँबाट 
उषादेवी पर भागेको थिइन् । 
उत सिन्धु विबाल्यं वितस्थानामधि क्षमि। परि ष्ठा इन्द्र मायया॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! सबै जल र परिपूर्ण भरिएर वेगसित वग्ने सिन्धु नदीलाई तिमीले आफ्ना बुद्धिले 
धर्तीका सबै ठाउँमा स्थापित गरायौँ । 
उत शुष्णस्य धृष्णुया प्र मृक्षो अभि वेदनम् । पुरो यदस्य संपिणक्॥१२॥ 
हे बर्सने इन्द्रदेव ! शुष्ण नामका असुरको नगर विदीर्ण गराएपछि तिमीले उसको पनि 
अपहरण गरेका थिया । 
उत दासं कौलितर॑ बृहतः पर्वतादधि । अवाहन्निन्द्र शम्बरम् ॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव ! कुलितरका पुत्रलाई विनाश गर्ने शम्बरलाई तिमीले विशाल पर्वतका टुप्पाबाट तल 
मुन्ट्याएर मारेका थियौ ! 
उत दासस्य वर्चिनः सहस्राणि शतावधीः अघि पञ्च प्रधीरिव ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव । चक्रको अरजस्तै किसिमले सङ्गठित भएर रहने वर्चस्वी दासका शत्रुका पाँच लाख 
सैनिकलाई तिमीले विनाश गरिदियौ । 
उत त्यं पुत्रमग्नुवः परावृक्त शतक्रतुः । उक्थेष्विन्द्र आभजत् ॥१६॥ 
सयौँ यज्ञ सम्पन्न गरेका इन्द्रदेवले अग्नुका पुत्र परावृक्तलाई स्तोत्र पाठ गर्न सहभागी हुन सक्ने 
वनाए। 
उत त्या तुर्वशायदू अस्नातारा शचीपतिः । इन्द्र विद्वौ अपारयत् ॥१७॥ 
ययातिका शापले पतित, विख्यात शासक यदुर तुर्वशलाई जानी शचीपति इन्द्रदेवले अभिषेकका 
लागि योग्य बनाए । 
उत त्या सद्य आर्या सरयोरिन्द्र पारतः । अर्णाचित्ररथावधीः ॥१८॥ 
हे इन्द्रदेव । सरयु नदीका किनारमा बस्ने अर्ण र चित्ररथ नामका आर्य शासकलाई तिमीले तत्काल 
मारिदिएका थियौँ । 
अनु द्वा जहिता नयोउ्न्ध श्रोण च वृत्रहन्। न तत्ते सुम्नमष्टे ॥१९॥ 
हे वृत्र विनाश गर्ने इन्द्रदेव ! समाजले परित्याग गरेका अन्धा र पड्गुलाई तिमीले अनुकूल मार्गमा 
ल्याएका थियौ । तिमीले प्रदान गरेको सुख हटाउन कसैले सक्दैन । 
शतमश्यमन्मयीनां पुरामिन्द्रो व्यास्यत्। दिवोदासाय दाशुषे ॥२०॥ 
ढुङ्घाले बनाएका शत्रुका सयौँ सहर इन्द्रदेवले हवि प्रदान गर्ने दिवोदासलाई दिए । 
अस्वापयद्भीतये सहस्रा त्रिंशत हथैः । दासानामिन्द्रो मायया ॥२१॥ 
इुन्द्रदेवले नै दभीतिको हितका लागि आफ्ना सामर्थ्यले असुरका तीस हजार वीरलाई हतियारले 
मारेर पसारेका थिए । 


३५४ 





स घेदुतासि सबैर क स्समान इन्द्र गोपतिः । यस्ता विश्वानि चिच्युषे ॥२२।॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी सबै शत्रु थर्कमान गराउँछौ । हे वृत्र संहार गर्ने इन्द्रदेव । तिमी गाईको रक्षा 
गर्दछौ । तिमो समस्त याजकहरूसित समान व्यवहार गर्दछौ। 
 उत नून यदिन्द्रियं करिष्या इन्द्र पौँस्यम् । अद्या नकिष्टदा मिनत् ॥२३॥ 
हे ५५११ । तिमीले आफ्ना इन्द्रियको बल र पराक्रम देखायौ । त्यो बल कसैले पनि विनाशा गर्न 
सक्दैन । 


वार्मवाम त आदुरे देवो ददात्वर्यमा । 
वार्म पूषा वाम भगो वाम देवः करूडती ॥२४॥ 


शत्रु संहार गर्न हे इन्द्रदेव । अर्यमा देवताले तिमीलाई अति सुन्दर ऐश्वर्य प्रदान गरून् । दाँतविनाका 
पूषा र भग देवताले तिमीलाई त्यो सुन्दर ऐश्वर्य प्रदान गरून्। 


म ३१ 


। 


 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
कया नश्चित्र आ ४ १०७०, सखा। कया शचिष्ठया वृता ॥१॥ 
निरन्तर गतिशील हे इन्द्रदेव । तिमी कुनकुन तृप्तिकारक 


बक कारक पदार्थ अर्पण गर्दा र कस्ता पूजाविधिले 
प्रसन्न हुन्छौ ? तिमी कुन दिव्य शक्तिका सहायताले हाम्रो सहयोग गछौं  


कस्त्वा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः । दृढहा चिदारुजे वसु ॥२॥ 
सत्यनिष्ठलाई आनन्द प्रदान गर्नेहरूमा 


१ मा सोम सर्वोपरि छ, किनकि हे इन्द्रदेव ! तिमी डराउँदा 
शत्रुको ऐश्वर्य नाश गर्न यसले प्रेरणा दिन्छ! 


स्ुतिले अभौ पु णः सखीनामविता ॥०० ५० णाम्। शतं भवास्यूतिभि ॥३॥ 
स्तुतिले प्रसन्न गर्ने आफ्ना मित्रका रक्षक 


रि इन्द्रदेव ! हरेक किसिमले हाम्रो रक्षा गर्नका लागि 
तिमी उच्च कोटिको तयारीका साथ प्रस्तुत होङ । 


अभी न आ ववृत्स्व चक्र न वृत्तमर्वतः । नियुद्धिशर्षणीनाम् ॥४॥ 


हे इन्द्रदेव । हामी याजक तिम्रो अनुसरण गर्दछौँ। हामी याजकका प्रार्थनाले तिमी हर्षित भएर 
हामीकहाँ गोलो पाङ्ग्रोफैँ आङ । 


प्रवता हि क्रतूनामा हा पदेव गच्छसि। अभक्षि सूर्ये सचा ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी यज्ञमण्डपमा आफ्नो स्थान पत्ता लगाएर त्यहाँ बस्दछै । हामी सूर्यदेवसँगै तिम्रो 
पनि उपासना गर्दछौँ । 

सं यत्त इन्द्र मन्यवः सं चक्राणि दधन्विरे । अध त्वे अध सूर्ये ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीले गरेको प्रार्थना चक्रजस्तो भएर तिमीतिर गति गर्दछ। त्यो प्रार्थना सबैभन्दा 
पहिले तिम्रा नजिकमा पुग्दछ र त्यसपछि मात्रै सूर्यदेवतिर जान्छ । 

उत स्मा हि त्वामाहुरिन्मघवान शचीपते । दातारमविदीधयुम् ॥७॥ 
शक्तिका स्वामी हे इन्द्रदेव ! स्तोताहरू तिमीलाई ऐश्वर्यवान्, धनप्रदायक र तेजस्वी भन्दछन् । 

उत स्मा सच्च इत्परि शशमानाय   । सर चिन्मंहसे वसु॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! स्तुति गर्ने र सोम पेल्नेलाई तिमी चाँडै नै मनग्गे ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौँ । 

नहि ष्मा ते शत चन राधो वरन्त आमुरः । न च्यौलानि करिष्यतः ७०५ म 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो सयकडाँ खालको ऐश्वर्य हिंसा गर्ने शत्रुले प्राप्त गर्न सक्दैनन् र शत्रु विनाश गर्ने 
शितल न गत शातमस्मान्त्सहस्रमूतयः । अस्मान्विश्वा अभिष्टय ॥१०॥ 

मस्मान्त्सहस्रमूतय  

हे इन्द्रदेव  देन खालका रक्षण साधन र प्रेरणाले हाम्रो सुरक्षा गर । 

अस्माँ इहा वृणीष्व सख्याय स्वस्तये । महो राये दिवित्मते ॥११॥  
हे इन्द्रदेव । हामीलाई आफ्ना मित्रताको छत्रछायामा राखेर हित गर र याजकलाई तेजस्वी वैभव 
प्रदान गर ! 

ौं विश्वहेन्द्र राया परीणसा । अस्मान्विश्वाभिरूतिभिः ॥१२॥ 

हे इन्द्रदेव ॥॥०१०१५ ७०० धन र सम्पूर्ण रक्षण साधनले प्रत्येक दिन हाम्रो सुरक्षा गर । 


३५५ 

















 अस्मभ्यं ताँ अपा वृषि व्रजाँ अस्तेव गोमतः । नवाभिरिन्द्रोतिभिः ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । वीर मानिसले घरको ढोका उघारेझैँ हाम्रा लागि गाईको गोठ खुला गर । 
अस्माक धृष्णुया रथो द्युमाँ इन्द्रानपच्युतः । गव्युरश्वयुरीयते ॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा शत्रु परास्त गराउने, अत्यधिक तेजस्वी, विनाश नहुने र गाईले युक्त छौ। 
अश्चयुक्त रथमा सर्वत्र गमन गर्दछौ । त्यसै रथले याजकलाई सुरक्षा गर । 
साङचला अस्माकमुत्तमं कृधि श्रवो देवेषु सूर्य । वर्षिष्ठ द्यामिवोपरि ॥१५॥ 
बैलाई प्रेरणा प्रदान गर्ने हे सूर्यदेव । अत्यन्त तेजस्वी द्युलोकलाई माथि स्थापना गरेझैँ 
देवताहरूका बीचमा हाम्रा यज्ञलाई तिमी महानता प्रदान गर । 
 सूक्त  ३२ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्र इन्द्राश्व । छन्द  गायत्री । 
आ तू न इन्द्र वृत्रहन्रस्माकमर्धमा गहि। महान्महीभिरूतिभिः ॥१॥ 
हे वृत्र हनन गर्ने इन्द्रदेव ! महान् संरक्षणका साधनसँगै तिमी हामीकहाँ आउ । 
भूमिश्चिद्घासि तृतुजिरा चित्र चित्रिणीष्वा । चित्र कृणोष्यूतये ॥२॥ निती 
हे इन्द्रदेव ! हामी पुरुषार्थ गर्नेलाई तिमी समृद्ध गराउँछौ । हे अद्भुत शक्तिशाली इन्द्रदेव ! अद्भुत 
कर्म गर्न मानिसलाई सुरक्षा गर्न विलक्षण बल प्रदान गर्दछौ । 
दभ्रेभिश्चिच्छशीयांसं हंसि व्राधन्तमोजसा । सखिभिर्ये त्वे सचा॥२३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीसित रहने याजक मित्रका सहयोगले उच्छुङ्खल व्यवहार देखाउने ठूला शत्रुलाई 
पनि तिमी विनाश गर्दछौँ । 
 वयमिन्द्र त्वे सचा वयं त्वाभि नोनुमः । अस्माँ अस्मा इदुदव ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी तिमीसँगै रहन र तिम्रो प्रार्थना गर्न चाहन्छौँ । हामीलाई विशेष रूपले संरक्षण 
प्रदान गर  
 स नश्चित्राभिरद्रिवोञनवद्याभिरूतिभिः । अनाधृष्यभिरा गहि॥५॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! अनेकाँ किसिमका प्रार्थनीय र शत्रुबाट परास्त गर्न नसकिने खालका रक्षण 
साधनले सम्पन्न भएर हामीकहाँ आङ  
 भूयांमो घु त्वावतः सखाय इन्द्र गोमतः । युजो वाजाय घृष्वये ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी पनि तिमीजस्तै गाईका धनी व्यक्तिका मित्र बनौँ । मनग्गे अन्नरूपी धनका निम्ति 
तिमीसँग हामी भेटघाट गर्दछौँ । 
 त्वं ह्येक ईशिष इन्द्र वाजस्य गोमतः । स नो यन्धि महीमिषत्॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! गाईबाट उत्पन्न भएका अन्नमाथि तिमी एक्लै शासन गर्दछौ । हामीलाई मनग्गे अत्र 
प्रदान गर । 
 न त्वा वरन्ते अन्यथा यद्दित्ससि स्तुतो मघम्। स्तोतृभ्य इन्द्र गिर्वणः ॥८॥ म 
दी प्रार्थना गर्न योग्य इन्द्रदेव ! तिमी प्रशंसित हुँदा प्रशंसा गर्नेहरूलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने विचार 
गर्दछौ । त्यस बेला कसैले केही गरी पनि तिमीलाई रोक्न सक्दैन । 
 अभि त्वा गोतमा गिरानूषत प्र दावने । इन्द्र वाजाय घृष्वये ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! गौतम क्रषि आफ्ना प्रार्थयाले तिमीलाई समृद्ध गराउँछन् र असल अन्न दान गर्नका 
लागि प्रार्थना गर्दछन् । 
 प्रतेवोचाम वीर्या या मन्दसान आरुजः । पुरो दासीरभीत्य॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! न नसस पान ॥ ११७ खुसी भएर तिमीले दासका सहरमाथि आक्रमण गरेर लथालिङ्ग 
गरायौँ । त्यसले हामी तिम्रो त्यस शौर्यको वर्णन गर्दछौँ । 
 ताते गुणन्ति वेधसो यानि चकर्थ पौंस्या । सुतेष्विन्द्र गिर्वणः ॥११॥ 
हे प्रशंसनीय इन्द्रदेव  सोमरस तयार गर्ने ज्ञानीहरू तिम्रा शौर्यको प्रशंसा गर्दछन् । 
अवीवृधन्त गोतमा इन्द्र त्वे स्तोमवाहसः । ऐषु धा वीरवद्यशः ॥१२॥ 


हे इन्द्रदेव ! प्रशंसा गर्ने गौतम ग्रषिले तिम्रो कीर्ति बलियो पार्दछन् । तिनलाई सन्तानले छ गरेर 
अन्न प्रदान गर  


२५६ 











पन्त रमसतमचिध्कमरमजाएरडा दन  पनन 
७१३  ॥ 


००, पक ७ ०० 
० हे कह गाजहल्भिक ० श् ७ 





यच्चिद्धि शश्चतामसीन्द्र साधारणस्त्वम् । त॑ त्वा वयं हवामहे॥१३॥ 
हे इन्द्रदेव ! यद्यपि सव याजकका लागि तिमी सहजै उपलब्ध हुन्छौ, तापनि हामी स्तुति गर्नेहरू 
तिमीलाई विशेष रूपले बोलाउँछौँ । 


 रकम वसो भवास्मे सु मत्स्वान्धसः । सोमानामिन्द्र सोमपा ॥१४॥ 
लाइ वासका व्यवस्था गरर सामपान गर्ने हे इन्द्रदेव । हामी याजकका साम तिमी आउ र 
सोमरस पान गरेर खुसी होङ । हु 


अस्माक त्वा मतीनामा स्तोम इन्द्र यच्छतु । अर्वागा वर्तया हरी ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव । हामी तिम्रो स्तुति 


१७ गर्दछौँ । हाम्रा स्तुतिले तिमीलाई यहाँ ल्याउन् । तिमी आफ्नो अश्व 
हामीतिर प्रेरित गर । 


 पुरोडाशं च नो घसो जोषयासे गिर न  वधूयुरिव योषणाम् ॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव  हाम्रो पुरोडाशरूपी अन्न खारु। स्त्रीको रहर भएका पुरुषले आइमाईका कुरा राम्ररी 
सुनेझ तिमी पनि हाम्रो प्रार्थना सुन । 


सहस्र व्यतीना युक्तानामिन्द्रमीमहे। शत सोमस्य खार्य ॥१७॥ 
हामी स्तुति गर्ने मानिसहरू द्रुतगामी, कुशल प्रशिक्षित र शत्रु परास्त गर्ने हजारौँ अश्च इन्द्रदेवसित 
. माग्दछौं । त्यसबाहेक सयौँ सङ्ख्यामा खारी नामका भाँडा माग्दछौँ । 
सहस्रा ते शता वयं गवामा च्यावयामसि । अस्मत्रा राध एतु ते॥१८॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा हजारौँ गाई हामी पाउँछौ । तिम्रो धन हाम्रा नजिकै होस् । 
दश ते कलशानां हिरण्यानामधीमहि। भूरिदा असि वृत्रहन् ॥१९॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी सुनले भरिएका दस वटा कलश प्राप्त गर्दछौँ । हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव । तिमी मनग्गे 
मात्रामा दान गर्दछौँ । 
भूरिदा भूरि देहि नो मा द्र भुर्या भर । भूरि घेदिन्द्र दित्ससि ॥२०॥ 
हे प्रचुर दान गर्ने इन्द्रदेव ! हामीलाई मनग्गे ऐश्वर्य दान गर । हामीलाई थोरै होइन, धेरै मात्रामा धन 
प्रदान गर् । किनभने तिमी प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर्ने रहर गर्दछौ । 
भूरिदा ह्यसि श्रुतः पुरुत्रा शूर वुत्रहन्। आ नो भजस्व राधसि ॥२१॥ 
हे वृत्रहन्ता शूरवीर इन्द्रदेव !। तिमी अत्यधिक ऐश्वर्य प्रदान गर्ने रूपमा प्रसिद्ध छै । तिमी आफ्नो 
ऐश्वर्यमा हामीलाई पनि सहभागी बनाउ । 
, प्रतेबभ्रूविचक्षण शंसामि गोषणो नपात्। माभ्याँ गा अनु शिश्रथः ॥२२॥ 
मेधावी, शत्रुनाशक र गाईका पालक हे इन्द्रदेव ! तिम्रा खरा रङ्गका अश्वको हामी प्रशंसा गर्दछौँ । 
यी अश्वले तिमी हाम्रा गाई विनाश नगर । 
कनीनकेव विद्रधे नवे द्रुपदे अर्भके । बच्नू यामेषु शोभेते ॥२२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा खैरा रङ्गका अश्व बलियो काठका पुलीजस्तै यज्ञमा शोभायमान छन् । 
अरं म उस्रयाम्णेरमनुस्याम्णे । ब्रभू यामेष्वस्रिधा ॥२४॥ नी 
हे इन्द्रदेव । हामी गोरु नारिएका रथमा यात्रा गरौँ वा पेदल ने, त्यस बेला तिम्रा खैरा रङ्गका 


हिंसाविनाका अश्च हाम्रा लागि हितकारी हौजन् । 
चिक  २२ ७ 
व्रषि  वामदेव गौतम । देवता  क्रभुगण  छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्र क्रभुभ्यो दूतमिव वाचमिष्य उपस्तिरे थैतरा धेनुमीडे। 
ये वातजूतास्तरणिभिरेवैः परि द्ां सद्यो अपसो बभूवुः ॥१॥ कमान 
वायुजस्तो वेग भएका र उपकारी काम गर्ने क्राभुहरू आफ्ना चतुर अ हान द्युलोकमा व्याप्त 
हुन्छन्  क्रभुका लागि हामी यजमान सन्देशवाहकजस्तो प्रार्थना प्रेरित गर्दछौँ । सोमरस उत्कृष्ट  
बनाउनका लागि हामी उनीहरूसित दुधालु गाई माग्दछौं। 
यदारमक्रनृभवः पितृभ्यां परिविष्टी वेषणा क ९०५७००००० । 
. आदिद्देवानामुप सख्यमायन्धीरासः पुष्टिमहवहन्मनायै ॥२॥ हा 
क्रभुहरूले आफ्ना मातापिताको सेवासुसार गरेर महानताको परिचय दिएपछि असल कर्मले 


३५७ 


स्वयंलाई बलशाली पनि बनाए । उनीहरूले इन्द्र आदि देवतासितको बन्धुता प्राप्त गरे । त्यसपछि 
मेधावी क्रभुहरूले आफ्नो मन बलियो बनाए । 


पुनर्ये चक्रुः पितरा युवाना सना युपेव जरणा शयाना । 

ते वाजो विभ्वाँ क्रभुरिन्द्रवन्तो मधुप्सरसो नोवन्तु यञ्चम् ॥२। 
मकाएको मौलोजस्तै जीर्ण भएर ढलेका मातापितालाई क्रभुहरूले सधैँका लागि तन्नेरी बनाए। 
इन्द्रदेवका कृपाले कृतार्थ भएपछि मधुर सोमरस पान गरेर वाज, विभु र क्रभुले हाम्रा यज्ञको 
सुरक्षा गरून् । 

यत्संवत्समृभवो गामरक्षन्यत्संवत्समृभवो मा अपिंशन् । 

यत्संवत्समभरन्भासो अस्यास्ताभिः शमीभिरमृतत्वमाशु ॥४॥ 
क्रभुहरूले एक वर्ष मरन्च्याँसे गाईको सेवा गरे, एक वर्ष हरेक अङ्गको सह्भार गरेर सुन्दर वनाएर 
एक वर्ष तेज स्थापित गराए । यिनै काम गरेर अमरता प्राप्त गरे । 

ज्येष्ठ आह चमास द्वा करेति कनीयान्त्रीन्कृणवामेत्याह । 

कनिष्ठ आह चतुरस्करेति त्वष्ट ग्रभवस्तत्पनयद्वचो वः ॥५॥ 
जेठा क्रभुले हामी एउटा चमस दुई भाग लगाउँछाँ भने, त्यसपछिका क्रभुले चार भाग लगाउँछौँ 
भने । हे क्रभुहरू हो ! त्वष्टा देवताले तिम्रा यी वचनको प्रशंसा गरे । 

सत्यमूचुर्नर एवा हि चक्रुरनु स्वधामृभवो जग्मुरेताम्। 

विभ्राजमानांश्चमसाँ अहेवावेनत्त्वष्य चतुरो ददृश्वान् ॥६॥ 


मानिसको रूपमा रहेका त्रभुहरूले साँच्चै भनेका थिए, किनभने उनीहरूले जसो भने उसै गरे । 


त्यसपछि त्रभुहरूले हव्य ग्रहण गरे । दिनको उज्यालोजस्तै प्रकाशयुक्त चार चमस त्वष्यदेवले 
देखेर प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार गरे । । 

द्वादश चून्यदगोद्यस्यातिथ्ये रणनृभवः ससन्तः । 

सुक्षेत्राकृण्वत्ननयन्त सिन्धुन्धन्वातिष्ठन्नोषधीर्निम्नमाप ॥७॥ 
क्रभुहरू द्युलोकका बाह्र भागमा आनन्दसित निवास गरेर खेत असल बनाएर नदीलाई प्रेरित गरे । 
जलरहित स्थानमा औषधि उब्जाए र ओरालोतिर जल बगाए । 

रथ ये चक्र सुवृतं नरेष्ठां ये धेनु विश्वजुवं विश्वरूपाम् । 

त आ तदक्षन्तत्वभवो रयिं न स्ववसः स्वपसः सुहस्ताः ॥८॥ 
ग्रभुहरूले राम्ररी कसेर मानिस चढ्न हुने गरी रथ बनाए । समस्त जगत्लाई प्रेरित गर्ने र अनकोँ 
रूप भएका गाई उत्पत्र गरे । अन्नका धनी र असल हात भएका क्रभुहरूले हामीलाई धन दिउन्। 

अपो ह्योषामजुषन्त देवा अभि क्रत्वा मनसा दीध्यानाः । 

वाजो देवानामभवत्सुकर्मेन्द्रस्य क्रभुक्षा वरुणस्य विभ्वा ॥९॥ 
देवताले क्रभुहरूको रथ निर्माण आदि कामलाई वरदानका रूपमा प्रसन्न भएर स्वीकार गरे । असल 
कर्म गर्ने ० देवताका प्रियपात्र भए भने जेठा क्रभु इन्द्रदेवका प्रियपात्र हुन् र विभु वरुणदेवका 
प्रियपात्र बने । 


ये हरी मेधयोक्था मदन्त इन्द्राय चक्रुः सुयुजा ये अश्चा। 

ते रायस्पोष द्रविणान्यस्मे धत्त ्रभवः क्षेमयन्तो न मित्रम् ॥१०॥ 
क्रभुहरूले स्तोत्रबाट प्रसन्न भएर आफ्ना प्रज्ञाले बलिया अश्च बनाए । इन्द्रदेवका रथमा सजिलोसित 
नारिने अश्व तयार भए । मित्रजस्ता तिनै क्रभुहरू कल्याणको कामना गर्ने हामी मानिसलाई ऐश्वर्य 
पुष्टि र गाई आदि धन प्रदान गरून् । 

इदाह्कः पीतिमुत वो मद धुर्न क्रते श्रान्तस्य सख्याय देवा । 

ते नूनमस्मै ग्रभवो वसूनि तृतीये अस्मिन्त्सवने दधात् ॥११॥ 
हेत्रभु हो ! देवताले तिमीहरूलाई तेस्रो सवनमा सोमरस र खुसी प्रदान गरे । तपस्या नै नगरीकन 


देवताले मित्रता गर्दैनन् । हे त्राभुहरू हो ! हामीजस्ता मानिसलाई तिमी यस तेस्रो सवनमा निर्श्चित 
रूपमा नै ऐश्वर्य प्रदान गर । 


३५८ ८ 











सूक्त  ३४ 

हि  वामदेव गौतम । देवता  त्रभुगण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

त्रभुर्विभ्वा वाज इन्द्रो नो अच्छेम यञ्च रलधेयोप यात । 

इदा हि वो धिषणा देव्यह्वामधात्सीति सं मदा अग्मता वः ॥१॥ 
हेत्रभु, विभु, वाज र् इन्द्रदेव । हामीलाई रल प्रदान गर्नका लागि हाम्रा यज्ञमण्डपमा आओ । आज 
दिउँसो तिमीहरू सबैलाई सन्तुष्ट गर्नका लागि स्नेहपूर्वक स्तुतिगान गर्दै सोमरस प्रस्तुत गरिएको 
छ। यो हर्षप्रदायक सोमरस तिमीहरूसँगै आबद्ध रहोस् । 

विदानासो जन्मनो वाजरला उत त्रतुभिर्क्रीभवो मादयध्वम्। 

सं वो मदा अग्मत सं पुरन्धिः सुवीरामस्मे रयिमेरयध्वम् ॥२॥ 
हे अन्नले सुशोभित क्रभु हो । तिमीहरू जीवको जन्मका विषयमा जानेर सबै क्रतुमा आनन्द प्राप्त 
गर । हर्षप्रदायक सोमरस र असल बुद्धि तिमीहरूलाई सधैँ प्राप्त होस् । तिमीहरू असल सन्तानले 
सम्पन्न ऐश्वर्य हामीतिर प्रेरित गर् । 

अयं वो यज्ञ क्रभवोकारि यमा मनुष्वल्मादिवो दधिध्वे। 

प्र वोञच्छा जुजुषाणासो अस्थुरभूत विश्वे अग्रियोत वाजाः ॥३॥ 
हे क्रभु हो ! यो यज्ञ तिमीहरू सबैका लागि गरिँदै छ। तिमीहरू तेजस्वी व्यक्तिजस्तै यो यज्ञ ग्रहण 
॥१ । हर्ष प्रदान गर्ने सोमरस तिमीहरूतिरै प्रेरित हुन्छ। हे बलशाली क्रभु हो ! तिमीहरू सबै असल 
छ्रौ। 

अभूदु वो विधते रलधेयमिदा नरो दाशुषे मर्त्याय। 

पिबत वाजा क्रभवो ददे वो महि तृतीय सवनं मदाय ॥४॥ 
हे असल नेताजस्ता क्रभु हो ! तिमीहरूका रत्न आदि धन सबै सेवासुसार गर्ने र आहुति प्रदान गर्ने 
यजमानकै लागि होङन्। हे बलवान् क्रभु हो ! हामी तेस्रो सवनमा खुसी हुने गरी मनग्गे सोमरस 
प्रदान गर्दछौँ, त्यसैले तिमीहरू त्यो सबै पान गर् । म 

. आवाजा यातोप नक्रभुक्षा महो नरो द्रविणसो गृणानाः । 

आ वः पीतयोभिपित्वे अह्वामिमा अस्त नवस्व इव ग्मन्॥१॥ वि 
हे बलशाली नेता क्रभु हो ! अत्यधिक ऐश्वर्यवान्का रूपमा विख्यात छौँ, मै आओ । भर्खर 
ब्याएको लैनो गाई घरतिर कुदेझैँ सोमरस तिमीहरूतिर आउँछ। 

आ नपातः शवसो यातनोपेम यश नमसा इूयमानाः । 

सजोषसः सूरयो यस्य च स्थ मध्वः पात रत्धा इन्द्रवन्तः ॥६॥ 
हे बलशाली त्रभु हो । स्तुतिले बोलाउँदा तिमीहरू यस यज्ञमण्डपमा आओ । तिमीहरू इन्द्रदेवका 


मित्रका रूपमा रहेका मेधावी र सम्बन्धी हौँ । इन्द्रदेवसँगै रहेर रत्न प्रदान गर्दै मिठो सोमरस पान 
गर । 


इन्द्र वरुणेन सोम सजोषाः पाहि गिर्वणो मरुद्धिः। 

सि सजोषा ग्नास्पली भी रलधाभिः सजोषाः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी वरुणदेव र मरुतहरूसँग प्रेमपूर्वक सोमपान गर । १९, ७५ पहिले क्रतुअनुसार 
सोमरस पान गर्ने देवता र असल धन भएका उनका नक? तिमी सोमपान गर । 

सजोषस आदिल्बैर्मायदयध्वं सजोषस त्रभवः पनर्तानः । 

सजोषसो दैव्येना सवित्रा सजोषसः सिन्धुभी रलधेभिः ॥८॥ तनियाम 
हे क्रभु हो । तिमीहरू आदित्य र पर्वतसँगै प्रेमपूर्वक खुसीयाली मनाओ । तिमीहरू देवताका 
हितैषि सवितादेव र रल प्रदान गर्ने सागरसंगै रमाओ ।  म 

ये अश्चिना यै पितरा य उती धिनु ५५०००० भवो ०७००७ ७ हा 

 थे अंसत्रा य क्रधग्रोदसी ये विभ्वो नर स्वपत्यानि चक्र ॥ ताई 

आपना रक्षण साधनले अश्चिनीकुमारलाई सक्षम बनाउने, आफ्ना मातापितालाई तरुण बनाउने, 
गाईलाई दुधालु बनाउने र अश्वलाई बलियो बनाउने क्राभुहरूले कवच निर्माण गरे । उनीहरूले नै 
दावापृथ्वी छुट्याए र तिनै बलशाली नायकले उत्तम कर्म सम्पन्न गरे, त्यसैले तिनीहरू ने सबैभन्दा 
पहिले सोमपान गरुन् । 


३५९ 











ये गोमन्तँ वाजवन्तं सुवीरं रयिं धत्थ वसुमन्त पुरुक्षुम् । 
हरू ते अग्रेपा क्रभवो मन्दसाना अस्मे धत्त ये च राति गृणन्ति ॥१०॥ 

हे क्रभुहरु हो ! गाई, अञ्व र असल पराक्रमी सन्तानले सम्पन्न द्रव्य तथा प्रचुर अन्न भएको ऐश्वर्य 
, धारण गर्दछौ । तिम्रा ऐश्वर्यको प्रशंसा सबैतिर 
हुन्छ। सबैभन्दा पहिले सोम पान गरेर हर्षित भएपछि हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 

नापाभूत न वोतीतृषामानिः शस्ता क्रभवो यश अस्मिन्। 
॥ समिन्द्रेण मदथ सं मरुद्धिः सं राजभी रलधेयाय देवाः ॥११॥  
हे क्रभुहरू हो ! तिमीहरू हामीदेखि टाढा नजाओ । हामी पनि तिमीहरूलाई राख्दैनौँ। 
हेत्रभु हो ! देवत्व सम्पन्न र आनन्दित भएर इन्द्रदेवसित यस यज्ञमा आएर रमाओ । हे देवताहरू 


 


हो  रल दानका लागि प्रकट हुने गरेका मरुत्हरूसँग तिमीहरू खुसी होओ । 


सूक्त  २५ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  क्रभुगण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

इहोप यात शवसो नपातः सौधन्वना क्रभवो माप भूत। 

अस्मिन्हि वः सवने रलधेयं गमन्त्विन्द्रमनु वो मदासः ॥१॥ 
सुधन्वाका बलशाली पुत्र हे त्राभुहरू हो । हामीकहाँ आओ, हामीदेखि टाढा नजाओ । यञ्चमण्डपमा 
रल प्रदाता इन्द्रदेवलाई प्रदान गरिने आनन्ददायी सोमरस तिमीहरूलाई पनि प्राप्त होस् । 

आगन्नुभूणामिह रलधेयमभूत्सोमस्य सुषुतस्य पीतिः । 

सुकृत्यया यत्स्वपस्यया चैँ एक विचक्र चमसं चतुर्धा॥२॥ 
हे त्रभुहरू हो !। तिमीहरूको रत आदि दान हाम्रा नजिकै होछन् । राम्ररी पेलेर तयार गरेको 
सोमरस पान गरिराख । तिमीहरूले आफ्नो सिपर कर्मका इच्छा 
ले नै एउय चसमलाई चार किसिमले निर्माण गरेका हौँ । 

व्यकृणोत चमसं चतुर्था सखे वि शिक्षेत्यब्रवीत । 

अधैत वाजा अमृतस्य पन्थां गण देवानामुभवः सुहस्ताः  ३॥ 
हे क्रभुहरू हो ! तिमीहरूले एउटै चमस चार किसिमको बनाउँदा हे मित्रदेव कृपा गर भनेका 


। 


थियौ। अनि अग्निदेवले तिमीहरू अविनाशी मार्गको अनुसरण गर, तिमीहरूका हात कुशल 


भएकाले देवपथको अनुसरण गर्दै अमरता प्राप्त गर भनेका थिए  

किंमयः स्विच्चमस एष आस यं काव्येन चतुरो विचतक्र । 

अथा सुनुध्वं सवनं मदाय पात क्रभवो मधुनः सोम्यस्य ॥४॥ 
हे क्रभुहरू हो ! तिमीहरूका कौशलले चार किसिमको बनाएको चमस कुन वस्तुले बनेको 
थियो ? हे ग्रत्विकहरू हो ! खुसी हुनका लागि तिमीहरू सबै सोमरस पेलेर तयार गर । हेक्रभुहरू 
हो । तिमीहरू सबैले मिठो सोमरस पान गर । 

शच्याकर्त पितरा युवाना शच्याकर्त चमसं देवपानम्। 

शच्या हरी धनुतरावतष्टेद्ववाहावृभवो वाजरलाः ॥५॥ 
हे क्रभु हो ! तिमीहरूका सिप र जाँगरले मातापितालाई युवा र चमसलाई देवताहरूले पान गर्न 
योग्य बनायौ । रमणीय ऐश्वर्य भएका हे त्रभुहरू हो ! तिमीहरूले आफ्ना कौशलद्वारा इन्द्रदेवलाई 
वहन गर्ने अश्च बाणभन्दा चाँडो गतिमा कुद्ने बनायौ । 

यो वः सुनोत्यभिपित्वे अह्राँ तीव्रै वाजासः सवर्न मदाय। 

तस्मै रयिमृभवः सर्ववीरमा दक्षत वृषणो मन्दसानाः ॥९॥ 
हेत्राभुह हो । तिमीहरू सबै अन्नले सम्पन्न छौ। दिनको समाप्ति हुने बेलामा याजकहर तिमीलाई 
आनन्द प्रदान गर्न सोमरस पेलेर तयार गर्दछन् । हे बलशाली क्रभु हो । तिमीहरू हर्षित भएपर्छि 
याजकलाई अनेकौँ किसिमले पराक्रमी, उत्तम सन्तानले सम्पन्न ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । 

प्रातः  ७ ॥,०५०७७००३ केवले ते। 

समृभुभिः पिबस्व रतलधेभिः सखोय इन्द्र चकृषे सुकृत्या॥७ 
हे अश्चले सुशोभित इन्द्रदेव ! विहानीपख पेलेर तयार गरेको सोमरस बान गर। मध्याह् कालकी 
सोमरस पनि तिम्रै लागि हो। हे इन्द्रदेव ! उत्तम कार्य गर्दै जाँदा तिमीले जुन रलप्रदाती 
क्रभुहरूसित मित्रता स्थापित गरेका छौ, उनेसित सोमरस पान गर । 


३६० 





ये दवासो अभवता सुकृत्या श्येना इवेदधि दिवि निषेद । 

ते रल॑ धात शवसो नपातः सौधन्वना अभवतामृतासः ॥८॥ 
हेत्रभुहो ! तिमोहरू सुन्नु गर्नाका कारणले देवता वनेका हौ । अमरत्व प्रदान गर्ने हे सुधन्वाका 
पुत्र हो ! बाजप६ भएर द्युलाकमा प्रतिष्ठित होओ र सबै किसिमले धनऐश्वर्य प्रदान गर । 

यत्तृतीय॑ं सवनं रलधेयमकृणुध्वं स्वपस्या सुहस्ताः । 

तदृभवः परिषिक्त व एतत्सं मदेभिरिन्द्रियेभिः पिबध्वम् ॥९॥  , 
हे असल हात भएका क्रभु हो ! तेस्रो सवनलाई आफ्ना सत्कर्मद्वारा ऐश्वर्य प्रदान गर्ने बनायौ । हे 
ग्रभु हो । खुसी तनमनले पेलेर तयार गरेको सोमरस ग्रहण गर । 


 ., सूक्त  ३६ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  क्रभुगण । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
अनश्चो जातो अनभीशुरुक्थ्यो३ रथस्त्रिचक्र परि वर्तति रज । 
महत्तद्वो देव्यस्य प्रवाचनं द्यामृभवः पृथिवीं यच्च पुष्यथ ॥१॥ ॥ 
हे क्र्भु हो । तिमीहरूको कार्य प्रशंसनीय छ। तिमीहरूले अश्चिनीकुमारलाई प्रदान गरेको तीन 


पाङ्ग्रे थको अश्व लगामविना नै आकाशमा चारैतिर विचरण गर्दछ । त्यस रथबाट द्यावापृथिवीको 


पोषण गर्दछौ । त्यस महान् कार्यले तिमीहरू दिव्यता सम्पन्न भएका छौँ । 

रथ ये चक्रुः सुवृतं सुचेतसो ५विह्वरन्त मनसस्परि ध्यया । 

ता र न्वस्य सवनस्य पीतय आ वो वाजा त्रभवो वेदयामसि ॥२॥ लु 
असल विचार भएका क्रभु हो ! तिमीहरूले मनका सङ्कल्पद्वारा राम्ररी घुम्ने र छल 


रथ निर्माण गरेका थियौ। हे वाज र क्रभुहरू हो । हामी सोमरस पान गर्नका लागि तिमीहरूलाई 
आमन्त्रित गर्दछौँ । 


तद्वो वाजा ग्रभवः सुप्रवाचनं देवेषु विभ्वो अभवन्महित्वनम्। 

जिव्री यत्सन्ता पितरा सनाजुरा पुनर्युवाना चरथाय तक्षथ ॥३॥ 
हे वाज, क्रभु र विभु हो  तिमीहरूले आफ्ना अत्यधिक वृद्ध र जीर्ण मातापितालाई हिँडडुल गर्न 
सक्ने युवा बनायौ । तिमीहरूको त्यो महान् कार्य देवताका बीचमा अत्यन्त प्रशंसनीय भयो । 


एक वि चक्र चमसं चतुर्वयं निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभि । अथा देवेष्वमृतत्वमानश 
श्रुष्टी वाजा क्रभवस्तद्व उक्थ्यम् ॥४॥ 


हे क्रभुहरू हो । तिमीहरूले एउटा चमसलाई चार भागमा विभाजित गरेका थियौ र आफ्ना कार्यले 
हाडछाला मात्रै भएका गाईलाई बलियो बनाएका थियौं । त्यसै कारणले तिमीहरूले देवताहरूका 
बीचमा अमरता प्राप्त गच्यौ । हे वाज तथा त्रभु हो ! तिमीहरूका ती कार्य अति प्रशंसनीय छन्। 

क्रभुतो रयिः प्रथमश्रवस्तमो वाजश्रुतासो यमजीजनन्नरः । 

विभ्वतष्ये विदथेषु प्रवाच्यो यं देवासो वथा स विचर्षणि ॥५॥ 
वाज र प्रसिद्ध नेताजस्ता ग्रभुले उत्पन्न गरेको प्रचुर अन्नरूपी ऐश्वर्य उनीहरूबाटै हामीलाई प्राप्त 
होस् । क्रभुले बनाएको रथ विशेष रूपले युद्धमा प्रशंसा गर्न योग्य छ। हे देवता हो । तिमीहरू 
जसलाई संरक्षण प्रदान गर्दछौं, त्यो प्रख्यात हुन्छ। 

स वाज्यर्वा स ग्रषिर्वचस्यया स शूरो अस्ता पृतनासु दुष्टर । 

स रायस्पोरष स सुवीयं दधे यं वाजो विभ्वाँ भ्रभवो यमाविषुः ॥६॥ 
वाज, विभु र क्रभुले संरक्षण प्रदान गरेको मानिस बलशाली भएर युद्धमा कुशल हुन्छ । मन्त्रद्रष्टा 
क्रषिझैँ त्यो पराक्रमी हुन्छ र आयुध हत्याउन सक्ने सङ्ग्रामम्ग अपराजेय हुन्छ । त्यो मानिस ऐश्वर्य, 
पुष्टिर असल पराक्रम धारण गर्ने हुन्छ। ँ 

श्रेष्ठे व पेशो अधि धायि दर्शतँ स्तोमो वाजा ग्रभवस्तं जुजुष्टन । 

धीरासो हि ष्ठा कवयो विपश्चितस्तान्व एना ब्रह्मणा वेदयामसि ॥७॥ 
हे वाज र त्रभु हो  तिमीहरू असल व्यवहार र राम्रो रूपका छौ । हामीले तिमीहरूका लागि स्तोत्र 
रचना गरेका छौँ, ग्रहण गर । तिमीहरू धेर्यवान्, दूरदर्शी र मेधावी छै। हामी आफ्ना स्तोत्रले 

तिमीहरूलाई बोलाउँछौँ । 


३६१ 








यूयमस्मभ्यं धिषणाभ्यस्परि विद्वांसो विश्वा नर्याणि भोजना । 

द्युमन्ते वाजं वृषशुष्ममुत्तममा नो रयिमृभवस्तक्षता वय ॥०५॥ 
हेक्राभु हो  तिमीहरू ज्ञानले सम्पन्न भएर हाम्रो आशाभन्दा पनि बढी, मानिसको हितकारी सम्पत्ति 
हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा लागि दीप्तिमान् ऐश्वर्ययुत्त अधिकार, असल अन्नधन र बल प्रदान गर  


इह प्रजामिह रयिं रराणा इह श्रवो वीरवत्तक्षता नः । 

येन वयं चितयेमात्यन्यान्त वाजं चित्रमृभवो ददा न ॥९॥ 
हे क्रभु हो ! तिमीहरू हाम्रा यस यज्ञमा खुसी भएर सन्तान, ऐश्वर्य र पराक्रम दिने अन्न प्रदान गर। 
हामीलाई अरूहरूभन्दा अगाडि बढाउन सक्ने असल अन्न प्रदान गर । 

सूक्त  ३७ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  क्रभुगण । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 

उप नो वाजा अध्वरमृभुक्षा देवा यात पथिभिर्देवयानैः । 

यथा यस मनुषो विक्ष्वा३ सु दधिध्वे रण्वाः सुदिनेष्वह्वाम् ॥१॥ 
हे सुन्दर क्रभु हो ! दिन श्रेष्ठता बनाउन याजकले यज्ञ धारण गरेझैँ देवताका मार्गबाट तिमीहरू 
हाम्रा यज्ञमा आओ । 

ते वो हृदे मनसे सन्तु यञ्चा जुष्यसो अद्य घृतनिर्णिजो गुः । 

प्र वः सुतासो हरयन्त पूर्णाः क्रत्वे दक्षय हर्षयन्त पीताः ॥२॥ 
आज तिम्रा मन र हृदयलाई यस यल्ले हर्ष प्रदान गर्न सकोस् । घिउ मिसाएको मगग्गे 
तिमीतिर आओस् । उत्साहले भरिएको र पेलेर तयार गरेका सोमरस तिमीहरूलाई खोज्दै छ। 
सोमरस पिएर सत्कर्म गर्ने स्फुर्ति प्राप्त गर । 

त्रयुदायं देवहितँ यथा वः स्तोमो वाजा क्रभुक्षणो ददे वः । 

जुह्े मनुष्वदुपरासु विक्षु युष्मे सचा बृहद्िवेषु सोमम् ॥२३॥ 
हे वाज र क्रभु हो ! तिमीहरूलाई स्तुति समर्पित गरेझैँ हामी तीनै सवनमा पेलेर तयार गरेको र 
देवतालाई हित गर्ने सोमरस अर्पित गर्दछौँ । असल मानिसका बीचमा तेजस्वी जीवन निर्वाह गर्नका 
लागि हामी सोमरस प्रदान गर्दछौँ । 

पीवोअश्वाः शुचद्रथा हि भूतायः शिप्रा वाजिनः सुनिष्काः । 

इन्द्रस्य सूनो शवसो नपातोनु वश्चेत्यग्रियं मदाय ॥४॥ 
हे क्रभु हो  तिमीहरू बलिष्ठ अश्च, तेजयुक्त रथ, फलामे कवच भएका र अन्नवान् तथा असल 
धनले युक्त छौ। इन्द्रदेवका पुत्र र बलले उत्पन्न भएका हे क्रभु हो ! यो उत्तम सोमरस 
तिमीहरूलाई नै प्रदान गरिएको हो । 

क्रभुमृभुक्षणो रयिँ वाजे वाजिन्तमं युजम्। 

इन्द्रस्वन्ते हवामहे सदासातममश्चिनम् ॥५॥ 
हे क्रभु हो ! हामी अत्यधिक संवर्द्धनशील ऐश्वर्य आह्वान गर्दछौँ । युद्धमा अत्यधिक बलशाली 
संरक्षक हुनाले आह्वान गर्दछौँ र सधैँ उदार, इन्द्रदेवका प्रिय, असल अश्व भएका तिमीहरूका 
गणलाई आह्वान गर्दछौ । 

सेदुभवो यमवथ यूयमिन्ध्रश्व मर्त्यम्। 

स धीभिरस्तु सनिता मेधसाता सो अर्वता ॥६॥ 
हे क्रभु हो ! तिमी र इन्द्रदेव जुन व्यक्तिलाई संरक्षण प्रदान गर्दछौ, त्यो व्यक्ति महान् हुन्छ। त्यही 
व्यक्ति आफ्ना कर्मले धनको भागीदार र यज्ञमा अश्वले सम्पन्न हुन्छ । 

वि नो वाजा क्रभुक्षणः परथश्चितन यष्ठवे । 

अस्मभ्यं सूरय स्तुता विश्वा आशास्तरीषणि ॥७॥ 
हे वाज तथा क्रभु हो ! तिमीहरू हाम्रा लागि असल कर्म गर्ने मार्ग फराकिलो बनाओ । हे ज्ञानी हो 

 तिमीहरू प्रशंसित भएर सम्पूर्ण दिशामा सफलतापूर्वक अघि बढ्नका लागि हामीलाई बावे 


देखाओ । 


३६२ 





 फन पाक 


  


लास रा दटकता फा सथकालयुर पाउ फाटदमहुएरटणराणलाणणणणण कहादपुटाडा रममपराणाकपुलणाडाकु 
 ८८  बेहोस  हु 





, 

 

 

७ 

। क्त 


त॑ नो वाजा क्रभुक्षण इन्द्र नासत्या रयिम्। 

समश्च चर्षणिभ्य आ पुरु शस्त मघत्तये ॥८॥ 
हेवाज हो ! हे त्रभु हो ! हे अश्चिनीकुमार हो ! हे इन्द्रदेव ! तिमीहरू सबैले हामीजस्ता स्तोतालाई 
मनग्गे ऐश्वर्य र अश्वको शक्ति प्राप्त गर्नका लागि आशीर्वाद देओ । 

गोतम सूक्त  ३८ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  दधिक्रा द्यावापृथिवी । छन्द  त्रिष्टुप्। 

उतो हि वां दात्रा सन्ति १. ११६. ७००० ७०५ या पूरुभ्यस्त्रसदस्युर्नितोशे । 

क्षेत्रासा ददधुरुर्वरासां घन अभिभूतिमुग्रम्॥१॥ तिमोहरूकैँ बै 
हे द्यावापृथिवी ! दान गर्नमा प्रसिद्ध त्रसदस्युले याजकलाई प्रदान गरेको सम्पत्ति तिमीहरूके वेभव 
हो। तिमीहरूले उनलाई जमिन जोलका लागि अश्व र जमिन उर्वर बनाउनका लागि पुत्र प्रदान 
गरेका थियौ । तिमीहरूले नै शत्रु जिलका लागि धारिला हतियार प्रदान गरेका थियौ । 

उत वाजिनं पुरुनिष्षिध्वानं दधिक्रामु ददधुर्विश्चकृष्टिम्। 

ग्रजिप्यं श्येन प्रुषितप्सुमाशुं चर्कृत्यमर्यो नृपतिं न शूरम् ॥२॥ । 
शक्तिशाली, अनेकौँ शत्रुका संहारक, समस्त मानिसका हितकारक, श्येनपक्षीजस्तै सोफो बायंका 
यात्री, ओजस्वी रूप भएका, महान् व्यक्तिबाट प्रशंसा पाउने, राजाजस्तै शूरवीर, द्रुत गतिले यात्रा 
गर्ने दधिक्रादेवलाई द्यावापृथिवीले धारण गर्दछन् । 

यं सीमनु प्रवतेव द्रवन्तं विश्वः पूरुर्मदति हर्षमाणः । 

पड्भिर्गुध्यन्तं मेधयुँ न शूरं रथतुर वातमिव प्रजन्तम् ॥३॥ ला है 
बलिया हुनाले समस्त मानिसहरू दधिक्रादेवको प्रार्थना गर्दछन् । ओरालोतिर बग्ने जलजस्तै 
गमनशील, युद्धको कामना गर्ने, शूरवीरजस्तै आफ्नै खुट्टाले संसारका सबै दिशामा पुग्न खोज्ने र 
वायुजस्तै चाँडो हिँड्ने उनै हुन्। 

यः स्मारुन्धानो गध्या समत्सु सनुतरश्वरति गोषु गच्छन् । 

आविर्श्वजीको विदथा निचिक्यत्तिरो अरतिं पर्याप आयो ॥४॥ 
सङ्ग्राममा एकत्र भएका पदार्थलाई रोक्ने, महान् ऐश्वर्यले सम्पन्न, समस्त दिशाको भ्रमण गर्दै सबै 
ठाउँमा व्याप्त र आफ्नो हतियार देखाएर सङ्ग्राममा प्रसिद्ध हुने गरेका दधिक्रादेवले हाम्रा शत्रु 
हामीबाट यतद्म गराङन् । 

उत स्मैन॑ वस्त्रमधिं न तायुमनु क्रोशन्ति क्षितयो भरेषु। 

नीचायमान जसुरि न श्येन श्रवश्वाच्छ पशुमच्च यूधम् ॥५॥ 
लुगागहना चोर्ने चोर देख्दा चिच्याएभैँ युद्धमा दधिक्रादेवलाई देखेर शत्रु चिच्याउन थाल्छन् । 
झम्टिन लागेको बाज देखेर चरो भागेभै अग्रर पशुका वधानतिर सोझै जान लागेका 
दपिफ्रादेवलाई दैखेर समस्त शत्रु भागदछन् । 

उत स्मासु प्रथम सरिप्पम्रि वेवेति श्रेणिभी रथानाम्। 

ग्रज कृण्वानो जन्यो न शुभ्या रेणु रेरिहत्किरण ददश्वान् ॥६॥ 
दभिक्राटेव शप्रुसेताका यीचमा जाने घिचारले रथका लहरले सम्पन्न छन्। महत्त्वाकाङ्क्षील 
मालाले शरौर सजाएभैँ माला पहिरिएर सुन्दर देखिएका दपिक्रादेव दाँतले लगाम तान्दै धुलाले 
भुग्नै र फुग्नै भएका हुन्छन् । 

उत स्य बाज पा सहुरिश्षतावा ५७ पमाणस्तन्वा समपैं। 

तुर यतीपु दीजिप्पो घि भ्रुषौ किरते रेणुमृञ्जन् ॥७॥ 
वलशाली, सङ्ग्राममा शप्रु संहार गर्ने, अनुशासन पालन गर्ने, आफ्नै शरीर चाटेर सुसार गर्ने, 
द्रतगतिले गमन गोका सेनामाथि आफ्रमण गर्ने र छोयो यादै हिँड्ने दधिफ्रादेव खुट्टाले धुलो 

उडाउँदै आफ्ना आँखीभौँ माथि चढाउँछन् । 

उत स्मास्य तन्यतोरिव द्योर्च्व्पापतो अभियुजो भयन्ते । 


यटा सहप्रमभि ॥००६० ७००० भीम उरएञ्जन् ॥०५।॥। 
तेजायी, पनि उतप्न गर्ने, वज्भैँ आफ्रमण गर्ने दधिफ्रादेषसित युद्धको रहर गर्ने 
मानित पत्नि छै धर्मभान हुन्छ। उनी चारैतिर हजारौं शप्रुसित युद्ध गदखिरि उत्तेजित भएर 


भपङ्ङर देखिन्न र अजेष पनि छन् । 
९६३ 


  ८ 
 वि फकाई पकन रियल कैले 


उत स्मास्य पनयन्ति जना जूतिं कृष्टिप्रो अभिभूतिमाशोः । 
अनिताको उतेनमाहुः समिथे वियन्तः परा दधिक्रा असरत्सहसैः ॥९॥ 
कि सको रहरलाई पूरा गराउने र तीव्र वेग भएका दधिक्रादेवको शौर्य एवं गतिलाई मानिसले 
प्रार्थना गर्दछन् लडाइँमा जाने योद्धा यिनका विषयमा दधिक्रादेवले हजारौँ शत्रु पराजित गरेर 
अगाडि बढ्दछन् भन्ने कुरो गर्दछन् । 
आ दघितक्राः सवसा पञ्च कृष्टीः सूर्यइव ज्योतिषापस्ततान । 
सहस्रसाः शतसा वाज्यर्वा पृणक्त मध्वा समिमा वचांसि ॥१०॥ 
आदित्यगणका तेजले आकाश व्याप्त गरेझँ दधिक्रादेवले आफ्ना तेजले पाँचै वर्णका मानिसलाई 
व्याप्त गरेका छन्। सयौँ वा हजारौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गर्ने बलशाली दधिक्रादेवले हाम्रो 
स्तुति मधुरताले संयुक्त गराङन् । 


सूक्त  २९ 
व्रषि  वामदेव गौतम । देवता  दधिक्रा । छन्द  त्रिष्टप् अनुप्ड्। 
आशुँ दधिक्रां तमु नु ष्खवाम दिवस्पृथिव्या उत च्किराम । 
उच्छन्तीर्मामुषसः सूदयन्त्वति विश्वानि दुरितानि पर्षन् ॥१॥ 
दधिक्रादेवलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ र द्यावपृथिवीलाई प्रा र्थना गर्दछौँ । तम निवारण गर्ने उषाले 
हामीलाई उत्साहित गरून् र समस्त आपद्बाट पार लगाउन् । 


महश्चर्कर्म्यर्वतः क्रठुप्रा दधिक्राव्णः पुरुवारस्य वृष्ण । 
यं पुरुभ्यो दीदिवांसं नागिन ददथुर्मित्रावरुणा ततुरिम् ॥२॥ 
हामी यञ्च सम्पन्न गराउँछौँ। अनेकाँले वरण गर्न योग्य, महान् र खोजेको क्रो वर्षा गर्ने 
दधिक्रादेवलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । हे मित्रावरुण  तिमीहरू दुवै तेजस्वी अग्निभझेँ स्थित र 
आपद्बाट जोगाउने दधिक्रादेवलाई याजकको हितका लागि धारण गर्दछौ । 
यो अश्वस्य दधिक्राव्णो अकारीत्समिद्धे अग्ना उषसो व्युष्टौ। 
अनागसं तमदितिः कृणोतु स मित्रेण वरुणेना सजोषाः ॥२।॥ 
उषा प्रकट भएर अग्नि प्रदीप्त भएपछि अश्चको रूपमा रहेका दधिक्रादेवको प्रार्थना गर्ने मानिसलाई 
मित्र, वरुण र अदितिसँगै दधिक्रादेवले पापबाट मुक्त गराउँछन् । 
दधिक्राव्ण इष उर्जो महो यदमन्महि मरुता नाम भद्रम्। 
स्वस्तये वरुण मित्रमग्निं हवामह इन्द्र वज्रबाहुम् ॥४॥ 
अन्नप्रदाता, बलप्रदाता, असल र याजकको हित गर्ने दधिक्रादेव र मरुत्का नाममा हामी प्रार्थना 
गर्दछौँ । मित्र, वरुण, अग्नि र हातमा वज्र लिने इन्द्रदेवलाई बोलाउँछौँ । 
इन्द्रमिवेदुभये वि ह्वयन्त उदीराणा यज्मुपप्रयन्तः । 
दधिक्रामु सूदनं मर्त्याय ददथुमित्रावरुणा नो अश्वम् ॥५॥ 
युद्ध गर्नका लागि पराक्रम गर्ने र यज्ञ गर्नका लागि प्रयल गर्ने ती दुवै मानिसले दधिक्रादेवलाई 
इन्द्रदेवजत्तिकै बोलाउँछन् । हे मित्रावरुण  तिमीहरूले मानिसलाई प्रेरित गर्ने द्वुतगामी अश्चजस्ता 
दधिक्रादेवलाई हाम्रा निम्ति धारण गर्यौ । 
दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । 
  सुरभिनोमुखा करत्र ण आयूँषि तारिषत्॥६॥ 
हामी विजयले सम्पन्न, व्यापक र वेगवान् दधिक्रादेवको प्रार्थना गर्दछौँ । उनले हाम्रो मुख आदि 
इन्द्रिय सुन्दर तथा सबल गराञन् र हाम्रो आयु वृद्धि गरून् । 
 सूक्त  ४० 
क्राषि  वामदेव गौतम । देवता  दघधिक्रा सूर्य । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
दधिक्राव्ण इदु नु चर्किराम विश्वा इन्मामुषसः सूदयन्तु। 
हन चाक ता लपक वा शलाई रस परयन गलन। हन 
जल  छौँ। समस्त उषाले हामीलाई प्रेरण गरून्। हाँ 
।९।, अग्नि, सुर्य, उषा, बृहस्पति र आङ्गिरस जिष्णुको दा गर्दछौं ँ रणा प्रदान ररून् 


२६४ 











छि 
॥  
 
क । 
। ७ 
म ७ 
६  
न 


 अन्नले खुसी हुन्छौ भनेदेखि हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 


सत्वा भरिषो गविषो दुवन्यसच्छुवस्यादिष उषसस्तुरण्यसत्। 

सत्यो द्रवो द्रवरः पर्तङ्गरो दधिक्रावेषमूजँ स्वर्जनत् ॥२॥ 

, .भरणपोषण गर्ने, गाईलाई प्रेरित गर्ने, भक्तका बीचमा निवास गर्ने र द्वुतगतिले गमन 
गर्ने दधिक्रादेवले उषा कालमा अन्नको कामना गरून्। सत्यको मार्गमा चल्ने, वेगसम्पन्न, 
अर्कालाई पनि वेग प्रदान गर्ने र उफ्रँदै हिँड्ने दधिक्रादेवले हाम्रा लागि अन्न, बल र हर्ष उत्पन्न 
गरून्। 

उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्ण न वेरनु वाति प्रगर्धिनः । 

श्येनस्येव ध्रजतो अङ्कसं परि दधिक्राव्णः सहोर्जा तरित्रतः ॥३॥ । ।  
पँखेटाले चराको अनुसरण गरेझैं वेगपूर्वक कुद्ने र प्रतिस्पर्धा गर्ने दधिक्रादेवको अनुसरण 
मानिसले गर्दछन्। बाज पक्षीको उडानजस्तो गरी हिँड्ने र सुरक्षा प्रदान गर्ने दधिक्रादेवका 
शरीरलाई सबैले एकै ठाउँमा भेला भएर अन्न आदि प्राप्त गर्न घेर्दछन्। 

उत स्य वाजी क्षिपणि तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपिकक्ष आसनि । 

क्रतुँ दधिक्रा अनु संतवीत्वत्पथामङ्वांस्यन्वापनीफणत् ॥४॥ 
दधिक्रादेव बलशाली अश्चझैं गला र मुखमा बाँधिएका भए पनि शत्रुलाई तीव्र गतिले भझम्टन्छन् । 


 अत्यधिक शक्तिशाली भएर यज्ञको अनुगमन गर्दै कुटिल मार्ग पार गर्छन् । 


हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्भोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्। 

नृषद्वरसंदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा क्रतजा अद्रिजा क्रतम्॥५॥ 
तेजोमय आकाशमा हंस एवं अन्तरिक्षमा वसु रहेका हुन्छन् । होताहरू वेदीमा अतिथिभझैँ पूज्य भएर 
घरैमा बस्दछन् । ग्रतको वास मानिस, रोजिएको ठाउँ, यञ्चस्थल एवं अन्तरिक्षमा हुन्छ। उनी 
जलमा, रश्मिमा, सत्यमा र पर्वतमा उत्पन्न भएका हुन् । 

सूक्त  ४१ 
क्राषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

इन्द्रा को वां वरुणा सुम्नमाप स्तोमो हविष्माँअमृतो न होता। 

यो वां हृदि क्रतुमाँ अस्मदुक्तः पस्पर्शदिन्द्रावरुणा नमस्वान् ॥१॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेवहरू हो । हामीले विवेकपूर्वक र विनग्रतापूर्वक उच्चारण गरेका तिम्रो हृदय स्पर्श 
गर्ने स्तोत्र कुन हुन् ? हे इन्द्र र वरुणदेवहरू हो  अविनाशी र आहुतिले सम्पन्न अग्निजस्तै प्रदीप्त 
त्यो स्तोत्र तिम्रा अन्तस्तलमा प्रवेश गरोस् । ब्र म 

इन्द्राह यो वरुणा चक्र आपी देवौ मर्त सख्याय प्रयस्वान्। 

स इन्ति वृत्रा समिथेषु शत्रूनवोभिर्वा महद्धिः स प्र शरृण्वे ॥र॥ . 
आहुतिले सम्पन्न भएर इन्द्र र वरुण दुवै देवताको मित्रता प्राप्त गर्नका लागि आफ्ना बन्धु बनाउने 
व्यक्तिले आफ्नो पाप विनाश गराउँछन्  युद्धमा शत्रुको विनाश गराउँछन् र महान् सुरक्षा प्राप्त 
गरेका कारणले प्रसिद्ध पनि हुन्छन् । 

इन्द्रा हरल वरुणा धेष्ठेत्था नृभ्यः शशमानेभ्यस्ता।  , 

यदी सखाया सख्याय सोमैः सुतेभि सुप्रयसा मादयैते ॥३॥ 
हे विख्यात इन्द्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू दुवै देवता हामीजस्ता स्तोताका निम्ति ऐश्वर्य प्रदान 
गर्दछौ । तिमीहरू दुवै परस्परमा मित्र हौ र मित्रताका लागि पेलेर तयार गरेको सोमरस र उत्तम. 

इन्द्रा युवं वरुणा दिद्युमस्मिन्नोजिष्ठमुग्रा नि विधिष्ट वज्जम्। हुई 

योनो तृकतिर्देभीतिस्तस्मिन्मिमायामभिभूत्योज ॥४॥  
हे पराक्रमी इन्द्र र वरुणदेव हो ! हाम्रो कुभलो गर्ने, दान नदिने,र हिंस्रक स्वभावका छन्, तिमीहरू 
दुवै आफ्नो विनाशकारी तेज तिनीहरूमा प्रकट गर। तिमीहरू दुवै त्यस शत्रुमाथि आफ्नो 
तेजस्वीभन्दा अत्यधिक ओजस्वी वज्जको प्रहार गर । 

इन्द्रा युवं वरुणा भूतमस्या धियः प्रेतारा वृषभेव धेनोः। . 

सा नो दुहीयद्यवसेव गत्वी सहम्रधारा पयसा मही गौ ॥५॥ 


 हेइन्द्र तथा वरुणदैव हो । साँढेले गाईसित प्रीति गाँसेझैँ तिमीहरू दुई हाम्रा प्रार्थनाका प्रेमी हौ। 


असल गाईले घाँस खाएर हजारौँ धारा दुध दुहुन तयार भएभैँ त्यस प्रार्थनाले हाम्रो अभिलाषा पूर्ण 
त म 


गरोस् । 


२६५ 











७७, 





तोके हिते तनय उर्वरासु सूरो दुशीके वृषणश्च पाँस्ये। 

इन्द्रा नो अत्र वरुणा स्यातामवोभिर्दस्मा परितक्म्यायाम् ॥६॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ॥। । तिमीहरू आफ्ना रक्षणसाधनले सम्पन्न भएर शत्रुको विनाश गर्नका लागि 
राति पनि तयार हुन्छौ । त्यसबाट हामी छोरानाति र उब्जाउ भूमिले लाभान्वित हुन सकौँ। धेरै 
दिनसम्म सूर्यदेवको दर्शन गर्न सकौँ र सन्तान उत्पन्न गर्ने सामर्थ्य प्राप्त गर्न सकौँ । 


युवामिद्धयवसे पूर्व्याय परि प्रभूती गविषः स्वापी । 

वृणीमहे सख्याय प्रियाय शूरा मंहिष्ठा पितरेव शम्भू ॥७॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव हो । गाईको कामना गर्ने हामी तिमीहरू दुईका पुरातन संरक्षणको अभिलाषा 
गर्दछौँ। तिमीहरू दुवै बलशाली, पराक्रमी र अत्यन्त वन्दमीय हुनाले हामी तिमीहरूका नजिक 
हर्षप्रदायक, पिताजस्तै मित्रता र प्रेमको प्रार्थना गर्दछौँ । 


ता वां धियोवसे वाजयन्तीराजिं न जग्गमुर्युवयूः सूदानू। 

श्रिये न गाव उप सोममस्थुरिन्द्र गिरो वरुण मे मनीषाः ॥८॥ 
हे असल फलप्रदाता इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरूका उपासक युद्धमा सुरक्षाका लागि तिमीहरूतिर 
आएफैँ रक्षा र धनको अभिलाषा गर्ने हाम्रो प्रार्थना तिमीहरूतिर जान्छ। तेजको अभिवृद्धिका लागि 
 गाई सोमरसका नजिक गएभैँ विवेकपूर्वक हामीले गरेको प्रार्थना तिमीहरू दुईका नजिकै पुग्दछ। 


इमा इन्द्र वरुण मे मनीषा अग्मन्नुप द्रविणमिच्छामानाः । 

उपेमस्थुर्जोष्यर इव वस्वो रघ्वीरिव श्रवसो भिक्षमाणाः ॥९॥ 
धन कमाउन खोज्ने मानिस धनीका नजिक गएभैँ हाम्रो प्रार्थना ऐश्वर्य लाभको कामनाले इन्द्र र 
वरुणदेवका नजिकै जान्छ। खाने कुरो माग्ने भिखारी दानीका नजिकै गएफैँ. हाम्रो प्रार्थना इन्द्र र 
वरुणदेवका नजिकै जान्छन् । र 

अश्व्यस्य त्मना रथ्यस्य पुष्टेर्नित्यस्य रायः पतयः स्याम । म 

ता चक्राणा कतिभिर्नव्यसीभिरस्मत्रा रायो नियुतः सचन्ताम् ॥१०॥ ! 
हामी आफ्ना बलले अश्वच, रथ, पोषक पदार्थ र अविनाशी ऐश्वर्यको अधिपति होऔँ ! गमनशील दुवै 
देवताका नयाँ रक्षणसाधनले हामीलाई अश्व र धनले युक्त गराञन् ।  

आनो बृहन्ता बृहतीभिरूती इन्द्र यातँ वरुण वाजसातौ । 

यदिद्यवः पृतनासु प्रक्रीडान्तस्य वां स्याम सनितार आजेः ॥११॥ 
हे महान् इन्द्र र वरुणदेव हो ! लडाइँमा हाम्रो सुरक्षाका लागि आफ्ना रक्षणसाधनले सम्पन्न भएर 

, हाम्रा नजिकै आओ । शत्रुसेनाका हतियार नाच्ने सङ्ग्राममा तिमीहरू दुवैको कृपाले हामीले विजय 
पाउन सकौँ ।  । 
सूक्त  ४२ 

क्रषि  त्रसदस्यु पौरुकुत्स । देवता  त्रसदस्यु इन्द्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप् । 

मम हिता राष्ट्र क्षत्रियस्य विश्वोयोर्विश्चे अमृता यथा न । 

क्रतुँ सचन्ते वरुणस्य देवा राजामि कृष्टेरुपमस्य वत्रेः ॥१॥ 
हामी क्षत्रिय जातिमा उत्पन्न भएका छौँ। समस्त मानिसका हामी राजा हौँ। हाम्रो राष्ट्र दुई 
किसिमको छ। सबै देवता हाम्रा भएझैँ मानिसहरू हाम्रै हुन् । हामी सौन्दर्यवान् र नजिकमा रहेका 
वरुण हौँ । सबै देवता हाम्रा यञ्चको सेवा गर्दछन् । हामी मानिसका शासक पनि हौँ । 


अहं राजा वरुणो मह्य तान्यसुर्याणि प्रथमा धारयन्त। 
क्रतुँ सचन्ते वरुणस्य देवा राजामि कृष्टेरुपमस्य वत्रे ॥२॥ 
हामी अधिपति वरुण हौँ। सबै देवता हाम्रै महान् सामर्थ्य धारण गर्दछन् । हामी सौन्दर्यवान र 
समीपस्थ वरुण हौँ । सबै देवता हाम्रै यञ्चको सेवा गर्दछन् र हामी मानिसका शासक पनि हौँ । 
अहमिन्द्रो वरुणस्ते महित्वोर्वी गभीर रजसी सुमेके । 
त्वष्टेव विश्वा भुवनानि विद्वान्त्समैरयं रोदसी धारयं च ॥३॥ 
हामी इन्द्र र वरुण हौँ। आफ्नो महानप्ताका कारण विस्तृत, गम्भीर र श्रेष्ठ रूप भएका द्यावापृथिवी 


पनि म हौँ सबै 
३,१०५ न हाली ७! हौँ। हामी त्वष्टा   झैँ सबै भुवन प्रेरित गर्दछौँ र द्यावा 


२६६ 








क    तक जिज जा जत कक सकल क र   माण तिहार डा न कल न कि 


अहमपो अपिन्वमुक्षमाणा धारयं दिवं सदन ग्रतस्य । 
क्रतेन पुत्रो अदितेर्क्तावोत त्रिधातु प्रथयद्वि भूम ॥४॥ 
हामीले नै सिँचाइ गर्ने जल वर्षा गरायौँ र जलको स्थानका रूपमा रहेका स्वर्गलोकमा आदित्य 
स्थापना गरायौँ । हामी अदितिका पुत्र जलका लागि क्रतवान् छौँ । हामीले नै तीन भुवनले युक्त 
सृष्टिलाई विस्तृत गराएका हौँ । 
मां नर स्वश्वा वाजयन्तो मां वृताः समरणे हवन्ते । 
कृणोम्याजिँ मघवाहमिन्द्र इयर्मि रेणुमभिभूत्येजाः ॥१॥ 
हामी असल अश्च हुने योद्धालाई युद्ध गर्न बोलाउँछौँ । हामी धनले सम्पन्न इन्द्रका रूपमा रहेर युद्ध 
गर्दछौँ । हामी पराजित गराउने बलले सम्पन्न भएर धुलो उडाउँछौँ । 
अहं ता विश्वा चकर॑ नकिर्मा दैव्यं सहो वरते अप्रतीतम्। 
॥ यन्मा सोमासो ममदन्यदुक्थोभे भयेते रजसी अपारे ॥६॥ 
हामीले न सबै लोक सिर्जना गरेका हौँ । हामी कहीँ पनि नरोकिने खालका दैवी बलले सम्पन्न छौँ । 
कसैले पनि हामीलाई रोक्न सक्दैन। सोमरस र स्तोत्रले हामीलाई खुसी पार्दा सीमाविहीन 
द्यावापृथिवी पनि डरले थर्कमान हुन्छन्  
विदुष्टे विश्वा भुवनानि तस्य ता प्र ब्रवीषि वरुणाय वेधः । 
त्वं वृत्राणि शृण्विषे जघन्वान्त्वं वृताँ अरिणा इन्द्र सिन्धुन् ॥७॥ 
हे वरुणदेव ! तिम्रो कर्म सारा संसारले जानेको छ । हे स्तुति गर्ने हो  वरुणदेवको प्रार्थना गर । हे 
इन्द्रदेव ! तिमीले शत्रु संहार गरेकाले तिमी विख्यात छौ। तिमीले थुनिएका नदी प्रवाहित गरेका 
हो। 
अस्माकमत्र पितरस्त आसन्त्सप्त ग्रषयो दौर्गहे बध्यमाने । 
त आयजन्त बसदस्युमस्या इन्द्र न वृत्रतुरमर्धदेवम् ॥८॥ 
दुर्गहका पुत्र पुरुकुत्सलाई बाँधेपछि राष्ट्रको पालन सप्तर्षिले गरे। उनीहरूले इन्द्र र वरुणका 
कृपाले पुरुकुत्सको स्त्रीका लागि यञ्च गरेर त्रसदस्युलाई प्राप्त गरे । त्रसदस्युले इन्द्रदेवझैँ शत्रु 
संहार गर्ने र् देवताको आधा स्वरूप इन्द्रबाट पाए । 
पुरुकुत्सानी हि वामदाशद्धव्येभिरिन्द्रावरुणा नमोभिः । 
अथा राजान त्रसदस्युमस्या वृत्रहणं ददधुरर्धदेवम् ॥९॥ म 
हे इन्द्रावरुण हो ! क्रषिहरूबाट प्रेरणा दिइएपछि पुरुकुत्सकी स्त्रीले तिमीलाई आहुति र प्रार्थनाले 
खुसी गराइन् । त्यसपछि तिमीहरू दुवैले उनलाई शत्रुसंहारक अर्धदेव राजा त्रसदस्युलाई प्रदान 
गरेका थिए 
राया व्य ससवाँंसो मदेम हव्येन देवा यवसेन गावः । 
तां धेनुमिन्द्रावरुणा युव नो विश्वाहा धत्तमनपस्फुरन्तीम् ॥१०॥ 
सत्यको विस्तार गर्ने हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू दुवैको सन्तुष्टिका लागि यो सोमरस प्रस्तुत 
छ। यञ्चशालामा आओ, हामी सवैलाई निमन्त्रणा गर्दछौँ। हे सोम  उपयाम पात्रमा इन्द्र र 
वरुणदेवका लागि नै तिमी नियमअनुसार तयार गरिएका छौ, हामी उनीहरूकै निम्ति समर्पित 
गर्दछौँ । 
सूक्त  ४३ 
क्रषि  सौहोत्र । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
क उ श्रवत्कतमो यञ्चियानां वन्दारु देवः कतमो जुषाते। 
कस्येमा दैचीसयतु बा प्रेष्ठा दृदि श्रेषाम सुष्टुतिं सुहव्याम् ॥१॥ 
यजनीय देवताहरूमध्ये कुन देवताले हाम्रो स्तुति सुन्लान् ? कुन देवता वन्दना गर्न योग्य स्तोत्र 
सेवन गर्दछन् ? देवताहरूमध्ये कुन देवतालाई हामी अत्यन्त प्रिय छौँ र कुन प्रकाशमान हविले 
युक्त प्रार्थना गरौं । निती शम्धविष्ठ 
रथ ६. यं सूर्यस्य दुहितावृणीत ॥२॥ 
कुन देवताले हामी मानिसलाई खुसी बनाउँछन् र हाम्रो यज्ञमण्डपमा आउनका लागि सबैभन्दा बढी 


३६७ 
 





. 


हतार देखाउँछन् ? देवताहरूमध्ये कुन देवताको रथ द्रुतगामी भईकन वेगवान् अश्वले सम्पन्न छ 
सूर्यको पुत्रीले कसलाई नमस्कार गरेकी थिइन् ? चछ? 


मक्षू हि ष्मा गच्छथ ईवतो द्ूनिन्द्रो न शक्ति परितक्म्यायाम् । 

दिव आजाता दिव्या सुपर्णा कया शचीना भवथः शचिष्ठा ॥२॥ 
हे दिव्य र श्रेष्ठ पँखेद भएका अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै द्युलोकबाट आउँछौ । अनेकौं 
बलमध्ये कुन बलका कारण तिमीहरू अत्यधिक बलशाली बनेका छौ ? राती तिमीहरू इन्द्रदेवको 
जस्तै बल प्रकट गर्दछौ । यञ्चका समयमा गरिने कार्यमा तिमीहरू अति चाँडो जाने गर्दछौ । 


का वां भृदुपमातिः कया न आश्चिना गमथो हूयमाना ।  

को वां महृश्रित्यजसो अभीक ररुष्यत माध्वी दस्रा न उती ॥॥. 
हे मधुर स्वभाव भएका र शत्रु विनाश गर्ने अश्चिनीकुमार हो ! कस्ता खालको प्रार्थना तिमीहरूका 
लागि अनुकूल होला ? कस्ता स्तुतिले बोलाउँदा हाम्रा नजिक आउँछौँ ? तिमीहरूको ठूलो क्रोध 
कसले खप्ला ? आआफ्ना रक्षणसाधनले हाम्रो सुरक्षा गर । 


उरु वां रथः परि नक्षति द्यामा यत्समुद्रादभि वर्तते वाम्। 

मध्वा माध्वी मधु वां प्रषायन्यत्सी वां पृक्षो भुरजन्त पक्वाः ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईको विशाल रथ द्युलोकमा चारैतिर गमन गर्दछ। समुद्रबाट पनि 
तिमीहरूतिरै आउँछ। तिमीहरू दुवैका निम्ति परिपक्व जौसँगै सोमरस संयुक्त छ। हे मधुर जल 
उत्पन्न गर्ने र शत्रु विनाश गर्ने अश्चिनीकृमार हो ! याजकहरू तिमीहरूका लागि सोमरस दुधमा 
मिसाइरहेका छन् । 

सिन्धुई वां रसया सिञ्चदश्वान्धुणा वयोरुषासः परि ग्मन्। 

तदु षु वामजिरं चेति यान येन पती भवथः सूर्यायाः ॥६॥ 
विशाल नदीले तिमीहरूका अश्चलाई जलले सेचन गरेका छन्। चरोझैँ झट्ट उड्ने प्रकाशवान् राता 
वर्णका घोडा चारैतिर घुम्दछन् । तिमीहरूको द्रुतगामी रथ सबैतिर प्रसिद्ध छ। त्यसैबाट तिमीहरू 
दुई सूर्यको नियम पालन गर्ने भएका छौ । 

डहेह यद्दां समना पपृक्षे सेयमस्मे सुमतिर्वाजरला । 

उरुष्यत जरितारं युवं ह श्रितः कामो नासत्या यु्वद्रिक॥७॥ 
हे शक्तिरूपी अन्न धारण गर्ने अश्चिनीकृमार हो । एकै किसिमको विचार हुने तिमीहरू दुवैलाई 
हामी स्तुति समर्पित गर्दछौँ । त्यो राम्रो स्तुति हामी याजकका लागि फलदायक होस्। 
अश्चिनीकृमार हो ! हाम्रो सुरक्षा गर । हाम्रो रहर तिमीहरू दुवै भएतिर छ। 

सूक्त  ४४ 
व्रषि  सौहोत्र । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 

त॑ वा रथं वयमद्या हुवेम पृथुज्जयमश्चिना सङ्गति गोः। 

यः सूयाँ वहति वन्धुरायुर्गिर्वाहस पुरुतमं वसूयुम् ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! आज हामी तिमीहरूको प्रसिद्ध वेग भएको र गाई प्रदान गर्ने र 
निम्त्याउँछौँ । काठका खम्बा भएका रथले सूर्यालाई धारण गर्दछ। त्यो स्तुति बोक्ने रथ विशाल ९ 
ऐश्वर्यवान् छ। 

युव श्रियमश्चिना देवता ता दिवो नपाता वनथः शचीभिः । 

युवोर्वपुरभि पृक्षः सचन्ते वहन्ति यत्ककुहासो रथै वाम् ॥२ा॥ 
हे द्युलोक थाम्ने अश्चिनीकुमार देवता हो ! तिमीहरू दुवैले ल्यो श्रेष्ठता आआफ्नै बलले प्राप्त गरेक, 
हे विशाल अश्व नारिएका रथले तिमीहरूलाई बोक्दा तिमीहरू दुवैको शरीर सोमरसले 
गर्दछ । 





को वामद्या करते रातहव्य कतये वा सुतपेयाय वार्कै । 
क्रतस्य वा वनुषे पूर्व्याय नमो येमानो अश्चिना ववर्तत् ॥२॥ 
कुन सोमरस प्रदाताले आज आफ्नो सुरक्षाका लागि अथवा पेलेर तयार गरेको सोमरस पिउनकी 


त प्रार्थना गर्दछ ? नमस्कार गर्ने कुन मानिस तिमीहरू दुवैलाई यज्ञका लागि प्रक 


३६८ 





हिरण्ययेन पुरुभू रथेनेम यञ्चे नासत्योप यातम्। 

पिबाथ इन्मधुनः सोम्यस्य दधथो रल॑ विधते जनाय ॥४॥ 
हे अनकौँ प्रकारले आफ्नो सत्ता प्रकट गर्ने र सत्यको पालन गर्ने अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै 
यस यज्ञमा सुनौलो रथबाट आओ, मिठो सोमरस पान गर र पुरुषार्थीलाई मनोहर ऐश्वर्य प्रदान गर । 

आ नो यात दिवो अच्छा पृथिव्या हिरण्ययेन सुवृता रथेन। 

मा वामन्ये नि यमन्देवयन्तः सं यदददे नाभि पूर्व्या वाम् ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो । सुनौलो उत्तम रथमा द्युलोक वा भूलोकबाट हामीतिर आओ । 
तिमीहरूलाई चाहने अन्य याजकले तिमीहरूलाई बीचै बारामा रोवन नसकून्, किनभने पुरानो 
जमानादेखि नै हामीले स्तुति प्रस्तुत गरेका छौँ । 

नो रयिं पुरुवीरं बृहन्त दस्रा मिमाथामुभयेष्वस्मे । 
यद्वामश्चिना स्तोममावन्त्सधस्तुतिमाजामीढहासो अग्मन्॥९॥ 

हे शत्रु संहार गर्ने अश्चिनीकुमार हो  पुरुमीढहका स्तोताले तिमीहरूलाई स्तुति गरेरै प्राप्त गरेका 
हुन् र अजमीढहका स्तोताको प्रशंसा पनि उसैमा सामेल छ! 

इहेह यद्दाँ समना पपृक्षे सेयमस्मे सुमतिर्वाजरला । 

उरुष्यतं जरितारं युवं ह श्रितः कामो नासत्या युवद्रिक्॥७॥ 
हे शक्तिरूपी अन्न धारण गर्ने अश्चिनीकुमार हो । एकै विचार भएका तिमीहरू दुवैलाई हामी स्तुति 
समर्पित गर्दछौँ त्यो राम्रो स्तुति हामी याजकका लागि फलदायक होस्। हे अश्चिनीकुमार हो  
तिमीहरू दुईले हाम्रो सुरक्षा गर । हाम्रो रहर तिमीहरूतिरै छ। 

सूक्त  ४५ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

एष स्य भागुरुदियर्ति युज्यते रथः परिज्मा दिवो अस्य सानवि। 

पृक्षासो अस्मिन्मिधुना अधि त्रयो दृतिस्तुरीयो मधुनो वि रप्शते ॥१॥ 
प्रकाशका धनी सूर्यदेव उदाएका छन् । हे अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवैको रथ चारैतिर घुम्दै 
छ। त्यो रथ प्रकाशपुञ्जजस्तै सूर्यदेवसितै उच्च स्थानमा भेट हुन्छ। यस रथमा जोडा बनाएर तीन 
किसिमका अन्न राखिएका छन् र सोमरसलाई चौथो पात्रमा विशेष रूपले राखिएको देखिँदै छ। 

उद्दां पृक्षासो मधुमन्त ईरते रथा अश्वास उषसो व्युष्टिषु। 

अपोर्णुवन्ततम आ परीवृत स्वपर्ण शुक्र तन्वन्त आ रज ॥ २॥ 
उषाहरू उदित हुनाले मधुर अन्न र अश्वले सम्पन्न तिमीहरूको रथ चारैतिर बाक्लिएर बसेको 
अन्धकार नाश गराउँदै सूर्यदेवजस्तै प्रदीप्त तेज चारैतिर फिँजाउँदै मास्तिर मुख फर्काएर घुमिरहेका 
छन् 


मध्वः पिबतं मधुपेभिरासभिरुत प्रियं मधुने युञ्जाथां रथम्। 

आ वर्तनिं मधुना जिन्वथस्पथो दृति वहेथे मधुमन्तमश्चिना ॥३॥ 
है अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरू मधुर रस पान गर्ने मुखले सोमरस पान गर र मधुर रस प्राप्त गर्नका 
लागि आफ्ना प्रिय रथमा अश्व जोतेर याजकका घरमा आओ । तिमीहरू दुवै जाने गरेको मार्ग मधुर 
रसले परिपूर्ण गर र सोमरसले पूर्ण पात्र धारण गर।  

हंसासो ये वां मधुमन्तो अग्रिधो हिरण्यपर्णा उहुव उषर्बुधः । 

उदद्रुतो मन्दिनो मन्दिनिस्पृशो मध्वो न मक्षः सवनानि गच्छथः ॥४॥ 
द्रृतगामी, मधुरतायुक्त, विद्रोहविनाका, सुनौला पँखेव भएका, उषा कालमा जाग्ने, यढासम्म जान 
सक्ने, पसिनाका थोपा खसाउने र खुसी गराउने अश्वले तिमीहरूलाई बोकेका छन् । माहुरी महतिर 
भ्याम्मिएझैँ तिमीहरू हाम्रा यज्ञका सवनमा आओ । 

स्वध्वरासो मधुमन्तो अग्नय उस्रा जन्ते प्रति वस्तोरञश्चिना। 

यन्निक्तहस्तस्तरणिर्विचक्षणः सोम सुषाव मधुमन्तमद्रिभिः ॥९ 
कार्य पूरा गराउने मेधावी याजकले मन्त्रले जल भरेर हात पखाल्दै ढुङ्गाले कुटेर मिठो सोमरस 

तयार गर्दा प्रत्येक उषा कालमा मधुरतायुक्त, असल अहिसित कर्म गर्ने, अग्निजस्तै तेजस्वी 

भश्चिनीकुमारको याजकले प्रार्थना गर्दछन् ।  


३६९ 


पह? 





आकेनिपासो अहभिर्दविध्वतः स्वपर्ण शुक्र तन्वन्त आ रज । 

सूरञ्चिदश्वान्युयुजान ईयते विश्वाँ अनु स्वधया चेतथस्पथः ॥६॥ 
नजिकै तौ जगत हुने किरण दिउँसोका उज्यालोले अन्धकार नष्ट गराउँदै सूर्यदेवको जस्तै प्रदीप 
तेज फिँजाउँछन्। अश्व नारेर सूर्यदेव गमन गर्दछन् । हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू आफ्ना धारक 
शक्तिले सबै मार्ग क्रमैसित देखाउँछौ । 

प्र वामवोचमश्चिना धियन्धा रथः स्वश्वो अजरो यो अस्ति । 

येन सद्यः परि रजांसि याथो हविष्मन्तं तरणिं भोजमच्छ ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हामी स्तोताले तिमीहरू दुवैको प्रार्थना गर्दछौँ । तिमीहरू दुवै असल अश् 
भएका, कहिल्यै नथोत्रिने रथबाट पलभरिमै तीनै लोकको परिक्रमा गर्छौ। त्यसैले तिमीहरू  
हवियुक्त, शीघ्र गमन गर्ने र भोजन प्रदान गर्ने यज्ञमा आओ । 

सूक्त  ४६ 
व्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्रवायु । छन्द  गायत्री । 

अग्र पिबा मधूना सुत वायो दिविष्टिषु। त्वं हि पूर्वपा असि ॥१॥ 
हे वायुदेवता ! यञ्चमा आसीन हुँदा पेलेर तयारी मिठो सोमरस सर्वप्रथम पान गर । किनभने तिमीने 
सबैभन्दा पहिले सोमरस पान गर्दछौँ । 


शतेना नो अभिष्टिभिर्नियुत्वाँ इन्द्रसारथिः । वायो सुतस्य तृम्पतम् ॥२॥ 
हे असल अश्व भएका वायुदेवता ! इन्द्रदेव तिम्रा सारथी हुन् । तिमी कामना पूरा गराउन सपाँ 
अश्चमा हामीकहाँ आङ । तिमी र इन्द्रदेव पेलेर तयार गरेको सोमरस पान गर । 

आवां सहस्र हरय इन्द्रवायू अभि प्रयः । वहन्तु सोमपीतये ॥३॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव । हजारौँ सङ्ख्यामा द्रुत गतिका घोडामा सोमपान गर्न यहाँ आओ । 

रथ हिरण्यवन्धुरमिन्द्रवायू स्वध्वरम् । आ हि स्थाथो दिविस्पृशम् ॥४॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव ! सुन जडिएका, यज्ञ राम्ररी सफल गराउने र अन्तरिक्ष स्पर्श गर्ने रथमा आएर 
बस । म 

रथेन पृथुपाजसा दाश्वांसमुप गच्छतम् । इन्द्रवायू इहा गतम् ॥१। . 
हे इन्द्र र वायुदेव ! अत्यधिक सामर्थ्यशाली रथमा हविप्रदाता यजमानका नजिकै यस यज्ञमण्डपमा  
आओ । 


इन्द्रवायू अयं सुतस्त देवेभिः सजोषसा । पिबतं दाशुषो गृहे ॥९॥ अह 
हेइन्द्र र वायुदेव । यो सोमरस तिमीहरूका लागि पेलेर तयार गरेको हौ । देवतासित उस्तै स्नेह 
तिमीहरू दुवै हविप्रदाता यजमानका यञ्ञमण्डपमा त्यो पान गर । 

इह प्रयाणमस्तु वामिन्द्रवायू विमोचनम्। इह वा सोमपीतये ॥७॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव ! तिमीहरू यस यज्ञमा आओ । यहाँ आएर सोमपान गर्नका लागि आआफी 
अश्वलाई मुक्त गराओ । १ 

९ मती सिहत बाहेक 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्रवायु । छन्द  अनुष्टुप्। 

वायो शुक्रो अयामि ते मध्वो अग्र दिविष्टिषु। बि 

आ याहि सोमपीतये स्पाहो देव नियुत्वता ॥१॥ 
हे वायु ! हामी निर्दोष छौँ र तिम्रा लागि यज्ञमा सर्वप्रथम सोमरस अर्पित गर्दछौँ । हे देवता ! आर 
गर्न योग्य तिमी नियुत नामका अश्चमा बसेर सोमपान गर्न आउ । 

इन्द्रश्व वायवेषां सोमानां पीतिमर्हथः । 

युवां हि यन्तीन्दवो निम्नमापो न सक्र्यक्॥२॥ 
हे वायु र इन्द्रदेव ! तिमीहरू दुवै सोमपान गर्ने योग्यता उपयुक्त भएका छौ। ओरालो लागेकी 


पानीको धाराझैँ बगेको सोमरसको प्रवाहसम्म तिमीहरू दुवै पुग्दछौ । 


३७० 








वायनिन्द्रश्न शुष्मिणा सरथं शवसस्पती । 

नियुत्वन्ता न छतय आ यात सोमपीतये॥३॥ 
हे वायु र इन्द्रदेव ! तिमीहरू दुवै बलका स्वामी र सामर्थ्यवान् हौ । नियुत नामका घोडा हुने 
तिमीहरू दुवै हाम्रो रक्षा गर्न र सोमरस पान गर्न सँगै आओ । 

या वां सन्ति पुरुस्पृहो नियुतो दाशुषे नरा  

अस्मे ता यञ्चवाहसेन्द्रवायू नि यच्छतम्॥४॥  
हे नेता र यञ्चका सम्पादक इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवैसित भएका अनेकौँले मन पराउने 
अश्वजति सबै म दानदाता यजमानलाई प्रदान गर । 


तत सूक्त  ४० 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  वायु । छन्द  अनुष्टुप् । 
विहि होत्रा अवीता विपो न रा यो अर्यः । 


वायवा चन्द्रेण रथेन याहि सुतस्य पीतये ॥१॥ 
हे वायुदेव ! शत्रु थर्काउने योद्धाजस्तो अरूले पिउन नसक्ने सोमरसपानःगर रस्तोताको ऐश्वर्य 
वृद्धि गर  हे वायुदेव ! सोमपान गर्न शीतलता प्रदानःगर्ने रथमाःआउ । 

निर्युवाणो अशस्तीर्नियुत्वाँ इन्द्रसारथिः । 

वायवा चन्द्रेण रथेन याहि सुतस्य पीतये ॥२॥ 
हे वायुदेव । अवर्णनीय, तरुण अश्वचलाई तिमी रथमा लगाउँछौ ।इन्द्रदेवता तिम्राःसारथी हुन्! हे 
वायुदेव ! सोमपान गर्नका लागि शीतलता प्रदान गर्ने रथबाट आउ ।  

अनु कृष्णे वसुधिती येमाते विश्वपेशसा । 

वायवा चन्द्रेण रथेन याहि सुतस्य पीतये ॥३॥ 
हे वायुदेव ! कालो रङ्गका, ऐश्वर्यधारक, धेरै रूप भएका, द्यावापृथिवीले तिम्रै अनुसरण गर्दछन् । 
तिमी सोमपान गर्नका लागि शीतलता प्रदान गर्ने रथबाट आउ । 

वहन्तु त्वा मनोयुजो युक्तासो नवतिर्नव । 

वायवा चन्द्रेण रथेन याहि सुतस्य पीतये ॥४॥  
हे वायुदेव  मनजस्तै वेगशाली, परस्पर आबद्ध हुने उनान्सयघोडालेतिमीलाई लिएर जान्छन् । हे 
गायुदेव  सोमपान गर्नका लागि शीतलता प्रदानगर्ने रथबाट आउ । 

वायो शत हरीणां युवस्व पोष्याणाम्। 

उत वा ते सहस्रिणो रथ आ यातु पाजसा ॥५॥ 
हे वायुदेव ! आफ्ना सयौँ सङ्ख्यामा रहेका पोषणयोग्य अश्वलाई रथमा नियुक्त गर ।तिम्रोहजारौं 
अश्च भएको रथ वेगपूर्वक आओस् । म 

सूक्त  ४९१ 
क्रषि  वामदेवगौतम  ७ ०००३ दन्द्राहरुपति  ७२०५ कु 

,.  इद वामास्ये हविः प्रियमिन्राबृहस्पती । उक्थ मदश्व शस्यत ॥॥ ॥ ला 
हद १ र बृहस्पतिदेव ! यो स्नेहयुक्त आहुति तिमीहरूका मुखमा समर्पित गर्दछौ तिमीहरू 
दुवलाई हामी स्तोत्र र हर्षप्रदायक सोमरस प्रदान गर्दछौँ । 

अरयं वां परि षिच्यते सोम इन्द्राबुहस्पती । चारुमेदाय पीतये॥२॥ 
है इन्द्रद र बृहस्पतिदेव  तिमीहरूको खुसीका लागि र सोमरस पान गर्नका लागि यो मनोहर 

सामरस पेलेर तयार गरिन्छ।  निपीतये॥ई। 

 . आन इन्द्राबृहस्पती गृहमिन्द्रश्न गच्छतम्। सामपा साम 
ऐ सोमपान हुनेले फुटे निकै गर्न तिमी रबृहस्पतिदेव दुवै हाम्रा घरमा आओ । 


अस्मे इन्द्राबृहस्पती रयिं धत्तै शतग्विनम् । अश्चावन्त सहस्रिणम् ॥४॥ 
दैइनद्रर बृहस्पतिदेव । हामीलाई सयौँ गाई र हजारौँ अश्वले सम्पन्न ऐश्वर्य प्रदान गर । 


म गीर्भिहवामहे। अस्य सोमस्य पीतये॥५॥ ७ाकि 
हेइन्द्रर वृष रविहरूपती यय छुन छ पान गर्न हामी प्रार्थना गर्दै बोलाउँछौं । 


पु 





सोममिन्द्राबृहस्पती पिबतं दाशुषो गृहे। मादयेथां तदोकसा ॥६॥ 

हे इन्द्र र बृहस्पतिदेव ! हवि प्रदाता यजमानका घरमा सोमपान गरेर बसेर खुसी होओ । 
सूक्त  ५० 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  इन्द्राबृहस्पति । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

यस्तस्तम्भ सहसा वि ज्मो अन्तान्बृहस्पतिस्त्रिषधस्थो रवेण । 

त॑ प्रलास ग्रषयो दीध्यानाः पुरो विप्रा दधिरे मन्द्रजिह्वृम् ॥१॥ 
तीनै लोकमा निवास गर्ने बृहस्पतिदेवल धर्तीका दसै दिशा रोकिदिए। मिठो बोल्ने 
बृहस्पतिदेवलाई पुराना क्रषि र तेजस्वी विद्वानले अघिल्तिर स्थापित गरे । 


धुनेतयः सुप्रकेतं मदन्तो बृहस्पते अभि ये नस्ततस्रे । 

पुषन्तं सूप्रमदब्धमूवँ बृहस्पते रक्षतादस्य योनिम् ॥२॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! शत्रु थर्काउने गति भएका, खुसी पार्ने र प्रार्थना गर्नेलाई फल प्रदान गर्दै उन्नति 
गराउँछौं र हिंसा गर्दैनौ । तिनका विशाल यज्ञको सुरक्षा गर्दछौ । 

बृहस्पते या परमा परावदत आ त ग्रतस्पृशो नि घेदुः । 

तुभ्यं खाता अवता अद्विदुग्धा मध्वः श्रोतन्त्यभितो विरप्शम् ॥३॥ 
हे बहस्पतिदेव ! टाढाका प्रदेशका असल ठाउँबाट तिम्रा अश्च आउँछन् । जलकुण्डबाट जलधारा 
बगेभैँ तिम्रा चारैतिर प्रार्थना गर्दै ढुङ्गाले पेलेका सोमले मधुर रस सेचन गर्छ । 

बृहस्पतिः प्रथम जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन्। 

सप्तास्यस्तुविजातो रेण वि सप्तरश्मिरधमत्तमाँसि ॥४॥ 
सात किसिमका छन्दरूपी मुख भएका, धेरै किसिमले उत्पन्न हुने र सातै खालका रश्मि भएका 
बृहस्पतिदेव, महान् सूर्यदेवका परम आकाशमा सर्वप्रथम उत्पत्न भएर आफ्ना ज्योतिले अन्धकार 
नष्ट गराउँछन् । 

स सुष्टुभा स त्रक्वता गणेन वल रुरोज फलिगं रवेण ! 

बृहस्पतिरुस्रिया हव्यसूदः कनिक्रदद्वाववशतीरुदाजत् ॥५॥ 
बृहस्पतिदेवले तेजस्वी तथा प्रार्थना गर्ने अङ्गिरासँगै ध्वनिले मेघ र वल नामका राक्षस वध गरे। 
उनले हवि प्रेरित गर्ने र कराउने गाईलाई कराउँदै बाहिर निकाले । 

एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे यसैर्विधेम नमसा हविर्भिः । 

बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तो वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥६॥ 
सबैको पालन गर्ने, समस्त देवताका स्वामी र बलशाली बृहस्पतिदेवलाई हामी यज्ञ, आहुति र 
प्रार्थनाले सेवा गर्दछौँ । हे बृहस्पतिदेव ! तिनका प्रभावले हामी असल सन्तान तथा पराक्रमले 
सम्पन्न ऐश्वर्यका धनी हुन सकाँ । । 

स इद्राजा प्रतिजन्यानि विश्वा शुष्मेण तस्थावभि वीर्येण । 

बृहस्पति यः सुभृतँ बिभर्ति वल्गूयति वन्दते पूर्वभाजम् ॥७॥ 
सबैभन्दा पहिले असल पोषक वस्तुद्वारा बृहस्पतिदेवको सत्कार गर्ने, प्रार्थना गर्ने र नमस्कार गर्ने 
शासकले शत्रुको सबै बल आफ्ना सामर्थ्यले जित्दछन् । 

 स इत्क्षेति सुधित ओकसि स्वै तस्मा इडा पिन्वते विश्वदानीम् । 

तस्मै विशः स्वयमेवा नमन्ते यस्मिन्त्रह्मा राजनि पूर्व एति ॥८॥ 
जुन शासकका शासनमा ब्रह्वज्ञानी पुरोहित सबैबाट वन्दनीय भएर अघि लागेका हुन्छन्, उसले 
राम्रो सन्तुष्टिसाथ आफ्ना घरमा निवास गर्न पाउँछ। उसका लागि धर्तीले जुनसुकै बेला फल 
दिन्छ । त्यसलाई प्रजाले सम्मानपूर्वक नमस्कार गर्दछन् । 

अप्रतीतो जयति सं धनानि प्रतिजन्यान्युत या सजन्या । 

अवस्यवे यो वरिवः कृणोति ब्रह्मणे राजा तमवन्ति देवाः ॥९॥ 
सुरक्षाको खोजीमा लागेका ब्रहमज्ञानीलाई ऐश्वर्य आदि दिएर त्यसको सुरक्षा गर्ने राजालाई देवताले 
संरक्षण दिन्छन् । निरन्तर रूपमा शत्रुको धन एवं ऐश्वर्य प्रजाका लागि जितेर तिनी महान् हुन्छन्। 


२७२ 











इन्द्रश्च सोम पिबतं बृहस्पतो 
र बृहस्पतो ५ स्मिन्यज्षे मन्दसाना वृषण्वसू। 


बै  स्वाभुवोस्मै रयि सर्ववीर नि यच्छतम्॥१०॥ 
हे वृहस्पतिदेव ! तिमी र इन्द्रदेव यस यज्ञमा र ।। 
विद्यमान रहने सोमरस तिमीहरु खुसी भएर याजकलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । सबै ठाउँमा 


प्रदान गर। दुवैभित्र प्रवेश होस् । हामीलाई पराक्रमी सन्तानसहित मनग्गे धन 


बृहस्पत इन्द्र वर्घत न सचा सा वां सुमतिर्भूत्वस्मे। 
जिगृत पुरन्धीर्जजस्तमर्यो वनुषामरातीः ॥११॥ 


अविष्टे धियो 
हे बृहस्पति र इन्द्रदेव !। तिमीहरू संवद्धित गर, हाम्रो यज्ञलाई संरक्षण गर र हाम्रो 
हामी याजकका शत्रु नाश गर। 


 दुईले 
बुद्धि जगाइदेओ । प्रार्थना गर्ने हामी वक हामीलाई 


सूक्त  ९१ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप् 
इदमु त्यतुरुतम का ८, 


वयुनावदस्थात्। 
नून दिवो दुहितरो विभातीर्गातुं । विभातरतिस्तमसो वयु जनाय ॥१॥ 


अत्यधिक विशाल र कर्ममा मानिसलाई संलग्न गराउने कान्तिमान् तेज पूर्व दिशामा अन्धकारबाट 
माथि निस्कँदै छ। निश्चित 


रूपले सूर्यकी पुत्री र दीप्तिमती हिँड्नेका 
मार्ग देखाइदिँदै छन् फर पुन २ दाप्तिमती उषाहरू याजकलाई हिँड्नेका लागि 


अस्थुरु चित्रा उषसः ला इव स्वरवोउध्वरेषु। 


व्यूवज्रस्य तमसो  पावकाः ॥२्॥ 
यञ्चमण्डपमा मोलो ठडिएफैँ, सुन्दर 


उषाहरू पूर्व दिशामा व्याप्त हुँदै छन्। उषाले गाईगोठको 

अन्धकारमय ढोका उघार्दछन् र आफ्ना सफाशुद्ध प्रकाशले संसार ढाक्छन् । 

उच्छन्तीरच्च चितयन्त भोजात्राधोदेयायोषसो मघोनीः । 

अचित्रे अन्तः पणयः ससन्त्वबुध्यमानास्तमसो विमध्ये ॥३॥ 
अन्धकार हटाएर ऐश्वर्यशाली उषाहरू भोजनदातालाई ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि जाग्रत गराउँछन् । 
जागरुक नहुने लोभी व्यापारी अन्धकारमै सुतिरहन् । 

कुवित्स देवी सनयो नवो वा यामो बभूयादुषसो यादुषसो वो अद्य। 

येना नवग्वे अङ्खिरे दशग्वे सप्तास्ये रेवती रेवदूष ॥४॥ 
हे,उषादेवी हो ! तिमीहरूको पुरानो अथवा नयाँ रथ यज्ञमा अनेकौँ पटक आइरहोस् । त्यसै रथबाट 
नवग्व, दशग्व र सात मुख भएका अङ्गिराका निम्ति ऐश्वर्यसम्पत्न भएर तिमीहरू प्रकट हुन्छौ । 

यूयं हि देवीर्कतयुगिभिरश्चैः परिप्रयाथ भुवनानि सद्यः । 

प्रबोधयन्तीरुषसः ससन्त द्विपाच्चतुष्पाच्चरथाय जीवम् ॥५॥ 
हे उषादेवी हो ! तिमीहरू यज्ञमा जाने घोडाबाट समस्त लोक विचरण गर र निद्रामा परेका दुईखुट्ट 
र चारखुट्टेलाई परिक्रमा गर्नका लागि जागृत गराओ । 

क्व स्विदासां कतमा पुराणी यया विधाना विदघुर्क्रोभूणाम् । 

शुभ॑ यच्छुभ्रा उषसश्चरन्ति न वि ज्ञायन्ते सदृशीरजुर्याः ॥६॥ । 
उषाका लागि क्रभुहरूले चमस आदि बनाएका थिए। ती पुराना उषाहरू को हुन् र कहाँ छन् ? 
प्रदीप्त उपाहरूले सौन्दर्य प्रदर्शित गर्दा सधैँका नयाँ हुनाले एउटै रूपमा हुन्छन् । यीमध्ये कुन नयाँ 
र कुन पुराना भन्ने ठम्याउन सकिँदैन । 

क ता घा ता भद्रा उषसः पुरासुरभिष्टिद्युम्ना ग्रतजातसत्या । 

यास्वीजानः शशमान उक्थैः स्तुवञ्छसन्द्रविण सञ्च आप ॥७॥ न 
याज्चिकले जुन उषालाई स्तोत्रले स्तुति गरेर तत्काल ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछन्। तिनै हितकारी उषा 
प्राचीन कालदेखि नै आइपुग्नासाथ ऐश्वर्य प्रदान गदछन् । यिनीहरू यज्ञका लागि प्रकट भएका र 
सत्य परिणाम गर्दछन् । ७  

तर ता आ चरन्ति समना पुरस्तात्मसमानतः समना  . 

क्रतस्य देवी सदसो बुधाना गर्वा न ॥?०५७० पय समका दया 

उषाहरू समान रूपले पूर्व दिशामा चारैतिर फलिँद छन्। ए ॥ समान आकाशमा 
फिँजिन्छन् र यज्ञस्थानको सूचना गर्छन् । उषादेवीहरू गाईका बथानजस्तै प्रशंसित हुन्छन् । 


३७३ 


। 
र 


ता इन्नवेशव समना समानीरमीतवर्णा उषसश्वरन्ति । 
कति गृहन्तीरभ्वमसितं रुशद्धिः शुक्रास्तनूभिः शुचयो रुचनाः ॥९॥ 
०७ एक वि समको रूपरङ्ग भएका र असीमित रङ्गसम्पन्न भएर विचरण गर्दछन् । तिनीहरू 
दै रूपमा फैलिएको अन्धकार हटाइदिन्छन र आफ्ना कान्तिमय शरीरले पवित्र प्रकाशलाई 
अरू धेर देदीप्यमान गराउँछन् । 
रयिं दिवो दुहितरो विभातीः प्रजावन्तं यच्छतास्मासु देवीः । 
स्योनादा वः प्रतिबुध्यमानाः सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥१०॥ 
हे ह्युलोकका चेली, द्युतिमय उषादेवी हो ! हामीलाइ सन्तानले युक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । हे देवी हो  
मानिसले खुसी पाउनका लागि तिमीहरूसित निवेदन गर्दछन् । यसबाट हामी  सन्तानले 
युक्त ऐश्वर्यका स्वामी हुन सकाँ । 
तद्दो दिवो दुहितरो विभातीरुप ब्रुव उषसो यज्चकेठुः । 
 वयं स्याम यशसो जनेषु तदद्यौश्व धत्तां पृथिवी च देवी ॥११॥ 
हे प्रकाशमान सूर्यकी पुत्री उषा हो ! हामी याजकहरू यज्ञ अर्पण गर्दछौँ । तिमीहरूलाई हामी स्तुति 
गर्दछौँ । त्यसबाट मानिसका बीचमा हामी यश र अन्नका अधिपति हुन सकौँ । हाम्रो यस्तो कामना 
द्यावापृथिवीले सफल गरुन् । 
 सा ५२ 
न्रषि  वामदेव गौतम ।  उषा । छन्द  गायत्री । 
प्रति ष्या सूतरी जनी व्युच्छन्ती परि स्वसुः । दिवो अदर्शि दुहिता ॥१॥ 
प्राणीका प्रेरक, फल प्रदायक, आफ्ना दिदीबहिनीजस्ता रात्रिका अन्तिममा प्रकाश फिँजाउने, 
सूर्यपुत्री उषालाई सबैले देख्छन् । 
अश्चेव चित्रारुषी माता गवामृतावरी । सखाभूदश्चिनोरुषाः ॥२॥ 
चञ्चल बिजुलीजस्तो अदभुत दीप्तिमान् किरणकी माता, यञ्च आरम्भ गर्ने उषाका मित्र 
 अश्चिनीकृमार हुन् । 
उत सखास्यश्चिनोरुत माता गमामसि । उतोषो वस्व ईशिषे ॥२॥ 
तिमी अश्चिनीकुमारका मित्र हुनाले देदीप्यमान रश्मि रचना गर्ने हे उषादेवी ! तिमी स्तुति गर्न योग्य 
छ्यौ। 
यावयद् द्वेषसं त्वा चिकित्वित्सूनृतावरि । प्रति स्तोमैरभुत्स्महि ॥४॥ 
हेमिठो बोल्ने उपादेवी ! तिमी शत्रुलाई छुट्याउन सकने हौ । तिमी ज्ञानसम्पन्न हौ । हामी स्तुतिले 
तिमीलाई जागृत गराउँछौँ । 
प्रति भद्रा अदुक्षता गवां सर्गा न रश्मयः । ओषा अप्रा उरु जयः ॥२॥ 
हितकारी रश्मि गाईको बधानभेँ देखिँदै छ। उषादेवी विशेष तेज सबैतिर भर्दै छिन् । 
आफ्प्रुषी विभावरि व्यावर्ज्योतिषा तमः । उषो अनु स्वधामव॥९॥ 
ह दीप्तिमदी उपादेवी ! तिमी संसारलाई तेजले पूर्ण गराउने हौ, अन्धकारलाई प्रकाशले पर 
भगाउने हौ ! त्यसपछि तिमी आफ्नो धारण शक्तिलाई सरक्षित गर्ने हौ। 
आ द्यां तनोषि रशिमभिरान्तरिक्षमुरु प्रियम्। उषः शुक्रेण शोचिषा ॥७॥ 
हे उषादेवी ! तिमी आफ्ना रश्मिबाट द्युलोकलाई पूर्ण गराउँछ्यौ र पवित्र प्रकाशले प्रीतियुक्त 
विशाल आकाश पनि पूर्ण गराइदिन्छौं । 
 सूक्त ५३ 
श्रषि  वामदेव गौतम । देवता  सविता । छन्द  जगती । 
तद्देवस्य सचितुर्वायँ महद्वृणीमहे असुरस्य प्रचेतसः । 
र्दिर्यन दाशुषे यच्छति त्मना तन्नो महाँ उदयान्देवो अछुभिः ॥१॥ 
हामी प्राणशक्तिका प्रदाता र मेधावी सवितादेवका वरण गर्न योग्य तथा श्रेष्ठ तेजको कार्म 


गर्दछौँ । त्यस तेजले हविप्रदाता यजमानलाई खुसी प्रदान गर्दछ । हामीलाई महान् सवितादेव त्यस्ती 
तेज प्रदान गर्दै रातको अन्तिम समयमा उदाउँछन् । 


३२७४ 








। 





दिवो धर्त्ता भुवनस्य प्रजापति पिशङ्ख द्रापिं प्रति मुञ्चते कविः । 
विचक्षणः प्रथयन्नापृणन्नुर्वजीजनत्सविता सुम्नमुक्थ्यम् ॥२॥ सुनौलो 
धारण गर्ने समस्त भुवनका प्रजा पालन गर्ने र विद्वान् सवितादेव आफ्नो सुनौलो कवच 

खोल्दछन् । सबैलाई हेरिरहेका सवितादेव आफ्नो तेज प्रकट गर्दै समस्त जगत् परिपूर्ण गराउछन् २ 
प्रार्थनाका लागि योग्य प्रचुर सुख उत्पन्न गर्दछन् । । 

आप्रा रजांसि दिव्यानि पार्थिवा श्लोक देवः कृणुते स्वाय धर्मणे। 

प्र बाहू अस्राक्सविता सवीमनि निवेशयन्त्रसुवन्नक्तुभिर्जगत् ॥२॥ 
सवितादेव आफ्ना तेजले द्युलोक र भूलोकलाई पूर्ण गराउँछन् र आफ्ना कर्मको प्रशंसा गर्दछन् । 
उनी संसारलाई आफ्ना कर्ममा नित्य स्थापित गर्दछन् र प्रेरित गर्दछन् । उनी सिर्जन शक्तिका लागि 
आफ्ना भुजा फिँजाउँछन् । 

अदाभ्यो भुवनानि प्रचाकशद् व्रतानि देवः सविताभि रक्षते । 

प्रास्राग्बाह भुवनस्य प्रजाभ्यो धृतव्रतो महो अज्मस्य राजति ॥४॥ क 
सवितादेव हिंसारहित भएर सबै लोक आलोकित गर्दछन् र नियमको सुरक्षा गर्दछन् । सबै लोकमा 
मानिसका लागि बाहु फिँजाउँछन्। नियमअनुसार गति लिएका सवितादेव संसारका श्रेष्ठ ईश्वर 
हुन्। 

त्रिरन्तरिक्षे सविता महित्वना त्री रजांसि परिभूस्त्रीणि रोचना । 

तिस्रो दिवः पृथिवीस्तिस्र इन्वति त्रिभिव्रतैरभि नो रक्षति त्मना ॥५॥ 
सवितादेव आफ्ना तेजले तीन अन्तरिक्ष पूर्ण गराउँछन् र आफ्ना महिमाले तीनै लोक परिपूर्ण 
गराउँछन् । सर्वश्रेष्ठ सवितादेव अग्नि, वायु र सूर्यलाई व्याप्त गराउँछन् । तिनले तीन वय द्युलोक र 
तीन वय पृथ्वी व्याप्त गरेका छन् । उनी आफ्ना तीन व्रतले हाम्रो सुरक्षा गरून् । 

बृहत्सुम्नः प्रसवीता निवेशनो जगतः स्थातुरुभयस्य यो वशी । 

स नो देवः सविता शर्म यच्छत्वस्मे क्षयाय त्रिवरूथमंहस ॥६॥ 
आफूसित मनग्गे ऐश्वर्य राखेका, सबैलाई उत्पन्न र स्थिर गर्ने, स्थावर र जङ्गमलाई अधीनमा राख्ने 
सवितादेवले हाम्रो पाप नाश गरेर तीने लोकको सुख प्रदान गरून् । 

आगन्देव त्रतुभिर्वर्धतु क्षयं दधातु नः   । 

स नः क्षपाभिरहभिश्च जिन्वतु प्रजावन्त समिन्वतु ॥७॥ 
उदाउँदै गरेका सवितादेवले सबै क्रतुमा हाम्रो सुख वृद्धि गरून् र हामीलाई असल सन्तानले सम्पन्न 
अन्न प्रदान गरून् । उनले हामीलाई रातदिन समृद्धिले सन्तुष्ट गरून् र प्रजाले सम्पन्न धन प्रदान 
गरून्  

सूक्त  ५४ र 
व्रषि  वामदेव गौतम । देवता  सविता । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

अभूदेत  सविता ७५५०. ४ न इदानीमह्व उपवाच्यो नृभिः । 

वि यो रला भजति  श्रेष्ठ नो अत्र द्रविणं यथा दधत्॥१॥ 
सवितादेव उदाउँदै छन्, हामी उनको वन्दना गर्दछौँ । मानिसलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र हाम्रा युस 
यज्ञमा असल धन प्रदान गर्ने सवितादेव दिउँसोका यस भागमा याजकबाट प्रशंसनीय हुन्छन् । 


देवेभ्यो हि प्रथम यज्चियेभ्योमृतत्व सुवसि भागमुत्तमम्। 


, आदिद्वामान सवितर्व्यूर्णुषेषनूचीना जीविता मानुषेभ्यः ॥२॥ 
हे सवितादेव ! उदयकालमा तिमी यञ्ञका लागि योग्य देवताको अमृतमय सार तत्त्वको उत्तम भाग 


प्रदान गर्दछौ । त्यसपछि उदाएर दीप्तिमान् रश्मि विस्तृत गराउँछौँ र प्राणीको जीवनका लागि रश्मि 
विस्तार गर्दछौ । म 
 अचित्ती यच्चकुमा दैव्य जने दीनैर्दक्षैः प्रभूती पूरुषत्वता । 


देवेषु च सवितर्मानुषेषु च त्व नो अत्र सुवतादनागसः ॥२॥ ।।। 
है सवितादेव  हामीले भुल गरेर वा दुर्बलताका कारण धनको अभिमानले वा मानिस भएका 


घमन्डले तिमीप्रति अधवा देवताहरूप्रति वा मानिसप्रति केही पाप गरेका भए यस यज्ञमा त्यस 
पापबाट हामीलाई मुक्त गर  
३७५ 


नप्रमिये सवितुर्दैव्यस्य तद्यथा विश्व भुवन धारयिष्यति। 
यत्पृथिव्या वरिमन्ना स्वङ्गुरिर्वष्न्दिवः सुवति सत्यमस्य तत् ॥४॥ 
समस्त संसारको धारण गर्ने सवितादेवको सामर्थ्य कहिल्यै विनाश हुँदैन। सुन्दर हात भएका 
सेवितादेव पृथ्वी र द्युलोक विस्तृत प्रेरित गर्छन् । सवितादेवको कर्म सत्य हौ । 
इन्द्रज्येष्ठान्बृहद्धयः पर्वतेभ्यः क्षयाँ एभ्यः सुवसि पस्त्यावतः । 
यथायथा पतयन्तो वियेमिर एवैव तस्थुः सवितः सवाय ते॥५॥ 
हे संवितादेव ! अत्यधिक धनवान् इन्द्रदेव हामी याजकका लागि वन्दनीय छन् । हामी मानिसलाई 
तिमी विशाल पर्वतभन्दा पनि ठूला बनाइदेङ । यी याजकलाई तिमी घरसहितको स्थान प्रदान गर, 
त्यसबाट उनीहरू तिमी जाने बेलामा तिमीबाट नियन्त्रित होङन् र तिम्रो आज्ञाअनुसार चलून् । 
 यैतेत्रिरहन्त्सवितः सवासो दिवेदिवे सौभगमासुवन्ति। . 
 डुन्द्रोच्यावापृथिवी सिन्धुरद्धिरादित्यैनो अदितिः शर्म यंसत्॥६॥ 
हे संवितादेव ! तिम्रा लागि दिनको तीन पटक सधै सौभाग्यजनक सोमरस पेलेर तयार गर्ने 
याजकहरूका लागि र हाम्रा लागि इन्द्रदेव, द्यावापृथिवी, पानीले भरिएका नदी र आदित्यसँगै 
अदितिदेवीले सुख प्रदान गरून् । 
सूक्त  ५५ 
क्राषि  वामदेव गौतम । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुपू गायत्री । 
को वस्त्राता वसवः को वरूता द्यावाभूमी अदिते त्रासीथाँ न। 
. सहीयसो वरुण मित्र मर्तात्को वोञध्वरे वरिवो धाति देवाः ॥१॥ कती 
हे वसु हो ! तिमीहरूमध्ये रक्षक को हो ? दुःख निवारण गर्ने को हो ? हे अखण्डनीय द्यावापूर 
। हाम्रो रक्षा गर। हे मित्रावरुण ! बलशाली शत्रुबाट हाम्रो रक्षा गर। हे देवताहरू हो! 
 तिमीहरूमध्ये कसले यज्ञमा ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् ? 
प्रये धामानि पूर्व्याण्यर्चान्वि यदुच्छान्वियोतारो अमूराः । 
म विधातारो वि ते दधुरजस्रा ग्रतधीतयो रुरुचन्त दस्मा ॥२॥ 
स्तुति गर्नेलाई पुरानो ठाउँ प्रदान गर्ने र अज्ञानरूपी अन्धकार हटाउने, फलप्रदायक देवताले सधैं 
असल फल प्रदान गर्दछन् । सत्कर्म गर्ने देवता हेर्न पनि राम्रा छन्। । 
प्र पस्त्याइमदितिं सिन्धुमरकैँः स्वस्तिमीडे सख्याय देवीम्। 
. भे यथा नो अहनी निपात उषासानक्ता करतामदब्धे ॥३ 
सबैलाई आश्रय प्रदान गर्ने अदिति, सिन्धु र स्वस्तिदेवीको मित्रता प्राप्त शर्न हामी स्तोत्रले प्रार्थना 
गर्दछौँ । द्यावापृथिवीले हाम्रो सुरक्षा गरून्। रात र दिनकी अध्िष्ठात्री, देवी उषासानक्ताले हाम्रो 
कामना सम्पादित गरून् । 
 व्यर्यमा वरुणश्वेति पन्थामिषस्पतिः सुवितँ गातुमगिनि । 
इन्द्राविष्णू नृवदु घु स्तवाना शर्म नो यन्तममवद्वरूथम् ॥४॥ म 
अर्यमा र वरुणदेव यज्ञको. मार्ग प्रकाशित गरून् र अन्नका अधिपति अग्निदेव ,हर्ष प्रदान गर्ने मार्ग 
देखाञन् इन्द्र र विष्णुदेव राम्रो प्रशंसा पाएर सन्तानसँगै सुख प्रदान गरून् । 
आ पर्वतस्य मरुतामवांसि देवस्य त्रातुरव्रि भगस्य । 
पात्पतिर्जन्यादंहसो नो मित्रो मित्रियादुत न उरुष्येत्॥५॥ 
पर्वत, मरुत्गण र संरक्षक भगदेवका रक्षणसामर्थ्यको हामी कामना गर्दछौँ । सबैको पालनपोषण 
गर्ने वरुणदेव मानिसलाई पापबाट जोगाउन् । मित्रदेवले मित्रभावले हाम्रो सुरक्षा गरून् । 
नूरोदसी अहिना बुध्न्येन स्तुवीत देवी अप्येभिरिष्टै । 
समुत्रै न संचरणे सनिष्यवो घर्मस्वरसो नद्योड अप व्रन्॥६॥ 
हे द्यावापृधिवी ! ऐश्वर्य प्राप्त गर्ने कामना भएका मानिसले समुद्रका बीचमा पुग्नका लागि प्रार्थना 


गरेभौँ इच्छा लागेको कार्यको लाभ उठाउनका लागि अहेर्बुध्न देवतासँगै 
प्रार्थना गर्दछौँ । तेज ध्वनि गर्ने सरिताले तिमीलाई मुक्त गल्ती नामका देवतासँगै हामी तिम्रो 





३७६ 
हि ता तारा ारररुररररारााररुरुारुमममाकमतः मी 





पटयाककररफुह? हएा जाणणाहहराणकाहुणमका जक ता 


पआन्वासा डु एप्या पुन्बनणत्रहुराा जज. 





 अन्निदेव ऐश्वर्य 


१ 
ष्टिः  
 


देवैर्नो देव्यदितिर्नि पातु देवस्त्राता त्रायतामप्रयुच्छन्। 


 नहि मित्रस्य वरुणस्य धासिमहामसि प्रमियं सान्वग्नेः ॥७॥  
ताहरूसँगै अदिति देवीले हाम्रो पोषण गरून् र संरक्षण गर्ने इन्द्रदेवले अल्छाइँ नगरीकन हाम्रो 
सुरक्षा गरून् । हामी मित्र, वरुण र 


.. अग्निदेवका सोमरूपी पोषक अन्नमा बाधा पार्दैनौँ । उनलाई यञ्ञ 
॥॥ कर्मले सम्पन्न बनाउँछौँ।  


अग्निरीशे वसव्यस्यागिनर्मह सौभगस्य । तान्यस्मभ्य रासते ॥८॥ 
र्य र सोभाग्यका अधिपति हुन्, त्यसैले हामीलाई उनले ऐश्वर्य र सौभाग्य प्रदान 
गछन्। 

उषो मघोन्या वह सूनृते वार्या पुरु । अस्मभ्य॑ वाजिनीवति ॥९॥  
हे धनसम्पन्न सत्यरूपी वचन भएका र अन्न प्रदान गर्ने उषादेवी । हामीलाई अत्यन्त मनोहर धन 
प्रदान गर । म 


तत्सु नः सविता भगो वरुणो मित्रो अर्यमा । इन्द्रो नो राधसा गमत् ॥१०॥ 
भग, मित्रावरुण, इन्द्र र अर्यमा देवताहरूसँग आउने ऐश्वर्य हामीलाई सबै देवताले दिन् । 
सूक्त  ५६ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  द्यावापृथिवी । छन्द  त्रिष्टुप् गायत्री । 

मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे रुचा भवतां शुचयद्धिरकै । 
यत्सीं वरिष्ठे बृहती विमिन्वब्रुवद्धोक्षा पप्रथानेभिरेवैः ॥१॥ 
अत्यन्त श्रेष्ठ र बृहद् द्यावापृथिवी हावाले प्रेरित हुने बादलले चारै तिरबाट ढाकिएपछि ध्वनि 
उत्पन्न हुन्छ। ज्येष्ठ र महान् द्यावापृथिवी तेजस्वी स्तोत्रले तेजसम्पन्न होखन्। 

देवी देवेभिर्यजते यजत्रैरमिनती तस्थतुरुक्षमाणे । 

क्रतावरी अद्रुहा देवपुत्रे यञ्चस्य नेत्री शुचयद्धिरकैँ ॥२॥ 
पूजन गर्न योग्य, हिंसा नगर्ने अभीष्टको वर्षा गराउने, यञ्चले सम्पन्न, विद्रोह नगर्ने, देवता उत्पन्न 
गराउने र यञ्च सम्पन्न गर्ने ओजस्वी द्यावापृथिवी देवीहरू देवताहरूसँगै यजन योग्य तेजस्वी मन्त्रले 
सम्पन्न होङन् । म 

स इत्स्वपा भुवनेष्वास.य इमे द्यावापृथिवी जजान्। 

उर्वी गभीरे रजसी सुमेके अवंशे धीर शच्या समैरत् ॥३॥ 
सद्बुद्धि प्रदान गर्ने देवताहरूका कौशलले विस्तृत, गम्भीर र आधाररहित द्यावापृथिवी उत्पन्न भए 
र दुवै लोक बनिए । ती सत्कर्म गर्ने देवताहरू संसारमा व्याप्त छन्। 

नू रोदसी बृहाद्धिर्नो वरूथैः पलीवद्धिरिषयन्ती सजोषाः । 

उरूची विश्वे यजते नि पात धिया स्याम रथ्यः सदासा ॥४॥ 
हे द्यावापृथिवी ! तिमीहरू दुवै हाम्रा लागि अन्न प्रदान गर्ने कामना भएका र आपसमा प्रेमपूर्वक 
रहने हौ। तिमीहरू दुवै विशाल क्षेत्र भएका, सबैबाट पुजिने हुनाले हामीलाई गृहिणीले सम्पन्न 
असल भवन प्रदान गरर हाम्रो सुरक्षा गर । हामी आफ्ना सत्कर्मले दास र रथले सम्पन्न होऔँ । 

महि द्यवी अभ्युपस्तुतिं भरामहे। शुची उप प्रशस्तये ॥५॥ । 

हे पवित्र र  र भूमण्डल ! स्तुति गर्नका लागि नजिकै आएर हामी तिमीहरू दुवैका 
लागि पर्याप्त मात्रामा स्तुति उच्चारण गर्दछौँ । । 

पुनाने तन्वा मिथः स्वेन दक्षेण राजथः । उह्याथे सनादृतम् ॥६॥ ११०७ 

दुवै देवी हो ! आफ्ना अनन्त शक्तिले तिमीहरू द्युलोक र पृथिवी यी दुवैलाई पवित्र गराउँदै 


॥  


प्रदीप्त हुन्छौ र सधैँ यज्ञको कार्य निर्वाह गर्दछौ । 


मही मित्रस्य साधथस्तरन्ती पिप्रती क्रतम् । परि यज्ञ नि पेदथुः ॥७॥ 


हे व्यापक आकाश र भूदेवीहरू हो  तिमीहरू आफ्ना सखाजस्ता यजमानलाई अभीष्ट फल प्रदान 
यज्ञको पूर्णताका लागि संरक्षण दिँदै आधार प्रदान गर्दछौ। 


सविता, भ 


३७७ 








. सूक्त २ ४७ 
क्रषि  वामदेव गौतम । देवता  क्षेत्रपति । छन्द  अनुष्टुप् त्रिष्टुप् । 
क्षेत्रस्य पतिना वयं हितेनेव जयामसि । 
 सखाजछँ गामश्वंपोषयिल्वा स नो मृडातीदृशे ॥१॥ 
सखाजस्तै हित गर्ने क्षेत्रपतिका सहयोगले हामी खेत जित्दछौँ । उनै क्षेत्रपतिदेवले गाई र अशर 
बलियो बनाउने ऐश्वर्य प्रदान गरून् र त्यस ऐश्वर्यले हामीलाई खुसी गराउन् । 
क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष्व। 
मधुश्वुत॑ घृतमिव सुपूतमृतस्य नः पतयो मृडयन्तु ॥२॥ 
हे क्षेत्रपतिदेव । गाईले दुध दिएभझैँ हामीलाई मधुरता र प्रवाहसम्पत्चन जल प्रदान गर । मिठास 
बर्साएर पवित्रता प्रदान गर्ने जलले दिएजस्तै सुख सत्कर्मका पालक भएर हामीलाई प्रदान गर । 


मधुमतीरोषधीर्दाव आपो मधुमन्नो भवत्वन्तरिक्षम्। 
का क्षेत्रस्य पतिर्मधुमान्नो अस्त्वरिष्यन्तो अन्वेनं चरेम ॥३॥ 

वनको औषधि हाम्रा लागि मधुरताले पूर्ण होस् र द्युलोक, अन्तरिक्ष र जल हाम्रा लागि मिठा 
होङन्।। क्षेत्रका स्वामी हाम्रा लागि मधुसम्पन्न होन्। हामी उनको अनुसरण गरौँ तर शत्रुद्वारा 
हिंसित नहोऔँ। 

शुनंवाहाः शुनं नर शुनं कृषतु लाङ्गलम् । 

शुनं वरत्रा बध्यन्तां शुनमष्ट्रमुदिङ्गय ॥४॥ 
अश्च आदि वाहन हाम्रा लागि सुखदायक होङन् । मानिस हाम्रा लागि हर्षादायक होञन्र हलो 
खुसी भएर खेतीको काम गरोस् । खेतमा खुसीसाथ हलो चलोस्। हलामा जुवा सजिलैसितः 
बाँधियोस् र चाबुक पनि सजिलैतिस प्रयुक्त होस्। 

शुनासीराविमां वाच जुषेथां यद्दिवि चक्रथुः पयः । तेनेमामुप सिञ्चतम्॥२॥ 
हे शुना र सीर ! तिमीहरू दुवै हाम्रो यो प्रार्थना सुनेर स्वीकार गर । तिमीहरू दुवैले द्युलोकमा जल 
उत्पन्न गरेका छौ, उसै जलद्वारा यस धर्तीलाई सेचन गर । 

अर्वाची सुभगे भव सीते वन्दामहे त्वा। 

यथा नः सुभगाससि यथा नः सुफलाससि॥६॥ 
हे श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर्ने सौता ! हामीलाई कृपा गर। हामी तिम्रो वन्दना गर्दछौँ  ,त्यसबाट 
हामीलाई तिमी असल ऐश्वर्य प्रदान गर र राम्रो फल प्रदान गर । 

इन्द्र सीता नि गृहणातु तां पृषानु यच्छतु । 

सा नः पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरा समाम् ॥०॥ 
इन्द्रदेवले अनौ समातेर हलाको सीता सियो बसाउन् । पूषादेवले त्यसको हेरचाह गरून्। त्यसो 
भएपछि धर्ती असल खाद्यान्न र जलले परिपूर्ण होङन् र हाम्रा लागि धान्य आदिको दोहन गरून्। 


शुनं नः फाला वि कृषन्तु भूमि शुनं कोनाशा अभि यन्तु वाहैः । 

शुनंपर्जन्यो मधुना पयोभिः शुनासीरा शुनमस्मासु धत्तम् ॥५॥ कै कद 
हलाको ५ ने भागमा लगाइएको फलामे फाली राम्ररी खेत जोतोस् र किसान गोरुका पछि लागेर 
सजिलैसित । हे वायु र सूर्यदेव हो । तिमीहरू दुवै हविष्यले प्रसन्न भएर पृथ्वीलाई जलले 
सिञ्चित गरीकन यी औषधिलाई असल फलयुक्त गराओ  

सूक्त  ५८ 
व्रषि  वामदेव गौतम । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टप्। 

समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानद्। 

घृतस्य नाम गुद्रो यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिः ॥१॥ 
समुद्रबाट मधुर छाल मास्तिर उठ्दछ। त्यसले सोमरससँगै अमृतत्त्व प्राप्त गर्दछ। घिउकी 
रहस्यपूर्ण रूप नै देवताको जिब्रो र अमृतको केन्द्र हो। 

व्य नाम प्र ब्रवामा त ७५०३ ००१० 

उप ब्रह्मा शृणवच्छस्यमान चतु सृङ्गा७ र एतत्॥२॥ 
हामी याजकहरू त्यस घिउको स्तुति गर्दछौँ । यस यज्ञमण्डपमा नमस्कार गर्दै हामी त्यसलाई धारण 


३७८ 








शकक पपाकाहङ्जङुलककालणाई पण पहल  नानक एफूलकफल हुहरणाउङणड एका 





ह्डुहहकानापु,ाजबड लहनल्बदफाकलकणाबालएसहलणाकम्पाणगकामपनुकएसाट् त्याणणम्याणाणमुह फर प्रखाएकलाणकारु 
७  १.   


गर्दछौँ । हामीबाट गाइने स्तुति ब्रह्माजीले सुनून् । चार वेदरूपी सिङ भएका, गोरो वर्णका देवताले 
यस संसारको सृष्टि गरे । 
चत्वासिहुना ग त्रयो अस्य पादा दे शीर्ष सप्त हस्तासो अस्य। 
त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मत्यीँ आ विवेश ॥३॥ 
यज्ञका अग्निदेवका चार वटा सिङ, तीन वटा खुट्टा, दुई टाउका र सात वटा हात छन्। ती 
बलशाली वृषभ देवता तीन किसिमले बद्ध भएर ध्वनि गर्दछन् र मानिसका बीचमा प्रवेश 


गर्दछन् । 

त्रिधा हित पणिभिर्गुह्ममान गवि देवासो घृतमन्वविन्दन्। 

इन्द्र एक सूर्य एक जजान वेनादेक स्वधया निष्टतक्षुः ॥४॥ 
देवताले व्यापारीबाट गाईका बीचमा तीन किसिमले लुकाएर राखेको घिउ थाहा पाए । तिनमध्ये 
 ॥.०७७० निकाले, दोस्रो आदित्यदेवले निकाले र तेस्रो देवताहरूले आफ्ना बलले 
अग्निबाट निकाले । 


एता अर्षन्ति हद्यात्समुद्राच्छतव्रजा रिपुणा नावचक्षे । . 

घृतस्य धारा अभि चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्य आसाम् ॥५॥ सक्दैनन् 
धाराहरू मनोहर समुद्रभन्दा वपर गतिले प्रवाहित भइरहेका छन् । शत्रुले त्यसलाई देख्न सक्दनन् । 
घिउका ती धारा हामी देख्छौँ । ती धाराका बीचमा विद्यमान अग्नि पनि हामी देख्न सक्छौँ। , 


सम्यक्म्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्हदा मनसा पूयमानाः । 
एते अर्षन्त्यूर्मयो घृतस्य मृगा इव क्षिपणोरीषमाणा ॥६॥ 
आँतबाट निस्केको र चित्तले शुद्ध गरेको तेज धारा खुसीको नदीझैँ आनन्दले बग्दछ । सिकारीदेखि 
तर्सिएर हरिण भागेझैँ गरी धिउको धारा तीव्र गतिले प्रवाहित हुन्छ। 
सिन्धोरिव प्राध्वने शुघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यद्वाः । 
घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दनूर्मिभिः पिन्वमान ॥७॥ । 
नदीको पानी तेज गतिमा ओरालोतिर बगेझैँ वायुसमानको वेगले घिउको धारा अग्नितिर जाँदै छ। 
घिउको धारा तेजस्वी घोडाझैँ आफ्नो परिधिलाई नाघेर लहरले अझ माथि उठ्दछन् । 


अभि प्रवन्त समनेव योषाः कल्याण्य१ स्मयमानासो अग्निम्। 

घुतस्य धाराः समिधो नसन्त ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः ॥८॥ 
विचार मिलेका कारण हाँसिरहने स्त्री आफ्ना पतितिर गएभैँ गरी घिउको धारा अग्नितिर जाँदै 
हुन्छ। घिउको धारा प्रज्वलित हुँदै सबै ठाउँमा व्याप्त हुन्छ । सबै कुराको ज्ञान भएका अग्निदेव 
हर्षित भएर त्यस धाराकै इच्छा गर्दछन् । 

कन्याइव वहतुमेतवा उ अञ्ज्यञ्जाना अभि चाकशीमि। 

यत्र सोम पसे यत्र यज्ञो घृतस्य धारा अभि तत्पवन्ते ॥९॥ 
सोमरस पेलेर तयार गरिने र यज्ञ सम्पन्न गरिने ठाउँमा घिउको धारा प्रवाहित हुन्छ। यो धारा वरको 
पछि लाग्न सिँगारिएकी कन्याभेँ प्रवाहित भएको हामी देख्दछौँ। 


अभ्यर्षत सुष्टुति गव्यमाजिमस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्त। 

इमं यञ्च नयत देवता नो घुतस्य धारा मधुमत्पवन्ते ॥१०॥ यकता 
हे याजक हो  देवताका लागि खु गर. हे देवता हो ! हामी याजकका लागि ! ऐश्वर्य, 
गाई र विजय धारण गर । हाम्रो यो यज्ञ तिमी देवतासमक्ष पुयार । घिउका मधुर धारा प्रवाहित 


भएको छ। क पदाजतराछ। 
श्वं ७ ३७५ श्रितमन्तः समुद्र हद्यज्न्तराखाष । 
फुत्त य मधुमन्त त उर्मिम् ॥११॥ . 
परमात्मा । तिम्रो तेज समुद्रका बीचमा बडवाग्निका रूपमा, आकाशमा सूर्यदेवका रूपमा, 
 अन्नमा प्राणका रूपमा, जलमा विद्युत्का रूपमा र युद्धमा 


शौर्याग्निका त पत छ। सारा संसार नै तिमीमा आश्रित छ। तिम्रो त्यो मिठासले पूर्ण 


रसको उपयोग गर्नमा हामी समर्थ होऔँ । 
॥इति चतुर्थ मण्डल समाप्तम्। 


चौथो मण्डल सकियो 


३७९ 


ओम् भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात्। 
कटण्वेढ  संहिता 
॥अथ पञ्चम मण्डलम्॥ 


पाँचौँ मण्डल॥ 
सूक्त १ 
 श्रषि बुध आत्रेय। देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अबोध्यग्नि समिधा जनानां प्रति धेनुमिवायतीमुषासम्। 
यह्वाइव प्र वयामुज्जिहानाः प्र भानवः सिस्रते नाकमच्छ ॥१॥ 
उषाकालमा गाई जागेझैँ याजकका समिधाले प्रज्वलित भई जागेका दिव्य ज्वाला रुखको हाँगो 


मौलाएभै द्युलोकसम्म फैलिन्छन् । 
अबोधि होता यजथात पताल का मोजा अग्नि सुमनाः प्रातरस्थात्। 
समिद्धस्य रुशददर्शि पाजो निरमोचि ॥२॥ 


यज्ञका आधार मानिएका अग्निदेवलाई यजन कार्यका निम्ति देवताहरूले प्रदीप्त गर्दछन्। 
 बिहानका अग्निदेव ञर्ध्वगामी असल मानिसभैँ हुन्छन् । त्यस बेला यिनको तेजस्वी रूप प्रत्यक्ष 
। भएर उठ्दछ। यस्ता महान् देवताले संसारलाई अन्धकारबाट मुक्त गराउँछन् । 
यदी गणस्य रशनामजीगः शुचिरङ्ते शुचिभिर्गोभिरग्निः । 
आद्दक्षिणा युज्यते वाजयन्त्युत्तानामूर्ध्वो अधयज्जुहूभिः ॥२॥ 
बाधा पुच्याउने अन्धकार हटेपछि आफ्ना शुभ्र तेजस्वी किरणले अग्निदेव संसारलाई प्रकाशित 
गराउँछन् । यिनलाई बल पुन्याउनका लागि घिउका धारा पात्रबाट बग्न थालेपछि अग्निदेव माथि 
 उठ्छन् र जित्राले घिउको धारा पान गर्दछन् । 
 अग्निमच्छा देवयतां मनांसि चश्षुषीव सूर्य सं चरन्ति। 
यदी सुवाते उषसा विरूपे श्वेतो वाजी जायते अग्रे अह्वाम् ॥४॥ 
मानिसका आँखाले सूर्योदयको प्रतीक्षा गरेझैँ देवताको यजन गर्नेहरूको मन अग्नि दर्शनका 
कामनाले छरटपटाउँछ। विचित्र रूप हुने उषासँगै आकाश र पृथिवीले उज्यालो कान्तियुक्त र 
बलिष्ठ अग्निदेवलाई प्रकट गर्दछन्  
जनिष्टहि जेन्यो अग्रे अह्वा हितो हितेष्वरुषो वनेषु। 
दमेदमे सप्त रला दधानोउग्निरहोता नि षसादा यजीयान् ॥५॥ 
उषाकालमा योग्य अग्निदेव उत्पन्न हुन्छन् । वनका काठमा अग्निदेव हितकारी रूपमा प्रदीप्त 
हुन्छन् । अग्निले प्रत्येक घरमा सात रलरूपी दीप्ति धारण गर्दछन् र यज्ञको योग्य होताका रूपमा 
प्रतिष्ठित हुन्छन् । 
अग्निर्होता न्यसीदद्यजीयानुपस्थे मातुः सुरभा उ लोके। 
युवा कविः पुरुनिःष्ठ ग्रतावा धर्ता कृष्ठीनामुत मध्य इद्ध ॥६। . 
यञ्चको उपयुक्त होताका रूपमा प्रतिष्ठित अग्निदेव माताका काखमा सुरक्षित वेदीमा विराजित 
 हुन्छन् । तरुण, विद्वान्, अति निष्ठावान्, सत्यका स्वरूप र धारण गर्न योग्य अग्निदेव मानिसहरूका 
माभमा प्रदीप्त हुन्छन् । 
प्र णु त्य विप्रमध्वरेषु साधुमगिनि होतारमीडते नमोभिः । 
आ यस्ततान रोदसी क्रतेन नित्य मृजन्ति वाजिनं घृतेन ॥७॥ 
 अग्निदेव आफ्ना सामर्थ्यले द्यावापृथिवीलाई परिपूर्ण गराउँछन् । यजमानहरू ज्ञानी, यज्ञकार्य सिद्ध 
गर्ने होतारूपी अग्निदेवलाई स्तोत्रले स्तुति गर्दछन् । यजमानहरू अन्नका स्वामी अग्निदेवलाई सधैं 


घिउको आहुति दिएर यजन गर्दछन् । 
३०० 





 मार्जाल्यो मृज्यते स्वे दमूनाः कविप्रशस्तो अतिथि शिवो नः । 

सहस्रशृङ्गो वृषभस्तदोजा विश्वाँ अग्ने सहसा प्रास्यन्यान् ॥८॥ 
पवित्र गराउने, विकृति हटाउने, ज्ञानीले प्रशंसा गर्ने, अतिथिजस्तै पूजनीय, हामी सबैको भलो गर्ने 
ओजस्वी अग्निदेव आफ्ना स्थानमा पुजिन्छन्। हे अग्निदेव  तिमी आफ्ना सामर्थ्यले सबैलाई 
परिपूर्ण गराउँछौ । 

प्र सद्यो अग्ने अत्येष्यन्यानाविर्यस्मै चारुतमो बभूथ। 

ईडेन्यो वपुष्यो विभावा प्रियो विशामथिर्मानुषीणाम् ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी यज्ञमा सुन्दर रूपले प्रकट हुन्छौ। अरू सबैलाई जितेर तिमी चाँडै नै अगाडि 
बढ्दछौं। तिमीलाई मानिसले अत्यन्त स्तुति गर्दछन् । तिमी सुन्दर रूपका, प्रकाशसम्पन्न, प्रिय र 
प्रजाका अतिथिजस्तै छौ । 

तुभ्यं भरन्ति क्षितयो यविष्ठ बलिमग्ने अन्तित ओत दूरात्। 

आ भन्दिष्ठस्य सुमतिं चिकिद्धि बृहत्ते अग्ने महि शर्म भद्रम् ॥१०॥ 
हे युवा अग्निदेव ! उपासकहरू टाढा वा नजिकैबाट तिमीलाई भोज्य पदार्थ अर्पित गर्दछन् । तिमी 
शुद्ध उच्चारणले स्तुति गर्नेहरूका सद्बुद्धि चिन। हे अग्निदेव ! तिम्रो महान् आश्रय अति 
कल्याणकारी छ। 

आद्य रथ भानुमो भानुमन्तमग्ने तिष्ठ यजतेभिः समन्तम् । 

विद्वान्पथीनामुर्व१न्तरिक्षमेह देवान्हविरद्याय वक्षि ॥११॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव । तिमी तेजस्वी छौ र सुन्दर रथमा पूज्य देवताहरूसित रथमा बसेर आउ । 
देवताहरूलाई चिनेर हविष्यान्न ग्रहण गर्नका लागि तिमी व्यापक अन्तरिक्षका सुगम मार्गबाट यस 
यज्ञमा ल्याङ। 

अवोचाम कवये मेध्याय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे। 

गविष्ठिरो नमसा स्तोममग्नौ दिवीव रुक्ममुरुव्यञ्चमश्रेत् ॥१२॥ 
त्रिकालदर्शी, शक्तिशाली र सेचन गर्नका लागि सक्षम यज्ञका अग्निलाई स्तोत्र पाठ गर्दै हामी 
स्तुति गर्दछौँ । द्युलोकमा प्रकाशमान आदित्यलाई सन्ध्योपासनाका समयमा विशिष्ट महिमाले युक्त 
प्रार्थना समर्पित गरेझैँ स्थिर वाणी भएका हविदाताले आहवान गर्दै अग्निमा मन्त्रोच्चारणपूर्वक 
हविष्यान्न समर्पित गर्दछन् । ५ क  ७१ 

सूक्त  २. 
क्रषि  कुमार आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् शक्वरी । 

कुमारं माता युवतिः समुब्धं गुहा बिभर्ति न ददाति पित्रे। 

अनीकमस्य न मिनज्जनासः पुरः पश्यन्ति निहितमरातौ॥१॥ 
तरुणी माता आफ्ना गर्भको पुत्र पितालाई नदिईकन राम्ररी स्वयं लुकाएर पोषण गर्दछिन् । यसरी. 
गोप्य रहेको शिशु प्रकट भएपछि मानिसहरूले उसलाई साक्षात् देख्दछन् । त्यसपछि उसको तेज 
मानिसहरूले विनाश गर्न सक्दैनन् । 

कमेत त्वं युवते कुमार पेषी बिभर्षि महिषी जजान। 

पूर्वीहि गर्भ शरदो ववर्धापश्यं जात यदसूत माता ॥२॥ 
हे महान् तरुणी  तिमी बालकलाई गर्भमा धारण गर्दछ्यौ, उत्पन्न गर्दछ्यौ र त्यसलाई जतनसाथ 
पालनपोषण गर्दछ्यौ । गर्भमा यो बालक पहिले अनेकाँ वर्षसम्म बढ्दछ । तिमीले यसलाई उत्पन्न 

 गरेछछि उत्पत्र भएको बालक सबैले देखून्। 

हिरण्यदन्त शुचिवर्णमारात्क्षेत्रादपश्यमायुधा मिमानम् । 

ददानो अस्मा अमृत विपृक्वत्कि मामनिन्द्राः कृणवन्ननुक्थाः ॥२।  
हामीले नजिकैबाट सुनौलो ज्वाला र उज्यालो वर्ण भएका, आयुधरूपी दीप्तिले सम्पन्न 
अग्निदेवलाई देख्यौं । हामीले उनलाई अमृतमय स्तोत्र अर्पण गयौँ । इन्द्रदेवलाई नमान्ने र स्तुति 
नगर्नेहरूले हामीलाई पो के गर्लान् र ? 


३०१ 





हे, 





क्षेत्रादपश्यं सनुतश्वरन्त सुमच्चुथं न पुरु शोभमानम्। 

नता अगृभ्रत्रजनिष्ट हि षः पलिक्नीरिद्युवतयो भवन्ति ॥४॥ 
पशुको बथानजस्तै, अरणीरूपी आफ्ना स्थानमा लुकेका अग्निलाई हामीले डुल्दै गर्दा देखेका छौँ। 
अग्निदेव उत्पन्न भएपछि उनको दीप्त ज्वाला स्पर्श गर्न सकिँदैन । युवती बुढिदै गएझैं सेलाउन 
लागेका ज्वाला पनि हविष्यात्न पाएपछि जीर्ण अवस्थाबाट फेरि युवतीकै रूपमा पुष्ट हुन्छन् । 

के मे मर्यक वि यवन्त गोभिर्न येषां गोपा अरणश्चिदास । 

जत य ईं जगृभुरव ते सृजन्त्वाजाति पश्च उप नश्चिकित्वान् ॥५॥ म 

जोसुकै मानिस राष्ट्रको स्वामी र भूमिपति हुँदैन । हामीलाई भूमिबाट छुट्याउन खोज्ने को होला ? 
जसले भूमिमाथि अतिक्रमण गर्दछन्, तिनीहरूबाट हामीलाई मुक्त गराछ । जञानसम्पन्न अग्निदेव 
हाम्रा पशुका नजिकै गोठालोजस्तै भएर रहुन् । 

वसां राजानं वसतिं जनानामरातयो नि दधुर्मर्तयषु। 

ब्रह्याण्यत्रेरव तं सृजन्तु निन्दितारो निन्द्यासो भवन्तु ॥६ ॥ 
अग्निदेव सबै प्राणीका स्वामी भएर आश्रय दिन्छन् । अग्निदेवलाई शत्रुले मर्त्यलोकमा लुकाए । 
अत्रिका वंशजले मन्त्रयुक्त स्तोत्रले यिनलाई मुक्त गरे । अग्निदेवलाई निन्दा गर्नेहरू नै निन्दाका 
पात्र हुन् । 

शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्युपादमुञ्चो अशमिष्ट हि षः । 

एवास्मदग्ने वि मुमुग्धि पाशान्होतश्चिकित्व इह तू निषद्य ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! शुनःशेप ग्रषिले स्तुति गरेपछि उनलाई मौलाका हजार बन्धनबाट मुक्त गरायौ। हे 
मेधावी अग्निदेव । तिमी होताका रूपमा यस यज्ञमा बस र हामीलाई पनि बन्धनबाट मुक्त गराउ । 

हृणीयमानो अप हि मदैयेः प्र मै देवानां व्रतपा उवाच। 

इन्द्रो विद्वाँ अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम् ॥८॥ 
हे अग्निदेव । तिमी रिसाएपछि हामीबाट टाढा जान्छौ भनेर नियमपालक इन्द्रदेवले हामीलाई 
सिकाएका छन् । विद्वान् इन्द्रदेवले तिमीलाई देखेका छन् र उनैबाट प्रेरित भएर हामी तिम्रा अगाडि 
उपस्थित छौँ । 

वि ज्योतिष बृहता ॥ ५० १५३०९०७३७ ५,  णुते महित्वा । 

प्रादेवीर्मायाः सहते दुरेवाः शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे ॥९॥ 
अग्निदेव आफ्ना महान् तेजले प्रकाशित हुन्छन् । उनी आफ्ना महत्त्वले सबै पदार्थ प्रकट गर्दछन्। 
उनी आफ्ना सामर्थ्यले असुरको दुःखदायी माया विनाश गराउँछन्। राक्षसको विनाशका लागि 
आफ्ना ज्वालाहरूलाई तीक्ष्ण गराउँछन् । 

उत स्वानासो दिवी कतवमनेशिताममादुमा धा रक्षसे हन्तवा उ। 

मदे चिदस्य प्र रुजन्ति भामा न वरन्ते परिबाधो अदेवीः ॥१०॥ 
अगिनिका शब्द गर्ने ज्वालाहरू तीखा आयुधजस्तै भएर राक्षस विनाश गर्नका लागि द्युलोकमा प्रकट 
हुन्छन् । ती ज्वालाहरू फेरि पुष्ट भएर अति विकराल रूप धारण गर्दै राक्षसलाई मनग्गे सताउँछन्। 
आसुरी बाधाले अग्निदेवको सीमा रोक्न सक्दैन । 

एत॑ ते स्तोम तुविजात विप्रो रथं न धीरः स्वपा अतक्षम् । 

यदीदमग्ने प्रति त्वँ देव हर्याः स्वर्वतीरप एना जयेम॥११॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी धैर्यवान् ज्ञानी भएर उत्तम कार्य गर्न अनेकौँ रूपमा उत्पन्न हुन्छौ । रथ निर्माण 
गरेजस्तै मन लगाएर हामीले तिम्रा लागि स्तोत्र तयार पारेका छौँ। हे अग्निदेव ! तिमी स्तोत्रले 
हर्षित भएर विजय र स्वर्गीय सुख प्राप्त गर् । 


तुविग्रीवो वृषभो वावृधानो३शत्र्वपर्यः समजाति वेदः । इृतीममग्निमममृता 
अवोचन्बर्हिष्मते मनवे शर्म यंसद्धविष्पते मनवे शर्म यंसत् ॥१२॥ 
असङ्ख्य ज्वाला भएका, खोजेको पुन्याइदिने, निर्बाध रूपमा बढ्ने, शत्रुविनाका अग्निदेवले श्रेष्ठ 


पुरुषलाई धन दिन्छन् । त्यसैले अमर देवताहरू अग्निदेवलाई कुशको आसन ओछ्याएर हवि प्रदात 
गर्ने याजकलाई निश्चित सुख दे भन्दछन् । 


३८२ 











सूक्त ३ 
क्रषि  वसुश्रुत आत्रेय । देवता  अग्नि मरुत्गण रुद्र विष्णु । छन्द  त्रिष्टुप्। 
त्वमग्ने वरुणो जायसे यत्त्वे मित्रो भवसि यत्समिद्धः । 
त्वे विश्वे सहसस्पुत्र देवास्त्वमिन्द्रो दाशुषे मर्त्याय ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी प्रकट हुँदा वरुणजस्तै गुण भएका हुन्छौ र प्रदीप्त हुँदा मित्रजस्तै हुन्छौ । 
तिमीमा सम्पूर्ण देवताहरू स्थित छन् । हे बलका पुत्र अग्निदेव ! तिमी हविदाता यजमानका लागि 
इन्द्रदेवजत्तिकै पूज्य छौ । 
त्वमर्यमा भवसि यत्कनीतां नाम स्वधावन्गुद्यं बिभर्षि। 
अञ्जन्ति मित्रै सुधितं न गोभिर्यद्वम्पती समनसा कृणोषि ॥२॥ 
हे स्वधासम्पन्न अग्निदेव ! गुप्त नामले तिमी कन्याको नियन्त्रण गर्दछौं । पतिपत्ीबाट इन्द्रियरूपी 
गाईका रसले सिञ्चित भएका बेला उनीहरूलाई मन लागेको सुख दिन्छौ । 
तव श्रियो मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्रम्। 
पद यद्विष्णोरुपमं निधायि तेन पासि गुद्यो नाम गोनाम्॥३॥ 
हे अग्निदेव ! मरुत्हरू शोधन प्रक्रिया चलाएर तिम्रो शोभा बढाउँछन्  हे रुद्ररूप ! तिम्रो जन्म 
सुन्दर र विलक्षण छ। विष्णुदेवले तिमीलाई उपमा योग्य पद दिन्छन् । तिमी देवताहरूका यी गोप्य 
अनुग्रह संरक्षित गर । म 
तव श्रिया सुदृशो देव देवा पुरू दधाना अमृतं सपन्त । 
होतारमग्निं मनुषो नि पेदुर्दशस्यन्त उशिज शंसमायोः ॥४॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव  तिम्रा समृद्धिबाट देवताहरूले सुन्दर रूप र अत्यन्त तेज धारण गर्दै 
अमृततत्त्व प्राप्त गर्दछन् । मन गर्ने मानिसहरू स्तुतिसँग घिउको हवि चढाएर अग्निलाई होताका 
रूपमा सेवा गर्दछन् । 
न त्वद्धोता पूर्वो अग्ने यजीयान्न काव्यैः परो अस्ति स्वधावः । 
विशश्व यस्या अतिथिर्भवासि स यश्चेन वनवद्देव मर्तान्॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमीभन्दा पहिले यञ्ञ गर्ने होता, अरू कोही थिएन । हे अन्नले पुरिएका अग्निदेव  
तिम्रोजस्तो भविष्यमा काव्य स्तोत्र र स्तुति कसैले पाउनेछैन । तिमी जसको अतिथिका हुन्छौ, त्यस 
यजमानले यञ्चद्वारा पुत्रपौत्रादि सन्तान प्राप्त गर्दछ । 
वयमग्ने वनुयाम त्वोता वसूयवो हविषा बुध्यमानाः । 
वय समर्यै विदथेष्वह्वाँ वयं राया सहसस्पुत्र मर्तान् ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! हामी धनको कामना गर्दै तिमीलाई प्रज्वलित गरेर हविले प्रदीप्त गर्दछौँ। तिम्रा 
अनुग्रहले हामी धनी र संरक्षित होऔँ । हामी सानाठूला सबै युद्धमा नित्य विजय हासिल गरौँ। हे 
बलका पुत्र अग्निदेव ! हामी धन र सन्तानले न ३ कोल०००७ 
यो न आगो अभ्येनो भरात्यधीदघमघशंसे दधात। 
जही चिकित्वो यो. नो मर्चयति द्वयेन ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! जुन मानिस हामीप्रति अपराध या पापपूर्ण व्यवहार गर्दछ, त्यस पापले उसै पापीलाई 
नाश गरिदेङ । हे ज्ञानी अग्निदेव ! जसले हामीलाई पाप या अपराध गरेर दुःख दिन्छ, तिमी त्यस 
पापीलाई मारिंदेङ । 
त्वामस्या व्युषि देव पूर्वे  फमतेर्वसभि अयजन्त हव्यै । 
संस्थे यदग्न ईयसे रयीणां देवो मर्तवसुभिरिध्यमानः ॥०५॥ 
हे अग्निदेव । रातपछिको उषा काल हुँदा उहिलेका मानिसहरू तिमीलाई देवताको दूत बनाएर 
हविले यजन गर्दछन् । उनै असल मानिसहरूबाट प्रज्वलित भएर तिमी धन र योग्य धाम दिन्छौ। 
अव स्पृधि पितरं योधि विद्वान्पुत्रो यस्तै सहसः सून कहे। 
कदा चिकित्वो अभि चक्षसे नोग्ने कदाँ क्रतचिद्यातयासे ॥९॥ 
हे बलले उत्पत्र अग्निदेव  पुत्रले पिताको सेवा गरेझैँ जुन तिम्रो सेवा गर्ने विद्वान्लाई सङ्कट र 
पापबाट मुक्त गराङ । हे ज्ञानी र यज्ञका पालक अग्निदेव  हामीमाथि तिमी कृपादृष्टि कहिले 
राख्दछौ र हामीलाई कहिले असल मार्गतिर प्रेरित गर्दछौ ? 


३०८३ 





ं 





भूरि नाम वन्दमानो दधाति पिता वसो यदि तज्जोषयासे । 

कृविद्देवस्य सहसा चकानः सुम्नमग्निर्वनते वावृधानः १ 
हे आश्रयदाता अग्निदेव । तिमी पिताले झैँ पालन गर्दछौ । स्तुतिसित हवि चढाउने यजमानका 
हविले सन्तुष्ट भएर धेरै यश प्रदान गर्दछै । उन्नतिशील, तेजयुक्त शोभा र अत्यन्त बल भएका 
अग्निदेव उपासकलाई ज्यादै सुख दिन्छन् । 

त्वमङ्ग जतितारं यविष्ठ विश्वान्यग्ने दुरिताति पर्षि । 

स्तेना अदृश्रत्रिपवो जनासो ज्ञातकेता वृजिना अभूवन् ॥११॥ 
हे प्रिय युवा अग्निदेव ! तिमीले चिनेका चोर, निर्धालाई दुःख दिने कुटिल शत्रु र आउन लागेका 
त्यस्ता सम्पूर्ण सङ्कटबाट स्तोताहरूलाई तिमी जोगाउ । 

इमे यामासस्त्वद्विगभूवन्वसवे वा तदिदागो अवाचि। 

नाहायमग्निरभिशस्तये नो न रीषते वावृधानः परा दात् ॥१ २॥ 
हे अग्निदेव ! हामी उपासकहरू स्तुति गर्न तिमीतिर फर्केका छौँ। य आफ्नो अपराध तिम्रा सामु 
निवेदन गरेर आश्रयको कामना गर्दछौँ । हाम्रा स्तुतिहरूले प्रवृद्ध हुने अग्निदेव हामीलाई निन्दक र 
हिस्रकका तर्फबाट जोगाछन् । 

सूक्त  ४ 
व्रषि  वसुश्रुत आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
त्वामग्ने वसुपतिं वसूनामभि प्र मन्दे अध्वरेघु राजन्। 
त्वया वाजं वाजयन्तो जयेमाभि ष्याम पृत्सुतीर्मत्यानाम् ॥१॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव ! तिमी धनका अधीश्वर हौ । हामी यज्ञमा तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। बल पाउने रहर 
भएका हामी यजमानले तिमीबाट बल प्राप्त गरौँ। शत्रुका सेना समाप्त गरेर हामी विजय प्राप्त 


गरौँ । 

हव्यवाडग्निरजरः पिता नो विभुर्विभावा सुदुशीको अस्मे। 

सुगार्हपत्याः समिषो दिदीह्यस्मद्रयक्स मिमीहि श्रवांसि ॥२॥ 
हवन गरिने अग्निदेव सधैँ अजर रूपमा हुन्छन् । तिनी पिताका रूपमा हव्य आदिले पालन गर्दछन् । 
सर्वव्यापक रूपमा सर्वत्र प्रकाशित हुँदै उनी अति दर्शनीय देखिन्छन् । हे उत्तम गार्हपत्य अग्निदेव 
 हाम्रा लागि उत्तम अन्न प्रदान गर । हामीलाई कीर्ति पाउन प्रेरित गर । 

विशां कवि विश्पतिं मानुषीणां शुचिं पावक घृतपृष्ठमग्निम्। 

नि होतारं विश्वविदं दधिध्वे स देवेषु वनते वार्याणि ॥३॥ 
हे त्रस्विकहरू हो ! मानिसका अधीश्वर, स्वयं पवित्र रहेर मानिसलाई पवित्र गराउने, दीप्तिमान् 
शरीर भएका, सबै कुराको जान भएका अग्निदेवलाई यज्ञमा होताका रूपमा तिमीहरू धारण गर । 
देवताले रुचाउने खालको धन हामीलाई उनले प्रदान गरुन् । 

जुषस्वाग्न इडया सजोषा यतमानो रश्मिभि सूर्यस्य। 

जुषस्व न समिधं जातवेद आच देवान्हविरद्याय वक्षि ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी वेदीमा प्रज्वलित भएर सूर्यरश्मिसँगै हाम्रो स्तुति स्वीकार गर । हे सबै खालंको 
ज्ञान भएका अग्निदेव ! तिमी हाम्रो समिधा ग्रहण गर्दै हवि ग्रहण गर्नका लागि देवताहरूलाई यहाँ 


लिएर आङ । 
जुष्ये दुमूता अतिथिर्दुरोण इमं नो यज्ञमुप याहि विद्वान् । 
विश्वा अग्नै अभियुजो विहत्या शत्रुयतामा भरा भोजनानि ॥५॥ 
घरमा आउने प्रिय र विनयशील अतिथिजस्तै पूज्य भएर तिमी हाम्रा यस यज्ञमा आउ । सबै 
आक्रामक शत्रु नाश गरेर शत्रुजस्तो व्यवहार गर्नेको धन हामीकहाँ ल्याइदेङ । 
वधेन दस्युं प्रहि चातयस्व वयः कुण्वानस्तन्वेरस्वायै । 
लिक पिपर्षि यत्सहसस्पुत्र देवान्त्सो अग्ने पाहि नृतम वाजे अस्मान् ॥६॥ 
हे अग्निदेव  आफ्ना शरीरका लागि अन्न ग्रहण गर्दै हाम्रा शत्रुलाई हतियारले नष्ट गर । हे बलका 
पुन अल्ततेत  तिमी देवताहरूलाई तृप्त गर्दछौ । हे मनुष्यमा अग्रणी र स्तुत्य अग्निदेव ! युद्धमा 
हाम्रो रक्षा गर । । 


३८०४ 








वयं ते अग्न 
न उक्थैविधिम वयं हव्यैः पावक भद्रशोचे । 


अस्मे रयिं विश्ववारं समिन्वास्मे 
हे अन्नदेव । तिमोल है शिम उल्लास त विश्वानि द्रविणानि धेहि॥७ 
चन र हविले सेवा गर्दछौँ। हे पवित्रकर्ता, कल्याणकारी 
१ ॥ 


किसिमका धन हात पारिदेङ । तलिका  खालको ऐ हामीलाई नारि हामीलाई मीलाई सबै 
त पारिदेरु शि ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर। हा ई बे 


अस्माकमग्ने अध्वरं 
वयं सुकृत जुषस्व सहस 
हे बलका पुत्र तेनेपु सनत स्याम शत सरो विक हव्यम्। 
पापबाट हविष्यान्न सेवन गर । देवताहरूका पर्वत यी तीनै सदनमा निवास 
ट हाम्रो रक्षा गर र उत्तम आशाका तवताहरूका लागि हामी असल वास गर्ने तिमी हाम्रो यज्ञमा 
हन नो दुर्गहा जहर सय  सुखी बनाक। सल कान गए खालका 
 सिर 
हे सबै कुराको ५१ु०. गृणानोरस्माक १ ५०३. पर्षि। 
थि सनिहन पार लगाङ ।  ७ ते । तानिक पोका भल, तारिदिए 
तिमी हाम्रो निवेदन बुझ र हाम्रा जस्तै अभिवादन योग्य स्तुति तारिदिएझैं हामीलाई आउँदा 
यस्त्वा हृदा कीरिणा  स्तुति तिमौलाई हामी अर्पित गर्दछौँ । 
॥॥ हा जातवेदो यशो पिकनिक. भिजन नेटो म्त्यो जोहवीमि। 
ताई पा  भविनाशी ८१७१ थिएन अमृत रसत्वाम ॥१०॥ 
अविनाशी रूपजस्तै हाम्रा थिम ०७ अग्निदेव  भरि ७ ॥. तिमीलाई 
यस्मै त्व॑ सुकृते जातवेद ८ दान गर् । तिम्रो 
यका अश्चिनं स पुत्रिण गतिवेद छ छोकमले कृणवः स्योनम्। 
हकका साम अग्निदेव  तिमी श्रेष्ठ पी.  ॥११॥ 
ह ल्य ऐः मानमाथि अनुग्रह गर्दछौ 
णकारी ऐश्वर्य त्यस्ता  प्राप्त गर्दछन् । ८४ वीर पुत्र र 
क्रषि  वसुश्रुत आत्रेय दन ० 
सुसमिद्धाय शोचिषे । देवता  आप्रीसूक्त । छन्द  गायत्री 
असल, राम्ररी प्रज्वलित ५० ७० तीव्र जुहोतन। अग्नये जातवेदसे ॥१॥ गनली। 
आहुति प्रदान गरौँ। , सर्वञ्च, देदीप्यमान यञ्चाग्निमा हामी शुद्ध घिउ पगालेर 
मानिसले नराशंसः सुषुदतीमं  ले 
७०७ सले प्रशंसा गरेको हुँदा ७ शनक ०१०   
 ८ जानसम्पन्न र मधुर रश्मियुक्त छन् हस यो यज्ञ राम्ररी सम्पन्न गराङन्। ती 
तो अग्न आ वहेन्द्रै चित्रमिह । 
हे अभिदेव ! तिमी सबैबाट सति आह पिप कुदै होसिलतन 
कर्णग्रदा वि कार लिएर आठ । । लाग्रै छि विलक्षण शक्तिले 
 अनूषत। भवा न 
ताक । छनीजस्तै नरम र सुखदायी आसन ओ्याजी ११ स्तुति 
न। खुले वि भए सलाई ई ऐर प्रदान गर. लयर थालितुक्रेहे 
हेंहविहरू हो । तिमीहरू णा न उतये । प्रप्र यज्ञ पृणीतन ॥५॥ १ 
। तिमीहरू उत्तम गुण भएका, दिव्य 
निमित्त यञ्चलाई परिपूर्ण गर ।  निकै खोल्दछौ र असल कर्म गर्छौं । हाम्रो रक्षाका 


सुप्रतेके वयोवुधा यह्ी क्रतस्य मातरा । दोषामुषासमीमहे ॥६॥ 
कर्म सम्पत्र गराउने, यज्ञकर्म निर्माण गर्ने रात्रि र 


सुन्दर् रूप भएका, आयु 
, आयु बढाउने, महान् क 
उषादेवीलाई हामी उत्तम प्रकारले स्तुति गर्दछौँ । 


३०५ 


र वातस्य पन्नीडिता दैव्या होतारा मनुषः । इमं नो यज्ञमा गतम् ॥७॥ 
अग्नि र आदित्यरूपी दिव्य होताहरू हो ! तिमीहरू दुवै स्तुतिबाट प्रेरित भएर हामी मानिसका 
यस यमा वायुका गतिले आओ । 
इडा सरस्वती मही तिस्रो देवीर्मयोभुवः । बर्हिः सीदन्त्वस्रिध ॥८॥ 
म फि७  र मही यी तीन देवीहरू सुखदायक छन् । यिनीहरू निर्बाध मार्गबाट हाम्रा यज्ञमा 
तन् । 
शिवस्त्वष्टरिहा गहि विभुः पोष उत त्मना । यञ्चेयसे न उदव ॥९॥ 
हे त्वष्यदेव ! तिमी व्यापक सामर्थ्यसम्पन्न र कल्याणकारी कर्म गर्छौं । हाम्रा यज्ञमा आउ र प्रत्येक 
यश्का उत्तम पदमा प्रतिष्ठित भएर हाम्रो रक्षा गर । 
यत्र वेत्थ वनस्पते देवानां गुद्या नामानि । तत्र हव्यानि गामय ॥१०॥ 
हे वनस्पतिदेव ! तिमीले जानेका देवताका गुप्त स्थानमा हव्य साधन पुन्याइदेछू। , 
स्वाहाग्नये वरुणाय स्वाहेन्द्राय मरुद्भ्य । स्वाहा देवेभ्यो हविः ॥११॥ 
अग्नि र वरुणदेवका लागि हवि समर्पित गरिएको छ । यही हवि इन्द्रदेव र मरुत्गणका लागि पनि 
समर्पित गरिएको हो । 
आङ्चिय सूक्त  ६ 
क्रषि  वसुश्रुत आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  पङ्क्ति । 
अगि त॑ मन्ये यो वसुरस्तं यं यन्ति धेनवः । 
अस्तमर्वन्त आशवो३स्तँ नित्यासो वाजिन इषं स्तोतृभ्य आ भर ॥१॥ 
सबैका आश्रयस्वरूप अग्निदेवसित हामी परिचित छौँ। अग्निदेव प्रदीप्त भएको देखेपछि 
साँझपख गाई आआफ्ना थलामा फर्कन्छन् र तीव्रगामी अश्च नित्य प्रदीप्त अग्नि देखेर तबेलामा 
फर्कन्छन् । हे अग्निदेव तिमी यस्तै भएर याजकहरूलाई मनग्गे धनधान्य प्रदान गर । 
सो अग्िनर्यो वसुर्गुणे सं यमायन्ति धेनवः । 
समर्वन्तो रघुद्ठुवः सं सुजातासः सूरय इषं स्तोतृभ्य आ भर॥२॥ हला 
जो सबैका आश्रयरूप र सहायक हुन्, उनै अग्निदेवलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । अग्निका नजिकै 
गाई र तेज गतिमा कुद्ने अश्व पनि आउँछन् । श्रेष्ठ कुलमा उत्पन्न र सुसंस्कार सम्पन्न विद्वान्हरूले 
अग्निदेवलाई उपासना गर्दछन् । उपास्य गुणले युक्त हे अग्निदेव ! याजकहरूका लागि मनग्गे 
धनधान्य प्रदान गर । 
अगिनरहि वाजिनं विशे ददाति विश्वचर्षणिः । 
अग्नी राये स्वाभुवं स प्रीतो याति वार्यमिष स्तोतृभ्य आ भर ॥३॥ 
अग्निदेव निश्चय नै यजमानलाई अन्न दिने, पूज्य र सबैमाथि दृष्टि पुन्याउने खालका छन्। उनी 
प्रसत्र भएर यञ्चमा सबैलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्नमा अलिकति पनि सङ्घोच गर्दैनन् । हे अग्निदेव ! तिमी 
स्तोताहरूलाई पर्याप्त पोषण देछ । 
आ ते अग्न इधीमहि द्युमन्तं देवाजरम्। 
यद्ध स्या ते पनीयसी समिद्दीदयति द्यवीषं स्तोतृभ्य आ भर ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! प्रकाशयुक्त र बुढ्यौलीले नछोएका तिमीलाई हामी प्रज्वलित गर्दछौँ । तिम्रो श्रेष्ठ 
ज्योति द्युलोकमा प्रकाशित हुन्छ। तिमी स्तोतालाई अन्नले परिपूर्ण गर । 
आते अग्न त्रचा हविः शुक्रस्य शोचिषस्पते । 
सुश्न्द्र दस्म विश्पते हव्यवाद् तुभ्यं दूयत इषं स्तोतृभ्य आ भर ॥५॥ 
विश्वलाई पोषण गर्ने, शत्रुको विनाश गर्ने, देवताहरूलाई हवि पुन्याइदिने, आनन्दवर्द्धक, स्व 
प्रकाशित हे अग्निदेव ! ग्रचा उच्चारण गर्दै याजकहरू तिम्रा ज्वालामा आहुति दिँदै छन्। ती 
स्तोतालाई तिमी ऐश्वर्य प्रदान गर । 
त्ये अग्नयोग्निषु विश्व पुष्यन्ति वार्यम् । 
ते हिन्विरे त् इन्विरे त इषण्यन्त्यानुषगिष स्तोतृभ्य आ भर ॥६॥ गराउँछन् 
अग्निदेव अन्य सबै अग्निका तुलनामा बढी वरण गर्न योग्य हुनाले सबै धनलाई पुष्ट गराउँछन् 


आनन्द प्रदायक अग्निदेव सबैलाई सन्मार्गमा प्रेरित गर्दै हविष्यात्नको कामना गर्दछन् । हे अगिनदेव 
। तिमी स्तोतालाई खोजेजस्तै अन्नले समृद्ध गराउ । 


३८०६ 





तव त्ये अग्ने अर्चयो महि व्राधन्त वाजिनः । 
ये पत्वभिः शफानां व्रजा भुरन्त गोनामिष स्तोतृभ्य आ भर ॥७॥ 


हे अग्निदेव ! तिम्रो किरण आहुति पाएर हुर्कन्छ। तिम्रो तेजस्वी किरण शब्दवान् भएर हविको 
कामना गर्दछ। हे अग्निदेव  स्तोतालाई अन्न आदिले पूर्ण गराउ । 


नवा नो अग्न आ भर स्तोतृभ्यः सुक्षितीरिषः । 


तेस्यामय तासो दमेदम इषं स्तोतृभ्य आ भर ॥८॥ 
है अग्निदेव ! हामी स्तोतालाई नयाँ अन्नयुक्त उत्तम आवास प्रदान गर । हामी प्रत्येक घरमा पूजा 
गरौँ र तिमीलाई दूतका रूपमा पाएर सुखी होऔँ  हे अग्निदेव । स्तोताले खोजेजस्तै अन्न दिएर 
समृद्ध गरा । 

उभे सुश्रन्द्र सर्पिषो दर्वी श्रीणीष आसनि । 

. उतो न उप्युपूर्या उक्थेषु शवसस्पत इषं स्तोतृभ्य आ भर ॥९॥ 

प्रजाको पालन गर्ने, शक्तिले सम्पन्न, देदीप्यमान हे अग्निदेव ! आहति प्रदान गर्दाखेरि दुवै पात्र 
तिम्रा मुखसम्म पुग्दछन् । हविष्यान्रद्वारा तिमीलाई प्रसन्न गर्ने स्तोतालाई महान् ऐश्वर्य प्रदान गर । 

एवां अग्निमजुर्यमुर्गीर्भिर्य्षेभिरानुषक। 
दधदस्मै सुवीर्यमुत त्यदाश्चश्टयमिरष स्तोतृभ्य आ भर ॥१०॥ 
यञ्चमा हामी उत्तम वाणीले अग्निदेवको पूजा गर्दछौँ । अग्निदेवले हामीलाई उत्तम, वीर पुत्रपौत्रादि 
र बलशाली अश्च प्रदान गरुन्। स्तोताले खोजेको कुरो पाञन्। 

सूक्त  ७ 
क्राषि  इष आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 

सखायः सं वः सम्यञ्चमिष स्तोम चाग्नये। 

वर्षिष्ठाय क्षितीनामूर्जो नप्न्रै सहस्वते ॥१॥ 
हे क्रात्विक् मित्रहरू हो ! वरिष्ठ अग्निदेव जलका नाति हुन् र असल बल प्रदान गर्दछन् । तिमीहरू 
यिनका लागि असल स्तवन गाउँदै हविष्यान्न समर्पित गर । 

कुत्रा चिद्यस्य समृतौ रण्वा नरो नृषदने । 

अईन्तश्िद्यमिन्धते सञ्जनयन्ति जन्तवः ॥२॥ ४०३ 
जो प्रकट हुँदा मानिस खुसी हुन्छन्, क्रत्विकहरू जसलाई स्तुति गर्दै यज्ञमा प्रज्वलित गर्दछन्, 
प्राणीहरू जसको दर्शन गर्न प्रकट हुन्छन्, ती अग्निदेव कहाँ छन् ? 

सं यदिषो वनामहे सं हव्या मानुषाणाम्। 

उत द्युम्नस्य शवस त्रतस्य रश्मिमा ददे॥३॥ 
अन्न प्राप्तिको आशा गर्दै मानिसहरूले अग्निदेवलाई हवि दिन्छन्। त्यस बेला अग्निदेव आफ्ना 
सामर्थ्यले देदीप्यमान भएर सत्यको रूपमा रश्मि धारण गर्दछन् । 


स स्मा कृणोति केतुमा नक्तं चिर आसते। । 
पावको यद्वनस्पतीन्प्र स्मा मिनात्यजर ॥४  
नबुढिने र पवित्र गराउने अग्निदेवले वनस्पति जलाउन लाग्दा रातको गहिरो अन्धकार पर भगाएर 
आफ्ना ज्वाला फिँजाउँछन् । म 
अवस्म १५७  १० ४०७५ खु , 
अभीमह स्वजेन्यं भूमा पृष्ठेव रुरुह 
यञ्चमार्गका पथिक क्रत्विकहरू अग्निको सेवा गर्दै घिउका आहुति दिन्छन् । त्यस बेला पुत्र आफ्ना 
पिताका पिठ्युँमा चढेझैँ घिउका धारामा  आरूढ हुन्छ। 
 पुरुस्पृहँ विदद्विश्वस्य धायसे ।  
० .। चिदायवे ॥६॥ कु कि र 
अग्निदेव अनेकौँबाट खोजिने, सबैलाई धारण गर्ने, अन्नको स्वाद लिने र यजमानलाई आश्रय दिने 
गर्दछन् । यजमानले उनको गुण जानेका छन् ।    । म 


। 


३०७ 





स हिष्मा धन्वाक्षितं दाता न दात्या पशु । 

हिरिश्मश्रुः शुचिदन्नृभुरनिभृष्टतविषिः ॥७॥ 
झरपात टिपेर खाने पशुले जस्तै अग्निदेव निर्जन वनमा बसेर सुकेका काठ एकएक गर्दै भस्मीभूत 
पार्दछन् । सुनौला जुँगा र सेता दाँत भएका अग्निदेव ज्यादै विस्तृत र अपराजित सामर्थ्य भएका 
छन्।  


शुचिः ष्म यस्मा अत्रिवत्र स्वधितीव रीयते । 
सुषूरसूत माता क्राणा यदानशे भगम् ॥८॥ 
अत्रि क्रषिले जस्तै क्रस्विकहरू जुन अग्निदेवको सुसार गर्दछन्, जो बन्चरोजस्तै भएर काठ विनाश 
गर्दछन्, जो हविष्यात्रको उपभोग गर्दछन्, उनै दीप्तिमान् अग्निदेवलाई अरणीले स्वेच्छापूर्वक 
उत्पन्न गर्दछ । 
 आ यस्ते सर्पिरासुतेग्ने शमस्ति धायसे। 
ऐषु द्युम्नमुत श्रव आ चित्त मर्त्येषु धाः ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हव्य पदार्थ भक्षण गर्दछौ । तिमी सम्पूर्ण जगत्लाई धारण गर्छौ । हाम्रो स्तुति 
तिमीलाई सुख दिने होस् । मरणशील स्तोतालाई तिमी तेजस्वी अन्न र उत्तम मन प्रदान गर । 
इति चिन्मन्युमध्रिजस्त्वादातमा पशुं ददे। 
आदग्ने अपृणतोत्रिः सासद्याद्दस्यूनिषः सासद्यान्नुन् ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! रिस नियन्त्रण गरेका क्रषि तिमीबाट प्रदान गरिएका पशु प्राप्त गर्दछन् । तिमी हवि 
प्रदान नगर्ने कृपणलाई अत्रि ग्रषिका अधीनमा गराञ र अन्न चोर्ने दस्युलाई नियन्त्रण गर । 
सूक्त  ८ 
क्राषि  इष आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  जगती । 
त्वामग्न ग्रतायवः समीधिरे प्रलं प्रलास कतये सहस्कृत। 
पुरुश्चन्द्रे यजतं विश्वधायसं दमूनसं गृहपतिं वरेण्यम् ॥१॥ 
हे बलले उत्पन्न अग्निदेव ! यज्ञ गर्ने पुराना ग्रषिहरू आफ्नो संरक्षणका लागि तिमीलाई उचित 
किसिमले प्रज्वलित गर्दछन् । तिमी चिरपुरातन, आनन्ददायक, जगत्लाई धारण गर्ने, पूज्य र श्रेष्ठ 
गृहपालक हौ । 
त्वामग्ने अतिथि पूव्यै विशः शोचिष्केशं गृहपतिं नि षेदिरे। 
बृहत्केतुँ पुरुरूप॑ धनस्पृतं शुशर्माणं स्ववसं जरद्विषम् ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! यजमानले तिमीलाई यञ्चवेदीमा स्थापित गरेका छन् । तिमी अतिथिजस्तै पूजनीय र 
गृहस्वामी हौ । तिमी दीप्तिमान् ध्वजाजस्ता उच्च ज्वाला भएका, अनेकौं रूप भएका, धन प्रदान 
गर्ने, अत्यन्त सुखकारी, समिधा जलाउने र हामीलाई सबै किसिमले उत्तम संरक्षण दिने हौ । 
त्वामग्ने मानुषीरीडते विशो होत्राविदं विविचिं रलधातमम्। 
गुहा सन्त सुभग विश्वदर्शत तुविष्वणसं सुयजं घुतश्रियम् ॥३॥ 
हे उत्तम धनका स्वामी अग्निदेव  मानिसहरू तिम्रो स्तुति गर्दछन्। तिमी यज्ञको कर्म जान्ने, 
सत्यको विवेचना गर्ने, रल दान गर्नेहरूमा श्रेष्ठ, गोप्य रूपमा रहने, सबैका लागि दर्शनीय, अति 
शब्दवान्, उत्तम रूपले पूजनीय र घिउका सिञ्चनले अति शोभायमान् हुने हौँ । 
त्वामग्ने धर्णसिं विश्वधा वयं गीर्भिर्गणन्तो नमसोप सेदिम । 
स नो जुषस्व समिधानो अङ्िरो देवो मर्तस्य यशसा सुदीतिभिः ॥४॥ 
हे अग्निदेव  तिमी सबैलाई धारण गर्दछौ । हामी मनग्गे स्तोत्रले स्तुति गर्दै, नमस्कारले अभिवादन 
गर्दै तिम्रा अगाडि आउँछौँ। हे अङ्गिराहरूमा श्रेष्ठ देवता ! तिमी राम्रोसित प्रदीप्त भएर उत्तम 
दीप्तिमान् ज्वालाले हाम्रो हवि ग्रहण गर । हामी मानिसलाई कोर्ति प्रदान गर् । 
त्वमग्ने पुरुरूपो विशेविशे वयो दधासि प्रलथा पुरुष्ट्रत। 
पुरूण्यन्ना सहसा वि राजसि त्विषिः सा ते तित्विषाणस्य नाधृषे ॥५॥ 
है अग्निदेव  विविध रूप भएका तिमी यजमानलाई पहिलेकै जस्तो अन्नले परिपूर्ण गर्दछौ । तिमी 


बारम्बार सबै कर्ममा पूजित हुन्छौ। तिमी आफ्ना समार्थ्यले विविध अन्नका स्वामी हौ। तिम्रो 
देजस्वी दीप्ति कसैले पनि दबाउन सक्दैन । 


३०८ 








किम    ो  त रौ ता क क  त सीसी सि ०७०७ पा जतिको रुदुडो 


त्वामग्ने समिधान यविष्ठ्य देवा दूत चक्रिरे हव्यवाहनम्। 


उरुज्जयसं घुतयोनिमाहुत॑ त्वेष चक्भुर्देघिरे चोदयन्मति ॥६॥ 
हे युवा अग्निदेव । तिमी उत्तम प्रकारले प्रज्वलित हुन्छौ । देवताहरूले तिमीलाई हवि वहन गर्ने 
दूतका रूपमा प्रतिष्ठित गरेका छन्। घिउका बलले प्रदीप्त भएर हवि ग्रहण गर्ने हे अग्निदेव ! 
अत्यन्त वेग र तेजस्वी रूप भएका तिमीलाई मानिसले बुद्धिका प्रेरक र आँखाको रूप मानेर 
आदर गद 


त्वमग्ने प्रदिव आहुत॑ घृतैः सुम्नायवः सुषमिधा समीधिरे। 
स वावृधान ओषधीभिरुक्षितो३भि ज्रयांसि पार्थिवा वि तिष्ठसे ॥७॥ 
हे अग्निदेव । सुखको खोजी गर्ने उहिलेका यजमान तिमीलाई उत्तम समिधा, आहुति र घिउले 


प्रदीप्त गराउँथे । औषधि आदिले सिञ्चित भएर बढ्दै जाँदा तिमी पृथ्वीको सतहका अन्नमा व्याप्त 
भएर अवस्थित छौ । 


सूक्त  ९ 
क्रषि  गय आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 
त्वामग्ने हविष्मन्तो देवं मर्तास ईडते। 
मत्ये त्वा जातवेदसं स हव्या वक्ष्यानुषक॥१॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव  हामी मानिसहरू हवि आदि पदार्थ लिएर तिमीलाई उत्तम स्तुति गर्दछौँ । 
तिमी सम्पूर्ण उत्पत्न जीवहरूलाई जान्दछौ । हाम्रो हवि देवताहरूसम्म तिमी पुन्याउने गर्दछौ । 
अग्नि्होता दास्वतः क्षयस्य वुक्तबर्हिषः । 
सं यज्चासश्चरन्ति यं सं वाजासः श्रवस्यवः ॥२॥ 
सबै यञ्ञहरूले जुन अग्निदेवको अनुसरण गर्दछन्, अन्न र यश चाहने याजमानको हव्य जसलाई 
प्राप्त हुन्छ, उनै अग्निदेव हविदाता र कुश उखेल्ने यजमानका घरमा होताका रूपमा प्रतिष्ठित 
हुन्छन् । 
उत स्म यं शिशु यथा नवं जनिष्यरणी । 
धर्तार मानुषीणां विशामगिनि स्वध्वरम् ॥३॥ म 
मानिसहरूलाई पोषण प्रदान गर्ने अग्निदेव उत्तम रीतिले यज्ञसम्पन्न गराउँछन् । दुई वटा अरणीले 
यी अग्निदेवलाई नयाँ शिशुभौँ उत्पन्न गर्दछन् । 
उत स्म दुर्गुभीयसे पुत्रो न ह्वार्याणाम् । 
 पुरूयोदग्धासि वनाग्ने पशुर्न यवसे॥४॥ 
हे अग्निदेव ! कुटिल गति भएको सर्प या अश्वजस्तै छै। तिमी अति कठिनतापूर्वक धारण गरिने 
खालका छौ । जौका खेतमा प्रवेश गरेका पशुले जौ खाएजस्तै गरी वनमा पसेपछि तिमी वनलाई नै 
भस्म गराउँछौ । 
अध स्म यस्यार्चयः सम्यक्संयन्ति धूमिनः । 
यदीमह त्रितो दिव्युप ध्मातेव धमति शिशीते ध्मातरी यथा॥१॥ 
धुवाँ मिसिएका अग्निका शिखाहरू सर्वत्र व्याप्त हुन्छन्। फलामको काम गर्नेहरू हतियार बनाउन 
अग्निलाई प्रवृद्ध गर्दछन् । यसरी संवर्द्धित अग्नि तीनै लोकमा व्याप्त हुन्छन् । कर्मकारहरू जसरी 
खलाँतीले अग्निलाई प्रज्वलित गर्दछन्, अग्निदेव उसरी नै स्वयं तेजस्वी बन्दछन् । 
तवाहमग्न १५० ,ु । 
म 
हे वतन  युक्त भएर प्रशंसात्मक स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। तिमी आफ्ना 
रक्षण सामर्थ्यले संरक्षित गरेर हामीलाई पाप कर्मबाट पार लगाउ र द्वेष गर्ने बाहिरी शत्रुबाट पनि 
झगाक 
 तंनो अग्ने अभी नरो रयिं सहस्व आ भर । 


पोषयद्धुवद्वाजस्य सातय उतैधि पृत्सु नो वृधे ॥७॥ 
हे बलवान् ७ ! हामी मानिसहरूलाई तिमी उत्तम ऐश्वर्यले सम्पन्न बनाउ । हाम्रा शत्रु विनाश 


गरेर तिमी सबै किसिमका पोषण प्रदान गर । अन्न प्राप्ति हाम्रा लागि सुगम होस्। हे अग्निदेव !. 
युद्धमा हामीलाई अग्रणी बनाउने प्रयास गर । म 


३०९ 


क 


जव सूक्त  १० 
क्राषि  गय आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 
अग्न ओजिष्ठमा भर द्युम्नमस्मभ्यमधिंगो । 
 प्रनो राया परीणासा रत्सि वाजाय पन्थाम् ॥१॥ 
हे निर्बाध गति भएका अग्निदेव ! ओजस्विता प्रदान गर्ने सम्पदा हामीलाई प्रदान गर । हे देव ! 
हामीलाई प्रशंसनीय धन र शक्ति प्राप्त हुने मार्ग देखाउ । 


त्वं नो अग्ने अद्धुत क्रत्वा दक्षस्य मंहना। 

त्वे असुर्य१ मारुहत्काणा मित्रो न यञ्चियः ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी अत्यन्त विलक्षण कर्म सम्पादन गर्दछौ । उत्तम यज्ञ आदि कर्मले प्रसन्न भएर 
हामीलाई असल बल प्रदान गर । तिमी असुरहरूलाई पराजित गर्नमा समर्थ छौ । तिमी सूर्यजस्तै 
चारैतिर व्याप्त होङ । 

त्वं नो अग्न एषां गयं पुष्टिँच वर्षय। 

ये स्तोमेभिः प्र सूरयो नरो मघान्यानशुः ॥३॥ म 
हे अग्निदेव ! उत्तम स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्ने मानिसलाई तिमी असल धन आदि प्राप्त गराउँछौ। 
तिम्रो स्तुति गरेर हामी पनि उत्तम धन आदि कमाउँदै समृद्ध हुन सकाँ। 

ये अग्ने चन्द्र ते गिर शुम्भन्त्यश्वराधसः । 

शुष्मेभिः शुष्मिणो नरो दिवश्रिद्येषां बृहत्सुकीर्तिर्बोधति त्मना ॥४॥ 
हे आह्वाद प्रदायक अग्निदेव  उत्तम वाणीले तिम्रो स्तुति गर्ने मानिसले अश्वयुक्त ऐश्वर्य प्राप्त 
गर्दछन्, उत्तम बलले सबलवान् हुन्छन् । तिनीहरूको उत्तम कीर्ति स्वर्गभन्दा पनि अधिक विस्तृत 
हुन्छ र त्यस्ता मानिसलाई तिमी निश्चय नै चिन्दछौ । 

तव त्ये अग्ने अर्चयो भ्राजन्तो यन्ति धृष्णुया । 

परिज्मानो न विद्युत स्वानो रथो न वाजयुः ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रो अत्यन्त चञ्चल र दीप्तिसम्पन्न रश्मि सर्वत्र व्याप्त हुन्छ । विद्युत्को जस्तै शब्द 
गर्दछ । त्यो रशमि अन्नको खोजीमा हिँडेको मानिस र वेगवान् रथभझैँ सर्वत्र विचरण गर्दछन्। 

नू नो अग्न कतये सबाधसञ्च रातये। 

अस्माकासश्च सूरयो विश्वा आशास्तरीषणि ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी चाँडै हाम्रो रक्षा गर । हामीलाई धन ऐश्वर्यले युक्त गरेर हाम्रा आपद् हटाङ । 
हाम्रा छोराछोरी र दाजुभाइ तिम्रो स्तुति गर्दै सबै रहर पूरा गर्न सक्ने होखन् । म 

 त्वं नो अग्ने अङ्गिर स्तुत स्तवान आ भर । 

होतर्विभ्वासहँ रयिं स्तोतृभ्यः स्तवसे च न उतैधि पृत्सु नो वृधे ॥७॥ 
हे अङ्िराहरूमा श्रेष्ठ अग्निदेव ! उहिलेका क्रषिहरूले तिम्रो स्तुति गरे, तिमी उपास्य हौ। 
वैभवशाली शत्रुको ऐश्वर्य हामीलाई तिमी प्रदान गर । हामी यज्ञको काम गर्दा नन होताका 
रूपमा स्तुति गर्दछौँ । हाम्रो स्तुतिलाई बलियो बनाइदेछ। युद्धमा पनि आफ्ना बलले हामीलाई 
अघि बढाङ।  





 यका ११ 
क्रषि  सुतम्भर आत्रेय ।  अग्नि । छन्द  जगती । 

जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविरग्निः सुदक्षः सुविताय नव्यसे। 

घृतप्रतीको बृहता दिविस्पृशा द्युमद्दि भाति भरतेभ्यः शुचिः ॥१॥ 
प्रजाको रक्षा गर्ने, जागृति र दक्षता प्रदान गर्ने अग्निदेव याजकलाई प्रगतिको नयाँ बायो प्रशस्त 
गर्नका लागि प्रकट भएका छन् । घिउका आहुतिले अधिक प्रदीप्त भएर विराट् आकाश स्पर्श गर्न 
सक्छन् । साधकलाई तेजले युक्त पवित्रता प्रदान गर्नका लागि नै तिमी प्रकट हुन्छौ । हा 

यशस्य केतु प्रथम पुरोहितमगिनिं नरस्त्रिषधस्थे समीधिरे । 
इन्द्रेण देवैः सरथं स बर्हिषि सीदन्नि होता यजथाय सुक्रतुः ॥२॥ 
अग्निदेव यज्ञको ध्वजावाहक, देवताहरूका रथमा सँगै बस्ने र पुरोहितजस्ता छन् । याजकहरू तीन 
ठाउँमा राम्ररी अग्नि प्रज्वलित गर्दछन् । सत्कर्ममा लागेर यज्ञ रुचाउने अग्निदेव आफ्ना स्थानमा 
यज्ञका लागि रहन्छन्। 


३९० 





असंमृष्ये जायसे मात्रो शुचिर्मन्द्र कविरुदतिष्ठो विवस्वतः । 
घृतेन त्वावर्धयन्नग्न आहुत धमस्ते केतुरभवद्विवि श्रितः ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी मातृरूपा दुई अरणीबाट निबिध्न रूपले जन्मन्छौ । तिमी मेधावी, पवित्र गराउने 
र स्तुत्य छौँ। यजमानहरू तिमीलाई आफ्ना हितको आशाले प्रदीप्त गर्दछन् । उहिलेका क्रषिले 
तिमीलाई घिउले प्रवृद्ध गराएका थिए । आहुतिले ठूलो रूप लिने हुँदा तिम्रो धुवाँ ध्वजाको रूपमा 
आकाशसम्म फिंजिन्छ। 
अग्निर्नो यञ्चमुप वेतु साधुयाग्नि नरो वि भरन्ते गृहेगृहे। 
अग्निर्दूतो अभवद्धव्यवाहनो ३गिने वृणाना वृणते कवितक्रतुम् ॥४॥ 
सबै खालका असल कर्म सिद्ध गर्ने अग्निदेव हाम्रा यज्ञमा आएर बसून् । सबै मानिसले घरघरमा 
अग्निको स्थापना गर्दछन् । हव्यवाहक अग्निदेव देवताहरूका दूतका रूपमा प्रतिष्ठित छन्। 
स्तोताहरू ज्ानसम्पन्न यज्ञकर्ममा अग्निदेवलाई राम्रो स्तुति गर्दछन्। 
हुभ्येदमग्ने मधुमत्तम वचस्तुभ्यं मनीषा इयमस्तु शं हदे। 
हियाके त्वा गिर सिन्धुमिवावनीर्महीरा पृणन्ति शवसा वर्धयन्ति च॥५॥ 
हे अग्निदेव ! हाम्रो अत्यन्त मिठो वचन तिम्ने लागि समर्पित छ। यो स्तोत्र तिम्रा मनमा सुख लाग्ने 
होस् । नदीहरूले समुद्र भरेर समुद्रको बल बढेभैँ हाम्रा स्तुतिले तिम्रो बल बढाउँछ। 
त्वामग्ने अङ्गिरसो गुहा हितमन्वविन्दञ्छिश्रियार्ण वनेवने । 
स जायसे मध्यमानः सहो महत्त्वामाहुः सहसस्पुत्रमङ्गिरः ॥६॥  
हे अग्निदेव ! विभिन्न वनस्पतिमा व्याप्त भएर गोप्य ठाउँमा रहेका बेला तिमीलाई अङ्िरावंशी 
क्रषिहरूले फेला पारे । धेरै बल गरेर अरणी घोटेपछि तिमी उत्पन्न हुन्छौ । त्यसो हुनाले मनीषीहरू 
तिमीलाई शक्तिका पुत्र भनेर बोलाउँछन् । 


क १२ 
न्रषि  सुतम्भर आत्रेय ।  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्राग्नये बृहते यञ्चियाय ग्रतस्य वृष्णे असुराय मन्म । 

घृतं न यज्ञ आस्येर सुपूर्त गिर भरे वृषभाय प्रतीचीम्॥१॥ 
अग्निदेव आफ्ना सामर्थ्यले अतिशय महान्, यञ्ञका लागि योग्य, जल बर्साउने, प्राणका आधार र 
अभीष्ट कुरो पुन्याइदिने हुन्छन्। यज्ञका मुखमा सिञ्चित घिउको धारोजस्तो हाम्रो स्तुति 
अग्निदेवका लागि सुखदायक होस् । 

क्रतं चिकित्व ग्रतमिच्चिकिद्धथृतस्य धारा अनु तृन्धि पूर्वी । 

नाहँ यातुँ सहसा न द्वयेन ग्रत॑ सपाम्यरुषस्य वृष्णः ॥२॥ 
हे अग्निदेव  हामीले गरेको स्तुति तिमी चिन्दछौ, समर्थन गर । धेरै पानी बर्साउनका लागि तिमी 
हाम्रो अनुकूल होड । हामी बलिया भएर यज्ञमा बाधा उतत्न गर्दैनौँ । न त वैदिक कार्यको विधान 
ने मास्छौँ । तिमी अत्यन्त दीप्तिमान् र रहर ै ००००० हुनाले हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 

कया नो अग्न तक्रतयन्रृतेन भुवो नवेदा उचथस्य नव्य ।  । 

वेदा मे देव त्रतुपा श्रतूना नाहँ पति सनितुरस्य राय ॥३॥ । 
हे अग्निदेव ! तिमी जल बर्साउँछौ । तिमी हाम्रा कुन द्ला यज्ञकर्ममा हाम्रो नयाँ स्तोत्र चिन्दछौ ? 
क्रतुको संरक्षण गर्ने अग्निदेवले हामीलाई चिनून् । सधैं यजन गर्ने हामी धनका अधीश्वर भनेर 
अग्निदेवलाई जान्दैनौँ र ? 

के ते अग्ने रिपवे बन्धनासः के पायवः सनिषन्त द्युमन्तः । 

के धासिमग्ने अनृतस्य पान्ति क आसतो वचसः सन्ति गोपाः ॥४॥ 
हे अग्निदेव  शत्रु बाँध्ने को हो ? दुनियाँ पाल्ने को हो ? को अत्यन्त दीप्तिमान् र दानशील छ ? 
असत्यको बायो हिँड्नेलाई कसले जोगाउँछ ? असत्य वचन बोल्नेलाई कसले रक्षा गर्दछ ? 

सखायस्ते विषुणा अग्न एते शिवासः सन्तो अशिवा अभूवन् । 

अधूर्षत स्वयमेते वचोभिर््रजूयते वृजिनानि ब्रुवन्तः ॥५॥ म 
हे सर्वत्र व्यापक अग्निदेव  तिम्रो उपासना नगर्नाले यी मित्रहरूले दुःख पाएका थिए। तिम्रो 
उपासना गरेपछि यिनले सुख पाए। तिमीप्रति हामी सोझो व्यवहार गर्दछौँ। जसले हामीसित 
छलकपट र ढाँट करा गर्दछन्, ती शत्रुले आफ्नै अनिष्ट गर्छन् र आफैँ नाश हुन्छन् । 

३९१ 











यस्तै अग्ने नमसा यज्ञमीट्ट क्रतं स पात्यरुषस्य वृष्णः । 
 तस्य क्षयः पृथुरा साधुरेतु प्रसर्साणस्य नहुषस्य शेषः ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी दीप्तिमान् र मनको रहर पूरा गराउने हौ । जुन यजमान हृदयदेखि नै नमस्कार 
गर्दै स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछन् र यञ्चको नियम उचित रूपले पालन गर्दछन्, उनको घर 
७७ ०७बे। । राम्रोसँग तिम्रो सेवा गर्ने यी यजमानका मनको इच्छा पूरा हुन्छ र पुत्र आदि प्राप्त 
छन्  
सूक्त  १३ 
क्रषि  सुतम्भर आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
अर्चन्तस्त्वा हवामहेर्चन्त समिधीमहि। अग्ने अर्चन्त कतये ॥१॥ 
हे अग्निदेव  हामी स्तोताहरू तिम्रो अर्चना गर्दछौँ, तिमीलाई बोलाउँछौँ र स्तुति गर्दै आफ्नो रक्षाका 
लागि तिमीलाई प्रज्वलित गराउँछौँ । 
अग्ने स्तोमं मनामहे सिध्रमद्य दिविस्पृशः । देवस्य द्रविणस्यवः ॥२॥ 
धन लाभ गर्ने रहरले हामी आकाशव्यापी र तेजस्वी अग्निदेवलाई सिद्धि प्रदान गरुन् भनेर स्तोत्रले 
स्तुति गर्दछौँ । 
अरिनर्जुषत नो गिरो होता यो मानुषेष्वा । स यक्षदैव्यं जनम् ॥३॥ 
यज्ञका साधन र मानिसका सहायक अग्निदेवले हाम्रो स्तुति सुनून् । उनैले देवताकहाँ हाम्रो हव्य 
पुन्याञन् ।  
त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्ये होता वरेण्यः । त्वया यश वि तन्वते ॥४॥ 
हे अग्निदेव । हर्षप्रदायक, वरण गर्न योग्य र यज्ञ सम्पन्न गराउने तिमी महान् छौ । सबै यजमानहरू 
तिमीलाई प्रतिष्ठित गरेर यज्ञको अनुष्ठान पूरा गर्दछन् । 
त्वामग्ने वाजसातमं विप्रा वर्धन्ति सुष्टुतम्। स नो रास्व सुवीर्यम् ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी अन्न प्रदान गर्न र उत्तम स्तोत्रले स्तुति गरिन योग्य छैँ। मेधावी स्तोताहरू 
उचित किसिमका स्तुतिले तिमीलाई ठूलो पार्छन् । हे अग्निदेव ! हामीलाई उत्तम य 
तेजस्वी बल प्रदान गर । 
अग्ने नेमिरराँ इव देवाँस्त्व परिभूरसि । आ राधश्चित्रमृञ्जसे ॥६॥ 


हे अग्निदेव । चक्रका केन्द्रबाट चारैतिर गज छरिएभझैँ तिमी देवताहरूका वरिपरि व्याप्त हुन्छौ। 
हामीलाई तिमी विभित्न प्रकारले ऐश्वर्ययुक्त गराछ । 
सूक्त  १४ 


क्राषि  सुतम्भर आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
अगिनै स्तोमेन बोधय समिधानो अमर्त्यम्। हव्या देवेषु नो दधत्॥१॥ 
हे मानिसहरू हो ! अविनाशी अग्निदेवलाई राम्रा स्तोत्रले धेरै प्रज्वलित गराओ । राम्ररी बलेर 
तिनले हाम्रो हव्य पदार्थ देवताहरूसम्म पुन्यान् । 
तमध्वरेष्वीडते देव मर्ता अमर्त्यम् । यजिष्ठं मानुषे जने ॥२॥ 
साधकहरू यज्ञमा दिव्य गुणले सम्पन्न, अमर र सबै मानिसका बीचमा परम पूजनीय उनै 
अग्निदेवलाई उत्तम स्तुति गर्दछन् । 
त॑ हि शश्चन्त ईडते सूचा देव घृतञ्जुता । अगिनि हव्याय वोढहवे ॥२॥ 
स्तोताहरू यज्ञमा सुरोले घिउका धारा बगाउँदै देवताका लागि हवि वहन गरुन् भनेर दिव्य गुण 
सम्पन्न अग्निदेवलाई स्तुति गर्दछन् । 
अग्निर्जातो अरोचत ध्नन्दस्यूञ्ज्योतिषा तम । अविन्दद्गा अपः स्वः ॥४॥ 
अरणीमन्थनबाट उत्पन्न अग्निदेव आफ्ना तेजले अन्धकार र राक्षसहरूको विनाश गर्दै प्रकाशित 
 हुन्छन् । यिनै अग्निदेवबाट किरण, जल र सूर्यदेव प्रकट हुन्छन् । 
अगिनिमीडेन्यं कविं घृतपृष्ठं सपर्यत । वेतु भै शृणवद्धवम् ॥५॥ 
हे मानिसहरू हो ।! स्तुति गर्न योग्य र ज्ञानी अग्निदेवको पूजा गर । यिनी घिउका आहुतिले प्रदीप्त 
हुन्छन् । अग्निदेवले हाम्रो आह्वान सुनेर बुभ्नून् । 


३९२ 





अग्नि घृतेन वावृधुः स्तोमेभिर्विश्चचर्षणिम्। स्वाधीभिर्वचस्युभिः ॥६॥ 
क्रात्विकहरू स्तोत्रसँगै घिउका आहुतिले स्तुतिको कामना गर्ने, ध्यानेगम्य देवताहरूका लागि 
सर्वद्रष्ण अग्निदेवलाई प्रवृद्ध गर्दछन् । 


 सक १५ 
क्रषि  धरुण आङ्गिरिस ।  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्र वेधसे कवये वेद्याय गिर भरे मरासे पूत्याक र्व्याय। 
घृतप्रसत्तो असुरः सुशेवो रायो धर्ता धरुणो वस्वो अग्नि ॥१॥ 
हविरूपी घिउले प्रसन्न हुने अग्निदेव अत्यन्त बलशाली, अत्यन्त सुखकारी, धनका अधिपति, 
हव्यवाहक, गृहप्रदाता, विधाता, क्रान्तदर्शी, यशस्वी, श्रेष्ठ, जान्न योग्य र मेधावी छन् । यस्ता 
अग्निदेवका लागि हामी स्तुति रच्दछौँ । 
क्रतेन त्रत॑ धरुणं धारयन्त यज्ञस्य शाके परमे व्योमन्। 
दिवो धर्मन्धरुणे सेदुषो नृञ्जातैरजातां अभि ये ननश्नुः ॥२॥ 
स्वर्ग धारण गरेका, यज्ञमा बसेका, नेतृत्व गर्ने, देवताहरूलाई क्रत्विकका सहयोगबाट जुन 
यजमानले निम्त्याएर प्रतिष्ठित गराउँछन्, तिनै यजमानले यञ्चका धारक, सत्यका स्वरूपमा रहेका 
अग्निदेवलाई स्तोत्रद्वारा प्रसन्न गर्दछन् । म 
अंहोयुवस्तन्वस्तन्वते वि वयो मह६ुष्टर पूर्व्याय । 
स संवतो नवजातस्तुतुर्यात्सिंहं न क्रुद्धमभितः परि ष्ठुः ॥॥ 
जुन यजमान महान् अग्निदेवका निम्ति दुष्टहरूले पाउन नसक्ने हविष्यान्न अर्पित गर्दछन्, ती 
यजमानहरू निष्पाप शरीरले युक्त भएर उन्नति गर्दछन् । नवजात अग्निदेव रिसाएको सिंहजस्तो 
भएर हाम्रा सबै सङ्गठित शत्रुलाई विनाश गरुन् र वर्तमान शत्रुलाई हामीदेखि टाढा पुन्याइदिञन् । 
मातेव यद्धरसे पप्रथानो जनञ्जनं धायसे चक्षसे च। 
वयोवयो जरसे यद्दधानः परि त्मना विषुरूपो जिगासि ॥४॥ 
सर्वत्र प्रख्यात यी अग्निदेव आमाले झैँ सबै प्राणीलाई पालनपोषण गर्दछन् । यिनी प्रत्येकलाई 
धारण गर्ने र सबैलाई हेरविचार गर्ने हुनाले स्तुत्य छन् । प्रज्वलित भएर यिनले अन्न पचाइदिन्छन् र 
विभिन्न रूपमा यिनले आफ्नो शक्ति व्याप्त गराउँछन् । 
वाजो नु ते शवसस्पात्वन्तमुरु दो धरुणं देव रायः । 
पर्दै न तायुर्गुहा दधानो महो राय चितयन्नत्रिमस्पः ॥५॥ 
धेरै खालका रहर पूरा गराउने, धनका अधिपति हे दिव्य अग्निदेव ! हविष्यान्नले तिम्रो बल उसै 
गरी रक्षा गरोस्, जसरी चोरले चोरी ल्याएको धन गुफामा लुकाएर त्यसको सुरक्षा गर्दछ। हे 
अग्निदेव  हामीलाई मनग्गे धन प्राप्त गर्ने उत्तम उपाय सिकाइदेङ, अत्रि मुनिलाई प्रसन्न गर । 
सूक्त  १६ 
क्रषि  पूरु आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 
बृहद्वयो हि भानवेर्चा देवायाग्नये ।  
यं मित्र न प्रशस्तिभिर्मर्तासो दधिरे पुर ॥१॥ 
मित्रजस्तै, तेजस्वी अग्निदेवलाई स्तुति गर्नका लागि याजकहरू अगाडि स्थापित गरेर प्रचुर 
मात्रामा हविष्यात्रको आहुति प्रदान गर्दछन् । 
स हि द्युभिर्जनानां होता दक्षस्य बाह्रोः । 
वि हव्यमग्निरानुषग्भगो न वारमृण्वति ॥२॥ 
जुन अग्निदेवले देवताहरूका लागि अनुकूल मार्गबाट हव्य आदि पदार्थ पुन्याउँछन्, जो बाहुबलका 
दीप्तिले प्रकाशित हुन्छन् ती अग्निदेव यजमानका लागि देवताहरूलाई आह्वान गर्दछन् । सूर्यदेवले 
जस्तै उनी सबैले रुचाउने धन प्रदान गर्दछन् । ६, 
अस्य स्तोमे २० भक ?०५ ।  
विश्वा यस्मिन्त॒विष्वणि समय शुष्ममादधुः ॥२॥ 
सबै क्रत्विकहरू हव्य पदार्थ र धेरै किसिमका शब्दले युक्त उत्तम स्तोत्रले विशिष्ट अग्निदेवमा 
बलको स्थापना राम्ररी गर्दछन्। यसरी बढेका, तेजसम्पन्न र ऐश्वर्यवान् अग्निदेवसित हामी सबै 
मित्रभावमा रहेर स्तुति गर्दछौँ । 


३९२ 


बेकारको 





अधा ह्यग्न एषां सुवीर्यस्य मंहना । तमिद्यह्कै न रोदसी परि श्रवो बभूवतुः ॥४॥ 
हे अग्निदेव । हामीलाई रहर गरेको, असल, पराक्रमयुक्त बलले सम्पन्न गराछ । महान् सूर्यदेवका 
आश्रयमा धर्ती र आकाश अवस्थित रहेझैँ तिम्रा आश्रयबाट हामी सम्पूर्ण अन्न र धन प्राप्त गर्दछौँ । 

नून एहि वार्यमग्ने गुणान आ भर। 

ये वयं ये च सूरयः स्वस्ति धामहे सचोतैधि पृत्सु नो वृधे ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! हामी यजमानहरू तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । तिमी चाँडै नै हाम्रा यज्चमा अधिष्ठित हो र 
हाम्रा लागि स्व्रीकार योग्य धन धारण गर। हामी स्तोताहरू तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। तिमी युद्धमा 
हामीलाई रक्षण साधनले समृद्ध गराउ । 

  सूक्त१७ 
न्र्रषि  पूरु आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति  

आ यसझैर्देव मर्तय इत्था तव्यांसमूतये । अगिने कृते स्वध्वरे पूरुरीडीतावसे ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! पुरु ग्रषिले गरेका उत्तम यज्ञमा आफ्नो रक्षा गर्ने विचारले तिम्रो स्तुति गरेका थिए । 
मानिसहरू पनि आफ्ना यज्ञमा आफ्नो रक्षा गर्नका लागि उत्तम स्तुतिले तिमीलाई आह्वान गर्दछन् । 


अस्य हि स्वयशस्तर आसा विधर्मन्मन्यसे । 

त॑ नाक चित्रशोचिषं मन्द्र परोमनीषयाः ॥२॥ 
हे धर्मानुयायी स्तोताहरू हो ! तिमीहरू अत्यन्त श्रेष्ठ र यशस्वी कर्म गर्दछौ । जो स्तुत्य छ, जसको 
वन पिक विलक्षण छ र जो दुःखंरहित छ, त्यस्ता अग्निदेवलाई आफ्ना असल बुद्धियुक्त वाणीले 
स्तुति गर । म 

अस्य वासा उ अर्चिषा य आयुक्त तुजा गिरा। 

दिवो न यस्य रेतसा बृहच्छोचन्त्यर्चयः ॥३॥ 
अम्निदेव आफ्नो बल र स्तुतिले सामर्थ्यशाली भएका छन् र सूर्यदेवजस्तै दीप्तिमान् छन् । उनका 
विस्तृत ज्वाला र तेजले सम्पूर्ण जगत् प्रकाशमान् हुन्छर तिनैका वर्चस्ले सूर्यदेव पनि प्रकाशयुक्त 
भएका छन् । म 

अस्य क्रत्वा विचेतसो दस्मस्य वसु रथ आ। 

अधा विश्वासु हव्योगिनरर्विक्षु प्र शस्यते ॥४॥ 
असल बुद्धिका त्रात्विकहरू दर्शनीय अग्निदेवलाई यजन गरेर धनसहितको रथ प्राप्त गर्दछन् । 
हव्यवाहक अग्निदेवलाई सम्पूर्ण प्रजाले उचित प्रशंसा गर्दछन् । 


नू न इद्धि वार्यमासा सचन्त सूरयः । म 
उर्जो नपादभिष्टये पाहि शग्धि स्वस्तय उतैधि पृत्सु नो वृधे ॥५॥ 


हे अग्निदेव ! स्तोताहरूले तिम्रो स्तुति गरेर प्राप्त गर्ने धन स्वीकार्य हुन्छ र हामीलाई चाँडै प्राप्त 


गराङ  हे बलसंयुक्त अग्निदेव ! हामीलाई अभीष्ट अन्न दिएर रक्षा गर। हामीलाई कल्याणकारी 
पशुधन देख । सङ्ग्राममा हाम्रो विजयको प्रयास गर । 

। सूक्त  १० 

क्रषि  मृक्तवाह द्वित आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 

प्रातरग्निः पुरुप्रियो विशः स्तवेतातिथिः । 

विश्वानि यो अमर्त्यो हव्या मर्तेषु रण्यति ॥१॥ 
अग्निदेव सबैका लागि प्रिय छन् । यिनी बिहानीको सवनमा प्रजाहरूका अतिथिभझैँ पूजनीय र 
स्तुत्य हुन्छन् । अविनाशी अग्निदेव यजमानसित सबै खालका हव्य पदार्थको कामना गर्दछन् । 

दिताय मृक्तवाहसे स्वस्य दक्षस्य मंहना । । 

इन्दु स धत्त आनुषक्स्तोता चित्ते अमर्त्य ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! अत्रिका पुत्र द्वित क्रषि तिम्रा लागि पवित्र हव्य लिएर आउँछन्। उनलाई तिमी 
७ बलले महानता प्रदान गर । किनभने उनी तिम्रा लागि सधैँभरि सोमरस र स्तुति प्रस्तुत  
गदछन् । क 


३९४ 





ठिक 


त॑ वो दीर्घायुशोचिष गिरा हुवे मघोनाम्। 
अरिष्ये येषां रथो व्यश्वदावन्नीयते ॥३॥ 


हे अश्वदाता अग्निदेव ! तिमी लामो आयु र तेजस्वी स्वरूप भएका छै। हामी आफ्ना धनी 
यजमानका लागि उत्तम स्तुतिले आह्वान 


ह्वान गर्दछौँ । त्यसबाट ती धनीका रथ जीवन सङ्ग्राममा 
निर्बाध रूपमा गतिशील रहन् । 


चित्रा वा येषु दीधितिरासन्नुवथा पान्ति ये। 
स्तीर्ण बि, स्वर्णरे श्रवासि दधिरे परि ॥४॥ 


क्रात्विकहरू अनेकोँ प्रकारले यज्ञ आदि कार्य सम्पादन गरिरहन्छन् । उनीहरू उत्तम स्तोत्र गाउँदै 
यञ्चको रक्षा गर्न अग्नि जगाउँछन् 


। क्रस्विकहरू आफ्ना यजमानलाई स्वर्गको सुख प्राप्त गराउने 
यज्ञमा बिछाइएको कुशामा मनग्गे हविष्यात्र राख्छन् । 


ये मे पञ्चाशत ददुरश्वानां सधस्तुति। 

द्युमदग्ने महि श्रवो बृहत्कृधि मघोना नृवदमृत नृणाम् ॥१॥ 
हे अविनाशी अग्निदेव ! तिम्रो स्तुति गरिसकेपछि जुन धनी यजमानले हामीलाई पचास अश्च प्रदान 
गर्दछन्, तिमी त्यस्ता यजमानलाई दीप्तिमान् र धेरै सेवकहरूले युक्त अन्न प्रदान गर  

सूक्त १९ 

क्राषि  वब्रि आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् विराड्रूपा । 

अभ्यवस्थाः प्र जायन्ते प्र वव्रेर्वव्रिश्चिकेत । उप्रस्थेमातुर्वि चष्टे॥१॥ 
अग्निदेव मातारूपी पृथ्वीका काखमा प्रकट भएर सबैलाई हेर्दछन् । अग्निदेव वव्रि क्रषिको 


स्थितिअनुसार उनको हवि ग्रहण गरुन् अथवा शरीरधारीका शरीरको स्थितिअनुसार उनको 
पालनपोषण गरुन् । 


 जुहुरै वि चितयन्तो४निमिष नृम्णं पान्ति। आ दृढहाँ पुर विविशुः ॥२॥ 

हेउ । तिम्रो प्रभाव जानेर जुन याज्चिक सधैँ तिमीलाई आह्वान गर्दछन्, हवि र स्तोत्रले तिम्रा 
वलको रक्षा गर्छन्, तिनीहरू शत्रुका दुर्गम सहर भत्काएर त्यहाँ पस्छन् । 

आ श्चैत्रेयस्य जन्तवो द्युमद्र्धन्त कृ्ष्टयः । 

निष्कग्रीवो बृहदुक्थ एना मध्वा न वाजयुः ॥३॥ 
संसारमा जन्मेर महान् स्तोत्र गाउने, अन्नको खोजी गर्ने र कण्ठमा सुनका गहना लगाउने मानिसले 
अति मधुर स्तोत्रले अग्निका दीप्तिलाई प्रवृद्ध गराउँछन् । 

प्रियं दुग्ध न काम्यमजामि जाम्यो सचा । 

 घर्मोन वाजजटरोदब्धः शश्चतो दभः ॥४॥ 

मञ्ञल झै हविप्यान्न पेटमा राखेर शत्रुवाट अहिसित हुँदै शत्रुको हिंसा गर्ने अग्निदेव आकाश र 
वैथ्वाका सहायक हुन् । अग्निदेव दुघजस्तै रुचाइने र निर्दोष हुनाले हाम्रो हितकारी स्तोत्र सुनून्। 

क्रोडन्रो रश्म आ भुवः सं भस्मना वायुना वेविदानः । 


ता अस्य सन्धृषजो न तिग्माः सुसंशिता वक्ष्यो वक्षणेस्थाः ॥१॥ 


है प्रदीप्त अग्निदेव  काठमा क्रीडा गर्दै वायुबाट प्रेरित, भस्मद्वारा उद्धासित हुने तिमी हामीतिर 


फक । काठका वक्षमा रहेका तिम्रा ज्वालाहरू अत्यन्त तीक्ष्ण र शत्रुविनाशक छन् । ती ज्वालाहरू 
हाम्रा निम्ति कष्टदायक तीक्ष्ण नहोञन् । 


सूक्त  २० 
श्रृषि  प्रयस्वान् अत्रिगण । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति। 

यमग्ने वाजसातम त्य चिन्मन्यसे रयिम्। 
त॑नो गीर्भि श्रवाय्य देवत्रा पनया युजम् ॥१॥ 
८ अन्नप्रदायक अग्निदेव ! हामीले प्रदान गरेको हव्यरूप धन तिमी स्वीकार गर्दछौ । हाम्रा स्तुतिका 
पाथ उही हव्यरूपी धन देवताकहाँ पुन्याइदेउ । 

ये अग्ने भरयनतिते वृद्धा कनने० ५०० ँ 
। अप न्यप्रतस्य सञ्चिरै ॥२। 
९ अग्निदेव   हु पशु आदि धनले युक्त भएर पनि तिमीलाई हवि प्रदान गर्दैन, त्यस्तो 


३९५ 


जाम्याहहाकरकारकहतरुलहहरा जगतका उत एणमाणकाकाकाका लागकामाएमणणाणका लका गणणाणाणाणणएरुणुला जि 


? 





व्यक्ति तिम्रा उग्र बलको सामना गरेर बलविहीन हुन्छ। जसले वैदिक कर्मसित द्वेष या विरोधी 
भाव राख्द्रछ, त्यो पनि तिमीबाट हिँसित हुन्छ। 

होतारं त्वा वृणीमहेग्ने दक्षस्य साधनम् । 

यञ्चेषु पुव्य गिरा प्रयस्वन्तो हवामहे ॥२॥ 
हे अग्निदेव । तिमी देवताहरूका आह्वानकर्ता, बलप्रदाता र अन्नले सम्पन्न हौ । हामी तिम्रो वरण 
गर्दछौँ । यज्ञमध्ये श्रेष्ठ तिमीलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 

इत्था यथा त उतये सहसावन्दिवेदिवे । म 

राय क्रताय सुक्रतो गोभिः ष्याम सधमादो वीरैः स्याम सधमादः ॥४॥ 
हे बलवान् अग्निदेव ! हामी प्रतिदिन तिम्रा आश्रयमा संरक्षित रहाँ । हे उत्तम कर्म भएका अग्निदेव 
 हामी यञ्ञादि कार्यका निम्ति धन प्राप्त गर्न पुरुषार्थ गरौँ । हामी गाई आदि पशुधन र उत्तम वीर 
पुत्र पाएर सुखी हौँ, तिमी यस्तै गरिदेछ । 

सूक्त  २१ 
क्राषि  सस आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टप् पङ्क्ति । 

मनुष्वत्त्वा नि धीमहि मनुष्वत्समिधीमहि। म 

अग्ने मनुष्वदङ्गिरो देवान्देवयते यज ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! मनुले जस्तै तिमीलाई स्थापित गरेर हामी प्रज्वलित गर्दछौँ । है अङ्गिरा अग्निदेव ! 
मनुको जस्तै देवत्वको आशा गर्ने यजमानका लागि तिमी यजन गर् । 

त्व॑ हि मानुषे जनेडग्ने सुप्रीत इध्यसे। 

स्रुचस्त्वां यन्त्यानुषक्सुजात सर्पिरासुते ॥२॥ ढ्छै 
हे अग्निदेव ! स्तोत्रले अत्यन्त प्रसन्न भएपछि तिमी मानिसका लागि प्रज्वलित हुन्छौ । उत्तम 
गतिले उत्पन्न भएका हे अग्निदेव ! घिउयुक्त हविले भरिएका पात्रहरू तिमीलाई निरन्तर प्राप्त 

त्वां विश्वे सजोषसो देशको दूतमकत तमक्रत । 

सपर्यन्तस्त्वा कवे यञ्चेषु ॥२३॥ 
 हे समस्त ज्ञानका अधिपति अग्निदेव  सबै देवताहरू प्रसत्र भएर तिमीलाई दूतका रूपमा नियुक्त 
गरेका छन्। त्यसैले यञ्चमा तिम्रो सेवा गर्दै देवताहरूलाई बोलाउनका लागि यजमानहरू तिम्रो 
स्तुति गर्दछन् । 

देव वो देवयज्ययाग्निमीडीत मर्त्यः । 

समिद्धः शुक्र दीदिद्युतस्य योनिमासदः ससस्य योनिमासदः ॥४॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव ! मानिसहरू देवताको यजन गर्नका लागि तिम्रो स्तुति गर्दछन् । तिमी हविले 
प्रवृद्ध भएर दीप्तिमान् हुन्छौ। तिमी सस क्रषिका यञ्चवेदीमा प्रतिष्ठित हो अथवा कृषिको 
हरियालीका रूपमा प्रकट होछ । 

सूक्त  २२ 
क्रषि  विश्वसामा आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टप् पङ्क्ति । 

प्र विश्वसामन्रत्रिवदर्चा पावकशोचिषे । 

यो अध्वरेष्वीड्यो होता मन्द्रतमो विशि ॥१॥ 
हे विश्वसामा क्रषि ! तिमी पवित्र दीप्ति हुने अग्निदेवको पूजा अत्रि ग्रषिले झैँ गर । अग्निदेव सबै 
व्राषिबाट स्तुत्य छन् । यी देवतालाई बोलाउने र अत्यन्त पूजनीय छन् । 

न्यपग्निं जातवेदसं दधाता देवमृत्विजम् । 

प्र यज्ञ एत्वानुषगद्या देवव्यचस्तमः ॥२॥ 
हे यजमानहरू हो ! सबै प्राणीलाई जानेका, दिव्य यज्ञकर्ता अग्निदेवलाई स्थापित गर  
देवताहरूका प्रीतिकर र यज्ञको साधनरूप हवि अग्निदेवका लागि हामी प्रदान गरौँ । 

चिकित्विन्मनसं त्वा देव मर्तास कतये । 

वरेण्यस्य तेवस इयानासो अमन्महि॥२॥ 
हे अग्निदेव । तिमी ज्ञानले सम्पन्न र मनले दीप्तिमान् छौ । आफ्नो रक्षाका निम्ति हामी सबै मार्निस 
तिम्रा अगाडि उपस्थित छौँ र असल हविले सन्तुष्ट गराउँदै स्तुति गर्दछौँ । 


३९६ 








नि 





अग्ने चिकिद्धियपस्य न इद वचः सहस्य । 

त॑ त्वा सुशिप्र दम्पते स्तोमैर्वर्धन्त्यत्रयो गीर्भिः शुम्भन्त्यत्रयः ॥४॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव  तिमी हाम्रो उत्तम कुरो बुझ । हे सुन्दर चिउँडो र नाक भएका गृहपालक 
०००५ ! अत्रिका वंशजहरूले तिमीलाई उत्तम स्तोजले प्रवृद्ध गर्दछन् र उत्तम वाणीले सुशोभित 
गदछन् । म 


पक ० ३३ ला नता 
वता  अग्नि   अवुष्टुप् पर्डक्त । 
अग्ने सहन्तमा भर घुम्नस्य प्रासहा रयिम्। तिन 
विश्वा यश्चर्षणीरभ्या३सा वाजेषु सासहत्॥१॥ 
हे अग्निदेव  द्युम्न क्रषिका लागि शञ्जुहरूको ऐश्वर्य जितेर ल्याउने एउय वीर पुत्र प्रदान गर । 
उसले स्तोत्रले युक्त भएर युद्धमा सम्पूर्ण शत्रुलाई पराजित गर्न सकोस्। 
तमग्ने पृतनाषह रयिँ सहस्व आ भर्। 


रै  डच छ  किक दाता वाजस्य गोमतः ॥२॥ 
बलशालों अग्निदेव । सत्यरूप, अद्भुत र अन्न प्रदान गर्ने हौ । हाम्रा लागि तिमी शत्रुका 
सेनाको ऐश्वर्य जित र त्यो हामीलाई दे ।  म त 


विश्वे हि त्वा सजोषसो जनासो वृक्तबर्हिषः । 
होतारं सदासु प्रियं व्यन्ति वार्या पुरु ॥३॥ 
है अग्निदेन ! तिमी देवताहरूलाई आह्वान गर्ने होताका रूपमा रहेका सबैभन्दा हितकारी हौ । 
उचित स्नेह भएका र यज्चका लागि कुश ल्याउने क्रत्विकहरू तिमीसित मन परेको धन माग्दछन् । 
स हि ष्मा विश्वचर्षणिरभिमाति सहो दधै। 
अग्न एषु क्षयेष्वा रेवन्नः शुक्र दीदिहि द्युमत्पावक दीदिहि॥४॥ 
हे अग्निदेव ! विश्वचर्षणि क्रषिले शत्रुका सङ्घर्षक बल धारण गरुन्। हेतेजस्वी अग्निदेव । हाम्रा 
घरमा धनको प्रकाश फिँजारू। हे पापविनाशक अगिनिदेव । तिमी उत्तम तेजले युक्त भएर 
देदीप्यमान होङ  
सूक्त  २४ 
क्रषि  बन्धु सुबन्धु श्रुतबन्धु लौपायन । देवता  अग्नि । छन्द  द्विपदा विराट। 
अग्ने त्वं नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वसूथ्यः । ।१॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रा अति नजिकै असल संरक्षक र मङ्गलकारी भएर रहन्छौ । 
वसुरग्निर्वसुश्रवा अच्छा नक्षि द्युमत्तम रयिं दाः ॥२॥ 
सबैलाई आश्रय दिने, धनवानूहरूमा प्रथम हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रा नजिकै सहजै आरु छुँ 
तेजस्वितायुक्त भएर हामीलाई धन प्रदान गर । 
स नो बोधि श्रुधी हवमुरुष्या णो अघायतः समस्मात्॥२३॥ 
है अग्निदेव ! हामीहरूलाई तिमी चिन, हाम्रो आह्वान सुन र समस्त पापीबाट रक्षा गर। 
त॑ त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमीमहे सखिभ्यः ॥४॥ 
हे तेजस्वी र प्रकाशवान् अगिनिदेव । मित्र आदि स्नेही आफन्तका लागि सुखको कामना गर्दै निश्चित 
रूपमा हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । 
सूक्त  २५ 
श्राषि  वसूयु आत्रेय । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप्। 
अच्छा वो अग्निमवसे है सं ७ वसुः। 
क्रषूणामृतावा प  ॥१॥ 
हामीलाई आश्रयको स्थान उपलब्ध गरान्। क्रषिहरूबाट पुत्रका रूपमा पोषित सत्यस्वरूप 
अग्निदेवले हामीलाई शत्रुबाट पार लगाउन् । 


३९७ 





स हि सत्यो यं पूर्वे चिद्देवासश्चिद्यमीधिरे । 
नै होतारं मन्द्रजिद्मित्सुदीतिभिर्विभावसुम् ॥२॥ 
उहिले नै क्रषि र देवताहरूले अग्निदेवलाई प्रज्वलित गराएका थिए । जुन अग्निदेव देवताहरूका 
आह्वानकर्ता हुन्, प्रसन्नताप्रदायक जिब्रो भएका, उत्तम दीप्तिले युक्त र शुभ्र प्रभासम्पन्न छन्, तिनै 
अग्निदेव सत्य कला ्ल्पले अटल हुन्छन् । 
स नो धीती वरिष्ठया श्रेष्ठया च सुमत्या । 
अग्ने रायो दिदीहि नः सुवृक्तिभिर्वरेण्य ॥२॥ 
हे अग्निदेव । तिमी उत्तम स्तोत्रले स्तुति गरिने र वरण गर्न योग्य छौ । आफ्नो असल धारण शक्ति 
र उत्कृष्ट बुद्धिले सन्तुष्ट होङ ! हाम्रा हव्य र स्तोत्रले सन्तुष्ट भएर ऐश्वर्य प्रदान गर । 
अगिनर्देवेषु राजत्यगिनर्मर्तष्वाविशन्। 
अग्निर्नो हव्यवाहनो ग्नि धीभिः सपर्यत ॥४॥ 
अग्निदेव देवताहरूमा प्रतिष्ठित छन् र मानिसले आह्वान गर्दा मानिसका बीचमा पनि प्रवेश 
गर्दछन् । देवताहरूका लागि हव्य आदि पदार्थ जसले वहन गर्दछन्, हे यजमान हो ! उनै 
अग्निदेवलाई तिमीहरू बुद्धिपूर्वक स्तुतिद्वारा सेवा गर । 
 अग्िनस्तुविश्रवस्तम तुविब्रह्माणमुत्तमम् । 
अतूतँ श्रावयत्पतिं पुत्रै ददाति दाशुषे ॥५॥ 
अग्निदेव हविदाता यजमानहरूलाई पुत्र प्रदान गरुन्। त्यो. पुत्र विभिन्न अन्नले युक्त, धेरै स्तोत्र 
रचना गर्ने, उत्तम, अवध्य र उत्तम कर्मले पूर्वजहरूको यश बढाउने होस् । 
अगिनर्ददाति सत्पतिं सासाह यो युधा नृभिः । 
अग्निरत्यं रघुष्यदं जेतारमपराजितम् ॥६॥ 
अग्निदेवले हामीलाई पुत्र प्रदान गरुन् । छ हामीलाई सहयोग गर्ने, शत्रुलाई पराजित गर्ने र सत्यको 
पालना गर्ने होस् । अग्निदेवले हामीलाई शत्रु जिल सक्ने कसैसित नहार्ने र छिटो कुद्ने अश्च पनि 
प्रदान गरुन् । 
यद्वाहिष्ठं तदग्नये बृहदर्च विभावसो । 
महिषीव त्वद्रयिस्त्वद्वाजा उदीरते ॥७॥ 
अग्निदेवको स्तुति शीघ्र प्रभावकारी स्तोत्रले गरिन्छ। दीप्तिमान् अग्निदेव हामीलाई मनग्गे 
धनधान्य प्रदान गर्ने कृपा गरुन् । 
तव द्युमन्तो अर्चयो ग्रावेवोच्यते बृहत् । 
उतो ते तन्यतुर्यथा स्वानो अर्त त्मना दिवः ॥०॥  
हे अग्निदेव  तिम्रो शिखा सर्वत्र दीप्तियुक्त छ। तिमी सोमका लहरा कुट्ने ढुङ्गोजस्तै महत्त्व 
भएका छौ । तिमी स्वयं प्रकाशयुक्त छौ । मेघको गर्जनजस्तै शब्द गर्दछौ । 
एवां अग्नि वसूयवः सहसानं ववन्दिम । 
स नो विश्वा अति द्विषः पर्षत्रावेव सुक्रठुः ॥९॥ 
हामी धन खोज्ने मानिस बलवान् अग्निदेवलाई स्तोत्रले मनग्गे स्तुति गर्दछौँ । उत्तम कर्मले सम्पन्न 
अन्निदेव हामीलाई शत्रुबाट नौकाले नदी पार लगाएभझौँ पार लगाउन् । 
सूक्त  २६ म 
क्रषि  वसूयु आत्रेय । देवता  अग्नि विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री । 
अग्ने पावक रोचिषा मन्द्रया देव जिल्या। आ देवान्वक्षि यक्षि च॥१॥ 
हे पवित्रता प्रदान गर्ने अग्निदेव ! प्रसन्न गराउने ज्वालारूपी जिब्राले देवताहरूलाई आमन्त्रित गर र 
उनीहरूका निम्ति यज्ञ सम्पन्न गर । 
त॑ त्वा घृतस्नवीमहे चित्रभानो स्वर्दुशम् । देवाँ आ वीतये वह ॥२॥ 
घिउबाट उत्पन्न हुने, अद्भुत तेजस्वी, सबैलाई देख्ने हे अग्निदेव ! हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दछौं । हवि 
सेवन गर्नका लागि तिमी देवताहरूलाई बोलाउ । 
वीतिहोत्रै त्वा कवे च्युमन्तै समिधीमहि। अग्ने बृहन्तमध्वरे ॥२॥ 
है बोस आन्निरित  तिमी यज्ञका अनुरागी, तेजस्वी र महान् छौ। तिमीलाई हामी यज्ञमा 
र्दछौँ , 





३९८ 


 











अग्ने विश्वेभिरा गहि देवेभिहव्यदातये। हतार त्वा वृणीमहे॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सबै देवताहरूका साथ हविदाता यजमानका लागि यज्ञमा आएर बसिदेछ । 
हामी देवताहरूलाई आह्वान गर्ने होताका रूपमा तिमीलाई वरण गर्दछौँ । 
यजमानाय खुन्वत आग्ने सुवीयं वह। देवैरा सत्सि बर्हिषि ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सोमसवन गर्ने छिरदिवि॥ 


यजमानका लागि गतिलो पराक्रम धारण गर र देवताहरूसँगै 
ओछ्याइएका कुशमा बस । 


समिधानः सहस्रजिदग्ने धर्माणि पुष्यसि । देवान दूत उक्थ्य ॥६॥ 
हे सहस्र शत्रु विजेता अग्निदेव । तिमी हव्य पदार्थले प्रदीप भएर, स्तोत्रले प्रशंसित भएर, 
देवताका दूतका रूपमा धार्मिक अनुष्ठान उचित रूपले पुष्ट गराउँछौ । 


न्यपगिनिं जातवेदसं होत्रवाहं यविष्ठ्यम्। दधाता देवमृत्विजम् ॥७॥ 
हे यजमानहरू हो ! अग्निदेवलाई राम्ररी स्थापित गर। अग्निदेव सबै प्राणीलाई जान्ने, यञ्च सम्पादन 
गर्ने र अत्यन्त दीप्तिमान युवा हुन् । 


श्र यञ्च एत्वानुषगद्या देवव्यचस्तमः । स्तृणीत बर्हिरासदे ॥८॥ 
हे त्रत्विकहरू हो ! तिमीहरू अग्निदेवलाई विराजमान हुनका लागि कुश ओछ्याओ । तेजस्वी 
स्तोताले प्रदान गरेको हविष्यान्न देवताहरूलाई सजिलै प्राप्त होस् । 

एवं मरुतो अश्रिना मित्रः सीदन्तु वरुण । देवास सर्वया विशा ॥९॥ 
मरुत्हरू, दुवै अश्चिनीकुमार, मित्रदेव, वरुणदेव र अन्यान्य सबै देवताहरू आफ्ना प्रजाका साथ 
हाम्रा यज्ञस्थानमा प्रतिष्ठित होङन् । 


 पक २७ 
क्रषि  ञ्यरुण त्रसदस्यु पौरुकुत्स ।  इन्द्राग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 
अनस्वन्ता सत्पतिर्मामहे मे गावा चेतिष्ठो असुरो मघोनः । 


त्रैवृष्णो अग्ने दशभिः सहस्ैवैश्वानर त्र्यरुणश्चिकेत ॥१॥ 
हे वैश्वानर अग्निदेव ! तिमी सज्जनका स्वामी, ज्ञानवान्, बलशाली र ऐश्वर्यवान् छै । त्रिवृष्णका 
पुत्र त्यरुणले गाडासहितका दुई गोरु र दस हजार सुनका मुद्रा प्रदान गरेर प्रसिद्धि प्राप्त गरेका 
थिए। 


यो मे शता च विंशतिं च गोनां हरी च युक्ता सुधुरा ददाति। 
श्वानर सुष्टुतो वावृधानो ग्ने यच्छ ञ्र्यरुणाय शर्म ॥२॥ है 

जसले हामीलाई सयौँ गाई र बीसाँ असल धुरामा नारिएका अश्वच प्रदान गरेका छन्, हे वैश्वानर 
अग्निदेव ! हाम्रा असल मन्त्रले दन्केर उनै त्र्यरुणलाई सुखप्रद आश्रय देख । 

एवा ते अग्ने सुमतिं चकानो नविष्ठाय नवमं त्रसदस्युः । 

यो मे गिरस्तुविजातस्य पूर्वीर्युक्तेनाभि त्र्यरुणो गृणाति॥३॥  
उहिले नै हाम्रो वाणीबाट प्रभावित भएका त्र्यरुणले यो लैजाओ भनेका थिए। उसै गरी हे 
अग्निदेव  हाम्रा नयाँ स्तुतिले खुसी भएका तिमीसित असल बुद्धि माग्ने त्रसदस्युले पनि हामीलाई 
यो लैजाओ नै भने । दमनबाट ते 

यो म इति प्रवोचत्यश्वमेधाय सूरये । दददुचा सनिं यते ददन्मेधामृतायते ॥४॥  
है परमेश्वरस्वरूप अग्निदेव ! जब कुनै विद्वान् पुरुष अश्चमेध क्रषिलाई आफन्त हुन् भन्दछ, तिमी 
त्यस्ता प्रयनशीललाई सात्विक यज्ञका लागि क्रचारूपी दिव्य सम्पदा र असल मेधा प्रदान 
गर्दछौ । 


यस्म मा पुरुषाः ७००१० १७०५ । ति 
अश्चमेधस्य दानाः सोमाइव त्र्याशिरः ॥ .. 
जुन अश्वमेध क्रषिले पाएका सयौँ गोरु र सेचन प्रवाहले हामीलाई हर्षित गराउँछन्, उनै अश्वमेधका 
न्याशिर दानले सोमको जस्तै आनन्द प्रदान गरोस् । 
इन्द्रागनी शतदान्यश्वमेधे सुवीर्यम्। क्षत्र धारयतं बृहद्दिवि सूर्यमिवाजरम् ॥६॥ 
है इन्द्राग्निदेव हो । सयौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गर्ने अश्वमेध क्रषिलाई तिमीहरू असल पुरुषार्थ र 
सरक्षण बलले सूर्यजस्तै विशालता र अजरता प्रदान गर  


३९९ 





सूक्त  २० 
व्रषि  विश्ववारा आत्रेयी । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टप् जगती अनुष्टुप् गायत्री । 
समिद्धो अग्निर्दिवि शोचिरञ्रेत्रत्यङ्झुषसमुर्विया वि भाति। 
एति प्राची विश्ववारा नमोभिर्देवाँ ईडाना हविषा घृताची ॥१॥ 
प्रदीप्त अग्निदेव दीप्तिमान् अन्तरिक्षमा आफ्ना तेजले प्रकाशित भएर उषाका सम्मुख विस्तीर्ण 
रूपमा विशेष प्रभायुक्त हुन्छन् । इन्द्र आदि देवताहरूको स्तवन गर्दै पुरोडाश र घिउ आदिले युक्त 
सुरो लिएर विश्ववारा पूर्वतिर च्याउँदै अग्नितिर जान्छिन् । 


समिध्यमानो अमृतस्य राजसि हविष्कृण्वन्त सचसे स्वस्तये । 


विश्व स धत्ते द्रविणं यमिन्वस्यातिथ्यमग्ने नि च घधत्त इत्युर ॥२॥ 
प्रकाशित गर्दछौँ । हव्यदाता यजमानलाई तिमी 


हे अग्निदेव ! तिमी प्रज्वलित भएर अमृततत्त्व 
कल्याणले युक्त गराउँछौँ । तिमी जुन यजमानका नजिक जान्छौ, त्यसले सम्पूर्ण ऐश्वर्य पाउँछ। हे 
अग्निदेव । तिम्रो आतिथ्यसुहाउँदो हव्य आदि पदार्थ त्यस यजमानले तिम्रा सम्मुख स्थापित गर्दछ । 
अग्ने शर्घ महते सौभगाय तव द्युम्नान्युत्तमानि सन्तु। 
सं जास्पत्यं सुयममा कृणुष्व शत्रूयतामभि तिष्ठा महांसि ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! उत्तम सौभाग्यका निम्ति हाम्रा शत्रु पराजित गर । तिम्रो तेज उत्कृष्ट छ। तिमी 
दाम्पत्य सम्बन्धलाई सुखी र सुनियोजित गर अनि शत्रुको प्रभाव समाप्त रार । 


वृषभो द्युम्नवाँ असि समध्वरेविष्वध्यसे ॥४॥ हिन 
हे अग्निदेव । तिमी प्रज्वलित भएर दीप्तिमान् भएपछि गर्दछौँ । तिमी 
अभीष्ट प्रदाता र तेजस्वी छौ र यज्ञमा उचित किसिमले प्रदीप्त हुन्छौँ । 
समिद्धो अग्न आहुत देवान्यक्षि स्वध्वर। त्वं हि हव्यवाडसि ॥५॥ 
सम्पादक हौ। तिमी उचित 


हे अग्निदेव ! तिमी यजमानबाट बोलाइन्छौं । तिमी शोभायुक्त यसका सू 
रूपले प्रदीप्त भएर इन्द्र आदि देवताहरूको यजन गर । किनभने तिमी नै हव्य आदि पदार्थलाई 


वहन गर्दछौँ । 

आ जुहोता दुव्यस्तागिने प्रयत्वध्वरे । वुणीध्वं हव्यवाहनम् ॥९॥ 
हे क्रात्विकहरू हो ! हाम्रा यसमा प्रवृत्त भएर हव्य वहन गर्ने अग्निदेवलाई आहुति अर्पित गर । 
स्तुतिद्वारा उनको सेवा गर र देवताका दूतका रूपमा उनलाई वरण गर । 
 सूक्त  २९ 

व्रषि  गौरिवीति शाक्त्य । देवता  इन्द्र उशना  छन्द  त्रिष्टुप् । 

ञ्र्यर्यमा मनुषो देवाताता त्री रोचना दिव्या धारयन्त। 
,  अर्चन्तित्वा मरुतः पूतदक्षास्त्वमेषामृषिरिन्द्रासि धीर ॥१॥ 
हें इन्द्रदेव ! मनुका यज्ञमा जुन तीन गुण छन् र अन्तरिक्षमा उत्पन्न तीन दिव्य तेज छन्, तिनलाई 
मरुतृहरूले धारण गरेका छन् । हे इन्द्रदेव ! तिमी यी मरुत्हरूका द्रप्टा हौँ। 

अनु यदी मरुतो मन्दसानमार्चन्रिन्द्रै पपिवांसं सुतस्य । 

आदत्त वज्रमभि यदहिँ हन्नपो ह्दीरसृजत्सर्तवा उ॥२॥ 

गरे, त्यस बेला 


पेलेर तयार पारेको सोम पान गरेर खुसी भएका मरुतृहरूले जब इन्द्रदेवको स्तुति 


इन्द्रदेवले वज्र हातमा लिएर वृत्रलाई मारे । उसले रोकेर राखेको विशाल जलप्रवाह बग्नका लागि 


मुक्त भयो। 
उत ब्रह्माणो मरुतो मे अस्येन्द्रः सोमस्य सुषुतस्य पेयाः । 

तद्वि हर्व्य मनुषे गा अविन्ददहन्नहिं पपिवाँ इन्द्रो अस्य ॥३॥ 

हे महान् मरुतृहरू हो  राम्रोसित पेलेर तयार गरेको यो सोमरस इन्द्रदेवसँग पान गर । सोमयुक्त 
हवि पान गर्दै तिमीहरू यजमानलाई गाई प्राप्त गराओ । यही सोम पिएर इन्द्रदेवले वृत्रलाई मारेका 


थिए । 








देखाए। डरले लुकेका वृत्रले लामो सास फेर्दै थियो । त्यसै 
बेला इन्द्रदेवले उसको प्रपञ्च नष्ट गरेर त्यसलाई मारिदिए । 


अथ कत्वा मघवन्तुभ्य देवा अनु विश्वे अददु सोमपेयम्। 

यत्सूर्यस्य हरितः पतन्तीः पुर सतीरुपरा एतशे क ॥५॥ र 
हे इन्द्रदेव ! सूर्यका अगाडि बढ्ने घोडालाई तिमीले एतशसँग संयुक्त गरायौ । तिम्रा कार्यले हर्षित 
भएर विश्वेदेवहरूले तिमीलाई पान गर्नका लागि सोम प्रस्तुत गरे । 

नव यदस्य नवतिं च भोगान्त्साक 


वज्जेण मघवा विवृश्वत्। 
अर्चन्तीन्द्र मरुत सधस्थे त्रैष्टुभेन वचसा बाधत द्याम्॥६॥ 
महान् इन्द्रदेवले शत्रुका उनान्सय सहर एके क्षणमा वज्जले ध्वस्त गराएर द्युलोकलाई अड्याए । 
मरुत्हरूले सङ्ग्रामस्थलमा त्रिष्टुप् छन्दका क्राचाले इन्द्रदेवको स्तुति गरे । 
सखा सख्ये अपचचूयमग्निरस्य क्रत्वा महिषा त्री शतानि। 
त्री साकमिन्द्रो मनुषः सरासि पिबदवृत्रहत्याय 


रांसि सुत पिबद्वृत्रहत्याय सोमम्॥७॥ 
इन्द्रदेवका मित्र अग्निले इन्द्रको कार्यक्षमता बढाउनका लागि तीन सय प्राणधारारूपी महिषहरू 
पकाए । वृत्रलाई मार्नका लागि इन्द्रदेवले मानिसले तयार 
गरे। 


यार गरेका तीन भाँडा सोम एकै चोटि पान 


त्री यच्छता महिषाणामघो मास्त्री सरांसि मघवा सोम्यापा । 
कार न विश्वे अह्वन्त देवा भरमिन्द्राय यदहिँ जघान॥८॥ 
हे इन्द्रदेव !। तीन सय महिषरूपी प्राणप्रवाहलाई स्वीकार गरेर 


कक सय मा रेर सोमका तीन पात्र पान गरेपछि 
वृत्रलाई माच्यौ । देवताहरूले कुशल कर्मीजस्ता इन्द्रदेवलाई आह्वान गरे । 


उशना यत्सहस्यैदरयातं गृहमिन्द्र श्वैः। 
वन्वानो अत्र सरथं ययाथ कुत्सेन शुष्णम् ॥९॥ 


हे इन्द्रदेव । तिमी र् उशना नामका दूरदर्शी कवि दुवै अत्यन्त बलिष्ठ र वेगवान् अश्वद्वारा घरमा 
गएपछि तिमीले शत्रुलाई मायौ। कुत्स र अरू देवताहरूसँगै रथमा चढ्यौ । हे इन्द्रदेव । तिमीले 
शुष्ण असुरलाई पनि वध गय्यौ । 


प्रान्यच्चक्रमवृहः सूर्यस्य कुत्सायान्यद्वरिवो यातवेक । 
अनासो दस्यूरमृणो वधेन नि दुर्योण आवृणङ् मृध्ववाचः ॥१०॥ 
 अग्निदेव ! तिमीले सूर्यका रथबाट एउटा चक्र छुट्यायौ र अरू चक्र कृत्सलाई प्रतिष्ठा दिनका 
लागि तयार गग्यौ । स्वर्गबाट खस्दा ठूलो इल्ला गर्ने दस्युलाई वज्जले मारेर सङ्ग्रामा विजयी भयौ । 
स्तोमासस्त्वा गौरिवीतेरवर्धन्ररन्धयो वैदथिनाय पिप्रुम्। 
आ त्वामृजिश्वा सख्याय चक्रे पचन्पक्तीरपिबः सोममस्य ॥११॥ 
है इन्द्रदेव  गौरिवीतिका स्तोत्रले तिमीलाई हौस्याउँदा तिमीले विदथिका पुत्र क्रजिश्वाको सुरक्षा 
गर्नका लागि पिप्रुलाई माथौ । त्यति बेला त्रजिश्वाले तिमीसँगको मित्रता बलियो बनाउन पुरोडाश 
पकाएर समर्पित गरे । उनले अर्पण गरेको सोम पनि तिमीले पान गयौ । 


नवग्वासाः सुतमोमास इन्द्र बताम्वार साम कत्मक  तै 

गव्यं चिदूर्वमपिधानवन्त तं चिन्नर शशमाना अप 
सोमयज्ञ गर्ने नवग्व र दशग्वले इन्द्रदेवका अगाडि अर्चनीय स्तोत्रले स्तुति गरे । इन्द्रदेव खुसी भएर 

सहायक मरुत्हरूद्वारा असुरलाई मारेर तिनले लुकाएका गाईको बथान फुक्का गराए । 

कथो नु ते परि चराणि विद्वान्वीर्या मघवन्या चकर्थ । 

या को नव्या कृणवः शविष्ठ प्रेदु ता ते विदथेषु त्रवाम॥१३॥ 
है ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । तिमीले जुन पराक्रमी कार्य गरेर देखायौ, तिनलाई हामीले जानेर तिम्रो सेवा 
केसरी गरौं ? हे बलशाली इन्द्रदेव । तिमीले जुन नयाँ पराक्रमी कार्य गस्यौ त्यस पराक्रमको बयान 
रूपले हामी यज्ञमा गर्नेछौँ । 


४०१ 


एता विश्वा चकुवाँ इन्द्र भूर्यपरीतो जनुषा वीर्यण । 

या चिन्नु वख्रिन्कृणवो दधृष्वान्न ते वर्ता तविष्या अस्ति तस्याः ॥१४॥ 
हेइन्द्रदेव । तिमी शत्रुका बीचमा अडिग सङ्घर्षणील छौ। तिमी जन्मिएपछि आफ्ना पराक्रमले 
भुवनहरू बनायौ । हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! शत्रु मारेर जुन पराक्रम गन्यौ, तिम्रो त्यो बल रोक्न सक्ने 
अरू कोही पनि छैन। 


इन्द्र बल्ल क्रियमाणा जुषस्व या ते शविष्ठ नव्या अकर्म । 

वस्त्रेव भद्रा सुकृता वसूयू रथं न धीरः स्वपा अतक्षम् ॥१५॥ 
हे अत्यन्त बलशाली इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि हामीले नयाँ स्तोत्र बनायौँ । हामीले चढाएको स्तोत्र 
स्वीकार गर । हामी उत्तम स्तुति गर्दै बुद्धिमान् र धनी हुने आशा गर्छौं । राम्रो वस्त्र र गतिलो रथ 
निर्माण गरेझैँ हामी स्तोत्र रचना गर्दछौँ । 


सूक्त  ३० 
क्रषि  बभ्रु आत्रेय । देवता  इन्द्र भ्रणञ्चय । छन्द  त्रिष्टुप्। 

क्वपस्य वीरः को अपश्यदिन्द्रै सुखरथमीयमानं हरिभ्याम् । 

यो राया वज्रजी सुतसोममिच्छन्तदोको गन्ता पुरुहूत कती ॥१॥ 
जताततैबाट बोलाइने इन्द्रदेव वज्ज धारण गर्छन् र धन तथा संरक्षण साधनले युक्त छन् । उनी पेलेर 
तयार गरेको सोमरसको इच्छा गर्दै यजमानका घर जान्छन् ! त्यस्ता पराक्रमी इन्द्रदेव कहाँ छन् ? 
दुई अश्वले सजिएको सुखद रथमा हिँड्ने गरेका इन्द्रदेवलाई कसले देखेको छ ? 

अवाचचक्ष पदमस्य सस्वरुग्रैं निधातुरन्वायमिच्छन् । 

अपृच्छमन्याँ उत ते म आहुरिन्द्रै नरो बुबुधाना अशेम ॥२॥ 
हामीले इन्द्रदेवका गोप्य र् उग्र स्थान देखेका छौँ। दर्शनको आशाले हामी इन्द्रदेवका 
आश्रयस्थलमा गयौँ । हामीले अरूलाई पनि सोध्यौँ, त्यसपछि उनीहरूले उत्तम स्थानको आशा गर्ने 
मानिसले मात्रै इन्द्रदेवलाई भेट्न सक्छन् भने । 

प्रनु वयं सुते या ते कृतानीन्द्र ब्रवाम यानि नो जुजोषः । 

वेददविद्वाञ्छुणवच्च विद्वान्वहतेयं मघवा सर्वसेनः ॥३॥ . । 
हे इन्द्रदेव । तिमीले गरेका कार्यको बयान हामी सोमयश हुने ठाउँमा गर्नेछौँ । तिमीले हाम्रा निम्ति 
प्रयोग गरेको काम सबैले जानून्। जान्ने साधकले नजान्नेलाई सुनाञन् । अनेकौँ सेना भएका 
ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव अश्वचमा चढेर जान्ने र सुन्नेहरूतिर जाञन्  

स्थिरं मनश्चकृषे जात इन्द्र वेषीदेको युधये भूयसञ्चित्। 

अश्मान चिच्छवसा दिद्युतो वि विदो गवामूर्वमुस्रियाणाम् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! प्रकट हुनेबित्तिकै शत्रुविजयी हुनका लागि तिमीले सङ्कल्प गस्यौ। युद्धमा एक्लै 
तिमीले अनेकौँ शत्रु नष्ट गन्यौ र बलियो पर्वत भत्काएर त्यसमा थुनिएको दुधालु गाईको बथान. 
मुक्त गरायौं । 

परो यत्त्वै परम आजनिष्ठा परावति श्रुत्यं नाम बिभ्नत्। 
नताका  १० देवा विश्वा अपो अजयद्दासपलीः ॥५॥ 

न्द्रदेव ! तिमी श्रेष्ठतमहरूमा प्रमुख हौ । प्रकट भएर तिमीले आफ्नो नाम गरेपछि 

देवताहरू डराए । वुत्रले अधिकारमा राखेको जल इन्द्रले जिते । ै  ने 

तुभ्येदेते मरुतः सुशेवा अर्चन्त्यक सुन्वन्त्यन्धः। 
८४८ त ता ताला प्र मायालिमलित् सक्षदिन्द्रः ॥६॥ 

. है इन्द्रदेव  उत्तम सेवा गर्न मरुत्हरू स्तोत्रले तिम्रै सेवाअर्चना गर्दै सोम अर्पण म 
देवताहरूलाई सताउने मायावी अहिलाई इन्द्रदेवले नष्ट गराए । । गर्दै सोम अर्पण गर्छन्। जल थुवर 
वि पू मृधो जनुषा दानमिन्वन्नहन्गवा मघवन्त्सञ्चकानः । 


अत्रा दासस्य नमुचेः शिरो यदवर्तयो मनवे गातुमिच्छन् ॥७॥ 

है र्माली इन्द्रदेव । तिमी सवैबाट प्रशंसित हुन्छौ! तिमीले जन्मँदैखेरि दान नामको असुर 
मारेका मतका भियी र अन्य्र हिस्रक शत्रु पनि मात्यौ। हे इन्द्रदेव ! यस युद्धमा मनुका लागि मार्ग 
वनाइदिन नमुचि नामका दस्युको शिर तिमीले काटेका थियो. ॥ । 


४०२ 








युज हि मामकृथा आदिदिन्द्र शिरो दासस्य नमुचेर्मथायन्। 
हे इन्द्रदेव ०००। ॥ ७७ १ रोदसी मरुद्धयः ॥८॥ 
मरुत्हरूका सहायताले तिमीले. आकाश र पृथिवीलाई ।ई चो सुको पामीलाई जना । 


स्त्रियो हि दास आयुधानि चक्रे कि मा करन्नबला अस्य सेनाः । 


अन्तर्हाख्यदुभै अस्य धेने अथोप प्रैद्युधये दस्युमिन्द्र ॥९॥ 


नमुचि नामका दस्युले आइमाईहरूलाई घन जनाए थिऔ। त्यस यदी 
केही नगर्ला भन्ने सोचेर इन्द्रदेवले ई युद्धका साधन बनाएको थियो। त्यस्ता बलहीन सेनाले 


वले उसका वटी आइमाईलाई रद नमुचिसँग 


समत्र गावो३भितोज्नवन्तेहेह वत्सैर्वियुता यदासन्। 

सं ता इन्द्रो असृजदस्य शाकेर्यदी सोमासः सुषुता अमन्दन् ॥१०॥ 
असुरहरूका ॥०८१७  नमुचिले बभ्रु ग्रषिका गाई अपहरण गरेर बाछाबाट अलग्याएको थियो । 
गाईहरू जतातत भौँतारिँदै थिए। पेलेर तयार पारेका सोमरसले इन्द्रदेवलाई जोस्यायो र उनले 
आफ्ना सहायक मरुत्हरूद्वारा गाईलाई बाछासँग मिसाइदिए । 

यदीं सोमा बध्रुधूता अमन्दन्नरोरवीदवृषभः सादनेषु। 

पाका. पुरन्द्रः पपिवाँ इन्द्रो अस्य पुनर्गवामददादुसरियाणाम् ॥११॥ 

बभुले पेलेका सोमले इन्द्रदेवलाई जब खुसी गराएपछि सङ्ग्राममा गएर बलवान् इन्द्रदेवले ठूलो 
गर्जना गरे । शत्रुको सहरलाई विध्वंस गर्न इन्द्रदेवले सोमपान गरेर नै बभ्रुलाई दुधालु गाई फेरि 
उपलब्ध गराए । 

भद्रमिदं रुशमा अग्ने अक्रन्गवां चत्वारि ददतः सहस्रा। 

क्रणञ्चयस्य प्रयता मघानि प्रत्यग्रभीष्म नृतमस्य नृणाम् ॥१२॥ 
हे अग्निदेव ! क्रणञ्चय राजाका अधीनमा रहेका रुशमवासीले हामीलाई चार हजार गाई दिएर 
हितकारी काम गरे । मानिसको नेतृत्व गर्ने श्रेष्ठ क्रणञ्चय राजाले दिएको ऐश्वर्य पनि हामीले 
लियाँ। 

सुपेशसं माव सृजन्त्यस्त॑ गवां सहस्रै रुशमासो अग्ने। 

तीव्रा इन्द्रमममन्दुः सुतासो क्तोर्व्युष्ठै परितक्म्यायाः ॥१२॥ 


अग्निदेव 


हे३ । रुशमवासीले हजारौँ गाई र सजिएको घर हामीलाई दिए। पेलेर तयार पारेको कडा 


सोम रात बिले बेलामा दिएर हामीले इन्द्रदेवलाई खुसी पाथ्यौँ। 


औच्ठत्सा रात्री ..००० ७, ७७० छ००००००३७ राजनि रुशमानाम्। 
अत्यो न वाजी रघुरज्यमानो बध्ुश्चत्वार्यसनत्सहस्रा ॥१४॥ 
रुशमवासीहरूका राजा क्रणञ्चयसित जाँदा अँधेरी रात थियो। त्यो रात बितेपछि बभ्रु क्रषिले 
निरन्तर गतिमान् अश्वजस्ता द्वृतगामी चार हजार गाई फेला पारे । 
चतुःसहस्र गव्यस्य पश्चः प्रत्यप्रभीष्म रुशमेष्वग्ने । 
। घर्मक्रित्तप्तः प्रवुजे य आसीदयस्मयस्तम्वादाम विप्राः ॥१५॥ 
हे अग्निदेव । हामी मेधावी छौँ । हामीले रुशमवासीसित गाईरूपी चार हजार पशु प्राप्त गरेको छौँ 
र यज्ञमा पशुको दुध दुहुनका लागि अत्यधिक पोलेर शुद्ध पारिएका सुनको कलश पनि प्राप्त 
गयौँ  
सूक्त  ३१ 
व्रषि  अवस्यु आत्रेय । देवता  इन्द्र उशना ७१५, छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्रवत कृणोति यमध्यस्थान्मधवा वाजयन्तम्। 
नि। व्युनोति गोपा अरिष्ये याति प्रथम सिषासन्॥१॥ नकल 
ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव जुन रथमा हुन्छन्, त्यसलाई उनी अति वेगका साथ हाँक्दछन् । गोठालाले 


आफ्ना पशु धपाएभझौँ उनी आफ्ना सेनालाई प्रेरित गर्दछन् । युद्धमा पनि आफू शत्नुबाट जोगिएर । 


शत्रुको धन जित्दछन् । 


७०२३ 


। र 
।., 
। ५ 
५ 
ई 








त  लव ताजा आफ्नी आयल फरहेलीकीक को तेकीविकोमतियोकीअदितमियमिभिामिजिजाकरगसकरुतपाहलपमप 


आ प्र द्रवव हरिवो मा वि वेनः पिशङ्गराते अभि न सचस्व । 

नहि त्वदिन्द्र वस्यो अन्यदस्त्यमेनांश्चिज्जनिवतश्वकर्थ ॥२॥ 
हरि नामका अश्चका अधिपति हे इन्द्रदेव ! हामीकहाँ तिमी चाँडै आङ, निराश नपार । हे धनवान् 
इन्द्रदेव ! हामीले अर्पण गरेको पदार्थ स्वीकार गर । हे इन्द्रदेव ! तिमीभन्दा महान् अरू कोही पनि 
छैन । तिमी पलीविहीनहरूलाई पली प्रदान गर्दछौ । 

उद्यत्सह सहस आजनिष्ट देदिष्ट इन्द्र इन्द्रियाणि विश्वा । 

प्राचोदयत्सुदुघा वव्रे अन्तर्वि ज्योतिष संववृत्वत्तमो वः ॥२३॥ 
सूर्योदयका तेजले उषाको तेज फैलिएपछि इन्द्रदेवले मानिसलाई सबै इन्द्रिय दिएर सक्रिय गराए । 
पर्वतले छेकिएर बसेका दुधालु गाई मुक्त गराए र सर्वत्र छोपेर बसेको अन्धकार आफ्ना तेजले 
हटाइदिए । 

अनवस्ते रथमश्चाय तक्षन्त्वष्य वज्र पुरुहदत द्युमन्तम् । 

ब्रह्माण इन्द्र महयन्तो अर्केरवर्धयन्नहये हन्तवा उ ॥४॥ 
धेरै तिरबाट बोलाइने गरेका हे इन्द्रदेव ! क्रभुहरूले तिम्रा रथ अश्व योजित गर्न मिल्ने बनाए। 
त्वष्यदेवले तिम्रा लागि तिखो वज्ज बनाए । मन्त्रयुक्त स्तोत्रले यजन गर्नेहरूले तिमीलाई वृत्रवधका 
निम्ति स्तोत्रले हौस्याए । 

वृष्णे यत्ते वृषणो अर्कमर्चानिन्द्र ग्रावाणो अदितिः सजोषाः । 

अनश्चासो ये पवयोरथा इन्द्रेषिता अभ्यवर्तन्त दस्यून् ॥५॥ 
हे चाहिएको कुरो पूरा गरिदिने इन्द्रदेव ! बलवान् मरुत्हरूले स्तोत्र गाएर तिम्रो स्तुति गरेका बेला 
बलिया ढुङ्गाहरू सोमरस पेल्नका लागि खटिएका थिए । अश्व र रथविहीन भाग्दै गरेका शत्रुलाई 
तिमीबाट प्रेरित भएर मरुत्हरूले पराजित गरे । 

८ करणानि वोचे प्र नूतना मघवन्या चकर्थ । 

यबद्विभरा रोदसी उभै जयन्नपो मनवे दानुचित्राः ॥६॥ 
हे ऐश्वर्यका धनी इन्द्रदेव ! आफ्ना बलले तिमीले जुन काम पूरा गरेका छौ, ती नयाँ वा पुराना 
कामको बयान हामी गर्दछौँ । हे इन्द्रदेव ! तिमीले मानिसका लागि अद्भुत र अनेकौँ खालका जल 
धारण गरेका छौँ । 

तदिन्नु ते करण दस्म विप्राहिँ यद्घ्नन्रोजो अत्रामिमीथाः । 

शुष्णस्य चित्परि माया अगृभ्णाः प्रपित्वंयन्नप दस्यूँरसेधः ॥७॥ 

हे दर्शनीय र ज्ञानले सम्पन्न इन्द्रदेव ! वृत्रलाई मारेर बल प्रदर्शित गर्ने काम तिम्रै हो । तिमीले शुष्ण 
असुरको छल बुझेपछि उसलाई पत्रियौ । युद्धस्थलमा गएर असुरहरूको संहार गच्यौ। 

त्वमपो यदवे तुर्वशायारमयः सुदुघाः पार इन्द्र। 

उग्रमयातमवहो ह कृत्सं सं ह यद्वामुशनारन्त देवाः ॥८॥ 

हे आपदबाट पार लगाउने इन्द्रदेव ! तिमीले यदु र तुर्वशका लागि वनस्पति बढाउन जल प्रवाहित 
गच्यौ। तिमीले कुत्समाथि आक्रमण गर्ने शुष्ण असुरबाट कुत्सको रक्षा गत्यौ । त्यस बेला उशना 
कवि र देवताहरूले तिम्रो स्तुति गाए । 
इन्द्राकृत्सा वहमाना रथेना वामत्या अपि कर्णे वहन्तु। 
निः षीमद्धयो धमथो निः षधस्थान्मघोनो हृदो वरथस्तमांसि ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! हे कुत्स ! तिमीहरू दुवै एउटै रथमा बसेर द्वुतगामी अश्वद्वारा यजमानका समीप 
आओ । शुष्ण असुरलाई जलरूपी उसको आश्रयबाट निकालेर मारेका छै। तिमीहरूले सबै 
यजमानका मनबाट अज्ञानरूपी अन्धकार हटाइदियौ । 

वातस्य युक्तान्त्सुयुजश्चिदश्वान्कविशिदेषो अजगन्नवस्युः । 

विश्वे ते अत्र मरुतः सखाय इन्द्र ब्रह्माणि तविषीमवर्धन् ॥१०॥ 


हे इन्द्रदेव । ज्ञानसम्पन्न अवस्युले वायुजस्तै वेगवान् सजिलै 
न्द्रदेव ! ३ न् र रथमा सजिलै नारिने अश्च प्राप्त गरे! है 
इन्द्रदेव  तिम्रा मित्ररूपी मरुत्हरूका स्तोत्रले तिम्रो बल बढायो । 


४०४ 











सूरथिद्रथ परितक्म्यायां पूर्व करदुपर जूजुवांसम्। 

भरच्चक्रमेतशः सं रिणाति पुरो दधत्सनिष्यति क्रतु न ॥११॥ 
उहिले नै सूर्यसित एतशको युद्ध हुँदा इन्द्रदेवले सूर्यको अति वेगवान् रथ चल्नै नसक्ने बनाइदिए । 
त्यसपछि इन्द्रदेवले सूर्यदेवका रथको 


५ हौसिङन् को एउटा पाङ्ग्रो निकालेर त्यसैले शत्रुको संहार गरेका थिए  
यस्ता इन्द्रदव हाम्रा स्तोत्रले हौसिङन् र हाम्रा यञ्चको उपभोग गरुन् । 


। अध्वर्युहरू पेल्ने ढुङ्गा जोडले 
चलाउँछन् । अनि पेलेर तयार पारेको सोम घ बेद रू शब्द गरिरहेका सोम ढुङ्ग 


ये चाकनन्त चाकनन्त नूतेमर्ता अमृत मो ते अंह आरन्। 


। वावन्धि यज्यूँरुत तेषु धेल्योजो जनेषु येषु ते स्याम ॥१३॥ 
हे अविनाशी ॥ कुन । हामी मानिसहरू तिम्रा आश्रयमा सुखी छौँ र सुखी नै रहाँ। हामी कहिल्यै 
पनि अनिष्टमा नपरौँ । 


कक सेवा स्वीकार गर। हामी सबै मानिसहरू तिम्रै हौँ र 
भित्र तिमी बल स्थापित गरिदेङ । 


सूक्तै  ३२ . 
न्ररषि  गातु आत्रेय । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अदर्दरुत्समसूजो वि खानि त्वमर्णवान्बदधानां अरम्णाः । 

महान्तमिन्द्र पर्वत वि यद्वः सृजो वि धारा अव दानवं हन् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले बादल फुटाएर जलका धारा प्रकट गर्न बाधाहरू पन्छायौ । समुद्रलाई अग्ला 
छाल र धेरै जलले प्रसन्न गरायौ । तिमीले नै राक्षसको संहार गस्यौ। 

त्वमुत्साँ ग्रतुभिर्बद्व्धानाँ अरंह उधः पर्वतस्य वज्रिन्। 

अहिं चिदुग्र प्रयुत॑ शयानं जघन्वाँ इन्द्र तविषीमधत्था ॥ य॥ . 
हे वञ्जधारी इन्द्रदेव ! वर्षाकालमा पानी थुनिराख्ने मेघको बन्धन खोलेर मेघको बल नष्ट 
गराउँछौ। हे भयानक इन्द्रदेव ! तिमीले पानी थुनेर सुतेका वृत्रलाई मारेर आफ्नो बल प्रख्यात 
गरायौँ  


त्यस्य चिन्महतो निर्मृगस्य वधर्जघान तविषीभिरिन्द्र । 

य एक इदप्रतिर्मन्यमान आदस्मादन्यो अजनिष्ट तव्यान्॥३॥ 
केवल इन्द्रदेव नै अतुलनीय छन् । पृथ्वीमा चल्ने वृत्रका अस्त्रहरू उनले नष्ट गराए । त्यसै वृत्रबाट 
अर्का एउय बलशाली असुर प्रकट भयो । 

त्यं चिदेषां स्वधया मदन्तं मिहो नपातं सुवृधं तमोगाम्। 

वूषप्रभर्मा दानवस्य भाम वज्रेण वज्जी नि जघान शुष्णम् ॥४॥ 
मेघले वर्षाको पानी बोक्छ। मेघमाथि वज्र प्रहार गरेर इन्द्र पानी खसाउन् । इन्द्रदेवले शुष्ण नामका 
असुरलाई त्यसै वज्रले हानेर मारिदिए। वृत्रासुरका क्रोधबाट शुष्ण उत्पत्न भएको थियो र उसले 
अन्धकार उत्पन्न गरेर संसार छोप्ने गर्दथ्यो। उसले मेघलाई छेकेर पानी खस्न दिँदैनथ्यो अनि 
प्राणीहरूको अन्न आफैँ खाइदिएर रमाउँथ्यो । 

त्यंचिदस्य  । 

यदीं सुक्षत्र प्रभृता मदस्य युयुत्सन्त तमसि हर्म्ये धाः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । जसको भेद कसैले जान्न सकेको थिएन, त्यस वृत्रको गोप्य भेद तिमीले आफ्नै कर्मले 
जान्यौ। मनग्गे बल सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! सोमपान गरेर खुसी भएपछि अन्धकारमा लुकेर युद्ध गर्न 
निहुँ खोज्ने वृत्रलाई तिमीले खोजेर निकाल्यौ । 


त्यं चिदित्या कत्पयं शपानमसतम र्य तमसि वावृधानम्। 

तँ चिन्मन्दानो वृषभः सुतस्योच्चैसिन्रो अपपूर्या जघान ॥६॥ 
जलमा आनन्दले सुले वृत्र गहिरो अन्धकारमा बलियो हुन्थ्यो। पेलेको सोम पिएपछि खुसी हुने 
भत्युन्त बलिया इन्द्रदेवले वज्ज माथिसम्म उचालेर वृत्रलाई मारिदिए। 


४०५ 


. 


उद्यदिन्द्रो महते दानवाय वधर्यमिष्ट सहो अप्रतीतम् । 

यदी वज्रस्य प्रभृदौ ददाभ विश्वस्य जन्तोरधमं चकार ॥७॥ 
इन्द्रदेवले भीषण जिउको दानव मार्नका लागि अजेय बज्न उचाले र वृत्र दानवमाथि प्रचण्ड प्रहार 
गरे । त्यसलाई उनले सबै प्राणीको भन्दा तल्लो तहमा पुन्याइदिए । 

त्यं चिदर्ण मधुपं शयानमसिन्वं वत्रं मह्याददुग्रः । 

अपादमत्र महता वधेन नि दुर्योण आवृणङ्गमृध्रवाचम् ॥८॥ 
शत्रु विनाश गर्ने अत्यन्त वीर इन्द्रदेवले विशाल मेघ थुनेर सुले र सबैलाई छोपेर राख्ने वृत्र नामका 
असुरलाई पक्रिए । पाउ र परिमाण नै नभएको तथा दुर्वचन मात्रै बोल्ने त्यस वृत्रलाई इन्द्रदेवले 
सङ्ग्राममा टुक्रेटुक्रा पारे । 

को अस्य शुष्मं तविषीं वरात एको धना भरते अप्रतीतः । 

इमे चिदस्य ज्रयसो नु देवी इन्द्रस्यौजसो भियसा जिहाते ॥९॥ 
इन्द्रदेवका शोषक बललाई कसले रोक्न सक्ला र ? प्रतिद्वन्द्वीविनाका इन्द्रदेव एक्लै ने शत्रुको धन 
खोस्छन् । दीप्तिमती द्यावापृथिवी वेगवान् इन्द्रदेवका बलसित डराउँछन् । 


न्यस्मै देवी स्वधितिर्जिहीत इन्द्राय गातुरुशतीव येमे। 

सं यदोजो युवते विश्वमाभिरनु स्वधान्ने क्षितयो नमन्त ॥१०॥  
दीप्तिमान, स्वयं धारणशील आकाश इन्द्रदेवका लागि नम्र हुन्छ। रहर जागेका स्त्रीहरू पतिका 
लागि समर्पित भएझैँ इन्द्रदेवका अगाडि पृथ्वी आत्मसमर्पित हुन्छ । इन्द्रदेवले आफ्नो सम्पूर्ण बल 
प्रजाका बीचमा स्थापित गरेपछि प्रजाहरू बलवान् इन्द्रदेवलाई नमस्कार गर्दछन् ।, 


एक नु त्वा सत्पतिं पाञ्चजन्यं जात शृणोमि यशसं जनेपु। 

त॑ मे जगृभ्र आशसो नविष्ठं दोषा वस्तोर्हवमानास इन्द्रम् ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सज्जनका पालक, पाँचै वर्गका मानिसका हितैषि र अत्यन्त यशस्वी हौ भन्ने 
कुरो हामीले सुनेका छौँ । वरिष्ठतापूर्वक उत्पन्न हुने तिमी मात्रै हौ । दिनरात स्तुति गर्दै हवि प्रदान 
गर्ने विचार भएका हाम्रा सन्तानले अत्यन्त स्तुत्य इन्द्रदेवलाई प्राप्त गरुन् । 

एवा हि त्वामृतुथा यातयन्तं मघा विप्रेभ्यो ददतँ शृणोमि । 

किं ते ब्रह्माणो गृहते सखायो ये त्वाया निदधुः काममिन्द्र ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी बेलाबखत प्राणीका लागि प्रेरक हुन्छौ र ज्ञानीलाई धन दिने गर्दछौ भन्ने हामीले 
सुनेका छौँ । हे इन्द्रदेव । जुन स्तोताले आफ्ना रहर तिमीमा स्थापित गर्दछन्, तिम्रा ती ज्ञानी 
मित्रहरूले तिमीबाट के पाउँछन्  
सूक्त  ३३ 
क्राषि  संवरण प्राजापत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 

महि महे तवसे दीध्ये नृनिन्द्रायेत्था तवसे अतव्यान्। 

यो अस्मै सुमतिं वाजसातौ स्तुतो जने समर्यश्चिकेत ॥१॥ 
युद्धमा वीर पुरुषहरूले युक्त भएपछि इन्द्रदेव प्रकृष्ट पराक्रमी देखिन्छन् र आफ्ना उत्तम बुद्धिले 
सबै मानिसमाथि प्रभाव जमाउँदै स्तुत्य हुन्छन् । हामी निर्धा स्तोताहरू मानिसलाई बलसम्पन्न 
बनाउनका लागि बलशाली इन्द्रदेवको मनग्गे स्तुति गर्दछौँ । 

स त्वँ न इन्द्र धियसानोअर्कैहरीणां वृषन्योक्त्रमश्रेः । 
लै या इत्था मघवन्ननु जो्ष वक्षो अभि प्रार्यः सक्षि जनान् ॥२॥ 
दै ताडिएक कूरो पूरा गराउने इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा स्तुतिमाथि ध्यान दिँदै प्रेमका साथ रथमा 
गरिदेछ। अश्चका लगाम हातमा लेङ । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! हाम्रा शत्रुलाई पनि तिमी पराजित 

न ते त इन्द्राभ्यपस्मदृष्वायुक्तासो अन्रह्मता यदसन्। 
हे कनस्थौ फजिरयमधि त॑ वज्नहस्ता रश्मि देव यमसे स्वश्चः ॥३॥ 
व्रहाकर्मबाट हि । जुन मानिसहरू तिम्रा भक्तभन्दा भिन्न छन् र तिमीसित रहँदैनन्, जो 


रहित छन्, ती तिम्रा 
दाप्तिमान् र उत्तम अश्च नारिएकी रथ आफुँले ने हाँबदै ०३१ नि ॥ इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा यज्ञमा 
४०६ 








लक 
 । 


ज्न्ट्पृइल्दु 


कार घानणपणपउका जाएगाकरकलकरजमडुङकु गुठकटाई 


भा एणणा काहुल गए बा जरा एुकाणारण एकका एफालाकहुुु आजा करुू छाल जाकरजजलललकलाण फा   कि नि मलिन पनि चल पि...   क् 
पट जलाल उ दन्कद  ॥ 
ड् हु 





पुरू यत्त इन्द्र सन्त्युक्था गवे चकर्थोर्वरासु युध्यन्। 

ततक्षे सूर्याय चिदोकसि स्वे वृष समत्सु दासस्य नाम चित्॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा उल्लेख्य स्तोत्र अनेकाँ छन्। जल अवरोधकलाई विनाश गरेर तिमीले उब्जाउ 
भूमिमा जलको को मु गर्ने मार्ग बनाएका छौ । हे बलवान् इन्द्रदेव ! तिमीले युद्धमा नमुचि दासको 
नामनिसान मेटाइदियो । 

व्य ते त इन्द्र ये च नर शर्धो जज्ञाना याताश्व रथा । 

आस्माञ्जगम्यादहिशुष्म सत्वा भगो न हव्यः प्रभृथेषु चारु ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी सबै क्रस्विक र यजमानहरू तिम्रै हौँ । यञ्चद्वारा तिम्रो बल बढाइदिन्छौँ र आहुति 
प्रदान गर्नका लागि तिम्रा अगाडि उपस्थित हुन्छौँ । हे इन्द्रदेव । तिम्रो शक्ति सर्वत्र सञ्चरित छ। 
हामीलाई युद्धमा भगरूपी सेवक तिम्रा कृपाले प्राप्त होस् । 

पपृक्षेण्यमिन्द्र त्वे ह्योजो नृम्णानि च नृतमानोअमर्त,। 

स न एनीं वसवानो रयिं दाः प्रार्यः स्तुषे तुविमघस्य दानम्॥६॥ 
तिम्रो सम्पूर्ण बल अत्यन्त पूजनीय छ । तिमी मानिसहरूमा व्याप्त भएर पनि अविनाशी छौ । तिमी 
आफ्ना सामर्थ्यले संसारका आश्रयदाता हौ। हामीलाई उज्वल वर्णको धन प्रदान गर। तिमी 
अत्यन्त धनसम्पन्न, महान् दाता हौ र हामी दानको उचित स्तुति गछौं । 

एवा न इन्द्रोतिभिरव पाहि गृणतः शूर कारून्। 

उत त्वचं ददतो वाजसातौ पिप्रीहि मध्वः सुषुतस्य चारो ॥७॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! हामी यजमानहरू तिम्रो स्तुति र यजन गर्दछौँ । आफ्ना रक्षण सामर्थ्यले तिमी 
हाम्रो रक्षा गर । सङ्ग्रामको कवचले जस्तै तिमी हाम्रो रक्षा गर । हामीले राम्ररी पेलेर तयार गरेको 
मिठो सोमरस पिएर तिमी सन्तुष्ट होर । 

उत त्ये मा पौरुकृत्स्यस्य सूरेस्त्रसदस्योहिरणिनो रराणाः । 

वहन्तु मा दश श्येतासो अस्य गैरिक्षितस्य क्रतुभिर्नु सश्चे ॥८॥ 
गिरिक्षित गोत्रमा उत्पन्न भएका पुरुकुत्सका विद्वान् पुत्र त्रसदस्यु स्वर्ण सम्पदाले सम्पन्न छन्। 
वा लिक्ने दस वय सेता वर्णका अश्वले हामीलाई वहन गरुन्। हामी पनि असल कर्तव्य निर्वाह 
गरिरहीँ । 

उत त्ये मा मारुताश्वस्य शोणाः क्रत्वामघासो विदथस्य रातौ।  

सहस्रा मे च्यवतानो ददान आनूकमर्यो वपुषे नार्चत् ॥९॥ 
मरुताश्वका पुत्र विदथका यज्ञमा हामीलाई उनले राता वर्णका द्रुतगामी अश्च प्रदान गरे र हजारौँ 
किसिमका धन दिएर हाम्रो शरीर असल गहनाले सजाए । 

उत त्ये मा ध्वन्यस्य जुष्य लक्ष्मण्यस्य सुरुचो यतानाः । 

मह्ा रायः संवरणस्य ग्रषेर्रजं न गावः प्रयता अपि ग्मन्॥१०॥ 
लक्ष्मणका पुत्र ध्वन्यले हामीलाई दीप्तियुक्त र पराक्रमी अश्व प्रदान गरे। हामीले त्यो स्वीकार 
गयौँ । गाई चरनतिर गएभैँ त्यो प्रशस्त धन संवरण क्रषिकहाँ गएको छ। 

सूक्त  २४ 
क््राषि  संवरण प्राजापत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

अजातशत्रुमजरा स्वर्वत्यनु स्वधामिता दस्ममीयते । 

सुनोतन पचत ब्रह्मवाहसे पुरुष्टुताय प्रतरं दधातन ॥१॥ 
जसका शत्रु जन्मिएकै छैनन् त्यस्ता दर्शनीय इन्द्रदेवलाई नखिइने, सुखदायी र असीमित हविष्यात्र 
प्राप्त हुन्छ। उनै इन्द्रदेव धेरै तिरबाट स्तुति गरिने र स्तोत्र धारण गर्दछन् । हे क्रत्विकहरू हो । उनै 
इन्द्रदवका लागि पुरोडाश पकाओ र उत्तम यज्ञ आदि कर्म सम्पादित गर । 

आ य सोमेन जठरमपिप्रतामन्दत मघवा मध्वो अन्धसः । 

यदी मृगाय हन्तवे महावधः सहस्रभृष्टिमुशना वध यमत्॥२॥ 
इन्द्रदेवले सोमरसले पेट भरे र मधुर हविष्यान्नका हर्षले युक्त भएर मृग नामका असुर मार्ने विचार 
गरे । ती महावधी इन्द्रदेवले सहस्र धार भएको वज्ज हातमा उचाले  


७०७ 





यो अस्मै प्रेस उत वा य ञधनि सोम सुनोति भवति द्युमाँ अह। 
अपाप शक्रस्ततनुष्टिमूहति तनूशुभ्रे मघवा य कवासख ॥२॥ 
इन्द्रदेवका लागि दिनरात सोम पेलेर तयार गर्ने यजमानहरू दीप्तिमान् हुन्छन् । जसले देखावदी यन 
गरेर सन्तानको कामना गर्दछन्, जो आफ्नो शरीर सजाउने, देखासिकी गर्ने र नराम्रो आचरण गर्नेका 
मित्र हुन्छन्, त्यस्तालाई इन्द्रदेवले छोडिदिन्छन् । 
यस्यावधीत्पितरं यस्य मातरं यस्य शक्रो भ्रातर नात ईषते। 
वेतीद्वस्य प्रयता यतङ्खरो न किल्बिषादीषते वस्व आकरः ॥४॥ 
जसले यजमानका पितामाता वा दाजुभाइ आदि आफन्तको वध गर्दछ, सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव त्यस 
 दुष्टका नजिकमा जाँदैनन् । उसले दिएको हविष्यात्न स्वीकार गर्दैनन्। ती धनका अधीश्वर र 
सर्वनियामक इन्द्रदेव पापदेखि टाढै रहन्छन् । 


न पञ्चभिर्दशभिर्वष्ट्यरभ॑ नासुन्वता सचते पुष्यता चन।  
जिनाति वेदमुया हन्ति वा धुनिरा देवयुं भजति गोमति व्रजे ॥५॥ 
युद्धमा इन्द्रदेव पाँच या दस मित्रको मात्रै सहायता गर्ने विचार गर्दैनन् । जसले सोमयञ्ञ गर्दैन र 
आफन्तको हेरचाह गर्दैन इन्द्रदेव त्यस्ताको सङ्गत गर्दैनन् । शत्रु थर्काउने इन्द्रदेव यज्ञ नगर्नेहरूलाई 
जितेर मारिदिन्छन् र याज्चिकलाई गाईसहित घर दिन्छन् । 
वित्वक्षणः समृतौ चक्रमासजोसुन्वतो विषुणः सुन्वतो वृधः । 
। इन्द्रो विश्वस्य दमिता विभीषणो यथावशं नयति दासमार्यः ॥६॥ 
सड्ग्याममा शत्रुको शक्ति क्षीण गराउने इन्द्रदेव रथको पाङ्ग्रो तेजसँग चलाउँछन् । तिनी सोमयाग 
नगर्नेहरूबाट यढा रहन्छन् र सोमयाग गर्नेहरूलाई बलियो बनाउँछन् । सम्पूर्ण विश्वलाई नियमित 
गराउने, शत्रुका लागि भयङ्कर इन्द्रदेवले नमुचिदासलाई आफ्ना वशमा गर्दछन् . 
समीं पणेरजति भोजनं मुषे वि दाशुषे भजति सूनरं वसु। 
दुर्गे चन ध्रियते विश्व आ पुरु जनो यो अस्य तविषीमचुकुनदु, ॥७॥ 
इन्द्रदेव कन्जुस व्यापारीको धन खोसेर हवि प्रदान गर्ने यजमानलाई दिँदै भलो गर्दछन् । इ्न्द्रदेवका 
बलको खिसी गर्नेलाई आपद्का किल्लाभित्र इन्द्रदेवले थुनिदिन्छन् । 
सं यज्जनौ सुधनौ विश्वशर्धसाववेदिन्द्रो मघवा गोषु शुश्रिषु। 
युज ह्यपन्यमकृत प्रवेपन्युदीं गव्यं सृजते सत्वभिर्धुनिः ॥८॥ ही 
निकै धनी र ज्यादै बलिया दुई मानिस सेता गाईका लागि आपसमा लडाइँ गर्दै छन् भने ऐ 
इन्द्रदेव तिनीहरूमध्ये याञ्चिकलाई नै सहयोग गर्दछन्। आफ्ना बलले शत्रुलाई कम्पित गराउने 
इन्द्रदेव त्यस्ता याञिकलाई गाईको बथान प्रदान गर्दछन् । 
सहस्रसामाग्निवेशिँ गृणीषे शत्रिमग्न उपमां केतुमर्यः । 
तस्मा आपः संयतः पीपयन्त तस्मिन्क्षत्रममवत्वेषमस्तु ॥९॥ 
हे तेजस्वी गुणले सम्पन्न इन्द्रदेव ! हामी हजारौँ किसिमका धनदाता, अग्निवेशीका पुत्र शत्रि 
ग्रषिको स्तुति गर्दछौँ । उनी ध्वजाजस्तै, शिरका मणिजस्ता र उचित उदाहरण दिन योग्य छन्। 
थुनिएको पानीको प्रवाहले उनलाई उचित रूपले सन्तुष्ट गरोस् । उनीसित बलयुक्त र तेजयुक्त घन 


आआकाणलमाकलाकर्किणणालहु पा जाए तुएणाएणापाकाणताणभालाणाणालालणारण्णणल्पकाभलालालरामरारारामाडामााकालमकाककुहछ रधाकतकातनाहरुाकााणाणणएा जाए तलणाएएाणितणकागाणाणाहाामंणलललमाणकाहमाडाणाण जकललाहहहरुठरुा त रक रती त तौ तरी का त  
क पतरकाल आलकीलालाङरकरडा आफ, पा पडिह आजकल आफ िललिकाणममा।। त वत आजिरिन न  आनक क  सँ 
एप डाजजापमागकभाणाजाक जागणणालणकालमलमलणसाकलमाह राजलकणलाएरलरुकानुहमाण उड जङ जफाकक एएकरबकाकुर१ शर क निति ० 


होस् । 
 सक ३५ 
क्राषि  प्रभूवसु आङ्गिरस ।  इन्द्र। छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 
यस्ते साधिष्ठो वस इन्द्र कृतुष्टमा भर। 


अस्मभ्यं चर्षणीसहँ सस्निं वाजेषु दुष्टरम् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा प्रभावकारी र विशिष्ट कर्महरूलाई हाम्रो संरक्षणमा प्रेरित गर । तिम्रा कर्महरू 
शत्रु जिले, अति शुद्ध र कठिन सङ्ग्रामबाट पार लगाउने खालका छन्  

यदिन्द्र ते चतस्रो यच्छूर सन्ति तिस्रः । 

यद्वा पञ्च क्षितीनामवस्तत्सु न आ भर ॥२॥ 
२ । तिमीसित चार वर्णको रक्षा गर्ने साधन छन्, तीनै लोकको रक्षा गर्ने साधन छन् अर्थ 
पाँचै वर्गका मानिसहरूको रक्षा गर्ने साधनहरू छन् । हामीलाई सबै रक्षा साधनले पूर्ण गराउ । 


जाजजनश आजागाजिलधाधणा जाला जल्लाकहालुहलालाडाकककाणण पछ. ॥ कला हुल एकाठमका जनोठमाहलाणााताहरुणाणणाहाणाणााहिता  कता तवकलिकमललकाकहराणालणमक 


। ८ ७० 





आ तेज्वो वरेण्यं वृषन्तमस्य दूमहे। वृषजूतिहि जज्ञिष आभूभिरिन्द्र तुर्वणिः । 
हे इन्द्रदेव ! तिमी खोजेको जस्तो फल वर्षा गराउँदै शत्रुलाई तुरुन्त संहार गर्दछौ । हामी तिम्रा सबै 
रक्षा साधनको कामना गर्दछौँ । तिमी सर्वत्र विद्यमान र सहायक मरुत्हरूको साथ हाम्रा लागि 
असल दाता सिद्ध होङ । 

वृषा ह्यसि राधसे जञ्चिषे वृष्णि ते शव । 

स्वक्षत्रै ते धृषन्मनः सत्राहमिन्द्र पौँस्यम् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी खोजेको कुरो पूरा गर्ने है । यजमानलाई धनेऐश्वर्य दिनका लागि नै तिमी उत्पन्न 
भएका हौँ । तिम्रो बल हितको वर्षा गराउने खालको छ। तिम्रो मन कडा परिश्रम गर्ने शक्तिले पूर्ण 
छ। तिम्रो बल शत्रुलाई नियन्त्रण गर्ने खालको छ । तिम्रा पुरुषार्थले शत्रुको विनाश गर्छ । 


त्य तमिन्द्र मर्त्यममित्रयन्तमिद्रवः । सर्वरथा शतक्रतो नि याहि शवसस्पते । ४ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । तिमी सयौँ यज्ञ आदि कर्म पूरा गर्दछै । तिम्रो रथ निर्बाध गतिमा जतासुके 
जान्छ। जसले शत्रुको व्यवहार गर्दछ, तिमी त्यसैका विरोधी हौ । 


त्वामिद्वृत्रहन्तम जनासो वृक्तबर्हिषः । उग्र पूर्वीषु पु्य हवन्ते वाजसातये ।६। 
हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव । यज्ञमा कुशको आसन बिछाएर आंभिवादन गर्ने मानिसहरू जीवनसङ्ग्राममा 
तिमीलाई आह्वान गर्दछन् । तिमी उग्र, वीरका रूपमा सम्पूर्ण प्रजाका लागि सधैँ परिचित छौ । 

अस्माकमिन्द्र दुष्टरं पुरोयावानमाजिषु । 

सयावानं धनेधने वाजयन्तमवा रथम् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा रथको रक्षा गर। यस रथले युद्धमा ऐश्वर्यको कामना गर्दछ। यो रथ 
अनुचरहरूका साथ अगाडि बढ्दा कसैले जिल नसक्ने खालको छ। 

अस्माकमिन्द्रेहिनो रथमवा पुरन्ध्या ।  

वयं शविष्ठ वार्य दिवि श्रवो दधीमहि दिवि स्तोमं मनामहे॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा नजिकै आछ। आफ्नो उत्कृष्ट बुद्धिले हाम्रो रक्षा गर। तिमी अत्यन्त 
बलशाली छौ। तिम्रा निम्ति हामी ग्रहण गर्न योग्य र दीप्तिमान अन्न हविद्वारा स्थापित गर्दछौं र 
दिव्य स्तुति उच्चारण गर्दछौँ ।   

सूक्त  ३६ 
क्रषि  प्रभूवसु आङ्गिरिस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

सआ गमदिन्द्रो यो वसूनां चिकेतद्वातुँ दामनो रयीणाम्। 

धन्वचरो न वंसगस्तृषाणश्वकमानः पिबतु दुग्धमंशुम् ॥१॥ 

 इन्द्रदेव धन दिन खोज्छन् र उनी धनदातका रूपमा अनुपम छन्। उनी हाम्रा यज्ञमा आउछन् । 
धनुर्धारी वीरले सिकारको सामना गरेझैं तिर्खाएर सोम खोज्ने इन्द्रदेवले दुध मिसाएको सोमरस 
पान गरुन् । 

आते हनू हरिवः शूर शिप्रे रुहत्सोमो न पर्वतस्य पृष्ठे। 

अनुत्वा राजत्नर्वतो न हिन्वन् गीर्भिर्मदेम पुरुहूत विश्वे ॥२॥ कि 
है अश्वयुक्त शूर इन्द्रदेव ! पर्वतका माथिल्ला भागमा सोमवल्ली रहेझैँ तयारी सोम तिम्रा सुन्दर 
ओठमा चढोस् । धेरै तिरबाट बोलाइने, दीप्तिमान् हे इन्द्रदेव ! घाँस खाएर अश्व सन्तुष्ट भएभैँ हाम्रो 
स्तुति पाएर तिमी सन्तुष्ट होछ र हामी पनि खुसी होऔँ । 

चक्र न वृत्त पुरुहूत वेपते मनोभिया मे अमतेरिदद्विवः । 

रथादधि त्वा जरिता सदावृध कुवित्नु स्तोषन्मघवन्पुरूवसु ॥३॥ छि 
धेरै तिरबाट प्रशंसा पाउने, वज्र लिएका हे इन्द्रदेव ! घुमिरहेको गोलो चक्र काँपेभैँ हाम्रो बुद्धिहीन 
मन भयले काँप्दछ  सधैँ उन्नति गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी असङ्ख्य धनका अधिपति र अत्यन्त 
ऐश्वर्यशाली छौ। हामी स्तोताहरू बारम्बार तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। तिमी धनयुक्त रथमा चढेर 
हामीकहाँ आठ ।  झ्दरेय्ति वाच नकम म 

जरिता त इन्द्रेयर्ति वाच बृहदाशुषाणः 

१८ ०३ ३,० प्र दक्षिणिद्धरिवो मा वि वेनः ॥४॥ र 

हामी स्तोताहरू सोम पेल्ने ढुङ्गाको जस्तै शब्द निकालेर स्तुति गर्दछौँ । हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! 


४०९ 
? 








तिमी विपुल धनसम्पन्न छौ । तिमी बायाँ र दायाँ हातले धन दान गर्दछौँ । हे दुई अश्व भएका इन्द्रदेव 
। तिमी हाम्रो कामना विफल नबनाउ ! 


वृषा त्वा वृषण वर्धतु द्यौर्वृषा वृषभ्याँ वहसे हरिभ्याम् । 

स नो वृषा वृषरथः सुशिप्र वृषक्रतो वृषा वज्रिन्भरे धाः ॥५॥ 
हे बलशाली इन्द्रदेव । बलसंयुक्त आकाशले तिम्रो बल बढाओस् । तिमी बलसम्पन्न छौ र अति 
बलवान् अश्चले बोकिन्छौ । सुन्दर मुकुट र वज्र धारण गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी अति नै बलसम्पन्न 
कर्म गर्दछौ । तिमी अत्यन्त बलशालौ रथमा चढेका छौ, सङ्ग्राममा राम्ररी हाम्रो रक्षा गर । 


यो रोहितौ वाजिनौ वाजिनीवान्त्रिभिः शतैः सचमानावदिष्ट। 
यूने समस्मै क्षितयो नमन्तां श्रुतरथाय मरुतो दुवोया ॥६॥ 
इन्द्रदेवका सहायक. हे मरुतृहरू हो ! अन्नका धनी श्रुतरथ राजाले समान गति भएका र रातो 
वर्णका दुई अश्व र तीन सय गाई हामीलाई प्रदान गरे। तरुण श्रुतरथलाई उनका सबै प्रजाहरू 
सेवाभावले युक्त भएर नमस्कार गर्दछन् । 
सूक्त  २७ 
क्रषि  अत्रि भौम । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
सं भानुना यतते सूर्यस्याजुद्वानो घृतपृष्ठः स्वञ्चाः । 
स्मा अमृध्रा उषसो व्युच्छान्य इन्द्राय सुनवामेत्याह ॥१॥ 
उत्तम तरिकाले बोलाइएका र घिउको आहुतिल दीप्तिमान् अग्निका ज्वालाहरू सूर्यका रश्मिसित 
मिसिन्छन्। त्यस बेला जुन यजमान इन्द्रदेवले यो सोम सेवन गर भन्दछन्, तिनका लागि उषा 
अत्यन्त सुखदायी भएर प्रकट हुन्छ। 
समिद्धाग्निर्वतनवत्स्तीर्णबर्हिर्युक्तग्रावा सुतसोमो जराते। 
ग्रावाणो यस्येषिरं वदन्त्ययदध्वर्युहविषाव सिन्धुम् ॥२॥ 
अध्वर्युहरू अग्नि प्रज्वलित गरेर, आसन ओछ्याउँदै यजन कार्यमा लाग्छन् । उनीहरू सोम पेल्ने 
ढुङ्गासँगै बसेर स्तुति गर्दा ढुङ्गाको भन्दा ठूलो शब्द निकाल्छन् । उनै अध्वर्यु सोमयुक्त हविष्यात्न 
लिएर नदीका किनारमा यजन कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 
वधूरियं पतिमिच्छेन्त्येति य ईं वहाते महिषीमिषिराम्। 
आस्य श्रवस्याद्रथ आ च घोषात्युरू सहस्रा परि वर्तयाते ॥२॥ 
असल विचार लिएर जसरी पलीले यज्ञमा पतिलाई अनुसरण गर्दछन्, उसै गरी इन्द्रदेव पनि 
आफ्नो अनुसरण गर्ने रानीहरूलाई यज्ञमा लिएर आउँछन् । अकृत ऐश्वर्यले सम्पन्न इन्द्रदेवका रथको 
कीर्ति चारै दिशामा फैलिएर गुन्जियोस्। उनै इन्द्रदेव हजारौं विपुल धन चारै तिरबाट हामीकहाँ 
ल्याउन् । 
न स राजा व्यथते यस्मिन्रिन्द्रस्तीव्रै सोम पिबति गोसखायम्। 
आ सत्वनैरजति हन्ति वृत्रै क्षेति क्षितीः सुभगो ना मपुष्यन् ॥४॥ 
जसका राज्यमा इन्द्रदेव सधैँ गाईको दुध मिसिएको सोमरस पान गर्दछन्, त्यस्ता राजाले कहिल्यै 
पनि दुःख पाउँदैनन्। उनी आफ्ना असल सेवकसँगै घुम्दछन् र शत्रुलाई मार्दछन्  प्रजालाई 
सुरक्षित राख्दै ती राजाले नाम र यश धेरै कमाउँछन् । 
पुष्यात्क्षेमे अभि योगे भवात्युभे वृतौ संयती सं जयाति। 
प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवाति य इन्द्राय सुतसोमो ददाशत् ॥५॥ 
पेलेर शुद्ध पारेको सोम इन्द्रदेवलाई प्रदान गर्दछन्, तिनले आफ्ना सन्तान राम्ररी पाल्दै कमाएका 
धनको रक्षा गर्दछन् । अरूले नकमाएको धन तिनले कमाउछन् । यस्तो व्यक्ति नै जीवन सङ्ग्राममा 
उभिँदा विजयी हुन्छ। सूर्यदेव र अग्निदेवका लागि त्यही व्यक्ति प्रिय हुन्छ। 
श्रषि  अत्रि गना क 
 अत्रि भौम। देवता  त 
उरोष्ट इन्द्र राधसो विभ्वी राति शतक्रतो . त 
सँघ न  सुक्षत्र मंहय ॥१॥ 
१ ति सम्पन्न गरेका  
र हामीलाई पनि ऐश्वर्यले सम्पन्न बनाउ । रिका ह इन्द्रदेव  तिमी धन प्रदान गोखछहिमाशाली हा. 


सु१० 














वृषा त्वा वृषणं हुवे वख्रिञ्चित्राभिरूतिभिः । वृषन्रिन्द्र वृषभिर्वृत्रहन्तम् ॥२॥ 
हे वञ्ज लिने इन्द्रदेव ! तिमी सोम सेचन गर्ने र वर्षा गराउने हौं । तिम्रा संरक्षण पाइयोस् भनेर हामी 
गुहार्दछौँ । तिमी वर्षा गराउने मरुत्हरूसितै सोमपान गर । 

क्रजीषी व्रजी वृषभस्तुराषाट्छुष्मी राजा वृत्रहा सोमपावा। 

युक्त्वा हरिभ्यामुप यासदर्वाङ्माध्यन्दिने सवने मत्सदिन्द्रः ॥४॥ 

इन्द्रदेव सोम धारण गर्ने, वज्र धारण गर्ने, चाहिएको कुरो पूरा गरिदिने, शत्रुको विनाश गर्ने, शत्रुको 
बल सिध्याउने, सबैमाथि अधिकार गर्ने, वृत्रको वध गर्ने र सोमपान गर्ने हुन् । यस्ता इन्द्रदेव 
आफ्ना अश्व रथमा जोतेर हामीकहाँ आछन् र मध्य दिनका सवनमा सोमपान गरेर खुसी होउन् । 


यच्त्वा सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुर । 

अक्षेत्रविद्यथा मुग्धो भुवनान्यदीधयु ॥५॥ । 
हे सूर्यदेव । तिमीलाई स्वर्भानु अर्थात् राहुले अन्धकारमा छोपेको थियो । त्यस बेला आफ्नो ठाउँ 
नचिनेको मानिस अँध्यारामा अल्मलिएभैँ सारा संसार अन्धकारमा रुमलिएको थियो। 


स्वर्भानोरध यदिन्द्र माया अवो दिवो वर्तमाना अवाहन्। 

गृढहँ सू तमसापव्रतेन तरीयेण त्रह्मणाविन्ददत्रिः ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । आकाशमुनि रहेका स्वर्भानुका छल तिमीले हटायौ । अन्धकारले छोपेका सूर्यलाई अत्रि 
न्रषिले अत्यन्त उत्कृष्ट मन्त्रले प्रकट गराए । 

मा मामिमं तव सन्तमत्र इरस्या द्रुग्धो भियसा नि गारीत्। 

त्वं मित्रो असि सत्यराधास्तौ मेहावतं वरुणश्वच राजा ॥७॥ 
हे अग्निदेव । तिम्रो उपस्थिति रहँदा यस द्रोही, असुररूपी, डर देखाउने अन्धकारले हामीलाई 
ननिलोस्। तिमी सत्यको पक्षमा रहेको मित्रजस्तै छौ। तिमी र तेजसम्पन्न वरुण दुवैले मिलेर 


हामीलाई रक्षा गर । 

ग्राव्णो ब्रह्मा युयुजानः सपर्यन् कीरिणा देवान्नमसोपशिक्षन् । 

अत्रिः सूर्यस्य दिवि चक्वुराधात्स्वर्भानोरप माया अघुक्षत् ॥८॥ 
क्रत्विक अत्रि ग्रषिले ढुङ्गा मिलाएर इन्द्रदेवका लागि सोम पेले । स्तोत्रले देवताको पूजाअर्चना गरे 
र हविले सन्तुष्ट गराए । द्युलोकमा सूर्यदेवलाई उपदेश दिएर उनका आँखा स्थापित गराएपछि 
स्वर्भानुको छल हटाए । 

यं वै सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः । 

अत्रयस्तमन्वविन्दन्नह्म१न्ये अशक्नुवन्॥९॥ 
सूर्यदेवलाई स्वर्भानुका काका अन्धकारले छोपेको थियो । अत्रिका वंशजहरूले त्यसबाट सूर्यलाई मुक्त 
गरे । यसो गर्न अरू कसैले सकेनन् । 

॥ सूक्त  ४१ 
ग्रषि  अत्रि भौम । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् अतिजगती एकपदा विराट् । 

को नु वा मित्रावरुणावृतायन्दिवो वा महः पार्थिवस्य वा दे। 

क्रतस्य वा सदसि त्रासीथाँ नो यञ्चायते वा पशुषो न वाजान्॥१॥ 
हे मित्रावरुणदेव ! तिमीहरूको यजन गर्नमा समर्थ कुन यजमान होला ? तिमीहरूको यजन गर्ने 
हामी हौँ । तिमीहरू द्युलोक, पृथिवीलोक र अन्तरिक्षलोकमा हाम्रो रक्षा गर । हामीलाई पशु, अन्न, 
धन आदिले सम्पन्न गराओ । 

ते नो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र ग्रभुक्षा मरुतो जुषन्त । 

नमोभिर्वा ये दधते सुवुक्ति स्तोम रुद्राय मीढहुषे सजोषाः ॥२॥ 
लेबकु्मकु ००७ र इन्द्र, ०००५३  ५ हो ! सबै देवताहरूले हाम्रो स्वच्छ स्तोत्र 

हरू सं गल रुद्रदेवका साथमा हाम्रो अपि म 
स्तोत्रलाई प्रेमपूर्ण रूपले मनैदेखि स्वीकार गर ।  

आवां येष्ठाश्चिना हुवध्यै वातस्य पत्मत्रथ्यस्य पुष्य । 
छ न दिवो असुराय मन्म प्रान्धासीव यज्यवे भरध्वम् ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! वायुजस्तै वेगवान् बलियो अश्व रथमा तिमीहरू राम्ररी नियुक्त गर्दछौँ । 


४१२ 





। हुई 





यञ्चको सेवन गर्नका लागि तिमीहरूलाई हामी आह्वान गर्दछौँ। हे क्रत्विकहरू हो ! तिमीहरू 
दीप्तिमान्, अत्यन्त पूज्य र प्राणप्रदाता रुद्रदेवका लागि उत्तम स्तोत्र र हविष्यात्न प्रस्तुत गर । 


प्र सक्षणो दिव्यः कण्वहोता त्रितो दिवः सजोषा वातो अग्नि । 
पूषा भगः प्रभूृथे विश्वभोजा आजि न जग्मुराश्चश्वतमा ॥४॥ 
मेधावीहरूले जसलाई आह्वान गर्दछन्, जो अत्यन्त दिव्य छन्, शत्रुविनाशक छन्, त्यस्ता वायु, 
अग्नि, पूषा र भगदेवहरू मिलेर तीनै लोकमा व्याप्त रहेका सूर्यदेवसित प्रेमपूर्वक यज्ञमा आओ । 
सबै देवताहरू यज्ञमा ०३३ हविरूपी भोज्य पदार्थ ग्रहण गर्नका लागि युद्धक्षेत्रमा गइरहेका 
वेगवान् अश्चजस्तै गरी अति चाँडै आओ । 
प्र वो रयिं युक्ताश्व भरध्वं राय एपेञ्वसे दधीत धीः। 
 सुशेव एवैरौशिजस्य होता ये वा एवा मरुतस्तुराणाम् ॥५॥ 
हे मरुत्हरू हो ! गतिला अश्वले युक्त ऐश्वर्य हाम्रा लागि राखिदेर । हामी स्तोताहरू धन प्राप्त गर्न र 
रक्षाका लागि उत्तम बुद्धिले तिमीहरूको स्तुति गर्दछौँ  हे मरुत्हरू हो  तिमीहरूको वेगवान् अश्च 
पाएर ओशिजका होताहरू खुसी होङन् । 
प्रवो वायु रथयुजं कृणुध्व प्र देव विप्र पनितारमकैं । 
इपुध्यव क्रतसाप पुरन्धीर्वस्वीर्नो अत्र पलीरा धिये धुः ॥६॥ 
हे क्रत्विकहरू हो । तिमीहरू अत्यन्त द्युतिमान्, ज्ञानी, स्तुति गर्न योग्य वायुदेवलाई अर्चनीय 
स्तोत्रद्वारा रथमा बसाओ । सर्वत्र गमन गर्ने, यज्ञ ग्रहण गर्ने, राम्रो रूप भएका देवपलीहरू हाम्रो 
स्तुति स्वीकार गरेर यज्ञमा आउन् । १ । 
उप व एषे वन्ध्रेभिः शूषैः प्र यह्वी दिवश्चितयद्धिरकैँ । 
उषासानक्ता विदुषीव विश्वमा हा वहतो मर्त्याय यज्ञम् ॥७॥ 
हे उषा र रात्रिदेवी । तिमीहरू दुवै अत्यन्त महान् छौ । हामी वन्दनीय स्वर्गका देवताहरूका साथमा 


तिमीहरू दुवैलाई राम्रो हवि प्रदान गर्दछौँ । तिमीहरू दुवै विदुषीलें मानिसलाई सम्पूर्ण यञ्च आदि 
कर्ममा प्रेरित गर्दछौ । 


अभि वो अर्चे ५छ,१०७८ ०००७०६७ त्वष्यरं रराणः । 
धन्या सजोषा धिषणा चो बजयामतित्यर राय एषे॥८॥ 
घन प्राप्तिका लागि हामी मानिसका पोषक वास्तोष्पति र त्वष्ठादेवलाई उत्तम स्तोत्रले अर्चना 
गर्दछौँ। हव्य आदिले उनीहरूलाई सन्तुष्ट गर्दछौँ । धन प्रदान गर्ने, आनन्द दिने धिषणाको स्तुति 
गर्दछौँ । वनस्पति र औषधिहरूलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 
तुजे नस्तने पर्वताः सन्तु स्वैतवो ये वसवो न वीराः । 
पनित आप्त्यो यजतः सदा नो वर्घान्नः शंसं नर्यो अभिष्यै ॥९॥ 
वीरजस्तै संसारका आश्रय बनेका मेघ स्वेच्छापूर्वक विहार गर्दछन् । मनग्गे दान दिने कुरामा उनी 
हाम्रो अनुकूल होञन् । उनी हाम्रा लागि स्तुत्य, ज्ञानी, यजनीय र हितैषि छन्। हाम्रा स्तुतिले उनी 
सन्तुष्ट भएर हामीले खोजेको फल प्रदान गर्दै समृद्ध गराउन् । 
वृष्णो अस्तोषि भूम्यस्य गर्भ त्रितो नपातमपां सुवुक्ति। 
गृणीते अग्निरेतरी न शुषैः शोचिष्केशो नि रिणाति वना ॥१०॥ 
वर्षाले धर्ती सेचन गर्नमा समर्थ मेघका गर्भमा रहेको पानीका रक्षक अग्निदेवलाई हामी उत्तम 
स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ । तीनै लोकमा व्याप्त रहने अग्निदेव जाँदै गर्दा उनका आनन्ददायी रश्मिले 
हामीलाई दुःख दिँदैनन्, तर आफ्ना प्रदीप्त ज्वालारूपी केशले वनलाई जलाएर भस्मीभूत 
गराइदिन्छन्  
कथा महे रुद्रियाय ब्रवाम कद्राये चिकिठुषे भगाय। 
आप ७ नोवन्तु द्यौर्वना गिरयो वृक्षकेशाः ॥११॥ 
हामी महान् रुद्रपुत्र मरुत््हरूको कसरी स्तुति गरौँ ? धन प्राप्त गर्ने रहरले ज्ञानसम्पन्न भगदेवको 
स्तुति कसरी गरौँ ? जलदेव, औषधि, आकाशदेव, वन र वृक्षरूपी कपाल हुने पर्वतदेवले हाम्रो 
सबै तिरबाट रक्षा गरुन् । 


४१२ 


श्रृणोतु न उजाँ पतिर्गिर स नभस्तरीयाँ इषिर परिज्मा । 
श्रुण्वन्त्वापः पुरो न शुभ्राः परि स्रुचो बबुहाणास्याद्रेः ॥१२॥ 
अन्तरिक्षमा सर्वत्र यात्रा गर्ने, पृथ्वीका चारैतिर घुम्ने, बलका अधिपति वायुदेवले हाम्रो स्तुति 


सुनिदिङन्। सहरजस्तै उज्याला, विशाल पर्वतका चारै तिरबाट निस्केका जलधाराले हाम्रा कुरा 
सुनून्। 


विदा चिन्नु महान्तो ये व एवा ब्रवाम दस्मा वार्य दधानाः । 

वयश्चन सुभ्व१ आव यन्ति क्षुभा मर्तमनुयतं वधस्नैः ॥१२॥ 
हे महान् दर्शनीय मरुत् हो ! हाम्रो स्तोत्र चिन। हामी वरण योग्य हविष्यान्न धारण गरेर उत्तम 
स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ । हतियारले रिसाएका शत्रु नाश गर र हामीकहाँ आओ । 


आ दैव्यानि पार्थिवानि जन्मपाश्वाच्छा सुमखाय वोचम्। 

वर्धन्ता द्यावा गिरर्चन्द्रग्रा उदा वर्धन्तामभिषाता अर्णा ॥१४॥ ५ 
हामी द्युलोक र पृथिवीलोकबाट जलका लागि उत्तम स्तुति गर्दै राम्रा यज्ञ सम्पन्न गराउँछौँ । सूर्य, 
चन्द्र आदि ग्रहनक्षत्रले हाम्रा स्तुति बढाउन् । विशाल नदीहरू जलले हामीलाई सम्पन्न गराखन् । 

पदेपदे मे जरिमा नि धायि वरूत्री वा शक्रा या पायुभिश्च । । 

सिषक्तु माता मही रसा नः स्मत्सूरिभिर्क्रीजुहस्त त्रजुवनिः ॥१५॥ 
माता भूमिप्रति हामी पाइलैपिच्छे स्तुति गर्दछौँ। उनी रक्षण साधन र सामर्थ्यले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
हाम्रो स्तुति उनले प्रेमपूर्वक ग्रहण गरुन् र प्रसन्न भएर अनुकूल हातले कल्याणकारी दान गरुन् । 
माताले आफ्ना दिव्य रसल हाम्रो सेचन गरुन् । 

कथा दाशेम नमसा सुदानूनेवया मरुतो अच्छोक्तौ प्रश्रव्सो मरुतोअच्छोक्तो । 

मा नोडहिर्बुध्न्यो रिषे धादस्माक भृदुपमातिवनिः ॥१६॥ 
उचित किसिमको दान गर्ने मरुत्हरूको स्तुति हामी कसरी गरौँ ? स्तोत्रको उच्चारण र 
मरुत्हरूको सेवा हामी कसरी गरौँ ? हविष्यान्न कसरी दिएर हामी मरुत्हरूको सत्कार गरौँ ? हे 
अहिर्बुध्न्यदेव ! हिंस्रकले हामीलाई अधीनमा पार्न नसकून् । हाम्रा शत्नु तिमी विनाश गर । 

इति चिन्नु प्रजायै पशुमत्यै देवासो वनते म्त्यौ व आ देवासो वनते मर्त्योः । 

अन्ना शिवां तन्वो धासिमस्या जरां चिन्मे निर्क्रीतिर्जप्रसीत ॥१७॥ 
हे देवताहरू हो  सन्तान र पशु प्राप्तिका लागि हामी यजमानहरू उपासना गर्दछौँ । सबै मानिस 
तिमीहरूकै उपासना गर्दछन् । निर्त्रातिदेवले कल्याणकारी अन्न दिएर हाम्रा शरीरको पोषण गरुन् र 
हाम्रो बुढ्यौली हामीबाट पर सारुन् । 

तां वो देवाः सुमतिमूर्जयन्तीमिषमश्याम वसवः शसा गोः । 

सा नः सुदानुर्मुडयन्ती देवी प्रति द्रववन्ती सुविताय गम्याः ॥१०॥ 
हे प्रकाशवान् वसुहरू हो ! हामी उत्तम स्तुतिद्वारा तिमीहरूको सुमतिरूपी गाईबाट बल प्रदायक 
अन्न प्राप्त गरौँ । त्यस्तै दानवती, सुखदायिनी देवी सुख दिनका लागि हाम्रा नजिकै आउन्।  

अभि न इडा यूथस्य माता स्मन्नदीभिरुर्वशी वा गृणातु। 

उर्वशी वा बृहदिवा गृणानाभ्यूर्णर्वाना प्रभृथस्यायोः ॥१९॥ 
गाईको समूहलाई पोषण दिने इडा र उर्वशी नदीले हाम्रो गर्जन युक्त स्तुति सुनून् । अत्यन्त दीप्ति 
सम्पन्न उर्वशी स्तुतिबाट खुसी भएर हाम्रा यज्च आदि कर्मलाई उचित रूपले हेरविचार गर्दै हाम्रो 
हवि ग्रहण गरुन् । 

सिषक्त न ञर्जव्यस्य पुष्ट ॥२०॥ 
बल वृद्धि गर्न र उचित पोषण दिनका लागि देवताले हाम्रो स्तुति स्वीकार गरुन् । 

टचि  अत्रि भौम। देवता  विधिदेवा रिद त्रिष्टुप 

न्र्ाषि   रुद्र । छन्द  एकपदा 

प्रशन्तमा वरुण दीधिती गीर्मित्रै भगमदितिं नूनमश्या । जरयाहदा निहाद्। 

पृषद्योनिः पञ्चहोता भुणोत्वतूर्तपन्था असुरो मयोभुः ॥१॥ 
हाम्रो सुखकर स्तुति र हव्य आदि पदार्थ वरुण, मित्र, भग र अदितिलाई निश्चय नै प्राप्त होउन् । 


पञ्चप्राणका आधार बनेका, विचित्र वर्णका, अन्तरिक्षमा उत्पन्न हुने, निर्बाध गति भएका, 
प्राणप्रदाता र सुखदाता वायुदेवल हाम्रो स्तुति सुनून् । 


४१४ 








प्रति मे स्तोममदितिर्जगृभ्यात्सूनु न माता हद्यं सुशेवम्। 

ब्रह्म प्रियं देवहित यदस्त्यहं मित्र वरुणे यन्मयोभु ॥२॥ 
माताले प्रीतिपूर्वक आफ्नो पुत्र बोकेझैँ अदितिले हाम्रो स्तोत्र धारण गरुन् । देवताले रुचाउने र 
हाम्रो हितकारी स्तोत्र हामी मित्र र वरुणदेवका लागि अर्पित गर्दछौँ । 

उदीरय कवितमं कवीनामुनसैनमभि मध्वा घृतेन। 

स नो वसूनि प्रयता हितानि चन्द्राणि देवः सविधा सुवाति ॥३॥ 
हे त्रत्विकहरू हो ! ज्ञानीहरूमध्येका विशिष्ट सवितादेवलाई खुसी गराओ। यिनलाई मधुर 
सोमरस र घिउ आदिले अभिषेक गरेर सन्तुष्ट पार। सवितादेवले हामीलाई शुद्ध, हितकारी, 
आनन्ददायक र जीवनलाई प्रकाशित गर्ने ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । 

समिन्द्र णो मनसा नेषि गोभिः सं सूरिभिईरिवः सं स्वस्ति 

सं ब्रह्मणा देवहितं यदस्ति सं देवाषां सुमत्या यञ्चियानाम्॥४॥ 
हे ऐश्वर्यवानू इन्द्रदेव । हामीलाई असल मन, गाई, अश्व, श्रेष्ठ ज्ञान र हितकारी भावना प्रदान गर । 
देवताहरूको हित गर्ने ज्ञान र यञ्चीय कर्मले देवताको जस्तै सद्बुद्धि हामीलाई प्रदान गर । 

देवो भगः सविता रायो अंश इन्द्रो वृत्रस्य सञ्जितो धनानाम्। 

क्रभुक्षा वाज उत वा पुरन्धिरवन्तु नो अमृतासस्तुरास ॥५॥ 
दीप्तिमान् भगदेव, सबैका प्रेरक सवितादेव, धनका स्वामी त्वष्टदेव, वृत्रहन्ता इन्द्रदेव तथा धनका 
विजेता त्रभुक्षा, वाज र पुरन्धि आदि सबै अमरदेव चाँडै हाम्रा यज्ञमा उपस्थित भएर हाम्रो रक्षा 
गरुन् । 


मरुत्वतो अप्रतीतस्य जिष्णोरजूर्यतः प्र ब्रवामा कृतानि। 

न ते पूर्वे मघवन्नापरासो न वीर्य नूतनः कश्चनाप ॥६॥ 
हामी यजमानहरू मरुत्हरूको सहायता पाउने इन्द्रदेवका महान् कार्यको बयान गर्दछौँ । इन्द्रदेव 
युद्धबाट कहिल्यै भाग्दैनन्। यी सधैँ विजयी र बुढा नहुने खालका छन्। हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! 
५७०५ पराक्रम न त उहिले कसैले गरेको थियो, न त पुराना कसैले गरेको छ, न त नयाँले 
गरेको छ। 

उप स्तुहि प्रथम रलधेयं बृहस्पति सनितारं धनानाम्। 

यः शंसते स्तुवते शम्भविष्ठः पुरूवसुरागमज्जोहुवानम् ॥७॥ 
हे क्रत्विकहरू हो  सर्वश्रेष्ठ, रत्न धारण गर्ने र धन प्रदान गर्ने बृहस्पतिदेवलाई तिमीहरू स्तुति 
गर  उनी हविप्रदातालाई प्रशस्त धन दिनका लागि आउँछन्। उनी प्रशंसा र स्तुति गर्नेहरूलाई 
साह्रै सुख प्रदान गर्दछन् । 

तवोतिभिः सचमाना अरिष्य बृहस्पते मघवानः सुवीराः । 

ये अश्वदा उत वा सन्ति गोदा ये वस्त्रदाः सुभगास्तेषु रायः ॥८॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! तिमीबाट संरक्षित भएर हामी मानिसहरू हिंसाबाट मुक्त, ऐश्वर्यवान् र उत्तम वीर 
पुत्रहरूले सम्पन्न होऔँ । तिम्रा अनुग्रहले जुन मानिस उत्तम अश्व, गाई र वस्त्र दान गर्दछन् उनीलाई 
सौभाग्यशाली ऐश्वर्य प्राप्त हुन्छ। 

विसर्माणं कृणुहि वित्तमेषां ये भुञ्जते अपृणन्तो न उक्थै । 

अपत्रतान्प्रसवे वावृधानान्त्रह्मद्विषः सूर्याद्यावयस्व ॥९॥ 
हं बृहस्पतिदेव ! स्तुति गर्नेलाई दान नगरीकन आफैँ मात्र खाने धनवान्को धन नष्ट गराइदेछ। 
जसले व्रत धारण गर्दैनर मन्त्रसित द्वेष गर्दछ, अमर्यादित सन्तान उत्पत्ति गरेर उन्नति गर्न खोज्छ, 
त्यस्ता मानिसलाई तिमी सूर्यदेवद्वारा नाश गराइदेछ । 

य ओहते रक्षसो देववीतावचत्रेभिस्तँ मरुतो नि यात। नकल 

यो वः शमी शशमानस्य निन्दातुछ्यान्कामान्करते  ॥१०॥ 
है मरुतृहरू हो  जुन मानिस यज्ञमा राक्षसी वृत्ति देखाउँछ, जो तिम्रो स्तुति गर्नेलाई निन्दा गर्दछ, 
जो अन्न, पशु आदिको रहर पूरा गर्न नीच काम गर्दछ, त्यस्ता मानिसलाई तिमी पाङ्ग्राविनाका 
स्थमा हालेर अन्धकार खौलामा डुबाइदेछ । 


४१५ 


। 














तमु ष्टुहि यः स्विषुः सुधन्वा यो विश्वस्य क्षयति भेषजस्य । 

यक्ष्वा महे सौमनसाय रुद्र नमोभिर्देवमसुर दुवस्य ॥११॥ 
हे त्रात्विकहरू हो ! रुद्रदेवको स्तुति उचित किसिमले गर । उत्तम धनुषबाण लिएका र सम्पूर्ण 
औषधिद्वारा रोग निवारण गर्ने रुद्रदेवलाई यजन गर । महान् मङ्गलकारी जीवनका लागि दीप्तिमान् 
र प्राणप्रदाता रुद्रदेवलाई नमस्कारपूर्वक सेवा गर । 

दमूनसो अपसो ये सुहस्ता वृष्णः पलीर्नद्यो विभ्वतष्यः । 

सरस्वती बृहद्दिवोत राका दशस्यन्तीर्वरिवस्यन्तु शुभ्राः ॥ २॥ 
उदार मन तथा निर्माण कार्यमा कुशल हात भएका क्रभुदेव, विभुहरूले बनाएको बाटो हिँड्ने 
सरस्वती नदी, वर्षणशील इन्द्रदेवका पत्नीरूपी अरू नदीहरू र तेजयुक्त रात्रि आदि समस्त 
देवशक्तिहरूले साधकको मनोकामना पूर्ण गराउँछन् । ती सबैले हामीलाई धन प्रदान गरुन् । 


प्र सू महे सुशरणाय मेधाँ गिर भरे नव्यसीं जायमानाम्। 

य आहना ढुहितुर्वक्षणासु रूपा मिनानो अकृणोदिदं न ॥१२॥ 
उत्तम रक्षक अनेकौँ रूपमा स्तुत्य महान् इन्द्रदेवलाई हामी बुद्धिपूर्वक नवीन रचना समर्पित 
गर्दछौँ । वर्षा गराउने इन्द्रदेवले कन्यारूपी पृथिवीको हितका लागि नदीहरूमा जल उत्पन्न गरेर 


प्रवाहमान बनाए । 

प्र सुष्टुतिः स्तनयन्त रुवन्तमिडस्पतिं जरितर्नूनमश्याः । 

यो अब्दिमाँ उदनिमाँ इयर्ति प्र विद्युता रोदसी उक्षमाणः ॥१४॥ 
हे स्तोताहरू हो ! तिमीहरूको उत्तम स्तुति गर्जनशील ध्वनि भएका जलका स्वामी मेघले निश्चित 
रूपमा प्राप्त गरुन् । मेघ जलले पूर्ण छन्, वर्षा गराउँछन् र विद्युत्का आलोकले सम्पूर्ण 
द्यावापृथिवीलाई आलोकित गर्दै गमन गर्दछन् । 

एष स्तोमो मारुतँ शर्घो अच्छा रुद्रस्य सूर्नुर्युवन्यूँरुदश्याः । 

कामो राये हवते मा स्वस्त्युप स्तुहि पृषदश्वाँ अयासः ॥१२॥ 
हाम्रो स्तोत्र रुद्रदेवका पुत्ररूपी मरुतहरूले प्राप्त गरुन् । कल्याणकारी धन प्राप्तिका इच्छाले 
हामीलाई यसले निरन्तर प्रेरित गर्दछ । विन्दुदार चिह्ग भएका र यज्ञतर्फ जाने मरुत्हरूलाई हामी 


स्तुति गर्दछौँ । 
प्रैष स्तोमः पृथिवीमन्तरिक्षे वनस्पतीँरोषधी राये अश्याः । 
देवोदेवः सुहवो भूतु मद्य मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात् ॥१६॥ 
धन प्राप्त गर्ने इच्छाले हामीबाट निवेदित स्तोत्र पृथ्वी, अन्तरिक्ष, वनस्पति र औषधिले प्राप्त गरुन्। 
यज्ञमा सम्पूर्ण दीप्तिमान् देवताहरूलाई उचित आह्वान गरियोस् । माता पृथ्वीले हामीलाई दुर्बुद्धिमा 
पर्न नदिछन् । । 
रौ देवा अनिबाधे स्याम ॥१७॥ 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरूको अनुग्रहबाट निर्विध्न भएर अत्यन्त सुखमा हामी सबैले रहन पाऔँ। 
समधिनोरवसा पून मयोभुवा सुप्रणीती गमेम । 
आनो रयिँ वीराना विश्वान्यमृता सौभगानि ॥१०॥ 
हामी अश्चिनीकुमारका मङ्गलकारी, सुखकारी, कपापूर्ण र नयाँनौला रक्षणसाधनले सम्पन्न होऔँ। 
अमर अश्चिनीकुमारहरूले हामीलाई उत्तम ऐश्वर्य, वीर पुत्र र सम्पूर्ण सौभाग्यहरू प्रदान गरुन् । 


सूक्त  ४३ 
क्रषि  अत्रि भौम । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् एकपदा विराट्। 

आ धेनवः पयसा तूर्ण्यर्था अमर्धन्तीरुप नो ति 

महो राये बृहतीः सप्त विप्रो मयोभुवो जरिता ॥१॥ 
द्वृत वेगले प्रवाहित नदीहरू अनुकूल स्थितिमा हाम्रा नजिकै आउन् । ज्ञानले सम्पन्न स्तोताहरू धन 
प्राप्तिका रहरले सुखदायी सात नदीलाई आह्वान गर्दछन् । 

आ सुष्टुती नमसा वर्तयध्यै द्यावा वाजाय पृथिवी अमृ्रे । 

पिता माता मधुवचाः सुहस्ता भरेभरे नो यशसावविष्यम् ॥२॥ 
हामी अन्न प्राप्तिका लागि उत्तम स्तुति र नमस्कार अभिवादनले हिंसाविहीन आकाश र पृथिवीलाई 


४१६ 





प्नि 


आह्वान गर्दछौँ। मिठो बोली हुने, कुशल हात हुने र यशस्वी पितारूपी आकाश र माता पृथिवीले 
प्रत्येक युद्धमा हाम्रो रक्षा गरुन् । 

अध्वर्यवश्वकृवांसो मधूनि प्र वायवे भरत चारु शुक्रम्। 

होतेव नः प्रथमः पाह्यास्य देव मध्वो ररिमा ते मदाय॥ ३॥ 
हे अध्वर्युहरू हो । मधुर सोमरस पेलेर सुन्दर र दीप्तिमान् भएपछि सबैभन्दा पहिले तिमीहरू 
वायुलाई अर्पित गर। हे वायुदेव । तिमी होताका रूपमा हामीले प्रदान गरेको सोमरस सर्वप्रथम 
पान गर । तिमीलाई खुसी गराउनका लागि हामी यो मधुर सोमरस अर्पण गर्दछौँ । 

दश क्षिपो युञ्जते बाहू अद्रि सोमस्य या शमितारा सुहस्ता। 

मध्वो रस सुगभस्तिर्गिरिष्ठां चनिश्चदद् दुदुहे शुक्रमंशु ॥४॥ 
ग्रखिकहरूका दसै ता र दुवै पाखुरा ढुङ्गासँगै सोमरस पेल्न लागेका छन् । हातमा सिप भएका 
क्रात्विकहरू खुसी हुँदै पर्वतमा उम्रिएका सोमवल्ली नामका लहराबाट रस दुहुने गर्दछन् । त्यसैबाट 
दीप्तिमान् सोमरसको धारा बग्दछ । 

असावि ते जुजुषाणाय सोम क्रत्वे दक्षय बृहते मदाय। 

हरी रथे सुधुरा योगे अर्वागिन्द्र प्रिया कृणुहि हूयमानः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! ७. सुसार गर्न, पराक्रमी कार्य गर्न, बल प्राप्त गर्न र महान् हर्ष प्राप्त गर्नका लागि 
हामी सोम पेल्दछौँ । हे इन्द्रदेव ! हामीले आह्वान गरेपछि बलियो धुरा भएका रथमा नारिएका प्रिय 
अश्व लिएर हाम्रा यज्चमा आउ । 

आ नो महीमरमतिं सजोषा ग्नां देवी नमसा रातहव्याम्। 

मधोर्मदाय बृहतीमृतञ्ञामाग्ने वह पथिभिर्देवयानै ॥६॥ 
हे अग्निदेव  हामीले प्रीतिपूर्वक सेवा गरेपछि तिमी सर्वत्र व्याप्त, यज्ञको ज्ञान भएकी, महान् 
तेजस्विनी ग्ना देवीलाई देवताहरूका गन्तव्य मार्गबाट हामीकहाँ लिएर आङ । हामीले 
विनम्रतापूर्वक चढाएको हव्य पदार्थ र मधुर सोमरस ती देवीले ग्रहण गरेर हर्षित होङन् । 

अञ्जन्ति यं प्रथयन्तो न विप्रा वपावन्त नाग्निना तपन्त । 

पितुर्न पुत्र उपसि प्रेष्ठ आ घर्मो अग्निमृतयन्नसादि ॥७॥ 
रूप राम्रो भएका शरीरलाई गहनाले पूरा सजाएभैँ ज्ञानी पुरुषहरू यज्ञकुण्डलाई यञ्ञका साधनले 
पूर्ण गर्दै आगो बाल्दछन् । यज्ञ सम्पन्न गर्नका लागि तयारी यञ्ञकुण्डले छोरो काखमा लिन खोज्ने 
आमाभझैँ अग्निलाई धारण गर्दछ । 

अच्छा मही बृहती शन्तमा गीर्दूतो न गन्त्वश्चिना हुवध्यै ।. 

मयोभुवा सरथा यातमर्वाग्गन्त निधि धुरमाणिर्न नाभिम् ॥८॥ 
ज्चि, महान् र सुखप्रद हाम्रो वाणी दूतका रूपमा अश्चिनीकुमारलाई यस यज्ञस्थलमा बोलाउनका 
लागि सोझै जाओस्। हे सुखदायक अश्चिनीकुमारहरू हो । गमनशील रथका धुराको केन्द्रमा 
रहेको किलोजस्तै तिमीहरू हाम्रा यञ्चका मुख्य आधार हौ । त्यसो हुनाले तिमीहरू रथमा आरुढ 
भएर हाम्रा यञ्चका समृद्धिका रूपमा शोभायमान भइदेओ । 

प्र तव्यसो नमउक्ति तुरस्याहं पूष्ण उत वायोरदिक्षि। 

या राधसा चोदितारा मतीनां या वाजस्य द्रविणोदा उत त्मन् ॥९॥ 
अत्यन्त बलशाली र तीव्र गतिमा यात्रा गर्ने पूषा र वायुदेवलाई नमस्कारपूर्वक हामी स्तुति वचन 
अभिव्यक्त गर्दछौँ । यी पूषा र वायुदेव आराधना गरिँदाखेरि बुद्धिलाई प्रेरित गर्दछन् र आराधकलाई 
उत्तम अन्न एवं बलले युक्त गराउँछन् । 

आ नामभिर्मरुतो वक्षि विश्वाना रूपेभिर्जातवेदो हुवानः । 

सबै यस गिरो जरितु सुष्टुतिँ च विश्वे गन्त मरुतो विश्व कती ॥१०॥ 
सब प्राणीलाई जान्ने हे अग्निदेव । हामीले आहवान गर्दाखेरि तिमी विभिन्न नामका र विभिन्न 
रूपका मरुत्हरूसित उपस्थित होङ । हे मरुत्हरू हो  स्तोताका वाणीको उत्तम स्तुति श्रवण गरेर 

उत्तमरक्षण साधनसहित हाम्रा यज्ञस्थलमा आओ । 


४१७ 








आनो दिवो बृहतः पर्वतादा सरस्वती यजता गन्तु यजम् । 

हवं देवी जुजषाणा घृताची शग्मां नो वाचमुशती शृणोतु ॥११॥ 
सबैबाट पूजनीय सरस्वती देवी द्युलोक र पर्वतबाट हाम्रा यज्ञमा आइपुगून् । घिउजस्ता कान्तिले 
युक्त ती देवी हाम्रो हवि स्वीकार गर्दै स्वेच्छाले हाम्रो सुखकारी वचन सुतून् । 

आ वेधसं नीलपृष्ठं बृहस्पति सदने सादयध्वम्  

सादद्योनिँ दम आ दीदिवांस हिरण्यवर्णमरुषं सपेम ॥१२॥ 
अत्यन्त मेधावी, नीलो वर्णको आभायुक्त शरीर भएका महान् बृहस्पतिदेव हाम्रा यञ्चगृहमा 
अधिष्ठित होखन्। यज्ञगृहका माझमा उचित ठाउँमा प्रतिष्ठित दीप्तिमान्, स्वर्णिम आभासम्पन्न, 
प्रकाशक बहस्पतिदेवलाई हामी सेवा गरौँ । 


आ धर्णसिर्बहृद्दिवो रराणो विश्वेभिर्गन्त्वोमभिर्हुवानः । 

गना वसान ओषधीरमृध्रास्त्रिधातुभुङ्गो वृषभो वयोधाः ॥१२३॥ 
सम्पूर्ण संसार धारण गर्ने अग्निदेव, सम्पूर्ण रक्षण साधनका साथ हाम्रा यञ्चस्थलमा आउन्। 
अत्यन्त दीप्तिमान्, आनन्दप्रद हुनाले उनी सबैबाट बोलाइन्छन् । प्रज्वलित शिखा भएका अग्निदेव 
औषधिले ढाकिएर निर्बाध गतिमा तीन रङ्गका ज्वालामा देखिन्छन् । अभीष्ट सिद्ध गराउने र अन्न 
धारण गर्ने उनै हुन् । 

मातुष्पदे परमे शुक्र आयोर्विपन्यवो रास्पिरासो अग्मन् । 

सुशेव्यं नमसा रातहव्याः शिशु मृजन्त्यायवो न वासे ॥१४॥ 
सम्पूर्ण होता र क्रस्विकहरू मातास्वरूपको पृथ्वीका स्वच्छ र अत्यन्त उच्च स्थानमा जान्छन्। 
शिशुलाई कोमल वस्त्र ओढाइएभझैँ भर्खर हुर्कदै गरेका सुखदायक अग्निमा हविदाता यजमान 
स्तुतिका साथ हविष्यात्रको आवरण ओढाउँछन् । 

बृहद्वयो बुहते तुभ्यमग्ने धियाजुरो मिथुनासः सचन्त । 

देवोदेवः सुहवो भूतु मद्य मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात् ॥१५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी अत्यन्त महान् स्वरूप भएका छौ । तिम्रो स्तुति गर्दै बुढिएका यी दम्पती एकै 
साथ मनगगे अन्न दिइरहेका छन् । हे देवताका पनि देवतारूपी अग्निदेव ! तिमी उचित आह्वानले 
बोलाइएका छौ । माताका रूपमा रहेको पृथिवीले हामीलाई दुर्बुद्धिमा स्थापित नगरुन् । 

उरौ देवा अनिबाधे स्याम ॥१६॥ 
हे देवताहरू हो  तिम्रो अनुग्रहले निर्विष्न भएर अत्यन्त सुखमा हामी रहन पाऔँ । 

.०५००५१०. कन तनेन मयोभुवा सुप्रणीती गमेम । 

आनो रयिं वीराना विश्वान्यमृता सौभगानि ॥१७॥ 
अश्विनीकुमारका मङ्गलकारी, सुखकारी, कृपापूर्ण र नयाँनौला रक्षणसाधनले हामी सम्पन्न होऔँ । 
अमर अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू हामीलाई उत्तम ऐश्वर्य, वीर पुत्र र सम्पूर्ण सौभाग्य प्रदान 
गर । 

सूक्त  ४४ 
त्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

त॑ प्रलथा पूर्वथा विश्वथेमथा ज्येष्ठतातिं बर्हिषदं स्वर्विदम्। 

प्रतीचीनँ वृजनं दोहसे गिराशुं जयन्तमनु यासु वर्धसे ॥१॥ 
उहिलेका याजकहरू, हाम्रा पुर्खाहरू र यस बेलाका सबै प्राणीहरूको जस्ती हामी पनि इन्द्रदेवलाई 
स्तुति गरेर आफ्ना मनको रहर पूरा गरौँ । इन्द्रदेव देवताहरूमा श्रेष्ठ, सर्वज्च, हामी सबैका अगाडि 
कुशका आसनमा बसेका बलिया, गतिमान् र विजयशील छन् । स्तुतिले उनलाई प्रसन्न गरौँ । 

श्रिये सुदुशीरुपरस्य याः स्वर्विरोचमानः ककुभामचोदते । 

सुगोपा असि न दभाय सुक्रतो परो मायाभिर्त्रत आस नाम ते॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी स्वर्गलोकमा भा मता आभाले प्रकाशित हुन्छौँ । वर्षाविहीन मेघका माझमा पसेर 
सुन्दर जलराशि बगाउँछौ र सबै दिशा शोभायमान गराउँछौ। तिमी वर्षा आदिका उत्तम कर्मद्वारा 


प्रजाको रक्षा गर्दछौँ । तिमी प्राणीहिंसा नगर्ने र प्रपञ्च मेटाउने हौ । त्यसो भएकैले तिम्रो नाम सत्य 
लोकमा उहिलेदेखि स्थायी रहेको छ। ॥॥  


हु१८५ 





हि   








अत्यं हविः सचते सच्च धातु चारिष्टगातु स होता सहोभरिः । 

प्रसर्साणो अनु बर्हिर्वृषा शिशुर्मध्ये युवाजरो विस्रुहा हित ॥३॥ 
अग्निदेव निर्बाध गति भएका, अरणीमन्थनले बलपूर्वक उपन्न हुने र यज्चका सम्पादक हुन् । उनी 
स्थिर र अस्थिर सत्यरूपी हवि प्राप्त गर्दछन् । पहिले अग्निदेव शिशुको रूपमा कुशको आसनमा 
बस्दछन्, त्यसपछि समिधाका माझमा विराजित भएर अत्यन्त तरुण र अजर अवस्था प्राप्त 
गर्दछन् । 

प्रव एते सुयुजो यामन्निष्टये नीचीरमुष्मै यम्य ग्रतावृधः । 

सुयन्तुभिः सर्वशासैरभीशुभिः क्रिविर्नामानि प्रणवे मुषायति ॥४॥ 
बढाउने र याज्ञिकलाई धनेऐश्वर्य प्रदान गर्ने सूर्यदेवका किरण यज्ञमा जाने रहर गर्दै अवतीर्ण 
हुन्छन्। सूर्यदेवबाट उत्तम वेगले रश्मि अवतीर्ण हुन्छन् । सबैमाथि शासन गर्छन् र अन्तरिक्षका 
मार्गबाट जलराशि शोषण गर्छन् । 

सञ्जर्भुराणस्तरुभिः सुतेगृभ॑ वयाकिनं चित्तगर्भासु सुस्वरुः । 

धारवाकेष्वृजुगाथ शोभसे वर्धस्व पलीरभि जीवो अध्वरे ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी अत्यन्त सोझो मार्गबाट गमन गर्दछै। समिधाले प्रदीप्त भएर तिमी 
आयुवर््धक, पेलेर निकालिएको सोमरस पान गर्दछौ । विद्वान् साधकहरूका हृदयरूपी गुफामा 
स्थापित भएर अत्यन्त शोभायमान हुन्छौ । यज्चमा चेतन भएर तिमी पलीरूपी ज्वालालाई बढाउ । 

यादृगेव ददृशे तदृगुच्यते सं छायया दधिरे सिध्रयाप्स्वा । 

महीमस्मभ्यमुरुषमुरु ज्रयो बृहत्सुवीरमनपच्युतं सह ॥६॥ . 


देवताहरू जस्ता देखिन्छन् उसै रूपमा वर्णित हुन्छन्। देवताहरूले आफ्ना सिद्ध तेजले जलको 


आवरणमा लुक्ने पृथ्वीलाई धारण गरे । उनीहरूले हामीलाई महान् विजय, उत्तम वीर पुत्र, अक्षय 
धन र विराट् बल प्रदान गरुन् । 

वेत्यग्नुर्जनिवान्वा अति स्पृधः समर्यता मनसा सूर्यः कविः । 

घ्रंसं रक्षन्त परि विश्वतो गयमस्माक शर्म वनवत्स्वावसु ॥॥ . 
सबैलाई उत्पत्ति गर्ने, उचित र सम्पूर्ण ज्ञान भएका सूर्यदेव आफ्ना उत्सुक मनका कारण सबै 
प्रतिस्पर्धी ग्रहनक्षत्रमा अग्रणी रहन्छन् । सम्पूर्ण विश्वलाई चारै तिरबाट रक्षा गर्ने तेजस्वी सूर्यदेवलाई 
हामी उचित रूपले स्तुति गरौँ । सूर्यदेव हामीलाई दीप्तिमान् र श्रेष्ठ ऐश्वर्यका साथै अत्यन्त सुख 
प्रदान गरुन् । 

ज्यायांसमस्य यतुनस्य केतुन क्रषिस्वरं चरति यासु नाम ते। 

 यादृशिमन्धायि तमपस्यया विदद्य उ स्वयं वहते सो अरं करत्॥८॥ 

हे उचित रूपमा यञ्च सम्पन्न गर्ने अग्निदेव ! क्रषिहरूका स्तुतिपरक वाणी तिम्रा नजिकै आउँछन् । 
स्तुतिले तिम्रा नामको कीर्ति बढाउँछ। क्रषिहरू कामना गरेको क्रो आफ्ना पराक्रमले प्राप्त 
गर्दछन् । जिम्मा लिएको काम उनीहरू पूरा गर्दछन् । 

समुद्रमासामव तस्थे अग्रिमा न रिष्यति सवनं यस्मिन्नायता। अत्रा न हार्दि क्रवणस्य 
रेजते यत्रा मतिविदते पतन तबन्धनी ॥९॥ 
स्तोत्रमध्येको सर्वश्रेष्ठ स्तोत्र सूर्यदेवसम्म पुगेर उचित रूपमा रहोस् । जुन यञ्चमा 
स्तोत्रको वृद्धि हुन्छ त्यो कहिल्यै नाश हुँदैन। जहाँ पवित्र भावले बुद्धि बाँधिन्छ, त्यहाँ याज्ञिकका 
मनमा उठ्ने रहर असफल हुँदैनन् । 

सहि क्षत्रस्य मनसस्य चित्तिभिरेवावदस्य यजतस्य सध्नेः । 

अवत्सारस्य स्पृणवाम रण्वभिः शविष्ठ वाजँ विदुषा चिदर्ध्यम् ॥१०॥ . 
सवितादेवलाई अत्यन्त रमणीय स्तोत्रले हामी सबैले स्तुति गर्नुपर्दछ। विद्वान्झैं उनी पनि अत्यन्त 
पूज्य छन्। हामी क्षत्र, मनस, अवद, यजत, सधि र अवत्सार नामका क्रषिहरू सूर्यदेवलाई स्तुति 
गर्दै उनीबाट उचित बल र अन्नको कामना गर्दछौँ । 

श्येन आसामदितिः कक्ष्योर मदो विश्ववारस्य यजतस्य मायिनः । 


समन्यमन्यमर्थयन्त्येतवे विदुर्विषाणँ परिपानमन्ति ते ॥११॥ 
सोमरसले हर्ष उत्पन्न गराउँछ। यो श्येनजस्तै सर्वत्र गमनशील र अदितिजस्तै व्यापक छ। सोमरस 


४१९. 





विश्ववार, यजत र मायी क्रषिद्वारा पेलेर निकालिएको हो ! यिनीहरू सबै सोम पान गरेर खुसी हुँदै 
बलियो हुने रहर गर्दछन् । 
सदापृणो यजतो वि द्विषो वधीद्वाहुवृक्तः श्रुतवित्तर्यो वः सचा। 
उभा स वरा प्रत्येति भाति च यदी गर्ण भजते सुप्रयावभिः ॥१२॥ 
देवताको उत्तम स्तुति गर्ने सदापृण, यजत, बाहुवृक्त, श्रुतवित् र तर्य क्रषिहरू आपसमा मिलेर 
आआफ्ना शत्रु विनाश गरुन् । ती क्रषिहरू यो लोक र परलोक दुवैका इच्छा पूरा गराउँदै तेजस्वी र 
दीप्तिमान् होञन् । यिनीहरू विश्वेदेवको विशेष स्तुति गर्दछन् । 
सुतम्भरो यजमानस्य सत्पतिर्विश्वासामूधः स धियामुदञ्चनः । 
भरद्धेनू रसवच्छिश्रिये पयोनुब्नुवाणो अध्येति न स्वपन् ॥१२॥ 
यजमान अवत्सारका यज्ञमा सुतम्भर क्रषिले सत्य एवं धर्मकार्य पालन गर्छन् । उनी सम्पूर्ण 
यज्ञकार्यमा स्तुतिको स्रोतजस्तै छन् । यस यज्ञमा गाईले रसरूपी पेय पदार्थ प्रदान गर्दछन्  स्तोताले 
यञ्चको सारभूत फल प्राप्त गर्दछन् तर सुताहाले होइन । 
यो जागार तमृचः कामयन्ते योजागार तमु सामनि यन्ति। 
यो जागार तमयं सोम आह तवाहमस्मि सख्ये न्योकाः ॥१४॥ 
क्रचाहरूले जागरुकसितै आशा राखेका हुन्छन् । जाग्रतलाई सामगानको लाभ प्राप्त हुन्छ। 
जाग्रतहरूसितै सोमले म तिमीसित मित्रभावले रहन्छु भन्दछ । 
अग्निर्जागार तमूचः कामयन्ते ग्निर्जागार तमु सामानि यन्ति । 
अगि्निर्जागार तमयं सोम आह तवाहमस्मि सख्ये न्योकाः ॥१५॥ 
अग्निदेव जाग्रत रहन्छन्, त्यसैले उनलाई क्रचाहरूले खोज्छन् । अग्निदेव चैतन्यसम्पन्न छन्। 
त्यसैले सामले उनलाई गाउँछ। चैतन्य अग्निसित सोमले म सधैँ तिम्रो मित्रभावमा आश्रय पाउँ 


भन्दछ । 
सूक्त  ४५ 
क्रषि  सदापृण आत्रेय । देवता  विश्वेदेवता । छन्द  त्रिष्टुप् पु रस्ताज्ज्योति । 

विदा दिवो विष्यन्नद्रिमुक्थैरायत्या उषसो अर्चिनो गुः । 

अपावृत व्रजिनीरुत्स्वर्गाद्वि दुरो मानुषीर्देव आवः ॥१॥ 
अङ्गिराहरूका स्तुतिले इन्द्रदेवले स्वर्गबाट मेघमा वज्र प्रहार गरे । त्यसो भएपछि उषाका रश्मिको 
ढोका खुल्यो र किरण सर्वत्र व्याप्त भयो । बाक्लिएको अन्धकार नाश भयो र सूर्यदेव प्रकट भए। 
उनै सूर्यदेवले सबै मानिसका ढोका खोले । 

००५५ अमतिं न श्रियं सादोर्वाद् गवां माता जानती गात्। 

नद्य१खादोअर्णा स्थुणेव सुमिता दृंहत द्यौ ॥२॥ 

लुगागहनाले मानिस सजिएभैँ सूर्यदेव विभिन्न वर्णका दीप्तिले शोभायमान हुन्छन् । प्रकाशक 
रश्मिको माताजस्ती उषा सूर्योदयको दर्शन गर्दै विशाल आकाशबाट अवतीर्ण हुन्छिन् । तटमा तीव्र 
प्रहार गरिरहेका नदीहरू अति वेगका साथ प्रवाहित हुन्छन् । घरको बलियो खम्बाजस्तो द्युलोक 
तीव्र प्रकाशले झन बलियो भएको छ। 

अस्मा उक्थाय पर्वतस्य गर्भा महीना जनुषे पूर्व्याय । 

वि पर्वतो जिहीत साधत द्यौराविवासन्तो दसयन्त भूम ॥३॥ 
भूमिलाई उत्पादनशील बनाउनका लागि उहिलेका पुराना स्तोत्रले मेघका गर्भबाट जल वर्षा 
गराउँछन् । वर्षा गर्ने काममा आकाश खटिएको छ। निरन्तर काममा लाग्ने मानिस बढी परिश्रम 
गर्न तयार भएका छन् । 

सूक्तेभिर्वो वचोभिर्देवजुष्टेरिन्द्रा न्वपगनी अवसे हुवध्यै । 

उक्थेभिर्हि ष्मा कवयः सुयज्ञचा आविवासन्तो मरुतो यजन्ति ॥४॥ 
 ०० ७० देनताहरू मन त जन सूक्तरूपी वचनले हामी आफ्नो सुरक्षाका लागि 

आह्वान गर्दछौँ । मरु 

तिमीहरूको प॒जा गदछ । तृहरूले यञ्च सम्पादन गरेजस्तै उत्तम विधिले ज्ञानीजत 


 २० 








एतो न्वपद्य सृध्यो३ भवाम प्र 
अरे द्वेषांसि 


तिमीहरू हाम्रा यस यज्ञमा चाँडै आओ । हामी यजमानमच्छ॥५॥ 


। असल काम गर्न औँ। हाम्रा शत्रु विनाश 
गर । गोप्य शत्रुलाई टाढा राख र यज्ञका निम्ति यजमानकहाँ जाओ गा होऔँ। हाम्रा शत्रु 


मातौं ग्रणुत व्रजं गो । 

 कारणले वणिग्वङ्कुरापा पुरीषम् ॥६॥ 

हे मित्रहरू हा । जसका कारणले मातारूपी उषाले विशाल किरणसमूह उत्पन्न गरिन्, जसका 
कारण मनुले विशिशिप्रलाई जिते र वंक नामका विशाल पू दए 
आओ हामी उनैको स्तुति गरौं । ४ व्यापारीले विशाल जलराशि पाप्त गरेका शि 


अनूनोदत्र हस्तयतो अद्विरार्चन्येन दशमासो नवग्वा 
।   
क्रत॑ यती सरमा गा अविन्दद्विश्वानि सत्याङ्गिराश्कार ॥७॥ 


ढुङ्गामा सोमरस पेल्दै नवग्वहरूले दस महिनासम्म त्यस ढुङ्गाको ढुङ्गो 
हातका इसारामा ध्वनि उत्पन्न गर्दछ। यज्तिर त्यस ढुङ्गाको पूजाअर्चना गरे। त्यो ढुङ्गो 


जतिर फर्किएर अङ्गिराले 
७७ ००७७ ११३ र्किएर सरमाले स्तुति प्राप्त गरेपछि अङ्चिराले सबै 
विश्वे अस्या व्युषि माहिनाया सं यद् ७ १० नवन्त। 
उत्स आसा परमे सधस्थ ग्रतस्य पथा सरमा गाः ॥०८॥ 
यिनै पूजनीय उषा प्रकट भएपछि अङ्गिराहरूले गाईबाट 


८ धे प्राप्त गरे उनले यज्ञका 
उच्च स्थानमा राख । सरमा यज्ञमार्गबाट गएर उनको स्तुतिबर म रे। गाईका दुध उनले यञ्ञ 
आ सूर्यो यातु सत्पाश्चः क्षेत्र यदस्योर्विया दीर्घयाथे । 


रघः श्येनः पतयदन्धो अच्छा युवा कविर्दीदयद् गोषु गच्छन् ॥९॥ 

सात अश्चसहित सूर्यदेव हामीतिर आञन्। लामो प्रवासका लागि उनले धेरै परसम्म जानुपर्छ । 
श्येन पक्षीजस्तो ठ्रुतगामी भएर हामीले प्रदान गरेको हविष्यात्र लिनका लागि सूर्य ओर्लिएर 
आजन् । सधका युवा र सबै कुराको ज्ञान भएका सूर्यदेव किरणका माझमा देदीप्यमान रह्न्। 


आ सूर्यो अरुहच्छुक्रमर्णोश्युक्त यद्धरितो वीतपृष्ठाः । 
यद्ना न नावमनयन्त धीरा आशृण्वतीरापो अर्वागतिष्ठन्॥१०॥ 


चम्किलो शरीर भएको अश्च रथमा जोतेपछि सूर्यदेव अन्तरिक्षव्यापी जलमा पसे । त्यसपछि जलमा 
डुबेको नौका बाहिर निकालिएभैँ विद्वान्हरूले स्तोत्रद्वारा सूर्यदेवलाई बाहिर निकाले । उनीहरूका 
स्तुतिले जलराशि पनि तलतिर ओर्लियो । 


धियं वो अप्यु दधिषे स्वषाँ ययातरन्दश मासो नवग्वा । 
अया धिया स्याम देवगोपा अया धिया तुतुर्यामात्यहः ॥११॥ 
हे देवताहरू हो ! नवग्वहरूले दस महिनासम्म जुन स्तुतिले अनुष्ठान पूरा गरे, जल प्राप्त गराउने, 


उत्तम ऐश्वर्य दिने उही स्तुति हामी धारण गर्दछौँ । यसै स्तुतिले हामीलाई देवताहरूले सुरक्षित गरुन् 
र हामी पापकर्मबाट पनि जोगिऔँ । म 


सूक्त  ४६ 
क्रषि  प्रतिक्षत्र आत्रेय । देवता  विश्वेदेवा देवपली । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
हयो न विद्वौं अयुजि स्वयं धुरि तां वहामि प्रतरणीमवस्युवम्। म 
नास्या वश्मि विमुचं नावृतं पुनर्विद्वान्पथः पुरएत त्रजु नेषति ॥१॥ 
रथमा नारिएको अश्वजस्तै भएर विद्वान् प्रतिक्षत्र यञ्चका धुरामा आफैँ खटेका छन्। हामी पनि उसै 
विष्नहर्ता र रक्षा गर्ने यज्ञप्रति कर्तव्य निर्वाह गर्दछौँ । यस किसिमको भारी वहन गर्नबाट पन्छिने 
रहर हामी गर्दैनौँ, बरु बारम्बार थपियोस् भन्छौँ। हे मार्गको ज्ञान भएका देवता । बाटाको अगुवा 
भएर हामीलाई सोझो बाटो लैजाउ । , 
अग्न इन्द्र वरुण मित्र देवाः शर्ध प्र यन्त ९  य 
अध ग्नाः पूषा भग सरस्व 
हे अग्नि, ८ ७७०ु ९० मरुत् र विष्णु आदि देवताहरू हो ! हामीलाई सामर्थ्य प्रदान गर। 
अश्चिनीकुमार, रुद्र, देवपलीहरू, पूृषा, भग, सरस्वतीले हवि ग्रहण गरुन् । 


४२१ 





इन्द्राग्नी मित्रावरुणादितिं स्वः पृथिवी द्याँ मरुतः पर्वत अपः । 

हुवे विष्णु पूषणं ब्रह्मणस्पतिं भगं नु शंसं सवितारमूतये ॥३॥ 
इन्द्र, अग्नि, मित्र, वरुण, अदिति, पृथ्वी, द्युलोक, आदित्य, मरुत्, पर्वत, जल, विष्णु, पूषा 
ब्रहमणस्पति, भगदेव र सविता आदि देवताहरूलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । उनीहरू यस यज्ञशालामा 
चाँडै आएर हाम्रो रक्षा गरुन् । 

उत नो विष्णुरुत वातो अस्रिधो द्रविणोदा उत सोमो मयस्करत्। 

उत क्रभव उत राये नो अश्चिनोत त्वष्येत विभ्वानु मंसते ॥४॥ 
विष्णुदेव, अहिंस्रक वायुदेव र धन प्रदाता सोमदेवले हामीलाई सबै खालको सुख प्रदान गरुन्। 
क्रभुगण, अश्चिनीकुमार, त्वष्टा र विभुहरू आदि सबै देवताले हामीलाई ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि 
अनुकूल प्रेरणा प्रदान गरुन् । 

उत त्यन्नो मारुत॑ शर्घध आ गमद्दिविक्षयं यजतं बहिरासदे। 

बृहस्पतिः शर्म पूषोत नो यमद्वरूथ्यी वरुणो मित्रो अर्यमा ॥५॥ 
स्वर्गमा रहने र पूजनीय मरुत्हरू हाम्रा यज्ञका कुशका आसनमा बस्न आउन् । बृहस्पति पूषा, 
वरुण, मित्र र अर्यमादेवले हामीलाई सबै घरायसी सुख प्रदान गरुन् । दु 

उत त्यै नः पर्वतासः सुशस्तयः सुदीतयो नद्य१ स्त्रामणे भुवन्। 

भगो विभक्ता शवसावसा गमदुरुव्यचा अदितिः श्रोतु मे हवम्॥६॥ 
उत्तम स्तुतिका लागि योग्य र दान दिने नदीहरू हामीलाई रक्षा गर्न तयार होछन् । धन वितरण गर्ने 
भगदेव आफ्नो बल र संरक्षण साधनका साथ हामीकहाँ आञन् । व्यापक प्रभायुक्त अदिति देवीले 


हाम्रो आह्वान सुनून् । 

देवानां पलीरुशतीरवन्तु नः प्रावन्तु बुस्युन वाजसातये । 

याः पार्थिवासो या अपामपि व्रते ता नो देवीः सुहवाः शर्म यच्छत ॥७॥ 
इन्द्र आदि देवताका पत्नीहरू उत्साहित भएर हाम्रो रक्षा गरुन्। उनीहरूका संरक्षणमा हामीलाई 
पुत्र र अन्न लाभ होस् । यी देवीहरू चाहे पृथ्वीमा होङन् या अन्तरिक्षमा वा द्युलोकमा, उत्तम 
आह्वान सुनेर हामीलाई सबै खालका सुख प्रदान गर्न आञन्। 

उत ग्ना व्यन्तु देवपलीरिन्द्राण्यपग्नाय्यश्चिनी राट्। 

आ रोदसी वरुणानी शृणोतु व्यन्तु देवीर्य क्रतुर्जनीनाम् ॥८॥ 
सबै देवी र देवपलीहरूले हामीलाई रक्षा गरुन् । इन्द्राणी, अग्निपली, दीप्तिमती, अश्चिनी, रोदसी, 
वरुणपली आदिले हामीलाई रक्षा गरुन् । यिनीहरूमध्ये त्रतु जन्माउने देवीले पनि हाम्रो स्तुति 
सुनून्। 

सूक्त  ४७ 
व्रषि  प्रतिरथ आत्रेय । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् । 

प्रयुञ्जती दिव एति ब्रुवाणा मही माता दुहितुर्बोधयन्ती । 

आविवासन्ती युवतिर्मनीषा पितृभ्य आ सदने जोहुवाना॥१॥ 
स्तुत्य, अत्यन्त विस्तृत मातृरूपा उषादेवीले आफ्नी पुत्री पृथ्वीलाई चेतन गराउँछिन् । प्राणीहरूलाई 
आफ्ना कर्ममा लगाउँदै आकाशमा उषा प्रकट हुन्छिन् । सबैको सेवा गर्ने यी तरुणी उषा बुद्धिपूर्वक 
स्तोत्रले आवाहित हुँदाखेरि यज्ञशालामा पितृको रूपमा रहेका देवताहरूसित आउँछिन् । 

अजिरासस्तदप ईयमाना आतस्थिवांसो अमृतस्य नाभिम् । 

अनन्तास उरवो विश्वतः सीं परि द्यावापृथिवी यन्ति पन्थाः ॥२॥ 
निरन्तर यात्रामा रहने, प्रकाशित भएर कर्म सम्पन्न गर्ने अमृतरूपी सूर्यदेवका केन्द्रमा रहने रश्मिले 
सर्वत्र व्याप्त भएर अनन्त मार्गबाट द्यावापृथिवीको परिक्रमा गर्दछ । 

उक्षा समुद्रो अरुषः सुपर्ण पूर्वस्य योनि पितुरा विवेश। 

मध्ये दिवो निहितः पुश्निरश्मा वि चक्रमे रजसस्पात्यन्ती ॥३॥ 
समुद्रलाई जलले पूर्ण गराउने दीप्तिमान्, सुन्दर रश्मिका धनी सूर्यदेव आफ्नो पितृरूप आकाशका 
पूर्वी स्थानमा प्रविष्ट भए। विभिन्न खालका दीप्तिले युक्त उल्काजस्ता सूर्यदेव माझ आकाशमा 
घुम्दै अन्तरिक्षको रक्षा गर्दछन्। । 


    






चत्वार ई बिभ्रति क्षेमयन्तो दश गर्भ चरसे धापयन्ते। 

त्रिधातवः प्रमा अस्य गावो दिवश्वरन्ति परि सद्यो अत ॥४॥ 
कल्याणको कामना गदै क्लार दिएको हृव्य सूर्यदेवले धारण गर्दछन् । दस दिशाहरू 
आफ्ना गर्भबाट उत्पन्न सूर्यदेवलाई गतिका निम्ति प्रेरित गर्दछन् । तीनै लोक भ्रमण गर्ने सूर्यदेवको 
उत्तम किरण द्रुतवेगले आकाशका सीमामा घुम्दछ। 

इद वपुर्निवचनं जनासश्चरन्ति यन्नद्यस्तस्थुरापः । 

द्वे यदी बिभूतो मातुरन्ये इहेह जाते यम्याई सबन्धू॥५॥ म 
हे मानिसहरू हौ ! जसका कारण यी नदीहरू प्रवाहशील छन् र जल स्थिर रहन्छ, उनै सूर्यदेवको 
शरीर स्तुत्य छ। स्वयबाट उत्पन्न भएकी माता पृथिवीका नियामक भएर सूर्यदेव बन्धुत्वभावले 
अरू दुई लोकलाई समेत धारण गर्दछन् । 

वि तन्वते धियो अस्मा अपांसि वस्त्रा पुत्राय मातरो वयन्ति। 

॥०. वृषणो मोदमाना दिवस्पथा वध्वो यन्त्यच्छ ॥६॥ 
आमाले छोरालाई वस्त्र बुनिदिएझैँ यजमानहरू यी सूर्यदेवका लागि स्तुति र यञ्च आदि कर्मको 
रचना गर्दछन्। वर्षा गराउने सूर्यदेव प्रकट भएपछि यिनका पलीजस्ता रश्मि खुसी भएर 
आकाशमार्गबाट हामीकहाँ आउँछन् । 

तदस्तु मित्रावरुणा तदग्ने शं योरस्मभ्यमिदमस्तु शस्तम्। 
अशीमहि गांधमुत प्रतिष्ठा नमो दिवे बृहते सादनाय ॥७॥ 
हे मित्रावरुणदेव हो  यो स्तोत्र तिमीहरूका लागि हो  हे अग्निदेव । यो स्तोत्र हामीले सुख प्राप्त 
गर्नका लागि तिम्रा निम्ति हो। हामीलाई उत्तम स्थान र प्रतिष्ठा प्राप्त होस् । सबैका लागि राम्रो 
आश्रय दिने सूर्यदेवलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 

सूक्त  ४८ 
क्रषि  प्रतिभानु आत्रेय । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती । 

कढु प्रियाय धाम्ने मनामहे स्वक्षत्राय स्वयशसे महे वयम्। 

आमेन्यस्य रजसो यदभ्र आँ अपो वृणाना वितनोति मायिनी ॥१॥ 
हामी आफ्नो बलका निम्ति, आफ्नो यशका निम्ति र् आनन्ददायक महान् तेजका निम्ति कुन 
देवताको कसरी अर्चना गरौँ। मायारूपी आवरण विस्तृत गर्ने शक्तिले सीमाविहीन अन्तरिक्षमा 
मेघमाथि जलराशि फैलाउँछ । 

ता अलत वयुनं वीरवक्षणं समान्या वृतया विश्वमा रज । 

अपो अपाचीरपरा अपेजते प्र पूर्वाभिस्तिरते देवयुर्जनः ॥२॥ 
उषाले वीर पुरुषका कर्ममा उत्साह थपियो । एक समान रूपले प्रकाश छर्ने आवरणले सम्पूर्ण विश्व 
व्याप्त गरायो । देवत्वको कामना गर्ने मानिस आउन बाँकी र विगतका उषाहरूलाई छोडेर वर्तमान 
उषाका अगाडि नं आफ्ना कर्महरू फिँजाउँछन्  

आ ग्रावभिरहन्येभिरक्तुभिर्वरिष्ठ वज्जमा जिघर्ति मायिनि । 

शत वा यस्य प्रचरन्त्स्वे दमे संवर्तयन्तो वि च वर्तयन्नहा ॥३॥ 
सम्पूर्ण दिन र रातमा लगातार ढुङ्गाले पेलेका सोमद्वारा हर्षित भएर इन्द्रदेवले मायावी वृत्रमाथि 
आफ्नो उत्कृष्ट वज्जले प्रहार गरे । इन्द्ररूपी सूर्यदेवका सयौँ किरण दिनका चक्रमा प्रवृत्त र निवृत्त 


हुँदै आफ्नो घररूपी आकाशमा घुमिरहन्छन्। 
तामस्य रीति परशोरिव प्रत्यनीकमख्य भुजे अस्य वर्पसः । 
सचा यदि पितुमन्तमिव क्षयं रल॑ दधाति भरहूतये विशे॥४॥ 
फर्साजस्तै धारिला अग्निदेवको स्वभाव हामी जान्दछौँ। रूपवान्, आदित्यरूप अग्निका 
किरणसमूहको स्तुति हामी ऐश्वर्यको उपभोगका लागि गर्दछौँ । अग्निदेव यज्ञस्थानका सहायक 
भएर यजमानलाई अन्नले पूरा गराउँदै घर र उत्तम रल प्रदान गर्दछन् । 
स जिह्वया चतु रनीक क्रञ्जते चारु वसानो वरुणो यतत्नरिम् । 
न तस्य विद्य पुरुषत्वता वयं यतो भगः सविता दाति वार्यम् ॥५॥ . 
तेजरूपी सुन्दर ओढ्ने ओढेका अग्निदेव अन्धकाररूपी शत्रुलाई मार्दछन्। चारैतिर ज्वाला 


४२२ 





फिजाउँदै जिब्रारूपी ज्वालाले घिउ पान गर्दछन् । त्यसै बीच भग र सवितादेव रहर लाग्दो धन 
प्रदान गर्दछन् । अग्निदेवका धन र ऐश्वर्य दान गर्ने पराक्रमको जानकारी हामीलाई छैन । र 
सूक्त  ४९ 
क्रषि  प्रतिप्रभ आत्रेय । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् । 

देवं वो अद्य सवितारमेषे भगं च रल॑ विभजन्तमायो । 

आ वा नरा पुरुभुजा ववृत्यां दिवेदिवे चिदश्चिना सखीयन् ॥१॥ 
हामी आज यजमानहरूका लागि सविता र भगदेवलाई बोलाउँछौँ । किनभने तिनले दानशीललाई 
रत्न बाँड्दछन् । हे धेरै पदार्थ चलाउने, नेतृत्व गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो ! मित्रताको रहरमा प्रतेक 
दिन हामी तिमीहरू दुवैलाई बोलाउँछौँ । 

प्रति प्रयाणमसुरस्य वितद्वान्त्सूक्तैदेवं सवितारं दुवस्य । 

उप ब्रुवीत नमसा विजानज्ज्येष्ठं च रल॑ विभजन्तमायो ॥२॥ 
हे स्तोताहरू हो ! तिमीहरू सबैले प्राणप्रदायक सवितादेव फिर्ता गएको थाहा पाएपछि उत्तम 
वचनले स्तुति गर । यजमानलाई राम्रो रल प्रदान गर्ने सवितादेवलाई चिनेर नमस्कारका साथ स्तुति 
गर  

अदत्रया दयते वार्याणि पृषा भगो अदितिर्वस्त उस्नः । 

इन्द्रो विष्णुर्वरुणो मित्रो अग्निरहानि भद्रा जनयन्त दस्मा ॥३॥ 
पूषा, भग र अदिति यी देवदेवीहरू वरण गर्न योग्य हविष्यान्न ग्रहण गरेर त्यस्तै वरणीय अन्न 
यजमानलाई दिन्छन् । इन्द्र, विष्णु, मित्र र अग्नि आदि दर्शनीय देवताहरू हितकारी दिन उतत्र 
गराउँछन् । 

तन्नो अनर्वा सविता वरूथं तत्सिन्धव इषयन्तो अनु ग्मन्। 

उप यद्वोचे अध्वरस्य होता रायः सम पतयो वाजरलाः ॥४॥ 
हामी यज्ञका सम्पादक देवताहरूको स्तुति गर्दछौँ । अपराजित सवितादेवले हामीलाई स्वीकारयोग्य 
धन दिन् । प्रवाहशील नदीहरूले पनि उस्तै धने प्रदान गरुन् । हामी ऐश्वर्यका अधिपति भएर अन्न 
र रलका धनी बनौँ । 

प्रये वसुभ्य ईवदा नमो दुर्ये मित्रे वरुणे सूक्तवाचः । 

अवैत्वभ्वं कृणुता वरीयो दिवस्पृथिव्योरवसा मदेम ॥५॥ 
जनु यजमानले वसुहरूलाई हवि प्रदान गर्दछन्, मित्र र वरुणदेवका लागि उत्तम सूक्त वचनले 
स्तुति गर्दछन्, हे देवताहरू हो ! उनीहरूलाई ऐश्वर्यले युक्त गराओ । हामी द्युलोक र पृथिवीलोकको 
संरक्षण पाएर खुसी होऔँ । 





सूक्त  ५० 
क्रषि  स्वस्ति आत्रेय । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 

विश्व देवस्य नेतुर्मर्ता वुरीत सख्यम् । 

विश्व राय इषुध्यति द्युम्नं वृणीत पुष्यसे ॥१॥ 
सवै मानिसले प्रेरणादायी सवितादेवको मित्रता स्वीकार गर्दछन् । मानिसहरू आफ्नो पोषणका 
लागि दीप्तिमान् धन प्राप्त गर्दछन् र ऐश्वर्यका अधिपति हुन्छन् । 

ते ते देव नेतर्ये चेमाँ अनुश्से । ते राया ते ह्यारप॒चे सचेमहि सचथ्यैः ॥२॥ 
हे अग्रणी देव  जुन मानिस तिम्रो र अन्य देवताहरूको उपासना गर्दछन्, ती सबै तिम्रै हुन्। 
उनीहरू धनले सम्पन्न भएर रहर पूरा गर्दछन् । 

छ न कछ ५५ क ७ । 

अरे विश्व युयोतु यूयुविः ॥३॥ 
हे क्रात्विकहरू हो ! तिमीहरू हाम्रा यस यज्ञमा अतिथिजस्तै पूज्य देवताहरूको सेवा गर। ती 
देवताका पलीहरूको पनि सेवा गर । विघ्ननाशक सवितादेवले हाम्रा बाटाका सबै विघ्न र शत्रुहरू 

हटाइदिउन् । 

लने यत्र वह्िरभिहितो दुद्रवद्रोण्यः पशुः । नुमणा वीरपस्त्योजर्ण धीरेव सनिता ॥ 
जहाँ अग्नि स्थापित भइसकेपछि मौलोका नजिकै योग्य पशु हुन्छ, त्यहाँ यजमानहरू सवितादेवका 
कृपाले उत्साहपूर्ण मन र जहान परिवारसहितको घर पाउँछन् । 


४२४ 





एष ॥ ५०८ नेता रथस्पतिः गि । 
शं राय शं स्वस्तय इष स्तुतो मनामहे देवस्तुतो मनामहे॥१॥ 
सर्वनियामक सवितादेव  तिम्रो यो रथ ऐश्वर्यप्रदायक, सुखदाता र पालनकर्ता जस्तो छ। हामी 
स्तोताहरू सुखदायी ऐश्वर्य र सुखद कल्याणका लागि स्तुति गर्दछौँ । देवताहरूको स्तुतिका साथ 
तिमीलाई पनि बारम्बार स्तुति गर्दछौँ । १ 


सूक्त  ५१ 
क्राषि  स्वस्ति आत्रेय । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री उष्णिक् जगती त्रिष्टुप् । 
अग्ने सुतस्य पीतये विश्वैरूमेभिरा गहि। देवेभिईव्यदातये ॥१॥ 
हे अग्निदेव । तिमी सोमरस पान गर्नका 


॥ लागि सबै संरक्षक देवताहरूका साथ दव्य प्रदाता 
यजमानकहाँ आउ । 

क्रतधीतय आ गत सत्यधर्माणो अध्वरम्। अग्नेः पिबत जिह्वहा ॥२॥ 
हे सत्य स्तुति गर्न योग्य देवताहरू हो । 


। हे सत्यलाई धारण गर्ने देवताहरू हो । तिमीहरू हाम्रा 
यज्ञमा आओ । अग्निको जिब्रोरूपी ज्वालाले सोमरस वा घिउ पान गरोस् । 
विप्रेभिरविप्र सन्त्य प्रातर्यावभिरा गहि। देवेभि सोमपीतये ॥३॥  
हे मेधावी, सेवा गर्न योग्य अग्निदेव  तिमी बिहान आउने ज्ञानी र देवताहरूका साथ सोम पान 
गर्नका लागि यहाँ आङ । 


अयं सोमश्चमू सुतोञमत्रे परि षिच्यते । प्रिय इन्द्राय वायवे ॥४॥ 
ढुङ्गामा कुटेपछि पेलेर तयार भएको सोम छानेर भाँडामा भरिन्छ। त्यही सोम इन्द्र र वायुदेवले 
अत्यन्त रुचाउँछन् । 


वायवा याहि वीतये जुषाणो हव्यदातये। पिबा सुतस्यान्धसो अभि प्रयः ॥५॥ 


हे वायुदेव ! सोमपान गर्नका लागि र हविदाता यजमानको खुसीका लागि तिमी हव्य प्राप्त गर्न 
आङ । दृविष्यान्न ग्रहण गर र निचोरेर तयार गरेको सोम पान गर  


इन्द्रश्च वायवेषां सुतानां पीतिमर्हथ । प्रयः ॥६॥ 
हे वायुदेव ! तिमी र इन्द्रदेव तयार पारेको यो सोम पान गर्न योग्य छौ । अहिंस्रक भएर तिमीहरू 
आओ र हव्यरूपी सोम सेवन गर । 


सुता इन्द्राय वायवे सोमासो दध्याशिर । निम्न न यन्ति सिन्धवोभि प्रय॥ 


इन्द्र र वायुदेवका लागि दही मिसाइएको सोमरस तयार छ। हे इन्द्र र वायुदेव हो । ओरालोतिर 
बग्ने नदीजस्तै यो हविष्यान्न तिमीहरूतिर आउँछ । 


सजूर्विश्वेभिर्देवेभिरश्चिभ्यामुषसा सजूः । आ याह्यग्ने अत्रिवत्सुते रण ॥८॥ 


हे अग्निदेव  सबै देवताहरूसँग अश्चिनीकुमारहरू र उषासँग प्रेमपूर्वक यज्ञमा आठ । अत्रि क्रषि 
यज्ञमा खुसी भएझैँ हामीले बनाएका सोमरसले तिमी खुसी हो । 


सजूर्मित्रावरुणाभ्यां सजूः सोमेन विष्णुना । आ याह्यग्ने अत्रिवत्सुते रण ॥९॥ 
है अग्निदेव ! मित्र, वरुण, तिमी र विष्णु सोमसहित हाम्रा यज्ञमा आउ । अत्रि क्रषि यज्ञमा खुसी 
भएझैँ हामीले बनाएका सोमरसले तिमी खुसी होङ । गाइमे अनिषता 
सजूरादित्यैर्वसुभिः सञूरिन्द्रेण वायुना। आ याह्यग्ने अत्रिवत्सुते रण ॥१०॥ 
है अग्निदेव ! आदित्य, वसुहरू, इन्द्र र वायुसहित प्रेमभावले तिमी हाम्रा यज्ञमा आङ । अत्रि त्रषि 
वञ्चमा खुसी भएभौँ हामीले बनाएका सोमरसले तिमी खुसी हो । 
स्वस्ति नो मिमीतामश्चिना भगः स्वस्ति देव्यदितिरनर्वणः । 
स्वस्ति पूषा असुरो दधातु नः स्वस्ति द्यावापृथिवी सुचेतुना ॥११॥ 
दुवै अश्चिनीकुमारले हाम्रो हित गरुन् । भगदेवता र अदितिदेवीले हाम्रो कल्याण गरुन्। अपराजित 
र प्राणदाता पूषादेवले हाम्रो कल्याण गरुन् । उत्तम ज्ञानी द्यावापृथिवीले हाम्रो कल्याण गरुन् । 
स्वस्तये वायुमुप ब्रवामहै सोम स्वस्ति भुवनस्य यस्पतिः । 
बृहस्पति सर्वगण स्वस्तये स्वस्तय आदित्यासो भवन्तु नः ॥१२॥ 
हामी आफ्नो हितका लागि वायुदेवको स्तुति गर्दछौँ। आफ्नो हितका लागि सम्पूर्ण भुवनका 


४२५ 





? 


अधिपति सोमको स्तुति गर्दछौँ। सबै समूहका नेता बृहस्पतिदेवलाई हामी हितकै लागि 


गर्दछौँ। देवतास्वरूप आदित्यका पुत्र, देवतास्वरूप अरुण आदिका पुत्र द्वादशदेव हाम्रा लागि 
हितकारी होउन् । 


यस यज्ञमा सबै देवताले हाम्रा हितको रक्षक गरुन् । सम्पूर्ण विश्वका नियामक र आश्रयदाता 
अग्निदेव हाम्रो कल्याणका रक्षक होखन् । दीप्तिमान् ग्रभुहरू हाम्रो रक्षा गर्दै कल्याणकारी होउन्  
रुद्रदेवले हामीलाई पापबाट जोगाएर हित गरुन् । 


स्वस्ति मित्रावरुणा स्वस्ति पथ्ये रेवति। 

स्वस्ति न इन्द्रश्वाग्निश्च स्वस्ति नो अदिते कृधि॥१४॥ 
हे मित्रावरुणदेव हो । तिमीहरू हाम्रो कल्याण गर । हे मार्गप्रदर्शक र 
कल्याण गर । इन्द्र र अग्निदेव हाम्रो कल्याण गरुन् । हे अदितिदेवी तिमी 


स्वस्ति पन्थामनु चरेम रसूर्याचन्द्रमसाविव । 
पुनर्ददाताध्नता जानता सं गमेमहि॥१५॥ ली 
हामी सूर्य र चन्द्रमाको जस्तै बाधारहित मार्गका अनुगामी होऔँ । निरन्तर दान गरेर ज्ञानले युक्त हुँ, 
आपसी द्रोह र हिंसारहित भावमा हामी सुखपूर्वक सहयात्री बनौँ । 
आस आत्रेय । सेर सूक्त  १२ काया 
क्रष  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  मरुत्गण  छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 
 श्यावाश्च धृष्णुयार्चा मरुद्धिर्कक्वभि । 


अद्रोधमनुष्वधं श्रवो मदन्ति यज्ञियाः । ।१॥ 
हे श्यावाश्च क्रषि । तिमी सङ्घर्षक शक्तिले सम्पन्न, स्तुत्य मरुत्हरूको अर्चना गर । यज्ञका लागि 
योग्य मरुत्हरू अहिंसक हविरूप अन्न धारण गरेर खुसी हुन्छन् । 
ते हि स्थिरस्य शवसः सखाय सन्ति धृष्णुया। 
यामना धृषद्विनस्त्मना पान्ति शश्चत ॥ र॥ 
मरुत्हरू स्थायी बलका सहायक रूप हुन् । उनीहरू शत्रुमाथि आक्रमण 
वीर पुत्रलाई विजयशील सामर्थ्य दिएर उनीहरूले सुरक्षा गर्दछन् । 
ते स्पन्द्रासो नोक्षणोति ष्कन्दन्ति शर्वरीः । 
ति तमा सई महो दिवि क्षमा च मन्महे॥ ३॥ 
स्पन्दनयुक्त र वृष्टिकारक मरुतृगण रातलाई जित्दै अगाडि बढ्दछन् । हामी मरुत्हरूका आकाश र 
भूमिमा व्याप्त तेजलाई स्तुति गर्दछौं । हु क 


८७२  दधीमहि स्तोम यज्ञ च धृष्णुया। 

विश्वे ये मानुषा युगा पान्ति मत्यै रिषः ॥४॥ 
आक्रामक सामर्थ्य युक्त हामी स्तुति र यज्च साधन हव्य अर्पित गर्दछौँ । मरुतृहरू 
मानवीय युगका हिंस्रकहरूबाट मरणशील मनुष्यलाई रक्षा गर्छन् । 

अईन्तो सुराउुयो नरो 


हे क्रत्विकहरू हो ! जुन पूजनीय, उत्तम दानशील, असीम बलसम्पन्न, नेतृत्वकर्ता वीर छन्, यज्ञका 
लागि योग्य र प्रकाशक तिनै मरुत्हरूलाई यज्ञको साधनरूपी हविष्यान्न अर्पित गरेर विशिष्ट 
अर्चना गर् । 
आ रुक्मैरा युधा नर त्रष्वा 
अन्वेनौं अह विद्युतो मरुतो भाबुरर्त त्मना दिवः ॥६॥ 
दीप्तिमान्, अलङ्कारले विभूषित, आयुध युक्त भएर महान् नेतृत्वकर्ता मरुत्गण विशेष शोभायमान 
हुन्छन्। यिनीहरू आफ्ना आयुधले मेघमाथि प्रहार 


गर्दछन् । विशेष शब्द गर्दै प्रवाहित नदीजस्तै 
विद्युत्ले मरुत्हरूको अनुगमन गर्दछ । दीप्तिमान् मरुत्हरूको तेज स्वयं प्रकट हुन्छ। 


धनको देवी ! तिमी हाम्रो 
मी हाम्रो कल्याण गर  


क्रमण गर्दछन् । भ्रमण गर्दै हाम्रा 


४२६ 


ये वावृधन्त पार्थिवा य उरावन्तरिक्ष आ। 
पृथ्वीमा, अन्तरिक्षमा, नदीका प्रवाहमा, सङ्ग्राम झमा रहने 
मरुत्हरू सबै किसिमले उन्नतिशील रहेका छन् । ड्याम क्षेत्रमा र महान् द्युलोकका छ 

शर्धो मारुतमुच्छंस सत्यशवसमृभ्वसम्। 

सत्यका . बाइ गर स्पन्द्रा युजत त्मना ॥८॥ 
सत्यक र बढ् उत्कृष्ट बलको सितल 
मरुत्हरू प्रत्येक शुभ कार्यमा स्वयं लागेका त्कृष्ट बलको स्तुति गरौँ । स्पन्दनशील र नेतृ 


हुन्छन्। 
उतस्मते वसत शुन्ध्यवः । 
उत पव्या स्थानामद्रिं भिन्दन्त्योजसा ॥९॥ 
मरुत्हरू परुष्णी नदीमा रहन्छन् । सबैलाई 


फयाँचदै ई शुद्ध गराउने दीप्तिद्वारा स्वयं पूर्ण । आफ्ना 
बलले रथका चक्र पयाँक्दै यिनीहरूले पर्वत भत्काउँछन् ।  १ कोक 


आपथयो विपथयोन्तस्पथा अनुपथा । 

एतिभिर्मह्य नामभिर्यज्ञ विष्यर ओहते ॥१०॥ 
जुन मरुत्हरू अघिल्लो बायो, निश्चित बाटो, विभिन्न बाठा, भित्री वा गोप्य बाटो र अनुकूल 
बाटाहरूमा हिँड्छन्, त्यस बेला उनीहरू आपथय,  विपथयः अन्तपथाः र अनुपथाः भन्ने यी चारै 
नामबाट क्रमशः प्रसिद्ध हुन्छन् । तिनै मरुत्हरू हाम्रा लागि यज्ञको हविष्यान्न ल्याउँछन् । 

अधा नरो न्योहतेधा नियुत ओहते। 


अधा पारावता इति चित्रा रूपाणि दर्श्या ॥११॥ 
मरुत्ृहरू कहिले अगुवा भएर, कहिले सँगै लागेर, कहिले यढा रहेर संसार धारण गर्दछन् । यसो 
हुँदा यिनीहरूका रूप विचित्र र रमाइला देखिन्छन् । 

छन्द स्तुभः कुभन्यव उत्समा कीरिणो नृतुः । 

ते मे के चिन्न तायव कमा आसन्दृशि त्विषे ॥१२॥ 


छन्दद्वारा स्तुति गर्ने र जलको खोजी गर्ने स्तोताहरूका निम्ति मरुत््हरूले जलप्रवाह प्रेरित गरे । 
तिनीमध्ये कतिपय मरुत्हरू तस्करभैँ अदृश्य रहेर रक्षा गर्दथे भने कोही प्रत्यक्ष देखिएर 
उनीहरूलाई तेजस्वी बल प्रदान गर्दथे । 


य क्रष्वा क्रष्टिविद्युतः कवयः सन्ति वेधसः । 
तमृषे मारुतं गण नमस्या रमया गिरा ॥१३॥ 
हे क्रषिहरू हो । मरुत्गण विद्युत्रूपी हतियारले प्रकाशित हुन्छन् र महान् क्रान्तदर्शी मेधासम्पन्न 
पनि छन् । ती मरुत्हरूलाई हर्षदायक स्तुति र अभिवादन गर । 
अच्छ क्रषे मारुतं गण दाना ७५१ ३२०७ । 
दिवो वा धृष्णव ओजसा स्तुता षण्यत ॥१४॥ 
हे क्रषिहरू हो ! प्रिय मित्रसित गएभझैँ तिमीहरू हविष्यात्न लिएर मरुतृहरूका नजिक उपस्थित 
ओ। हे आक्रामक बलले शत्रु जिले मरुत्हरू हो । तिमीहरू द्युलोक वा अन्य लोकबाट हाम्रा 
यञ्चमा आओ र स्तुति ग्रहण गर । 
नू मन्वान एषां देवा अच्छा न वक्षणा। 
दाना सचेत सूरिभिर्यामश्रुतेभिरञ्जिभिः ॥१५॥ म 
स्तोताहरू, मरुत्को स्तुति गरेपछि अन्य देवताहरूको स्तुति गर्दैनन् । ज्ञानसम्पन्न, शीघ्र गतिका, 
प्रसिद्ध र उत्तम फल प्रदायक मरुत्हरूबाटै उनीहरू अभीष्ट दान पाउँछन्। . 
प्रयेमे बन्ध्वेषे गां वोचन्त सूर्य परिन वोचन्त मातरम्। 
पितरमिष्मिण रुद्र वोचन्त  ॥१६॥ 
ज्ञानीर हान गाल सत्तल गाई र पृथ्वी हाम्रा आमाझैँ हुन् तथा वेगशाली रुद्र हाम्रा पिता हुन् 
भनेर आफन्तहरूलाई जानकारी दिएका छन्। १७  


४२७ 


 











१५ . तागत. पतिका रनमकालागमााालीमिमहल 





सप्त मे सप्त शाकिन एकमेका शता ददुः । 

यमुनायामधि श्रुतमुद्राधो गव्यं मृजे नि राधो अश्व्यं मृजे ॥१७॥ ।। 
सात सात सङ्ख्यामा एकत्र भएका सक्षम मरुतृहरूले सयौँ गाई र अश्च प्रदान गरुन् । उनाहरूले 
प्रदान गरेका गाईको समूह हामी यमुना नदीको किनारमा पवित्र गराउँछौं र अश्वरूपा धन पनि 
पवित्र गराउँछौँ । 


सूक्त  ५३ ॥ 
न्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  मरुत्गण । छन्द  ककुप् अनुष्टुप् उष्णिक् गायत्री । 

को वेद जानमेषां को वा पुरा सम्नेष्वास मरुताम्। यद्युयुज्ने किलास्यः ॥१॥ पन हि 
मरुतहरूले रङ्गीबिरङ्गी मृग आफ्ना रथमा जोतेका बेलासम्म यिनीहरूको उत कसलाई 
थाहा थियो र ? मरुत्हरूको जस्तै सुखमा को थियोर ? 

ऐतात्रथेषु तस्थुषः कः शुश्राव कथा ययु। . 

कस्मै सम्नु सुदासे अन्वापय इडाभिर्वष्टय सह ॥२॥ । 
मरुत्हरू रथमा बसेका छन् भन्ने कसलाई थाहा छ ? यिनीहरू कसरी यात्रा गर्दछन् ? यिनका 
रथको आवाज कसले सुनोको छ ? मित्ररूपी हितैषि, वर्षा गराउने मरुत्गण कुन यजमानका लागि 
धेरै अन्न लिएर ओर्लन्छन् ? 

ते म आहुर्य आययुरुप द्युभिर्विभिर्मदे । 

नरो मर्या अरेपस इमान्पश्यन्निति ष्टुहि ॥३॥ 
तेजस्वी सोमपानले हर्ष उत्पन्न गर्नका लागि मरुत्गण हाम्रा नजिकै उपस्थित भए । 
आफू निर्दोष र नेतृत्वकर्ता मानिसका हितैषि भएको कुरो बताए । स्तोताले उनीहरूलाई स्तुति 
गरुन् । 

ये अञ्जिषु ये वाशीषु स्वभानवः स्रक्कु रुक्मेषु खादिषु । श्राया रथेषु धन्वसु ॥ 
मरुत्हरू जुन दीप्तिले स्वयं अति प्रकाशमान हुन्छन्, त्यो दीप्ति अलङ्कारमा, आयुधमा, सुनका 
हारमा, चुराहरूमा, रथमा र धनुषमा हुन्छ । हामी उनीहरूलाई वन्दना गर्दछौँ । 

युष्माक स्मा रथाँ अनु मुदे दधे मरुतो जीरदानवः । वृष्ठी द्यावो यतीरिव ॥५१॥ 
हे शीश्न दान गर्ने मरुतृहरू हो  तिमीहरू वर्षाझैँ वेगपूर्वक सर्वत्र जान सक्ने र दीप्तिमान् छौँ । 
तिमीहरूको रथ देखेर हामी खुसी हुन्छौँ र वन्दना गर्दछौँ । । 

आ यं नर सुदानवो ददाशुषे दिवः कोशमचुच्यवुः । 

वि पर्जन्यं सृजन्ति रोदसी अनु धन्वना यन्ति वृष्टयः ॥६॥ 
नेतृत्वकर्ता, उत्तम दान गर्ने बानी भएका, दीप्तिमान् हविदाता यजमानका लागि निधि जम्मा गरेर 
राख्छन् । त्यही निधि पानीको वर्षासरि हविदातालाई बाँड्ने मरुत्गण द्युलोक र पृथिवीमा व्यापक 
जलसँग मेघ्झे सञ्चरित हुँदै वर्षा गराउँछन् । 

ततृदानाः सिन्धवः क्षोदसा रज प्र सम्नुर्धनवो यथा । 

स्यन्ना अश्चा अइवाध्वनो विमोचने वि यद्वर्तन्त एन्य ॥७॥ 
मेघ फुटेर गाईले दुध दिएझैँ अमृतमय जलराशि अन्तरिक्षमा फैलिन्छ। त्यसले धर्ती सिञ्चित 
हुन्छ। द्वुतगामी अश्वझैँ वेगपूर्वक बाटो सजिलो पार्दै नदीहरू बग्दछन् 

आ यात मरुतो दिव आन्तरिक्षादमादुत । माव स्थात परावतः ॥८॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरू सबै द्युलोकबाट, अन्तरिक्षबाट अथवा यसै लोकबाट यहाँ आओ । कतै 
दूर देशमा नबस  

मा वो रसानितभा कुभा क्रुमुर्मा वः सिन्धुर्नि रीरमत्। 

मा वः परि ष्ठात्सरयुः पुरीषिण्यस्मे इत्सुम्नमस्तु वः ॥९॥ 
हे मरुत्हरू हो ! रसा, अनितभा, कुभा आदि नदीहरू र वेगले बग्ने सिन्धु नदीले हामीलाई 
गकल । जलले परिपूर्ण सरयु नदीले हामीलाई नछेकोस् । हामी तिमीहरूबाट रक्षित भएर सुखमा 


त॑ वः श्ध रथानाँ त्वेषं गर्ण मारुतं नव्यसीनाम् । अनु प्र यन्ति वृष्टयः ॥१०॥ 


रथको बल भएका तेजस्वी मरुत्हरूलाई हामी स्तवन गर्दछौं । मरुत्हरूका साथै वर्षा पर्नि 
वेगपूर्वक हिँड्दछ। 


२८ 








 


शर्घशध व एां व्रातव्रात गणङ्गणं शुशस्तिभि । अनु क्रामेम धीतिभिः ॥११॥ 
हे मरुत्हरू हो ! हामी तिमीहरूका प्रत्येक 


हे त्यक बल, समुदाय र प्रत्येक गणलाई स्तुति गर्दै अनुसरण 


कमा अघ सुजाताय रातहव्याय प्र ययु । एना यामेन मरुतः ॥१२॥ 
आज मरुत्हरू यस रथबाट कुन हविदाता यजमान र कुन असल मान्छेकहाँ जान्छन् ? 
येन तोकाय तनयाय धान्य बीज वहध्वे अक्षितम्। 


अस्मभ्य तद्धत्तन यद्द ईमहे राधो विश्वायु सौभगम् ॥१३॥ 


तिमीहरू जुन स्नेहालु हृदयले छोरानातिका लागि अक्षय धनधान्यको बिउ लिने गर्दछौ, त्यसै 


११५ हामीलाई पनि त्यो देओ। तिमीहरूसित हामी पूरा आयु र सौभाग्यपूर्ण ऐश्वर्यको माग 
गदछ । 
अतीयाम निदस्तिर स्वस्तिभिहित्वावद्यमरातीः । 
 वृष्ठ्वी शं योराप उस्रि भेषजं स्याम मरुतः सह॥१४॥ 
हे ७५५ । हितकारी काम गरेर पापवृत्ति विनाश गर्दै आफ्ना शत्रु र गोप्य निन्दकलाई हामी 
पराजित गरेँ । हामीलाई सम्पूर्ण शक्तिले युक्त सुख, जल र दीप्तिले युक्त औषधि एकै चोटि प्राप्त 
हाउन्। र 
भतवबाँड सुदेवः समहासति सुवीरो नरो मरुतः स मर्त्यः । यं त्रायध्वे स्याम ते ॥११॥ 
हं नतृत्वकता मरुत्हरू हो  तिमीहरू जसको रक्षा गर्दछौ, त्यो मानिस ज्यादै तेजवान्, महिमायुक्त 
र उत्तम पुत्रपौत्रादिले युक्त हुनेछ । हामी पनि त्यस्तै अनुगृहीत होऔँ । 
स्तुहि भोजान्त्स्तुवतो अस्य यामनि रणन्गावो न यवसे । 
यतः पूर्वा इव सखाँरनु ह्ृय गिरा गृणीहि कामिनः ॥१६॥ 
हे स्तोताहरू हो  घाँस चर्न जाँदै गरेका गाईहरूझैँ यजमानका यज्ञमा भोजन गर्न जान लागेका 
मरुत्हरूलाई स्तुति गर। किनभने ती पहिलेदेखि नै चिनिएका प्रिय मित्रभैँ सुखदायी छन् । 
उनीहरूलाई नजिकै बोलाएर स्तुतिले प्रशसित गर । 
सूक्त  ५४ 
क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  मरुत्गण । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
प्र शर्धाय मारुताय स्वभानव इमां वाचमनजा पर्वतच्युते। 
घर्मस्तुभे दिव आ पृष्ठयज्वने द्युम्नश्रवसे महि नृम्णमर्चत ॥१॥ 
हे यजमानहरू हो  स्वयं प्रकाशित र पर्वत थर्काउने मरुतृहरूका बललाई प्रशंसा गर्नका लागि 
प्रयोग गरेको आफ्नो भनाइ सुन्दर बनाओ । अत्यन्त तेजसम्पन्न, सूर्यका रूपजस्ता, दीप्तिमान् यश 
भएका मरुत्हरूलाई याजकहरूले मनग्गे हविष्यान्न प्रदान गर्दै अर्चना गरुन्  
प्र वो मरुतस्तविषा उदन्यवो वयोवृधो अश्वयुजः परिज्जय । 
सं विद्युता दधति वाशति त्रितः स्वरन्त्यापोवना परिज्रयः ॥२॥ 
हे मरुत्हरू हो  तिमीहरूको गण बलशाली, संसारको पोषण मानिएको जल प्रदान गर्ने, अन्न 
वढाउने, अश्चलाई रथमा नार्ने, चारै दिशामा गमन गर्ने खालको छ। तिमी विद्युत्सित सम्मिलित 
भएका बेला तीनै लोकलाई प्रकाशित गराउँछौं र गर्जना गर्दै पृथ्वीका चारै दिशामा यात्रा गरिरहने 
जलराशि बर्साउँछै  . 
विद्युन्महसो नरो अश्मदिद्यवो वातत्विषो मरुतः पर्वतच्युतः । 
अब्दया चिन्मुहुरा हवादुनीवृतः स्तनयदमा रभसा उदोजसः ॥३॥ दन 
बिजुलीजस्तो तेजसम्पन्न, नेतृत्वकर्ता, आयुधयुक्त, द्युतिसम्पन्न, वेगवान्, पर्वत  वज्र प्रहार 
गर्ने, गर्जनशक्तिले युक्त र उग्र बल भएका मरुत्गण बारम्बार जल प्रदान गर्नका लागि प्रकट 
हुन्छन्  
व्यपक्तुबनुद्रा व्यहानि शिक्वसो व्यपन्तरिक्षे वि रजाँसि धूतयः । 
वि यदज्राँ अजथ नाव ईं यथा वि दुर्गाणि मरुतोनाह रिष्यथ ॥४॥ 
है रुद्रका समर्थ पुत्र मरुतृहरू हो ! रातदिन निरन्तर भ्रमण गरिराख । अन्तरिक्षका सबै लोकमा 
यात्रा गर। नदीमा नौका चहारेझैँ विभिन्न प्रदेशमा तिम्रीहरू गमन गर। हे शत्रुलाई हप्काउने 
मरुत्हरू हो  हामीलाई हिंसित नगर । 


४२९ 





तढ्दी्य वो मरुतो महित्वनं दीर्घ ततान सूर्यो न योजनम् । 
एता न यामे अग॒भीतशोचिषोनश्वदां यन्र्ययातना गिरिम् ॥५॥ 
हे मरुतहरू हो । सूर्यदेवले आफ्नो दीप्ति परसम्म फिँजाएभैँ, पर्वतका परसम्म अश्च छरिएभैँ 
तिमीहरूको महिमा र शक्ति स्तोताहरूले परसम्म प्रचार गर्दछन् । 
अभ्राजि शर्धो मरुतो यदर्णसं मोषधा वृक्ष कपनेव वेधसः । 
अध स्मा नो अरमतिं सजोषसञश्चक्ुरिव यन्तमनु नेषथा सुगम् ॥६॥ 
हे विधाताजस्ता मरुतृहरू हो ! तिमीहरूको बल प्रशस्त उत्कर्षमा पुगेको छ। भयङ्कर आँधीजस्ता 
तिमीहरू रुखलाई पनि बटरेर फाल्दछौ । हे सधैँ खुसी रहने मरुत्हरू हो  बढुवाको आँखोभेँ 
मार्गदर्शन गराउँदै उचित पथमा हामीलाई हिँडाओ । 
न स जीयते मरुतो न हन्यते न स्रेधति न व्यथते न रिष्यति । 
नास्य राय उप दस्यन्ति नोतय क्रषिं वा यं राजान वा सुपूदथ ॥७॥ 
हे मरुतृहरू हो । तिमीहरू राजा र क्रषिलाई सत्कार्यमा प्रेरित गर्दछौ । ती राजा वा क्राषि कसैसित 
प्नि पराजित हुँदैनन् र हिंसित पनि हुँदैनन् । तिनलाई हानी, दुःख र बाधा पनि हुँदैन । तिनको ऐश्वर्य 
र संरक्षण सामर्थ्य कहिल्यै नाश हुँदैन । 
नियुत्वन्तो ग्रामजितो यथा नरोडर्यमणो न मरुतः कवन्धिनः । 
पिन्वन्त्युत्सं यदिनासो अस्वन्व्युन्दन्ति पृथिवीं मध्वो अन्धसा ॥८॥ 
नियुत नामका अश्वचसहित ग्राम विजेता, नेतृत्वकर्ता, जलधारक मरुत्हरू अर्यमाजस्तै वेगवान् भएर 
गमन गर्दा शब्द निकाल्दछन् । उनीहरू वर्षाद्वारा जलको प्रवाह पूर्ण गराउँछन् र भूमिमा मधुर अन्न 
बढाउँछन् । 
प्रवत्वतीयं पृथिवी मरुद्धयः प्रवत्वती द्यौर्भवति प्रयद्धयः । 
प्रवत्वतीः पथ्या अन्तरिक्ष्याः प्रवत्वन्तः पर्वता जीरदानवः ॥९॥ 
भूमि मरुत्हरूका लागि खुला बाटोजस्तै छ। द्युलोक वेगपूर्वक गमनशील मरुत्हरूका लागि खुला 
बाये नै हो । अन्तरिक्षका सम्पूर्ण पथ मरुत्हरूको लागि खुला छन्। मरुत्हरूका लागि मेघ पनि 
खुला भएकैले तुरुन्त वर्षा गराउँछन् । 
यन्मरुतः सभरसः स्वर्णरः सूर्य उदिते मदथा दिवो नरः । 
न वोञश्वाः श्रथयन्ताह सिस्रतः सद्यो अस्याध्वनः पारमश्नुथ ॥१०॥ 
हे मरुतृहरू हो ! तिमीहरू एकै नासले भारी उठाएर द्युलोकलाई व्यवस्थित गर्दछौ। हे तेजस्वी 
नेतृत्वकर्ता मरुत्हरू हो ! सूर्यदेव उदाउँदा तिमीहरू खुसी हुन्छौ । निरन्तर गमनशील तिम्रा अश्चहरू 
थाक्दैनन् । तिमीहरू तीनै लोकका सबै बाटामा हिँड्दछौ । । 
अंसेषु व क्रष्टयः पत्सु खादयो वक्षः सु रुक्मा मरुतो रथे शुभः । 
अग्निभ्राजसो विद्युतो गभस्त्योः शिप्राः शीर्षसु वितता हिरण्ययी॥११॥ 
हे रथमा सजिएका मरुत्हरू हौ ! काँधमा आयुध, खुट्टामा कल्ली, छातीमा सुन्दर हार, पाखुरामा 
अगिनिजत्तिकै चम्किलो वज्ज र टाउकामा सुनौलो टोपी तिमीहरूका छन् । 
त॑ नाकमर्यो अगुभीतशोचिष रुशत्पिप्पल मरुतो वि धुनुथ। 
समच्यन्त वृजनातित्विषन्त यत्स्वरन्ति घोष विततमृतायवः ॥१२॥ 
हे पूजनीय मरुत्गण ! यात्रा गर्दाखेरि तिमीहरू दीप्तिमान् निर्बाध आकाश र तेजस्वी जल 
थर्काउँछौ । तिमीहरू आआफ्नो बल सङ्गठित गरेर अति तेजसम्पन्न हुन्छौ । पानी बर्साउने विचारले 
भयङ्कर गर्जना गर्दै झरी पर्ने घोषणा तिमीहरू गर्दछौ । 
युष्मादत्तस्य मरुतो विचेतसो रायः स्याम रथ्योरे वयस्वतः । 
न यो युच्छति तिष्योर यथा दिवोर स्मै रारन्त मरुतः सहस्रिणम्॥१२॥ हा 
हे विशिष्ट ज्ञानले सम्पन्न मरुत्हरू हो ! तिमीहरूबाट दिइएका धनले हामी सम्पन्न होऔँ, हामी रथ 
र ऐश्वर्यका धनी होऔँ। हे मरुत्हरू हो  हामीलाई आकाशमा रहेका नक्षत्रजस्तै कहिल्यै नाश 
नहुने हजारौँ किसिमका धनले हर्षित गराओ  हँ 


७२० 





 


यूयं रयिं मरुतः स्पार्हवीरं यूयमृषिमवथ सामविप्रम्। 
यूयमर्वन्ते भरताय वाजं यूयं धत्थ राजान श्रुष्टिमन्त ॥१४॥ 
हे मरुतृहरू हो ! हामीलाई चाहिएजति धन र सन्तान देओ । तिमीहरू साम गान गर्ने विप्रलाई रक्षा 
गर्दछौ । तिमीहरू प्रजाको भरणपोषण गर्ने राजालाई अश्व, अन्न र ऐश्वर्यले मनग्गे सम्पन्न गराउँछौ । 
तद्दो यामि द्रविणं सद्चञतयो येना स्वपर्ण ततनाम  
इद सु मे मरुतो हर्यता वचो यस्य तरेम तरसा शत हिमाः ॥१५॥ 
हे शीघ्र रक्षा गर्ने मरुतृहरू हो ! तिमीहरूसित हामी त्यस्तो धन र ऐश्वर्यको माग गर्दछौँ, जसलाई 
हामी सूर्यरश्मिजत्तिकै बाँड्न सकौँ । हे मरुत्हरू हो  हाम्रो उत्तम स्तोत्र ग्रहण गर । हामी त्यसका 
बलले सय वर्षको जीवन पूर्ण उपयोग गरौँ । 
सूक्त  ५५ 
क्रषि  श्यावाश्व आत्रेय । देवता  मरुत्गण । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
प्रयज्यवो मरुतो भ्राजदृष्टयो बृहद्वयो दधिरे रुक्मवक्षसः । 
ईयन्त अश्चैः सुयमेभिराशुभिः शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥१॥ 
विशेष यजनीय, दीप्तिमान् आयुधसम्पन्न, सुन्दर हारले वक्ष सजाएका मरुत्ण महान् बलसम्पन्न 
छन् । उचित रूपमा नियन्त्रण गरिएका वेगवान् अश्वमा यात्रा गर्दछन्। जल वर्षाजस्ता हितकारी 
कार्यमा हिँड्ने मरुत्हरूका रथले उनीहरूको अनुसरण गर्दछ । 
स्वयं दधिध्वे तविषीं यथा विद बृहन्महान्त उर्विया वि राजथ। 
उतान्तरिक्षे ममिरे व्योजसा शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥२॥ 
हे मरुतृहरू हो । तिमीहरू ज्ञानअनुसारको बल स्वतः धारण गर्दछौ । जमिन उर्वर बनाउने 
तिमीहरूको सामर्थ्य अत्यन्त महान् र अत्यन्तै प्रकाशमान छ। तिमीहरूका बलले अन्तरिक्षलाई 
मी गराउँछ। जल वर्षाजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने मरुतृहरूका रथले उनीहरूको अनुसरण 
गर्दछ। 
साकं जाताः सुभ्वः साकमुक्षिताः श्रिये चिदा प्रतरं वावृधुर्नरः । 
विरोकिणः सूर्यस्यैव रश्मयः शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥२॥ 
मरुतृहरू सबै सँगै जन्मेका हुन् र सँगै जल बर्साउँछन्। सँगै बल उत्पादन र नेतृत्व गर्दछन्। 
अत्यन्तै राम्रो शोभाले यिनीहरूको वृद्धि हुन्छ। सूर्यको रश्मिझै विशिष्ट आभाले युक्त छन्। जल 
वर्षाजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने मरुत्हरूका रथले उनीहरूको अनुसरण गर्दछ। 
आभूषेण्यं वो मरुतो महित्वनं दिदृक्षेण्य सूर्यस्येव चक्षणम्। 
उतो अस्माँ अमृतत्वे दधातन शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥४॥ 
हे मरुतृहरू हो ! तिमीहरूको सूर्यदेवजस्तै सुन्दर र विशिष्ट महत्त्व स्तोत्रले विभूषित हुन्छ। 
हामीलाई अमरता प्रदान गर । जल वर्षा आदिजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने मरुत्हरूका रथले 
उनीहरूकै अनुसरण गर्दछ। 
उदीरयथा मरुतः समुद्रतो यूयं वृष्टि वर्षयथा पुरीषिणः । 
न वो दस्रा उप दस्यन्ति धेनवः शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥१॥ 
हे जलसम्पन्न मरुतृहरू हो ! तिमीहरू अन्तरिक्षबाट समुद्रका जललाई प्रेरित गर्दछौ र जल बर्साउन 
थाल्दछौ । हे शत्रुसंहारक मरुतृहरू हो ! तिमीहरूका लागि गरिने स्तुति कहिल्यै नाश हुँदैन। जल 
वर्षा आदिजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने मरुत्हरूका रथले उनीहरूकै अनुसरण गर्दछ । 
यदश्वान्धूर्प ॥ ५०८७ क ग्ध्वं हिरण्ययान्प्रत्यत्का अमुग्धवम् । ै 
विश्वा इत्स्पुधो मरुतो व्यस्यथ शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥९॥  मलो 
हे मरुतृहरू हो । तिमीहरूले विभिन्न विचित्र रङ्गका अश्व रथमा नारेर सुनौलो कवच लगाएपछि 
जोरी खोज्न आउने शत्रुलाई क्षतविक्षत गराउँछौ। जल वर्षा आदिजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने 
मरुत्हरूका रथले उनीहरूकै अनुसरण गर्दछ। 
न पर्वता न नद्यो वरन्त वो यत्राचिध्वं मरुतो गच्छ्थेदु तत् । 
बै उत द्यावापृथिवी याथना परिशुभ॑ यातामनु रथा अवृत्सत ॥०॥ लि  ता 
हं मरुत्हरू हो । पर्वत र नदीहरूले तिमीहरूको बाटो नेछेकून् । तिमीहरू जान रुचाएका क 


४२१ 





जाओ । द्यावापृथिवीमा सर्वत्र गमन गर। जल वर्षा आदिजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने 
मरुत्हरूका रथले उनीहरूकै अनुसरण गर्दछ । 


त्पूव्यै मरुतो यच्च नूतनं यदुद्यते वसवो यच्च शस्यते । 
विश्वस्य तस्य भवथा नवेदसः शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥०॥ 
सबैमा र सबैतिर रहने हे मरुत्हरू हो ! पहिले जेजति यज्ञ आदि अनुष्ठान गरिए, जेजति हाल 
भइरहेका छन् ती सबैमा भएका मन्त्रगान र स्तोत्रपाठ तिमीहरूलाई थाहा भएकै छन् । जल वर्षा 
आदिजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने मरुत््हरूका रथले उनीहरूकै अनुसरण गर्दछ । 
मृडत नो मरुतो मा वधिष्टनास्मभ्यं शर्म बहुल वि यन्तन । 
अधि स्तोत्रस्य सख्यस्य गातन शुभ यातामनु रथा अवृत्सत ॥९॥ 
हे मरुत्हरू हो । हामीलाई सुखी बनाओ । आफ्ना क्रोधले नष्ट नगर, सुख प्रदान गर । हाम्रा 
मित्रभावले युक्त स्तोत्र चिन। जल वर्षा आदिजस्ता हितकारी कार्यमा हिँड्ने मरुत्हरूका रथले 
उनीहरूकै अनुसरण गर्दछ । 
यूयमस्मान्रयत वस्यो अच्छा निरंहतिभ्यो मरुतो गृणानाः । 
जुषध्वं नो हव्यदातिं यजत्रा वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥१०॥ 
हे स्तुत्य मरुत्हरू हो ! हामीलाई तिमीहरू पापबाट मुक्त गराओ र ऐश्वर्ययुक्त स्थानतर्फ लैजाओ । 
हे यजनीय मरुत्हरू हो  हामीबाट प्रदान गरिएको हव्य आदि पदार्थ ग्रहण गर, जसले गर्दा 
हामीहरू विविध ऐश्वर्यका स्वामी हुन सकोौँ । 
सूक्त  ५६ 
क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  मरुत्गण । छन्द  बृहती सतोबृहती । 
अग्ने शर्धन्तमा गण पिष्टं रुक्मेभिरञ्जिभिः । 
विशो अद्य मरुतामव ह्वृये दिवश्चिद्रोचनादधि ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! दीप्तिमान् अलङ्कारले विभूषित, शत्रु संहारक वीर मरुत्गण र उनका प्रजालाई 
बोलाइदेङ । हामी देदीप्यमान द्युलोकबाट उनीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ  
यथा चिन्मन्यसे हृदा तदिन्मे जग्मुराशसः । म 
ये ते नेदिष्ठं हवनान्यागमन्तान्वर्ध भीमसन्दृशः ॥२॥ 
हे अग्निदेव । मरुत्हरूका हृदयमा पूज्य मानिएझैँ हाम्रा सम्मानित भावका कारण हाम्रा नजिकै 
आउ । हाम्रा यज्ञनजिकै आउँदा विकराल स्वरूप हुने मरुत्हरूलाई तिमी हव्यद्वारा सेवा गर्  
मीढहुष्मतीव पृथिवी पराहता मदन्त्येत्यस्मदा। 
क्रक्षो न वो मरुतः शिमीवाँ अमो दुध्रो गौरिव भीमयुः ॥३॥ 
पृथ्वी प्राप्तिका निम्ति प्रभावित भएको मानिस सक्षमका पछि लागेझौँ मरुत्को सेना खुसी हुँदै 
हामीतिर आउँदै छ। हे मरुत्हरू हो  तिमीहरू सेचनका लागि साँढेजत्तिकै समर्थ र विशिष्ट 
सामर्थ्यवान् छौ । 
नि ये रिणन्त्योजसा वृथा गावो न दुर्धुरः । 
अश्मान चित्स्वय१ पर्वत गिरिँ प्र च्यावयन्ति यामभि ॥४॥ 
डर लाग्दो साँढेजस्ता मरुत्हरू आफ्ना बलले सुगमतापूर्वक शत्रु विनाश गर्दछन् । गर्जन गर्दै हिँड्ने 
मरुत्हरू आफ्ना प्रहारले मेघलाई टुक्राटुक्रा पार्दै वर्षा गराउँछन् । 
उत्तिष्ठ नूनमेषां स्तोमैः समुक्षितानाम्। 
मरुतां पुरुतममपूव्यै गवां सर्गमिव ह्वये ॥५॥ 
हे मरुतृहरू हो ! अब उठ । स्तोत्रले निश्चय पनि समृद्ध भएका तिमीहरूको सबैभन्दा ठूलो अपूर्व 
बललाई हामी वन्दना गर्दछौँ । 
युङ्ग्ध्वं ह्यरुषी रथे युङ्ग्ध्वं रथेषु रोहित । 
युङ्ग्ध्वं हरी अजिरा धुरि वोढहवे वहिष्ठा धुरि वोढहवे ॥६॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरू आफ्ना रथमा राता रङ्गका मृग बाँध अथवा सिँदुरे रङ्गका मृग बाँध 


०००३ वेगवान्, बोक्ने कामका लागि सक्षम अश्व बाँध र भ्रमणशील धुरा भएको त्यो रथ तात्र 
लगाओ । 


४३२ 








उत स्य वाज्यरुषस्तुविष्वणिरिह स्म धायि दर्शतः। 
मावो ० हर करग्र त॑ रथेषु चोदत ॥७॥ 
हे मरुत्हरू हा ! रक्तिम आभाले युक्त, ठूलो शब्द बाँधिसकेपछि यात्रामा 
ढिलो नगराउने गरी त्यसलाई धपाओ । २ शान गरने, हेर्नमा राम्रो अश्च बाँधिसकेप 

सथ नु मारुत॑ वयं श्रवस्युमा हुवामहे। म । 

आ यस्मिन्तस्थौ सुरणानि बिभ्रती सचा मरुत्सु रोदसी ॥८॥ 
हामी अन्नलो भरिएको मरुत्हरूका रथलाई आह्वान गर्दछौँ त्यसमा उत्तम, सुन्दर द्रव्य धारण गरेकी 
मरुत्हरूको माता बसेकी हुन्छिन् । 

त॑ वः श्ध सथेशुभ॑ त्वेष पनस्युमा हुवे । 

सुभगा महीयते सचा मरुत्सु मीढहुषी ॥९॥ 

मरुतृहरूका रथमा विराजमान त्यस्ता तेजस्वी र स्तुत् सङ्घ शक्तिलाई हामी आह्वान गर्दछौँ, जसमा 
सुजाता र सौभाग्यवतीजस्ता कल्याणकारिणी देवीहरू मरुतहरूसँगै महत्त्वपूर्ण रूपमा बसेका 
हुन्छन् । 


सूक्त  १७ 
क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता 


आ रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषसो हिरण्यरथा सुविताय गन्तन 


वाशीमन्त क्रष्टिमन्तो मनीषिणः सुधन्वान इघुमन्तो निषङ्गिणः । 
स्वश्वाः स्थ सुरथाः पृश्निमातरः स्वायुधा मरुतो याथना शुभम् ॥२॥ 
हे मेधावी मरुत्हरू हो । तिमीहरू बन्चरो लिएका, भाला लिएका, दह्रो धनुषबाण लिएका, ठोक्रो 
 गतिला अश्वमा चढेका र बलिया हतियारले सम्पन्न छौ । हाम्रो हित गर्नका लागि तिमीहरू 
आओ । 


धुनुथ द्यां पर्वतान्दाशुषे वसु नि वो वना जिहते यामनो भिया । 
कोपयथ पृथिवीं पृश्निमातरः शुभे यदुग्राः पृषतीरयुग्ध्वम् ॥३॥ 
मरुत्हरू हो  तिमीहरू अन्तरिक्षमा मेघलाई कम्पित गराओ । हविदाता यजमानलाई धन प्रदान 

गर। तिमीहरू आउँदा वन पनि डरले कम्पित हुन्छ। हे मातृरूपी पृथ्वीका पुत्रहरू हो ! जल वर्षा 
आदि शुभ कार्यका लागि छिर्के मृगलाई रथमा जोतेर तिमीहरू उग्र रूप धारण गर्दछौ । त्यस बेला 
तिमीहरूका क्रोधले पृथ्वी पनि आत्तिन्छ । 
वान्तत्विषो मरुतो वर्षनिर्णिजो यमाइव सुसदृशः सुपेशसः । 
पिशङ्गाश्वा अरुणाश्वा अरेपसः प्रत्वक्षसो महिना द्योरिवोरवः ॥४॥ 
यी वीर मरुत्हरू अत्यन्त तेजस्वी, वर्षाको बल छेवने, जुम्ल्याहाजस्ता, हेर्नमा राम्रा र अति गतिलो 
रूप भएका छन्। यिनीहरू विभिन्न वर्णका अश्वले युक्त, निष्पाप र शत्रुविनाशक हुन्। आफ्ना 
महत्ताले यी आकाशजस्तै विस्तृत छन् । 

पुरुद्रप्सा अञ्जिमन्तः सुदानवस्त्वेषसन्दुशो अनवभ्रराधसः । 

सुजातासो जनुषा रुक्मवक्षसो दिवो अर्का अमृत नाम भैजिरे ॥५ ॥ 
मनग्गे जल बर्साउने, अलङ्कारले विभूषित, दानशील, तेजयुक्त मूर्तिमान्, अक्षय धनले सम्पन्न 
सफल जन्म पाएका, हारले गला सजाएका, पूजनीय दीप्तिमान् मरुत्हरू आआफ्ना शुभ कर्मले 
अमर  

हर?  मरुतो अंसयोरधि सह ओजो बाह्वोर्वो बल हितम्। 

नृम्णा शीर्षस्वायुधा रथेषु वो विश्वा वः श्रीरधि तनूषु पिपिशे ॥६॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरूले काँधमा भाला राखेका छौ । तिमीहरूका दुवै भुजामा शत्रुसित जुध्ने 
बल छ। शिरमा राम्रो मुकुट र रथमा सम्पूर्ण हतियार तयार छन् । शरीर विशिष्ट कान्तिले युक्त छ। 


४२३२ 





गोमदश्वावद्रथवत्सुवीरं चन्द्रवद्राधो मरुतो ददा नः । 

प्रशस्तिं न कृणुत रुद्रियासो भक्षीय वोशवसो दैव्यस्य ॥७॥ 
हे मरुत्हरू हो । हामीलाई गाई, अश्च, रथ, उत्तम पुत्र र स्वर्णसहित अन्न प्रदान गर। हे 
पुत्रहरू हो ! हाम्रो समृद्धि बढाओ । हामी तिमीहरूको दिव्य संरक्षण शक्तिको उपभोग गरौँ । 

हये नरो मरुतो मृडता नस्तुवीमघासो अमृता क्रतसाः । 

सत्यश्रुतः कवयो युवानो बृहद् गिरयो बृहदुक्षमाणाः ॥८॥ 
हे मरुत्हरू हो ! हामीलाई सुखले परिपूर्ण गराओ  तिमीहरू नेतृत्वकर्ता, अकुत धनले सम्पन्न 
अविनाशी, यज्ञका ज्ञाता, वास्तविक ख्यातिले सम्पन्न, सम्पूर्ण ज्ञानका भण्डार, सधैँका युवा, 
प्रचण्ड बलवान् र सर्वत्र स्तुति गरिने खालका छौ । 

सूक्त  ५८ 
क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  मरुत्गण । छन्द  त्रिष्टुप् । 

तमु नूनं तविषीमन्तमेषां स्तुषे गण मारुत नव्यसीनाम् । 

य आश्वश्वा अमवद्वहन्त उतेशिरे अमृतस्य स्वराज ॥१॥ 
बलसम्पन्न, स्तुत्य मरुत्हरूको हामी निश्चय नै स्तुति गरौँ । मरुत्हरू द्ुतगामी अश्चका स्वामी, 
वेगपूर्वक गमन गर्ने र अमृतका शासक हुन् । 


त्वेषं गण तवसं खादिहस्तं धुनिव्रतं मायिनं दातिवारम् । 

मयोभुवो ये अभिता महत्वा वन्दस्व विप्र तुविराधसो नृन् ॥२॥ 
हे ज्ञानी पुरुषहरू हो  तेजस्वी, बलसम्पन्न, हातमा चुरा लगाउने, शत्रु थर्काउने, कुशल वीर, धन 
प्रदाता मरुत्हरूलाई स्तुति गर । उनीहरू अत्यन्त सुखदायक, महत्त्वपूर्ण, अत्यन्त सामर्थ्यवान् र 
विपुल ऐश्वर्यका स्वामी हुनाले तिनको वन्दना गर । 

आ वो यन्तुदवाहासो अद्य वृष्टिँ ये विश्वे मरुतो जुनन्ति । 

अयं यो अग्निर्मरुत समिद्ध एतं जुषध्वं कवयो युवानः ॥३॥ 
वर्षाका प्रेरक, जललाई आह्वान गर्ने सबै मरुत्हरू हामीतिर आउन् । हे तरुण र ज्ञानी मरुत्हरू 
हो ! तिमीहरू प्रज्वलित अग्निबाट हव्य आदि पदार्थ प्रेमपूर्वक ग्रहण गर । 

यूयं राजानमिर्य जनाय विभ्वतष्टं जनयथा यजत्राः । 

युष्मदेति मुष्टिहा बाहुजूतो युष्मत्सदश्वो मरुत सुवीरः ॥४॥ 
हे यज्ञ गर्न योग्य मरुत्ृहरू हो । तिमीहरूले दुनियाँको हितका लागि यजमान प्राप्त गराएको पुत्र 
तेजस्वी, शत्रुसंहारक र क्षमतावान् होस् । हे मुड्को युद्धमा बाहुबल प्राप्त गर्ने मरुत्हरू हो । 
तिमीहरूबाटै अश्वचका नियन्ताले उपयुक्त पुत्र प्राप्त गर्दछन् । 

अरा इवेदचरमा अहेव प्रप्र जायन्ते अकवा महोभिः । 

पृश्नेः पुत्रा उपमासो रभिष्ठाः स्वया मत्या मरुतः सं मिमिक्षुः ॥५॥ 
पाङ्ग्राका गजजस्ता सबै मरुत्हरू एकै नासका देखिन्छन् । यी अवर्णनीय मरुत्हरू दिनजस्तै 
महान् तेजस्वी भएर एक समान रूपमा प्रकट हुन्छन् । यी भूमिपुत्र मरुतृहरू एकै महिनामा 
जन्मिएका हुन् । अत्यन्त वेगवान् मरुत्हरू मिलेपछि स्वचालित वर्षा आदिले आआफ्नो काम 


गर्दछन् । 

यत्यायासिष्ट पृषतीभिरञ्चीर्वीडुपविभिर्मरुतो रथेभिः । 

क्षोदन्त आपो रिणते वनान्यवोस्रियो वृषभः क्रन्दन्तु द्यौः ॥६॥ 
हे मरुत्हरू हो !। छिर्के अश्व र बलिया पाङ्ग्रा जडिएको रथमा तिमीहरू आउँछौ । त्यस बेला 
जलराशि आत्तिएर बर्सिने गर्दछ। वनको नाश हुन्छ र सूर्यका रश्मियुक्त बर्सिने मेघसँगै आकाश 
पनि भीषण शब्दले गर्जिन थाल्दछ। 

प्रथिष्ट यामन्पृथिवी चिदेषां भर्तेव गर्भ स्वमिच्छवो धुः । 

वातान्द्वश्वान्धुर्यायुयुज्रे वर्ष स्वेद चक्रिरे रुद्रियासः ॥७॥ 
मरुत्हरू आउँदा पृथ्वी उर्वर हुन्छ। पतिद्वारा पतलीलाई गर्भ स्थापना गराइएझैँ मरुतृहरू आफ्ना 
बलले वर्षाको पानी भूमिमा भार्दछन्। रुद्रपुत्र मरुत्हरू आफ्ना द्वृतगामी अश्च रथका अघिल्ला 
भागमा बाँधेर पराक्रमपूर्वक वर्षा गराउने कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 


४२४ 





हये नरो मरुते मृडता नस्तुवीमघासो अमृता क्रतजञा । 

सत्यश्रुतः कवयो युवानोबृहद् गिरयो बृहदुक्षमाणा ॥८॥ 
हे मरुत्हरू हो । हामीलाई सुखले परिपूर्ण गराओ। तिमीहरू नेतृत्वकर्ता, प्रशस्त धनले सम्पन्न, 
अविनाशी, सत्यका ज्ञाता, सत्य यशले सम्पन्न, अत्यन्त ज्ञान सम्पन्न, सधैँका युवा, प्रशस्त बलवान् 
र सर्वत्र स्तुति गरिने हौ ।  


क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय  ००७ 
का स। दवता  मरुत्गण । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

प्र व स्पडक्रन्त्सुविताय दावनेर्चा दिवे प्र पृथिव्या त्रात भरे । 
। उक्षन्ते अश्चान्तरुषन्त आ रजोज्नु स्व भानु श्रथयन्ते अर्णवैः ॥१॥ 
हे मरुत्हरू हो । आफ्नो कल्याणका लागि हविदाता पजमान यजन कर्म प्रारम्भ गर्दै छन्। हे 
याजकहरू हौ ! तिमीहरू च्युलोकको पूजा गर । हामी पृथ्वीमाताका लागि स्त्रोत्र गाउँछौँ । मरुत्हरू 
आफ्ना अश्च प्रेरित गर्दै अन्तरिक्षमा परसम्म यात्रा गर्छन् । उनीहरू आफ्ना तेजले मेघको विद्युत् 
विस्तृत गराउँछन् । 


अमादेषां भियसा भूमिरेजति नौर्न पूर्णा क्षरति व्यथिर्यती । 

 द्रेदृशो पिषक्यनत एमभिरन्तर्महे विदथे येतिरे नर ॥२॥ 
मानिसले भरिएको नौका नदीका बीचमा ढल्पलिएभँ मरुतृहरूका बलले भयभीत पृथ्वी काँप्दछ । 
मरुत्हरू यढा देखिने भए पनि यिनको गति थाहा पाइन्छ। यी नेतृत्वकर्ता मरुतृहरू अन्तरिक्षका 
माझमा अधिक दवव्य ग्रहण गर्ने प्रयास गर्दछन् । 

गवामिव श्रियसे शृङ्गमुत्तम सूर्यो न चक्ष् रजसो विसर्जने। 
अत्या इव सुभ्वपश्वारवः स्थन मर्या इव श्रियसे चेतथा नर ॥३॥ 
हे मरुतृहरू हो । तिमीहरू गाईका सिङजस्तै सुन्दर गहना शिरमा लगाउँछै। अन्धकार हटाउने 
सूर्यको रश्मिजस्तै तिमीहरू किरण छर्दछौ । द्रुतगामी अश्वजस्तै वेगवान् र उत्तम आभाले युक्त भएर 
दर्शनीय छौ । तिमीहरू मानिसभैँ यज्ञ कर्मका ज्ञाता हौँ । 
को वो महान्ति ००३० १००००५ दश्नवत्कस्काव्या मरुतः को ह पौँस्या। 
यूर्य ह भूमि किरण न रेजथ प्र यद्धरध्वे सुविताय दावने ॥४॥ 
हे मरुत्हरू हो । तिमीहरूको जस्तो महत्त्व कसको होला ? तिमीहरूका लागि कसले स्तोत्र रचना 
गर्न सक्ला ? को तिमीहरूजस्तो पोषण सामर्थ्यले सम्पन्न होला ? हे मरुत्हरू हो । तिमीहरू 
असल दइविदाता यजमानका हविप्यान्नले परिपूर्ण भएपछि वर्षा गराएर किरणले झैं धर्तीलाई 
थर्काउँछै । १५ 
अश्चाइवेदरुपासः सबन्धवः प्रयुधः प्रोत युयुधुः । 
मर्याइव सुवधो वावृधुर्नरः चक्षु प्र मिनन्ति वृष्टिभिः ॥५॥ 
मरुतृहरू अश्चजस्तै तेजस्यी छन् । दाजुभाइजस्तै प्रीतिपूर्ण र संयुक्त छन् । विशिष्ट योद्धा वीरभँ 
वर्षा आदि कामसित घमासान लडाइँ गर्दछन् । मानिसजस्तै यी मरुत्हरू राम्ररी बढ्दछन् । यिनीहरू 
वर्षा गराएर सूर्यको तेज पनि मधुरो ०७ । झमक 
अज्येष्ठा अकनिप्ठास उद्धिदो ,मध्यामासो महसा वि वावृधुः । 
२ जनुषा पृश्निमातरो दिवो मर्या आ नो अच्छा जिगातन ॥६॥ 
मरुतहरूमा कुनै जेठोकान्छे वा माहिलोसाँहिलो छैनन् । सबै उत्तिकै तेजसम्पन्न छन्। यिनले मेघ 
फोर्दछन् । यिनीहरू शुभ साइतमा जन्मेका हुन् । मातारूपी पृथ्वीका पुत्रहरू र मानवका हितैषि 
यिनै हुन् । यस्ता दीप्तिमान् मरुतहरू हामौतिर आउन् । 
वयो न पे श्रेणीः पप्लुरोजसान्तान्दिवो बृहतः सानुनस्परि । 
अश्चास एषामुभये यथा विदुः प्र पर्वतस्य नभनूरचुच्यवुः । पना कामका सनत 
 १ मर्तृहरू हौ  तिमीहरू लहरै उड्ने चराभै एकसमान रूपमा मिलेर कि धा वयाएर र कलो 
सीमासम्म र विस्तृत पर्वतका दाकुरासम्म यात्रा गर्दछँ।। जा तिल अश्चले मेघ टुक्र्याएर वष 
गराउँछ । तिमीहरूका कर्म देवता र मानिस सबैले जानेका छन् । 


४३५ 














मिमातु द्योरदितिर्वीतये न सं दानुचित्रा उषसो यतन्ताम् । 

आचुच्यवुर्दिव्यं कोशमेत ग्रषे रुद्रस्य मरुतो गृणानाः ॥५॥ पु का 
खुलोक र पृथिवी हाम्रो पोषणका लागि संलग्न रह्न् । विविध किसिमको दान दिने उषादेवी हाम्रो 
हितका निम्ति प्रयास गरुन् । हे क्रषिहरू हो  यी रुद्रपुत्र मरुत्हरू तिम्रा स्तुतिले प्रसन्न भएर 
जलको वर्षा गर्दछन् । 
सूक्त  ६० 

क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  मरुत् । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

ईडे अगिने स्ववसं नमोभिरिह प्रसत्तो वि चयत्कृत नः । 

रथैरिव प्र भरे वाजयद्धिः प्रदक्षिणिन्मरुतां स्तोममृध्याम् ॥१॥ पाडा 
हामी श्यावाश्च ग्रषि यस यञ्चमा राम्रो रक्षा गर्ने अग्निदेवलाई स्तोत्रले नमस्कारपूर्वक स्तुति गर्दछौँ । 
उनी हामीसित खुसी भएर स्तुति आदि कर्महरू जानून्। लक्ष्यसम्म पुग्ने रथजस्तो हामी पनि 
स्तोत्रले । कुनापाली अन्न आदिबाट सम्पन्न होऔँ  प्रदक्षिणाका साथै हामी मरुत्हरूको स्तोत्रपाठ गरेर 
उन्नति गरौँ । 

आ ये तस्थुः पृषतीछ श्रुतासु सुखेषु रुद्रा मरुतो रथेषु। 

वना चिदुग्रा जिहते नि वो भिया पृथिवी चिद्रेजते पर्वतश्चित् ॥२॥ 
हे रुद्रपुत्र मरुतृहरू हो । तिमीहरू छिर्के अश्वले युक्त, प्रसिद्ध र सुखदायक रथमा बस्दछौ । त्यस 
बेला तिमीहरूका डरले वन पनि काम्न थाल्दछ । मेघको कम्पनका साथै पृथ्वी पनि काम्दछ । 

पर्वतश्चिन्महि वृद्धो बिभाय दिवश्चित्सानु रेजत स्वने वः। . 

यत्क्रोडथ मरुत ग्रष्टिमन्त आपइव सक्र्यञ्चो धवध्वे ॥३॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरूले गरेका भीषण शब्दले अत्यन्त पुराना र विशाल पर्वतहरू पनि डरले 
काम्न थाल्दछन् । द्युलोकको शिखर पनि काम्दछ। हे मरुत्हरू हो ! विशिष्ट हतियार लिएर जब 
तिमीहरू क्रोडा गर्दछौ त्यस बेला मेघको हुलजस्तै भएर विशेष किसिमले दौड्दछौ । 

वराइवेद्रेवतासो हिरण्यैरभि स्वधाभिस्तन्वः पिपिश्रे । 

श्रिये श्रेयांसस्तवसो रथेषु सत्रा महांसि चक्रिरे तनूषु ॥४॥ 
धनी दुलाहाले गहना लगाएर शरीर सजाएभैँ मरुत्हरू स्वर्ण अलङ्कार र जलले आफ्नो शरीर 
शोभायुक्त सिँगार्दछन् । हितकारी र बलशाली मरुतृहरू रथमा एकत्र भई बसेर आआफ्ना शरीरमा 
तेज धारण गर्दछन् । 


भागमा अवस्थित हुन्छौ । हे शत्रुसंहारक मरुत्हरू हो । तीनै 
लागि आओ । हे अन्निदेव ! हामीले बोलाएको क । तिमीहरू यी तीनै भागमा हाम्रो रक्षा गर्नका 


अग्निश्र यन्मरुतो विश्ववेदसो दिवो वहृध्व १७५। ष्णुभि 
ते मन्दसाना धुनयो रिशादसो वाम धत्त यजमानाय .  


सोमयागमा आओ । सोमपानले हर्षित 
भएर हाम्रा शत्रु हर्काओ । उनलाई गर र सोमयाग गर्ने 
यजमानका लागि इच्छा लाग्दो धन प्रदान गर   


४२६ 





अग्ने मरुद्धिः शुभयद्धिर्ककवभि क 
पावकेभिर्वि सोम पिब मन्दसानो गणश्रिभिः । 


। बि धानर प्रदिवा केतुना सजूः ॥८॥ 

है सम्पूर्ण विश्वका नियन्ता अग्निदेव  तिमी आफ्ना तेजस्वी ज्वालाले युक्त भएर अत्यन्त 
शोभनीय, तेजले युक्त, गणको आश्रय लिएर रहन्छौ। तिमी पवित्रकर्ता हौ, सबैलाई सन्तुष्ट 
गराउँछौ, आयु बढाउँछौ । मरुत्हरूसँगै सोमपान गरेर खुसी होङ । 


सूक्त  ६१ 
क्रृषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  मरुत्गण 


ना रुत्गण  छन्द  गायत्री अनुष्टुप् सतोबृहती । 
के ष्ठा नर श्रेष्ठमतमा य एकएक आयय । परमस्याः परावतः ॥१॥ छौ 
हे असल नेतृत्वकर्ता । तिमीहरू को हौ र किन अत्यन्त टाढादेखि आकाश मार्गबाट यहाँ आउँछै ? 
क्व१ वोञश्वाः क्वा३ भीशवः कं शेक कथा यय। पृष्ठे सदो नसोर्यमः ॥२॥ 
हे मरुत्हरू हौ । तिमीहरूको अश्च कहाँ छ ? त्यसको लगाम कहाँ छ? कसरी जान सक्छ र 
जान्छ ? त्यसको पिठ्युँको काठी र् नाकमा लगाइएका डोरी कहाँ छन् ? 
 जघने चोद एषां वि सक्थानि नरो यमुः । पुत्रकृथे न जनयः ॥३॥ 
सघाउने मरुत्हरूले घोडाका तिघ्रामा चाबुकले हानेपछि सुत्केरी हुँदै गरेका आइमाईले झैँ तिघ्रा 
फैलाउँदै यिनीहरू कुद्छन् । 


परा वीरास एतन मर्यासो भद्रजानयः । अग्नितपो यथासथ ॥४॥ 
हे वीर मरुत्हरू हो । तिमीहरू मानिसका हितैषि हौ र कल्याणकारी 


णकारी रूपमा जन्मएका हुनाले 
अग्निको तापजस्तै तेजोमय छै । तिमीहरू जुन रूपमा छौ, उसै रूपमा आओ । 


सनत्साशव्प पशुमुत गव्यं शतावयम् । श्यावाश्चस्तुताय या दोर्वीरायोपबर्बुहत्। 
श्यावाश्वले स्तुति गरिएका ती वीरहरूलाई अभिवादन गर्नका लागि तरन्त राजाको रानी शशीयसी 
देवीले आफ्ना हात उचालिन् र उनले श्यावश्वलाई अश्च, गाई र सय वय भेडा प्रदान गरिन्। 
उत त्वा स्त्री शशीयसी पुंसो भवति वस्यसी । अदेवत्रादराधसः ॥६॥ 
देवताको उपासना नगर्ने र धन दान नगर्नेका तुलनामा शशीयसी ज्यादै उत्कृष्ट छिन् । 
वि या जानाति जसुरि वि तृष्यन्त वि कामिनम्। देवत्रा कृणुते मनः ॥७॥ 
शशीयसी देवी दुःखीलाई चिन्दछिन्, तिर्खाएकालाई चिन्दछिन्, धनको खोजीमा रहेकालाई 
जान्दछिन् र सधैँभरि देवताको पूजामा मन लगाउँछिन् । 
उत घा नेमो अस्तुतः पुमाँ इति ब्रुवे पणिः । स वैरदेय इत्समः ॥८॥ 
शशीयसी देवीका अर्द्धाङ्ग पुरुषस्वरूप तरन्तको स्तुति गरेर पनि हामी स्तुति नै राम्रो भएन भन्दछौँ । 
किनभने उनी दान गर्ने बेलामा सधैँ समान व्यवहार गर्दछन् । 
उत मेरपद्युवतिर्ममन्दुषी प्रति श्यावाय वर्तनिम्। 
वि रोहिता पुरुमीढहाय येमतुर्विप्राय दीर्घयशसे ॥९॥ 
सधैँ खुसी रहने युवती शशीयसीले श्यावाश्चलाई मार्गदर्शन गराइन् । शशीयसीका राता अश्वले 
बहुप्रशंसित, महान्, यशस्वी विप्रका मार्गतिर वहन गर्दछन् । 
यो मे धेनूनां शतं वैददश्चिर्यथा ददत्। तरन्तइव मंहना॥१०॥ . 
विददश्वका पुत्रले पनि हामीलाई तरन्तले जस्तै सय गाई र तेजस्वी धन प्रदान गरे । 
य ई वहन्त आशुभिः पिबन्तो मदिर मधु। अत्र श्रवांसि दधिरे ॥१॥ 
मरुत्हरू द्वुतगामी अश्चमा चढेर अत्यन्त हर्षप्रद मधुर सोमपान गर्नका लागि आउँछन् र हामीलाई 
विपुल अन्न प्रदान गर्दछन् । प्राअने रबेष्या । दै मइवोपरि ॥१२। 
येषां जन्ते रथेष्वा । 
मरुत्हरूका ९ ७ बनेका छन् । तिनीहरू आकाशको माथिल्लो भागमा 
प्रकाशमान सूर्यदेवजस्तै रथमा विशिष्ट रूपले आभा क५७७००५००५०  
। अनेद्य वा  
सहरको सि साकय ७०  छ यी तेजस्वी रथमा विराजमान भएर वर्षा आदि 
शुभ कार्यका निम्ति निर्बाध गतिले गमन गर्दछन् । 


४३७ 


क २ डड म न . आजििकि 








को वेद नूनमेषां यत्रा मदन्ति धूतयः । ग्रतजाता अरेपसः ॥१४॥ 
यज्ञ आदि कर्मबाट उत्पन्न भएका यी शत्रु थर्काउने मरुत्हरू पापरहित छन् । यी जहाँ खुसी 
त्यस्तो ठाउँ कसले जानेको छ ? 


यूयं मत विपन्यवः प्रणेतार इत्था धिया। श्रोतारो यामहूतिषु ॥१५॥ 
हे स्तुति योग्य मरुत््हरू हो ! तिमीहरू मानिसका लागि राम्रा नेता हौ । मानिसले बुद्धिपूर्वक गरेको 
आह्वान सुनेर तिमीहरू चाँडै आओ । 


ते नो वसूनि काम्या पुरुश्वन्द्रा रिशादसः । आ यशियासो ववृत्तन ॥१६॥ 
विभिन्न किसिमका उज्याला धनका स्वामी, शत्रुसंहारक, पूजनीय हे मरुत्हरू हो ! हामीलाई 
वाञ्छित धन आदि प्रदान गर । 


एतं मे स्तोममूर्म्ये दाभ्याय परा वह। गिरो देवि रथीरिव ॥१७॥ 


हे रात्रिदेवी  हाम्रो स्त्रोत्ररूपी वाणीलाई मरुतृहरूका निम्ति उसै गरी वहन गर, जसरी कुने रथी 
आफ्ना रथबाट गन्तव्यसम्म जान्छ । 


उत मे वोचतादिति सुतसोमे रथवीतौ। न कामो अप वेति मे॥१८॥ 


हे ५ २०७ । रथवीतिले गरेको सोमयागमा हाम्रो कामना विफल भएन भन्ने मेरो वचन उनलाई 
भनिदेर । 


एष क्षेति रथवीतिर्मघवा गोमतीरनु । पर्वतेष्वपश्रितः ॥१९॥ 
धनवान् रथवीतिको निवास गोमती नदीका किनारमा र पर्वतमा पनि छ। 


सूक्त  ६२ 
क्रषि  श्रुतवित् आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

क्रतेन ग्रतमपिहितँ ध्रुव वां सूर्यस्य यत्र विमुचन्त्यश्वान् । 

दश शता सह तस्थुस्तदेक देवानां श्रेष्ठ वपुषामपश्यम् ॥१॥ 
हे मित्रावरुण ! तिमीहरू सबैको अटल आश्रय स्थान छ र त्यहाँ सूर्यदेवले अश्च फुकाउँछन् । 
सूर्यदेव सत्य र यज्ञरूपी क्रतमा आबद्ध छन् । तिनीसँग हजारौँ सङ्ख्यामा अश्च छन् । त्यस्ता सुन्दर 
रूप भएका देवताका सौन्दर्यको हामीले दर्शन गन्यौँ । 

तत्सु वां मित्रावरुणा महित्वमीर्मा तस्थुषीरहभिर्ढुदुहे । 

विश्वाः पिन्वथः स्वसरस्य धेना अनु वामेकः पविरा ववर्त ॥२॥ 
हे मित्र र वरुण  तिमीहरू दुवैको महत्त्व अत्यन्त प्रसिद्ध छ। निरन्तर भ्रमणशील सूर्यदेवसँगै 
तिमीहरूमध्ये एकले दिनको उज्यालोमा स्थावरको रस दोहन गर्दछौ । घुमिरहने सूर्यदेवको प्रकाश 
तिमीहरू स्वयं बढाउँछौ । तिमीहरूमध्ये एकको चक्र सधैँ गतिशील रहन्छ । 

अधारयतँ पृथिवीमुत द्यां मित्रराजाना वरुणा महोभि । 

वर्धयतमोषधीः पिन्वतं गा अव वृष्टिं सृजतँ जीरदानू ॥३॥ 
हे दीप्तिमान मित्रावरुण ! तिमीहरू आफ्ना तेजले द्यावापृथिवी धारण गर्दछौ । हे शीघ्र दानकर्ता 
देवताहरू हो ! तिमीहरू औषधि र गाई बढाउँछौ। तिमीहरूले हाम्रा लागि वर्षा प्रवाहित 
गराइदिएका छौ । 

आ वामश्चासः सुयुजो वहन्तु यतरश्मय उप यन्त्वर्वाक। 

घृतस्य निर्णिगनु वर्तते वामुप सिन्धवः प्रदिवि क्षरन्ति ॥४॥ 
हे दीप्तिसम्पन्न मित्र र वरुण  गतिलो गरी सधाइएका अश्वले तिमीहरू दुवैलाई वहन गरुन् । 
सारथीले लगामद्वारा तिनलाई नियन्त्रण गरुन् । यज्ञमा घिउका धारा प्रवाहित भएझैँ तिमीहरूले 
द्युलोकबाट नदीका धारा बगाएका छौ । 

अनु श्रुताममतिं वर्धदुर्वी बर्हिरिव यजुषा रक्षमाणा । 

नमस्वन्ता धृतदक्षाधि गर्ते मित्रासाथे वरुणेडास्वन्त ॥५॥ 
हे बलसम्पन्न मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवै शरीरको कान्ति अझै बढाओ । यजुर्वेदका मन्त्रले  


यज्ञको रक्षा गरेझैँ तिमीहरू पृथ्वीको रक्षा गर । हे अन्नवान्  तिमीहरू दुवै रथमा विराजित भएर 
हाम्रा यञ्चका माझमा आएर बस । 


७२३८ 





अक्रविहस्ता सुकृते परस्पा यं त्रासाथे वरुणोडास्वन्तः । 

राजाना क्षत्रमहृणीयमाना सहस्रस्थूणं बिभृथः सह द्ौ ॥६॥ 
हे मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवै सिपालु, अदृश्य रक्षक र हिंसाविरोधी हौ । हे तेजस्वीहरू हो! 
तिमीहरू दुवै उत्तम कर्म गर्ने यजमानका यञ्चमा उसको रक्षा गर्दछौ र त्यस यजमानलाई धनले 
भरिएको हजारौँ खम्बामा ठडिएको घर पनि प्रदान गर्दछौ । 

हिरण्यनिर्णिगयो अस्य स्थूणा वि भ्राजते दिव्य१ श्वाजनीव । 

भद्रे क्षेत्रै निमिता तिल्विले वा सनेम मध्वो अधिगर्त्यस्य ॥७॥ 
मित्र र वरुणदेवको रथ स्वर्णमय छ। रथका स्तम्भ पनि स्वर्णमय छन् । यस रथले आकाशमा 
बिजुलीको जस्तै विशिष्ट आभा छर्दछ। यस रथका कल्याणकारी स्थानमा रसले भरिएको भाँडो 
राखिएको छ। हामी यस रथमा राखेको मधुर रस प्राप्त गरेँ । 

हिरण्यरूपमुषसो व्युष्यवयः स्थूणमुदिता सूर्यस्य । 

आ रोहथो वरुण मित्र गर्तमतश्वक्षाथे अदिति दिति च॥८॥ 
हे मित्र र वरुणदेवहरू हौ ! उषा प्रकट भएर सूर्यदेव उदाएपछि तिमीहरू सुनौला स्तम्भ भएका 
रथमा आरोहण गरेर त्यसै रथबाट पृथ्वी र यहाँका प्राणीहरू हेर्दछौ । 

यद्वृहिष्ठ नातिविधे सुदानू अच्छिठ्रै शर्म भुवनस्य गोपा । 

तेन नो मित्रावरुणावविष्टं सिषासन्तो जिगीवांसः स्याम ॥९॥ 
हे उत्तम दानशील, लोकरक्षक मित्र र वरुणदेव । अत्यन्त विशाल, आघातमुक्त र अखण्डित घरमा 
हामीलाई रक्षा गर । हामी चाहिएको धन प्राप्त गरेर शत्रुविजेता हौँ ।  

सूक्त  ६३ 
न्रषि  अर्चनाना आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  जगती । 

क्रतस्य गोपावधि तिष्ठथो रथं सत्यधर्माणा परमे व्योमनि। 

यमत्र मित्रावरुणावथो युव तस्मै वृष्टिर्मधुमत्पिन्वते दिवः ॥१॥ 
हे जलका रक्षक, सत्य धर्मका पालक मित्र र वरुणदेव  तिमीहरू दुवे हाम्रा यज्ञमा आउनका 
लागि परम आकाशमा रथमा चढ्दछौ । तिमीहरू दुवैले यञ्चमा यजमानको रक्षा गर्दछौ र् उसलाई 
आकाशबाट मधुर जलको वर्षा गरेर स्वस्थ गराउँछौं । 

सम्राजावस्य भुवनस्य राजथो मित्रावरुणा विदथे स्वर्दुशा। 

वृष्टि वां राधो अमृतत्वामीमहे द्यावापृथिवी वि चरन्ति तन्यवः ॥२॥ 
हे स्वर्गका द्रष्टा मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवै यस लोकका सम्राट् हौ र यज्ञमा दीप्तिमान् 
हुन्छौ। तिमीहरू दुवैसित हामी अनुकूल वर्षा, ऐश्वर्य र अमरता माग्दछौँ । तिमीहरूका प्रकाशमान 
किरणहरू आकाश र पृथ्वीमा विचरण गदछन् । 

सम्राजा उग्रा वृषभा दिवस्पती पृथिव्या मित्रावरुणा विचर्षणी । 

चित्रेभिरञ्जैरुप तिष्ठथो रव च्या वर्षयथो असुरस्य मायया ॥३॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो । तिमीहरू दुवै अत्यन्त प्रकाशमान, उग्र बलसम्पन्न र वर्षा गराउने हौँ । 
तिमीहरू द्युलोक र पृथिवीलोकका अधिपति र विशिष्ट रूपका द्रष्टा हौ । विलक्षण मेघका साथ 
तिमीहरू गर्जनशील भएर अधिष्ठित छौ। आफ्ना भयङ्कर वलले कुशलतापूर्वक तिमीहरू 
द्युलोकबाट वर्षा गराउँछौ । 

माया वां मित्रावरुणा दिवि श्रिता सूर्यो ज्योतिश्वरति चित्रमायुधम्। 

तमभ्नेण वृष्ट्या गृहथो दिवि पर्जन्य द्रप्सा मधुमन्त ईरते ॥४॥ 
है मित्र र वरुणदेव हो । तिमीहरू दुवैको प्रभाव द्युलोकमा आश्रित छ र त्यसैबाट सूर्यदेवको 
विलक्षण आयुधरूप प्रकाश सर्वत्र पुग्दछ। तिमीहरू तिब्र दुवै सूर्यदेवलाई वर्षणशील मेघले 
छोपिदिन्छौ । हे पर्जन्य । तिमी देवताहरूबाट प्रेरित छौ र तिम्ने कारण मधुर जलराशि तल भर्दछ। 

रथ युञ्जते मरुतः शुभे सुखं शूरो न मित्रावरुणा गविष्टियु । 

रजांसि चित्रा वि चरन्ति तन्यवो दिवः सम्राजा पयसा न उक्षतम् ॥५॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! युद्धमा जान रुचाउने वीरले झै आआफ्नो रथ सजाओ । उसै किसिमले 
मरुत्हरू तिमीहरूसित प्रेरित हुन्छन् र वर्षा गर्नका लागि सुखकर रथ तयार पार्दछन्। आकाशमा 


४३९ 


पक? 





निवास गर्ने मरुत्हरू विविध लोकमा वर्षा गर्नका लागि घुम्छन्। हे अत्यन्त प्रकाशक देवता हो । 
मरुत्हरूका सहायताले तिमीहरू उत्तम जलको वर्षा गरेर हामीलाई सेचन गर । 
वाच सु मित्रावरुणाविरावती पर्जन्यश्चित्रां वदति त्विषीमतीम्। 
अभ्रा वसत मरुतः सु मायया द्यां वर्षयतमरुणामरेपसम् ॥६॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरूकै कारण मेघ अन्न उत्पादन गर्छ र तेजोमयी विचित्र खालको 
गर्जनयुक्त बोली बोल्दछ। मरुत्हरू आफ्ना सामर्थ्यले मेघलाई राम्ररी फिँजाउँछन् । तिमीहरू दैवी 
अरुणिम.र निर्मल आकाशबाट वर्षा गराउँछौ । 
धर्मणा मित्रावरुणा विपश्चिता व्रता रक्षेथे असुरस्य मायया । 
क्रतेन विश्व भुवनं वि राजथः सूर्यमा धत्थो दिवि चित्र्यँ रथम् ॥७॥ 
हे मेधावान् मित्र र वरुण !। तिमीहरू दुवै संसारको हित गर्ने वर्षाले यञ्चको नियम रक्षा गर्दछौ। 
जल वर्षा गराउने मेघका सामर्थ्यले तिमीहरू यञ्चबाट सम्पूर्ण लोकलाई नै विशेष प्रकाशित 
गराउँछौ । तिमीहरू पूजनीय र वेगवान् सूर्यदेवलाई द्युलोकमा स्थापित गर्दछौ । 
सूक्त  ६४ 
क्रषि  अर्चनाना आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 
वरुण वो रिशादसमूचा मित्र हवामहे। परि व्रजेव बाह्वोर्जगन्वांसा स्वर्णरम् ॥ 
चरनमा गाई हिँडेझै सर्वत्र गमनशील मित्र र वरुणलाई हामी क्रचाले आह्वान गर्दछौँ । यी मित्र र 
वरुणदेव आफ्ना सामर्थ्यले सर्वत्र पुग्छन् । स्वर्णधन प्रदान गर्ने यिनीहरू शत्रुको विनाश गर्दछन् 
ता बाह्ववा सुचेतुना प्र यन्तमस्मा अर्चते । 
शेवं हि जार्य वां विश्वासु क्षासु जोगुवे ॥२॥ 
है मित्र र वरुणदेव हो ! हामीहरू उत्साहपूर्ण मनले पूजन गर्दछौँ । हामीजस्ता पूजकलाई तिमीहरू 
क हर खोलेर प्रशस्त मात्रामा सुख प्रदान गर। तिमीहरूको प्रशंसाका गीत हामी सबैसित 
गा  , 
यन्नूनमश्याँ गति मित्रस्य यायां पथा। अस्य प्रियस्य शर्मण्यहिसानस्य सञ्रिरे। 
हामी मित्रदेवका मार्गमा अनुगमन गर्दै निश्चित गति प्राप्त गरौँ । हाम्रा प्रिय र अहिंसक मित्रदेवको 
सुख हामीलाई प्राप्त होस् । 
युवाभ्यां मित्रावरुणोपमं धेयामूचा। यद्ध क्षये मघोनां स्तोतृणां च स्पूर्धसे ।४। 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! हामी तिम्रो त्यो धन प्राप्त गरौँ जुन धनी स्तोताका घरमा आपसी द्वन्द्वको 
बिउ बनेको हुन्छ। । 
आनो मित्र सुदीतिभिर्वरुणश्च सधस्थ आ। 
स्वे क्षये मघोनाँ सखीनां च वृधसे ॥५॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू दुवै उत्तम तेजले युक्त भएर हाम्रा घरमा आओ । तिमीहरू 
निश्चित नै आओ र धनी मित्रलाई समृद्धिसम्पत्न बनाओ । 
युवं नो येषु वरुण क्षत्र बृहच्च बिभृथः । 
उरु णो वाजसातये कृत राये स्वस्तये ॥६॥ १, नक 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू यज्ञमा जुन अत्यन्त व्यापक बल धारण गर्दछौ, त्यस बलले हाम्रो 
अन्न, धन र कल्याणमा वृद्धि गर  छ म 
उच्छन्त्याँ मे यजता देवक्षत्रे रुशद्गवि। 
सुत सोम न हस्तिभिरा पड्भिर्धावतं नरा बिभ्रतावर्चनानसम् ॥७॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू नेतृत्वकर्ता र पूजनीय छौ । उषाकालमा स्वर्णिम रश्मि प्रकाशित 


हुँदाखेरि दुवै हातमा धन धारण गराउँछौ। यज्ञमा हामीबाट पेलेर तयार पारिएको सोम ग्रहण गर्नका 
लागि तिमीहरू गाडारूपी हात र चक्ररूपी गोडा भएका रथले कुदेर आओ । म 


४४० 











सूक्त  ६५ 
क्राषि  रातहव्य आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  अनुष्टुप् पङ्क्ति । 
यश्चिकेत स सुक्रतुर्देवत्रा स ब्रवीतु न । 
वरुणो यस्य दर्शतो मित्रो वा वनते गिर ॥१॥ 
स्तोताले देवताहरूमध्ये, मित्र र वरुणदेवको स्तुति गर्न जान्दछन् र उत्तम कर्म गर्दै स्तुति गर्दछन् 
देवताहरू उनको स्तुति ग्रहण गर्दछन् । त्यस्ता स्तोताले हामीलाई सिकाउन् । 
ता हि श्रेष्ठवर्चसा राजाना दीर्घश्रुत्तमा। 
ता सप्पती क्रतावृध ग्रतावाना जनेजने ॥२॥ 
मित्र र वरुणदेव मनग्गे तेजसम्पन्न अधिष्ठाताका रूप हुन् र यढाको प्रदेशबाट पनि आह्वान 
सुन्दछन्। सत्यशील यजमानका अधिपति, यज्ञलाई बढाउने यिनीहरू प्रत्येक मानिसमा सत्यको 
स्थापना गराउँछन् । 
ता वामियानोः्वसे पूर्वा उप ब्रुवे सचा। 
स्वश्वासः सु चेतुना वाजाँ अभि प्र दावने ॥२॥ 
पुरातन, उत्तम ज्ञानसम्पन्न हे मित्रावरुणदेव हो ! तिमीहरूका सम्मुख उपस्थित भएर हामी आफ्नो 
रक्षाका लागि स्तुति गर्दछौँ । उत्तम अश्चका स्वामी तिमीहरूलाई हामी अन्न दानका लागि उत्कृष्ट 
स्तुति गर्दछौं । 
मित्रो अंहोश्चिदादुरु क्षयाय गातु वनते। 
मित्रस्य हि प्रतूर्वतः सुमतिरस्ति विधतः ॥४॥ 
मित्रदेव पापी स्तोतालाई पनि संरक्षणको महान् आश्रय प्राप्त गर्ने उपाय बताउँछन् । हिंस्रक भक्तका 
लागि पनि मित्रदेवको भाव उत्तम रहन्छ। 
वयं मित्रस्यावसि स्याम सप्रथस्तमे । अनेहसस्त्वोतयः सत्रा वरुणशेषसः ।५। 
हामी मित्रदेवका अत्यन्त व्यापक संरक्षणमा स्थित होऔँ । वरुणदेवका सन्तानजस्ता हामीहरू 
तिमीबाट रक्षित र निष्पाप भएर संयुक्त रूपले रहीँ । 
युव मित्रेमै जनं यतथः सं च नयथः । 
मा मघोनः परि ख्यतँ मो अस्माकमृषीणां गोपीथे न उरुष्यतम् ॥६॥ 
हे मित्रावरुणदेव हो ! जुन मानिसले स्तवन गर्दछन्, उनीहरूलाई तिमीहरू दुवैले उत्तम मार्गमा 
लान्छौ। हे ऐश्वर्यशाली देवताहरू हो । हामी यजमानलाई नछोड, क्रषिका सन्तानलाई नत्याग । 
सोमदेवले यज्ञ आदि कार्यमा हामीलाई रक्षा गरुन् । 
सूक्त  ६६ 
क्रषि  रातहव्य आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  अनुष्टुप् । 
आचिकितान सुक्रतू देवौ मर्त रिशादसा। 
वरुणाय क्रतपेशसे दधीत प्रयसे महे॥१॥ 
हे ज्ञानसम्पन्न मानिसहरू हो । शत्रुका लागि हिंस्रक र उत्तम कर्म गर्ने मित्रावरुणलाई आह्वान गर । 
पानीको रूपमा अन्न उत्पादन गर्ने, महान् वरुणदेवलाई जल प्रदान गर  
ताहि क्षत्रमविद्ुत॑ सम्यगसुर्य१ माशाते । 
 अध व्रतेव मानुषं स्वपर्ण धायि दर्शतम् ॥२॥ 
 तिमीहरू दुवैको बल सज्जनका लागि रक्षक र असुरका लागि विनाशक छ। तिमीहरू दुवै सम्पूर्ण 
बलका अधिष्ठाता हौ । मानिसमा कर्मको सामर्थ्य र सूर्यदेवमा प्रकाश स्थापित भएपछि सुहाउँदो 
 भएझैँ तिमीहरूमा स्थापित भएको बल सुन्दर हुन्छ। 
ता वामेषे रथानामुवीँ गव्यूतिमेषाम्। 
म दधृव्स्तोमैर्मनामहे ॥२॥ 
हे मित्र त कलो छ न२२ उत्तम स्तुति गर्दै बोलाउँदा तिमीहरू दुवै अत्यन्त विस्तृत 
मार्गबाट आउने गर्दछौ । 


४४१ 





अधा हि काव्या युवं दक्षस्य पूर्भिरद्धुता। 

नि केतुना जनानां चिकेथे पूतदक्षसा ॥४॥ 
हे अद्भुत कार्य गर्ने र बलसम्पन्न मित्रावरुणदेव हो ! कुशल साधक तिमीहरू दुवैलाई स्तुति र 
प्रशंसा गर्दछन् । तिमीहरू अनुकूल मनले यजमानका स्तोत्र सुन । 


तदृत पृथिवि बृहच्छुव एष क्रषीणाम्। ज्रयसानावरं पृथ्वति क्षरन्ति यामभिः ॥ 
हे पृथिवीदेवी ! क्रषिहरूको अन्नको रहर पूरा गराउनका लागि विपुल जलराशिले पूर्ण होङ । मित्र 
र वरुणदेव आफ्ना गमनशील साधनले विपुल जलवर्षा गराउँछन् । 


आ यद्वामीयक्षसा मित्र वर्य च सूरयः । व्यचिष्ठे बहुपाय्ये यतेमहि स्वराज्ये ॥ 
हे दूरद्रष्टा मित्र र वरुणदेव हो ! हामी स्तोताहरू तिमीहरू दुईलाई आह्वान गर्दछौँ । त्यसबाट हामी 
तिमीहरूका अत्यन्त विशाल तथा संरक्षित राज्यमा आवागमन गरौँ । 

सूक्त  ६७ 
क्रषि  यजत आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  अनुष्टुप्। 

बडित्था देव निष्कृतमादित्या यजतँ बृहत्। 

वरुण मित्रार्यमन्वर्षिष्ठं क्षत्रमाशाथे ॥१॥ 
हे दीप्तिमान् आदित्यपुत्र मित्र, वरुण र अर्यमादेव हो ! तिमीहरू निश्चय नै अपराजेय, पूजनीय र 
अत्यन्त महान् बलशाली छौ । 

आ यय्योनिं हिरण्ययं वरुण मित्र सदथः । 

धर्तारा चर्षणीनां यन्तं सुम्ने रिशादसा ॥२॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू रमणीय यज्ञभूमिमा आएर प्रतिष्ठित भएपछि हामीलाई सुख 
प्रदान गर । 

विश्वे हि विश्ववेदसो वरुणो मित्रो अर्यमा । 

व्रता पदेव सञ्चिरे पान्ति मत्यै रिषः ॥।॥ 
सर्वज्ञाता वरुण, मित्र र अर्यमा यी सबै देवता हाम्रा यज्ञमा आआफ्नो स्थानअनुरूप सुशोभित हुन्छन् 
र हिंस्रकहरूबाट मानिसको रक्षा गर्दछन् । 

ते हि सत्या क्रतस्पृश ग्रतावानो जनेजने । 

सुनीथासः सुदानवोहोश्चिदुरुचक्रयः ॥४॥ 
देवताहरू सत्य स्वरूपवान्, यज्ञरूपी व्रतको आचरण गर्ने र यज्चका रक्षक हुन् । यिनीहरू प्रत्येक 
यजमानलाई असल मार्गमा प्रेरित गर्दछन् र उत्तम दानशील छन् । यी वरुण आदि देवताहरू पापी 
स्तोतालाई पनि ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 

को नु वां मित्रास्तुतो वरुणो वा तनूनाम्। 

तत्सु वामेषते मतिरत्रिभ्य एषते मति ॥५॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू दुईमध्ये मानिसबाट स्तुति नपाउने को होला र ? हाम्रो बुद्धि 


तिमीहरूको स्तुति गर्नमा लागेको छ। अत्रिका वंशजको बुद्धि पनि तिमीहरूको स्तुतिमा लागेको 
हुन्छ। 


सूक्त  ६८ 
क्रषि  यजत आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  गायत्री । 

प्रवो मित्राय गायत वरुणाय विपा गिरा। महिक्षत्रावृतं बृहत् ॥१॥ 
हे क्रत्विकहरू हो ! तिमीहरू मित्र र वरुणदेवका लागि तेज ध्वनिले गायन गर । महानता युक्त, 
क्षात्र बलले सम्पन्न दुवै देवताहरू यञ्चस्थलमा विस्तृत स्तोत्रगान सुन्नरका लागि उपस्थित होउन् । 

सपम्राजा या घृतयोनी मित्रश्वोभा वरुणश्च । देवा देवेषु प्रशस्ता ॥२॥ 
तेजस्विताका उत्पत्तिकेन्द्र, मित्र र वरुण यी दुवै अधिपतिहरूको देवताहरूका माभझमा प्रशंसा 
हुन्छ। 

ता नः शक्त पार्थिवस्य महो रायो दिव्यस्य। महि वां क्षत्र देवेषु ॥३॥ 
देवताहरूमा प्रसिद्ध, पराक्रमी है मित्र र वरुणदेव हो  हामीलाई पृथ्वी र द्युलोकको अपार वैभव 
प्रदान गर, हामी तिमीहरूको स्तुति गर्दछौँ । 


४४२ 





क्रातमृतेन सपन्तेषिरं दक्षमाशाते । अद्ठुहा देवौं वर्षेति ॥४॥ 
सत्यतापूर्वक सत्यको पालन गर्नेले खोजेको कुरो पाउँछ। द्रोह नगर्ने मित्र र वरुणदेव आफ्ना 
सामर्थ्यले उन्नति गर्दछन् । 


वृष्ट्दयावा रीत्यापेषस्पती दानुमत्याः । बृहन्त गर्तमाशाते ॥१॥ 
वर्षाका लागि जसको वन्दना गरिन्छ, नियम 


अनुसार सबै कुरो प्राप्त गर्ने, दानको प्रवृत्ति भएका, 
अन्नका अधिपति ती मित्र र वरुणदेव उच्च स्थानमा प्रतिष्ठित हुन्छन् । 
सूक्त  ६९ 

क्रषि  उरुचक्रि आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

त्री रोचना वरुण त्रीरुत च्ूनत्रीणि मित्र धारयथो रजासि। 

वावृधानावमति क्षत्रियस्यानु व्रत रक्षमाणावजुर्यम् ॥१॥ 
हे मित्र र वरुणदेव छो हो  तिमीहरू विशेष्ट तेज, तीन द्युलोक र तीन अन्तरिक्षलोकलाई धारण 
गर्दछौ । तिमीहरू दुवै क्षत्रिय सामर्थ्य बढाउँछै र अक्षय कर्मको रक्षा गर्दछौ । 

इरावतीर्वरुण धेनवो वां मधुमद्वां सिन्धवो मित्र दुहे। 
त्रयस्तस्थुर्वृषभासस्तिसृणा धिषणाना रेतोधा वि द्युमन्तः ॥२॥ 
है मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू दुवैका कृपाले गाईले दुध दिन्छन् र नदीले मिठो जल प्राप्त 
गर्दछन् । तिमीहरू दुवै सँगसँगै जल बर्साउने, पानी धारण गर्ने र दीप्तिमान् तीन देव, तीन लोकका 
अधिपतिका रूपमा रहेका छै। 


प्रातर्देवीमदिति जोहवीमि मध्यन्दिन उदिता सूर्यस्य। 

राये मित्रावरुणा सर्वतातेडे तोकाय तनयाय शं यो ॥३॥ 
हामी बिहानीको सवनमा देवी अदितिलाई आह्वान गर्दछौँ र दिनको मध्य भागका सवनमा 
सूर्यदेवको स्तुति गर्दछौँ। हे मित्रावरुणदेव हो । 


हामी धन प्राप्तिका लागि र पुत्रपौत्रादिको 
कल्याणका लागि यज्ञमा तिमीहरूको स्तुति गर्दछौँ । 


या धर्तारा रजसो रोचनस्योतादित्या दिव्या पार्थिवस्य । 
नवाँ देवा अमृता आ मिनन्ति व्रतानि मित्रावरुणा ध्रुवाणि॥४॥ 
हे आदित्यका पुत्र मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू द्युलोक र तेजस्वी पृथ्वीलोक धारण गर्दछौ । 
तिमीहरूको अटल नियम इन्द्र आदि अमर देवताले पनि उल्लङ्घन गर्दैनन् । 
सूक्त  ७  
क्रषि  उरुचक्रि आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  गायत्री । 
पुरूरुणा चिद्धयस्त्यवो नून वाँ वरुण । मित्र वंसि वां सुमतिम् ॥१॥ म 
है मित्र र वरुणदेवताहरू हो  तिमीहरू दुवैसित काम लाग्नै साधन मनग्गे उपलब्ध छन्। 
तिमीहरूको गतिलो बुद्धिको अनुकूलता हामीलाई सधैँ प्राप्त हुने गरोस्। 
सम्यगद्रुद्वाणेषमश्याम धायसे। वयं ते रुद्रा स्याम ॥२॥ 
तिमीहरू दुवै देपरहित छौ र हामी राम्रोसित वन्दना गर्दछौँ । हामीलाई तिमीहरूका मित्रताले धन र 
घरको लाभ होस् । 
पातं नो रुद्रा पायुभिरुत त्रायेथां सुत्रात्रा । तुर्याम दस्यून्तनूभिः ॥३ ॥ 
है मित्र र वरुणदेवहरू हो ! असल संरक्षकका रूपमा आप्ना साधनले हाम्रो संरक्षण र पालन गर। 
त्यस सामर्थ्यका भरमा हामी शत्रुमाथि विजयी हुन सकौँ । 


भुजेमा तनूभिः । मा शेषसा मा तनसा ॥४॥ 

है अद्भुत २६०० १ र वरुणदेवहरू हो ! हामी आफैँले अरूको धन उपभोग नगरौँ । 
हाम्रा आफन्तहरूले पनि कसैको धन उपभोग नगरून् । 

सूक्त  ७१ 

क्रषि  बाहुवृक्त आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  गायत्री । 
आ नो गन्त रिशादसा वरुण मित्र बर्हणा। उपेमं चारुमध्वरम् ॥१॥ १ 
है मित्र र वरुणदेवहरू हो । तिमीहरू दुवै शत्रुहिसक र शत्रुनाशक हौ । तिमीहरू दुवै हाम्रा अत्यन्त 
सञ्चमा आउने कृपा गर । 


वु 


४४२३ 





।। लक 





विश्वस्य हि प्रचेतसा वरुण मित्र राजथः । ईशाना पिप्यतं धियः ॥२॥ 
हे उत्कृष्ट जानसम्पन्न मित्र र वरुणदेव हो  तिमीहरू सम्पूर्ण विश्वका प्रकाशक हौ र सबैमाथि 
प्रभुत्व राख्दछौ । हामीलाई रुचाएको बुद्धिले तिमीहरू सन्तुष्ट गर । 

उप नः सुतमा गत वरुण मित्र दाशुषः । अस्य सोमस्य पीतये ॥३॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो । हामी पेलेर तयार पारेको सोम मिसाइएको दव्य प्रदान गर्दछौँ । तिमीहरू 
हामीले पेलेर तयार पारेको सोम पान गर्नका लागि हामीकहाँ आओ । 


सूक्त  ७२ 
क्रषि  बाहुवुक्त आत्रेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  उष्णिक् । 
  आमित्र वरुणे वय गीर्भिर्जुहुमो अत्रिवत्। नि बर्हिषि सदत॑ सोमपीतये ॥१॥ 

अत्रिका वंशजहरूले जस्तै हामी पनि मित्र र वरुणका लागि स्तुति गर्दै आह्वान गर्दछौँ । हे देवताहरू 
हो । सोमपानका लागि कुशका आसनमा बस । 

व्रतेन स्थो ध्रुवक्षेमा धर्मणा यातयज्जना । नि बर्हिर्षि सदत॑ सोमपीतये ॥२॥ 
हे शत्रुविनाशक मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरू आफ्ना धर्मयुक्त नियमका कारण अटल आश्रयमा 
अडिएका छौ । सोमपानका लागि कुशका आसनमा बस । 

मित्रश्न नो वरुणश्व जुषेतां यज्ञमिष्ट्ये। नि बर्हिर्षि सदतां सोमपीतये ॥२॥ 
हे मित्रावरुणहरू हो ! हाम्रा यज्ञलाई स्वेच्छापूर्वक ग्रहण गर । सोमपानका लागि कुशका आसनमा 
बस। 





सूक्त  ७३ 
क्राषि  पौर आत्रेय । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  अनुष्टप्। . 
यदच्च स्थः परावति यदर्वावत्यञ्चिना । 
यद्वा पुरू पुरुभुजा यदन्तरिक्ष आ गतम् ॥१॥ 
हे अनेक स्थानमा भोज्य पदार्थ प्राप्त गर्ने अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू टाढा वा नजिक घेरै 
ठाउँमा वा अन्तरिक्षमा जहाँसुकै भए पनि त्यहाँबाट हामीकहाँ आओ । 
इह त्या पुरुभूतमा पुरू दंसांसि बिभ्रता। 
वरस्या याम्यध्चिगू हुवे तुविष्टमा भुजे ॥२॥ 
अश्चिनीकुमारहरूको सम्बन्ध अनेकौँ यजमानहरूसित छ। विविध रूप धारण गर्ने र वरणीय छन्। 
अबाधित गतिका र सर्वोत्कृष्ट बल सम्पन्न छन्। यिनीहरूलाई उत्तम आहुतिका निम्ति हामी 
बोलाउँछौँ । 
ईर्मान्यद्वपुषे वपुश्चत्रे रथस्य येमथुः । 
पर्यन्या नाहुषा युगा मह्का रजांसि दीयथः ॥२३॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैले रथका एक पाङ्प्रालाई सूर्यको शोभा बढाउनका लागि 
नियमित गरायौ र अर्को पाङ्ग्राले मानिसहरूका लागि युग आदि कालको प्रकट गर्न सबैतिर 
घुमाउँछौ । 
तदू षु वामेना कृत विश्वा यद्वामनु ष्खे । 
नाना जातावरेपसा समस्मे बन्धुमेयथुः ॥४॥ 
हे सर्वत्र व्याप्त अश्चिनीकुमारहरू हो ! हामी जुन स्तोत्रले तिमीहरू दुवैलाई उपयुक्त स्तुति गर्दछौँ, 
त्यो राम्ररी सम्पादित होस् । हे निष्पाप र विभिन्न कर्मका लागि प्रसिद्ध देवताहरू हौ ! हामीसित 
। तिमीहरू दाजुभाइजस्ता भइदेओ । 
१ आ यद्ां सूर्या रथ तिष्ठद्रघुष्यदं सदा । परिवामरुषा वयो घृणा वरन्त आतपः । 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो !। जब तिमीहरू दुईका रथमा सूर्यपुत्री उषा आउँछिन्, त्यस बेला अत्यन्त 
दीप्त अरुणिम रश्मिले तिमीहरूलाई छेकेको हुन्छ। 
युवोरत्रिश्चिकेतति नरा सूम्नेन चेतसा । घर्म यद्वामरेपसं नासत्यास्ना भुरण्यति । 
हे नेताजस्ता अश्चिनीकुमारहरू हो ! अत्रि ग्राषिले जब तिमीहरू दुवैको स्तुति गर्दै अग्निको 
रूप चिने, त्यस बेला उनले कृतज्ञ मनले तिमीहरूलाई स्मरण गरे । 
४७५ 








उग्रो वा ककुहो ययिः १ण्वे यामेषु सन्तनिः 
यद्वां दंसोभिरशि १. के म 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू गमन गर्दा बलिया, उच्च, निरन्तर गमनशील रथको शब्द 
सुनिन्छ। अनि अत्रि क्रषि आफ्ना कार्यले तिमीहरू दुवैलाई आकृष्ट गर्दछन् । 
मध्व उ घु मधुयुवा रुद्रा सिषक्ति पिप्युषी । 
यत्समुद्राति पर्षथः पक्वाः पक्षो भरन्त वाम् ॥८॥ 
हे मह मिसाउने रुद्रका पुत्र अश्चिनीकुमारहरू हो । हाम्रो सुमधुर स्तुतिले तिमीहरूमा मधुरताको 
सेचन गर्दछ । तिमीहरू दुवै अन्तरिक्षको सीमा नाघ्दछौ र पाकिसकेको हविष्यान्नले सन्तुष्ट हुन्छौ । 
सत्यमिद्वा उ अश्चिना युवामाहुर्मयोभुवा। 
ता यामन्यामदूतमा यामन्ना मृडयत्तमा ॥९॥ 


हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुई अत्यन्त सुखदायक छै भनी विद्वानहरू बयान गर्दछन् र त्यो 
भनाइ अत्यन्त सत्य हो। यञ्गमा 


॥ हामी बोलाउँछै, तिमीहरू यहाँ आएर हाम्रा निम्ति सुखदायक 
ओ। 


इमा ब्रह्याणि वर्धनाश्चिभ्यां सन्तु शन्तमा। या तक्षाम रथाँइवावोचाम बृहुन्नमः । 
रथजस्तै मन्त्र र स्तोत्र 


त्र पनि अश्चिनीकुमारहरूकै लागि बनाएका हौँ। स्तोत्रमन्त्र उनका निम्ति 
सुखदायक र प्रेमवर्द्धक होखन् । हामी नमस्कारपूर्वक स्तोत्र समर्पण गर्दछौँ । 
सूक्त  ७४ 
क्रषि  पौर आत्रेय । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  अनुष्टुप्। 
कृष्ठो देवावश्चिनाद्या दिवो मनावसू। 
तच्छुवथो वृषण्वसू अत्रिर्वामा विवासति॥१॥ 
हे उत्कृष्ट मनसम्पन्न अश्चिनीकुमारहरू हो । द्युलोकबाट आएर यज्ञमा बस  हे धनको वर्षा गर्ने 
देवताहरू हो  तिमीहरूका लागि समर्पित अत्रि क्रषिको स्तोत्र सुन।  


 कृहत्या कुहनु श्रुता दिवि देवा नासत्या। 
कस्मिन्ना यतथो जने को वां नदीनाँ सचा ॥२॥ 
हे असत्यरहित दीप्तिमान् 


न् अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवै कहाँ छौ ? द्युलोकमा कुन ठाउँमा 
 हुन्छौ ? कुन यजमानका घरमा आउँछौ ? कसका स्तुतिमा रमाउँछौ ? 
कं याथः कं ह गच्छ्थः कमच्छा युञ्जाथे रथम्। 
कस्य ब्रह्माणि रण्यथो वयं वामुश्मसीष्ट्ये ॥३॥ 
है अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू कुन यजमानका लागि हिँड्दछै ? कोसित रहन्छौ ? कसका 
अगाडि हिँड्न रथ तयार पाछौं ? कसका स्तोत्रले प्रसन्न हुन्छौ ? तिमीहरूलाई हामी भेट्न चाहन्छौँ । 
पौरं चिद्धयुदप्रुत॑ पौर पौराय जिन्वथः । यदीं गृभीततातये सिंहमिव द्वुहर्पदे ॥ 
है अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू पौर क्रषिका लागि जलयुक्त मेघलाई प्रेरित गर। वनमा 
॥् सिंह लखेटेभैँ तिमीहरू मेघलाई सताओ । 
प्र च्यवानाज्जुजुरुषो वत्रिमत्क न मुञ्चथ । 
युवा यदी कृथः पुनरा काममृण्वे वध्वः ॥५॥ 
है अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूले चाउरिइसकेका च्यवन क्रषिको कुरूपता कवच उतारेझैँ 
निकालेर प्याँकिदियौ र उनलाई फेरि युवक बनाइदियौ। त्यसपछि उनी पनि तरुनीले मन पराउने 
सुन्दर रूपवान् भए । 
अस्ति हि वामिह स्तोता केनबतराकी ० ७ने श्रिये। 
आ गतमवोभिर्वाजिनीवसू ॥९॥ 
हे अच्चिनीद ददन हो । तिमीहरू स्तोताका यज्ञमा छौ। यज्ञको समृद्धि बढाउने लक्षमा दृष्टि 
। हे सेनारूपी धनले सम्पन्न अश्चिनीकुमारहरू हो ! हाम्रो पुकार सुन। आफ्ना संरक्षण 
साधनका साथ यहाँ आओ ।  


४४५ 





को वामद्य पुरूणामा वन्वे मर्त्यानाम् । 

को विप्रो विप्रवाहसा को यझैर्वाजिनीवसू ॥७॥ 
हे ज्ञानीहरूबाट वन्दनीय र विपुल सेनारूपी धनले समृद्ध अश्चिनीकुमारहरू हो  अनेकौं 
प्रजाहरूमध्ये कुन ज्ञानीले तिमीहरूलाई प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार गर्दछ ? कुन यजमान तिमीहरूलाई 
यजद्वारा अति सन्तुष्ट गराउँछ ? म 


आ वां रथो रथानां येष्ठो यात्वश्चिना । पुरू चिदस्मयुस्तिर आङ्गृषो मर्त्यष्वा । 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! अन्य देवताको भन्दा बढी वेगवान् तिमीहरूको रथ यता आओस् 
मानिसहरूमा हामीलाई रुचाउने, अनेकौँ शत्रु संहार गर्ने र यजमानले प्रशंसा गर्ने यो रथ यतातिर 
आओस् । 
शमू पु वां मधूयुवास्माकमस्तु चर्कृतिः । 
अर्वाचीना विचेतसा विभिः श्येनेव दीयतम् ॥९॥ 
हे मधुयुक्त अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूलाई समर्पित गरेको स्तोत्र हाम्रा लागि सुखदायी होस्  
हे विशिष्ट ज्ञानसम्पन्न देवताहरू हो ! श्येन पक्षीजस्तै वेगवान् अश्चमा हामीकहाँ आओ । 
अश्चिना यद्ध कर्हि चिच्छुश्रूयातमिमं हवम् । 
वस्वीरू षु वां भुजः पृञ्चन्ति सु वां पृचः ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू जहाँसुकै भए पनि हाम्रो आह्वान सुन । हामी यज्ञमा तिमीहरूका 
लागि उत्तम अन्न राम्ररी मिसाएर तयार गरीकन हविका रूपमा प्रशंसनीय भोज्य पदार्थ बनाएर 
अर्पण गर्दछौँ । 
सूक्त  ७५ 
क्रषि  अवस्यु आत्रेय । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  पङ्क्ति । 
प्रति प्रियतम रथ वृषणं वसुवाहनम्। 
स्तोता वामश्चिनावृषिः स्तोमेन प्रति भूषति माध्वी मम श्रुतं हवम् ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरूको अत्यन्त प्रिय, बलयुक्त, धनवाहक रथलाई स्तोता क्रषिहरू 
आफ्ना स्तोत्रले विभूषित गर्दछन् । हे मधुविद्याका ज्ञाताहरू हो ! तिमीहरू हाम्रो आह्वान सुन । 
अत्यायातमश्चिना तिरो विश्वा अहं सना । 
स्रा हिरण्यवर्तनी सुषुम्ना सिन्धुवाहसा माध्वी मम श्रुतं हवम् ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! अन्यत्र नगई हामीकहाँ आओ । हामी शत्रुमाथि विजय पाऔँ । शत्रुनाशक, 
स्वर्णरथ युक्त, उत्तम धनसम्पन्न, नदीझँ प्रवाहमान, हे मधुविद्याविशारद् ! तिमीहरू हाम्रो आह्वात 
सुन । 
आ नो रलानि बिभ्रतावश्चिना गच्छतं युवम्। 
रुद्रा हिरण्यवर्तनी जुषाणा वाजिनीवसू माध्वी मम श्रुतं हवम् ॥३॥ 
स्वर्णरथसम्पन्न, शत्रुपीडक, रतलधारक, धनधान्ययुक्त, यञ्चप्रेमी हे अश्चिनीकुमार ! हाम्रा यञ्चमा 
 आएर प्रतिष्ठित होओ । हे मधुविद्याविशारद ! हाम्रो आह्वान सुन । 
सुष्टुभो वां वृषण्वसू रथे वाणीच्याहिता । 
उत वां ककुहो मृगः पुक्षः कृणोति वापुषो माध्वी मम श्रुतं हवम् ॥४॥ 
हे धनवर्षक अश्चिनीकुमारहरू हो ! हामी स्तोताहरू तिमीहरूलाई उत्तम स्तुति गर्दछौँ । आफ्नो 
वाणी तिमीहरूका रथमा स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरूका निम्ति महान् अन्वेषकले हविष्यान्न तयार 
गर्दछन् । हे मधुविद्याविद् हाम्रो आह्वान सुन । 
बोधिन्मनसा रथ्येषिरा हवनश्रुता । 
 विभिश्च्यवानमश्चिना नि याथो अद्वयाविनं माध्वी मम श्रुतँ हवम् ॥५॥ 


हे अश्चिनीकुमारहरू हो  द्रुतगामी रथमा आरूढ हुने र बोधयुक्त मन भएका हुनाले तिमीहरू स्तुति 
सुन्दछौ। निश्छल मन भएका च्ब्ववन क्रषिका नजिकै अश्च लिएर पुगेका थियौ । हे मधुविद्याका 
शाताहरू हो ! हाम्रो आह्वान सुन । 


४४६ 





कि 








आ वां नरा मनोयुजो३श्वासः प्रुषितप्सवः । 
वयो वहन्तु पीतये सह सूम्नेभिरश्चिना माध्वी श्रुत हवम् ॥६॥ 
हे नेतृत्वकर्ता अश्चिनीकुमारहरू हो ! मनका सङ्केतले नै रथमा नारिने, छि्के बुट्ठा भएका, वेगवान् 
अश्वले तिमीहरू दुवेलाई सोमपानका निम्ति सम्पूर्ण सुखका साथ हामीतिर ल्याङन्। हे 
मधुविद्यामा पारङ्गत देवताहरू हो ! तिमीहरू हाम्रो आह्वान सुन । 
अश्चिनावेह गच्छत॑ नासत्या मा वि वेनतम्। 
तिरश्चिदर्यया परि वर्तिर्यातमदाभ्या माध्वी मम श्रुतं हवम्॥७॥ 
अटल, असत्यविहीन, अश्चिनीकुमारहरू हो! तिमीहरू दुवै हामीतिर आओ । हाम्रो निवेदन 
अस्वीकार नगर । है सर्वदा विजयशील देवताहरू हो ! तिमीहरू दुवै अत्यन्त दूरका प्रदेशबाट पनि 
हाम्रा यज्ञशालामा आओ  हे मधुविद्या जान्ने देवताहरू हो ! तिमीहरू हाम्रो आह्वान सुन । 
अस्मिन्यसे अदाभ्या जरितारं शुभस्पती । 
 अवस्युमश्चिना युवं गृणन्तमुप भूषथो माध्वी मम श्रुतं हवम् ॥८॥ 
शुभ कमका पालक, अटल अश्चिनीकुमारहरू हो ! यस यञ्चमा स्तुति गर्ने अवस्युका नजिकै गएर 
उनलाई सिगार । हे मधुविद्याविद् देवताहरू हो  हाम्रो आह्वान सुन । 
अभूदुषा रुशत्पशुराग्निरधाय्युत्वियः । 
अयोजि वां वृषण्वसू रथो दस्रावमर्त्यो माध्वी मम श्रुतँ हवम् ॥९॥ 
हे धनवर्षक, शत्रुनाशक अश्चिनीकुमारहरू हो  उषा प्रकट भएकी छिन्। त्रतुअनुसार तेजस्वी 
किरण हुने अग्निदेव वेदीमा पूर्ण रूपले स्थापित भइसकेका छन् । तिमीहरूको अनश्चर रथ तयार 
भएको छ । हे मधुविद्यामा कुशल अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवैले हाम्रो आह्वान सुन । 
सूक्त  ७६ 
क्रषि  अत्रि भौम । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
आ भात्यग्निरुषसामनीकमूद्विप्राणां देवया वाचो अस्थुः । 
अर्वाञ्चा नून रथ्येह यात पीपिवांसमश्चिना घर्ममच्छ ॥१॥ 
उषाका मुखजस्ता अग्निदेव दीप्तिमान भएका छन् र दिव्य स्तुति पनि प्रारम्भ भयो। हे रथमा 
विराजित अश्चिनीकुमारहरू हो ! हामीलाई दर्शन दिएर यज्ञमा पिउने योग्य सोमका नजिकै 
उपस्थित हुने कृपा गर  
न संस्कृत प्र मिमीतो गमिष्ठान्ति नूनमश्चिनोपस्तुतेह। 
दिवाभिपित्वेशवसागमिष्ठा प्रत्यवतिं दाशुषे शम्भविष्ठा ॥२॥ । 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू संस्कारित प्राणीलाई क्षति गर्दैनौ। यञ्चमा उपस्थित 
तिमीहरूलाई स्तुति गरिएको छ। बिहानदेखि हव्य पदार्थ लिएर आउने हविदातालाई तिमीहरू 
सुख प्रदान गर्दछौ । 
उता यात सङ्गवे प्रातरह्वो मध्यन्दिन उदिता सूर्यस्य । 
दिवा नक्तमवसा शन्तमेन नेदानीं पीतिरञश्चिना ततान् ॥३॥ 
है अश्चिनीकुमारहरू हो ! गाई दुहुने बेलामा, बिहान सूर्योदयका समयमा, मध्याह्र कालमा, दिनको 
प्रखर अवस्थामा अर्थात् दिउँसो वा रातिका सबै समयमा भा सुखदायी, रक्षा साधनसहित आओ । 
सोमपान गर्ने बेला अहिले भएको छैन । त्यसैले तिमीहरू चाँडै आओ । 
इदं हि वा प्रदिवि स्थानमोक इमे गृहा अश्चिनेदं दुरोणम् । 
 आनो दिवोबृहतः पर्वतादादभ्यो यातमिषमूज वहन्ता ॥४॥ 
है अश्चिनीकुमारहरू हो  यो उत्तर वेदी तिमीहरूको पुरानो निवास योग्य स्थान हो। यी सम्पूर्ण गृह 
र आश्रयस्थान पनि तिमीहरूकै हुन् । तिमीहरू पानीले भरिएको मेघद्वारा अन्तरिक्षबाट हाम्रा लागि 
भन्न र वल लिएर यहाँ आओ । 
समडिनोरनसा सूहेत मयोभुवा सुप्रणीती गमेम। 
हा कद छी नोरयिं वीराना विश्वान्यमृता सौभगानि ॥१॥ 
मी अश्चिनीकुमारका मङ्गलकारी, सुखकारी, कृपापूर्ण र नयाँनौोला रक्षणसाधनले सम्पन्न होऔँ  
अमर अश्चिनीकुमारहरू हो  हामीलाई उत्तम ऐश्वर्य, वीर पुत्र र सम्पूर्ण सौभाग्य प्रदान गर । 


४४७ 





सूक्त  ७७ 
क्रषि  अत्रि भौम । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्रातर्यावाणा प्रथमा यजध्वं पुरा गृध्रादररुषः पिबातः । 

प्रातर्हि यज्ञमश्चिना दधाते प्र शंसन्ति कवयः पूर्वभाजः ॥१॥ 
हे क्रात्विकहरू हो । बिहानीपख अरू देवताभन्दा पहिले आउने अश्चिनीकुमारलाई पूजा गर। दान 
नगर्ने लोभी राक्षसभन्दा पहिले उनीहरू सोमपान गर्दछन् । उनीहरू उचित रूपले यज्ञ धारण 
गर्दछन् । उहिलेका क्रषिहरू उनीहरूलाई प्रशंसा गर्दछन् । 

प्रातर्यजध्वमश्चिना हिनोत न सायमस्ति देवया अजुष्टम्। 

उतान्यो अस्मद्यजते वि चावः पूर्वा यजमानो वनीयान् ॥२॥ 
हे क्रात्विकहरू हो! अश्चिनीकुमारका लागि बिहानीपख यजन गर । उनीहरूलाई हव्य आदि प्रदान 
गर । साँझपख दिइएको हव्य देवताका लागि सेवनीय हुँदैन र देवताकहाँ जाँदैन । हामीभन्दा पहिले 
अरू कसैले यजन गर्दछ भने उसले सबै देवतालाई सन्तुष्ट गर्दछ । हामीभन्दा पहिले यजन गर्ने 
होता कोही छ भने उ नै देवताहरूको सबैभन्दा प्रिय हुन्छ । 

हिरण्यत्वङमधुवर्णो घुतस्वु पृष्षो बह पुक्षो वहन्ना रथो वर्तते वाम्। 

मनोजवा अश्चिना वातरंहा दुरितानि विश्वा ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो !। तिमीहरूको सुनले मोडिएको, सुन्दर रूपरङ्गको, जल बर्साउने, अन्न धारण 
गर्ने, मनजस्तै वेगवान्, वायुजस्तै चलायमान रथ हामीतिर आउँछ । सम्पूर्ण बाधा पार गर्दै त्यसै 
रथमा तिमीहरू आओ । 

यो भूयिष्ठां नासत्याभ्यां विवेष चनिष्ठं पित्वो ररते विभागे। 

स तोकमस्य पीपरच्छमीभिरनूर्ध्वभासः सदमित्तुतुर्यात् ॥४॥ 
जुन यजमान यञ्चमा हविको भाग लगाउने बेलामा अश्चिनीकुमारलाई मनग्गे हव्य आदि प्रदान  
 गर्दछ, उसले आफ्ना पुत्रलाई शुभ कर्मले पालन गर्दछ। जो यज्ञ आदि कर्मका निम्ति अग्नि 
बाल्दैन, र सधैँ हिंसित हुन्छ।  

००० ० १७०.. तनेन मयोभुवा सुप्रणीती गमेम । 

आनोरयिं ७ वीराना विश्वान्यमृता सौभगानि ॥५॥ 
हामी अश्चिनीकुमारका मङ्गलकारी, सुखकारी, कृपापूर्ण र नयाँनौला रक्षणसाधनले सम्पन्न होऔँ । 
अमर अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू हामीलाई उत्तम ऐश्वर्य, वीर पुत्र र सम्पूर्ण सौभाग्यहरू प्रदान 
गर । 

सूक्त  ७० 
क्राषि  सप्तवध्रि आत्रेय । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  अनुष्टुप् उष्णिक्। 

अश्चिनावेह गच्छत॑ नासत्या मा वि वेनतम्। हंसाविव पततमा सुताँ उप ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो! तिमीहरू हाम्रा यज्चमा आओ । दुई वय सेता हाँस पानीतिर गएभझैँ तिमीहरू 
दुवै सोमका नजिकै आओ । 

अश्चिना हरिणाविव गौराविवानु यवसम्। हंसाविव पततमा सुताँ उप ॥२॥ , 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो! हरिण आदि मृगहरू घाँस खान कुदेभझैँ र पानीमा खेल्नका लागि हाँस 
ओर्लिएभझैँ तिमीहरू दुवै पेलेर तयार गरेको सोमका नजिक आओ । 

अश्चिना वाजिनीवसू जुषेथां यज्ञमिष्टये । हंसाविव पततमा सुतां उप ॥२ ॥ 
हे सेना एवं धन राख्ने अश्चिनीकुमारहरू हो । तिमीहरू दुवै हामीले खोजेको कुरो पूरा गर्नका लागि 
यज्ञ स्वीकार गर । पानीमा खेल्नका लागि हाँस ओर्लिएझँ तिमीहरू दुवै पेलेर तयार गरेको सोमका 
नजिक आओ ।  
अत्रिर्यद्वामवरोहन्नुृबीसमजोहवीत्राधमानेव योषा । 

श्येनस्य चिज्जवसा नूतनेनागच्छतमश्चिना शन्तमेन ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! विलाप गर्न लागेकी स्त्रीझैँ अत्रि क्रषिले बाक्लो अन्धकारले छौपिएका 
संसारबाट मुक्ति पाउन तिमीहरूलाई आह्वान गर्दा सुखकारी र नयाँ रथमा बाजपक्षीझौँ वेगवान, 
रूपमा तिमीहरू आएका थियौँ । 


शुथुर 


।। खाजा मिविडि 








ति 


वि जिहीष्व वनस्पते योनि सूष्यन्त्या इव। 
 शरतमेअश्रिना हव सप्तवधरिँ च मुञ्चतम्॥१॥ 
हे वनस्पतिदेव ! तिमी प्रसवको तयारीमा रहेको योनिजस्तै विस्तृत होङ । है अश्चिनीकुमार हो ! 
हाम्रो आह्वान सुनेर तिमीहरू. आओ र सप्तवाध्रि भन्ने मेरो नामजस्तै सात तिरबाट बाँधिएका 
प्राणीलाई मुक्त गराओ । म 
भीताय नाधमानाय क्रषये सप्तवध्ये । 
म मायाभिरञ्चिना युव वृक्ष संच वि चाचथ ॥६॥ 
 हे अश्चिनीकुमार हो ! सात तिरबाट बाँधिएर डराएका प्राणीले मुक्तिका लागि निवेदन गरेपछि 
१ तिमीहरू दुवैले आफ्ना कुशल मायाले वनस्पतिलाई भेदन गरिदियौ । 
 यथा वात पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः । 
एवा ते गर्भ एजतु निरैतु दशमास्यः ॥७॥ 
वायुले तलाउ हल्लाएभैँ तिमीहरूको दस महिना पूरा भएको गर्भ स्पन्दित भएर प्रकट होस्। 
यथा वातो यथा वनं यथा समुद्र एजति। 
एवा त्व॑ दशमास्य सहावेहि जरायुणा ॥८॥ 
 वायुले वन र समुद्र कम्पित गराएभझैँ दस महिनासम्म गर्भमा रहेको प्राणी आफ्नो छिप्पिने उमेर पूरा 
। गर्नासाथ बाहिर आओस्। . 
 दश मासाञ्छशयानः कुमारो अधि मातरि। 
जीवो अक्षतो जीवो जीवन्त्या अधि ॥९॥ 
गर्भमा दस महिनासम्म सुतेका बालकलाई जीवित र क्षतिरहित अवस्थामा आमाले सुखपूर्वक 
जन्माञन् । 
सूक्त  ७९ म १ 
क्रषि  सत्यश्रवा आत्रेय । देवता  उषा । छन्द  पङ्क्ति । 
महे नोअद्य बोधयोषो राये दिवित्मती । 
यथा चिन्नो अबोधयः सत्यश्रवसि वाय्ये सुजाते अश्चसुनृते ॥१॥ 
हे सुख प्रकट गराउने उषादेवी ! पहिलेको जस्तै हामीलाई ज्ञानयुक्त गराङ, ऐश्वर्य प्राप्तिको चेतना 
देरु। हे श्रेष्ठ कुलकी सत्य भाषिणी ! वय्यका पुत्र सत्यश्रवालाई आपना कृपाको पात्र बनाउ  
या सुनीथे शौचद्रथे व्यौच्छो दुहितर्दिवः । 
सा व्युच्छ सहीयसि सत्यश्रवसि वाय्ये सुजाते अश्चसूनुते ॥२। 
हे द्युलोककी पुत्री उषादेवी । तिमी शुचद्रथका पुत्र सुनीथका लागि अन्धकार हयएर प्रकट भयौ  
अब तिमी वय्यका पुत्र सत्यश्ववामाथि उपकारको वर्षा गर । 
सा नो अद्याभद्धुसुर्व्युच्छा दुहितर्दिवः । सुजाते अञ्चस् 
व्यौच्छः सहीयसि सत्यश्रवसि वाय्ये सुजाते अश्वसूनृते ॥३॥ 
हे आदित्यपुत्री उषादेवी  हामीलाई मनग्गे धन दे र अन्धकार हटार। हे बलयुक्त, 
अन्धकारनाशक, प्रसिद्ध, सत्यरूपिणी उषादेवी ! वय्यपुत्र सत्यश्रवामाथि कृपा गग। 
अभि ये त्वा तिभावरि स्तोमैरगुणन्ति वह्ृयः । 
मधैर्मघोनि सुश्रियो दामन्वन्तः सुरातयः सुजाते अश्चसूनूते ॥४॥ 
है प्रकाशसम्पन्न उषादेवी । स्तोताहरू दीप्तिमान्, उत्तम स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछन्। उनीहरू 
ऐश्वर्यद्वारा उत्तम शोभावान् र उत्तम दानशील छन्। हे धनकी अधिकारिणी र जन्मदेखि नै 
शोभासम्पन्न उषादेवी  स्तोताहरू अश्च प्राप्तिका लागि तिमीलाई उत्तम स्तुति निवेदन गर्दछन् । 
४ भा. . ५१७० ७१॥००९। केल अश्चसूनृते ॥५॥ 
राधोउ 
है उषादेवी  बिके? भ लागि तिम्रो स्तवन गर्दछन्, उनीहरू निश्चय पनि ऐश्वर्य धारण 
गर्दछन् र अक्षय हव्यका रूपमा धन दिइरहन्छन् ।  धनकी अधिकारिणी, जन्मदेखि नै शोभासम्पन्न 
उषादेवी  स्तोताहरू अश्च प्राप्तिका लागि तिमीलाई उत्तम स्तुति निवेदन गर्दछन् । 


७ 
७ 


४४९ 


ऐषु धा वीरवद्यश उषो मघोनि सूरिषु । 

ये नो राधांस्यह्ृया मघवानो अरासत सुजाते अश्चसूनृते ॥६॥ 
हे धनकी अधिकारिणी उषादेवी ! स्तोताहरूलाई उत्तम र वीर पुत्रले युक्त अन्न प्रदान गर। 
त्यसबाट उनीहरू धनसम्पन्न भएर हामीलाई विपुल धन दिञन् । हे धनकी अधिकारिणी, जन्मदेखि 
नै शोभासम्पन्न उषादेवी  स्तोताहरू अश्व प्राप्तिका लागि तिमीलाई उत्तम स्तुति निवेदन गर्दछन् । 

तेभ्यो च्युम्नं बृहद्वश उषो मघोन्या वह। 

ये नो राधांस्यश्ट्या गव्या भजन्त सूरयः सुजाते अश्वसूनुते ॥७॥ 
हे धनकी अधिकारिणी उषादेवी  जुन यजमान स्तोतालाई गाई, अश्चले युक्त धन प्रदान गर्दछन्, 
उनीहरूलाई तिमी तेजस्वी धन र प्रशस्त अन्न प्रदान गर । हे धनकी अधिकारिणी, जन्मदेखि नै 
शोभासम्पन्न उषादेवी । स्तोताहरू अश्च प्राप्तिका लागि तिमीलाई उत्तम स्तुति निवेदन गर्दछन् । 

उत नो गोमतीरिष आ वहा दुहितर्दिवः । 

, साक सूर्यस्य रश्मिभिः शुक्रैः शोचद्धिररचिभिः सुजाते अश्वसूनुते ॥८॥ 
हे सूर्यपुत्री उषादेवी ! सूर्य एवं अग्निको शुभ्र, प्रदीप्त रश्मिसँगै हामीतिर आउ र गाईसहित अन्न 
प्रदान गर । हे धनकी अधिकारिणी, जन्मदेखि नै शोभासम्पन्न उषादेवी ! स्तोताहरू अश्च प्राप्तिका 
. लागि तिमीलाई उत्तम स्तुति निवेदन गर्दछन् । 

व्युच्छा दुहितर्दिवो मा चिर तनुथा अपः । 
 नेत्वा स्तेनं यथा रिपुं तपाति सूरो अर्चिषा सुजाते अश्वसूनृते ॥९॥ 
हे प्रकाशसम्पन्न सूर्यपुत्री उषादेवी ! हाम्रा काममा ढिलो नगरिदेछ । राजाले शत्रु र चोरलाई 
सताएभैँ सूर्यदेवका तेजले तिमीलाई नसताओस्। हे धनकी अधिकारिणी, जन्मदेखि नै 
शोभासम्पन्न उषादेवी । स्तोताहरू अश्च प्राप्तिका लागि तिमीलाई उत्तम स्तुति निवेदन गर्दछन् । 
एतावदेदुषस्त्वं भूयो वा दातुमहसि । 

या स्तोतृभ्यो विभावर्युच्छन्ती न प्रमीयसे सुजाते अश्वसूनृते ॥१०॥ 
हे उषादेवी । तिमी इच्छा लागेको भन्दा धेरै धन प्रदान गर्न सक्छ्यौ। तिमी स्तोताका मनको 
अन्धकार हटाएर उनीहरूको दुःख नाश गर्छ्यौ । हे धनकी अधिकारिणी, जन्मदेखि नै शोभासम्पत्न 
उषादेवी ! स्तोताहरू अश्च प्राप्तिका लागि तिमीलाई उत्तम स्तुति निवेदन गर्दछन् । 

सूक्त  ०० 
क्रषि  सत्यश्रवा आत्रेय । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप् । 

द्युतद्यामान बृहतीमृतेन क्रतावरीमरुणप्सुं विभातीम् । 

देवीमुषसं स्वरावहन्ती प्रति विप्रासो मतिभिर्जरन्ते ॥१॥ 
दीप्तिमान् रथमा आरोहित रहने, सर्वव्यापिनी, यज्ञद्वारा पूजनीय, अरुणिम वर्णयुक्त, दीप्तिमती र 
सूर्यदेवभन्दा अगाडि चल्ने उषादेवीप्रति ज्ञानीहरू विचारपूर्वक श्रेष्ठ स्तुति अर्पित गर्दछन् ! 

एषा जनं दर्शता बोधयन्ती सुगान्पथः कृण्वती यात्यग्रे । 

बृहद्रथा बृहती विश्वमिन्वोषा ज्योतिर्यच्छत्यग्रे अह्वाम् ॥२॥ 
दर्शनीय उषादेवी सुतेकालाई जगाउँदै र मार्ग सुगम बनाउँदै अत्यन्त व्यापक रथमा चढेर सूर्यदेवका 
अघि हिँड्दछिन्। महान् र विश्वमा व्यापक रहने उषादेवी बिहानै प्रकाश फिँजाउँछिन् । 

एषा गोभिररुणेभिर्युजानास्रेधन्ती रयिमप्रायु चक्रे । 

पथो रदन्ती सुविताय देवी पुरुष्टुता विश्ववारा वि भाति ॥३॥ तर 
उषादेवी अरुण आभा भएको साँढे सधाएर अक्षय धन स्थायी राख्दछिन् । अत्यन्त दीप्तिसम्पन्न, धेरै 
तिरबाट स्तुति गरिएकी र सबैबाट रुचाइने यी देवी मार्गमा उज्यालो पार्दै स्वयं 
देखिन्छिन् । 

एषा व्येनी भवति द्विबर्हा आविष्कण्वाना तन्वं पुरस्तात्। 

क्रतस्य पन्थामन्वेति साधु प्रजानतीव न दिशो मिनाति ॥४॥ 
उषादेवी रात्रि र दिनका दुवै समयमा द्युलोकका माथि र तल गमन गर्दै पूर्व दिशामा प्रकट हुन्छिन् । 


यिनले सूर्यदेवको मार्ग अनुसरण गर्छिन् । ज्ञानसम्पन्न स्त्रीजस्तै यिनी पनि कुनै .  
१झुक्किन्नन् । 


४० 





एषा शुभ्रा न तन्वो विदानोर्ध्वेव स्नाती दुशये नो अस्थात्। 

अप द्वेषो बाधमाना तमास्युषा दिवो दुहिता ज्योतिषागात् ॥५॥ । 

पोखरीबाट बाहिर आउँदै गरेकी स्त्रीजस्ती उषादेवी आफ्नो शरीर प्रकट गर्दै हाम्रा 
अगाडि पूर्वबाट उदाउँछिन् । सूर्यपुत्री उषादेवी द्वेषरूपी अन्धकार चिरेर प्रकाशसँगै आउँछिन् । 


एषा प्रतीची दुहिता दिवो नृन्योषव भद्रा नि रिणीते अप्सः । 
व्यूर्णवती दाशुषे वार्याणि पुनर्ज्योतिर्युवतिः पूर्वयथाकः ॥६॥ बु बाँछित 
पश्चिमतिर जाँदै गरेकी सूर्यपुत्री उषादेवीले आफ्नो रूप कल्याणकारी स्त्रीको जस्तै देखाउँछिन् । 
सधैँकी तरुणी उषादेवी आफ्ना ज्योतिको रूप पहिलेकै जस्तो गरी प्रकट गर्दछिन् । हविदाता 
यजमानलाई मन पर्ने धन यिनले प्रदान गर्दछिन् । 
सूक्त  ८१ 
क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  सविता । छन्द  जगती । 

युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । 

वि होत्रा दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुति ॥१॥ 
एक्लै यज्ञ धारण गर्ने, मार्गको ज्ञान भएका सवितादेव महान् स्तुतिका पात्र हुन्। अति बुद्धिमान् र 
ज्ञानी मानिस आफ्नो मन र बुद्धि उनै प्रेरक सवितादेवमा योजित गर्दछन् । 


विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविः प्रासावीद्धद्र द्विपदे चतुष्पदे । 

वि नाकमख्यत्सविता वरेण्योञनु प्रयाणमुषसो वि राजति ॥२॥ 
अत्यन्त मेधावी सवितादेव आफ्ना सबै रूप प्रकट गर्दछन्। उनी मानिस र पशुका कल्याणकारी 
हुन् । सबैले रुचाएका सवितादेव द्युलोकमा प्रकाश छर्दछन् । उषादेवी गएपछि यिनी प्रकट हुन्छन् । 


यस्य प्रयाणमन्वन्य इद्ययुर्देवा देवस्य महिमानमोजसा । 

यः पार्थिवानि विममे स एतशो रजांसि देवः सविता महित्वना ॥२॥ म 
अग्नि आदि सम्पूर्ण देवताहरू, सवितादेवको महिमायुक्त मार्ग अनुसरण गरेर ओज प्राप्त गर्दछन्  
सवितादेवले आफ्ना महत्ता पृथ्वी आदि लोकहरूमा व्याप्त गरेका छन्। उनी देव अत्यन्त 
शोभायमान छन् ।  

उत यासि सवितस्त्रीणि रोचनोत सूर्यस्य रश्मिभिः समुच्यसि । 

उत रात्रीमुभयतः परीयस उत मित्रो भवसि देव धर्मभिः ॥४॥ 
हे सवितादेव ! तिमी आफ्ना तीनै वटा प्रकाशित लोकमा गमन गर्दछौ र सूर्यरश्मिले संयुक्त हुन्छौ । 
तिमी रातका दुवै छेउलाई प्रभावित गर्दै आफ्नो यात्रा गर्दछौ । हे देवता ! तिमी कल्याणकारी 


कार्यमा संसारका मित्रजस्तै हुन्छौ । 

उतेशिषे प्रसवस्य त्वमेक इदुत पूषा भवसि देव यामभिः । 

उतेद विश्व भुवनं वि राजसि श्यावाश्चस्ते सवितः स्तोममानशे॥५॥ 
हे सवितादेव । तिमी नै सम्पूर्ण प्रकट संसारका एक्ला अधीश्वर हौ। तिमी आफ्ना गमन सामर्थ्यले 
जगत्का पोषकजस्तै छौ । तिमी सम्पूर्ण लोकमा विशिष्ट रूपले देदीप्यमान छौ । तेजस्वी अश्व र 
पराक्रमयुक्त श्यावश्व क्रषि तिम्रा लागि स्तोत्र समरपित गर्दछन्। 

 सूक्त०२ 
. क्राषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  सविता । छन्द  जगती अनुष्टुप् । 

तत्सवितुर्वुणीमहे वयं देवस्य भोजनम्। श्रेष्ठ सर्वधातम तुरं भगस्य धीमहि॥ 
हामी सवितादेवको प्रसिद्ध र उपभोग्य ऐश्वर्य माग गर्दछौँ र भगदेवको श्रेष्ठ, सर्वधारक, 
शत्रुविनाशक ऐश्वर्य पनि धारण गर्न चाहन्छौँ । के म 

अस्य हि स्वयशस्तरं संवितुः कच्चन प्रियम्। न मिनन्ति स्वराज्यमू ॥२॥ 
आफ्ना यश विस्तृत गराउने सवितादेवको अत्यन्त प्रिय र प्रकाशित ऐश्वर्य कसैले नाश गर्न सक्दैन । 

स हि रलानि दाशुषे सुवाति सविता भगः । त॑ भाग चित्रमीमहे ॥२॥ 
सविता र भगदेव हविदाता यजमानलाई उत्तम वरणीय रल प्रदान गर्दछन् । हामी उनै देवतासित 


त्यस्तै विलक्षण ऐश्वर्य माग गर्दछौँ । 


४५१ 





अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगम्। परा दुःष्वप्न्यं सुव ॥४॥ 
हे सवितादेव । आज हामीलाई पुत्रपौत्रसहितको पवित्र ऐश्वर्य प्रदान गर । दुःखदायी 
दरिद्रता हामीबाट पर हटाङ । 

विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव । यद्धद्र तन्न आ सुव ॥५॥ 
हे सवितादेव  हाम्रा सबै दुःख तिमी हटाइदेञ र हाम्रा निम्ति कल्याणकारी जे हुन्छ, त्यसैलाई 
हामीतिर प्रेरित गर । 

अनागसो अदितये देवस्य सवितुः सवे । विश्वा वामानि धीमहि॥६॥ 
सवितादेवको आज्ञामा रहेर माता अदितिका लागि निरपराधी रहाँ र इच्छा लागेको सम्पूर्ण धन हामी 
प्राप्त गरौँ । 

आ विश्वदेवं सत्पतिं सूक्तैरद्या वृणीमहे। सत्यसवं सवितारम् ॥७॥ 
सबैका देवता, सत्यनिष्ठामा रहनेहरूलाई पालन गर्ने, सत्यव्रतीका रक्षक सवितादेवलाई आज हामी 
सूक्तका माध्यमाबाट यञ्चमा बोलाउँछौँ । 

यइमे उभे अहनी पुर एत्यप्रयुच्छन्। स्वाधीर्देवः सविता ॥८॥ 
उत्तम कर्म गर्दै जुन सवितादेव दिन र रातका सन्धिकालमा गमन गर्दछन्, हामी उत्तम स्तोत्रले 
उनैको स्वागत गर्दछौँ । 

यइमा विश्वा जातान्याश्रावयति श्लोकेन । प्र च सुवाति सविता ॥९॥ 

जुन सवितादेव सम्पूर्ण प्राणीलाई उत्तम कर्ममा प्रेरित गर्दछन् र तिनीहरूलाई आफ्नो यश सुनाउँछन् 
तिनको आह्वान गर्दछौँ । 
सूक्त  ८३ 

न्रषि  अत्रि भौम । देवता  पर्जन्य । छन्द  त्रिष्टुप् जगती अनुष्टुप् । 

अच्छा वद तवसं गीर्भिराभिः स्तुहित पर्जन्यं नमसा विवास । 

कनिक्रददवृषभो जीरदानू रेतो दधात्योषधीषु गर्भम् ॥१॥ 
हे यजमानहरू हो ! वलसम्पत्र पर्जन्यदेवलाई स्तुति गर! हव्य आदि र उत्तम वाणीले उनलाई 
स्तवन गर। यी देवता जलको वर्षा गर्ने, दानशील र गर्जनकारी छन्। यिनी औषधिरूपी 
वनस्पतिलाई गर्भधारण गराउँछन् । 

वि वृक्षान् हन्त्युत हन्ति रक्षसो विश्व बिभाय भुवनं महावधात्। 

उतानागा ईषते वृष्ण्यावतो यत्पर्जन्यः स्तनयन् हन्ति दुष्कृतः ॥२॥ 
पर्जन्यदेव अनुचित वृक्ष विनाश गर्दछन्, राक्षसको हनन गर्दछन् र आफ्ना भयङ्कर आघातले सम्पूर्ण 
संसारलाई भयाक्रान्त गराउँछन् । गर्जन गर्दै यिनी पापीको विनाश गर्दछन् र जल वर्षा गरेर निर्धाको 
रक्षा गर्दछन् । 

रथीव कशयाश्चाँ अभिक्षिपन्राविर्दूतान्कृणुते वर्ष्यी२ अह । 

दुरात्सिंहस्य स्तनथा उदीरते यत्पर्जन्यः कृणुते वर्ष्य१ नभः ॥३॥ 
जसरी रथीले आफ्नो घोडा चाबुकले हिर्काएर उत्तेजित गराउँछ उसै गरी पर्जन्यदेव गर्जनकारी 
शब्दले मेघलाई प्रेरित गर्दछन् । जलराशिले मेघ पूर्ण भएपछि सिंहको जस्तै यिनले गर्जवा गरेको 
परसम्म सुनिन्छ । 

प्र वाता वान्ति पतयन्ति विद्युत उदोषधीर्जिहते पिन्वते स्वः । 

इरा विश्वस्मै भुवनाय जायते यत्पर्जन्यः पुथिवीं रेतसावति ॥४॥ 
जलराशि युक्त पर्जन्य पृथ्वीतिर ओ्लिंदा वायु विशेष प्रवाहयुक्त हुन्छ। बिजुली चम्किन्छ र 
औषधिका रूपमा वनस्पतिको वृद्धि हुन्छ। आकाश चुहिन्छ र यो पृथ्वी सम्पूर्ण जगत्को हितका 
लागि समृद्ध हुन्छ । र  

यस्य व्रते पृथिवी नन्नमीति यस्य व्रते शफवज्जर्भुरीति। 

. यस्यव्रतओषधीर्विश्वरूप्राः स नः पर्जन्य महि शर्म यच्छ॥१॥ 

हे पर्जन्यदेव ! तिम्रा कर्मकै कारण पृथ्वी उत्पादनशील हुन्छ र सबै प्राणीले पोषण प्राप्त गर्दछन् । 
बि छ  म औषधिरूपी वनस्पतिले विभिन्न रूप धारण गर्दछन् । हे देवता । हामीलाई महान् 


४५२ 





दिवो नो वृष्टि मरुतो ररीध्व प्र पिन्वत वृष्णो अश्स्य धारा । 
हे नि.  वर्षा गर । वर्षणशील उन न पोषण देओस् । हे 
म ८ शिल मेघका जलधाराले हामीलाई पोषण देओस् । ३७ 
पर्जन्यदेव ! तिमी गर्जनशील मेघसँगै जल सेचन गर्दै हामीतिर आ। तिमी हाम्रा पिताजस्तै 
प्राणवर्षक र पोषणकर्ता हौ । 
अभि क्रन्त स्तनय गर्भमा धा उदन्वता परि दीया स्थेन। 
दूति सु कर्ष विषितं न्यञ्चं समा भवन्तृदतो निपादा ॥७॥ 
हे पर्जन्यदेव  गडगड ध्वनिले गजँदै औषधिरूपी वनस्पतिमा गर्भ स्थापित गराक । रथमा पानी 
बोकेर आउ  पानीले भरिएका मेघको मुख तलतिर पार र त्यसलाई खाली गराञ । त्यसले अग्ला 
र होचा सबै ठाउँ उस्तै हुन सकून् । 
महान्त कोशमुदचा नि षिञ्च स्यन्दन्ता कुल्या विषिताः पुरस्तात्। 
घृतेन द्यावापृथिवी व्युन्धि सुप्रपाण भवत्वष्नाभ्यः ॥८॥ 
हे पर्जन्यदेव  आफ्नो जलरूपी महान् कोश खोल र तलतिर बगाङ। त्यसो भएपछि जलले 
परिपूर्ण नदी निर्बाध भएर अगाडितिर प्रवाहित होङन् । जलराशिले द्यावापृथिवी तिमी परिपूर्ण 
गराछ  त्यसो भएपछि गाईले पानी खान पाउन् । 
यत्यर्जन्य कनिक्रदत्स्तनयन् हंसि दुष्कृतः । . 
प्रतीदं विश्व मोदते यत्कि च पृथिव्यामधि ॥९॥ 
हे पर्जन्यदेव ! गडगड ध्वनिका साथ तिमी पापी मेघलाई फोर्दछौ, त्यसपछि सम्पूर्ण संसार र 
यसमा आश्रित प्राणीहरू अत्यन्त खुसी हुन्छन् । 
अवार्वियुद पु गूमायाकधन्वान्यतयेतवा उ। 
अजीजन कमुत प्रजाभ्योडविदो मनीषाम् ॥१०॥ 
हे पर्जन्यदेव ! तिमीले मनग्गे वर्षा गराएका छै । अब वर्षा रोक। मरुभूमिमा पनि तिमीले पानी 
पूरा गरायौ । सुखकर उपभोगका लागि तिमीले औषधिरूपी वनस्पति उत्पन्न गरेका छौ । आफ्ना 
सन्तानद्वारा उत्तम स्तुति पाएका छौ । 
यौ छ सूक्त ०४ 
क्रषि अत्रि भौम । देवता  पृथिवी । छन्द  अनुष्टुप् । 
बडित्था पर्वतानां खिद्रै बिभर्षि पृथिवि। 
प्रया भूमि प्रवत्वति मह्दा जिनोषि महिनि ॥१॥ 
है उत्तम गुण र महिमावती पृथिवीदेवी ! तिमी भूमिमा चर्ने प्राणीलाई आफ्ना सामर्थ्यले पुष्ट 
गराउँछ्यौ र अत्यन्त फैलिएका भारी पर्वतसमूहलाई पनि बोक्दछयौ । 
स्तोमासस्त्वा विचारिणि प्रति ष्यै भन्त्यक्तुभिः । 
प्र या वाजं न हेषन्त पेरुमस्यस्यर्जुनि ॥२॥  
विविध रूपमा भ्रमण गर्ने र शुभ वर्ण भएको पार । अश्चजस्तै भयङ्कर शब्द गर्ने मेघलाई 
वर्षा गर्नका लागि तिमी निम्त्याउँछ्यौ । त्यति बेला स्तोताहरू तिमीप्रति उत्तम स्तोत्रले स्तुति 
गर्दछन् । 
दृढहा चिद्या वनस्पतीन्क्ष्मया दर्धष्योजसा । 
यत्ते अभ्रस्य विद्युतो दिवो वर्षन्ति वृष्टयः ॥॥ ॥ ७ 
हे पृथिवीमाता । अन्तरिक्षमा रहेका मेघबाट विद्युत्सँग वर्षा हुँदा तिमी आफ्ना बलिया सामर्थ्यले 
वनस्पतिलाई धारण गर्दछयौ । 
सूक्त ०५ 


क्रषि  अत्रि भौम  क ७  वरुण  छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्र सप्राजे बृहदर्चा गभीर ब्रह्म प्रियं वरुणाय श्रुताय। 
वि यो जघान शमितेव चर्मोपस्तिरे पृथिवीं सूर्याय ॥१॥ 
है अत्रिका वंशजहरू हो  विशिष्ट प्रकाशमान, प्रसिद्ध वरुणदेवका लागि अत्यन्त विस्तृत, गम्भीर 
र प्रीतिकर स्तुति गर। व्याधाले पशुको छाला फिँजाएझैँं देवताहरूले सूर्यदेवलाई भ्रमण गर्नका 
लागि आकाश विस्तृत गरेका छन् । 


४५३ 


? 


छ 


वनेषु व्यपन्तरिक्षे ततान वाजमर्वत्सु पय उस्रियासु । 
हत्सु क्रतुँ वरुणो अप्स्व१गिनि दिवि सूर्यमदधात्सोमंमद्रो ॥२॥ 
वरुणदेवले वनका वृक्षका टुप्पामा अन्तरिक्ष विस्तृत गराए। अश्व या मानिसमा वीर्य वृद्धि गरे 
गाईमा दुध स्थापित गरे, हृदयमा सङ्कल्पशक्ति भएको मन बनाए, प्राणीमा पचाउने जठरागिनि 
स्थापित गरे । द्युलोकमा सूर्यदेव र पर्वतमा सोम उत्पन्न गरे । 
नीचीनबारं वरुण कवन्धं प्र ससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् । 
तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यर्वं न वृ्ष्टर्व्युनत्ति भूम ॥३॥ 
वरुणदेवताले द्यावापृथिवी र अन्तरिक्षका प्राणीको हितका लागि मेघलाई उँधोमुन्ये पारेर पानीलाई  
मुक्त गराए। वर्षाका पानीले जौ आदि अन्न खँदिलो भयो र देवताहरूले वर्षाका त्यही पानीले 


भूमिलाई उर्वर बनाए । 
उनत्ति भूमिं पृथिवीमुत द्यां यदा दुग्ध वरुणो वष्ट्यादित्। 
समभ्नेण वसत पर्वतासस्तविषीयन्तः श्रथयन्त वीराः ॥४॥ । 
वरुणदेवता वर्षारूपी जलको इच्छा गर्दछन् । उनी पृथिवी, अन्तरिक्ष र आकाशमा जल सेचन 
गर्दछन्। पर्वतका शिखरहरू मेघले ढाकिन्छन् र मरुतृहरू आआफ्ना सामर्थ्यले उत्साहित भएर 


मेघलाई खुकुल्याउँछन् । 

इमामू प्वासुरस्य श्रुतस्य महीं मायाँ वरुणस्य प्र वोचम्। 

मानेनेव तस्थिवाँ अन्तरिक्षे वि यो ममे पृथिवीं सूर्येण ॥५॥ 
वरुणदेवताले सूर्यदेवलाई अन्तरिक्ष र पृथ्वी नाप्ने मापदण्डजस्तो बनाए । वरुणले नै सूर्यका 
किरणद्वारा अन्तरिक्ष र पृथ्वीलाई प्रभावित गराए । उनै प्राणप्रदाता एवं प्रसिद्ध वरुणदेवको महान् 


 क्षमतालाई हामी प्रशंसा गर्दछौँ । 
इमामू नु कवितमस्य मायां महीँ देवस्य नकिरा दधर्ष। 
एक यदुद्ना न पृणन्त्येनीरासि१ चन्तीरवनयः समुद्रम् ॥६॥ 
निरन्तर सेचन गर्ने प्रवाहमान महान् नदीहरूले आफ्ना जलबाट एउय समुद्रलाई 
नसकेभँ ज्ञानसम्पन्न वरुणदेवको महान् क्षमतालाई कसैले जित्न सक्दैन । 
अर्यम्यं वरुण मित्र्यं वा सखायं वा सदमिद्.भ्रातरं वा। 
वेशं वा नित्य वरुणारणं वा यत्सीमागश्वकृमा शिश्रथस्तत् ॥७॥ 
हे सधैँ सबैले खोज्ने गरिएका वरुणदेव ! यदि हामीले दाताका रूपमा रहेका आफ्ना मित्र, साथी, 
 दाजुभाइ, सँगै रहने छिमेकी अथवा निमुखा व्यक्तिहरूप्रति कुनै बेला अपराध गरेको भए त्यस 


अपराधबाट हामीलाई मुक्त गर  
कितवासो यनद्रिरिपुर्न दीवि यद्वा घा सत्यमुत यन्न विद्य। 
सर्वा ता वि ष्य शिथिरेव देवाधा ते स्याम वरुण प्रियास ॥८॥ 
हे वरुणदेव ! जुवा खेल्दा यदि भेल्ली गरेको भए वा जानीकन वा नजानेर अपराध गरेको 
भएदेखि हे वरुणदेव ! बन्धन खुकुल्याएभैँ ती अपराधबाट हामीलाई मुक्त गर र हामी तिम्रा 
प्रियपात्र हुन सकौँ । 
सूक्त ०८६ । 
क्रषि  अत्रि भौम । देवता  इन्द्राग्नी । छन्द  अनुष्टुप् विराट्पूर्वा ।  
इन्द्रागनी यमवथ उभा वाजेषु मर्त्यम्। म 
 दृढहा चित्स प्र भैदति द्युम्ना वाणीरिव त्रितः ॥१॥ 
हे इन्द्राग्निदेवताहरू हो ! तिमीहरू दुवैले युद्धमा रक्षा गरेका मानिसले वेदका तीनै वाणीको मर्म 
बुझ्दछ र बलियो एवं दीप्तिमान् भएर शत्रुसेनालाई लछारपछार पार्दछ । 
या पृतनासु दुष्टरा या वाजेषु श्रवाय्या । 
या पञ्च चर्षणीरभीन्द्वाग्नी ता हवामहे॥२॥ 
युद्धमा जो अपराजेय छ, जो यज्ञमा अत्यन्त पूज्य छ, जो पाँचै वर्गमा स्तुत्य छ, तिनै इन्द्र र 
अग्निदेवतालाई हामी आह्वान गर्दछौँ 





लाई पनि भराउन 


४५४ 





 
न 
जु 
। 


ता वुधन्तावनु चून्मर्ताय देवावदभा। अहन्ता चित्युरो दधेंशेव देवावर्वते ॥१। 
मानिसका लागि न बलियो बनेका हे इन्द्रदेव र अग्निदेव ! तिमीहरू दुवै अहिंसनीय छौ । हामी 
अश्च प्राप्तिका लागि तिमीहरू दुवैलाई स्तुति गर्दछौँ र सोमरसझैँ अगाडि स्थापित गर्दछौँ । 
री एवेन्द्राग्निभ्यामहावि हृव्यं शूष्य घृत न पूतमद्रिभिः। 
 ता सूरिपु श्रवो बृहुद्रयिं गृणत्सु दिधृतमिष गृणत्सु दिधुतम्॥६॥ 
हामीले बलकारक, घिउजस्तै तेजस्वी, ढुङ्गाले कुटेर निकालिएको, हविसहितको सोम इन्द्रदेव र 
अग्निदेवका लागि अर्पित गरेका छौँ । ती देवताहरूले हामी स्तोतालाई मनग्गे धनयुक्त समृद्धि र धेरै 
अन्न प्रदान गरुन् । 
सूक्त  ८७ 

व्रषि  एवयामरुत् आत्रेय । देवता  मरुतृगण । छन्द  अतिजगती । 

प्रवो महे मतयो यन्तु विष्णवे मरुत्वते गिरिजा एवयामरुत्। 

प्र शर्घाय प्रयज्यवे सुखादये तवसे भन्ददिष्टये धुनिव्रताय शवसे ॥१॥ 
एवया क्रषिले स्तुति गदी महान् इन्द्रदेवसँग मरुत्हरू र विष्णुदेव प्राप्त होछन् । उत्तत आभूषणले 
अलङ्कृत, हितकारी र उन्नतिशील मरुत्हरूको वल याञ्चिकले पाउन् । 

प्र ये जाता महिना ये च नु स्वयं प्र विद्यना ब्रुवत एवयामरुत्। 

क्रत्वा तद्दो मरुतो नाधृषे शवो दाना मह्दा तदेषमधृष्यसो नाद्रयः ॥२॥ 
मरुतृहरू आफ्ना महत्ताले प्रकट भए र आफ्ना विद्याले विख्यात भए। एवयामरुत् क्राषि 
मरुत्हरूको वयान गर्दछन् । हे मरुत्ृहरू हो । तिमीहरूको बल दान आदि विशिष्ट कार्यले युक्त र 
महान् छ। तिमीहरू शत्रुबाट अपराजित र पर्वतजस्तै अटल छौ । 

प्र ये दिवो बृहतः शृण्विरे गिरा सशुक्वानः सुभ्व फु ज्त्। 

न येषमिरी सधस्थ ईष्ट औं अग्नयो न स्वविध्युतः प्र प्यनद्रासो धुनीनाम् ॥३॥ 
अत्यन्त दीप्तिमान र प्रभासम्पन्न मरुतृहरू विस्तृत आकाशबाट गमन गर्दै प्रजाको आमन्त्रण सुनून् । 
एवयामसरुत् क्रपि मस्तहरूका विषयमा आफ्नै शब्दले बयान गर्दछन् । यिनलाई कसैले आफ्ना 
ठाउँबाट हल्लाउन सक्दैन । यिनीहरू अग्निजस्तै स्वयं प्रकाशमान हुनाले घोर शब्दवान् भएर 
भयङ्कर शत्रुलाई पनि धकहिदिन्छन् । 

स चक्रमे महतो निरुरुक्रमः समानस्मात्सदस एवयामरुत्। 

यदायुक्त त्मा स्वादधि प्णुभिरविप्पर्धसो विमहसो जिगाति शेवृधो नृभिः ॥४॥ 
मरुतृहरूका स्वेच्छाले विचरणशील अश्च जव यिनीहरूका निवासनजिके रथमा बाँधिएका बेला 
एवया मरत् उनीहरूलाई पर्खन्छन् । मरुत्हरू महान् एकताका साथ आपसमा प्रतिस्पर्धा नगरीकन 
आआप्न। एकै नासका निवासबाट बाहिर आउँछन्। तिनीहरू विलक्षण तेजयुक्त र सुखदायक 


छ्न् । 


एकुकाङ फा उरषुरकाकाणत राजा का क कर यणुडुन हबपापकटआआ० हम्डुणार ॥ बाण एकुका जचुकटरनणका 
१ केन, ॥ ०००३ न  सकाडा क्र किक  ३ ० ठनकरी , कै ७ छो ०   


क लाए  


क कुक सइएनणरणाट१, ड राहु 


कति हन णाणाणा रहर एरा एकाएक एकका एफ  तणलणाक हा का जार लाठ हनकाह ाणकाहरुलाणणडुललाड 


स्वनो न वोःमवाब्रेजयद्वृषा त्वेषे ययिस्तविष एवयामरुत्। येना सहन्त 

त्रव्जत स्वरोचिपः स्थारश्मानो हिरण्ययाः स्वायुधास इष्मिण ॥५॥ 
है मस्तृहरू हो  तिमीहरूका बलसम्पन्न, जलवर्षक, तेजस्वी, गमनशील, प्रभावकारी शब्दले 
एवयामरुत बाषिलाई नतर्साओस् । त्यस शब्दले तिमीहरू शत्रु जितेर आफ्ना अधीनमा राख्दछौ। हे 
मस्तृहरू हो  तिमीहरू स्वयं ढीप्तिमान्, स्थिर रश्मि भएका, स्वर्ण अलङ्कारले सजिएका, गतिलो 
आपुध लिएका र अन्न प्रदाता हौँ । 


४५५ 
 











।  


अपारो वो महिमा वृद्धशवसस्त्वेषं शवोवत्वेवयामरुत् । स्थातारो हि 

प्रसितौ संदुशि स्थन ते न उरुष्यता निदः शुशुक्वांसो नाग्नयः ॥६॥ 
हे प्रवर्द्धमान शक्तिशाली मरुत्हरू हो ! निश्चय पनि तिमीहरूको महिमा अपार छ। तिमीहरूको 
तेजस्वी बल एवयामरुत् क्रषिले रक्षा गरुन् । शत्रुलाई आक्रमण गर्दा तिमीहरू स्थिर स्थानमा 
अविचलित देखिन्छौ । तिमीहरू अग्निदेवजस्तै तेजस्वी छौ । हामीलाई निन्दकहरूबाट जोगाओ । 

ते रुद्वासः सुमखा अग्नयो यथा तुविद्युम्ना अवन्त्वेवयामरुत्। दीर्घ पृधु 

पप्रथे सद्म पार्थिवं येषामज्मेष्वा मह शधाँस्यद्धतेनसाम् ॥७॥ 
हे उत्तम पूजनीय, अग्निसमानका अतिशय दीप्तिमान्, रुद्रपुत्र मरुतृहरू हो  तिमीहरू एवयामरुत् 
क्रषिलाई संरक्षित गर । तिमीहरू आफ्नो अत्यन्त लामो र ठूलो निवासका कारण पनि प्रसिद्ध र 
पापरहित छौ । डुल्दाखेरि महान् तेजले प्रकाशित हुन्छौ । 


अद्देषो नो मरुतो गातुमेतन श्रोता हव जरितुरेवयामरुत्। 

विष्णोर्मह समन्यवो युयोतन स्मद्रथ्योर न दंसनाप द्वेषांसि सनुतः ॥०॥ 
हेद्वेषरहित मरुत्हरू हो ! काव्यस्तोत्र गाउँदा तिमीहरू यहाँ आओ । स्तुतिकर्ता एवया मरुत्ग्रषिको 
स्तोत्र सुन। हे उत्सुक मन हुने मरुत्हरू हो । तिमीहरू रथमा बाँधेको अश्वजस्तै व्यापक 
विष्णुदेवका शक्तिले योजित भएर हाम्रा स्तोत्रले प्रशंसित होओ। हे मरुत्हरू हो ! आफ्ना 
पराक्रमले हाम्रा गुप्त शत्रु पर भगाओ । 

गन्ता नो यज्ञ यज्ञियाः सुशमि श्रोता हवमरक्ष एवयामरुत् । 

ज्येष्ठासो न पर्वतासो व्योमनि यूयं तस्य प्रचेतसः स्यात दुर्धर्तवो निदः ॥९॥ 
हे यजनीय मरुत्हरू हो । हाम्रो यज्ञ सिद्ध गर्नका लागि यहाँ आओ । अलपत्र परेका एवयामरुत् 
व्राषिको प्रार्थना सुनेर उनलाई रक्षा गर । हाम्रो रक्षा गर्नमा तिमीहरू पर्वतझैँ अडिग र महान् छौ। हे 
प्रकृष्ट ज्ञानसम्पन्न मरुत्हरू हो ! तिमीहरू हाम्रा निन्दकका माझमा अजेय बनेर उनीहरूको शासन 


गर। 





॥इति पञ्चम मण्डल समाप्तम्॥ 
पाँचौँ मण्डल सकियो । 


४५६ 





ओम् भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं पर्गोदेवस्य धीमहि धियो योनः प्रचोदयात्। 
क्ररण्वेढ  संहिता 
॥अथ षष्ठं मण्डलम्॥ 


छैवैँ मण्डल॥ 


सूक्त १ म 
त्रषि  भारद्वाज बाईस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् शक्वरी । 

त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनोतास्या धियो अभवो दस्म होता । 

त्वं सीं वृषन्नकृणोर्दुष्टरीतु सहो विश्वस्मै सहसे सहध्यै ॥१॥ तिनले 
हे अग्निदेव  तिमी देवताहरूमा श्रेष्ठ हुनाले उनीहरूलाई आफूतिर आकर्षित गदछा। यस 
संसारमा तिमी दर्शनका लागि योग्य छै । होताहरूबाट गरिँदै भएको यस बुद्धिपूर्ण कार्यलाई सम्पन्न 
गर्नका लागि तिमी सहयोगी छौ। हे बलवान् देवता ! हामीलाई प्रचुर बल प्रदान गर, त्यसबाट 
हामी बलिया शत्रु जिल सकाौँ । 

अधा होता न्यसीदो यजीयानिडस्पद इषयन्नीड्यः सन् । 

त॑ त्वा नर प्रथम देवयन्तो महोराये चितयन्तो अनु ग्मन् ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! यजनका निम्ति योग्य तिमी हवि ग्रहण गर्ने हुँदा स्तुति गर्न योग्य छौ । हे प्रथम पूज्य 
देवता अग्निदेव ! दिव्य धनका इच्छाले यञ्चको अनुष्ठान गर्ने क्रत्विकहरू तिमीलाई सबैभन्दा 
पहिले बोलाउँछन् । तिमी यञ्चवेदीमा प्रतिष्ठित होङ । 

वृतेव यन्तं बहुभिर्वसव्यै स्त्वे रयिं जागृवांसो अनु ग्मन्। .. 

रुशन्तमग्निं दर्शतँ बृहन्तं वपावन्तं विश्वहा दीदिवांसम् ॥२॥ 
तेजस्वी, दर्शनीय हे अग्निदेव ! तिमी सधैँ ज्योतिवान् भएर आहुति ग्रहण गर्दछौ । तिमी वसुहरूका 
मार्गबाट गमन गर्दछौ । ऐश्वर्यका इच्छुक साधक तिम्रो अनुसरण गर्दछन् । 

पर्द देवस्य नमसा व्यन्तः श्रवस्यवः श्रव आपन्नमूक्तम्। 

नामानि चिद्दधिरे यञ्चियानि भद्रायां ते रणयन्त सन्दृष्यै ॥४॥ 
यश र वैभव प्राप्त गर्ने कामना भएका याजकहरू स्तोत्रले प्रसन्न गर्दै यज्ञशालामा अग्निदेवलाई 
आह्वान गर्दछन् । हे अग्निदेव उनीहरू तिम्रो दर्शन पाएर, खुसी हुँदै स्तोत्र उच्चारण गर्दछन् र मन 
लागेको पदार्थ प्राप्त गर्दछन् । 

त्वां वर्धन्ति क्षितयः पुथिप्यां त्वाँ राय उभयासो जनानाम्। 

त्वं त्राता तरणे चेत्यो भूः पिता माता सदमिन्मानुषाणाम् ॥५॥ 
हे अग्निदेव । यज्ञवेदीमा प्रतिष्ठित यजमानले तिमीलाई उचित रूपले प्रज्वलित गर्छन् । अध्वर्युहरू 
दुवै खालको सम्पदा प्राप्त गर्ने विचारले तिमीलाई ठूलो रूपमा प्रज्वलित गर्देछन्। हे दुःखनाशक 
अग्निदेव  तिमी स्तुतिले प्रसत्र भएर मातापिताको जस्तै कृपा र संरक्षण प्रदान गर । 

सपर्येण्यः स प्रियो विक्ष्वगिनर्होता मन्द्रो नि षसादा यजीयान् । 

त॑ त्वा व्य दम आ दीदिवांसमुप जुबाधो नमसा सदेम ॥६॥ म 
प्रजाको हितका लागि यञज्ञकर्म सम्पन्न गर्ने, दान दिनमा समर्थ पूज्य, पा यजनीय अग्निलाई हामी 
वेदीमा स्थापित गर्दछौँ । हे अग्निदेव ! तिमी घर उज्यालो पार्दछौ। हामी स्तोत्रले तिम्रो स्तुति र 
वन्दना गर्दछौँ । ं 

त॑ त्वा वय सुध्योर नव्यमग्ने सुम्नायव ईमहे देवयन्तः। 

त्वैविशो अनयो दीद्यानो दिवो अग्ने बृहता रोचनेन ॥७॥ 
हे अग्निदेव । हामी सदबुद्धिसम्पन्न सुखको कामनाले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। तिमी तेज धारण 
गर्दछौ । तिमी सूर्यजस्तै देदीप्यमान भएर हामीलाई दिव्यलोकसम्म हौजारु । 


४५७ 





विशां कविं विश्पति शश्वतीनां नितोशनं वृषभ चर्षणीनाम् । 

प्रेतीषणिमिषयन्त पावक राजन्तमग्निं यजतँ रयीणाम् ॥८॥ 
प्रजापालक, ज्ञानी, शत्रु विनाश गर्ने, परम बलशाली, कामना पूर्ति गर्ने, अन्न दान गर्ने र प्रजाका 
. नजिक जाने हे तेजस्वी अग्निदेव ! हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । हामीलाई तिमी अन्न, धन र तेज 
प्रदान गर् । 


सो अग्न ईजे शशमे च मर्तो यस्त आनट् समिधा हव्यदातिम् । 

य आहुति परि वेदा नमोभिर्विश्वेत्स वामा दधते त्वोतः ॥९॥ 

हे अग्निदेव ! याजकहरू स्तुति गर्दै तिम्रा निम्ति हवि प्रदान गर्दै यञ्च गर्दछन् । तिम्रा कृपाले 
उनीहरू मन लागेका धन प्राप्त गरुन् । 


अस्मा उ ते महि महे विधेम नमोभिरग्ने समिधोत हव्यैः । 

वेदी सूनो सहसो गीर्भिरुक्यैरा ते भद्रायाँ सुमतौ यतेम ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी महान् छौ । तिमीलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ, तिम्रो स्तुति गर्दछौँ र तिम्रा लागि 
हवि प्रदान गर्दछौँ । यञ्चस्थलमा वाणी र स्तोत्रले तिम्रो पूजन गर्दछौँ । तिम्रा कृपाले हामी सुमति 
प्राप्त गरौँ, त्यसबाट हाम्रो प्रगति होस् । 

आ यस्ततन्थ रोदसी वि भासा श्रवोभिश्च श्रवस्य१ स्तरुत्रः । 

बृहद्धिर्वाजैः स्थविरेभिरस्मे रेवद्धिरग्ने वितरं वि भाहि॥११॥ 
हे अग्निदेव । तिमीले आफ्नो दीप्ति द्यावापृथिवीमा विशेष रूपले विस्तृत गरेका छौ। हामी 
स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ, हामीलाई तिमी तार्दछौ। तिमी नजिकैको वेदीमा प्रदीप्त भएर हाम्रा लागि 
अन्न र धन प्रदान गर् । 

नृवद्वसो सदमिद्धेह्यस्मे भूरि तोकाय तनयाय पश्चः । 

पूर्वीरिषो बृहतीरारेअघा अस्मे भद्रा सौश्रवसानि सन्तु ॥१२॥ 
हे अग्निदेव ! पुत्र, पौत्र र आफन्तहरूले हाम्रो घर भरियोस्। तिमी ऐश्वर्यवान्बाट प्राप्त ऐश्चर्यले 
हाम्रा ती पुत्र, पौत्र एवं आफन्तहरूको पोषण र कल्याण गर । हामीलाई शक्ति प्रदान गर । त्यस 
शक्तिले हामी निष्पाप रहँदै कल्याणकारी र यशस्वी बनौँ । 

 पुरूण्यग्ने पुरुधा त्वाया वसूनि राजन्वसुता ते अश्याम्। 

पुरूणि हि त्वे पुरुवार सन्त्यग्ने वसु विधते राजनि त्वे ॥१३॥ 
हे ज्योतिस्वरूप अग्निदेव ! हामीलाई तिमी अश्व एवं गाईसहितको धन प्रदान गर । हे अग्निदेव ! 
तिमी ऐश्वर्यवान्, रमणीय र वरणीय छौ । तिमी प्रचुर धनका स्वामी हौँ । 


सूक्त  २ 
क्रषि  भरद्वाज बाहस्पत्य । देवता,  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् शक्वरी । 
त्वं हि क्षैतवद्यशोग्ने मित्रो न पत्यसे । 
त्वं विचर्षणे श्रवो वसो पुष्टि न पुष्यसि ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सबैका मित्र हाँ। अन्न र तेजका अधिपति हौँ। हे अग्निदेव ! तिमी सर्वद्रष्ट 
हौ, पोषक पदार्थले हामीलाई पुष्ट बनाङ । 
त्वां हि ष्मा चर्षणयो यञ्चेभिर्गीर्भिरीडते । 
त्वाँ वाजी यात्यवृको रजस्तूर्विश्चचर्षणिः ॥२॥  
हे अग्निदेव ! हव्य र स्तोत्रले याजकहरू तिम्रो पूजा गर्दछन् । कुटिलतारहित, सबैलाई ताने, 
विश्वद्रष्यले तिमीलाई प्राप्त गर्दछन् । 
सजोषस्त्वा दिवो नरो यज्ञस्य केतुमिन्धते। 
 यद्ध स्यलानुपो जन सुम्नाबुजुहै अध्वरे ॥ तिल 
अग्निदेव  यज्ञका शिरोमणि ध्वजजस्तै हौ। मनुका पुत्रहरू सुखसमृद्धिका इच्छाले, 
आपस द्वेष अलिकति पनि नराखीकन तिमीलाई यञ्चशालामा आह्वान गर्दछन् । तिमी आफ्ना दिव्य 
तेजद्वारा प्रदीप्त हुने कृपा गर । 


शुए्८ 











 श्रधद्यस्ते सुदानवे धिया मर्त शशमते। 

कती घन दियो द्विषो अहो नता तरति॥४॥ 
उदार मन भएका हे अग्निदेव ! जुन मानिसले बुद्धिपूर्वक तिम्रो स्तुति गर्दछन्, तिनीहरू सम्पन्न 
हुन्छन् । हे तेजस्वी अग्निदेव  तिम्रो संरक्षण र साधन प्राप्त गरेर साधकहरू पापको रूपमा रहेका 
देष गर्नेहरूलाई नष्ट गरेर उन्नतिशील हुन्छन् । 

समिधा यस्त आहुति निशिति मर्त्यो नशत्। 

वयावन्तं स पुष्यति क्षयमग्ने शतायुषम्॥५॥ 
हे अग्निदेव ! जुन साधक समिधासहित पवित्र आहुति तिमीलाई अर्पित गर्दछन्, उनीहरू असल 
सन्तानले युक्त भरिपूर्ण परिवारभित्र आनन्दपूर्वक सय वर्ष बाँच्छन् । 

त्वेषस्ते धुम क्रण्वति दिवि षञ्छुक्र आततः । 

 ७ सूरो न हि द्युता त्वं कृपा पावक रोचसे ॥६॥ छ 
प्रदीप्त भईसकेपछि अग्निको सेतो धुवाँ अन्तरिक्षमा फैलिएको देखिन्छ। हे पावन अग्निदेव ! 
स्तुतिका प्रभावले तिमी प्रकाशित हुन्छौ । 

अधा हि विक्ष्वीड्योसि प्रियो नो अतिथि । 

रण्वः पुरीव जूर्य सूनुर्न त्रययाय्यः ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी स्तुत्य छौ। तिमी अतिथिजस्तै परम प्रिय छौ । नगरवासी, हितैषि, उपदेशक 
वृद्धको जस्तै आश्रयका निम्ति योग्य र पुत्रजस्तो पाल्न योग्य छौ। ७ 

क्रत्वा हि द्रोणे अज्यसेञग्ने वाजी न कृत्व्यः । 

परिज्मेव स्वधा गयोञत्यो न ह्वार्यः शिशु ॥०८॥ 
हे अग्निदेव । तिमीलाई हामी अरणीमन्थन क्रियाबाट प्राप्त गर्दछौँ। तिमी वायुजस्तै सर्वत्र 
गमनशील छौ । तिमी अश्वको रूप हुनाले लक्ष्यसम्म हवि पुग्याउँछौ । बालको जस्तो पवित्र स्वभाव 
हुने हे अग्निदेव  हामीलाई तिमी अन्न र निवास प्रदान गर । 

त्वं त्या चिदच्युताग्ने पशुर्न यवसे । 

धामा ह यत्ते अजर वना वृश्वन्ति शिक्वसः ॥९॥ । 
हे अग्निदेव । अश्च आदि पशुले घाँस खाएभै तिमी कठिन काठ आफूमा समेट्दछौ । हे तेजस्वी 
अग्निदेव । तिम्रा तेजस्वी शिखाले वन भस्म गर्न गर्दछ।  

वेषि ह्यध्वरीयतामग्ने होता दमे विशाम् । 

समृधो विश्पते कृणु जुषस्व हव्यमङ्गिरः ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! यज्ञ गर्न रुचाउने याजकका घरमा होताका रूपमा तिमी जान्छौ । हे अग्निदेव ! हाम्रो 
आहुति ग्रहण गर्ने पालक भएर हामीलाई समृद्धिशाली बनाउ । 

अच्छा नो मित्रमहो देव देवानग्ने वोचः सुमर्ति रोदस्योः । वीहि स्वस्ति 

सुक्षितिं दिवो नृन्द्रिषो अंहासि दुरिता तरेम ता तरेम तवावसा तरेम ॥११॥ 
हे दिव्य गुणसम्पन्न अग्निदेव  शान्त र विकराल दुवै खालको गुण भएका तिमी द्यावापृथिवीमा 
व्याप्त छौ । तिमी हाम्रो वाणी र आहुति देवताकहाँ पुन्याइदेछ । हामी स्तुतिकर्तालाई सुव्यवस्थित 
आवास र सौभाग्य प्रदान गर्दै शत्रुको सङ्कट र पापबाट जोगाङ  हे अग्निदेव ! तिमीबाट सुरक्षित 


भएर हामी निर्विध्न जीवन निर्वाह गरौँ । 
सूक्त  २ 
व्रषि  भरद्वाज बाहस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अग्ने स क्षेषदृतपा क्रतेजा उरु ज्योतिर्नशते देवयुष्टे। 


यं त्य मित्रेण वरुणः सजोषा देव पासि त्यजसा मर्तमंह ॥१॥ ही म 
हे अग्निदेव । यञ्ञबाट उत्पन्न र यज्चपालक याजकहरूलाई दीर्घायु प्रदान गर। तिमी मित्र र 
वरुणजस्तै प्रीतिपूर्ण व्यवहार गर्दछौं । देवत्व प्राप्तिका कामना गर्ने याजकलाई तिमी आफ्ना तेजले 
पापबाट जोगाउँछौ र उनीहरूलाई सबै किसिमले रक्षा गर्दछ । ४ ३, जु 
४५९ 


ईजे यज्चेभिः शशमे शमीभिर्क्रधद्वारायाग्नये ददशा। 

एवा चन त॑ यशसामजुष्टिर्नाहो मत नशते न प्रदृप्तिः ॥२॥  
उत्तम वैभवशाली अग्निदेवका लागि आहुति प्रदान गर्ने याजकलाई पुत्र आदि धन प्राप्त हुन्छ। 
उनीहरू पाप र् अभिमानरहित हुनाले उत्तम जीवन निर्वाह गर्दछन् । 


सूरो न यस्य दुशतिररेपा भीमा यदेति शुचतस्त आ धीः । 

हेषस्वतः शुरुधो नायमक्तोः कुत्रा चिद्रण्वो वसतिर्वनेजाः ॥३॥ 
सूर्यदेवजस्तै अग्निका दर्शनले दोषमुक्त गराउँछ। उनको प्रज्वलित मेधाशक्ति सर्वत्र भयानक भएर 
फैलिन्छ । रातको शोकरूपी अन्धकार निवारण गर्ने र गम्भीर शब्द गर्दै सबैलाई आवास प्रदान गर्ने 
अग्निदेव जतासुकै वनमा शोभायमान हुन्छन् । 


तिग्मं चिदेम महि वर्पो अस्य भसदश्वो न यमसान आसा । 
विजेहमानः परशुर्न जिह्वां द्रविर्न द्रावयति दारु धक्षत् ॥४॥ 
अग्निदेवको काम गर्ने मार्ग तीक्ष्ण र स्वरूप तेजस्वी छ। जिब्रोरूपी ज्वाला बन्चरोझैँ कठोर 
काठमा चलाउँछन् । कर्मीहरूले झैँ धातुलाई गाल्दछन् । 
स इदस्तेव प्रति धादसिष्यञ्छिशीत तेजोयसो न धाराम्। 
चित्रध्रजतिररतिर्यो अक्तोर्वे्न द्वुषद्वा रघुपत्मजंहा ॥५॥ म 
बाण चलाउनेले प्रतिघात गरेझँ अग्निदेवका फर्साजस्ता तीखा ज्वालाले लक्ष्य वेध गर्दछ। 
तीव्रगामी पक्षी झटपट रुखका हाँगामा बसेझैँ शीघ्रतापूर्वक काठका समिधामा बसेर डढाउँछन् र 
प्रदीप्त भएर रातको अन्धकार नाश गर्दछन् । 
स ईं रेभो न प्रति वस्त उस्रा शोचिषा रारपीति मित्रमहाः । 
नक्तं य ईमरुषो यो दिवा नृनमर्त्यो अरुषो यो दिवा १०४ 
स्तुति योग्य अग्निदेव सूर्यदेवकै जस्तो आफ्ना ज्वालाको फिँजाउँछन्। मित्रझैँ प्रकाश 
फैलाउँदै शब्द पनि गर्दछन् । अमर अग्दिदेव प्रदीप्त ज्वालासँगै प्रज्वलित रह्न् । 
. दिवो न यस्य विधतो नवीनोद्वृषा रुक्ष ओषधीषु नूनोत्। 
घृणा न यो ध्रजसा पत्मना यन्ना रोदसी वसुना दं सुपतली ॥७॥ 
सूर्यजस्ता तेजस्वी, बलवान् अग्निदेव प्रदीप्त भएर औषधियुक्त काठ आदि जलाउँदा विशेष 
किसिमको शब्द निकाल्दछन् । यिनको दन्केको ज्वाला वरपर छरिँदै माथि जान्छ । उनले हाम्रा शत्रु 
पराजित गर्दै द्यावापृथिवीलाई धनले समृद्ध गराखन् । 
धायोभिर्वा यो युज्येभिरकेर्विधुन्न दविद्योत्स्वेभिः शुष्मैः । 
शर्धो वा यो मरुतां ततक्ष क्रभुर्न त्वेषो रभसानो अद्यौत् ॥८॥ ॥ 
हविवाहक अग्निदेव रथमा जडिएका अश्वजस्तै कान्तियुक्त छन् । उनी तेजले विद्युत्झैँ देदीप्यमान 
र मरुतृहरूभन्दा बलिया छन्  सूर्यदेवजस्तै कान्तियुक्त अग्निदेव वेगका साथ प्रदीप्त हुन्छन् । 
सूक्त  ४ 
क्रषि  भरद्वाज बाईस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
ययथा होतर्मनुषो देवताता यसेभिः सूनोसहसो यजासि ।  
एवा नो अद्य समना समानानुशत्नग्न उशतो यक्षि देवान् ॥१॥ 
है अग्निदेव ! तिमी देवताहरूलाई बोलाउन सक्ने बलका पुत्र हौ । यज्ञमा आफूजस्तै बलशाली 
इन्द्र आदि देवताहरूलाई विञ्चजनका यञ्ञमा झैँ हविद्वारा यजन गर  पह 
स नो विभावा चक्षणिर्न वस्तोरगिनिर्वन्दारु वेद्यश्वनो धात्। 
विश्वायुर्यो अमृतो मर्न्त्यषृषर्भुद्धदतिथिर्जातवेदाः ॥२्॥ 
अग्निदेव हामीलाई यशस्वी र धनसम्पत्न बनाञन्  उनी सूर्यजस्तै तेजस्वी, प्रकाशक, अमर, 
बुद्धिले जान्न योग्य छन् र अतिथिका रूपमा उषा कालमा प्रदीप्त हुन्छन् । ! 
द्यावो न यस्य पनयन्त्यभ्वं भासांसि वस्ते सूर्यो न शुक्र । 
वि य इनोत्यजरः पावको श्नस्य चिच्छिश्नथत्पूव्याणि॥३॥ 
अग्निदेव सूर्यदेवजस्तै उज्यालो प्रकाश फैलाउने, पवित्र गराउने, अजर प्रकाशले सबै पदार्थ देख्ने, 
रात या ८५, र शत्रुको सहरलाई ध्वस्त गर्ने हुन् । उनै अग्निदेवका महान् कार्यको यशोगान 
ताले गदछन् । 





४६० 


 कै 





०बाइरलदडाठरकूरुलचाहहरर्रकरलर पछा क उफाकद्ाक यह उह रण कर 


वद्मा हि सूनो अस्यदासद्वा चक्रे अगिनर्जनुषाज्मान्नम् 
स त्वं न उर्जसन ञर्ज धा राजेव जेरवृके क्षेष्यन्त । नै ॥ 


सर्वप्रेरक है अग्निदेव ! तिमी स्तुति योग्य छौ । याजकले दिएका आहतिले प्रसत्र भएर उनीहरूलाई 


तिमी अन्न र आवास प्रदान गछौं । हे अन्नदाता 
गर्दै हामीलाई अन्न प्रदान गर। . नपा कनकृत  मनशाय असिक जल य सद्सक 
नितिक्ति यो वारणमन्नमत्ति वायुर्न राष्ट्रयत्येत्यक्षुन् 
म क्ष्न्। 
ना उँ तुर्याम यस्त आदिशामरातीरत्यो न हृतः पततः परिहुत्॥५॥ 

अग्निदेव आफ्नो अन्धकारनाशक तेजस्वी प्रकाश अझै प्रखर गराउँछन् । उनी रातलाई समेत 
जित्दछन् र हवि ग्रहण गर्दछन् । प्राणरूप भएर वायुदेवले सबैमाथि शासन गरेझैँ अग्निदेवले पनि 
सबैमाथि शासन गरुन्। यज्ञीय नियम नमान्नेमाथि विजय प्राप्त गरुन्। हे अग्निदे व! तिमी 
तीव्रगामी अश्वजस्तो भएर आक्रमण गर्नेहरूलाई संहार गर  


आ सूर्यो न भानुमद्धिरकैरग्ने ततन्थ रोदसी वि भासा। 

चित्रो नयत्परि तमांस्यक्तः शोचिषा पत्मन्नौशिजो न दीयन्॥६॥ 
हे अग्निदेव ! द्यावापृथिवीमा सूर्यदेव तेजस्वी किरणले व्याप्त भएझैँ तिमी आफ्नो कान्ति व्याप्त 
गर्छौं। आकाश मार्गगामी सूर्यदेवझैँ तेजस्वी र अद्भुत अग्निदेव पनि अन्धकार हटाउँछन् । 

त्वा हि मन्द्रतममर्कशोकैर्ववृमहे महि नः श्रोष्यग्ने। 

इन्द्र न त्वा शवसा देवता वायु पृणन्ति राधसा नृतमा ॥७॥ 
हे आनन्ददायक, पूजनीय अग्निदेव  हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । हाम्रो उत्तम स्तोत्र सुन । नेतृत्व 
गर्नमा समर्थ तिमीलाई याजकहरू दव्यद्वारा वायु र इन्द्रदेवलाई जस्तै सन्तुष्ट गराउँछन् । 

नू नो अग्नेञवृकेभिः स्वस्ति वेषि रायः पथिभिः पर्ष्यह । 

ता सूरिभ्यो गृणते रासि सुम्नं मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥८॥ 
हे अग्निदेव । तिम्रा कृपाले अहिंसापूर्ण उत्तम विधिबाट सुख र धनसम्पदा प्राप्त होस् । हामीलाई 
पाप कर्मबाट जोगाङ । तिमी विद्वान्लाई जुन सुख दिन्छौ, त्यही सुख हामी स्तोतालाई पनि देख । 
हामी सय वर्षसम्म सुसन्ततिसहित आनन्दपूर्वक रहन सकौँ । 

सूक्त  ५ 
क्रषि  भरद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

हुवे वः सूनु सहसो युवानमद्रोधवाचं मतिभिर्यविष्ठम्। 

य इन्वति द्रविणानि प्रचेता विश्ववाराणि पुरुवारो अधुक्॥१॥ 
हे अन्निदेव । तिमी बलका पुत्र, द्रोहशून्य, चिरयुवा, मेधावी र स्तुति योग्य छौ। यस्ता गुणले 
सम्पन्न अग्निदेवलाई स्तोत्रले हामी आह्वान गर्दछौँ । अग्निदेवले मनुका स्तुति गर्ने पुत्रलाई मन 


परेको धन र यश प्रदान गर्दछन् । न विाहा 
वसूनि पुर्वणीक होतर्दाषा व यशियासः । 

७०७ ५५. भुवनानि यस्मिन्त्स सौभगानि दधिरे पावके ॥२॥ म 
हे अग्निदेव । तिमी धेरै खालका ज्वाला भएका ९ देवताहरूलाई बोलाउन समर्थ छौ। यञ्चकर्ता 
यजमानहरू रातदिन तिम्रा लागि नै हविष्यान्न प्रदान गर्दछन् । जसरी पृथ्वीमा सबै प्राणी रहेका छन्, 
उसै गरी अग्निदेव समस्त धनऐश्वर्य धारण गर्दछन् । म 

त्वं विक्षु प्रदिवः सीद आसु क्रत्वा रथीरभवो वार्याणाम्। 

अत इनोषि विधते चिकित्वो व्यानुषग्जातवेदो वसूनि ॥२॥ 
हे अम्निदेव । तिमी आफ्ना सामर्थ्यले उच्च इच्छा गर्दछौ । तिमी सम्पत्तिवानमध्ये प्रमुख हौ । 
हेज्ञानरूपी देवता ! तिमी आफ्ना याजकलाई सधैँ ऐश्वर्य प्रदान गर । 


 अभिदासदग्ने यो अन्तो मित्रमहो वनुष्यात्। 
योन सनुत्यो अन स्वैस्तपा तपिष्ठ तपसा तपस्वान् ॥ ४॥ ु  
हे अग्निदेव ! जुन शत्रुहरू लुकेर वा हामीभित्र पसेर हाम्रो हानी गरिरहेका हुन्छन्, तिमी ती दुवै 


किसिमका शत्रुलाई संहार गर्दछौ । तिम्रो तेज चिरयुवा र पर्जन्यको कारण हो। पिन 


४६१ 


 यस्तै यज्चेन समित्रा य उक्थैरकेभिः सूनो सहसो ददाशत्। 
र स मर्त्यष्पृत प्रचेता राया द्युम्नेन श्रवसा वि भाति ॥५॥ 
अग्निदेव ! याजकहरू हव्य पदार्थले यञ्च गरेर तिम्रो सेवा गर्दै स्तोत्रले स्तुति गर्छन् । ती यजमान 
उत्तम.ज्ञान, अन्न र धन प्राप्त गर्दै मनुका सन्तानमा बढी सुशोभित हुन्छन् । 


स तत्कृधीषितस्तूयमग्ने स्पृधो बाधस्व सहसा सहस्वान्। 

यच्छस्यसे द्युभिरक्तो वचोभिस्तज्जुषस्व जरितुर्घाषि मन्म ॥६॥. 

 हे अग्निदेव  तिमी प्रकाशमान तेजले युक्त एवं शक्तिशाली छौ। आफ्ना शक्तिले हाम्रा शत्रु नाश 
गर । श्रेष्ठ वाणीले गरेको स्तुति स्वीकार गर । जुन कार्यमा तिमी नियुक्त गरिएका छौ, कृपा गरेर 
त्यो पूरा गर । 

 अश्याम तं काममग्ने तवोती अश्याम रयिं रयिवः सुवीरम्। 

अश्याम वाजमभि वाजयन्तो श्याम द्युम्नमंजराजंर ते ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रा कृपाले हाम्रो कामना पूरा होस् । ऐश्वर्यका स्वामी हे अग्निदेव ! हामी सुसन्तति 
युक्त एवं ऐश्वर्यवान् होऔँ । हे अन्नदाता । हामीलाई अन्न प्रदान गर । हे अग्निदेव ! तिमी अजर छौँ, 
आफ्नो तेजस्वी अमर यशले हामीलाई यशस्वी बनाउ । छ 

सूक्त  ६ 
क्रषि  भरद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र नव्यसा सहसः सूनुमच्छा यञ्चेन गातुमव इच्छमानः ।  हु 

वृश्वद्वनं कृष्णयामं रुशन्त वीती होतारं दिव्य जिगाति ॥१॥ 
सुरक्षाको कामना गर्ने याजकहरू यज्ञीय जीवन निर्वाह गर्दै स्तुतिका लागि योग्य एवं बलका पुत्र 
५५७० जान्छन् । अग्निदेव कालो मार्ग लिएका, तेजस्वी, वन भस्म गराउन सक्ने र दिव्य 

ता हुन् । 

स श्चितानस्तन्यतू रोचनस्था अजरेभिर्नानरदद्धिर्यविष्ठः । 

 यः पावकः पुरुतमः पुरूणि पृथून्यग्निरनुयाति भर्वन् ॥२॥ कक?  
अग्निदेव सेतो वर्णका, अनेकौँ किरण भएका, तेजस्वी, प्रकाश फिँजाउने र चिरयुवा हुन् । अत्यन्त 
शब्द गर्ने पवित्र अग्निदेव ठूला समिधा भक्षण गर्दै गमन गर्दछन् । 

वि ते विष्वग्वातजूतासो अग्ने भामासः शुचे शुचयश्वरन्ति । 

तुविम्रक्षासो दिव्या नवग्वा वना वनन्ति धृषता रुजन्तः ॥२॥ प्! 
हे अग्निदेव ! तिम्रो ज्वाला वायुभन्दा बढी प्रखर भएर काठ जलाउँछ। यसले वन भस्म गर्न पनि 
सक्छ । प्रज्वलित अग्निको शिखा सर्वत्र व्याप्त हुन्छ । 

ये ते शुक्रासः शुचयः शुचिष्मः क्षां वपन्ति विषितासो अश्चाः । 

अध भ्रमस्त उर्विया वि भाति यातयमानो अधि सानु पृश्नेः ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रो ज्वाला खुला छोडिएको अश्चभझैँ सर्वत्र गमन गर्दै पृथ्वीमा क्रीडा गर्दछ ! त्यसलं 
वन जलाउन सक्छ । म म छ । 

अध जिह्वा पापतीति प्र वृष्णो गोषुधुयो नाशनिः सृजाना । 

शुरस्येव प्रसितिः क्षातिर्नेदुर्वर्तुर्भीमो दयते वनानि ॥५॥ दै ता 
बलशाली अग्निदेवको दन्किरहेको लप्का इन्द्रदेवले बारम्बार वज्न उचालिरहेको जस्तो देखिन्छ। 
शूरवीरले फ्याँकेको पाशभैँ नरोकिने अग्निका ज्वालाले वन डढाउँछ। 

आ भानुना पार्थिवानि ज्रयांसि महस्तोदस्य धृषता ततन्थ । 

स बाधस्वाप भया सहोभिः स्पृधो वनुष्यन्वनुषो नि जूर्व ॥६॥ म 
हे अग्निदेव ! तिमी आफ्ना प्रकाशलाई प्रेरित गर्ने किरणले सम्पूर्ण पृथ्वी ढाकिदेङ र हामीसित द्वेष 
गर्ने शत्रुलाई आफ्ना शक्तिले नष्ट गर। कु ७ 

स चित्र चित्रै चितयन्तमस्मै चित्रक्षत्र चित्रतमं वयोधाम्। 

 चन्द्र रयिं पुरुवीरं बृहन्त चन्द्र चन्द्राभिर्गुणते युवस्व ॥७॥ 

हे अग्निदेव ! हामी स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। तिमी अद्भुत रूप भएका, यश प्रदान गर्ने र 
अन्नदाता हौं । हामीलाई तिमी पुत्रपौत्रादि र अन्नऐश्वर्य प्रदान गर । 


४६२ 














 सूक्त  ७ 
न््रषि  भरद्वाज बाईस्पत्य । देवता  वैश्वानर जर्तती। 
अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् जगती।  
मूर्धाने दिवो अरति पृथिव्या वैश्वानरमृत छा र 
कर्विं सग्राजमतिथि जनानामासन्रा आ जातमग्निम्। 


५१०७०७ ०० देवाः ॥१॥ ती 
थजस्ता र पूज्य देवताहरूफ स्वामा, वश्चानर अग्निदेव सबै प्राणीभित्र छन् । जा 
अतिथिजस्ता र पूज्य देवताहरूका मुखरूपी अग्निदेवलाई देवताहरूले नै प्रकट गरेका हुन् । 


वैश्वानर स्थ्यमध्वराणा महामहावमभि सं नवन्त । 

यज्ञका केन्द्रस्थल, धनका भण्डार यञ्ञस्य केतु जनयन्त देवाः ॥२॥ 
७ महान् आहुति युक्त, समस्त अहिंस्रक, यञ्चका 

सञ्चालक र यज्ञको पताकारूपी हुति युक्त, समस्त विश्वका नेता, अहिंस्रक, यञ्च 


गर्दछ अग्निलाई याज्चिकहरूले मन्थन गरेर उत्पन्न गरे। हामी उनको 
वन्दना गर्दछौँ । 


१०० दाम्पू रिति तयग्सो अभिमातिषाह । 
स्मासु धाहि वसूनि राजन्त्स्पृहयाय्याणि ॥३। 
हे तेजस्वी वैश्वानर अग्निदेव ! हामीलाई तिमी मनग्गे धन देक। हे देव ! हविष्यान्नले यजन 
लिक तिमी दिव्य ज्ञान दिन्छौ । योद्धाहरू तिम्रो कृपाबाट पाएका सामर्थ्यले नै शत्रुलाई परास्त 
गा रट 

त्वां विश्वे अमृत जायमान शिशु न देवा अभि सं नवन्ते  

तव क्रतुभिरमृतत्वमायन्वैश्वानर यत्पित्रोरदीदेः॥४॥। 
हे अमृतस्वरूप अग्निदेव  तिमी उत्पन्न हुनेबित्तिकै देवता र मानिसहरू तिमीलाई बालकजस्तै 
आदरणीय मान्दछन् । हे विश्वका नायक  द्युलोक र भूलोकका माझमा तिमी दीप्तिमान् भएर यज्ञ 
सम्पादन गर्दा त्यस यञ्चबाट यजमानहरूले देवत्व प्राप्त गरे । 

वैश्वानर तव तानि व्रतानि महान्यग्ने नकिरा दधर्ष। 

यज्जायमानः पित्रोरुपस्थेविन्दः केतु वयुनेष्वह्वाम् ॥५॥ 
हे वैश्वानर अग्निदेव ! तिमीले आफ्ना उत्पादकहरूका माझबाट जन्म लिएपछि यज्ञ कर्ममा 
प्रतिष्ठित भएर दिनको केतुस्वरूप सूर्य र ज्वाला प्राप्त गच्यौ । तिम्रा यस महान कर्ममा कसैले 
बाधा हाल्न सक्दैन । 

वैश्वानरस्य विमितानि चक्षसा सानूनि दिवो अमृतस्य केतुना । 

तस्येदु विश्वां भुवनाधि मूर्घनि वया इव रुरुहु सप्त विस्रुह ॥६॥ 
सर्वहितकारी, प्रकाशक, वैश्वानरका अमृतस्वरूप केतुबाट द्युलोकको शिखर प्रकाशित हुन्छ। 
त्यसका शिरोभागबाटै शाखाप्रशाखाझैँ भएर सात वय धारा प्रवाहित हुन्छन् । 

वि यो रजांस्यमिमीत सुक्रतवै श्वानरो वि दिवो रोचना कविः। 

परि यो विश्वा भुवनानि पप्रथेञदब्धो गोपा अमृतस्य रक्षिता ॥७॥ 
असल कर्म सम्पत्र गर्ने र गराउने अग्निदेव समस्त भुवनका निर्माता हुन्। द्युलोकभन्दा परका 
नक्षत्रलाई पनि उनैले प्रकाशित गरेका छन् । समस्त भुवनलाई विस्तार गर्ने, अजेय र अमृतका 
संरक्षक यिनै अग्निदेव हुन् । 


सूक्त  ११  
क्रषि  भरद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  वैश्वानर अगिनि । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
॥ १५७५ वृष्णो अरुषस्य ८५०७ प्र नु वोचें विदथा जातवेदसः । 

श्वानराय मतिर्नव्यसी शुचिः सोमइव पवते चारुरग्नये ॥१॥ 
दीप्तिमान्, तेजस्वी, सर्वव्यापी अग्निदेवलाई हामी स्तुति पिन, यज्ञ कार्यमा अग्निका लागि 
उच्चारण गरिने पवित्र र सुन्दर स्तोत्र सबै होताका लागि हितकारी छन् । त्यस्तै स्तोत्र यञ्चनजिक 
सोम पुगेझैँ अग्निदेवका समीपमा छेद काल, ७मनितितित 

 परमे व्योमनि व्रतान्य 

ब्यन्तरिक्षममिमीत सुक्रतु्वैश्वानरो महिना नाकमस्पृशत्॥२॥  

सर्वव्यापी, जगतृका हितकारी, व्रतपालक अग्निदेव दिव्य आकाशमा प्रकाशित भएर दैवी र 


४६२३ 


लौकिक दुवै प्रकारका सत्कर्मका रक्षक र पालक हुन्छन् । अन्तरिक्षका पदार्थका निर्माता यिनै 
अग्निदेव हुन् । उनी आफ्ना महिमाले स्वर्ग छुन्छन् । म 

व्यस्तभ्नाद्रोदसी मित्रो अद्धतो न्तर्वावदकृणोज्न्योतिषा तमः। 

वि चर्मणीव धिषणे अवर्तयद्वैश्वानरो विश्वमधत्त वृष्ण्यम् ॥२। 
अदभुत मित्ररूपी वैश्वानरदेवले द्युलोक र पृथिवीलाई यथास्थानमा स्थापित गरेर आफ्ना तेजले 
अन्धकार नष्ट गरे । उनैले पृथ्वीको त्वचाका रूपमा अन्तरिक्ष फैलाए । वैश्वानरदेवले नै विश्वको 
सबै बल धारण गरिरहेका छन् । 

अपामुपस्थै महिषा अगृभ्णत विशो राजानमुप तस्थुक्रीग्मियम्। 

आ दूतोअग्निमभरद्विवस्वतो वैश्वानरं मातसिध्ा परावतः ॥४॥ 
दूतका रूपमा मातरिश्वा वायुले यढा रहेको आदित्य मण्डलबाट वैश्वानर अग्निदेवलाई यस लोकमा 
लिएर आए। महान् कर्म भएका मरुत्हरूले उनलाई अन्तरिक्षका जलका बीचमा धारण गरे । 
ज्ञानसम्पन्न मानिसले उनै श्रेष्ठ स्वामीको स्तुति गरे । 

युगेयुगे विदथ्यं गृणद्धयोग्ने रयिँ यशसं धेहि नव्यसीम् । 

 पव्येव राजन्नशंसमजर नीचा नि वृश्व वनिनं न तेजसा॥९॥ म 

हे अग्निदेव । जसले यञ्ञ गर्दाखेरि नयाँ स्तोत्रले तिमीलाई स्तुति गर्दछन्, तिनलाई तिमी यशस्वी 
सन्तान र धनेऐश्वर्य प्रदान गर । हे अजर अग्निदेव ! वज्जले वृक्ष विनाश गरेभझैँ हाम्रा शत्रु विनाश 
गर । 

अस्माकमग्ने मघवत्सु धारयानामि क्षत्रमजरं सुवीर्यम्। 

वयं जयेम शतिनं सहस्रिणं वैश्वानर वाजमग्ने तवोतिभिः ॥६॥ 
हे अग्निदेव । तिमी हविष्यान्न एवं धनऐश्वर्यले समृद्ध व्यक्तिहरूभित्र कहिल्यै नझुक्ने, चिरयुवा, 
श्रेष्ठ बल, वीर्ययुक्त क्षात्रबल स्थापित गर  हे वैश्वानर अग्निदेव ! तिम्रा संरक्षणमा हामी हजारौँ 
गुना बढी सामर्थ्य, ऐश्वर्य आदि प्राप्त गरौँ । 

अदब्धेभिस्तव गोपाभिरिष्टेस्माक पाहि त्रिषधस्थ सूरीन्। 

रक्षा च नो ददुषां शर्धो अग्ने वैश्वानर प्र च तारीः स्तवानः ॥७॥ 
हे त्रिलोकमा स्थित अग्निदेव  तिमी अविनाशी हौ। हे वैश्वानर अग्निदेव ! तिमी स्तोता र 
याजकलाई आफ्ना संरक्षक बलले रक्षा गर र कृपा गरेर हाम्रो दुःख हटारु । 

सूक्त  ९ 
व्रषि  भरद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  वैश्वानर अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अइश्च कृष्णमहरर्जुनं च वि वर्तेते रजसी वेद्याभिः । 

वैश्वानरो ७७॥ . ॥ ०७   ॥१॥ 
काला रात र उज्याला दिन नियमित रूपमा आआफ्ना रङ्गले संसार रङ्गाउँछन् । हे वैश्वानर 
अग्निदेव ! तिमी तेजस्वी स्वामीझैँ प्रकट भएर अन्धकार नाश गर । न 

नाहँ तन्तुँ न वि जानाम्योतुँ न यं वयन्ति समरेतमाना । 

कस्यस्वितुत्र इह वक्त्वानि परो वदात्यवरेण पित्रा ॥२॥ 

हामी ठाडा र तेर्छा धागाको बनोट र बुनोट जान्दैनौँ । निरन्तर प्रयलशीलहरूले बुनेका वस्त्रका 
सम्बन्धमा पनि हामी अनभिज्ञ छौँ। यस लोकमा कसको पुत्र योग्य बन्छ र पितासित मिलेर यस 
अव्यक्त संसारका नियम सुनिश्चित रूपले भन्न सक्ला ? 

स इत्तन्तुस वि जानात्योतु स वक्त्वान्युतुथा वदाति। 
ति   ईँ चिकेतदमृतस्य क ०५ पेननु००७७० अन्येन पश्यन् ॥३॥ 

श्वानर अग्निदेव ठाडा तान र तेछां र बानका विषयमा जान्दछन्। क्रतुअनुसार कर्मको उपदेश 

उनैले दिन्छन् । अग्निदेव अमरताको रक्षक भएर भूलोकमा म 
आदित्यका रूपमा रहेका सबैका द्रष्टा हुन् । छि पाताल लुजान मक क आसा 

अरयं होता प्रथमः पश्यतेममिदं ज्योतिरमूत मर्त्येषु । 
॥ छ. जशे धुव आ निषत्तोमर्त्यस्तन्वा३ वर्धमानः ॥४॥ 
श्वानर अग्निदेव प्रथम होता हुन्। हे मनुका पुत्रहरू हो  यिनलाई राम्रोसित चिन। अग्निदेव 


४६४ 








अविनाशी, स्थिर, सर्वत्र व्याप्त र शरीरले नित्य  दचमा अमर 
य्रोतिका रूप यिनै हुन्  त्य बढ्दछन्। मरणशील प्राणीका बीच 


धुव ज्योतिर्निहित दुशये कं मनो जविष्ठ पतयत्सन्त । 
हत विश्वे देवाः समनसः सकेता एक क्रतुमभि वि यन्ति साधु॥१॥ 
स्थिर रहँदै पनि मनभन्दा बढी तीव्र गतिले हिँड्ने वैश्वानर अग्निदेव आनन्ददायक मार्ग देखाउनका 
लागि प्राणीभित्र निवास गर्दछन् । देवताहरू, एकै मन र समान प्रज्ञासम्पन्न भएर असल कर्म गर्ने 
केट ११०० पतिको 
कजा पतयता वि चक्भुर्वीउद ज्योतिदय आहित यत्। 

वि मे मनश्वरति दूरआधीः कि स्विद्क्षयामि किमु नू मनिष्ये ॥६॥ 
हे वैश्वानर अग्निदेव ! हाम्रा कान ७० गुण सुन्नका लागि र आँखा तिम्रो दिव्य दर्शनका निम्ति 
उत्कण्ठित छन्। आन्तरिक ज्योतिले तिम्रो स्वरूप जान्ने कामना गर्दछ। दूरस्थ ज्योतिको विचार गर्न 
मन भौँतारिएको छ। हामी यसभन्दा बढी के सोचँ र भनौँ ? 

शवे देवा अनमस्यन्भियानास्त्वामग्ने 


स्त्वामग्ने तमसि तस्थिवांसम् 
वैश्वानरोवतूतये नोञमत्यो३वतूतये न ॥७॥ म 


है वैश्वानर अग्निदेव ! अन्धकारमा वास गर्ने तिमीलाई सबै देवताहरू प्रणाम गर्दछन्। 
अन्धकारदेखि डराएका हामी सबैलाई यिनै वैश्वानर अग्निदेवले रक्षा गरुन् । 
सूक्त १० 
त्रषि  भारद्वाज बाईस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

पुरो वो मन्द्र दिव्य सुवृक्ति प्रयति यञ्चे अग्निमध्वरै दधिध्वम्। 

पुर उक्थेभिः स हि नो विभावा स्वध्वरा करति जातवेदा ॥१॥ 
हे विद्वानहरू हौ ! यो यज्ञ निर्दोष र निर्विध्न सम्पन्न गर्नका लागि स्तोत्र गाउँदै कल्याणकारी 
अग्निदेवलाई आफ्ना सामु १ ५७ गर् ।  अग्निदेवले हाम्रो यज्ञ सफल बनाउँछन् । 

तमुः ६.७. २७०५ तरग्ने अग्निभिर्मनुष इधानः । 

स्तोमं ममतेव शु घृतं न शुचि मतयः पवन्ते ॥२॥ 
अनेक देदीप्यमान ज्वाला भएका हे अग्निदेव ! तिमी देवताहरूलाई आह्वान गर्दछौ । हे अग्निदेव । 
तिमी अन्य अग्निहरूका साथ प्रज्वलित भएर, सुखदायी, पवित्र एवं घिउजस्तै बल बढाउनमा 
समर्थ, परम श्रेष्ठ स्तोत्र सुन । यी स्तोत्र बुद्धिमान् स्तोताले आत्मीयतापूर्वक उच्चारण गर्छन् । 

पीपाय स श्रवसा मर्तषु यो अग्नये ददाश विप्र उक्थै । 

चित्राभिस्तमूतिभिश्चित्रशोचिरत्रजस्य साता गोमतो दधाति ॥३॥ 
अग्निदवका निम्ति स्तोत्र गाउँदै हवि अर्पित गर्ने मानिसलाई अग्निदेव समृद्धि प्रदान गर्दछन् । उनी 
अदभुत रक्षा साधनसहित गाईको समूहका लागि पनि सहायक छन् । । 

आ यः पप्रौ जायमान उर्वी दूरेदुशा भासा कृष्णाध्वा। 

अध बहु चित्तम अर्म्यायास्तिर शोचिषा ददृशे पावकः ॥४॥ 
धुवाँ भरिएको कालो मार्गमा अग्निदेव प्रकट भएर टाढै देखिने कान्तिले द्यावापृथिवी व्याप्त 
गर्दछन् । अग्निदेव रातको बाक्लो अन्धकार आफ्ना प्रकाशले हटाउँछन् । 

नू नश्ित्रै पुरुवाजाभिरूती अग्ने रयिं मघवद्ध्यश्व धेहि। 

ये राधसा श्रवसा चात्यन्यान्त्सुवीर्यभिश्चाभि सन्ति जनान्॥५॥ 
हे अग्निदेव । हामी हविप्यान्न सम्पदा हुनेहरूका लागि तिमी प्रचुर धन र संरक्षण प्रदान गर । अन्य 
मानिसका भन्दा विशिष्टर श्रेष्ठ अन्न, धन, यश र पराक्रमी पुत्र प्रदान गर । 

इमं यञ्चेै चनोधा अग्न उशन्यै त आसानो जुहुते हविष्मान्। 

भरद्वाजेषु दधिषे सुवृक्तिमवीर्वाजस्य गध्यस्य सातौ ॥६॥ 

अग्दिदेव । हविष्यान्न तिमीलाई प्रिय छ। तिम्रा लागि याजकले जुन हविष्यान्नयुक्त हवि अर्पित 

गर्दछन्, त्यो ग्रहण गर । यजमानमाथि कृपा गरेर अनेकौँ अन्न प्रदान गर । 

वि द्वेषांसीनुहि वर्षयेडाँ मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥७॥ 
हे अगितिदेव । हामीसित द्वेष गर्ने हाम्रा शत्रु पर हटाछ र हाम्रो अन्न बढारु । हामी उत्तम र पराक्रमो 
पुत्रपौत्रादिले युक्त भएर सय वट हेमन्तभरि आनन्दले रहीँ । 


४६५ 





. 


७ 





सूक्त  ११ 
न््रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 
यजस्व होतरिषितो यजीयानग्ने बाधो मरुतां न प्रयुक्ति। 
आ नो मित्रावरुणा नासत्या द्यावा होत्राय पृथिवी ववृत्याः ॥१॥ 
हे देवताहरूलाई बोलाउने तेजस्वी अग्निदेव ! हामीबाट पूजित भएर मरुत्हरूलाई सङ्गठित गर। 


त्यसपछि मित्र, वरुण, क्रतदेव, अश्चिनीकुमार र द्यावापृथिवीलाई हाम्रा यञ्चमा बोलाउ । 


त्वं होता मन्द्रतमो नो अधुगन्तर्देवो विदा मर्त्यषु। 

पावकया जुद्वार वहिरासाग्ने यजस्व तन्वं१ तव स्वाम् ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी पूजनीय छौ र मानिसप्रति द्रोहरहित छौ। तिमी आहुति लिएर जाने र 
आनन्ददाता हौ । देवताहरूको मुखको रूपमा रहेका हे अग्निदेव । तिमी हवि ग्रहण गरेर आफ्नो 
शरीर पनि पोषण गर । 


धन्या चिद्धि त्वे धिषणा वष्टि प्र देवाञ्जन्म गृणते यजध्यै। 
वेपिष्ठो अङ्गिरसां यद्ध विप्रो मधुच्छन्दो भनति रेभ इष्ठै ॥२३॥ 
हे अग्निदेव ! धनको इच्छा गर्ने बुद्धिले तिम्रो भक्ति गरेको छ । इन्द्र आदि देवताहरूको प्रसन्नताका 
लागि गरिने यज्ञ तिमी प्रसत्र भएपछि सफल हुन्छ। अङ्गिरा क्रषि सर्वोत्तम प्रकारले तिम्रो स्तुति 
गर्दछन् र विद्वान् भारद्वाज मधुर छन्द गाउँछन् । 
अदिद्युतत्स्वपाको विभावाग्ने यजस्व रोदसी उरूची । 
आयुँ न यं नमसा रातहव्या अञ्जन्ति सुप्रयसं पञ्च जनाः ॥४॥ 
बुद्धिमान् र आभायुक्त अग्निदेव विशिष्ट रूपमा शोभायमान छन्। तिनी विस्तृत द्युलोक र 
भूलोकलाई आहुतिले पोषण गर्दछन् । पाँचै वर्णका मानिस अतिथिलाई झैँ सत्कारका साथ उचित 
हवि ग्रहण गर्ने अग्निदेवलाई हविष्यान्नद्वारा सन्तुष्ट गराउन् । 
वृञ्जे ह यन्नमसा बर्हिरग्नावयामि म्रुग्धुतवती सुवृक्ति । 
अम्यक्षि सद्म सदने पृथिव्या अश्रायि यज्ञ सूर्य न चक्षु ॥५॥ 
पृथ्वी माथिका यञ्चशालामा यञ्चवेदी बनाएर उत्तम, सफा घिउमा चोपिएको सुरो आदि साधन 
तयार गरिएका बेला अन्नको आहुति प्रदान गरिन्छ। आँखाले सूर्यको आश्रय पाएझैं याजकले 
गरेका यजनबाट यञ्चदेव वृद्धि प्राप्त गर्दछन् । 
दशस्या नः पुर्वणीक होतर्देवेभिरग्रे अग्निभिरिधानः । म 
रायः सुनोसहसोवावसाना अति स्रसेम वृजनं नांह ॥६॥ 
अनेकौँ किसिमका शिखाले युक्त, देवताहरूलाई आह्वान गर्ने हे अग्निदेव ! तिमी विविध दिव्य 
अग्निका साथ प्रसन्न भएर हामीलाई धन प्रदान गर । हे बल उत्पादक अग्निदेव  हवि प्रदान गर्ने 
हामीलाई तिमी शत्रुजस्तो पापबाट पनि जोगाङ । 
सूक्त १२. 
न्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
मध्ये होता दुरोणो बर्हिषो राडग्निस्तोदस्य रोदसी यजध्यै । 
अयं स सूनुः सहस क्रतावा दूरात्यसूर्यो न शोचिषा ततान ॥१॥ 
देवतालाई आह्वान गर्ने र यज्ञका पालक अग्निदेव द्यावापृथिवीलाई पुष्ट गर्नका लागि याजकका 
घरमा प्रतिष्ठित हुन्छन् । बल उप्पन्न गर्ने, यज्ञकर्ता अग्निदेव आफ्ना तेजले सम्पूर्ण जगत्लाई उसै 
गरी प्रकाशित गर्दछन्, जसरी सूर्यदेव यढैबाट सम्पूर्ण विश्वलाई प्रकाशित गर्दछन् । 
आ यस्मिन्त्वे स्वपाके यजत्र यक्षद्राजन्त्सर्वतातेव नु द्यौः। 
त्रिषधस्थस्ततरुषो न जंहो हव्या मघानि मानुषा यजध्यै ॥२ ॥ 
हे तेजस्वी, पूज्य यञ्चशील अग्निदेव ! मानिसले दिएको हव्य पदार्थ तीनै लोकको उद्धार गर्ने 
सूददितभै व्यापक भएर तिमी देवताहरूसम्म पुन्याउँछै । हामी याजकहरू श्रद्धासहित हवि अर्पित 
गर्दछौँ । म 


 ४६६ 





तेजिष्ठा यस्यारतिर्वनेराद तोदो म 
अद्रोधो न द्रविता चेतति न्नम्त्यो पुधसानो अच्यौत्। 


वर्त्र ओषधीषु ॥३॥ 
सूर्यदेवजस्तै अग्निदेवको दीप्ति बढ्नाले आफ्नो मार्ग प्रकाशित गर्दछन् । सर्वव्यापी, अति प्रदीप्त 


ज्वालाले वनमा प्रज्वलित हुने, अमर, द्रोहरहित म 
जगतलाई प्रकाशित गरुन् । , अविराम अग्निदेवले सबैको कल्याण गर्दै समस्त 


सास्माकेभिरेतरी न शुषैरग्नि ष्खे दम आ जातवेदा । 

द्रवन्नो वन्वन् क्रत्वा नार्वोस्र पितेव जारयायि यै ॥४॥ 
ज्ञानी अग्निदेव यज्ञकर्ताहरूले गाएका गायनबाट जसरी प्रसन्न हुन्छन्, उसै गरी हामीले गाउँदै 
गरेका उत्तम स्तोत्रले पनि प्रसन्न हुन्छन् । साँढेजस्तै बलिया, अश्वजस्तै गतिमान र वृक्ष भस्म गराउने 
अग्निदेवलाई यजनकर्ता मानिसहरू स्तुति गर्दछन्। 

अध स्मास्य पनयन्ति भासो वृगा यत्तक्षदनुयाति पृथ्वीम्। 

॥.५. यः स्पन्द्रो विषितो धवीयानृणो न तायुरति धन्वा राट्॥५॥ 

अग्निदेव सहज रूपम जङ्गल डढाएर पृथ्वीमा विचरण गर्दछन् । पृथ्वीमा प्रकाशित भएर अति 
वेगका साथ विनाप्रतिबन्ध भ्रमण गर्दछन्। त्यस बेला अग्निदेवका आभाको स्तुति यस लोकमा 
स्तोताहरू गर्दछन् । 

स त्वं नो अर्वन्रिदाया विश्वेभिरग्ने अग्निभिरिधान । 

 वेषि रायो वि यासि दुच्छुना मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥९॥ 
हे शत्रुनाशक अग्निदेव.  तिमी विभिन्न रूपमा प्रकट हुन्छौ । हामीलाई निन्दाबाट रक्षा गर र सम्पत्ति 
प्रदान गर। हामो असल योडद्धाजस्ता पुत्रपौत्रादिले सम्पन्न भएर शत्रुको सेना नाश गरौँ। सय 
हेमन्तभरि आनन्दका साथ जीवन निर्वाह गरौँ। ।।। म 
सूक्त  १३ 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  अगिन । छन्द  त्रिष्टुप्। 

त्वद्विश्वा सुभग सौभगान्यग्ने वि यन्ति वनिनो न वया। म 

श्रुष्टी रयिर्वाजो वृत्रतूर्ये दिवो वृष्टिरीड्यो रीतिरपाम्॥१॥ 
हे श्रेष्ठ भाग्यवान् अग्निदेव । तिमी सबै ऐश्वर्यका उत्पादक हौ । वृक्षबाट विभिन्न शाखा उत्पन्न 
भएझैँ शत्रु जिले बल, धन र पर्जन्यको वर्षा तिमीबाटै उत्पन्न हुन्छन् । आकाशबाट वर्षा गराउनका 
निम्ति पानी लैजाने तिमी स्तुति योग्य छौ ।  

त्वं भगो न आ हि रलमिषे परिज्मेव क्षयसि दस्मवर्चाः । 

अग्ने मित्रो न बृहत ग्रतस्यासि क्षत्ता वामस्य देव भूरेः ॥२॥ 
हे भाग्यवान् अग्निदेव । हामीलाई सुन्दर धन प्रदान गर । तिमी वायुजस्तै सर्वव्यापी र मित्रजस्तै 
सन्मार्गमा लैजाने हौ । हे तेजस्वी  हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 

स सत्पतिः शवसा हन्ति वृत्रमग्ने विप्रो वि पणेर्भ्ति वाजम्। 

यं त्वं प्रचेत ग्रतजात राया सजोषा नप्त्रापां हिनोषि ॥२॥ 
श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न, सत्पुरुषका पालक हे अग्निदेव ! यज्ञबाट उत्पन्न क्रतजात ऐश्वर्यलाई पानी 
बर्सन नदिने मेघसित जुभन तिमी प्रेरित गर्दछौ । उसै क्रतजातले वर्षामा बाधा हाल्ने पणिलाई नष्ट 
गर्दछ। . 

यस्ते सूनो सहसो गीर्भिरुक्थैर्यसैर्मर्तो निशिति वेद्यानट्। 

विश्व स देव प्रति वारमग्ने धत्ते धान्यप पत्यते वसव्यै ॥४॥ 
हे बलका पुत्र तेजस्वी अग्निदेव ! जजसले यज्ञ आदि कर्म र स्तुतिद्वारा तिम्रो उपासना गर्दै तिम्रो 
तेज धारण गर्दछन्, उनीहरूले नै अन्न, धन र ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछन् । 

ता नृभ्यआ सौश्चवा सुवीराग्ने सूनो सहसः पुष्यसेँ धाः । 

कृणोषि यच्छवसा शर, फु वयो वृकायारये जसुरये ॥५॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! तिमीले जुन पशु र अन्न क्रर, द्वेष गर्ने शत्रुलाई प्रदान गरेका छौ, हे 
अग्निदेव । त्यो सबै हामी शौर्यवानहरूका लागि प्रदान गर । 


४६७ 
। फु 





वद्मा सूनो सहसो नो विहाया अग्ने तोक तनयं वाजी नो दा । 
त त क तिमश्यां मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥६॥ 
हे बलका पुत्र एवं ज्ञानी अग्निदेव । हामीलाई तिमी हितकारी बायो देखाउ । हाम्रो उत्तम कामना 
पूर्ति होस् । हामी धन, अन्न र ऐश्वर्ययुक्त पुत्रपौत्रादिसहित सय हेमन्त जीवन निर्वाह गरेँ । 


सूक्त १४ 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  अनुष्टुप् शक्वरी । 
अग्ना यो मर्त्यो दुवो धियं जुजोष धीतिभिः । 
भसन्नु ष प्र पूर्व्य इषं वुरीतावसे ॥१॥ 
स्तुतिका साथ जुन मानिसले यञ्च गर्दछ र सद्बुद्धि प्राप्त गर्दछ, छ नै यशस्वीहरूमा अग्रणी भएर 
सुरक्षका निम्ति पर्याप्त धनधान्य प्राप्त गर्दछ । 


अग्निरिद्धि प्रचेता अगिनिर्वेधस्तम क्रषिः । 
अग्नि होतारमीडते यजेषु मनुषो विश ॥२॥ 
अग्निदेव नै श्रेष्ठ ज्ञानी र सत्कर्मका प्रेरक सर्वद्रष्य हुन् । मानिसहरू पुत्रादिले सहित भएर यञ्चमा 
यिनेको स्तुति गर्दछन् । 
नाना ह्यपग्नेडवसे स्पर्धन्ते रायो अर्य । 
तूर्वन्तो दस्युमायबो व्रतैः सीक्षन्तो अव्रतम् ॥३॥ . 
हे अग्निदेव । जसले तिम्रो यजन गर्दछ, उसले यज्ञ नगर्नेहरूलाई पराजित गर्दछ । शत्रुबाट छुट्टिएर 
आएको धन, ऐश्वर्य स्तुति गर्नेहरूले पाउँछन् । ९७, 
अग्निरप्सामृतीषह वीर ददाति सत्पतिम्। 
यस्य त्रसन्ति शवसः सञ्चक्षि शत्रवो भिया ॥४॥ 
अग्निदेव स्तुति गर्ने स्तोताका लागि सन्मार्गगामी, सत्कर्मका रक्षक, शत्रुजयी, श्रेष्ठ पुत्र प्रदायक 
हुन्छन् । त्यस पुत्रबाट शत्रु पनि भयभीत रहन्छन् । लै 
अग्निहि विद्यना निदो देवोमर्तमुरुष्यति । सहावा यस्यावृतो रयिर्वाजेष्ववृतः ॥ 
अग्निदेवले आफ्ना तेजस्वी ज्ञानका बलले निन्दाबाट याजकहरूलाई रक्षा गर्दछन् र युद्धका 
समयमा धन सुरक्षित गर्दछन् । 
 अच्छा नो मित्रमहो देव देवानग्ने वोचः सुमतिं रोदस्यो । वीहिस्वस्ति 
सुक्षितिं दिवो नृन्द्रिषो अंहांसि दुरिता तरेम ता तरेम तवावसा तरेम ॥। 
हे मित्रले झैँ रक्षा गर्ने, तेजस्वी, गुणसम्पन्न अग्निदेव ! तिमी द्यावापृथिवीमा व्याप्त भएर स्तोताले 
गरेको स्तुति देवताहरूसम्म पुन्याउँछौ । तिमी आफ्ना रक्षासाधनले पाप, कष्ट र शत्रुबाट हाम्रो रक्षा 
गर्दछौ । हामीलाई उत्तम आवास आदि प्रदान गर । 
सूक्त १५ हो कि 
क्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप् 
इममू घु वो अतिथिमुषर्बुधं विश्वासां विशां पतिमृञ्जसे गिरा। 
वेतीद्विवो जनुषा कच्चिदा शुचिर्ज्योकचिदत्ति गर्भो यदच्युतम् ॥१॥ 
अतिथिजस्तै पूज्य, प्रजापालक, स्वभावतः पवित्र र उषा कालमा प्रज्वलित अग्निदेव द्युलोकबाट 
उत्पन्न भएर द्यावापृथिवीमा विचरण गर्दै अर्पण गरेको हवि ग्रहण गर्दछन् । हे विद्वान्हरू हो ! यस्ता 
अग्निदेवलाई स्तुति गरेर प्रसन्न गराओ  म 
मित्र न यं सुधितँ भृगवो दधुर्वनस्पतावीड्यमूर्ध्वशोचिषम्। 
स त्व सुप्रीतो वीतहव्य अद्धुत प्रशस्तिभिर्महयसे दिवेदिवे ॥२॥ 
हे अरणीभित्र व्याप्त, स्तुति योग्य, मित्रवत् अग्निदेव ! तिमीलाई भृगु आदि क्रषिले स्थापित गरेका 


हुन्। हे अद्भुत अग्निदेव ! तिमी अर्घ्वगामी ज्वालासम्पत्न छौ। तिमी कपालु हुनाले ज्ञानीहरू 
प्रतिदिन उत्तम स्तोत्रले तिमीलाई स्तुति गर्दछन् । 


० छुँ 





 


स त्वं दक्षस्यावृको वृधो भूरर्यः परस्यान्तरस्य तरुषः । राय सूनोसहसो 

मर्त्येष्वा छर्दिर्यच्छ वीतहव्याय सप्रथो भरद्वाजाय सप्रथः ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी १०१ चतुर मानिसलाई सुरक्षा गर्दछै  हे अग्निदेव ! तिमी महान् छौँ । 

. हेबलका पुत्र ! भारद्वाज वंशीलाई धन, अन्न र निवास प्रदान गर । 

द्युतानं वो अतिथि स्वर्णरमगिनि होतारं मनुषः स्वध्वरम्। 

विप्रै न द्युक्षवचसं सुवृक्तिभिर्हव्यवाहमरतिं देवमृञ्जसे ॥४॥ 
हे विद्वान् हो ! देदीप्यमान्, दिव्य गुणयुक्त, हविवाहक, अतिथिजस्तै पूज्य, मानिसका यज्ञमा देवता 
बोलाउने, स्वर्गसम्म हवि पुन्याउने, उत्तम यञ्च गर्ने, विद्वान्झैँ कान्ति भएका अग्निदेवलाई तिमीहरू 
उत्तम स्तुतिले प्रसन्न गराओ । 

पावकया यश्चितयन्त्या कृपा क्षमत्रुरुच उषसो न भानुना। 

तूर्व् यामन्नेतशस्य नू रण आ यो घृणे न ततृषाणो अजर ॥१॥ 
उषा कालको प्रकाशजस्ता अग्निदेवबाट पृथिवीलाई पवित्रता र चेतना प्राप्त हुँदा पृथ्वी तेजले 
शोभायमान हुन्छ। हे वीतहव्य ! तिमीहरू सर्वभक्षी र अजर अग्निदेवको अर्चना गर । उनी एतश 
ग्रषिको रक्षाका लागि रणभूमिमा शीघ्र चैतन्य हुन्छन् । 

अग्निमग्निं वः समिधा दुवस्यत प्रियंप्रिय॑ वोअतिथिं गृणीषणि। उप वो गीर्भिरमृत 
विवासत देवो देवेषु वनते हि वार्य देवो देवेषु वनते हि नो दुवः । 
हे स्तोताहरू हो । अतिथिजस्तै पूज्य र अत्यन्त प्रिय अग्निदेवलाई समिधाले सेवा गर। अमर 
अग्निदेव देवताहरूमा वरणीय सम्पत्ति धारण गर्दछन् र हाम्रो अर्चना स्वीकार गर्दछन्। त्यस्ता 
अग्निदेवको सेवा स्तोत्र आदि वाणीले गरौँ । 

समिद्धमग्नि समिधा गिरा गृणे शुर्चि पावक पुरो अध्वरे ध्रुवम्। 

विप्रे होतारं पुरुवारमद्रुहे कविं सुम्नैरीमहे जातवेदसम् ॥७॥ 
समिधाबाट प्रकट अग्निदेवलाई हामी वाणीले अर्चना गर्दछौँ । शुद्ध, स्थिर र पवित्र गराउने 
अग्निदेवलाई यञज्ञका अग्रिम स्थानमा प्रतिष्ठित गर्दछौँ । विशिष्ट ज्ञानले सम्पन्न हविदाताहरूले 

मान गर्न योग्य, द्रोहरहित, ज्ञानवान् र सर्वज्ञाता अग्निदेवलाई ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि हामी स्तुति 

गर्दछौँ। 

त्वां दूतमग्ने अमृत युगेयुगे हव्यवाहँ दधिरे पायुमीड्यम् । 

देवासश्च मर्तासश्च जागृविं विभुं विश्पति नमसा नि षेदिरे ॥८॥ 
हे अग्निदेव । अमर देवता र मानिसले प्रत्येक शुभ यञ्चमा हविदाता, रक्षक र स्तुति गर्न योग्य 
तिमीलाई दूतका रूपमा नियुक्त गर्दछन् । जागृतिप्रधान, विस्तारशील र प्रजाको रक्षा गर्नमा सहायक 
मानेर मानिसहरू तिमीलाई प्रणाम गर्दै उपासना गर्दछन् । 

विभूषन्नग्न उभयाँ अनु व्रता दूतो देवानाँ रजसी समीयसे । 

यत्ते धीतिं सुमतिमावृणीमहेध स्मा नस्त्रिवरूथः शिवो भव॥९॥ 
देवता र मानिस दुवैलाई महिमावान् बनाउँदै अनुशासनप्रिय, नियमपालक देवताहरूका दूत बनेर 
दिव्यलोक र यस लोकमा हवि लिएर जाने हे अग्निदेव  हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । तीनै स्थानमा 
विचरण गर्दै हामीलाई सुख प्रदान गर । 

त॑ सुप्रतीक सुदृशँ स्वञ्चमविद्वांसो विदुष्टर सपेम । 

स यक्षद्विश्वा वयुनानि विद्वान्प्र हव्यमग्निरमृतेषु वोचत्॥१०॥ 
मनोहर रूप भएका, गमनशील, सर्वञ्च र सुहाउँदो शरारका अग्निदेवलाई हामी अल्पज्च मानिसहरू 
यजन गर्दछौँ । सर्वकर्मज्ञाता अग्निले हाम्रा हविको वर्णन देवताहरूसित गर्दै अनि देवताहरूका 
लागि यज्ञ सम्पन्न गराङन् । ०१ की ० . 

तमग्ने पास्युत त॑ पिपर्षि यस्त आनद कवये शूर धीतिम्। 

यज्ञस्य वा निशितिं वोदितिं वा तमित्यृणक्षि शवसोत राया॥११॥ 
हे शौर्यवान् अग्निदेव  बुद्धिमान् मानिस तिम्रा निम्ति कर्म गर्दछन्, रक्षा गर्दै उनीहरूको असल 
कामना पूरा गरा । प्रगतिका साथ यज्ञ गर्ने संस्कारवान् याजकलाई तिमी प्रचुर बल प्रदान गर । 


४६९ 








त्वमग्ने वनुष्यतो नि पाहि त्वमु न सहसावन्नवद्यात्। , त 
सं त्वा ध्वस्मन्वदभ्येतु पाथः सं रयिः स्पृहयाय्यः ॥१२॥ 
हे पराक्रमी अग्निदेव ! हामीलाई शत्रु र पापबाट जोगाछ । हामीले अर्पित गरेको हवि ग्रहण गर्दै 
स्तुति गर्नेहरूलाई मन पर्ने हजारौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गर । म । 
अग्निहोता गृहपतिः स राजा विश्वा वेद जनिमा जातवेदा । 
॥ देवानामुत यो मर्त्यानाँ यजिष्ठः स प्र यजतामृतावा ॥१२॥ 
 तेजस्वी, सर्वज्ञ, देवताहरूलाई आह्वान गर्ने, सबै प्राणीका ज्ञाता अग्निदेव हाम्रा घरका स्वामी हुन्। 
अग्निदेव मनुष्य र देवताहरूमा श्रेष्ठ याजक हुन्, उनै सत्यवान् अग्निदेवले विधिपूर्वक यज्ञ गरुन्। 
अग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतः पावकशोचे वेष्द्वं हि यज्वा। 
क्रता यजासि महिना वि यद्धू्हव्या वह यविष्ठ या ते अद्य ॥१४॥. 
हे पावन ज्वाला भएका यञ्चकर्ता अग्निदेव ! तिमी देवताहरूका निम्ति यज्ञ गर्दछौ । तिमी यस 
यज्ञमा देवताहरूको यज्ञ गर र यस बेला याजक जुन इच्छाले यज्ञ गरिरहेका छन्, त्यो पूरा गराउ । 
हे चिरयुवा अग्निदेव ! तिमी आफ्नै कारण महान् छौ । हाम्रो हवि ग्रहण गर । 
अभि प्रयांसि सुधितानि हि ख्यो नि त्वा दधीत रोदसी यजध्यै। अवा नो 
मघवन्वाजसातावग्ने विश्वानी दुरिता तरेम ता तरेम तवावसा तरेम ॥१५॥ 
हे अग्निदेव ! याजकहरू द्यावापृथिवीका निम्ति यञ्च गर्नका लागि तिमीलाई प्रतिष्ठित गर्दछन्। 
तिमी वेदीमा उचित किसिमले राखिएको हवि हेर । हे अग्निदेव ! सङ्ग्राममा तिमी हाम्रो रक्षा गर, 
हामी सबै खालका दुःखबाट जोगिऔँ   त 
अग्ने विश्वेभिः स्वनीक देवैरूर्णावन्त प्रथमः सीद योनिम्। 
कुलायिनं घृतवन्तं सवित्रे यञ्चे नय यजमानाय साधु ॥१६॥ 
अग्निदेव सबै देवताहरूमा अग्रणी हुन् ।. हे सुन्दर ज्वाला भएका अग्निदेव । तिमी कनीको आसन 
र घिउले भरिएको वेदीमा विराजमान भएर वि प्रदान गर्ने यजमानका यज्ञलाई उत्तम किसिमले 
देवताहरूसम्म पुस्याङ । 
इममु त्यमथर्ववदरिनं मन्थन्ति वेधसः । 
यमङ् कृयन्तमानयन्नमूरं श्याव्याभ्यः ॥१७॥ 
यञ्चको कर्म गर्ने, ज्ञानी ग्रत्विक् अथवा क्रषिहरूले जसरी मन्थन गरेर अग्निलाई उत्पन्न गर्दछन् उसै 
गरी जताततै भ्रमण गर्ने ज्ञानी अग्निदेवलाई उनीहरू अँध्यारो ठाउँबाट ल्याएर यस यञ्चका वेदीमा 
स्थापित गर्दछन् । म 
जनिष्वा देववीतये सर्वताता स्वस्तये । 
आ देवान् वक्ष्यमृताँ ग्रतावृधो यज्ञ देवेषु पिस्पुशः ॥१५॥ 
हे अग्निदेव  तिमी अरणीमन्धनद्वारा प्रकट भएर देवताहरूको कामना गर्ने यजमानको कल्याणका 
लागि देवताहरूलाई सुस्थिर गरा । तिमी यज्ञवर्द्धक, अमर देवताहरूलाई यज्ञमा आह्वान गर र 
हाम्रो यज्ञ देवताहरूसम्म पुस्या । 
वयमु त्वा गृहपते जनानामग्ने अकर्म समिधा बृहन्तम्। 
अस्थूरि नोगाईपत्यानि सन्तु तिग्मेन नस्तेजसा सं शिशाधि॥१९॥ 
हे यज्ञरक्षक अग्निदेव ! हामी समिधाद्वारा प्राणीका माझमा तिमीलाई प्रदीप्त गराउँछौं । गाईपत्य 
अग्निदेवले हामीलाई पुत्र, पशु र अनेक ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । हामीलाई तिमी तेजस्विता प्रदान गर । 
सूक्त  १६ 
क्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री त्रिष्टुप्। 


 त्वमग्ने यञ्चाना होता विश्वेषा हितः । देवेभिर्मानुषे जने ॥१॥ 
हे  तिमी होता र देवताहरूका आह्वानकर्ता हौ। तिमी मानिसका यज्ञमा यु 
होता निर्धारित गरिएका छौ । 


, सनो मन्द्राभिरध्वेजिह्वाभिर्यजा महः । आ देवान्वक्षि यक्षि च॥र। , 
हे अग्निदेव  तिमी आफ्ना महान् ज्वालाहरूसहित 


दता लाई हित यस यज्ञमा देवगणको स्तुति गर र इन्द्र आदि 
रूलाई आह्वान गरेर हवि प्रदान गर । स्तु थ 





७७० 








 वेत्या हि वेधो अध्वन पथश्च देवाञ्जसा । अग्ने यञ्चेषु सुक्रतो ॥३॥ 
परेष्ठकर्मा अग्निदेव षु ॥३॥ हि 
नियन्ता, श्रेष्ठकर्मा ३ । तिमी यज्ञका  दूरस्थ सबै मार्गका ज्ञाता हौ। 
हाजकहरूलाई उचित मार्गदर्शन गराउ ।  निकटस्थ एव दरदसबै मार्गका ज् 
त्वामीडे अध द्विता भरतोवाजिभिः शुनम् 
हे तेजरूप अग्निदेव !। भरतले अनेक चुनम्। ईजे यशेपु यज्ञियम्॥४॥ 


। क्रस्विकहरूसँग मिलेर लौकिक र अलौकिक दुवै, सुख प्राप्त 
गर्नका लागि तिम्रो स्तुति गरे। हे यजनीय । तिमीबाट नै अनिष्टको नाश र इच्छाको पूर्ति हुन्छ। 
हामी तिम्रो स्तुति र यज्ञ गर्दछौँ । 


त्वमिमा वार्या पुरु दिवोदासाय सुन्वते । भरद्वाजाय दाशुषे ॥१॥ 
है अग्निदेव । तिमीले सोम सिद्ध गर्ने दिवोदासलाई धेरै ऐश्वर्य प्रदान गरेका थियौ। उसै गरी 
भरद्वाजले पनि धनेऐश्वर्य प्राप्त गरुन् । 

त्वं दूतो अमर्त्य आ वहा दैव्यं जनम्। शुण्वन्विप्रस्य सुष्टुतिम् ॥६॥ 
हे अग्निदेव । तिमी अमर छौ, तिमी दूत हौ। विद्वान् भरद्वाजले गरेको स्तुति सुन्नका लागि 
देवताहरूलाई हाम्रा यज्ञमा आह्वान गर । म 

त्वामग्ने स्वाध्योर मर्तासो देववीतये। यञ्चेषु देवमीडते ॥७॥ 
बलले प्रकट हुने सौन्दर्यवान् हे अग्निदेव ! हामी याजकहरू धनधान्य र तिम्रो सान्निध्य प्राप्त गर्ने 
कामनाले वन्दना गर्दछौँ । 

तव प्रयक्षि सन्दृशमुत क्रठुँ सुदानवः । विश्वे जुषन्त कामिनः ॥८॥ 


००० हे अग्निदेव ! छायामा पाइने शीतलताभैँ हामी तिम्रो संरक्षणमा रहेर सुख 
प्राप्त गरौँ । 


१. ति 


 त्वं होता मनुहितो वह्िरासा विदुष्टरः । अग्ने यक्षि दिवो विशः ॥९॥ 
गोरुको सिङजस्तै तेजस्वी ज्वाला भएका, वीर धनुर्धरजस्तै पराक्रमी हे अग्निदेव । तिमीले दुष्टका 
आश्रयस्थलहरू नष्ट गरेका छौ । म 

अग्न आ याहिं वीतये गृणानो हव्यदातये। नि होता सत्सि बर्हिषि ॥१०। 
हे प्रकाशक र सर्वव्यापक अग्निदेव ! हविलाई गति दिनका लागि तिमी आङ । सबैले तिम्रो स्तुति 
गर्दछन् । यज्ञमा हामी तिम्रो स्वागत गर्दछौँ, किनभने तिमी नै सबै पदार्थ प्रदान गर्दछौ । 

त॑ त्वां समिद्धिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्य ॥११॥ 
हे प्रकाशस्वरूप अग्निदेव ! तिमीलाई हामी समिधा र घिउले प्रदीप्त गर्दछौँ। त्यसैले हे 
सामर्थ्यवान् ! तिमी अझै प्रखर होङ । , 

स नः पृथु श्रवाय्यमच्छा देव विवाससि । बृहदग्ने सुवीर्यम् ॥१२॥ 
हे अग्निदेव  हामी महान् पराक्रमी र श्रेष्ठ यशस्वी सामर्थ्य प्राप्त गर्ने बन्न सकौँ । त्यसका लागि 
तिमी कृपा गर । 

त्वामग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्थत । मूर्ध्नो विश्वस्य वाघतः ॥१३॥ 
परम श्रेष्ठ, अखिल विश्व धारण गर्ने हे अग्निदेव ! अथर्वाले तिमीलाई विश्वका महानृतम आधारका 
रूपमा अरणीमन्थनद्वारा बारा पक का कातोका तकह 

तमु त्वा दध्यङ्ङुषिः पुत्र इध अथवणः । वृुत्रहण पुरन्दरम् ॥१४॥ 
है अग्निदेव ! अथर्वाका पुत्र दध्यङ् ग्रषिले तिमीलाई पहिलो पटक प्रदीप्त गराए। तिमी 
शत्रुसंहारक हौ, त्यसैले शत्रुको सहर नष्ट गर्न सक्दछौ । 

तमु त्वा पाथ्योवृषा समीधे दस्युहन्तमम् । धनञ्जयं रणेरणे ॥१५॥ 
हे अग्निदेव ! पाथ्यवृषाले तिमीलाई प्रदीप्त गरे । तिमी असुर संहारक तथा युद्धका विजेता हौँ । 

एद्यु षु ब्रवाणि तेग्न इत्थेतरा गिरः । एभिर्वधास इन्दुभिः ॥१६॥ ० बानि 
है तिम्रै लागि स्तुति गर्दछौँ । तिमी स्तुति सुनेर प्रकट होछ र यस सोमरसले आफ्नो महानता 

पस्तार गर  

यत्र कव च ते मनो दक्ष दधस उत्तरम्। तत्रा सदः कृणवसे ॥१७॥ 
हे अग्निदेव  तिमी जुन क्षेत्र र याजकदेखि खुसी हुन्छौ, त्यहाँ अत्यधिक बल धारण गराउँछौ र 
त्यहीँ आवास पनि बनाउँछौ । 


४७१ 


॥  

बनि 
 ऐया 

॥  

 कनल सप कि किनकि गणनणनान जल्निनतरकुधि ०००० 
७०  ००१०१० १७ हना किविजिकिला लआिजजिलि   फर  उ 
जानका ०५    ७ ००  बबक  कलननरिजिभिकिम जिन तका लकिणमकालमाकधिन  जता पो निति जिल  क फि व्जिकजजििडिडिडिे 
ति तत र र लाउ डड उङ ९ 


नहि ते पूर्तमक्षिपद्धवन्नेमानाँ वसो । अथा दुवो वनवसे ॥१०८॥ 


हे अग्निदेव ! तिम्रो तेज आँखाका लागि हानिकारक छैन  हे व्रतपालक मानिसहरूका स्वामी । 
हाम्रो प्रार्थना तिमी स्वीकार गर । 


आग्निरगामि भारतो वृत्रहा पुरुचेतनः । दिवोदासस्य सत्पतिः ॥१९॥ 
अग्निदेव आहुतिका अधिपति र दिवोदासका शत्रुसंहारक हुन् । हे याजकहरू हो  यी अग्निदेव 
सर्वज्ञ र रक्षक पनि हुन् । हामी स्तुतिले अग्निदेवको आह्वान गर्दछौँ । 


स हि विश्वाति पार्थिवा रयिं दाशन्महित्वाना। वन्वन्नवातो अस्तृतः ॥२०॥ 
अग्निदेव अपराजित, शत्रुनाशक र अहिंसित छन्। तिनै अग्निदेव आफ्ना सामर्थ्यले हामीलाई 
पृथ्वीमा उत्तम धनेऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 


स प्रलवन्नवीयसाग्ने च्युम्नेन संयता । बृहत्ततन्थ भानुना ॥२१॥ 


हे अग्निदेव । तिमी यस विस्तृत अन्तरिक्षलाई आफ्ना संयमित र नवीन तेजले पहिलेकै जसरी 
प्रकाशित गर्दै छौ । 


प्र वः सखायो अग्नये स्तोमं यञ् च धृष्णुया । अर्च गाय च वेधसे ॥२२॥ 


हे क्रात्विकहरू हो ! ईश्वरजस्तै शक्तिमान् र शत्रुविनाशक अग्निदेवेलाई तिमीहरू आहुति र उत्तम 
स्तुतिले प्रसन्न गर । 


स हि यो मानुषा युगा सीदद्धोता कवितक्रतुः । दूतश्व हव्यवाहनः ॥२३॥ 
मेधावी, हविवाहक, यञ्चकर्ममा देवदूत र देवताका आह्वान कर्ता अग्निदेव हाम्रा यस यज्ञमा कुशका 
आसनमा बसून् । 


ता राजाना शुचिव्रतादित्यान्मारुत॑ गणम्। वसो यक्षीह रोदसी ॥२४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी यस यञ्चमा आएपछि प्रसिद्ध, शुभकर्म गर्ने मित्रावरुणले मरुत् एवं 
द्यावापृथिवीका लागि यजन गरुन् । तिमी श्रेष्ठ निवास प्रदान गर्दछौ । 

वस्वी ते अग्ने सन्दृष्टिरिषयते मर्त्याय । कर्जो नपादमृतस्य ॥२५॥ 

हे अग्निदेव  तिमी अमर र बलशाली छौ । तिम्रा तेज दृष्टिले अन्नको इच्छा गर्ने याजकलाई अन्न र 
धन प्रदान गराउँछ । 

क्रत्वा दा अस्तु श्रेष्ठोञद्य त्वा वन्वन्त्सुरेक्णाः । मर्त आनाश सुवुक्तिम् ॥२६॥ 
हे अग्निदेव । आजका याजकहरू तिम्रो सेवा र श्रेष्ठ कर्म गर्ने होछन् । उनीहरू सधैँ उत्तम कुरो 
बोलून्। 





ते ते अग्ने त्वोता इ षयन्तो विश्वंमायुः । 

तरन्तो अर्या अरातीर्वन्वन्तो अर्यो अरातीः ॥२७॥ 
हे अग्निदेव  तिम्रो स्तुति गर्नेहरू तिम्रे सुरक्षामा रहेर शत्रुको सेना जितेर, शत्रुको नाश गर्दछन् र 
पूरा आयुसम्म अन्न आदिसहित सुखले जीवन व्यतीत गर्दछन् । 

अग्निस्तिग्मेन शोचिषा यासाद्विश्व न्य१त्रिणम् । अगिनर्नो वनते रयिम् ॥२८॥ 
हे अग्निदेव  तिमी आफ्ना प्रज्वलित, तीक्ष्ण ज्वालाले विघ्नकारक तत्त्व नष्ट गर अनि जसले 
तिम्रो उपासना र स्तुति गर्दछन्, तिनलाई बल तथा ऐश्वर्य प्रदान गर । 

सुवीरं रयिमा भर जातवेदो विचर्षणे । जहि रक्षांसि सुक्रतो ॥२९॥ 
हे सर्वज्ञाता अग्निदेव ! दुष्ट संहार गरेर हामीलाई श्रेष्ठ सन्तानयुक्त ऐश्वर्य देछ। 

त्वं नः पाह्यंहसो जातवेदो अघायतः । रक्षा णो ब्रह्मणस्कवे ॥३०॥ 
हे ज्ञानी अग्निदेव ! तिमी ज्ञानका द्रष्टा हौ । पाप र पापी शत्रुबाट हाम्रो रक्षा गर। 

यो नो अग्ने दुरेव आ मर्तो वधाय दाशति। तस्मान्नः पाद्यंहसः ॥३१॥ 


हे अग्निदेव ! दुर्भावनापूर्वक हामीलाई मार्न प्रयास गर्ने मानिसबाट र पापबाट पनि हामीलाई रक्षा 
गर । 


 त्व॑त॑देव जिह्ठया परि बाधस्व दुष्कृतम्। मर्तो यो नो जिघांसति ॥३२॥ 
हे अग्निदेव  हामीलाई मार्न खोज्ने दुष्टको संहार गर्न तिमी आफ्नो तेज क 





कि 


जनलहर षहटरपाटचरुरा एलाक एप 


 १ ॥७० 





॥ ५ 
॥ 
॥ 
हर 
टुर 
१ 
४ 
 
 
 
१ ।  
७. छुँ 


भरद्वाजाय सप्रथः शर्म यच्छ सहन्त्य। अग्ने वरेण्य सुई २ 
हे अग्निदेव ! तिमी तेजस्वी छौ, भरद्वाजलाई सबै किसिमको यशस्वी निवास प्रदान गर र श्रेष्ठ 


धनदेछ २ 
अगिनर्वृत्राणि जङ्घनद्द्वविणस्युर्विपन्यया। समिद्धः शुक्र आहुतः ॥३४॥ 
प्रसन्न भएर याजकलाई प्रसन्नता प्रदान गर्ने हे प्रदीप्त अग्निदेव ! हामीलाई बन्धनमा 
राख्ने खालका दुष्ट प्रवृत्ति विनाश गर । 


गर्भ मातुः पितष्पिता विदिद्युतानो अक्षरे । सीदन्रृुतस्य योनिमा ॥३५॥ 
पृथ्वी माताका ७० विशेष रूपले देदीप्यमान र अन्तरिक्षमा संरक्षकको भूमिका निर्वाह गर्न 
खटिएका अग्निदेव यज्ञवेदीमा विराजमान छन्। ७  


ब्रह्म प्रजावदा भर जातवेदो विचर्षणे। अग्ने यद्दीदयद्विवि ॥३६॥ 
सबै जान्ने ६५५५ दिव्यद्रष्ट, हेअग्निदेव ! अन्तरिक्षलोकमा देवताहरूलाई प्राप्त सुख, ऐश्वर्य र सन्तान 
आदिबाट हामीलाई पनि प्रसन्न गराउ । न 

 उपत्वा रण्घसन्दुशं प्रयस्वन्तः सहस्कृत। अग्ने ससूज्महे गिर ॥३७॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! तिमी रमणीय देखिन्छौ । हामी हविष्यान्न अर्पित गर्दै तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 
उपच्छायामिव घृणेरगन्म शर्म ते वयम्। अग्ने हिरण्यसन्दुशः ॥२८॥ भएजस्तै 
हे अग्निदेव तिमी स्वर्णिम आभायुक्त छौ। थाकेका प्राणीलाई छायामा प्राप्त भएजस्तै सुख 
हामीलाई तिम्रा नजिकमा हुन्छ। 

यउप्रइव शर्थहा तिग्मभुङ्गो न वंसगः । अग्ने पुरो रुरोजिथ ॥३९॥ पक 
हे अग्निदेव ! तिमी महान् योद्धाका बाण र साँढेका तिखा सिङ जस्तै ज्वालाले शत्रु संहार गदछौँ  
हे देव । तिमीले नै असुरका तीनवटा सहर ध्वस्त गरेका थियौ । 

आयं हस्ते न खादिनं शिशु जात न बिभ्रति। विशामगिने स्वध्वरम् ॥४.. 
अध्वर्युहरू अग्निदेवलाई नवजात शिशुभझैँ हातमा धारण गर्दछन्। हे क्रत्विकहरू हो ! तिमीहरू 
हिंस्रक पशुसित झैँ सावधान भएर अग्दिदेवलाई स्याहार गर । 

प्र देव देववीतथे भरता वसुवित्तमम्। आ स्वे योनौ नि षीदतु ॥४१॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! देवगणका निम्ति तेजस्वी एवं ऐश्वर्यवान् अग्निदेवलाई यज्ञवेदीमा स्थापित गरेर 
हव्य अर्पित गर । 

आ जात जातवेदसि प्रियं शिशीतातिथिम्। स्योन आ गृहपतिम् ॥४२॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! अतिथिजस्तै पूज्य, ज्ञानी र सुखकर गृहपतिजस्ता अग्निदेवलाई यञ्चवेदीमा 
स्थापित गरेर उत्तम हवि अर्पित गर । 

अम्न युक्ष्वा हि ये तवाश्वासो देव साधवः । अरं वहन्ति मन्यवे ॥४२३॥ 
हे ज्योतिपुञ्ज अग्निदेव ! तिमीलाई यज्ञका निम्ति वहन गर्ने कुशल र श्रेष्ठ अश्च रथमा नियोजित 
गर। 

अच्छा नो याह वहाभि प्रयांसि वीतये । आ देवान्त्सोमपीतये ॥४४॥ 
हे अग्निदेव । हवि ग्रहण गर्न र सोमपान गर्नका लागि हामीतिर फर्क र देवताहरूलाई पनि प्रकट 
गर  

उदग्ने भारत द्युमदजम्रेण दविद्युतत्। शोचा वि भाह्राजर ॥४५॥ 
संसारको भरणपोषण गर्ने है अग्निदेव ! तिमी उन्नत रूपमा प्रज्वलित होर । आफ्ना अक्षुण्ण तेजले 
प्रकाशित होङ र जगत्मा प्रकाश न्नेटनत्छ तमिल विकल  

वीती यो देव मर्तो दुवस्येदग्निमीडौताध्वरे हावष्मान् । 

होतारं सत्ययजैँ रोदस्योरुत्तानहस्तो नमसा विवासेत् ॥४६॥ 
हव्य पदार्थले युक्त अग्निदेवलाई हवि अर्पित गरेर हामी इष्टदेवको यजन गर्दछौँ। सत्यरूपी हविले 
यजन गर्न योग्य अग्निदेव द्युलोक तथा भूलोकका देवतालाई आह्वान गर्दछन् । याजकहरू ती 
अग्निदेवलाई हात उचालेर नमस्कारपूर्वक सेवा गरुन् । 


४७३ 





कतनक क ० 


आते अग्न ग्रचा हविर्हदा तष्टै भरामसि । 

ते ते भवन्तृक्षण ग्रषभासो वशा उत ॥४७॥ 

हे अग्निदेव  हामी मन्त्रसहित संस्कारित हवि तिम्रा निम्ति हृदयदेखि नै अर्पित गर्दछौँ । यो हवि 
तिमीलाई बलियो गोरु र गाईजस्तै होस् । 

अग्नि देवासो अग्रियमिन्धते वृत्रहन्तमम् । 

येना वसून्याभृता तृढहा रक्षासि वाजिना ॥४०॥ 


अग्निदेव यज्ञका बाधक राक्षसलाई मार्ने र दुष्टको धन खोस्ने गर्दछन् । ती वृत्रसंहारक 
अग्निदेवलाई मेधावीहरू प्रज्वलित गर्दछन् । त 


सूक्त १७ . 
क्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् द्विपदा । 
पिबा सोममभि यमुग्र तर्द क्वै गव्यं महि गृणान इन्द्र। 
वि यो धृष्णो वधिषो वज्रहस्त विश्वा वृत्रममित्रिया शवोभिः ॥१॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव । तिमीले आफ्नै पराक्रमले शत्रु संहार गन्यौ  हे वज्जधारी ! तिमीले चोरिएका 
गाई खोज्यौ । अङ्िराले तिम्रो स्तुति गरे र सोम अर्पण गरे । हे इन्द्रदेव ! तिमी सोमपान गर । 


सई पाहि यक्रजीषी तरुत्रो यः शिप्रवान् वृषभो यो मतीनाम्। 

यो गोत्रभिद्वज्रभुद्यो हरिष्ठा स इन्द्र चित्राँ अभि तृन्धि वाजान् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी पहाड भत्काउने अश्चका संयोजक हौ । तिमी शत्रुबाट रक्षा गर्दछौ । हे सोमपान . 
गर्ने देवता । तिमी सोमपान गर र स्तुति गर्नेहरूलाई उत्तम धन प्रदान गर । 

एवा पाहि प्रलथा मन्दतु त्वा श्रुधि ब्रह्म वावृधस्वोत गीर्भिः । 

आविः सूर्य कृणुहि पीपिहीषो जहि शव्रूँरभि गा इन्द्र तृन्धि ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! स्तुति सुनेर हाम्रो उन्नति गरा र पहिलेकै जसरी सोमरसको पान गर ! यस सोमले 
तिमीलाई पुष्ट गरोस् । सूर्यदेव प्रकट गराएर हामीलाई अन्न प्रदान गर । पणिले चोरेका गाई खोजर 
शत्रु नाश गर । 

ते त्वा मदा बृहदिन्द्र स्वधाव इमे पीता उक्षयन्त द्युमन्तम्। 

महामनूनं तवसं विभूति मत्सरासो जर्हषन्त प्रसाहम् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी तेजस्वी र अन्नयुक्त छौ। सोमरस पान गरेर आनन्दित होछ। तिमी अत्यन्त 
गुणवान् र महान् छौ, हाम्रा शत्रु नाश गर । 

येभिः सूर्यमुषसं मन्दसानोवासयो प दृढहानि दर्द्रत्। 

महामद्रिं परि गा इन्द्र सन्त नुत्था अच्युत सदसस्परि स्वात् ॥५॥ 
सोमरसले तृप्त भएका हे इन्द्रदेव ! तिमीले सूर्य र उषाद्वारा अन्धकार नाश गरायौ । अटेरी भएर 
छेकेर वस्ने पहाड भत्काएर पणिले चोरेका गाई तिमीले फेला पायौ । 

तव क्रत्वा तव तईंसनाभिरामासु पक्वं सच्या नि दीधः । 

और्णोर्दुर उस्रियाभ्यो वि दृढहोदूर्वादगा असृजो अङ्गिरिस्वान् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले बुद्धिको कोशल, कर्मको कौशल र पराक्रमले गाई निस्कने मार्ग बनायौ । 
तिमीले नै ती गाईलाई दुधले युक्त बनायौ । अङ्गिराहरूका सहयोगले तिमीले नै गाईहरूलाई फुक्का 
गराएका थियौ । 


पप्राथ क्षाँ महि दंसो व्युपर्वीमुप द्यामृष्वो बुहदिन्द्र स्तभायः । 

अधारयो रोदसी देवपुत्रे प्रले मातरा यही क्रतस्य ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले महान् कर्म गरेर पृथ्वीका विस्तृत क्षेत्रलाई अझै विस्तृत गरायौ । दिव्यलोक 
नखस्ने गरी अड्यायौ ! देवताहरू जसका पुत्र हुन्, उनै द्यावापृथ्वीलाई तिमीले धारण गस्यौ । 

अध त्वा विश्वे पुर इन्द्र देवा एक तवसं दधिरै भराय । 

अदेवो यदभ्यौहिष्ट देवान्त्स्वर्षाता वृणत इन्द्रमत्र ॥८॥ 


हे इन्द्रदेव ! तिमीले युद्धमा मरुत्हरूको सहायता गरेका थियौ । वृत्रासुरसित युद्ध हुँदा तिमी नै 
देवताहरूका नायक थियौ । तिमी महान् पराक्रमी छौ । ूताबुर सत सुख हद 


४७४ 








 


फक क्र हराम फामक् रुख उवा फलामहपुट ण्ज्जुक्रला 
५ 
हो  जुट । ४  २ । 


।  ?  १.  
टु कक राए साकुरा तारा का लकर रपुटणएहाए टपसटनाकल 


हने पारककाए साएताजुत्ाणहर फ्यएएात राणाका, जरकाक्ाधहाणकुहु जु कनडम्कहुय एका 
टो क? ००७०, चरक उ,  १५? 
पि 


४ 
द्  
१ 





् डाका कटउनभागरणणाररकषका हरू कुटुदपमपााजारलापएकाटालुकाष्फएटटरउनाल्लणकनलन्छुन 
०००, फि हिट, हो  १ कुक क टु ७१ । छु न ॥ जु ० ॥६ ५ कौ ७ वया 


अध द्यौश्चित्ते अप सा नु मन्यौँ, 
ति अहिं यदिन्द्रो अभ्योहसान नि चिद्वश्वायु शयथे आफ मरु 
 शक्तिहरूले इन्द्रदेवले सम्पन्न भए र वतरास यथे जघान ॥९॥ 
सबेश दन धरवजले ने भए र वृत्रासुरलाई सुतेका आवस्थामा पूर्ण रूपले नष्ट गराए । 
त्यस बेला भि  र वज्जले युक्त पराक्रम देखेर द्युलोक पनि डरले स्तब्ध भएको थियो । 
अध त्वष्य ते मह उग्र वञ्जे सहस्रभृष्टि ववृतच्छताश्रिम्। . 
निकाममरमणसं येन नवन्तमहि सं पिणगृजीषिन्॥१५ 
हे सोमरस पिउने पराक्रमी इन्द्रदेव ! त्वष्यदेवले निशन गली सयौँ जोर्नी र सहस्र धारले युक्त 
वज्जले नै तिमीले वृत्रासुरको संहार गप्यौ  जौ 
वर्धान्यं विश्वे मरुतः सजोषाः पचच्छत॑ महिषाँ 
विष्णुस्तरीणि सरासि ध इन्द्र तुभ्यम्। 
 पूषा विष्णुस्त्रीणि सरासि धावन्वृत्रहणं मदिरमंशुमस्मै ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो उन्नतिका लागि मरुत्हरू उत्तम स्तुति गर्दछन् । पूषादेव तिम्रा लागि बलवर्द्धक 
अन्न पकाउँछन् र विष्णुदेव तीन वय पात्रमा वृत्रासुरलाई मार्ने शक्ति बढाउने सोमरस भर्दछन् । 
आ क्षोदो वृतं नदीनां परिष्ठितमसृज उर्मिमपामा। 
। तासामनु प्रवत इन्द्र पन्थां प्रार्दयो नीचीरपसः समुद्रम् ॥१२॥  १ 
हे इन्द्रदेव । वृत्रासुरले जुनजुन नदी थुनेर राखेको थियो, तिनको पानी तिमीले बगायौ ! समुद्रमा 
मिसिन जाने नदीका वेगवान् जलतरङ्गहरू स्वतन्त्र भए। क, है फा 
एवा ता विश्वा चकृवांसमिन्द्रै महामुग्रमजुर्य सहोदाम्। 
सुवीर त्वा स्वायुधं सुवज्रमा ब्रह्म नव्यमवसे ववृत्यात्॥१३॥ . 
हे इन्द्रदेव पति । तिमी चिरयुवा, बलशाली, ऐश्वर्यवान्, ओजस्वी, श्रेष्ठ कर्मका सम्पादक र वज्रधारी 
हौ। हाम्रा तवीन स्तोत्रले प्रसन्न भएर वर्द्धमान होउ र हाम्रो रक्षा गर  
स नो वाजाय श्रवस इपषे च राये धेहि द्युमत इन्द्र विप्रान्। 
भरद्वाजे नुवत इन्द्र सूरीन्दिवि च स्मैधि पार्ये न इन्द्र ॥१४॥ म 
हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा लागि अन्न, बल र धन धारण गर, जसले गर्दा हामीलाई अन्न, बल र धन 
प्राप्त होस्। हामीलाई सेवकले युक्त गराछ। हामी ज्ञानी छौँ, हामीलाई भविष्यमा पनि 
पुत्रपौत्रादिसहित सुखले सम्पन्न बनाङ । म छ ५०७ 
अया वाजँ देवहितँ सनेम मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव । हामी स्तोताहरूलाई अन्न आदिले युक्त गराङ । हामी वीर पुत्रपौत्रले युक्त भएर सय 
वर्षको आयु र सुखमय जीवन निर्वाह गरौँ । 
सूक्त  १० 
व्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् द्विपदा । 
तमु ष्टुहि यो अभिभूत्योजा वन्वन्नवातः पुरुह्त इन्द्र । 
अषादहमुग्रे सहमानमाभिर्गीर्भिर्वर्ध वृषभं चर्षणीनाम्॥१॥ 
हे भरद्वाज  तिमी शत्रुनाशक, तेजस्वी र बोलाइएका इन्द्रदेवलाई उत्तम स्तुति गर । जुन स्तुतिले 
इन्द्रदेव प्रसन्न हुँदा मानिसको इच्छा पूरा हुन्छ उनलाई त्यसैले हौस्याङ । 
स ५ कनत सत्वा ९, ७० ,छिताजणमिततगालन ७७७ २५ म 
हद्रेणशच्यवनो मानुषीणामेक नाम ॥२। 
बलशाली, दानी, सोमरस पान गर्ने, सहयोगी र त गर्ने इन्द्रदेवले मानिसको रक्षा गर्दछन् । 
त्वै ह नु त्यददमायो दस्यूँरैकः कृष्टी य। 
तत स्वत वीर्य तत्त इन्द्र न स्विदस्ति तदृतुथा वि वोचः॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी याजकलाई पुत्र एवं सेवक प्रदान गर्दछौ । यज्ञ नगर्नेलाई जित । हे इन्द्रदेव ! 


 ०० तुविजातस्य मन्ये सह सहिष्ठ तुरतस्तुरस्य । 
रा तवसस्तवीयोरख्रस्य रध्रतुरो बभूव ॥४॥ ति 
हे इन्द्रदेव । तिमी पराक्रमी, ओजस्वी, बलशाली, अजेय र शत्रुहन्ता हो। तिमी अनेक यज्ञमा 


उपस्थित भएका छौ । तिमी हाम्रा शत्रु संहार गर । 
४७५ 


फक 





तन्नः प्रलं सख्यमस्तु युष्मे इत्था वदद्धिर्वलमङ्गिरोभिः । 

हन्नच्युतच्युदस्मेषयन्तमृणो पुरो वि दुरो अस्य विश्वा ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले स्तुतिकर्ता अङ्गिराहरूको शत्रु बल नामका असुरलाई संहार गन्यौ र सहरका 
ढोका खोल्यौ । हे इन्द्रदेव ! हाम्रो मित्रभाव बलियो होस् । 

स हि धीभि्ंव्यो अस्त्युग्र ईशानकृन्महति वुत्रतुर्ये । 

स तोकसाता तनये स वज्री वितन्तसाय्यो अभवत्समत्सु ॥६॥ 
स्तुति गर्नेहरू सामर्थ्य बढाउनका लागि इन्द्रदेवलाई स्तुतिले आह्वान गर्छन् । पुत्र प्राप्त गर्न उनलाई 
आह्वान गरिन्छ । वज्जधारी इन्द्रदेव रणभूमिमा नमस्कार गर्न योग्य छन् । 

स मज्मना जनिम मानुषाणाममर्त्यन नाम्नाति प्र सर्स्रे । 

स द्युम्नेन स शवसोत राया स वीर्येण नृतमः समोकाः ॥७॥ 


इन्द्रदेव शत्रुको बल झुकाउने यश, धन, बल र वीर्यमा सर्वश्रेष्ठ छन् । मानिसहरूमा श्रेष्ठ, 
सर्वोत्तम पद र स्थान उनले प्राप्त गरुन् । 


स यो न मुहे न मिथू जनो भूत्सुमन्तुनामा घुमुरिँ धुनिंच। 

वृणकिपिप्रु शम्बरं शुष्णमिन्द्रः पुरा च्यौलाय शयथाय नू चित्॥८॥ 
व्यर्थका वस्तु उत्पन्न नगर्ने वीर इन्द्रदेव युद्धक्षेत्रमा सुमन्त नामका कुशल योद्धाका रूपमा प्रसिद्ध 
छन् । इन्द्रदेव त्यस्ता राक्षसहरूको संहार गर्न सधैँ तत्पर रहेर क्रियाशील हुन्छन्, जुन सर्वभक्षी, धन 
हरण गर्ने, जल थुन्ने र शोषण गर्ने खालका हुन्छन्। 

उदावता त्वक्षसा पन्यसा च वृत्रहत्याय रथमिन्द्र तिष्ठ। 


धिष्व वज्र हस्त आ दक्षिणत्राभि प्र मन्द पुरुदत्र माया ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी उर्ध्व गति भएका छौ। रक्षक भएर शत्रु संहार गर्दछौ । तिमी शत्रुको संहार 
गर्नका लागि प्रशंसनीय बलयुक्त आफ्नो रथमा आरूढ हुन्छौ । 

अग्निर्न शुष्क वनमिन्द्र हेती रक्षो नि धक्ष्यशनिर्न भीमा । 

गम्भीरय क्रष्वया यो रुरोजाध्वानयददुरिता दम्भयच्च ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । अग्निले सुकेका वन भस्म गराएँ तिमी शत्रु संहार गर । गर्जन गर्दै दुष्टलाई छित्रभित्न 
गराउने हे इन्द्रदेव ! बिजुलीजस्ता वज्रले राक्षसलाई जलार । 

आ सहस्र पथिभिरिन्द्र राया तुविद्युम्न तुविवाजेभिर्वाक्। 

याहि सूनो सहसो यस्य नू चिददेव ईशे पुरुदूत योतोः ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । असुरहरूले तिमीलाई बलहीन बनाउन सक्दैनन् । तिमीलाई अनेकौँले बोलाउँछन्। 
तिमी सहस्रौँ किसिमका मार्गबाट ऐश्वर्ययुक्त भएर हाम्रा सामु आउ । 

प्र तुविद्युम्नस्य स्थविरस्य घृष्वेर्दिवो ररपो महिमा पृथिव्याः । 

नास्य शत्रुर्न प्रतिमानमस्ति न प्रतिष्ठिः पुरमायस्य सह्यो ॥१२॥ 


इन्द्रदेवको महिमा द्युलोक र भूलोकभन्दा पनि ठूलो छ। अति तेजोमय, धनवान् र श्रेष्ठ इन्द्रदेव 
शत्रुलाई नाश गर्दछन् । प्रज्ञावान्, शान्त, सुखदायक र पराक्रमी इन्द्रदेवको कुनै शत्रु छैन । यिनको 
बराबर पनि अर्को कोही छैन । म 


प्रतत्ते अद्या करण कृत भूत्कुत्सं यदायुमतिथिग्वमस्मै । ही 
पुरू सहस्रा नि शिशा अभि क्षमुत्ूर्वयाणं धृषता निनेथ ॥१३॥ है 


हे इन्द्रदेव ! तिमीले वज्रद्वारा वध गरेका शम्बरको धेरै धन अतिथिग्वलाई दियौ । कृत्सलाई 
शुष्णबाट रक्षा गयौ र शत्रुबाट आयु र दिवोदासको रक्षा गन्यौ। युद्धभूमिमा तीव्रगामी 
दिवोदासलाई कष्टबाट सुरक्षित गरायौ । दै !क ३ 


नज प्याड अध देव देवा मदन्विश्वे कवितमं कवीनाम्। 
यत्र वरिवो बाधिताय दिवे जनाय तन्वे गुणानः ॥१४॥ 
हे प्रकाशमान इन्द्रदेव । अहि असुरलाई मारेका हुनाले सबै देवताहरू आज पनि तिम्रै अनुकूल छन् 


र प्रसन्नतापूर्वक रहेका छन्। तिमी सर्वश्रेष्ठ ज्ञानी छै। तिमी स्तोताबाट प्रसन्न भएर तेजस्वी 
यजमानलाई पुत्र र धन आदि दिएर सुखी बनाउ । 


४७६ 





अनु द्यावापृथिवी तत्त ओजोञमर्त्या जिहत इन्द्र देवा । 


कृष्वा कूत्नो अकूत यत्ते अस्त्युवथं नवीयो जनयस्व यै ॥१५॥ 


हे इन्द्रदेव ! तिम्रा बलको देवताहरू र द्यावापृथिवीले अनुसरण गर्दछन्। हे कर्मवीर इन्द्रदेव ! 
तिमी नवीन यज्ञकर्म गर र नयाँ स्तोत्र प्रकट गर ले अनुसरण गर्दछन् । हे कर्मवीर इ 


सूक्त  १९ 
, क्रषि  भारद्वाज बाहस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
महाँ इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा उत द्विबर्दा अमिन सहोभिः । 
अस्मद्र्यग्वावुधे वीर्यायोरुः पृधुः सुकृतः कर्तृभिर्भूत् ॥१॥ 
स्तोता र प्रजाको पालन गर्ने हे महान् इन्द्रदेव तिमी हामीकहाँ आउ । अनेकौँ शक्तिका कारण दुवै 
लोकमा अहिंसित, पराक्रमी, वीरताकाकीर्य गरेर मनग्गे सामर्थ्य भएका इन्द्रदेव हाम्रा अगाडि 
आउन्। विशाल शरीर र उत्तमगुर्णसम्पन्न इन्द्रदेव आफ्ना कर्म र सामर्थ्यका कारण नै पूजनीय 
छन्। जव 
इन्द्रमेव धि्षणा सातये धाद्बृहन्तमृष्वमजर युवानम्। 
अषाढहेर्न शवसा शुशुवांस सद्यश्षिद्यो वावृधे असामि॥२  
प्रगतिशील, महान् दाता, अजर, चिरयुवा र असीमित बलशाली इन्द्रदेव तत्काल प्रवर्द्धमान हुन्छन् । 
उनै इन्द्रदेवलाई हाम्रा बुद्धिले स्वीकार गर्दछ।  दकय म 
 पृथू करस्ना बहुला गभस्ती अस्मद्रयपक्स मिमीहि श्रवांसि। 
यूथेव पश्च पुशपा दमूना अस्माँ इन्द्राभ्या ववृत्स्वाजौ ॥३॥ 
हे शान्त मनका इन्द्रदेव । उत्तम कर्ममा कुशल र धेरै दान गर्ने हात कल्याणका लागि हाम्रा सामु 
ल्याङ । पशुपालन गर्नेले पशु सधाएभझैँ सङ्ग्राममा हामीलाई प्रेरित गर । 
त॑ व इन्द्र चतिनमस्य शाकैरिह नूनं वाजयन्तो हुवेम। 
 यथा चित्पूर्वे जरितार आसुरनेद्या अनवद्या अरिष्य ॥४॥ 
हामी अन्नका इच्छुक स्तोताहरू यस यञ्चस्थलमा सहायकका रूपमा रहेका मरुत्हरू र शत्रुहन्ता 
इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । हे इन्द्रदेव !। उहिलेका स्तोताहरू पापमुक्त अनिन्द्ध र अहिसित 
स्थितिमा रहेझैँ हामी पनि उस्तै रहीँ । 
धृतव्रतो धनदाः सोमवृद्धः स हि वामस्य वसुनः पुरुक्षु । 
सं जग्मिरे पथ्याड रायो अस्मिन्त्समुद्रे न सिन्धवो यादमानाः ॥५॥ 
स्तुतिकर्ताको अन्न र धन इन्द्रदेवका सामु नदीको पानी समुद्रमा खसेभझैँ पुग्दछ । इन्द्रदेव सोमपान 
गर्ने, ऐश्वर्यवान् र कर्मकुशल छन् । ति 
शविष्ठं न आ भर शूर शव ओजिष्ठमोजो अभिभूत उग्रम्। 
विश्वा द्युम्ना वृष्ण्या मानुषाणामस्मभ्यं दा हरिवोमादयध्यै ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी शत्रु पराजित गर्दछै । हामीलाई बल र तेज प्रदान गर । हामीलाई शक्ति, तेज र 
मानिसका लागि उपयुक्त हुने ऐश्वर्य प्रदान गर । 
यस्तै मदः पृतनाषाडमृध्र इन्द्र त॑न आ भर शूशुवांसम् । म 
येन तोकस्य तनयस्य सातौ मंसीमहि जिगीवांसस्त्वोताः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! शुत्र जिल सक्ने बल हामीलाई प्रदान गर । तिमीले दिएका रक्षा साधनले हामी शत्रु 
जिल सकौँ । शत्रु जित्दा हामीलाई पुत्र प्राप्त भएजस्तै सुख प्राप्त होस्। 
आनो भर वृषणं शुष्ममिन्द्र धनस्पृत शूशुवांस सुदक्षम्। 
येन वंसाम पृतनासु शत्रून्तवोतिभिरुत जामीँरजामीन् ॥५॥ तिल 
है इन्द्रदेव । हामीलाई बल बढाउने र धन प्राप्त गर्ने कुशल पराक्रम प्रदान गर । तिम्रा सुर 
सुरक्षित र बलिया भएर हामी परकनेकनेछीह७ शत्रु नाश गरौँ । 
आते शुष्मो वृषभ एतुप । पुरस्तात्। 
आ विश्वतो अभि समेत्वर्वाडिन्द्र दयुम्न स्वर्वद्धेह्यस्मे ॥९॥ 
है इन्द्रदेव । हामीलाई पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण यी चारै तिरबाट सामर्थ्य बढाउने बल प्रदान 
गर । हे इन्द्रदेव हामीलाई तिमी सुखयुक्त धन प्रदान गर । १ 
७७७ 


७ 
७ हु 
. छ. पक ककषकरेतोकयकल वगकलललणा पक त्न्ड 








नुवत्त इन्द्र नृतमाभिरूती वंसीमहि वाम श्रोमतेभि  
 ईक्षेवि वस्व उभयस्य राजन्धा रल॑ महि स्थूर बृहन्तम् ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा आश्रयमा हामी यशस्वी, प्रशंसनीय वीरले युक्त धन उपयोग गरौँ। दुवै 
किसिमका धनका स्वामी हे इन्द्रदेव ! हामीलाई मनग्गे धन प्रदान गर । 


मरुत्वन्त वृषभं वावृधानमकवारि दिव्यं शासमिन्द्रम्। 
विश्वासाहमवसे नूतनायोग्रे सहोदामिह तं हुवेम ॥११॥ 
हामी याजकहरू यज्ञको रक्षा गर्न तत्काल इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । मरुतृहरूका सहयोगले 
इन्द्रदेव बलशाली, तेजस्वी, वर्द्धमान, शत्रुविजयी र दिव्य शासक हुन्छन् । 
 जन वज्रिन्महि चिन्मन्यमानमेभ्यो नृभ्यो रन्धया येष्वस्मि । 
 अधाहित्वापृथिव्यां शूरसातौ हवामहे तनये गोष्वप्सु ॥१२॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! मानिसमध्येका मिथ्याभिमानीलाई आफ्ना नियन्त्रणमा राख। हामी 
सङ्ग्रामकालमा तथा पशु, पुत्र र जल प्राप्तिका निमित्त तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
वयं त एभिः पुरुदूत सख्यैः शत्रोः शत्रोरुत्तर इत्स्याम। 
घ्नन्तो वृत्राण्युभयानि शूर राया मदेम बृहता त्वोताः ॥१२३॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव ! तिम्रा आश्रयमा रहेर हामी धनऐश्वर्यले सम्पन्न र सुखी होऔँ । हे इन्द्रदेव ! 
तिमी अनेकौँबाट बोलाइन्छौ। हामी स्तुतिजस्ता मित्रतापूर्ण कार्य सम्पादित गरेर तिम्रो सहायताले 
शत्रु नाश गरौँ । हामी शत्रुहरूभन्दा बढी बलशाली बनौँ। 
सूक्त  २०. 
.. आ्मषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् विराट्। 
द्यौर्न य इन्द्राभि भूमार्यस्तस्थौ रयिः शवसा पृत्सु जनान्। 
त॑ न सहस्रभरमुर्वरासां दद्धि सूनो सहसो वृत्रतुरम् ॥१॥ 
हे सङ्घर्षका लागि विख्यात इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी सूर्यदेवको जस्तै कान्तियुक्त, शुत्रमाथि 
आक्रमण गर्ने, कस्सिएर प्रतिकार गर्ने, हजारौँ किसिमका ऐश्वर्यले युक्त र भूमि उर्वर बनाउने 
खालको पुत्र प्रदान गर । 
दिवो न हुभ्यमन्विन्द्र सत्रासुर्य देवेभिर्धायि विश्वम्। 
अहिं यदवृत्रमपो वत्रिवांसं हन्नुजीषिन्विष्णुना सचानः ॥२॥ 
हे सोमपान गर्ने इन्द्रदेव ! तिमीले विष्णुदेवसित मिलेर जलअवरोधक वृत्र नामको असुर नाश 
गरेका थियौ । हे इन्द्रदेव ! स्तोताहरूले प्राणशक्ति र बल बढाउनका लागि तिमीलाई स्तोत्रको भेटी 
चढाएका थिए । . 
तूर्वन्ोजीयान्तवसस्तवीयान्कृतत्रधेन्द्रो वृद्धमहाः । 
राजाभवन्मधुन सोम्यस्य विश्वासां यत्पुरा दर्लुमावत् ॥२॥ 
इन्द्रदेवले पुरहरू नष्ट गर्ने बज्न फेला पारेकै बेला मधुर सोमरस प्राप्त गरे । सोमरसले इन्द्रदेव 
हिंस्रकहरूका हिंस्रक, पराक्रमी, अन्नदाता, ओजस्वी र तेजस्वी भए । 
शतैरपद्रन्पणय इन्द्रात्र दशोणये कवयेर्कसातौ । 
५ इरँव ७ शुष्णस्याशुषस्य मायाः पित्वो नारिरेचीत्किँ चन प्र ॥४॥ 
इन्द्रदेव तिम्रा सहायक, अन्नदाता कुत्स युद्धमा भयभीत भएर 
लत साता कमाव ककस जवकी  सेनाका डरले भागेका 
महो द्वुहो अप विश्वायु धायि वज्रस्य यत्पतने पादि शुष्णः । ... 
॥ ष ०३०००७ काल कुलत सूर्यस्य सातौ ॥५॥  
वज्जका प्रहारले शुष्ण मरेपछि दुष्ट शुष्णको सबै बल नष्ट भयो इ्न्द्रदेवले सूर्योपासनाका 
निम्ति सारथिका रूपमा रथमा चढ्न कृत्सलाई भने । क ।  इनलेले सूर्यारार 
प्रश्येनो न मदिरमंशुमस्मै शिरो दासस्य नमुचेर्मथायन् 
प्रावन्नमी साप्यं ससन्त पृणग्राया समिषा सं स्वस्ति ॥६। , 


श्येन पक्षीले ल्याएको सोम पिएर सन्तुष्ट भएका सुनको 
साप्यको रक्षा गरेर उनलाई पशु, धन र अन्न प्रदान  नुमचिको शिर काटे। उनले सुतेका 


थुखट 





जभभनननतिशिकिकीनगवातातकमाहहरूुकललपकह कलमी नमन  








वि विडता॥३ दृढहा पुरो वज्रिज्छवसा न दर्द । 


दाशुषे दा ॥७॥ 
हे वज्रधारी । तिमीले मायावी पिप्रुको किल्ला ध्वस्त गस्यै ५ 
गर्ने क्रजि जि श्वालाई तिमीले तम । ले धन प्रदान गप्यौ । त्यो। हे उत्तम दानतदाता  ह्वि रअन्नअ ्प 


स वेतसुं दशमायं दशोणि तृतुजिमिन्द्र स्वभिष्टिसूम्न । 

छोरालाई आ ठुग्रे शश्िदिभ॑ द्योतनाय मातुर्न सीमुप सृजा इयध्यै ॥८॥ 

आमाले छोरालाई आफूसित रहनका लागि विवश बनाएभेँ इष्ट सुखदाता इन्द्रदेवले वेतसु आदि 
असुरलाई द्योतमानकहाँ गएर सधैँ उनकै अधीनमा रहन विवश गराए  । 


सई स्पृधो वनते अप्रतीतो बिभ्रहज्ज वृत्रहणं गभस्तौ। 


तिष्ठद्धरी अध्यस्तेव गर्ते वचोयुजा वहत इन्द्रमृष्वम् ॥९॥ 


शत्रुविनाशक, वज्ज हातमा लिएका इन्द्रदेव जुध्न आउने शत्रुलाई विनाश गर्दछन् । उनी शूरवीर हुन् 
र  ०७ अश्च वचनले मात्रै रथमा नारिन्छन् र सङ्केत मात्रै गर्नासाथ इन्द्रदेवलाई 
गन्तव्य जान्छन् । जग ।  

सनेम तेञ्वसा नव्य इन्द्र प्र पूरवः स्तवन्त एना यझैः। 

सप्त यप्युर शर्म शारदीर्दरद्धन्दासीः पुरुकुत्साय शिक्षन् ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी उपासकहरू तिमीबाट सुरक्षित भएर नयाँ धन प्राप्त गर्नका लागि उपासना 
गर्दछौँ । यज्ञ गरेका बेला याजकहरू स्तुति गर्दछन् ।  

त्वं वृध इन्द्र पूर्व्यो भूर्वरिवस्यन्नुशने काव्याय। 

परा नववास्त्वमनुदेयं महे पित्रे ददाथ स्वं नपातम्॥११॥ । कु ३ 
हे इन्द्रदेव ! धन खोज्ने उशनाको कल्याण गर । तिमीले नववास्त्व नामको असुर संहार गरेका 
थियौ र शक्तिसम्पत्न उशनाका अगाडि देयपुत्रलाई उपस्थित गरायौ। . 

त्वं धुनिरिन्द्र धुनिमतीर्क्रीणोरपः सीरा न स्रवन्तीः । 

प्र यत्समुद्रमति शूर पर्षि पारया तुर्वशं यदु स्वस्ति ॥१२॥ . 
हे इन्द्रदेव ! तिमी शत्रुलाई भयभीत पार्छौ । रोकिएको जल प्रवाहित गर्छौं । हे पराक्रमी इन्द्रदेव । 
तिमीले समुद्र पार गर्दा तुर्वश र यदुलाई कल्याणपूर्वक तारिदे । 

तव ह त्यदिन्द्र विश्वमाजौ सस्तो धुनीचुमुरी या ह सिष्वप्। 

दीदयदिन्नुभ्यं सोमेभिः सुन्वन्दभीतिरिध्मभूतिः पक्थ्य१ कै ॥१३॥।  
हे इन्द्रदेव ! तिमीले धुनी र चुमुरी नामका असुर युद्धमा मारिदियौ। युद्धमा त्यति गर्नु तिम्रै 
सामर्थ्यलाई सम्भव थियो । तिम्रा लागि अन्न पकाइदिने, सोमरस बनाइदिने र समिधावान् दभीतिले 
हवि प्रदान गरेर तिम्रो सत्कार गरे । 

सूक्त  २१ 

न्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

इमा उ त्वा पुरुतमस्य कारोर्हव्यं वीर हव्या हवन्ते। 

धियो रथैष्ठामजरं नवीयो रयिर्विभूतिरीयते वचस्या ॥१॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव । तिमी रथमा आरूढ, अजर र नौलो स्वरूपका छौ। तिमीलाई हवि प्राप्त 
हुन्छ। धेरै कार्य गर्न रुचाउने भरद्वाज उत्तम स्तुतिले तिमीलाई आह्वान गर्दछन् । 

यो विदानो गिर्वाहसँ गीर्भिर्यञ्चवृद्धम्। 

त झै न्नुभु  पुरुमायस्य रिरिचे महित्वम् ॥२॥ 
प्रज्ञावान् इन्द्रदेवको महिमा र पृथ्वीमा उस्तै महान् छ। उनी सर्वज्च भएर यज्ञबाट उन्नति 
गर्दछन्  स्तुतिबाट आह्वान गरिने इन्द्रदेवलाई हामी वन्दना गर्दछौँ । 

तवन्तत्युपेण यन । 

१०१ ६७ त्य न मिनन्ति स्वधावः ॥२॥ 
सूर्यदेवका प्रकाशले क सका। हदयो। हे स्वधारक शक्तियुक्त इन्द्रदेव ! तिम्रो अमर 
स्थानको कामना गर्ने मानिसहरू अमर रूपमा सुरक्षित हुन्छन् । 


४७९ 











यस्ता चकार स कुह स्विदिन्द्र कमा जनं चरति कासु विक्षु । 

कस्ते यज्ञो मनसे शं वराय को अर्क इन्द्र कतमः स होता ॥४॥ 
वृत्र आदि असुर संहार गर्ने इन्द्रदेव अहिले कहाँ छन् ? कुन लोकमा र कुन प्रजाहरूका बीचमा 
उनी विचरण गर्दै छन् ? उनका लागि सुखदायी यज्ञ कुन हो ? उनलाई वरण गर्नका लागि समर्थ 
मन्त्र कुन हो ? कुन होताले उनलाई बोलाउन सक्दछन् ? 

इदा हि ते वेविषतः पुराजाः प्रलास आसुः पुरुकृत्सखायः । 

ये मध्यमास उत नूतनास उतावमस्य पुरुहूत बोधि ॥५॥ 
अनेकौँ कर्म गर्ने र अनेकौँबाट बोलाइने हे इन्द्रदेव ! प्राचीन काल र वर्तमान कालमा उत्पन्न साधक 
तिम्रा मित्र बनेर रह्न् । मध्य कालमा पनि तिम्रा स्तोताहरू उत्पन्न भए । तर हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो 
यस बेलाको स्तुति सुन । 

त॑ पृच्छन्तोवरासः पराणि प्रला त इन्द्र श्रुत्यानु येमुः । 

अर्चामसि वीर ब्रह्मवाहो यादेव विद्म तात्त्वा महान्तम् ॥६॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव !। आजका मानिसहरू तिमीसितै सोध्छन्, तिमीले पहिले गरेका उत्तम कार्यका 
विषयमा सुनेर त्यसको बयान गर्दछन् । जति हामीलाई थाहा छ, त्यसैका आधारमा हामी तिम्रो 
सत्कार गर्दछौँ । ं 

 अभित्वा पाजो रक्षसो वि तस्थे महि जज्ञचानमभि तत्सु तिष्ठ। 

तव प्रलेन युज्येन सखण वज्रेण धृष्णो अप ता नुदस्व ॥७॥ 
हे शत्रुलाई सताउने इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना पुराना, सुयोग्य, सधैँका सहायक वञ्जले शत्रुको सेना 
पर पुस्याङ । हे इन्द्रदेव ! असुरको बल चारैतिर बढेको तिम्रै सामु छ। सबै शत्रुका बलको अनुमान 
लगाएर त्यसभन्दा बढी बलले तिनको प्रतिरोध गर । 

स तु श्रुधीन्द्र नूतनस्य ब्रह्मण्यतो वीर कारुधायः । 

त्वं ह्याइ पिः प्रदिवि पितृणां शश्वद्बभूथ सुहव एष्यै ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी प्राचीन, श्रेष्ठ आह्वानकर्ता अङ्गिराका मित्र हौ । तिमी स्तोताहरूका पालक हौ। 
आजका स्तोता नयाँ स्तोत्रका इच्छुक हौ । तिमी हाम्रो प्रार्थना सुन । 

प्रोतये वरुण मित्रमिन्द्रै मरुत कृष्वावसे नो अद्य। 

प्र पूषण विष्णुमगिने पुरन्धिँ सवितारमोषधीः पर्वतांश्च ॥९॥ 
हे भरद्वाज .हामी सबैको रक्षा र इच्छापूर्तिका लागि वरुण, मित्र, इन्द्र, मरुत्, पूषा, विष्णु, अग्नि, 
सविता, औषधि र पर्वत आदि देवताको स्तुति गर । 

इम उ त्वा पुरुशाक प्रयज्यो जरितारो अभ्यर्चन्त्यकेँ । 

श्रुधी हवमा हुवतो हुवानो न त्वावाँ अन्यो अमृत त्वदस्ति ॥१० ॥ 
हे अति पराक्रमी इन्द्रदेव ! तिमीजस्तो अर्को कुने देवता छैन । त्यसो हुनाले हामी स्तोताहरू उत्तम 
स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । तिमी हाम्रो स्तुति सुन। 

नूम आ वाचमुप याहि विद्वान् विश्वेभिः सूनो सहसो यजत्रैः । 

ये अग्निजिह्वा क्रतसाप आसुर्ये मनु चक्रुरुपरं दसाय ॥११॥ म 
हे बलका पुत्र इन्द्रदेव ! तिमी सर्वज्ञ छौ । जुन,देवताहरू अग्निरूपी जिब्रो भएका सत्यका उपासक 
हुन् र जो यज्ञको आहुति ग्रहण गर्दछन्, शत्रुको नाश गर्नका निमित्त राजर्षि मनुले जसलाई सर्वोपरि 
स्थापित गरेका थिए, तिमीहरू उनेसित जाओ । 

स नो बोधि पुरएता सुगेषूत दुर्गेषु पथिकृद्धिदानः । 

ये अश्रमास उरवो वहिष्ठास्तेभिर्न इन्द्राभि वक्षि वाजम् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव !. तिमी मेधावी छौ। तिमी मार्ग नियन्ता हौ। त्यसैले सुगम र दुर्गम मार्गमा हाम्रो 
मार्गदर्शक बन। तिमी आफ्ना नथाक्ने र तीव्र गति भएका अश्वबाट हाम्रो बल बढाउनका लागि 
अन्न ल्याइदेङ । 

४०० 


॥ 








 पसूक्त२२ 
क्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य। देवता ॥ 
य ०००१०७०० तं   
य पत्यत दृषमा दृष्ण्यावान्त्सत्यः सत्वा पुरुमायः सहस्वान् ॥१॥ 
इृन्द्रदेवलाई सङ्कटकालमा मानिसले आह्वान गर्दछन् र स्तुति गर्दा उनी आउँछन् । इच्छा पुन्याउने, 
पराक्रमी, ज्ञानी र सत्यवादी इन्द्रदेवलाई शत्रु विनाश गर्न हामी स्तुति गरेँ 
तमु न पूर्वे पितरो नवग्वाः सप्त विप्रासो अभि वाजयन्तः । 
नक्षद्दाभ ततुरि पर्वतेष्ठामद्रोघवाच मतिभिः शविष्ठम्॥२॥ 
अङ्गिरा आदि प्राचीन क्रषिले इन्द्रदेवलाई पराक्रमी र जोसिलो बनाउन नौ महिने यज्ञअनुष्ठान र 
स्तुति गरे । इन्द्रदेव सबैका शासक, तीव्रगामी र शत्रु संहारक हुन् । 
तमीमह इन्द्रमस्य राय पुरुवीरस्य नृवतः पुरुक्षो। 


यो अस्कृधोयुरजरः स्वर्वान्तमा भर हरिवो मादयध्यै ॥३॥ 
हे अश्चपति इन्द्रदेव । हामी पुत्रपौत्रादि, स्वजन, सेवक, पशु र प्रसत्नप्रदायक धनको याचना 
तिमीसित गदछौँ। हामीलाई तिमी सुखकारी ऐश्वर्य प्रदान गर्न यहाँ आउ । 


तन्नो वि वोचो यदि ते पुरा चिज्जरितार आनशु सुम्नमिन्द्र। 
कस्ते भाग कि वयो दुध्न खिद्द पुरुहूत परूवसोसुरघ्नः ॥४॥ 


है शत्रुजयी, पराक्रमी, अनेकाँबाट बोलाइने, ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । तिमी दुष्ट असुरको नाश गर्न 
समथ छ।। तिमीलाई यज्ञमा कस्तो भाग प्राप्त भयो ? हे इन्द्रदेव । पहिलेका स्तोतालाई झैँ सुख 
हामीलाई पनि सुख प्रदान गर । 


त॑ पृच्छन्ती वज्नहस्तँ रथेष्ठामिन्द्र वेपी वक्वरी यस्य नू गीः । 

तुविग्राभ॑ तुविकूर्मि रभोदां गातुमिषे नक्षते तुगप्रमच्छ॥१॥ 
हातमा वज्र लिने, रथमा चढेका, धेरै काम गर्ने, अनेक शत्रु हात समाले इन्द्रदेवको गुणगान गर्ने 
यजमानले यज्ञ कर्म र स्तुति गरेर शत्रु परास्त गरेको सुख पाउँछ। 

अया ह त्यं मायया वावृधानं मनोजुवा स्वतवः पर्वतेन । 

अच्युता चिट्वीडिता स्वोजो रुजो वि दृढहा धृषता विरप्शिन्॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नै बलले सम्पन्न छौँ । अघि सर्दै आएका मायावी वृत्रासुरलाई तिमीले आफ्नै 
मनसमानको गति भएका वञ्जले संहार गरेका छौ। हे तेजस्वी इन्द्रदेव । तिमीले अचल, सुदृढ र 
शक्तिशाली पुरीहरू पनि नष्ट गरिदियौ। 

तँ वो धिया नव्यस्या शविष्ठं प्रलं प्रलवत्परितंसयध्यै । 

स नो वक्षदनिमानः सुवलह्रेन्द्रो विश्वान्यति दुर्गहाणि ॥७॥ 
है इन्द्रदेव ! तिमी अति पुराना पराक्रमी हौ। उहिलेका क्रषिहरूझैँ हामी नयाँ स्तोत्रले तिमीलाई 
प्रवद्धमान गर्दछौँ । उनै शोभनीय इन्द्रदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 

आ जनाय द्रुह्ृणे पार्गिवानि दिव्यानि दीपयोञन्तरिक्षा। 

तपा वृषन्विश्वतः शोचिषा तान्त्रह्मद्विषे शोचय क्षामपश्च ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी अभीष्ट वर्षा गराउने हौ । द्युलोक र अन्तरिक्षमा सर्वत्र व्याप्त भएर आफ्ना तीव्र 
तेजले सज्जनका शत्रु भस्म गराउ  


राजा पार्थिव्यस्य जगतस्त्वेषसन्दुक्। 

हत म दिव्या हस्ते विश्वा अजुर्य दयसे वि माया ॥९॥ 
हे तेजस्वी, अजर इन्द्रदेव ! तिमी देवलोकवासी र पृथ्वीवासी सबैका राजा है। तिमी दाहिने 
हातमा वज्ज धारण गरेर विश्वका मायावीहरूलाई ७०७० 

आ णः स्वस्ति शत्रुतूर्याय बृहतीममृध्नाम्। 
॥ ३  वृत्रा करो वज्चिन्त्सुतुका नाहुषाणि ॥१०॥ 
४ बज्जधारी इन्द्रदेव ! शत्रुको संहार गर्नका लागि अक्षुण्ण, संयमित र कल्याणकारी धन प्रचुर 
मात्रामा प्रदान गर  त्यसबाट दास मानसिकतालाई श्रेष्ठ मार्ग देखाउन सकियोस् र मानिसको शत्रु 
नाश गर्न सकियोस् ! 


 


४०१ 


 











स नो नियुद्धिः पुरुहूत वेधो विश्वावाराभिरा गहि प्रयज्यो। 
म न याँ अदेवो वरते न देव आभिर्याहि तूयमा मद्रयद्रिक् ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी पूजनीय र अनेकौँबाट बोलाइने हौ। सबैले प्रशंसा गरेका घोडामा हामीकहाँ 
आठ । देवता र असुरले रोक्न नसक्ने गति भएको घोडा लिएर आञ। 
सूक्त  २३ 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
सुत इत्त्व निमिश्ल इन्द्र सोमे स्तोमे ब्रह्मणि शस्यमान उक्थे। 
यद्वा युक्ताभ्यां मघवन्हरिभ्यां विभ्रद्दज्ज बाह्वोरिन्द्र यासि ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमरस निकाल्दा, स्तोत्र उत्तम भएको थाहा पाउँदा वा स्तुति सुनेपछि तिमी अश्च 
रथमा बाँध्दछौ । तिमी हातमा वज्ज धारण गरेर आउँछौँ । 
यद्वा दिवि पार्ये सुष्विमिन्द्र वृत्रहत्येशवसि शूरसातौ । 
चहया यद्दा दक्षस्य बिभ्युषो अबिभ्यदरन्धयः शर्धत इन्द्र दस्यून ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! डराएका यजमानका कर्मविरोधी असुर जित र युद्धक्षेत्रमा स्तोता याजकका सहयोगी 
होर । उनीहरूको रक्षा गर्दै उनीहरूलाई धैर्यवान् बनाउ । 
पाता सुतमिन्द्रो अस्तु सोम प्रणेनीरुग्रो जरितारमूती । 
ह्दुदेन कर्ता वीराय सुष्वय उ लोक दाता वसु स्तुवते कोरये चित्॥२॥ 
भ सोमरस पिएपछि सोमरस तयार गर्नेलाई असल निवास प्रदान गर्दछन् । इन्द्रदेव स्तोतासित 
प्रसन्न हुँदै सहज मार्ग र धन प्रदान गर्दछन् । 
गन्तेयान्ति सवना हरिभ्यां बभ्निर्वजर पपिः सोम ददिर्गाः । 
कर्ता वीर नय सर्ववीरं श्रोता हवं गृणतः स्तोमवाहाः ॥४॥ . 
इन्द्रदेव हातमा वज्र लिन्छन्। पेलेर तयार गरिएको सोमरस पान गर्दछन्। उनी दुई अश्व लिएर 
यज्ञका तीनै सवनमा पुग्दछन् । गाई दान गर्नेलाई पुत्र प्रदान गर्दछन् र स्तोताको स्तुति सुन्दछन् । 
अस्मै वयं यद्वावान तद्विविष्म इन्द्राय यो नः प्रदिवो अपस्कः । 
सुते सोमे स्तुमसि शंसदुव्थेन्द्राय ब्रह्म वर्धनं यथासत् ॥१॥  
रक्षा गरुन् भनेर हामी इन्द्रदेवलाई प्रिय लाग्ने पुराना स्तोत्र गाउँछौँ । सोमरस पेलेर तयार गरेपछि 
हामी इन्द्रदेवलाई स्तुति गर्दछौँ । याजकहरू इन्द्रदेवलाई स्तुतिले खुसी पार्दै हवि प्रदान गरुन्। 
ब्रह्माणि हि चकृषे वर्धनानि तावत्त इन्द्र मतिभिर्विविष्मः । 
सुते सोमे सुतपाः शन्तमानि रान्द्र्या क्रियास्म वक्षणानि यझै ॥६॥ तक 
हे सोमपान गर्ने इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि सोम तयार गरेपछि अब हामी हवि लिएर स्तुति गदछ। 
तिम्रा निम्ति हामी स्तोत्र पनि मन लगाएर अर्पित गर्दछौँ । स्तोत्रले इन्द्रदेवलाई उत्कर्ष दिलाउछन्। 


स नो बोधि पुरोडाशं रराणः पिबा तु सोम गोक्रजीकमिन्द्र । 

एवं बर्हिर्यजमानस्य सीदोरु कृधि त्वायत उ लोकम्॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी खुसी भएर हामीले पठाएको पुरोडाश ग्रहण गर । गाईको दुध वा दही मिसिएको 
सोमरस पान गर । यजमानले ओछ्याएका आसनमा बस र तिम्रो अनुसरण गर्ने हाम्रो स्थान विस्तृत 
गराइदेङ । यश 

स मन्दस्वा ह्यानु जोषमुग्र प्र त्वा यज्चास इमे अश्नुवन्तु । 

प्रेमे हवासः पुरुहुतमस्मे आ त्वेयं धीरवस इन्द्र यम्याः ॥८॥ हि 

हे उग्र बलसम्पन्न इन्द्रदेव ! आफ्नै इच्छाअनुसार प्रसन्न भएर सोमरस पान गर । तिमी धेरै तिरबाट 
बोलाइएका छौ । हामीले गर्ने स्तुति तिमीसम्म पुगोस् । त्यसले प्रसन्न भएर हामीलाई रक्षा गर 

त॑ वः सखायः सं यथा सुतेषु सोमेभिरी पृणता भोजमिन्द्रम्। 

कुवित्तस्मा असति नो भराय न सुष्विमिन्द्रो वसेमृधाति ॥९॥ 

हे मित्रहरू हो ! सोमरस निचोरेर तयार गरिसकेपछि अन्नदाता इन्द्रदेवलाई सोमरसले ो सलाई 
गराओ । इन्द्रदेवलाई सहायताका लागि प्रसन्न गराउने उपयुक्त साधन त्यही हौ। इन्द्रदेवले हाम. 
पोषण गरुन् र हाम्रो सुरक्षा गरुन् । ८ 


४२ 





एवेदिन्द्र सुते अस्तावि सोमे भरद्वाजेपु क्षयदिन्मघोनः । 


हवि र अनषुक्त  इन्द्रदेव सोमरस तयार भएपछि प्रशंसाका लागि अत्यन्त योग्य 
धन प्रदान गर्दछन् । जसले स्तोतालाई  


सानसम्पन्न बनाउँछ, उनै इन्द्रदेवको स्तुति भरद्वाजहरूले 
गरेका छन् । 


क्रषि  भारद्वाज वा तै देवता ४ 
क ज बाहस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

वृषा मद इन्द्रे श्लोक उक्था सचा सोमेषु सुको जग ति 

अर्चत्र्यो मघवा बृभ्य उक्यैद्नुक्षो राजा गिरामक्षितोतिः । ।१॥ 
सोमपान गरिसकपछि खुसी भएका इन्द्रदेवको बल बढ्दछ। सोमपानका समयमा इन्द्रदेव प्रसन्न 
हुन्छन् । सोमपान गर्ने, धनवान् र तीव्रगामी इन्द्रदेवलाई मानिसले स्तुति र अर्चना गर्दछन् । द्युलोक 
निवासी स्तुतिका स्वामी इन्द्रदेव सधैँ नै रक्षा गर्दछन् । 

ततुरिर्वीरो नया विचेताः श्रोता हव गृणत उर्व्यूति। 

वसुः शंसो नरां कारुधाया वाजी स्तुतो विदथे दाति वाजम् ॥२॥ 
ज्ञानी, बलशाली, शत्रुसंहारक, भक्तको प्रार्थना सुन्ने, असल निवास प्रदाता, स्तोताका संरक्षक, 
शिल्पकलाका सिपालुलाई पोषण दिने र यशस्वी अन्नदाता इन्द्रदेव प्रसत्न भएर हामीलाई अन्न 
प्रदान गरुन्  

अक्ष न चक्र्योः शूर बृहन्प्र ते मह्का रिरिचे रोदस्यो। 

वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वया व्यूद तयो रुरुहुरिन्द्र पूर्वी ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी धेरै जनबाट बोलाइन्छौ । धुराले पाङ्ग्रो स्थिर भएझैँ तिम्रा महिमाले द्युलोक र 
भूलोक स्थिर छन् । तिम्रो रक्षक शक्ति रुखका हाँगाहरूझैँ मौलाउँछ । 

शचीवतस्ते पुरुशाक शाका गवामिव स्रुतयः सञ्चरणी । 

 वत्साना न तन्तयस्त इन्द्र दामन्वन्तो अदामानः सुदामन् ॥४॥ 

हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! गोरेये पहिल्याएर हिँड्ने गाईझँ तिम्रो शक्ति सर्वत्र कर्म गर्नका लागि 
समर्थ छन् । हे उत्तम दानदाता इन्द्रदेव ! तिम्रो शक्ति बाछो बाँध्ने डोरीझैँ भएर अनेकौँ शत्रुलाई 
बाँधिदिन्छ। त 

अन्यदद्य कर्वरमन्यदु श्वोञ्सच्च सन्मुहुराचक्रिरिन्द्र। 

मित्रो नो अत्र वरुणश्व पूषार्यो वशस्य पर्येतास्ति ॥५॥  
इन्द्रदेव प्रतिदिन उत्तरोत्तर नवीन र अदभुत कार्य गर्दछन्। उनी सत् र असत्को विचार बारम्बार 
गर्दछन् । इन्द्र, वरुण, मित्र, पूषा र सवितादेवले हाम्रो इच्छा पूरा गराञन्। म 

 विःत्वदापो न पर्वतस्य पृष्ठाढुक्थेभिरिन्द्रानयन्त यसै । 

त॑ त्वाभिः सुष्टुतिभिर्वाजयन्त आजिं न जग्पुर्गिर्वाहो अश्वा ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! पर्वतको माथिल्लो भागबाट जल प्रवाहित भएभैँ यज्ञकर्म र स्तुति गर्नाले मानिसलाई 
तिमीबाट मनोवाञ्छित फल प्राप्त हुन आउँछन् । हे स्तुतिले पूजा गरिने इन्द्रदेव ! युद्धक्षेत्रमा तीव्र 
गतिले अश्व गएभैँ अन्न प्राप्तिको इच्छा भएका भरद्वाज आदि तिमीकहाँ आइपुग्दछन्। 

न यं जरन्ति शरदो न मासा न द्याव इन्द्रमवकर्शयन्ति। म 

वृद्धस्य चिद्दर्धतामस्य तनूः स्तोमेभिरुक्येश्च शस्यमाना ॥७॥ . 
दिन, महिना र वर्षले नखिइने इन्द्रदेवको शरीर स्तुतिले पूजित भएर विकसित होस्।  

न वीडवे नमते न स्थिराय न शर्धते दस्युजूताय स्तवान्। 

अज्रा इन्द्रस्य गिरयश्चिदृष्वा गम्भीरे चिद्धवति गाधमस्मै ॥८॥ म 
स्तुति गर्दाखेरि पनि इन्द्रदेव दस्युका वशमा पर्दैनन्। बलियो शरीर भएका इन्द्रदेव जब गमन 
गर्दछन्, त्यस बेला अग्ला पहाडहरू पनि सुगम बनिदिन्छन्। अगाध गहिरो ठाउँ पनि सजिलो 
हुन्छ। . ८ 


४८३ 








गम्भीरेण न उरुणामत्रिन्प्रेषो यन्धि सुतपावन्वाजान्। 
 स्था ञषु ञर्घ्व कती अरिषण्यन्नक्तोर्व्युष्यै परितक्म्यायाम् ॥९॥ 
हे सोमपान गर्ने र पराक्रमी इन्द्रदेव ! तिमी गम्भीर र महान् हृदयले बल र अन्न प्रदान गर। हे 
इन्द्रदेव । तिमी दिनरात तत्पर रहेर हाम्रो सुरक्षा गर । 

सचस्व नायमवसे अभीक इतो वा तमिन्द्र पाहि रिषः । 

अमा चैनमरण्ये पाहि रिषो मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी नजिकै वा टाढा, यहाँ वा वहाँ, जतासुकै रहका भए पनि रणक्षेत्रमा, घरमा, 
जङ्गलमा स्तुति गर्नेहरूको रक्षा गर। हामीलाई वीर पुत्र आदि प्रदान गरेर सय वर्षको आयु प्रदान 
गर । 

सूक्त  २५ 
व्रषि  भारद्वाज बाईस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

या त झतिरवमाया परमा या मध्यमेन्द्र शुष्मिन्नस्ति 

ताभिरू पु वृत्रहत्येवीर्न एभिश्र वाजेर्महान्न उग्र ॥१॥ 
हे बलशाली इन्द्रदेव ! तिमीसित सुरक्षाका लागि जुन उत्तम, मध्य कनिष्ठ साधनहरू छन् ती 
सबैले सङ्ग्राममा हाम्रो रक्षा राम्ररी गर। तिमी स्वयं महान् भएर हामीलाई पनि महान् बनाङ र 
अन्न प्रदान गर । 

आभिः स्पृधो मिथतीररिषण्यन्नमित्रस्य व्यथया मन्युमिन्द्र। 

आभिर्विश्वा अभियुजो विषूचीरार्याय विशोञव तारीदासीः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! रक्षा साधनले शत्रुको संहार गर्दै हाम्रा सेनाको रक्षा गर र शत्रुका सेनाको रिस नष्ट 
गरा । यज्ञजस्ता असल काम गर्ने मानिसका शत्रु संहार गर । 

इन्द्र जामय उत येजामयोर्वाचीनासो वनुषो युयुज्ने। 

त्वमेषां विथुरा शवांसि जहि वृष्ण्यानि कृणुही पराचः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । अगाडि देखिएर, नजिकै वा ढा रहेर हामीलाई मार्न खोज्दछन्, हाम्रा ती शत्रु संहार 
गर । आफ्ना बलले शत्रुको बल जित्दै हामीबाट टाढा पुन्याछ । 

शूरो वा शूर वनते शरीरैस्तनूरुचा तरुषि यत्कृण्वैते। 

तोके वा गोषु तनये यदप्सु वि क्रन्दसी उर्वरासु ब्रवैते ॥।॥ । 
पुत्रपौत्रादि, गौ, जल र उर्वर भूमिका लागि परस्पर विवाद हुन्छ र युद्ध चल्छ। त्यस्ता युद्धमा तिम्रो 
 कृपा पाउने योद्धा विजयी हुन्छ। 

 नहित्वा शुूरो न तुरो न धृष्णुर्न त्वा योधो मन्यमानो युयोध । 

इन्द्र नकिष्ठ्वा प्रत्यस्त्येषां विश्वा जातान्यभ्यसि तानि ॥५॥ 
आजसम्म जो जतिसुकै शक्तिशाली उत्पन्न भए पनि तिनलाई युद्धमा इन्द्रदेवले जितेकै छन्। कुनै 
मिचाहा, घमन्डी शूरवीरले अरू शत्रु नाश गरेकै भए पनि उनलाई जिल सकेन । उनी सर्वश्रेष्ठ 
योद्धा हुन् । 

स पत्यन्त उभयोर्नुम्णमयोर्यदी वेधसः समिथे हवन्ते।  

वृत्रे वा महो नृवति क्षये वा व्यचस्वन्ता यदि वितन्तसैते ॥९॥ 
शत्रु जिल, दास जिल वा उत्तम घर जिलका लागि युद्ध गर्ने दुई योद्धामध्ये जसका पक्षमा 
क्रास्विकहरूले इन्द्रदेवका लागि आहुति प्रदान गरेर यज्ञ गर्दछन्, त्यसैले जित्छ। 

अध स्मा ते चर्षणयो यदेजानिन्द्र त्रातोत भवा वरूता। 

अस्माकासो ये नृतमासो अर्य इन्द्र सूरयो दधिरे पुरो नः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । आफ्ना भयभीत प्रजाको तिमी रक्षा गर । हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई खोजिरहने उत्तम 
व्यक्तिलाई दुःखबाट रक्षा गर । हे देव ! जुन स्तोताले हामीलाई अग्रिम स्थान दिएका छन्, तिनीहरू 
सबको ला ती नाग ते विश्यमनु बह 

अनु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमनु वृत्रहत्ये। 

अनु क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरनु ते नृषह्यो ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी महान् वीर छौ । तिमीमा शत्रुनाशक सामर्थ्य सबै छन् । हे इन्द्रदेव ! देवताहरूले 
तिमीलाई उत्तम बल प्रदान गरेका छन् । त्यसै बलले संसारमा शत्रु पराजित गर्न सक्षम हो । 


सुर४ 





एवा नः स्पृधः समजा समस्स्विन्द्र 
विद्याम वस्तोरवसा गृणन्तो . मिथतीरदेवी। 


। उत त इन्द्र नूनम् ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव नि.  त्यसै थि नै नाश गर्न प्रेरणा हाम्रा सेनालाई प्रदान गर र हाम्रो हित गर्नका लागि 
दुष्ट, हिस्रक र आसुरा सना नाश गर । हे इन्द्रदेव । हामी स्तोताहरू अन्न र आवास प्राप्त गरौँ । 


हे इन्द्रदेव ! हामी सेचन गर्दै मनग्गे अन्नको कामना गरेर तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ, हाम्रो प्रार्थना सबै 
सुन। वीर योद्धा सङ्ग्राम क्षेत्रमा गएका निर्णायक दिनमा तिनलाई संरक्षण र शक्ति प्रदान गर, 
त्यसो भएर शत्रु तर्सिङन् । 


त्वां वाजी हवते वाजिनेयो महो वाजस्य गध्यस्य सातै । 
तस त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पति तरुत्र त्वा चष्टे मुष्टिहा गोषु युध्यन्॥२॥ 
 हैइन्द्रदेव  तिमी दुर्जनका नाशक र सज्जनका पोषक हौ । हे देव ! उत्तम अन्न प्राप्त गर्नका लागि 
 अन्नवान् भरद्वाजहरू स्तुति गर्दै तिमीलाई आह्वान गर्दछन्। गाईका लागि युद्ध गर्दाखेरि तिम्रा 
कृपादृष्टिले उनीहरू मुड्कीले हानेरै शत्रु जित्दथे । 
त्वै कवि चोदयोःर्कसातौ त्वं कुत्साय शुष्ण दाशुषे वर्क्। 
त्वं शिरो अमर्मण पराहन्नतिथिग्वाय शंस्यं करिष्यन् ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! अन्नको कामना गर्ने भार्गव त्रषिलाई तिमी प्रेरणा देञ। तिमीले हविदाता कृत्सका 
लागि शुष्ण असुरलाई संहार गरेका थियौ र अतिथिग्वलाई सुख दिनका लागि आफूलाई अमर ठान्ने 
शम्बासुरको टाउको छिनायौ । जा 
 त्वंरथं प्र भरो योधमृष्वमावो युध्यन्तं वृषमं दशद्युम्। 
त्वं तुग्रे वेतसवे सचाहन्त्वं तुर्जि गृणन्तमिन्द्र तूतोः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले राजा वृषभको सफलताका लागि गतिलो रथ दिएर, दस दिनसम्म भएका 
युद्धमा शत्रुबाट उनको रक्षा गरेका थियौ। वेतसको सहायता गर्दै तुग्रासुरलाई मारिदियौ । तुजी 
नामका राजाले स्तुति गर्दा उनको भलो गग्यौ। 
त्वं तदुक्थामिन्द्र बर्हणा कः प्र यच्छता सहस्रा शुर दर्षि। 
अव गिरेरदासं शम्बर हन्प्रावो दिवोदासं चित्राभिरूती ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव तिमी शत्रुविनाशक वीर हौ। तिमीले शम्बर असुरका सयौँ वा हजारौँ सेना नष्ट ग्यौ । 
यज्ञको शत्रु शम्बासुरलाई मारेर दिवोदासको रक्षा गर्दै तिमीले ज्यादै प्रशंसनीय कार्य ग्यौ । 
त्वं श्रद्धाभिर्मन्दसानः सौमैर्दभीतये चुमुरिमिन्द्र सिष्वप्। 
त्वं रजिं पिठीनसे दशस्यन्षष्टिँ सहस्रा शच्या सचाहन् ॥६॥ 
है इन्द्रदेव ! श्रद्धासहित यज्ञको अनुष्ठान गरेर प्राप्त सोमपानले प्रसन्न भएका तिमीले राजा 
दभीतिको सुरक्षाका लागि चुमुरीलाई नाश ग्यौ । हे इन्द्रदेव । तिमीले वीर पिठीनसलाई राज्य 
दिएर शत्रुका साठी हजार वीरलाई युद्धकलाले मारिदियौ । हु 
अहं चन तत्सूरिभिरानश्यां तव ज्याय इन्द्र सुम्नमोजः । 
त्वया यत्स्तवन्ते सधवीर वीरास्त्रिवरूथेन नहुषा शविष्ठ ॥७॥ 
है पराक्रमी इन्द्रदेव ! तिमी शत्रुविजयी र त्रिलोकका रक्षक हौ । स्तोतारु सुख र सामर्थ्य प्राप्तिका 
लागि तिमीसित प्रार्थना गर्दछन् । हे इन्द्रदेव ! तिमीले प्रदान गरेको सुख र सामर्थ्य स्तोताहरूसँगै 
हामी भरद्वाजले पनि प्राप्त गरौँ । 
वर्यंते अस्यामिन्द्र चुमी तौ सखायः स्याम महिन प्रेष्ठाः । 
प्रातर्दनिः क्षत्रश्रीरस्तु १०. घने वृत्राणा सनये धनानाम् ॥८॥ 
है पूजनीय इन्द्रदेव । हामी सखाभावले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ। धन प्राप्तिका लागि गरिने स्तुतिबाट 
तिम्रा प्रियपात्र बनौँ । प्रातर्दनका पुत्र क्षतश्वीलाई सर्वाधिक ऐश्वर्य प्रदान गर । उनी शत्रुलाई 
धन प्राप्त गरुन् । 


४०८५ 
७०? 








सूक्त  २७ 
क््रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
किमस्य मदे किम्वस्य पीताविन्द्रः किमस्य सख्ये चकार । 
रणा वा ये निषदि किं ते अस्य पुरा विविद्रे किमु नूतनासः ॥१॥ 
सोमले हर्षित इन्द्रदेवले के गरे ? सोमरस पान गरेर के गरे ? प्राचीन र नयाँ स्तुति गर्नेहरूले केके 
पाए ? 





सदस्य मदे सद्दस्य पीताविन्द्रः सदस्य सख्ये चकार । 

रणा वा ये निषदि सत्ते अस्य पुरा विविद्रे सदु नूतनासः ॥२॥ 
सोमपानले हर्षित भएका इन्द्रदेवले असल कर्म गरे। सोमपानपछि सत्कार्य गरे । त्यसका साथै 
मित्रता गर्दा पनि सत्कार्य नै गरे । प्राचीन र नवीन स्तुति गर्नेहरूले सत्कार्य नै प्राप्त गरे । 

नहि नु ते महिमनः समस्य न मघवन् मघवत्त्वस्य विद्य । 

न राधसोराधसो नूतनस्येन्द्र नकिर्ददृश इन्द्रिय ते ॥३॥ . 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमीभन्दा ठूलो महिमाशाली कोही होला भन्ने हामी मान्दैनौँ । तिम्रा सबै 
प्रशंसनीय सिद्धि र सामर्थ्यलाई पनि हामी जान्दैनौँ । 

एतत्त्यत्त इन्द्रियमचेति येनावधीर्वरशिखस्य शेषः । 

वज्रस्य यत्ते निहतस्य शुष्मात्स्वनाच्चिदिन्द्र परमो ददार ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! वरशिख नामका असुरको पुत्र संहार गर्ने तिम्रा पराक्रमलाई हामी जान्दैनौँ र ? हे 
इन्द्रदेव । उसै पराक्रमले प्रहार गर्नका लागि उचालेका वज्रका भयङ्कर ध्वनिले ने शत्रुहरू छरपस्ट 
भए र सुइँकुच्चा ठोके । 

वधीदिन्द्रो वरशिखस्य शेषो भ्यावर्तिने चायमानाय शिक्षन्। 

वृचीवतो यद्धरियूपीयायाँ हन्पूर्वे अर्घ भियसापरो दर्त् ॥५॥ 
इन्द्रदेवले चायमानका पुत्र अभ्यावर्तीलाई उपयुक्त शिक्षाको परामर्श दिएर वरशिख नामका 
असुरको पुत्र वध गरे । उनले हरियुपिया नगरका पूर्व भागमा वृचिवानलाई मारेपछि अरू सबै डरले 
जताततै छरिए। पि. क 

त्रिंशच्छतं वर्मिण इन्द्र साक यव्यावत्यां पुरुहूत श्रवस्या । 

वुचीवन्तः शरवे पत्यमानाः पात्रा भिन्दानान्यर्थान्यायन् ॥६॥ . । 
हे धेरै तिरबाट बोलाइने इन्द्रदेव । यश र अन्न प्राप्त गर्नका लागि तिमीसित युद्ध गर्ने, यज्ञका 
पात्रहरू नष्ट गर्न र कवचधारी वरशिखका एक सय तीस पुत्र तिमीले युद्धमा एकै चोटि मारेका 
थियौ। म 
यस्य गावावरुषा सूयवस्यू अन्तरू घु चरतो रेरिहाणा । छ 
। स सृञ्जयाय तुर्वशँ परादाद्वृचीवतो दैववाताय शिक्षन् ॥७॥ 
घाँस खोज्ने गाईझैँ इन्द्रदेवका दुई कान्तिमान् अश्च अन्तरिक्षमा डुल्छन् । इन्द्रदेवले वृचिवानका पुत्र 
दैववातको प्रसत्नताका लागि तुर्वशलाई सृञ्जयका अधीनमा गराए । 

द्वयाँ अग्ने रथिनो विंशतिंगा मघवा मद्य सम्राट। . 

 अभ्यावर्ती चायमानो ददाति ० दक्षिणा पार्थवानाम् ॥८॥ 

हे अग्निदेव छि । राजसूय यञ्च गर्ने, धेर दान दिने, चायमानका पुत्र अभ्यावर्तीले, हामीलाई बीस वद 
गाई र रथसँगै सेविका पनि प्रदान गरेका थिए। पृथुका वंशज अभ्यावर्ती राजाको यो दक्षिणा 
अनविनाशौ हुन्छ।  । 
सूक्त  २८ . 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप जगती  

आ गावो अग्मन्नुत भद्रमक्रन्त्सीदन्तु गोष्ठे रणयन्त्वस्मै । 

प्रजावतीः पुरुरूपा इह स्युरिन्द्राय पूर्वीरुषसो दुहाना ॥॥ .. 
गाईले हाम्रा घरमा आएर कल्याण गरुन् । तिनले गोठमा बसेर हामीलाई खुसी पारुन्। अनेकौँ 
रङ्गरूपका गाईले बाछोसहित उषा कालमा इन्द्रदेवतका निम्ति दुध दिञन्। ॥ 


४८६ 





क्र 


इन्द्रो यज्वने पृणते च शिक्षत्युपेद्ददाति न 
भूयोभूयो ननिदस्य वर्धयन्नभिन्ने खिल्थे ति खा यम ॥२॥ है 
हे इन्द्रदेव ! याजक र स्ताताले इच्छा गरेको अन्नधन तिमी प्रदान गर्दछौ । उनीहरूको धन कहि 
हरण गर्दै बरु बढाइदिन्छौ। देवत्व प्राप्त गर्ने इच्छा भएकालाई अखण्डित एवं सुरक्षित निवास 
 नता नशन्ति न दभाति तस्करो नासामामित्रो 
 देवाँश्च याभिर्यजते ददाति च ज्योगित्ताभि क तेनाणमुोल्तनती 
गाईहरू कहिल्यै नष्ट हुँदैनन्, चोरडाकाले तिनलाई हानी गर्न सक्दैन । शत्रुका अस्त्रले गाईलाई 
००१० । गाई पाल्नेले गाईबाटै देवताको यजन गर्दछन् र गाईसँगै उनीहरू चिरकालसम्म 
नता अर्वा रेणुककाये अश्नुते न संस्कृतत्रमुप यन्ति ता अभि। 
उरुगायमभयं तस्य ता अनु गावो मर्तस्य वि चरन्ति यज्वनः ॥४॥ 
धुलो उडाउने ठ्रुतगामी अश्वले पनि गाईलाई जिल सक्दैन । हत्या गर्ने मनसायले गाईलाई आघात 
नगरून् । याजकका गाई ढुक्कसित विशाल क्षेत्रमा विचरण गरुन् । 
गावो भगो गाव इन्द्रो मे अच्छान् गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः । 
इमा या गावः जनास इन्द्र इच्छामीद्धृदा मनसा चिदिन्द्रम् ॥५॥ 
गाईले हामीलाई हग धन दिङन्। हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी गाई प्रदान गर। गाईको दुध पहिले 
७०९० ३५५१०१ । हे मानिसहरू हो  गाई नै इन्द्रका रूप हुन् । इन्द्रदेवलाई हामी श्रद्धाका साथ 
प्राप्त गर्न खोज्दछौँ ।  
यूयं गावो मेदयथा कृशं चिदश्रीर चित्कृणुथा सुप्रतीकम्। 
भद्र गृह कृणुथ भद्रवाचो बृहद्वो वय उच्यते सभासु ॥६॥ 
हे गाई हो ! तिमीहरूलाई हामी बलवान् बनाऔँ । हाम्रा रोगी र ख्याउटे जिउ स्वस्थ पारिदेओ । 
लि कल्याणकारी ध्वनिले हाम्रो घर पवित्र गर। यञ्ञमण्डपमा तिमीबाट प्राप्त अन्नको ने 
यशोगान हुन्छ। 
प्रजावतीः सूयवसं रिशन्तीः शुद्धा अपः सुप्रमाणे पिबन्तीः । 
मा व स्तेन ईशत माघशंसः परि वो हेती रुद्रस्य कृज्याः ॥७॥ . 
हे गाई हो ! बाछोसहितका भएर राम्रो र सफा घाँसपानी खाओ । तिमीहरूलाई पाल्ने चोर नहोस्  
०५०७ पशुले तिमीहरूलाई दुख नदिञन्। परमेश्वरको कालरूपी अस्त्र तिमीहरूका नजिक 
नआओस्। 
उपेदमुपपर्चनमासु गोषुप पृच्यताम्। उप क्रषभस्य रेतस्युपेन्द्र तव वीर्ये ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा पराक्रमले बलशालीलाई ओज प्राप्त होस् । गाईसित उत्पादक र उत्रेरक शक्ति 
पर्नि होस्। म 
सूक्त२९ 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। . 
इन्द्रै वो नरः सख्याय सेपुर्महो यन्तः सुमतये चकाना । 
महोहि दाता वज्रहस्तो अस्ति महामु रण्वमवसे यजध्वम्॥१॥  की 
हे मानिस हो  तिमीहरूका नेताको बुद्धि असल छ। उनीहरू स्तोत्र गाउँदै सखाभावले इन्द्रदेवको 
सेवा गर्दछन् । वज्जधारी इन्द्रदेव प्रशस्त धन प्रदान गर्दछन्। त्यसैले सुन्दर र महान् इन्द्रदेवको पूजा 
आफ्नो रक्षाका लागि गरौँ। , ५ 
आ यस्मिन्हस्तेनर्या मिमिक्षुरा रथे हिरण्यये रथेष्ठाः ।  
आ रश्मयो गभस्त्योः स्थूरयोराध्वत्रश्वासो वृषणो युजानाः ॥२॥। 
मानिसको हित गर्ने धन भएका, स्वर्णरथमा चढ्ने, बलिया हातमा घोडाको लगाम लिएका 
हित ग ए 
इन्द्रदेवलाई रथमा बाँधेका अश्वले ठिक बायेमा लैजान्छन् । यस्ता इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 


एप्७ 


, 





श्रिये ते पादा दुव आ मिमिक्कुर्धष्णुर्वज्जी शवसा दक्षिणावान् । 
वसानो अत्क सुरभिं दुशे कं स्वपर्ण वृतविषिरो बभूथ ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी वज्र धारण गरेर शत्रु परास्त गर्दछौ । ऐश्वर्यको कामनाले हामी भरद्वाजहरू तिप्र 
चरणमा सेवा अर्पित गर्दछौँ। हे सुगन्धित आवरण भएका सर्वप्रधान इन्द्रदेव ! सबैका लागि 
दर्शनीय तिमी सूर्यदेवले झैँ सबैको उत्साह बढाउँछौ । 

स सोम आमिश्लतमः सुतो भूद्यस्मिन्पक्ति पच्यते सन्ति धानाः । 

इन्द्र नर स्तुवन्तो ब्रह्माकारा उक्था शंसन्तो देववाततमाः ॥४॥ 
यस बेला पकाउनुपर्ने पुरोडाश पकाइन्छ। लावा तयार गरिन्छ। क्रत्विकहरू इन्द्रदेवको स्तुति 
गर्दछन् । सोमरस निकालेर त्यसमा दुध आदि असल पदार्थ मिसाइन्छ। यी सबै स्तुति गर्दै 
इन्द्रदेवका नजिकै पुग्दछन् । 

न ते अन्तः शवसो धाय्यस्य वि तु बाबधे रोदसी महत्वा। 

आता सूरिः पृणति तृतुजानो यूथेवाप्यु समीजमान छती ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो बल अनन्त छ। द्यावापृथिवी तिम्रा बलले भयभीत भएर काँप्दछन्  गाई 
पाल्नेहरूले सन्तुष्ट गराएझैँ हामी यज्ञमा स्तुति गरेर इन्द्रदेवलाई तृप्त गर्नका लागि उत्तम आहुति 
समर्पित गर्दछौँ । 

एवेदिन्द्रः सुहव क्रष्वो अस्तूती अनूती हिरिशिप्रः सत्वा । 

एवा हि जातो असमात्योजाः पुरू च वृत्रा हनति नि दस्यून् ॥६॥ . 
राम्रो नाक भएका र गतिलो मुकुट लगाएका महान् इन्द्रदेवलाई सुखपूर्वक बोलाउँछन् । उनी स्वयं 
आउन् वा नआउन्, स्तोताहरूलाई धन प्रदान गर्दछन् । पराक्रमी महावीर इन्द्रदेव अनुपम तेज र 
बलले वृत्रासुरजस्ता धेरै असुर र शत्रुको नाश गर्दछन् । 

। सूक्त  २० ,.  

क्रषि  भारद्वाज बार्स्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 

भूय इद्वावृधे वीर्यायँ एको अजुर्यो दयते वसूति । हा 

प्र रिरिचे दिव इन्द्र पृथिव्या अर्धमिदस्य प्रति रोदसी उभै ॥१॥ 
पराक्रम गर्ने वीर इन्द्रदेव पुनः प्रस्तुत छन् । महान् र अजर इन्द्रदेव धन प्रदान गर्दछन् । उनी 
द्यावापृथिवीभन्दा ठूला छन् । द्यावापृथिवी इन्द्रदेवको आधाजस्तै छन्। 

. अधा मन्ये बृहदसुर्यमस्य यानि दाधार नकिरा मिनाति। 
, दिवेदिवे सूर्यो दर्शतो भूद्धि सद्यान्युर्विया सुक्रतुर्धात् ॥२॥ 

इन्द्रदेवका बलको महत्त्व हामी मान्दछौँ । इन्द्रदेव जुन कार्य गर्दछन्, त्यो कसैले पनि नष्ट गर्न 
सक्दैन । उत्तेम कर्म गर्ने इन्द्रदेवले भुवनको विस्तार गरेका छन्  इन्द्रदेवका प्रभावले नै सूर्यदेव 
प्रतिदिन उदाउँछन् । क । 

अद्या चिन्नु चित्तदपो नदीनां यदाभ्यो ०१३७ १० गाठुमिन्द्र। 

नि पर्वता अद्मसदो न सेदुस्त्वया दुढहानि रजांसि ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले आज र पहिले पनि नदीको जल प्रवाहित हुने मार्ग निर्माण गरेका हो । भोजन 
गर्न बसेको मानिस स्थिर भएझैँ पर्वतलाई तिमीले स्थिर गरायौ । हे श्रेष्ठ कर्म गर्ने इन्द्रदेव ! 
तिमीले सबै लोकलाई बलियो बनायौ । 

सत्यमित्तत्न त्वावाँ अन्यो अस्तीन्द्र देवो न मर्त्यो ज्यायान्। 

अहन्नहिँ परिशयानमर्णोचवासृजो अपो अच्छा समुद्रम् ४ छे 
हे इन्द्रदेव ! तिमीजस्तो अर्को कुनै देवता छैन भन्ने कुरो सत्य हो । तिमीसरहको मानिस पनि छ। 
मानिस र देवताहरूमा तिमीभन्दा ठूलो कोही पनि छैन। जल ओगटेर सुले वृत्रासुरलाई तिमीले 
नाश गरेका थियौ र समुद्रतिर जल प्रवाहित गरेका थियौ । 

त्वमपो वि दुरो विषूचीरिन्द्र दृढहमरुजः पर्वतस्य । 

राजाभवो जगतश्वर्षणीनाँ साक ० जनयन् द्यामुषासम् ॥५॥ ोलिदियौ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले चारै तिरबाट मार्ग खोलेर जल प्रवाहित गरायौ र मेघको बन्धन ॥ 
सूर्य, उषा र स्वर्गलाई प्रकाशित गर्ने तिमी विश्वका स्वामी होङ । 





एप 





सूक्त  ३१ 
क्रषि  सुहोत्र भारद्वाज । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
७ ५५ रयिपते रयीणामा हस्तयोरधिथा इन्द्र कृष्ठीः । 
 वि तोक अप्पु तनये च सूरेज्वोचन्त चर्षणयो विवाचः ॥१॥ 
हे धनपति इन्द्रदेव  तिमी सम्पूर्ण धनका स्वामी हौ । आपना बाहृबलले प्रजालाई धारण गर्ने स्वयं 
० नं हा। शत्रु परास्त गर्न, पुत्रपौत्रादि प्राप्त गर्न र वर्षाका निमित्त मानिसहरू तिमीलाई स्तुति 
गर्दछन् । म 
त्वद्धियेन्द्र पार्थिवानि विश्वाच्युता चिच्च्यावयन्ते रजांसि । 
चयावाक्षामा पर्वतासो वनानि विश्व दृढहँ भयते अज्मन्ना ते ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । अन्तरिक्षमा उत्पन्न मेघ जल खसाल्न योग्य नहुँदा पनि तिम्रा डरले जल बर्साउन 
लाग्दछन् । अन्तरिक्ष, भूलोक, पर्वत, वन र समस्त चराचर जगत् तिम्रा आगमनले भयभीत हुन्छन् । 
त्व कुत्सेनाभि शुष्णमिन्द्राशुष युध्य कुयवं गविष्यै। 
दश प्रपित्वे अध सूर्यस्य मुषायश्वक्रमविवे रपांसि ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले त्यस बलवान्, उग्र वीर शुष्ण असुरलाई पराजित गन्यौ । गाई जोगाउनका 
लागि सङ्ग्राम गरेर कुयवलाई संहार गरेका थियौ । तिमीले सूर्यदेवका रथको पाङ्ग्रो हरण गन्यौ र 
पापी राक्षसको नाश गग्यौ । 
त्वं शतान्यव शम्बरस्य पुरोजघन्थाप्रतीनि दस्यो । अशिक्षो यत्र 
सच्या शचीवो दिवोदासाय सुन्वते सुतक्रे भरद्वाजाय गृणते वसूनि ॥४॥ 
हे बुद्धिमान् इन्द्रदेव ! तिमीले सोमरस अर्पित गर्ने दिवोदास र स्तोता भरद्वाजलाई प्रज्ञा र धन प्रदान 
गच्यौ । तिमीले शम्बर असुरका सय सहर ध्वस्त गय्यौ । 
स सत्यसत्वन्महते रणाय रथमा तिष्ठ तुविनूम्ण भीमम्। 
याहि प्रपथिन्नवसोप मद्रिक्प्र च श्रुत श्रावय चर्षणिभ्यः ॥५॥ 
हे अविनाशी सत्य बलका धनी इन्द्रदेव । तिमी महायुद्धका लागि आफ्नो भयङ्कर रथमा चढ्यौ। हे 
सन्मार्गगामी इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना रक्षासाधनसहित नजिकै आएर हामीलाई यशस्वी बनाउ । 
सूक्त  ३२ 
क्रषि  सुहोत्र भारद्वाज । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अपूर्व्या पुरुतमान्यस्मै महे वीराय तवसे तुराय। 
विरण्शिने वज्रिणे शन्तमानि वचाँस्यासा स्थविराय तक्षम् ॥१॥ 
शत्रुनाशक, तीव्रगामी, वज्जधारी, स्तुतिका लागि योग्य, महान् इन्द्रदेवका लागि हामीले अपूर्व 
सुखदायी र विस्तृत स्तोत्र उच्चारण गयौँ । 
स मातरा सूर्येणा कवीनामवासयद्वुजदद्रि गृणानः । 
स्वाधीभिर्त्रक्वभिर्वावशान उदुस्त्रिणामसृजन्निदानम् ॥२॥ 
इन्द्रदेव ज्ञानवान् मातापितारूपी द्यावापृथिवीको हितका लागि मेघ छित्रभिन्न पारेर सूर्यको प्रकाश 
फिजाउँछन् । स्तुति गरिँदा मेघद्वारा किरणरूपी गाई मुक्त गराउँछन् । म 
स वहिभिर््नक्वभिर्गोषु शश्वन्मितञ्जुभिः पुरुत्कृत्वा जिगाय । 
पुर पुरोहा सखिभिः सखीयन्दृढहा रुरोज कविभिः कविः सन्॥२॥ 
गाई प्राप्त गराएर यज्चकर्ता र स्तुति कर्ता भ्रषिको सहयोग गर्दै धेरै काम गर्ने इन्द्रदेवले राक्षसलाई 
पराजित गरे । कविहरूसँगै शत्रुको सहर ध्वस्त गरे  
स नीव्याभिर्जरितारमच्छा महो वाजेभिर्महद्धिश्न शुष्मैः  
 पुरुवीराभिर्वृषभ क्षितीनामा गिर्वणः सुविताय प्र याहि॥४॥ 
स्तुतिद्वारा उपासना गर्न योग्य हे बलवान् इन्द्रदेव । तिमी महान् अन्न र बलवान् भएर नवीन बल 
बढाउने सखाहरूका साथ सुख प्राप्तिका निमित्त आठ । 
स सर्गेण शवसा तक्तो अत्यैरप इन्द्रो दक्षिणतस्तुराषाट्। 
इत्था सृजाना अनपावृद्थ दिवेदिवे तिविधुरप्रमृष्यम् ॥५॥ 
हिस्रकलाई वशमा राख्ने इन्द्रदेव सधैँ आफ्ना बलले निरन्तर गमनशील तेजस्वी घोडाले युक्त भएर 
जलराशिलाई क्षोभरहित समुद्रतर्फ प्रवाहित हुनका लागि प्रेरित गर्दछन् । 


४८९ 


१, 








सूक्त  ३३ 
क्रषि  शुनहोत्र भारद्वाज । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

य ओजिष्ठ इन्द्र त॑ सु नो दा मदो वृषन्त्स्वभिष्टिदोस्वान्। 

सौवश्व्यं यो वनवत्स्वश्वो वृत्रा समत्सु सासहदमित्रान् ॥१॥ 
हे बलवान् इन्द्रदेव ! हामीलाई अति बलशाली, स्तुति गर्न, यञ्च गर्ने र हव्य प्रदान गर्ने पुत्र देछ। 
त्यसले घोडामा बसेर सुन्दर अश्वको विरुद्ध आचरण गर्ने शत्रुलाई जितोस्। 

त्वां हीउन्द्रावसे विवाचो हवन्ते चर्षणयः शूरसातौ । 

त्वं विप्रेभिर्वि पर्णीरशायस्त्वोत इत्सनिता वाजमर्वा ॥२॥ म 
हे इन्द्रदेव । विभिन्न किसिमले स्तुति गर्ने मानिस, सङ्ग्राममा रक्षाका लागि तिमीलाई बोलाउँछन्। 
तिमीले अङ्गिराहरूसँग मिलेर पणिलाई मारेका थियौ । तिम्रो उपासना गर्ने तिम्रो सुरक्षामा रहँदै अन्न 
प्राप्त गर्दछन् । 

त्वं तौ इन्द्रोभयाँ अमित्रान्दासा वृत्राण्यार्या च शूर। 

वधीर्वनेव सुधितेभिरत्कैरा पृत्सु दर्षि नृणां नुतम ॥३॥ पट त 
हे इन्द्रदेव । दस्यु र आर्यहरू दुवै खालका शत्रुलाई तिमीले वृत्रासुरलाई झैँ मारिदियौ । बन्चराले 
रुख काटेभझैँ तिमीले सङ्ग्राममा शत्रुलाई तीक्ष्ण आयुधले काटिदियौ । 

स त्व॑ न इन्द्राकवाभिरूती सखा विश्वायुरविता वृधे भूः । 
म स्वर्षाता यद्ध्वयामसि त्वा युध्यन्तो नेमधिता पृत्सु शूर॥। 
हे इन्द्रदेव । तिमी सर्वत्र गमनशील छौ। हामी धन प्राप्त गर्ने अभिलाषाले तिमीलाई आह्वान 

गर्दछौँ। तिमी मित्रका रूपमा रहेर हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर। हामी वीर पुरुषसँग सङ्ग्राम गर्दै 

रक्षा साधनका लागि तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 

नूर्ने न इन्द्रापराय च स्या भवा मृडीक उत नो अभिष्डै। 

इत्था गृणन्तो महिनस्य शर्मन्दिवि ष्याम पार्ये गोषतमाः ॥९॥ 


है इन्द्रदेव । आज वा अरू जुनसुकै समयमा पनि तिमी हाम्रै होछ। हामीकहाँ आएर हर समय 
हामीलाई तिमी सुख देछू। गाईको सेवा गर्न चाहने र 


, स्तुति गर्ने हामी याजकसित तिम्रो सम्बन्ध 
सुख र दुःखका दुवै स्थितिमा सम्बन्ध रहोस् । लि 


सूक्त  ३४ फन की लानु 
क्रषि  शुनहोत्र भारद्वाज । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

सं चत्वे जग्मुर्गिर इन्द्र पूर्वी्वि च त्वद्यन्ति विभ्वो मनीषा । 

पुरा नून च स्तुतय क्रषीणां पस्पृध्न इन्द्रे अध्युक्थार्का ॥१॥ म 
हे इन्द्रदेव ! प्राचीन कालमै असङ्ख्य स्तोत्रले तिम्री स्तुति गरियो । तिम्रा स्तोताहरूको प्रशंसा 
हुन्छ। ग्रषिहरूका स्तुतिले मानौँ एकापसमा प्रतिस्पर्धा गर्दछन्। . 

पुरुहतो यः पुरुगूर्त क्रभ्वाँ एकः पुरुप्रशस्तो अस्ति यङ्ै । 

रथो न महे शवसे युजानोर स्माभिरिन्द्रो अनुमाद्यो भूत् ॥२॥ 
इन्द्रदेव धेरै तिरबाट बोलाइने, धेरै तिरबाट प्रशंसित, अद्वितीय, महान् र यजमानद्वारा पूजित छन् 
रथको जस्तो बल प्राप्त गर्नुपर्दा इन्द्रदेवकै स्तुति सबैले गर्दछन् । 


नयं हिंसन्ति धीतयो न वाणीरिन्द्र नक्षन्तीदभि वर्धयन्ती । 
यदि स्तोतारः शत यत्सहस्र गृणन्ति गिर्वणसं शं तदस्मै ॥३॥ 


इन्द्रदेवका कार्यमा, यज्चकर्म र स्तोत्र आदि बाधक हुँदैनन्, तिनले इन्द्रदेवलाई वृद्धि गर्दछन् । 
स्तुतिद्वारा सेवा गर्न योग्य इन्द्रदेवलाई सयौँ वा हजारौँले वन्दना गर्दछन् । इन्द्रदेवका लागि स्तोत्र 
सुखदायक हुन्छ। 


अस्मा एतद्विव्य१ र्चेव मासा मिमिक्ष इन्द्रे न्ययामि सोम । 
जन न धन्वन्नभि सं यदापः सत्रा वावृधु्हवनानि यञै ॥४॥ 


यज्ञका समयमा इन्द्रदेवका लागि स्तोत्रजस्तै प्रिय अर्चनासहित मिश्रित सोमरस तयार गरिन्छ। 
मरुस्थलमा बगेका 


जलले मानिसलाई आनन्द दिएभझैँ हविसँग अर्पित स्तोत्रले इन्द्रदेवलाई 
आनन्दित गर्दछ । 


४९० 














हृदहाटदावनहहटाफल एड पठन फा स एएलकाकहकाकाल  
  हो क म र ०० उ कमा ८७ मर    १ रै 





अस्मा एतन्मह्याङ्गषमस्मा इन्द्राय स्तोत्र 
असद्यथा महति वृत्रतूर्य इन्द्रो विद्यायुरवितिकरताचि। 
सबैतिर पुग्ने इन्द्रदेव ठूला युद्धमा हामी सबैका र म 
गर्दछन् । 


लागि नै आग्रहपूर्वक स्तोत्र उच्चारण गर्द क्षक भएर जोस्याउँछन् । स्तोताहरू इन्द्रदेवका 


 ०स्य राया कदा धियः करसि वाजरलाः ॥१॥ त 
हे बकर इन्द्रदेव ! हाम्रा स्तोत्र कहिले तिमीकहाँ पुग्ने योग्य होलान् ? कहिले तिमी कृपा 
गरेर पिक मानितलाई पाषण गर्ने पुत्र र धन दिन्छौ ? हाम्रा यञ्ञकर्मलाई अन्नले रमणीय कहिले 
बनाउँछौ  म 


कहि स्वित्तदिन्द्र यन्नृभिर्नुन्वीरैवीरान्नीडयासे जयाजीन्। 
दै त्रिधातु गा अधि जयासि गोष्बिन्द्र द्युम्न स्वर्वद्धेह्यस्मे ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा वीर पुरुषसित शत्रुका वीर पुरुषलाई र हाम्रा वीर पुत्रबाट शत्रुका वीर 
पुत्रलाई सङ्ग्राममा कहिले भेट गराउँछ ? तिमी भगुवा शत्रुका दुध, दही र घिउ दिने गाईहरू 


कहिले जित्दछौ ? हे इन्द्रदेव । हामीलाई कहिले धन प्राप्ति गराउँछौ ? 


कहिं स्वित्तदिन्द्र यज्जरित्रे विश्वप्पु ब्रह्मा कृणवः शविष्ठ। 
कदा धियो न नियुतो युवासे कदा गोमघा हवनानि गच्छा ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी स्तोतालाई कहिले अनेकौँ किसिमका अन्न प्रदान गर्दछौ ? तिमी स्तोतालाई 
कहिले गाई प्रदान गर्दछौ ? अनि कहिले हाम्रा कर्म र स्तुतिलाई आफूसित मिसाउँछौ ? 
स गोमघा जरित्रे अश्वश्गन्द्रा वाजश्रवसो अधि धेहि पृक्षः । 
पीपिहीषः सुदुघामिन्द्र धेनु भरद्वाजेषु सुरुचो रुरुच्याः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी स्तुति गर्नेहरूलाई गाई, घोडा र बल प्रदान गर्न सकने प्रसिद्ध अन्न प्रदान गर । 
तिमी अन्नलाई सुन्दर दुध दिने गाईको जस्तै पुष्टि प्रदान गर । ती गाई र अन्न कान्तियुक्त होङन्, 


तिमी यस्तै कृपा गर ेनमचा  
 तमानूनं भिनमधिया चिच्छूरो यच्छक्र वि दुरो गृणीषे। 

मा निरर॑ शुक्रदुघस्य धेनोराङ्गिरसान्त्रह्मणा विप्र जिन्व ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी अत्यन्त पराक्रमी छौ। तिमी विभिन्न योजना बनाएर शत्रुको संहार गर। हे 
इन्द्रदेव । तिमी असल पदार्थ प्रदान गर्ने है । हामी स्तोताहरू उत्तम स्तोत्र उच्चारण गर्दछौँ । हे देव 
। अङ्गिराहरूलाई अन्न प्रदान गर । 

 सूक्त  ३६. 
व्रषि  नर भारद्वाज । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

सत्रा मदासस्तव विश्वजन्याः सत्रा रायोध ये पार्थिवासः । 

सत्रा वाजानामभवो विभक्ता यद्देवेषु धारयथा असुर्यम् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । सोम पिएर तिमीले हर्षित हुनु हाम्रा लागि खुसीको कुरो हो। देवताहरूमा तिमी 
सबैभन्दा बढी बलसम्पन्न छौ । तिमी अन्नदाता हौ । हे इन्द्रदेव ! पृथ्वीमा रहेका तिम्रा समस्त आदि 
धन वास्तवमा सबैका लागि हितकारी छन् । 

अनु प्र येजे जन ओजो अस्य सत्रा दधिरे अनु वीर्याय। 

स्यूमगृभै दुधयेञर्वते च क्रठुं वुञ्जन्त्यपि वृत्रहत्ये ॥२॥ क हँ 
इन्द्रदेवको बलका कारण यजमानहरू सधैँ उनको पूजा गर्दछन् । शत्रुमारि कमा गरन , पक्रने र 
उनीहरूलाई विनाश गर्ने इन्द्रदेव नै हुन्। शुभ कर्म गर्ने इन्द्रदेव वृत्रलाई मार्दछन्। त्यसैले 

इन्द्रदेवको सेवा गर्दछन् । म 

याजकहरू त॑ सध्रीचीरूतयो वृष्ण्यानि पौंस्यानि नियुतः सञ्ुरिन्द्रम्।  

समुद्रै न सिन्धव उक्थशुष्मा उरुव्यचसं गिर आ विशन्ति॥२३॥ कहर तमा 
बल र शौर्य पराक्रमयुक्त संरक्षक मरुत्गण र स्थमा जोतिने घोडाले गो सेवा गर्दछन् । 
नदीहरू बग्दै समुद्रमा पुगेझँ सबै बलयुक्त स्तुति इन्द्रदेवकहाँ पुग्दछन्। 

४९१ 














स रायस्खामुप सृजा गृणानः पुरुश्चन्द्रस्य त्वमिन्द्र वस्वः । 
पतिर्बभूथासमो जनानामेको विश्वस्य भुवनस्य राजा ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव स्तुतिले प्रसन्न भएर तिमी धेरैलाई अन्न र घर प्रदान गर्दछौ । हामीलाई पनि अन्न प्रदान 
गर । तिमी सबै प्राणीमा श्रेष्ठ स्वामी हौ र सबै भुवनका अधिपति हौ । 


स तु श्रुधि श्रुत्या यो दुवोयुरधौर्न भूमाभि रायो अर्यः । 
असो यथा नः शवसा चकानो युगेयुगे वयसा चेकितानः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो असल र प्रशंसनीय स्तोत्र सुन । सूर्यदेवको जस्तै तिमी पनि 
पाउन इच्छुक छौ । शत्रु जितेर हाम्रा लागि पहिलेको हितकारी होङ । 
सूक्त  ३७ 
क्रषि  भारद्वाज बाईस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अर्वाग्रथ विश्ववारं त उग्रेन्द्र युक्तासो हरयो वहन्तु । 
कोरिश्चिद्धि त्वा हवते स्वर्वानृधीमहि सधमादस्ते अद्य ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा रथमा जोतिएका घोडाहरू हामीकहाँ आङन् । तिनीहरू विश्वले वन्दना गर्न योग्य 
रथ. लिएर आञन् । आसञ्चानी ग्रषि तिम्रो स्तुति गर्दछन् । उनीहरू तिम्रा कृपाले आनन्द प्राप्त गर्दै 
सिद्ध पाउँछन् । 
प्रो द्रोणे हरयः कर्माग्मन्पुनानास क्रज्यन्तो अभूवन्। 
इन्द्रो नो अस्य पूर्व्यः पपीयादद्युक्षो मदस्यसोम्यस्य राजा ॥२॥ 
हाम्रा यज्ञमा प्रवाहित हुने सोमरस, द्रोण कलशमा भर्ने गरिन्छ। आनन्दका स्वामी इन्द्रदेवले यो 
सोमको पान गरुन् । 
आसस्राणासः शवसानमनच्छेन्द्रै सुचक्रे रथ्यासो अश्चाः । 
अभि श्रव त्रज्यन्तो वहेयुर्नू चिन्नु वायोरमृतं वि दस्येत् ॥३॥ 
सर्वत्रगामी रथमा जोतिएका घोडाहरू छोयो मार्गमा जान्छन्। तिनीहरू सुन्दर रथमा बलशाली 
इन्द्रदेवलाई यज्ञमा ल्याङन् । यो अमृत रस वायुले विकृत नगराखन् । 
वरिष्ठो अस्य दक्षिणामियर्तीन्द्रो मघोनां तुविकूर्मितमः । 
यया वज्रिवः परियास्यंहो मघा च धृष्णो दयसे वि सूरीन् ॥४॥ 
अति शीघ्र कर्म गर्ने इन्द्रदेव, हविदाता धनी यजमानलाई अझै धनी बनउँछन् । हे वज्जधारी इन्द्रदेव 
। तिमी पापनाशक भएर पापीलाई दण्डित गर्दछौ। यस्तो धन ज्ञानीहरूका लागि विशेष 
कल्याणकारी हुनेछ। 
इन्द्रो वाजस्य स्थविरस्य दातेन्द्रो गीर्भिर्वरधता वृद्धमहाः । 
इन्द्रो वृत्रै हनिष्ठो अस्तु सत्वा ता सूरिः पृणति तुतुजानः ॥५॥ 
हाम्रा स्तुतिबाट हौसिएर इन्द्रदेवले उत्तम बल र अन्न प्रदान गरुन् । शत्रुसंहारक इन्द्रदेव शत्रु नाश 
गरेर हामीलाई चाँडै ती सबै धन दिन् । 
सूक्त  ३८ 
क्राषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अपादित उदु नश्चित्रतमो महीं भर्षदद्युमतीमिन्द्रदृतिम् । 
पन्यसीं धीतिं दैव्यस्य यामञ्जनस्य राति वनते सुदानुः ॥१॥ 
आश्चर्यजनक इन्द्रदेव यस पात्रमा सोमरस पान गरुन् । महान् तेजस्वी इन्द्रदेवले आह्वान सुनुन्। 
याजकले सुबुद्धिपूर्वक गरेको दिव्य स्तुति दिएको आहुति ग्रहण गरुन् । 
दूराच्चिदा वसतो अस्य कर्णा घोषादिन्द्रस्य तन्यति ब्रुवाणः । 
एयमेनं देवदूतिर्ववृत्यान्मद्र्य१ गिन्द्रमियमृच्यमाना ॥२॥ 


इन्द्रदेवका कान अति यढाबाट गरेका आह्वान र स्त्रोत्र सुन्न सक्षम छन्। स्तोताहरू उच्च स्वरमा 
स्तुति गर्दछन् । स्तुतिले इन्द्रदेवलाई आकर्षित गरेर हामीकहाँ ल्याछन् । 
तं वो धिया परमया पुराजामजरमिन्दमभ्यनृष्कँ  


  बनि 
ब्रह्मा च गिरो दधिरे समस्मिन्महाँश्च स्तोमो अधि वर्धदिन्द्रे ॥३॥ 


हे अजर र पुरातन इन्द्रदेव ! हामी तिम्रो उपासना गर्दछौँ । स्तुति र आहुति तिमीमा नै लीन हुने 
गर्दछन् । यी महान् यज्ञहरू पनि तिमीबाट बढ्ने गर्दछन् । 


हामीबाट पूजा 





४९२ 


. 








वर्घाच्य यज्ञ उत सोम इन्द्र वर्धाद्बह्ल गिर उव्था च मन्म। 

वर्धहैनमुषसो यामन्नक्तोर्वर्धन्णासाः शरदो द्ाव इन्द्रम् ॥४॥ 
इ्न्द्रदेवलाई यज्ञ र सोमले बढाउँछन् । उनैलाई ज्ञान, स्तोत्र, प्रहर, उषा, रात्रि, दिवस, मास २ 
संवत्सर आदिले पनि बढाउँछन्  १ 

एवा जज्ञानंसहसे असामि वावृधानं राधसे च श्रुताय। 

महामुग्रमवसे विप्र नूनमा विवासेम वृत्रतूर्येषु ॥५॥ 
हे अति महान् र बलवान् इन्द्रदेव ! धन, यश, सुरक्षा प्राप्त गरेर शत्रु पराजित गर्नका लागि हामी 
तिम्रो सेवा गरौँ । 

सूक्त  ३९ 
क्राषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 

मन्द्रस्य कवेर्दिव्यस्य वद्देर्विप्रमन्मनो वचनस्य मध्वः । 

अपा नस्तस्य सचनस्य देवेषो युवस्व गृणते गोअग्राः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । यो सोमरस फलदायक, हर्षित गराउने, दिव्य ज्ञान बढाउने र मधुर छ तिमी पान गर । 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरू गाईको दुध आदि अन्न प्रदान गर । 

अयमुशानः पर्यद्रिमुस्रा ग्रतधीतिभिर्क्रतयुग्युजानः । 

रुजदरुग्णं वि वलस्य सानु पर्णीर्वचोभिरभि योधदिन्द्र ॥२॥ 
इन्द्रदेवले गाईलाई मुक्त गर्नका लागि अङ्गिराहरूका सहयोगले पणिलाई पराजित गरे । 

अरय द्योतयदद्युतो व्यपक्तून्दोषा वस्तोः शरद इन्दुरिन्द्र। 

इमं केतुमदधुर्नू चिदद्वां शुचिजन्मन उषसश्वकार ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमरस दिनरात र वर्षा प्रकट गर्दछ। देवताहरूले सोमरसलाई दिन र समयको 
सूचकका रूपमा स्थापित गरेका छन् । सोमले उषालाई तेजस्वी बनाएको छ। 

अयं रोचयदरुचो रुचानोईयं वासयदव्यू१ तेन पूर्वी । 

अयमीयत क्रतयुग्भिरञ्वैः स्वर्विदा नाभिना चर्षणिप्राः ॥४॥ 
इन्द्रदेव याजकलाई वाञ्छित फल प्रदान गर्दछन् । इन्द्रदेवले अश्चसहितका रथमा धनयुक्त भएर 
यात्रा गरे । सूर्यदेवजस्तै तेजस्वी इन्द्रदेवले आफ्ना प्रकाशले अन्धकार, लोक र उषा प्रकट गरे । 

नू गृणानो गृणते प्रल राजन्निषः पिन्व वसुदेयाय पूर्वी । 

अप ओषधीरविषा वनानि गा अर्वतो नृनृचसे रिरीहि॥५॥ म 
हे इन्द्रदेव । तिमी स्तोताबाट स्तुत्य भएपछि उत्तम धन र अन्न देख । उपासकलाई तिमी जल, अन्न, 
विषरहित वृक्ष, गाई, अश्व, बल र जनशक्ति प्रदान गर । म 

सूक्त  ४० 
क्राषि  भारद्वाज बार्स्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

इन्द्र पिब तुभ्यं सुतो मदायाव स्य हरी वि मुचा सखाया । 

उत प्र गाय गण आ निषद्याथा यज्ञाय गृणते वयो धाः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । यो सोमरस तिम्रो आनन्दका लागि हो। तिमी मित्रजस्ता अश्च रथबाट खोल र हामी 
सबैलाई स्तुति गाउने प्रेरणा देङ । स्तोतालाई अन्न प्रदान गर । 

अस्य पिब यस्य जज्चान इन्द्र मदाय क्रत्वे अपिबो विरष्शिन्। 

तमु ते गावो नर आपो अद्रिरिद॒ समह्यन्पीतये समस्मै ॥२॥ ३  लँकै 
हे इन्द्रेब । तिमीले उत्पत्न हुनासाथै हर्षित भएर वीरताका कार्य गर्नका लागि जसरी सोमरस पान 
. गरेका थियौ, उसरी नै अहिले पनि पान गर। गाई, क्रत्विक, पहाडका ढुङ्गा, जल आदिका 


सहायताले यो सोमरस बनाइएको ७ ने 

समिद्धे अग्नौ सुत इन्द्र सोम आ त्वा वहन्तु हर नहताः। 

त्वायता मनसा याहि सुविताय महे न ॥३॥ हा क. 
हे इन्द्रदेव । अग्नि प्रदीप भएको ,छ र सोमरस तयार छ। मा बाँधेका घोडाले तिमीलाई 
यज्ञशालामा ल्याञन्। हामी मन लगाएर तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ। तिमी आउ र हाम्रो कल्याण 


गर 
४९३ 





आ याहि शश्चदुशता ययाथेन्द्र महा मनसा सोमपेयम् । 

उप ब्रहझाणि शृणव इमा नोथा ते यजस्तन्वेई वयो धात् ॥४॥ 

है इन्द्रदेव ! तिमी सोमरस पान गर्नका लागि बारम्बार आउने गर्दछौँ । तिमी हाम्रा स्तुति सुनेर 
यज्ञमा आउ । याजकहरू तिमीलाई पुष्ट गर्नका लागि सोम अर्पित गर्दछन् । तिमी सोम ग्रहण गर । 


यदिन्द्र दिवि पार्य यदृधग्यद्वा स्वे सदने यत्र वासि । 

अतो नो यज्ञमवसे नियुत्वान्त्सजोषा पाहि गिर्वणो मरुद्धिः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । यढा रहेका द्युलोकमा होर अथवा घरमा वा अन्यत्र 
कहीँ । जहाँ छौ, त्यहीँबाट हाम्रो स्तुति सुनेर मरुत्हरूसँग आएर रक्षा गर । 

सूक्त  ४१ म 
न््राषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अहेडमान उप याहि यज्ँ तुभ्यं पवन्त इन्दवः सुतासः । 

गावो न वज्रिन्त्स्वमोको अच्छेन्द्रा गहि प्रथमो यसचियानाम् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! शान्त भएर हाम्रा यञ्चमा आङ । यो सोमरस तिम्रै लागि हो । गोठमा गाई गएभैँ यो 
सोमरस कलशमा जान्छ । यजनीय देवताहरूमा प्रमुख हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा नजिकै आउ । 


या ते काकुत्सुकृता या वरिष्ठा यया शश्वत्पिबसि मध्व ञर्मिम्। 
तया पाहि प्र ते अध्वर्युरस्थात्स ते वज्रो वर्ततामिन्द्र गव्यु ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी उत्तम जिब्राले मधुर सोमरसको तरङ्ग सधैँ नै ग्रहण गर्दछौ । त्यसैले सोमरस पान 
गरेर हाम्रो रक्षा गर । अध्वर्युहरूले तिमीलाई नजिकै उपस्थित गराउँछन् । गाईका रक्षक हे इन्द्रदेव ! 
तिमी वज्रले शत्रु संहार गर । 
एष द्रप्सो वृषभो विश्वरूप इन्द्राय वृष्णे समकारि सोम । 
एतं पिब हरिवः स्थातरुग्र यस्येशिषे प्रदिवि यस्ते अन्नम् ॥३॥ 
इन्द्रदेवका निम्ति तरल, बलवर्द्धक र सबै किसिमले अभीष्खर्षक सोमरस तयार छ । हे पराक्रमी, 
युद्धजयी इन्द्रदेव ! तिमी सोमरसका स्वामी हौ, त्यो तिम्रो अन्न हो त्यसैले तिमी सोमरस पान गर । 
सुतः सोमो असुतादिन्द्र वस्यानयं श्रेयाञ्चिकितुषे रणाय । 
एत॑ तितिर्व उप याहि यज्ञ तेन विश्वास्तविषीरा पृणस्व ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! अशोधितभन्दा शोधित सोम उत्तम हुन्छ। यसले तिमीलाई आनन्द दिन्छ। तिमी 
सोमरसका नजिकै आउ । हे शत्रु संहार गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी यो पान गरेर समस्त बलको विकास 
गर । 





ह्वयामसि त्वेन्द्र याह्यर्वाङर ते सोमस्तन्वे भवाति । 
शतक्रतो मादयस्वा श्रुतेषु प्रास्माँ अव पृतनासु प्र विक्षु ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । यो सोमरस तिम्रा लागि पुष्टिकारक छ। तिमी यहाँ 
आउ । तिमी यो सोमरस पान गरेर आनन्दित होङ, सङ्ग्राममा हामीजस्ता प्रजाको रक्षा गर । 
पायक पया  
क्रशष  भारद्वाज बाहस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप् बृहती । 
प्रत्यस्मै पिपीषते विश्वानि विदुषे भर। अरङ्गमाय जग्मयेपश्चाददघ्वने नरे ॥ 
हे क्रत्विकहरू हो ! इन्द्रदेवका लागि सोमरस पठाओ । इन्द्रदेव सर्वत्र गमन गर्ने, सर्वज्ञ र यज्चका 
प्रधान हुन् । म 
। एमेनं प्रत्येतन सोमेभिः सोमपातमम् । 
टर अमत्रेभिर्करीजीषिणमिन्द्रै सुतेभिरिन्दुभिः ॥२॥  
है क्रत्विकहरू हो ! पात्रसहित संस्कारित, रसयुक्त, दीप्तिमान् सोमरस रुचिपूर्वक पान गर्ने यी 
इन्द्रदेवका नजिकै गएर प्रार्थना गर। . म 
यदी सुतेभिरिन्दुभिः सोमेभिः प्रतिभूषथ । 
१९० ेनै मेधिरो धृषत्तन्तमिदेषते ॥३॥  । 
हे क्रत्विकहरू हो । रसयुक्त, दीप्तिमान् सोम लिएर मनको रहर जान्ने इन्द्रदेवका शरणमा जाँदा 
उनले विघ्न हटाएर तिमीहरूका सबै इच्छा पूरा गराउनेछन्  





४९४ 





। री 





अस्माअस्मा इदन्धसो३ध्वरयो प्र भरा सुतम्। 

कवित्समस्य जेन्यस्य शर्घतो३भिशस्तेरवस्परत् ॥४॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! इन्द्रदेवका लागि प्राणजस्तै सोमरस भरपूर मात्रमा प्रदान गर । इन्द्रदेव स्पर्धा 
योग्य र जित्न योग्य शत्रुलाई विनाश गरेर तिम्रो रक्षा गर्नेछन् । 

सूक्त  ४३ 
क्राषि  भारद्वाज बाहंस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  उष्णिक्। 

यस्य त्यच्छम्बर मदे दिवोदासाय रन्धयः । अयं स सोम इन्द्र ते सुतः पिब ।१। 
हे इन्द्रदेव । सोमरस पिएर मदोन्मत्त भएका तिमीले, दिवोदासको कल्याणका लागि शम्बासुरको 
वध गरेका थियौ । उही शोधित सोमरस तिमी पुन पान गर  । 

यस्य तीव्रसुतं मदं मध्यमन्तं च रक्षसे। अयं स सोम इन्द्र ते सुत पिब ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । अति उत्साहवर्द्धक सोमरस प्रातः, मध्याह्क र सायं तीनै कालमा तयार हुन्छ, त्यो तिमी 
ग्रहण गर्दछौ । पेलेर तयार गरिएको यो सोमरस तिमी पान गर। 


यस्य गा अन्तरश्मनो मदे दृढहा अवासृजः । अयं स सोम इन्द्र ते सुतः पिब ।३ 
हे इन्द्रदेव । सोमरस पान गरेर तिमीले गाई मुक्त गरायौ, तयार गरिएको त्यस्तै यो सोमरस तिमी 
पान गर । 

यस्य मन्दानो अन्धसो माघोनं दधिषे शवः । अयं स सोम इन्द्र ते सुतः पिब ॥ 
हे इन्द्रदेव !। तिमी अन्नरूपी सोमरस पिएर हर्षित हुन्छौ र विशिष्ट बलयुक्त हुन्छौ, त्यस्तै सोमरस 
तिमीले ग्रहण गर्नका लागि तयार छ। म 

सूक्त  ४४ 
म क्रषि  शंयु बा्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्ुप् अनुष्टुप्। 

यो रवियो रयिन्तमो यो द्ुम्मै्धुम्नवत्तमः। 

सोमः सुत स इन्द्र तेडस्ति स्वधापते मदः ॥१॥ 
हे शक्तिसम्पन्न इन्द्रदेव । शोभायमान, अति देदीप्यमान उपासकलाई धन प्रदान गर्ने सोमरसले 
 तिमीलाई आनन्द प्रदान गर्दछ। लिक  

यः शग्मस्तुविशग्म ते रायो दामा मतीनाम्। 

सोमः सुतः स इन्द्र तेडस्ति स्वधापते मदः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी बल बढाउने सोमका रक्षक हौ। तिमीलाई हर्ष प्रदान गर्ने सोमरसले स्तुति 
 गर्नेलाई वैभव प्रदान गर्दछ ।    हँ 

येन वृद्धो न शवसा तुरो न स्वाभिरूतिभिः । 

सोमः सुतः स इन्द्र तेडस्ति स्वधापते मदः ॥३॥ म 
हे इन्द्रदेव ! तिमी अन्नरूप सोमको रक्षा गर्दछौ । सोमरस पान गरेर तिमी मरुत्हरूका सहयोगले 
शत्रु संहार गर्दछौ । सोमरसले तिमीलाई आनन्दित गराउँछ । दुई, ६ ९, 

त्यमु वो अप्रहणं गृणीषे शवसस्पतिम्। 

इन्द्र विश्वासाहँ नर मंहिष्ठं विश्वचर्षणिम् ॥४॥ 
यजमानहरूका हितकारी, कल्याणकारी बल र अन्नका अधिपति, शत्रुलाई पराजित गराउने, यज्ञका 
नायक, महान् दाता, सर्वञ्ञ इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 

यं वर्षयन्तीदगिर पति तुरस्य राधसः । 

तमित्र्वस्य रोदसी देवी शुष्म सपर्यतः ॥५॥ ।  म 
हामीले गरेका स्तुतिले इन्द्रदेवको बल बढ्दछ। त्यसैबाट उनी शत्रु पराजित गरेर धन प्राप्त 
गर्दछन् । इन्द्रदेवका त्यस बलको प्रशंसा द्यावापृथिवीले पनि गरेका छन् । 


तद्व उक्थस्य । 

विपो न यस्योतयो वि यद्रोहन्ति सक्षितः ॥५॥ 
हे स्तोतहरू हो । इन्द्रदेवको स्तुतिका लागि स्तोत्र प्रसारित गर । बुद्धिमान्जस्ता र सामर्थ्ययुक्त 
इन्द्रदेव हाम्रा रक्षक हुन् 


४९५  


ओ पिके 


अविददक्षे मित्रो नवीयान्पपानो देवेभ्यो वस्यो अचैत्। 

ससवान्त्स्तौलाभिर्धौतरीभिरुरुष्या पायुरभवत्सखिभ्यः ॥७॥ 
यज्ञकर्म गर्नमा कुशल याजकलाई इन्द्रदेवले चिनेका छन् । सोमरस पान गर्ने इन्द्रदेव स्तुति गर्नेलाई 
उत्तम धन प्रदान गर्दछन् । द्यावापृथिवीलाई कम्पित गराउने अश्वसँग सखाभाव भएकाहरूलाई 
इन्द्रदेवले रक्षा गर्दछन् । 

क्रातस्य पथि वेधा अपायि श्रिये मनांसि देवासो अक्रन्। 

दधानो नाम महो वचोभिर्वपुर्दुशये वेन्यो व्यावः ॥८॥ 
त्ररस्विकहरू इन्द्रदेवलाई यज्ञमा पान गरिने सोमरसका लागि आह्वान गर्दछन् । विशाल शरीर भएका 
र शत्रु पराजित गर्ने इन्द्रदेव हामी स्तोताहरूको स्तोत्र सुनेर आउन् । 

द्युमत्तम दक्ष धेद्यस्मे सेधा जनानां पूर्वीररातीः । 

 वर्षीयो वयः कृणुहि शचीभिर्धनस्य सातावस्माँ अविड्ढि ॥९॥ 

हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी तेज, बल र प्रचुर अन्न प्रदान गर । शत्रु भगाञ र हाम्रो रक्षा गर । त्यसो 
भएपछि हामी धन र अन्नका साथमा सुखले रहन सकौँ । 

इन्द्र तुभ्यमिन्मघवन्नभूम वयं दात्रे हरिवो मा वि वेनः । 

नकिरापिर्ददृशे मर्त्यत्रा किमङ्ग रध्रचोदनं त्वाहु ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीसित नरिसाङ भनेर आहुति प्रदान गर्दछौँ । तिमीभन्दा गतिलो अर्को हाम्रो मित्र 
कोही पनि छैन । यस्तो महिमा नहुँदो हो त रलका प्रेरक भनेर तिमी चिनिने थिएनौ  

मा जस्वने वृषभ नो ररीथा मा ते रेवतः सख्ये रिषाम । 

पूवीष्ट इन्द्र निष्षिधो जनेषु जह्यसुष्वीन्प्र वृहापृणतः ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी महान् बलवान् छौ, हामीलाई हिंस्रक असुरबाट जोगाञ । हामी तिम्रा मित्र बनेर 
रहाँ र दुःख नपाऔँ । तिम्रा लागि सोमरस तयार नगर्ने र हवि प्रदान नगर्ने बरु तिम्रा कार्यमा उत्पात 
मच्चाउने शत्रु हुन्, तिनलाई विनाश गर । 

उदभ्राणीव स्तनयन्नियर्तीन्द्रो राधांस्यश्व्यानि गव्या । 

त्वमसि प्रदिवः कारुधाया मा त्वादामान आ दभन्मघोनः ॥१२॥ 
 मेघले गर्जन उत्पन्न गरेझैँ इन्द्रदेव स्तुति कर्ताका लागि घोडा र गाई उत्पन्न गर्दछन् । धनवानूहरूले 

तिमीलाई दुःख नदिञन् । 

अध्वर्यो वीर प्र महे सुतानामिन्द्राय भर स ह्यस्य राजा। 

यः पूर्व्याभिरुत नूतनाभिर्गीर्भिवोवृधे गृणतामृषीणाम्॥१३॥ 
हे क्रख्िकहरू हो  महत्त्वपूर्ण कर्म गर्ने इन्द्रदेवका लागि सोमरस तयार गर  इन्द्रदेव नै सोमका 
अधिपति हुन् । इन्द्रदेव पुरातन र नवीन स्तोत्रले वृद्धि प्राप्त गर्दछन्। 

अस्य मदे पुरु वर्पासि विद्वानिन्द्रो वृत्राण्यप्रती जघान । 

तमु प्र होषि मधुमन्तमस्मै सोम वीराय शिप्रिणे पिबध्यै ॥१४॥ 
सोमरस पान गरेर उत्साहित हुने ज्ञानी इन्द्रदेवले विपरीत योजना बनाउने शत्रुको संहार गरेका 
थिए । वीर इन्द्रदेवका लागि सोमरस प्रस्तुत गर । इन्द्रदेव सोमपान पान गर्छन् र कपटपूर्वक ढङ्गले 
छेकेर दुःख दिने शत्रु संहार गर्दछन् । 

पाता सुतमिन्द्रो अस्तु सोम हन्ता वृत्रै वज्जेण मन्दसानः । 

गन्ता यश परावतश्विदच्छा वसुर्धीनामविता कारुधाया ॥१५॥ 
तयारी सोमरस पान गरेपछि रक्षक बनेर निवास प्रदान गर्ने इन्द्रदेव वज्रद्वारा वृत्रासुर वध गरुन् । 
इन्द्रदेव टाढै भए पनि यस यज्ञमा आउन् । 

इद त्यत्पात्रमिन्द्रपानमिन्द्रस्य प्रियममृतमपायि । 

मत्सद्यथा सौमनसाय देवं व्यपस्मदद्वेषो युयवद्वयंहः ॥१६॥  
सोमरस इन्द्रदेवका लागि अति प्रिय पेय पदार्थ हो। उनी योग्य पात्र हुनाले सोमपान गरेर प्रसन्न र 
हर्षित होङन् । उनका कृपाले शत्रु र पाप हामीदेखि दढा पुगून् । 





४९६ 








 
हँ? 
।  
छौ 
।  
थि १, 
८ 
 ० 
छ 
॥ 
७ 


एना मन्दानो जहि शूर शत्रूञ्जामिमजामिं मघवत्नमित्रान्। 
अभिषेणाँ अभ्याउ देदिशानान्पराच इन्द्र प्रमृणा जही च॥१७॥ 


शूरवीर इन्द्रदेव । सोमरस पान गरेर हाम्रा विरोधी शत्रु र तिनका आयुध विनाश गर । तिनलाई 
पराजित गराएर हामीभन्दा पर पुन्याक। 


आसु प्मा णो मघवतरिन्द्र पृत्स्व१ स्मभ्यं महि वरिवः सुगं कः । 

अपां तोकस्य तनयस्य जेष इन्द्र सूरीन्कृणुहि स्मा नोअर्धम्॥१८॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी धनवान् छौ। सङ्ग्राममा हामीलाई सुखदायी धेरै धन प्राप्त गराछ । विजय 
प्राप्तिका लागि योग्य सामर्थ्य प्रदान गर र पुत्रपौत्र एवं जलको वर्षाले हामीलाई समृद्ध बनाउ । 


आ त्वा हरयो वृषणो युजाना वृषरथासो वृषरश्मयोच्त्याः । 

अस्मत्राञ्चो वृषणो वञ्जवाहो वृष्णे मदाय सुयुजो वहन्तु ॥१९॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा अश्च बलवान्, कामना पूर्ति गर्नमा सहायक, रथमा स्वयं नियक्त हुने, प्रचुर 
वेगवान्, १००० वज्रजस्त तीक्ष्ण र भार बोक्न समर्थ छन् । सोमपान गरेर खुसी हुनका लागि तिनले 
तिमीलाइ यस यस्मा ल्याञन् । 


आ ते वृषन्वृषणो द्रोणमस्थुर्घतप्रषो नोर्मयो मदन्तः । 

इन्द्र प्र तुभ्य वृषभिः सुताना वृष्णे भरन्ति वृषभाय सोमम् ॥२०॥ 
हे कामना पूर्ति गराउने इन्द्रदेव ! समुदको लहरभझैँ आनन्दित गराउने सोमरस तिम्रा पात्रमा छ। 
क्रतिकहरू तिम्रा लागि पेलेर तयार गरेको सोमरस प्रदान गर्दछन् । 

वृषासि दिवो वृषभः पृथिव्या वृषा ७७७८ स्तियानाम्। 

वृष्णे त इन्दुर्वृषभ पीपाय स्वादू रसो मधुपेयो वराय ॥२१॥ . 
हे इन्द्रदेव । यो मधुर, सरस सोम तिम्रा लागि तयार छ। तिमी नदीमा जल प्रवाहित गर्छौ र 
प्राणीलाई अभीष्ट प्राप्तिका लागि बलवान् बनाउँछौ । क 

अयं देवः सहसा जायमान इन्द्रेण युजा पणिमस्तभायत्। 

 अयं स्वस्य पितुरायुधानीन्दुरमुष्णादशिवस्य माया ॥२२॥ 
इन्द्रदेवसित युक्त भएकाले सोमरसले पणि भन्ने असुरको बल रोक्यो। सोमले नै धनपालकको 
अहितकारी आयुध र छलकपट नष्ट गयो । 

अयमकुणोदुषसः कल सूर्ये अदधाज्ज्योतिरन्तः । 

अर्य त्रिधातु दिवि त्रितेषु विन्ददमृत निगृढहम् ॥२२३॥ 
सोमले उषा काललाई सूर्यसित सम्बन्धित गरायो। यसैले सूर्यदेवलाई तेजस्वी बनायो। तीन 
किसिमका यस सोमले तेस्रो स्थानमा लुकेको अमृत प्राप्त गन्यो । ।। 

अरय द्यावापृथिवी वि ष्कभायदयं रथमयुनक्सप्तरशिमम् । 

अयं गोषु शच्या पक्वमन्तः सोमो दाधार दशयन्त्रमुत्सम् ॥२४॥  
सोमले द्यावापृथिवीलाई स्थिर गराएको हो । यसैले सूर्यदेवका रथमा सात किरण स्थापित गरायो । 
यसैले गाईमा परिपक्व दुध स्थापित गरेको छ। यसै सोमले दुधलाई शक्तिले भरपूर गरेको छ। 
यसैले दस इन्द्रिययुक्त शरीरलाई पुष्ट गर्दछ। 

सूक्त  ४५ 
क्रषि  शंयु बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री अनुष्टुप्। 

य आनयत्परावतः सुनीती तुर्वशं यढुम्। इन्द्र स नो युवा सखा॥१॥ 
शत्रुबाट निकै पर फ्याँकिएका तुर्वश र यदुलाई उत्तम नीतिले जसले फिर्ता ल्याएका थिए, ती 
इन्द्रदेव हाम्रा मित्र हुन् ।   दता हकमा म 

अपिप्रे चिद्वयो दधदनाशुना चिदर्वता। ता ॥२॥ 
इन्द्रदेव अज्ञानीलाई अन्न प्रदान गर्दछन् । बिस्तारै हिँड्ने अश्वले पनि शत्रु परास्त गरेर तिनको धन 
बहेहेनक पर  नास्य क्षीयन्त कतयः ॥३॥ 

प्रणीतयः प्रशस्तयः । ना  
इन्द्रदेवको किननकलमीलनति जन किसिमको छ। इन्द्रदेवको स्तुति पनि अनेकौं खालकै छ। 
उनको रक्षा गर्ने शक्ति कमजोर कहिल्यै हुँदैन । 
४९७ 





 


 हेइन्द्रदेव ! हाम्रा शत्रु टाढा पठाइदेछ । हामी प्रशंसा गर्दछौँ । तिमी श्रेष्ठ वीर मानिन्छौ । 


हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमी असुर संहार गर्नका लागि वज्ज धारण गर र स्पर्धा गर्ने शत्रुलाई पराजित 


 उनै इन्द्रदेवको स्तुति गरौँ । 


सखायोत्रहवाहसेजर्चत प्र च गायत। स हि न प्रमतिर्मही ॥४॥ 
हे मित्रहरू हो ! इन्द्रदेवलाई प्रार्थना गर, उनलाई पूजा गर । इन्द्रदेवले हामीलाई असल धन प्रदान 


 गर्दछन् 


त्वमेकस्य वृत्रहन्नविता द्वयोरसि। उतेदृशे यथा वयम् ॥५॥ 
हे वृत्रासुर मार्ने इन्द्रदेव । तिमी स्तुति गर्नेहरूका रक्षक हौ । हामीलाई रक्षा गर । 


 नयसीद्वति द्विषः कृणोष्युक्थशंसिनः । नृभिः सुवीर उच्यसे ॥६॥ 


 ब्रह्याणं ब्रह्मवाहसं गीर्भिः सखायमृग्मियम्। गां न दोहसे हुवे ॥७॥ 
इन्द्रदेव ज्ञानी छन्, त्यसैले ज्ञानपूर्वक स्तुति गर्न योग्य छन् । उनी मित्र हुनाले प्रशंसाका योग्य छन्। 
दुहुनका लागि गाई बोलाएभैँ हामी इन्द्रदेवलाई स्तुति गरेर बोलाउँछौँ । 
  यस्य विश्वानि हस्तयोरूचुर्वसूनि नि द्विता । वीरस्य पृतनाषहः ॥८॥ 
शत्रु पराजित गर्ने इन्द्रदेवका दुई हातमा दुवै खाले सम्पत्ति छ भनेर क्रषिहरू भन्छन्  
वि दुढहानि चिदद्रिवो जनानाँ शचीपते। वृह माया अनानत ॥९॥ 
हे वज्जधारी सर्वशक्तिमान् इन्द्रदेव ! शत्रुका किल्ला, नगर र बल ध्वस्त गर्दछै। हे कसैसित 
नझुक्ने इन्द्रदेव !। तिनीहरूको छल तिमी नष्ट गराउ  
 तमु त्वा सत्य सोमपा इन्द्र वाजानां पते । अहुमहि श्रवस्यवः ॥१०॥ 
सालि पान गरेर आनन्दित हुने इन्द्रदेव ! हामी अन्न प्राप्तिको कामनाले तिमीलाई आह्वान 
गर्दछौँ । 
तमु त्वा यः पुरासिथ यो वा नून हिते धने। हव्यः स श्रुधी हवम् ॥११॥ 
युद्धमा सहायताका लागि उहिले तिमीलाई बोलायाँ र भविष्यमा पनि बोलाउँछौँ । सङ्ग्रामका 
समयमा इन्द्रलाई बोलाउँछौँ, उनका सहायताले शत्रुको धन प्राप्त हुन्छ। उनले हाम्रो आह्वान सुनून्। 
धीभिरर्वद्धिरर्वतो वाजाँ इन्द्र श्रवाय्यान्। त्वया जेष्महितँ धनम् ॥१२।॥। 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो स्तुतिका लागि योग्य छौ । तिमी हाम्रो अनुकूल भएर शत्रु जित र धन प्राप्त 
गर । म 
अभूरु वीर गिर्वणो महाँ इन्द्र धने हिते। भरे वितन्तसाय्यः ॥१३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी वीर र स्तुति योग्य छौ । तिमीले धन प्राप्त गर्न शत्रुलाई जित्यौ। 
या त कतिरमित्रहन्मक्षूजवस्तमासति । तया नो हिनुही रथम् ॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी तीव्रगामी छौ । शत्रु जिलका लागि वेगले रथ चलाउने प्रेरणा देङ । 
स रथेन रथीतमोस्माकेनाभियुग्वना । जेषि जिष्णो हित धनम्॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी महारथी हौ । आफ्ना विजयी रथले शत्रुको सम्पत्ति तिमी जित। म 
य एक इत्तमु षुहि कृष्ठीनां विचर्षणिः । पतिर्जसे वृषक्रतुः ॥१६। २ ४ 
प्रजाका स्वामी इन्द्रदेव बलले सम्पन्न हुने कार्य गर्दछन् र सबैलाई विशिष्ट दृष्टिले हेर्छन् । हामी 


यो गृणातामिदासिथापिरूती शिवः सखा। स त्वं न इन्द्र मृूडय ॥१७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सबैको रक्षा गर्ने मित्रका रूप हौ। तिमी सुखदाता र स्तोताका बन्धुजस्तै हौ । 
हामीलाई सुख प्रदान गर ।  


धिष्व बज्न गभस्त्यो रक्षेहत्याय वज्रिवः । सासहीष्ठा अभि स्पृधः ॥१८॥ 


गर । 
. प्रलं रयीणां युजं सखायं कीरिचोदनम्। ब्रह्मवाहस्तमं हुवे ॥१९॥ 
मित्ररूप, स्तुति गर्नेका प्रेरक, धन प्रदान गर्ने र आह्वान गर्न योग्य इन्द्रदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 


सं हि विश्वानि पार्थिवाँ एको वसूनि पत्यते । गिर्वणस्तमो अध्रिगुः ॥२०॥ 
अतिशय स्तुत्य र तीव्रगामी इन्द्रदेव समस्त पार्थिव धनका एकमात्र स्वामी हुन्। 


४९८ 





ही 





स नो नियुद्धिरा पृण काम वाजेभिरञश्चिभिः । गोमद्धिर्गोपते 
ु श्विभिः । गोमद्धिर्गोपते धृषत् ॥२१॥ 
हेगाईका हे कन  धेरै गाई र घोडा प्रदान गरेर हाम्रो इच्छा नी ८ 

तद्दो गाय सुते सचा पुरुहूताय सत्वने । शं यद्गवे न शाकिने ॥२२॥ म 
हे स्तुति गर्ने स्तोताहरू हो ! शत्रु जिल इन्द्रदेवको यशोगान गर  झझँ 
है स्तनका सलुतिमा इन्देव खुसी हुन्छन् यशोगान गर । राम्रो घाँसमा गाई रमाए 
ना वसुर्नि यमते दान वाजस्य गोमतः । यत्सीमुप श्रवद्गिरः ॥२२॥ 
सबैका आश्रयदाता इन्द्रदेवले स्तुति सुनिसकेपछि हामीलाई धनधान्यका रूपमा अपार वैभव प्रदान 
गर्नमा विराम गर्दैनन् । 

कुवित्सस्य प्र ह व्रजं गोमन्तँ दस्युहा गमत्। शचीभिरप नो वरत्॥२४॥ 
हे इन्द्रदेव ! हिँसा गर्ने, गोठका गाई चोर्ने र लुकाउनेलाई तिमी चाँडै खोजेर दण्डित गर र गाई मुक्त 


गराङ । । 
.  इमाउत्वा शतक्रतोडभि प्र णोनुवुर्गिरः । इन्द्र वत्स न मात, ॥२९ म शी  
हेइन्द्रदेव ! बाछा कराएको सुनेपछि त्यततिर गाई कुदेर गएभझैँ गरी तिमीतिर स्तुति कुदेर जान्छ । 
लाका दूणाशं सख्यं तव गौरसि वीर गव्यते। अश्चो अश्वायते भव ॥२६॥. 
दर । तिमी गाई र घोडाको इच्छा गर्नेको इच्छा पूर्ण गर्दछौ । तिम्रो मित्रता कहिल्यै नष्ट 
फ म 
समन्दस्वा हान्धसौ राधसे तन्वा महे। न स्तोतारं निदे कर ॥२७॥ 
हे इन्द्रदेव ।! हामीले दिएका अन्नरूपी सोमले हृष्टपुष्ट होङ । स्तोतालाई निन्दकका अधीनमा पर्न 


नदेङ  
इमा उ त्वा सुतेसुते नक्षन्ते गिर्वणो गिरः । वत्स गावो न धेनवः ॥२८ 
हे स्तुत्य इन्द्रदेव ! दुधालु गाई बाछाका छेउमा आफैँ पुगेझैँ गरी सोम तयार गर्ने बेलामा तिम्रासामु 


स्तुति स्वतः पुग्दछ।  
पुरूतम पुरूणां स्तोतृणां विवाचि। वाजेभिर्वाजयताम् ॥२९॥ ८८ हा निहिय  । 
हे स्तुत्य इन्द्रदेव ! हाम्रो असल स्तुति तिमीलाई प्राप्त हुन्छ। मगै त्यसले पनि तिमीलाई 


बलियो बनाओस् । 
अस्माकमिन्द्र भूतु ते स्तोमो वाहिष्ठो अन्तमः । अस्मात्राये महे हिनु ॥२०॥ 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रो स्तोत्र तिमीसम्म पुगोस्, त्यसबाट प्रसन्न भएर असल धन प्रदान गर । 
मूर्धन्नस्थात्। उरुः कक्षो न गाङ्गखयः ३१ 


अधि बृबुः पणीनां वर्षिप्ठे मूर्धन्नस्थ 
प॒णि भनिने अनार्य व्यापारीका बीच बृबुले विशिष्ट स्थानमा पाएका थिए। उनी गङ्गाको उच्च 


तटजस्तै उच्च स्थानमा पुगे । 
यस्य वायोरिव द्रवद्धद्वा राति सहस्रिणी । सद्यो दानाय मंहते॥२२॥  
वायुझैँ शीघ्रगामी बूबुको हजारौँ दान दिने कल्याणकारी प्रवृत्तिले, धनको कामना गर्दै स्तुति गर्ने 
मजस्ता स्तोतालाई खोजेको जस्तै धन प्रदान गर्दछ। १ . ६ 
तत्सु नो विश्वे अर्यआ सदा गृर्णन्ति कारखः। क 
सूरिं पेश  पा 
हजारौँ गाई दान गर्ने बुबुको प्रशंसा गर्नका लागि हामी उनलाई स्तुति गर्दछौँ ... क 
. सूक्त ३  । 
ब्राषि  शंयु बाहस्पत्य । देवता  इन्द्र छन बार्हत प्रगाथ।  . 
हवामहे साता वाजस्य कारत री  क ही कु 
 हु ताम सत्पतिं नरस्त्वा काष्ठास्वर्वत १  म 
हे इन्द्रदेव ! हामी स्तोताहरू तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ र भन्न प्राप्तिको इच्छा गर्दछौँ।,तिमी  
समका रक्षक हौ । शत्रु जिलका लागि हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ। 


 ७ 


४९९ 





फै 
स त्व॑ नश्चित्र वज्नहस्त धृष्णुया महः स्तवानो अद्विवः । 
, गामश्व रथ्यमिन्द्र सं किर सत्रा वाजँ न जिग्युषे ॥२॥ 
विपुल पराक्रमी, वज्जधारी, बलधारक हे इन्द्रदेव ! आफ्ना असुरजयी शक्तिले महान् भएका तिमी 
हाम्रा स्तुतिले प्रसन्न हर । हामी साधकलाई पशुधन र ऐश्वर्य प्रदान गर । 
यः सत्राहा विचर्षणिरिन्द्र तँ हूमहे वयम्। 
सहस्रमुष्क तुविनुम्ण सत्पते भवा समत्सु नो वृधे॥३॥ 
शञ्जुनाशक र सवद्रष्टा इन्द्रदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । जोसले सम्पन्न, धनले सम्पन्न, सज्जनका 
प्रतिपालक हे इन्द्रदेव ! तिमी रणक्षेत्र र ऐश्वर्य वृद्धिमा सहायक होङ । 
बाधसे जनान् वृषभेव मन्युना घृषौ मीडह क्रचीषम । 
अस्माक बोध्यविता महाधने तनृष्वपसु सूर्ये ॥४॥  
हे इन्द्रदेव ! तिमी क्रचामा भनिएअनुसार कर्म गर्देछै । पशुमाथि साँढेले झैँ सङ्ग्राममा तिमी 
 आक्रमण गर । महान् धन प्राप्तिका लागि गरिने सङ्ग्राममा हाम्रो रक्षा गर । हाम्रा शरीरले जल र 





सूर्यको उपभोग गर्न पाइरहोस् । 

इन्द्र ज्येष्ठ न आ भरेँ ओजिष्ठं पपुरि श्रवः । 

येनेमे चित्र वज्रहस्त रोदसी ओभे सुशिप्र प्राः ॥५॥ 
है हातमा वज्ज लिने इन्द्रदेव ! हामीलाई ओज बल र अन्न प्रदान गर । पोषक अन्नले द्युलोक र 
पृथिवी दुवै ठाउँमा पोषण प्रदान गर्दछ। त्यो अन्न हामीसित राख्न पाऔँ  

त्वामुग्रमवसे चर्षणीसहँ राजन्देवेषु हूमहे। 

विश्वा सु नो विधुरा पिब्दना वसोच्मित्रान्त्सुषहान्कृधि ॥६ ॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी आफ्नो रक्षाका लागि आह्वान गर्दछौँ । तिमी महान् बलशाली र शत्रु विजेता हौ । 
असुरबाट हामीलाई रक्षा गर । हामीलाई सङ्ग्राम जिताउने कृपा गर । 

यदिन्द्र नाहुषीष्वाँ ओजो नृम्णंच कृष्टिषु। 

यद्दा पञ्च क्षितीनां द्युम्नमा भर सत्रा विश्वानि पौंस्या ॥७। । 
है इन्द्रदेव ! सङ्गठित प्रजामा हुने पराक्रम र समाजका पाँच वर्गमा हुने धनको ऐश्वर्य हामीलाई 
देख । एकताबाट हामीलाई शक्ति प्राप्त होस्  

यद्दा तृक्षौ मघवन् द्रुद्यावा जने यत्पूरौ कच्च वृष्ण्यम्। 

 अस्मभ्यं तद्रिरीहि सं नृषाह्येमित्रान्पृत्सु तुर्वणे॥८॥ 

हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तक्षुजस्तो समर्थ, द्राह्वाजस्तो द्रोह गर्ने र पुरुजस्तो पालन गर्ने एकत्रित बल 
त्रदान गर । बलवान् भएर युद्धमा शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरौं । 

इन्द्र त्रिधातु शरण त्रिवरूथं स्वस्तिमत्। 

१ छर्दिर्यच्छ मघवद्धयश्व मह्म च यावया दिद्युमेभ्यः ॥९॥ 
है इन्द्रदेव ! ऐश्वर्यसम्पन्न तीन धातुयुक्त तीनै कतुमा काम लाग्ने आश्रय हामीलाई प्रदान.गर। भ्रम 
वा मोह हामीदेखि दूर राख । 
. ये गव्यता मनसा शत्रुमादभुरभिप्रध्नन्ति प्बृष्णुया या। 
अध स्मानोमघवनिन्द्र भव ॥१०॥ 

हे इन्द्रदेव  गाई खोस्नका लागि आउने शब्जुमाथि तिमी घर्षण शक्तिले प्रहार गर्दछौ । हे धनवान् 
प्रशंसनीय इन्द्रदेव ! नजिकैका शत्रुबाट हाम्रा शरीरको रक्षा गर । म 

अध स्मा नो वृधे भवेन्द्र नायमवा युधि। ., 

यदन्तरिक्षे पतयन्ति पर्णिनो दिल्वस्तिग्ममूर्धान ॥११॥ म 

हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो संवर्द्धन गर्दछौ । युद्धमा शत्रुले छोडेका प्वाँख जडिएका र तेजस्वी बाण 
अन्तरिक्ष मार्गबाट हामीमाथि बर्सदा तिनबाट हामीलाई जोगाउँछौ  

यत्र शूरासस्तन्वो वितन्वते प्रिया शर्म पितृणाम्। 

अध स्मा यच्छ तन्वे३ तने च छर्दिरचित्ते यावय द्वेषः ॥१२॥ 
अनीति रोक्नका लागि शूरवीरले आफ्नो शरीर अर्पित 


पित गर्दा पितृलाई हुन्छ। 
यस्ता बेलामा हे इन्द्रदेव, ! तिमी हाम्रो शरीर र पुत्रको तलाई अत्यन्त सुख र सन्तोष हु 


। नला त्रको रक्षा गर्नका लागि सुरक्षित निवास दे र 
हाम्रा शत्रुलाई लखेट । 


० 





यदिन्द्र सर्गे अर्वतश्वोदयासे महाधने ।  
असमने अध्वनि वृजिने पथि श्येनाँ इव श्रवस्यत ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! युद्ध हुँदाखेरि तिमी तीव्रगामी श्येनपक्षीझैँ विषम मार्गबाट गएर भए पनि हाम्रा 
घोडालाई रणक्षेत्रमा पुग्ने प्रेरणा प्रदान गर।    
 सिन्धूँरिव प्रवण आशुया यतो यदि क्लोशमनु ष्वण। 
आये वयो न वर्वृतत्यामिषि गृभीता बाह्वोर्गवि ॥१४॥  
युद्धका समयमा डरले घोडा, हिल्लिन्छन् । वीरको घोडा उचाइबाट गहिराइतिर तीव्र गतिले बग्ने 
नदीभैँ वेगले बाज पक्षीले झैँ झम्टिँदै कुद्छ र विजय प्राप्त गराउँछ ।. 
म सूक्त  ४७ ० 
ब््रषि  गर्ग भारद्वाज । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् जंगती। 
स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायं तीव्र किलायं रसवाँ उतायम्। 
उतो न्व१स्य पपिवांसमिन्द्रै न कश्चन सहत आहृवेषु॥१॥ 
तीक्ष्ण, मधुर र रुचिकर स्वादको सोमरस पिउने इन्द्रदेवलाई युद्धमा कसैले जित्दैन । 
अयं स्वादुरिह मदिष्ठ आस यस्येन्द्रो वृत्रहत्ये ममाद । 
पुरूणि यश्च्यौला शम्बरस्य वि नवतिं नव च देह्योर हन्॥२॥ 
सोम  गर्ने खालको छ। यही पिएर इन्द्रदेवले वृत्रासुरको नाश गरे र शम्बरका अनेकौँ किल्ला 
ध्वस्त गरे  टु  छ हुई 
अयं मे पीत उदियर्ति वाचमयं मनीषामुशतीमजीगः । 
अयं षडुर्वीरमिमीत धीरो न याभ्यो भुवनं कच्चनारे ॥३॥ 
सोमरस बुद्धि र वाणीलाई तेजस्वी र गम्भीर बनाउँछ । सोमले नै स्वर्ग, पृथ्वी, जल, औषधि, दिन 
र रात बनाएको हो । 
अयं स यो वरिमाण पृथिव्या वर्ष्माणे दिवो अकृणोदयं सः । हि 
अरयं पीयूर्ष तिसृषु प्रवत्सु सोमो दाधारोर्वपन्तरिक्षम् ॥४॥ . , ७ 
सोमरसले अन्तरिक्ष, पृथ्वी र द्युलोकलाई सुविस्तृत र सुदृढ पारेको हो। यसेले जल, औषधिर. 
गाईका दुधमा अमृत स्थापित गराएको छ। ०औयीलीिकी .., . 
अयं विदच्चित्रदृुशीकमर्णः शुक्रसद्मनामुषसामनीके । 
अर्य महान्महता स्कम्भनेनोद् द्यामातभ्नाद् वृषभो मरुत्वान् ॥५॥ ज्यदै 
अन्तरिक्षमा रहेका विभिन्न उषाहरू सोमका विचित्र ज्योतिले प्रकाशित छन् । सोम ज्यादै बलशाली, . 
महान् र उत्साहयुक्त भएर द्युलोकमा स्थित छ। । 
धृषत्पिब कलशे सोममिन्द्र वृत्रहा शूर समरे ००५० ००९५ैँ 
माध्यन्दिने सवन आ वुषस्व रयिस्थानो रयिमस्मासु धेहि ॥६॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! तिमी धन प्राप्तिका लागि हुने सङ्ग्राममा सोमरस पिएर शत्रु संहार गर। हे 
धनका स्वामी ! हामीलाई धन प्रदान गर । 
इन्द्र प्रणः पुरएतेव पश्य प्र नो नय प्रतर वस्यो अच्छ। 
भवा सुपारो अतिपारयो नो भवा सुनीतिरुत वामनीतिः ॥७॥ 
हे नीतिनिपुण इन्द्रदेव ! हामीलाई मार्गदर्शन गरा । तिमी श्रेष्ठ धनवान् छौ, हामीलाई 
सुगमतापूर्वक धन प्राप्त गराएर दुःखरूपी शत्रुबाट जोगाक।  
उरु नो लोकमनु नेषि विद्वान्त्स्वर्वज्न्योतिरभयं स्वस्ति । 
क्राष्वा त इन्द्र स्थविरस्य बाहू उप स्थेयाम शरणा बृहन्ता ॥८॥  
हे ज्ञानवान् तथा सर्वज्ञ इन्द्रदेव ! हामीलाई यस विशाल क्षेत्रका बाधाबाट निकालेर सरलतापूर्वक 
लक्ष्यसम्म लैजाक। अभयदाता, सुखद र कल्याणकारी तेजयुक्त तिम्रा वरद हातको आश्रय 
 ० दु वन्धुरे धा वहिष्ठयोः शतावत्रश्वयोरा । 
इषमा वक्षीषा वर्षिष्ठां मा नस्तारीन्मघवत्रायो अर्यः ॥॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई उत्तम, तीव्रगामी अश्वयुक्त र विशाल रथमा बसाठ । अन्नमध्ये श्रेष्ठ अन्न 
हामीलाई प्रदान गर । तिम्रो कृपाले शतुले धन क्षीण गर्न नसकून् । म 


५०१ 


 





इन्द्र मृड मद्यो जीवातुमिच्छ चोदय धियमयसो न धाराम्। 

यत्किञ्चाहँ त्वायुरिदं वदामि तज्जुषस्व कृधि मा देववन्तम् ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी श्रेष्ठ कर्म, तीक्ष्ण बुद्धि र सुखमय दीर्घजीवन प्रदान गर । यो प्रार्थना 
सुनेपछि तिम्रा कृपाले देवताहरूले हामीलाई रक्षा गरुन् । 


. त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रे हवेहवे सुहवं शूरमिन्द्रम्। 
हृयामि शक्र पुरुहृतमिन्द्रे स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्र ॥११॥ 
हामी कल्याणकारी कामनाका संरक्षक, युद्धमा सहायक, आह्वान योग्य, पराक्रमी, सक्षम र अनेकौँ 
. स्तोताद्वारा स्तुत्य इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेवले हाम्रो कल्याण गरुन् । 


झ्न्द्रः सुत्रामा स्ववाँ अवोभि सुमृडीको भवतु विश्ववेदा । 

बाधतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥१२॥ 
ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवका रक्षणशक्तिले हाम्रो रक्षा गरुन् र सुखी बनाञन् । इन्द्रदेव्र हाम्रा शत्रु संहार 
गरेर हामीलाई अभय प्रदान गर्दछन् । अग्निदेवता प्रसन्न भएर हामीलाई बलवान् बनाउन् । 

तस्य वयं सुमतौ यशियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । 

स सुत्रामा स्ववाँ इन्द्रो अस्मै आराच्चिद् द्वेष सनुतर्युयोतु ॥१३॥ 
इन्द्रदेव पूज्य छन् । उनले हामीलाई बुद्धि र पालन गर्ने धन दिएर कल्याण गर्दछन् । उनले यढा 
 रहेका र लुकेका हाम्रा शत्रु हामीभन्दा धेरै पर पुन्याइदिरन्। 
अव त्तठे इन्द्र प्रवतो नोर्मिर्गिरी ब्रह्वाणि नियुतो धवन्ते । 

. उरूनराधः सवना पुरूण्यपो गा वज्रिन्युवसे समिन्दून् ॥१४॥ 

जलको प्रवाह ओरालोतिर तीव्र गतिमा बगेझैँ वज्जधारी इन्द्रदेवतर्फ स्तोत्र जान्छ । इन्द्रदेवले 
सोमसित जल, गाईको दुध, दही आदि मिसाउँछन् । 

क ईं स्तवत्कः पृणात्को यजाते यदुग्रमिन्मघवा विश्वहावेत्। 

पादाविव प्रहरन्नन्यमन्यं कृणोति पूर्वमपरें शचीभिः ॥१५॥ 
इन्द्रदेवलाई यजन र स्तुतिले प्रसन्न गराउन कुन मानिस समर्थ होला ? इन्द्रदेव सधैँ आफ्नो शक्ति 
जान्दछन्। उनले सधैँ हाम्रो रक्षा गर उन्नति गरुन्। बायो हिँड्ने बटुवाले एकपछि अर्को पाइलो 
. . सारेझैँ उनी एकपछि अर्को उन्नति गराउँछन् । ं 

श्ुण्वे वीर उग्रमुग्रै दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः । 

एधमानद् विडुभयस्य राजा चोष्कृयते विश इन्द्रो मनुष्यान् ॥१६॥ 
इन्द्रदेव शत्रु दमन गर्दै र स्तोताको स्थिति बदलाउँदै स्तोतालाई अगाडि बढाउँछन्। इन्द्रदेवको 
पराक्रम सर्वविदित छ । सबैका राजा इन्द्रदेव याजकलाई सबै किसिमले संरक्षण गर्दछन् । 

परा पूर्वेषाँ सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति । 

अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्र शरदस्तर्तरीति ॥१७॥ 
जो पहिले मित्रजस्तो रहेर अनुभवी र पुराना भइसकेका छन्, तिनीहरूका तुलनामा इन्द्रदेव नयाँ 
याजकलाई अधिक ध्यान दिन्छन्। इन्द्रदेव उपासना नगर्नेलाई त्यागेर उपासकको कल्याण 
गर्दछन् । 

रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूप प्रतिचक्षणाय । 
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दश॥१५॥  
इन्द्रदेव विभिन्न शक्तिद्वारा अनेकाँ रूप बनाएर यजमानका नजिक पुग्छन् । इन्द्रुब्रे्कका रथमा उनका 
अनेकौँ शक्तिका रूपमा सहस्र घोडा नारिएका छन् । 

युजानो हरिता रथे भूरि त्वष्टेह राजति। 

को विश्वाहा द्विषतः पक्ष आस उतासीनेषु सूरिषु॥१९॥ 
इन्द्रदेव स्वर्णिम आभायुक्त अश्व रथमा नारेर त्रिलोकमा प्रकाशित हुन्छन् । उनीबाहेक अन्य को 
स्तोताका बीचमा पुगेर रक्षा गर्न सक्ला र ? 

आगत्मुवि ति क्षेत्रमागन्म देवा उर्वी सती भूमिरंहूणाभूत्। 

। प्रचिकित्सा गविष्यवित्था सते जरित्र इन्द्र पन्थाम् ॥२०॥ 

टे इन्द्रदेव ! गाईविनाका यस क्षेत्रमाहामी आएका छौँ । यस विस्तृत भूमण्डलमा दस्थु पनि बसेका 


५०२ . 





०५ है बुहरमति । ७७१ गाई फेला पार्ने प्रेरणा ७ । हे इन्द्रदेव ! बाटो बिराएका मानिसलाई 
दिवेदिवे सदृशीरन्यमध कृष्णा असेधदप सद्मनो जा । 
अहन्दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिन शम्बरं च ॥२१॥ 
इन्द्रदेव सूर्यरूपमा प्रकट भएर अन्धकार समाप्त पार्दछन्। उनैले शम्बर र वर्चीजस्ता असुरलाई 
आफ्ना तेजले समाप्त पारेका थिए  
प्रस्तोक इन्नु राधसस्त इन्द्र दश कोशयीर्दश वाजिनोञ्दात्। 
दिवोदासादतिथिग्वस्य राधः शाम्बरं वसु प्रत्यप्रभीष्म ॥२२॥ । 
हे इन्द्रदेव । राम्रो स्तोत्र गाउने स्तोतालें सुनका खजाना र दस वय घोडा प्रदान गरे । शम्बरको धन 
अगिंथिग्वले जिते र उही धन दिवोदासबाट हामीले पायौँ । 
दाशाश्वान्दश कोशान्दश वस्त्राधिभोजना। 
दशो हिरण्यपिण्डान्दिवोदासादसानिषम् ॥२३॥  , 
दिवोदासले दस अश्व, दस खजाना, वस्त्र, भोजन र सुनका दस वटा ढिक्का हामीलाई प्रदान गरे । 
दश रथान्प्रष्टिमतः शत गा अथर्वभ्यः । अश्चथः पायवेदात् ॥२४॥ 
अश्चत्थले पायुका लागि घोडाका साथ दस रथ र सय वटा गाई अथर्वालाई प्रदान गरे । 
महि राधो विश्वजन्यं दधानान्। भरद्वाजान्त्सार्उ्जयो अभ्ययष्ट ॥२५॥ . 
भरद्वाजका पुत्रले मानिसको हितकारी धन ग्रहण गरे । सृञ्जयका पुत्रले धन प्रदान गरेर सबैलाई 
सत्कार गरे  हाई 
वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरण सुवीर। 
गोभिः सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥२६॥ 
काठ आदि वनस्पतिले बनेका हे रथ ! तिमी हाम्रा मित्र हौ, बलियो अङ्ग र श्रेष्ठ योद्धाले सम्पन्न 
छौ, त्यसैले हामीलाई सङ्कटबाट पार लगा । असल कर्मले बाँधिएका छौ, त्यसैले वीरतापूर्ण काम 
गर । हे रथ । तिमीमा सवार भएका रथीले जिलुपर्ने सबै वैभव जिल सकोस् । 
दिवस्पृथिव्याः पर्योज उद्धुत॑ वनस्पतिभ्यः पर्याभुत॑ सह । ॥ 
अपामोज्मानं परि गोभिरावृतमिन्द्रस्य वज्जे हविषा रथ॑ंयज॥२७॥ .  
हे अध्वर्युहरू हो ! पृथ्वी र सूर्यलोकबाट ग्रहण गरेको तेज, वनस्पतिबाट प्राप्त बल, जलबाट प्राप्त 
 परक्रमयुक्त रस तिमीहरू सबैतिर काममा खटाओ । सूर्यका किरणले आलोकित वज्रजस्तै बलियो 
रथ यजन कार्यमा समर्पित गर । 
. इन्द्रस्य वज्जो मरुतामनीक मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः । 
सेमा नो हव्यदातिं जुषाणो देव रथ प्रति हव्य गृ॒भाय ॥२८॥ 
हे दिव्य रथ  इन्द्रदेवको सैन्यशक्ति मरुत्गणजस्तै बलियो छौ। मित्रदेवका गर्भरूपी आत्मा र 
वरुणदेवको नाभीजस्तै छौ । हामीले समर्पण गरेको हविष्यान्नले सन्तुष्ट होर । 
१ उप श्वासय पृथिवीमुत द्यां पुरुत्रा ते मनुर्ता विष्ठित जगत्। 
स दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण देवैर्दूराद्ववीयो अप सेध शत्रून् ॥२९॥ ही 
हे दुन्दुभी ! तिमी आफ्ना ध्वनिले भूलोक र द्ुलोक गुञ्जायमान बनाङ। त्यसले गर्दा 
जङ्गमस्थावर सबैले तिमीलाई चिनून् । तिमी इन्द्रदेव र अन्य देवताहरूसित प्रेम गर्दछौ, त्यसैले 
हाम्रा शत्रुलाई हामीबाट टाढाँ हटाङ ।  
आ क्रन्दय बलमोजो न आ धा निः ष्टनिहि दुरिता बाधमानः । 


अप प्रोथ दुन्दुभे दुच्छुना इत इन्द्रस्य मुष्टिरसि वीडयस्व ॥३०॥ 
हे दुन्दुभी  तिम्रो ध्वनि सुनेर शत्रुका सैनिक रुन थालून्। तेज प्रदान गरेर हाम्रो पाप नष्ट 
पारिदेक । तिमी इन्द्रदेवको मुड्कीजस्तै बलियो भएर हामीलाई बलियो गराउ र हाम्रा सेनाका 


नजिकै रहेर दुष्ट शत्रु पूर्णरूपले विनाश गर । 


५०२ 





 . आमूरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमद् दुन्दुभिर्वावदीति । 
 समश्चपर्णाश्चरन्ति नो नरोस्माकमिन्द्र रथिनो जयन्तु ॥३१॥ 
हे इन्द्रदेव ! घोषणा गर्दै तिमी दुष्टका सेना राग्ररी लखेट। हाम्रो थक ०५ विजयउल्लासको घोषणा गर्दै 
फर्कोस् । हाम्रा ट्रुतगामी अश्वसँग वीर रथारोही घुम्दछन् । उनीहरू सबैले विजयश्री वरण गरुन्। 
जहा सूक्त  ४८ 
क्रषि  शंयु बा्हस्पत्य । देवता  अग्नि । छन्द  बृहती अनुष्टुप् । 
यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । 
प्र प्र वयममूतं जातवेदसं प्रिय मित्रै न शंसिषम् ॥१॥ कि  
सर्वज्ञ, अमर, हितकारी, मित्रजस्ता अग्निदेवलाई हामी प्रशंसा गर्दछौँ । हे उद्गाताहरू हो  प्रत्येक 
 स्तुतिर यञ्चको आयोजनामा उनै बलशाली अग्निदेवलाई स्तुति गर । 
उर्जो नपातं स हिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । 
भुवद् वाजेष्वविता भुवद्वृध उत राता तनूनाम् ॥२॥ 
निरन्तर उर्जा बनाइरहने अग्निदेवलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । निश्चय नै हाम्रा लागि उनी हितकारी 
छन्। उने हव्यवाहक अग्निलाई हामी हव्य प्रदान गर्दछौँ । उनले हाम्रो र हाम्रा पुत्रको रक्षा गरुन् । 
वृषा ह्यग्ने अजारेमहान्विभास्यर्चिषा । 
अजस्रेण शोचिषा शोशुचच्छुचे सुदीतिभिः सु दीदिहि॥३॥ 
हे अग्निदेव । तिमी तेजस्वी र महान् छौ । हाम्रो इच्छा पूर्ण गराउने अति दीप्तिमान् छौ । हामीलाई 
पनि असल कान्तिले कान्तिमान बनाउ । 
महो देवान्यजसि यक्ष्यानुषक्तव क्रत्वोत दंसना। 
अर्वाचः सीं कृणुद्वग्नेञवसे रास्व वाजोत वंस्व ॥४॥ 


हे अग्निदेव ! तिमी देवताहरूका लागि यजन गर्दछौ । ००५१५ यज्ञमा पनि देवताहरूका लागि यजन 
गर। हामीले अर्पण गरेको आहुति ग्रहण गर र हामीलाई अन्न प्रदान गर । बुद्धि र कर्मले आफ्नो 
रक्षा गर्ने देवताहरूलाई हाम्रो अनुकूल बनाइदेञ  . 


यमापो अद्रयो वना गर्भमृतस्य पिप्रति । 


सहसा यो मथितो जायते नृभिः पृथिव्या अधि सानवि॥५॥ 
हे अग्निदेव ! अरणी, पेल्ने ढुङ्गा र जल मिसिएको सोमरसले तिमीलाई पुष्ट गराउँछन्। 
क्रात्िकहरूले अरणी मन्थनबाट तिमीलाई 


नै लाई उत्पन्न गरे। पृथ्वीका यज्ञमा तिमी प्रतिष्ठित हुन्छौ। 
यञ्चका गर्भरूप तिमी नै हौँ।  । 


आ यः पप्रौ भानुना रोदसी उभे धुमेन धावते दिवि। 


तिरस्तमो ददृश् अर्म्यास्वा श्यावास्वरुषो वृषा श्यावा अरुषो वृषा ॥६॥ 
अग्निदेव आफ्ना कान्तिले सम्पूर्ण द्यावापृथिवी र धुवाँले अन्तरिक्षलाई परिपूर्ण गर्दछन् । उनैले 
कामनाअनुसारको वर्षा गराउँछन् । 


बृहद्धिरग्ने अर्चिभिः शुक्रेण देव शोचिषा। । 


भरद्वाजे समिधानो यविष्ठ्य रेवन्नः शुक्र दीदिहि द्युमत्पावक दीदिहि॥७॥  नहर 
है ठूलो ज्वाला युक्त तरुण अग्निदेव  सम्पन्नता र पवित्रता प्रदान गर्ने तिमी महान् छौ। तिमी 
आफ्ना प्रखर तेजले अत्यन्त तेजस्वीरूपमा प्रज्वलित होर र भरद्वाजका लागि ऐश्वर्य प्रदानगर। 
विश्वासां गृहपतिर्विशामसि त्वमग्ने मानुषीणाम्। 


शत पूर्भिर्यविष्ठ पाह्यंहंसः समेद्धरं शत हिमा स्तोतृभ्यो ये च ददति॥८॥ 


हे अग्निदेव ! तिमी सबै मानिसरूपी प्रजाका घरका स्वामीजस्तै छौ । तिमीलाई हामी सय वर्षसम्म 
प्रदीप्त गर्न सकोँ । तिमी सयौँ उपायले पाप 


र शत्रुबाट हामीलाई रक्षा गर र जुन यजमानले तिम्रा 
स्तोतालाई अन्न प्रदान गर्दछन्, तिनको पनि रक्षा गर । 


 तत्व नश्ित्र कत्या वसो राधांसि चोदय। 

अस्य रायस्त्वमग्ने रथीरसि विदा गाध 

हे सबैका आश्रयदाता अग्निदेव  तिम्रो 
ल्याउन समर्थ छै । हामीकहाँ समृद्धि 


तुचे तु न ॥९॥ 
शक्ति अद्भुत र अपार छ। तिमी आफ्ना क्षमताले वैभव 
आउन देख र हाम्रा सन्तानलाई पनि प्रतिष्ठा प्रदान गर । 


५०४, 


ओ डा रिठछि 














पर्षि तोक तनयं पर्तृभिष्ट्वमदब्पैरप्रयुत्वभि 
डेडासि   
तिनमा अग्ने हेडासि दैव्या युयोधि नोज्देवानि हरासि च॥ 
हे अग्निदव ! हाम्रा पुत्रपात्रलाई विरोधमुक्त, सहयोगयुक्त, पराजित नहुने बनाएर आफ्ना संरक्षण 


७००१ पालन गर। दवी प्रकोपबाट हाम्रो रक्षा गर, मानुषी वा राक्षसी वृत्तिबाट पनि हामीलाई 


आ सखायः सबरदुघां धेनुमजध्वमुप नव्यसा वचः । सृजध्वमनपस्फूराम् ॥११। 
हे मित्रहरू हो ! नवीन स्तुतिद्वारा पोषक दुध दिने गाई लिएर आओ । हानी नपुन्याईकन तिनलाई 
बन्धनमुक्त गराओ । 

या शर्घाय मारुताय स्वभानवे श्रवोञ्मृत्यु धुक्षत। 

या मृडीके मरुतां तुराणां या सूम्नैरेवयावरी ॥१२॥ 
गाईले बलयुक्त स्वप्रकाशित मरुत्हरूलाई अमर अन्नरूपी दुध प्रदान गरे। तिनले द्रुतगामी 
मरुत्हरूलाई सुख प्रदान गर्दछन् । ती गाई असल कामले प्राप्त हुन्छन्। 

भरद्वाजायाव धुक्षत द्विता । धेनुं च विश्वदोहसमिषं च विश्वभोजसम्॥१३॥ 
हे मरुत्हरू हो ! भरद्वाजहरूलाई विश्वदोहकका रूपमा संसार दुहुने र विश्वभोजसका रूपमा संसार 

भोग गर्ने अन्नररूपी आफ्ना दुई वस्तु तिमीहरू प्रदान गर्दछौ । 

त॑ व इन्द्र न सुक्रतुँ वरुणमिव मायिनम्। 

अर्यमर्ण न मन्द्र सृप्रभोजसं विष्णु न स्तुष आदिशे॥१४॥ 

हे वरुणजस्तै स्तुतियोग्य मरुत््हरू हो  तिमीहरू इन्द्रदेवका कार्यमा सहयोग गर्दछौ। 
विष्णुदेवजस्तै सुखदायी, उत्तम भोजन प्रदान गर्दछौ । धनका लागि हामी स्तुति गर्दछौँ । 
त्वेषं शर्धो न मारुतं तुविष्वण्यनर्वाणं पृषणं सं यथा शता। सं सहस्रा 
कारिषच्चर्षणिभ्य औं आविर्गूढहा वसू करत्सुवेदा नो वसू करत्॥१५॥ 


 तेजस्वी, धेरै तिरबाट प्रशंसित, पोषणयुक्त, बलवान् मरुत्हरूले गुप्त धन प्रकट गरुन् र हामीलाई 


सुखपूर्वक उपलब्ध गराउन् । 

आमा पुषन्नुप द्रव शंसिष नु ते अपिकर्ण आघृणे । अघा अर्यो अरातयः॥१६॥  
हे पूषादेव ! हामी तिम्रो यशोगान गर्दछौँ । गोप्य रूपमा रक्षा गर्नका लागि आउ भनेर हामी प्रार्थना 
गर्दछौँ र् कन्जुस एवं पापी शत्रु हामीबाट पर रह्न्। 

मा काकम्बीरमुद्वृहो वनस्पतिमशस्तीर्वि हि नीनशः । 

मोत सूरो अह एवा चन ग्रीवा आदधते वेः ॥१७॥ नया 
हे पूषादेव ! हाम्रो निन्दा गर्नेलाई तिमी मारिदेछ। व्याधा र सिकारीले पक्षी पक्रेझैँ शत्रुले हामीलाई 
हरण गर्न नसकून् । हे देवता ! तिमी काकम्बरी नामको वनस्पति नष्टहुन नदेछ । 

दुतेरिव तेवृकमस्तु सख्यम् । अच्छिद्रस्य दधन्वतः सुपूर्णस्य दधन्वतः ॥१८। 
हे पूषादेव  हामीसित तिम्रो मित्रता त्रुटिरहित, दहीजस्त निर्बाध र निरन्तर रहोस्। 
. परो हि मल्यैंरसि समो देवैरुत श्रिया। सँ  

अभि ख्यः पुषन् पृतनासु नस्त्वमवा वून यथा पुरा ॥ 
हे पूषादेव ! तिमी मानवभन्दा श्रेष्ठ र अन्य देवताहरूजस्तै धनवान् छौ । हामीलाई उहिलेको जस्तै 
रक्षा गर । , हुँ 

वामी वामस्य धूतयः प्रणीतिरस्तु सूनृता। 

देवस्य वा मरुतो मर्त्यस्य वेजानस्य प्रयज्यवः ॥२०॥ 


 हे शत्रु थर्काउने, पूजनीय मरुत्हरू हो ! तिम्रो जस्तै वाणीको सत्यता हामीलाई पनि प्राप्त होस् । 


यज्ञ गर्ने मानिस र देवताको वाणी प्रशंसनीय एवं इच्छा लागेको धन प्रदान गर्न होस् । 


चर्कुतिः परि दां देवो नैति सूर्य ।  
साशा दधरेनाम यशियं मरुतो वृत्रहं शवो ज्येष्ठ वृत्रहं शव ॥२१॥ 
पूजनीय मरुतृहरू शत्रु नष्ट गर्न समर्थ छन्। उनीहरू आफ्ना कर्मकौशलले सूर्यदेवझैँ अन्तरिक्षमा 


र सर्वत्र व्याप्त हुन्छन् । 
 ०५ 


सकृद्ध द्यौरजायत सकुद्धूमिरजायत । 
 पूश्न्या ढुग्धं सकृत्पयंस्तदन्यो नानु जायते ॥२२॥ 
द्युलोक एउट उत्पन्न भयो, .पृथ्वी पनि एउटै उत्पन्न भयो, गाईको दुध पनि एउटै उत्पन्न भएको छ। 
एकभन्दा बढी कुनै पदार्थ उत्पन्न भएन । 
सूक्त  ४९ 
 क्रषि  क्राजिश्वा भारद्वाज । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् शक्वरी । 
स्तुषे जनं सुव्रत नव्यसीभिर्गीर्भिर्मित्रावरुणा सुम्नयन्ता । 
तआ गमन्तु त इह श्रुवन्तु सुक्षत्रासो वरुणो मित्रो अग्नि ॥१॥ 
 असल कर्म गर्ने मित्रावरुणदेवलाई हामी नयाँ स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ । उनले हाम्रो सुख बढाउन्। 
श्रेष्ठ, पराक्रमी मित्रावरुण र अग्निदेव यहाँ आएर हाम्रो रक्षा गरुन्। 
विशोविश ईड्यमध्वरेष्वदृप्तक्रतुमरतिं युवत्योः । 
दिवः शिशुं सहसः सूनुमगिनि यज्ञस्यउ केतुमरुषं यजध्यै ॥२। 
तेजस्वी अग्निदेवलाई यज्ञमा प्रजाले स्तुति गर्दछन् । अग्निले निरहङ्कारी कर्म क  स्वर्ग र 
पृथिवीमा गमन गर्ने, बलका पुत्र अग्निदेव यज्ञका ध्वजाजस्तै छन् । तेजस्वी अग्निदेवलाई हामी 
य्च पूरा गर्नका लागि स्तुति गर्दछौँ । । 
अरुषस्य दुहितरा विरूपे स्तृभिरन्या पिपिशे सूरो अन्या। 
मिथस्तुरा विचरन्ती पावके मन्म श्रुतं नक्षत क्रच्यमाने ॥३॥  
एक अर्कोभन्दा विपरीत रूप भएका काली रात्रि र उज्याली दिवस सूर्यदेवका दुई पुत्री हुन्। 
नक्षत्रसँग रात्रि र सूर्यसँग दिवस रहने गर्दछन् । निरन्तर गतिशील, पवित्र गराउने यी दुवैले हाम्रो 
स्तोत्र सुनून् । 
प्र वायुमच्छा बृहती मनीषा बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्राम्। 
द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः कविः कविमियक्षसि प्रयज्यो ॥४॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! तिमीहरू व्यापक बुद्धिले सम्पन्न यज्ञ आदि कार्यमा नियुक्त होओ  महान् 
ऐश्वर्यले सम्पन्न, सम्पूर्ण ज्ञानका भण्डार, सबैतिर व्याप्त, रथले सम्पन्न, तेजस्वी अग्निलाई तिमीहरू 
प्रज्वलित गर र उत्तम बुद्धिले वायुदेवको स्तुति गर । 
स मे वपुश्छदयदश्चिनोर्यो रथो विरुक्मान्मुनसा युजानः । 
येन नरा नासत्येषयध्यै वर्तिर्याथस्तनयाय त्मने च॥५॥  
अश्चिनीकुमारको रथ उत्तम दीप्ति भएको छ, त्यसमा मनकै इसाराले अश्व नियोजित हुन्छन्! हं 
अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू यस्ता रथमा चढेर पर्याप्त धन भरेर स्तोता र तिनका पुत्रहरूको इच्छा 
पूरा गराउनका लागि आओ । 
पर्जन्यवाता वृषभा पुथिव्याः पुरीषाणि जिन्वतमप्यानि । 
सत्यश्रुतः कवयो यस्य गीर्भिर्जगतः स्थातर्जगदा कृणुध्वम् ॥६॥ 
हे पर्जन्य र वायुदेव  तिमीहरू पृथ्वीको अन्न वृद्धिका लागि अन्तरिक्षबाट जलको वर्षा गर। है 
मरुतृहरू हो ! हामी सबैले तिमीहरूको स्तुति गर्दछौँ। तिमीहरूकै कृपाले समस्त प्रजा समृद्ध 
हुन्छन् । म 
पावीरवी कन्या चित्रायुः सरस्वती वीरपली धियं धात्। 
ग्नाभिरच्छिद्रै शरण सजोषा दुराधर्ष गृणते शर्म यंसत्॥७॥ 
सुन्दर, उत्तम अन्न प्रदान गर्ने, वीरलाई पालन गर्ने, पवित्र गराउने सरस्वती देवी हुन् । उनले हाम्रा 
यञ्चको अन्नुष्ठान धारण गरुन् । देवाङ्गनाहरू प्रसन्न भएपछि स्तोतालाई प्वाल नपरेको निवास प्रदान 
गरेर हित गरुन् । 
 पर्थस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानडर्कम्। 
.. ... स नो रासच्छुरुधश्वन्द्राप्रा धियंधियं सीषधाति प्र पृषा ॥८॥ म 
उत्तम स्तोत्रले प्रार्थना गर्दा सत्यको मार्गमा प्रेरित गर्ने पृषादेवले हामीलाई आह्वाददायक न 
सन्तापनाशक साधन प्रदान गर्दैसिद्धि प्रदान गर्न हाम्रो बुद्धि सत्कर्ममा लगाउन् । 


५०६ 








... 
तेजस्वी अग्निदेवले त्वष्यदेवको यर्ज ००५० सुहवं विभावा ॥९॥ 


सुन्दर हातपाखुरा त्वष्यदेव यजनीय, 
३२ हातपाखुरा भएका, महान् र आह्वान गर्न योग्य छन्।  करन 


भुवनस्य पितरं गीर्भिराभी रुद्र दिवा वर्धया रुद्रमक्तौ। 


उत्तम स्तुतिले दिन खुजुम्नमृधग्घुवेम कविनेषितासः । ।१०॥ 
सुखदाता प्रभुको स्तुदि सवै किका पिता रुद्रदेवको यशोगान गरुन् । हामी दर्शनीय, नबुढिने र 


आ जुवानः कवयो यज्ञियासो मरुतो गन्त गृणतो वरस्याम्। 


अचित्रै चिद्धि जिन्वथा वृधन्त इत्या नक्षन्तो नरो अञ्गिरस्वत 
ज्ञानी रस्वत्। 
है युवा, ज्ञानी, गतीय पुदर हो ! स्तोताका नजिक जाओ ।  वि अन्तरिक्षमा 
वृद्धि भएर करे । गद आषधिविनाका देशलाई पनि सन्तुष्ट गराओ । 
प्र वाराया प्र तवसे तुरायाजा यूथेव पशुरक्षिरस्तम्। 
धाडालादेँ स पिस्पृशति तन्वि श्रुतस्य स्तृभिर्न नाक वचनस्य विपः  ।१२॥ 
॥ १७१ ॥० ००२ ३० ॥७७८७  ॥५,२०३ जानका लागि 
  रुत्हरूको मन र 
अन्तरिक्षको शोभा बढेझौँ उनीहरूको शोभा बढ्दछ। ॥  त र जमनुल 
यो रजांसि विममे पार्थिवानि त्रिश्चिद्विष्णुर्मनवे बाधिताय। 
रातको तस्य ते शर्मत्नुपदद्यमाने राया मदेम तन्वा तना च॥१३॥ 
ले मनुको दुःख हटाउनका लागि तीन चरणमा पराक्रम गरे । हे देव ! तिमीले दिएका घर, 
धन, शरीर र पुत्रसहित हामी आनन्दसित रहाँ । म 
तन्नोहिर्बुध्न्यो अद्धिरकँस्तत्पर्वतस्तत्सविता चनो धात्। 
तदोषधीभिरभि रातिषाचो भग पुरन्धिर्जिन्वतु प्र राये ॥१४॥ 
हामीले अनेकौँ किसिमका स्तोत्रले स्तुति गरेका अहिर्बुध्न्य मेघ, पर्वत र सवितादेवले हामीलाई 
अन्न र जल दिञन् । भगदेवले हामीलाई धन दिञन् र विश्वेदेवताले हामीलाई अन्न प्रदान गरुन् । 
नूनो रयिं ,७०००० मह रे ० १० ००५० । क्षयं दाताजर 
येन जनान्त्सपृधो अदेवीरभि च क्रमाम विश आदेवीरभ्यप श्नवाम॥१५॥  
हे विश्वेदेवताहरू हो । हामीलाई नभाँचिने रथ र घर, मानिसहरूलाई सन्तुष्ट गर्ने अन्न, पुत्र र अनुचर 
प्रदान गर। त्यसले हामी शत्रुमाथि आक्रमण गरेर जित्न सकाँ। तिमी देवताका उपासकलाई 
संरक्षण प्रदान गर ।  र 
सूक्त  ५० म 
 क्रषि  त्राजिश्वा भारद्वाज । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
हने यो दनीमवित नमधिमद्मय वर सिकामिन। 
व 
हे देवताहरू हो । सुखको कामनाले हामी देवमाता अदिति, वरुण, मित्र, अग्नि, शत्रु संहारक एवं 
सेवनीय अर्यमा, सविता, भग र रक्षा गर्ने समस्त देवताप्रति नमस्कारपूर्वक उपासना गर्दछौँ। ... 
१ सुज्योतिषः सूर्य भि  १५  हु... 
त्रतसापः सत्या  यजता अगिनिजिह्वाः॥२॥ .... 
हे कह किक । श्रेष्ठ कान्ति भएका देवताहरूलाई हाम्रो अनुकूल बनाइदेर। जुन द्विज 
सदाचारी, सत्यवादी, आत्सवान् र पूर्जनीय छन्, त्यस्ता अग्निरूपी जित्रा भएका देवतालाई हाम्रो 
अनुकूल गराउ । . म कु  
क्षत्रमुरु बृहद्वोदसी शरण सुषुम्ने।. 
उत चावा बिर यथानोईसम क्षयाय धिषणे अनेह ॥३॥ ८ 
हे च्यावापृथिवी  हामीलाई तिमी व्यापक क्षेत्र भएको विशाल निवास दे। हामी बलवान् र 
ऐश्वर्यवान् होऔँ । हामीलाई निष्यांप घर प्राप्त होस् ।  
५०७ 











आनो रुद्रस्य सूनवो नमन्तामद्या हृतासो वसवोउ धृष्यः । 

यदीमर्भे महति वा हितासो बाधे मरुतो अह्वाम देवान् ॥४॥ निक  
सबैलाई निवास दिने, रुद्रका पुत्र हे अहिंसक मरुत् हो ! हामी नाई आह्वान गर्दछौँ । 
तिमीहरू सानाठूला सङ्ग्राममा हाम्रो कल्याण गर  हि 

मिम्यक्ष येषु रोदसी नु देवी सिषक्ति पूषा अभ्यर्धयज्वा । 

श्रुत्वा हव मरुतो यद्ध याथ भूमा रेजन्ते अध्वनि प्रविक्ते ॥५॥ 


तेजस्वी द्यावापृथिवी जसका साथमा छन्, उपासकलाई समृद्ध गराउने पूषादेव जसको सेवा 


गर्दछन्, उनै मरुत्हरूलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । उनका आगमनमा सबै प्राणीहरू काम्न थाल्दछन्  


अभि त्यं वीरं गिवंणसमर्चेन्द्र ब्रह्मणा जरितर्नवेन । 
श्रवदिद्धवमुप च स्तवानो रासद्वाजाँ उप महो गृणानः ॥६ .  
हेस्तोताहरू हो ! तिमीहरू उनै प्रशंसनीय इन्द्रदेवलाई नयाँ स्तोत्रले स्तुति गर । हाम्रो स्तुति सुनेर 
प्रसन्न भएका इन्द्रदेवले हामीलाई बल र अन्न प्रदान गरुन् । 
ओमानमापो मानुषीरमृक्त धात तोकाय तनयाय शं योः । , 
यूयं हि ष्ठा भिषजो मातृतमा विश्वस्य स्थातुर्जगतो जनित्रीः ॥७॥ 
हे जलदेवता ! तिमी स्थावरजङ्गमलाई उत्पन्न गराउँछै। तिमी मानिसका हितैषि हौ। हाम्रा 
पुत्रपौत्रादिको रक्षा गर्नका लागि अन्न प्रदान गर । माताभन्दा ठूला चिकित्सक हौ । त्यसैले हाम्रा 
सबै विकारहरू नष्ट गरिदेङ । हं 
आ नो देवः सविता त्रायमाणो हिरण्यपाणिर्यजतो जगम्यात्। 
यो दत्रवाँ उषसो न प्रतीक व्यूर्णुते दाशुषे वार्यीणि ॥८॥ 
सवितादेवका रक्षक स्वर्णिम रश्मि हुन् । उषाजस्तै प्रकाशमान, पूजनीय र धनवान् सवितादेव 
मनुष्यलाई अभीष्ट धन प्रदान गर्न हामीकहाँ आउन् । 
उत त्वं सूनो सहसो नो अद्या देवाँ अस्मिन्नध्वरे ववृत्याः । 
स्यामहं ते सदमिद्रातौ तव स्यामग्नेवसा ३७० ॥९॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! आज हाम्रा यज्ञशालामा देवताहरू लिएर आञ । हामी तिम्रो अनुकूलता 
सधैँ सम्झन्छौँ । तिम्रा कृपाले पुत्रपौत्रादिसहित सुरक्षित र आनन्दित रहाँ । 
उत त्या मे हवमा जग्म्यातं नासत्या धीभिर्युवमङ्ग विप्रा। 
अत्रिं न महस्तमसोमुमुक्त तूर्वतं नरा दुरितादभीके ॥१०॥ 
हे बुद्धिमान् अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै आफ्ना श्रेष्ठ कर्मसहित हामीकहाँ आओ । अत्रि 
क्रषिलाई अन्धकारबाट छुटाएझैँ हामीलाई पापका सङ्ग्रामबाट जोगाओ ।  
ते नो रायो च्युमतो वाजवतो दातारो भूत नृवतः पुरुक्षोः । 
दशस्यन्तो दिव्याः पार्थिवासो गोजाता अप्या मृडता च देवा ॥११॥ ! 
हे देवताहरू हो ! तिमी पुत्र आदिले युक्त धन प्रदान गर्दछौ । आदित्य, वसु, मरुतृहरू आदि 
देवताले हाम्रा इच्छा पूरा गरुन् र हामीलाई सुखी बनाञन्  म 
ते नो रुद्रः सरस्वती सजोषा मीढहुष्मन्तो विष्णुर्मुडन्तु वायुः । 
क्रभुक्षा वाजो दैव्यो विधाता पर्जन्यावाता पिप्यतामिष न ॥१२॥ ॥ 
रुद्र, सरस्वती, विष्णु, वायु, क्रभुक्षा, दिव्य अन्न र विधाताले हामीलाई सुखी बनाउन्। पर्जन्य र 
वायुदेवले हामीलाई अन्न प्रदान गरुन् । ॥ कद  कु म 
उत स्य देवः सविता भगो नोपां नपादवतु दानु पप्रि। २ ु 
त्वष्य देवेभिर्जनिभिः सजोषा द्यौर्देवेभिः पृथिवी समुद्रैः ॥१३॥ क 
प्रसिद्ध सवितादेव, भगदेव र पर्याप्त धन प्रदान गर्ने अग्निदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । सबैसित प्रेम गर्ने 
त्वष्यदेव, द्युलोक, समुद्र र पृथ्वी आदिले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
उत नो.हिर्बुध्न्यः शरृणोत्वज एकपात्पृथिवी समुद्र । त लकर 
 विश्वेदेवा बतादूपो हुरी स्तुता  कविशस्ता अवन्तु॥१४ तिला 
अहिर्बुध्न्य, अज, एकपाद, पृथ्वी र समुद्र आदिले हा यञ्ञलाई बढाउने स्तोत्र र 
क्रषिहरूबाट स्तुति गरिँदा देवताले हाम्रो रक्षा गरुन्। पाना सुनुदन लाई बढा 


५०८ 


छन फिका 





एवा नेका ५७ धौभिर्भरदाजा अभ्यर्चन्त्यकै । 
ना हुतासा वसवोउ धृष्य विश्वे स्तुतासो भूता यजत्राः ॥१५॥ 
है देवताहरू हौ  तिमहरू स्तुतिले अहिसित छौ, सबैलाई निवास प्रदान गर्दछौ र आफ्ना शक्तिरूपा 


पलीहरूसछु सर्वत्र पूजनीय छै । हामी भरद्वाजका वंशज क्रषिहरू तिमीहरू सबै देवताको स्तुति 
गटट , 
म सूक्त  ५१ 
क्रषि  क्राजिश्वा भारद्वाज । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् । 
उदु त्यच्वक्ुर्महि मित्रयोराँ एति प्रिय वरुणयोरदब्धम्। 


क्रतस्य शुचि दर्शतमनीक रुक्मो न दिव उदिता व्यद्योत् ॥१॥ 


महान् मित्रावरुणका प्रिय, निर्मल, दर्शनीय, अदम्य, तेजयुक्त ग्रतका सेना प्रकट भएर देखिँदै छन् । 


प्रकाशित भएर यस तेजले द्युलोकको अलङ्खारजस्तो शोभा पाउँछ। 
वेद यस्त्रीणि विदथान्येषां देवानां जन्म सनुतरा च विप्रः। 
क्रजु मर्तेपु वृजिना च पश्यन्नभि चष्टे सूरो अर्य एवान् ॥२॥ 
ज्ञानवान्, तीन भुवनका ज्ञाता, दुर्जय देताहरूको जन्मका विषयमा जानेका मानिसका शुभाशुभ 
कर्म देख्ने सूर्यदेव धनका स्वामी हुन् र आवश्यकता पूरा गराउँछन् ।. 
स्तुष उ वो म ग्रतस्य गोपानदिति मित्र वरुण सुजातान्। 
अर्यमणं भगमदब्धधीतीनच्छा वोचे सधन्यः पावकान्॥॥। २ 
अदिति, मित्र, वरुण, भग र अर्यमा, आदि यज्ञको रक्षा गर्ने देवताहरूलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 
देवताहरूका कर्मले यी सबै पवित्र हुन्छन्। म 
रिशादसः सत्पतीँ रदब्धान्महो राञ्च सुवसनस्य दातृन्। 
यूनः सुक्षत्रान्क्षयतो किरगादित्यानाम्पदिति नादित्यान्याम्यदिति बु ॥४॥ 
हे अदितिका पुत्र देवताहरू हो ! तिमीहरु दयालु, चिरयुवा, महाराजा र.बलशाली छौ । तिमीहरू 
 दुष्ट नाश गर्दछौ र श्रेष्ठ ऐश्वर्यवान् हुनाले निवास प्रदान गर्दछौ । हे अदितिका पुत्रहरू हो । हामी 
माता अदितिका आश्रयमा जान्छौँ । १ 
द्यौरष्पितः पृथिवि मातरधुगग्ने भ्रातर्वसावो मृडता न। . 
विश्व आदित्या अदिते सजोषा अस्मभ्यं शर्म बहुल वि यन्त ॥५॥ 
हे वसुहरू हो ! द्यावापृथिवी र अग्निदेवसहित हाम्रो कल्याण गर । हे अदिति र समस्त आदित्यहरू 
हो  तिमीहरू आपसमा प्रीतिपूर्वक रहेर हामीलाई धेरै सुख प्रदान गर  
मा नो वृकाय वृक्ये समस्मा अघायते रीरधता यजत्राः। 
यूयं हिष्ठा रथ्यो ग नसानुत। ना यूयं दक्षस्य वचसो बभूव ॥६॥ 
हे पूजनीय देवताहरू हो ! हामीलोइ क्रूर ब्वाँसा र तिनका कुरिलताबाट जोगाओ । हाम्रो शरीर, बल 
र वाणीलाई महानतातर्फ अघि बढ्नका लागि प्रेरित गर । 
मा व एनो अन्यक्कृत भुजेम मा तत्कर्म वसवो यच्चयध्वे । 
विश्वस्य हि क्षयथ विश्वदेवाः स्वयं रिपुस्तन्वं रीरिषीष्ट ॥७॥ 
हे देवताहरू हो ! अर्काले गरेका पापकर्मको दुष्परिणाम हामीले भोग्नु नपरोस् । हामी दण्डनीय 
हुल नगरौँ । हे विश्वका स्वामी देवताहरू हो  तिमीहरूका कृपाले शत्रुको शरीर आफैँ समाप्त 
नम इदुग्रै नम आ विवासे नमो दाधार पृथिवीमुत द्याम्. 
नमो देवेभ्यो नम ईश एषां कृत चिदेनो नमसा विवासे ॥८॥ र 
विनम्र नमस्कार महान् हुन्छ। हामी नमस्कारले सेवा गर्दछौँ। नमस्कारले द्युलोक र पृथिवीलोक 
धारण गर्दछ । हामी देवताहरूलाई नमस्कार गर्दै, नमस्कारले नै प्रभावित गराउँछौँ । आफले गरेका 
कर्मको भोग नष्ट गर्नका लागि नमस्कार गर्दछौँ।  ० ७ कुटी  उ 
ग्रतस्य वो रथ्य पूतदक्षानृतस्य पस्त्यसदो अदब्धान्। 
र पा आ  पियन मान नमे नन्य  ॥९॥ ... 
यज्ञको नेतृत्व गर्ने, बलवान्, यज्ञशालामा निवास गर्ने, अपराजित र् महिमावान् देवताहरू हो 
हामी नमस्कारपूर्वक तिमीहरूको स्तुति गर्दछौँ । न् देवताहरू हो  


५०९ 





भि 








ते हि श्रेष्ठवर्चसस्त उ नस्तिरो विश्वानि दुरिता नयन्ति । 

सुक्षत्रासो वरुणो मित्रो अग्निर्क्रातधीतयो वक्मराजसत्याः ॥१० 
हाम्रो पाप दूर गर्ने देवताहरू तेजस्वी छन् । सत्यवादी, सदाचारी र सत्यको बल हुनेहरू वरुण, मित्र 
र अग्नि आदि सबै देवताका आश्रयमा रहन्छन् । 

ते न इन्द्र पुथिवी क्षाम वर्धन् पूषा भगो अदितिः पञ्च जनाः । 

सुशर्माणः स्ववसः सुनीथा भवन्तु नः सुत्रात्रासः सुगोपाः ॥११॥ 
निरन्तर बढ्ने इन्द्रदेव, पूषा, भग, अदिति र पञ्चजनले हाम्रा घरको उत्तम रक्षा गरुन् । अन्न प्रदान 
गर्ने, सुखदायक, आश्रय प्रदान गर्ने देवताहरूले हामीलाई रक्षा गरुन् । 

नू सद्मान दिव्यं नंशि देवा भारद्वाजः सुमतिं याति होता । 

. आसानेभिर्यजमानो मियेधैर्देवानां जन्म वसूयुर्ववन्द ॥१२॥  । 
आहति अर्पित गर्ने भ्रषि र यजमानहरू धन प्राप्तिका इच्छाले देवताको स्तुति गर्दछन् । देवता प्रसन्न 
भएर हामी भारद्वाजहरूलाई भव्य निवास प्रदान गरुन् । रे 

अप त्यं वृजिनं रिपुं स्तेनमग्ने दुराध्यम् । दविष्ठमस्य सत्पते कृधी सुगम्।१२ 
हे अग्निदेव ! दुष्ट चोर र पापी शत्रुलाई तिमी पर भगाङ । तिनीहरूको स्वभाव बदल र 
तिनीहरूबाट हाम्रो रक्षा गर्दै सर्वतोभावले हित गर । , पी । 
ग्रावाणः सोम नो हि कं सखित्वनाय वावशुः । 
जही न्यपत्रिण पणिं वुको हि षः॥१४॥ लिक क 
हे सोम । ब्वाँसोजस्तो स्वभाव भएका दण्डनीय पणिको संहार गर । तिम्रो मित्रताका इच्छुक हामी 
ग्रावाको स्वरूपमा रहेको यो ढुङ्गोसहित प्रस्तुत भएका छौँ । ॥ 
यूयं हि ष्ठा सुदानव इन्द्रज्येष्ठा अभिद्यवः । 
कर्ता नो अध्वन्ना सुगं गोपा अमा ॥१५॥ न 
हे देवताहरू हो ! उत्तम दानवीर र तेजस्वी इन्द्रदेवका साथ हाम्रो मार्ग सुगम गराएर हामीलाई रक्षा 
गर। म 
अपि पन्थामगन्महि स्वस्तिगामहेहसम् ।  
येन विश्वाः परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वसु ॥१६। हद 
जुन मार्गबाट गमन गर्दा शत्रु परै रहन्छन् र मनग्गे धन पनि लाभ हुन्छ, हामी त्यस्तै निष्पाप एवं 
सुखद मार्गबाट हिँडौँ । कक 
सूक्त ५२   
त्रषि  क्राजिश्वा भारद्वाज । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्।. .. 
न तदिवा न पृथिव्यानु मन्ये न यज्ेन नोत शमीभिराभि 
उब्जन्तु तं सुभ्व१ पर्वतासो नि हीयतामतियाजस्य यष्य ॥१॥ हन 
यज्ञको मर्यादा अतिक्रमण गर्ने अतियाज नामको कर्मकाण्ड न त द्युलोक सुहाउँदो छ, न पृरथ्वा 
लागि मान्य छ। त्यो न त यञ्ीय व्यवस्था सुहाउँदो छ न शान्तिपूर्ण कर्मका अनुष्ठानसँग सुहाउँदो 
छ। पर्वतले त्यसलाई उत्पीडित गरोस् र त्यस्ता क्रत्विकलाई पछुतो होस्।  
अति वा यो मरुतो मन्यते नो ब्रह्म वा यः क्रियमाणं निनित्सात्। 
तपूषि तस्मै वृजिनानि सन्तु त्रह्मद्विषमभि तं शोचतु चौ ॥२॥  
हे मरुतृहरू हो ! हाम्रो मन्त्रपाठ आदिको अतिक्रमण वा अनादर गर्नेलाई, अग्निका ज्वालाले 
पोलोस् । स्वर्गलोकमा पनि ज्ञानसित द्वेष गर्नेलाई दुःख होस्। . 
४  ..किमङ्ग त्वा ब्रह्मणः सोम गोपां किमङ्ग त्वाहुरभिशस्तिपां नः । 
३ किमङ्ग नः पश्यसि निद्यमानान् ब्रह्वाद्विषे तपु्षि हेतिमस्य ३ माबि ८ 
हे सोमदेव ! तिमीलाई मन्त्रको रक्षा गर्ने किन भनिन्छ ? हे प्रिय सोमदेव ! त निन्दकबाट 
जोगाउने किन भनिन्छ ? तिमी निन्दकलाई देख्छौ  ज्ञानसित द्वेष गर्नेलाई तिमी आफ्ना आउ 
दुःख देछ।  क है त पा पित न 


५१० 





अवन्तु मामुषसो जायमाना अवन्तु मा सिन्धव पिन्वमानाः । 

अनन्तु मा पर्वतासो ध्रुवासोवन्तु मा पितरो देवहूतौ ॥४॥ 
जल भरिएका नदी, उषा, बलिया पर्वत, पितृहरू र यज्ञमा बोलाउँदा उपस्थित हुने देवशक्तिले हाम्रो 
रक्षा गरुन् । 

विश्वदानी सुमनसः स्याम  । सूर्यमुच्चरन्तम्। 

तथा कदद्वसुपतिर्वसूनां देवाँ ओहानो वसागमिष्ठ ॥५॥ 
हामी सधैँ उत्तम विचार गरेँ । हामी सधैँ सूर्यदेवको दर्शन गरौं । देवताहरूका निम्ति आहुति वहन 
गर्ने र धनका अधिपति अग्निदेवले हामीलाई सुरक्षा प्रदान गरुन् । 


इन्द्रो नेदिष्ठमवसागमिष्ठ सरस्वती सिन्धुभिः पिन्वमाना । 
  पर्जन्योन ओषधीभिर्मयोभुरग्नि सुशंसः सहवः पितेव ॥६॥ 
इन्द्रदेवका रक्षण साधनले र सरस्वतीका उलंदो जलले हाम्रो रक्षा गरुन् । पर्जन्यबाट उत्पन्न औपधि 
र पिताजस्तै अग्निदेवलाई हामी रक्षाका लागि आह्वान गर्दछौँ । 
 विश्वे देवास आ गत श्ृणुता म इमं हवम्। एवं बहिर्नि षीदत ॥७॥ 
हे विश्वेदेव । हाम्रो प्रार्थना सुनेर आफ र ओछ्याएका कुशका आसनमा राम्ररी बस । 
यो वो देवा घृतस्नुना हव्येन प्रतिभूषति । तँ विश्व उप गच्छथ ॥८॥ 
हे देवताहरू हो । घिउसहितको आहुति प्रदान गर्ने याजकको कल्याण गर । 
उप नः सूनवो गिर शृण्वन्त्वमृतस्य ये। सुमृडीका भवन्तु न ॥९॥ 
हाम्रो प्रार्थना सुनेर अमरपुत्र देवताहरू हामीकहाँ आउन् र सुख प्रदान गरुन् । 
विश्वे देवा ग्रतावृध त्रतुभिर्हवनश्रुतः । जुषन्तां युज्यं पय ॥१०॥ 
समस्त देवताहरू. सत्यको मार्ग बढाउँछन् । उनीहरू ग्रतुअनुसार हवन गर्नका लागि सर्वविदित 
छन् । उनीहरूले उत्तम दुध स्वीकार गरुन् । 
 स्तोत्रमिन्द्रो मरुदगणस्त्वष्धमान् मित्रो अर्यमा । इमा हव्या जुषन्त न ॥११॥ 
मरुतृहरूसँगै इन्द्रदेव, त्वष्टादेव, मित्र, अर्यमा आदि सबै देवताले हाम्रो आहुति र स्तोत्र स्वीकार 
गरुन् । म   किस 
इमं नो अग्ने अध्वरं होतर्वयुनशो यज । चिधित्वान्दैव्यै जनम् ॥१२॥ 
 हेह्रोता अग्निदेव ! हाम्रा यस यज्ञमा प्रमुख देवताहरूका लागि सुहाउँदो यज्ञ गर  
विश्वे देवाः शृणुतेम हवं मे ये अन्तरिक्षे य उप द्यवि ष्ठ। 
ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्बहिषि मादयध्वम् १३ 
हे विश्वेदेवताहरू हो ! तिमीहरू अन्तरिक्ष वा द्युलोकमा जहाँ भए पनि हाम्रो प्रार्थना सुनेर आओ र 
कुशका आसनमा बसेर सोम पान गर्दै आनन्दित होओ। ४ 
विश्वे देवा मम म्ण्वन्तु यज्ञिया उभे रोदसी अपा नपाच्च मन्म। 

मो वो वचांसि परिचक्ष्याणि वोचं सुम्नेष्विद्वो अन्तमा मदेम ॥१४॥ 
पृथ्वी, अन्तरिक्ष र अग्निसहित समस्त देवशक्तिहरू हामीले प्रस्तुत गरेका श्रेष्ठ स्तोत्र सुनून् । हामी 
कहिल्यै पनि देवतालाई अप्रिय लाग्ने वचन नबोलौँ र देवताले दिएका अनुदानबाट खुसी होऔँ । 

ये के चज्मा महिनो अहिमाया दिवो जशिरे अपा सधस्थे। 

 ते अस्मभ्यमिषये विश्वमायुः क्षम उस्रा वरिवस्यन्तु देवाः ॥१५॥ 
च्युलोक, पृथ्वीलोक र अन्तरिक्षमा आफ्ना महान् कर्मकौशलले युक्त देवताहरू प्रकट होङन् र हाम्रा 
पुत्र आदिलाई अन्न एवं पूर्ण आयु प्रदान गरुन् ।. हु. 

अग्नीपर्जन्याववत धियं मेस्मिन्हवे सुहवा सुष्टुतिं नः । 

इडामन्यो जनयद् गर्भमन्यः प्रजावतीरिष आ धत्तमस्मे॥१६॥. . 
हे अग्निदेव र पर्जन्य । हाम्रा बुद्धिको सुरक्षा गर । हे आह्वान गर्न योग्य देवताहरू हो ! हाम्रो स्तुति  
सुन। तिमीहरूमध्ये एउय अन्नदाता र अर्को .सन्तानदाता हौ। तिमीहरू प्रसन्न भएर हामीलाई 


अन्नसहित सन्तान प्रदान गर। 


५११ 


। तत त क.  


स्तीर्णे बर्हिषि समिधाने अग्नौ सूक्तेन महा नमसा विवासे।  

अस्मिन्नो अद्य विदथे यजत्रा विश्वे देवा हविषि मादयध्वम् ॥१७॥ 
हे देवताहरू हो । हामी कुशका आसन ओझ्याउँछौ र अग्नि प्रदीप्त गर्दछौँ । हामीले मन लगाएर 
मन्त्र पाठ गरेका बेला हाम्रो आहुति र नमस्कारबाट तिमीहरू खुसी होओ । 


सूक्त  ५२ र 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  पूषा । छन्द  गायत्री अनुष्टुप्।  .. 
  वयमुत्वा पथस्पते रथं न वाजसातये। धिये पूषन्नयुज्महि॥१॥ 
हे पूषादेव ! हामीलाई मार्गमा सुरक्षित गर। अन्नका लागि रथ नियोजित गरेझैं हामी बुद्धिपूर्वक 
कर्म गर्नका लागि तिम्रा सम्मुख उपस्थित हुन्छौ 


अभि नोनयं वसु वीरं पंयतदक्षिणम्। वाम गृहपतिँ नय ॥२॥ 


हे पूषादेव ! हामीलाई मानिसका हितैषि, पर्याप्त धन दान गर्ने दानवीर र प्रशंसनीय गृहस्थका 
नजिक लैजाउ । 


अदित्सन्तं चिदाघृणे पूषन्दानाय चोदय। पणेश्चिद्धि प्रदा मन ॥३॥ 


हे प्रकाशमान पूषादेव ! कन्जुसलाई दान गर्नमा प्रेरित गर। व्यापारीका कठोर हृदय कोमल 
बनाङ। 


वि पथो वाजसातये चिनुहि वि मृधो जहि। साधन्तामुग्र नो धियः ॥४॥ 
हे पूषादेव ! हाम्रा घातक शत्रु नाश गर । हामीलाई धन प्राप्तःगर्ने मार्ग बतार। 


परि तृन्धि पणीनामारया हृदया कवे। अथेमस्मभ्यं रन्धय ॥५॥   क 
हे जानी पूषादेव ! प्राणीका मनभित्र बस्ने कठोर हृदयलाई शस्त्रले चिरेर हाम्रो अनुकूल बनाङ । 

वि पूषन्नारया तुद पणेरिच्छ हृदि प्रियम्। अथेमस्मभ्यं रन्धय ॥६॥ 
हे पूषादेव ! आराले प्राणीहरूको हृदय चिरेर त्यहाँ प्रिय भाव भर र हामीलाई वशीभूत गराङ । 

आ रिख किकिरा कृणु पणीनां हृदया कवे। अथेमस्मभ्यं रन्धय॥७॥ 
हे पूषादेव ! प्राणीका हृदयको कठोरता मेटाङ र तिनलाई हाम्रो अधीनमा गराङ ।. 

याँ पूषन्त्रह्नचोदनीमारा बिभर्ष्याघृणे । 

तया समस्य हृदयमा रिख किकिरा कृणु ॥८॥ . 
हे रहिन  ज्ञानद्वारा प्रेरित आराले कन्जुसको हृदय राम्ररी खाली गराएर त्यहाँ समानता 
भराइदेख । 

या ते अष्द्र गोओपशाघृणे पशुसाधनी । तस्यास्ते सूम्नमीमहे॥९। 
हे तेजस्वी वीर पूषादेव  तिमी आफ्ना जुन अमस्त्रले पशुलाई प्रेरित गरेर सही मार्गमा चलाउँछौ 
उसैबाट हामी पनि आफ्ना कल्याणको कामना गर्दछौँ 

नो गोषणिं धियमश्चसां वाजसामुत । नृवत् कृणुहि वीतये ॥१०॥ १३ 
हे पूषादेव ! तिमी हाम्रा यञ्च आदि हो सफलताका लागि गाई, अश्च, सेवक र अन्न प्रदान गर  
सूक्त  ५४ 
क्राषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता ५९ छन्द  गायत्री । 

सं पूषन् विदुषा नय यो अञ्जसानुशासति। य ब्रवत्॥१॥ 
हे पूषादेव ! हामीलाई तिमी यस्तो मार्गमा पुन्याक जसले हामीलाई उत्तम मार्ग र धन प्राप्त गर्ने 
मार्ग देखाओस्  म 

  समु पृष्णा गमेमहि यो गृहाँ अभिशासति। इम एवेति च ब्रवता॥। २ 
हे पूादेन  हामीलाई तिमी यस्ता पुरुषसित भेट गरा जसले घरलाई अनुशासित राख्न मार्गदर्शन 
गराओस्  
पृष्णश्वक्र न रिष्यति न कोशोञ्व पद्यते। नो अस्य व्यथते पविः ॥। 
पुषादेवको चक्र कहितत पिर । हुँदैन । यसको धार सधैँ तिखो नै रहन्छ। 
त॑ पूषापि मृष्यते । प्रथमो विन्दते वसु ॥४॥ 


जुन याजकले यस्ता पूषादेवका लागि आहुति प्रदान गर्दछन्, तिनलाई कुनै कष्ट हुँदैन र पूषादेवले 
तिनलाई कृपा गरेर उत्तम खालको धन प्रदान गर्दछन् ई्क् हुँदैन र पूष 


५१२ 





 








यजमानस्य सुन्वतः । अस्माक स्तुवतामुत ॥६॥ 
हे पूषादेव । यञ्च गर्नेहरूलाई र हामी स्तोतालाई सुहाउँदा गाई प्राप्त होउन् । 


माकि्नेशन्माकौ रिषन्माकी सशारि केवटे। अधारिष्यभिरा गहि॥७॥ 
हे पूषादेव ! यज्ञकर्म गर्ने हाम्रा गाई 


र २ न्राडलमा खसेर वा अन्य किसिमले नाश हुन नदेछ । तिमीबाट 
सुरक्षित गाई साँझका समयमा हामीकहाँ फिर्ता आउन्। 


शज्वन्त पूषणं वयमिर्यमनष्टवेदसम्। ईशान रायईमहे॥८॥ 


जसको धन अविनाशी छ, त्यस्ता पूषादेवसित हामी धन माग्दछौँ । प्रार्थना सुनेर उनले हाम्रो दरिद्रता 
नाश गराखन् । 


 पूषन्तव व्रते वय न रिष्येम 
हे पूषादेव । तिम्रो यजन गर्दै तिम्रो 
गरी सुरक्षित रहीँ । 


परि पूषा परस्ताद्धस्त दधातु दक्षिणम्। पुनर्नो नष्टमाजतु ॥१०॥ 


हे पूषादेव ! तिमी हाम्रा गाईरूपी धनलाई कुमार्गमा लाग्न नदिई नष्ट हुनबाट जोगाञ र अपहरण 
भएका गाइरूपी धन पनु प्राप्त गरा । 


म कदा चन। स्तोतारस्त इह स्मसि॥९॥ . छ 
स्तुति गर्ने हामीहरू कहिल्यै नष्ट नहोऔँ । अझ, पहिलेकै जस्तो 


।  सूक्त ९५ 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  पूषा। छन्द  गायत्री । 
एहि वां विमुचो नपादाघृणे सं सचावहै। रथीर््नतस्य नो भव ॥१॥ 


है पूषादेव  तिम्रो स्तुति गर्ने स्तोता र तिम्रो यजन गर्ने हामी दुवै मिलेर रहन्छौँ । तिमी हामीकहाँ 


आङ र यज्चकर्मको नेतृत्व गर  
सथीतमं कपर्दिनमीशान राधसो मह । राय सखायमीमहे ॥२॥ म 
जसका टाउकामा कपाल छ, त्यस्ता महारथी, योद्धा, धनका स्वामी, जो हाम्रा मित्र हुन्, त्यस्ता 
पूषादेवसित हामी धन माग्दछौँ।  ही र 
रायो धारास्याघृणे वसो राशिरजाश्च । धीवतोधीवतः सखा॥ ३॥ 
है अजरूपी अश्व भएका, देवता  तिमी धनको प्रवाह र ऐश्वर्यका स्वामी है । तिमी स्तुति गर्ने 
स्तोताहरूका मित्र हौँ । 
पूषण न्व१जाश्चमुप स्तोषाम वाजिनम्। स्वसुर्गो जार उच्यते ॥४॥ 
शश्व र बाखा वाहन भएका पूषादेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । उनी उषाका स्वामी हुन्। 
मातुर्दिधिषुमब्रवं स्वसुर्जारः शृणोतु नः । भ्रातेन्द्रस्य सखा मम ॥५॥ 
पूषादेष उषाका पति, सूर्यदेव एवं इन्द्रदेवका भाइ र हाम्रा सखा 
हामी उनको स्तुति गर्दछौं ।  ० क,  
 आजासः पूषण रथे निशृम्भास्ते जनिश्रयम्। देव वहन्तु बिभ्रतः॥६॥ 
मानिसलाई बैभवशाली बनाउने पूषादेवलाई रथमा जोतिएका बाखाले लिएर आउन्।  


। 


हुन् । उनी रात्रि माताका सहचर हुन् 


५१२ 


सूक्त  ५६ , 
क्रषि  भरद्वाज बाहस्पत्य । देवता  इन्द्र पूषा । छन्द ? त्रिष्टप् जगता । 
य एनमादिदेशति करम्भादिति पूषणम्। न तेन देव आदिशे ॥१॥ लिक 
करम्भ नामको विशेष खाद्यान्न खाने पूषादेवलाई स्तुति गरेपछि कसैले अन्य देवताको स्तुति गर्नुपर्ने 
आवश्यकता पर्दैन । 
उत घा स रथीतमः सख्या सत्पतिर्युजा। इन्द्रो वृत्राणि जिघ्नते ॥२॥. 
०० बैश श्रेष्ठ रथी उनै पूषादेवका मित्रवत् सहायताले सज्जनका रक्षक इन्द्रदेव शत्रु संहार 
छन् । 
उतादः परुषे गवि सूस्थ्रक्रे हिरण्ययम्। न्यैरयद्रथीतमः ॥२।॥ 
श्रेष्ठ पृषादेव सूर्यदेवका हिरण्यमय रथका चक्र राम्ररी घुमाउँछन्  
  यदद्यत्वा पुरुष्टुत ब्रवाम दस्र मन्तुमः । तत्सु नो मन्म साधय ॥४॥ 
हे पूषादेव । तिमी धेरै तिरबाट प्रशसित, दर्शनीय र मननीय छौ । हामी जुन धनका इच्छाले तिम्रो 
स्तुति गर्दछौँ, त्यो हामीलाई प्रदान गर । 
इमं च नो गवेषण सातये सीषधो गणम्। आरात् पूषत्नसि श्रुतः ॥५॥ 
हे पूषादेव ! तिमी नजिक र टाढाबाट प्रसिद्ध छौ । गाई खोज्नेलाई धन प्रदान रर । 
आ ते स्वस्तिमीमह आरे अघामुपावसुम्। अद्या च सर्वतातये श्वश्व सर्वतातये । 
हे पूषादेव ! हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । त्यसबाट हाम्रो वर्तमान र भविष्य कल्याणकारी होस् । 
हामीलाई धन प्रदान गर र पापबाट जोगाङ । 
सूक्त  ७ 
व्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  पूषा। छन्द त्रिष्टुप् जगती । 
इ्न्द्रा नु पृषणा वयं सख्याय स्वस्तये । हुवेम वाजसातये ॥१॥ 
हामी आउ अन्न प्राप्तिका लागि र आफ्नो कल्याणका लागि मित्रस्वरूप इन्द्र र पूषादेवलाई स्तुतिद्वारा 
 बोलाउँछौँ। ॥   


सोममन्य उपासदत्पातवे चम्वोः सुतम्। करम्भमन्प इच्छति॥र।। 
आसनमा बसेका देवताहरूमध्ये इन्द्रदेव पेलेर तयार पारेको सोमरस पान गर्ने विचार गर्दछन् र 
पूषादेव करम्भ खाने रहर गर्दछन् । 
अजा अन्यस्य वह्दयो हरी अन्यस्य सम्भूता । ताभ्यां वृत्राणि जिघ्नते ॥३॥ 
इन्द्रदेवका रथमा घोडा र पूषादेवका रथमा बाखा नारिएका छन्। यी दुवै मिलेर वृत्रको नाश 
गर्दछन्।   य 
यदिन्द्रो अनयद्रितो महीरपो वृषन्तमः । तत्र पूषाभवत्सचा ॥४॥ हु 
महाबली इन्द्रदेवले वर्षाका रूपमा जल प्रवाहित गराउँदा पोषण गर्नमा समर्थ पूषादेव उनका 
सहयोगी हुन्छन् । हन  १७ हो लड लो ति 
.. .. तांपृष्णः सुमर्ति वय वृक्षस्य प्र वयामिव। इन्द्रस्य चा रभामहे॥५॥ 


हामी बलियो रुखको हाँगाजस्ता इन्द्रदेव र पूषादेवका आश्रयमा सुरक्षित रहन्छौँ। 


उत्पूषण युवामहे भीशूँरिव सारथिः । मह्या इन्द्र स्वस्तये ॥६॥. . . 
सारथिले लगाम पक्रेझैँ आफ्नो महान् कल्यातक लागि हामी पूषादेव र इन्द्रदेवलाई पक्रेर अगाडि 


बढ्दछौँ । 

मनको ३. सुक्त २ ॥ अँधीत अव  

 ... . श्रषि  बुध भारद्वाज बाईस्पत्य । देवता  इन्द्राग्नि । छन्द  बृहती अनुष्टप्। 

 छुक्र ते अन्यद्यजत ते अहनी द्यौरिवासि। त 

विश्वा हि माया अवसि १००. फे ते पूषन्निह रातिरस्तु ॥१॥ को 
हे पूषादेव ! तिम्रो एउटा सफा रूप दिन हो भने अर्को रूप रात्रिहो। यी. दुवै तिम्रा महिमाले 
उद्धासित छन्। हे पोषणकर्ता पूषादेव  द्युलोक झैँ आभासम्पन्न तिमी सम्पूर्ण जीवजगतको रक्ष. 
गर्दछौ। तिम्रो कल्याणकारी अनुदान हामीलाई प्राप्त होस। . 


.    


अजाञ्चः पशुपा वाजपस्त्यो धियञ्जिन्वो भुवने विश्वे अर्पितः । 
वाक अष्द्र पह शिथिरामुद्ठरीवृजत्। सञ्चक्षाणो भुवना देव ईयते ॥२॥ म 
बाखाका वाहन भएका पूषादेव पशुका पोषक हुन् । तिनी अन्नदाता, बुद्धि प्रखर बनाउने, ज्ञानी र 


समस्त भुवनमा स्थित छन्। पूषादेव सूर्यरूपले 
१ समस्त प्राणीका ॥॥ गर्दै 
अन्तरिक्षमा भ्रमण गर्दछन् । ।णीका जीवनमा प्रकाश प्रदान गर्दै 


यास्ते पूषत्नावो अन्तः समुद्रे हिरण्ययीरन्तरिक्षे चरन्ति। 
ताभिर्यासि दूत्यां सूर्यस्य कामेन कृत श्रव इच्छमान ॥३॥ 
बै पपन । अनरिकस्सी समुद्रमा तिम्रो सुनौला नौका चल्दै छ। तिमी स्वेच्छाले यशस्वी कर्म 
र्दछौ। तिमी सूर्यदेवका दूत हौ । तिम्रो प्रसत्रताका लागि स्तुति गर्दछौं । 
पूषा सुबन्धुर्दिव आ पृथिव्या इडस्पतिर्मघवा दस्मवर्चाः । 
पलोडहीये यं देवासो अददुः सूर्यायै कामेन कृत तवसं स्वञ्चम् ॥४॥ 
सबै ४ 
देखि पृथ्वीलोकसम्मका सबै प्राणीका असल दाजुभाइजस्ता पूषादेव अन्न र धनका स्वामी 
हुन् । उन ऐश्वर्यवान् पुषादेवले उषा ७ गर्दछन् । उनी समस्त विश्वलाई प्रकाशित गर्दै हिँड्छन् । 
सूक्त  ५९ 
क्रषि  भारद्वाज बाहस्पत्य । देवता  इन्द्राग्नी । छन्द  बृहती अनुष्टुप् । 
प्र नु वोचा सुतेषु वा वीर्या यानि चक्रथुः। 
हतासो वा पितरो देवशत्रव इन्द्रागनी जीवथो युवम् ॥१॥ । 
हे अमर इन्द्राग्निदेव ! रक्षक भएर तिमीहरूले देवतासित द्वेष गर्नेलाई आफ्नै पराक्रमले नष्ट गरेका 
हौ । सोम तयार गरेर हामी तिम्रा पराक्रमको बयान गर्दछौँ । 
बडित्था महिमा वामिन्द्रागनी पनिष्ठ आ। 
समानो वां जनिता भ्रातरा युवं यमाविहेहमातरा ॥२॥ 
हे इन्द्राग्निदेव । तिमीहरूको महिमा वास्तवमा सत्य छ। तिमीहरू दुवैका पिता एकै हुनाले 
जुम्ल्याहा दाजुभाइ हौ र तिमीहरूकी एकै माता यिनै अदिति हुन्। 
ओकिवांसा सुते सचाँ अश्वा सप्ती इवादने। 
इन्द्रान्वपग्नी अवसेह वज्रिणा वयं देवा हवामहे ॥२॥ 
हे इन्द्र र् अग्निदेव ! घाँस पाएपछि घोडा खुसी भएझैँ तयारी सोमरस पाउँदा तिमीहरू आनन्दित 
हुन्छौ । हामी आफ्नो रक्षाका लागि तिमीहरूलाई यज्ञमा आह्वान गर्दछौँ । 
यइन्द्राग्नी सुतेषु वां स्तवत्तेष्वृतावृधा । 
जोषवाकं वदतः पज्रहोषिणा न देवा भसथश्वन ॥४॥ 
हे क्रतका वर्द्धक इन्द्र र अग्निदेव ! सोमरस तयार भइसकेपछि जुन मानिस कृत्सित भावले या 
स्नेहरहित स्तोत्र प्रयोग गर्दछन्, तिनीहरूको सोम तिमीहरू पिउँदैनौ । 
इन्द्रागनी को अस्य वा कण मर्तश्विकेतति। ५ 
अश्वान्युयुजान ईयत एकः समान आ रथ ॥५॥ 
हेन   जब तिमीहरू एउटै रथमा चढ्दछौँ, घोडा जोतेर विभिन्न दिशामा जान्छौ, त्यस 
बेला कुन मानिस पकन  कामको रहस्य पूर्ण रूपले बुझ्न सक्ने होला ? 
इन्द्रागनी अपादियं यः । 
हित्वी शिरो जि्या वावदच्वरत्तिंशत्दा न्यक्रमीत् ॥९॥ हक 
हे इन्द्र र् अग्निदेव ! गोडाविनाकी उषा, गोडा भएका प्रजाभन्दा पहिले नै आउँछिन् र शिर नभए 
पनि जित्राले प्रेरणा दिँदै एक दिनमा तीस मुहूर्त वा कदम चल्दछिन् । 
इ्न्द्रागगी आहि तन्वते नरो धन्वानि बाह्रोः । 
मा नोअस्मिन्महाधने परा वक्तै गविष्टिपु ॥७॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! वीर पुरुष धनुषमा हात राखेर सधैँ युद्धका लागि तयार रहन्छ। यस्ता वीरले 
गाई खोज्नका हाम्रो सहायता गरुन् । 
१ राकम तपन्ति माघा अर्यो अरातयः । अप द्वेषांस्या तका उत सूर्यादधि ॥८॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव  जुन शत्रुले हामीलाई दुःख दिन्छन्, तिनलाई हामीदेखि तिमी पर राख।ती 
दुष्टलाई सूर्यका प्रकाशबाट वञ्चित गरेर दण्डित गर । 


५१५ 






पा... त रिपरिपिरि रि नापाकामामााामााा रातका माकाकायाणकला 





इन्द्राग्नी युवोरपि वसु दिव्यानि पार्थिवा। 

आ न इह प्र यच्छत॑ रयिं विश्वायुपोषसम् ॥९ . 
हे इन्द्र र अग्निदेव । स्वर्ग र पृथ्वीमा जेजति धन छ, त्यी सबै तिम्रै अधीनमा छ। जुन धनले 
सबैको पोषण हुन्छ, त्यस्तो धन हामीलाई तिमी प्रदान गर । 


इन्द्रागनी उक्थवाहसा स्तोमेभिर्हवनश्रुता । 

विश्वाभिर्गीर्भिरा गतमस्स सोमस्य पीतये ॥१०॥ छि 
हे इन्द्र र् अग्निदेव  तिमीहरू सामगान एवं स्तोत्र सुनेर प्रसन्न हुन्छौ । हाम्रो स्तुति सुनेर सोमरस 
पान गर्नका लागि आओ । 


सूक्त  ६० 
क्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  इन्द्राग्नी । छन्द  गायत्री त्रिष्टुप् । 
श्नथदवृत्रमुत सनोति वाजमिन्द्रा यो अग्नी सहुरी सपर्यात्। 
इरज्यन्ता वसव्यस्य भूरेः सहस्तमा सहसा वाजयन्ता ॥१॥ 
सूर्योदयका समयमा जुन साधक इन्द्र र अग्निदेवको उपासना गर्दछन्, उनीहरू यी दुवै सामर्थ्यवान् 
देवताका कृपाले शत्रु नाश गरेर अन्न र धन प्राप्त गर्दछन् । 


ता योधिष्टमभि गा इन्द्र नूनमपः स्वरुषसो अग्न डढहाः । 
दिशः स्वरुषस इन्द्र चित्रा अपो गा अग्ने युवसे नियुत्वान् ॥२॥ । 
हे इन्द्र र अग्निदेव । गाई, जलप्रवाह, प्रकाश र उषालाई बोकेर पर लैजानेसित तिमीहरू लडाइँ गर 


र तिनीहरूलाई मारिदेओ । आआफ्ना भक्तहरूलाई उत्तम प्रकाश, गाई र उत्तम प्रकारको जल प्रदान 
गर। 


आ वृत्रहणा वृत्रहभिः शुष्मैरिन्द्र यात नमोभिरग्ने अर्वाक। 

युवं राधोभिरकवेभिनिन्द्राग्ने अस्मे भवतमुत्तमेभिः ॥३॥ 
हे वृत्रहन्ता इन्द्र र अग्निदेव ! शत्रुलाई नष्ट गर्ने सामर्थ्यका साथ अन्न लिएर तिमीहरू हाम्रा नजिकै 
आओ । तिमीहरू दुवै अनिन्द्य र श्रेष्ठ धनसहित हामीकहाँ आओ । 

ता हुवे ययोरिदं पप्ने विश्व पुरा कृतम्। इन्द्राग्नी न मर्घतः ॥४॥ 
विश्वनिर्माणमा उहिलेदेखि नै इन्द्रदेव र अग्निदेवको यौगदान छ। उनीहरूलाई प्रशंसा गर्दै हामी 
आह्वान गर्दछौँ । इन्द्र र अग्निदेवले स्तोता र याजकको रक्षा गर्दछन् । 

उग्रा विधनिना मृध इन्द्रागनी हवामहे। ता नो मृडात ईद्शे ॥५॥ 
उग्र शत्ुलाइ सङ्ग्राममा विदीर्ण गराउने, इन्द्र र अग्निदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । ती दुवै 
देवताले हामीलाई सफल र सुखी बनाउन् । 

हतो वृत्राण्यार्या हतो दासानि सत्पती । हतो विश्वा अप द्विषः ॥६॥ 
इन्द्रदेव र अग्निदेव दुष्ट असुरको दुष्टता संहार गर्दै सज्जनको रक्षा गर्दछन् । उनै दुई देवताले सबै 
शत्रु विनाश गरेका हुन् । 

इन्द्रागनी युवामिमेरभि स्तोमा अनूषत। पिबतं शम्भुवा सुतम् ॥७॥ 
हे सुखप्रदाता इन्द्रदेव र अग्निदेव ! यी स्तोताले तिमीहरू दुवैलाई वन्दना गर्दछन् । तिमीहरू दुवै 
सोमरस पान गर । 

या वाँ सन्ति पुरुस्पृहो नियुतो दाशुषे नरा । इन्द्राग्नी ताभिरा गतम् ॥८॥ 
जगत्का नायक हे इन्द्रदेव र अग्निदेव ! याजकहरूले प्रशंसा गर्दै प्रदान गरेको हविष्यात्रका लागि 
तिमीहरू दुवै यञ्चशालामा आफ्ना द्वृतगामी अश्चका सहायताले आओ र दान दाताहरूलाई सहायता 
गर । 

ताभिरा गच्छन॑ नरोपेदं सवनं सुतम् । इन्द्रागनी सोमपीतये ॥९॥ 
हे सृष्टिका नायक इन्द्रदेव र अग्निदेव  विधिपूर्वक पवित्रता प्राप्त सोमरस पान गर्नका लागि 
आफ्ना वाहनमा यसका नजिकै आओ । म 

तमीडिष्व यो अर्चिषा वना विश्वा परिष्वजत्। कृष्णा कृणोति जिल्वया ॥१०॥ 
अग्निदेवका प्रचण्ड ज्वालाले सारा वन आफ्ना चपेटामा लिएर ज्वालारूपी जिब्राले वन कालो 
बनाइदिन्छन् । उनै शक्तिशाली अग्निदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 


५१६ 








आविवासति सुम्नमिन्द्रस्य मर्त्य  
प्रज्वालित अग्निमा इन्द्रदेवका लागि आनन्दप्रद अ घुम्नाय सुतरा अप ॥११॥ त्य 
लागि इन्द्रदेव जल वर्षा गराउँछन्। आहुति प्रदान गर्ने मानिसको तेज र अन्न वृद्धिका 
ता नो वाजवतीरिष आशून्पिपृतमर्वतः 
३  । इन्द्रमग्निँ च वोढहवे ॥१२॥ 
लु र अग्निदेव  तिमीहरू दुवै उन्नतिका लागि शक्तिवर्द्धक अन्न र शीघ्र गतिशील अश्च प्रदान 


उभा वामिन्द्रागनी आशुवध्या उभा राधस सह मादयध्यै। 

उभा दाताराविषां रयीणामुभा वाजस्य सातये हुवे वाम् ॥१२॥ 
हे इन्द्र र अग्नि । तिमीहरू दुवैलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू हामीलाई धन प्रदान गरेर प्रसन्न 
गर्दछौ । अन्न र धन प्राप्तिका लागि तिमीहरूलाई यज्ञमा आह्वान गर्दछौँ । 

आ नो गव्येभिर्यैर्वसव्यै३ रुप गच्छतम्। 

सखायौ देवौ सख्याय शम्भुवेन्द्राग्नी ता हवामहे॥१४॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! हामी मित्रताका लागि तिमीहरूलाई बोलाउँछौँ । तिमीहरू दुवै मित्रका रूपमा 
हामीकहाँ गाई, घोडा र धनसहित आओ । 

इन्द्राग्नी शृणुत॑ हवं यजमानस्य सुन्वतः । 

वीतं हव्यान्या गतं पिबतं सोम्यं मधु ॥१५॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! तिमीहरू सोमरस तयार गर्ने र यज्ञ गर्नेहरूको स्तुति सुनेर हविको इच्छाले 


आओ र सोमरस पान गर। 


सूक्त  ६१ 
क्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  सरस्वती । छन्द  गायत्री जगती त्रिष्टुप् । 

इयमददाद्रभसमृणच्युतं दिवोदासं वथ्रयश्वाय दाशुषे । 

या शश्वन्तमाचखादावसं पर्णिं ता ते दात्राणि तविषा सरस्वति ॥१॥ 
सरस्वती देवीबाट आहति दिने वक्र्यश्वले धैर्यवान्, ग्रणमुक्त ७० दिवोदास नामको पुत्र प्राप्त 
गरे । उनले पणि नामको कष्ट दिने कन्जुसको नाश गरे । हे सरस्वती देवी ! तिम्रो दान महान् छ। 

इयं शुष्मेभिर्बिसखा इवारुजत्सानु गिरीणां तविषेभिरू मिभि । 

पारावतघ्नीमवसे सुवुक्तिभिः सरस्वतीमा विवासेम धीतिभिः ॥२्॥ 
सरस्वती देवी आफ्ना बलवान् वेगले कमलनालभैँ पर्वतका चुचुरा भाँचिदिन्छिन्, हामी उनै 
सरस्वती देवीलाई भक्ति र सेवा गर्दछौँ, उनले हाम्रो रक्षा गरुन् । 

सरस्वति देवनिदो निबर्हय प्रजा विश्वस्य बृसयस्य मायिनः । 

उत क्षितिभ्यो.वनीरविन्दो विषमेभ्यो अस्रवो वाजिनीवति ॥३॥ 
हे सरस्वती देवी ! तिमीले देवताको निन्दा गर्नेलाई नष्ट गत्यौ। तिमी कपटी दुष्टलाई उसै गरी 
नाश गर, जसरी तिमीले मानवहितका १७ दुकग प्रदान गरेको छ्यौ । हे घोडासवारी गर्ने देवी । 
मानिसका लागि तिमीले नै जलप्रवाह र 

प्रणो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । धीनामवित्र्यवतु ॥४॥ 
सरस्वती देवी अनेकौँ किसिमले अन्नसम्पत्र मानिन्छिन् । उनले रक्षा गर्दछिन् र उनै देवीले हामीलाई 
उत्तम प्रकारले गराउन् । 

यस्तवा दैवि ससस्वत्युपन्रूते धने हिते। इन्द्र न वृत्रतूर्ये ॥५॥ क 
युद्धमा शत्रुबाट रक्षा पाउन लागि इन्द्रदेव बोलाइन्छन्, उसै ने युद्धका प्रारम्भमा जसले 
आह्वान गर्दछ, तिमी त्यसलाई रक्षा गर्दछ्यौ ।  

त्वं देवि सरस्वत्यवा वाजेषु वाजिनि । रदा पूषेव नः सनिम् ॥६॥ 
हे सरस्वती देवी । तिमी बलले युक्त छ्यौ । तिमी सङ्ग्रामका समयमा हाम्रो रक्षा गर र पूषादेवको 
जस्तै गरी हामीलाई धन प्रदान गर  

उत स्या नः सरस्वती घोरा हिरण्यवर्तनिः वृत्रघ्नी वष्टि सुष्टुतिम् ॥७॥ 

सुनौलो रथमा आरूढ, प्रचण्ड वीरता धारण गर्ने देवी सरस्वतीले शत्रु नाश गर्दछिन् र स्तोताको 
रक्षा गर्छिन् । 


५१७ 


यस्या अनन्तो अद्वतस्त्वेषश्वरिष्णुरर्णवः । अमश्चरति रोरुवत् ॥८॥ 
उनै सरस्वती निरन्तर प्रवाहित जलले वेगका साथ गमन गर्दै गर्जन गर्दछिन् । 


सा नो विश्वा अति द्विषः रतकुकया रन्या ग्रतावरी । अतन्नहेव सूर्य ॥९॥ नली 
सूर्यदेवले प्रकाश फैलाएभझौँ सरस्वती देवी शत्रु परास्त गर्दै दिदीबहिनीसँग आउँछिन् । 
उत नः प्रिया प्रियासु सत्स्वसा सुजुष्य । सरस्वती स्तोम्या भूत् ॥१०॥ 
प्रियजनमध्ये अति प्रिय, सात बहिनीसँगै सरस्वती देवी हाम्रा निम्ति स्तुत्य छिन् । 
आफ्प्रुषी पार्थिवान्युरु रजो अन्तरिक्षम् । सरस्वती निदस्पातु ॥११॥ 
स्वर्ग र पृथ्वीमा आफ्नो तेज भरिपूर्ण पार्ने सरस्वतीदेवीले निन्दकबाट जोगाउन्  
त्रिषधस्था सप्तधातुः पञ्च जाता वर्धयन्ती । वाजेवाजे हव्या भूत ॥१२॥ ॥ 
तीन ठाउँमा रहने, सात धाराका शक्तिले युक्त, पाँचै वर्णका मानिसको उन्नति गराउने सरस्वती नै 
सङ्ग्रामका समयमा आह्वान गर्न योग्य छिन् । 
प्र या महिम्ना महिनासु चेकिते द्युम्नेभिरन्या अपसामपस्तमा। 
रथ इव बृहती विभ्वने कृतोपस्तुत्या चिकितुषा सरस्वती ॥१२॥ 
आफ्नो महत्त्व र तेजको प्रभावका कारण अन्य नदीभन्दा सरस्वती श्रेष्ठ हुन् । अन्य नदीका 
प्रवाहको अपेक्षा यिनको प्रवाह अधिक तीव्र गतिको रथजस्तै छ। यी गुणवती सरस्वती विद्वान् 
स्तोताहरूबाट स्तुत्य छिन् । 
सरस्वत्यभि नो नेषि वस्यो माप स्फरी पयसा मा न आ धक्। 
जुषस्व नः सख्या वेश्या च मा त्वत्क्षेत्राण्यरणानि गन्म ॥१४॥ 
हे सरस्वती देवी  हामीलाई तिमी उत्तम धन प्रदान गर । हामीलाई तिम्रा प्रवाहले दुःख नदियोस्। 
हाम्रो बन्धुत्व तिमी स्वीकार गर । हामी निकृष्ट स्थानमा नजाऔँ । ती 
सूक्त  ६२ १, ॥ । 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
स्तुषे नरा दिवो अस्य प्रसन्ताश्चिना हुवे जरमाणो अर्कै । 
या सद्य उस्रा व्युषि ज्मो अन्तान्युयूषतः पर्युरू वरांसि ॥१॥। । 
अदृश्य जगत्लाई प्रकाशित गर्ने अश्चिनीकुमारलाई हामी उत्तम स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ । 
ता यज्ञमा शुचिभिश्रक्रमाणा रथस्य भानु रुरुचू रजोभिः । 
पुरू वरांस्यमिता मिमानापो धन्वान्यति याथो अज्रान् ॥२॥ 
दुवै अश्चिनीकुमार आफ्नो तेज बढाउँदै यञ्चशालामा आएका बेला उनीहरूका तेजले रथ प्रदीप्त 
हुन्छ। उनीहरू मरुभूमि छोडेर आफ्नो अश्च जलका नजिक लैजान्छन् । 
ता ह त्यद्र्तिर्यदरप्रमुग्रेत्या धिय उहथुः शश्चदश्ै । 
मनोजवेभिरिषिरैः शयध्यै परि व्यथिर्दाशुषो मर्त्यस्य ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू मनजस्तै तीव्रगामी, इसारामै हिँड्ने अश्वद्वारा स्तोतालाई स्वर्गसम्म 
पुन्याउँछौ । आहुति प्रदान गर्ने याजकलाई कष्ट दिनेहरूलाई चिरनिद्रामा सुताइदिन्छौ । 
ता नव्यसो जरमाणस्य मन्मोप भूषतो युयुजानसप्ती । 
शुभ पृक्षमिषमूजँ वहन्ता होता यक्षत्रलो अधुग् युवाना ॥४॥  
ट्रोहरहित प्राचीन होता अग्निदेव र दुवै अश्चिनीकुमारका लागि हवि अर्पित गर्दछौँ । ती दुवै 
 अश्चिनीकुमारले स्तोताका नवीन, मनन गर्न योग्य स्तोत्र सुनेपछि पुष्टिदायक र बलवर्द्धक उत्तम 
अन्न अश्वद्वारा लिएर स्तोताका नजिक पुगिदिङन् । हरे 
ता वल्गू दस्रा पुरुशाकतमा प्रला नव्यसा वचसा विवासे । 
याँ शंसते स्तुवते शम्भविष्ठा बभूवर्दुर्गणते चित्रराती ॥५॥ 


घन र सुख दिने, सुन्दर, शत्रुनाशक, सामर्थ्यवान्, पुरातन अश्चिनीकुमारलाई हामी स्तोताहरू नवीन 
विस्तृत स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ । ही क 


५१८ 








अरेउ क ििएद्यः समुदासुप्रस्य सूनुमूहथू रजोभि । 


रक्षा गर्ने दुवै अश्चिनीकुमारले पतत्रिभिर्णसो निरुपस्थात्॥६॥ . 
नै ७०ल॑ तुग्रका पुत्र हे . , 
घुलोनै नभ मार्गबाट समुद्रपारि सजिलै लक पक्षीझैं वेगवान् रथद्वारा जल भित्रबाट उठाएर 
जयुषा रथ्या यातमद्रि म 
दशस्यन्ता शयवे तमाद्रिं श्रुतं हव वृषणा वत्रिमत्याः । 
दुवै बलवान् अश्चिनीकुमार विजय रथमा ७०७१ सुमतिं भुरण्यू ॥७॥ 
हुनेहरूको प्रार्थना उनीहरू सुनून् र शयुका गाई दुत भएर पर्वत एवं मेघ पार गर्दछन् । उत्तम मति 
यद्रोदसी प्रदिवो अस्ति भूमा हेडो देवानामुत मरल म 
तदादित्या वसवो रुद्वियासो रक्षोयुजे तपुरघं तला 
द्यावापृथिवी, आदित्यगण, मरुत्गण, दुबै अश्चिनीकुमार  
रोषले असुरको संहार गरोस। १ अश्चि , वसु आदि देवताले मनुष्यमा हुने भीषण 
य ईं राजानावृतुथा विदधद्रजसो म 
अदिनीकुमारलाई सतुकिगरेतिनर वेचाव जयस आनवाय। 
आफ्ना अमस्त्रले संहार गर्न कक यञ्चकर्म मित्रावरुणदेवले जानेका छन् । याजकहरू असुरलाई 
 लो 
ववृक्तम् ॥१० . 
हे अश्चिनीकुमारदेवं हो । तिमीहरू रथमा चढेर सन्तानलाई सुख दिनका लागी की 
क्रोधले तिरस्कार गर्दैमानिसलाई कष्ट दिने दुष्टहरूको टाउको कारिदेओ । ला रमा आनो । ॥ 
आ पमाभिरुत मध्यमाभिर्नियुद्धिर्यातमवमाभिर्वाक्। ॥ कै 
हा अखिबीवमारउनहरू दृढहरुय ५३० ४ ० ७५५ ६  ॥११॥ , 
अश्चिनीकुमारदेवहरू हो ! तिमीहरूलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । स्तुति सुनेर तिमीहरू हामीकहाँ 
आओ  हामीलाई गोठभरि गाई र दिव्य धन प्रदान गर ।  नै  
सूक्त  ६३ 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
क्वपत्या वल्गू पुरुहूताद्य दूतो न स्तोमो५विदन्नमस्वान्।, ॥ । 
आ यो अर्वाङनासत्या ववर्त प्रेष्ठा ह्यसथो अस्य मन्मन् ॥१॥ 
अश्चिनीकुमारहरू भएका ठाउँसम्म यो आहुतिसँगै हाम्रो आकर्षक स्तोत्र दूतझैं उनलाई बोलाउन 
पुगृन् । स्तुतिले आनन्दित भएर ती दुवै स्तुत्य देवता हामीतिर आउन् । 
अर मै गन्त हवनायास्मै गृणाना यथा पिबाथो अन्धः। 
परि ह त्यद्र्तिर्याथो रिषो न यप्परो नान्तरस्तुतुर्यात् ॥२॥ ०  
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू स्तुतिले प्रसन्न भएर हाम्रा वरमा आओ र सोमपान गर। नजिकःवा 
यढाका शत्रुबाट हाम्रा यस घरको रक्षा गर । म   नक । 
अकारि वामन्धसो वरीमन्नस्तारि बि सुप्रायणतम् । ।। 
उत्तानहस्तो युवयुर्ववन्दा वा नक्षन्तो अद्रय आजञ्जन् ॥। १७, कनत 
हे दुई अश्चिनीकुमार हो ! सोमरस तयार छ। कुशका आसन ओछ्याइएका छन्। हामी स्तोताले 
तिमीहरूलाई स्तुति गर्दै बोलाएका छौँ। छ, झैँ  
 फर्ध्यौ वामग्निरध्वरेष्वस्थाठर रातिरेति जूर्णिनी घृताची । 
प्र होता गूर्तमना उराणोज्युक्त यो नासत्या हवीमन् ॥४। . 


हे अश्चिनीकुमार हो ! यज्ञशालामा तिमीहरूका निम्ति अग्नि प्रदीप्त छ। घिउले भरेको पात्र अगाडि 


राखिएको छ। अनेकौँ विशेष कार्य गर्न सक्ने दुवै होताहरू मन लगाएर तिमीहरूका लागि आहुति 


अर्पित गर्दछन् । 
५१९. 





अधि श्रिये दुहिता सूर्यस्य रथं तस्थौ पुरुभुजा शतोतिम्। 

प्र मायाभिर्मायिना भूतमत्रा नरा नृतू जनमिन्यसियानाम् ॥५॥ । विकको 
हे घुँडासम्म लामा पाखुरा भएका अश्चिनीकुमार हो  सूर्यपुत्री उषा तिमीहरूका अनेकौँ किसिमले 
सुरक्षित रथमा आरूढ भएको छिन् । तिमीहरू देवसन्तानको नेतृत्व गर । 

युव श्रीभिर्दर्शताभिराभिः शुभे पेष्टिमूहथुः सूर्यायाः । 

प्रवाँ वयो वपुषेञ्नु पप्तन्नक्षद्वाणी सुष्टता धिष्ण्या वाम् ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै उषाका शोभाले समृद्ध छौ । तिमीहरू आफ्नो र उनको शोभार 
कल्याणका लागि रथमा पुष्टिकारक अन्न राख्दछौ । तिमीहरूसम्म हाम्रो स्तुति पुगोस् । 


आ वां वयोञश्वासो वहिष्ठा अभि प्रयो नासत्या वहन्तु। 

प्र वा रथो मनोजवा असर्जीषः पृक्ष इषिधो अनु पूर्वी ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूको तीव्रगामी रथ अन्नका लागि गमन गर्दछ। मनजस्तै गति भएका 
तिम्रा अश्चले तिमीहरू दुईलाई अन्नका साथ हामीकहाँ ल्यान्  म 

पुरु हि वां पुरुभुजा देष्ण धेनुँ नइर्ष पिन्वतमसक्राम् । 

स्तुतश्च वां माध्वी सुष्टुतिश्व रसाश्च ये वामनु रातिमग्मन्॥८॥  
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू ठूला पाखुरा भएका छौ । तिमीहरूसित असीमित धन छ हामीलाई 
तिमीहरू स्थिर मन भएका गाई र अन्न देओ । तिमीहरूका लागि मधुर सोमरस तयार छ। स्तोताले 
तिमीहरूको स्तुति गर्दछन् । हँ 

उत म त्राज्रे पुरयस्य रघ्वी सुमीढहे शत पेरुके च पक्वा । 

शाण्डो दाद्धिरणिनः स्मद्विष्टीन् दश वशासो अभिषाच क्रष्वान् ॥९॥ 
पुरय भनिने सहरका नेताका दुई वय द्रुतगामी अश्वी, सय गाई, पेरुक भनिने पकाइएको अन्न र 
फल आदि पदार्थ हामीलाई प्राप्त होस् । शान्तिप्रद शाण्डले दिएका स्वर्ण अलङ्कारले सजिएका, 

दर्शनीय, शत्रुजयी दस वर रथ हामीसँग छन् । । 

सं वां शत नासत्या सहस्राश्चानां पुरुपन्था गिरे दात्। 

भरद्वाजाय वीर नू गिरे दाद्धता रक्षांसि पुरुदससा स्युः ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरूका स्तोतालाई पुरूपन्था राजाले सयौँ वा हजारौँ घोडा दिए। हे 
देवताहरू हो  यो सबै तिमी भरद्वाजलाई प्रदान गर र असुर नाश गर।  

आवां सुम्ने वरिमन्त्सूरिभिः ष्याम् ॥११॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूका कृपाले हामी श्रेष्ठ विद्वान्सँग सुखपूर्वक रहौँ। 

सूक्त  ६४  
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

उदु श्रिय उषसो रोचमाना अस्थुरपां नोर्मयो रुशन्तः । 

कृणोति विश्वा सुपथा सुगान्यमूदु वस्वी दक्षिणा मघोनी ॥१॥ 
उषाहरू उज्यालो वर्णका छन्। यिनीहरू जलको लहरभैँ टल्कँदै मास्तिर आउँछन् । उषाहरू 
धनेऐश्वर्यले सम्पन्न छन्। यिनीहरू सबै मार्ग प्रकाशित गरेर सरलताका साथ गमन योग्य 
बनाउँछन् । क 

भद्रा ददुक्ष उर्विया वि भास्युत्ते शोचिर्भानवो द्यामपप्तन्। ... क 

आविर्वक्षः कृणुषे शुम्भमानोषो देवि रोचमाना महोभि ॥२॥ लिक ,  
हे उषादेवी  तिमी कल्याणकारिणी देखिन्छ्यौ । तिम्रो किरण आभामय छ। हे दिव्य उषादेवी! 
तिमी चम्कँदा किरणले सुशोभित आफ्नो अन्तःकरण प्रकट गरेर प्रकाश प्रदान गर्दै सबैको कल्याण 
गर्दछ्यौ । ।। फनी 

वहन्ति सीमरुणासो रुशन्तो गाव? सुभगामुर्विया प्रथानाम् 

   अपेजते शूरो अस्तेव शत्रून् बाधते तमो अजिरो न वोढहा ॥३॥ ॥ 

हे उषादेवी रातो आभायुक्त तेजस्वी रश्मिले तिमीलाई बोकेर माथि ल्याउँछ। घोडामा चढेर अचुक 
बाण चलाउने शूरवीरले शत्रु भगाएझैँ तिमी अन्धकार भगाउँछ्यौ । । 


५२० उ 








सुगोत ते सुपथा पर्वतेष्ववाते अपस्तरसि स्वभानो। 

हे उषादेवी छ तमी ५ रयिं दिवो दुहितरिषयध्यै ॥४॥ 

माविहीन पर्वतीय प्रदेशहरू पनि पुभएर अन्तरिक्षमा विचरण गर्दछयौ। त्यस वेला तिम्रा लागि 
 पनि सुगम हुन्छन् । हे स्वर्गलोककी कन्या भन 

लागि धन ल्याइदेङ । जान हुन्छन्। हे स्वर्गलोककी कन्या । तिमी ठूलो रथमा हाम्रा 


सा वह योक्षभिरवातोषो वरं वहसि जोषमनु। कल 
 त्वंदिवो दुहितर्या ह देवी पूर्वदूतौ महना दर्शता भूः ॥५॥ 
हे कन्या उषादेवी । तिमी पहिलो सवन कालमा नै दर्शनीय र पूजनीय छ्यौ । तीव्रगामी, 
इच्छाअनुसार चल्ने, गोरुले तानेका रथमा हामीलाई श्रेष्ठ धन ल्याइदेङ । म 
उत्ते वयशरिद्वसतेरपप्तत्ररश्च ये पितुभाजो व्युष्यै। 


अमा सते वहसि भूरि वाममुषो देवि दाशुषे मत्याय ॥६॥ म 

हे उषादेवी ! तिमी प्रकाशित भएपछि चराहरू आफ्ना गुँडबाट बाहिर आउँछन् र अन्न उपार्जन 

गर्नेहरू पनि जागेर आआफ्ना काममा लाग्दछन्। हे उषादेवी ! जुन मानिस तिमी प्रकट हुँदा सँगै 
रहन्छ, उसलाई मनग्गे धन प्राप्त हुन्छ। । 


सूक्त  ६५ 
क्रषि  भारद्वाज बाहस्पत्य । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। . 
एषा स्या नो दुहिता दिवोजाः क्षितीरुच्छन्ती मानुषीरजीगः । 
या भागुना रुशता राम्यास्वज्ञायि तिरस्तमसञ्चिदक्तन् ॥१॥ 
स्वर्गमा उत्पन्न भएकी दिव्य कन्यारूपी उषादेवीले आफ्ना तेजस्वी प्रकाश रश्मिद्वारा अन्धकार 
हटाउँदै मानवका सन्तानलाई जगाउँछिन् । 
वि तद्ययुररुणयुगिभिरञ्ैश्चित्रै भान्त्युषसञ्चन्द्ररथाः । म 
अग्र यस्स्य बृहतो नयन्तीर्वि ता बाधन्ते तम ञर्म्यायाः ॥२॥ म 
अरुण अश्च भएका विशाल रथमा बसेको उषादेवी यज्चभन्दा पहिले विशेष गतिले अन्तरिक्षमा 
विचरण गर्दछिन् । उनी आफ्ना विलक्षण प्रकाशले अन्धकार नष्ट गर्दछिन् । 
श्रवो वाजमिषमूर्ज वहन्तीति दाशुष उषसो मर्त्याय। 
मघोनीर्वीरवत्पत्यमाना अवो धात विधते रलमद्य ॥३॥ 
धनवान् र उत्तम गतिले गमन गर्ने उषाहरू हृव्य प्रदान गर्नेलाई अन्न, बल, यश र रस प्रदान 
गर्दछन् । हे उषा । हामीलाई अन्न र सेवा गर्ने वीर पुत्ररूपी रतन आजै प्रदान गर । 
इदा हि वो विधते रलमस्तीदा वीराया दाशुष उषासः । 
इदा विप्राय जरते यदुक्था नि ष्म मावते वहथा पुरा चित्॥४॥ २ 
हे उषाहरू हो । उहिले आफ्ना स्तोतालाई धन प्रदान गरेझैं यस बेला पनि हविदाता र स्तोतालाई 
तिमीहरूसित भएका रल प्रदान गर। 
 इदा हि त उषो अद्रिसानो गोत्रा गवामङ्गिरसो गृणन्ति। ... 
व्यपर्केण बिभिदुब्रह्मणा च सत्या नृणामभवद्देवहूतिः ॥५॥ धको बि 
हे पर्वतका चुचुरामा देखिने उषार्देवी ! तिम्रा कृपाले नै अङ्गिराहरूले गाईको बथान फेला पारेका. 
हुन् । मानिसको ईश्वरप्रतिको प्रार्थना अब सफल भएको छ। 
उच्छा दिवो दुहितः प्रलवन्नो भरद्वाजवद्विधते मघोनि। ।। 
सुवीरं रयिं गृणते रिरीद्युरगायमधि धेहि श्रवो न ॥६॥  
हे सूर्यपुत्री उषा ! तिमी उहिलेको जस्तै अहिले पनि अन्धकार हट । तिमीले भरद्वाज दिएको 
जस्तै हामी स्तोतालाई पनि असल  को । धन प्रदान गर। नु 
सूक्त 
क्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप्। 
७ ,,१०१५५ चिदस्तु समान नाम धेनु पत्यमानम् । 
पीपाय सकुच्छुक्र दुदुहे पृश्निरूधः ॥१॥ त  
ज्ञानीहरूले उसलाई समान धेनुका नामले चिनेका छन् । एकलाई मानिसका लागि दुहुने गरिन्छ भने 
अर्काको तेजस्वी रूप दुधका रूपमा अन्तरिक्षबाट भर्ने गर्दछ । 


५२१ 





६. ७नभाकोजजिकाकरुवारढकरु पजलाललम्कहण जचाणापकला कनाणणण पलमा 


२००६२ हक   





ये अग्नयो न शोशुचन्निधाना द्विर्यत्रिर्मरुतो वावृधन्त । 
अरेणवो हिरण्ययास एषां साक नृम्णैः पौंस्येभिश्च भूवन् ॥२॥ 


स्वेच्छाले बढ्ने अग्निदेवजस्ता तेजस्वी र स्वर्णाभूषणले अलङ्क्कृत मरुतृहरू धन र बलका साथमा 
प्रकट हुन्छन् । 


रुद्रस्य ये मीढहुषः सन्ति पुत्रा यांश्चो नु दाधृविर्भरध्यै। 
विदेहि माता महो मही षा सेत्यृश्निः सुभ्वे३ गर्भमाधात्॥३॥ 


अन्तरिक्षमा रहने मरुत्हरूका पिता रुद्र र माता महिमाशालिनी पृथ्वी, हुन् । पृथ्वीले नै सबैको 
कल्याणका लागि जल र अन्न आफ्ना गर्भमा धारण गर्दछिन्  


न यइषन्ते जनुषोञ्या न्वपन्तः सन्तोवद्यानि पुनानाः । 
निर्यद् दुह्े शुचयोञ्नु जोषमनु श्रिया तन्वमुक्षमाणाः ॥४॥  
मानिसहरू टाढा नगएर मरुत्हरूका अन्तःकरणमा निवास गर्दछन् र दोष मेटाउँदै पवित्र बन्दछन्। 


मरुतृहरू आफ्ना तेजले इच्छाअनुसार शरीर बलवान् बनाउँछन् । पवित्र, वीर मरुत्हरू 
इच्छाअनुसार जलको वर्षा गर्दछन्। , म 


मक्षू न येषु दोहसे चिदया आ नाम धृष्णु मारुत॑ दधाना । 


न ये स्तौना अयासो मह्दा नू चित्सुदानुरव यासदुग्रान् ॥५॥ 
जुन शूरवीरको नाम नै मरुत्गण छ, तिनीहरू स्तोतालाई पोषणका लागि उत्तम धन प्रदान गर्दछन् । 
उनीहरू आफ्ना उग्र क्रोधले चोरर दस्यु परास्त गर्दै नाश गर्दछन् । 


त इडुग्राः शवसा धृष्णुषेणा उभे युजन्त रोदसी सुमेके । 
अध स्मैषु रोदसी स्वशोचिरामवत्सु तस्थौ न रोक ॥ ६॥ 


सरुत्हरू महान् वीर छन् । द्यावापृथिवीमा उनका साहसी सेना सुसज्जित हुन्छन् । यी स्वदीप्तिले 
तेजस्वी छन् । यिनका मार्गमा कसैले बाधा हाल्न सक्दैन । 


अनेनो वो मरुतो यामो अस्त्वनश्चश्चिद्यमजत्यरथी 


 

अनवसो अनभीशू रजस्तूर्वि रोदसी पथ्या याति साधन्॥७॥ म 
हे मरुत्हरू हो । अश्वरहित, विनासारथि, विनालगाम, दोषरहित जल प्रदान गर्ने तिमीहरूको रथ, 
द्यावापृथिवी र अन्तरिक्षमा विचरण गर्दछ । 


नास्य वर्ता न तरुता न्वस्ति मरुतो यमवथ वाजसातौ । 
तोके वा गोषु तनये यमप्सु स व्रजं दर्ता पार्ये अध द्योः ॥८॥ 
हे मरुत्हरू हो  सङग्राममा जसका रक्षक तिमीहरू 


म हो हरू हुन्छौ, तिनलाई कसैले मार्न सक्दैन । 
पुत्रसहित तिमीहरू जसका रक्षक हौ, त्यसले शत्रुका गाई जित्न सक्दछ। 


प्रचित्रमकं गृणते तुराय मारुताय स्वतवसे भरध्वम्। 
ये सहांसि सहसा सहन्ते रैजते अग्ने पुथिवी मखेभ्य ॥९॥ 


हे अग्निदेव  मरुत्गण आफ्ना बलपराक्रमले शत्रु परास्त गर्दछन् । उनका हलचलले पृथ्वी काँप् 
थाल्दछ। उनै तीव्रगामी, बलवान्, वीर मरुत्हरूका लागि नै स्तोताहरू अदभुत स्तोत्रले स्तुति 
गर्दछन्  


त्विषीमन्तो अध्वरस्येव दिद्युत्तृषुच्यवसो दुद्वोई नाग्ने । 
 अर्चत्रयो धुनयो न वीरा भ्राजज्जन्मानो मरुतो अधृष्यः ॥१०॥ 
अग्निजस्तो प्रदीप्त रहने, शत्रुलाई कँपाउने र यञ्ञजस्तै तेजस्वी मरुत्हरू कहिल्यै पराजित हुँदैनन् । 
त॑ वृधन्त मारुत भ्राजदृष्टि रुद्रस्य सूनुँ हवसा विवासे । 
दिवः शर्धाय शुचयो मनीषा गिरयो नाप उग्रा अस्पृधन् ॥११॥ 


हामी शस्त्रधारी, पराक्रमी रुद्रपुत्र मरुत्हरूको स्तुति गर्दछौँ । यो स्तुति बलवान् भएर मरुत्हरूलाई 
अरू धेरै बल प्रदान गर्दछ । 


५२२ ं 


का 











क्रषि  भारद्वाज बाहस्पत देवता नक 
श्वेषां । । कक्ररु  छ 
राय पया ज्येष्ठतमा गीिमित्रावरणा त तरुय ं ही? निष्छुप। 
द्वाजनाँ ७, 
हे सर्वश्रेष्ठ मित्र र वरुणदेवता हो । जमा बाहुभि स्वैः ॥१॥ 


तिमीहरूलाई हामी स्तृति गर्दछौँ 
सबै मानिसलाई अनुशासित गर्दछौ । हरूलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । तिमीहरू आफ्ना बाहुबलले 
 । प्र स्तृणीते मनीषोप प्रिया नमसा बहिरच्छ। 


स् छर्दिर्यद्वां वरूथ्यं सुदानू ॥२॥ .., 
है मित्रावरुण हो  १७. स्तोताले गर्ने स्तुतिले तिमीहरूलाई प्रवृद्ध गराउँछ। तिमीहरूका लागि 
हामीले कुशका आसन ओछ्याएका छैँ। प्रसत्र भएर हामीलाई रक्षा हुन सक्ने खालको निवास 
प्रदान गर । 


आ यातँ मित्रावरुणा सुशस्त्युप प्रिया ॥५५. ० माना। 


सं यावप्नः स्थो अपसेव जनाञ्छुधीयतश्चिद्यतथो महित्वा ॥३॥ 
हे मित्रावरुणदेव हो ! हामी नमस्कारपूर्वक तिमीहरूलाई आह्वान र स्तुति गर्दछौँ । तिमीहरू आएर 
जसरी सत्कर्ममा प्रवृत्त रहन्छौ, 


उसै गरी हामीलाई धन र अन्न प्राप्तिका लागि प्रयलशील एवं 
सन्तुष्ट गराओ । 


अश्चा न या वाजिना पूतबन्धू क्रता यद् गर्भमदितिर्भरध्यै । 

प्र या महि महान्ता जायमाना घोरा मर्ताय रिपवे नि दीधः ॥४॥ 
माता अदितिले गर्भमा धारण गरेर सत्य स्वरूप, बलवान्, पवित्र, दाजुभाइका रूपमा तिमीहरूलाई 
हुकाइन् । त्यसै कारणले तिमीहरू उत्पन्न हुनासाथ शत्रु संहार गर्ने र श्रेष्ठभन्दा पनि अति श्रेष्ठ 
बनेका छौं  

विश्वे यद्दां मंहना मन्दमानाः क्षत्र देवासो अदधुः सजोषाः । 

परि यद्धुथो रोदसी चिदुर्वी सन्ति स्पशो अदब्धासो अमूराः ॥५॥ 
तिग्रै महानताका कारण आनन्दित भएर देवताहरू प्रीतिपूर्वक क्षात्रबल धारण गर्दछन्। त्यस बेला 
तिमीहरू सबै तिरबाट आकाश र पृथिवीलाई ओगट्छौ । तिमीहरू कसैसित पनि दमित हुँदैनौ । 

ता हि क्षत्र धारयेथे अनु चून् दुहेथे सानुमुपमादिव द्योः । 

दुढहो नक्षत्र उत विश्वदेवो भूमिमातान्द्या धासिनायोः ॥६॥ 
यी दुई देवताहरू अन्तरिक्ष, सूर्य र नक्षत्रलाई दृढताका साथ धारण गर्दछन् । यिनीहरू प्रतिदिन 
क्षात्रतेज बढाइरहन्छन् । मानिसलाई मनग्गे अन्न प्राप्त होस् भनेर द्यावापृथिवीलाई विस्तृत 
गराउँछन् । 

ता विग्रै धैथे जठरं पृणध्या आ यत्सद्म सभृतयः पृणन्ति। 

न मृष्यन्ते युवतयो५वाता वि यत्पयो विश्वजिन्वा भरन्ते ॥७॥ 
हे मित्रावरुणदेव हो ! याजकहरूले यज्ञशाला तयार गरेपछि तिमीहरू पेट पूरा गर्नका लागिनै 
आदरपूर्वक पठाइएको अत्नरूपी सोम धारण गर्दछौ। स्वभावैले प्रसन्न भएर तिमीहरू नदीलाई . 
जलले भराइदिन्छौ, त्यसो भएपछि धुलो उड्दैन । म 

 ता जिह्वया सदमेदं सुमेधा आ यद्वाँ सत्यो अरतिर्क्रति भूत् । 

तद्वाँ महित्वं घृतान्रावस्तु युव दाशुषे वि चयिष्टमंहः ॥८॥ मनन झनक्क तियाहरु 
मेधावीहरूका वाणीले तिमीहरूसित जल माग्दछ। यजनकर्ता सत्य मार्गमा लागेभैँ तिर्म 
महिमावान् हवि प्रदान गर्नेको पाप नाश गराउँछौ  ४ 

प्र यद्दां मित्रावरुणा स्पूर्धन्प्रिया धाम युवधिता मिनन्ति। हि 

न यै देवास ओहसा न मर्ता अयज्ञसाचो अप्यो न पुत्राः ॥९॥ , 
तिमीहरूका प्रिय धाम र नियममा बाधा उत्पन्न गराउने, यञ्च नगरेर द्वेष गर्ने, स्तुति नगर्ने र यञ्च 
नगर्नेहरू न मानिस हुन्, न देवता । तिनीहरूलाई संहार गर । 


५२३ 








। कयानकीनकि   शाजकक नक सहन तिकडम माडिक रम्न जानु लेना सुरुका रक किला का ॥ा॥ाी॥?०,.... 


वि यद्वाचं कीस्तासो भरन्ते शंसन्ति के चिन्निविदो मनानाः । 

आद्वा ब्रवाम सत्यान्युक्था नकिर्देवेभिर्यतथो महित्वा ॥१०॥ 
कुनै स्तोता वाणीले र कुनै विद्वान् मनले तिमीहरूलाई सन्तुष्ट गराउँछन् । वास्तवमा तिमीहरूको 
महिमा अतुलनीय छ भन्ने कुरो नै हामी सत्य ठान्दछौँ । 

अवोरित्था वां छर्दिषो लकिक०े०० .. । 

अनु यद् गावः स्फुरानृजिप्यं धृष्णु यद्रणे वृषर्ण युनजन् ॥११॥ 
हे मित्र र वरुणदेवता हो ! हामी स्तोताहरू स्तुति गरेर तिमीहरूका लागि सोमरस प्रस्तुत गर्दछौँ । 
त्यस बेला तिमीहरू आफ्ना आश्रयमा रहने भक्तलाई गाईले भरिएको गोठ र सुरक्षित निवास प्रदान 
गर्दछौ । 

सूक्त  ६८ 

क्रषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  इन्द्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

श्रृष्टी वाँ उद्यतः सजोषा मनुष्वद् वुक्तबर्हिषो यजध्यै । 

आ य इन्द्रावरुणाविषे अद्य महे सुम्नाय मह आववर्तत् ॥१॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेवता ! उद्यमी मानिस धेरै आसन ओछ्याएर सुन प्राप्तिको महान् उद्देश्य पूर्तिका 
 यञ्च गर्दछन्। उसै किसिमको इच्छा पूर्तिका लागि आज तिमीहरूको यो यञ्च उत्सापूर्वक 
गरिँदै छ। 

ता हि श्रेष्ठा देवताता तुजा शूराणाँ शविष्ठा ता हि भूतम्। 

मधघोनां मंहिष्ठा तुंविशुष्म क्रतेन वृत्रतुरा सर्वसेना ॥२॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू यज्ञ गरिने देवताहरूमा सर्वश्रेष्ठ है । तिमीहरू बल र महान् धनले 
युक्त छौ । तिमीहरू सेना र ऐश्वर्यले सम्पन्न छौ । तिमीहरू दाताहरूमा श्रेष्ठ छै र शत्रु संहार गर्दछौ । 

ता गृणीहि नमस्येभिः शुपैः सुम्नेभिरिन्द्रावरुणा चकाना । 
वञ्जेणान्यः शवसा हन्ति वृत्रै सिषक्तथन्यो वृजनेषु विप्र ॥३॥ 
 हे स्तोताहरू हो ! इन्द्र र वरुण दुवैलाई नमस्कारपूर्वक, बलवर्द्धक स्तोत्रले. स्तुति गर । इन्द्रदेवले 





 जज फ्याँकेर वृत्रासुर मार्दछन् र कन ११३३ ७... टका समयमा बल लगाएर रक्षा गर्दछन् । 
ग्नाश्च यन्नरश्च वावृधन्त विश्वे तपस्तगुती स्वगूर्ता। १३ 
प्रेभ्य इन्द्रावरुणा महित्वा द्यौश्च पृथिवि ॥४॥ 


समस्त स्त्री, पुरुष, देवता र द्यावापृथिवी आफ्ना उद्यमले जतिसुकै अगाडि बढेका होन्, तर इन्द्र 
र वरुण दुवै देवताहरू यिनीहरूभन्दा श्रेष्ठ छन् । 

स इत्सुदानुः स्ववाँ ग्रतावेन्द्रा यो वा वरुण दाशति त्न्। 

इषा स द्विषस्तरेद्वास्वान्वंसद् रयिं रयिवतश्व जनान् ॥५॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव  तिमीहरूलाई हवि प्रदान गर्ने याजकहरू दान गर्ने बानीका र धनवान् हुन्छन् । 
ती यज्ञ गर्नेहरू तिमीहरूका कृपाले सुरक्षित रहेर धन र ऐश्वर्ययुक्त पुत्र प्राप्त गर्दछन् 

यं युवं दाश्चध्वराय देवा रयिँ धत्थो वसुमन्तं पुरुक्ुम्। 

. अस्मे स इन्द्रावरुणावपि ष्यात्र यो भनक्ति वनुषामशस्तीः ॥६॥ 

हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू हविदातालाई जस्तो धन दिन्छौ, जुन धन तिमीहरूबाट सुरक्षित हुन्छ, 
त्यस्तै सुरक्षित धन हामीलाई प्रदान गर र त्यसैबाट हामी आफ्नो निन्दा गर्नेलाई पर हटाउन सकाँ । 

उत नः सुत्रात्रो देवागोपाः सूरिभ्य इन्द्रावरुणा रयिः ष्यात्। ति 

येषां शुष्मः पृतनासु साह्वान्प्र सद्यो द्युम्ना तिरते ततुरिः ॥७॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव  तिमीहरू यि महान् बलशाली छौ । हामी तिमीहरूका स्तोता हौँ । देवताहरूले 
रक्षा गरेको तिमीहरूको धन हामीलाई प्राप्त होस् । हामी त्यस सुरक्षित धनका बलले शत्रुलाई 
तिरस्कृत गरेर जित्दछौँ । 

नू न इन्द्रावरुणा गृणाना पुङ्क्त रयिँ सौश्रवसाय देवा। 

इत्था गृणन्तो महिनस्य शर्धोपो न नावा दुरिता तरेम ॥८॥ क ७ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवै बलवान् छौ। हामी तिमीहरूको स्तुति गर्दछौँ । हामीलाई 
तिमीहरू यश प्राप्त गराउने धन प्रदान गर । नौकाले जलराशि पार गरेझैँ तिमीहरूका कृपाले हामी 
पापबाट तर्न सकाँ । 


। ५२४   


१ आकरुशुणारणणाटक्यागाकरकाआकतसतसगजललिगालललब्््् ० 





प्रसम्राजे बृहते मन्म नु प्रियमर्च देवाय वरुणाय सप्रथः । 


हे मानिसहरू हो ! महान, तेजस्वी क्या विशात्पकरो न शोचिषा॥९॥ 


ठ्लो ९ 
प्रकाशले पृथ्वी प्रकाशित गर्दछन् । मननीय स्तोत्रले आँप शृति न्यु वत नमान सन 


इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुत सोम पिबतं मद्य 
नि दुनो रथो अध्वरं देववीतये प्रति स्वसरमुप यति पी.यै ॥१०॥ 

हे ॥ मपान गन इन्द्रदेव र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवै हर्षित गराउने सोमरस पान गर । तिमीहरूको 
रथ सोमपान गरेर देवताहरूलाई सन्तुष्ट गर्न प्रत्येक यज्ञमा जान्छ। 

इन्द्रावरुण मधुमत्तमस्य वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम्। 

इद वामन्धः परिषिक्तमस्मे अआसय्यास्मिन्बरहिषि मादयेथाम् ॥११॥ 
हे बलवान् इन्द्र र वरुणदेव हो । तिमीहरू यस बलयुक्त, अति मधुर, आनन्दवर्द्धक सोमरस पान 
गर । तिमीहरू दुवै कुशका आसनमा बस र आफ्ना लागि तयार सोमरस ग्रहण गरेर हर्षित होओ । 

सूक्त  ६९ 
 करषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्रविष्णु । छन्द  त्रिष्टुप्। 

सं वां कर्मणा समिषा हिनोमीन्द्राविष्णू अपसस्पारे अस्य । 

जुषेथां यज्ञ द्रविणं च धत्तमरिष्डैरनः पथिभिः पारयन्ता ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! तिमीहरूका लागि हामी हवि र उत्तम स्तोत्र प्रेषित गर्दछौँ । तिमीहरू प्रसन्न 
भएर यज्ञमा आओ र हामीलाई धन प्रदान गर । 

या विश्वासां जनितारा मतीनामिन्द्राविष्ण् कलाशा सोमधाना । 

प्र वां गिर शस्यमाना अनवन्तु प्र स्तोमासो गीयमानासो अर्कै ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! तिमीहरू समस्त विश्वमा सद्बुद्धिका प्रेरक हौ। तिमीहरूका लागि 
सोमरसले भरिएको पात्र राखिएको छ । तिमीहरूलाई स्तुतिले प्रसन्न गराओस्, हाम्रो रक्षा गर। 

इन्द्राविष्णू मदपती मदानामा सोम यात द्रविणो दधाना। 

सं वामञ्जन्त्वक्तृभिर्मतीनां सं स्तोमासः शस्यमानासा उक्थैः ॥३॥ । 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! तिमीहरू दुवै सोमका स्वामी हौ। तिमीहरू हाम्रा लागि धन लिएर यस 
यज्ञमा आओ । स्तोत्रले तिमीहरूलाई उन्नति गराओस् । म 

आ वामश्चासो अनिताहियाह सा रह 

जुषेथां विश्वा हवना मतीनामुप ब्रह्याणि शृणुत गिरो मे॥४॥ . 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! हिंस्रकहरूलाई परास्त गर्ने घोडाले तिमीहरूलाई ल्याञन्। तिमीहरू हाम्रो 
स्तुति सुन र हाम्रा प्रार्थनामा ध्यान देओ । तिते 
इन्द्राविष्णू तत्पनयाय्यं वा सोमस्य मद उरु च । 

अकृणुतमन्तरिक्ष वरीयो प्रथतँ जीवसे नो रजांसि ॥५॥ १ 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! सोमपानले हर्षित भएर तिमीहरूले विस्तृत विश्वलाई आवृत्त गरेका छौ र 
हाम्रा जीवनका लागि संसार प्रकट गरेका छौ । 

इन्द्राविष्णू हविषा वावृधानाग्राद्वाना नमसा रातहव्या। 

घृतासुती द्रविणं धत्तमस्मे समुद्रः स्थः कलशः सोमधानः ॥॥ । 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! तिमीहरू सोमपानले बढ्दछौ। यजमानहरू तिमीहरूका लागि 
नमस्कारसहित हवि प्रदान गर्दछन् । तिमीहरू हामीलाई धन देओ। तिमीहरू समुद्रजस्तै गम्भीर 
छै । यो कलश सोमले परिपूर्ण भएझैँ तिमीहरू पनि परिपूर्ण होओ । 

इन्द्राविष्णू पिबतँ मध्वो अस्य सोमस्य दस्रा जठर पूृणेथाम्।  । 

आ वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्नुप ब्रह्माणि शृणुतँ हवै मे॥७॥ बै 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव ! तिमीहरू सन्तुष्ट होउन्जेल सोमरस पेटमा थन्क्याओ । खुसी प्रदान गर्ने 
सोम तिमीहरूकहाँ पुगोस् । हाम्रो प्रार्थना र स्तोत्र ध्यान दिएर सुन । ५  


५२५ 





उभा जिग्यधुर्न परा जयेथे न परा जिग्ये कतरञ्चनैनोः । 
इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथां त्रेधा सहस्र वि तदैरयेथाम् ॥८॥ हि 
हे इन्द्रदेव र विष्णुदेव । तिमीहरू दुवै कहिल्यै पराजित नहुने खालका अजेय छौ, तर जब 
आपसमा नै होड गर्न थाल्दछौ, त्यस बेला सारा भुवन नै काँप्न थाल्दछन् । 
सूक्त  ७० 
क्रषि  भारद्वाज बाईस्पत्य । देवता  द्यावापृथिवी । छन्द  जगती । 
घृतवती भुवनानामभिश्रियोर्वी पृथ्वी मधुदुघे सुपेशसा । 
द्यावापृथिवी वरुणस्य धर्मणा विष्कभिते अजरे भूरिरेतसा ॥१॥ 
हे द्युलोक र पृथिवीलोक ! जलयुक्त सुन्दर रूप भएका र भुवनलाई आश्रय प्रदान गर्ने, मधुर 
अन्नरस प्रदान गर्न, अमर र बलवान् तिमीहरू नै छौ । तिमीहरूलाई वरुणदेवले धारण गर्दछन् । 
असञ्चन्ती भूरिधारे पयस्वती घृतं दुहाते सुकृते शुचित्रते । 
राजन्ती अस्य भुवनस्य रोदसी अस्मे रेतः सिञ्चत यन्मनुर्हितम् ॥२॥ 
द्यावापृथिवी अनन्त जलका प्रवाहले युक्त छन्। उत्तम कर्म गर्नेलाई दुवै तेजस्वी जल प्रदान 
गर्दछन् । हे द्यावापृथिवी  तिमीहरू दुवै भुवनका अधिष्ठाता हौं । तिमीहरू प्रसन्न भएर हामीलाई 
हितकारी जल प्रदान गर । 
यो वामृजवे क्रमणाय रोदसी मर्तो ददाश धिषणे स साधति। 
प्र प्रजाभिर्जायते धर्मणस्परि युवोः सिक्ता विषुरूपाणि सव्रता ॥३॥ 
हे द्यावापृथिवी । तिमीहरूका निम्ति यजन गर्नेहरूका सबै कार्य सफल सिद्ध हुन्छन् । तिमीहरूका 
कृपाले धर्मको आचरण गर्ने मानिसलाई असल सन्तान प्राप्त हुन्छ । 
घृतेन द्यावापृथिवी अभीवृते घृतश्रिया घृतपृचा घृतांवृधा। 
उर्वी पृथ्वी होतृवूर्ये पुरोहिते ते इद्विप्रा ईडते सुम्नमिष्ट्ये ॥४॥ 
द्यावा र पृथिवी जलयुक्त छन् । सुशोभित जल वृष्टि गर्ने उनै हुन् । यजमानहरू यञ्चमा उनैको स्तुति 
गर्दै सुख प्राप्तिको कामना गर्दछन् । 
मधु नो द्यावापृथिवी मिमिक्षतां मधुश्रुता मधुदुघे मधुव्रते । 
दधाने यस द्रविणं च देवता महि श्रवो वाजमस्मे सुवीर्यम्॥५॥ 
हे मधुरताको वर्षा गर्ने द्यावापृथिवी । हामीलाई मधुरता प्रदान गर । मधुरता तिमीहरूको स्वभाव 
हो। यज्ञ, धन र देवत्व धारण गर्ने तिमीहरू यश, बल र धन प्रदान गर  
उर्ज नो द्ौश्च पृथिवी च पिन्वतां पिता माता विश्वविदा सुदंससा। 
संरराणे रोदसी विश्वशम्भुवा सनिं वाजं रयिमस्मे समिन्वताम् ॥६॥ 
हे सबैको कल्याण गर्ने द्यावापृथिवी ! तिमीहरू हाम्रा मतापिता हौ। सर्वज्ञ, तेजस्वी, ज्ञानी र 
सत्कर्म गर्ने तिमीहरूले हौ । हामीलाई पुत्रपौत्रादि युक्त अन्न, बल, यश र धन प्रदान गर । 
 खक ७१ 
क्राषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  सविता । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
उदु ष्य देवः सविता हिरण्यया बाह्र अयंस्त सवनाय सुक्रतुः । 
घृतेन पाणी अभि प्रुष्णुते मखो युवा सुदक्षो रजसो विधर्मणि ॥१॥ 
असल कर्म गर्ने सवितादेव सुदक्ष, तरुण, पवित्र र यज्ञरूप हुन् । ती देवताले आफ्ना स्वर्णिम बाहु 
माथि उचालेर संसारलाई सबै किसिमका कल्याण गर्दछन्   
देवस्य वयं सवितुः सवीमनि श्रेष्ठे स्याम वसुनश्च दावने । 
यो विश्वस्य द्विपदो यश्चतुष्पदो निवेशने प्रसवे चासि भूमनः ॥२॥ 
सवितादेवले सत्मरेरणा र धन दान गर्ने समयमा हामी उपस्थित होऔँ । हे सवितादेव । तिमी समस्त 
पशु र मानिसलाई विश्राम र कर्ममा नियोजित गर्दछौ । 
अदब्धेभिः सवितः पायुभिष्ठ्वं शिवेभिरद्य परि पाहि नो गयम् । 
तर, हिरण्यजिह्वः सुविताय नव्यसे रक्षा माकिरनो अघशंस ईशत ॥३॥ 
हे सवितादेव ! नदब्ने कल्याणकारी तेजले हाम्रा घरको रक्षा गर । स्वर्ण जिह्वा भएका हे देवता ! 
हामीलाई नयाँ सुख र सुरक्षा प्रदान गर । हामी पापीका अधीनमा नहोऔँ । 


५२६ 





उदु ष्य देव सविता दमूना हिरण्यपाणि प्रतिदोषमस्थात्। 
अयोहनुर्यजतो मन्द्रजिह्व आ दाशुषे सुवति भूरि वामम् ॥४॥ 


सवितादेव शान्त मन भएका, स्वर्णमयी बाहु भएका र यशस्वी छन्। रात्रि समाप्त भएपछि 


। विधिपूर्वक आहुति प्रदान गर्नेलाई उनी उत्तम अन्नधन प्रदान गर्दछन् । नै 

 अयाँ उपवक्तेव बाहू हिरण्यया सविता सुप्रतीका । 

 वो रोहांस्यरुहत्पृथिव्या अरीरमत्पतयत् कच्चिदभ्वम् ॥१॥ 

 वक्ताले हात माथि उचालेर भाषण गरेझैँ स्वर्णिम किरणरूपी हात माथि उचाल्दै सवितादेव 

 उदाउछन्। उदाएपछि पृथ्वीबाट उठेर स्वर्गका शिखरमा स्थित हुँदै सबैलाई पुष्ट र आनन्दित 

१ गराउछन् । 

। वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवेदिवे वाममस्मभ्यं सावीः । 

। वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेरया धिया वामभाजः स्याम ॥६॥ 
हे सर्वउत्पादक सवितादेव ! आज हाम्रा लागि श्रेष्ठ सुख प्रदान गर आउँदा दिनमा पनि 
सुखप्रदायक होर । यसै किसिमले प्रतिदिन हामीलाई उत्तम सुख प्रदान गर । तिमी विपुल धन र 
आश्रयका अधिपति हौ भन्ने भावनाअनुसार हामी श्रेष्ठ धन प्राप्त गरौं । 

सूक्त  ७२ 
ख्रषि  भारद्वाज बार्हस्पत्य । देवता  इन्द्रसोम । छन्द  त्रिष्टुप् । 

इन्द्रासोमा महि तद्वां महित्वं युवं महानि प्रथमानि चक्रथुः । 

युवं सूर्य विविदथुर्युवं स्वपर्विश्चा तमांस्यहतं निदश्व ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव र् सोमदेव ! तिमीहरू अत्यन्त महिमावान् छौ । तिमीहरू दुवैले श्रेष्ठ कर्म गरेका छौ, 
सूर्य र जल प्राप्त गरेका छौ तथा अन्धकार र निन्दकलाई पर पुग्याएका छौ। 

इन्द्रासोमा वासयथ उषासमुत्सूयै नयथो ज्योतिषा सह। 

उप द्यां स्कम्भधुः स्कम्भनेनाप्रथतँ पृथिवी मातरं वि ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव र सोमदेव । तिमीहरूले उषालाई स्थापित गरायौ र प्रकाशित सूर्यलाई माथि उठायौ । 
तिमीहरूले आधार दिएर द्युलोक अड्यायौ र पृथ्वी मातालाई विस्तृत गरायौ । 

इन्द्रासोमावहिमपः परिष्ठां हथो वृत्रमनु वी द्यौरमन्यत । 

प्राणास्यैरयतँ नदीनामा समुद्राणि पप्रधु पुरूणि ॥३॥ जति 
हे इन्द्रदेव र सोमदेव ! तिमीहरूले जल प्रवाह रोक्ने वृत्रलाई नष्ट गरायौ । द्युलोकले तिमीहरूलाई 
ठूलो बनायो । तिमीहरूले नदीको जल बगाएर समुद्र भराइदियो । 

इन्द्रासोमा पक्वमामास्वन्तर्नि गवामिद्दथुर्वक्षणासु ।  

जगुभधुरनपिनद्वमासु रुशच्चित्रासु जगतीष्वन्तः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव र सोमदेव ! तिमीहरूले कलिला गाईका थुनमा परिपक्व दुध स्थापित गरायौ र विभिन्न 
वर्णका गाईमा सेतो दुध धारण गरायौ । 

इन्द्रासोमा युवमङग तरुत्रमपत्यसाचं श्रुत्य रराथे । 

युव शुष्म नय चर्षणिभ्यः सं विव्यथुः पृतनाषाहमुग्रा ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव र सोमदेव ! तिमीहरू हामीलाई कल्याण हुने धन प्रदान गर । हामीलाई शत्रुका सेना 
जित्ने खालको उग्र बल प्रदान गर । 

जा  कद जिका 
क्रषि  भारद्वाज बाईस्पत्य । देवता  बृहस्पति । छन्द  त्रिष्टुप्। 

यो अद्रिभित्रथमजा त्रतावा बृहस्पतिराङ्गिरसो हविष्मान्। 

द्विबरहज्मा प्राधर्मसत्पिता न आ रोदसी वृषभो रोरवीति ॥१॥ वविता 
सबैभन्दा पहिले उत्पन्न भएका बृहस्पतिले पर्वत ध्वस्त गरे। जो अङ्गिरसहरूमा ! युक्त 
छन्, जो स्वयंका तेजले तेजस्वी छन्, उनै उत्तम गुणले भूमिको सुरक्षा गर्ने, बलवान्, हाम्रा पालक 
बृहस्पतिदेव द्युलोक र भूलोकमा गर्जना गर्दछन् । 


बाहक फा जुका का रलणाडलनुकु ०७ १.  बववििक   


५२७ 


कर? ॥ 








जनाय चिद्य ईवत उ लोक बृहस्पतिर्देवहूतौ चकार । 
 घ्नन्वृत्राणि वि पुरो दर्दरीति जयञ्छत्रूँरमित्रान्पृत्सु साहन् ॥२॥  
जुन बृहस्पतिदेव स्तोताहरूलाई स्थान दिन्छन्, उनी शत्रु मार्ने र शत्रुविजेता हुन् । उनले शत्रुलाई 
परास्त गरेर उनीहरूका सहर ध्वस्त गर्दछन् । 
बृहस्पतिः समजयद्वसूनि महो व्रजान् गोमतो देव एषः । 
अप सिषासन्त्स्व१ रप्रतीतो बृहस्पति्हन्त्यमित्रमर्कै ॥२३॥ 
बृहस्पतिदेवले असुरलाई परास्त गरेर गाईरूपी धन जिते । उनै बृहस्पतिदेव आफ्ना मन्त्रले स्वर्गका 
शत्रु विनाश गर्दछन् । 
सूक्त  ७४  
ब्मषि  भारद्वाज बा्हस्पत्य । देवता  सोमरुद्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
सोमारुद्रा धारयेथामसुर्यप१ प्र वामिष्टयोरमश्नुवन्तु। 
दमेदमे सप्त रला दधाना शं नो भूत द्विपदे शं चतुष्पदे ॥१॥ 
हे सोमदेव र रुद्रदेव । तिमीहरू दुवै सामर्थ्यवान् छौ । हाम्रा समस्त यञ्च तिमीहरूसम्म पूर्ण रूपमा 
पुगून् । प्रत्येक घरमा सात रल स्थापित गरेर हाम्रो मङ्गल गर । हाम्रा दुई खुट्टे र चार खुट्टेलाई सुख 
प्रदान गर् । 
सोमारुद्रा वि वृहत॑ विषूचीममीवा या नो गयमाविवेश। . 
अरे बाधेथां निर्त्रति पराचैरस्मे भद्रा सौश्रवसानि सन्तु ॥२॥ 
हे सोमदेव र रुद्रदेव ! तिमीहरू दुवै हाम्रा घरमा पस्ने रोगको विनाश गर । दरिद्रता हामीदेखि यढे 
रहोस् । हामी अन्नसहित सुखले रहाँ । 
सोमारुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु भेषजानि धत्तम्। 
अव स्यतं मुञ्चतं यन्नो अस्ति तनूषु बद्ध कृतमेनो अस्मत् ॥२॥ 
हे सोमदेव र रुद्रदेव ! तिमीहरू दुवै हाम्रा शरीरमा सबै औषधि धारण गराओ । हाम्रा बन्धन 
खोलिदेओ, हामीलाई मुक्त गर् । 
तिग्मायुधौ तिग्महेती सुशेवौ सोमारुद्राविह सु मृडतँ नः । 
प्र नो मुञ्चतं वरुणस्य पाशाद् गोपायत न सुमनस्यमाना ॥४॥ 
तीक्ष्ण आयुध धारण गर्ने, उत्तम विचारवान्, उचित सेवा गरिने हे सोमदेव र रुद्रदेव ! तिमीहरू 
हामीलाई वरुणपाशबाट मुक्त गरेर उत्तम प्रकारका सुख प्रदान गर । 
सूक्त  ७५ 
क्रषि  पायु भारद्वाज । देवता  शस्त्रास्त्र । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
जीमूतस्येव भवति प्रतीक यद्दर्मी याति समदामुपस्थे । 
अनाविद्धया तन्वा जय त्वं स त्वा वर्मणो महिमा पिपर्तु ॥१॥ 
कवच धारण गरेर जब शूरवीर योद्धा सङ्ग्रामस्थलतिर जान्छन्, त्यस बेला सेनाको स्वरूप 
बादलको जस्तो हुन्छ। हे वीर पुरुष ! तिमी आहत नभईकन विजय प्राप्त गर, त्यस कवचका 
महान् शक्तिले तिमीलाई रक्षा गरोस् । 
धन्वना गा धन्वनाजिं जयेम धन्वना तीव्राः समदो जयमै । 
धनुः शत्रोरपकामं कृणोति धन्वना सर्वाः प्रदिशो जयेम ॥२॥ 
धनुषको शक्तिबाट युद्ध जितेर गाई प्राप्त गर्दछौँ । भीषण सङ्ग्राममा धनुषले शत्रुको कामना ध्वस्त 
७ । हाम्रो धनुष शुत्रलाई पराजित गराउँछ, यस्ता धनुषको महिमाले सबै दिशामा विजय 
गर्दछौँ । 
वष्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ति कर्ण प्रियं सखायं परिषस्वजाना । 
योषेव शिङ्क्ते वितताधि धन्वञ्ज्या इयं समने पारयन्ती ॥३॥ 
सङप्राममा विजय प्राप्त गराउने, धनुषमा चढ्ने प्रत्यञ्चाले अव्यक्त ध्वनि गर्दै प्रिय बाणरूपी 


मित्रलाई भेट्दछ। योद्धाका कानसम्म खिँचिदा त्यसले केही भन्न पो लागेको हो कि जस्तो 
लाग्दछ। सङ्कटबाट पार लगाउने यही प्रत्यञ्चा हो । 


५२८ 


ीीर रर ररर र त त न विवि पक धक कलको कोको न? त क  त र 








ते आचरन्ती समनेव योषा मातेव पुत्रै बिभृतामुपस्थे 
१ भृतामुपस्थे । 
ति अप शत्रून् विध्यतां संविदाने आली इमे 
दुवे समान बल भएका दुई स्त्रीझैँ आचरण ७. ०८ 


॥ माताले काखमा १झँ बाण साथमा 
लिने यी दुवैले शत्रुलाई छेडेर मित्रबाहेक सबैलाई छरपस्ट बासु । पुत्र लिए 


बह्ीनाँ पिता बहुरस्य पुत्रश्रिश्वा कृणोति समनावगत्य । 
परेको इपुधिः सङ्काः पृतनाश्च सर्वाः पृष्ठ निनद्धो जयति प्रसूतः ॥५॥ 
यो धेर बा पिता होर हा जुत्र छन्। समरमा पुगेर यसले चाँचीँ ध्वनि निकाल्छ। योद्धाका 
पिठमा बाँधिएर आफूले उत्पन्न गरेका बाणले सबै सङ्गठित शत्रु जित्दछ। 
रथै तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरो यत्रयत्र कामयते सुषारथिः । 
अभौशूना महिमान पनायत मनः पश्चादनु यच्छन्ति रश्मयः ॥ . 
उत्तम सारथो रथमा बसेर अश्वलाई आफूखुसी जताततै अगाडि सार्दछ। हे स्तोता हो ! तिमीहरू 
लगामको महिमा बयान गर । छ मनअनुसार नै प्रवृत्त हुन्छ। 
तीव्रान् घोषान् कृण्वते वृषपाणयो५श्वा रथेभिः सह वाजयन्तः। 
जि अवक्रामन्तः प्रपदैरमित्रान् क्षिणन्ति शत्रूँनपव्ययन्तः ॥७॥ 
रथजस्तै गतिमान्, साँढेभन्दा धेरै शक्तिशाली अश्व हानीबाट जोगिएर शत्रुलाई खुट्टाले कुच्याउँछ र 
नष्ट गर्दछ । 
रथवाहनं हविरस्य नाम यत्रायुधं निहितमस्य वर्म । 
तत्रा रथमुप शग्मं सदेम विश्वाहा वयं सुमनस्यमानाः ॥८॥ 
रथलाई वृद्धि गराउने हव्य, अस्त्रशस्त्रर कवच आदि जहाँ राखिएका हुन्छन्, हामी प्रसन्न मनले 
त्यस रथमा सधैँ रहन्छौँ । 
स्वादुषंसदः पितरो वयोधा कृच्छेश्रितः शक्तीवन्तो गभीराः । 
चित्रसेना इषुबला अमृध्राः सतोवीरा उरवो व्रातसाहाः ॥९॥ 
यिनीहरू उमेर र वल धारण गर्दै शत्रुको अन्न नाश गरेर हामीलाई अन्न प्रदान गर्दछन् । सङ्कटका 
समयमा आश्रय प्रदान गर्ने, गम्भीर, विचित्र सेनाले युक्त यी महान् वीर स्वयं अहिंसित रहेर 
शत्रुसेना नाश गर्नमा समर्थ छन् । 
ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः शिवे नो द्यावापृथिवी अनेहसा। 
पूषा नः पातु दुरिताद् ग्रतावृधो रक्षा माकिर्नो अघशंस ईशत ॥१०॥ 
ब्राह्मण, पितृ, सत्यरूपी यज्ञका पालक र सोमरस सिद्ध गर्ने यी सबैले हामीलाई रक्षा गरुन् । 
कल्याणकारी द्यावापृथिवी र पूषादेवले हामीलाई पापबाट जोगाउन् । पापी दुराचारी व्यक्तिले 
हामीमाथि शासन गर्न नपाओस् । 
सुपर्ण वस्ते मृगो अस्या दन्तो गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता। 
यत्रा नर संच वि च द्ववन्ति तत्रास्मभ्यमिषवः शर्म यंसन् ॥११॥ 
राम्रा पँखेटा भएको चरोजस्तो गतिशील, तीक्ष्ण दाँतजस्तो चुच्चो भएको, मनले चाहेका दिशामा 
जाने बाणलाई शरीरका अवयवद्वारा सन्धान गरियो । उत्पन्न हुनासाथ यसले प्रहार गर्दछ। जहाँ 
मानिसहरू एकत्र भएर वा छरिएर गतिशील हुन्छन्, त्यहाँ यो बाण हाम्रो शरणदाता र सुखदायक 
होस्  
ग्रजीते परि वृङ्धि नोश्मा भवतु नस्तपूः । 
सोमो अधि ब्रवीतु नोदितिः शर्म यच्छतु॥१२॥ 
हे छोटो मार्गमा चल्ने । हामीलाई सबै तिरबाट जोगाङ । हाम्रो शरीर ढुङ्गोजस्तै बलियो होस्। 
सोमदेवले हामीलाई उत्साहित गरुन् र माता अदितिले सुख प्रदान गरुन् । 
कनै पियन जङन्ति सान्वेषाँ जघनौं उपजिध्नते । 
अ प्रचेतसो  श्वान्त्समत्सु चोदय ॥१३॥ 
है अश्व चलाउने चाबुक ! तिमी ०१७००७७० अश्चलाई उत्लेरित र उत्तेजित गराछ । यिनका 
ठडिएका माथिल्ला वा तल्ला अङ्गमा नजिकबाट प्रहार गर । 


५२९ 


. 





अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुँ ज्याया हेति परिबाधमान। 
हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान्पुमाँंसं परि पातु विश्वतः ॥१४॥ 
सर्पझैँ बेरिएर प्रत्यञ्चाको आघातबाट यसले हातको रक्षा गर्दछ। यी सबैले कुशल र जानकारी 
भएका मानिसलाई सबै तिरबाट संरक्षण गरुन्  
आलाक्ता या रुरुशीष्ण्यथो यस्या अयो मुखम्। 
इद पर्जन्यरेतस इष्वै देव्यै बृहन्नम ॥१५॥ 
विषालु, फलामको पातो ठोकिएको, हिंस्रक टुँडो भएका यस बाणको पराक्रम पर्जन्यले बढ्दछ। 
यस्ता बाणदेवतालाई हाम्रो नमस्कार छ। 
 अवसृष्य परा पत शरव्ये ब्रह्यसंशिते । 
गच्छामित्रान्प्र पद्यस्व मामीषां कं चनोच्छिषः ॥१६॥ 
हे बाणरूपी अस्त्र ! मन्त्रका प्रयोगले तीक्ष्ण गराएका तिमीलाई हामीले छोड्दा शत्रुका सेनामाथि 
एकै परक प्रहार गर र उनलाई सन्तप्त गरा । उनका शरीरमा पसेर सबैको नाश गर र कुनै पनि 
दुष्टलाई जिउँदो नछोड । 
यत्र बाणाः सम्पतन्ति कुमारा विशिखाइव । 
तत्रा नो ब्रह्मणस्पतिरदितिः शर्म यच्छतु विश्वाहा शर्म यच्छतु ॥१७॥ 
जहाँ शिखारहित बालकजस्ता बाण खस्दछन्, त्यहाँ ब्रह्मणस्पति र अदितिले हामीलाई सुख प्रदान 
गरुन् र हाम्रो सधैँ कल्याण गरुन् ! 
मर्माणि ते वर्मणा छादयामि सोमस्त्वा राजामृतेनानु वस्ताम्। 
म उरोर्वरीयो वरुणस्ते कृणोतु जयन्त त्वानु देवा मदन्तु ॥१८॥ 
हे रथी  तिम्रो मर्मस्थल हामी कवचयुक्त गराउँछौँ । सोमदेवका कृपाले तिमीलाई अमृत युक्त 
गरोस् । वरुणदेवले तिमीलाई सुख प्रदान गरुन् । तिम्रा विजयले देवताहरू आनन्दित होउन्  
यो नः स्वो अरणो यश्च निष्ट्यो जिघांसति । 
देवास्तं सर्व धूर्वन्तु ब्रह्म वर्म ममान्तरम् ॥१९॥ 
हाम्रा आफन्त भएर जसले हामीसित द्वेष गर्दछन्, गुप्त रूपले हाम्रो संहार गर्ने इच्छा गर्दछन्, 


उनीहरूलाई सबै देवताहरूले नष्ट गरिदिङन्। वेदमन्त्रहरू हाम्रा कवचजस्तै हुन्। उनैले हाम्रो 
कल्याण गरुन् । 





॥इति षष्ठ मण्डल समाप्तम्॥ 
छैटौँ मण्डल सकियो । 


५३० 





 
ओम् भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। 
वृटण्वेढु  संहिता 
॥अथ सप्तम मण्डलम्॥ 
।सातौँ मण्डल 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि पै .  । ८ ती विराट् त्रिष्टुप् 
र रुणि। देवता अग्नि । छन्द विरा 
अग्नि नरो दीधितिभिररण्योहस्तच्युती जनयन्त प्रसस्तम्। छो ॥। 
दूरेदुशं गृहपतिमथर्युम् ॥१॥ 
प्रशंसनीय, गतिमान, परैबाट देखा पर्ने गृहपतिको रूपमा रहेका अग्निलाई असल मानिसले हातका 
औँलाका कुशलताले प्राप्त गरे । 
तमग्निमस्ते वसवो न्युण्वन्त्सुप्रतिचक्षमवसे कृतश्चित्। 
दक्षाय्यो यो दम आस नित्य ॥२॥ 
घरमा प्रज्वलित गरिने, नित्य दर्शनीय, सधैँ ज्वालायुक्त उनै अग्निदेवलाई आफ्नो रक्षाका लागि 
यज्ञस्थलमा स्थापित गरिन्छ ।  न, 
प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो नोजस्रया सूर्म्या यविष्ठ। 
त्वां शश्वन्त उप यन्ति वाजाः ॥३॥ 
हे शक्तिशाली अग्निदेव । राम्ररी प्रज्वलित गरिएपछि तिमी प्रचण्ड ज्वालासँगै हाम्रा नजिकै प्रदीप्त 
भइदेख । निरन्तर रूपमा तिमीलाई आहुति समर्पित गरिँदै छ। 
प्र ते अग्नयोग्निभ्यो वरं निः सुवीरासः शोशुचन्त द्युमन्तः । 
यत्रा नर समासते सुजाता ॥४॥ 
जोसित उत्तम जन्म पाएका याजक बसेका छन्, उनै तेजस्वी अग्दिदेवले हाम्रो कल्याण गर्दै सन्तान 
प्रदान गर्दछन् । ८, ई 
दा नो अग्ने धिया रयिं सुवीरं स्तपत्यं सहस्य पशस्तम् । 
न यं यावा तरति यातुमावान् ॥१॥ 
शत्रु जिले हे अग्निदेव ! हामीलाई वीर, बुद्धिमान् र श्रेष्ठ पुत्रका साथ प्रशेसित धन प्रदान गर, 
त्यसलाई हिंस्रक शत्रुले अपहरण गर्न नसक्कून्। म की  
उप यमेति युवतिः सुदक्ष दोषा वस्तोहविष्मती घुताची। 
उप स्वैनमरमतिर्वसूयुः ॥६॥ 
आहुतिका लागि योग्य, धारण गर्ने, नित्य सम्बद्ध, सुदक्ष, कुशल यज्ञाग्निका नजिक पुगेका घिउले 
आफ्ना धनद्वारा अग्निलाई प्रदीप्त गराउँछ। हट ३? म 
विश्वा अग्नेञप दहारातीर्येभिस्तपोभिरदहो जरूथम्। 
निस्वरं चातयस्वामीवाम् ॥७॥ म 
हे अहित । जुन तेजस्वी ज्वालाले तिमी कटुभाषी असुरको नाश गर्दथ्यौ, उसै तेजले हाम्रा 
समस्त शत्रु नाश गर र जरैदेखि रोग मासिदेङ । 
आ यस्तै अग्न इधते अनीक वसिष्ठ शुक्र दीदिव पावक। 


उतो न एभिः स्तवथैरिह स्याः ॥८॥ 
हे पवित्र गराउने अग्निदेव ! तिम्रो पवित्र ज्वाला सेतो हुन्छ। तिमी आफ्ना याजकका नजिकै रहेझैँ 


हाम्रा स्तोत्रले प्रसन्न भएर यस यज्ञमा रहिदेछ । हक 


वि ये ते अग्ने भैजिरे अनीक मर्ता नर पित्र्यासः पुरुत्रा । 
उतो न एभिः सुमना इह स्याः लहर टु फरक कक, 
हेअग्निदेव ! तिम्रो तेज पितृहरूका हितैषि मानिसले, विभिन्न स्थानमा फिँजाइदिएका छन् । हाम्रा 
स्तोत्रले प्रसन्न भएर हाम्रा नजिकै तिमी निवास गर । 
५३१ 





इमे नरो वृत्रहत्येषु शूरा विश्वा अदेवीरभि सन्तु माया । 
ये मे धियं पनयन्त प्रशस्ताम् ॥१०॥ 


जुन मानिसले अग्निको उत्तम कर्म जानेका छन्, तिनीहरू सङ्ग्राममा शत्रु असुरको मायामाथि 
विजय प्राप्त गर्दछन् । 


मा शुने अग्ने नि षदाम नृणां माशेषसो वीरता परि त्वा। 
प्रजावतीषु दुर्यासु दुर्य ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! वीरतारहित, पुत्रपौत्रादि रहित घरमा हामीले रहनु नपरोस् । घरका हितैषि हे अग्निदेव 
। पुत्रपौत्रादिले भरिएका घरमा हामी तिम्रो उपासना गर्दै निवास गरौँ । 
यमश्ची नित्यमुपयाति यस प्रजावन्तं स्वपत्यं क्षयं न । 
स्वजन्मना शेषसा वावृधानम् ॥१२॥ 
अश्चमा आरूढ भएका पूजनीय अग्निदेवको उपासना जहाँ नित्य गरिन्छ, त्यहाँ प्रजाले परिपूर्ण 
सुसन्तति बढाउने घर हामीलाई प्राप्त होस् । 
पाहि नो अग्ने रक्षसो अजुष्यत् पाहि धूर्तेरररुषो अघायोः । 
त्वा युजा पृतनायूँरभि ष्याम् ॥१३॥ 
हे अग्निदेव । असम्बद्ध, दुष्ट असुरबाट हाम्रो रक्षा गर । सेनासँग आएर आक्रमण गर्ने दुष्ट शत्रुबाट 
हामीलाई जोगाङ । तिम्रा सहायताले उनीहरूलाई हामी जितौँ  
सेदग्निरग्नीँरत्यस्त्वन्यान्यत्र वाजी तनयो वीडुपाणिः । 
सहस्रपाथा अक्षरा समेति ॥१४॥ 
बलिया पाखुरा भएका, बलवान् पुत्रहरू अक्षय स्तोत्रले जुन अग्निदेवको निकटता प्राप्त गर्दछन्, 
उने अग्निदेवलाई तिनले जागृत गराछन् । 
सेदग्निर्यो वनुष्यतो निपाति समेद्धारमंहस उरुष्यात्। 
सुजातासः परि चरन्ति वीराः ॥१५॥ 
जुन अग्निदेव आफूलाई प्रदीप्त गर्नहरूको रक्षा गर्दछन्, हिंस्रक र पापबाट हाम्रो रक्षा गर्दछन् वा 
जसको उपासनाले मानिसले उत्तम औरस पुत्र प्रदान गर्दछन्, उनै अग्निदेव असल हुन् । 
अयं सो अग्निराहुतः पुरुत्रा यमीशानः समिदिन्धे हविष्मान्। 
परि यमेत्यध्वरेषु होता ॥१६॥ 
हवि प्रदान गरेर यजमानले राम्ररी प्रदीप्त गर्दै परिक्रमा गरिने अग्निदेव श्रेष्ठ हुन् । उनलाई अनेकौँ 
पटक आहुति प्रदान गरिएको छ। 
त्वे अग्न आहवनानि १.५१५१० आ जुहुयाम नित्या। 
 उभा कुण्वन्तो वहतू मियेधे ॥१७॥ खल 
हे अग्निदेव ! हामी प्रत्येक दिन स्तुति र यजन दुवै किसिमका कर्म तिम्रै निम्ति गर्दछौँ । कृपा गरेर 
हामीलाई तिमी धनको स्वामी बनाउँछौ । 
इमो अग्ने वीततमानि हव्याजस्रो वक्षि देवतातिमच्छ। 
प्रति न ईं सुरभीणि व्यन्तु ॥१८॥ 
हे अग्निदेव ! सधैँ मन पर्ने हाम्रो हवि समस्त देवताहरूकहाँ पुन्याइदेछ । हामीले अर्पित गरेको यो 
सुगन्धित आहुति देवताहरूका लागि अत्यन्त प्रिय हुन्छ। 
 मा नो अग्नेवीरते परा दा दुर्वाससेमतये मा नो अस्यै। म 
मानः क्रुधे मा रक्षस क्रतावो मा नो दमे मा वन आ जुदर्थाः ॥१९॥ .  
हे अग्निदेव  तिम्रो कृपाले हामी बुद्धिहीन नहोऔँ र हामीले भोकै बस्नु नपरोस् । हे अग्निदेव ! 


हामी कहिल्यै वस्त्र र सन्तानविहीन नरहाँ। हे अग्निदेव ! हामी असुर शत्रुका फेला नपरौँ। 
हामीलाई घर वा जङ्गलका मार्गमा मर्नु नपरोस् । 


नूमे ब्रह्माण्यग्न उच्छशाधि त्वं देव मघवदभ्यः सुषूदः । 
रातौ स्यामोभयास आ ते यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥२० 
हे अग्निदेव ! हाम्रा लागि उत्तम अन्न प्रदान गर । तिमी आफ्ना याजकलाई अन्न प्रदान गर्दछौ । हामी 


स्तोता र हविदाता दुवैले तिम्रो अनुदान प्राप्त गरौँ । हामीलाई तिमी सुरक्षित राख्नै हाम्रो कल्याण 
गर । 


५२३२ 





त्वमग्ने सुहवो रण्वसन्दृक सुदीती 
मा त्वे सचा तनये नित्य आधढ्मा सरेर हो दिवाहि दासीत् ॥२१॥ 
हे बलबाट उतन्न भएका अग्निदेव  उत्तम आहुतिले बोलाइने तिमी रमणीय प्रकट 
होइदेछ  हाम्रा पुत्रलाई तिमी नडढाइदेछ  उनीहरूको   . 
क  उनाहरूको सधैँ रक्षा गर्दै त्यस्ता वीरहरूलाई दीर्घायु 
मा नो अग्ने दुर्भृतये सचैषु देवेद्धेष्वग्निषु प्र वोचः । 
बि अनिनिदेव १०५० ० भृमाच्चिद्देवस्य सूनो सहसो नशन्त ॥२२॥ 
हाललाई प्याक पोष हाम्र। सहायक होरू। देवता र क्रस्विकबाट प्रवृद्ध गरिएका अग्निदेवले 
हामाला नु पयाप्त पोषण गरुन् । हे बलका पुत्र अग्निदेव ! तिम्रो दण्डदायक बुद्धि र मायाको भ्रम 
हामीमाथि व्याप्त हुन नसकोस्  म 
स मर्तो अग्ने स्वनीक रेवानमर्त्यै य आजुहोति हव्यम्। 
स देवता वसुवनिं दधाति यसूरिस्यी पृच्छमान एति ॥२३॥ 
हे अग्निदेव  तिमी तेजस्वी र अमर छौ  तिम्रा लागि जुन याजकले हवि अर्पित गर्दछन्, तिनीहरू 
धनवान् हुन्छन् । स्तोताले गाएका स्तोत्र, जसका आश्रयमा जान्छन्, त्यस्ता अग्निदेवले याजकको 
सधैं रक्षा गरुन् । 
महो नो अग्ने सुवितस्य विद्वान् रयिं सूरिभ्य आ वहा बृहन्तम्। 
 येन वयं सहसावन्मदेमाविक्षितास आयुषा सुवीराः ॥२४॥ 
हे अग्निदेव  तिमी सर्वञ्च हौ । त्यसैले हामीलाई उत्तम र कल्याणकारी कार्यमा प्रेरित गर । हामी 
स्तोताहरू तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । हे बलद्वारा उत्पन्न रक्षा गर्ने अग्निदेव ! हामीलाई तिमी महान् ऐश्वर्य 
प्रदान गर । त्यसबाट हामी वीर पुत्रपौत्रका साथ पूर्ण आयुका भएर सुखसँग रहन पाऔँ । 
नू मे ब्रह्माण्यग्न उच्छशाधि त्वं देव मघवदभ्यः सुषूदः । 
रातौ स्यामोभयास आ ते यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥२५॥ ,ठैँ 
हे अग्निदेव ! हाम्रा निम्ति अन्न अझै पवित्र गराछ । जसले हवि प्रदान गर्दछन्, उनलाई अन्न र धन 
प्रदान गर । हामी दुवैले दिने गरेको दिव्य दान प्राप्त गर । कल्याणकारी रक्षा साधनले हाम्रो रक्षा 
गर । 
म सूक्त २ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता आप्री सूक्त । छन्द त्रिष्टुप्। 
जुषस्व न समिथमग्ने अद्य शोचा बृहद्यत धूममुण्वन्। . । 
उप स्पृश दिव्यं सानु स्तूपैः सं रश्मिभिस्ततनः सूर्यस्य ॥१॥.  
हे अग्निदेव । आज तिमी हाम्रो समिधा स्वीकार गर । यञ्ीय धुवाँ फैलाउँदै राम्ररी प्रदीप्त होङ । 
तिम्रो दिव्य, कान्तियुक्त, स्तुत्य किरण अन्तरिक्ष स्पर्श गरेर सूर्यका किरणमा मिसियोस्। 
नराशंसस्य महिमानमेषामुप स्तोषाम यजतस्य यसै । ।।  
वे सुक्रतवः शुचयो धियंधाः स्वदन्ति देवा उभयानि हृव्या ॥२॥ 
उत्तम कर्म गर्ने देवताहरूले दुई किसिमका हविको आस्वादन गर्दछन्। उनीहरूका बीचमा 
प्रशंसनीय र पूजनीय अग्निदेवलाई हवि प्रदान गर्दै उनैको महिमा गाउँछौँ । नि 
ईडेन्यं वो असुरं सुदक्षमन्तदूतँ रोदसी सत्यवाचम् । 
मनुष्वदग्निं मनुना समिद्ध समध्वराय सदमिन्महेम ॥३॥ 
हे यजमानहरू हो  अग्निदेवको पूजा गरिराख, उनी बलवान्, स्तुतिका लागि योग्य, सुदक्ष र 
द्यावापृथिवीमा दूतजस्तै भएर कार्य गर्दछन् । 
सपर्यतो भरमाणा अभिन्न प्र वृञ्जते नमसा बहिरग्नौ । 
आजुह्वाना घृतपृष्ठं पृषद्वदध्वर्यतो हविषा मर्जयध्वम् ॥४॥ 
हे अध्वर्युहरू हो  तिमीहरू घिउले भिजेको कुश अर्पित गर्दै यजन गर । याजकहरू सेवा भावले 
घुँडा टेकेर पात्र भर्दछन् र् हविका रूपमा द्रव्य अर्पित गर्दछन् । 


५३२ 


स्वाथ्यो३ वि दुरो देवयन्तो५शिश्रयू रथयुर्दवताता । 

पूर्वी शिशुं न मातरा रिहाणे समग्नुवो न समनेष्वञ्जन् ॥५॥ 
देवत्व कामना गर्ने, रथ प्राप्त गर्न खोज्ने, असल कर्म गर्ने मानिसले यञ्चको आश्रय लिञन्। नदीले  
नजिकका क्षेत्र सेचन गरेझैँ यज्ञमा अग्निलाई घिउले सेचन गरुन् । माउ गाईले आफ्ना बाछालाई । 
माया गरेझैं यज्ञका अग्निलाई याजकले माया गरुन् । 


उत योषणे दिव्ये मही न उषासानक्ता सुदुधेव धुनुः । 

बर्हिषदा पुरुहूुते मघोनी आ यसिये सुविताय श्रयेताम् ॥६॥ 
कुशका आसनमा विराजमान, धेरैबाट प्रशंसित, धनेऐश्वर्य प्रदान गर्ने, दिव्य रूप भएका, यजन गर्न 
योग्य, उषा र रात्रि रूपका दुई देवीले इच्छापूर्वक दुध दिने कामधेनुजस्तै भएर हाम्रो कल्याण 
गरुन्, हामीलाई आश्रय प्रदान गरुन् । म 


विप्रा यशेषु मानुषेषु कारू मन्ये वां जातवेदसा यजध्यै। म 
उध्वँ नो अध्वरं कृत हवेषु ता देवेषु वनथो वार्याणि ॥७॥ म 
हे होता ! तिमी यज्ञ गर भन्ने प्रार्थना हामी गर्दछौँ । हाम्रो स्तुति सुनेर यज्ञलाई उर्ध्वगामी बनाउँदै 
देवताहरूकहाँ पुन्याछ । देवताहरू प्रसन्न भएर हामीलाई धन प्रदान गरुन् । .  म 
आ भारती भारतीभिः सजोषा इडा देवैर्मनुष्येभिरग्नि । 
सरस्वती सारस्वतेभिरर्वाक् तिस्रो देवीर्बहिरेद सदन्तु॥८ २ 
भारतीहरूसँग भारतीदेवी, देवता एवं मानिससँग इडादेवी र सारस्वतहरूसँग सरस्वती देवी आएर 
कुशका आसनमा विराजमान होङन् । म 
तन्नस्तुरीपमध पोषयिलु देव त्वष्टर्वि रराणः स्यस्व । 
यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामः ॥९॥ म 
हे त्वष्टादेव ! प्रसन्न भएर हामीलाई स्फुर्ति र वीर्ययुक्त बना । त्यसबाट देवताहरूको कामना गर्ने, 
वीर, उत्तम दक्षताले यज्ञकर्म सम्पन्न गर्ने पुत्र उत्पन्न गर्न सकौँ । ् 
वनस्पते्व सृजोप देवानग्निर्हविः शमिता सूदयाति । 
सेदु होता सत्यतरो यजाति यथा देवानां जनिमानि वेद ॥१०॥ 
हे वनस्पति ! तिमी प्रज्वलित होङ, अग्निका रूपमा समस्त देवताहरूको आह्वान गर । अग्निदेव 
शान्तिदायक हवि देवतालाई अर्पित गर्दछन् । उनै अग्निदेवले देवता बोलाउने सत्यनिष्ठ यज्ञ गरुन् । 
अग्निदेव वास्तवमा देवताहरूको उत्पत्तिका ज्ञाता हुन् । म 
आ याह्यग्ने समिधानो अर्वाङ् इन्द्रेण देवैः सरथ तुरेभिः । , 
बर्हिर्न आस्तामदितिः सुपुत्रा स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम् ॥११॥। 
हे अग्निदेव  तिमी प्रदीप्त भएर इन्द्र र त्वष्यण आदि देवताहरूसँग रथमा आरूढ भएर हाम्रा निकट 


आउ । असल पुत्रहरूको माता अदिति कुशको आसनमा बसून् र प्रदान गरिएको आहुतिले अमर 
देवताहरू पनि हर्षित होङन् ।  . घा 





सूक्त३  । ॥ 
 क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द त्रिष्टुप्। 

अगिनै वो देवमग्निभिः सजोषा यजिष्ठं दूतमध्वरे कृणुध्वम्। 

यो मर्त्येघु निधुविर्क्वतावा तपुर्मूर्धा घृतान्नः पावकः ॥१॥ 
हे देवताहरू हो ! अनेकौँ अग्निमध्येका पूज्य यज्ञाग्निलाई नै दूतका रूपमा नियुक्त गर उनी देवता 
भए पनि मानिसका साथी हुन्, उनी यज्ञवान् वा सत्यवान् छन्, उनको आहार घिउ हो  तिनको तेज 
र ताप विकारनाशक हुनुका साथै पवित्रता प्रदायक छ।. ॥  

प्रोथदश्वो न यवसेविष्यन्यदा मह संवरणाद्वयस्थात्। 
१ आदस्य वातो अनु वाति शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति॥२॥ 
हिल्लिने घोडाले घाँसमा चरेझैँ दावानलले पेटमा रुख भराउँछन् । यस अवस्थामा वायुका प्रभावले 
कालो धुवाँ जतातिर जान्छ, अग्निदेवको मार्ग त्यतै हुन्छ। 


४०टिणाउलणिरि पूर्वका लणाकरणाराममगायटकाकार? कह फरर ५ 


५२४ 


. 


उद्यस्य ते नवजातस्य वृष्ण 
अच्छा द्यामरुषो भेग ३०३५ १े०००५ . 
हे यज्ञका अग्निदेव तिम्रो भयो  दता अग्न इयसे हि देवान ॥३॥ 
 तिम्र। नया ज्वाला वर्षा गर्नमा समर्थ छ 
तिमी नष्ट नहुने आफ्नो उर्जासँगै द्युलोकपुगेर देवतालाई सन्तुष्ट ८ भाई दै अमित यशका अन्निदेन । 
वि यस्य ते पृथिव्यां पाजो अश्रेत्तृषु यदन्ना कतै जम्मै म 
सेनेव सृष्य प्रसितिष्ट एति यवं । पसे क जस्प। म 
हे अग्निदेव !। जौ खाएभझैँ काठ आदि ७०१६ ,०७० बा दाँत म 
गर्दा पृथ्वीलोकमा तिम्रो तेज शीघ्रताले फैलन्छ। । तिम्रा ज्वालारूपी दाँतले काठरूपी अन्न भक्षण 
तमिद्दोषा तमुषसि यविष्ठमग्निमत्यं न मर्जयन्त नरः 
निशिशाना अतिथिमस्य योनौ दीदाय शोचिराहुतस्य पृ ॥५॥ 
छेतकि  पूर्ति गर्नमा समर्थ अग्निदेवको ज्वाला तेजस्वी हुन्छ। रातलिन गतिमान् रहने अश्वजस्तै 
अग्निदेवलाई याजकहरू उपासना गर्दछन् । तरुण अग्निदेव अतिथिजस्तै पूजनीय छन् । 
सुसन्दुक्ते स्वनीक प्रतीक वि यद्ठुकमो न रोचस उपाके। 
दिवो न ते तन्यतुरेति शुष्मश्चित्रो न सूरः प्रति चक्षि भानुम् ॥६॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव ! तिमी सूर्यजस्तै देदीप्यमान हुँदा तिम्रो स्वरूप अति शोभनीय हुन्छ। तिम्रो 
तेज बिजुलीजस्तै अन्तरिक्षमा फैलिन्छ । दर्शनीय सूर्यदेवजस्तै तिमी पनि प्रकाशित हुन्छौँ । 
ययथा वः स्वाहाग्नये दाशेम परीडाभिर्घुतवद्धिश्च हव्यैः । 
 तेभिर्नो अग्ने अमितैर्महोभि शत पूर्भिरायसीभिर्नि पाहि ॥७॥ 
के ५, तिम्रा लागि ३०५० २४ १०७५ ७ ७००५ अर्पित गर्दछौँ र सेवा गर्दछौँ । तिमी 
एर आफ्ना असीमित तेजले उ म गर 
सय किल्लाहरूले मानिसको रक्षा गर्दछन् । कक पकाए जतत पुनका हट 
या वा ते सन्ति दाशुषे अधुष्य गिरो वा याभिर्नुवतीरुरुष्याः । 
ताभिर्न सूनो सहसो नि पाहि स्मत्सूरीञ्जरितृञ्जातवेदः ॥८॥ 
हे बलका पुत्र, सम्पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव ! तिम्रा प्रदीप्त शिखाले हविदाताको कल्याण गर्छ । 
तिम्रा तेजस्वी वाणी र ज्वालाले असल सन्तानयुक्त प्रजाको रक्षा गर्दछ। 
निर्यत्यूतेव स्वाधितिः शुचिर्गात् स्वया कृपा तन्वारे रोचमानः । 
आ यो मात्रोरुशेन्यो जनिष्ट देवयज्याय सुक्रतुः पावकः ॥९॥ 
माताका रूपमा रहेका अरणीहरूका गर्भबाट उत्पन्न तीक्ष्ण शस्त्रजस्ता अग्निदेव यज्ञकर्म गर्न समर्थ 


छन् । आफ्ना पवित्र ज्वाला प्रदीप्त गरेपछि उनी यस्तो कामनायोग्य प्रिय कर्म गर्न समर्थ हुन्छन् । 
एता नो अग्ने सौभगा दिदीह्यपि क्रठु सुचेतसं वतेम। 
विश्वा स्तोतुभ्यो गृणते च सन्तु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥१०॥ 
हे अग्निदेव । हामीलाई उत्तम कर्म गर्नका लागि श्रेष्ठ धन प्रदान गर। यज्ञ गर्ने र श्रेष्ठ बुद्धि 
भएका पुत्रसँग समस्त किसिमका धन ऐश्वर्य हामी उद्गाता र स्तोतालाई प्राप्त होस्। हाम्रो सबै 


किसिमले तिमी कल्याण गर । 


सूक्त  ४ 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द त्रिष्टुप्। 
प्रवः शुक्राय भानवे भरध्वं हव्यं मति जाग्न सुपूतम्। 
यो दैव्यानि मानुषा जनूष्यन्तर्विध्वानि विद्यना जित ॥॥  
हे याजकहरू हो ! सर्वथा शुद्ध एवं पवित्र अग्निदेवलाई उत्तम हवि र श्रेष्ठ स्तोत्र प्रेषित गर । 
अग्निदेव समस्त देवता, मानिस र प्राणीका अन्तःक्रणमा विद्यमान छन्।  
ओ स तसो त्सो यतो यविष्ठो अजनिष्ट माठुः । 
नस यो वना युवते शुचिदन् भूरि चिदना समिदत्ति सद्यः ॥२॥ 
अग्निदेव महान् ज्ञानी, उत्साही र तरुण छन् माताका रूपमा रहेका दुई अरणीबाट उत्पन्न 
हुनेबित्तिकै तेजस्वी र युवा हुन्छन्। उनी वनमा व्याप्त भएर काठ र प्रचुर अन्न शीघ्रताका साथ 


भक्षण गर्नमा समर्थ छन् । 


५२५ 





ति 


अस्य देवस्य संसद्यनीके यं मर्तासः श्येतं जगृभ्रे। 

नि यो ग॒भ॑ पौरुषेयीमुवोच दुरोकमग्निरायवे शुशोच ॥३॥ म 
देवताका यज्ञशालामा तेजस्वी अग्निदेवलाई प्रतिष्ठित गरेर मानिसले सेवा गर्छन् । उनी त्यस 
सेवाबाट प्रसन्न भएर आहुति ग्रहण गर्दै तीव्रताका साथ तेजोमय बन्दछन्। त्यो तेज मानिसका लागि 
असहनीय हुन्छ । 

अयं कविरकविषु प्रचेता मर्तेष्वग्निरमृतो नि धायि। 

समा नो अत्र जुहुर सहस्वः सदा त्वे सुमनसः स्याम ॥४॥ 
अमर, ज्ञानवान् र तेजस्वी अग्निदेव अज्ञानी मानिसका बीचमा रहन्छन्  हे बलवान् अग्निदेव । 
तिमीलाई धारण गर्नका लागि हामी आफ्नो बुद्धि निरन्तर सचेष्ट राख्तछौँ । तिमी हाम्रो रक्षा गर । 


आ यो योनि देवकृतं ससाद क्रत्वा ह्य१ ग्निरमृताँ अतारीत् । 

तमोषधीश्च वनिनश्च गर्भ भूमिश्च विश्वधायसं बिभर्ति ॥५॥  
अग्निदेव स्तोताहरूले बनाएका विशेष स्थानमा स्थापित हुन्छन् । अग्निदेव आफ्ना प्रखर कर्मले 
अमर देवताहरूलाई सुरक्षित राख्दछन् । सबैलाई पोषण र धारण गर्ने अग्निदेवलाई पृथ्वी, औषधिर 
वृक्षले पनि आफूभित्र धारण गर्दछन्  

ईशे ह्यप ग्निरमृतस्य भूरेरीशे राय सुवीर्यस्य दातोः । ला 

मा त्वा वयं सहसावन्नवीरा माप्सवः परि षदाम मादुवः ॥६॥ 
अग्निदव उत्तम अमरत्व प्रदान गर्नमा समर्थ छन् । हे अग्निदेव ! हामी सधैँ तिम्रै सेवा गर्दै छौँ। 
तिम्रा कृपाले हामी कहिल्यै पनि वीर पुत्र र सुन्दर रूपबाट विहीन नहोऔँ  

परिषद्य ह्यरणस्य रेक्णो नित्यस्व रायः पतयः स्याम । 

न शेषो अग्ने अन्यजातमस्त्यचेतानस्य मा पथो वि दुक्षः ॥७॥ 
हामी अज्ञानी मानिसले बनाएका मार्गमा हिँडेर क्रणग्रस्त नहोऔँ । किनभने. अर्काको, पुत्र पालेर 
कोही पुत्रवान् हुँदैन । हामीलाई सधैँ अर्फँसित रहने धनको स्वामी बनाड । 

नहि ग्रभाधारणः सुशेवोज्न्योदर्यो मनसा मन्तवा उ। 

अधा चिदोकः पुनरित्स एत्या नो वाज्यभीषाडेतु नव्यः ॥८॥ 
पालेको पुत्र सेवा गर्ने र ्रण नबोकाउने भए पनि उसको मन जन्माउनेहरूतिरै जान्छ। पालेका 
पुत्रले सन्तोष हुँदैन, त्यसैले हे अग्निदेव ! हामीलाई शत्रु जिलसक्ने पुत्र देङ ।  

त्वमग्ने वनुष्यतो नि पाहि त्वमु न सहसावन्नवद्यात्। 
हर सं त्वा ध्वस्मन्वदभ्येतु पाथः सं रयि स्पृहयाय्यः सहसी ॥९॥। 
हे अग्निदेव ! हामीलाई पापी र हिस्रकबाट सुरक्षित राख । तिम्रा लागि हामी, हविष्यान्न अर्पित 
गर्दछौँ । तिम्रा कृपाले हामीलाई इच्छा लागेको धन प्राप्त होस् ।  पर 

एता नो अग्ने सौभगा दिदीद्यपि क्रतुं सुचेतसं वतेम। 

विश्वा स्तोतृभ्यो गृणते च सन्तु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥१०॥ 
हे अग्निदेव  हामीलाई उत्तम कर्म गर्नका लागि श्रेष्ठ धन प्रदान गर। यञ्ञ गर्ने र श्रेष्ठ बुद्धि 
भएका पुत्रसँग समस्त किसिमका धन ऐश्वर्य हामी उद्गाता र स्तोतालाई प्राप्त होस् । हाम्रो सबै 
किसिमले तिमी कल्याण गर । 





सूक्त ५ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता वैनाश्चर अग्नि । छन्द त्रिष्टुप्। 

प्राग्नये तवसे भरध्वं गिरं दिवो अरतये पृथिव्या । 

यो विश्वेषाममृतानामुपस्थे वैश्वानरो वावृधे जागुवद्धिः ॥१॥ 
समस्त देवताहरूका उपस्थितिमा वैश्वानर अग्निदेवलाई प्रज्वलित गरेर बढाइन्छ। उनै बढेका 
अग्बिदेव च्युलोक र पृथिवीलोकमा विचरण गर्दछन् । हे मानिसहरू हो  उनै अग्निदेवको स्तुति 
गर  

पृष्ये दिवि धाय्यग्निः पृथिव्यां नेता सिन्धूनां वृषभः स्तियानाम् । 

स मानुषीरभि विशो वि भाति वैश्वानरो वावृधानो वरेण ॥२॥ 

वैश्वानर अग्निदेव मानिसहरूका बीचमा प्रकाशित छन् । उनै अग्निदेव श्रेष्ठ हविद्वारा चुलोक र 


ु ५३६ 





नि 


भूलोकमा स्थापित भएका छन्। राम्रो रीतिले पूजित, सबैको प्रसन्न भएर 
जल गसाउँछन् र नक जलले भरेर प्रवाहित गर्दछ । कल्याण गर्ने अग्निदेव प्रसन्न भए 

श आयन्नसिक्नीरसमना जहतीर्भोजनानि। 
छि  

अग्निदेव ! त प्त भएपछि तिमीले पुरु राजाका शत्रुके थियौ । त्यस  

बेला दुष्ट कर्म गर्नेहरू खानपिन छोडेर जताततै भागेका चि सकाकाकाला 

 ० ७७० १७० पुथिवी उत तत चलान व्रतमग्ने सचन्त । 

आ ततन्थाजस्रेण शोचिषा शोशुचानः ॥४॥ 

हे अग्निदेव ! तिमी विशिष्ट आभाले प्रकाशित भएर द्युलोकर पृथिवीलोकलाई विस्तृत गर्दछौ । 
तीनै लोकका निवासीहरू तिम्रो व्रत पालन गर्दछन्   

त्वामग्ने हरितो वावशाना गिर सचन्ते धुनयो घृताचीः ।. 

पति कृष्टीनां रथ्यं रयीणां वैश्वानरमुषसां केतुमह्वाम् ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी किसानका स्वामी, धनका सञ्चालक उषासँगै रहने दिनको प्रतीक चिह्व हौ। 
घोडा, पापनाशक वाणी र घिएका आहुतिले तिम्रो सेवा गर्दछन् । 

त्वे असुर्य१ वसवो न्युण्वन्क्रठुँहि ते मित्रमहो जुषन्त। 

हिका त्वँ दस्यूरोकसो अग्न आज रुरु ज्योतिर्जनयन्नार्याय ॥६॥ 

त । तिमीलाई वसुहरूले विलक्षण बल प्रदान गरेर बलवान् बनाएका हुन्। तिमी 
मित्रहरूका सहायक हौ। असल कर्म गर्ने आर्यको रक्षा गर्नका लागि तिमीले प्रखर तेजद्वारा 
भयभीत पार्दै दस्युलाई भगायौ । 

स जायमानः परमे व्योमन्वायुर्न पाथः परि पासि सद्चः । 

त्वं भुवना जनयन्नभि क्रन्नपत्याय जातवेदो दशस्यन्॥७॥ 
हे अग्निदेव ! अन्तरिक्षमा सूर्यरूपले प्रकट भएपछि सोमरस वाष्पीकरण गरेर सबैभन्दा पहिले 
तिमी ग्रहण गर्दछौ । हे ज्ञानरूपी अग्निदेव  तिमी भुवनमा जल प्रकट गर्दछौ । तिम्रो विद्युत् रूप 
देखेर र गडगड ध्वनिको गर्जन सुनेर अन्नको कामना गर्ने व्यक्तिहरू आशान्तित हुन्छन् । 

तामग्ने अस्मे इषमेरयस्व वैश्वानर द्युमती जातवेदः । 

यया राधः पिन्वसि विश्ववार पृथु श्रवो दाशुषे मर्त्याय॥८॥.. य् 
हे पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव । तिमी समस्त मानवद्वा वरण गरिन्छौ । उनीहरूलाई यश प्रदान 
गर्दछौ । बिजुलीसहित वर्षालाई हाम्रा निम्ति प्रेरित गर । त्यसबाट हाम्रो अन्न र धन वृद्धि होस्। 

त॑ नो अग्ने मधवदभ्यः पुरुश्ु रयिं नि वाजँ श्रुत्य युवस्व। 

 वैश्वानर महि नः शर्म यच्छ रुद्रेभिरग्ने वसुभिः सजोषाः ॥९॥ 

हे सबै मानिसहरूका हितैषि अम्निदेव ! रुद्र र वसुहरूसँगै तिमी हाम्रो कल्याण गर। हामी 
याजकहरू तिम्रा लागि हवि अर्पित गर्दछौँ । हामीलाई तिमी यशवर्द्धक अन्न, धन र बल प्रदान गर । 


सूक्त  ६ म 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता वैनाश्चर अग्नि । छन्द त्रिष्टुप् । 
प्र सम्राजो असुरस्य प्रशस्तिं पुस कृष्टीनामनुमाच्यस्य । 


इन्द्रस्येव प्र तवसस्कृतानि वन्दे दारु वन्दमानो विवविम॥१॥ . 
शत्रुका सहर ध्वस्त गर्ने वीरलाई हामी वन्दना गर्दछौँ । असुर र वीर मानिसले स्तुति गरका सम्राट 


इन्द्रजस्ता बलवान् अग्निका कार्यको हामी स्तुति र बयान गर्दछौँ । 
 कर्षि केठुँ धासिं भानुमद्रेहिन्वन्ति शं राज्य रोदस्योः । 
पुरन्दरस्य गीर्भिरा विवासेछग्नेर्व्रतानि पूर्व्या महानि ॥२॥ 
अग्निदेव विद्वान् कवि, ध्वजास्वरूप, मेघ घार गर्ने र सबैको कल्याण गर्ने हुन् । द्यावापृथिवीका 
असल शासक अग्निदेव नै हुन् । परम पुरुषार्थी, शत्रुका किल्ला ध्वस्त पार्ने र पुरातन अग्निदेवको 
हामी यशोगान गर्दछौँ । म 
५२३७ 


न्यक्रतून् ग्रथिनो मृधवाचः पर्णीरश्रद्धां अवुधाँ अयज्चान्। 
प्रप्र तान्दस्यूँरग्निर्विवाय पूर्वश्चकारापराँ अयज्यून् ॥३॥ 
अकर्मी, फट्याइँ बोल्ने, कटुवक्ता, कन्जुस, श्रद्धाविहीन, यज्ञ नगर्ने र पतितहरूलाई प्रगतिहीन 
बनाएर अग्निदेवले पर पुन्याउँछन् । देवताको यञ्ञ नगर्नेलाई यिनी प्रगतिमा कान्छो बनाइदिन्छन्। 
यो अपाचीने तमसि मदन्तीः प्राचीश्वकार नृतमः शचीभिः । 
तमीशान वस्वो अग्नि गृणीषेनानतं दमयन्त पृतन्यून् ॥४॥ 


अन्धकारमा डुबेका मान्छेलाई अग्निदेव प्रकाशरूपी ज्ञानद्वारा असल मार्गमा हिँड्ने क दिन्छन् । 
हामी यस्ता शत्रुनाशक र धनका स्वामी अग्निदेवको स्तुति गर्दछौँ । 


यो देह्योर अनमयद्वधस्नैर्यो अर्यपलीरुषसश्चकार । 

स निरुध्या नहुषो यह्दो अग्निर्विशश्वक्रे बलिह्ृतः सहोभिः ॥५॥ 
अग्निदेवका हतियारले आसुरी मायाजाल भुकाएर सूर्यकी पतलीका रूपमा उषालाई उत्पन्न गराए । 
उनै अग्निदेवले आफ्ना प्रतिरोधक शक्तिद्वारा प्रजालाई मुक्त गराए र ती प्रजालाई नहुषका लागि 
कर तिर्न योग्य बनाए । 


यस्य शर्मत्रुप विश्वे जनास एवैस्तस्थुः सुमतिं भिक्षमाणाः । 
वैश्वानरो वरमा रोदस्योराग्निः ससाद पित्रोरुपस्थम् ॥६॥ 
हविदाताहरूको सत्कर्म सद्बुद्धिको कामना गर्दै वैश्वानर अग्निदेवका नजिकै उपस्थित हुन्छ। 
समस्त प्राणीका हितैषि अग्निदेव द्यावापृथिवीका माझमा उतन्न हुन्छन् । 


आ देवो ददे बुध्न्यार वसूनि वैश्वानर उदिता सूर्यस्य । 


आ समुद्रादवरादा परस्मादाग्निर्ददे दिव आ पुथिव्याः ॥७॥ 
वैश्वानर अग्निदेव सूर्यका रूपमा प्रकट भएर अन्धकार नाश गर्दछन् । अन्तरिक्ष र द्यावापृथिवीबाट 
अन्धकार समाप्त गर्दछन् । म म 


सूक्त७ 
च्म्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द त्रिष्टुप्। 
प्र वो देवं चित् सहसानमग्निमश्च न वाजिनं हिषे नमोभि । 


भवानो दुततलेलबनन विद्वान्त्मना देवेषु विविदे मितद्वुः ॥१॥ 
हे अग्निदेव । तिमी 


बीचमा रुख डढाउनका लागि ख्याति प्राप्त छै। तिमी यज्ञमा 
सर्वज्ञ भएर अश्चजस्तै तीव्र गतिले असुर आदिलाई लखेट्दछै । 

आ याह्याग्ने पथ्यारेअनु स्वा मन्द्रो देवानां सख्यं जुषाणः । 

आ सानु शुष्मैर्नदयन्पृथिव्या जम्भेभिर्विश्चवमुशधग्वनानि ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी अति आनन्दित हुँदै देवतासित मित्रता गर। तिमी द्यावापृथिवीका माथिल्लो 
भागलाई आफ्ना शोषक तेजले ध्वनित गराउँदै र वनलाई ज्वालाले भस्म गर्दै आफ्ना मार्गबाट 
आउ । 


प्राचीनो यञ्ञः सुधितं हि बरहिंः प्रीणीते अग्निरीडितो न होता। 
आ मातरा विश्ववारे हुदनानो यतो यविष्ठ जज्ञिषे सुशेवः ॥३॥ 


यञ्चभन्दा पहिले कुश राम्ररी अ। विश्वका मातापितालाई आह्वान गरौँ । यज्ञका अग्निलाई 
राम्ररी सेवा गर्दै उनलाई युवा रूपमा प्रज्वलित गरौँ । हविदाताले प्रसन्न मनले आहुति समर्पित गर्दै 
अग्निदेवलाई सन्तुष्ट पारौँ । 


सद्यो अध्वरे रथिरं जनन्त मानुषासो विचेतसो य एषाम्। 


विशामधायि विश्पतिर्दुरोणेरगिनर्मन्द्रो मधुवचा क्रतावा ॥४॥ 
विशेषज्ञहरू रथमा आरूढ भएका 


एका अग्निदेवलाई शीघ्रतापूर्वक उत्पन्न गर्दछन् । त्यसपछि सत्यनिष्ठ 
एवं मधुरभाषी अग्निदेव प्रजाका घरमा रहेर हवि ग्रहण गर्दछन् र प्रसन्न भएर सबैलाई आनन्द 
प्रदान गर्दछन् । छु,  म 


असादि वृतो वह्विराजगन्वानगिनरब्रह्मा वृषदने विधर्ता । 

चयौश्च यं पृथिवी वावृधाते आ यं होता यजति विश्ववारम् ॥५॥ र 
प्रजाका घरमा रहने अग्निदेव होताद्वारा पूजित हुन्छन् । उनलाई द्युलोक र भूलोकले बढाउँछन् । 
अग्निदेव हविदाताको हव्य वहन गरेर ब्रह्मा आदि देवतासम्म पुन्याउँछन् । 


५२०८ 





एते द्युम्नेभिर्विश्वमातिरन्त यन्त्रे ये वारं 
 प्र विश  आये ५००००००५छै ॥६॥ 
अग्तिदेवलाइ प्रज्वलित गरेर मन्त्रले संस्कारित गर्दछन् अग्निदेव 
अन्ले हम्रो सागर सबै किसिमले गर्दछन रेर मन्त्रले संस्कारित गर्दछन् । उनै अग्निदेव 
नूत्वामग्न ईमहे वसिष्ठा ईशान सूनो सहसो वसूनाम् । 
इषं स्तोतृभ्य मघवद्भ्य आनड्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी बलबाट उतन्न र वसुहरूका स्वामी हौ । हामी सबै वसिष्ठ गोत्रीय होताहरू 
तिम्रा निम्ति हवि समर्पित गर्दछौँ । हविदाता र स्तोतालाई तिमी सुरक्षा प्रदान गर्दै अन्न आदिले 
परिपूर्ण गराङ । 
। सूक्त० । 
न्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द त्रिष्टुप् । 
इन्धे राजा समर्यो नमोभिर्यस्य प्रतीकमाहुतं घृतेन । 
नरो हव्येभिरीडते सबाध आग्निरग्र उषसामशोचि  
असल शासकजस्ता अग्निदेवलाई वन्दनापूर्वक प्रज्वलित गर्दै छौँ । मानिसहरू निरन्तर आहुतिले 
अग्निदेवको यजन गर्दछन् र घिउलै संवर्द्धन गर्छन् । अग्निदेव उषाहरूभन्दा पहिले प्रकाशित 
हुन्छन् । हि 
अयमु ष्य सुमहाँ अवेदि होता मन्द्रो मनुषो यह्दो अग्नि । 
वि भा अकः सस्जानः पृथिव्याँ कृष्णपविरोषधीभिर्ववक्षे २ . 
अग्निदेव महान् छन्। प्रसन्न भएर फैलँदै गरेका अग्निदेव आफ्नो दीप्ति फैलाउँछन् । कालो 
धुवाँरूपी मार्गमा हिँड्ने अग्निदेव पृथ्वीमा औषधिद्वारा वृद्धि हुन्छन् । 
कया नो अग्ने वि वसः सुवृक्ति कामु स्वधामृणवः शस्यमानः । 
कदा भवेम पतयः सुदत्र रायो वन्तारो दुष्टरस्य साधोः ॥२३॥ 
हे अग्निदेव ! कुन हविरूपी द्रव्य अर्पण गरेपछि हाम्रो स्तुति स्वीकार गर्दछौ ? हे उत्तम दानदाता 
अग्निदेव । हामीलाई कहिले दुर्लभ धन प्राप्त होला र कहिले हामी त्यो धन बाँद्न सकाँला ? 
प्र प्रायमग्निर्भरतस्य शुण्वे वि यत्सूर्यो न रोचते बृहद्धाः । 
अभि यः पूरु पृतनासु तस्थौ द्युतानो दैव्यो अतिथिः शुशोच॥४॥  .  
हविष्यात्र प्रदान गर्ने याजकको निमन्त्रणा स्वीकार गर्ने देवताहरूका अतिथि अग्निदेव अति 
तेजस्वी भएर, सूर्यदेवजत्तिकै प्रकाश फैलाउँछन्। पुरुलाई पराजित गर्ने अग्निदेव हाम्रा लागि 
कल्याणकारी भावले युक्त भएर प्रज्वलित हुन्छन् । 
असन्नित्वे आहवनानि भूरि भुवो विश्वेभिः सुमना अनीकेः। 
स्तुत्चिदग्ने शुण्विषे गृणानः स्वयं वर्धस्व तन्वं सुजात ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिम्रो जन्म असल किसिमले भएको छ, तेज धारण गरेर प्रसन्न होछ। पर्याप्त आहुति 
ग्रहण गरेर तिम्रो शरीर विस्तृत होस्, स्तुति सुनेर हर्षित होङ । ।। 
इद वचः शतसाः संसहस्रमुदग्नये जनिषीष्ट द्िबहाँ । 
शं यत्स्तोतृभ्य आपये भवाति द्युमदमीवचातनं रक्षोहा ॥९॥ 
हजारौँ गाईका स्वामी र सयौँ गाई दान गर्ने, कर्मको मर्म बुझेका विशिष्ट विद्याको ज्ञान भएका, 
महान् श्रषि वसिष्ठले अग्निदेवलाई यसै स्तोत्रले स्तुति गरे । 
नू त्वामग्न ईमहे वसिष्ठा ईशान सूनो सहसो वसूनाम् । 
इषं स्तोतृभ्यो मघवद्भ्य आनडयूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥७॥ 
हे अग्निदेव । तिमी बलबाट उत्पन्न र वसुहरूका स्वामी हौँ। हामी सबै वसिष्ठ गोत्रीय होताहरू 
१०४ निम्ति हवि समर्पित गर्दछौँ । हविदाता र स्तोतालाई सुरक्षा प्रदान गर्दै अन्न आदिले परिपूर्ण 
रू । 


५२९ 





। , वु 


सूक्त  ९ 
न्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द त्रिष्टुप् । 
अबोधि जार उषसामुपस्थाद्धोता मन्द्र कवितमः पावकः । 
दधाति केतुमुभयस्य जन्तोर्हव्या देवेषु द्रविणं सुकृत्सु ॥१॥ 
पापरूपी अन्धकार जीर्ण गराउने र जार, विद्वान् होता आदिलाई पवित्र गराउने हर्षप्रद अग्निदेव 
उषा कालमा जागृत भएका छन् । अग्निदेव देवता र मानिस दुवैलाई प्रज्ञावान् बनाउँछन् । देवताका 
लागि इवि प्रदान गर्ने र सत्कर्म गर्नेहरूलाई धन प्रदान गर्दछन् । 
स सुक्रतुर्यो वि दुर पणीनां पुनानो अर्क पुरुभोजसं न । 
होता मन्द्रो विशां दमूनास्तिरस्तमो ददृशे राम्याणाम् ॥२॥ 
श्रेष्ठ कर्ममा लागेका अग्निदेवले पणि नामका कन्जुस व्यापारीको ढोका खोलेर गाई मुक्त गराए । 
उनै पूजनीय, दुधालु गाईको समूह खोज्ने र देवतालाई आनन्द प्रदान गर्ने अग्निदेव संयमित मनले 
रहनेहरूका लागि रातको अन्धकार नाश गराउँछन् । 
अमूर कविरदितिर्विवस्वान्त्सुसंसन्मित्रो अतिथि शिवो नः । 
चित्रभानुरुषसां भात्यग्रेञ्पां गर्भ प्रस्व१ आ विवेश॥३॥ 
मूर्खभन्दा भिन्न, ज्ञानी, दुःखबाट मुक्त, मित्र, पूज्य, तेजस्वी, मङ्गलकारी, विशेष रूपले प्रकाशित 
अग्निदेव उषाभन्दा पहिले प्रकाशित हुन्छन् । त्यस्ता अग्निदेव जलका गर्भमा उत्पन्न भएर 
औषधिमा प्रवेश गर्दछन् । 
ईडेन्यो वो मनुषो यु षुसमनगा अशुचज्जातवेदाः । 
 सुसन्दुशा भानुना यो विभाति प्रति गावः समिधान बुधन्त ॥४॥ १ 
छै  हेअग्निदेव ! मानिसले यञज्ञकर्म गर्दा तिम्रो स्तुति गर्दछन् । सबै विषयको ज्ञान भएका अग्निदेव 
 सङ्ग्रामका समयमा प्रदीप्त हुन्छन् र दर्शनीय आभाले सुशोभित हुन्छन् । मौलाउने अग्निदेवलाई 
स्तुतिले प्रेरित गर्दछ । 
अग्ने याहि दुत्यप मा रिषण्यो देवाँ अच्छा ब्रह्मकृता गणेन । ति 
.  सस्स्वती मरुतो अश्चिनापो यक्षि देवान् रलधेयाय विश्वान् ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी दौत्य कर्मका निम्ति देवतासमक्ष जा । हे अग्निदेव ! हामी समूहमा रहने 


स्तोतालाई नमार । हामीलाई रल दान गर्नका लागि सरस्वती, मरुत्गण र सबै देवताहरूको यजन 
गर । 





त्वामग्ने समिधानो वसिष्ठो जरूथं हन्यक्षि राये पुरन्धिम्। 
पुरुणीथा जातवेदो जरस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥६॥ 
हे अग्निदेव  तिमी कटुभाषी असुर संहार गर । हामी सबै वसिष्ठ गोत्रीय होताहरू तिम्रा निम्ति 
समिधा समर्पित गर्दछौँ । स्तोत्रद्वारा तिमी देवताहरूलाई सन्तुष्ट गराछ र हाम्रो कल्याण गर। 
सूक्त  १० 
त्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द त्रिष्टुप्। 

उषो न जार पृथु पाजो अश्रेद्दविद्युतद्दीचच्छोशुचानः । 

वृषा हरि शुचिरा भाति भासा धियो हिन्वान उशतीरजीगः ॥१॥ 
उषाको प्रभाव जीर्ण गराउने जारजस्ता सूर्यदेवजत्तिकै तेजको आश्रय लिएका अग्निदेव विस्तृत 
हुन्छन् । विद्युत्जस्तै चमक भएका, देदीप्यमान, शोभनीय, कामनापूरक, दुःखनिवारक, पवित्र 
अग्निदेव कर्मलाई प्रेरित गर्दै आफ्नो आभाले प्रकाशित हुन्छन् । 

स्वपर्ण वस्तोरुषसामरोचि यश तन्वाना उशिजो न मन्म।  

, अगिनर्जन्मानि देव आ वि विद्वान्द्रवद् दूतो देवयावा वनिष्ठ ॥२। 

उषाका अघिल्तिर अग्निदेव दिउँसोका सूर्यजस्तै सुशोभित हुन्छन्। सुखको कामना गर्ने , 


क्रात्विकहरू मननीय स्तोत्र गाउँदै यज्ञ ब्विस्तार गर्दछन्। विद्वान्, देवताका दूतरूपी अग्निदैव 
देवताका निकट जान्छन् र प्राणीलाई प्रभावित गराउँछन् । 


५४० 





कुतपुएलपासन्धष्टाकटठासपुााटकाणा जाजाला फ 
छ रौ ॥   कुयाँ  ० ॥   हाकन्युठ  हु प्र ङ्  हो न फिका ३ क. ६१३ कुन्क्रलालरुन् क्र कासकृद्धप्ाणटूरयुकमुकरुरुररणणणहाङुनकाएाएुकणाकुकादुजाकाङ डाकाङाकुटएरकालाणाकृाणरजाड एजाहररुलणाताहरटकुरशकाणक उजायाटाकणणककुहलककाएतएएकलबा फा हूपिह्डश पयापागए बमङ्गपुपकणणा भाम पाए  


है?    
८ पा र्त्सृ् ४ न  कुहि 


डच, उ, ११५ 


. 


प्र .१ न नु हरु 
ना त  ७ ००  उेदे 
क 


का रहका आकि 
  र एल्ररदु क बञ्प्रकुरूषरुएाक 
१३१ । क  २१. निहु   ॥ , 
॥ सहनै कह ॥ ॥ ७ न 


८३  


अच्छा गिरो मतयो देवयन्तीरगिनि यन्ति द्रविण म 
 सुप्रतीक द्रविण भिक्षमाणा । 
न प्र रम तीको स्वत हव्यवाहमरति मानुषाणाम् ॥३॥ नि 
वत्व भएको बुद्धि र धनको याचना गर्ने वाणी अग्निदेवसम्म पुग्दछ । अग्निदेव 
हवि लिएर जाने सुन्दर दर्शनीय छन् र मानिसहरूका स्वामी हुन् । ८ 
० ७ ३७१ सजोषा सुद्रै रुद्रेभिरा वहा बृहन्तम्। 
॥ ओके,  ।॥ रदितिं विश्वजन्यां बृहस्पतिमृक्वभिर्विश्ववारम्॥४॥ 
अङ्गिराहरूसँग शक सुहरूसंग इन्द्रदेवलाई, आदित्यहरूसँग विश्वकी माता अदितिलाई, स्तुत्य 
। श्रेष्ठ बृहस्पतिदेवलाई र रुद्रहरूसँग रुद्रदेवलाई आह्वान गर । 
मन्द्रै होतारमुशिजो यविष्ठमग्नि विश ईडते अध्वरेषु। 
सहि क्षपावां अभवद्रयीणामतन्द्रो दूतो यजथाय देवान् ॥५॥ 
धनको कामना गर्ने मानिसहरू स्तुति योग्य, होता र युवा अग्निदेवलाई यज्ञमा स्तुति गर्दछन् । 
अग्निदेव रातमा पनि प्रकाशति हुन्छन् र देवयञ्चमा हवि प्रदान गर्ने देवताका लागि तन्द्रारहित र 
फुर्तिला दूत हुन् । 


 सूक्त११ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द त्रिष्टुप् । 
महाँ अस्यध्वरस्य प्रकेतो न क्रते त्वदमृता मादयन्ते । 

आ विश्वेभिः सरथं याहि देवैर्न्यग्ने होता प्रथमः सदेह ॥१॥ 
हे अग्निदेव । तिमी ध्वजाझैँ भएर यज्ञको सूचना गर्दछौ । तिमी महान् छौ, समस्त देवताहरूसँग 
रथमा आरुढ भई आएर प्रथम होताका रूपमा कुशको आसन ग्रहण गर  तिमीविना देवताहरू 
हर्षित हुँदैनन् । ॥ 

त्वामीडते अजिरं दूत्याय हविष्मन्तः सदमिन्मानुषासः । 

यस्य देवैरासदो बर्हिरग्नेहान्यस्मै सुदिना भवन्ति ॥२॥ 
हे अग्निदेव । तिमी प्रगतिशील छौ। दूतझैँ भएर काम गर भन्दै हवि दान गर्ने मानिस सधैँ 
तिमीसित बिन्ति गर्दछन् । देवताहरूसँग जुन याजकका कुशका आसनमा तिमी बस्दछौ, उसका 
आउँदा दिनहरू सप्रिन्छन् । 

त्रिश्चिदक्तो प्र चिकितुर्वसूनि त्वे अन्तर्दाशुषे मर्त्याय। 

मनुष्वदग्न इह यक्षि देवान्भवा नो दूतो अभिशस्तिपावा ॥२॥ 
हे अग्निदेव । त्रात्विकहरू मानिसको हितका लागि दिनमा तीन पटक तिमीलाई हवि अर्पित 
गर्दछन् । मनुका यज्ञमा जसरी दूत बनेका थियौ, हाम्रा यज्ञमा पनि उसरी नै दूत बनेर हामीलाई 
दुष्कृत्यरूपी शत्रुवाट जोगाउ । 

अनिनरीशे बृहतो अध्वरस्यागिनर्विश्वस्य हविषः क्ृतस्य । 

क्रतुँ ह्यास्य वसवो जुषन्ताथा देवा दधिरे हव्यवाहम् ॥॥॥ 
अग्निदेव यञ्च र समस्त आहुतिका पर्ति ८. देवताहरूले अग्निदेवलाई हवि वहन गर्ने बनाएका 
छन् । यिनै अग्निदेवको सेवा वसुहरूले । 

आग्ने वह हविरद्याय देवानिन्द्रज्येष्ठास इह मादयन्ताम्। 


देवेषु धेहि यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥२॥ 
हे अक्छी ७ ४ ग्रहण गर्नका लागि देवतालाई आमन्त्रित गर । तिमी यस यज्ञलाई 


वहन गरेर स्वर्गलोकसम्म पुग्याइदेउ । यज्चका प्रमुख इन्द्रदेव हर्षित होछन्। सबै देवताहरूले हाम्रो 
रक्षा र कल्याण गरुन् । 
 ८ हम. १२ तिता ञिष्टप 
श्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द नडन्। 
अगन्म महा नमसा यविष्ठं यो दीदाय समिद्धः स्वे दुरोणे। 


विय र अन्तरुर्वी स्वाहुत विश्वतः प्रत्यञ्चम् ॥१॥ विल 
अन्निदेव आकाश र पृथ्वीका मध्य भागमा विशेष रूपले दीप्तिमान् भएका 


५४१ 


आफ्ना रश्वानमा 


छिया 





छन् । उत्तम आहतिले युक्त, सर्वत्र व्याप्त, चिरयुवा अग्निदेवलाई श्रद्धापूर्वक नमस्कार गर्दै हामी 
उनेको आश्रय प्राप्त गर्दछौँ । 


स मह्वा विश्वा दुरितानि साह्वानग्निः ष्खे दम आ जातवेदाः । 

स नो रक्षिषद् दुरितादवद्यादस्मान्गुृणत उत नो मघोनः ॥२॥ 
आफ्ना महान् तेजले समस्त पाप नष्ट गर्ने, ज्ञानरूपी प्रकाश विस्तार गराउने अग्निदेव यज्ञशालामा 
प्रतिष्ठित हुन्छन्। स्तुत्य अग्निदेव हामीलाई दोषपूर्ण र निन्दित कर्मबाट जोगाउँछन् र आहुति 
स्वीकार गरेर हाम्रो योगक्षेम वहन गर्दछन् । 

त्वं वरुण उत मित्रो अग्ने त्वां वर्धन्ति मतिभिर्वसिष्ठा । 

 त्वे वसु सुषणनानि सन्तु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥२३॥ 
हे अग्निदेव । तिमी कामना पूरा गर्ने वरुणका रूप र स्नेहपूर्वक सहयोग गर्ने मित्रका रूप हौँ। 
ग्रास्विकहरू विशिष्ट एवं श्रेष्ठ स्तुतिले तिमीलाई गौरवान्वित गराउँछन् । तिमी असल धन र 
कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गर। 
सूक्त  १३   
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वैश्वानर अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् 
प्राग्नये विश्वशुचे धियन्धेसुरघ्ने मन्म धीतिं धरध्वम्। 
भरे हविर्न बर्हिषि प्रीणानो वैश्वानराय यतये मतीनाम् ॥१॥ 
सबैलाई प्रेरणा दिने, यञ्चरूपी कर्म धारण गर्ने, असुर संहार गर्ने अग्निदेवका निम्ति हामी 
स्तुतिसहित यज्ञ गर्दै छौँ । प्रसन्न भएर उनले हाम्रा मनोकामना पूरा गराछन् । 
त्वमग्ने शोचिषा शोशुचान आ रोदसी अपृणा जायमानः । 
त्वं देवाँ अभिशस्तेरमुञ्चो वैश्वानर जातवेदो महित्वा ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! उत्पन्न हुनासाथ तिम्रा महिमाले शत्रुबाट देवताको रक्षा गरेको थियो । 

जातो यदग्ने भुवना व्यख्यः पशूतन्न गोपा इर्यः परिज्मा । 

वैश्वानर व्रह्मणे विन्द गातुं यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥२॥. क आठ 
हे वैश्वानर अग्निदेव ! उत्पन्न हुनासाथ तिमी सर्वप्रेरक एवं सर्वत्रगामी भएर पशुको सुरक्षा गर्दछौ । 
तिमी ज्ञान दान गर्नका लागि मार्ग खोज्दै भुवनको निरीक्षण गर्दछौ । सधैँ हाम्रो पालन र कल्याण 
गर । 


बि. 
वक  ० 
क्ज्चैँ, बकदकष्ट ७ 
कल भुततक  न्के 
 





सूक्त  १४ 
न्षि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अगिनि । छन्द  त्रिष्टुप् १ .बृहती । 
समिधा जातवेदसे देवाय देवहूतिभिः । 


,..  हेविर्भिः शुक्रशोचिषे नमस्विनो वयं दाशेमाग्नये ॥१॥ विल 
हामी हविदाता सर्वज्ञानसम्पन्न अग्निदेवलाई समिधाले सेवा गर्दछौँ । हामी हविरूपी द्रव्यसँगै स्तोत्र 
गाएर शुभ्र आभासम्पन्न अग्निदेवको सेवा गर्दछौँ । क्  

वयं ते अग्ने समिधा विधेम वयं दाशेम सुष्टुती यजत्र। 

वयं घृतेनाध्वरस्य होतर्वयं देव हविषा भद्रशोचे ॥२॥ 
हे पूजनीय अग्निदेव ! हामी समिधाले तिम्रो सेवा र उत्तम स्तुतिले पूजा गर्दछौँ । हे यज्ञका होता 
अग्निदेव ! हामी घिउले तिम्रो सेवा गर्दछौँ । हे मङ्गलकारी प्रदीप्त ज्वाला भएका अग्निदेव ! हामी 
हविरूपी द्रवव्यद्वारा तिम्रो सेवा गर्दछौँ । ं 

आनो देवेभिरुप देवहूतिमग्ने याहि वषट्कृतिं जुषाणः । 

तुभ्यं देवाय दाशतः स्याम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥३॥ कु 
हे अग्निदेव ! व्रषट् भन्दै दिएको अन्नरूपी हवि स्वीकार गर । तिमी देवताहरूसँग हाम्रा यञ्चमा 
आउ । हे देव  हामी तिम्रो सेवा गरौँ । तिमी हाम्रो पालन र कल्याण गर  

सूक्त १५ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 

अपसद्याय मीढहुष आस्ये जुहुता हविः । यो नो नेदिष्ठमाप्यम्॥१॥ हक्ि 

हे क्रात्विकहरू हो  मित्रका रूपमा अग्निदेव हाम्रा अत्यन्त नजिकै रहन्छन् । तिनका मुखमा 


अर्पित गर । ई 
 ५४२ । पह 





ँ ष्ट्ह्टच ३ अहक    प््न् जनक कुकहना फम्डुलणका इस जात एफ फरार फन काएणथमपाकपुहरल्बर्डु एन जागा का हक?  बा जलमा एक कलमा लएनाण ७ 
हट न ४   ७  ३ ककन कक  ।। र 





यः पञ्च चर्षणीरभि निषसाद दमेदमे । कविर्गृहपतिर्युवा 
पतिर्युवा ॥२॥ 

हे ज्ञानी, गृहपति तरुण अग्निदेव  तिमी पाँचै वर्गसमक्ष प्रत्येक घरमा प्रतिष्ठित छौ । 

स नो वेदो अमात्यमग्नी रक्षतु विश्वतः । उतास्मान्पात्वंहसः ॥३॥ 
अत्यन्त कल्याणकारी अग्निदेव धनको रक्षा गर्न हाम्रा सहायक होउन् र हामीलाई पापबाट पर 
राख्न्। म 

नवं नु स्तोममग्नये दिवः श्येनाय जीजनम्। वस्वः कुविद्वनाति न ॥४॥ 
द्युलोकका शीघ्रगामी श्येन पक्षीजस्तै अग्निदेवका लागि हामी स्तोताहरू नयाँ स्तोत्र प्रस्तुत गर्दछौँ, 
उनले हामीलाई मनग्गे धन प्रदान गरुन्  


स्यार्हा यस्य श्रियो दृशे रयिर्वीरवतो यथा । अग्रै यज्ञस्य शोचतः ॥५॥ 
अग्निको देदीप्यमान शिखा यज्ञका अग्रभागमा उसरी नै सुशोभित देखिन्छ, जसरी पुत्रवान् याजक  
धनले शोभनीय हुन्छ। 

सेमां वेतु वषद्कृतिमगिनर्जुषत नो गिरः । यजिष्ठो हव्यवाहनः ॥६॥ 
यजनीय हविरूपी द्रव्य वहने गर्ने अग्निदेवले हामीद्वारा अर्पित वषट्कार स्तोत्र स्वीकार गरुन् र 
हाम्रो प्रार्थना सुनून् । हा । 

नित्वा नक्ष्य विश्पते द्युमन्त देव धीमहि। सुवीरमग्न आहुत ॥७॥ 
हे आभायुक्त सुवीर अग्निदेव  तिमीलाई हामी यहाँ प्रतिष्ठित गराउँछौँ। हे उपास्य संसारका 
स्वामी । तिमीलाई याजकहरू बोलाउँछन् । 

क्षप उस्रश्च दीदिहि स्वग्नयस्त्वया वयम्। सुवीरस्त्वमस्मयु ॥८॥ 
तिमी रात र दिनमा प्रदीप्त होङ । हे अग्निदेव  तिमीबाट नै हामी उत्तम धनले सम्पन्न हुन्छौँ । 
तिमी हाम्रा सुन्दर स्तोत्रले प्रसन्न होङ । 

उप त्वा सातयै नरो विप्रासो यन्ति धीतिभिः । उपाक्षरा सहस्रिणी ॥९॥ 
विप्रहरू बुद्धिपूर्वक कर्म गरेर तिमीकहाँ धन पाउनका लागि पुग्दछन् । सहस्र अक्षर भएका वाणी 
प्नि तिमीकहाँ पुग्दछन् । 

अग्नी रक्षांसि सेधति शुक्रशोचिरमर्त्यः । शुचिः पावक ईड्यः ॥१०॥ 
सफा आभायुक्त, अमर, पवित्र र शुद्ध गराउने अग्निदेव असुर नाश गर्दछन् । ती स्तुति गर्न योग्य 
देवता हुन् । हट ९ 
स नो राधांस्या भरेशानः सहसो यहो। भगश्च दातु वार्यम् ॥११॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव  समस्त विश्वका अधिपति हुनाले हामीलाई उत्तम धन प्रदान गर । 
भगदेवले पनि हामीलाई धन प्रदान गरुन् । तलामा 

त्वमग्ने देवश्व सविता भगः । दितिश्व दाति वायम् ॥१२॥  
हे अनिदेवरी ने वीरको विपरीत नहोङ । भरियाले भारी उचालेर ल्याएभझैँ शत्रुबाट जितेर 
एकत्र गरेको सम्पदा ल्याएर हामीलाई प्रदान गर । 
अग्ने रक्षा णो अंहसः प्रति ष्म देव रीषतः । तपिष्ठैरजरो दह॥१३। 
हे अग्निदेव  हामीलाई पापबाट बचाउ । हाम्रो रक्षा गरेर तिमी आफ्ना अजरअमर र प्रखर तेजले 
हिंस्रक शत्रुको कामना भस्मीभूत गराउ ।  

अधामहीन नृपीतये । पूर्भवा शतभुजिः ॥१४॥ 
हेशत्रुद्वारा आक्रान्त नहुने अग्निदेव ! हामी मानिसको सुरक्षाका लागि सयौँ किसिमका विशेषताले  
युक्त फलामझैँ बलियो नगर तिमी बनाउ  

त्वं न पाह्यंहसो  । दिवा नक्तमदाभ्य ॥११॥ ८.  
हे अदम्य अग्निदव । हामीलाई पापबाट. बचाउ र दिन एवं रातका समयमा दुष्ट शत्नुबाट हाम्रोरक्षा 
। ९ 


५४२ 


त त त हामहााामीमिाीााामीाङाा ही ०७०००७०  जिवित 


सूक्त १६ गे 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता अग्नि । छन्द प्रगाथ । 
एना वो अग्नि नमसोर्जो नपातमा हुवे 
प्रिय चेतिष्ठमरतिं स्वध्वरं विश्वस्य दूतममृतम् ॥१॥ 
शक्ति अक्षुण्ण गराउने, चेतना एवं स्नेह प्रदाता, उत्तम यज्ञका आधाररूप, ज्ञानप्रदाता, सनातन 
अग्निदेवलाई आह्वान गर्दै हामी उनको वन्दना गर्दछौँ । 


स योजते अरुषा विश्वभोजसा स दुद्रवत्स्वाहुतः । 

सुब्रह्मा यज्ञ सुशमी वसूनां देवं राधो जनानाम् ॥२॥ 
अनिनदेव विश्वमा प्राणीको पोषण गर्नमा समर्थ तेज नियोजित गर्दछन् । उत्तम ज्ञानी, संयमी, पवित्र 
अग्निदेव श्रेष्ठ आहुतिले प्रदीप्त भएर गतिमान् हुन्छन् । विद्वान्हरूका श्रेष्ठ धन अग्निदेव नै हुन्। 


उदस्य शोचिरस्थादाजुह्वानस्य मीढहुषः । 

उदधुमासो अरुषासो दिविस्पृशः समग्निनिन्धते नरः ॥३॥ 
हामी कामना पूर्ति गराउने अग्निलाई प्रदीप्त गर्दै छौँ। हवि अर्पित गर्नाले अग्निदेवको तेज माथि 
उठदछ । तेजवान् र स्वर्गलोकसम्म छुन पुग्ने धुवाँ माथि उठ्दै छ। 


त॑ त्वा दूत कृण्महे यशस्तमं देवाँ आ वीतये वह। 
विश्वा सूनो सहसो मर्तभोजना रास्व तद्यत्त्वेमहे ॥४॥ 
हे बलले उत्पन्न अग्निदेव । तिमीलाई हामी आफ्नो दूतका रूपमा स्वीकार गर्दछौँ । हे देव  हवि 
ग्रहण गर्नका लागि समस्त देवताहरूको आह्वान गर। तिमीसितहामीले याचना गरेका बेला 
मानिसले उपभोग गर्न योग्य धन प्रदान गर । म  
त्वमग्ने गृहपतिस्त्व होता नो अध्वरे। 
त्वं पोता विश्ववार प्रचेता यक्षि वेषि च वार्यम् ॥५॥  
हे अग्निदेव । तिमी यस यञ्चका होता र गृहपतिजस्तै हो । तिमी सबै जनाबाट स्वीकार गर्न योग्य 
छौ र सबैलाई पवित्र गराउँछौ । तिमी श्रेष्ठ ञ्चानी हौ र धन आदि प्राप्त गरेर वितरण गर्दछौ । 
कृधि रलं यजमानाय सुक्रतो त्वं हि रनधा असि। 
आ न ग्रते शिशीहि विश्वमृत्विजं सुशंसो यश्च दक्षते ॥६॥ 
हे श्रेष्ठकर्मा अग्निदेव ! तिमी याजकलाई रल प्रदान गर। रलदाता भएर हाम्रा यज्ञमा सबै 
क्रत्विकहरूलाई तेजस्वी बनार । प्रशंसनीयलाई कुशलतापूर्वक अघि बढाउ । 
त्वे अग्ने स्वाहुत प्रियासः सन्तु सूरयः । 
यन्तारो ये मधवानो जनानामूर्वान्दयन्त गोनाम् ॥७॥ 
त हे अग्निदेव  अग्निमा उत्तम कार्य गर्ने विद्वान्हरू, धनको लगानी गर्नेहरू, प्रजाको व्यवस्था 
बनाउनेहरू र गाई पालन गर्नेहरू तिम्रो कृपाका पात्र बनून् । 
येषामिडा घुतहस्ता दुरोण आँ अपि प्राता निषीदति। 
ताँस्त्रायस्व सहस्य द्रुहो निदो यच्छा नः शर्म दीर्घश्रुत् ॥८॥ 
हे बलवान् अग्निदेव ! जुन घरमा यज्ञका निम्ति घिउ र हविष्यान्नभरिएका पात्र लिएर देवीजस्ता 
स्त्री निवास गर्छन्, तिमी निन्दक र शत्रुबाट तिनीहरूको रक्षा गर । हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौं । 
स मन्द्रया च जिह्या वहिरासा विदुष्टर म 
अग्ने रयिं मघवद्भ्यो न आ वह हव्यदाति च सूदय ॥९ 
हे अग्निदेव ! हविरूपी द्रव्य प्रेषित गर्ने कर्ममा हामी सबैलाई प्रेरित गर । जिब्राले आनन्ददायी हवि 
वहन गर्ने हे हविवाहक देवता ! हामीलाई तिमी धन प्रदान गर। . 
ये राधांसि ददत्यश्व्या मघा कामेन श्रवसो महः। 
ताँ अंहसः पिपृहि पर्तुभिष्टवं शत पूर्भि्यविष्ठय ॥१ 
हे अत्यन्त तरुण अग्निदेव  जुन मानिस यश प्राप्तिका कामनाले साधना गर्दछन् र अधजसा 
गतिशील हवि अर्पित गर्दछन्, उनीहरूलाई पापबाट बचार। आफ्ना संरक्षण साधनले स 
किसिमका किल्लामा उनीहरूलाई सुरक्षित गर । 


१ 
य , ७ 
५४४ 








देवो वो द्रविणोदाः पूर्णा विवष्ट्यासिचम्। 

उद्वा सिञ्चध्वमुप वा पृणध्वमादिद्वो देव ओहते ॥११॥ आहृतिको 
हे याजकहरू हो ! तिमीहरूबाट धन प्रदाता अग्निदेवले भाव र पात्रमा पूर्ण आहुतिको अपेक्षा 
॥००५ । तिमीहरू उनलाई पूर्ण सिञ्चित गर । त्यसो भएपछि ती देवताले तिम्रा कार्यलाई वहन 
ग । 

त॑ होतारमध्वरस्य प्रचेतसं वह्किं देवा अकृण्वत । 

 दधाति रल॑ विधते सुवीर्यमग्निर्जनाय दाशुषे ॥१२॥ 

देवताहरूले श्रेष्ठ ज्ञानसम्पन्न अग्निदेवलाई आफ्नो सहायक बनाएका छन् । उनी हव्यवाहक पनि 
हुन् । उनले यज्ञ गर्ने र दान दिनेहरूलाई पराक्रम आदि श्रेष्ठतम विभूति प्रदान गर्दछन् । 


छ १ सूक्त १७ 
क्रृषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि  देवता अग्नि । छन्द द्विपदा त्रिष्टुप्। 

अग्ने भव सुषमिधा समिद्ध उत बर्हिरुविंया वि स्तृणीताम्॥१॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी उत्तम किसिमले प्रज्वलित होर । याजकहरू असल किसिमले कुशका आसन 
बिछ्याउन् । 

उत द्वार उशतीर्वि श्रयन्तामुत देवाँ उशत आ वहेह॥२॥ 
हे अग्निदेव  देवत्व कामना गर्नेलाई तिमी आश्रय प्रदान गर र यज्ञको अभिलाषा गर्ने देवतालाई 
यस यज्ञमा आह्वान गर  

अग्ने वीहि हविषा यक्षि देवान्त्स्वध्वरा कृणुहि जातवेदः ॥३॥ 
हे सर्वज्ञचानसम्पन्न अग्निदेव ! तिमी देवताका नजिक गएर हविले यजन गर। उनलाई सुन्दर 
यज्ञकर्ता बना । 

स्वध्वरा करति जातवेदा यक्षदेवाँ अमृतान्पिप्रयच्च ॥४॥ 
हे ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव ! तिमी अमर देवताहरूको यजन गर र स्तोत्रले प्रसत्र गराङ  

 वंस्वविश्वा वार्याणि प्रचेतः सत्या भवन्त्वाशिषो नो अद्य ॥५॥ 

हे ज्ञानवान् अग्निदेव । हामीलाई सबै किसिमले उत्तम धन प्रदान गर । आज हामीलाई प्रदान 
गरेको आशीर्वाद सत्य सिद्ध होस् । 

त्वामु ते दधिरे हव्यवाहँ देवासो अग्न कर्ज आ नपातम् ॥६॥ 
हे बलका पुत्र अग्निदेव ! तिमीलाई देवताहरूले हविवाहकका रूपमा स्वीकार गर्छन् । 

. ते ते देवाय दाशतः स्याम महो नो रतला वि दध इयानः ॥७॥ म 
हे अग्निदेव । तिमी प्रकाशस्वरूप, महान् एवं उपास्य हौ । हामी तिम्रा लागि आहुति अर्पित गर्दछौँ । 
हामीलाई तिमी रल प्रदान गर । 
सूक्त १० हत ७ । 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता इन्द्र सुदास पैजवन । छन्द त्रिष्टुप्। 

त्वे ह यत्पितरञ्चित्न इन्द्र विश्वा वामा जरितारो असन्वन्। 

त्वे गावः सुदुघास्त्वे ह्यश्वास्त्वे वसु देवयते वनिष्ठः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! प्राचीन कालमा हाम्रा पूर्वजहरू स्तुतिद्वारा तिमीलाई प्रसन्न गरेर धन प्राप्त गर्दथे । तिमी 
उत्तम घोडा र दुधालु गाईका स्वामी हौ । तिमी देवत्व प्राप्तिको कामना भएका हामी सबैलाई प्रचुर 
धन प्रदान गर्दछौ ।  म 

राजेव हि जनिभिः क्षेष्येवाव द्युभिरभि विदुष्कविः सन्। 

पिशा गिरो मघवन् गोभिसञ्ैस्त्वायतः शिशीहि राये अस्मान् ॥२॥ 
है इन्द्रदेव ! रानीहरूका माझमा राजा सुशोभित भएभैँ तिमी. द्युलोकमा सुशोभित छौ। ज्ञानीर 
कवि भएर स्तुति गर्नेहरूलाई रूप प्रदान गर र अश्वद्वारा उनीहरूको रक्षा गर । हामीलाई संस्कारवान् 
बनाङ र त्यसले धन आओस् भन्ने तिमीसित प्रार्थता गर्दछौँ  


प्ए५ 


. 
 
५ 





इमा उ त्वा पस्पृधानासो अत्र मन्द्रा गिरो देवयन्तीरुप स्थुः । 

अर्वाची ते पथ्या राय एतु स्याम ते सुमताविन्द्र शर्मन् ॥३।  
हे इन्द्रदेव ! यस यज्ञमा हामी स्तोताहरू स्तोत्रले तिम्रो यशोगान गर्दछौँ । होड गर्ने, हर्षित गर्ने र 
देवत्वको कामना गर्ने हाम्रो वाणी तिमीकहाँ पुग्दछ। तिमीबाट प्रेषित सद्बुद्धिले हामी सुखका 
साथै धन पनि प्राप्त गरौँ । 

 धैनुं न त्वा सूयवसे दुदुक्षन्नुप ब्रह्याणि ससुजे वसिष्ठ।  

त्वामिन्मे गोपतिं विश्व आहा न इन्द्र सुमतिं गन्त्वच्छ ॥४॥ । 
तिमीलाई दोहन गर्नका निम्ति वसिष्ठले बाछारूपी स्तोत्रको रचना गर्दछन्। राम्रो घाँस पाइने 
गोठका गोठालाले बाछाको सहायताद्वारा गाई दुहेझैँ तिमीलाई उनी दुहुन्छन्। विश्वमा तिमी नै 
गाईका पतिको रूपमा प्रसिद्ध छौ । हे इन्द्रदेव ! हामी वसिष्ठ गोत्रीय होताहरूको सुतति सुनेर हाम्रा 
नजिकै आउ। 

अरणाँंसि चित्पप्रथाना सुदास इन्द्रो गाधान्यकृणोत्सुपारा । 

शर्धन्त शिम्युमुचथस्य नव्यः शापं सिन्धूनामकृणोदशस्तीः ॥५॥ 
स्तुतिबाट प्रसन्न भएर इन्द्रदेवले सुदास राजालाई उर्लिएका तरङ्ग भएको, कठिन, पार पाइनसक्नुको 


परुष्णी नदी सजिलैसित पार गराए । स्तुति गर्नेहरूलाई उनले तरङ्गयुक्त नदीका शापबाट मुक्त 
गराए ।  


पुरोडा इतुर्वशो यक्षुरासीद्रायो मत्स्यासो निशिता अपीव । 

श्रृष्टि चक्नुर्भुगवो द्रुद्यवश्व सखा सखायमतरद्विपूचोः ॥६॥ 
तुर्वशले यञ्चबाट प्रगति गर्न खोजेका थिए । उनी मत्स्यहरूको जस्तै धनऐश्वर्यका लागि प्रयलरत 
थिए । भृगु र द्रुह धनका लागि होडबाजी गर्दै थिए । यस होडमा मित्ररूपी इन्द्रले तुर्वश आदिलाई 
नष्ट गराए । मित्र सुदासलाई तारिदिए । 

आ पक्थासो भलानसो भनन्तालिनासो विषाणिनः शिवासः । 

आ योञ्नयत्सधमा आर्यस्य गव्या तृत्सुभ्यो अजगन्युधा नृन्॥७॥ 
हविष्यान्न पकाउन सिपालु, तपस्यामा लागेका, भद्रमुख, विषाण धारक स्तोताहरू सबैको कल्याण 
गर्ने इच्छाले इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछन् । इन्द्रदेवले सँगै रहने गरेका असल पुरुषका गाई फिर्ता 
ल्याउन युद्ध गरे र गाई चोर्नेहरूलाई नाश गरेका थिए । 

दुराध्यो अदिति स्रेवयन्तोचेतसो वि जगृभ्नै परुष्णीम्। 

मह्वाविव्यक् पृथिवीं पत्यमानः पशुष्कविरशयच्चायमानः ॥८॥ 
दुष्ट बुद्धि भएका मूर्ख शत्रुले परुष्णी नदीका किनारा भत्काए । इन्द्रदेवका कपाले सुदासले 
पालेको पशुजस्ता चयमानका पुत्रलाई सजिलै धराशायी गराए। त्यसपछि सुदासको यश 
विश्वव्यापी भयो । 

ईयुरथ न न्यथ परुष्णीमाशुश्वनेदभिपित्वं जगाम । 

सुदास ईन्द्र सुतुकां अमित्रानरन्धयन्मानुषे वभ्रिवाच ॥९॥ 
इन्द्रदेवले परुष्णीका किनारा बनाउन लगाएर जलप्रवाह व्यवस्थित गराए। सुदासका घोडा पनि 


नेत गन्तव्यमा गए । इन्द्रदेवले सुदासका ती शत्रुलाई मासिदिए, जो दुर्मुख र धेरै सन्तानले युक्त 
थए। 





ईयुर्गावो न यवसादगोपा यथाकृतमभि मित्र चितासः । 

पृश्निगावः पृश्निनिप्रेषितासः श्रुष्टिँ चक्नुर्नियुतो रन्तयश्व ॥१०॥ १ 
गोठालोविनाका गाई चरनतिर गएभैँ माताद्वारा प्रेरित, चैतन्य, विभिन्न वर्णका गाईहरू पहिले नै 
निश्चित गरिएअनुसार आफ्ना मित्र इन्द्रदेवको सहायताका लागि जान्छन्। मरुत्हरूका अश्च पनि 
फुर्तिलो किसिमले गतिमान हुन्छन् । 

एक च यो विंशतिं च श्रवस्या वैकर्णयोर्जनाब्राजा न्यस्त । 

दस्मो न सद्मन्नि शिशाति बर्हिः शूरः सर्गमकृणोदिन्द्र एषाम् ॥११॥ 
वीर इन्द्रदेवले सुदासको सहायताका लागि मरुत्हरूलाई उत्पन्न गराए । युवकले कुश काटेझँ 
मरुत्हरू सङ्ख्ग्राममा शत्रु काट्दछन् । इन्द्रदेवले सुदासको रक्षाका लागि विकर्ण देशका कुरो नसुन्ने 
एक्काईस अटेरीहरूलाई मारिदिए । 


५४६ 





॥॥ 
पै 
। क 
 
 
।  
 
 
। 
. 





अध श्रुत कवष वृद्धमप्स्वनु ट्रुद्नु नि वृणग्वज्रबाहु । 
 वृणाना  सख्य त्वायन्तो ये अमदन्ननु त्वा॥१२॥ 
त्यसपछि हातमा को ॥ ७ इन्द्रदेवले श्रुत, कवषर वृद्ध द्रोहीलाई जलमा डुबाएर मारिदिए । है 
इन्द्रदेव ! त्यस नला द् तिम्रो अनुकूल आनन्ददायी काम गरे, तिनीहरू तिम्रा मित्र कहलाए । 
वि सद्यो विश्वा दुहितान्येषमिन्द्र पुर सहसा सप्त दर्द । 
व्यानवस्य तृत्सवे गयं भाग्जेष्म पूरु विदथे मृप्रवाचम् ॥१३॥ 
इन्द्रदेवले आफै सामर्थ्यले शत्रुको सैन्यशक्ति र बलिया किल्ला ध्वस्त गराए। अनुका पुत्र 
गयलाई तृत्सुका निमित्त प्रदान गरे । हे इन्द्रदेव  हामीमाथि यस्तो कृपा गर, जसले कटुभाषीमाथि 
हामी विजय प्राप्त गर्न सकाँ । 
नि गव्यवोञ्नवो द्रुह्यवश्व षष्टि शता सुषुपुः षट् सहस्रा । 
षष्टिर्वीरासो अधि षड् दुवोयु विश्वेदिन्द्रस्य वीर्या कृतानि ॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव ! अनु र द्रुहका छैसट्ठी हजार छैसट्ठी वीरलाई तिमीले सुदासको हितका लागि 


 मारिदियौ। यी सबै कार्य तिम्रो पराक्रमका द्योतक हुन् । 


इन्द्रेणेते तृत्सवो वेविषाणा आपो न सृष्य अधवन्त नीचीः । 

दुर्मित्रास प्रकलविन् मिमाना जहुर्विश्चानि भोजना सुदासे ॥१५॥ 
सङ्ग्रामभूमिमा अज्ञानी, दुष्ट सहयोगी लिएका तृत्सु इन्द्रका सामु टिन सकेनन् र ओरालो लागेको 
पानीभझैँ तीव्र गतिले भागे । उनले छोडेको भोग्य सामग्री सुदासलाई प्राप्त भयो । 

 अध वीरस्य शृतपामनिन्द्र परा शर्धन्ते नुनुदे अभि क्षाम्। 
 इन्द्रो मन्युँ मन्युम्यो मिमाय भेजे पथो वर्तनि पत्यमान ॥१६॥ 

विनाशक वीर, दुष्ट, हविरूपी अन्न भक्षक, विनाशक शत्रु र शत्रुको क्रोध इन्द्रदेवले धराशायी 
गराए । भगुवा शत्रुलाई कुलेलम ठोक्नका लागि विवश गराए । 

आध्रेण चित्तद्वेक चकार सिंह्यो चित्ेत्वेना जघान। 

अव सत्तीर्वेश्यावृश्वदिन्द्रः प्रायच्छद्विश्वा भोजना सुदासे ॥१७॥ 
इन्द्रदेवले सुदासद्वारा गराएका कार्य दरिद्रले ठूलो दान गरेको वा बोकाले सिंहलाई मारेको वा 
सियोले रुख ढालेकोजस्तै चमत्कारपूर्ण भए । यसैले इन्द्रदेवले सुदासलाई नै समस्त किसिमले 
भोग्य पदार्थ प्रदान गरे । 

शश्वन्तो हि शत्रवो रारधुष्टे भेदस्य चिच्छर्धतो विन्द रन्धिम्। 

मतीँ एन स्तुवतो यः कृणोति तिग्म तस्मिन्नि जहि वज्जमिन्द्र ॥१८॥ 
हे इन्द्रदेव । समस्त वीर शत्रु तिम्रा वशमा परेका छन्  हे देव ! सुकर्म गर्नेहरूको अहित गर्ने 
भेदलाई वशमा पारेर त्यसलाई वज्ज प्रहार गर । 

आवदिन्द्र यमुना तृत्सवश्च प्रात्र भेद सर्वताता मुषायत्। 

अजासश्च शिग्रवो यक्षवश्च बलि शीर्षाणि जभुरश्व्यानि ॥१९॥ 
सर्वव्यापी युद्धमा इन्द्रदेवले भेद आदि शत्रु संहार गरेका थिए। यमुना र तृत्सुले इन्द्रदेवलाई सन्तुष्ट 
गरेका थिए। अजा, शिग्रु र यक्षुले इन्द्रदेवका निम्ति अनेकाँ अश्व उपहार दिए। 

न त इन्द्र सुमतयो न रायः सञ्चक्षे पूर्वा उषसोन मूला । 

देवकं चिन्मान्यमान जघन्थाव त्मना वृहतः शम्बर भत्॥२०॥ 
हे इन्द्रैदव । तिमीले पहिले कृपा गरेर जुन धन आदि प्रदान गयौ, ती सबै उषाजस्तै अवर्णनीय 
छन् । तिम्रा नयाँ उपकारको पनि वर्ण गरिसक्नु बु छैन । तिमीले मान्यमानका पुत्र देवकको संहार 
गयौ र ठूलो ढुङ्गाले किचेर शम्बर असुरलाई आफै वध ग्यौ। 

प्रये गृहादममदुरका पराशरः शतयातुर्वसिष्ठः । 

नते सख्य मृषन्ताधा सूरिभ्यः सुदिना व्युच्छान् ॥२१॥ 
हे इन्द्रदेव । जसलाई असुरले मार्न चाहन्थे, त्यस्ता पराशर, वसिष्ठ आदि तक्रषिहरूले भक्तिपूर्वक 
तिम्रो स्तुति गरेका छन् । तिनीहरूका तिमी पालक हौ। त्यसो भएकैले उनीहरूले तिम्रो मित्रता 
बिर्सेनन् । तिम्रा कृपाले यी क्रषिहरूले असल दिन पाउन् । ००५ पु 


५४७ 





वानननकयालागभनभलालकाननाधभनना गतिमा 
त त त, . टटलरम्तिकाशाजरीहहनरगि्यकतरजगजिग्आतवगाभना मम  . पयननधाम छि त ससल तत त त पा तत 


द्वे नपुर्देववतः शते गोर्दा रथा वधूमन्ता सुदासः। 
अर्हन्नग्ने पैजवनस्य दान होतेव सद्म पर्यमि रेभन् ॥२२ 
हे अग्निदेव ! देववान्का नाति र पिजवनका पुत्र राजा सुदासले दुई सय गाई र भारी ओसार्ने दुई 
वटा रथ दानमा दिए। हामी यस दानको प्रशंसा गर्दै होताझैँ यज्ञगृहमा यज्ञ सम्पन्न गर्नका लागि 
जान्छौँ। 

चत्वारो मा पैजवनस्य दानाः स्मद्दिष्टयः कृशनिनो निरेके । 

क्राज्रासो मा पृथिविष्ठाः सुदासस्तोकं तोकाय श्रवसे वहन्ति ॥२३॥ 


पिजवनका पुत्र सुदास राजाले सुरका गहनाले सजिएको, कठिन मार्गमा सजिलैसित जान सक्ने र 


पुत्रजस्तै गरेर पालेका चार सय अश्च श्रद्धापूर्वक दान दिए। पृथ्वीमा प्रसिद्ध ती घोडाहरू वसिष्ठ 
न्रषिका पुत्रजस्तै हुनाले पुत्र र यश प्राप्त गर्नका लागि लिएर जान्छन् । 
 यस्यश्रवो रोदसी अन्तरुर्वी शीर्षणशीष्णे विबभाजा विभक्ता। 
सप्तेदिन्द्रे न स्रवतो गृणन्ति नि युध्यामधिमशिशादभीके ॥२४॥ 
दान दाताका रूपमा राजा सुदासको यश पृथ्वी र स्वर्गलोकसम्म फैलियो । सातै लोकले यस्ता 
दानीको प्रशंसा इन्द्रदेवको जस्तै गर्छन् । युध्यामधि नामको यिनको शत्रु नदीहरूद्वारा मारियो। 
 इमंनरो मरुतः सञ्चतानु दिवोदासं न पितरं सुदासः । ।।।। 
अविष्टना पैजवनस्य केतँ दूणाशं क्षत्रमजरं दुवोयु ॥२५॥ 
हे नेतृत्वको क्षमताले सम्पन्न मरुत्हरू हो ! यी सुदास राजा हुन् । यिनका पिता पिजवन हुन्। 
दिवोदासको जस्तै सुदासका निवासको पनि रक्षा गर । यिनको क्षात्रबल बढोस्, कहिल्यै नघयेस्  
ओ। सूक्त  १९ बरिष्प हि 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द   
यस्तिग्मशुङ्गो वृषभो न भीम एकः कृष्वीश्च्यावयति प्र विश्वाः । 
यः शश्चतो अदाशुषो गयस्य प्रयन्तासि सुष्वितराय वेदः   
जुन इन्द्रदेव तिखा सिङ भएको साँढेजस्तै भयङ्कर छन्, उनले एक्लै नै समस्त शत्रुलाई आफ्ना 
स्थानबाट च्युत गराउँछन् । जसले यजन गर्दैनन्, त्यस्ता मानिसहरूको निवास खोस्ने हे इन्द्रदेव ! 
हामी याजकहरूलाई तिमी धनऐश्वर्य प्रदान गर । 
त्वं ह त्यदिन्द्र कृत्समावः शुश्रृषमाणस्तन्वा समर्ये। 
दासं यच्छुष्णं कृयवं न्यस्मा अरन्धय आर्जुनेयाय शिक्षन्॥२॥  


हे इन्द्रदेव ! सङ्ग्राममा कुत्सको सुरक्षा र सुश्रुषा तिमीले स्वयं गरेका थियौ । त्यस बेला अर्जुनीका 
पुत्र कृत्सलाई धन दियौ अनि शुष्ण र कुयव नामका दास संहार गथ्यौ । 


त्वं धृष्णो धृषता वीतहव्यं प्रावो विश्वाभिरूतिभिः सुदासम् । 
 प्रपौरुकृत्सि त्रसदस्युमावः क्षेत्रसाता वृत्रहत्येषु पूरुम् ॥३॥ 
हे अदम्य इन्द्रदेव । तिमी हवि पदार्थ अर्पित गर्ने राजा सुदासको सुरक्षा आफ्ना वज्जका रक्षण 
शक्तिले गर्दछौ । शत्रु संहार गर्ने र भूमि बाँड्ने बेलामा तिमीले पुरुकुत्सका पुत्र त्रसदस्यु र पूरुको 
संरक्षण गरेका थियौ ! 
त्वं नृभिर्नुमणो देववीतौ भूरीणि वृत्रा हर्यक्व हंसि। 
हा  १०५१ दस्युँ चुमुरि धुनिं चास्वापयो दभीतये सुहन्तु ॥४॥ ॥  
मानिसका हितैषि मन भएका हे इन्द्रदेव ! तिमीले युद्धभूमिमा मरुत्हरूका सहायताले उनका 
 शत्रुको विनाश गरेका थियौ । हे हरियो अश्व भएका इन्द्रदेव । तिमीले नै दभीतिको सुरक्षाका न 
चुमुरी र धुनी नामका दस्यु मारेका थियौ । 
तव च्यौलानि वज्जहस्त तानि नव यत्युरो नवतिं च सद्यः। 
,....... निवेशने शततमाविवेषीरहञ्च वृत्रै नमुचिमुताहन्॥५॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमीले आफ्ना प्रसिद्ध बलद्वारा शत्रुका उनान्सय नगर अति कम समयमा 


म ७००५ ३० ले । आफ्नो निवासका लागि सयौँ नगरमा प्रवेश गरेर तिमीले वृत्रासुर र नमुचीलाई 
मारिदियो । नि हक हि 


पु  





ँ ०७ ॥  पुजारग्याकआाइरुण्बुकुगङ्ुहरू .ुहाहताएह्काल एफ 
हार जुलणणणया फनुटजबकााडादुह का कहाललकुएणएामुहहतारकामकाहुनकाला करधकरापा छुएाकददटाफृतरमलालणाइएकनाणाणणणणहुलाकाकु ठाफ्नमाए . ए 





हटउङहकाकाशरमाएकारललहरकतुडसथाड रा ममानपश्कहाएाएरुरामकालपुरा पाउल 


सना ता त इन्द्र भोजनानि रातहव्याय दाशुषे सुदासे। 
वृष्णे ते हरी वृषणा युनज्मि व्यन्तु ब्रह्ाणि पुरुशाक वाजम् ॥६॥ गत्यौ। हे 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले हविदाता राजा सुदासका लागि सधैँ रहिरहने धनसम्पदा प्रदान गयौ। हे 


कामना पूर्ति गर्ने बहुकर्मा इन्द्रदेव ! हामी तिम्रा लागि दुई वया बलशाली अश्व रथमा जोड्दछौँ। 


तिमी बलशाली छौं र तिमीकहाँ हाम्रो स्तोत्र पुगोस्  

मा ते अस्यां सहसावन्यरिष्यवघाय भूम हरिवः परादै। 

त्रायस्व नोवृकेभिर्वरूथैस्तव प्रियासः सूरिषु स्याम ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी बलवान् अश्वका स्वामी हौ। तिम्रा यज्ञमा हामी अर्काको सहायता पाउने पाप 
नगरौं । तिमी आफ्ना रक्षण साधनले हाम्रो रक्षा गर । स्तुति गर्ने हामी तिम्रा विशेष प्रिय पात्र बनौँ । 

प्रियास इत्ते मघवन्नभिष्यै नरो मदेम शरणे सखायः । 

नि तुर्वशं नि याद्व शिशीद्यतिथिग्वाय शंस्यं करिष्यन् ॥५॥ 
हे धनका अधिपति इन्द्रदेव ! तिम्रो स्तुति गर्ने हामी आपसमा प्रेमपूर्वक मित्रभावले घरमा प्रसन्न 
भएर रहाँ । तिमी अतिथिसत्कारमा निपुण सुदासलाई सुख प्रदान गर्दै तुर्वश र यदुवंशीलाई परास्त 
गर। क, पै पक म 
सद्चशिन्नु ते मघवन्नभिष्यै नर शंसन्त्युक्थशास उक्था । 
ये ते हवेभिर्वि पर्णीरदाशन्नस्मान्वृणीष्व युज्याय तस्मै ॥९॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा यञ्चमा हामी स्तोताहरू स्तोत्र उच्चारण गर्दछौँ । तिमीलाई हवि अर्पित 
गरेर उक्थ उच्चारण गर्दै लोभीलाई पनि धन दान गर्ने प्रेरणा दियौँ । हामी, सबैलाई तिमी मित्रका 
रूपमा स्वीकार गर । हि, पट ५ त 

एते स्तोमा नरां नृतमतुभ्यमस्मद्रयञ्चो ददतो मघानि। 


तेषामिन्द्र वृत्रहत्ये शिवो भूः सखा च शूरोविता च नृणाम् ॥१०॥ ँ 
हे नेतृत्व गर्नमा श्रेष्ठ इन्द्रदेव ! स्तोत्र र हविले यजन गर्नेहरूले तिमीलाई हामी सबैको हितैषि 


बनाइदिएका छन् । तिमी युद्धका समयमा यिनै स्तोताको रक्षा गर । 


नू इन्द्र शुर स्ववमान उती ब्रह्मजूतस्तन्वा वावृधस्व। म 
उप नो वाजान्मिमीद्युप स्तीन्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥११॥ म 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! स्तुत्य र ज्ञानले प्रेरित भएर तिम्रो शरीर र रक्षण शक्ति वृद्धि होस्। हामी 


सबैलाई आफ्ना कल्याणकारी शक्तिले सुरक्षित गर्दै अन्न र आवास प्रदान गर । 
सूक्त  २० बि 
व्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

उग्रो जज्जे वीर्याय स्वधावाञ्चक्रिरपो नर्यो यत्करिष्यन्। 

जग्मिर्युवा नृषदनमवोभिस्त्राता न इन्द्र एनसो महश्चित्॥१॥ 
धारणशक्तिले युक्त पराक्रमी इन्द्रदेव वीरतापूर्ण कार्य गर्नका लागि उन्नत भएका हुन्। उनले 
मानिसको हितका लागि उचित ठानेको काम अवश्य पूर्ण गर्दछन् । यञ्चशालातिर जाने वरुण र 
संरक्षक इन्द्रदेवले महापातकबाट हाम्रो रक्षा गरुन्। ं 

हन्ता वृत्रमिन्द्रः शुशुवानः प्रावीत्वु वीरो जरितारमूती । 

कर्ता सुदासे अह वा उ लोक दाता वसू मुषुरा दाशुषे भूत् ॥२॥ हु 

वृद्धि प्राप्त गरेपछि इन्द्रदेव वृत्रलाई संहार गर्दछन् । स्तोतालाई आश्रय प्रदान गर्दै उनीहरूको रक्षा 
गर्दछन् । उनी सुदास राजाका लागि क्षेत्र निर्माण गर्दछन् र याजकलाई बारम्बार धन प्रदान गर्दछन् । 

युध्मो अनर्वा खजक्त्समद्वा शूरः सत्राषाइजनुषेमषाढहः। 

व्यास इन्द्र पृतनाः स्वोजा अधा विश्व शत्रुयन्त जघान ॥२॥  ५ 
युद्धका कलामा कुशल, युद्धमा लागि पर्ने, योद्धा, सङ्घग्रामका लागि सधैँ तत्पर, शूरवीर र सहज 
स्वभावले अनेकौँ शत्रु जिले, स्वयं कहिल्यै नहाने, इन्द्रदेवले शत्रुको सैन्यदल अस्तव्यस्त गराएर 
शत्रुको वध गरे । को कक कीको 


५४९ 


भिवकिल ७ सहिराहिक रह. किक लकल पि गक सात छकामकम छनक खाना र रामा 


उभै चिदिन्द्र रोदसी महित्वा पप्राथ तविषीभिस्तुविष्मः । 

नि वज्रमिन्द्रो हरिवान्मिमिक्षन्त्समन्धसा मदेषु वा उवोच॥४॥ 
हे परम ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिमी आफ्नो बल र महिमाले द्यावापृथिवी दुवै लोकलाई परिपूरित 
गर्दछौ । अश्वमा चढेका इन्द्रदेव शत्रुमाथि वज्जले आघात गर्छन् । इन्द्रदेवलाई यज्ञमा सोमरसले सेवा 
गर्नुपर्छ । 

वृषा जजान वृषणं रणाय तमु चित्रारी नय ससूव। 

प्रयः सेनानीरध नृभ्यो अस्तिनः सत्वा गवेषणः स धृष्णु ॥५॥ 
बलशालिनी माता र बलवान् पिताले मानिसका हितमा युद्ध गर्नका लागि पुत्र इन्द्रलाई उत्पन्न गरे । 
उनी मानिसका हितकारी सेनानायक र प्रभावशाली स्वामी हुन् । उने शत्रुनाशक इन्द्रदेव गाईको 
खोजी गर्ने र शत्रुलाई दमन गर्छन् । म 

नू चित्स भ्रेषते जनो न रेषन्मनो यो अस्य घोरमाविवासात्। 
यझैर्य इन्द्रे दधते दुवांसि क्षयत्स राय क्रतपा ग्रतेजाः ॥६॥ 

यी शूरवीर इन्द्रदेवको मन यञ्ञले सेवा गरेर प्रसन्न गराउने मानिसहरू पतित र क्षीण हुँदैनन्। 

यज्ञबाट उत्पन्न र यज्ञका रक्षक इन्द्रदेव स्तोतालाई धन प्रदान गर्दछन् । 

यदिन्द्र पूर्वो अपराय शिक्षन्नयज्ज्यायान् कनीयसो देष्णम्। 
यो अमृत इत्यर्यासीत दूरमा चित्र चित्र्य भरा रयिं न ॥७॥ 

॥१हे विचित्र इन्द्रदेव ! पुर्खाले आफ्ना वंशजलाई दिने वा दूर देशमा जाँदा पाइने अथवा ठूलाबाट 
सानालाई प्राप्त हुने यी तीनै खालका अक्षय धन हामीलाई तिमी दे ! 
यस्त इन्द्र प्रियो जनो ददाशदसन्निरेके अद्रिवः सखा ते। 

वयं ते अस्यां सुमतौ चनिष्ठाः स्याम वरूथे अघ्नतो नृपीतौ ॥८॥ 
। हे वज्रधारी इन्द्रदेव । तिम्रा लागि हवि प्रदान गर्ने प्रिय मित्रलाई तिमीले दिएको धन प्राप्त होस्! 
। ७७०  १ हामी धनवान्, अन्नवान् र अहिस्रक बनौँ । मानिसले निवास गर्न योग्य सुरक्षित घरमा 
 हामी रहीँ। ं  बैक. 
 एष स्तोमो अचिक्रदद्वृषा त उत स्तामुर्मघवन्नक्रपिष्ट। 
रायस्कामो जरितारं त आगन्त्वमङ्ग शक्र वस्व आ शको नः ॥९॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिम्रो बलवर्द्धक यो सोम, शब्द गर्दछ र स्तोता स्तुति गर्दछन्। हे इन्द्रदेव ! 
हामी तिम्रा स्तोता हौँ । हामीलाई धनको इच्छा छ, त्यसैले धनसहितको निवास प्रदान गर । 
स न इन्द्र त्वयताया इषे धास्त्मना च ये मघवानो जुनन्ति । 
वस्वी घु ते जरित्रे अस्तु शक्तिर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥१०॥ 

हे इन्द्रदेव । हामीलाई स्वीकार गरेर सुरक्षित राख । तिमीले प्रदान गरेको अन्ने उपभोग गर्ने शक्ति 
हामीमा होस् । स्वेच्छापूर्वक हवि प्रदान गर्ने धनवान्लाई सुरक्षित गर ! स्तोताहरूमा स्तुति गर्ने 
शक्ति होस् । कल्याणकारी रक्षण साधनले हाम्रो सुरक्षा गर ! 

१ सूक्त २१ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
असावि देवं गोत्रजीकमन्धो न्यस्मिन्द्रि जनुषेमुवोच । 
बोधामसि त्वा हर्यश्च यसैरबोधा नः स्तोममन्धसो मदेषु ॥१॥ 

दिव्य सोमरस पेलेर गाईका दुधमा मिसाएका छौँ । इन्द्रदेव जन्मैदेखि यो रुचाउँछन् । हे हरि नामका 

अश्व भएका इन्द्रदेव  हामी यज्ञमा तिमीलाई जागृत गराउँछौँ। सोमले आनन्दित भएर हाम्रा 

स्तोत्रमा तिमी ध्यान देङ । म 

प्र यन्ति यस विपयन्ति बर्हि सोममादो विदथे दुध्रवाचः । 

न्यु भ्रियन्ते यशसो गृभादा दूरउपब्दो वृषणो नृषाचः ॥२॥ म 
याजकहरू यज्ञशालोमा कुशको आसन ओछ्याउँछन् र ढुङ्गामा सोम कुट्दछन् । सोम कुट्नाले ढुङ्गा 
ठोकिँदा आएको कर्कश ध्वनि टाढै सुनिन्छ। क्रत्विकहरूले बलवर्द्धक सोम कुट्ने ढुङ्गा घरैबाट 
ल्याएका थिए । । हि 






पकन क. कलकतककातकिकताकल वरभतनललकोकलगकलकनकिनिकीक॥ बब  १ 
७ पि पुन  ्िह की पाम कनाकमासँगकमारकककलबी?० ०७  


५७० 





त्वमिन्द्र स्रवितवा अपस्कः परिष्ठिता अहिना शूर पूर्वी । 
त्वद्वावक्रे रथ्यो३ न धेना रेजन्ते विश्वा कृत्रिमाणि भीषा ॥३॥ 


 हत हिलाट आक्रान्त भएर रोकिएका पानीका धेरै वटा प्रवाह तिमीले प्रवाहित 
गरायो। तिमीले नै नदीलाई रथमा चढेको 


गे वीर हिँडेझैँ बग्न दिएका हौँ। तिम्रा डरले भुवनहरू 
कम्पित भए । 


भीमो विवेषायुधेभिरेषामपांसि विश्वा नर्याणि विद्वान्। 


इन्द्र पुरो जर्हषाणो वि दूधोद्धि वज्नहस्तो महिना जघान॥४॥ 


इन्द्रदेव मानव हितकारी र समस्त कार्यकुशल छन् । आयुध धारण गरेर भयङ्करजस्ता लाग्ने इन्द्रदेव 
हर्षित भएपछि वज्र धारण गरेर शत्रुका 


। सेनाभित्र पसेपछि शत्रुलाई भयभीत गराउँदै तिनीहरूको 
वध गर्दछन् । 


न यातव इन्द्र जुजुवुर्नो न वन्दना शविष्ठ वेद्याभि । 


स शर्धदर्यो विषुणस्य जन्तोर्मा शिश्नदेवा अपि गुर्ात॑ न ॥१॥ 


हे इन्द्रदेव । असुरले हामीमाथि घात गर्न नसकून् । बलशाली असुरले हाम्रो वन्दना र अध्ययनमा 
पनि बाधा नपारुन्। हे आर्य  विषमतालाई 


नियन्त्रणमा राख। हिंस्रक स्वभाव र कामुक वृत्ति 
भएकाहरू हाम्रा यञ्चका नजिकै आउन नपाछन् । 

अभि क्रत्वेन्द्र भूरध ज्मन्न ते विव्यङ्महिमान रजांसि । 

स्वेना हि वृत्रै शवसा जघन्थ न शत्रुरन्तं विविदद्युधा ते ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना पुरुषार्थले भूलोकका सबै शत्रु प्राणी परास्त गर्दछौ । तिम्रो सबै महिमा 
लोकले जानेको छैन। तिमी आफ्ना बलले वृत्र नामको शत्रु संहार गर्दछौ । युद्धमा शत्रुले तिम्रो पार 
पाउन सक्दैनन् । 

देवाशित्ते असुर्याय पूर्वेनु क्षत्राय ममिरे सहांसि । 

इन्द्रो मघानि दयते विषद्ेन्द्र वाजस्य जोहुवन्त सातौ ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! पहिले देवताहरूले तिम्रो बल र शत्रु मार्ने शक्तिको तुलना गर्दो तिमीलाई कमजोर 
ठानेका थिए। तिमी शत्रु जितेर धनजति आफ्ना भक्तलाई प्रदान गर्दछौ । धनको इच्छाले याजकहरू 
इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछन् । 

कोरिश्चिद्धि त्वामवसे जुहावेशानमिन्द्र सौभगस्य भूरेः । 

अवो बभूथ शतमूते अस्मै अभिक्षतुस्त्वावतो वरूता ॥८॥ 
हे शासनकर्ता इन्द्रदेव । स्तोताहरू तिम्रो स्तुति गर्दै आफ्ना सुरक्षाको कामना गर्दछन् । तिमी सयौँ 
रक्षण साधनले हाम्रा धनको सुरक्षा गर । तिमीसित जसले स्पर्धा गर्दछन्, त्यस्ता शत्रुको नाश गर । 

सखायस्त इन्द्र विश्वह स्याम नमोवृधासो महिना तरुत्र। 

वन्वन्तु स्मा तेजवसा समीकेर भीतिमर्यो वनुषां शवांसि ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी सबै तिम्रो यश बढाउनका लागि सधैँभरि सखाका रूपमा रहैँ । हे महिमावान्  
हे तारक इन्द्रदेव ! स्तोताहरू तिमीबाट सुरक्षित होञन् र आक्रमण गर्न आउने शत्रुलाई जितून् । 

स न इन्द्र त्वयताया इषे धास्त्मना च ये मघवानो जुनन्ति। 
 वस्वी पु ते जरित्रे अस्तु शक्तिर्यूयं पात स्वस्तिभि सदा न ॥१०॥ 
हं इन्द्रदेव । हामीलाई स्वीकार गरेर तिमी सुरक्षित राख । त्यसो भएपछि तिमीले प्रदान गरेको अन्न 
उपभोग गर्ने शक्ति हामीभित्र होस्। स्वेच्छापूर्वक हवि प्रदान गर्ने धनवान्लाई सुरक्षित गर। 
स्तोताहरूमा स्तुति गर्ने शक्ति रहोस् । तिमी कल्याणकारी रक्षण साधनले हामी सबैको सुरक्षा गर । 

सूक्त  २२ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  विराट्, ९ त्रष्टुप्। 

पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा यं ते सुषाव हर्यश्वाद्वि । 

सोतुर्बाहुभ्या सुयतो नार्वा ॥१॥ 
है अश्चयुक्त इन्द्रदेव ! आनन्ददायक सोमरस पान गर। सञ्चालकका हातले उचित रूपमा 

नियन्त्रित घोडाजस्तै ढुङ्गाले सुरक्षा साथ तिम्रा लागि सोमरस निकालिन्छ । 


५५१ 


हिका? २ 





. 


यस्ते मदो युज्यश्वारुरस्ति येन वृत्राणि हर्यश्व हँसि । 
स त्वामिन्द्र प्रभूवसो ममतु ॥२॥ पक 
हे घोडाका समृद्धिशाली स्वामी इन्द्रदेव ! जुन सोमरसका उत्साहले तिमा वृत्रासुर मार्दछौ, तस 
श्रेष्ठ रसले तिमीलाई आनन्द प्रदान गरोस् । 
बोधा सु मे मघवन्वाचमेमां यां ते वसिष्ठो अर्चति प्रशस्तिम्। 
इमा ब्रह्म सधमादे जुषस्व ॥२॥ हक 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! विशिष्ट याजकहरू गुणगान गर्दै श्रेष्ठ वाणीले तिम्रो अर्चना गरिरहेका 
छन्। त्यो राम्रो वाणी विचारपूर्वक स्वीकार गर । यज्ञस्थलमा यो जञानरूपी हविष्य ग्रहण गर । 
श्रुधी हवं विपिपानस्याद्रेर्बोधा विप्रस्यार्चतो मनीषाम्। 
कृष्वा दुवांस्यन्तमा सचेमा ॥४॥ 
सोमरस पान गर्ने हे इन्द्रदेव । हाम्रो आह्वानमा ध्यान देछ । अर्चना गर्ने ज्ञानीको प्रार्थना सुन। 
हामीलाई आफ्ना सच्चा मित्रका ठानेर सेवा स्वीकार गर । 
न ते गिरो अपि मृष्ये तुरस्य न सुष्टुतिमसुर्यस्य विद्वान् । 
सदा ते नाम स्वयशो विवक्मि ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव तिम्रो असाधारण बल जानेका हामी तिम्रो स्तुति छोड्न सक्दैनौँ । तिम्रो यश बढाउने 
स्तोत्र हामी पाठ गर्दछौँ । 
हिते सवना मानुषेषु भूरि मनीषी हवते त्वामित्। 
अस्मन्मघवञ्ज्योक्क ॥६॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! हामी मानिसहरू तिम्रा लागि सोमयञ्च गर्दछौँ । तिम्रा लागि हवन पनि हुने 
गर्दछन् । त्यसैले हामीबाट टाढा तिमी नजाउ । 
तुभ्येदिमा सवना शूर विश्वा तुभ्यं ब्रह्माणि वर्धना कृणोमि । 
पन्त त्वं नृभिर्हव्यो विश्वधासि ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि यज्ञका अनेकौँ सवन छन् । स्तोत्र पनि तिम्रो यश बढाउनकै लागि हौ। 
मानिसहरूले हवि प्रदान गर्न योग्य तिमी नै छौ। हि 
नू चिन्नु ते मन्यमानस्य दस्मोदश्नुवन्ति महिमानमुग्र । न वीर्यमिन्द्र ते राधः ॥ 
हे दर्शनीय इन्द्रदेव ! तिम्रो यस्तो सम्माननीय महिमाको पार कसैले पाउन सक्दैन । हे शूरवीर ! 
तिम्रा पराक्रम र धनको पार कसैले पाउन सक्दैन । 
 येच पूर्व ग्रषयो ये च नूला इन्द्र ब्रह्माणि जनयन्त विप्राः । 
अस्मे ते सन्तु सख्या शिवानि यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! प्राचीन र नवीन क्रषिहरूले रचेका स्तोत्रले स्तुत्य भएपछि तिमीले जसरी उनीहरूको 
कल्याण गयौ, उसरी नै हामी स्तोताहरूलाई पनि मित्रभैँ मानेर कल्याण गर । कृपा गरेर 
। कल्याणकारी साधनले हामी सबैको सुरक्षा गर । 
तै ति. सूक्त  २३ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
उदु ब्रह्याण्यैरत श्रवस्येन्द्र समर्ये महया वसिष्ठ। 
 आ यो विश्वानि शवसा ततानोपश्रोता म ईवतो वचांसि ॥१॥ 
हे इन्द्रियजित् क्रषि ! आफ्ना शक्तिले सम्पूर्ण भुवनलाई विस्तृत गर्ने, अन्न प्राप्तिका कामनाले 
 यज्ञमा यश बढाउने र उपासकको प्रार्थना सुन्ने इन्द्रदेवको महिमा वर्णन गर्ने खालका स्तोत्र पाठ 
 गर। न 


७ ०७  भनन कै ककल तिरी क लगत पाता कलो िजकिताकाला लल फुहरकातकतातहरुलातहह तला करल०कमातहाङरीक्रन्विकलबकाााहाकुतकीताकाहताह नाकाका  हक ताका छर 





७००००००००७० ०७०० ५तामकतिकममममािको 


कक ०१० चकर लाला ता 


छि जितिन 


अयामि घोष इन्द्र देवजामिरिरज्यन्त यच्छुरुधो विवाचि । 

नहि स्वमायुश्चिकिते जनेषु तानीदंहांस्यति पर्ष्यस्मान् ॥२॥ 
देवताको स्तुति गर्दा शोक नाश गर्ने औषधि बढ्दछ । हे इन्द्रदेव !। मानिसहरू कसैले आफ्नो आउ 
जान्दैनन् । हामीलाई सबै पापबाट पार लगाउ । 


०५२ 








री ओ।।।।।।।। 


युजे रथं गवेषणं हरिभ्यामुप ब्रह्माणि जुजुषाणमस्थु 

वि बाधिष्ट स्य रोदसी महित्वेन्द्र वृताण्यप्रती जघवान ॥३॥ 
गाई खोजेर पत्तो लगाउने इन्द्रदवका रथमा हरियो वर्णका दुवै अश्च नियोजित छन्। स्तोत्रले 
इ्न्रदेवको सेवा गदछन्, हान उनका उपासना गर्दछौँ । इन्द्रदव आफ्ना महिमाले द्यावापृथिवी 
ब्याप्त गर्दछन् । इन्द्रदेव अनौठो तरिकाले वृत्रको वध गर्दछन् 

आपश्चित्पिप्युः स्तर्यो३ न गावो नक्षन्रृत॑ जरितारस्त इन्द्र । 

याहि वायुर्न नियुतो नो अच्छा त्वं हि धीभिर्दयसे वि वाजान्॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो कृपाले ब्याउने गाई कम्लाएभैँ जलको प्रवाह बढोस् । तिम्रा स्तोताले यज्ञ 
गरिरह्न् । अश्वहरू वायुसमानका वेगले हामीकहाँ आञन् । तिमी स्तोतालाई बुद्धि, बल र अन्न 
प्रदान गर्दछौ । 

ते त्वा मदा इन्द्र मादयन्तु शुष्मिणं तुविराधसं जरित्रे । 

एको देवत्रा दयसे हि मर्तानस्मिज्छूर सवने मादयस्व ॥५॥ 
टे इन्द्रदेव ! देवताहरूमा तिमी एउटाले मात्रै हामीमाथि ज्यादै दया गर्दछौ । तिमी यस यज्ञमा 
सोमरस पान गरेर आनन्दित होङ  हे शूरवीर इन्द्रदेव ! उपासकलाई यस्तो पुत्र प्रदान गर, जो 
वलियो र अनेकाँ विद्यामा निपुण होस् । 

एवेदिन्द्र वृषणं वज्रबाहुँ वसिष्ठासो अभ्यर्चन्त्यकैं । 

स नः स्तुतो वीरवद्धातु गोमद्यूयं पात स्वस्तिभि सदा नः ॥६॥ 
वसिष्ठहरू बलवान्, वज्जधारी इन्द्रदेवलाई स्तोत्रले पूजा गर्दछन्! उनी स्तुतिद्वारा प्रसन्न भएर 
स्तोतालाई वीर र गाईसहित धन प्रदान गर्दछन् । उनी कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गरुन् । 

सूक्त  २४ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

योनिष्ट इन्द्र सदने अकारि तमा नृभिः पुरुहत प्र याहि। 

असो यथा नोञविता वृधे च ददो वसूनि ममदश्ज सोमैः ॥१॥ 
अनेकौँ मानिसबाट स्तुति गरिने हे इन्द्रदेव ! यज्ञवेदिकामा तिमी आपना सहयोगीसँग प्रतिष्ठित हुने 
कृपा गर  रक्षक, पोषणकर्ता र धनदाता तिमी सोमरस पान गरेर आनन्द अनुभव गर  

गृभीतं ते मन इन्द्र द्विबर्हाः सुतः मोमः परिषिक्ता मधूनि। 

दिसृष्टधेना भरते सुवृक्तिरियमिन्द्र जोहुवती मनीषा ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी दुवै स्थानमा पूज्य छौँ । तयार गरेका सोमरसमा मह मिसाइएको छ  हामी तिम्रो 
ध्यानाकर्षण गराउन मनन गर्न योग्य स्तोत्र उच्चारण गर्दछौँ । 

आनो दिव आ पृथिव्या त्रजीषिन्रिदं बहिः सोमपेयाय याहि। 

वहन्तु त्वा हरयो मद्रयञ्चमाङ्गूषमच्छा तवसं मदाय ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी द्युलोक या भूलोकमा जहाँ छौ त्यहाँबाट आउ । हामीले तिम्रा लागि आसन 
बिछाएका छौँ । घोडाले तिम्रो स्तुति गरिएका ठाउँमा तिमीलाई लिएर जाञन् । तिमी यहाँ आएपछि 
ओछ्याएका आसनमा वसेर सोमपान गर्दै आनन्दित होउ । 

आ नो विश्वाभिरूतिभिः सजोषा ब्रह्म जुषाणो हर्यश्व याहि। 

वरीवृजत् स्थविरेभिः सुशिप्रास्मे दधद्वृषण शुष्ममिन्द्र ॥॥ . 
हे हरियो अश्च भएका र गजबको टोपी लगाउने इन्द्रदेव ! तिमी सब रक्षण साधनसहित 
मरुतृहरूका सहयोगले शत्रुको वध गर्दछौं । हे इन्द्रदेव ! हामीलाई बलवान् र समर्थ पुत्र प्रदान गर्न 
हामाकहाँ आठ । 

एष स्तोमो मह उग्राय वाहे धुरी३ वात्यो न वाजयन्नधायि। 

इन्द्र त्वायमर्क ईट्टे वसूनां दिवीव द्यामधि नः श्रोमतँ धाः ॥५॥ 
ण्थ तान्ने अश्चजस्दै बलियो स्तोत्र महान् वीर र विश्वका सञ्चालक इन्द्रदेवका निम्ति प्रस्तुत गरेका 
छौँ। हे इन्द्रदेव । स्तोत्र गाउनेहरू तिमीबाट दिव्ण सम्पदाको कामना गर्दछन् । स्वर्गमा समेत 
यशस्वी हुन सक्ने वीर पुत्र र धन हामीलाई प्रदान गर । 


५५२३ 
? 








एषा न एन षागेस्थ पूरै प्रते मही सुमति धेषिदाम । 

पष पिन्त मपषपभ्य सुचीरा भूगे पात स्षरिसभिः सदा न ॥६॥ 
ऐ इन्द्देत । हामीलाई नपा गरेर पने पदान गर । हामी ।पमीबार पेरित सदबुद्ि प्राप्त गरौ  
हामीजस्ता हव्थमुक याजक लाई । ती तौर पुजसाहत् जप र पन पदाग गर । तिमी हामो पालन र 
रशषण गर्। 

। सूतूत २५ 
ष्षि पर मै वर । ऐैषता  एम । छन्द  ज्रिएप् । 

आते भह एन्द्रोत्मुग्र समन्यषो यत्समन्त सेमाः । 

पताति दिप्ुप्रर्गस्म बाह्चोर्मा ते मनो षिष्वद्रयपेगिषि चारीत् ॥१॥ 
उत्साहित भएका सेनाले सङ्गम गरेका बेला ऐ मानिसका हितैपि, तजधारी, पराक्रमी, पीर 
ह्न्द्रदेख । तिभा बाह्ुमा हुने नज शत्नुमाथ खसोस् र छाम्रो रक्षा छौस्। तिम्रो सबैतिर पुग्ने मग 
अषिचलित रहौस् र् हमा लागि ।तमी हितकारी काय गर । 

नि दुर्ग इन्द्र शशपिप्मित्रानभि ये नो मर्तासो अमन्ति । 

आरे सै शस फि है निनित्सोरा मो भर सम्भरण वसूनाम् ॥२॥ 
है इन्द्रदेष । हामीलाई जिले रहरले सङ्खामका मैदानमा हाम्रा अगाडि उभिएका शत्रु संहार गर्। 
निन्दकलाई हामोदेखि खाए लैजाङ । हामीलाई पयौप्त धन प्रदान गर् । 

शत  शिप्रिम्रूतयः सुदासे सहसे शंसा उत रातिरस्तु । 

जहि मर्त्यस्यास्मे धुम्नमधि रल॑ च धेहि ॥३॥ 
हामो तिम्षा उत्तम भक्त हौं। तिमी सयौँ रक्षणसाधनले ऐामो रक्षा गर । तिमीबाट प्रदत्त धन हामै 
होस् । हिंसक वृत्ति एुनेका शस्त्रअस्त्र नाश गरिदेङ । हामीलाई यश र दीप्ति भएको रल देङ । 

त्यावतो छीन्द्र क्रत्वे अस्मि त्वावतो भ्विु सुर रातौ। 

विश्वेदहानि तषिषीव उग्र ओक कुणुष्व न मर्षीः ॥४॥ 
है इन्द्रदेव । हामी तिम्ा लागि शुभ कार्य गर्नमा खरिएका छौँ। तिम्रो अनुकूल रहने संरक्षण 
हामीलाई प्राप्त होस्। ऐ बलवान् र तेजस्वी पऐून्द्रदेव ! हामीलाई सधैंका लागि उपयुक्त आवास 
बनाङ । हामीमाथि क्रोध नगर । 

कुत्सा एते हर्यश्वाय शूषमिन्द्रै सहो देवजूतमियानाः । 

सत्रा करुधि सुहना शूर वुत्रा वय तरुत्राः सनुयाम वाजम् ॥५॥ 
हरियो अश्च हुने हुन्द्रदेवका निम्ति हामी स्तोताएरू सुखकर स्तोत्र गाउँछौं । हुन्द्रदेवको देतप्रेरित 
बलको कामना गर्दछौं। ऐ शूरवीर हुन्द्रदेव ! सम्पूर्ण दुःखबाट पार भएर सजिलै शत्रु विनाश गर्ने 
बल हामी प्राप्त गरौं। 

एवा न इन्द्र वार्यस्य पूर्घि प्र ते महीँ सुमति वेविदाम । 

इषं पिन्व मघवदभ्यः सुवीरां यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीलाई संरक्षणीय धनले परिपूर्ण गरा । तिमीबाट प्रेरित श्रेष्ठ सुमति हामी प्राप्त 
गरौं। हामी हविदातालाई तिमी तीर पुत्रसहित अन्न प्रदान गर्। तिमी कल्याणकारी साधनले 
हामीलाई सुरक्षा प्रदान गर । 

सूक्त  २६ 
क्रृषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

न सोम इन्द्रमसुतो ममाद नाब्रह्माणो मघवान सुतासः । 

तस्मा उक्थं जनये यज्जुजोषन्नुवन्नवीयः शुणवधथा नः ॥१॥ 
स्तोत्र पाठ नगरीकन निकालिएको र इन्द्रदेवका लागि ननिकालिएको सोमरस आनन्द प्रदायक 
हुँदैन । हामी मानिसका माझमा इन्द्रदेवले सुन्न स्वीकार गर्ने, श्रेष्ठ र नवीन स्तोत्र रचना गर्दछौं । 

उक्थउक्थे सोम इन्द्र ममाद नीथेनीथे मघवान सुतासः । 

यदी सबाधः पितर न पुत्राः समानदक्षा अवसे हवन्ते ॥२॥ 
स्तोत्र पाठसँगै तयार गरेका सोमरसले इन्द्रदेवलाई हर्षित गर्दछ। सोमरस अर्पित गर्ने बेलामा 
धनवान् इन्द्रदेवको स्तुति गर्नाले उनी प्रसन्न हुन्छन् । पुत्रहरू एकसाथ भएर पितालाई बोलाएभै 
हामी सबै मानिसहरू आफ्ना कार्यमा निपुण इन्द्रदेवलाई आफ्नो सुरक्षाका लागि बोलाउँछौँ । 


५५४ 








 
 
 
। 
॥ 
। 





करम्पकातककालकरुाममा  दु बुटतएएमहपामपाण्याहकुककाहरकबुह कुल आओ तवर एशलरणकुक, एजाणकलमालमा,काडलुहहलाररणसातमतकतलरणमु फुड 
तत् पा ङ्  ७ ७००० ॥  फकालाणणा र म  जक गा जना 


॒ 


चकार ता कृणवन्नूनमन्या यानि ब्रुवन्ति वेधस 
तयार गर्दा स्तोत्रमा जेजे कामको वर्णन गरिन्छ, ती सबै पहिले नै इन्द्रदेवले गरेका थिए । 
ग्रस बेला पनि उनी टी असल कार्य गर्दछन् । इन्द्रदेव लोग्नेले स्वास्नीलाई अधीनमा राखेझैँ शत्रुको 
नगर अधीनमा राख्दछन् । 
एवा तमाहुरुत शुण्व इन्द्र एको विभक्ता तरणिर्मघानाम् । 
पगरदेवसित मिथस्तुर कतयो यस्य पूर्वीरस्मे भद्राणि सश्चत प्रियाणि ॥४॥ 
इन्द्रदेवसित परस्पर सहयोगी शक्ति अनेकौँ छन् । तिनीहरूले हामी सबैलाई उनी रक्षा गर्दछन्। 
स्तोताहरू उनै शक्तिको बयान सुनाउँछन् । यस्ता इन्द्रदेव धन बाँट्नेलाई उद्धार गर्दछन्  उनै 
देवताले हाम्रो कल्याण गरुन् । 
एवा वसिष्ठ इन्द्रमूतये नृन्कृष्ठीनाँ वृषभ सुते गृणाति। 
सहस्रिण उप नो माहि वाजान् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
वसिष्ठ त्रषि प्रजाको कामना पूर्ति र सुरक्षा गर्नका लागि सोमरस तयार गर्दछन्। हे इन्द्रदेव ! 
हामीलाई अनेकौँ कल्याणकारी भोग्य पदार्थ प्रदान गर्दै हाम्रो कल्याण गर । 
पर्व सूक्त  २७ 
क्राषि  वसिष्ठ । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इन्द्र नरो नेमधिता हवन्ते यत्यार्या युनजते धियस्ताः । 
शुरो नृषाता शवसश्वकान आ गोमति व्रजे भजा त्वं नः ॥१॥ 
सेनानायकहरू पनि आफ्नो सहायताका लागि इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछन् । हे इन्द्रदेव ! तिमी 
पुरुषहरूका धनदाता र बलवर्द्धक हौँ । हामीलाई लाभ गराउने गाई गोठसम्म पुन्याउने कृपा गर । 
य इन्द्र शुष्मो मघवन्ते अस्ति शिक्षा सखिभ्यः पुरुहूत नृभ्यः । 
त्वं हि दृढहा मघवन्विचेता अपा वृधि परिवृत न राध ॥२॥ 
हे सवै तिरबाट बोलाइने इन्द्रदेव ! स्तोतालाई आफ्नो बल प्रदान गर । हे बलिया बन्धन चुँडाउने र 
मघवा भनिने इन्द्रदेव ! हामीलाई ज्ञानको गोप्य धन प्रकट गराइदेछ  
इन्द्रो राजा जगतश्वर्षणीनामधि क्षमि विषुरूपं यदस्ति। 
ततो ददाति दाशुषे वसूनि चोदद्राध उपस्तुतश्चिदर्वाक्॥३॥ 
इन्द्रदेव सवै प्राणीका स्वामी र पदार्थरूपी धनका राजा हुन्। उनी दान गर्ने बानी हुनेलाई 
जीवनउपयोगी वस्तु प्रदान गर्दछन् । ती असल सम्पदा हामीतिर पठाउन् । 
नू चिन्न इन्द्रो मघवा सहूती दानो वाज नि यमते न जती। 
अनूना यस्य दक्षिणा पीपाय वाम नृभ्यो अभिवीता सखिभ्यः ॥४॥ 
हामी आफ्नो रक्षा र अन्न प्राप्तिका लागि धनदाता इन्द्रदेवलाई बलवान् मरुत्हरूसँगै बोलाउँछौँ । 
उनले मरुतृहरूका लागि जुन सर्वव्यापी र पूर्ण दान प्रदान गर्दछन्, त्यही श्रेष्ठ दान मानिसका लागि 
प्रकट गर्दछन् । 
नूइन्द्र राये वरिवस्कृधी नआ ते मनो ववृत्याम मधाय। 
गोमदश्वावद्रथवदव्यन्तो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी गाई, अश्व, रथ आदि धनका स्वामी हौ । पूजनाय स्तोत्रले हामी तिम्रो आह्वान 
गर्दछौँ । हामीलाई ऐश्वर्यवान् बनाउनका लागि पर्याप्त धन प्रदान गर । सधैं हाम्रो सुरक्षा र पालन 
गर्दै कल्याण गर  
सूक्त  २० 
व्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
ब्रह्मा ण इन्द्रोप याहि विद्वानर्वाज्चस्ते हरय सन्तु युक्ता। । 


विश्वे चिद्धि त्वा विहवन्त मर्ता विश्वमिन्व ॥१॥ र लि 
हे इन्द्रदेव । तिमी सर्वज्ञ छौ, स्तुति सुनेपछि अश्वमा आरूढ भएर गा आउ । हे समस्त 


विश्वलाई सन्तोष प्रदान गर्ने इन्द्रदेव ! तिमीलाई कैयौँ मानिसले अलगअलग बोलाउँछन्, त्यसो भए 
तापनि तिमी कृपा गरेर हाम्रो प्रार्थना सुन । 
५५५ 


. 


हवं त इन्द्र महिमा व्यानड् ब्रह्म यत्पासि शवसिन्रृषीणाम् । 
आ यद्ठज्र दधिषे हस्त उग्र घोर सन्क्रत्वा जनिष्ठा अषाढहः ॥२॥ 
हे बलवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा महिमाले क्रपिका स्तोत्र सुरक्षित रहन्छन् । हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमी 
उद्धट शूरवीर र सधैँका अजेय हौ। 
तव प्रणीतीन्द्र जोहुवानान्त्सं यन्नुत्न रोदसी निनेथ । 
महे क्षत्राय शवसे हि जञ्जेतृतुजिं चित्तृतुजिरशिश्नत् ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! जुन स्तोता तिमीबाट प्रणीत पद्धतिअनुसार स्तुति गर्दछन्, तिनी द्युलोक र भूलोकमा 
आनन्दसहित प्रतिष्ठित हुन्छन् । तिमी क्षात्रबल र धनको बलद्वारा श्रेष्ठ कार्य गर्नका लागि उपत्न 
भएका हौँ। 
एभिर्न इन्द्राहभिर्दशस्य दुर्मित्रासो हि क्षितयः पवन्ते । 
प्रति यच्चष्टे अनृतमनेना अव द्विता वरुणो मायी नः सात्॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीमाथि आक्रमण गर्ने दुष्टको धन सधैँ हामीलाई प्रदान गर ! निष्पाप वरुणदेवले 
हामीभित्रको असत्य खोजी गरेर दुवै प्रकारले दूर गरुन् । 
वोचेमेदिन्द्रै मघवानमेनं महो रायो राधसो यद्ददन्नः । 
यो अर्चतो ब्रह्मकृतिमविष्ठो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
इन्द्रदेव हामीलाई महान् धनऐश्वर्य प्रदान गर्दै स्तोताको रक्षा गर्दछन् । हामी इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछौँ  
धनवान् इन्द्रदेवले सदैव हाम्रो पालन र कल्याण गरुन् । 
सूक्त  २९ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। ं 
अयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्व आ तु प्र याहि हरिवस्तदोकाः । 
पिबा त्वपस्य सुषुतस्य चारोर्ददो मघानि मधवन्रियानः ॥१॥ . 
हे हरियो अश्च भएका इन्द्रदेव ! तिमी शीघ्र आङ  हामी तिम्रा लागि सोमरस तयार गर्दछौँ । तिमी 
आएर त्यो पान गर र याजकलाई धन प्रदान गर् । 
ब्रह्मन्वीर ब्रह्मकृति जुषाणो र्वाचीनो हरिभिर्याहि तूयम्। 
अस्मिन्नु पु सवने मादयस्वोप ब्रह्याणि शुणव इमा नः ॥२॥ 
हे ज्ञानी, वीर इन्द्रदेव । तिमी हाम्रो उत्तम स्तोत्र सुन र अश्चमा आरूढ भएर हामीतिर चाँडे आउ । 
यस सोमयञमा स्तोत्र सुनेर तिमी प्रसन्न होङ । 
का ते अस्त्यरङ्कृतिः सूक्तैः कदा नूनं ते मघवन् दाशेम। 
म विश्वा मतीरा ततने त्वायाधा म इन्द्र शुणवो हवेमा ॥२३॥ 
हे धनका अधिपति इन्द्रदेव । हामी वास्तवमा तिमीलाई कसरी प्रसन्न गरौँ ? हामी तिम्रा लागि 
स्तोत्र रचना गर्दछौँ । तिमी हाम्रो स्तोत्र सुन । यस सूक्तले कहिले तिमीलाई अलङ्म्ृत गर्ला भन्ने 
एउटै अभिलाषा हाम्रा मनमा छ। 
उतो घा ते पुरुष्या३ इदासन्येषां पूर्वेषामशुणोर्क्ोषीणाम् । 
अधाहँ त्वा मधवञ्जोहवीमि त्वं न इन्द्रासि प्रमतिः पितेव ॥४॥ ं 
हे इन्द्रदेव ! प्राचीन कालका मानवका हितैषि, क्रषिले रचेको स्तोत्र तिमीले सुन्यौ । हामी पनि 
तिमीलाई बारम्बार स्तुति गर्दछौँ । तिमी उत्तम बुद्धि भएका पिताजस्तै हौ । 
वोचेमेदिन्द्रै मघवानमेनं महो रायो राधसो यद्ददन्नः । 
यो अर्चतो ब्रह्मकृतिमविष्ठो यूयं स्वस्तिभिः सदा न ॥५॥ 
इन्द्रदेव हामीलाई महान् धनऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् र स्तोताको रक्षा गर्दछन् । हामी इन्द्रदेवको स्तुति 
गर्दछौँ । धनवान् इन्द्रदेवले सदैव हाम्रो पालन र कल्याण गरुन् । 
सूक्त  २० 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
आ नो देव शवसा याहि शुष्पिन्भवा वृध इन्द्र राय अस्य । 
महे नृम्णाय नृपते सुवज्न महि क्षत्राय पाँस्याय शूर ॥१॥ 
हे बलशाली आभासम्पत्न इन्द्रदेव ! हामीकहाँ आउ र कृपा गरेर हाम्रो धन बढार । हे वज्जधारी 
इन्द्रदेव ! तिमी महान् क्षात्रबलले सम्पन्न आफ्नो पुरुषार्थ बढाउ । 


रकललबलुहरू पवन ? क लता जहनाकलमा पता . जिनिलिकिलन धयुहुलललकररकर गकल हवाला   द्०५ 


५०५६ 


 छे 





 


हवन्त उ त्वा हव्यं विवाचि तनृषु शूराः सूर्यस्य सातौ । 
त्वंविश्वेषु सेन्यो जनेपु त्वं वृत्राणि रन्धया सुहन्तु ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी आह्वान गर्न योग्य छौ। विवादका समयमा मानिसले तिमीलाई बोलाउँछन् । 
सूर्यदेवको प्राप्तिका लागि मानिसहरू तिमीलाई बोलाउँछन् । समस्त मानवी सेनाका लागि 
नुकरणीय छौ। तिमी सुगमतापूर्वक घात गर्ने सुहन्ता नामका वज्जले शत्रु पराजित गरेर हाम्रो 
अधीनमा गराइदेछ । 
अहा यदिन्द्र सुदिना व्युच्छान्दधो यत्केतुमुपम समत्सु । 
न्यपग्निः सीददसुरो न होता हुवानो अत्र सुभगाय देवान् ॥३॥ 
हेइन्द्रदेव ! हाम्रा दिनहरू राम्रो किसिमले वित्दै जाउन् र युद्धमा पनि हाम्रो ज्ञानविवेक स्थिर बनेर 
रहोस् भन्ने उद्देश्यका साथ सुहाउँदो धन प्राप्तिका लागि पराक्रमी होताका रूपमा अग्दिदेवले 
आह्वान गर्दा यस यज्ञमा प्रतिष्ठित होङ  
वयंते त इन्द्र तेच देव हत्त खु ददतो मघानि। 
यच्छा सूरिभ्य उपम वर्थ जरणामश्नवन्त ॥४॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव । हामी सबै तिम्रै आफन्त हौँ । हामी तिम्रा लागि हवि प्रदान गर्दै स्तुति गर्दछौँ । 
विद्वानहरूलाई तिमी असल निवास प्रदान गर । उत्तम ऐश्वर्यसम्पन्न भएर उनीहरू बुढेस कालमा 
सुखले रह्न् । 
वोचेमेदिन्द्र मघवानमेनं महो रायो राधसो यद्ददन्नः । 
यो अर्चतो ब्रह्मकृतिमविष्ठो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
इन्द्रदेव हामीलाई महान् धनेऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् र स्तोताको रक्षा गर्दछन् । हामी इन्द्रदेवको स्तुति 
गर्दछौँ । धनवान् इन्द्रदेवले सदैव हाम्रो पालन र कल्याण गरुन् । 
सूुक्त  ३१ 
ग्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री विराट्। 
प्र व इन्द्राय मादनं हर्यश्वाय गायत । सखायः सोमपाव्ने ॥१॥ 
हे साधक हो । अश्वका स्वामी, सोमपान गर्ने इन्द्रदेवलाई आनन्द लाग्ने स्तोत्र गाओ । 
शंसेदुक्थं सुदानव उत द्युक्षे यथा नर । चक्मा सत्यराधसे ॥२॥ 
हे क्रात्विकहरू हो ! उत्तम दानदाता, न्यायले उपार्जन गरेका सम्पत्तिका धनी इन्द्रदेवको प्रार्थना 
गर। हामी पनि उत्तम विधिले उनको प्रार्थना गर्दछौँ । 
त्व॑ न इन्द्र वाजयुस्त्व गव्यु शतक्रतो । त्वं हिरण्ययुर्वसो ॥२॥ 
हे सयौँ यज्ञकर्म गर्ने इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी अन्न, गाई र स्वर्ण प्रदान गर । 
वयमिन्द्र त्वायवोशभ प्र णोनुमो वृषन्। विद्धी त्वपस्य नो वसो ॥४॥ 
हे श्रेष्ठ वीर इन्द्रदेव । हामी तिम्रो कामना गर्दै बारम्बार नमस्कार गर्दछौँ । सबैलाई आश्रय प्रदान 
गर्ने तिमीले हाम्रो प्रार्थना सुनेर त्यसमाथि ध्यान दिने कृपा गर । 
मा नो निदे च वक्तवेश्यो न्धीररागे । त्वे अपि क्रतुर्मम ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा स्वामी हुनाले कटुभाषी, निन्दक र कन्जुसका वशमा रहन नपरोस् भनेर 
तिमीसित प्रार्थना गर्दछौँ । 
त्वं वर्मासि सप्रथः पुरोयोधश्व वृत्रहन्। त्वया प्रति ब्रुवे युजा॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! युद्धक्षेत्रमा नजिकै पुगेर शत्रुको नाश गर्नका लागि तिमी विश्वमा प्रसिद्ध छौ। तिमी 
कवचजस्तै भएर रक्षा गर्दछौ । तिम्रो सहायता पाएर हामी शत्रुको वध गर्नमा समर्थ हुन्छौँ । 
महाँ उतासि यस्य तेनु स्वधावरी सह । मम्नाते इन्द्र रोदसी ॥७॥ 
तको सम्पन्न द्यावापृथिवी जुन महान् बललाई नमस्कार गर्दछन्, त्यस्तो महान् इन्द्रदेव तिमी नै 
पाहि 


त॑त्वा मरुत्वती परि भुवद्वाणी सयावरी । नक्षमाणा सह द्युभिः ॥८॥ 
हेइन्द्रदेव । फैलँदो तेजसँगै हिँड्ने वीरको स्तुति सम्पन्न भएर तिमीकहाँ पुगोस्  


५५७ 








त. 


उर्घ्वासस्त्वान्विन्दवो भुवन्दस्मगुप द्यवि । सं ते नमन्त क्रृष्टयः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी स्वर्गका गर्जिकै र दर्शगीय रूणमा रऐका छौ। तिस लागि सोग प्रत छ 
सबैले तिमीलाई नमस्कार गछन् । 

प्रवो महे महिवृधे भरध्वं प्रचेतसे प्र सुमति कृणुध्यम् । 

विशः पूर्वी प्र चरा चर्षणिप्राः ॥१०॥ 
हे मानिसहरू हो । महान् कार्य सम्पन्न गर्ने, प्रख्णात हुन्द्रदेतका लागि सोम प्रदान गर्दै श्रेष्ठ स्तोत्रले 
उनको स्तुति गर । हे इन्द्रदेत  तिमी पनि एचिदाता प्रजाको कामना पुरा गराउँद कल्याण गर् । 

उरुव्यचसे महिने सुवृक्तिमिन्द्राय ब्रह्म जनयन्त घिप्राः । 

तस्य व्रतानि न मिनन्ति धीराः ॥११॥ ं 
अत्यन्त विशाल र महान् इन्द्रदेवलाई त्रास्विकहरू उत्तम रतुर्ति तथा हविप्यान्न अर्पित गर्दछन्। पीर 
पुरुषहरू ती इन्द्रदेवको व्रत डगाउँदैनन् । 

इन्द्र वाणीरुत्तमन्युमेव सत्रा राजान दधिरे सहध्यै । 

हर्यश्वाय बर्हया समापीन् ॥१२॥ 
सबैका राजा इन्द्रदेवको झाँक अतुलनीय छ। यस्ता इन्द्रदेवलाई गरेको स्तुति उनका शत्रुको 
पराजयको कारण बन्छ । हे स्तोताहरू । आफन्तहरूलाई इन्द्रदेवको स्तुति गर्ने प्रेरणा देओ । 

 कित ३२ 
क्रषि  वसिप्ठ मैत्रावरुणि वसिष्ठ ।  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ द्विपदा विराट् । 

मो पु त्वा वाघतश्वनारे अस्मन्नि रीरमन् । 

अआरात्ताच्चित् सधमादं न आ गहीह वा सन्नुप श्रुधि ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! यजमानले तिमीलाई हामीदेखि टाढा पुन्याउन नसक्कून् । तिमी हाम्रा यज्ञमा चाँडै आउ 
र हाम्रा नजिकै बसेर हाम्रो स्तुति ध्यानपूर्वक सुन । 

इमे हि ते ब्रह्मकृतः सुते सचा मधौ न मक्ष आसते । 

इन्द्रे काम जरितारो वसूयवो रथै न पादमा दधुः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो सन्तुष्टिका लागि सोमरस तयार गर्ने सबै त्राख्विकहरू माहुरीझैँ जम्मा भएर 
बस्दछन् । ऐश्वर्यको कामनाले रथमा चढेजस्ता तिनीहरू तिमीलाई आहुति समर्पित गर्दछन् । 

रायस्कामो वब्रहस्तं सुदक्षिण पुत्रो न पितरं हुवे ॥३॥ 
छोराले बाबुलाई बोलाएझैँ धन प्राप्तिको इच्छा भएका हामीहरू श्रेष्ठ दानदाता इन्द्रदेवलाई आद्वान 
गर्दछौँ । 


पपनाएयककषनकाण पितषितण 


 शा जागा पात एणणा आफ जलाणनमका तगनरगम पटान तरमातकामाणालाणाका णाल, 


लिक क  


। रानाले 


इम इन्द्राय सुन्विरे सोमासो दध्याशिरः । 
ताँ आ मदाय वज्रहस्त पीतये हरिभ्याँ याह्योक आ ॥४॥ 
हे वज्जधारी, तेजस्वी इन्द्रदेव  दही मिसिएको, आनन्ददायक, विशेष रूपले तयार यो सोमरस पान 
गर्नका लागि तिमी यञ्चस्थलमा आउ । 
श्रवच्छुत्कर्ण ईयते वसूना नू चिन्नो मर्धिषद् गिरः । ं 
सद्यश्षिद्यः सहस्त्राणि शता ददन्नकिर्दित्सन्तमा मिनत् ॥५॥ 
इन्द्रदेव प्रार्थना सुत्नका लागि समर्थ छन्, उनीसित हामी धन माग्दछौँ । उनले हाम्रो बोली नसुनेभैँ ं 
नगरुन् । सयौँ वा हजारौँ किसिमका दान तत्काल दिन तयार इन्द्रदेवलाई कसैले पनि धन दिनबाट ं 
रोक्न सक्दैन । ं 
स वीरो अप्रतिष्कुत इन्द्रेण शुशुवे नृभि । 
यस्ते गभीरा सवनानि वृत्रहन्त्सुनोत्या च धावति ॥६॥ 
हे वृत्रलाई मार्ने इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि प्रचुर मात्रामा सोमरस तयार गर्ने वीरप्रति तिमी अनुकूल 
हुन्छौ, त्यसरी नै तिमी मानिसहरूको सम्मान पाउँछौ । 
भवा वरूथं मघवन्मघोनां यत्समजासि शर्दतः । 
वि त्वाहतस्य वेदनं भजेमह्या दूणाशो भरा गयम् ॥७॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव !। तिमी कवचजस्तै भएर हविदाताको सुरक्षा गर र शत्रुको विनाश गरेर प्राप्त 


गरेको धन हामीलाई दे । हामीलाई अविनाशी धन प्रदान गर्  


. आतपकाललणल तकापिताणलरणा जाल जिधलालाणातिलिापिलता ॥ 


५५८ 








सुनोता सोमपाव्ने सोममिन्द्राय वज्रिणे । 
पचता पक्तीरवसे कृणुध्वमित्पृणत्रित्पृणते मय ॥८॥ 
याजकहरू हौ ! वज्जधारी सोमरस पान गर्ने इन्द्रदेवका लागि सोम पेलेर तयार गर । इन्द्रदेवलाई 
प्रसत्र गर्नका लागि पुरोडाश पकाएर यज्ञ गर । यजमानलाई सुखी बनाउने इन्द्रदेव स्वयं हविष्यात्र 
ग्रहण गर्दछन् । 
मास्त्रेधत सोमिनो दक्षता महे क्गुष्व राय आतुजे। 
तरणिपाज्जयति क्षेति पुष्यति न देवास कवलवे ॥९॥ 
दक्षतापूर्वक सोमयाग पूरा गर्नबाट पछि नहयैँ । शत्रुनाशक इन्द्रदेवका निमित्त धन प्राप्तिका इच्छाले 
शुभ कर्म गरौँ। शीघ्रतापूर्वक कार्य गर्ने अवश्य नै विजय प्राप्त गर्दछ र पुष्ट भएर उत्तम घरमा 
निवास गर्दछ । खराब कर्म गर्नेका सहायक देवता हुँदैनन्  
नकिः सुदासो रथ पर्यास न रीरमत्। 
इन्द्रो यस्याविता यस्य मरुतो गमत्स गोमति व्रजे ॥१०॥ ले 
सुदासका रक्षक इन्द्रदेव र मरुत्गण हुन् । त्यसैले उनको रथ कतै पुन्याउन वा उनलाई रोक्न कसैले 
सक्दैन । उनलाई गाईका गोठ प्राप्त होउन् । 
गमद्वाजं वाजयन्निन्द्र मर्तयो यस्य त्वमविता भुवः । 
अस्माक बोध्यविता रथानामस्माक शूर नृणाम् ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी जसको रक्षा गर्दछौ, त्यसले तिम्रो यशोगान गर्दै अन्न आदि प्राप्त गर्दछ। हे 
शूरवीर ! तिमी हाम्रा पुत्रपौत्रादि एवं रथको रक्षा गर । 
उदित्रवस्य रिच्यतँडशो धन न जिग्युषः । 
यइन्द्रो हरिवात्न दभन्ति त॑ रिपो दक्ष दधाति सोमिनि ॥१२॥ 
जुन यजमान हरि नामक अश्वयुक्त इन्द्रदेवका लागि सोमरस तयार गरेर अर्पित गर्दछन्, उनले 
इन्द्रदेवका कृपाले प्राप्त बलद्वारा शत्रु जित्छन्। 
मन्त्रमखर्व सुधितँ सुपेशसं दधात यशियेष्वा । 
पूर्वीश्चन प्रसितयस्तरन्ति तँ य इन्द्रे कर्मणा भुवत् ॥१३॥ 
यजनीय देवताहरूमध्ये इन्द्रदेवका लागि ज्यादै कुँदिएका र सुन्दर शोभनीय स्तोत्र स्तोताले अर्पित 
गरुन् । जसको स्तोत्र इन्द्रदेव मनैदेखि स्वीकार गर्दछन् उसलाई कसैका कुर्ने पनि बन्धनले दुःख 
दिन सक्दैन । 
कस्तमिन्द्र त्वावसुमा मर्त्यो दधर्षति। 
श्रद्धा इत्ते मघवन्यार्ये दिवि वाजी वाजं सिषासति ॥१४॥ 
हे सबैका आश्रयदाता इन्द्रदेव । तिमीलाई कसले पो अपमानित गर्न सक्ला ? हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव 
 तिमीप्रति श्रद्धा राख्नेहरू बलशाली हुन्छन् । उनीहरू दुःखबाट पार हुने बेलामा पनि सहयोग 
प्राप्त गर्दछन्  
मघोनः स्म वृत्रहत्येषु चोदय ये ददति प्रिया वसु। 
तब प्रणीती हर्यश्व सूरिभिर्विश्चा तरेम दुरिता ॥१५॥ 
हे वैभवशाली इन्द्रदेव ! हविष्यात्न समर्पित गर्ने याजकलाई दुष्ट दुराचारीसित सङ्घर्ष गर्ने शक्ति 
प्रदान गर  हे अश्चपति  तिम्रा प्रेरणाले ज्ञानीले पापबाट मुक्ति पाउन् । 
तवेदिन्द्रावम वसु त्वं पुष्यसि मध्यमम्।  
सत्रा विश्वस्य परमस्य राजसि नकिष्ठवा गोषु वृण्वते ॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव ! निम्न कोरि, मध्यम कोटि र उत्तम कोटिका धनका तिमीमात्रै एउय स्वामी हौँ। 
तिमीले गाई आदि धन दान गर्दा कंसैले पनि तिमीलाई रोक्न सक्दन । 
त्वं विश्वस्य धनदा सस  यई भवन्त्याजयः । 


तवायं विश्वः पुरुहूत वस्युर्नाम भिक्षते ॥१७॥ हिल 
हे समस्त धन दान गर्ने इन्द्रदेव ! जुनसुकै युद्धमा तिम्रो ख्याति छ। अनेकौँ तिरबाट बोलाइने 


प्रशंसित हे वीर इन्द्रदेव ! भूलोकका सबै मानिस तिमीसित रक्षा र अन्नको याचना गर्दछन् 


५५९ 





यदिन्द्र यावतस्त्वमेतावदहमीशीय । 

स्तोतारमिद्विधिषेय रदावसो न पापत्वाय रासीय ॥१५॥ 
है सम्पत्तिका धिनी इन्द्रदेव । तिमीजस्तै सम्पदाको अधिपति हुने रहर हामा गछौँ । स्तोतालाई छन 
प्रदान गर्ने हाम्रो इच्छौ छ, ठर पापीलाई होइन । 

शिक्षेयमिन्महयते दिवेदिवै राय आ झुहचिद्रिंदे  

नहि व्वदन्यन्मधवन्न आप्य॑ वस्यो अस्ति पिता चन ॥१९॥ 
जहाँ रहे पनि हामी तिम्रो यजनका लागि धन निकाल्दछौँ । हे इन्ट्रटेव तिमीबाहेक मेरो त अर्को 
क्रुनै दाजुभाइ नै छैन, पिताजस्तो रक्षक पनि कोही छैन । 

तरणिरित्सिषासति वार्ज पुरन्ध्या युजा ! 

झा व इन्द्र पुरुहूत॑ नमे गिरा नेमि तष्टेव सुद्रवम् ॥२०॥ 
तत्परताका साथ कार्य गर्नेले नै उन्नतिशील भएर अन्न र त्रल प्राप्त गर्देछ। सिकर्मीले गोलो पार्दै 
पाङ्ग्रो वनाएभौँ हामी आफ्ना स्तोत्रले इन्द्रदेवलाई आफूतिर झुकाउँछौं ! 

न दुष्टुती मर्त्यौ . ४ स्रेघन्त रयिर्नशत्। 

पशक्तिरिन्मघवन्तुभ्यं मावते देष्ण यत्पार्ये दिवि ॥२१॥ 
मानिसका दुष्ट बोलीले धन पाउन सक्दैन ! हिँम्रकसिह धनऐश्वय रहँदैन । हे मघवा ! मजस्ताले 
पार पाउन तिमीले दिनुपर्ने धन उत्तम कर्म गरेरै पाउन सक्दछ  

अभि त्वा शुर नोनुमोदुग्धाइव धेनवः । 

ईशानमस्य जगतः स्वर्दुशमीशानमिन्द्र तस्थुषः ॥२२॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! तिमी यस स्थावर र जङ्गम संसारकः स्वामी हौँ। नदुहिएको गाई बाछो 
भेटनका लागि लालायित भएझैँ दिव्य दुष्टिसम्पन्न तिम्रो दर्शनका लागि हामी लालायित रहन्छौं । 

न त्वावाँ अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिष्यते । 

अश्चायम्तो मघवन्रिन्द्र वाजिनो गव्यन्तस्त्वा इवामहे ॥२३॥। 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । यस पृथ्वीमा बा दिव्य लोकमा तिमीजस्तो अको न कोही छ, न थियो र न 
गत हिल हने नै छ। हे देव ! अश्व, गाई र धनधन्यको कामना गर्ने हामी स्तोताहरू तिम्रो प्रार्थन 
र्दछौँ । 





अभी षतस्तदा भरेन्द्र ज्यायः कनीयसः । 
परूवसुहि मघवन्त्सनादसि भरै भरे च हव्यः ॥२४। 


कन १ कन्या नुर पाला डिप्ा ड ॥ कक जारूकल्ता।  फणा पता बलम्मल्नु्रजी वन्न हन्छ २ त ७३  बम्जन गा्न्य् जाट । रू णा तकाकाणणाण हँ न आजकी घाना 
द् त पाल १ तर । चक्र भा कान्त श््ज कल  ।   फैज्याँ । न हु त नी श्ज्कग् नन त् कु ब्र क कक पा तच्न ति हद ईद क १ हि छ । ॥  हा   हर कल 


  . 


परा णुदस्व मधवन्नमित्रान्त्सुवेदा 


न बक कु हु कु क तनु ब्यक्त डड नानक न. तिनका जनानहल्नचत ला ङ्गा 
सङग्रामसो सटोय? गनबत त्याग २ 


 नो वसू म्रृधि । 

अस्माकं बोध्यविता महाधने भवा वृधः सखीनाम् ॥२२१। 
हे मधवा ! शत्रुलाई पछिल्तिर फिर्ता गराउँदै हामीदेखि वढा पुन्याइदेङ र हामीलाई मनरी धन 
देरू  हे देव । हाम्रो शरणस्थल तिमी नै हौँ । हाम्रो रक्षा गर्दै तिमी हामीलाई बढिरहने धन प्रदान 
गर  

इन्द्र क्रतुँन आ भर पिता पुत्रेभ्यो यथा  

शिक्षा णो अस्मिन्पुरुहुत यामनि जीवा ज्योतिरशोनहि ।॥२६॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई उत्तम कर्मको फल प्राप्त हस् । पितले पुत्रलाई धन आदि दिएर 
पालनपोषण गरे हामीलाई तिमी पोषित गर । भनेकौँले सहायताका लागि बोलाइने हे इन्द्रदेव ! 
यज्ञमा हामीलाई तिमी दिव्य तेज प्रदान गरे । 


मा नो अज्ञाता वजना दुराध्यो३ माशिवासी अव क्रमुः । 
त्वया वयं प्रवतः शश्वतीरपो ति शूर तरामसि ॥२७॥ 


पनङलकारीले 





हे इन्द्रदेव ! अज्ञात पापी, दुष्ट, कुटिल, अमङ्गलकारीले हामीमाथि आक्रमण नगरुन् । हे श्रेष्ठ खा 
। तिम्रो संरक्षणमा हामी विध्नअवरोधका प्रबाह पार गरौँ । 


५६० 


वीना सूक्त  ३३ 
क्रषि  वसिष्ठ मत्रावररण पुत्रगण । देवता  गए पुत्रगण । छन्द  त्रिष्टुप् । 
श्वित्यज्चो मा दक्षिणतस्कपर्दा धियजिन्वासो अभि हि प्रमन्दु । 
उत्तिष्ठन्वोचे परि बर्हिषो नृत्र मे दूरादवितवे वसिष्ठा ॥१॥ 
गोरो वर्णका, शिरको दाहिनेतिर जटाको शिखा भएका, बुद्धिसङ्गत कार्य गर्ने वसिष्ठ गोत्रीयहरू 
हामीलाई अति प्रसन्न गराउँछन् । यज्ञका कुशआसनबाट माथि उठ्दै हामी यस्ता वसिष्ठका वंशज 


७ 


शिष्यहरू हामीदेखि टाढा नजाञन् भन्दछौँ । 


दूरादिन्द्रमनयन्ना सुतेन तिरो वैशन्तमति पान्तमुग्रम्। 
न... पाशद्युम्नस्य वायतस्य सोमात्सुतादिन्द्रोञवृणीता वसिप्ठान् ॥२॥ 

वसिष्ठ गोत्रीय साधकहरू उग्र इन्द्रदेवलाई पाशद्युम्नले तयार गरेको सोमरसबाट छुटाएर आफूले 
तयार गरेको सोमरस पान गराउनका लागि परबाट लिएर आउँछन् । इन्द्रदेव पनि वयतका पुत्र 
पाशद्युम्नलाई छोडेर वसिष्ठ वंशीहरूलाई स्वीकार गर्छन् । 

एवेन्नु क सिन्धुमेभिस्ततारेवेत्रु कं भेदमेभिर्जधान। 

एवेत्रु क दाशराश् सुदासं प्रावदिन्द्रो ब्रह्मणा वो वसिष्ठाः ॥३॥ 
वसिष्ठका पुत्रहरूले सजिलै सिन्धु तरेर भेदलाई नाश गरे । त्यसपछि दाशराजका प्रसिद्ध युद्धमा 
वसिष्ठका पुत्रका बलले इन्द्रदेवले सुदासको रक्षा गरे । 


जुष्टी नरो ब्रह्माणा कजियुणमशक्मप लिला न किला रिषाथ। 

यच्छक्वरीषु बृहता शुष्ममदधाता वसिष्ठाः ॥४॥ 
हे मानिसहरू हो । आफ्नो लक्ष्यप्रति हामी सक्रिय छौँ । तिमीहरू सबै बलवान् होओ र शक्वरी 
क्रचाहरूसँगै बृहत् स्तुति गाएर इन्द्रदेवको बल बढाओ । तिमीहरूका स्तोत्रले पितृहरू पनि सन्तुष्ट 
हुन्छन् । 

उद् द्यामिवेतृष्णजो नाथितासोदीधयुर्दाशराजे वुतासः । 

वसिष्ठस्य स्तुवत इन्द्रो अश्रोदुरु तृत्सुभ्यो अकृणोदु लोकम् ॥५॥ 
तृष्ण वंशका, कामना लिएका वसिष्ठका वंशजले दाशराजका युद्धमा इन्द्रलाई तेजस्वी सूर्यजस्तै 
रूपमा धारण गरे । इन्द्रदेवले उनीहरूको स्तोत्र सुनेर तृत्सुहरूलाई विशाल लोक प्रदान गरे । 

दण्डाइवेद्गो अजनास आसन्परिच्छिन्ना भरता अर्भकासः । 

अभवच्च पुरएता वसिष्ठ आदित्तृत्सूनाँ विशो अप्रथन्त ॥६॥ 
गाई धपाउने लौरोजस्तै सोझो गतिमा इन्द्रिय नियन्त्रण गर्ने सङ्कल्पजस्ता भरतहरू थोरै र साना 
थिए तर वसिष्ठ पुरोहित भएपछि उनीहरूको सङ्ख्या र क्षमता वृद्धि भयो। 

त्रयः कृण्वन्ति भुवनेषु रेतस्तिस्रः प्रजा आर्या ज्योतिरप्राः । 

त्रयो घर्मास उषसं सचन्ते सर्वा इत्ताँ अनु विदुर्वसिष्ठाः ॥७॥ 
भरिपूर्ण भुवन तीन हुन्छन् । ज्योतितर्फ अघि बढ्ने तीन महान् प्रजा छन् । तीनै वटाले उष्णतायुक्त 
उषाको सेवन गर्दछन्  वसिष्ठका वंशज सबै यो कुरो राम्ररी जान्दछन् । 

... सूर्यस्येव वक्षथो ज्योतिरेषां समुद्रस्येव महिमा गभीरः । 

वातस्यैव प्रजदो नान्येन स्तोमो वसिष्ठा अन्वेतवे वः ॥८॥ 
हे वसिष्ठपुत्र हो तिमीहरूको महिमा सूर्यको ज्योतिजस्तै टड्कारो र समुद्रजस्तै गम्भीर छ। 
वायुजस्तै तीव्रगामी तिमीहरूको स्तोत्र अद्वितीय छ। 

त इन्निण्य हृदयस्य प्रकेतैः सहस्रवल्शमभि सं चरन्ति। 

यमेन तत परिधि वयन्तोप्सरस उप सेदुर्वसिष्ठाः ॥९॥ 
वसिष्ठहरू हृदयको गृढ ज्ञान प्रकट गर्दै सहस्रौँ शाखाले युक्त संसारमा सम्यक् रूपले विचरण 
गर्दछन्  उनीहरू नियमपूर्वक चलेको बाटो अनुसरण गर्दै मातृरूपा अप्सराका नजिकै पुग्दछन् । 

विद्युतो ज्योति परि सञ्जिहानं मित्रावरुणा यदपश्यता त्वा। 

तत्ते जन्मोतैक वसिष्ठागस्त्यो यत्त्वा विश आजभार॥१०॥  
हे वसिष्ठ  विद्युत्का ज्योतिले छुट्टिँदै गरेका तिमीलाई मित्रावरुणले देखेपछि अगस्त्यले 
प्रजाहरूबाट बाहिर ल्याए ।त्यसै बेला तिम्रो एउटा जन्म भयो 


५६१ 





०. 


उतासि मैत्रावरुणो वसिष्ठोर्वश्या ग्रह्मन्मनसोघि जात । स 

द्रप्स स्कन्ने ब्र्मणा दैव्येन विश्व देवा पुष्करे त्याददन्त ॥११॥ 
हे वसिष्ठ क्षषि ! तिमी मित्रावरुणका पुत्र हौ। हे ब्रह्मन् । तिमी उर्षशीका मनबाट उतन्न भयौ। 
तिमीलाई दिव्य मन्त्रका साथ विश्वेदेवले पुष्करमा धारण गरे । 

रा प्रकेत उभयस्य प्रविद्वान्त्सहसदान उत वा सदान । 

यमेन तत परिधि वयिष्यन्नप्सरस परि जे वसिष्ठः ॥१२॥ 
वसिष्ठ दुवै लोकका समस्त विषयका विशेष विद्वान् हुन्। हजारौं किसिमका दान दिन्छन्। 
सर्वेनियामकले विस्तार गरेका सिर्जनशीलताका नियमअनुसाशन चलाउनका लागि यिनी 
उर्वशोबाट उत्पन्न भएका हुन् । 

सत्रे ह जाताविषिता नमोभिः कुम्भे रैतः सिषिचतु समानम् । 

ततो ह मान उदियाय मध्यात्ततो जातमृषिमाहुर्वसिष्ठम् ॥१३॥ 
मित्र र वरुण दुवैले त्यस यज्ञमा एकै साथ रेतस्लाई कुम्भमा स्थापित गरे। त्यसबाट अगस्त्य 
उत्पन्न भए। यसै प्रक्रियाले वसिष्ठ पनि उत्पन्न भए भनिन्छ । 

उक्थभूतं सामभूतं बिभर्ति ग्रावाणं बिभ्रस्र वदात्यप्रे। 

उपैनमाध्वं सुमनस्यमाना आ वो गच्छाति प्रतृदो वसिष्ठ ॥१४॥ 
हे भरतहरू हो । वसिष्ठ क्रषि तिमीहरूकहाँ आउँदै छन्। तिमीहरू सबैले प्रसन्न मनले यी 
सम्मानितलाई सत्कार गर। वसिष्ठ क्रषि उक्थ र साम गाउने तथा सोमरस तयार गर्नेहरूलाई 
उचित नेतृत्व गर्दछन् । 


सूक्त  ३४ 
क्मषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि। देवता  विश्वेदेवा अहिर्बुध्य । छन्द  द्विपदा विराट्। 

प्रशुक्रैतु देवी मनीषा अस्मत्सुतष्ये रथो न वाजी ॥१॥ 
बलिया अश्चले तानेको र राम्रोसित बनेको रथजस्तै देवी मनीषा हाम्रा नजिक आउन् । 

विदुः पृथिव्या दिवो जनित्रे शुण्वन्त्यापो अध क्षरन्तीः ॥२॥ 
ओरालोतिर बग्ने पानीले द्यावापृथिवीको उत्पत्ति जान्दछ। त्यसले सुन्छ पनि । 

आपश्चिदस्मै पिन्वन्त पृथ्वीर्वुत्रेषु शुरा मंसन्त उग्राः ॥३॥ 
पृथ्वीमा विद्यमान जलले इन्द्रदेवलाई पुष्टि प्रदान गर्दछ। शत्रुले आक्रमण गर्दा यिनै शूरवीर 
इन्द्रदेवलाई विद्वान्हरू बोलाउँछन् । 

आ धुर्ष्वस्मै दधाताश्वानिन्द्रो न वज्जी हिरण्यबाहुः ॥४॥ 
वज्जधारी र स्वर्णमय हात भएका इन्द्रदेवलाई ल्याउन रथमा अश्च नियोजित गरौं । 

अभि प्र स्थाताहेव यस यातेव पत्मन्त्मना हिनोत ॥५॥ 
हे मानिस हो  यङ्च गर्ने इच्छाले स्वयं सहर्ष, तीव्र वेगले अवश्य अगाडि बढौं । 

३ त्मना समत्सु हिनोत यश दधात केतु जनाय वीरम् ॥६॥ 

हे मानिस हो ! सङ्ग्राममा आफैँ जाऔं र वीर पुरुषलाई प्रेरित गरौं । संसारको हितका लागि यङ् 
गरौं । 

उदस्य शुष्माद्धानुर्नार्त बिभर्ति भार पुथिवी न भूम॥७॥ 
यसै यज्ञका बलले सूर्यदेव उदाउँछन् । पृथ्वीले सबै प्राणीको भारी बोकेभझौँ यज्ञ पनि सबैको आधार 
हो। 


हृयामि देवा अयातुरग्ने साधन्नुतेन धियं दधामि ॥८॥ 
हे अहिंसक अग्निदेव ! हामी साधनाले यज्ञका देवताहरूको आह्वान गर्दछौं र बुद्धिलाई देवताको 
सेवामा नियुक्त गर्दछौं । 
अभि वो देवी धियं दधिध्व प्र वो देवत्रा वाच कृणुध्वम् ॥९॥ 
हे मानिस हो । तिमीहरू देवताका निम्ति बुद्धिको प्रयोग गर र देवताको स्तुति गर । 
बज आ चष्ट आसां पाथो नदीनां वरुण उग्रः सहसचक्षाः ॥१०॥ 
डेजारौं आँखा भएका ओजस्वी वरुणदेव नदीका जलको निरीक्षण गरिरहन्छन् । 


५६२ 


राजा राष्ट्रना पेशो नदीनामनुत्तमस्मै क्षत्र विश्वायु ॥११॥ 
राष्ट्रका राजाजस्तै वरुणदेवता नदीका रूपमा आफ्नै बलले सबै ठाउँमा पुग्दछन् । 


अविष्ये अस्मान्विश्वासु विक्ष्वद्यु कृणोत शंसं निनित्सोः ॥१२॥ 
हे बह? पद थि७७००७ हाम्रो रक्षा गर, हाम्रो निन्दा गर्ने शत्रुको तेज नष्ट गराओ । 
तु दिद्युद् द्विषामशेवा युयोत विष्वग्रपस्तनूनाम् ॥१३॥ 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरू हाम्रो कुभलो गर्न खोज्ने शत्रुलाई चारै तिरबाट हतियारले प्रतिकार गर । 
हाम्रो शारीरिक पाप पनि पर लगिदेओ ।  न बनि 
हि अवीन्रो अग्निर्हव्यान्नमोभि प्रेष्ठो अस्मा अधायि स्तोमः ॥१४॥ 
हामीले अग्निदेवप्रति विनम्रतापूर्वक स्तोत्र गाएका छौँ । अन्न भक्षण गर्ने, प्रिय अग्निदेव प्रसन्न भएर 
हाम्रो रक्षा गरुन् । 
सजूर्देवेभिरपाँ नपातं सखायं कृध्वं शिवो नो अस्तु ॥११॥ 
अग्निदेव जललाई माथि उठाउँछन्, उनी सखा भावले हाम्रो रक्षा गरुन्। 
  अन्जामुक्थैरहिँ गृणीषे बुध्ने नदीनां रजसु घीदन् ॥१६॥ 
१० छेउमा स्थापित अग्निदेवलाई स्तोत्रले स्तुति गरौं। जलका उत्पादक अग्निदेवले शत्रु 
मार्दछन् । 
मा नोडतहिर्बुध्न्यो रिषे धान्मा यञ्चो अस्य स्रिधदृतायोः ॥१७॥ 
मेघमा रहेका अग्निदेवले हामीमाथि प्रहार नगरुन् । सत्यमय जीवन बाँच्नेहरूको यज्ञ क्षीण हुँदैन । 
उत न एपु नृषु श्रवो धुः न राये यन्तु शर्धन्तो अर्य ॥१०५॥ 
धनको ऐश्वर्य प्राप्तिमा हाम्रा प्रतिस्पर्धी हामीदेखि पर पुगून् । हामीहरू पर्याप्त मात्रामा धन, यश र 
अन्न प्राप्त गरौँ । 
तपन्ति शत्रु स्वर्ण भूमा महासेनासो अमेभिरेषाम् ॥१९॥ 
विशाल सेनायुक्त राजा आफ्ना दैवी शक्तिले शत्रुलाई सूर्यदेवले झैँ सन्तप्त पार्दछन्। 
आ यन्नः पलीर्गमन्त्यच्छा त्वष्य सुपाणिर्दधातु वीरान् ॥२०॥ 
पलीहरू हाम्रा नजिक आएका बेला त्वष्यले उत्तम बाहुद्वारा वीरलाई धारण गरुन् । 
प्रति न स्तोमं त्वष्य जुषेत स्यादस्मे अरमतिर्वसूयुः ॥२१॥ । 
उत्तम बुद्धि भएका त्वष्यदेवले हाम्रो यज्ञ स्वीकार गरुन् र प्रसन्न भएर हामीलाई मनग्गे धन 
दिन् । 
ता नो रासत्रातिषाचो वसून्या रोदसी वरुणानी शृणोठु। 
वरूत्रीभिः सुशरणो नो अस्तु त्वष्य सुदत्रो वि दघातु रायः ॥२२॥ 
उनले हामीलाई अभीष्ट धन दिने खालको दिव्य शक्ति प्रदान गरुन् । हामीले गाउँदै गरेको स्तुति 
द्यावापृथिवी र वरुणदेवका शक्तिले सुनून्। श्रेष्ठ दानदाता त्वष्यदेव विध्ननिवारक शक्तिसहित 
हाम्रा लागि शरणदाता बनून् र हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । 
तन्नो रायः पर्वतास्तत्र आपस्तद्रातिषाच ओषधीरुत द्यौः । 
वनस्पतिभिः पृथिवी सजोषा उभे रोदसी परि पासतो नः ॥२३॥ 
पर्वत, जल, औषधि र द्युलोक वनस्पतिसहित अन्तरिक्ष एवं देवशक्तिले हाम्रो प्राणरूपी धन 
संरक्षण गरुन् । 
अनु तदुर्वी रोदसी जिहातामनु द्युक्षो वरुण इन्द्रसखा । 
अनु विश्व मरुतो ये सहासो रायः स्याम धरुण घियध्यै ॥२४॥ 
विशाल द्यावापृथिवी, शत्रु जिल्े मरुत्हरू, तेजस्वी इन्द्रदेव र उनका मित्र वरुणदेव आदि 
देवताहरू हाम्रा सहयोगी होडन् । यिनका कृपाले हामी धारण गर्न योग्य धन प्राप्त गरौं। 
तन्न इन्द्रो वरुणो मित्रो अग्निराप ओषधीर्वनिनो जुषन्त। 
शर्मन्त्स्याम मरुतामुपस्थे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥२५॥ 
इन्द्रदेव, मित्रदेव, वरुणदेव, औषधिहरू, जल र वनका वृक्षका निम्ति हामी स्तोत्र पाठ गर्दछौं । 
हामीलाई मरुतृहरूसँगै मङ्गलकारी स्थान प्राप्त होस्। तिनीहरू सबैले हामीलाई कल्याणकारी 


संरक्षण साधनले सुरक्षित राखून्। 
५६३ 


त नकि 
कलक्तबकमे हकाहर पाक 


हि 

 । ८ 

१ १ 
५ खङु । 
५  
७? 





 फु ३१ 
श्रषि  वासाठ गैप्रायरणीा । दैवता  विश्वेदेव्रा । छन्द  प्रिप्टुप । 
शन इन्द्रानी भवतामवोभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहट्या । 
शमिन्द्रासोमा सुधिताय शं यो शं न इन्द्रापृषणा बाजसातौ ॥१॥ 
दिन रा रात हामी सबैका लागी मङ्गलकार होकन । इन्द्र र अनिदैव तथा इन्द्र र वर्णदेवले हामी 
सबैको कल्याण गरुन् । इन्द्र र ८ ५७१ मङ्गलकार अत्रणैश्वर्ष प्रदान गएन । इन्द्र र सोमदेब् 
सुसन्तान प्राप्ति, रोग निव्वारण ? भयमुक्त गराउँदै हाप्रा लागि कल्याणकारी हौठन् । म 
शंनो भगः शमु न शंसो अस्तु शन पुरन्धि शप्नु सन्तु एप । 
शं न सत्यस्य सुयमस्य शंसः शंनो छन  अस्तु ॥२॥ 
भगदेवताले हामीलाई शान्ति प्रदान गर्न । यौ शान्ति सबै मानिसबाट प्रशसित हस् । व्रुद्धि र धनतै 
हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । श्रेष्ठ र शिप्ट बोलीवचन शान्तिदायक हौठन् । अर्यमादेव हामीलाई 
शान्ति दिने होउन् । म 
शंनो चाता धर्ता नो अस्तु शं न ठरूची भवतु स्वधाभि । 
शं रोदसी बृहती शं नो अद्वि शं नो देवाना सुहवानि सन्तु ॥३॥ म 
धाता, धर्त्ता, द्यावापृथिवी, पृथ्वीको अन्न, पर्वत, देवताको उपासना यी सवै हाम्रा लागि 
शान्तिप्रदायक र कल्याणप्रद होछन् । । 
शं नो अगिनर्ज्योतिरनीको अस्तु शं नो मित्रावरुणावश्चिना शम् । 
शं नः सुकृ्ता सुकृतानि सन्तु शं न इपिरो अभि वातु वातः ॥४॥ 
तेजस्वी अग्निदेव, मित्रावरुण, सूर्यदेव, चन्द्रदेव, अश्िनीकुमार, सत्कर्म र गमनशील वायुदेवले 
हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । 
शं नो द्यावापृथिवी पूर्वहूतौ शमन्तरिक्ष दुशये नो अस्तु । 
शंन ओषधीर्वनिनो भवन्तु शं नो रजसस्पतिरस्तु जिप्णु ॥५॥ 
द्यावापृथिवीले हामीलाई पहिलो पटक प्रार्थनामै शान्ति प्रदान गरुन् । उत्तम दर्शनका निम्ति 
अन्तरिक्षले हामीलाई शान्ति प्रदान गरोस् । वनस्पति र औषधिले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् र 
विजयशील लोकपालहरूले पनि शान्ति प्रदान गरुन् । 
शं न इन्द्रो वसुभिर्देवो अस्तु शमादित्येभिर्वरुणः सुर्शसः । 
शं नो रुद्रो रुद्रेभिर्जलाषः शं नस्त्वप्य ग्नाभिरिह शुणोतु ॥६॥ 
इन्द्रदेवताले वसुगणका साथमा शान्ति प्रदान गरुन् । आदित्यका साथमा वरुणदेवताले, रुद्रगणका 
साथमा जलदेवताले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । त्वपष्यदेव र देवपलीले समेत हामीलाई शान्ति 
 प्रदान गरुन्, सबैले हाम्रो विनय सुनून्। 
शन सोमो भवतु ब्रह्म शं न शं नो ग्रावाणः शमु सन्तु यज्ा । 
 शं न स्वरूणां मितयो भवन्तु शं नः प्रश्न१ शम्वस्तु वेदिः ॥७॥ 
।  सोमर ग्रावाले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन्। व्रह्म र यञ्ञदेवले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन्। 
.  मौलोले, औषधिले र वेदीले पनि हामीलाई उसरी नै शान्ति दिङन् । 
एम ... शंनः सूर्य ठरुचक्षा उदेतु शं नश्वतस्रः प्रदिशो भवन्तु । । 
शंनः पर्वता ध्रुवयो भवन्तु शं नः सिन्धवः शमु सन्त्वापः ॥५॥ 
विशाल तेजधारी सूर्यदेव हामीलाई शान्ति दिनका लागि उदित होङन्। चारै दिशाले हामीलाई 
शान्ति दिञन्, स्थिर पर्वत, जल र समुद्रले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । 
बो . शं नो अदितिर्भवतु व्रतेभिः शँ नो भवन्तु मरुतः स्वर्काः । 
शं नो विष्णु शमु पूषा नो अस्तु शं नो भवित्र शम्वस्तु वायुः ॥९॥ 
अदितिका व्रतनियमले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । उत्तम तेजस्वी मरुत्गणले हामीलाई शान 
प्रदान गरुन् । विष्णुदेव, पूषादेव, अन्तरिक्ष र वायुदेवले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । 
. शा नो देवः सविता त्रायमाणः शं नो भवन्तृषसो विभातीः । 
 शंनः पर्जन्यो भवतु प्रजाभ्यः शं न क्षेत्रस्य पतिरस्तु शम्भु ॥१०॥ हामीलाई 
रक्षा गर्ने वा मुक्तिदाता सवितादेवले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । तेजस्वी उषाहरूले हा 


५६४ ० 








 . 


५ १ । पर्जन्य र क्षेत्रका कल्याणकारी अधिपति हाम्रा प्रजाका लागि शान्तिप्रदायक 
मङल तन्  
शं नो देवा विश्वदेवा भवन्तु शं सरस्वती सह धीभिरस्तु । 

शमभिषाचः शमु रातिषाचः शं नो दिव्या पार्थिवाः शं नो अप्याः ॥११॥ 
विश्वदेवले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन्। सद्बुद्धि दिने सरस्वती देवीले हामीलाई शान्ति प्रदान 
गरुन् । यज्ञकर्ता, दानदाता, द्युलोक, पृथ्वी र जलका देवताले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । 

शं नः सत्यस्य पतयो भवन्तु शं नो अर्वन्तः शमु १५ । 

शं न क्रभवः सुकृत सुहस्ता शं नो भवन्तु पितरो हवेषु ॥१२॥ 
सत्यका अधिपति, अश्व र गाईले हामीलाई शान्ति दिउन्। श्रेष्ठ कर्म गर्ने र श्रेष्ठ भुजा भएका 
ग्रभुहरूले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । हाम्रा पितृहरूले हाम्रो प्रार्थना सुनेर हामीलाई शान्ति प्रदान 
गरुन् । 
शं नो अज एकपाद्देवो अस्तु शं नो.हिर्बुध्नय१ शं समुद्रः । 
शं नो अपा नपातपेरुरस्तु शं न पृशिनर्भवतु देवगोपा ॥१३॥ 
अज, एकपाद, अहिर्बुध्न्य, समुद्रदेवले हामीलाई शान्ति दिकन् र कल्याण गरुन् । अपांनपात्देवले 
हामीलाई शान्ति दिन् । देवताहरूबाट संरक्षित गाई, प्रकृति र् किरणले हामीलाई शान्ति दिउन् । 

आदित्या रुद्रा वसवो जुषन्तेद ब्रह्म क्रियमाणं नवीयः । 

शुण्वन्तु नो दिव्याः पार्थिवासो गोजाता उत ये यज्चियासः ॥१४॥ 
नवरचित स्तोत्रलाई आदित्यगण, वसुगण र रुद्रगणले ग्रहण गरुन् । द्युलोक, पृथ्वी र स्वर्गमा उत्पन्न 
देवगण र अरू जेजति यजनीय देवताहरू छन्, ती सबैले हाम्रो स्तुति स्वीकार गरुन् । 

ये देवानां यसिया यशियानां मनोर्यजत्रा अमृता क्रतसाः । 

ते नो रासन्तामुरुगायमद्य यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥१५॥ 
यजनीय देवताहरूका लागि जो पूज्य छन् र मानिसका लागि जो पूज्य छन्, त्यस्ता सबै अमर, 
क्रतगणले आज प्रसन्न भएर हामीलाई यशस्वी पुत्र प्रदान गरुन् र हाम्रो पालन गर्दै कल्याण गरुन् । 


 या ३६ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र ब्रह्वैतु सदनादृतस्य वि रश्मिभिः ससृजे सूर्यो गा । 

वि सानुना पृथिवी सम्म उर्वी पृथु प्रतीकमध्येथे अग्नि ॥१॥ 
ग्रतको गृहरूपी यञ्ञशालाबाट ब्रह्वज्ञानका स्तोत्र प्रसरित भएर सूर्य आदि देवतासम्म पुग्दछन् । 
सूर्यदेव आफ्ना किरणले जल वर्षा गराउँछन् । पर्वत आदिसहित विस्तृत पृथ्वीमा अग्निदेव प्रदीप्त 
हुन्छन् । 

इमा वां मित्रावरुणा सुवृक्तिमिष न कृण्वे असुरा नवीयः । 

इनो वामन्यः पदवीरदब्धो जनं च मित्रो यतति त्रुवाणाः ॥२॥ 
हे बलशाली वरुण र मित्रदेव ! तिमीहरूका लागि नवीन स्तोत्र रचना गर्दछौँ । तिमीहरू दुईमध्ये 
एक वरुणदेव प्रभुतासम्पन्न छै । तिमी निष्पक्ष रूपले धर्म र अधर्मको निर्णय गरेर सुनिश्चित स्थान 
प्रदान गर्दछौ । अर्का मित्रदेव प्रशंसा गरिँदाखेरि धर्मको मार्गतिर प्रेरणा प्रदान गर्दछौ । 


आ वातस्य ध्रजातो रन्त इत्या अपीपयन्त धेनवो न सूदाः । 

महो दिवः सदने जायमानोचिक्रदद् वृषभः सस्मिन्रुधन् ॥३॥ 
वायुदेव गतिपूर्वक चारै दिशामा विचरण गर्दछन् । अन्तरिक्षमा गर्जने मेघ सुन्दर भएर बर्सन्छन्। 
त्यस जलका वर्षाले दुध दिने गाई बढ्दछन्। म 

गिरा य एता युनजद्धरी त इन्द्र प्रिया सुरथा शूर धायू। 

प्रयो मन्युं रिरिक्षतो मिनात्या सुक्रतुमर्यमणं ववृत्याम्॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । जुन यजमानले स्तुति पाठ गरेर तिम्रा बलवान् अश्वलाई रथमा नियोजित् गराउँछ, तिमी 
त्यस यजमानका यज्ञशालामा जान्छौ । जुन देवता शत्रुका हिंस्रक वृत्ति नष्ट गर्दछन्, हामी उनै 
अर्यमादेवलाई आह्वान गर्दछौँ।  


५६५ 


... 








यजन्ते अस्य सख्यं वयश्च नमस्विनः स्व ग्रतस्य धामन्। 

वि पृक्षो बाबधे नृभिः स्तवान इद नमो रुद्राय प्रेष्ठम् ॥५॥ 
याजकहरू अन्न प्राप्तिका लागि यञ्ञद्वारा रुद्रदेवलाई स्तुतिले प्रसन्न गर्दछन् । उनै रुद्रदेवलाई हामी 
सबैले नमस्कार गर्दछौँ । म । 

आ यत्साक यशसो वावशानाः सरस्वती सप्तथी सिन्धुमाता । 

याः सुष्वयन्त सुदुघाः सुधारा अभि स्वेन पयसा पीप्याना ॥६॥ 
माताको जस्तै स्नेह र जलले भरिएका सिन्धु र सरस्वती आदि सात नदीहरू पर्याप्त जलराशिले 
युक्त भएर प्रवाहमान रह्न्। तिनीहरू आफ्ना जलले परिपूर्ण भएर अन्न र दुध आदि बढाउँदै 
प्रवाहमान रह्न् । 

उत त्ये नो मरुतो मन्दसाना थियं तोक च वाजिनोञ्वन्तु। 

मा नः परि ख्यदक्षरा चरन्त्यवीवुधन्युज्यं ते रयिँ न ॥७॥ 
आनन्दवद्धक पराक्रमी मरुत्हरू हाम्रा पुत्रका सदबुद्धिले प्रेरित कर्म सुरक्षित राखुन्। वाणीका 
अधिपति देवता हामीमाथि सधैँ प्रसन्न रहन् । उनले हाम्रो धन बढाउँछन् । 


प्र वो महीमरमतिं कृणुध्वं प्र पृषणं विदध्यंप न वीरम्। 

भगं धियोवितारं नो अस्याः सातौ वाजँ रातिषाचं पुरन्धिम् ॥८॥ 
हे स्तोताहरू हो  तिमीहरू यी विशाल र महान् पृथ्वीदेवीलाई आह्वान गर । यजनीय, योद्धा र 
पराक्रमी पूषादेवको आह्वान गर । बुद्धिसङ्गत कर्म गर्नका लागि प्रेरित गर्ने भगदेव र पुरातन, 
दानवीर वाजदेवलाई यञ्चमा आह्वान गर । 

अच्छायं वो मरुतः श्लोक एत्वच्छा विष्णु निषिक्तपामवोधिः । 

उत प्रजायै गृणते वयो धुर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥९॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरू र गर्भसंरक्षक, आश्रयदाता विष्णुदेवकहाँ यो स्तोत्र पुगोस् । उनले 
हामीलाई पुत्र र अन्न प्रदान गरुन् । तिमीहरू सधैँ हाम्रो पालन र कल्याण गर । 


 पक ३७ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरराणि ।  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् । 

आ वो वाहिष्ठो वहतु स्तवध्यै रथो वाजा क्रभुक्षणो अमृक्तः । 

अभि त्रिपृष्ठे सवनेषु सोमैर्मदे सुशिप्रा महभिः पुणध्वम् ॥१॥ 
हे तेजस्वी क्रभुगण ! तिमीहरू गतिलो र निरापद रथमा आरूढ भएर गमन गर  हे सुन्दर चिउँडो 
र ५ ग्रभुहरू हो ! तिमीहरू सबै दुध, दही र सातु मिसिएको सोमरस पान गरेर आनन्दित 

ओ। 

यूयं ह रल॑ मघवत्सु धत्थ स्वर्दुश क्रभृूक्षणो अमृक्तम्। 

सं यशेषु स्वधावन्तः पिबध्वं वि नो राधांसि मतिभिर्दयध्वम् ॥२॥ 
हे आत्दर्शी बलवान् क्रभु हो ! तिमीहरू सोमपान गर्दै हामी हविदातालाई विशेष रल आदि प्रदान 
गर । बुद्धिसहित सिद्धि प्रदान गर्ने ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर । 

उवोचिथ हि मघवन्देष्ण महो अर्भस्य वसुनो विभागे। 

उभा ते पूर्णा वसुना गभस्ती न सूनृता नि यमते वसव्या ॥३॥ हा 
हे धनका अधिपति ! महान् धन र अल्प धनको विभाग गर्दा तिमी पनि आफ्नो भाग ग्रहण गर्दछौँ । 
हे देव  तिम्रा दुवै हातमा मनग्गे धन छ । तिमी निर्विध्न दान दिन्छौ । 

त्वमिन्द्र स्वयशा क्रभूक्षा वाजो न साधुरस्तमेष्युक्वा । 

वयं नु ते दाश्वांसः स्याम ब्रह्म कृण्वन्तो हरिवो वसिष्ठाः ॥४॥ 
हे यशस्वी इन्द्रदेव ! तिमी श्रेष्ठ साधक र क्रभुहरूका स्वामी हौं, हामीजस्ता स्तोताका घरमा 
आठ । हे हरियो वर्णका अश्च भएका पराक्रमी देवता ! हामी वसिष्ठहरू स्तुति गर्दै तिम्रा निम्ति 
हवि अर्पित गर्दछौँ । 





५६६ 





 


सनितासि प्रवतो दाशुषे विद्याभिर्विवेषो हर्यश्व धीभिः । 
ववन्मा नु ते युज्याभिरूती कदा न इन्द्र राय आ दशस्येः ॥५॥ ॥ 
हरियो वर्णका अश्च भएका हे देवता ! तिमी हाम्रो स्तुति मुन । हविदाता याजकलाई तिमा उत्त 
धन प्रदान गर । तिमी धन कहिले प्रदान गर्दछौ ? आजसम्म हामी तिम्रै संरक्षणमा सुरक्षित रहद 
तिम्रो भजन गर्दै छौं । 
वासयसीव वेधसस्त्वं न कदा न इन्द्र वचसो बुबोधः । 
अस्त तात्या धिया रयिं सुवीर पृक्षो नो अर्वा न्युहीत वाजी ॥६॥  
हे इन्द्रदेव तिमी कहिले हाम्रो भनाइ र प्रार्थना सुन्दछौँ ? तिमी हाम्रा आश्रयदाता हौँ । स्तुतिल प्रसन 
भएर आफ्ना बलवान् तथा तीव्रगामी अश्वमा हामीकहाँ आउ र पराक्रमी पुत्र, धन एवं अन्न दरु । 
अभि यं देवी निर्क्रतिश्विदीशे नक्षन्त हन्द्रे शरद सुपृक्षः । 
उप त्रिबन्धुर्जरदष्टिमेत्यस्ववेशं यं कृणवन्त मर्ता ॥७॥ 
पृथ्वीले जसलाई ईश्वर मानेकी छन्, समस्त अन्नयुक्त संवत्सरले जसलाई सुख प्रदान गर्दछन, 
प्रानिसहरू जसलाई आफ्ना घरमा प्रतिष्ठित गराउँछन्, त्यस्ता त्रिलोकका बन्धु इन्द्रदेवले हामीलाई 
विशाल बल प्रदान गरुन् । 
आ नो राधांसि सवितः स्तवध्या आ रायो यन्तु पर्वतस्य रातौ। 
सदा नो दिव्य पायुः सिषक्नु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥०॥ 
हे सवितादेव ! हामीलाई आफ्नो धन प्रदान गर । पर्वतले प्रदान गरेको धन हामीलाई प्राप्त होस् । 
इन्द्रदेव आफ्ना संरक्षण शक्तिले सधैँ हाम्रो रक्षा गरुन् र हामी सबैलाई पालन गरुन् । 
सूक्त  ३८ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  सविता भग वाजिन्। छन्द  त्रिष्टुप्। 
उदु ष्य देवः सविता ययाम हिरण्ययीममतिं यामशिश्रेत्। 
नूनं भगो हव्यो मानुषेभिर्वि यो रला पुरूवसुर्दधाति ॥१॥ 
हे सवितादेव ! तिमी आफ्नो सुवर्ण आभा प्रकट गर्दछौ । मानिसहरू संवितादेवको स्तुति गर्दछन् । 
अनेक धनका स्वामी तिनले स्तोतालाई श्रेष्ठ धन प्रदान गर्दछन् । म 
उदु तिष्ठ सवितः श्रुध्यपस्य हिरण्यपाणे प्रभृतावृतस्य । 
व्युपवी पृथ्वीममति सृजान आ नृभ्यो मर्तभोजनं सुवानः ॥२॥ 
हे सवितादेव । तिमी उदित होङ । हे स्वर्णमयी बाहु भएका देवता  तिमी व्यापक आभाले 
मानिसका उपयोगमा काम लाग्ने धन र अन्न प्रदान गर्दछौ । 
अपि ष्टुतः सविता देवो अस्तु यमा चिद्विश्वै वसवो गृणन्ति। 
सनः स्तोमान्नमस्य१ श्वनो धाद्विश्वेभिः पातु पायुभिर्नि सूरीन् ॥३॥ 
हामी सवितादेवको स्तुति गर्दछौँ। जुन सवितादेव सबै देवताद्वारा स्तुत्य छन्, उनै पूजनीय 
सवितादेवले स्तोत्र एवं अन्न स्वीकार गरुन्। हे देव ! तिमी आफ्ना समस्त रक्षण शक्तिद्वारा 
स्तोतालाई पालन गर । 
अभि यं देव्यदितिर्गणाति सं देवस्य सवितुर्जुषाणा । 
अभि सप्राजो वरुणो गृहन्त्यभि मित्रासो अर्यमा सजोषाः ॥४॥ 
अदिति देवी जुन सवितादेवको स्तुति गर्दछिन् र जुन देवताको प्रेरणा पालन गर्दछिन्, उनै 
 सवितादेवको स्तुति मित्रावरुणदेव र अर्यमादेवले पनि गर्दछन् । 
अभि ये मिथो वनुषः सपन्ते राति दिवो रातिषाचः पृथिव्याः । 


सबै अहेर्बुध्न्व उत नः शृणोतु वरूब्येकषेभिनि पाउँ ॥२ ॥१॥ 

सबै दानी भक्तहरू आपसमा जुटेर द्युलोक र पृ सखाजस्ता सवितादेवको सेवा 
गर्दछन् । त्यस्ता अहिर्बुध्न्य देवले हाम्रो स्तुति सुनून्। वाणीको देवीले विशेष वाणीरूपी धेनुद्वारा 
हामी सबैलाई पालन गरुन् । 

अनु तन्नो जास्पतिमंसीष्ट रल॑ देवस्य ॥०७ ०५, 
जीको भगमुग्रोञवसे जोहवीति भगमनुग्रो अध ॥६॥ 
प्रजाको पालन गर्ने सवितादेवले हाम्रो प्रार्थना सुनेर रत आदि प्रदान गरुन् । पराक्रमी 
७००७ भगदेवलाई सुरक्षा प्राप्तिका लागि प्रार्थना गर्दछौँ । जो पराक्रमी हुँदैनन्, तिनले केवल धन 
दछन्।  


५६७ 








शं नो भवन्तु वाजिनो हवेपु देवताता मितद्रवः स्वर्काः । 
जम्भयन्तो३हिँ वृ्क रक्षासि सनेम्यस्मदयुयवन्नमीवाः ॥७॥ 

सन्तुलित गति भएका, स्तुत्य, अन्न र बल प्रदान गर्न देवताले यजीय प्रा थरनाबाट सन्तुप्ट भाए हामी 
सबैलाई सुख प्रदान गरुन् । यी देवताले दान नगर्ने दुाषटको संहार गरुन । सबै खालका पृगना 
रोगबाट हामी मुक्त होऔँ । 

वाजेवाजेवत वाजिनो नो धनेपु विप्रा अमृता क्रतशाः । 

अस्य मध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैः ॥५॥ 
हे प्रलशाली वाजी देवताहरू हो तिमीहरु अमर, सत्ययञ्चका जाता र विद्वान छौ । तिमीहरू 
धनका लागि हुने युद्धमा हाम्रो रक्षा गर । तिमीहरू यस यज्ञमा आएर सोमरस पान गरेर आनन्दित 
होओ र सन्तुप्ट भएपछि देवयानका मार्गबाट प्रस्थान गर । 

 चुक ३९ 
ग्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुि ।  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिटुप । 

सर््वा अन्त हुमर्ति वस्वो अश्ेस्रतीची जूर्णिर्देवतातिमेति । 

भेजाते अद्री पन्थामृतं होता न इषितो यजाति ॥१॥ 
हे उँभोतिर उर्लने अग्निदेव ! तिमी आफ्ना याजकको स्तुति सुन । पूर्व दिशामा रहने उपादेवी यस 
यञ्चमा आउछन् । आदरणीय याजकका पतिपली, रथीजस्तँ भएर यञज्ञका मार्गमा आश्रय लिन्छन्। 
होताहरू यज्ञ गर्दछन् । 

प्र वावृजे सुप्रया बहिरिषामा विश्पतीव बीरिट इयाते । 

विशामक्तोरुषसः पूर्वहूतौ वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् ॥२॥ 
सबै प्राणीको कल्याणका लागि नियुत नाम भएका वाहनमा आसरूढ वायुदेव र पुपादेव रातको 


७ 
०. ० 


अन्त्य अवस्था उपा कालमा मानिसहरूले बोलाउँदा राजाजस्तै भएर आउँदछन् । यी दुवै 
देवताहरूका लागि यज्ञशालामा उत्तम प्रकारले कुशको आसन तयार हुन्छन् । 

ज्मया अत्र वसवो रन्त देवा उरावन्तरिक्षे मर्जयन्त शुभ्राः । 

अर्वाक् पथ उरुज्रयः कृणुध्वं श्रोता दूतस्य जग्मुपो नो अस्य ॥२३॥ 
यस यञ्चमा वसुगण भूमिमा विचरण गर्दछन् । विशाल अन्तरिक्षमा रहने मरुत्हरूको सेवा यस 
यज्ञमा हुन्छ। हे वसुहरू हो ! तिमीहरू हाम्रा दूतका प्रार्थनामा ध्यान दिएर हामीकहाँ आओ । 

ते हि यञ्चेपु यञ्चियास उमाः सधस्थं विश्वे अभि सन्ति देवा । 

ताँ अध्वर उशतो यक्ष्यग्ने श्रुष्टी भग नासत्या पुरन्धिम् ॥४॥ 
रक्षा गर्ने यजनीय विश्वेदेव यञ्चमा आएका छन् । हे अग्निदेव ! तिमी यञ्चमा उपस्थित देवताहरूका 
निम्ति यजन गर  हे भगदेव  अश्चिनीकुमार र इन्द्रदेवको सत्कार गर । 

आग्ने गिरो दिव आ पृथिव्या मित्रै वह वरुणमिन्द्रमग्निम् । 

आर्यमणमदितिं विष्णुमेषाँ सरस्वती मरुतो मादयन्ताम् ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! द्युलोक र पृथ्वीले स्तुति गर्न योग्य मित्र, वरुण, इन्द्र, अग्नि, अर्यमा, अदिति, विष्णु 
आदि देवतालाई हाम्रा यस यज्ञमा बोलारू । देवी सरस्वती र मरुतृहरू यहाँ आएर आनन्दित 
होउन् । 

ररे हव्यं मतिभिर्यञ्चियानां नक्षत्कार्म मर्त्यानामसिन्वन् । 

धाता रयिमविदस्यं सदासां सक्षीमहि युज्येभिर्नु देवैः ॥६॥ 
यजनीय देवताहरूका निम्ति हामी स्तोत्र र हवि अर्पित गर्दछौँ । मानिसका प्रगतिको कामनाले 
अग्निदेव यजन गरुन् । हामी तिम्रा समस्त सहायक देवताहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । प्रसत्र भए सत 
देवताले हामीलाई स्थायी एवं अक्षय धन प्रदान गरुन् । 

नू रोदसी अभिष्टुते वसिष्ठैर्भातावानो वरुणो मित्रो अग्नि । 

यच्छन्तु चन्द्रा उपमं नो अर्क यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥७॥ 
आज वसिष्ठहरूले द्यावापृथिवीको स्तुति सुनिश्चित गरे । यजनीय वरुण, इन्द्र र अग्निदेवकी स्तुति 
गरै । आनन्ददाता देवताले हामीलाई पूजामा प्रयोग गर्ने श्रेष्ठतम अन्न र धन प्रदान गरुन् । 


५६८ । 





   











॥ सूक्त  ४० 
क्रषि  वसिप्ठ मेत्रावरुणि । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिप्टुप् । 
ओ श्रुष्टिविंदथ्यार समेतु प्रति स्तोमं दधीमहि तुराणाम्। 
यदद्य देवः सविता सुवाति स्यामास्य रलिनो विभागे ॥१॥ 
हामी वेगवान् देवताहरूका थायी७०० पाठ गर्दछौँ । हामीलाई सँगै मिलेर काम गर्दाको सुख प्राप्त 
होस्। रलका स्वामी स् आफ्नो धन बाँट्दाखेरि उपस्थित रहेर हामी पनि त्यो धन प्राप्त 
गरौँ।  
मित्रस्तन्नो वरुणो रोदसी च द्युभक्तमिन्द्रो अर्यमा ददातु। 
दिदेष्टु देव्यदिती रेक्णो वायुश्च यन्नियुवैते भगश्च ॥२॥ 
मित्र, वरुण, च्ावापृथिवी, इन्द्र, अर्यमा, वायु, भगदेव र अदितिदेवीसहित समस्त देवताहरू हान्रा 
स्तोत्रले प्रस्न भएर हामालाइ तजस्वीहरूका लागि उत्तम हुने श्रेष्ठ धन प्रदान गरुन् । 
सेदुग्रो अस्तु मरुतः स शुष्मी यं मत्य पृषदश्वा अवाथ । 
उतेमग्निः सरस्वती जुनन्ति न तस्य रायः पर्येतास्ति ॥३॥  
हे तीव्र वेगका पाङ्ग्रे घोडा भएका मरुत्हरू हो । तिमीहरू महान् पराक्रमी र वलवान् मानिसको 
सुरक्षा गर्दछा। त्यस्ता मानिसलाई अग्निदेव, देवी सरस्वती र अन्य देवताहरूले प्रेरणा दिएर 
सत्कर्ममा खटाउँछन् । त्यस्ता मानिसको धन नाश हुँदैन। 
अरय हि नेता वरुण ग्रतस्य मित्रो राजानो अर्यमापो धुः । 
। सुहवा देव्यदितिरनर्वा ते नो अंहो अति पर्षन्रिष्यन् ॥४॥ 
सत्य मागमा नेतृत्व गर्ने शासक देवता, वरुण, मित्र, अर्यमा आदिले हामीबाट गरिएको श्रेष्ठ कार्य 
स्वीकार गरुन् । विस्तृत तेजस्वी देवी अदिति वन्दनीय छन् । सबै देवताहरू हाम्रा असल कर्म 
निविंघ्न रूपमा सम्पन्न गराउनका लागि सहायक भएर हामीलाई पाप कर्मबाट जोगाञन् ! 
अस्य देवस्य मीढहुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भि । 
विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्चिनाविरावत्॥५॥ 
देवताहरू यज्ञमा हविद्वारा उपासना गरिने र मनको रहर पूरा गराउने विष्णुदेवका अंश हुन्। 
स्ट्रदवले आफ्नो महत्त्वपूर्ण शक्ति हामीलाई प्रदान गरुन्। हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू अन्नले 
भरिएका हाम्रा घरमा आओ । 
पल पन्राधृण इरस्यो वरूत्री यद्रातिषाचश्च रासन्। 
पोभूवो नो अर्वन्तो नि पान्तु वृष्टि परिज्मा वातो ददातु ॥६॥ 
हे तेजस्वी पृपादेव । सर्वश्रेष्ठ देवी सरस्वती र दानशील दिव्य शक्तिको धन प्राप्त गराउन तिमी 
हाम्रो सहायक होङ । सर्वत्रगामी वायुदेवले जल बर्साएर सहयोग गरुन्। उन्नतिशील तथा 
सुखदायक देवताहरूले हाम्रो कल्याण र पोषण गरुन् । 
नूरोदसी अभिष्टुते वसिष्टश्वेतावानो वरुणो मित्रो अगिनः । 
यच्छन्तु चन्द्रा उपमं नो अर्क यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥७॥ 
आज वसिष्ठहरूले द्यावापृथिवीको सुनिश्चित स्तुति गरे । यजनीय वरुण, इन्द्र र अग्निदेवको स्तुति 
गरे । आनन्ददाता देवताले हामीलाई पूजामा प्रयोग गर्ने श्रेष्ठतम अन्न र धन प्रदान गरुन्। 
सूक्त  ४१ 
ग्रषि  वसिप्ठ मैत्रावरुणि । देवता  लिङ्गोक्त देवता उषा । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
प्रातरगिने प्रातरिन्द्रै हवामहे प्रातर्मित्रावरुणा प्रातरश्चिना । 
प्रातर्भग पूषण ब्रह्मणस्पपति प्रातः सोममुत रुद्रै हुवेम ॥१॥ 
हामी बिहान अग्निदेवलाई आह्वान गर्दछौं। यज्ञको सफलताका लागि इन्द्रदेव, मित्र, वरुण, 
अश्चिनीकुमार, भग, पूपा, ब्रह्मणस्पति, सोम र रुद्रदेवलाई आह्वान गर्दछौं । 
प्रातर्जित॑ भगमुग्र हुवेम वयं पुत्रमदितेर्यो विधर्ता । 
बा आध्रशिद्य मन्यमानस्तुरशिद्राजा चियो भग भक्षीत्याह ॥२॥ 
मी जगत्लाई धारण गर्ने, उग्र वीर र विजयशील भगदेवताको स्तुति गर्दछौं । उनी अदितिका पुत्र 
हुन्, उनको स्तुति गर्नाले दरिद्र पनि धनवान् हुन्छ। राजा पनि उनीसित धनको याचना गर्दछन् । 


५६९ 


७ 


कि 


शा प्रतिभा राहाराधौ भग पिप पदक । 

भा प्र गौ जग गौजिरदीभी प्र भुगिगुकत। रगाग ॥॥॥ 
है गैत। । ति  चारततिती पा हौँ । शाश गल तौ भग हौ । ऐ भादेव  हाफ्मो रगुतियार 
प्रसप्न ए इच्छ लाको गणको भग प्रदाग गर । है पै्ता  हामीलाई गाई, घोडा, पुप्र आदि 
प्रचाग गए । जरा विय पजिगा एही बगाउ । 

तौदागी भाषा रजागोत प्रपित्ल उत गथ्यै शह्ाम् । 

उतौदिता गपवन्त्पुर्गर्य षर्य पैषाग। रागतौ स्साम ॥४॥ 
है पै । हिप घगाहौ होगी जाग्यपाग बगौ। दिगको प्रारश र मध्यमा हामी भाग्सषान् रषौँ। हे 
पा भापितता  होगी र जीदयगा रै देपताको अगुग्रह प्राण गरौँ । 

भग एष्व गगषाँ .. पेचाररोन चर्ष भगषन्त स्याम । 

तै त्या भा सर्ष हि स गो भग पुरापता भषेह ॥५॥ 
है देवताहरू हौ । देवता वै ऐश्चर्यघाग छुन । उनहो कृपा गरेर हामीलाई धनवान् बनाउन्।  
भगेचता  गागव रागुदाय तिप्रो आह्वोग गीत, हाम्रो यज्ञमा आउ । 

समध्यरायोषसो नमन्त दप्रिक्रावेव शुचये पदाय । 

अर्वाच्चीम॑ बसुविदै भर्ग नो रथमिवाश्वा वाजिन आ वहन्तु ॥५॥ । 
दपिक्रावाफो जसै पधित्र पद प्राप्तिका हागि उषा कालै यज्ञमा आछ । तीव्रगामी अश्वलेरथ  
हिँडाएगौ ती धगवान् गगदेय हामीकहाँ आउम् । 

अश्चावतीर्गोमतीर्न उपासो वीरवतीः सदमुच्छन्तु भद्रा । 

दुहाना विश्वतः प्रपीता यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥७॥ नि  

समस्त युक्त अश्च, गाई, वीरले युक्त एयं घिउले सेचन गर्ने कल्याणकारी उपाहरूले हाम्रो  
घर उज्यालो पारुग् । उनले सधैँ हाम्रो पालन गर्दै कल्याण गरुन् । । 


 स्क्त ४२ 
श्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि ।  विश्वदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र ग्रझाणो अङ्गिरसो नक्षन्त प्र क्रन्दनुर्नभन्यास्य वेतु। 

प्रधेनव उदप्रुतो नवन्त युज्यातामद्री अध्वरस्य पेश ॥१॥ 
अङ्गिरसका मन्त्रहरू सर्वव्यापी होछन् । पर्जन्य हाम्रा स्तोत्र सुन्न इच्छुक रहुन् । प्रसन्नता प्रदान गर्ने 
नदीहरू जलको सेचन गर्दै प्रवाहित होछन् । आदरणीय यजमानका पलीले यज्ञको स्वरूप अभै 
राम्रो बनाञन् । 
सुगस्ते अग्ने सनवित्तो अध्वा , हरितो रोहितश्च । 
ये वा सच्चम्ररुषा वीरवाहो छुवे देवाना जनिमानि सत्तः ॥२॥ हि 
हे अग्निदेव  तिम्रो चिरपुरातन गमनयोग्य मार्ग सुगम बनोस् । श्यामवर्ण र लालवर्णका अश्चवहरू 
यज्ञशालामा वीरलाई ल्याउँछन् । यस्ता तेजस्वी घोडा भएका रथमा आरुढ भएर यज्ञमा आँ  
देवता प्रकट गर्नका निम्ति हामी स्तोत्र गान गर्दछौँ । 

समु वो यज्ञ महयन्नमोभिः प्र होता मन्द्रो रिरिच उपाके । 

यजस्व सु पुर्वणीक देवाना यज्ञियामरमतिं ववृत्याः ॥३॥ 
हे देवताहरू हो  नमस्कार गर्ने स्तोताले यज्ञको महिमा बढाउँछन् । श्रेष्ठ यञ्चका उपासक होता 
८०५॥०५ मानिन्छन् । हे परम तेजस्वी अग्निदेव ! तिमी प्रदीप्त भएर देवताहरूको यजन उत्तम 
प्रकारले गर । 

यदा वीरस्य रेवतो दुरोणे स्योमशीरतिथिराचिकेतत् । । 

सुप्रीतो अग्नि सुधितो दम आ स विशे दाति वार्यमियत्यै ॥४॥ 
धनवान् वीरका घरमा जुन बेला आदरणीय अग्निदेव सुखपूर्वक प्रतिष्ठित भएर प्रदीप्त हुन्छ,  
त्यस बेला नजिकै रहेका याजकलाई श्रेष्ठ धन प्राप्त हुन्छ। 

इम नो अग्ने अध्वरं जुषस्व मरुत्स्विन्द्रे यशसं कृधी नः । ३ 

आकतक्ता बर्हिः सदतामुषासोशन्ता मित्रावरुणा यजेह॥५॥ ॥  आदास्यी 
हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रो यज्ञ सेवन गर। मरुत्हरू र इन्द्रदेवका बीचमा हामीलाई यश 
बनाछ । यस यज्ञमा मित्रावरुणको यजन गर । रात र उषा कालमा कुशका आसनमा बस  


 
८ 
३ 
५७० री 


एवागिनि सहस्यंप वसिष्ठो रायस्कामो विश्वप्स्यस्य स्तौत्। 

इ्षं रयिं पाककमरमे याय पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥६॥ 
ऐश्वर्यको आशा गर्ने वसिष्ठले सबै किसिमका धनका लागि बलका पुत्र अग्निदेवको स्तुति गरे । 
अग्निदेवले हामीलाई अन्न, बल र धन प्रदान गरुन् । हे देवताहरू हो ! हाम्रो पालन र कल्याण गर । 

सूक्त  ४३ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  विश्वदेवा छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र वो यञ्चेषु देवयन्तो अर्चन्द्यावा नमोभि पृथिवी इषध्यै । 

 येषां ब्रह्माण्यसमानि विप्रा विष्वग्वियन्ति वनिनो न शाखाः ॥१॥ 
विद्वान् स्तोताको स्तोत्र वृक्षको शाखाझैँ सबै दिशामा गमन गर्दछ। ती स्तोता देवत्व प्राप्तिका 
लागि नमस्कारसहित द्यावापृथिवीलाई स्तुति गर्दछन् । म 


प्र यज्ञ एतु हेत्वो न सप्तिरुद्यच्छध्वं समनसो घृताचीः । 

स्तृणीत बहिंरध्वराय साधूर्घ्वा शोर्चीषि देवयून्यस्थुः ॥२॥ 
हाम्रो मञ्च तीव्रगामी अश्चजस्तै भएर देवतातिर गमन गरोस्। समान मन भएका तिमीहरू घिउ 
अर्पण गर्ने सुरो उचाल । यज्ञमा देवताका लागि कुशा ओछ्याओ । हे अग्निदेव ! देवतातिर जाने 
तिम्रो ज्वाला माथितिर उचालियोस् । 


आ पुत्रासो न मातरं विभूत्राः सानौ देवासो बर्हिषः सदन्तु। 

आ विश्वाची विदथ्यामनक्त्वग्ने मा नो देवताता मृधस्कः ॥३॥ 
भरणपोषण गर्न योग्य बालक माताका काखमा वसेझैँ देवताहरू कुशका आसनमा विराजमान 
होछन्। हे अग्निदेव ! तिम्रा ज्वालामा जुहूले घिउको सेचन गरुन्  हे अग्नि देवता ! तिमी युद्धमा 
हाम्रा शत्रुलाई परास्त गर । 

ते सीषपन्त जोषमा यजन्ना क्रतस्य धाराः सुदुघा दुहानाः । 

ज्येष्ठ वो अद्य मह आ वसूनामा गन्तन समनसो यति ष्ठ॥४॥ 
यजनका योग्य देवताले जल वर्षा गराउँदै हाम्रो सेवा स्वीकार गरुन् । हे देवताहरू हो । तिमीहरू 
सबै समान मनले हाम्रा यञ्चमा आओ र आज श्रेष्ठ धन प्रदान गर । 

एवा नो अग्ने विक्ष्वा दशस्त त्वया वयं सहसावन्नास्क्राः । 

राया युजा सधमादो अरिष्य यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥१॥ । 
हे अग्निदेव । तिमी प्रजाहरूमा हामीलाई नै धन प्रदान गर । हे बलवान् अग्निदेव ! हामी सधैं तिम्रो 
आश्रयमा रहेर धनवान्, स्वस्थ र अहिंम्रक वृत्तिका बनौँ । तिमी हाम्रो पालन र कल्याण गर । 

सूक्त  ४४ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  दधिक्रा लिङ्गोक्तदेवता । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

दघिक्रां वः प्रथममश्चिनोषसमग्निं समिद्ध भगमूतये हुवे। 

इन्द्र विष्णु पुषर्ण ब्रह्मणस्पतिमादितयान्द्यावापृथिवी अपः स्व ॥१॥ 
तिमीहरूको सुरक्षाका लागि हामी सबैभन्दा पहिले दधिक्रादेवको आह्वान गर्दछौँ । त्यसपछि दुवै 
अश्चिनीकुमार, उषा, समिद्ध, अग्नि र भगदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । इन्द्र, पूषा, ब्रह्मणस्पति, 
आदित्यगण, द्यावापृथिवी, जलदेवता र सूर्यदेवको स्तुति गर्दछौँ । 

दधिक्रामु नमसा बोधयन्त उदीराणा यञ्चमुपप्रयन्तः । 

इडां देवी बर्हिषि सादयन्तो श्चिना विप्रा सुहवा हुवेम ॥२॥  
हामी दधिक्रादेवलाई नमस्कार र पुकारा गर्दे जगाएर यज्ञका नजिकै ल्याउँछौ । यज्ञमा इडादेवीलाई 
प्रतिष्ठित गरेर श्रेष्ठ, प्रार्थनीय विद्वान् अश्चिनीकुमारको आह्वान गर्दछौँ 

दधिक्रावाण बुबुधानो अग्निमुप ब्रुव उषसं सूर्य गाम्। 

ब्रध्ने मँश्चतोर्वरुणस्य बभ्रु ते विश्वास्सद् दुरिता यावयन्तु ॥२॥ 
हामी दधिक्रादेवलाई सम्बोधन गर्दै अग्नि, उषा, सूर्य र् भूमि अथवा गाईको स्तुति गर्दछौँ। 
अहङ्कारी शत्रुका संहारक वरुणदेवका खेरा रङ्गका अश्वको स्तुति गर्दछौँ। यी सबै देवताहरूले 
हामीलाई सबै खालका पापबाट बचाउन् । 





दधिक्रावा प्रथमो वाज्यर्वाग्रे धना भवति प्रजानन् । 

संविदान उषसा सूर्येणादित्येभिर्वसुभिरञ्जिरोभिः ॥४॥ 
सर्वप्रधान, तीव्रगामी दधिक्रा मनको विचार जानेर उषा, आदित्यगण, वसुगण र अङ्गिरा एव 
सूर्यदेवसित सहमत भएर स्वयं नै रथका अघिल्लो भागमा जुट्दछन् । 

आ नो दघिक्राः पथ्यामनक्त्वृतस्य पन्थामन्वेतवा उ । 

शुणोतु नो दैव्ये शर्धो अग्नि शुण्वन्तु विश्वे महिषा अमूराः ॥५॥ 
यजन मार्गबाट जानका लागि दधिक्रादेव हामो मार्ग जलले सेचन गरुन्। दिव्य रूप भएका 
अग्निदेव र समस्त बलवान् विद्वान्हरू सबैले हामो प्रार्थना सुनून् । 

सूक्त  ४१ 
श्रषि  तसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  सविता । छन्द  त्रिष्टुप्। 

आ देवो यातु सविता सुरलोन्तरिक्षप्रा वहमानो अश्चैः । 

हस्ते दधानो नर्या पुरूणि निवेशयञ्च प्रसुवञ्च भूम ॥१॥ 
जुन देवताले उत्तम धन धारण गर्दछन्, आफ्ना तेजले अन्तरिक्षलाई प्रकाशित गर्दछन् र हरियो 
वर्णका अश्चले जसको रथ तान्दछन्, तो सवितादेव हामा यज्ञमा आञन्। सवितादेव मानिसका 
हितसाधक हुन् र हातमा धन धारण गर्दछन् । यी देवताले पाणीलाई धारण गरेका छन् र तिनलाई 
कर्ममा प्रेरित गर्दछन् । 

उदस्य बाह्र शिथिरा बृहन्ता हिरण्यया दिवो अन्ताँ अनष्यम्। 

नूनं सो अस्य महिमा पनिष्ट सूरश्चिदस्मा अनु दादपस्याम् ॥२॥ 
यी सुनौलो हात भएका, दानशील सवितादेव द्युलोकका अन्त्यसम्म नै व्याप्त छन्। यी देवताको 
यस्तो महिमा हामी बयान गर्दछौं । यी सवितादेवले मानिसलाई शुभ कर्म गर्ने प्रेरणा प्रदान गरुन्। 

स घा नो देवः सविता सहावा साविषद्वसुपतिर्वसूनि । 

विश्रयमाणो अमतिमुरूची मर्तभोजनमध रासते न ॥३॥ 
धनका स्वामी, तेजस्वी सवितादेवले हामीलाई धन प्रदान गरुन् । अति विशाल स्वरूप भएका ती 
देवताले हामीलाई मानवसुहाउँदो भोग्य सामग्री र धन प्रदान गरुन् । 

इमा गिर सवितार सुजिह्व पूर्णणभस्तिमीडते सुपाणिम्। 

चित्रै वयो बृहदस्मे दधातु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥४॥ 


उत्तम जिव्रो हुने, समस्त धनले सम्पन्न, उत्तम किरणरूपी हात भएका सवितादेवलाई हामी यसै 
स्तोत्रले स्तुति गर्दछौं । 


 क ४६ 
श्रृषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि ।  रुद्र। छन्द  जगती त्रिष्टप्। 

इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः क्षिप्रेषवे देवाय स्वधाव्रे। 

अषाढहाय सहमानाय वेधसे तिग्मायुधाय भरता शुणोतु नः ॥१॥ 
सुदृढ धनुपधारी, शीघ्रगामी वाण चलाउने, अजेय, तीक्ष्ण अस्त्रधारी र अन्नले पूर्ण रुद्रदेवलाई हाम्रा 
स्तोत्रले सन्तुष्ट गर्दछ, उनले सुनून् । 

स हि क्षयेण क्षम्यस्य जन्मनः साग्राज्येन दिव्यस्य चेतति। 

अवत्नवन्तीरुप नो दुरञ्चरानमीवो रुद्र जासु नो भव॥२॥ 
हे रुद्रदेव । तिमीलाई भौतिक र दिव्य विभूतिका रूपमा चिन्ने गरिन्छ। तिमी सबैलाई सुखी र 
सम्पन्न बनाउँदै हामीलाई निरोगी बनाएर हाम्रा घरमा निवास गर् । 

या ते दिद्युदवसृष्य दिवस्परि क्ष्मया चरति परि सा वृणक्तु न । 

सहस्र ते स्वपिवात भेषजा मा नस्तोकेषु तनयेषु रीरिषः ॥३॥ 
हे वायुसमान विचरण गर्ने रुद्रदेव ! तिमौद्वारा संचरित अन्तरिक्षीय विध्युत्ले हामीलाई कष्ट 
नदियोस् । तिम्रा सहस्र औषधिले हाम्रा बालबच्चालाई ख्याउटे बन्न नदिउन् । 


५७२ 








डी 





७! 


० हनललगाहहल तहल्का 
विल न न   


छट? 





मानो वधी रुद्र मा परा दा मा ते भूम प्रसितौ हीडितस्य । 

आ नो भज बर्हिषी जीवशंसे यूयं पात स्वस्तिभि सदा न ॥४॥ 
हे रुद्रदेव ! हामीलाई नमार र हाम्रो त्याग पनि नगर । तिम्रा क्रोधका बन्धनले हामीलाई नगाँजोस्  
प्राणीले प्रशंसा गर्ने कार्यमा हामीलाई सहभागी बनाउ । कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गर । 

सूक्त  ४७ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  आप । छन्द  त्रिष्टुप् । 
आपो यं वः प्रथम देवयन्त इन्द्रपानमूर्मिमकृण्वतेडः । 
तै वो वयं शुचिमरिप्रमद्य घृतप्रुष मधुमन्तं वनेम ॥१॥ 

हे जलदेव ! देवत्व चाहनेहरू इन्द्रदेवले पिउनका लागि भूमिमा प्रवाहित जल मिसाएर सोमरस 
तयार गर्दछन् । शुद्ध, पापरहित, मधुर रसयुक्त सोम हामी पनि पान गर्दछौँ । 

तमूर्मिमापो मधुमत्तम वोपां नपादवत्वाशुहेमा। 

यस्मिन्रिन्द्रो वसुभिर्मादयाते तमश्याम देवयन्तो वो अद्य ॥२॥ 
हे जलदेवता ! तिम्रो मिठो जलप्रवाह सोमरसमा मिसिएको छ। त्यसलाई शीघ्रगामी अपांनपात् 
अग्निदेवले सुरक्षित राखून् । त्यही सोम पान गरेर वसुहरूसँगै इन्द्रदेव मत्त हुन्छन् । हामी देवत्वको 
आशा गर्नेहरू आज त्यो प्राप्त गर्दछौँ । 

शतपतवित्राः स्वधया मदन्तीर्देवीर्दवानामपि यन्ति पाथः । 

ता इन्द्रस्य न मिनन्ति ब्रतानि सिन्धुभ्यो हव्यं घृतवज्जुहोत ॥३॥ 
जलदेवता अनेक किसिमले पवित्र गराउँदै सन्तुष्टि र प्रसन्नता प्रदान गर्दछन् । उनी यज्ञमा आए 
पनि विघ्न पार्दैनन् । त्यसैले नदीको निरन्तर प्रवाहका लागि यञ्च गरौँ । 

या सूर्यो रश्मिभिराततान याभ्य इन्द्रो अरदद् गातुमूर्मिम्। 

ते सिन्धवो वरिवो धातना नो यूयं पात स्वस्तिभि सदा नः ॥४॥ 
सूर्यदेवले आफ्ना रश्मिद्वारा जल बढाउँछन् र इन्द्रदेवले त्यसलाई प्रवाहित हुने मार्ग दिन्छन् । हे 
सिन्धु  तिमी तिनै जलका धाराले हामीलाई धनधान्यले समृद्ध गरा र कल्याणप्रद साधनले हाम्रो 
रक्षा गर । 

सूक्त  ४० 

व्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरराणि । देवता  क्रभुगण विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

ग्रभुक्षणो वाजा मादयध्वमस्मे नरो मधवानः सुतस्य । 

आ वोरवाचः क्रतवो न यातां विभ्वो रथ नर वर्तयन्तु ॥१॥ 
हे कर्मकुशल धनवान् त्रभुहरू हो ! हाम्रा सोमरसले तिमी प्रसन्न होओ । तिमीहरूको कर्मकुशल र 
समर्थ अश्वले मानिसका लागि हितकर मार्ग प्रशस्त गरोस् । 

त्रभूर्कभुभिरभिः वः स्याम विभ्वो विभुभिः शवसा शवाँसि। 


वाजो अस्माँ अवतु वाजसाताविविन्द्रेण युजा तरुषेम वृत्रम् ॥२॥ 
तिमीहरूसित रहँदा हामी कर्मकुशल, ऐश्वर्यवान् र बलवान् हुन्छौँ । वाज नामका क्रभुदेव युद्धमा 
रक्षा गर्दछन् । इन्द्रदेवको सहयोग प्राप्त गरेर हामी वृत्रबाट जोगिन्छौँ। 

ते चिद्धि पूर्वारभि सन्ति शासा विशाँ अर्य उपरताति वन्वन् । 

इन्द्रो विभ्वाँ त्रभुक्षा वाजो अर्यः शत्रोर्मिथत्या कृणवन्वि नृम्णम्॥३॥ 
उनले वीर शत्रुको ठूलो सेनालाई उत्तम अस्त्रशस्त्रले युद्धभूमिमा पराजित गर्दछन् । ऐश्वर्यवान् श्रेष्ठ 
शिल्पी विश्वकर्मा आदिबाट सेवा गरिने, बलवान् शत्रु पराजित गर्ने महान् इन्द्र र क्रभुदेव शत्रुको 
विनाश गर्दछन् । 

नू देवासो वरिवः कर्तना नो भूत नो विश्वेञवसे सजोषाः । 


समस्मे इषं वसवो ददीरन् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥४॥ 
हे देवताहरू हो । हामीलाई धन प्रदान गर र एकै विचार भएका सबै क्रभुहरूले हाम्रो सुरक्षा गर । 


हामीलाई अन्न प्रदान गरेर कल्याणकारी साधनले सुरक्षित गर । 
५७२ 








सूक्त  ४९ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  आपः । छन्द  त्रिष्टुप् । 
सुति  सलिलस्य मध्यातुनाना सयन्त्यनिविशमानाः । 
या वज्री वृषभो रराद ता आपो देवीरिह मामवन्तु ॥१॥ 
जलको सबैभन्दा ज्येष्ठ रूप समुद्र हो। जलप्रवाह सधैँ अन्तरिक्षबाट आउँछ । इन्द्रदेवले जसको 
मार्ग खुला गराए, ती जलदेवताले यहाँ हाम्रो रक्षा गरुन् । 
या आपो दिव्या उत वा स्रवन्ति खनित्रिमा उत वा याः स्वयञ्जाः । 
समुद्रार्था याः शुचयः पावकास्ता आपो देवीरिह मामवन्तु ॥२॥ 
दिव्य जल आकाशबाट प्राप्त हुन्छ, त्यो सधैँ नदीमा जान्छ। त्यसलाई खनेर निकालिन्छ र स्वयं 
स्रोतका रूपमा प्रवाहित भएर पवित्रता छर्दै समुद्रतिर जान्छ। त्यस दिव्यतायुक्त पवित्र जलले हाम्रो 
रक्षा गरोस् । 
यासां राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यञ्जनानाम्। 
मधुश्वुत शुचयो या पावकास्ता आपो देवीरिह मामवन्तु ॥३॥ 
सर्वत्र व्याप्त भएर सत्य र असत्यको साक्षी बनेका वरुणदेव जलका स्वामी हुन् । तिनै रसले पूर्ण, 
दीप्तिले पूर्ण, शोधन सामर्थ्यले पूर्ण जलरूपी देवीहरूले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
यासु राजा वरुणो यासु सोमो विश्वे देवा यासूर्ज मदन्ति। 
वैश्वानरो यास्वग्निः प्रविष्टस्ता आपो देवीरिह मामवन्तु ॥४॥ 
राजा वरुण र सोम जलमा निवास गर्दछन्, जलमा विद्यमान सबै देवताहरू अन्नले आनन्दित हुन्छन्, 
विश्वव्यापी अग्निदेव त्यहाँ निवास गर्छन्, उनै दिव्य जलदेवले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
सूक्त  ५० 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अग्नि विश्वेदेवा गङ्गा । छन्द  अतिजगति । 
आ मां मित्रावरुणेह रक्षतं कुलाययद् विश्वयन्मा न आ गन्। 
अजकावं दुढेशीक तिरो दधे मा मां पद्नेन रपसा विदत्त्सरुः ॥१॥ 
हे मित्रावरुण ! तिमीहरू यस संसारमा हाम्रो रक्षा गर । एकै ठाउँमा लाग्ने कुलायत वा जताततै 
फैलिने विश्वयत विष हाम्रा नजिक नआञन्। पशुका रूपमा रहेका वा कठिनाइले देखिने 
अजकायले छद्म रूपले रहने सर्प आदिले आघात गर्नका लागि हाम्रा पाइलाको आवाज चित्र 
नसकून् र तिनीहरू हामीदेखि दढै रह्न् । । 
यद्विजामन्परुषि वन्दनं भुवदष्ठीवन्तौ परि कुल्फौ च देहत्। 
अग्निष्टच्छोचन्नप बाधतामिती मा मां पद्मेन रपसा विदत्सरु ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! वन्दन नामको जोर्नीमा लाग्ने विषले घुँडा र खुट्टाका ग्रन्थिहरू सुन्याइदिन्छ। हामी 
सबैदेखि त्यो विष दढै राख । हाम्रा पाइलाका चालले छठ्मगामी सर्पले हामीलाई नचिनून्  
यच्छल्मलौ भवति यन्नदीषु यदोषधीभ्यः परि जायते विषम्। 
विश्वे देवा निरितस्ततसुवन्तुमा मां पद्येन रपसा विदत््सरु ॥३॥ 
हे विश्वेदेवताहरू हो ! शाल्मली वृक्षमा हुने विष, नदीको पानी र बालीनालीमा उपतन्न हुने विषलाई 
परै राख । लुकेर हिँड्ने सर्पहरूबाट हाम्रो रक्षा गर । 
याः प्रवतो निवत उद्वत उदन्वतीरनुदकाश्च याः । ता अस्मभ्यं पयसा 
पिन्वमानाः शिवा देवीरशिपदा भवन्तु सर्वा नद्यो अशिमिदा भवन्तु ॥४॥  
नदीहरू आफ्नै प्रवाहमान दिशामा बगिरहेका छन्, तिनीहरू अग्लोबाट होचोतिर बग्दै छन् । जो 
पानीविनाका भएका छन् वा जो भरिएर संसारलाई सन्तुष्ट गराउँदै छन्, ती सबै नदी शिपद रोगबाट 
बचाउने कल्याणकारी होङन् । सबै नदीले हाम्रो रक्षा गरुन् । 
सूक्त  ५१ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  आदित्यगण । छन्द  त्रिष्टुप् । 
७००  तनेन सक्षीमहि शर्मणा शन्तमेन । 
अनागास्त्वे तुरास इमं यस दधतु श्रोषमाणाः ॥१॥ 
हे आदित्य  तिम्रा कृपाले हामीलाई नयाँ र सधैँ सुख दिने घर प्राप्त होस् । हाम्रो प्रार्थना सुनेर यज्ञ 
र यजमानलाई पाप र दरिद्रताबाट मुक्त गराङ । 


५७४  


ति 





 


आदित्यासो अदितिर्मादयन्ता मित्रो अर्यमा वरुणो रजिष्ठा । 
अस्माक सन्तु भुवनस्य गोपाः पिबन्तु सोममवसे नो अद्य ॥२॥ 
वेगवान् आदित्य, अदिति, वरुण, अर्यमा र मित्रदेव ! तिमीहरू समस्त विश्वका रक्षक हौ । प्रसन्न 

रहेर हाम्रो हित साधनका लागि सोमपान गर । 

आदित्या विश्वे मरुतश्च विश्वे देवाश्च विश्व ग्रभवश्व विश्वे । 

इन्द्रो अग्निरश्चिना तुष्टुवाना यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥३॥ 
हामीले देवगण, मरुत्गण, आदित्यगण, क्रभुगण, अश्चिनीकुमार, अग्निदेव र इन्द्रको प्रार्थना गरेका 
छौँ। कल्याणकारी साधनले उनीहरूले सधैँ हाम्रो रक्षा गरुन् । 


भेत्रा्वत, सूक्त  ५२ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  आदित्यगण । छन्द  त्रिष्टुप्। 
आदित्यासो अदितय स्याम पूर्देवत्रा वसवो मर्त्यत्रा। 
सनेम मित्रावरुणा सनन्तो भवेम द्यावापृथिवी भवन्तः ॥१॥ 
हे आदित्यहरू हो ! हामी तिमीहरूका आफन्त हौँ, दुःखबाट मुक्त राख। हे वसु हो ! देवताको 
शक्तिले सबै मानवको कल्याण होस्। हे मित्रावरुण । तिमीहरूका यजनले हामी धन प्राप्त गरौँ । 
हे द्यावापृथिवी ! हामी शक्तिशाली होऔँ । 
मित्रस्तन्नो वरुणो मामहन्त शर्म तोकाय तनयाय गोपा । 
मा वो भुजेमान्यजातमेनो मा तत्कर्म वसवो यच्चयध्वे ॥२॥ 
मित्र र वरुण आदि देवताले हामीलाई उत्तम ऐश्वर्य प्रदान गरुन् र हाम्रा सन्तानलाई पनि सुख प्रदान 
गरुन् । हामी तिमीहरूका आत्मीय बनौँ, अर्काका पापको फल नभोगौँ। हे वसुदेवहरू हो ! जुन 
कारणले तिमीहरू विनाश गर्दछौ, त्यस्तो कर्म हामी नगरौँ । 
तुरण्यवो५ङ्गिरसो नक्षन्त रलं देवस्य सवितुरियानाः । 
पिता च तन्नो महान् यजत्रो विश्वे देवा समनसो जुषन्त ॥३॥ 
चाँडो गतिमा काम गर्ने अङ्गिराले सवितादेवको उपासना गरेर प्राप्त गरेको दिव्य धन र ऐश्वर्य 
प्रजापति तथा देवगणले हामीलाई प्रदान गरुन् । 
सूक्त  ५३ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  द्यावापृथिवी । छन्द  त्रिष्टुप् । 
प्र द्यावा यञैः पुथिवी नमोभिः सबाध ईडे बुहती यजत्रे। 
ते चिद्धि पूर्वे कवयो गृणन्तः पुरो मही दधिरे देवपुत्रे ॥१॥ 
विशाल देवजननी द्यावापृथ्वीलाई उहिले क्रषिहरूले स्तुति गरेका थिए । हामी यज्ञ र अन्नद्वारा कष्ट 
हदाइदिन उनीहरूलाई प्रार्थना गर्दछौँ । 
प्र पृ पितरा नव्यसीभिर्गीर्भि कृणुध्वं सदने ग्रतस्य। 
आनो द्यावापुथिवी दैव्येन जनेन यात महि वां वरूथम् ॥२॥ 
हे याजकहरू हो  मातापितारूपी द्यावापृथिवीलाई यज्ञका अघिल्ला भागमा स्थापित गरेर नवीन 
स्तोत्रले उचित पूजा गर । हे द्यावापृथिवी ! देवतासँगै दिव्य ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि तिमीहरू 
हामीकहाँ आओ । 
उतो हि वां रलधेयानि सन्ति पुरूणि द्यावापुथिवी सुदासे । 
अस्मै धत्तै यदसदस्कृधोयु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥२॥ 
हे द्यावापृथिवी ! तिमीहरूसित अनेकौँ किसिमका दिव्य, रमणीय र अक्षय धन छन्, ती हामीलाई 
प्रदान गरेर कल्याणका साथ हाम्रो पालन गर । 
सूक्त  ५४ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वास्तोष्पति । छन्द  त्रिष्टुप्। 
वास्तोष्पते प्रति जानीद्वस्मान्त्स्वावेशो अनमीवो भव नः । 
यत्तेमहे प्रति तन्नो जुषस्व शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥१॥ 
हे वास्तुपति देवता । हामीलाई जगाञ । हाम्रा पुत्रपौत्रादि दुई खुट्टे र गाई, अश्व आदि चार खुट्टेलाई 
निरोगी तथा सुखी गराङ । तिमीसित हामीले मागेको धन प्रदान गर । 


५७५ 








वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गयस्फानो गोभिरञ्चेभिरिन्दो । 
अजसासस्ते सख्यै स्याम पितेव पुत्रान्प्रति नो जुषस्व ॥२॥ 
हे वास्तुपति देवता ! हाम्रा लागि तिमी कल्याणकारी धन विस्तार गर। ३ सोम  तिम्रा कृपाते 
हामी गाई र घोडासँग निरोगी रहौँ । हामीलाई पुत्रभै पालन गर् । 
वास्तोष्पते शग्मया संसदा ते सक्षीमहि रण्वया गातठुमत्या । 
पाहि क्षेम उत योगे वर नो युयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥२॥ 
हे वास्तुपति देवता । हामी सुखदायी, रमणीय र ऐश्वर्यसम्पन्न स्थान प्राप्त गरौं। प्राप्त भएका १ 
प्राप्त हुनुपर्ने हाम्रा श्रेष्ठ धनको रक्षा गर । हामीलाई कल्याणकारी साधनले सधैँ सुरक्षित राख । 
सूक्त  ५५ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वास्तोप्पति । छन्द  गायत्री बृहती अनुष्टुप्। 
अमीवहा वास्तोष्पते विश्वा रूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एधि न ॥१॥ 
हे वास्तुपति देवता ! तिमी हाम्रा लागि सबै किसिमले मित्र हौ । हाम्रा सवै खालका रोग नाश ग्। 
यदर्जुन सारमेय दत पिशङ्ग यच्छसे । 
वीव भ्राजन्त क्रष्टय उप स्रक्वेषु बप्सतो नि षु स्वप ॥२॥ 
देवलोकका सरमा नामका सेता कुक्रका वंशज वा पहेँलो वर्णका हे वास्तुपति देवता ! तिमीले 
देखाउने दाँत शस्त्रजस्तै चम्कन्छन् । आहारका समयमा अभै विशेष शोभायुक्त हुन्छन् । त्यस्ता दाँत 
भएका तिमी देवता सुखले सुत । 
स्तेनं राय सारमेय तस्कर वा पुनःसर । 
स्तोतृनिन्द्रस्य रायसि किमस्मान्दुच्छुनायसे नि पु स्वप॥३॥ 
हे सरमाका पुत्र तिमी चोरतस्करहरूका नजिक बारम्बार जाङ । इन्द्रदेवका भक्तका नजिक किन 
जान्छौ ? हाम्रा काममा किन बाधा हाल्छौ ? तिमी राम्ररी सुत । 
त्ववं सूकरस्य दर्दूृहि तव दर्दतु सूकर । 
स्तोतृनिन्द्रस्य रायसि किमस्मान्दुच्छुनायसे नि घु स्वप ॥४॥ 
तिमी सुँगुरलाई तर्सार, सुँगुरले तिमीलाई तर्साओस् । इन्द्रका भक्ततिर किन कुद्छौ ? हामीलाई 
दुःख नदेख, गएर सुत । 
सस्तु माता सस्तु पिता सस्तु श्वा सस्तु विश्पतिः । 
ससन्तु सर्वे ज्ञातयः सस्त्वयमभितो जनः ॥५॥ 
तिम्रा आमाबाबु सुतून्, स्वयं तिमी सुत । गृहस्वामी, बन्धुबान्धव र नोकरचाकर सुतून् । 
य आस्ते यश्व चरति यश्च पश्यति नो जनः । 
तेषां सं हन्मो अक्षाणि यथेदं हम्यै तथा ॥६॥ 
यहाँ रहेर आवतजावत गर्दै हामीतिर हेर्नेका दृष्टि हामी राजमहलजस्तै अटल बनाऔँ । 
सहस्रशुङ्गो वृषभो यः समुद्रादुदाचरत्। 
तेना सहस्येना वयं नि जनान्त्स्वापयामसि ॥७॥ 
हजारौँ सिङ भएको साँढेजस्ता सूर्य समुद्रबाट माथि उठेर आए । शत्रु पराजित गर्ने ती सूर्य आफ्ना 
बलले सबैलाई सुखको शयन गराउँछन् । 
प्रोष्ठेशया वद्येशया नारीर्यास्तल्पशीवरीः । 
स्त्रियो याः पुण्यगन्धास्ताः सर्वा स्वापयामसि ॥८॥ . 
कुनै नारी आँगनमा सुत्छन्, कुनै बाये हिँड्दै वाहनमा सुत्छन्, कुनै ओछ्यानमा सुत्छन्, कु उत्तम 
सुगन्धयुक्त भएर शय्यामा सुत्दछन् । ती सबै स्त्रीलाई सुखपूर्वक सुत्ने व्यवस्था हामी गर्दछौँ। 
सूक्त  ५६ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् द्विपदा विराद। 
क ईं व्यक्ता नर सनीडा रुद्रस्य मर्या अधा स्वश्वाः ॥१॥ 
एकै घरमा बस्ने, कान्तियुक्त, उत्तम घोडायुक्त, सबैका हितैषि रुद्रदेव को हुन् ? 


५७६ । पी 





नकिर्धोषा जनूषि वेद ते अङ्ग विद्रे मिथो जनित्रम् ॥२॥ 
यिनी आफ्ना जन्मका विषयमा स्वयं जान्दछन्, अर्को कसैले जान्दैन । 
अभि स्वपूभिर्मिथो वपन्त वातस्वनसः श्येना अस्पृधन् ॥३॥ 


॥ 


दिव्य साधन लिएर यिनीहरू भेट हुँदा श्येन पक्षीजस्तै आपसमा प्रतिस्पर्धा गर्दछन् । 


एतानि घीरो निण्या चिकेत पृशिनर्यदूधो मही जभार॥४॥ 
बुद्धिमान् मानिसहरूले सेतो वर्णका मरुत्हरूलाई चिन्दछन् । मरुत्की माताले यिनलाई अन्तरिक्षमा 
वा आफ्ना पेटमा धारण गरिराखेकी थिइन्। 
सा विद्सुवीरा मरुद्धिरस्तु सनात्सहन्ती पुष्यन्ती नृम्णम् ॥५॥ 
वीर मरुत्का कारण उनी मानवी शक्ति बढाउँदै शत्रु विनाशिनी वीर पुत्रवती हुन् । 
याम येष्ठा शुभा शोभिष्ठाः श्रिया सम्मिश्ला ओजोभिरुग्रा ॥६॥ 
वीर मरुत्हरू आवश्यकता पर्दा प्राणघातक आक्रमण गर्दछन् । श्रेष्ठ अलङ्कारले युक्त र तेजस्वी 
छन्। 
उग्र व ओज स्थिरा शवांस्यधा मरुद्धर्गणस्तुविष्मान् ॥७॥ 
हे बुद्धिमान् मरुत्हरू हो ! तिमीहरूकै कारण सङ्गठन बलियो भयो । तिमीहरूको बल स्थिर र तेज 
उग्र छ। 
शुभ्रो वः शुष्मः क्रुभ्मी मनासि धुनिर्मुनिरिव शर्धस्य धृष्णो ॥८॥ 
हे शोभायमान बल भएका मरुत्गण ! तिमीहरूका मनले शत्रुको रिस क्रोध गर्दछ र तिमीहरूको 
अर्कालाई नियन्त्रण गर्ने वेगले वृक्ष आदि कम्पित र शब्दायमान गराउँछ। त्यो शब्द मुनिहरू 
स्त्रोत्रपाठ गर्दा शब्दोच्चारण गरेजस्तै हुन्छ । 
छ सनेम्यस्मद्युयोत दिद्यु मा वो दुर्मतिरिह प्रणङ्नः ॥९॥ 
हे मरुत् हो ! तिमीहरूका शत्रुविनाशक क्र्र चिन्तनले हाम्रो अहित नहोस् । हामीलाई श्रेष्ठ शक्ति 
देख । तिमीहरूका तेजस्वी शस्त्रले हामीमाथि घात नहोस् । 
प्रिया वो नाम हुवे तुराणामा यत्तृपन्मरुतो वावशाना ॥१०॥ 
हे वीर मरुत्हरू हो ! तिमीहरू वेगपूर्वक कार्य गर्दछौ । हामी प्रिय वाणीले तिमीहरूको श्रेष्ठ नाम 
पुकार्दछौँ, त्यसबाट प्रसन्न होओ । 
स्वायुधास इष्मिणः सुनिष्का उत स्वयं तन्व१ शुम्भमानाः ॥११॥ 
गतिमान्, श्रेष्ठ वीर मरुत्हरू अस्त्रशस्त्रर आभूषण धारण गरेर अत्यन्त सुशोभित छन् । 
शुची वो हव्या मरुतः शुचीनां शुचिं हिनोम्यध्वर शुचिभ्यः । 
क्रतेन सत्यमृतसाप आयञ्छुचिजन्मानः शुचयः पावकाः ॥१२॥ 
हे पवित्र अन्नले पोषित र पवित्र जीवनका वीर मरुत्हरू हो ! तिमीहरूका लागि हामी हिंसारहित 
यञ्च गर्दछौँ, किनभने तिमीहरू सत्यका व्यवहारले सत्यमय जीवन बाँचेर अरूलाई पनि श्रेष्ठ 
बनाउँछौ  
अंसेष्वा मरुत खादयो वो वक्षःसु रुक्मा उपशिश्रियाणा । 
वि विद्युतो न वृष्टिभी रुचाना अनु स्वधामायुर्धर्यच्छमाना ॥१३॥ 
है मरुत् वीर हो । तिमीहरूको काँध आभूषणले र वक्ष सुनका हारले सुशोभित छ। वर्षा समयमा 
तिमीहरू बिजुलीजस्तै चम्किला अस्त्र वर्षा गरेर आफ्नो कल्याणकारी स्वधा शक्तिको परिचय 
। वर्षाका समयमा बिजुलीले शोभा पाएझैँ आयुधको वर्षा गरेर तिमीहरू आफ्ना स्वधा 
शक्तिले परिचित हुन्छौ । 
प्र बुध्न्या व ईरते महांसि प्र नामानि प्रयज्यवस्तिरध्वम् । 
सहस्रियं दम्यं भागमेतँ गृहमेधीयं मरुतो जुषध्वम् ॥१४॥ 
हं पूज्य मरुतृहरू हो ! तिमीहरूको प्रखर तेज अन्तरिक्षमा प्रवाहित रहन्छ। तिमीहरू जलको वर्षा 
र। हजारौं गृहस्वामीले प्रदान गरेका यज्ञको भाग ग्रहण गर । 


५७७ 








ति 


यदि स्तुतस्य मरुतो अधीथेत्था विप्रस्य वाजिनो हवीमन् । । 
मश्षू रायः सुवीर्यस्य दात नू चिद्यमन्य आदभदरावा ॥१५॥ 
हे मरुत् वीर हो ! तेजस्वी, ज्ञानी मानिसले यञ्चमा गरेका स्तुति राम्ररी जान्दछौँ भने श्रेष्ठ पुत्रयुक्त 
धन हामीलाई प्रदान गर । त्यो धन शत्रुले कहिल्यै नष्ट नगरोस् । 
अत्यासो न ये मरुतः स्वञ्चो यक्षदृशो न शुभयन्त मर्याः । 
ते हर्म्येष्ठाः शिशवो न शुभ्रा वत्सासो न प्रक्रीडिनः पयोधाः ॥१६॥ 
तीव्रगामी अश्चजस्तै निरन्तर गमनशील मरुत्गण यञ्चदर्शकजस्तै पवित्र मन भएका, राजकुमारजसैँ 
सुन्दर र खेल्ने शिशुजस्तै छन् । यिनीहरू जलका धारक हुन् । 
दशस्यन्तो नो मरुतो मृडन्तु वरिवस्यन्तो रोदसी सुमेके । 
अरे गोहा नृहा वधो वो अस्तु सुम्नेभिरस्मे वसवो नमध्वम् ॥१७ 
शत्रु संहार गरेर द्युलोक र पृथिवीलोकलाई संरक्षण दिने मरुत्हरूले हामीलाई सुखी बनाठन्। 
उनीहरूका गाई र मानिसलाई घात गर्ने शस्त्र हामीतिर नआछन् । हामीलाई सुखका साधन प्रदान 
गरुन् । 
आवो होता जोहवीति सत्तः सत्राचीं राति मरुतो गृणान । 
यईवतो वृषणो अस्ति गोपाः सो अद्वयावी हवते व उक्थैः ॥१०५॥ 
हे वीर मरुतृहरू हो ! यञ्चशालामा बसेका याजकहरू तिमीहरूका दानवीरताको प्रशंसा गोर 
बारम्बार आह्वान गर्दछन् । हे वर्षणशील ! जुन याजक कर्मनिष्ठ एवं यजमानका संरक्षक हुन्, 
उनीहरू मायामोहबाट मुक्त भएर स्तुति गर्दछन् । 
इमे तुरं मरुतो रामयन्तीमे सह सहस आ नमन्ति। ं 
इमै शंसं वनुष्यतो नि पान्ति गुरु द्वेषो अररुषे दधन्ति ॥१९॥ ं 
मरुत्ृहरू बिजुलीका गतिमा काम गर्ने यजमानसित प्रसत्न हुन्छन्। आफ्ना पराक्रमले अरु , 
बलवान्लाई भुकाउँछन् । स्तोतालाई हिंस्रकबाट जोगाउँछन् र यज्ञ नगर्नेसित अत्यधिक रिसाउँछन्।  
ं 


वक कलत्कारलमकधकहरु पमाकाकरू लमकरुरनबटुहरन्महरनकक 


इमे र्ने चिन्मरुतो जुनन्ति भुमि चिद्यथा वसवो जुषन्त । 

अप बाधध्वं वृषणस्तमांसि धत्त विश्व तनयं तोकमस्मे ॥२०॥ 
मरुतृहरू धनी र दरिद्र दुवैलाई समान रूपले संरक्षण प्रदान गर्दछन् । मनोकामना पूर्ति गर्ने हे वीर 
हो । हामीलाई अन्धकारबाट हटएर पुत्रपौत्रादिसहित सुख प्रदान गर । म 

मा वो दात्रान्मरुतो निरराम मा पश्चाद्ध्म रथ्यो विभागे । ं 

आ न स्पा भजतना वसव्येर यदी सुजातं वृषणो वो अस्ति ॥२१॥ 
हे रथमा चढेका मरुत्हरू हो ! सम्पत्ति दान गर्दाखेरि तिमीहरू हामीलाई अलग नगर । आफो 
दिव्य सम्पत्तिमा हामीलाई पनि भागीदार बनाओ । 

सं यद्धनन्त मन्युभिर्जनासःशूरा यह्वीष्वोषधीषु विक्भु। 

अध स्मा नो मरुतो रुद्रियासस्त्रातारो भूत पुतनास्वर्यः ॥२२॥ 
हे रुद्रपुत्र मरुत्हरू हो ! पराक्रमी योद्धाले उत्साहित भएर नदी, औषधि, खेत र प्रजामा शत्रुको 
जस्तै क्रोधले आक्रमण गर्ने सङ्ग्राममा हामीलाई संरक्षण प्रदान गर । 

भूरि चक्र मरुतः पित्र्याण्युक्थानि या वः शस्यन्ते पुरा चित्। 

मरुद्धिरुग्रः पृतनासु साढहा मरुद्धिरित्सनिता वाजमर्वा ॥२२॥ 
हे मरुतृहरू हो ! हाम्रा पूर्वजका लागि अनेकाँ कार्य गरेका छै । पहिले पनि तिमीहरूले अनेकी । 
प्रशंसनीय कार्य गरेका छौ। ओजस्वी व्यक्ति तिमीहरूको सहयोग पाएर शत्रुजयी हुन्छ, । 
तिमीहरूका कृपाले स्तोताले अन्न आदि प्राप्त गर्दछन् । 

अस्मे वीरो मरुतः शुष्यस्तु जनानां यो असुरौं विधर्ता । 

अपो येन सुक्षितये तरेमाध स्वमोको अभि वः स्याम ॥२४॥ 
हे मरुत्हरू हो ! हामीलाई बलवान्, बुद्धिमान् र शत्रु विनाश गर्ने सन्तति प्राप्त होस्। त्यसका 
सहायताले हामी शत्रुको विनाश गर्न सकौं र तिमीहरूका कृपाले आफ्नो अभीष्ट स्थानमा प्रतिष्ठित 


हुन सकौँ। 


७ 





तन्न इन्द्रो वरुणो मित्रो अग्निराप ओषधीर्वनिनो 
शर्मन्त्स्याम मरुतामुपस्थे यूयं पात स्वस्तिभि .. म ।२५॥ 


दृन्द्र, वरुण, मित्र, अग्नि, जल, औषधि र वृक्षदेवले प्रार्थना स्वीकार गरुन् । मरुत्का छत्रछायामा 
हामी सुखी रहाँ । उनले हामीलाई कल्याणकारी साधनले सुरक्षित राखुन्। 


 सक ५७ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावर्शाण ।  मरुद्गण। छन्द  त्रिष्टुप् । 

मध्वो वो नाम मारुतं यजत्रा प्र यञ्ेषु शवसा मदन्ति। 

ये रेजयन्ति रोदसी चिदुर्वी पिन्वन्त्युत्स यदयासुरुग्रा ॥१॥ 
हे यजनीय मरुत्हरू हो । तिमीहरूका सुन्दर नामको स्तोताहरू प्रार्थना गर्दछन् । तिमीहरू पृथ्वी र 
अन्तरिक्ष कम्पायमान गर्दै सर्वत्र गमन गछ । तिमीहरूका कृपाले सर्वत्र जलको वर्षा हुन्छ। 

निचेतारो हि मरुतो गृणन्त प्रणेतारो यजमानस्य मन्म । 

अस्माकमद्य विदथेषु बहिरा वीतये सदत पिप्रियाणाः ॥२॥ 
हे मरुत्हरू हो ! आफ्ना भक्तहरूमाथि प्रसन्न भएर, उनीहरूका मनको इच्छा पूरा गराओ । हामीसँग 
प्रसन्न भएर यसशालामा कुशका आसनमा बस र सोम पान गर् । 

नेतावदन्ये मरुतो यथेमे भ्राजन्ते   

आ रोदसी विश्वपिशः पिशानाः शुभे कम् ॥३॥ 
मरुत्हरू जति उदार मनका अरू कोही छैनन् । यी वीरहरू आभूषण, वस्त्रर आयुधले आफ्नो तेज 
प्रदीप्त गराउँछन् । आकाश र पृथिवीलाई सुशोभित गराउँछन् । 

क्रधक्सा वो मरुतो दिद्युदस्तु यद्व आगः पुरुषता कराम । 

मा वस्तस्यामपि भूमा यजत्रा अस्मे वो अस्तु सुमतिश्वनिष्ठा ॥४॥ 
हे पूज्य वीरहरू हो ! हामीबाट कुनै गल्ती भए क्षमा गर। हामी तिमीहरूका रिसमा नपर्ँ । 
हामीलाई तिमीहरू अन्न दान गर्ने बुद्धि प्रदान गर । 

कृते चिदत्र मरुतो रणन्तानवद्यासः शुचयः पावकाः । 

प्र णोञ्वत सुमतिभिर्यजत्राः प्र वाजेभिस्तिरत पुष्यसे न ॥५॥ । 
हे अनिन्दनीय पवित्र मरुत्हरू हो ! हाम्रा यज्चशालामा विचरण गर । हे पूज्य वीर हो ! तिमीहरूको 
असल बुद्धि हाम्रा कल्याणमा लागिरहोस्। हामी तिमीहरूको स्तुति सुन्दर रूपमा गर्दछौँ । हामीलाई 
अन्न दान गरेर पोषण प्रदान गर । 

उत स्तुतासो मरुतो व्यन्तु विश्वेभिर्नामभिर्नरो हर्वीषि। 

ददात नो अमृतस्य प्रजायै जिगृत रायः सूनुता मधानि ॥६॥ 
नेतृत्व प्रदान गर्ने मरुतृहरू अनेकौँ नामबाट प्रशंसित भएर हामीबारै हाम्रा सन्तान र प्रजालाई अमृत 
दान गराङन् । याजकलाई सन्मार्गबाट महान् धन प्राप्त गराजन् । 

आस्तुतासो मरुतो विश्व कती अच्छा सूरीन्त्सर्वताता जिगात । 

ये नस्त्मना शतिनो वर्धयन्ति यूयं पात स्वस्तिभि सदा न ॥७॥ 
हे प्रशंसनीय मरुतृहरू हो ! सर्वत्र व्याप्त यज्ञमा ज्ञानीहरूका सम्मुख होओ । स्तोतालाई कल्याण 
गर  तिमीहरू स्वयं नै यजमानलाई सन्तान आदिले परिपूर्ण बनाइदिन्छौ । कल्याणकारी साधनले 
हामीलाई सुरक्षा प्रदान गरुन् । 

 का ५० 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् । 

प्र साकमुक्षे अर्चता गणाय यो दैव्यस्य धाम्नस्तुविष्मान्। 

उत क्षोदन्ति रोदसी महित्वा नक्षन्ते नाक निर्त्रतिरवंशात् ॥१॥ 
हे स्तोताहरू हो । तिमीहरू देवस्थानमा निवास गर्ने मरुत्हरूको पूजा गर। तिनैले आफ्ना दिव्य 
प्रभावले विनाशकारी आपदबाट जोगाउँछन् र पृथिवी तथा अन्तरिक्षमा स्वर्गीय परिस्थिति 
बनाउँछन् । 


५७९ 








जनृख्रिद्दो मरुतस्त्वेष्येण भीमासस्तुविमन्यवोञयास । 

प्र ये महोभिरोजसोत सन्ति विश्वो वो यामन्भयते स्वर्दुक्॥२॥ 
हे विकराल रूप भएका मरुतहरू हो ! तिमीहरूको जन्म सुट्रटेवबाट भएको छ । तिमीहत्रको बटर 
र तेज सवै दिशामा व्याप्त छ। तिमीहरू प्रवाहित हुँदा सुर्वटेवमाथि दृष्टि राख्ने पुग संसार भरयभीठ 
हुन्छ। 

बृहद्वयो मघवद्भ्यो दघात जुजोपत्रिन्मरुतः सुप्टुर्ति न । 

गतो नाध्वा वि तिराति जन्तु प्र णः स्पाहाभिरूतिभिस्तिरेत ॥३॥ 


हे मरुत्हरू हो ! यञ्च गर्नेलाई धनधान्यले परिपूर्ण गर । हाम्रो स्तुतिले प्रसत्र होश्जो । तिमीहरु 


मार्गको अनुसरण गर्नाले प्राणी समुदायको विनाश हुँदैन । हामीलाई मन परेको पश्वर्य तिमीहरु 
प्रदान गर । 


युप्मोतो विप्रो मरुतः शतस्वी युप्मोतो अर्वा सहुरि सहम्री । 
 युप्मोतः सम्राडुत हन्तिं वृत्र प्र तद्वो अस्तु धुतयो देष्णम् ॥४। 
ह मरुत् वीर हो ! तिमीहरूले रक्षा गरेको विद्वान् स्तोता असङ्ख्य धनको स्वामी हुन्छ। 
तिमीहरूबाट संरक्षित फुर्तिलो अश्व शत्रुमाथि विजय पाउने हुन्छ। तिमीहरूबाट संरश्चित भएर 
राजाले पनि शत्रु विनाश गर्दछन् । तिमीहरूले दिएको धन बढिरहास् । 

तौं आ रुद्रस्य मीढहुघो विवासे कुवित्रंसन्ते मरुतः पुनर्नः । 

यत्सस्वर्ता जिहीडिरे यदाविर तदेन ईमहे तुराणाम् ॥५१॥ 
मन परेको ऐश्वर्य प्रदान गर्ने रुट्रपुत्र मरुतहरूको उपासना हामी गर्दछौँ । बारम्बार हामीलाई 
उनीहरूको संरक्षण प्राप्त हुन्छ । शीव्रता वा जानी नजानीकन भएको पाप हामी तिमीहरूको प्रार्थना 
गरेर पखाल्छौँ । 

प्र सा वाचि सुष्टुतिर्मघोनामिर्द सूक्त मरुतो जुपन्त । 

आराच्चिद्देषो वृषणो युयोत यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥॥ 
हामी एऐश्वर्यशाली मरुत्हरूको स्तुति गर्दछौँ । उनीहरू हाम्रा प्रार्थनाले प्रसत्र होङन् 





परबाट भगाइदिञन् । हामीलाई सधैँ श्रेष्ठ साधनले सुरक्षित राखुन् । 
लल सूक्त  ५९ , 
क्रषि  वसिप्ठ मैत्रावरुणि । देवता  मरुद्गण रुट्र । छन्द  प्रगाथ त्रिप्टुप् गावत्री । 
यं त्रायध्व इदमि्द देवासो यंच नयथ । 


तस्मा अग्ने वरुण मित्रार्यमन्मरुतः शर्म यच्छत ॥१॥ 
हे अग्नि, वरुण, मित्र, अर्यमा र मरुत्देव हो ! जसलाई श्रेष्ठ मार्गमा लैजान्छै, उसलाई सुख पनि 
प्रदान गर । तिमीहरू आफ्ना उपासकलाई भयवबाट मुक्त गराओ । 

युष्माक देवा अवसाहनि प्रिय ईजानस्तरित द्विषः । 

प्रस क्षयं तिरते वि महीरिषो यो वो वराय दाशति ॥२॥ 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरूबाट संरक्षित भएर शुभ दिनमा यञ्ञ गर्नेले शत्रु पराजित गर्दछ । धेरै ट्रव्य 
प्रदान गर्नेले अनेकौँ किसिमले आफ्नो उत्रति गर्दछ । 

नहि वश्चरमं चन वसिप्ठ परिमंसते । 

अस्माकमद्य मरुतः सुते सचा विश्वे पिबत कामिनः ॥३॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरूमध्येका कनिप्ठको पनि वसिष्ठ त्रषिले स्तुति गर्दछन् । आज हाम्रा यस 
यसमा सँगसँगै बसेर तिमीहरू सवैले सोमरस पान गर् । 

नहि व ञडतिः पृतनासु मर्धति यस्मा अराध्वं नर । 

अभि व आवर्त्सुमतिर्नवीयसी तूर्य यात पिपीषवः ॥४॥ 
हे नेतृत्व क्षमताले सम्पन्न मरुत् हो ! तिमीहरूबाट संरक्षित व्यक्ति युद्धमा रक्षण साधनले सुरक्षित 
रहन्छ। तिमीहरूका नयाँनीला संरक्षण हामीलाई प्राप्त होञन् । इच्छा गरेअनुसार सोम पान गर्नका 
लागि तिमीहरू हामीकहाँ आओ । 


४०० 





ओ षु घृष्विराधसो यातनान्धासि पीतये। 

इमा वो हव्या मरुतो ररे हिक मो ष्वन्यत्र गन्तन॥॥ 
हे मरुत् हो ! तिमीहरूको शक्ति सङ्गठित छ। हृव्य ग्रहण गर्नका लागि तिमीहरू यहाँ आओ, 
अन्यत्र कतै नजाओ । 

आ चनो बहिंः सदताविता च न स्पाहाणि दातवे वसु। 

असेधन्तो मरुतः साम्ये मधौ स्वाहेह मादयाध्वै ॥६॥ ॥ 
तिमीहरू हामीले ओछ्याएका कुशका आसनमा विराजमान होओ र मन लागेको जति सम्पत्ति 
प्रदान गर । कसैलाई कष्ट नदिने हे वीरहरू हो ! यस यज्ञमा तिमीहरू आफ्ना भागको सोमरसरूपी 
आहुतिको भाग स्वीकार गरेर आनन्दित होओ । 

सस्वश्रिद्धि तन्व१ शुम्भमाना आ हंसासो नीलपृष्ठा अपपतन्। 

विश्व शर्धो अभितो मा नि षेद नरो न रण्वाः सवने मदन्तः ॥७॥ 
अज्ञात रूपले रहने मरुत्हरू नीलो वर्णका हाँसभैँ अलङ्खारले सजिएर सोमपान गर्दै आनन्दित 
हुन्छन् । रमणीय पुरुषजस्तै यी मरुत्हरू हाम्रा चारैतिर बसिदिउन् । 

यो नो मरुतो अभि दुर्हणायुस्तिरश्चित्तानि वसवो जिघांसति। 

द्रुह पाशान्प्रति स मुचीष्ट तपिष्ठेन हन्मना हन्तना तम्॥८॥ 
हे वीर मरुत्हरू हो ! अशिष्ट, तिरस्कृत व्यवहार गर्ने व्यक्तिले हाम्रो मन दुःखी बनाउँछ वा 
पापसित द्रोह गर्ने वरुणका पाशमा हामीलाई बाँध्न चाहन्छ भने त्यस्ता व्यक्तिलाई आफ्ना धारिला 
हतियारले नष्ट गरिदेओ । 
.  सान्तपना इद हविर्मरुतस्तञ्जुजुष्टन। युष्माकोती रिशादसः ॥९॥ 
शत्रुलाई सताएर नाश गर्ने हे वीर मरुत्हरू हो ! तिमीहरू यो हव्य ग्रहण गरेर हामीलाई संरक्षण 
प्रदान गर । 

गृहमेघास आ गत मरुतो माप भूतन । युष्माकोती सुदानवः ॥१०॥ 
गृहस्थी धर्मको पालन गर्ने, दानवीर हे मरुत्हरू हो । तिमीहरू आफ्ना रक्षा साधनका साथै यहाँ 
आओ तर हामीदेखि पर नजाओ । 

इहेह व स्वतवसः कवयः सूर्यत्वचः । यस मरुत आ वृणे॥११॥ 
 तेजस्वी, स्वयं प्रवृद्ध बलयुक्त ज्ञानी मरुत्हरू हो ! यञ्चमा हामी तिमीहरूलाई आह्वान 
गर्दछौँ । 

त्र्यम्बक यजामहे सुगन्धिं पुष्खिर्धनम्। 

उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥१२॥ 
हामी सुगन्धित पुण्य, कीर्ति र पुष्टिवर्द्धक र तीन किसिमले संरक्षण प्रदान गर्ने तीन भगवानको 
उपासना गर्दछौँ । रुद्रदेवले हामीलाई काँक्रोखरबुजो आदि उर्वारुक फलले झैँ मृत्युको बन्धनबाट 
मुक्त गरून् र अमरताको सूत्रदेखि पर नपुन्याञन् । छ 

सूक्त  ६० 

ग्रषि  वसिष्ठ मैत्रावराणि । देवता  मित्रावरुण, १ सूर्य । छन्द  त्रिष्टुप्। 

यदद्य सूर्य ब्रवोज्नागा उद्यन्मित्राय वरुणाय सत्यम्। 

वयं देवत्रादिते स्याम तव प्रियासो अर्यमन् गृणन्तः ॥१॥ 
हे सूर्यदेव । आज उदाउँदाखेरि अनुष्ठानका समयमा हामीलाई निष्पाप बनाइदेङ । हे आदित्य  
हामी मित्रावरुण देवताका प्रिय पात्र होऔँ । हे अर्यमा ! हामी तिम्रा कृपाको प्रिय पात्र बनौँ। हे 
अर्यमा  तिम्रो कृपा पाउनका लागि हामी प्रार्थना गर्दछौँ । 

एष स्य मित्रावरुणा नृचक्षा उभे उदेति सूर्यो अभि ज्भन्। 

विश्वस्य स्थातुर्जगतश्व गोपा त्राजु मर्तेषु वृजिना च पश्यन्॥२॥ 
हे मित्र र वरुण देवताहरू हो ! सूर्यदेव पृथिवी र अन्तरिक्षमा उदाएपछि सबैको पोषण गर्दै 
मानिसका असल र खराब कर्म हेर्दछन् । 


१० ६ 


५८१ 








अयुक्त सप्त हरित सधस्थाद्या ईं वहन्ति सूर्य घृताचीः । 
धामानि मित्रावरुणा युवाकुः सं यो यूथेव जनिमानि चष्टे ॥३॥ 
हे मित्रावरुण देवताहरू हो । जल प्रदान गर्ने, हरणशील, सात घोडाले सूर्यको रथ चलाउँछन्। 
सूर्यदेव तिमीहरू दुवैलाई सन्तुष्ट गराएर गाई पालन गरेभझैँ प्राणी जगत्को पालन गर्दछन्  
उद्वां पुक्षासो मधुमन्तो अस्थुरा सूर्या अरुहच्छुक्रमर्ण । 
यस्मा आदित्या अध्वनो रदन्ति मित्रो अर्यमा वरुण सजोषाः ॥४॥ 
हे मित्रावरुण देवताहरू हो । पवित्र हव्य आदि अन्न तिमीलाई समर्पित छ। मित्र, वरुण र अर्यमा 
देवले बनाएका मार्गबाट सूर्य भगवान् अन्तरिक्षमा गमन गर्दछन् । 
इमे चेतारो अनृतस्य भूरेर्मित्रो अर्यमा वरुणो हि सन्ति। 
इम ग्रतस्य वावृधुर्दुरोणे शग्मासः पुत्रा अदितेरदब्धा ॥५॥ 
आदित्य, मित्र, वरुण, अर्यमा आदि देवताहरू पापनाशक र सर्वत्र मङ्गल गर्ने खालका छन्। 
कसैसित नडराउने अदितिपुत्रहरू सुख प्रदान गर्दै यज्ञले उन्नति गर्दछन् । 
इमे मित्रो वरुणो दूडभासो५चेतसं चिच्चितयन्ति दक्षैः । 
अपि क्रतुं सुचेतसं वतन्तस्तिरश्चिदंहः सुपथा नयन्ति ॥६॥ 
मित्र, वरुण र अर्यमादेवलाई कसैले दमन गर्न सक्दैन । यिनीहरू मूर्खलाई ज्ञानवान् बनाउँछन्। 
बुद्धिमान्, कर्मनिष्ठ व्यक्तिलाई अगाडि बढाउँदै पापीलाई दण्ड दिन्छन् । 
इमे दिवो अनिर्मिषा पृथिव्याश्चिकित्वांसो अचेतसं नयन्ति । 
प्रब्राजे चिन्नद्यो गाधमस्ति पारं नो अस्य विष्पितस्य पर्षन् ॥७॥ 
यिनी आकाश र पृथ्वीलोकका सबै कुराको जानकार छन् र अञ्चानीलाई ज्ञानवान् बनाएर श्रेष्ठ 
कर्ममा लगाउँछन् । यिनका प्रबल सामर्थ्यले गहिरा नदीमा कडा आधार प्राप्त हुन्छ। यस्ता देवताले 
हामीलाई कर्मबाट पार लगाछन् । 
यद् गोपावददितिः शर्म भद्र मित्रो यच्छन्ति वरुणः सुदासे । 
तस्मिन्ना तोक तनयं दधाना मा कर्म देवहेडन॑ तुरासः ॥८॥ 
मित्र, अर्यमा र वरुणदेव याजकलाई कल्याणकारी र स्तुत्य सुख प्रदान गर्दछन् । त्यही सुख हाम्रा 
सन्तानलाई प्राप्त होस् । शीघ्रतापूर्वक कार्य गर्दा हामीले कुनै भुल नगरौँ । 
अब वेदिँ होत्राभिर्यजेत रिपः काश्चिद्वरुणधुतः सः । 
परि द्वेषोभिरर्यमा वृणक्तूरु सुदासे वृषणा उ लोकम् ॥९॥ 
यञ्चका वेदीमा बसेर देवताको प्रार्थना नगर्नेलाई वरुणदेवले मार्छन् । मित्रावरुणदेवले श्रेष्ठ दान 
गर्नेहरूलाई सद्गति प्रदान गरुन् र राक्षसबाट जोगाञन् । 
सस्वश्चिद्धि समृतिस्त्वेष्येषामपीच्येन सहसा सहन्ते । 
युष्मद्धिया वृषणो रेजमाना दक्षस्य चिन्महिना मँडता नः ॥१०॥ 
यी वीरको मेल गूढ र तेजस्वी भएको बताइन्छ । यी गुप्त बलले शत्रु पराजित गराउँदै डर देखाएर 
कँपाइदिन्छन् । यस्ता देवताले त्यही बलले हामीलाई सुखी बनाउन् । 
यो ब्रह्णे सुमतिमायजाते वाजस्य सातौ परमस्य राय । 
सीक्षन्त मन्युं मघवानो अर्य उरु क्षयाय चत्रिरे सुधातु ॥११॥ 
जुन यजमान अन्नधन दान गर्दाखेरि श्रेष्ठ स्तुति गर्दछ, उसलाई मित्र आदि देवताहरूले ध्यानपूर्वक 
सुन्दछन् र स्तोतालाई विशाल आवास प्रदान गर्दछन् । 
इृयं देव पुरोहितिर्युवभ्याँ यश्षेषु मित्रावरुणावकारि । 
विश्वानि दुर्गा पिपृतं तिरो नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥१२॥ 
हे मित्रावरुण देवताहरू हो ! यी उपासना, यञ्च आदि कर्म तिमीलाई प्रसत्र गर्नका लागि हुन्! म 
तिमीहरू सबै आपद्बाट बचाएर असल साधनले हाम्रो पालन गर । 





५८२ 





क्रेषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । हा 

 रुणि।  मित्रावरुण  त्रिष्टुप् 
उद्दां चक्भुर्वरुण सुप्रतीक देवयोरेति सूर्यस्ततन्वान्। हि ० 
अभि यो विश्वा भुवनानि चष्टे स मन्यु मर्तेष्वा चिकेत। ।१॥ 


हे तेजस्वी मित्रावरुण देवताहरू हो  तिमीहरू देवताका आँखारूपी सूर्यदेवको जस्तै सुन्दर प्रकाश 
फैलाउँदै आकाशमा गमन गर्दछौ र सारा भुवन 


वन हेर्दै मानिसको कर्म तथा मनोभाव बुभ्दछौ । 

प्रवां स मित्रावरुणावृतावा विप्रो मन्मानि दीर्घश्रुदियर्ति  

यस्य ब्रह्माणि सुक्रतू अवाथ आ यक्रत्वा न शरद पुषैथे ॥२॥ 
हे मित्रावरुणहरू हो ! सत्यनिष्ठ र धेरै ज्ञानले सम्पन्न यज्ञकर्ता वसिष्ठ तिम्रो स्तोत्र पाठ गर्दछन् । 
ती ब्राह्मणको तिमीहरू दुवैले रक्षा गर्दछै। तिमीहरू अनन्त कालसम्म ती उत्तम कर्म गर्ने 
वसिष्ठको सुरक्षा गर । 

प्रोरोर्मित्रावरुणा पृथिव्याः प्र दिव त्रष्वाद्बृहतः सुदानू। 

स्पशो दधाथे ओषधीषु विष्ष्वृधग्यतो अनिमिष रक्षमाणा ॥३॥ 
हे मित्रावरुण हो । तिमीहरूले द्युलोकका साथै अति विशाल पृथिवीको पनि परिक्रमा गरेका छौ । 
हे उत्तम दान दिनेहरू हो  वनस्पति र प्रजाहरूमा तिमीहरूको सौन्दर्य झल्किएको छ। यञ् 
गर्नेहरूलाई तिमीहरू विशेष सुरक्षा प्रदान गर्दछौ । 

शंसा मित्रस्य वरुणस्य धाम शुष्मो रोदसी बद्ध महित्वा। 

अयन्मासा अयज्वनामवीराः प्र यज्चमन्मा वुजनं तिराते ॥४॥ 
हे श्रषि । तिमी तेजस्वी मित्रावरुणदेवको स्तुति गर। उनीहरू आफ्ना पराक्रमले द्युलोक र 
पृथिवीलोकलाई सन्तुलित राख्छन् । यञ्ञविनाको मानिस सम्मानरहित होस् र यञ्च गर्नेहरूले 
बलबुद्धि बढाछन् । 

अमूरा विश्वा वृषणाविमा वां न यासु चित्र ददृशे न यक्षम्। 

द्रुह सचन्ते अनृता जनानां न वां निण्यान्यचिते अभूवन् ॥५॥ 
हे प्राञ्ञदेवहरू हो ! तिमीहरूलाई स्तुति गरेका छौँ, यसमा अतिशयोक्ति केही छैन । भुये प्रशंसा 
गर्ने जनद्रोही हुन्छन् । त्यसैले यी स्तोत्र भ्रममा पार्ने खालका छैनन् । 

समु वां यश महयं नमोभिर्हुवे वां मित्रावरुणा सबाधः । 

प्रवां मन्मान्युचसे नवानि कृतानि ब्रह्म जुजुषन्निमानि ॥॥ 
हे मित्रावरुणहरू हो । तिमीहरूको यज्ञ स्तुतिसँगै सम्पन्न गर्दछौँ। हामी बाधाग्रस्त हुनाले 
तिमीहरूलाई बोलाउँछौँ । तिमीहरूको प्रसन्नताका लागि नयाँ स्तोत्र पाठ गर्दछौँ । 

इयं देव पुरोहितिर्युवभ्यां यशेषु मित्रावरुणावकारि । 

विश्वानि दुर्गा पिपृतं निरो नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ 
हे देवताहरू हो । यज्ञमा गरिएको यो उपासना तिमीहरू दुईका लागि हो । हामीलाई सबै खालका 
आपद्बाट मुक्त गर । सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गर । 

सूक्त  ६२ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  सूर्य मित्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप् । 

उत्सूर्यो बृहदर्चीष्यश्रेसुरु विश्वा जनिम मानुषाणाम्। 

समो दिवा ददृशे रोचमानः क्रत्वा कृतः सुकृतः कर्तृभिर्भूत् ॥१॥  
सूर्यदेव मास्तिर उकालिएर प्रशस्त तेजसम्पन्न हुँदै सबैका आश्रयदाता बन्दछन् । दिउँसो प्रकाशित 
हुँदा सबैले उस्तै देख्छौं । यज्ञकर्ताले पुज्ने यी सूर्यदेव सबैका निर्माता हुन्। यिनलाई परमात्मा 
क ० स्तोमेभिरेतशेभिरेवै 

स सूर्य प्रति पुरो न उद् गा एभिः तशैभिरेवे । 

प्र नो मित्राय वरुणाय वोचोनागसो अर्यम्णे अग्नये च॥२॥ 
हे सूर्यदेव । हाम्रा स्तोत्रले प्रस्न भएर, गमनशील अश्वमा आरुढ भएर आकाशमार्गबाट गमन गर् । 

मित्र, वरुण, अर्यमा र अग्निदेवलाई हाम्रो निर्दोष भावना जनाइदेर । 


५८३ 








वि नः सहस्र शुरुधो रदन्त्वृतावानो वरुणो मित्रो अग्नि । 
यच्छन्तु चन्द्रा उपमं नो अर्कमा न काम पूपुरन्तु स्तवानाः ॥३॥ 
सम्पूर्ण मानिसलाई दुःखबाट मुक्त गराउने, सत्यको अनुशासनमा रहेका मित्र, वरुण र अगिनिदेवले 
हामीलाई सबै किसिमका आनन्ददायक र प्रशंसनीय धन प्रदान गरुन् । प्रार्थनाले प्रसत्र भएर उनले 
हाम्रो मनोकामना पूर्ण गरुन् । 
द्यावाभूमी अदिते त्रासीथां नो ये वां जञ्नु सुजनिमान ग्रष्वे । 
मा हेडे भूम वरुणस्य वायोर्मा मित्रस्य प्रियतमस्य नृणाम् ॥४॥ 
हे विशाल द्यावापृथिवी र अदिति ! हामीलाई संरक्षण प्रदान गर । उत्तम जन्म भएका, तिमीलाई 
चिनेका, हामीलाई वायु, वरुण र श्रेष्ठ मानवका क्रोधबाट वचाओ । 
प्र बाहवा सिसृतं जीवसे न आ नो गव्यूतिमुक्षतँ घृतेन । 
आनो जने श्रवयतं युवाना श्रुतं मे मित्रावरुणा हवेमा ॥५॥ 
हे चिरयुवा मित्रावरुणदेवताहरू हो ! तिमी हाम्रो प्रार्थनाले प्रस्न भएर, बाहाँ खोलेर, उदारतापूर्वक 
हामीलाई दीर्घजीवन प्रदान गर । हामीले जान योग्य क्षेत्रमा घिउले सेचन गर  हामीलाई ख्याति 
प्रदान गर र हाम्रो आह्वान सुन । 
नू मित्रो वरुणो अर्यमा नस्त्मने तोकाय वरिवो दधन्तु। 
सुगा नो विश्वा सुपथानि सन्तु यूयं पात स्वस्तिभि सदा न ॥६॥ 
हे मित्र, वरुण र अर्यमादेव हो ! हामी र हाम्रा सन्तानलाई पवित्र धन प्रदान गर  हाम्रो प्रगतिका 
सबै बाय निर्बाध होछन् । हामीलाई कल्याणकारी साधनले सुरक्षित राख । ं 
सूक्त  ६३ ं 
 


क. ना कलाजाणाडक्रसरणणारनककनकाकरराममाहलामाहरुणमाकतानकाकहालललपयराभलालनाहु न्वागी तकरतकालाईहरलरै हाहाहा महल  ०७०३० पनकककलक जनकलाल क फन 
   नि आउ सि पनन. केक निती 


 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  सूर्य मित्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप् । 

उद्देति सुभगो विश्वचक्षाः साधारणः सूर्यो मानुषाणाम् । 

चक्भुर्मित्रस्य वरुणस्य देवश्चर्मेव यः समविव्यक् तमांसि ॥१॥ 
मित्रावरुणका आँखाजस्तै सुन्दर भाग्य भएका, समद्रप्य सूर्यदेव छालाजस्तो अन्धकार पन्छाएर 
उदाउँदै छन् । 

उद्देति प्रसवीता जनानां महान् केतुरर्णवः १० 

समान चक्र पर्याविवृत्सन्यदेतशो वहति धूर्षु युक्त ॥२॥ 
मानवजगत्का सृष्टिकर्ता, सबैका ज्ञानदाता र जीवन प्रदाता सूर्यदेव सवैको समयचक्र बदल्ने 
विचारले उदाएर हरियो वर्णका अश्च नारिएका रथमा आउँछन् । 

विभ्राजमान उपसामुपस्थाद् रे भैरुदेत्यनुमद्यमान । 

एप मे देवः सविता चच्छन्द यः समान न प्रमिनाति धाम ॥३॥ ं 
अत्यन्त प्रकाशमान सूर्यदेव आफ्ना भक्तको स्तुति सुन्दै उषाका बीचमा उदाउँछन् । यिनले हाम्रो 
. मनोकामना पूरा गर्दछन् र आफ्ना तेजलाई कहिल्यै घदन दिँदैनन् । 

दिवो रुक्म ठरुचक्षा उदेति दुरेअर्थस्तरणिश्राजमानः । 

नून जनाः सूर्येण प्रसूता अयन्नर्थानि कृणवत्रपांसि ॥४॥ 
विशेष तेजस्वी सूर्यदेव यढै विराजमान भए पनि च्युलोकको शोभा बढाउँदै उदाउँछन् । निश्चित नै 
सूर्यदेवका प्रेरणाले सबैजना काममा प्रवृत्त हुन्छन् । ं 

यत्रा चक्रुरमृता गातुमस्मै श्येनो न दीयन्रन्वेति पाथः । 

प्रति वा सूर उदिते विधेम नमोभिर्मित्रावरुणोत हव्पैः ॥५॥ 
देवताहरूले सूर्यदेवका लागि मार्ग बनाएका छन्, त्यस मार्गबाट श्येन पक्षीझैँ उनी अन्तरिक्षमा 
जान्छन् । हे मित्रावरुण ! सूर्योदय हुँदा यज्ञ र स्तोत्रले हामी यजन गर्दछौँ । 

नू मित्रो वरुणो अर्यमा नस्त्मने तोकाय वरिवो दधन्तु। 

सुगा नो विश्वा सुपथानि सन्तु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥६॥ 
हे मित्र, वरुण र अर्यमादेव हो  हामी र हाम्रा सन्तानलाई पवित्र धन प्रदान गर । हाम्रो प्रगतिका 
बायाहरू निर्वाध होङन् । हामीलाई कल्याणकारी साधनले सुरक्षित राख । 


५८४ 





ओ। सि 


हर सूक्त  ६४ 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  नाती । छन्द  त्रिष्टुप्। 

हव्यं नो मित्रो अर्यमा सुजातो राजा सुक्षत्रो वरुणो जुषन्त ॥१॥ 
हे । तिमीहरू द्यावापृथिवीमा जल सञ्चार गर्दछौ । मित्र, सुजन्मा अर्यमा र बलवान् 
राजा वरुणले हाम्रो यो हव्य सेवत गरुन् । 

आ राजाना मह क्रतस्य गोपा सिन्धुपति क्षत्रिया यातमर्वाक्। 

इडाँ नो मित्रावरुणोत वृष्टिमव दिव इन्वत जीरदानू ॥२॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमी सत्यरूपी यञ्ञका रक्षक, नदीमा जल सञ्चार गराउने र वीरताले रक्षा 
गर्ने क्षत्रिय हो । हाम्रा लागि अन्तरिक्षबाट जल प्रेसित गर । 

मित्रस्तन्नो वरुणो देवो अर्यः प्र साधिष्ठेभिः पथिभिर्नयन्तु । 

ब्रवद्धथा न आदरि सुदास इषा मदेम सह देवगोपाः ॥३॥ 
मित्र, वरुण, अर्यमा आदि देवगणले दातासित हाम्रो कुरो गरुन् । साधनसम्पन्न मार्गबाट हामीलाई 
त्यहाँ पुन्याञन् । उने देवताका कृपाले पुत्रपौत्रादि र हामी अन्नले पोषित हौँ । 

यो वां गर्त मनसा तक्षदेतमृध्वाँ धीतिं कृणवदधारयच्च। 

उक्षेथां मित्रावरुणा घृतेन ता राजाना सुक्षितीस्तर्पयेथाम् ॥४॥ 
हे मित्रावरुणदेव हो ! उच्च धारणशक्ति भएका व्यक्तिले अति मन लगाएर तिमीहरूको रथ 
निर्माण गर्दछन्। हे राजाहरू हो ! तिमीहरूका कृपाले उसलाई राम्रो निवास प्राप्त होस् । उसलाई 
जलले सिञ्चित गरेर सन्तुष्ट गराओ । 

एष स्तोमो वरुण मित्र तुभ्यं सोम शुक्रो न वायवेश्यामि। 

अविष्टे धियो जिगृतँ पुरन्धीर्यूयं पात स्वस्तिभि सदा नः ॥१॥ 
मित्र, वरुण र वायुका लागि हामीले सोमरसजस्तै आनन्दप्रदायक स्तुति गरेका छौँ । उनले हाम्रो 
बुद्धि र कर्म संरक्षित गरुन् । हाम्रो ज्ञानशक्ति जागृत गरुन् र कल्याणकारी साधनले कल्याण गरुन् । 

सूक्त  ६५ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  मित्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्रति वां सूर उदिते सुक्तैर्मित्रै हुवे वरुण पूतदक्षम्। 

ययोरसूर्य१ मक्षितं ज्येष्ठ विश्वस्य यामन्नाचिता जिगलु ॥१॥ 
कहिल्यै नष्ट नहुने सूर्यको श्रेष्ठ बल प्राप्त गर्ने व्यक्ति सर्वत्र विजयी हुन्छ। सूर्यदेव उदाउँदा पवित्र 
बल भएका वरुण र मित्रदेवलाई सूक्तहरूले हामी प्रार्थना गर्दछौं । 

ता हि देवानामसुरा तावर्या ता नः क्षितीः करतमूर्जयन्तीः । 

अश्याम मित्रावरुणा वय वां द्यावा च यत्र पीपयन्नहा च ॥२॥ 
हे बलशाली मित्रावरुणहरू हो । हाम्रा सन्तानलाई उन्नति गराओ भनेर हामी प्रार्थना गर्दछौँ । हामी 
तिमीहरूको सर्वत्र यशोगान गर्दछौँ । 

ता भूरिपाशावनृतस्य सेतू दुरत्येतू रिपवे मर्त्याय। 

ग्रतस्य मित्रावरुणा पथा वामपो न नावा दुरिता तरेम॥२॥ 
हे मित्रावरुण । तिमीहरू यज्ञदेखि विमुख व्यक्तिलाई आफ्ना बलिया बन्धनमा बाँध्छौ। नौकाले 
जलाशय पार गरेभझैँ हे देवताहरू हो ! यज्ञमार्गले हामी दुःखबाट पार पाऔँ । 

आ नो मित्रावरुणा हव्यजुष्टि घुतैर्गव्यूतिमुक्षतमिडाभिः । 

प्रति वामत्र वरमा जनाय पृणीतमुद्नो दिव्यस्य चारो ॥४॥ 
है मित्रावरुणहरू हो ! हाम्रा यज्ञमा आएर हव्य ग्रहण गर। हामीले टेकेको वा देखेका भूमि 
अन्नजलले सेचन गर । अमृतजस्तै मधुर जलले सबैलाई सन्तुष्ट गराओ । 

एष स्तोगो वरुण मित्र पुभ्यं सोमः शुक्रो न वायवेश्यामि। 

अविष्ट धियो जिगृत पुरन्धीर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
मित्र, वरुण र वायुका लागि हामीले सोमरसजस्तै आनन्द प्रदायक स्तुति गरेका छौँ । उनले हाम्रो 
बुद्धि र कर्म संरक्षित गरुन् । हाम्रो ज्ञानशक्ति जागृत गरुन् र कल्याणकारी साधनले कल्याण गरुन्। 


५८५ 


. 








सूक्त  ६६ 


क्राषि  वसिष्ठ मित्रवरुण । देवता  मित्रावरुण सूर्य । छन्द  गायत्री प्रगाथ उष्णिक्। 
प्र मित्रयोर्वरुणयोः स्तोमो न एतु शुष्यः । नमस्वान्तुविजातयो ॥१॥ 
बारम्बार प्रकट हुने मित्रावरुणदेवको हाम्रा स्तोत्रले अनुसरण गरोस् । 
या धारयन्त देवा सुदक्षा दक्षपितरा । असुर्याय प्रमहसा ॥२॥ 
मित्रावरुणदेव श्रेष्ठ बल र तेजले सम्पन्न छन् । शान्ति प्राप्त गर्नका लागि देवताहरूले उनीहरूलाई 
धारण गरेका थिए । 
ता नः स्तिपा तनूपा वरुण जरितृणाम्। मित्र साधयतं धियः ॥३॥ 
मित्र र वरुणदेव गृह एवं शरीरलाई संरक्षण प्रदान गर्दछन् । उनीहरू उपासकको स्तोत्र स्वीकार 
गरुन् । 
यदद्य सूर उदितेञ्नागा मित्रो अर्यमा। सुवाति सविता भगः ॥४॥ 
सूर्य उदाउँदा निष्पाप मित्र, अर्यमा, भग र सविताले हामीलाई अभीष्ट धन दिञन्। 
सुप्रावीरस्तु स क्षर प्र नु यामन्त्सुदानवः । ये नो अंहोतिपिप्रति ॥१॥ 
हे कल्याणकारी देवताहरू हो ! तिमीहरूको आगमन भएपछि हाम्रो आवास सुरक्षित बनोस्। 
तिमीहरू हामीलाई पापबाट मुक्त गराओ । 
उत स्वराजो अदितिरदव्धस्य व्रतस्य ये। महो राजान ईशते ॥६॥ 
मित्र आदि देवता आफ्नी माता अदितिसँगै हाम्रा अधिष्ठाता हुन्। हाम्रो अभीष्ट पूरा गराउनका 
लागि समर्थ हुनाले उनीहरू शासक हुन् । 
प्रति वां सूर उदिते मित्र गृणीषे वरुणम्। अर्यमणं रिशादसम् ॥७॥ 
हासी सूर्योदयमा मित्रावरुण र शत्रुसंहारक अर्यमासँगै सबै देवताको स्तुति गर्दछौँ । 
राया हिरण्यया मतिरियमवृकाय शवसे । इयं विप्रा मेधसातये ॥८॥ 
हे विद्वान् मित्र र वरुणदेव ! कल्याणकारी उत्तम धन र दुष्टतारहित बल तथा सद्बुद्धि पाउनका 
लागि हामी तिमीहरूलाई वन्दना गर्दछौँ, स्वीकार गर । 
ते स्याम देव वरुण ते मित्र सूरिभिः सह। इषं स्वश्च धीमहि॥९॥ ं 
है वरुणदेव ! ज्ञानवान्सँगै तिमीहरूको स्तुति गर्दै हामी वैभवयुक्त होऔं । हे मित्र । तिम्रा स्तुतिले 
हामी अन्न, धन र स्वर्गको जस्तै सुख उपलब्ध गरौँ । 
बहवः सूरचक्षसो ग्निजिद्वा ग्रतावृधः । 
त्रीणि ये येमुर्विदथानि धीतिभिविश्वानि परिभूतिभि ॥१०॥ 
अनेकौँ सूर्यजस्तै तेजस्वी, अग्निरूपी जिब्रो भएका, यज्चका विस्तारक देवताहरू विश्वका तीनै ं 
ठाउँलाई उत्तम विभूतिले सुनियन्त्रित गराउँछन् । 
वि ये दघुः शरद मासमादहर्यज्ञमक्ु चादुचम्। 
अनाप्यं वरुणो मित्रो अर्यमा क्षत्र राजान आशत ॥११॥ 
वर्ष, महिना, दिन, रात बनाएर यञ्च र मन्त्र धारण गर्ने वीर मित्रावरुण तथा अर्यमादेवले अर्काको 
हितका लागि नै दुर्लभ शक्ति पाएका थिए । 


तद्वदो अद्य मनामहे सूक्तैः सूर उदिते ।. 
यदोहते वरुणो मित्रो अर्यमा यूयमृतस्य रथ्यः ॥१२॥ 


हामी आज सूर्योदयमा सन्मार्गका दर्शक वीर मित्रावरुण र अर्यमा आदि देवताले धारण गरेको धन 
माग्नेछौँ । 


चकतीका ००. ००ारु क ट..त्लमालणिलिलि 





क्रतावान क्रतजाता क्रतावृधो घोरासो अनृतद्विषः । 

तेषां वः सुम्ने सुच्छर्दिष्टमे नर स्याम ये च सूरयः ॥१३॥ 
तिमी सत्य धारण गरेर यञ्च आदि श्रेष्ठ कर्म गर्दछौ र सत्यबाट विमुख रहनेका शत्रु हौ। 
क्रत्विकहरूसँगै हामी तिम्रो श्रेष्ठ शक्ति प्राप्त गरौँ । 


५८६ 


 की 











 कहिडी हन.  
नकि रा नाक  धै,। उड प्र ॥ हा 
७ या ४ ० छ३  ०७ तठि ७ १७ 


छक छ 
११७. 


उदु त्यद्दर्शत वपुर्दिव एति प्रतिहरे। 
यदीमाशुर्वहति देव एतशो विश्वस्मै चक्षमे अरम् ॥१४॥ 
उदाउँदा हामी पापरहित भएकालाई मित्र, सविता, भग र अर्यमा देवताले उत्तम प्रेरणा 

दिएर श्रेष्ठ कर्ममा प्रेरित गरुन् । 

शीर्षणः शीर्ष्णो जगतस्तस्थुषस्पतिं समया विश्वमा रजः । 

सप्त स्वसारः सुविताय सूयं वहन्ति हरितो रथे ॥१५॥ 
शीर्ष भागमा रहेर सबैका वन्दनीय, रथमा आरूढ सूर्यदेवलाई संसारको कल्याणका लागि गतिमान् 
सात वटा हरिया अश्चले सारा विश्वभरि लिएर जान्छन् । 

तच्चक्षुर्देवहित शुक्रमुच्चरत्। पश्येम शरदः शत जीवेम शरदः शतम् ॥१६॥ 
विश्वको कल्याण गर्ने, अन्धकार हटाउने, सबैका आँखाजस्ता सूर्यदेव हाम्रा अगाडि उदाउँदै छन्। हे 
देवता ! हामी सय वर्षसम्म देख्न पाऔँ, सय वर्ष बाँचौँ । 

काव्येभिरदाभ्या यात वरुण द्युमत्। मित्रश्न सोमपीतये ॥१७॥ 
हेतेजस्वी र निडर मित्रावरुणदेव ! सोमपानका लागि स्तोताका नजिक आओ । 

दिवो धामभिर्वरुण मित्रश्वा यातमद्वहा । पिबतं सोममातुजी ॥१८॥ 
हे सत वृद्धि गराउने, द्रोहरहित मित्रावरुणदेव । सोमपान गर्न आफ्ना लोकमा आओ । 

आ यात मित्रावरुणा जुषाणावहुतिं नरा। पात सोममृतावृधा ॥१९॥ 
सत्व्रत पालन गर्ने, नेतृत्वको क्षमता भएका हे मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरू हाम्रो आहुति ग्रहण 
गरेर सोमरस पान गर् । 

सूक्त  ६७ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकृमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्रति वा रथं नृपती जरध्यै हविष्मता मनसा यजियेन । 

यो वां दूतो न धिष्ण्यावजीगरच्छा सुनुर्न पितरा विवक्मि ॥१॥ 
हे बुद्धिसम्पन्न स्वामी अश्चिनीकुमार हो ! हामी उदार र पवित्र मनले तिमीहरूका रथलाई आह्वान 
गर्दछौँ । पिताले पुत्रलाई जगाएझैँ तिमीहरूका रथले सचेत गराओस् । 

अशोच्यग्निः समिधानो अस्मे उपो अदृश्रन्तमसञ्चिदन्ताः । 

अचेति केतुरुषसः पुरस्ताच्छ्यि दिवो दुहितुर्जायमानः ॥२॥ 
हाम्रा लागि अग्निदेव प्रदीप्त हुँदै छन्, अन्धकारको अन्त्य हुँदै छ। द्युलोकको पुत्रीका अगाडि प्रकट 
हुने सूर्यदेव शोभाको बोध गराउँछन् । 

अभि वां नूनमश्चिना सुहोता स्तोमैः सिषक्ति नासत्या विवक्वान् । 
 पूर्वीभिर्यात पथ्याभिर्वाक्स्वर्विदा वसुमता रथेन॥२॥ 
हे सत्यको नियम पालन गर्ने अश्चिनीकुमार हो ! सुन्दर अभिव्यक्ति भएका श्रेष्ठ होता स्तोत्रले 
तिमीहरूलाई प्रार्थना गर्दछन् । ऐश्वर्ययुक्त रथ चढेर पूर्व दिशामा आओ । 

अवोवाँ नूनमश्चिना युवाकूर्हुवे यद्वाँ सुते माध्वी वसृयुः। 

आवां वहन्तु स्थविरासो अश्वाः पिबाथो अस्मे सुधुता मधूनि ॥४॥ 
हे रक्षक र मृदुभाषी अश्चिनीकुमार हो ! हामी ऐश्वर्यको कामनाले यस सोमयागमा तिमीहरूलाई 
आह्वान गर्दछौँ। आफ्ना पाका अश्चमा सोमपानका लागि आओ। 

प्राचीमु देवाश्चिना धियं मेञ्मृध्रां सातये कृत वसूयुम्। 
विश्वा अविष्टं वाज आ पुरन्धीस्ता नः शक्त शचीपती शचीभिः ॥५॥ 
हे शक्तिका स्वामी अश्चिनीकुमारहरू हो ! धनको कामना गर्ने हाम्रो बुद्धि सरल र अहिंसक 
बनाइदेओ । त्यसलाई लाभको योग्य बनाइदेओ । युद्धमा हाम्रा बुद्धिको रक्षा गर । हामीलाई शक्तिले 
सम्पन्न बनाओ । 

अविष्ट धीष्वश्चिना न आसु प्रजावद्रेतो अहृयं नो अस्तु । 


आवां तोके तनये तुतुजानाः सुरलासो देववीति गमेम ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । श्रेष्ठ कर्मका लागि हाम्रा बुद्धिको रक्षा गर । हाम्रो सन्तान उत्पादन गर्ने शक्ति 


५८७ 


 











ति 


समाप्त नहोस् । तिमीहरूका कृपाले सन्तानलाई मनग्गे धन दिएर रलले अलङ्कृत हुँदै हामी हि 
पतित्रता प्राप्तिका लागि यज्ञीय जीवन बाँचौं । 

एष स्या वा पूर्वगत्वेव सख्ये निधि्हितो माध्वी रातो अस्मे। 

अहेडता मनसा यातमर्वागशन्ता हव्ये मानुषीषु विक्षु ॥७॥  
हे मधुरभाषी अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरूले हामीलाई दिएको सम्पत्ति तिमीहरूलाई नै सर्मा । 
गरेका छौँ । प्रसक्न भएर हाम्ा अगाडि आओ र प्रजाले दिएको हव्य ग्रहण गर । 

 ० ५७१० समाने परि वां सप्त स्रवतो रथो गात्। 

न वायन्ति सुभ्वो देवयुक्ता ये वां धुर्षु तरणयो वहन्ति ॥५॥ 
ऐ पोषक अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूको रथ बग्दै गरेका सात वय नदी नाघेर जान्छ। देवताहरुले । 
खटाएको असल जुनी पाएका घोडा कहिल्यै थावदैनन् । म 

असश्चता मघवद्भ्यो हि भूत ये राया मघदेयं जुनन्ति । 

प्रये बन्धु मिसिल गव्या पुञ्च्रन्तो अश्व्या मघानि ॥९॥ म 
जसले मिठो बोलेर गाइ र घोडायुक्त ऐश्वर्य दान गर्दै अरूलाई प्रेरणा दिन्छन्, तिमीहरू तमा  
व्यक्तिदेखि टाढा नहोओ, उनीहरूका घरमा आओ । म 

नू मे हवमा शुणुत युवाना यासिष्ट वर्तिरश्चिनाविरावत्। 

धत्ते रलानि जरत॑ चस्रोन् यू पात स्वस्तिभि सदा नः ॥१०॥ 
हे दुई युवा अश्चिनीकुमार हो  हाम्रो स्तुति सुन । तिमीहरूलाई हव्य प्राप्त हुने ठाउँमा आओ ररल 
दिएर सुखी गराओ अनि सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो सुरक्षा गर । 

सूक्त  ६८ 

क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  विराट त्रिष्टुप् । 

आ शुभ्रा यातमश्चिना स्वश्चा गिरो दस्रा जुजुषाणा युवाको । 

हव्यानि च प्रतिभृता वीत न ॥१॥ 
हे सुन्दर घोडायुक्त, शत्रुको नाश गर्ने अश्चिनीकुमार हो ! हामी स्तोताको प्रार्थना सुन्नेबित्तिकै यहाँ 
आएर दव्य ग्रहण गर । 

प्र वामन्धांसि मद्यान्यस्थुरर गन्त हविषो वीतये मे। 

तिरो अर्यो हवनानि श्रुतं नः ॥२॥ म 
हे अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरूका लागि श्रेष्ठ हवि समर्पित गरिएको छ। यो हव्य ग्रहण गर्नका 
लागि प्रार्थना सुनेर तिमीहरू यहाँ आओ र हाम्रा शत्रु विनाश गर । 

प्रवाँ रथो मनोजवा इयर्ति तिरो रजांस्यश्चिना शतोतिः । 

अस्मभ्यं सूर्यावसू इयान ॥३॥ 
हे देवताहरू हो  तिमीहरू सूर्यदेवसँगै हजारौं साधनले युक्त, मनजस्तै वेगवान् रथमा आरुढ भएर 
अन्य लोक छोडेर हाम्रा यञ्चमा आउँछौ । 

अयं ह यद्वा देवया उ अद्रिरू्ध्वो विवक्ति सोमसुद्युवभ्याम्। 

आ वल विप्रो ववृतीत हव्यै ॥४॥ . 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूलाई यञ्चमा बोलाउनका लागि हामीले सोमरस पेल्दा यस सोम पेल्ने 
, १ ठूलो शब्द आउँछ। त्यसै बेला ज्ञानी होताहरू हविष्यात्नका लागि तिमीहरूलाई आह्वान 

 


चित्रै ह यद्वा भोजन न्वस्ति न्यत्रये महिष्वन्त युयोतम्। 

यो वामोमान दधते प्रियः सन् ॥५॥ 
तिमीहरूले महिमाशाली अत्रिका लागि छ छुट्टै किसिमको विलक्षण बल बढाउने खाद्य पदार्थ 
निकालेका थियौँ । उनी प्रिय हुनाले आश्रयमा रहन्छन् । 

उत त्यद्वा जुरते अश्चिना भूच्व्यवानाय प्रतीत्य हविर्दै। 

अधि यद्दर्प इतकति धत्थः ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  हव्य प्रदान गर्ने र जीर्ण भएका च्यवन क्रषिलाई तिमीहरूले मृत्यु जिले रूप 
प्रदान गन्यौ, त्यो रूप प्रसिद्ध बन्यो । 


५०० 








ठरटि 


हदहख्टा 


वथललमसतििसत तत 
॥ कङ्कु कुषए ३ क  ७ 
५ नि 





उत त्यं भुज्युमश्चिना सखायो मध्ये जहुर्दु रेवासः समुद्रे। 

निरी पर्षदरावा यो युवाकुः ॥७॥ 
ह अधिनीकुमार हो ! राजपुत्र भुज्युलाई उसका दुष्ट मित्रले समुद्रमा खसालिदिए। तिमीहरूको 
प्रार्थना गर्ने ती भुज्युलाई तिमीहरूले पार लगाएका थियौ । 

वृकाय चिज्जसमानाय सत श्रुतं शयवे हूयमाना । 

यावध्न्यामपिन्वतमपो न स्तयं चिच्छव्त्यश्चिना शचीभि ॥८॥ 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरूले ख्याउटे जिउका वृकलाई शक्तिमान् बनाएका थियौ र शयुको हित 
गर्नका लागि पनि तिमीहरू आयौ । तिमीहरूले ती दुवैको प्रार्थना सुनेका थियौ । तिमीहरू दुवैले 


 बन्ध्या गाईलाई दुध दिन सक्षम गराएका थियौ । 


एष स्य कारुर्जरते सूक्तरग्रे बुधान उषसां सुमन्मा। 
इषा त॑ वर्धदष्न्या पयोभिर्यूय पात स्वस्तिभिः सदा न ॥९॥ 


उत्तम विचार भएका स्तोताहरू उषा कालभन्दा पहिले उठेर प्रार्थना गर्दछन् । तिमीहरू तिनलाई 
अन्न, दुध आदिले सुखी गराओ र कल्याणकारी साधनले पालन गर्  


सूक्त  ६९ 


 झृषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 


आ वा रथो रोदसी बद्दधानो हिरण्ययो वृषभिर्यात्वश्चैः । 
घृतवर्तनिः पविभी रुचान इषां वोढहा नृपतिर्वाजिनीवान्॥१॥ 
बलवान् अश्चले तानिने तिमीहरूको रथ पृथ्वी र आकाशका सबै ठाउँमा पुग्दछ । त्यसका पाङ्ग्रामा 


जल छ, अन्नवाहक घिउ आदि औषधिले युक्त र प्रजाको स्वामी त्यो रथ यहाँ आओस् ।  





स पप्रथानो अभि पञ्च भूमा त्रिवन्धुरो मनसा यातु युक्त । 

विशो येन गच्छथो देवयन्तीः कुत्रा चिद्याममश्चिना दधाना ॥२॥ 
पाँचैलाई स्थान प्रदान गर्ने तीन वय बस्ने आसन भएको, मनअनुसार चल्ने रथबाट जतासुकै जान 
रुचाउने तिमीहरू यहाँ अवश्य आओ । 

स्वश्वा यशसा यातमर्वाग्द॒स्रा ७७१५ ५, पिबाथः । 

वि वां रथो वध्वार यादमानो बाधते वर्तनिभ्याम् ॥३॥ 
हे शत्रुहन्ता अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू असल घोडा नारिएका रथमा बसेर अन्नसँगै यहाँ आओ र 
मधुरस पान गर। सूर्यासँग रमाउने तिमीहरूको रथ गतिशील पाङ्ग्राले द्युलोकको अन्तिम किनार 
पनि आन्दोलित गराउँछ । 

युवोः श्रियं परि योषावृणीत सूरो दुहिता परितक्म्यायाम्। 

यद्देवयन्तमवथः शचीभि परि प्रेसमोमना वां वयो गात् ॥४॥ 
सूर्यपुत्री उषा तिमीहरूका सुन्दर रथमा बसिन् । तिमीहरूले स्तोताको सुरक्षा गर्दा अन्न आदि साधन 
तिमीहरूसित आउँछ । 

यो हस्य वां रथिरा वस्त उस्रा रथो युजानः परियति वर्ति । 

तेन न शं योरुषसो व्युष्ठै न्यश्चिना वहत यञ्चे अस्मिन् ॥५॥ 
हे रथमा चढेका वीरहरू हो । तिमीहरूको रथ तेजले ढाकिएर, अश्व जोतिएर आकाश मार्गबाट 
जान्छ। हे अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरू बिहान पाप नाश गर्न र सुखशान्ति प्रदान गर्नका लागि उसै 
रथबाट हाम्रा यञ्चमा आओ । 

नरा गौरेव विद्युत तृषाणास्माकमद्य सवनोप यातम् । 

 पुरुत्रा हि वां मतिभि्ईवन्ते मा वामन्ये नि यमन्देवयन्तः ॥६॥ 

हे नेतृत्वको क्षमताले सम्पन्न दुई अश्चिनीकुमार हो ! गौर मृगजस्तो शीघ्रतापूर्वक सोमपान गर्ने 
कामना भएका तिमीहरू यज्ञमा आओ । देवत्वको कामना भएकाहरू स्तुति गर्दै तिमीहरूलाई 
बोलाउँछन् । तिमीहरू नबिसाओ । 

युव भुज्युमवविद्ध समुद्र उद्हथुरर्णसो अस्रिधानै । 

पतत्रिभिरश्रमैरव्यथिभिदसनाभिरञश्चिना पारयन्ता ॥७॥ 
है अश्चिनीकुमार हो ! समुद्रमा डुब्न लागेका भुज्युलाई तिमीहरूले चरोझै गतिशील, कहिल्यै जीर्ण 
नहुने, नथावने द्रुतगामी कुशल क्रियाद्वारा निकालेका थियौ । 


५८५९ 








नू मे हृवमा शृणुतं युवाना यासिष्ट वर्तिरश्चिनाविरावत् । 
धत्त रानि जरत॑ च सूरीन् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥८॥ 
हे युवा अश्चिनीकुमारहरू हो ! हाम्रो प्रार्थना तिमीहरू सुन र जहाँबाट तिमीहरूलाई हृव्य प्राण हुन्न 


त्यहाँ आओ । स्तोताहरूलाई रत्न दिएर सुखी बनाओ । सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो सुरक्षा 
गर्  


सूक्त  ७० 

क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  विराट त्रिष्टुप्। 

आ विश्ववाराश्चिना गत नः प्र तत्स्थानमवाचि वां पृथिव्याम्। 

अश्चो न वाजी शुनपृष्ठो अस्थादा यत्सेदथुर्धुवसे न योनिम्॥१॥ 
हे सर्वश्रेष्ठ अश्चिनीकुमार हो ! हामीकहाँ आओ र बलियाघोडाको पिठ्युँमा बसेभझैँ सुबिस्तासाथ 
पृथ्वीमा प्रशंसनीय यस ठाउँमा बस । 

सिषक्ति सा वां सुमतिश्वनिष्ठातापि घर्मो मनुषो दुरोणे । 

यो वां समुद्रान्त्सरितः पिपर्त्येतग्वा चिन्न सुयुजा युजानः ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! बुद्धिमान् स्तोताले तिमीहरूको प्रार्थना गर्दछन् । मानिसका घरमा उता  
प्रदान गर्ने पदार्थ सक्रिय छ। त्यसका प्रभावले नदी र समुद्र भरिँदै छन् । अश्वचले रथ तानेभैँ यन् 
पनि तिमीहरू दुईले युक्त हुन्छ। 

यानि स्थानान्यश्चिना दधाथे दिवो यह्वीष्वोषधीषु विक्षु। 

नि पर्वतस्य .०० जनाय दाशुषे वहन्ता ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । झरेर पर्वतका चुचुरा, सोम आदि औषधिमा तिमीहरू अढिन्छौ। 
त्यस्तो अन्न आदि तिमीहरू यज्ञस्थलका दानशील प्रजालाई प्रदान गर  

चनिष्टं देवा ओषधीष्वप्सु यद्योग्या अश्नवैथे क्रषीणाम्। 

पुरूणि रत्ना दघतौ न्यपस्मे अनु पूर्वाणि चख्यथुर्युगानि ॥४॥ त 
हे दुवै अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू क्रषिले प्रदान गरेको अन्न, जल आदि प्राप्त गर्दछौ । त्यसै 
कारण हामीबाट पनि औषधि र जल ग्रहण गर । तिमीहरू उहिलेका दम्पतीलाई रत्न आदिले पूर्ण 
गराउँथ्यौ, उसै गरी यस बेला पनि उस्तै बनाओ । 

शुश्रुवांसा चिदश्चिना पुरूण्यभि ब्रह्याणि चक्षाथे क्रषीणाम । 

प्रति प्र यात वरमा जनायास्मे वामस्तु सुमतिश्वनिष्ठा ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! क्रषिहरूले स्तुति गरेपछि तिमीहरू सधैँ कल्याण गर्दछौ । यस यञ्ञमा 
तिमीहरू दुवै आओ र तिमीहरूको कृपा हामीलाई पनि प्राप्त होस् । 

 योवां यजो नासत्या हविष्मान् कृतब्रह्मा संमर्यो३ भवति । 

उप प्र यात वरमा वसिष्ठमिमा ब्रह्याण्यूच्यन्ते युवभ्याम् ॥६॥ 
हे सत्यको अनुशासनमा रहेका अश्चिनीकुमार हो ! स्तुति मन्त्र निर्माण गरेर कछिप्याले विश्वको 
कल्याण गर्नका लागि यज्ञकर्ता वसिष्ठकहाँ तिमीहरू जान्छौ। किनभने उनी तिमीहरूकै प्रार्थना 
गर्दछन् । 

इयं मनीषा इयमश्चिना गीरिमां सुवृक्ति वृषणा जुपेथाम्। 

इमा ब्रह्माणि युवयून्यग्मन्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥७॥ 
हे बलवान् अश्चिनीकुमार हो ! हामीले आफ्ना इच्छाले वाणीद्वारा यो स्तुति तिमीहरूको प्रसत्नताका 
लागि गरेका छौँ । यसलाई स्वीकार गरेर कल्याणकारी साधनले हामीलाई सुरक्षित राख । 

सूक्त  ७१ 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अप स्वसुरुषसो नग्जिहिते रिणक्ति कृ्ष्णीररुषाय पन्थाम्। 

अश्चामघा गोमघा वां हुवेम दिवा नक्तै शरुमस्मद्युयोतम् ॥१॥ खुलाउँछन्। गाई र 
आफ्नी बहिनी उपासित छुट्टिएकी रात्रि रातो बिम्ब हुने सूर्यदेवको बाटो खुलाउँछिन्। गाई 


घोडारूपी धनद्वारा ऐश्वर्य प्रदान गर्ने हे देवताहरू हो ! हामी तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू 
दिन र रातका शत्रुलाई पर भगाइदेओ । 





५९० 





 निकि 


उपायात दाशुषे मर्त्याय रथेन वाममश्चिना वहन्ता। 
युयुतमस्मदनिराममीवां दिवा नक्त माध्वी त्रासीथां न ॥२॥ हौ डर. 
मधुर स्वभाव भएका अश्चिनीकूमार देवताहरू हवि प्रदान गर्नेहरूका लागि रथमा सुन्दर पदार्थ 
लिएर आउन् र हाम्रो रोग एव दरिद्रता हटाउँदै दिनरात हाम्रो सुरक्षा गरुन् । । 
 आवां रथमवसमस्यां व्युष्यै सुम्नायवो वृषणो वर्तयन्तु। 
स्यूमगभस्तिमृतयुग्भिरञ्वैराश्चिना वसुमन्तं वहेथाम्॥३॥ म म 
हे अश्चिनीकुमार हो ! उषा कालमा बलियो भएर स्वेच्छाले चल्ने अश्वले तिमीहरूलाई लिएर 
हामीकहाँ आओस् र तिमी तेजस्विता एवं उत्तम सम्पत्ति प्रदान गर  
यो वां रथो नृपती अस्ति वोढहा त्रिवन्धुरो वसुमाँ उस्रयामा।  म 
 आन एना नासत्योप यातमभि यद्वां विश्वप््यो जिगाति ॥४॥ ३ 
हे याजकहरूका रक्षक देवताहरू हो ! तिमीहरूका शीघ्रगामी रथ ऐश्वर्यसम्पत्र, तीन वय बस्ने 
आसन भएको, व्यापक रूपमा गमन गर्ने खालको छ। त्यस रथमा तिमीहरू हामीतिर आओ। 


युवं च्यवानं जरसोमुमुक्त नि पेदव अहथुराशुमश्चम्। 
  निरंहसस्तमसः स्पर्तमत्रिँ नि जाहुषं शिथिरे धातमन्तः ॥५॥  पिकक 
हे देवताहरू हो  तिमीहरूले च्यवन तक्रषिलाई बुढ्यौलीबाट जोगाएका थियौ । राजा ँ 
द्रुतगामी अश्च पठाइदिएका थियौ । अत्रिलाई पापका अन्धकारबाट मुक्त गरेका थियौ र राज्यबाट 
च्युत भएका जाहुषलाई पुनः राज्य प्राप्त गराएका थियौ  

इयं मनीषा इयमश्चिना गीरिमां सुवृक्ति वृषणा जुषेथाम्। 

इमा ब्रह्याणि युवयून्यग्मन् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥९॥ 
हे बलवान् अश्चिनीकुमार हो ! हामीले आफ्ना इच्छाले वाणीद्वारा यो स्तुति तिमीहरूका प्रसन्नताका 
लागि गरेका हौँ । तिमीहरू यसलाई स्वीकार गर र कल्याणकारी साधनले हामीलाई सुरक्षित राख । 

सूक्त  ७२ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 

आ गोमता नासत्या रथेनाश्चावता पुरुश्वन्द्रेण यातम्। 

अभि वां विश्वा नियुतः सचन्ते स्पार्हया श्रिया तन्वा शुभाना ॥१॥ है. 
हे सत्यव्रती अश्चिनीकुमार देवता हो ! गाई र अश्च आदि ऐश्वर्यले सम्पन्न रथमा तिमीहरू यहाँ 
आओ  तिमीहरू श्रेष्ठ तेजले शोभायमान होओ । स्तोताले तिमीहरूका अनेकौँ स्तुति गाञन् । 


आ नो देवेभिरुप यातमर्वाक् सजोषसा नासत्या रथेन। 

युवोर्हि न सख्या पित्र्याणि समानो बन्धुरुत तस्य वित्तम् ॥२॥ नर 
हे सत्यव्रती अश्चिनीदेव हो । तिमीहरू दुवै देवतासँगै प्रेमपूर्वक रथमा चढेर हामीकहाँ आओ । 
तिमीहरूसित हाम्रा पुर्खाको पनि सम्बन्ध थियो । हाम्रा र तिमीहरूका पुर्खा तथा उनीहरूको धन 
पनि एउटै हो  

उदु अश्चिनोरबुप्रञ्जामि ब्रह्माण्युषसश्च दा । 

०. पनत धिष्ण्यैमे अच्छा विप्रो नासत्या विवक्ति ॥२॥ 
अश्चिनीकुमारलाई स्तुतिले जगाउँछ । सबै मानिस उत्तम कर्मले उषा काल चैतन्य गर्दछन् । वसिष्ठ, 
द्युलोक र पृथ्वीले सेवा गर्दै दुवै अश्चिनीकुमारको स्तुति गर्दछन् । 

वि चेदुच्छन्त्यश्चिना उषासः प्र वां ब्रह्माणि कारवो भन्ते। 


देवो अश्रेद्बुहदग्नयः समिधा जरन्ते ॥४॥ 
है अच्चिनीकुमार क १ अन्धकार हटाएपछि स्तोताले तिमीहरू दुवैको प्रार्थना गर्दछन् । 


सूर्यदेवता उर्ध्वगामी हुँदै तेजस्विता धारण गर्दै छन् । यञ्चका समिधाले अग्नि प्रज्वलित भइरहेको 
। म 


कनल ला ललल तलका तब लननकानधिममामालाक शनक लल किननवकरतनकर ननलल ।तभननलरर तला तममाणि निति 


आ पश्चातात्रासत्या पुरस्तादाश्चिना यातमधरादुदक्तात। हि 
आ विश्वतः पाञ्वजन्येन राया यूं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ . 
हेसत्यब्रती अश्चिनीकुमार हो ! पाँचै थरीको हित गर्नका लागि माथितल, अघिपछि चारै तिरबाट 


 धन लिएर आओ । आफ्नो सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गर । ं 
५९१ 


७ 

 

५ 

१ 

यो 

दै ० 

५ ० 
 १, , 

था, ५ 





सूक्त  ७३ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अतारिष्म तमसस्पारमस्य प्रति स्तोम देवयन्तो दधानाः । 
पुरुदंसा पुरुतमा पुराजामर्त्या हवते अश्चिना गीः ॥१॥ 
हे दुई अश्चिनीकुमार हो ! देवत्व प्राप्तिका इच्छाले प्रार्थना गर्ने अज्ञानरूपी अन्धकारबाट पार होऔं। 
धेरै कर्म गर्ने, उहिल्यैदेखि अमर कीर्ति भएका हे अश्चिनीकुमार देवताहरू हो ! स्तोताहरु 
तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछन् । 


न्यू प्रियो मनुषः सादि होता नासत्या यो यजते वदन्ते च। 

अश्नीतं मध्वो अश्चिना उपाक आ वाँ वोचे विदथेषु प्रयस्वान् ॥२॥ 
हे सत्यपालक अश्विनीकुमार देवता हो ! यज्ञ र प्रणाम गर्ने याजक यज्ञशालामा बसेका छन्। 
.१ ०४१७ नजिकै गएर मधुर सोमरस पान गर । यज्ञमा हव्य समर्पित गरेर हामी तिमीहरूलाई 
प्रार्थना गर्दछौँ । 


अहेम यस पथामुराणा इमा सुतुक्ति दृषणा जु। जुषेथाम्। 
श्रुष्टीवेव प्रेषितो वामबोधि प्रति स्तोबैजरमाणो वसिष्ठः ॥३॥ 
हे बलशाली हो । स्तोता वसिष्ठले तिमीहरूलाई जागृत गराउनका लागि शीघ्रगामी दूतभेँ स्तोत्र 
सम्प्रेषित गर्दै छन्। तिमीहरू स्तुतिले प्रसन्न होओ । हामी तिमीहरूका मार्गको अनुसरण गर्नका. 
लागि यज्ञ सम्पन्न गर्दछौँ । 


उप त्या वह्की गमतो विशं नो रक्षोहणा सम्भृता वीडुपाणी । 

समन्धांस्यग्मत मत्सराणि मा नो मर्थिष्टमा गते शिवेन ॥४॥ 
राक्षसहन्ता र दृढ हात भएका दुवै देवताहरू हाम्रा सन्तानकहाँ आञन्। उनीहरूले हाम्रो कष्ट 
नबढाङन् । आनन्द प्रदान गर्ने सोमपानका लागि मङ्गलपूर्वक यहाँ आइदिउन् । 

आ पश्चातान्रासत्या पुरस्तादाश्चिना यातमधरादुदक्तात्। 

आ विश्वतः पाञ्चजन्येन राया यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
हे सत्यव्रती अश्चिनीकुमार हो ! पाँचै थरीको हितका लागि माथितल, अघिपछि चारै तिरबाट धन 
लिएर आओ । तिमीहरू सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गर । 

सूक्त  ७४ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  प्रगाथ । 

इमा उ वा दिविष्टय उस्रा हवन्ते अश्चिना । 

अरयं वामह्वेञवसे शचीवसू विशंविशं हि गच्छथः ॥१॥ , 
हे सम्पूर्ण प्राणीका आश्रयदाता अश्चिनीकुमार हो ! प्रकाशको कामना गर्ने प्रजाहरू तिमीहरूका 
आह्वान गर्दछन् । सबै मानिसका नजिक जाने र पराक्रमी धन आर्जन गर्नेहरू आफ्नो संरक्षणका 
लागि तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछन् । 

युव चित्र ददथुर्भाजनं नरा चोदेथां सुनुतावतै । 

अर्वाग्रथं समनसा नि यच्छत॑ पिबतं सोम्यं मधु ॥२॥ 
हे दिव्य आहार हुने नेतृत्व क्षमताले सम्पन्न हे अश्चिनीकुमार हो ! स्तुति गर्नका लागि प्रेरित गर्ने ह 
देवताहरू हो  रथ अड्याएर मन लगाउँदै यहाँ मधुर रस पान गर् । 

आ यातमुप षत मध्वः पिबतमश्चिना । 

दुग्ध पयो वृषणा ककन मा नो मर्थधिष्टमा गतम् ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुवै हाम्रा यञ्चमा आओ र शोभा बढाओ । यहाँ आएर मधुर र 
पान गर । हे वर्षा गराउने देवता र धनका अधिपति हो । हामीलाई तिमीहरू दुध आदि पेय पदा 
पूर्ण गराउँदै आइदेओ । हामीलाई नसताओ । 


अश्चासो ये ७० १७० गृह युवां दीयन्ति बिभ्रतः । 


देवा यातमस्मयू ॥४॥ घरसम्म 
नेतृत्व हा हे अश्चिनीकुमार हो ! अश्चले तिमीहरूलाई हव्यदाताका घ 
पुन्याउँछन् । तिमीहरू चाँडो कुद्ने अश्वले यहाँ आइदेओ । 
५९२ 


पा 








रि 


अधा ह यन्तो अश्विना पक्ष सचन्त सूरयः । 
ता यंसतो मघवदभ्यो ध्रुव यशश्छरदिरस्मभ्य नासत्या॥५॥ 
ह सत्यव्रती अश्चिनीकुमारहरू हो ! स्तोताले अन्न आदि पाञन् । हामीलाई अविचल यश र उत्तम 
घर प्राप्त गराओ । हामी तिमीहरूका कृपाले धनसम्पन्न छौँ । 
प्रये ययुरवृकासो रथा इव नृपातारो जनानाम्। 
उत स्वेन शवसा शूशुबुर्नर उत क्षियन्ति सुक्षितिम् ॥६॥ 
प्रजाको पालक र अहिंसक भएर रथभैँ तिमीहरूका नजिक आउने नेतृत्वकर्ता आफ्नै शक्तिले 
अघि बढ्दछन् र बस्नका लागि राम्रो स्थान प्राप्त गर्दछन्  
कवि सूक्त ७५ 
क्रषि  वसिष्ठ गेत्रावरुणि । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
व्युपषा आवो दिविजा क्रतेना विष्कृण्वाना महिमानमागात्। 
अप द्रुहस्तम आवरजुष्टमङ्गिरस्तमा पथ्या अजीग ॥१॥ 
देवी उषा अन्तरिक्षबाट उत्पन्न भएर प्रकाश फैलाउँदै तेजले आफ्नो महत्त्व प्रकट गर्दै आउँदै छिन् । 
उनले अन्धकाररूपी शत्रु पर हटाएर गन्तव्यपथ प्रकाशित गरेकी छिन्  
महे नो अद्य सुविताय बोध्युषो महे सौभगाय प्र यन्धि। 
चित्र रयिं यशसं धेद्यस्मे देवि मर्तेषु मानुषि श्रवस्युम् ॥२॥ 
हे उषादेवी । आज तिमी हाम्रो सुख बढाउनका लागि चेतन भएर सौभाग्य प्रदान गर र हाम्रा लागि 
विशेष यशले युक्त धन धारण गर । मनुष्यको हित गर्ने देवी उषा अन्नसहित पुत्र प्रदान गरुन् । 
एते त्ये भानवो दर्शतायश्चित्रा उषसो अमृतास आगुः । 
जनयन्तो दैव्यानि व्रतान्यापृणन्तो अन्तरिक्षा व्यस्थुः ॥३॥ 
उषादेवीको किरण दर्शनीय, विचित्र र अविनाशी छ। यिनी दिव्य व्रत उत्पादन गरेर समस्त 
अन्तरिक्षलाई पूर्ण गराउँदै सबैतिर फेलँदै छिन् । 
एषा स्या युजाना पराकात्मञ्च क्षितीः परि सद्यो जिगाति । 
अभिपश्यन्ती वयुना जनानां दिवो दुहिता भुवनस्य पती ॥४॥ 
द्युलोकको पुत्री उपादेवी पाँचै किसिमका मानिसलाई परिश्रम गर्नका लागि प्रेरित गर्दै उनीहरूका 
नजिक पुगेर भुवनको पालन गर्दछिन् । 
वाजिनीवती सूर्यस्य योषा चित्रामघा राय ईशे वसूनाम् । 
क्रषिष्टुता जरयन्ती मघोन्युषा उच्छति बह्िभिर्गुणाना ॥५॥ 
सूर्यकी गृहिणी उषा अन्नयुक्त विचित्र धन र वैभवशालिनी छन् । क्रषिहरूले स्तुति गर्ने, अन्धकार 
जर्जर पार्ने र धन दिने उपा स्तोताबाट प्रशंसा पाउँदै बिहानी निम्त्याउँछिन् । 
प्रति द्युतानामरुषासो अश्वाश्चित्रा अदृश्रत्नुषसं वहन्तः । 
याति शुभ्रा विश्वपिशा रथेन दधाति रल॑ विधते रनाय ॥६॥ 
दीप्तिसम्पत्र उषा लिएर जाने, विलक्षण, सुशोभित अश्व देखिँदै छन्। स्वच्छ वर्णको उषा सुन्दर 
रथले सर्वत्र गमन गर्दछिन् र परिश्रमीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछिन् । 
सत्या सत्येभिर्महती महद्धिर्देवी देवेभिर्यजता यजत्रैः । 
रुजद् दुढहानि दददुस्रियाणा प्रति गाव उषसं वावशन्त ॥७॥ 
सत्यस्वरूपा र् पूजा योग्य उषा सत्यको पालन गर्ने महान् देवताहरूसँग गाढा अन्धकार समाप्त 
गर्दछिन् र गाई प्रकट गराउँछिन्। त्यसैले गाईले उषाको खोजी गर्दछन् । 
नूनो गोमद्दीरवद्धेहि रलमुषो अश्वावतुरुभोजो अस्मे। 
मा नो बर्हि पुरुषता निदे कर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥८॥ 
९ उपादेवी  हामी सबैका लागि गाई, अश्च र वीर पुत्रसहित धन प्रदान गर । मानिसका समाजमा 
हाम्रो यज्ञ निन्दित नहोस् । हामीलाई कल्याणकारी साधनले सुरक्षित राख । 


५९२ 





सूक्त  ७६ 
 क्रषि वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
उदु ज्योतिरमृतं विश्वजन्यं विश्वानर सविता देवो अश्रेत्। 
क्रत्वा देवानामजनिष्ट चक्षुराविरकर्भुवनं विश्वमुषा ॥१॥ 
विश्वनियन्ता सवितादेवले अमृतजस्तो सर्वहितैषि ज्योति धारण गरेका छन् । देवताका नेत्ररुप 
देवकार्यका लागि प्रकट भएका छन् । उषादेवी सबै भुवनलाई प्रकाशले भरिपूर्ण गर्दछिन्। 


प्रमे पन्था देवयाना अदुश्रन्नमर्धन्तो वसुभिरिष्कुतासः । 
अभूदु केतुरुषस पुरस्तात्रतीच्यागादधि हर्म्येभ्य ॥२॥ 
संस्कारित स्थिर तेज र विनाकष्ट देवताहरू आवतजावत गर्ने मार्ग हामीले देखेका छौँ 
दिशामा झन्डा फर्फराउँदै हाम्रा सामु ूध्वलोकबाट उषा आउँछिन् । 


तानीदहानि बहुलान्यासन्या प्राचीनमुदिता सूर्यस्य । 
यतः परि जारइवाचरन्त्युषो ददृक्षे न पुनर्यतीव ॥२३॥ र 
हे उषादेवी ! सूर्योदयभन्दा पहिले नै तिम्रो तेज प्रकाशित हुन्छ, किनभने तिमी पतिव्रता स्रकषे  . 
जस्तै सूर्यदेवको सेवा गर्दछ्यौ, कुलयको जस्तो होइन । डि 
त इद्देवानां सधमाद आसन्नृतावानः कवयः पूर्व्यासः । 
गृढहँ ज्योतिः पितरो अन्वविन्दन्त्सत्यमन्त्रा अजनयन्नुषासम् ॥४॥ 
उहिलेका अङ्गिराहरू सत्यव्रती, कवि, मन्त्र सिद्ध गर्ने र पालनकर्ता थिए । उनीहरूले गुप्त तव 
प्राप्त गरे र देवताहरूसँगै सोमरस ग्रहण गरे । उनीहरूले नै मन्त्रका बलले उषालाई प्रकट गरे  
समान अर्वे अधि सङ्गतासः सं जानते न यतन्ते मिथस्ते। . 
ते देवानां न मिनन्ति व्रतान्यमर्धन्तो वसुभिर्यादमानाः ॥५॥ 
ती क्रषिहरू गाई, यज्ञ आदिका काममा एकमत भएर सङ्गठित भएका छन् । सधैँ देवताको मर्यादा । 
पालन गर्ने उनीहरू आपसमा हिंसा र कलह कहिल्यै गर्दैनन् । त्यसैले उनीहरू धनपऐश्वर्यका स्वामी  
भए  हु , केजी 
प्रति त्वा स्तोमैरीडते वसिष्ठा उषर्बुधः सुभगे तुष्टुवांसः । 
गवां नेत्री वाजपती न उच्छोषः सुजाते प्रथमा जरस्व ॥६॥ 
हे सुभगा उषादेवी ! उषाकालमा बिउँभझिएर वसिष्ठहरू स्तोत्रले प्रार्थना गर्दछन् । तिमी गाई प्राप 
गरेर अन्नको सुरक्षा गर्दछ्यौ ! सहज जन्म पाएकी उषा सबैलाई प्रकाश दिएका कारण देवताहरूमा 
प्रशसित छन् । 
एषा नेत्री राधसः सूनृतानामुषा उच्छन्ती रिभ्यते वसिष्ठै । 
दीर्घश्रुत रयिमस्मे दधाना यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ , 
अन्धकार मेटाउने र वसिष्ठहरूले प्रशंसा गरिएकी उषादेवी स्तुतिकी प्रेरक पनि हुन् । हे उषादेवी ! 
हामीलाई प्रसिद्ध, श्रेष्ठ धन प्रदान गरेर हाम्रो पालन र कल्याण गर  
सूक्त  ७७ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
उपो रुरुचे युवतिर्न योषा विश्व जीवं प्रसुवन्ती चरायै । 
अभूदग्नि समिधे मानुषाणामकर्ज्योतिर्बाधमाना तमांसि ॥१॥ 
उषादेवी तरुणी पत्नीजस्ती हुनाले सूर्यदेव पतिका रूपमा प्रकट हुनुभन्दा पहिले नै संसारक 
प्राणीहरूलाई कर्म गर्ने प्रेरणा जागृत गराउने शक्ति सूर्यबाट प्राप्त गर्दछिन् । यस्ता बेलाम 
मानिसक अग्निदेवलाई प्रदीप्त गरुन् । अग्निदेव प्रसन्न भएर अन्धकार नष्ट गराउने ज्योति प्रकट 
गर्दछन् । 















१ त 
१  ५७ की, 
॥ ७ क के 
  हँ कुर 
 
, जो 
 ७ 
छ ॥ ७ 


पू  


विश्व प्रतीची सप्रथा उदस्थाद्ुशद्वासो बिभ्रती शुक्रमश्चैत्। 
हिरण्यवर्णा सुदुशीकसन्दुग्गवां माता नेत्र्यद्वामरोचि ॥२॥ आउँदै छिन् 
सर्वप्रसिद्ध देवी उषा जगत्का सम्मुख उदाएर तेजले पूर्ण सेतो वस्त्र धारण गर्दै अघि आउँदै छि 
सुनको रङ्गजस्तो तेज भएकी, सुन्दर किरणकी माता र दिवसलाई नेतृत्व गर्ने देवी उषा अर्त्यार्धी 
सुशोभित भइरहेकी छिन् । 


५९४ 


देवाना चक्षु सुभगा वहन्ती श्वेत नयन्ती सुदृशीकमश्चम्। 
उषा अदर्शि रशिमभिर्व्यक्ता चित्रामघा विश्वमनु प्रभूता ॥३॥  
नेत्रज्योति धारण गर्ने, सौभाग्यशालिनी, विलक्षण धनले सम्पन्न, सुन्दर सेतो वर्णका 
किरणले बढ्दै गरेकी उषा विश्वमा अभ धेरै प्रभाशाली हुँदै छिन् । 
अन्तिवामा दूरे अमित्रमुच्छोवी गव्यूतिमभयं कृधी नः । 
 यावय द्वेष आ भरा वसूनि चोदय राधो गृणते मघोनि ॥४॥ 
हे उषादेवी ! तिमी प्रकाशित भएर, हामीसित द्वेष गर्ने शत्रु पर भगाङ र हाम्रा गाईको उपयोगक्षेत्र 
भयरहित बनाञ । हे धनसम्पन्न उषादेवी ! स्तोतालाई धन प्रदान गर । 
अस्मे श्रेष्ठेभिर्भानुभिर्वि भाद्युषो देवि प्रतिरन्ती न आयुः । 
इषं च नो दधती विश्ववारे गोमदश्वावद्रथवच्च राधः ॥५॥ 
हे उषादेवी  तिमी हाम्रा लागि हितकारी सूर्यका रश्मिसहित प्रकाशित भएर हाम्रो आयु बढार 
हामीलाई गाई, अश्च र रथका साथै पर्याप्त धन प्रदान गर । 


यां त्वा दिवो दुहितर्वर्धयन्तुष सुजाते मतिभिर्वसिष्ठाः । 
सास्मासु धा रयिमृष्व बृहन्तं यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥६॥ 
हे उषादेवी  तिमी द्युलोककी कुलीन पुत्री हौ। वसिष्ठ क्रषिहरूले स्तुति गर्दछन् । हामीलाई 
उपयोगी र महत्त्वपूर्ण धन प्रदान गर । तिमी हाम्रो पालन गरेर कल्याण गर। 
सूक्त  ७० । 
 श्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्रति केतवः प्रथमा अदृश्रत्नूर्ध्वा अस्या अञ्जयो वि श्रयन्ते। 
उषो अर्वाचा बृहता रथेन ज्योतिष्मता वाममस्मभ्यं वक्षि ॥१॥ 
यी देवीको पहिलो झन्डाका रूपमा किरणको समूह देखिँदै छ। उनको गतिशील किरणले उच्च 
भागको आश्रय लिन्छ । हे उषादेवी  हाम्रा लागि तिमी तेजयुक्त रथमा धन लिएर आउ । 
प्रति षीमग्निर्जरते समिद्धः प्रति विप्रासो मतिभिर्गृणन्तः । 
उषा याति ज्योतिषा बाधमाना विश्वा तमांसि दुरिताप देवी ॥२॥ 
अग्निदेव समिधाले सर्वत्र प्रदीप्त हुन्छन् । ज्ञानीहरू स्तोत्रले स्तुति गर्दै देवत्वतर्फ अघि सर्दछन् । 
उषादेवी सबै अन्धकाररूपी पाप परास्त गर्दै जान्छिन् । 
एता उ त्या प्रत्यदृश्रन् पुरस्ताज्न्योतिर्यच्छन्तीरुषसो विभातीः । 
अजीजनन्त्सूर्य यज्ञमग्निमपाचीनं तमो अगादजुष्टम् ॥२॥ भु 
आभासम्पन्न एवं तेजस्वी उषाहरूको पहिलो दर्शन पूर्व दिशामा हुन्छ। उषाकालमै सूर्यदेव, 
अग्निदेव र यञ्चदेव प्रकट हुन्छन् । यिनका तेजले ओरालो लाग्न रुचाउने र अप्रिय अन्धकार नष्ट 
हुन्छ। 
अचेति दिवो दुहिता मघोनी विश्वे पश्यन्त्युषसं विभातीम्। 
आस्थाद्र्थं स्वधया युज्यमानमा यमश्चासः सुयुजो वहन्ति ॥४॥ 
हे धनले सम्पन्न उषादेवी तिमी द्युलोककी पुत्रीका रूपमा प्रसिद्ध छौ। अन्नले भरिएको रथमा 
आरुढ भएकी उपषादेवीलाई सबैले देख्छन् । राम्रोसँग सधाएर नारिएका अश्वले त्यो रथ लैजान्छन् । 
प्रति त्वाद्य सुमनसो बुधन्तास्माकासो मघवानो व्य च। 
तिल्विलायध्वमुषसो विभातीर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥५॥ 
हे उषादेवी । धनी र बुद्धिमान्का साथै हामी सबैले तिमीलाई चिनेका छौँ। तिमी प्रकाशित भएर 
संसार स्नेहयुक्त गराङ । कल्याणकारी साधनले सधैँ हाम्रो रक्षा गर । 
म म सूक्त  ७९ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप्। 
व्युपषा आवः पथ्यार जनानां पञ्च क्षितीर्मानुषीर्बोधयन्ती । 
 पिक सुसन्दुग्भिरुक्षभिर्भानुमश्रेद्धि सूर्यो रोदसी चि 
मानिसका लागि हितैषि उषादेवी अन्धकार नण्ट गराउँदै पाँचै थरी मानिसलाई सूर्यमा आश्रित, 
 उत्तमर तेजस्वी रश्मिले जगाउँछिन् । सूर्यदेव आफ्ना तेज द्यावापृथिवीमा भरिपूर्ण गराउँछन् । 


५९५ 





. 


व्यञ्जते दिवो ॥८० ०७ सा कुक न युक्ता उषसो यतन्ते । 
संते गावस्तम आ ज्योतिर्यच्छन्ति सवितेव बाहू॥२॥ 
उषादेवीहरू आफ्नो तेज अन्तरिक्षमा फैलाउँछन् र प्रजाकै झैँ आपसमा मिलेर अन्धकार विनाश 
गर्ने प्रयास गर्दछन् । सूर्यदेवकै जस्तो उषाहरू प्रकाशयुक्त बाहु फेलाउँछन् । । 
हि एयतमा मघोन्यजीजनत् सुविताय श्रवांसि । 
वि दिवो देवी दुहिता दधात्याङ्गिरस्तमा सुकृते वसूनि ॥३॥ . 
धनेऐश्वर्यले सम्पन्न श्रेष्ठ स्वामिनी उषा प्रकट भएर सबैका निम्ति हितकारी अन्न उत्पन्न गरिन्। 
द्युलोककी पुत्री तेजस्विनी उषादेवी श्रेष्ठ कर्म गर्नेहरूलाई धन प्रदान गर्दछिन् । 
तावदुषो राधो अस्मभ्यं रास्व यावत्स्तोतृभ्यो अरदो गृणाना । 
यां त्वा जज्नुर्वुषभस्या रवेण विदुढहस्य दुरो अद्रेरौर्णोः ॥४॥ 
हे उषादेवी ! तिमीले पहिले स्तोतालाई प्रदान गरेको जस्तै धन खुसी भएर हामीलाई पनि देङ। 
साँढेको डुक्राइजस्तो टडकारो स्तोत्रको शब्द सुनेपछि हामी तिमीलाई चिन्दछौँ । तिमीले पर्वतका 
किल्लाका बलिया ढोका खोलिदियौ। 
देवंदेवं राधसे चोदयन्त्यस्मद्रयक्सूनुता ईरयन्ती । 
व्यच्छन्ती न सनये धियो धा यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
हे उषादेवी ! तिमी स्तोतालाई धनका लागि र हामीलाई सत्य बोलीका लागि प्रेरित गर्दछ्यो । तिमी 
अन्धकार नाश गर्दछ्यौ । हामीलाई धन प्रदान गर्नका लागि तिमी बुद्धि स्थिर गराछ । कल्याणकारी 
साधनहरूले तिमी हाम्रो पालन गर । 
सूक्त  ८० 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  उषा । छन्द  त्रिष्टुप् । 
प्रति स्तोमैभिरुषसं वसिष्ठा गीर्भिर्विप्रासः प्रथमा अबुध्रन्। 
विवर्तयन्ती रजसी समन्ते आविष्कृण्वतीं भुवनानि विश्वा ॥१॥ 
वसिष्ठ गोत्रका ज्ञानी क्रषिहरू सर्वप्रथम स्तोत्रले स्तुति गर्दै उषादेवीलाई जगाउँछन्। उपादेवी 
उत्तिकै क्षेत्रफल भएका द्यावापृथिवी र सबै प्राणीलाई प्रकाश भरिदिन्छिन् । 
एषा स्या नव्यमायुर्दधाना गूढ्वी तमो ज्योतिषोषा अबोधि । 
अग्र एति युवतिरढृयाणा प्राचिकितत्सूर्य यज्ञमग्निम् ॥२॥ 
आफ्ना तेजले तरुण भएर निस्पट्ट अन्धकार पर हटाउने उषादेवी यिनै हुन् । नयाँ दुलहीको जस्तो 
धक नमानेर उषादेवी सूर्यभन्दा अगाडि आउँछिन् । तिनी सूर्य, यज्ञ र अग्निको सूचना दिन्छिन् । 
अश्चावतीर्गोमतीर्न उषासो वीरवतीः सदमुच्छन्तु भद्रा । 
घृतं दुहाना विश्वतः प्रपीता यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥२॥ 
अनेकौँ घोडा र गाई भएकी उपादेवी घिउ र दुध सधैँ बढाइदिन्छिन् । हे उषादेवी ! हामीलाई तिमी 
कल्याणकारी साधनले पालन गर । 
 सूक्त ०१ 
क्रषि  वसिष्ठ  । देवता  उषा । छन्द  प्रगाथ । 
प्रत्यु अदर्श्यायत्युपच्छन्ती दुहिता दिवः । 
अपो महि व्ययति चक्षसे तमो ज्योतिष्कृणोति सूनरी ॥१॥ . 
द्युलोककी पुत्री, अन्धकार नष्ट गर्ने उषादेवी देखिँदै छिन् । उनी अन्धकार हटाएर सबैले सबै कुरो 
देखुन् भन्दै प्रकाश फिँजाउँछिन् । 
उदुस्रियाः सृजते सूर्यः सचाँ उद्यन्नक्षत्रमर्चिवत्। 
तवेदुषो व्युषि सूर्यस्थ च सं भक्तेन गमेमहि॥२॥ क बिबी 
सूर्यदेव उदाउभन्दा पहिले नक्षत्र प्रकट हुन्छन् । सूर्यदेव रश्मि एकैसाथ छर्दछन्। हे उषादेवी ! तिमी 
र सूर्यदेव प्रकाशित हुँदा हामीलाई उत्तम अन्न प्राप्त होस् । 
प्रति त्वा दुहितर्दिव उषो जीरा अभुत्स्महि। 
या वहसि पुरु स्याहँ वनन्वति रत न दाशुषे मयः ॥३॥ 
द्युलोककी पुत्री हे उषादेवी ! हामी चाँडै काम गरेर तिमीलाई जगाउँछौँ । हे धनकी अधिपर्ति देवी ! 
तिमी यजमानको सुखका लागि धेरै गतिलो धन प्रदान गर्दछ्यौ । 


५९६ 


। 





उच्छन्ती या कृणोषि मंहना महि प्रख्यै देवि स्वर्दुशे। 
तस्यास्ते रनभाज ईमहे वयं स्याम मातुर्न सूनवः ॥४॥ 


हे उषादेवी ! तिमी अन्धकार नाश गरेर आफ्नो महत्त्व प्रदर्शित गर्दछ्यौ। रलले सम्पन्न तिमी 
संसारले देखा सकोस् भनेर प्रकाश दिन्छ्यौ। आमाले छोरो पालेझँ तिमी पनि हामीलाई पोषित 


गुर। 
तच्चित्रै राध आ भरोषो यद्दीर्घश्रुत्तमम्। 
यत्ते दिवो दुहितर्मर्तभोजनं तद्रास्व भुनजामहै ॥५॥ 
हे उषादेवी ! हामीलाई यश बढ्ने धन देङ  हे स्वर्गलोककी पुत्री उषादेवी ! तिमी आफ्नो 
मानवोचित भोग्य अन्न हामीलाई प्रदान गर । 
श्रवः सूरिभ्यो अमृत वसुत्वनं वाजाँ अस्मभ्यं गोमतः । 
चोदयित्री मघोनः सूनृतावत्युषा उच्छदप स्रिधः ॥६॥ 
हे उषादेवी तिमी आफ्ना स्तुतिकर्तालाई अक्षय धन र यश प्रदान गर । हामी सबैलाई गाई र अन्न 


प्रदान गर। सत्य बोल्न र यज्ञीय कर्म गर्नका लागि प्रेरणा दिने हे उषादेवी ! तिमी शत्रुको नाश 
गर? 


म पेन पिना ८२ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुण । देवता  इन्द्रावरुण । छन्द  जगती । 

इन्द्रावरुणा युवमध्वराय नो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम्। 

दीर्घप्रयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढ्यः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव र वरुणदेव । तिमीहरू दुवै हाम्रा प्रजालाई यज्ञ कर्म गर्न विशाल गृह प्रदान गर । 
तिमीहरूका कृपाले महान् युद्धमा यज्ञकर्तालाई दुःख दिने बलिया शत्रु जितौँ । 

सम्राडन्यः स्वराडन्य उच्यते वां महान्ताविन्द्रावरुणा महावसू। 

विश्वे देवासः परमे व्योमनि सं वामोजो वृषणा सं बल दधुः ॥२॥ 
महत्त्वपूर्ण धनका स्वामी हे महान् इन्द्र र वरुणदेव । तिमीहरूमध्ये एउय स्वराट् र अर्को सम्राट 
हौ। कामना पूर्ति गराउने तिमीहरू दुवैलाई उच्च आकाशमा विश्वेदेवले तेज र बल प्रदान गरेका 
छन्। 

अन्वपां खान्यतृन्तमोजसा सूर्यमैरयतं दिवि प्रभुम्। 

इन्द्रावरुणा मदे अस्य मायिनोपिन्वतमपितः पिन्वतँ धियः ॥२॥ 
हे इन्द्रद र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवैले सर्वप्रेरक सवितादेवलाई आकाशमा गमन गर्नका लागि 
प्रेरति गरेका छौ। तिमीहरू आफ्ना सामर्थ्यले जल वर्षा गराउँछौ। शक्तिवर्द्धक सोमपान गरेर 
तिमीहरूले नदीलाई जलपूर्ण गरेर हाम्रा सत्कर्महरू पूरा गरायौ। . 

युवामिद्युत्सु पृतनासु वह्दयो युवां क्षेमस्य प्रसवे मितस्चवः । 

ईशाना वस्व उभयस्य कराव इन्द्रावरुणा सुहवा हवामहे॥४॥  

इन्द्र र वरुणदेव । ज्ञानी योद्धाहरू सङ्ग्रामका समयमा घुँडा टेक्दै सुरक्षाका आशाले 

तिमीहरूलाई पुकार्दछन्। दिव्यलोक र पृथिवीका धनका स्वामी सरलतासाथ पुकार सुनिदिने 
तिमीहरूलाई हामी स्तोताहरू पनि सहायताका लागि पुकार्दछौं । 

इन्द्रावरुणा यदिमानि चक्रथुर्विश्चा जातानि भुवनस्य मज्मना। . 

क्षेमेण मित्रो वरुण दुवस्यति मरुद्धिरुप्रः शुभमन्य ईयते ॥५॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव । तिमीहरूले जगत्का समस्त प्राणीको सृष्टि ७ छौ। लोक कल्याणका 
लागि सक्रिय वरुणेदवको सहयोग मित्रदवले गर्दछन् । अर्का इन्द्रदेव चाहिँ मरुत्हरूसँग तेजस्वी र 

 ओजो मिमाते 

महे शुल्काय वरुणस्य नु त्विष मात धुवमस्य यत्स्वम्। 

अजामिमन्यः इनथयन्तमातिरहभ्रेभिर्यः प्र वृणोति भूयसः ॥६॥ 
इन्द्र र वरुणदेव महान् सम्पत्तिरूपी स्वयंको स्थायी बल बढाउँदै तेजस्वी हुन्छन् । यिनीहरूको 

। बल नित्य र असामान्य छ। वरुणदेव हिंस्रक शत्रु नाघेर जान्छन् भने अर्का इन्द्रदेव चाहिँ 

अलिकति साधनले पनि अनेकौँ शत्रुलाई बाधा हालिदिन्छन् 


५९७ 


  











न तमंहो न दुरितानि मर्त्यमिन्द्रावरुणा न पतः कुतश्वन । 
यस्य देवा गच्छथो वीथो अध्वरं न त॑ मर्तस्य नशते परिहवृतिः ॥७॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव । तिमीहरू जसका यञ्चमा पुग्दछौ र जसको तिमीहरू कल्याण गर्न चाहनु 
त्यस मानिसका पाप, दुःखपिर र दुष्ट कर्मले हानी गराउन सक्दैनन् । तिनीहरू तिमीहरूका कृपा 
नै सुरक्षित रहन्छन् । 
अर्वाङ्नरा दैव्येनावसा गत श्रृणुतं हव यदि मे जुजोषथः । 
युवोर्हि सख्यमुत वा यदाप्यं मार्डीकमिन्द्रावरुणा नि यच्छतम् ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव र वरुणदेव ! तिमीहरू हाम्रा स्तोत्र सुन र यदि प्रसन्न भयौ भनेदेखि हाम्रा नजिकै आएर 
हामीलाई दिव्य संरक्षण प्रदान गर। तिमीहरू दुवै मित्रता, बन्धुत्व र सुखका साधन हामीलाई 
प्रदान गर। 
अस्माकमिन्द्रावरुणा भरेभरे पुरोयोथा भवतं कृष्ट्योजसा । 
यद्वां हवन्त उभये अध स्पृधि नरस्तोकस्य तनयस्य सातिषु ॥९॥ 
आफ्ना बलले शत्रु लछार्ने हे इन्द्रदेव र वरुणदेव ! लडाइँका मैदानमा हाम्रो नेतृत्व गर । प्राचीन र 
आधुनिक दुवै समयका मानिसहरू युद्धमा विजय, पुत्रपौत्रादि र सुख प्राप्ति गर्ने कामनाले 
तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछन् । 
अस्मे इन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा च्युम्नं यच्छन्तु महि शर्म सप्रथः । 
अवध ज्योतिरदितेर्क्तावृधो देवस्य श्लोक सवितुर्मनामहे॥१०॥ 
इन्द्रदेव, वरुणदेव, मित्रदेव र अर्यमादेवले हामीलाई विशाल आवास, धन र सुख प्रदान गरुन् 
यञ्च बढाउने देवी अदितिका तेजले हामीलाई पालन गरोस्। हामी सबैले सवितादेवको स्तुति 
गर्दछौँ । 
 सूक्त०२ हा क 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्रावरुण । छन्द  जगती । 
युवां नरा पश्यमानास आप्यं प्राचा गव्यन्तः पृथुपर्शवो ययुः । 
दासा च वृत्रा हतमार्याणि च सुदासमिन्द्रावरुणावसावतम् ॥१॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! गाई पाउने इच्छाले परशु धारण गर्दै बन्धुभावले हेर्नेलाई उन्नतितर्फ लैजाओ । 
दास, वृत्र र सुदासका शत्रु संहार गरेर आफ्ना भक्तको रक्षा गर । 
यत्रा नर समयन्ते कृतध्वजो यस्मिन्नराजा भवति कि चन प्रियम्। 
यत्रा भयन्ते भुवना स्वर्दुशस्तत्रा न इन्द्रावरुणाधि वोचतम् ॥२॥  
मानिसहरू आआफ्ना ध्वजा उचालेर यद्धको कोकोहोलो मच्चाउन एकत्रित भएपछि त्यहाँ युद्धत 
मानिसकै अहित गर्छ । हे इन्द्रदेव र वरुणदेव । तिमीहरू सुखशान्तिजस्ता स्वर्गीय स्थितिका पक्षमा 
रहेका हुनाले हामीलाई सङ्ग्रामबाट जोगाओ । 
सं भूम्या अन्ता ध्वसिरा अदृक्षतेन्द्रावरुणा दिवि घोष आरुहत्। 
अस्थुर्जनानामुप मामरातयोर्वागवसा हवनश्रुता गतम् ॥३॥ । 
युद्धमा पृथ्वीका सबै अन्न सेनाले नष्ट गर्दछन् र सङ्ग्रामका लागि तयार सैनिकको रुवाबासा 
आकाशमका गुँज्दछ । मानवताका शत्रु हाम्रा सामु आएका छन् । त्यसैले आह्वान सुनिदिने हे इन्द्र र 
वरुणदेव ! तिमीहरू हामीकहाँ आओ र सुरक्षा प्रदान गर । 
इन्द्रावरुणा वधनाभिरप्रति भैदं वन्वन्ता प्र सुदासमावतम्। 
ब्रह्याण्येषाँ शुणुतं हवीमनि सत्या तृत्सूनामभवत्युरोहितिः ॥४॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरूले आफ्ना आयुधले भेद नामको शत्रु मान्यौ र आफ्ना भक्त सुदास 
राजाको सुरक्षा गग्यौ । युद्धकालमा तृत्सुको पुरोहित्याइँ सफल रह्यो, किनभने तिमीहरूले तिनको 
स्तोत्र सुन्यौ । 
इन्द्रावरुणावभ्या तपन्ति माघान्यर्यो वनुषामरातयः । 
युवं हि वस्व उभयस्य राजथोध स्मा नोज्वतं पार्ये दिवि॥५॥ ॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! शत्रुका हतियार र हिंस्रक शत्रुले हामीलाई ज्यादै दुःख दिँदै छन्। दिव्य 
पार्थिव दुवै धनका स्वामी हे इन्द्र र वरुणदेव ! सङ्ग्राममा हाम्रो रक्षा गर । 


५९० 


 पछ हि १४ 
॥.. ४, कोठी 
 सुच९५ ४३७ ५ । 
हौँ क ०८  
७ यीरै ७ त. गक   क  लन नरक 


॥ हि 
ति 


 ४  निहु । अन्न  क हि ।  ७  
  ८१  ७ १ ५ ७७ ,   गै ८ क  क  ॥ ३  ० क ० ४ ह््? र डु।  नै ४, ८ ॥ १ ।  ०.४ 
१ कु १   उ, बकर ७६७००६७ ० पक फो पट ०८०० न .। 


 नट  तन ४  


७ दत हु कन ३ ३ 


० । फा 
 
०  
० का 
० ॥ ८७ 
०   
 
४४१४ 
० 

 . 
 
 न 
० ७ 
 
  
३ ही 


हुक ७१ ४५ 
०७, ।॥  
थिए , फक 
०  । 
  ४ 


पर ० 
७ १ 


थक 
क 


 ८ 


१ । ०. को ० 
  नन ७  ८५ ० ७५ का रोकी  

७  ७ ९०५ पह किक । हक बु ? ७ 
०७७६ ,   





१० न 
 
क॥ 

॥  
  


त 








युवा हवन्त उभयास आजिष्बिन्द्रे च वस्वो वरुण च सातये । 
यत्र राजभिर्दशभिर्निबाधित प्र सुदासमावत तृत्सुभिः सह॥६॥ 
पट र वरुणदेव ! युद्धका समयमा सुदास र तृत्सु दुवै जना धन प्राप्तिका कामनाले तिमीहरू 


हलाई आह्वान गर्दछन् । यस युद्धमा दस राजाहरूबाट पीडित सुदासलाई तृत्सुसहित तिमीहरूले 


रक्षा ग्य्यौ  
दश राजानः समिता अयज्यवः सुदासमिन्द्रावरुणा न युयुथुः । 
सत्या नृणामच्चसदामुपस्तुतिर्देवा एषामभवन्देवहूतिषु ॥७॥ 
हेइन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू दुवका संरक्षणमा रहने सुदास राजालाई यज्ञविहीन दस राजाले 
पनि परास्त गर्न सकेनन् । हवि दान गर्नेका स्तोत्र र पाठ सफल भए । उनका यज्ञमा सब 
देवताहरू उपस्थित थिए। 
दाशराले परियत्ताय विश्वतः सुदास इन्द्रावरुणावशिक्षतम् । 
श्वित्यञ्चो यत्र नमसा कपर्दिनो धिया धीवन्तो असपन्त तृत्सवः ॥८॥ 
हेइन्द्र र वरुणदेव ! दस जना राजाले मिलेर सुदासलाई चारै तिरबाट छेके । त्यस बेला तिमीहरूले 
बल प्रदान गरेर उनको रक्षा गरेका थियौ । किनभने त्यस देशमा निर्मल जवधारी, ज्ञानी, तृत्सुहरू 
नमस्कारपूर्वक यज्चकर्मको आचरण गर्दछन् । 
वृत्राण्यन्यः समिथेषु जिघ्नते व्रतान्यन्यो अभि रक्षते सदा । 
हवामहे वां वृषणा सुवृक्तिभिरस्मे इन्द्रावरुणा शर्म यच्छतम् ॥९॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरूमध्ये इन्द्रदेव सङ्ग्राममा शत्रुसंहारक हौ र वरुणदेव सधैँ सत्कर्मका 
रक्षक हौ। अभीष्ट कामनाको वर्षा गराउने तिमीहरू दुवैलाई हामी स्तुतिले आह्वान गर्दछौँ । 
हामीलाई सुखी बनाओ । 
अस्मे इन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा द्वुम्नं यच्छन्तु महि शर्म सप्रथः । 
अवध ज्योतिरदितेर््नतावृधो देवस्य श्लोक सवितुर्मनामहे॥१०॥ 
इन्द्रदेव, वरुणदेव, मित्रदेव र अर्यमादेवले हामीलाई विशाल आवास, तेजस्वी धन र सुख प्रदान 
गरुन् । यञ्च बढाउने अदिति देवीका तेजले हाम्रो पालन गरोस् । हामी सबै सवितादेवलाई स्तुति 
गर्दछौँ । 
सूक्त  ०४ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 
आवां राजानावध्वरे ववृत्यां हव्येभिरिन्द्रावरुणा नमोभिः । 
प्र वां घृताची बाह्वोर्दधाना परि त्मना विषुरूपा जिगाति ॥१॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव । स्तुति र आहुतिले यज्ञमा तिमीहरू दुवैलाई बोलाउँछौँ। हातमा धारण गरेका 
विविध हवि र घिउले भरिएको जुह पात्र स्वयं तिमीहरूतिर आउँछ। 
युवो राष्ट्र बृहदिन्वति द्यौयौं सेतृभिररज्जुभिः सिनीथः । 
परि नो हेडो वरुणस्य वृज्या उरु न इन्द्र कृणवदु लोकम् ॥२॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरूको द्युलोकरूपी विशाल राष्ट्रले सबैलाई प्रसन्न गराउँछ। तिमीहरू 
डोरीविनाका बन्धनले पापीलाई बाँधिदेओ । वरुणदेवले हामीलाई सुरक्षित राख्नै अन्य दुष्टमाथि 
ध गरुन् र इन्द्रदेव हाम्रा लागि क्षेत्रको विस्तार गरुन् । 
कृत॑ नो यञ्ै विदथेषु चारु कृत ब्रह्माणि सूरिषु प्रशस्ता। 
उपो रयिर्देवजूतो न एतु प्र णः स्मार्हाभिरूतिभिस्तिरेतम् ॥३॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू हाम्रा घरको यज्ञ उत्तम बनाइदेओ र स्तोतालाई प्रशंसित बनाओ । 
क हरुबाट प्रेरति धन हामीलाई प्राप्त होस् । प्रशंसनीय रक्षण साधनले उनीहरूले हाम्रो वृद्धि 
ल् 
अस्मे इन्द्रावरुणा विश्ववारं रयिं धत्तै वसुमन्त पुरुष्ुम्। 
दु गय आदित्यो अनृता मिनात्यमिता शूरो दयते वसूनि ॥४॥ 
इन्द्र र वरुणदेव । हामी सबैका लागि राम्रो घर, अन्न र धन प्रदान गर । आदित्यले असत्य नष्ट 
गदेछन्, उनै देवताले पराक्रमीलाई धनी बनाउँछन् । 


... 


८ 








इयमिन्द्रै वरुणामष्ट मे गीः प्रावत्तोके तनये तुतुजाना । 
सुरत्नासो देववीतिं गमेम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
इन्द्र र वरुणदेवसम्म हाम्रो स्तुति पुगोस् र तिनले पुत्रपौत्रादिसहित हाम्रो रक्षा गरुन्। हामी श्रेष्ठ 
रत्नले सम्पन्न भएर सात कर्मरूपी यज्ञ गरौँ । उनीहरू आफ्ना कल्याणकारी संरक्षक शक्तिले हाम्ने 
पालन गरुन् । 
सूक्त ०५ म म 
भ्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरण । देवता  इन्द्रावरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 
पुनीषे वामरक्षसं मनीषां सोममिन्द्राय वरुणाय जुद्वत्। 
घृतप्रतीकामुषसं न देवी ता नो यामन्ुरुष्पतामभीके ॥१॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव । तिमीहरू दुवैको अराक्षसी बुद्धिको विचारलाई हामी वसिष्ठहरू उषादेवीले 
जस्तै पवित्र गराउँछौँ। तेजस्वी स्तुति र सोमको आहुतिले तिमीहरू दुवैलाई प्रसन्न गर्दछौँ । हामीलाई 
तिमीहरू सङ्ग्राममा रक्षा गर । 


स्पर्धन्ते वा उ देवहूये अत्र येषु ध्वजेषु दिद्यवः पतन्ति । 

युव ताँ इन्द्रावरुणावमित्रान्हत॑ पराचः शर्वा विषूचः ॥२॥ 
शत्रु पक्ष र हाम्रा पक्षका वीरको परस्पर स्पर्द्धा भएका युद्धमा ध्वजामाथि पनि शस्त्र प्रहार हुन्छन्। 
हे इन्द्र र वरुणदेव । तिमीहरू दुवै हिंस्रक आयुधले शत्रु नाश गर । म 

. आपश्रिद्धि स्वयशसः सदःसु देवीरिन्द्रै वरण देवता धुः । 

कृष्टीरन्यो धारयति प्रविक्ता वृत्राण्यन्यो अप्रतीनि हन्ति ॥२॥ 
यञ्चगृहमा तेजस्वी भएर इन्द्र र वरुण आदि देवताले दिव्य सोम धारण गरिएका छन् । वरुणदेव 
प्रजालाई छुट्टाछुट्टै धारण गर्दछन् र इन्द्रदेव अजेय शत्रु पनि नाश गर्दछन् । 

स सुक्रतुर्कातचिदस्तु होता य आदित्य शवसा वां नमस्वान्। 

आववर्तदवसे वां हविष्मानसदित्स सुविताय प्रयस्वान् ॥४॥ हत 
हे अदितिका पुत्रहरू हो ! तिमीहरू यज्ञको विधि राम्रोसित जान्दछौ । नमस्कार गर्दै सेवा गर्नेहरू 
हविष्यात्नले आहति प्रदान गर्नका लागि आह्वान गर्दछन् । तिनले अन्नसँगै उत्तम फल प्राप्त गर्दछन्। 

इयमिन्द्रै वरुणामष्ट मे गीः प्रावत्तोके तनये तुतुजाना । 

सुरत्नासो देववीतिं गमेम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ ॥ 
इन्द्र र वरुणदेवसम्म हाम्रो स्तुति पुगोस् र तिनले पुत्रपौत्रादिसहित हाम्रो रक्षा गरुन्। हामी श्रैष्ठ 
रलले सम्पन्न भएर सात कर्मरूपी यज्ञ गरौँ । उनीहरू आफ्ना कल्याणकारी संरक्षक शक्तिले हाम्रो 
पालन गरुन् । 


सूक्त०६ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

धीरा त्वस्य महिना जनूषि वि यस्तस्तम्भ रोदसी चिदुर्वी। . 

प्रनाकमृष्व नुनुदे बृहन्त द्विता नक्षत्रै पप्रथच्च भूम ॥१॥ 
यी धैर्यवान् वरुणदेवको जन्म महिमायुक्त छ। यिनै देवताले विस्तृत द्यावापृथिवीलाई स्थिर 
गराएका हुन्। यी दिनमा सूर्य र रातमा नक्षत्रलाई प्रेरित गर्दछन् । यिनै देवताले भूमिलाई विस्तृत 
गराएका हुन् । 

उत स्वया तन्वाई सं वदे तत्कदा न्वपन्तर्वरुणो भुवानि । 

किं मे हव्यमहणानो जुषेत कदा मृडीक सुमना अभि ख्यम् ॥२॥  कन 
के हामी यसै शरीरका साथ वरुणदेवसित कुरा गर्छौं ? वरुणदेव कहिले हामीसित होलान् ? हं 
आहुति वरुणदेव शान्तिपूर्वक स्वीकार गर्लान् ? हामी कहिले असल विचारवान् भएर वरुणदेवक 
दर्शन गरौँला ? 

पुच्छे तदेनो वरुण दिदृक्षापो एमि चिकितुषो विपृच्छम्। 

समानमिन्मे कवयञ्चिदाहुरयं ह तुभ्यं वरुणो हृणीते ॥३॥ छ्न् भने। 
हे वरुणदेव । हामीले विभित्र विद्वान्हरूसित सोध्दा उनीहरूले वरुणदेव रिसाएका 
त्यसरी रिसाउनुको कारण तिमीसितै हामी सोध्छौँ । 


६०० कि 





रि 


किमाग आस वरुण ज्येष्ठ यत्स्तोतारं जिघांससि सखायम्। 

प्र तन्मे वोचो दूडभ स्वधावोज्व त्वानेना नमसा तुर इयाम्॥॥  . 
हे वरुणदेव ! हामीले के बिराम गरेका छौँ र तिमी हाम्रा मित्र स्तोतालाई मार्दछौ ? है जित्न 
००४५ वरुणदेव ! हामीले गरेको पाप भनिदेङ । त्यसको प्रायक्चित्त गरेर तिमीलाई फेरि 
. म 

वि ठ्रुग्धानि पित्र्या सृजा नोशव या वष चकुमा तनूभिः । ॥ 

अव ३७ ०१ तृपं न तायुं सृजा वत्सं न दाम्नो वसिष्ठम्॥॥ 
हे वरुणदेव ! हामी गरेका र वंशमा भएका पाप तिमी मेटाइदेङ। हे राजन् ! हे वरुणदेव ! 
चोरले प्रायश्चित्तस्वरूप पशुलाई घाँस खुवाएर, उनलाई पारेपछि बाँधेको बाछो फुक्का 
भएभँ चोरीका पापबाट मुक्त हुन्छ। हामीलाई पनि त्यती म, पापबाट मुक्त गरा  

न सस्वो दक्षो वरुण ध्रुतिः सा सुरा सनुवितीयलोरा  

अस्ति ज्यायान्कनीयस उपारे स्वप्नश्वनेदनृतस्य प्रयोता॥पुछ ौ, ॥ 
त्यस्तो पाप आफ्नै दोषबाट हुँदैन, बरु मदिरापान, रिस, जुवा र अञज्चानताले उत्पन्न हुन्छ। पापका 
क्षेत्रमा ज्यादा जानकार व्यक्तिले थोरै ज्ञान भएकालाई फँसाउँछ। त्यस्ता व्यक्तिको बानी बिग्रनाले 
सपनामा पनि पाप गर्नमै लागेका हुन्छ। म 

अरं दासोन १००५ षे.काराण्यहँं देवाय भूर्णयेञनागाः । 

अचेतयदचितो देवो अर्यो गृत्स राये कवितरो जुनातिँ ॥७॥ बह ७ 
हे कामना पूरा गराउने वरुणदेव ! हामी निष्पाप भएपछि तिम्रो भक्ति गर्दछौँ । हामी अज्ञानीलाई  
ज्ञान प्रदान गर । हे ज्ञानी वरुणदेव ! स्तोतालाई धनतर्फ प्रेरित गर । म 

अयं सु ७ वरुण स्वधावो हृदि स्तोम उपश्रितश्चिदस्तु । 

शंन क्षेमे शमु योगे नो अस्तु यूयं पात स्वस्तिभि सदा नः ॥८॥ 
हे अन्नवान् वरुणदेव ! हाम्रा यस स्तोत्रले तिम्रा हृदयमा स्थान पाओस् । तिमी प्रसन्न भएर हाम्रो क्षेत्र 
र उपलब्धि कल्याणकारी बना । तिमी आफ्ना कल्याणकारी रक्षण साधनले सधैँ हाम्रो पालन 
 ५ निर 





सूक्त  ०७ । 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वरुण । छन्द  त्रिष्टुप्। 

रदत्पथो वरुणः सूर्याय प्राणासि समुद्विया नदीनाम्। 

सर्गो न सृष्ये अर्वतीर्क्रातायञ्चकार महीरवनीरहभ्यः ॥१॥ 
वरुणदेवले सूर्यदेवका लागि मार्ग निर्धारण गरिदिएका छन्। समुद्रमा पुग्ने नदीलाई जलले 
भरिदिएका छन् । गतिशील फुर्तिला अश्च पानी बगेका नदीतर्फ गएभैँ जान्छन् । द्रुतगामी सूर्यले 
रातलाई दिनबाट अलग्याएका छन् । 

आम्ा ते वातो रज आ नवीनोलशुर्न भूर्णिर्यवसे ससवान्। 

अन्तर्मही बृहती रोदसीमे विश्वा ते धाम वरुण प्रियाणि ॥२॥ 
है वरुणदेव ! वायु तिम्रो आत्मा हो। यस वायुले जल चारैतिर पठाउँछ। घाँस खाएर पशु अन्न 
उत्पादक भएझैँ संसारका पोषक वायु पनि त्यस्तै छन्। हे वरुणदेव । महान् र विशाल 
द्यावापृथिवीका मध्य भागमा तिम्रा सबै ठाउँहरू लोकप्रिय छन् । 

परि स्पशो वरुणस्य स्मदिष्य उभे पश्यन्ति रोदसी सुमेके । 

। क्रतावानः कवयो यञ्ञधीराः प्रचेतसो य इषयन्त मन्म ॥२॥ 

वरुणदेवका सबै अनुचरहरू प्रशंसनीय गति भएका छन् । उनी सुन्दर रूपमा रहेका द्यावापृथिवीको  
निरीक्षण गर्दछन् । उनी सत्कर्म गर्ने, यञ्च गर्ने र प्रज्ञावान् क्रषिहरूका स्तोत्र निरीक्षण गर्दै लक्ष्यसम्म . 
पुग्याउँछन् ।  
उवाच मे वरुणो मेधिराय त्रिः सप्त नामाष्ल्या बिभर्ति। 

विद्वान्पदस्य गुद्या न वोचद्नुगाय विप्र उपराय शिक्षन् ॥४॥ 
गाईका तीन गुना सात भेदका नाम हुन्छन् भन्ने गुप्त कुरो नजिकै आएर मजस्ता मेधावी शिष्यलाई 


शिक्षा दिँदै वरुणदेवले प्रकट गरेका छन् । 


६०१ 





ओ वषय 


 ॥  


तिस्रो द्यावो निहिता अन्तरस्मिन्तिम्रो भूमीरुपराः षड्विधानाः । 
गृत्सो राजा वरुणश्चक्र एत॑ दिवि प्रेङ्खंहिरण्ययं शुभे कम् ॥५॥ 
वरुणदेवका क्षेत्रभित्र द्युलोक र भूलोकका भागहरू पनि तीनतीन विभागमै छन्। यी छ प्रकार 
विभागहरू भनेका छ क्रातुहरू पनि हुन् । वरुण राजाले स्वर्णजस्तै वर्ण भएका सूर्यदेवलाई 
द्युलोकमा सबैको हितको रक्षा गर्नका लागि दीप्तिमान् बनाएका हुन् । म 


अव सिन्धु वरणो द्यौरिव स्थाद् द्रप्सो न श्वेतो मृगस्तुविष्मान्। 

गम्भीरशंसो रजसो विमान सुपारक्षत्र सतो अस्य राजा ॥६॥ 
वरुणदेवले आकाशजस्तै समुद्रको स्थापना गरे। वरुणदेव सोमरसजस्तै छन्, शुभ्र वर्णका 
गौरमृगजस्तै बलवान् छन्। उनी आफ्ना अति प्रशंसनीय बलले अन्तरिक्षको निर्माण गर्ने, दुखबाट 
पार लगाउने एक मात्र राजा हुन्। 


यो मृडयाति चतक्रुषे चिदागो वयं स्याम वरुणे अनागाः । 

अनु व्रतानयदितेर्क्राधन्तो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥७॥ 
वरुणदेव पापीलाई पनि प्रायश्चित्त गर्दा क्षमा गरेर सुख प्रदान गर्दछन् । उनै धनवान् वरुणदेवका 
नियम क्रमअनुसार संवर्द्धन गरेर निष्पाप हुँदै हामी उनैसित निवास गरौँ। ती वरुणदेवले सधैँ 
कल्याणकारी साधनद्वारा हाम्रो पालन गरुन् । 

सूक्त ०० १ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वरुण । छन्द त्रिष्टप्।  

प्र शुन्ध्युवे वरुणाय प्रेष्ठा मति वसिष्ठ मीढहुषे भरस्व । 

य ईमर्वाञ्चे करते यजत्रै सहस्रामघं वृषणं वृशन्तम् ॥१॥ 
हे वसिष्ठ ! कामना पूर्ति गर्ने वरुणदेवका निम्ति शुद्ध र प्रिय स्तुति गर । वरुणदेव महान्, धनवान्,  
बलवान् र यजन गर्ने खालका छन् । वरुणदेवका कृपाले सूर्यदेव हाम्रा लागि प्रकट हुन्छन् । 

अधा न्वस्य सन्दुशं जगन्वानग्नेरनीक वरुणस्य मंसि । 

स्वपर्यदश्मत्रधिपा उ अन्धोडभि मा वपुर्दृुशये निनीयात् ॥२॥ 
सुन्दर पत्थरबाट निस्केको सोमरस वरुणदेवले प्रचुर मात्रामा पान गरेका बेला आफ्नो सुन्दर 
स्वरूप हामीलाई दर्शन गराउँछन् । हामी वरुणदेवका सुन्दर रूपको दर्शन गरेर अग्निदेवका 
ज्वालाको स्तुति गर्दछौँ । 

आं यद्रुहाव वरुणश्च नावं प्र यत्समुद्रमीरयाव मध्यम्। 

अधि यदपां स्नुभिश्चराव प्र प्रेङ्ख ईङ्खयावहै शुभे कम्॥३॥ 
हामी नौकामा वरुणदेवसँगै बस्यौँ । नौका समुद्रमा चलाइयो र अन्य नौकासँग सागरमा विचरण 
गत्यो । त्यस बेला हामीले हितकारी झुलामा झुलेझैँ ्रीडाको आनन्द पायौँ । 

वसिष्ठं ह वरुणो नाव्याधादुर्षि चकार स्वपा महोभिः । 

स्तोतारं विप्रः सुदिनत्वे अद्वां यान्नु द्यावस्ततनन्यादुषासः ॥४॥ 
मेधावी वरुणदेवले आफ्ना सामर्थ्यले वसिष्ठलाई नौकामा चढाए । दिन र रात्रिलाई विस्तार गरेर 
स्तोता विप्र वसिष्ठ शुभ दिनमा तक्रषि बनाइए । 


क्व१ त्यानि नौ सख्या बभूवुः सचावहे यदवुक पुरा चित्। 

बृहन्तं माने वरुण स्वधावः सहस्रद्वार जगमा गृह ते ॥५॥ 
हे वरुणदेव ! तिम्रो र हाम्रो मित्रता कहाँ भएको थियो ? उहिलेको हिंसारहित मित्रता हामी निर्वाह 
गर्दै बै । हे अन्नवान् वरुणदेव ! हामी तिम्रा विशाल परिमाण भएका र सहस्र द्वार भएका घरमा 
जानेछौँ। 

य आपिर्नित्यो वरुण प्रियः सन्त्वामागांसि कृणवत्सखाते । 

मा त एनस्वन्तो यक्षिन् भुजेम यन्धि ष्मा विप्रः स्तुवते वरूथम् ॥६॥ 
हे वरुणदेव । तिम्रा नित्य प्रिय बन्धु वसिष्ठले उहिले तिमीप्रति अपराध गरेका थिए, तर तिनी पनि 
तिम्रै मित्र हुन्। हे पूजनीय वरुणदेव  हामी तिम्रै हौँ, त्यसैले हामीलाई पापमुक्त गरेर उत्त 
सुखदायी आवास प्रदान गर । म 


६०२ 





धुवासु त्वासु क्षितिषु क्षियन्तो व्य१स्मत् पाशं वरुणो मुमोचत्। 

 अवो वन्वाना अदितेरुपस्थाध्ूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः॥७॥  

हं वरुणदेव ! स्थायी भूप्रदेशमा रहँदै हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । हामीलाई बन्धनबाट छुटाछ । हाम 
अखण्ड सामर्थ्ययुक्त वरुणसित रक्षाको कामना गर्दछौँ । कल्याणकारी साधनले हाम्रो सुरक्षा गर । 


सूक्त  ८९  
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वरुण । छन्द  गायत्री जगती । 

मो पु वरुण मृन्मयं गृह राजन्नहँ गमम्। मृडा सुक्षत्र मृडय ॥१॥ 
हे राजा वरुणदेव ! म सुन्दर घरमा बस्न पाउँ, मायमा होइन । सुन्दर धनले सम्पन्न वरुणदेवले 
हामीलाई सुखी बनाउन् ।  

यदेमि प्रस्फुरन्िव दृतिर्न ध्मातो अद्रिवः । मृड् सुक्षत्र मृडय ॥२॥ 
हे बलियो किल्लामा रहने देवता ! हामी हावा भरिएको छालाको खलाँतीझैँ चल्दछौँ । त्यसैले हे 
सुन्दर धन भएका देवता ! हामीलाई सुखी बनाउ । 

क्रत्वः समह दीनता प्रतीपं जगमा शुचे। मृडा सुक्षत्र मृडय ॥२॥ 
हे धनवान् र पवित्र वरुणदेव ! हामीले दीनता र असमर्थताका कारण श्रौतस्मार्त कर्मको अवहेलना 
गरेका छौँ, त्यसैले हामी दुःखी छौँ । हे श्रेष्ठ क्षत्रिय स्वभाव भएका वरुणदेव ! हामीलाई तिमी 
आनन्दित गराउ । 

अपां मध्ये तस्थिवांसं तृष्णाविदज्जरितारम्। मृडा सुक्षत्र मृूडय ॥४॥ 
पानीको समुद्रमा रहेर पनि हामी तिर्खाएकै छौँ। हे क्षत्रिय बलले सम्पन्न तेज भएका देवता ! 
हामीलाई तिमी सुखी गराछ, आनन्दित गराउ । 

यत्कि चेदं वरुण दैव्ये जनेभिद्रोहँ मनुष्याउश्वरामसि । 

अचित्ती यत्तव धर्मा यूयोपिम मा नस्तस्मादेनसो देव रीरिषः ॥५॥ छ. 
हे वरुणदेव । मानिसबाट देवसमूहप्रति जुन अपकार अञज्ञानताका वा असावधानीबाट भयो, ती 


पापका कारण हामीलाई क्षीण हुन नदेङ । 


सूक्त  ९० 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वायु इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
प्रवीरया शुचयो दद्विरे वामध्वर्युभिर्मधुमन्तः सुतासः । 


वह वायो नियुतो याह्यच्छा पिबा सुतस्यान्धसो मदाय ॥१॥ 
हे वायुदेव ! तिमी वीर छौ, त्यसैले तिमीलाई शुद्ध, मधुरतापूर्ण सोमरस अध्वर्युहरू प्रदान गर्दछन् । 
तिमी रथमा अश्व नियोजित गर, हामीनजिकै आङ र यो अन्नरूपी सोमरस पान गर  

ईशानाय प्रहुतिं यस्त आनद् शु्चि सोम शुचिपास्तुभ्यं वायो। 

कृणोषि त॑ मर्त्येपु प्रशस्त जातोजातो जायते वाज्यस्य॥२॥ 
हे वायु । तिमीलाई ईश्वरका रूपमा आहुति र पिउनका लागि शुद्ध सामरस दिनेलाई मानिसहरूमा 


श्रेष्ठ बना । उसले सर्वत्र ऐश्वर्य र कीर्ति प्राप्त गरोस् न 
राये नु यं जज्ञतू रोदसीमे राये देवी धिषणा धाति देवम्। 
अथवायुंनियुतः सञ्चत स्वा उत श्वेत वसुधितिं निरेके ॥३॥ 
वागुदेवलाई द्यावापृथिवीले ऐश्वर्यका लागि उत्पन्न गरे, उनलाई प्रकाशस्वरुपिणी स्तुतिले धनका 
निमित्त धारण गर्दछिन् । ती वायुदेव अश्वमा आफ्ना धनहान भक्तकहा तेजस्वी धन प्रदान गर्नका 


लागि जान्छन् । 
उच्छन्नुषसः सुदिना अरिप्रा उरु ज्योतिर्विविदुदिध्यानाः । 
बत गव्यं चिदूर्वमुशिजो वि वद्रुस्तेषामनु प्रदिवः सञ्नुरापः ॥४॥ 
रूका लागि पापरहित उषा प्रकाशित भइन् । उनैले देदीप्यमान भएर विशिष्ट ज्योति प्राप्त 
गरेकी छिन् । अङ्गिराहरूले गाईरूपी धन प्राप्त गरे र जलप्रवाहली उनको अनुसरण गरे । 


ते सत्येन मनसा दीध्यानाः स्वेन युक्तासः क्रठुना वहन्ति। 
इन्द्रवायु वीरवाहँ रथ पक्ष सचन्ते ॥५॥ 


हे इन्द्र र वायुदेव  तिमीहरू ईश्वर हौ । यजमानहरू निष्पाप मनले आफ्ना स्तुतिका प्रभावले यज्ञमा 
तिमीहरूलाई तमीहरु तिमीहरूको सेवा गर्दछन् शमा 
लाइं बोलाउँछन् । सबै अन्नहरूले तको सेवा गर्दछन् । 
६०३ 





? 





ईशानासो ये दधते स्वर्णो गोभिरञ्चेभिर्वसुभिहिरण्यै । 
इन्द्रवायू सूरयो विश्वमायुरर्वद्धिवीरै पृतनासु सद्यु ॥६॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव ! हामीलाई गाई, अश्वच र निवास आदि ऐश्वर्यले सुखी वनाउने सामर्थ्यवान् दाताले 
हाम्रो जीवन अश्च र वीरद्वारा शत्रुका बीचमा विजयी बनाउँछन् । 
अर्वन्तो न श्रवसो भिक्षमाणा इन्द्रवायू सृष्टुतिभिर्वसिष्ठाः । 
वाजयन्तः स्ववसे हुवेम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ 
अश्चको जस्तै हवि वहन गर्ने वल प्राप्त होस् भनेर वसिष्ठहरू उत्तम स्तुतिद्वारा हाम्रो संरक्षण गर्नका 
लागि इन्द्र र वायुदेवलाई बोलाउँछन् । उनीहरूले सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा गरुन्। 
सूक्त  ९१ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  वायु इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 
कुविदङ्ग नमसा ये वृधासः पुरा देवा अनवद्यास आसन्। 
ते वायवे मनवे बाधितायावासयन्नुषसं सूर्येण ॥१॥ 
प्राचीन कालमा वृद्ध स्तोताहरू वायुदेवको प्रिय स्तुति गरेका कारण प्रशसित भएका थिए। 
उनीहरू कष्ट पाएका दुःखी मानिसको कल्याणका लागि वायुदेवलाई हवि प्रदान गर्ने बेलामा 
सूर्यदेवसँगै उषाको पनि प्रार्थना गर्दथे । 
उशन्ता दूता न दभाय गोपा मासश्च पाथ शरदश्व पूर्वी । 
इन्द्रवायू सृष्टुतिर्वामियाना मार्डीकमीट्े सुवितं च नव्यम् ॥२॥ 
हे रक्षा गर्ने इन्द्र र वायुदेव हो ! हामीलाई कष्ट नहुने गरी महिनौँ वा वपाँसम्म तिमीहरू संरक्षण 
प्रदान गर । हाम्रो प्रार्थना सुनेर सुखदायक र सुविधाजनक धन प्रदान गर्  
पीवोअन्नाँ रयिवृधः सुमेधाः श्वेतः सिषक्ति नियुतामभिश्रीः । 
ते वायवे समनसो वि तस्थुर्विश्वेत्ररः स्वपत्यानि चतक्नुः ॥३॥ 
उत्तम मेधा भएका, आफ्ना घोडाका आश्रयदाता, श्वेतवर्णका वायुदेव प्रचुर अन्नका धनी समृद्धलाई 
सन्तुष्ट गराउँछन् । ती नेतृत्व क्षमता भएका मानिस पनि एकै किसिमको मनले वायुदेवलाई यज्ञले 
उपासना गर्दछन् । वायुदेवले नै सुन्दर प्रजाको निर्माण गरे । 
यावत्तरस्तन्वो३ यावदोजो यावत्ररश्चक्षसा दीध्यानाः । 
शुर्चिं सोम शुचिपा पातमस्मे इन्द्रवायू सदतं बहिरिदम् ॥४॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव ! तिमीहरूका शरीरमा जति वेग र बल छ, जति नेतृत्वको क्षमताले सम्पत्र 
भएका व्यक्तिहरू प्रकट हुन्छन्, उसै रूपमा सोमपान गर । हे देवताहरू हो  हाम्रा आसनमा बसर 
सोमपान गर । 
नियुवाना नियुतः स्यार्हवीरा इन्द्रवायू सरथं यातमर्वाक । 
इद हि वां प्रभृत॑ं मध्वो अग्रमध प्रीणाना वि मुमुक्तमस्मे ॥५॥ , 
हे मन पराइने गरेका इन्द्र र वायुदेव हो ! तिमीहरू आफ्ना अश्च एउटै रथमा खयएर हामीकहाँ 
 ०७५ । यो मधुर सोमको मुख्य भाग तिमीहरूकै लागि हो । यसलाई ग्रहण गरेर हामीलाई पापमुक्त 
गराओ॥। 





या वां शत नियुतो याः सहस्रमिन्द्रवायू विश्ववाराः सचन्ते । 

आभिर्यात सुविदत्राभिरर्वाक्पात नरा प्रतिभृतस्य मध्व ॥६॥ 
हे इन्द्र र वायुदेव ! तिमीहरूलाई सयौँ अश्वले सेवा गरिरहेका छन् । सबैले स्वीकार गर्ने खालका 
हजारौँ सङ्ख्याका अश्चले तिमीहरूको सेवा गरिरहेका छन् । असल धन प्रदान गर्ने उने अश्चमा 
तिमीहरू हामीकहाँ आओ । हे नेतृत्व प्रदान गर्ने देवता हो । तयार गरेर राखेको यो साँमरस 
तिमीहरू पान गर । 

अर्वन्तो न श्रवसो भिक्षमाणा इन्द्रवायू सृष्टुतिभिर्वसिष्ठाः । 

वाजयन्तः स्ववसे हुवेम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ दिदा 
अश्चले जस्तै हवि वहन गर्ने बल प्राप्त गर्ने इच्छाले वसिष्ठहरू उत्तम स्तुतिद्वारा हाम्रो संर. 
गर्नका लागि इन्द्र र वायुदेवलाई बोलाउँछन् । उनीहरू सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो रक्षा 
गरुन् । 


६०४ 





सूक्त ९२ ता 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुण । देवता  वायु इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
आ वायो भूष शुचिपा उप नः सहस ते नियुतो विश्ववार। 
उपो ते अन्धो मद्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयम्॥१॥ 
हे पवित्र सोमपान गर्ने वायुदेव । तिमी सबैबाट स्वीकार गरिन्छौ। तिमीसित हजारौँ घोडा छन्।  


हामीकहाँ तिमी आउ । तिमी पहिले जुन रस पान गर्दछौ, हामी तिम्रा लागि प्रसन्नतादायक त्यही 
सोमरस पात्रमा ल्याउँछौँ। 


प्रसोता जीरो अध्वरेष्वस्थात् सोममिन्द्राय वायवे पिबध्यै। 
प्रयद्दां अध्वो अग्रियं भरन्त्यध्वर्यवो देवयन्तः शचीभिः ॥२॥ 
सोमबाट रस निकाल्नेजस्तो असल काम गर्ने अध्वर्युहरूले यञ्चमा इन्द्र र वायुदेवले पिउनका लागि 


सोमरस राखेका छन् । हे इन्द्र र वायु । देवत्व प्राप्तिको कामनाले यस यञ्चमा कर्मद्वास तिम्रा लागि 
अध्वर्युहरूले सोमको अघिल्लो भाग राखेका छन्   


प्र याभिर्यासि दाश्वांसमच्छा नियुद्धिर्वायविष्ट्ये दुरोणे। 
नि नो रयिं सुभोजसं युवस्व नि वीरं गव्यमश्व्यं च राधः ॥३॥ 
हे वायु  तिमी यज्ञस्थलमा हव्यदाताका अगाडि अश्व लिएर जसरी जान्छौ, उसरी नै हामीकहाँ 
आउ र हामीलाई असल अन्नले युक्त धन प्रदान गर । वीर पुत्र, गाई, अश्च आदि अनेकौँ किसिमका 
ऐश्वर्य देख । 
ये वायव इन्द्रमादनास आदेवासो नितोशनासो अर्य । 
घ्नन्तो वृत्राणि सूरिभि ष्याम सासह्वांसो युधा नृभिरमित्रान् ॥४॥ 
स्तोताहरू इन्द्र र वायुको उपासना गर्दछन् । उनीहरू देवताको कृपा प्राप्त गरेर क 
हुन्छन् । तिनका सहयोगले हामी पनि शत्रु दमन गर्नमा समर्थ होऔँ । 
आनो नियुद्धिः शतिनीभिरध्वरं सहस्रिणीभिरुप याहि यज्चम्। 
वायो अस्मिन्त्सवने मादयस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५॥ 
हे वायुदेव । हाम्रा यस अहिस्रक यज्ञमा तिमी आफ्ना सयौँ हजार अश्चवका रथमा आउ र सोमरस 
पिएर खुसी होङ । तिमी कल्याणकारी धनले सधैँ हाम्रो रक्षा गर । 
  ९३ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि ।  इन्द्राग्नी । छन्द  त्रिष्टुप्। 
शर्चि नु स्तोमं नवजातमधेन्द्राग्नि वृत्रहणा जुषेथाम्। 
उभा हि वां सुहवा जोहवीमि ता वाजं सद्य उशते धेष्ठा ॥१॥ 
वृत्रहन्ता इन्द्र र अग्निदेव । आज तिमीहरू आफ्नो शुद्ध र नवीन स्तोत्र सुन । श्रेष्ठ प्रशंसायोग्य 
देवता हुनाले तिमीहरूलाई हामी बारम्बार यज्ञमा बोलाउँछौ । उन्नतिको इच्छा गर्ने यजमानका लागि 
तिमीहरू अन्न र बलसामर्थ्य प्रदान गर । 
ता सानंसी शवसाना हि भूत साकंवृधा शवसा शूशुवासा । 
क्षयन्तौ रायो यवसस्य भूरेः पृङक्त वाजस्य स्थविरस्य घृष्वेः ॥२॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव । तिमीहरू दुवै बलशाली र यजन गर्न योग्य छौ। तिमीहरू एकै साथ प्रवृद्ध 
भएर शत्रुनाशक र प्रभावशाली बन । तिमीहरू अन्नका अधिपति हौ, त्यसैले हामीलाई धेरै अन्न र 
शत्रुनाशक बल प्रदान गर। 
न उपो ह यद्विदथं वाजिनो गुर्धीभिर्विप्राः प्रमतिमिच्छमाना । 
अर्वन्तो न काष्ठां नक्षमाणा इन्द्रागनी जोहुवतो नरस्ते ॥२। 
श्रेष्ठ बुद्धि प्राप्त गर्ने ,इच्छा भएका, अन्नवान् विप्रहरू यज्ञका लागि जान्छन् र नेतृत्व क्षमताले 
सम्पन्न, काठमा बस्ने चञ्चल ज्वालायुक्त इन्द्ररूपी अग्निको आह्वान गर्दछन् । 
गीर्भिविप्र प्रमतिमिच्छमान टट्टे रयिं यशसं पूर्वभाजम । 
,हन्दाग्नी वृत्रहणा सुव्ज प्र नो नव्येभिस्तिरतँ देष्ण लल ॥४॥ ति 
. हैइन्द्रर अग्निदेव । उत्तम बुद्धिको इच्छा गर्ने ज्ञानी पुरुष प्रथम उपभोग्य धनका लागि तिमीसित 
प्रार्थना गर्दछन् । शोभायमान आयुध भएका वृत्रहन्ता इन्द्र र अग्निदेव नवीन र दान योग्य धन 
प्रदान गरुन् । 
६०५ 


 


सं यन्मही मिथती स्पर्धमाने तनूरुचा शूरसाता यतेते । 

अदेवयुँ विदथे देवयुभिः सत्रा हत॑ सोमसुता जनेन॥५॥ 
युद्धमा परस्पर होड गर्ने विशाल शत्रुसेनाका बीचमा वीरले आफ्नो तेजद्वारा यशका लागि युद्ध 
गर्दछन् । यज्ञ गर्ने र देवत्व पाउन खोज्ने स्तोताका सहायताले देवताविरोधी व्यक्तिलाई नष्ट गरुन्। 


 इमामु षु सोमसुतिमुप न एन्द्रागनी सौमनसाय यातम् । 
नू चिद्धि परिमम्नाथे अस्माना वां शक्चद्धिर्ववृतीय वाजैः ॥६॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! मनको उत्तम भाव बढाउनका लागि सोमयज्ञमा आओ । हामीलाई त्याग्ने कुरो 
नसोच । हामी बारम्बार अन्नका लागि तिमीहरूको आह्वान गर्दछौँ । म 
सो अग्न एना नमसा समिद्धोउच्छा मित्र वरुणमिन्द्र वोचेः । 
यत्सीमागश्वकृमा तत्यु मृड तदर्यमादितिः शिश्रथन्तु ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! हविद्वारा प्रवृद्ध भएर, मित्र र वरुणदेवसित हाम्रो अपराध क्षमा गर्नका लागि 
भनिदेरू । अर्यमा र अदितिसित हामीलाई पापबाट मुक्त गरिदेछ पनि भन । 
एता अग्न आशुषाणास इष्टीर्युवोः सचाभ्यश्याम वाजान् । 
मेन्द्रो नो विष्णुर्मरुतः परि ख्यन्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥०॥ 
हे अग्निदेव ! हामी चाँडै नै यज्ञको आश्रय लिएर तिमीबाट तत्काल अन्न प्राप्त गरौँ । विष्णु, इन्द्रर 
मरुतृहरूले कल्याणकारी साधनद्वारा हाम्रो सुरक्षा गरुन् । 
सूक्त  ९४ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्राग्नी । छन्द  गायत्री अनुष्टुप्। 
इयं वामस्य मन्मन इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिः । अभ्रादवृष्टिरिवाजनि ॥१॥ 
हेइन्द्र र अग्नि । मेघले जल बर्साएझैँ यी मनन गर्ने स्तोताका प्रथम स्तुति सुन । 
शुणुतँ जरितुर्हवमिन्द्राग्नी वनत॑ गिरः । ईशाना पिप्यत धियः ॥२॥ ॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! उपासकको प्रार्थना सुन र उनका भनाइमा ध्यान देओ । तिमीहरू ईश्वर हाँ, 
त्यसैले अनुष्ठान गरिएको कार्य सफल बनाओ । 
मा पापत्वाय नो नरेन्द्रागनी माभिशस्तये। मा नो रीरधतँ निदे ॥२॥ 
हे नेतृत्व क्षमता भएका इन्द्र र अग्निदेव ! पापकर्मका लागि, अभिशप्त हुनका लागि अथवा 
निन्दाका लागि कहिल्यै पाराधीन नगराओ । 
इन्द्रे अग्ना नमो बृहत्सुवृक्तिमेरयामहे। धिया धेना अवस्यवः ॥४॥ 
हामी आफ्नो सुरक्षाका लागि इन्द्र र अग्निदेवसित प्रचुर हव्य र बुद्धिपूर्वक उत्तम वचनले सुन्दर 
स्तुति गान गर्दछौँ । 
ता हि शश्चन्त ईडत इत्था विप्रास कतये । सबाधो वाजसातये ॥५॥ 
रक्षणको इच्छा गर्ने इन्द्र र अग्निदेवलाई विद्वान् पुरुष प्रार्थना गर्दछन्। एकै किसिमले दुःख 
पाएकाहरू धनधान्य प्राप्तिका लागि उनीहरूको प्रशंसा गर्दछन् । 
ता वा गीर्भिर्विपन्यवः प्रयस्वन्तो हवामहे। मेधसाता सनिष्यवः ॥६॥ 
विशिष्ट ज्ञानसम्पत्न, प्रयासरत र धनका अभिलाषी भएर हामी यज्ञमा दुवै देवताको प्रशंसा गर्दै 
गीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । 
इन्द्रागनी अवसा गतमस्मभ्यं चर्षणीसहा । मा नो दुःशंस ईशत ॥७॥ 
हे शत्रुको सेन्यका घातक इन्द्र र अग्निदेव ! तिमीहरू अन्न आदि संरक्षणका साधनका साथम 
हामीकहाँ आओ । हामी दुष्टबाट शासित नहोऔँ । 
मा कस्य नो अररुषो धूर्तिः प्रणङ् मर्त्यस्य । इन्द्राग्नी शर्म यच्छतम् ॥८॥ 
हे इन्द्र र अग्निदेव ! हामी शत्रुरूपी मानवबाट पीडित नहोऔँ। हामीलाई सुख प्राप्त होस्, हामी 
सुखी होऔँ । 
गोमद्धिरण्यवद्वसु यद्वामश्चावदीमहे । इन्द्राग्नी तद्वनेमहि॥९॥ गर्न 
हे ७ र अग्निदेव । तिमीहरूसित हामी गाई, अश्च, स्वर्णमय धन माग्दछौँ, त्यो हामीले प्राप्त ग 
सकौँ। 


६०६ 


७ ६ कुर? ८ को? ॥ 
  पी  ४ उनी हि   





 यत्सोम आ सुते नर इन्द्राग्नी अजोहवु । सप्तीवन्ता सपर्यव ॥१०॥ 
सोमरस पेलिएपछि याजकहरू उत्तम अश्व भएका इन्द्र र अग्निदेवको सेवा गर्ने विचारले बारम्बार 
उनीहरूलाई आह्वान गर्दछन् । 
उक्थेभिर्दूत्रहन्तमा या मन्दाना चिदा गिरा । आङ्गूषैराविवासतः ॥११॥ 
वृत्रासुरको हत्या गर्न, आनन्ददायी स्वभाव भएका इन्द्र र अग्निदेवलाई उत्तम स्तोत्रले उचित 
रूपमा हामी वन्दना गर्दछौँ । 


ताविददुःशंसं मत्यं दुर्विद्वांस रक्षस्विनम्। 


 आभोगं हइन्मना हतमुदधि हन्मना हतम्॥१२॥ 
इन्द्र र अग्नि दुवैले दुष्ट, दुर्गुणी विद्वान्, राक्षसी स्वभाव भएका अपहरणकर्तालाई घातक शस्त्रले 
मारुन् । जल रोकेर राख्ने वृत्रलाई झैँ उनीहरूलाई मारुन् । 


म सूक्त  ९५ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  सरस्वती ससरस्वान्। छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्र क्षोदसा धायसा सम्र एषा सरस्वती धरुणमायसी पूः। 


प्रबाबधाना रथ्येव याति विश्वा अपो महिना सिन्धुरन्या ॥१॥ 
जल साथमा लिएर बहने सरस्वती 


ती फलामे पर्खालभैँ भएर रक्षा गर्दै छिन्। यी सरस्वती रथवाहक 
सारथी झैं अरूलाई बाधा गर्दै गतिशील छिन्। 


एकाचेतत्सरस्वती नदीनां शुचिर्यती गिरिभ्य आ समुद्रात्। 

रायश्वेतन्ती भुवनस्य भूरे्घुत पयो दुदुहे नाहुषाय ॥२॥ 
पवित्र चेतनाले युक्त प्रवाहमध्ये एक यी सरस्वती पर्वतबाट समुद्रसम्म जान्छिन् । यस लोकका धेरै 
श्रेष्ठ ऐश्वर्यलाई सचेष्ट गराउँदै सम्बन्धितहरूलाई दुधघिउ प्रदान गर्छिन्। 

स वावृधे नर्यो योषणासु वृषा शिशुर्वृषभो यज्चियासु। 

स वाजिनं मघवद्भ्यो दधाति वि सातये तन्वं मामृजीत ॥३॥ 

मानिसहरूमा हितको वर्षा गर्ने सामर्थ्य भएको बलवान् शिशु सारस्वान् यज्ञमा योषित् छन्दरूपी 

जलधाराका माझमा हुर्कन्छ। यसले यञ्चकर्तालाई बलवान् पुत्र प्रदान गर्दछ। सबैको लाभका 

लागि शरीरको शोधन विशेष प्रकारले गराउँछ । म 

उत स्या नः सरस्वती जुषाणोप श्रवत् सुभगा यज्चे अस्मिन्। 
मितञ्जुभिर्नमस्यैरियाना राया युजा चिदुत्तरा सखिभ्यः ॥४॥ 

सौभाग्यप्रदायिनी सरस्वती यस यञ्चमा हाम्रो स्तुति सुनेर प्रसन्न हुन्छिन्। घुँडा टेकेर नमस्कार 

गर्नेहरू यिनका निकट जान्छन्। सरस्वती श्रेष्ठ धनसम्पन्न छिन् र मित्रताको भावनाले गर्दा दयालु 

छिन्। 
इमा जुद्वाना युष्पदा नमोभिः प्रति स्तोम सरस्वति जुषस्व। 
तव शर्मन्प्रियतमे दधाना उपस्थेयाम शरण न वृक्षम् ॥५॥ 

. है सरस्वती देवी । हामी दृव्यद्वारा यजन गरेर नमस्कारपूर्वक तिमीसित धेरै धन र अन्न प्राप्त 
गर्दछौँ । तिमी हाम्रो प्रार्थना सुन । हामी तिम्रा अत्यन्त प्रिय आवासमा आश्रित रहेको वृक्षजस्तै बन्न 
सकोँ। 

अयमु ते सरस्वति वसिष्ठो द्वारावृतस्य सुभगे व्यावः । 

वर्ष शुभ्रे स्युवते रासि वाजान् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥६॥ 
उत्तम भाग्यशाली हे सरस्वती देवी ! स्तोता वसिष्ठ ग्रषि यज्ञको द्वार तिम्रा लागि खोल्दछन्। हे 
शुभ्र वर्ण भएकी देवी ! तिमी अघि सर र स्तोतालाई धन प्रदान गर । तिमी कल्याणकारी साधनले 
हाम्रो सुरक्षा गर । 

 सूक्त  ९६ 

 श्रषि  वसिष्ठ ५०७०००००५ ०१३  सरस्वती । छन्द  प्रगाथ प्रस्तारपंक्ति गायत्री । 
गायिषे वचोजसुर्या नदीनाम् । 

हारमा मिरउयी सुवृक्तिभिः स्तोमैर्वसिष्ठ रोदसी ॥१॥ 
हे वसिष्ठ ! तिमी प्रवाहमा शक्तिशाली सरस्वतीका लागि महान् स्तोत्रको गा। च्युलोक र 
पृथ्वीमा निवास गर्ने सरस्वतीलाई श्रेष्ठ स्तोत्रले वन्दना गारौँ । 


६०७ 











 फ्दिके 


उभै यत्ते महिना शुभ्रे अन्धसी अधिक्षियन्ति पूरवः । 

सा नो बोध्यवित्री मरुत्सखा चोद राधो मघोनाम् ॥२॥ 
हे शुभ्र वर्णा सरस्वती देवी ! तिम्रा कृपाले मानिसले दिव्य र पार्थिव अन्न प्राप्त गर्छन् । हाम्रो रक्षा 
गर । मरुत्हरूसित मैत्री गर्ने नदीले हविदातालाई धनले परिपूर्ण गराखन् । 


भद्रमिद्धद्रा कृणवत्सरस्वत्यकवारी चेतति वाजिनीवती । 

गृणाना जमदग्निवत्स्तुवाना च वसिष्ठवत्॥२॥ 
हितकारिणी सरस्वती निश्चित रूपले कल्याण गर्दछिन् । सुन्दर प्रवाहमान र अन्न प्रदान गर्ने सरस्वती 
देवीले शमा सचेत बनाङन्। जमदग्नि ग्रषिबाट पूजित भएझैं तिमी वसिष्ठका लागि पनि 
स्तुत्य छ्यौ । 

जनीयन्तो न्वग्रवः पुत्रीयन्तः सुदानवः । सरस्वन्त हवामहे ॥४॥ हर 
त पुत्र प्राप्तिको इच्छा गर्ने हामी श्रेष्ठ दान दाताहरूमा अग्रसर हुँदै सरस्वानूलाई आह्वान 
गर्दछौँ । 

ये ते सरस्व ञर्मयो मधुमन्तो घृतञ्वुतः । तेभिर्नोञविता भव ॥५॥ 
हे सरस्वान् !। तिमी मधुर र घिउजस्ता तरङ्गले हाम्रो रक्षा गर । 


पीपिवांसं सरस्वतः स्तन यो विश्वदर्शत । भक्षीमहि प्रजामिषम् ॥६॥ 


हामी स्तनपान गरेझुँ समस्त ज्ञानका खानी सरस्वान्को धारा पान गरौँ र श्रेष्ठ सन्तति एवं धनधान्य 
प्राप्त गरौँ । 


सूक्त  ९७ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावररुणि । देवता  बृहस्पति इन्द्र ब्रह्मणस्पती । छन्द  त्रिष्टुप्। 

यञ्चे दिवो नृषदने पृथिव्या नरो यत्र देवयवो मदन्ति। 

इन्द्राय यत्र सवनानि सुन्वे गमन्मदाय प्रथम वयश्च ॥१॥ 
देवत्व कामना गर्ने, नेतृत्व क्षमताले युक्त मानिस जहाँ आनन्दित हुन्छन्, जुन यज्ञमा सोमरस 
इन्द्रदेवका लागि पेलेर तयार गरिन्छ, सम्पूर्ण मानवको कल्याण गर्ने त्यस यज्ञमा सर्वप्रथम इन्द्रदेव 
शीघ्रगामी अश्वमा अन्तरिक्षबाट आञन् । 

आदैव्या वृणीमहेञवांसि बृहस्पतिर्नो मह आ सखायः । 

ययथा भवेम मीढहुषे अनागा यो नो दाता परावतः पितेव ॥२॥ 
हे मित्रहरू हो ! हामी संरक्षणका लागि देवतालाई स्तुति गर्दछौँ । बृहस्पतिदेवले हाम्रो हव्य स्वीकार 
गरुन् । दूर देशबाट पिताले धन ल्याएर पुत्रलाई दिएझैँ उनले हामीलाई धन प्रदान गर्दछन् । त्यसैले 
उनका समक्ष निष्पाप भएर श्रेष्ठ आचरणपूर्वक जाऔँ । 

तमु ज्येष्ठ नमसा हविर्भिः सुशेवं ब्रद्यणस्पतिं गृणीषे । 

इन्द्र शलोको महि दैव्यः सिषक्त यो ब्रह्मणो देवकृतस्य राजा ॥३॥ 
हामी हव्यसँगै नमस्कार गर्दै श्रेष्ठ र सेवनीय ब्रह्मणस्पतिदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । दिव्य मन्त्रले महान् 
इन्द्रदेवको स्तुति गरौँ । देवताले बनाएको स्तोत्र स्तोत्रहरूको राजा हो। 

स आनो योनि सदतु प्रेष्ठो बृहस्पतिर्विश्वचवारो यो अस्ति । 

कामो रायः सुवीर्यस्य तं दात्पर्षन्नो अति सश्चतो अरिष्यन् ॥४॥ का 
हे सबैले वरण गर्न योग्य बृहस्पतिदेव ! यस यञ्चमा आउ हाम्रा श्रेष्ठ धन र शक्तिको इच्छा पूर 
गराङ । हामीलाई बाधाबाट मुक्त गराङ, हाम्रा शत्रु नाश गरिदेङ । 

तमा नो अर्कममृताय जुष्टमिमे धासुरमृतासः पुराजाः । 

शुचिक्रन्द यजतं पस्त्यानां बृहस्पतिमनर्वाण हुवेम ॥५॥ 
गृहस्थका पूज्य, परम पवित्र, सधैँका अग्रगामी बृहस्पतिदेलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । उहिल्यै उत्पत्न 
भएका अमर देवताले अमतता प्राप्त गर्ने योग्य अन्न प्रदान गरुन् । 

त॑ शग्मासो अरुषासो अश्चा बृहस्पति सहवाहो वहन्ति। 

सहश्चिद्यस्य नीलवत्सधस्थं नभो न रूपमरुषं वसानाः ॥६॥ 


सुखदायी, देदीप्यमान, सँगै लिएर हिँड्ने, सूर्यजस्तै तेजस्वी घोडाले बृहस्पतिदेवलाई वहन गरुन् 
उनको बल अनन्त र निवास उत्तम छ। 


६००८ 


 रि 





सहि शुचि शतपत्रः स स्वर्षा। 


बृहस्पतिः स स्वावेश क्रष्वः पुरु सखिभ्य आसुति करिष्ठ ॥७॥ 
बृहस्पतिदेव पवित्र, धेरै वाहन भएका, सबैलाई शुद्धता प्रदान गर्ने र स्वर्णजस्ता आयुध भएका 
छन् । उनको आवास उत्तम र दर्शनीय छ। उनले आफ्ना भक्तलाई सर्वाधिक अन्न प्रदान गर्दछन् । 
देवी देवस्य रोदसी जनित्री बृहस्पति वावृधतुर्महित्वा। 
दक्षाय्याय दक्षता सखायः करद् ब्रह्मणे सुतरा सुगाधा ॥८॥ 
बृहस्पतिदेवको जननी च्ावापृथिवीले आफ्ना सामर्थ्यले उनलाई संवर्द्धित गर्दछिन्। हे मित्रहरू हो 


। कुशल बृहस्पतिदेवलाई कुशलतासाथ हुर्काउन् । ब्रह्मवृत्तिको विकास गर्नका लागि सुतरा भनिने 


श्रेष्ठ जीवनलाई सुगाधा भनिने असल गानयुक्त वेदवाणीले उप्पत्र गर्दछन् । 
इयं वा व्रह्मणस्पते सुवृक्तिर्व्रह्वेन्द्राय वज्रिणे अकारि। 
अविष्ट धियो जिगृत पुरन्धीर्जजस्तमर्यो वनुषामरातीः ॥९॥. 


हे ब्रह्मणस्पतिदेव । तिमी र वञ्जधारी इन्द्रदेवका लागि हामी यो स्तोत्र पाठ गछौं । तिमी हाम्रा 


बौद्धिक अनुष्ठानको संरक्षण गर । अनेकौँ प्रार्थना सुन र आफ्ना भक्तमाथि आक्रमण गर्ने सेनाको 
संहार गर । 


बृहस्पते युवमिन्द्रश्न वस्वो दिव्यस्येशाथे उत पार्थिवस्य । 

धत्तै रयिं स्तुवते कीरये चिद्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥१०॥ 
हे बृहस्पति र इन्द्रदेव । तिमीहरू दुवै पृथ्वी र द्युलोकका ऐश्वर्यका स्वामी हौं । त्यसैले स्तोतालाई 
ऐश्वर्य प्रदान गर र कल्याणकारी साधनले हाम्रो सुरक्षा गर । 

सूक्त  ९८ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र बृहस्पती । छन्द  त्रिष्टुप्। 

१७ ०१००१०८ ५ । जुहोतन वृषभाय क्षितीनाम्। 

गौराद्वेदीयाँ विश्वाहेद्याति सुतसोममिच्छन् ॥१॥ 
हे अध्वर्युहरू हो । मानवमा श्रेष्ठ इन्द्रदेवका लागि पेलिएको रातो आभा भएको सोमरस हवन 
गरौँ । यढा रहेको, पिउन योग्य सोम यढा गएर चिनौँ र गौर मृगजस्तै तीव्र गतिले सोमयाग गर्नेहरू 
यजमानका नजिकै जान्छन् । 

यद्दधिषे प्रदिवि चार्वन्न दिवेदिवे पीतिमिदस्य वक्षि। 

 उत हृदोत मनसा जुषाण उशन्िन्द्र प्रस्थितान् पाहि सोमान् ॥२॥ 
है इन्द्रदेव ! प्राचीन कालमा तिमी सुन्दर अन्न पेटमा धारण गर्दथ्यौ । त्यही सोम तिमी दिनहुँ पिउने 

इच्छा गर । हृदय र मनले हाम्रो कल्याणको इच्छा गर्दै सोमरस पान गर । 

जज्ञानः सोम सहसे पपाथ प्र ते माता महिमानमुवाच। 

एन्द्र पप्राथोर्वन्तरिक्ष युधा देवेभ्यो वरिवश्चकर्थ ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! जन्मका समयदेखि नै तिमीले शक्ति प्राप्त गर्नका लागि सोमपान गरेका थियौ । तिम्रा 
महिमाको वर्णन तिम्री माता अदितिले गरिन् । तिमीले आफ्नै वर्चस्वले विस्तृत अन्तरिक्षलाई पूर्ण 
गन्यौ र युद्धका माध्यमबाट देवता या स्तोताका लागि धन एकत्र गयौ । 


यद्योधया महतो मन्यमानान्त्साक्षाम तान् बाहुभिः शाशदानान्। 

यद्वा नूभिर्वृत इन्द्राभियुध्यास्त त्वयाजिं सौश्रवसं जयेम ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! आफैँलाई ठूलो ठान्ने शत्रुसित हाम्रो युद्ध हुँदा हामी आफ्ना बाहुले नै हिस्रक शत्रुको 
दमन गर्न सकौँ । तिमी यदि स्वयं अन्न वा यशका लागि युद्ध गर्दछौ, त्यस बेला हामी तिमीसँग 
रहेर त्यो युद्ध जितौँ । 

प्रेन्द्रस्य वोच प्रथमा कृतानि प्र नूतना मघवा या चकार। 

यदेददेवीरसहिष्ट माया अथाभवत्केवलः सोमो अस्य॥५॥ १ 
प्राचीन र आधनिक कालमा इन्द्रदेवले गरेका पराक्रमको हामी वर्णन गर्दछौँ । इन्द्रदेवले जबदेखि 
कपटी र कुटिल असुरहरूलाई परास्त गर्छन्, तबदेखि सोम केवल इन्द्रदेवका लागि नै सुरक्षित छ। 


६०९ 


. 





९ 


तवेदं विश्वमभितः पशव्यं१ यत्पश्यसि चक्षसा सूर्यस्य । 
गवामसि गोपतिरेक इन्द्र भक्षीमहि ते प्रयतस्य वस्वः ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! सूर्यका तेजले जेजति देखिन्छ, त्यो पशुले युक्त विश्व तिम्रै हो। सबै गाईका स्वामी 
तिमी नै हौ। तिमीले दिएको धन हामी भोग गर्दछौं । 
बृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्वो दिव्यस्येशाथे उतपार्थिवस्य । 
धत्तै रयि स्तुवते कीरयै चिच्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ 
हे बृहस्पति र इन्द्रदेव ! तिमीहरू दुवै पृथ्वी र द्युलोकको ऐश्वर्यका स्वामी हौँ, त्यसैले स्तोतालाई 
ऐश्वर्य प्रदान गर र कल्याणकारी साधनले हाम्रो सुरक्षा गर । 
सूक्त  ९९ 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  विष्णु इन्द्राविष्णू। छन्द  त्रिष्टुप् । 
परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति । 
उभे ते विद्य रजसी पृथिव्या विष्णो देव त्वं परमस्य वित्से ॥१॥ 
परामाताहरूबाट शरीर बढाउने हे विष्णुदेव ! तिम्रो महानता कसैले पनि जानेर सक्दैन । तिम्रा 
द्युलोक र पृथ्वीलाई मात्र जान्दछन् । तिमी त परभन्दा पर पनि जान्दछौ । 
न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप । 
उदस्तभ्ना नाकमृष्वं बुहन्त दाधर्थ प्राचीँ ककुभ॑ पृथिव्याः ॥२॥ 
हे विष्णुदेव ! जो जन्मिइसकेका छन्, जो जन्मिनेछन् ती दुवैले तिम्रा महिमाको अन्त्य जान्दैनन्। 
दर्शनका लागि योग्य विराद् द्युलोकलाई तिमीले धारण गरेका छौ। पृथ्वीका पूर्व दिशालाई पनि 
तिमीले नै धारण गरेका छौ । 
इरावती धेनुमती हि भूत सूयवसिनी मनुषे दशस्या। 
व्यस्तभ्ना रोदसी विष्णवेते दाधर्थ पृथिवीमभितो मयूखैः ॥२॥ 
हे द्यावापृथिवी ! मानिसको कल्याणका आकाङक्षाले तिमीहरू दुवै गाई र अन्नले परिपूर्ण भएका 
छौ। हे विष्णुदेव ! तिमीले द्युलोक र पृथ्वीलाई स्थिरता प्रदान गरेका छौ र पर्वतबाट पृथ्वीलाई 
अड्याएका छौँ। 
उरु यज्ञाय चक्रधुरु लोक जनयन्ता सूर्यमुषासमग्निम्। 
दासस्य चिदवृषशिप्रस्य माया जध्नधुर्नरा पृतनाज्येधु ॥४॥ 
सृष्टिरूपी यञ्च चलाउनका लागि द्युलोक र पृथ्वीबाट निस्केका स्थान बनायौ । सूर्य, उषा र अग्नि 
तिमीले उत्पन्न ग्यौ। हे नेतृत्व गर्ने इन्द्र र विष्णुदेव ! तिमीले वृषशिप्रका कुटिल र कपरपूर्ण 
आक्रमणका योजना युद्धमा विनाश गरिदियौ । 
इन्द्राविष्णू दुहिताः शम्बरस्य नव पुरो नवतिं च श्नथिष्टम्। 
शत वर्चिनः सहस्र च साक हथो अप्रत्यसुरस्य वीरान् ॥५॥ ॥ 
हे इन्द्र र विष्णुदेव ! तिमीले शम्बर असुरका उनान्सय बलिया नगर ध्वस्त गत्यौ । तिमीले वर्चा 
नामका सयौँ वा हजारौँ वीरलाई असाधारण तरिकाले विनाश गयौ । 
इयं मनीषा बृहती बृहन्तोरुक्रमा तवसा वर्धयन्ती । हु 
ररे वां स्तोम विदथेषु विष्णो पिन्वतमिषो वृजनेष्णिन्द्र ॥६॥  
महान् स्तुतिले महापराक्रमी र बलशाली इन्द्रदेव र विष्णुदेवको यश बढाउँछ । हेइन्द्र र विष्णुदव  
यञ्चद्वारा हामी स्तोत्र प्रेषित गर्दछौँ । युद्धमा हाम्रो अन्न वृद्धि गराओ । 
वषद्ते विष्णवास आ कृणोमि तन्मे जुषस्व शिपिविष्ट हव्यम् । 
वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो गिरो मे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ त्जस्वी 
हे विष्णुदेव ! हामी स्तुति गाउँदै तिम्रा तिम्ति वषट्कारसहित यो अन्न समर्पित गर्दछौँ । हे तेजस्वी 
विष्णु ! हामीले प्रदान गरेको हविष्यान्न स्वीकार गर । हाम्रो श्रेष्ठ स्तुति र प्रार्थनाले तिम्रो गर 
संवर्द्धित गरोस् । तिमी सबै देवताहरूसँग मिलेर हाम्रो संरक्षण गर । 


 ६१० 











सूक्त  १०० 
क्रषि  वसिष्ठ मैेत्रावरुणि । देवता  विष्णु । छन्द  त्रिष्टुप्। 
॥७, विष्णव ठरुगायाय दाशत्। पि 
१ नसा यजात एतावन्त नर्यमाविवासात् ॥१॥ 
धेरै तिरबाट प्रशंसित विष्णुदेवलाई हविष्यात्न प्रदान गर्ने मानिस धनको अभिलाषा हुँदा शीघ्र धन 
प्राप्त गर्दछ। मानिसका हितैषि विष्णुदेवको अर्चना गर्ने र सँगै उच्चारण गरिने मन्त्रले विचारपूर्वक 
विष्णुदेवका लागि यज्ञ गर्नेहरू चाँडै ऐश्वर्यशाली बन्दछन् । 
त्वं विष्णो सुमतिं विश्वजन्यामप्रयुतामेवयावो मतिं दाः । 
पर्चो यथा नः सुवितस्य भूरेरश्चावतः पुरुश्चन्द्रस्य राय ॥२॥ 
रहर पूरा गराउने हे विष्णुदेव ! हामीलाई विश्वहितकारी, दोषहीन, सद्विचारयुक्त बुद्धि प्रदान गर । 
हामीलाई सुख प्राप्त हुने, अश्वझैँ लक्ष्यमा पुग्याउने, आनन्ददायक, श्रेष्ठ र पर्याप्त धन प्राप्त होस् । 


त्रिर्देवः पृथिवीमेष एता वि चक्रमे शतर्चसं महित्वा । 

प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान्त्वेष ह्यस्य स्थविरस्य नाम ॥२॥ 
विष्णुले सहस्र तेजयुक्त पृथ्वी आफ्ना महिमाले तीन चरणमा नापिदिए र विशेष तरिकाले पोषण 
गरे । सबैभन्दा विराट् विष्णु हाम्रा सहायक होउन् । यी विराट् देवताको नाम ज्यादै तेजस्वी छ। 


वि चक्रमे पृथिवीमेष एतां क्षेत्राय विष्णुर्मनुषे दशस्यन्। 

ध्रुवासो अस्य कीरयो जनास उरुक्षितिं सुजनिमा चकार ॥४॥ 
मानिसलाई आवास प्रदान गर्ने इच्छा गरेर, विष्णुदेवले पृथ्वीमा विचित्र पराक्रम गरेका थिए । 
विष्णुदेवका भक्तहरू यहाँ स्थिर रहन्छन्। उत्तम जन्म धारण गर्ने विष्णुदेवले विस्तृत निवास . 
बनाएका छन् । ८  


त॑ त्वा गुणामि तवसमतव्यान्क्षयन्तमस्य रजसः पराके ॥५॥ 
हे तेजस्वी विष्णु ! हामी तिम्रो महानता र सबै कर्म जानेर तिम्रा सबै श्रेष्ठ नामको कीर्तन गरेर श्रेष्ठ 
बन्दछौँ । हे देवता । तिमी महान् छौ, हामी साना छौँ । त्यसै कारण तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । तिमी यस 


लोकभन्दा पर छौ। 
किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत्र यद्ववक्षे शिपिविष्ये अस्मि। 
बिए मा वर्पो अस्मपद गृह एतद्यदन्यरूपः समिथे बभूथ ॥६॥ 
हे विष्णु । तिमीले आफ्नो जुन शिपिविष्ट नाम राखेका छौँ, त्यो त्याग गर्न योग्य छर ? बेलाबेला 
तिमीले अनेकौँ रूप धारण गरेका छौ, त्यसैले तिम्रो यो दिव्य रूप हामीबाट दाढा नहोस् । त 


वषद्ते विष्णवास आ कृणोमि तन्मे जुषस्व शिपिविष्ट हव्यम्। 
 वर्धन्तु त्वा सुष्ठतयो गिरो मे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥७॥ 
हे विष्णुदेव ! हामीले स्तुतिगान गर्दै तिम्रा तिम्ति वषट्कारसहित यो अन्न समर्पित गरेका छौँ। हे 
तेजस्वी विष्णु ! हामीले प्रदान गरेको हविष्यान्न स्वीकार गर । हाम्रो श्रेष्ठ स्तुति र प्रार्थनाले तिम्रो 


यश संवर्द्धित गरुन् । सबै देवतासँग हाम्रो संरक्षण गर । 
। सूक्त  ११ 
व्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  पर्जन्य । छन्द  त्रिष्टुप्। 
तिस्रो वाचः प्र वद ज्योतिरग्रा या एतहुहे मधुदोधमूधः । 
स वस्सं कुण्वन् गर्भमोषधीनां सद्यो जातो वृषभो रोरदीति॥१॥ 
जुन वाणी यो मधुर रसको स्रोत दोहन गर्न समर्थ छ, तिनै अग्रभागमा ज्योति धारण गर्ने तीन वाणी 
उच्चारण गरौँ । तिनीहरू तत्काल उत्त भएका बलशाली र वषर्णशील मेघ र औषधिको गर्भ 


सिर्जना गर्दै गर्जन्छन् । 
यो वर्धन ओषधीनां यो अर्पा यो विश्वस्य जगतो देव ईशे। 
स त्रिधातु शरण शर्म यंसत्तिवर्तु ज्योतिः स्वभिष्ट्यपस्मे ॥२॥ 
संसारका नियन्ता, औषधि र जल बढाउने देवताले हामीलाई तीन धातुबाट सम्बन्ध, आश्रय र सुख 
प्रदान गरुन् । तीनै किसिमका क्रठुमा अभीष्टर श्रेष्ठ ज्योति दिन् । 
६११ 





पि 


स्तरीरु त्वद्धवति सूत उ त्वद्यथावशं तन्वं चक्र एप । 

पितुः पयः प्रति गृभ्णाति माता तेन पिता वर्धते तेन पुत्र ॥३॥ 
इच्छाअनुसार शरीर धारण गर्ने पर्जन्यदेवको एउटा रूप ब्याउन तयार र अर्को ब्याएका 
जस्तो हुन्छ। पितारूपी पर्जन्यको पय मातारूपी पृथ्वीले प्राप्त गर्छ। उसैबाट पितारूप 
पुत्ररूपी स्थावरजङ्गम बढ्दछन्। 

यस्मिन् विश्वानि भुवनानि तस्थुस्तिस्रो द्यावस्त्रेधा सञ्नुरापः । 

त्रयः कोशास उपसेचनासो मध्वः श्रोतन्त्यभितो विरप्शाम् ॥४॥ 
जसमा सबै भुवनले निवास गर्दछन्, जसमा सबै लोकहरू अवस्थित छन्, जसबाट तीन किसिमका 
जलको वर्षा हुन्छ, तीन किसिमका कोशद्वारा जसले सेचन गर्दछ, मधुर रसलाई सबै तिरवाट वर्षा 
गराउने देवता ती पर्जन्यदेव नै हुन् । 

इद वचः पर्जन्याय स्वराजे हृदो अस्त्वन्तर तज्जुजोषत्। 

  मयोभुवो वृष्टयः सन्त्वस्मे सुपिप्पता ओषधीर्देवगोपा ॥५॥ 
यस्तो स्तुति स्वयं प्रकाशित पर्जन्यदेवका लागि गरिन्छ, उनले स्वीकार गरुन्। यस स्तुतिले 
उनलाई हृदयमा आनन्द उत्पन्न गराओस् । पर्जन्यदेवले हामी सबैका लागि सुखदायी वर्षा गरुन् र 
वृष्टिको जल प्राप्त गरेर औषधि सुरक्षित रूपमा फुलून्फलून् । 

स रेतोधा वृषभः शश्चतीनां तस्मित्रात्मा जगतस्तस्थुषश्व । 

तन्म त्रात पात शतशारदाय यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥६॥ 
अनन्त औषधिका लागि पर्जन्यदेव साँढेको जस्तै बल र वीर्य धारण गर्दछन् । त्यसैले स्थावरजङ्गम 
जगत्को आत्मा पर्जन्यमा निवास गर्दछ। पर्जन्यले प्रदान गरेका जलले सय वर्षसम्म हाग्रा 
जीवनको कल्याण होस्। हे पर्जन्यदेव ! तिमी सधैँ कल्याणकारी साधनले हाम्रो पालन गर  


का गाईको 


सूक्त  १०२ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  पर्जन्य । छन्द  गायत्री । 
पर्जन्याय प्र गायत दिवस्पुत्राय मीढहुषे। स नो ययवसमिच्छतु ॥१॥ 


हेस्तोता हो  अन्तरिक्षका पुत्र र वर्षा गराउने पर्जन्यलाई प्रार्थना गर । उनले हामीलाई अन्न, औषधि 
र वनस्पति प्रदान गरुन् । 


यो गर्भमोषधीनां गवां कृणोत्यर्वताम्। पर्जन्यः पुरुषीणाम् ॥२॥ पय 
पर्जन्यदेवले गाई र अश्चमा गर्भ स्थापित गराउँने औषधि मानव स्त्रीहरूका लागि पनि उपयोगी 
हुन्छ। 

तस्मा इदास्ये हविर्जुहोता मधुमत्तमम्। इडां न संयतं करत्॥२३॥ 


पर्जन्यदेवका लागि देवताको मुखरूपी यज्ञमा सुमधुर हविष्यान्न हवन गरौँ । उनले हामीलाई मनगे 
अन्न प्रदान गरुन् । 


सूक्त  १०३ 
क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  मण्डूक । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप्। 

संवत्सर शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । 

वार्च पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिषुः ॥१॥ 
वर्षभरि गुप्त रूपमा बस्ने व्रतपालक बाल्लणझैँ रहेका भ्यागुताहरू पर्जन्यलाई खुसी गराउने 
खालका वाणी बोल्न थाले । 

दिव्या आपो अभि यदेनमायन्दृतिं न शुष्कै सरसी शयानम्। 

गवामह न मायुर्वत्सिनीनां मण्डूकानां वग्नुरत्रा समेति ॥२॥ पुगेपछि 
सुकेका तलाउमा सुकेको छालाजस्तो भएर सुतेका भ्यागुताहरूसित अन्तरिक्षको जल पुगेपछि 
तिनीहरू लैना गाईभैँ आफ्नो सोर निकालेर कराउन थाल्दछन् । 

यदीमेनाँ उशतो पिलो कन  प्रावृष्यागतायाम्। २ 

अख्खतीकृत्या पितरं न पुत्रो अन्यो अन्यमुप वदन्तमेति ॥३॥ खा 
वर्षा काल आएपछि तिर्खाएका भ्यागुतामाथि झरीको पानी बर्सिन थाल्दछ, त्यसपछि त बा 


६१२ 





हक हल 


 छोरासित कुरा गरेझैँ गरी भ्यागुताहरू आफ्ना विनग्रताका अक्खल ध्वनि ट्यारट्यार गर्दै निकाल्दै 

एकापसमा नजिकिन्छन् । 

अन्यो अन्यमनु गृभ्णात्येनोरपां प्रसर्गे यदमन्दिषाताम्। 

 मण्डूको यदभिवृष्टः कनिष्कन्पृश्निः सम्पृङ्क्ते हरितेन वाचम्॥४॥ 

पानी बर्सिएपछि भ्यागुताहरू खुसीले उपफ्रँदै कुद्न थालेपछि छिर्के भ्यागुतो हरिया भ्यागुतासित 
कुरो गर्ने शब्द निकाल्दछ । त्यस बेला ती दुवै एकापसमा अनुग्रह गर्दछन्। कि  

यदेषामन्यो अन्यस्य वाच शाक्तस्येव वदति शिक्षमाणः । 

.. सवै तदेषां समृधेव पर्व यत्सुवाचो वदथनाध्यप्सु ॥५॥ म 
शिष्यले गुरुको भनाइ अनुसरण गरेर बोलेभँ भ्यागुताहरू एकले अर्काको अनुसरण गर्दछन्। हे 
प्यागहरू हो । पानीमा हाम फाल्दै राम्रो शब्द निकाल्दाखेरि तिमीहरूको शरीर बलियो भएझैँ 
न्छ। 


गोमायुरेको अजमायुरेकः पृश्निरेको हरित एक एषाम्। 

समान नाम बिभ्रतो विरूपाः पुरुत्रा वाच पिपिशुर्वदन्तः ॥६॥ 
एउय भ्यागुतो गाईजस्तो बोल्दछ, अर्को बाख्रोझँ कराउँछ। कुनै खैरो रङ्गका छन्, कुनै हरियो 
वर्णका। यसरी अनेकौँ रूपरङ्ग भए पनि सबै भ्यागुतो भन्ने एउटै नामले परिचित छौ रः विभिन्न 
किसिमका शब्द अनेकौँ ठाउँमा निकाल्दै गरेका भेटिन्छौ । 


ब्राह्मणासो अतिरात्रे न सोमे सरो न पूर्णमभितो वदन्तः । 
संवत्सरस्य तदहः परि ष्ठ यन्मण्डूकाः प्रावृषीणं बभूव ॥७॥ 
हे भ्यागुताहरू हो । अतिरात्र नामको सोमयज्ञका याजकको जस्तै शब्द गर्दै तलाउमा प्रसन्नतापूर्वक 
विचरण गर । तिमीहरूलाई घुम्नका लागि यहाँ मनग्गे ठाउँ छ। 
ब्राह्मणासः सोमिनो वाचमक्रत ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्सरीणम् । 
अध्वर्यवो घर्मिणः सिष्विदाना आविर्भवन्ति गुद्या न के चित्॥८॥ 
वर्षभरि चल्ने सोमयुक्त यञ्चमा स्तोताले मन्त्रको ध्वनि निकालेभैँ भ्यागुताले शब्द गर्दछन् । याज्ञिक 
अध्वर्युहरू गुप्त स्थानमा बस्दा बाहिर ननिस्कीकन पसिनाले भिजेझैँ भ्यागुताहरू पनि दुलाबाट 
बाहिर निस्कँदैनन्। 
देवहितिं जुगुपुर्ढरादशस्य क्रातुँ नरो न प्र मिनन्त्येते। 
 संवत्सरे प्रावृष्यागतायां तप्ता धर्मा अश्नुवते विसर्गम् ॥९॥ 
भ्यागुता नेतृत्व क्षमताले सम्पन्न मानिसभझौँ ईश्वरीय अनुशासनको संरक्षण गर्दछन्। यी बाह्रै 
महिनाका क्रतु उल्लङ्घन गर्दैनन्। वर्षा काल आउँदा वर्षभरि दःख पाएका भ्यागुता आफ्ना 
दुलाबाट बाहिर आउँछन् । 
गोमायुरदादजमायुरदात्पृश्निरदाद्धरितो नो वसूनि। 
गवां  हु  ददतः शतानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥१०॥। म 
गाई र बाखाको जस्तै ध्वनि निकाल्ने भ्यागुताले हामीलाई धन दिञन्। हरिया र छिके रङ्गका 
भ्यागुताले हामीलाई धन दिन् । हजारौँ औषधि वृद्धि गराउने वर्षा क्रतुमा सयौँ गाई प्रदान गर्ने यी 
भ्यागुताले हाम्रो आयु बढाउँछन् । म 
सूक्त  १०४ 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  इन्द्र सोम अग्नि ग्रावा । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
इन्द्रासोमा तपतं रक्ष उब्जत॑ न्यर्पयतँ वृषणा तमोवृधः । वि ४ 
परा शुणीतमचितो न्योषत हत॑ नुदेथा नि शिशीतमत्रिणः ॥१॥  
हे इन्द्र र सोमदेव । जलाएर राक्षसलाई मार । हे अभीष्टवर्षक ! तिमीहरू अज्चानरूपी अन्धकारमा 
विकसित भएका राक्षसको विनाश गर । ज्ञानहीन राक्षसलाई सताउँदै मारेर हामीभन्दा पर 
फ्याँकिदेओ । अर्काको मासु खानेलाई आको  
इन्द्रासोमा समघशंसमभ्य१घं तपुर्ययस्तु चरुरग्नता इव् ! 
 ब्रह्याद्िषे क्रव्यादे घोरचक्षसे द्वेषो धत्तमनवाय किमीदिने ॥२॥ 
हे इन्द्र र सोमदेव  महापापी, प्रसिद्ध दुष्टलाई नष्ट गर । तिमीहरूका तेजले आगोमा हालेको 


६१३ 


 








चरुजस्तै तिनीहरू डढेर नाश होञन् । सानसित 


द्वेष गर्ने, काँचो मासु खाने, भयानक 
सबै ७ त ? रूप भएक 
सबै कुरो खानेसित सधैँ शत्रुताको भाव राख । म 


इन्द्रासोमा दुष्कृतो वव्रे अन्तरनारम्भणे तमसि प्र विध्यतम्। 

यथा नातः पुनरेकश्वनोदयत्तद्वामस्तु सहसे मन्युमच्छव ॥३॥ 
हे इन्द्र र सोमदेव ! दुष्टकर्म भएका राक्षसलाई गहिरो अन्धकारमा डुबाइदेओ  त्यसवार ९ 
तिनीहरू निस्कन नसकून् । तिमीहरूको शत्रु नाश गर्ने बल, शत्रु जिल समर्थ होस्। ॥ 


इन्द्रासोमा वर्तयतं दिवो वर्ष सं पृथिव्या अघशंसाय तर्हणम्। 
उत्तक्षतं स्वर्य१ पर्वतिभ्यो येन रक्षो वावृधान निजूर्वथः ॥४॥ 
हे इन्द्र र सोमदेव ! अन्तरिक्षबाट घातक हतियार उत्पन्न गराओ । राक्षस विनाश गर्नका लागि 


पृथ्वीबाट आयुध प्रकट गर । मेघबाट राक्षस विध्वंस गर्ने वज्र उत्पन्न गरेर बढ्दै आएका राक्षसलाई 
मार। 


इन्द्रासोमा वर्तयतँ दिवस्पर्यग्नितप्तेभिर्युवमश्महन्मभिः । 
तपुर्वधेभिरजरेभिरत्रिणो नि पर्शने विध्यतं यन्तु निस्वरम् ॥५१॥ 

हे इन्द्र र सोमदेव । अन्तरिक्षका चारैतिर आयुध बर्साओ। तिमीहरू दुवै अग्निले झैँ तताउने, 
ढुङ्गोजस्तै मार्न सक्ने, तापयुक्त प्रहार भएका, कहिल्यै नथोत्रिने आयुधले लुटेर खाने राक्षसलाई 
बिताइदेओ, त्यसो भएपछि तिनीहरू चुप लागेर भागून् । 

इन्द्रासोमा परि वां भृतु विश्वत इयं मतिः कक्ष्याश्चेव वाजिना । 

यां वां होत्राँ परिहिनोमि मेधयेमा ब्रह्माणि नृपतीव जिन्वतम् ॥६॥ 
हे इन्द्रर सोमदेव ! नजिकै रहेका डोरीले घोडालाई चारै तिरबाट बाँधेझँ यस स्तुतिले तिमीहरूलाई 
पनि व्याप्त गरोस्। तिमीहरू बलिष्ठ छै। आफ्ना मेधाशक्तिका बलले यो प्रार्थना तिमीहरूकहां 
पठाउँछौ । राजाजस्तै तिमीहरू स्तुति सफल गराओ । 

प्रति स्मरेथां तुजयद्धिरेवैहत॑ द्वुहो रक्षसो भङ्गुरावतः । 

इन्द्रासोमा दुष्कृते मा सुगं भूद्यो न कदा चिदभिदासति द्वुहा॥७॥ 
हे इन्द्र र सोमदेव ! तिमीहरू शीघ्रगामी अश्वद्वारा शत्रुमाथि आक्रमण गर । द्रोह गर्ने विनाशकारी 
राक्षसको विनाश गर । दुष्कर्मीसित सजिलै भेट नगर । द्रोह गर्नेले कुनै पनि बेला हामीलाई विनाश 
गर्न सक्दछ । 

यो मा पाकेन मनसा चरन्तमभिचष्टे अनृतेभिर्वचोभि । 

आपइव काशिना सङ्गृभीता असन्नस्त्वासत इन्द्र वक्ता ॥८॥  
पवित्र मनले आचरण गर्ने मलाई जुन राक्षसले असत्य बोलेर दोषी सिद्ध गर्दछ, हे इन्द्रदेव ! त्यो 
असती मुय्ठीमा बाँधिएको जलजस्तै पूरै नाश होस् । 

ये पाकशंसं विहरन्त एवैर्ये वा भद्र दृषयन्ति स्वधाभि । 

अद्दये वा तान् प्रददातु सोम आ वा दधातु नित्रतिरुपस्थे ॥९॥  
जसले मजस्ता विशुद्ध मन भएका वसिष्ठलाई आफ्ना स्वार्थले कष्ट दिन्छ या आफ्ना धन साधनले 
मजस्ता कल्याणवृत्ति भएकालाई दोषपूर्ण बनाउँछन् । हे सोमदेव ! तिमी तिनलाई विषालु सर्पमाथि 
फ्याँकिदेछ अथवा दरिद्र बनाइदेछ । 

यो नो रसं दिप्सति पित्वो अग्ने यो अश्चानां यो गवां यस्तनूनाम्। 

रिपुः स्तेनः स्तेयकृद्दभ्रमेतु नि ष हीयतां तन्वा३ तना च ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! हाम्रा अन्नको सारतत्त्व जसले नाश गर्न खोजेको छ, जसले गाई, अश्च र सन्तानको 
विनाश गर्दछ, त्यस्ता चोर, समाजका शत्रु विनाश होञन्। तिनीहरूले आफ्नो ज्यान र सन्तान 
गुमाउछन् । 

पर सो अस्तु तन्वारे तना च तिस्रः पृथिवीरधो अस्तु विश्वाः । 

प्रति शुष्यतु यशो अस्य देवा यो नो दिवा दिप्सति यश्च नक्तम् ॥११॥  
दुष्ट पातको शरीर र सन्तानसहित नाश होञन् । पृथ्वी आदि तीनै लोकबाट तिनीहरू पतन होउन्  
तेननुकर  तिनको कीर्ति क्षीण भएर विनाश होस् । हामीलाई दिनरात सताउने दुष्ट राक्षस नाश 

स्। 





६१४ 


। । 





.सुविज्ञान चिकितुषे जनाय सच्चासच्च वचसी पस्पृधाते। 
तयोर्यत्सत्य यतरदूजीयस्तदित्सोमोञ्वति हन्त्यासत्॥१२॥ 


सत्य र असत्य वचन परस्परमा स्पर्धा गर्दछन् भन्ने विद्वान् मानिसले जान्दछ। त्यसमा सत्य र सरल. 
पक्षको सोमदेवले सुरक्षा गर्दछन् र असत्यको हनन गर्दछन्। 
नवा उ सोमो वृजिनं हिनोति त क्षत्रिय मिथुया धारयन्तम्। 
हन्ति रक्षो हन्त्यासद्ददन्तमुभाविन्द्रस्य प्रसितौ शयाते ॥१३॥ 
पाप गर्ने, मिथ्याचारी र बलवान्लाई पनि सोमदेवले मारिदिन्छन्। उनी राक्षस मार्दछन् र असत्य 
बोल्नेलाई पनि मार्दछन् । तिनीहरू मारिएपछि इन्द्रद्वारा बाँधिन्छन् । 
यदि वाहमनृतदेव आसे मो वा देवा अप्यूहे अग्ने। 
किमस्मभ्यं जातवेदो हणीषे द्रोधवाचस्ते निर्करथ सचन्ता १४ 
भुल गरेर अनृत देवको उपासना गर्दा अथवा व्यर्थमा नै देवताकहाँ जाँदा हे अग्निदेव ! हामीमाथि 
क्रोध नगर। द्रोही र मिथ्याभाषी नै तिमीबाट हिंसित होउन् । 
. अद्या मुरीय यदि यातुधानो अस्मि यदि वायुस्ततप पूरुषस्य। 
अधा स वीरैदशभिर्वि यूया यो मा मोघं यातुधानेत्याह॥१५॥ 
हामी वसिष्ठहरू राक्षस हौँ र कुनै सज्जन पुरुषको हिंसा गर्दछौँ भने आजै मरौँ। हामीलाई व्यथैं 
कसैले राक्षस भनेर सम्बोधन गर्दछन् भने तिनीहरू आफ्ना परिवारका दस वीरसहित नष्ट होछन्। 
यो मायातुं यातुधानेत्याह यो वा रक्षाः शुचिरस्मीत्याह। 
इन्द्रस्त॑ हन्तु महता वधेन विश्वस्य जन्तोरधमस्पदीष्ट॥१६॥ 
मजस्ता दैवी स्वभावका वसिष्ठलाई राक्षस भन्ने र आफूलाई शुद्ध छु भन्ने राक्षसलाई इन्द्रदेवले 
महान् आयुधद्वारा नष्ट गरुन् । तिनीहरू सबैबाट पतित भएर भझरुन् । 
प्रया जिगाति खर्गलेव नक्तमप द्रुहा तन्वप गृहमाना। 
वत्राँ अनन्तां अव सा पदीष्ट ग्रावाणो घ्नन्तु रक्षस उपब्दैः ॥१७॥ 
रातका समयमा आफ्नो शरीर लुकाएर उल्लुभौँ चल्ने राक्षसीहरू उँधोमुन्ये लाग्दै अनन्त खौलामा 
परुन्। ढुङ्गाले ठूलो शब्दका साथ ती राक्षसको विनाश गरुन्। 
वि तिष्ठध्वं मरुतो विक्ष्विच्छत गृभायत रक्षसः सं पिनष्टन। 
वयो ये भूत्वी पतयन्ति नक्तभिर्ये वा रिपो दधिरे देवे अध्वरै ॥१८॥ 
हे मरुत्वीर हो । तिमी प्रजाका बीचमा रहेर राक्षसलाई खोज्ने विचार गर। रातका समयमा पक्षी 
बनेर आउने, यज्ञमा हिंसा गर्ने राक्षसलाई पक्रेर विनाश गर। 
प्र वर्तय दिवो अश्मानमिन्द्र सोमशितं मघवन्त्सं शिशाधि। 
प्राक्तादपाक्तादधरादुदक्तादभि जहि रक्षसः पर्वतिन ॥१९॥ 
 है इन्द्रदेव । तिमी अन्तरिक्ष मार्गबाट वज्ज प्रहार गर। हे धनवान् इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना 
यजमानलाई सोमद्वारा संस्कारित गर । राक्षसलाई पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण आदि सबै दिशाबाट 
 वज्जेले हानेर विनाश गर । 
... एत उ त्यै पतयन्ति श्वयातव इन्द्र दिप्सन्ति दिप्सवोञदाभ्यम्। 
. शिशीते शक्र पिशुनेभ्यो वध नून सुजदशनिं यातुमद्भ्यः ॥२०॥ 


, कुकुरभैँ येवन आउने र अहिंसनीय इन्द्रदेवलाई हिंसा गर्न खोज्ने कपटी राक्षस मार्नका लागि 
इन्द्रदेव वञ्ज तेज गराउँछन् । इन्द्रदेव वज्जले दुष्ट राक्षस शीघ्र विनाश गरुन् । 


६५ 


 








इन्द्रो यातूनामभवत् पराशरो हविर्मथीनामभ्यार विवासताम्। 

अभीदु शक्रः परशुर्यथा वन पात्रेव भिन्दन्त्सत एति रक्षसः ॥२१॥ 
इन्द्रदेव राक्षसको दमन गर्दछन्। हविष्यको विनाश गर्नेलाई पराजित गराउँछन्। फसलि दु 
काटेभझैँ, मुसलले माटाका भाँडा फुटाएझैं अगाडि आएका राक्षसको संहार गर्दछन्। . 

उलूकयातुं शुशुलुकयातु जहि श्वयातुमुत कोकयातुम्। 

सुपर्णयातुमुत गृध्रयातु दुषदेव प्र मृण रक्ष इन्द्र ॥२२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी उल्लुजस्तालाई मारिदेछ। ब्वाँसाजस्ता, कुक्रजस्ता, चखेवाजस्ता, वाज र 
गिद्धजस्ता राक्षसलाई ढुङ्गाले हानेर मार र यी सबैबाट हामीलाई जोगाउ । 

मा नो रक्षो अभि नड्यातुमावतामपोच्छतु मिधुना या किमीदिना । 

पृथिवी नः पार्थिवात् पात्वंहसो न्तरिक्ष दिव्यात्पात्वस्मान् ॥२३॥ 
राक्षस हाम्रा लागि घातक नहोङन्, कष्ट दिने स्त्रीपुरुषका जोडीबाट हामी जोगिऔँ। आपसमा 
फाये पार्ने घातक राक्षसबाट पनि हामी बचौँ। पृथ्वीले हामीलाई भूलोकका पापबाट बचाठन्। 
अन्तरिक्षले हामीलाई आकाशका पापबाट बचाउन् । 

इन्द्र जहि पुमांसं यातुधानमुत स्त्रियं मायया शाशदानाम्। 
विग्रीवासो मूरदेवा क्रदन्तु मा ते दुशन्त्सूर्यमुच्चरन्तम् ॥२४॥ 


इन्द्रदेवले पुरुष राक्षसको विनाश गरुन् र कपटी हिंसक स्त्रीको विनाश गरुन् । हिंसाको खेल 
खेल्नेलाई मुर्कट्टा गराङन् । तिनीहरू सूर्योदयभन्दा पहिले समाप्त होउन् । 


प्रति चक्ष्व वि चक्ष्वेन्द्रश्ज सोम जागृतम् । 
रक्षोभ्यो वधमस्यतमशनिं यातुमदभ्यः ॥२५॥ 


हे सोमदेव  तिमी र इन्द्रदेव जागा रहेर सबै राक्षसलाई हेरिराख । राक्षस मार्ने अस्त्र उनीहरूमाथि 
फ्याँक र कष्ट दिनेलाई वज्जले संहार गर। 


॥इति सप्तमं मण्डल समाप्तम्॥ 
॥ सातौँ मण्डल सकियो 


६१६ 





३ ८ 
ओम् भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। 
वृटण्वेढु  संहिता 
॥अथाष्टमं मण्डलम् । 


॥ आठौँ मण्डल॥ 


सूक्त १ 
क्रषि  काण्व आसङ्ग प्लायोगि शश्वती । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ बृहती त्रिष्टुप् । 
मा चिदन्यद्वि शंसत सखायो मा रिषण्यत। 
इन्द्रमित्स्तोता वृषणं सचा सुते मुहुरुवथा च शंसत ॥१॥ म 
हे मित्रहरू हो । इन्द्रदेवबाहेक अन्य कुनै देवताको स्तुति गरेर लाभ छैन। त्यसमा शक्ति नष्ट 
 नगरौँ। सोम शोधित गरेर, एकत्र भएर, संयुक्त रूपले बलशालो इन्द्रदेवकै बारम्बार प्रार्थना गरौँ । 
अवक्रक्षिण वृषभं यथाजुर गा न चर्षणीसहम्। 
छि. संवननोभयङ्कर मंहिष्ठमुभयाविनम् ॥२॥ 
बलियो साँढेजस्ता सङ्घर्षणील, नबुढिने, शत्रुको विरोध र संहार गर्ने, वैदिक र भौतिक ऐश्वर्य प्रदान  
गर्ने महान् इन्द्रदेवकै स्तुति गरौँ । 
यच्चिद्धि त्वा जना इमे नाना हवन्त कतये। 


 अस्माक ब्रह्लेदमिन्द्र भूतु तेडहा विश्वा च वर्धनम् ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! यद्यपि सबै मानिसले आफ्नो रक्षाका लागि तिम्रो आह्वान गर्दछन्, तापनि हाम्रा स्तुतिले 
तिम्रो गौरव निरन्तर बढाउँछ। छ 


 वितर्तूर्यन्ते मघवन् विपश्चितोश्यो विपो जनानाम्। 
उप क्रमस्व पुरुरूपमा भर वाजं नेदिष्ठमूतये ॥४॥ म 
ऐश्वर्यवान्, ज्ञानी, श्रेष्ठ र मनुष्यका पालक हे इन्द्रदेव । तिम्रा कृपाले स्तोता विपद्बाट जोगिन्छन्। 
हाम्रा नजिकै आउ र पोषणका निम्ति विविध किसिमका बल प्रदान गर। 
 महे चन त्वामद्विवः परा शुल्काय देयाम्। 
न सहस्राय नायुताय वज्रिवो न शताय शतामघ ॥५॥ 
हे वञ्जधारी इन्द्रदेव ! अत्यधिकधन पाए पनि तिमीलाई त्याग्न सकिँदैन । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव 
सय, हजार, दस हजार जतिसुकै मूल्यमा पनि तिम्रो भक्ति त्याग्न सकिँदैन। 
. वस्याँइन्द्रासि मे पितुरुत भ्रातुरभुञ्जतः । 
माता च मे छदयथ समा वसो वसुत्वनाय राधसे ॥६॥ 
इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा जन्मदाता पिताका तुलनामा अधिक धनवान् छौ। पालन नगर्ने 
दाजुभाइभन्दा बढी धनवान् छै । सबैलाई पालन गर्ने इन्द्रदेव ! हाम्रा लागि माताकै स्तरका छौ । 
हामी धनधान्यले परिपूर्ण महान् जीवनको कामना गर्दछौँ । म 
ववेयथ क्वेदसि पुरुत्रा चिद्धि ते मनः । 
 अलर्षि युध्म खजकृत् पुरन्दर प्र गायत्रा अगासिषु ॥७॥ 
विभिन्न स्थानमा मन रमाउने युद्ध कौशलमा निपुण, शत्रुका सहर उजाड्ने हे बलवान् इन्द्रदेव । 
तिमी कता गयौ  हाम्रा कुशल स्तोताले गाएको सामगान सुन्न यज्ञमा आङ । 
प्रास्मै गायत्रमर्चत वावातुर्यः पुरन्दरः । 
याभिः काण्वस्योप बरहिरासदं यासद्वज्जी भिनत्युरः ॥८॥ 
उपासकमाथि कृपा गर्दै शत्रुको सहर भत्काउने इन्द्रदेवको प्रार्थना गायत्री छन्दले गरौँ । स्तुतिले 
सन्न भएर कण्वपुत्रका यञ्चमा आउँदा उनले शत्रुका सहर वज्जले भत्काए। हामी उनै क्रचाले । 
उनको प्रार्थना गरौँ। .. .. । । 


६१७ 








 


 ३ 


ये ते सन्ति दशग्विनः शतिनो ये सहस्रिणः । 
अश्चासो ये १ रघुद्रुवस्तेभिर्नस्तुयमा गहि ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । सयौँ वा योजन दौडने शक्तिशाली र वेगवान् अश्चमा यहाँ आउ  


आ त्वपद्च सबर्दुघां हुवे गायत्रवेपसम् । 
इन्द्रै धेनु सुदुघामन्यामिषमुरुधारामरङ्कृतम् ॥१०॥ 
इन्द्रदेवको प्रसन्नताका लागि हामी सजिलै दुहिने, सबैलाई दुध दिने गाईजस्तै अन्य खाल अत्र 
प्रदान गर्ने, अनेकौँ धारायुक्त गायत्री रूपी धेनुलाई आह्वान गर्दछौँ । 
यत्नुदत् सूर एतशं वङ्क् वातस्य पर्णिना । 
ओ वहत् कृत्समार्जुनेयं शतक्रतुस्त्सरद् गन्धर्वमस्तृतम् ॥११॥ 
सूर्यदेवले वायुको जस्तै वाङ्गो गति भएका एतशलाई दुःख दिएका बेला शतक्रतु इन्द्रले आउनिय 
कुत्ससँग गएर नष्ट नहुने गन्धर्वरूपी सूर्यमाथि छलले आक्रमण गरे । हु 
यक्रते चिदभिश्रिष पुरा जत्रुभ्य आतृदः । म 
सन्धाता सन्धि मघवा पुरूवसुरिष्कर्ता विद्ठुतँ पुनः ॥१२॥ 
गलाको हड्डी रगत निस्कन नपाउँदै अन्य औषधिविनै इन्द्रदेवले जोडिदिन्छन् । धनका स्वामी 
इन्द्रदेवले छिन्नभिन्न भएकालाई फेरि सग्लो वा एकोकृत गर्दछन् । 
मा भूम निष्ट्याइवेन्द्र त्वदरणा इव। 
वनानि न प्रजहितान्यद्विवो दुरोषासो अमन्महि ॥१३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो कृपाले हाम्रो पतन नहोस् र न हामी दुःखी नै होऔँ। पात भरेर खुइलिएको 
रुखजस्तो हामी सन्तानविहीन नहोऔँ । हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! हामी आफ्ना घरमा सुरक्षित रहँदै 
तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 
अमन्महीदनाशवोञ्नुग्रासश्च वृत्रहन्। . 
सकृत्सु ते महता शूर राधसानु स्तोमं मुदीमहि॥१४॥ 


हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव ! हामी नआत्तिई र नरिसाई तिम्रो स्तवन गर्दछौँ । हे वीर इन्द्रदेव ! हामी प्रचुर 


धनधान्यले सम्पन्न भएर एकै पटक मात्रै भए पनि तिम्रा निम्ति यज्ञ गरौँ । 

यदि स्तोमं मम श्रवदस्माकमिन्द्रमिन्दवः । 

तिर पवित्रै ससुवांस आशवो मन्दन्तु तुग्रैयावृधः ॥१५॥ 
इन्द्रदेवले हाम्रो स्तुति सुनेदेखि हामी उत्साह प्रदान गर्ने, पवित्र हुने र जलमा उग्नेर बढ्ने सोमरस 
समर्पित गरेर उनलाई हर्षित गराउँछौँ । 

आत्वपद्य सधस्तुर्ति वावातुः सख्युरा गहि। 

उपस्तुतिर्मघोनां प्र त्वावत्वधा ते वश्मि सुष्टुतिम् ॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना भावी मित्रसँगै हाम्रो र अन्य धनवान्को स्तुति सुनेर आजै आउ । हामी 
तिम्रो प्रार्थना विधिवत् गर्न चाहन्छौँ । 


सोता हि सोममद्विभिरेमेनमप्सु धावत। 

गव्या वस्त्रेव वासयन्त दन्नरो निर्धुक्षन्वक्षणाभ्यः ॥१७॥. 
हेत्रात्विकहरू हो ! ढुङ्गामा पेलेर छानेको सोमरस पानीमा मिसाओ । बादलले पृथ्वी ढाक्दै वायुदेव 
नदीहरूका निमित्त पानी बर्साउँछन् । 


अध ज्मो अध वा दिवो बृहतो रोचनादधि । 

अया वर्धस्व तन्वा गिरा ममा जाता सुक्रतो पृण ॥१८॥ आफ्ना 
हे इन्द्रदेव उत्तम यज्ञका आधार पृथ्वी र द्युलोकमा तिमी आफ्नो आभा विस्तार गगरअ 
प्रेरणाले हाम्रा सहयोगीलाई पोषण प्रदान गर । 

इन्द्राय सु मदिन्तमं सोम सोता वरेण्यम्। 

शक्र एणं पीपयद्विश्वया धिया हिन्वान न वाजयुम् ॥१९॥ झ्द्देव 
हे स्तोता हो ! अत्यन्त हर्षप्रदायक र महान् सोमरस इन्द्रदेवका निमित्त तयारं गर । त्यसबाट त त 
आफ्नो सम्पूर्ण विवेकले स्तुति गर्ने तथा अन्न प्राप्तिको कामना गर्ने याजकको इच्छा पूरा गरा 


६१०. 





ला उनातराला .ज्तातएशा हा िललाणुहर शकाण आगन ककल पनारलककालिमनकामाहकरल्तह  काका आरु? केक 


पतवनककलाणाकलकाए विक? तहरलतु टागुहहरूररर पालमा पुरन बाट पक 








 मा त्वा सोमस्य गल्दया सदा याचत्रहं गिरा। 


भूर्णि मृग न सवनेपु घुक्रुधं क ईशान न याचिषत्॥२॥ 
सिंहजस्तै महान् पराक्रमी, भरणपोषण गर्नमा समर्थ हे इन्द्रदेव ! यज्ञमा सोमरस प्रदान गर्दै 
विजयदायक स्तुतिद्वारा हामी निरन्तर तिमीसित याचना गर्दछौँ। हामी क्रोधका पात्र कहिल्यै 
नहोऔँ, किनभने आफ्ना अधिपतिसित याचना नगर्ने व्यक्ति को पो होलार् ? 
मदेनेषितं मदमुग्रमुग्रेण शवसा। 
विश्वेषा तरुतारं मदच्युत मदे हि ष्मा ददाति न ॥२१॥ 
प्रसन्नतापूर्वक तयार गरेको शक्तिशाली र हर्षप्रदायक सोमरस पान गरेर इन्द्रदेव महान् शक्तिसम्पन्न 
होछन्। शत्रुको मद चुर गराउँदै विनाश गर्ने सन्तान प्रदान गरुन्। 
शेवारे वार्या पुरु देवो मर्ताय दाशुपे। 
ससुन्वते च स्तुवते च रासते विश्वगूतो अरिष्टुतः ॥२२॥ 
समस्त विश्वका पालक इन्द्रदेवलाई शत्रुले पनि प्रशंसा गर्छन् । सत्कर्म गर्ने, दान गर्ने, सोम अभिषव 
गर्ने र स्तुति गर्ने मानिसलाई उनी प्रचुर सम्पत्ति प्रदान गर्दछन् । 
एन्द्र याहि मत्स्व चित्रेण देव राधसा। 
सरो न प्रास्युदरं सपीतिभिरा सोमेभिरुरु स्फिरम् ॥२३॥ 
महान् तेजस्वी हे इन्द्रदेव ! तिमी यहाँ आउ र हामीलाई इच्छा लागेको धन प्रदान गरेर खुसी 
गराछ। मरुत्हरूसँगै सोमरस पिएर आफ्नो पेट पूर्ण रूपले भर  
आ त्वा सहस्रमा शत युक्ता रथे हिरण्यये। 
ब्रह्मयुजो हरय इन्द्र केशिनो वहन्तु सोमपीतये ॥२४॥ 
हे इन्द्रदेव । स्वर्णिम रथमा जुट्ने, स्तुति योग्य, लामो जगर भएका, सयौँ वा हजारौँ घोडाले 
सोमपान गर्नका लागि तिमीलाई यहाँ लिएर आउन् । 
 आत्वा रथे हिरण्यये हरी मयूरशेप्या। 
शितिपृष्ठा वहतां मध्वो अन्धसो विवक्षणस्य पीतये ॥२५॥ 
हे इन्द्रदेव ! हर्षदायी सोमरसको पान गर्नका लागि मयुरको वर्ण र सेतो पिठ्युँ भएका घोडाले 
तिमीलाई सुनौलो रथमा राखेर यहाँ ल्याञन् । 
पिबा त्वपस्य गिर्वणः सुतस्य पूर्वपा इव। 
परिष्कृतस्य रसिन इयमासुतिश्वारुर्मदाय पत्यते ॥२६॥ 
हे स्तुत्य इन्द्रदेव ! तिमी सर्वप्रथम यो अत्यन्त आनन्ददायक शोधित सोमरस पान गर । 
य एको अस्ति दंसना महाँ उग्रो अभि व्रतैः । 
गमत्स शिप्री न स योषदा गमद्धवं न परि वर्जति ॥२७॥ 
एक्लै शत्रु परास्त गर्ने महान् पराक्रमी, अति उग्र र व्रत पालनका कारण सर्वश्रेष्ठ इन्द्रदेव हामीकहाँ 
आउन् । उनी हामीबाट कहिल्यै पर नहोउन्, हाम्रा यञ्चमा आएर सधैँ विद्यमान रह्न्। 
त्वँ पुरं चरिष्ण्वं वधैः शुष्णस्य सं पिणक्। 
त्व॑ भा अनु चरो अध द्विता यदिन्द्र हव्यो भुवः ॥२८॥ हिले 
हे प्रकाशमान इन्द्रदेव ! यढासम्म पिछा गर्दै शुष्ण नामका शत्रुको हिँड्नेडुल्ने आवास वज्जले ध्वस्त 
गरायौ। होताहरूले आह्वान योग्य भएका तिमी प्रशंसनीय भयौ  
मम त्वा सूर उदिते मम मध्यन्दिने दिवः । ॥ 
मम प्रपित्वे अपिशर्वरे वसवा स्तोमासो अवृत्सत ॥२९॥  
सबैका पालक हे इन्द्रदेव ! सूर्योदयका समयमा, मध्याह्र कालमा, दिनका अन्त्यमा र रात्रिका 
प्रारम्भमा हाम्रो स्तवन तिमीलाई प्राप्त ०७०० । भनि 
घा ते मंहिष्ठासो मघानाम्। 
रो ० परमज्या मधस्य मेध्यातिथे ॥३०॥  
है मेधातिथि ! तिमीलाई हामी सबैभन्दा बढी सम्पत्ति प्रदान गर्दछौं। हाम्रा बलले नै 
अश्चर श्रेष्ठ आयुध तिमीलाई प्राप्त भएका छन् । त्यसैले तिमी बारम्बार स्तुति गर।. क हि 


६१९ 





.  


आ यदश्वान्वनन्वतः श्रद्धयाहँ रथै रूहम्। . 

उत वामस्य वसुनश्चिकेतति यो अस्ति याद्द पशुः ॥३१॥ 
हे मेधातिथि ! नम्रता र श्रद्धापूर्वक हामीले तिम्रा रथमा अश्व योजित गयौँ । पशुधनले सम्पन्न 
यदुका वंशमा उत्पन्न तिमीलाई धेरै धन प्रदान गरेका छौँ, स्तुति गर । 


यत्राज्रा मह्ो मामहे सह त्वचा हिरण्यया। 

एष विश्वान्यभ्यस्तु सौभगासङ्गस्य स्वनद्रथः ॥३२॥ 
राजर्षि आसङ्गले मलाई सुनौलो आवरणसहित धेरै धन प्रदान गरेका छन् । उनी शब्दायमान 
स्थयुक्त भएर शत्रुको व्यापक धनवैभवमाथि विजय प्राप्त गरुन् । 


अध प्लायोगिरति दासदन्यानासङ्गो अग्ने दशभिः सहस्नैः । 
अधोक्षणो दश मह्य रूशन्तो नडाइव सरसो निरतिष्ठन् ॥३२॥ 
हे अग्निदेव  आसङ्गले दस हजार गाई प्रदान गरे । त्यसबाट उनी अन्य दानीभन्दा सर्वोच्च भए। 


हामीलाई दान गरेको त्यो दस हजार बलिया गाईरूपी धन अब तलाउका किनारमा उग्नेको 
बेतघारीभैँ धेरै मात्रामा मौलाओस्। 


अन्वस्य स्थूरं ददुशे पुरस्तादनस्थ झरुरवरम्बमाणः । 
॥, शश्वती नार्यभिचक्ष्याह सुभद्रमर्य भोजन बिभर्षि ॥३४॥ 
हे अति सौभाग्यशाली र सर्वश्रेष्ठ स्वामी ! तिम्रो दृष्टपुष्ट शक्तिशाली विशाल शरीर अति सुन्दर 
छ। 
सूक्त  २ 
क्रषि  मेधातिथि काण्व आङ्गिरस । देवता  इन्द्र विभिन्दु । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
इद वसो सुतमन्धः पिबा सुपूर्णमुदरम् । अनाभयित्ररिमा ते ॥१॥ 
नडराउने, ऐश्वर्यवान् हे इन्द्रदेव ! तिमी पेलेर तयार गरेको सोमरस ग्रहण गरेर पूर्ण रूपले सन्तुष्ट 
होछ। तिमीलाई आनन्दित गर्नका लागि यो सोमरस अर्पित छ। 
नृभिर्धूतः सुतो अश्नैरव्यो वारैः परिपूतः । अश्वो न निक्तो नदीषु ॥२॥ 
जलाशयमा नुहाइदिएर घोडा सफा पारेभझैँ स्वच्छ ढुङ्गाले पेल्दै चालनीले छानेर याजकहरूले यो 
सोमरस तयार गरेका छन्। म 
त॑ ते यवं यथा गोभिः स्वादुमर्कम श्रीणन्तः । इन्द्र त्वास्मिन्त्सधमादे ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! गाईको दुध मिसाएर शोधित, पुरोडाशजस्तो यो मधुर सोमरस तिम्रा लागि तयार गरेका 
छौँ । आनन्ददायी सोमपानका लागि तिमीलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 
इन्द्र इत्सोमपा एक इन्द्र सुतपा विश्वायुः । अन्तर्देवान् मत्याँश्च ॥४॥ 
 देवता र मानिसमा केवल इन्द्रदेव नै सोमपान गर्नका लागि अधिकारयुक्त छन् । सोमरस पिउने 
इन्द्रदेव दीर्घजीवी हुन्। 
नयं शुक्रो न दुराशीर्न तृप्रा उरुव्यचसम्। अपस्पृण्वते सुहार्दम् ॥५॥ 
इन्द्रदेवलाई सामान्य सोमरस, क्षीरयुक्त सोमरस वा तृप्तकारी सोमरसले रुष्ट गराउँदैन । विशाल 
तथा श्रेष्ठ हृदय भएका इन्द्रदेवको प्रार्थना हामी गर्दछौँ । 


गोभिर्ददीमन्ये अस्मन्मृगं न व्रा मृगयन्ते । अभित्सरन्ति धेनुभिः ॥६॥ सुतिसीँ 
जाल र बाजा लिएर सिकारीले मृग खोजेभैँ हामी क्रत्विक र यजमानहरू गाईको दुध र स्तुतिसँगै 
इन्द्रदेवलाई खोज्दछौँ । 

त्रय इन्द्रस्य सोमाः सुतासः सन्तु देवस्य । स्वे क्षये सुतपाव्नः ॥७॥ 
याजकहरू दिनको तीन पटक यञज्ञमण्डपमा इन्द्रदेवको तिर्खा मेटाउन पेलेको सोमरस तयार 
राखुन्। 

त्रयः कोशासः श्वोतन्ति तिस्रश्वम्व१ सुपूर्णा । समाने अधि भार्मन् ॥८॥ म 
समान रूपले पोषण गर्न स्थापित भएका यज्ञमा तीन कलशबाट सोमरस खन्याइन्छ र भरेर राखेको 


सुरोले आहुति दिइन्छ। . 


६२० 





शुचिरसि पुरुनिः ष्ठाः क्षीरैर्मध्यत आशीर्त । दध्ना मन्दिष्ठ शूरस्य ॥९॥ 


हे सोम ! तिमी पवित्र छौ र अनेकाँका अन्तःकरणमा विद्यमान रहन्छौ। तिमी दुध र दहीमा 
मिसिएर शूरवीर इन्द्रदेवलाई आनन्द प्रदान गर्दछौ ।  


इमे त इन्द्र सोमास्तीव्रा अस्मे सुतासः । शुक्रा आशिर याचन्ते १ 


हे इन्द्रदेव ! तिम्रो सन्तुष्टिका लागि हामीले पेलेर तयार पारेको तीतो र टरौं सोमरसले दुध आदि 
मिसाउनुपर्ने आवश्यकता अनुभव गर्दछ । 


ताँ आशिर पुरोडाशमिन्द्रेम सोम श्रीणीहि। रेवन्त हित्वा शुणोमि। ११ ॥ 


हे इन्द्रदेव । तिमी ऐश्वर्यवान् छौ, त्यसैले हामीले दिएको पुरोडाश र दुध मिसेको सोमरस पान गरेर 
हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 


हत्सु पीतासो युध्यन्ते दुर्मदासो न सुरायाम्। उधर्न नग्ना जरन्ते ॥१२॥ 


मदिरा पिएर मातिएका मानिस आपसमा झगडा गरेझैँ हे इन्द्रदेव । यो सोमरस तिम्रा हृदयमा युद्ध 


गर्दछ। थुनभरि दुध हुने गाईको दुनियाँले प्रशंसा गरेभैँ प्रार्थना गर्ने मानिस तिम्रो प्रशंसा गर्दछन् । 

रेवा इद्रेवतः स्तोता स्यात्वावतो मघोनः । प्रेदु हरिवः श्रुतस्य ॥१३॥ 
हे विभूतिसम्पन्न इन्द्रदेव ! तिम्रो स्तुति गर्नेले पक्का पनि धन पाउँछ। तिम्रो उपासक सबै ऐश्वर्यले 
युक्त हुन्छ। 

उक्थं चन शस्यमानमगोररिरा चिकेत। न गायत्रै गीयमानम् ॥१४॥ 
इन्द्रदेव स्तुति नगर्नेहरूका शत्रु हुन्। .स्तोताले स्तोत्र पढेको उनलाई राम्ररी थाहा छ। उनी 
सामवेदको गाना पनि सुन्दछन् र बुझ्दछन् पनि । 

मा न इन्द्र पीयलवे मा शर्धते परा दाः । शिक्षा शचीवः शचीभिः ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव ! हिंस्रक शत्रु र उपेक्षा गर्नेहरूका आश्रयमा हामीलाई नछोड। आफ्ना बलले अभीष्ट 
ऐश्वर्य प्रदान गर । 

वयमु त्वा तदिदर्था इन्द्र त्वायन्तः सखायः । कण्वा उक्थेभिर्जरन्ते ॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीसित मित्रता गर्ने रहर भएर हामी कण्वका वंशज याजकहरू र सबै हाम्रा 
पुत्रपौत्रादि स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछौं । 

न घेमन्यदा पपन वज्रिन्नपसो नविष्दै। तवेदु स्तोमै चिकेत ॥१७॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! यञ्चकर्ममा तिम्रो स्तुति गर्नुका अतिरिक्त हामी अन्य कसैको स्तुति गर्दैनौँ । 
स्तोत्रले हामी तिम्रै स्तुति गर्दछौँ । 

इच्छन्ति देवा सुन्वन्त न स्वप्नाय स्पृहयन्ति। यन्ति प्रमादमतन्द्राः ॥१०५॥ 
यज्ञका निम्ति सोमरस तयार गर्ने साधकसित देवता प्रसन्न रहन्छन् । उनीहरूकै कामना गर्दछन् । 
आलस्यरहित देवताहरू आनन्द प्रदान गर्ने सोमरस सधैँ पान गर्दछन् । 

ओ घु प्र याहि वाजेभिर्मा हृणीथा अभ्यप स्मान्। महाँ इव युवजानिः ॥१९॥ 
हे इन्द्रदेव । विचारशील पुरुषले आफ्नी पलीसित क्रोध नगरेझैँ हामीमाथि तिमी पनि क्रोध नगर । 
हाम्रा यज्ञमा तिमी घोडामा आउ । 


मो ष्वपद्य दुर्हणावान्त्सायं करदारे अस्मत्। अश्रीरइव जामाता ॥२०॥ 
शत्रुमाथि असह्य प्रहार गर्ने हे इन्द्रदेव । चाँडै हाम्रा नजिकै आउ । श्रीहीन, बारम्बार बोलाउँदा पनि 
नआउने अभिमानी ज्वाइँजस्तो बेलुका आउनमा सकुन १ 

विद्या ह्यस्य वीरस्य भूरिदावरी सुमतिम्। त्रिषु जातस्य मनांसि ॥२१॥ 
प्रचुर सम्पत्ति प्रदान गर्ने, शूरवीर इन्द्रदेवको बुद्धि र तीन लोकमा विख्यात उनका मन हामी राम्ररी 
जान्दछौँ। म 

आ त षिञ्च कण्वमन्त न घा विद्य शवसानात्। यशस्तरं शतमूतेः ॥२२॥ 
हे याजकहरू या । कण्वका वंशज ग्रषिहरू इन्द्रदेवलाई सोमरसले अभिषेक गर्दछन् । अत्यन्त 
शक्तिली र् अनेकौँ प्रकारका रक्षण साधनले सम्पन्न इन्द्रदेवभन्दा अधिक कोर्तिमान् देवताका 
विषयमा हामीलाई थाहा छैन । 


६२१ 


विक? 





र निक 


।। 


ज्येष्ठेन सोतरिन्द्राय सोम वीराय शक्राय। भरा पिबन्नर्याय ॥२३॥ 
हे सोमरस तयार गर्ने याजक हो ! सबैभन्दा अधिक महान्, पराक्रमी, बलशाली र श्रेष्ठ इन्द्रदेवलाई 
सोमरस प्रदान गर । उनले प्रसन्नतापूर्वक त्यो पान गरुन् । 


यो वेदिष्ठो अव्यथिष्वश्वावन्त जरितृभ्यः । वाजं क ७ भ्यो गोमन्तम् ॥२४॥ 
यज्ञमण्डपमा इन्द्रदेव आएपछि याजकहरू कहिल्यै दुःखी । ती देवताले प्रार्थना गर्नेलाई 
अश्व, गाई आदि धन प्रदान गर्दछन् । 


पन्यंपन्यमित्सोतार आ धावत मद्याय। सोम वीराय शूराय ॥२५॥ 


हे सोम शोधन गर्न लागेका याजक हो  पराक्रमी, शूरवीर इन्द्रदेवका लागि आनन्द दिने खालको 
सोमरस अर्पित गर । 


पाता वृत्रहा सुतमा घा गमन्नारै अस्मत्। नि यमते शतमूतिः ॥२६॥ 
सयौँ किसिमका साधनले हाम्रो रक्षा गर्ने, वृत्रासुर हनन गर्ने, सोमरस पान गर्ने हे इन्द्रदेव  हाम्रा 
यज्ञमा अवश्य आउ र शत्रुलाई हामीभन्दा पर पुस्याड । 


एह हरी ब्रह्मयुजा शग्मा वक्षतः सखायम्। गीर्भिः श्रुतं गिर्वणसम् ॥२७॥ 

सङ्गत मात्रैले रथमा नारिने, सुखवर्द्धक दुई अश्वले सबैलाई आश्रय दिने, मित्ररूपी इन्द्रदेवलाई 
गानका साथ य्मण्डपमा लिएर आइपुगून् । 

स्वादवः सोमा आ याहि श्रीताः सोमा आ याहि। 

शिप्रिन्नुषीवः शचीवो नायमच्छा सधमादम् ॥२८॥ 
हे सौन्दर्यवान्, ज्ञानवान् र वीर्यवान् इन्द्रदेव !। तिमी यहाँ आउ । सोमरस पेलेर तयार भएको छ। 
तिम्रा उपासकले तिमीलाई बोलाउँदै छन्, त्यसैले तिमी यहाँ आउ । 

.  स्तुतश्व यास्त्वा वर्धन्ति महे राधसे नृम्णाय । इन्द्र कारणिं वृधन्तः ॥२९॥ 

हे कर्मशील इन्द्रदेव ! स्तुति गर्ने समस्त साधकहरू मन्त्रले तिमीलाई समृद्ध गराउँछन् । तिमी स्तुति 
ग्रहण गरेर हामीलाई श्रेष्ठ हितकारी धन प्रदान गर । 

गिसश्च यास्ते गिर्वाह उक्था च तुभ्यं तानि। सत्रा दधिरे शवांसि ॥२०॥ 
स्तुतिमन्त्रसँगै आह्वान गर्न योग्य र प्रशंसनीय हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि गरिने सबै स्तुति एकसाथ 
मिलेर तिमीमा बल उत्पन्न गराउँछन् । 

एवेदेष तुविकूर्मिर्वाजाँ एको वज्रहस्तः । सनादमृक्तो दयते ॥३१॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी विभिन्न खालका श्रेष्ठ कर्म गर्ने र अद्वितीय वज्रधारी हौ। तिमी शत्रुका लागि 
अजेय भएर यजमानका लागि अन्न आदि प्रदान गर्दछौ । 

हन्ता वृत्रै दक्षिणेनेन्द्रः पुरू पुरुहूतः । महान्महीभिः शचीभिः ॥३२॥ 
कुशलतापूर्वक वृत्रलाई मार्ने विराट् शक्तिका कारण इन्द्रदेव महान् भएका छन्। सर्वव्यापी 
इन्द्रदेवलाई सबै प्राणी आफ्नो रक्षाका लागि बोलाउँछन् । 

यस्मिन् विश्वाश्वर्षणय उत च्यौला ज्रयांसि च। अनु घेन्मन्दी मघोनः ॥३३॥ 
इन्द्रदेवमा विश्वका समस्त प्राणीको सम्पूर्ण बल स्थित छ। त्यस्ता ऐश्वर्यवान् देवतालाई निर्चित 
रूपले प्रसन्न गर्नुपर्दछ । म 

 एष एतानि चकारेन्द्रो विश्वा योडति शुण्वे। वाजदावा मघोनाम् ॥३४॥ मार्य 

इन्द्रदेवलाई अत्यन्त बलशाली र शूरवीरका रूपमा सबैले चिन्दछन्। उनैले सबै पराक्रमपूर्ण 
गरेका हुन् । सबै ऐश्वर्यवान्हरूलाई अन्न प्रदान गर्ने उनै हुन् । 

प्रभर्ता रथं गव्यन्तमपाकाच्चिद्यमवति। इनो वसु स हि वोढहा ॥३५॥ सबैका 
सबैका पोषक इन्द्रदेव वेगपूर्वक दौडँदै आफ्नो रथ शत्रुबाट जोगाउँछनन्। ती इन्द्रदेव स 
स्वामी भएर धन प्राप्त गर्दछन् । 

सनिता विप्रो अर्वद्धि्हन्ता वृत्रै नृभिः शूर । सत्योविता विधन्तम् ॥२६॥ वृत्रको वध 
ज्ञानी इन्द्रदेव आफ्ना अश्चले सबै गन्तव्यस्थलमा पुग्छन् र शूरवीर नेताका सहायताले वृत्र 
गर्दछन् । ती सत्यरूपी इन्द्रदेवले आफ्ना सेवकको रक्षा गर्दछन् । 


६२२ 


त ली कक बाउ   पाई 


. यजध्वैन॑ प्रियमेधा इन्द्र सत्राचा मनसा। यो भूत्सोमै सत्यमद्दा ॥३७॥ 
हे प्रियमेध । सोमपान गरेर इन्द्रदेव वास्तविक शक्तिले सम्पत्र हुन्छन् । त्यसैले मन लगाएर उनका 
निमित्त यज्च गर। ६ नन 

गाथश्रवसं सत्पति श्रवस्काम 


. बुरुत्मानम्। कण्वासो गात वाजिनम् ॥३८॥ 
हे कण्वका पुत्र हो । सज्जनलाई पालन गर्ने, कीर्तिको कामना गर्नेः दृढ आत्मबल भएका र 
यशोगान सर्वत्र हुने इन्द्रदेवलाई स्तुति गर । 

.  यनक्राते सिद्रास्पदेभ्यो दात् सखा नृभ्यः शचीवान्। ये अस्मिन्काममश्रियन् ॥ 
देवताहरू इन्द्रदेवमाथि आफ्नो कामना आश्रित गराउँछन्। उनै श्रेष्ठ कर्म भएका, सखारूप 
इन्द्रदेवले पाइला मात्रै देखिँदा पनि गाई खोजिदिए। म 


इत्था धीवन्तमद्रिवः काण्व मेध्यातिथिम्। मेषो भूतोरभि यन्नयः ॥४०॥ . 
हे कालका इन्द्रदेव । यस किसिमका स्तुति गर्ने, कण्वका ज्ञानी पुत्र मेधातिथिलाई मेष रूपमा 
प्राप्त ग्यौ। 


शिक्षा विभिन्दो अस्मै चत्वार्ययुता ददत्। अष्य पर सहस्रा ॥४१॥ 
हे विभिन्द ! यी क्रषिका लागि चालीस हजार सङ्ख्यामा धन प्रदान गत्यौ। त्यसका अतिरिक्त 
तिमीहरूले फेरि आठ हजारको सङ्ख्यामा धन प्रदान ग्यौ । म 

उत सु त्ये पयोवृधा माकी रणस्य नप्त्या । जनित्वनाय मामहे॥४२॥ 
जलवर्षा गराउने, सबैको निर्माण गर्ने, याजकलाई माथि उठाउने, पृथ्वी तथा द्युलोकका पूवोक्त 
चालीस हजार र आठ हजार धन उत्पन्न गराउनेलाई हामी स्तुति गर्दछौँ। 

सूक्त  ३ 
क्रषि  मेध्यातिथि काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ अनुष्टुप् गायत्री बृहती । 

पिबा सुतस्य रसिनो मत्स्वा न इन्द्र गोमतः । 

आपिर्नो बोधि सधमाद्यो वृधेरस्मा अवन्तु ते धियः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! गाईको दुधमा मिसेर रसका रूपमा हामीले सोमरस शोधन गरेका छौँ, पान गर र 
प्रफुल्लित होङ । हाम्रा कार्यमा सङ्गठित रूपमा सहयोगी हुँदै हामीलाई उन्नतिको मार्ग देखाङ । 
तिम्रो बुद्धि हाम्रो संरक्षक बनोस् ।  

भूयाम ते सुमतौ वाजिनो वयं मा नः स्तरभिमातये । 

अस्माञ्चित्राभिरवतादभिष्टिभिरा नः सुम्नेषु यामय ॥२॥ 
है इन्द्रदेव ! तिम्रो अनुकूल उत्तम बुद्धिले प्रेरित भएर हामी सामर्थ्य प्राप्त गरौं । शत्रुले हामीलाई 
नेष्ट नगरुन् । समार्थ्यशाली रक्षणसाधनले हाम्रो रक्षा गर्दै सुखसमृद्धि बढाउ । 

इमा उ त्वा पुरूवसो गिरो वर्धन्तु या मम। 

पावकवर्णा शुचयो विपश्चितोभि स्तोमैरनूषत ॥२३॥ निता 
है ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव हाम्रा स्तुतिले तिम्रो कीर्ति बढोस् । अग्निजस्तै प्रखर, पवित्र आत्मा र विद्वान् 
साधकहरू स्तोत्रले तिम्रो प्रार्थना गर्दछन् । त 

अयं सहस्रमृषिभिः सहस्कृतः समुद्र इृव पप्रथै। 

सत्यः सो अस्य महिमा गुणे शवो यशेषु विप्रराज्ये ॥४॥ 
हजारौँ क्रषिका स्तुतिको बल पाएका प्रख्यात यज्ञदेव समुद्रजस्तै विस्तृत हुन्छन्। यिनको 
सत्यनिष्ठा र शक्ति प्रसिद्ध छ । यज्ञमा स्तोत्रगान गर्दै यिनको सम्मान गरौँ ।, 

इन्द्रमिद्देवतातय इन्द्र प्रयत्यध्वरे । 

इन्द्र समीके वनिनो हवामह इन्द्र धनस्य सातये ॥५॥ 
दैवी प्रयोजनका लागि गरेका यज्ञमा हामी याजकहरू प्रारम्भ र समाप्त हुने बेलामा इन्द्रदेवलाई 
आह्वान गर्दछौं  धन प्राप्तिका कामनाले पनि इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । 

१ फन कैतेलबेनयुत भेन क 
वना र १ 
दन्द्रदेवले ८५, ३५. आश्रय दिन्छन् । त्यस्ता इन्द्रदेवलाई यो सोमरस समर्पित छ। 


६२३ 


 





 नरबललहरल 


हु  अभिन्वा पूर्वपीतय इन्द्र स्तोमेभिरायव। . 

.. .... समीचीनास क्रभवः समस्वरन् रुद्रा गृणन्त पूर्व्यम् ॥७॥ म 

इन्द्रदेव । उहिलेदेखि नै क्रभु र रुद्रहरूले तिम्रो स्तुति गर्दै आएका छन् । याजकहरू स्तुति गर्दै 
गर्नका लागि सर्वप्रथम तिमीलाई नै बोलाउँछन् ।. 
अस्येदिन्द्रो वावुधे वृष्ण्ये शवो मदे सुतस्य विष्णवि। 
अद्या तमस्य महिमानमायवोओनु छ्टुवन्ति पूर्वथा ॥८॥  

सोमरस पान गरेर अत्यधिक आनन्दित हुँदै यजमानको वीर्य र बल बढाउँछन्, त्यसैले 
आज पनि इन्द्रदेवकै महिमा वर्णन गर्दछन्। म 

तत्वा यामि सुवीय तद् ब्रह्म ५ ११०४ । 

















येना यतिभ्यो भृगवे धने हिते येन प्रश्कण्वमाविथ ॥९ . 
 । जुन शक्तिका कारण तिमीले यति र भूगु क्रषिलाई धन प्रदान गरेका थियौ तथा जुन 
ज्ञानीहरूको रक्षा गरेका थियौ, उही ज्ञान र बल प्राप्त गर्नका लागि हामी सबैभन्दा पहिले 
प्रार्थना गर्दछौँ। 
 यैना समुद्रमसुजो महीरपस्तदिन्द्र वृष्णि ते शवः । ०,  
.  सद्घः सो अस्य महिमा न सन्नशे यं क्षोणीरनुचक्रदे १  
इन्द्रदेव । जुन शक्तिले तिमीले सुमद्र र विशाल नदी निर्माण गरेका थियौ, त्यही शक्तिले हाम्रो 
पूरा गराउन सक्छ। तिम्रा जुन महिमाको अनुसरण द्युलोक र पृथिवीले गर्दछन्, त्यो वारपार 
को समुद्रजस्तै छ। छ बुम 
शग्धी न इन्द्र यत्त्वा रयिं यामि सुवीर्यम्। ० 
शग्धि वाजाय प्रथम सिषासते शग्थि स्तोमाय पूर्व्य ॥११।. 
है इन्द्रदेव ! श्रेष्ठ पराक्रमले युक्त ऐश्वर्यको कामना हामी गर्दछौँ, तिमी प्रदान गर । अन्नको इच्छा 
मानिसलाई सबैभन्दा पहिले अन्न प्रदान गर । हे इन्द्रदेव ! तिमी स्तुतिकर्तालाई पनि धनधान्य 
बर । ८१४ 
  शग्धी नो अस्य यद्ध पौरमाविथ धिय इन्द्र सिषासतः । 
.. .   शग्धि यथा रुशम श्यावक कपमिन्द्र प्रावः स्वर्णरम् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । जुन शक्तिले तिमीले पुरुका पुत्रको रक्षा गरेका थियौ, उही शक्ति विवेकले काम गर्ने 
मानिसले पाञन्। जुन शक्तिले तिमीले तेजस्वी धनदाता रुशम, श्यावक र कृपकोरक्षा गरेका 
थियौ, उसै शक्तिले हामीलाई पनि सुरक्षा गर । पह नि 
क कन्नव्यो अतसीनां तुरो गृणीत मर्त्यः । 
। नही न्वस्य महिमानमिन्द्रियं स्वर्गुणन्त आनशुः ॥१२॥ 
उहिलेका स्तुति गर्ने क्रषिले त इन्द्रदेवको महिमाशाली शक्ति चिन्न सकेनन् भने आजका स्तोताले 
 कुन खालको नयाँ स्तुति गर्लान् र ? लिङ 
कदु स्तुवन्त क्रतयन्त देवत क्रषिः को विप्र ओहते । 
कदा हवं मघवन्निन्द्र ७ कदु स्तुवत आ गमः ॥१४॥ हक 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा निमित्त यज्ञ गर्ने देवता को होलान् र तिम्रो स्तुति गरेर कृपा प्राप्त गर्ने त्रि को 
होलान् ? हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी सोमरस अभिध्ुत गर्नेहरूको स्तुति सुनेर उनीहरूकहाँ कहिले 


जान्छौ? छ 

म उढु त्यै मधुमत्तमा गिरः स्तोमास ईरते। हँ 
सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो वाजयन्तो रथा इव॥१५॥ 
वास्तविक विजय प्रदान गर्ने, ऐश्वर्य प्राप्तिका माध्यम, निरन्तरका रक्षक, मधुर स्तोत्र, यी सबै 
युद्धको उपकरण रथजस्तै हुन् भनिन्छ! हन  हे म 
  कण्वाइव भृगवः सूर्या इव विश्वमिद्धीतमानशुः । 

म इन्द्र स्तोमेभिर्महयन्त आयवः प्रियमेधासो अस्वरन् ॥१९॥ दिनलाई 

कण्वका गोत्रमा उत्पन्न क्रषिहरूको जस्तै स्तुति गर्दै भृगुका गोत्रमा उत्पन्न क्राषिहरूले इन्द्रदे घही 

चारैतिरबाट सूर्यका रश्मि संसारभरि भएर फैलिएभैँ घेरे । यस्ता महान् इन्द्रदेवलाई प्रियमै 
 स्तृति गर्दै पूजा गरै।.  . .   म 


६२४. 


कि 





युक्ष्वा हि वृत्रहन्तम हरी इन्द्र परावत । 
८ अर्वाचीनो मघवन्त्सोमपीतय उग्र क्रष्वेभिरा गहि॥१७॥ 
वृत्रासुर विनाश गर्न सक्षम, रथमा आसीन ऐ 


, ऐश्वर्यले सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! तिमी शक्तिले सम्पन्न भएर 
मरुतहरूसंग सुदूर प्रदेशबाट हाम्रा यञ्चमा आउ । 
इमे हिते कारवो वावशुर्धिया विप्रासो मेधसातये। 
सत्वं नो मघवन्िन्द्र गिर्वणो वेनो न शृणुधी हवम्॥१८॥ 


हे प्रार्थनीय इन्द्रदेव । जञानबुद्धि जागृत गर्नका  


का लागि स्तोताहरू विवेकपूर्वक साधना गर्दछन् । हे 
धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी आतुर व्यक्तिले जस्तै हाम्रो स्तुति स्वीकार गर ।  ९ ने 
निरिन्द्र बृहतीभ्यो वृत्र धनुभ्यो अस्फुर । म 
निर्बुदस्य मृगयस्य मायिनो नि पर्वतस्य गा आज ॥१९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले आफ्ना विशाल धनुषले 


ले वृत्र, मायावी अर्बुद र मृगय नामका असुर वध गय्यौ। 
त्यसअतिरिक्त पर्वतले लुकाएका गाई मुक्त गरायौ।  


. निरग्नयो रुरुचुर्निरु सूर्यो नि सोम इन्द्रियो रसः । 
महामहिं कृषे तदिन्द्र पाँस्यम् ॥२०॥ ७ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले आकाशबाट विशाल अहिलाई तलतिर मुन्ट्याएर आफ्नो शौर्य प्रकट गयौ । 
त्यसपछि अग्नि र सूर्य प्रकट भए र तिम्रो प्रिय सोम टड्कारै देखियो । 
यं मे दुरिन्द्रो मरुतः पाकस्थामा कौरयाण। 
विध्वेषा त्मना शोभिष्ठमुपेव दिवि धावमानम् ॥२१॥ 
कुरयाणका पुत्र पाकस्थामाले हामीलाई त्यही प्रदान गरे, जुन इन्द्र र मरुत्हरूले प्रदान गरेका थिए। 
ऐश्वर्य सबै धनमध्ये अत्यधिक सुशोभित हुँदै आलोकित हुने गतिमान् सूर्यजस्तै सुशोभित 
हुन्छ। 
रोहित मे पाकस्थामा 


मा सुधुर कक्ष्यप्राम्। अदाद्रायो विबोधनम्॥२२॥ 
पाकस्थामाले हामीलाई श्रेष्ठ धुरामा नारिएका, राता वर्णका अश्च प्रदान गरे र ज्ञानयुक्त ऐश्वर्य पनि 
दिए। 


यस्मा अनये दश प्रति धुरं वहन्ति वह्ृयः । अस्त वयो न तुग्रथम् ॥२३॥ 
वयले तुग्रका पुत्रलाई आवाससम्म पुग्याएझैँ अन्य दसलाई 


डु पनि धुरासम्म पुन्याए। 
आत्मा पितुस्तनूर्वास ओजोदा अभ्यञ्जनम्। 
तुरीयमिद्रोहितस्य पाकस्थामान भोज दातारमब्रवम् ॥२४॥ 


पिताअनुरूपका पुत्र पाकस्थामा श्रेष्ठ आवास प्रदाता र शत्नुहन्ता हुन्। यस्तो रातो तेज प्रदान 
गर्नेलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 


सूक्त  ४ 
क्षृषि  देवातिथि काण्व । देवता  इन्द्र पूषा कुरुङ्ग । छन्द  प्रंगाथ पुर उष्णिक। 
यदिन्द्र ५७०० कृ  न्यग्वा हृयसे नृभिः । 
सिमा पुरू नृषूतो अस्यानवेञसि प्रशर्ध तुर्वशे ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! स्तोताहरू सहायताका लागि चारैतिरबाट तिमीलाई आह्वान गर्दछन्। शत्रुनाशक हे 
इन्द्रदेव  अनु र तुर्वशले तिमीलाई प्रार्थनापूर्वक बोलाउछन् । 
यद्वा रुमे रुशमे श्यावके कृप इन्द्र पादयसे सचा। 
. केण्वासस्त्वा ब्रह्मभिः स्तोमवाहस इन्द्रा यच्छन्त्या गहि॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । रुम, रुशम, श्यावक र कृपले तिमीलाई प्रसन्न गर्दछन्। कण्वका वंशज क्रषिहरू 
विभिन्न स्तोत्रले प्रभावित गर्ने प्रयास गर्छन्। हे इन्द्रदेव ! तिमी यज्ञमा आर त 
१ ० तृष्पन्नेत्यवेरिणम् । 
आभारी, तूयमा ७ ०७०३, सुसचा पिब॥२॥ ड ै 
हे इन्द्रदेव । तिर्खाएको गौर मृग तलाउनजिक कुदेर गएभैँ तिमी हाम्रा सहचर बनेर यज्ञमा आठ र 
। हामी कण्वपुत्रहरूका यज्ञमा सोमपान गरेर सन्तुष्ट होछ। 


६२५ 









मन्दन्तु त्वा मधवत्िन्दरेन्दवो राधोदेयाय सुन्प । 

आमुष्या सोममपिबश्चमू सुत ज्येष्ठ ५००९ ॥४॥ 
हे ऐश्चर्यवान् इन्द्रदेव ! सोमयज्ञ सम्पन गर्ने साधकलाई वैभव प्रदान गर्नका लागि सोमरसल् 
तिमीलाई आनन्दित पारोस्। पात्रमा राखिएको शोधित सोमरस पिएर तिमी श्रेष्ठ बलले युक्त । 


प्र चक्रे सहसा सहो बभञ्ज मन्युमोजसा । 
विश्वे त इन्द्र पुतनायवो यहो नि वृक्षाइव येमिरे॥५॥ 
तिमीले शक्ति र तेजले शत्रुलाई वशीभूत गरेर उनीहरूको क्रोध र अहङ्वार नष्ट गय्यौ । त्यसपछि 


ती सबैलाई रुखभैँ जड र निष्क्रिय बनायौ। 
सहस्रेणेव सचते यवीयुधा यस्त आनहपस्तुतिम्। म 
पुत्रै प्रावग कृणुते सुवीर्ये दाश्नोति नम उक्तिभिः ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! प्रार्थना गर्ने व्यक्तिलाई तिमी हजारौँ शस्त्रास्त्र प्रदान गर्दछौ । विनम्र भावले तिमीलाई 
आहति प्रदान गर्ने व्यक्तिले पराक्रमी र शत्रुविध्वंशक पुत्र प्राप्त गर्दछ। 
मा भैम मा श्रमिष्मोग्रस्य सख्यै तव। 
महत्ते वृष्णो अभिचक्ष्यं कृत पश्येम तुर्वशँ यदुम्॥७॥ 
महान् बलशाली हे इन्द्रदेव ! तिम्रा मित्रताका प्रभावले हामी कसैसित भयभीत नहोऔँरनत 
कहिल्यै थाकौं । उपासकहरूको कामना पूरा गराउने हे देव ! तिम्रो सत्कार्य प्रशंसनीय छ। हामा 
तुर्वश र यदुलाई पनि प्रसन्नताका स्थितिमा देखौँ । ं 
सव्यामनु स्फिग्यं वावसे वृषा न दानो अस्य रोषति। 
मध्वा सम्पुक्ताः सारघेण धेनवस्तूयमेहि द्रवा पिब॥८॥ 
हे सर्वशक्तिमान् इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना बायाँ हातले सजिलै सबैलाई आश्रय दिन्छौ । नष्टश्रष्ट गर्ने 
क्रर शत्रुले तिमीलाई कष्ट दिन सक्दैन। महजस्तै मिठो दुधयुक्त र सुखदायी सोम तिम्रा लाग 
प्रस्तुत छ। शीघ्र यज्ञवेदीका समीप आउ र पान गर । 
अश्ची रथी सुरूप इद् गोमाँ इदिन्द्र ते सखा। 
श्वात्रभाजा वयसा सचते सदा चन्द्रो याति सभामुप ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई आफ्नो मित्र बनाउने मानिस रथयुक्त सौन्दर्यवान्, ऐश्वर्यवान् र धनधान्यले 
सधैँ पूर्ण रहन्छ। सधैं श्रेष्ठ आभूषणले सुसज्जित भएर सबैलाई प्रसन्नता दिने सभागृह आदिमा 
जान्छ। 
क्राश्यो न तृष्यन्नवपानमा गहि पिबा सोम वशाँ अनु । 
निमेघमानो मघवन्दिवेदिव ओजिष्ठं दधिषे सह ॥१०॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! देख्नमा राम्रो तर तिर्खाएको हरिणजस्तै छौ। सोमपात्र नजिक आउ म 
लागेजति सोमपान गर । तिमी नित्य वर्षा गर्दै ओजले सम्पन्न होङ । 


अध्वर्यो द्रावया त्वं सोममिन्द्रः पिपासति। 

उप नून युयुजे वृषणा हरी आ च जगाम वृत्रहा ॥११॥ ती 
बलवान् अश्च हुने रथमा आरूढ, वृत्रसंहारक इन्द्रदेवको आगमन भयो । हे अध्वर्युहरू हो ! 
सोमपान गर्न इच्छुक इन्द्रदेवका लागि चाँडै सोमरस तयार गर । 

स्वयं चित्स मन्यते दाशुरिर्जनो यत्रा सोमस्य तृम्पसि। 

इद ते अन्न युज्म समुक्षित तस्येहि प्र द्रवा पिब॥१२॥  
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई घरमा ल्याएर सोमरस पानले सन्तुष्ट गराउने दानी व्यक्तिले आफूलाई म 
ठान्दछ । हे इन्द्रदेव । तिम्रा लागि सोमरसरूपी श्रेष्ठ आहार तयार छ, आएर त्यो पान गर । 

रथैष्ठायाध्वर्यवः सोममिन्द्राय सोतन। 
। अघि ब्रध्नस्याद्रयो वि चक्षते सुन्वन्तो दाश्वध्वरम् ॥१२॥ आली 
डरै अध्वर्युहरू हो । रथमा आरुढ इन्द्रदेवका निम्ति सोमरस पेल। सोमरस पेल्ने गरेका 
ठाउँका ढुङ्गा देख्दा याजकहरू यज्ञ सम्पन्न गर्दै छन् भन्ने कुरो थाहा हुन्छ। 


६२६ ओई 


करका फिलितिलक् तया ताक वरितकिभतकु त्रि 


 मँ छा पट हुलतरछुलतप्यकमटतुर नजि रै जयकिलिलर कान 





। 


उपन्रध्न कनकुलन्छे  षणा हरी इन्द्रमपसु वक्षतः । 

अर्वाञ्चे त्वा सप्तयो ध्वरश्रियो वहन्तु सवनेदुप ॥१४॥ 
अन्तरिक्षमा विचरण गर्ने दुई वटा शक्तिशाली घोडा हाम्रा यस यज्ञमा इन्द्रदेवलाई लिएर आउन् । हे 
इन्द्रदेव ! यज्ञको सेवा गर्ने र सधैँका गतिशील घोडाले तिमीलाई ल्याञन् । 

प्रपूषण वृणीमहे युज्याय पुरूवसुम्। 

स शक्र शिक्ष पुरुहूत नो धिया तुजे राये विमोचन ॥१५॥ 
अनेकौँ तिरबाट बोलाइने हे पूषादेव ! तिमी ज्यादै ऐश्वर्यवान् र सबैका पोषक हौ। हामी श्रेष्ठ 
मित्रभावले आह्वान गर्दछौँ । धन देउ र शत्रु नष्ट गरेर विपद्बाट मुक्ति प्रदान रर । 

सं न शिशीहि भुरिजोरिव धुर रास्व रायो विमोचन । 

त्वे तन्न सुवेदमुस्रिय वसु यं त्वं हिनोषि मर्तम् ॥१६॥ 
सङ्कटबाट छुटाउने हे पृषादेव ! हाम्रो मेधा हातको छुराजस्तै धारिलो बनाङ र हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान 
गर। हे इन्द्रदेव ! तिमीले अन्य मानिसलाई प्रदान गर्ने ऐश्वर्य र गाईरूपी धन हामीलाई पर्नि प्रदान 
गर। 


वेमि त्वा पुषन्नृञ्जसे वेमि स्तोतव आघृणे । 

न तस्य वेम्यरण हि तद्वसो स्तुषे पज्राय साम्ने ॥१७॥ 
सबैका पालक हे पूषादेव ! तिमी शत्रुविनाशक र सज्जनका हर्षप्रदायक हौ । हामी तिमीलाई प्रसत्र 
गर्न चाहन्छौँ। हे तेजस्वी इन्द्रदेव । हामी केवल तिमीलाई उपासना गर्न चाहन्छौँ, किनभने 
तिमीबाहेक अन्य कुनै देवताको उपासना हितकारी हुँदैन। हे वास प्रदान गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी 
स्तुतिकर्ता पञ्जलाई जस्तै हामीलाई पनि धन प्रदान गर । 

परा गावो यवसं कच्चिदाघृणे नित्य रैवणो अमर्त्य। 

अस्माक पूषन्नविता शिवो भव मंहिष्ठो वाजसातये ॥१८॥ 

हे तेजस्वी इन्द्रदेव ! हाम्रा गाई चर्दै पर पुगेछन् भने त्यहाँ सुरक्षित राख । हे पूषादेव ! तिमी हाम्रा 

रक्षक र कल्याणकारी हौ । हामीलाई प्रचुर अन्न र धन प्रदान गर । 

 स्थूरं राधः शताश्व कुरुङ्गस्य दिविष्टिपु। 

राज्ञस्त्वेषस्य सुभगस्य रातिषु तुर्वशेष्वमन्महि ॥१९॥ 
क७१े०० सम्पन्न श्रेष्ठ धन भएका कुरुङ्गले दिव्य दान गर्दा हामीलाई सयौँ अश्चयुक्त प्रचुर धन 
प्राप्त भयो। 

धीभिः सातानि काण्वस्य वाजिनः प्रियमेधैरभिद्युभिः । 

षष्टि सहस्रानु निर्मजामले निर्युथानि गवामृषिः ॥२०॥ 
हि साठी हजार पवित्र गाई कण्वका पुत्र मेधातिथि, उनका स्तोता र प्रियमेधबाट प्राप्त गरेका 
थियौँ।  म 
वृक्षाग्रिन्मे अभिपित्वे अरारणुः। गा भजन्तमेहनाश्वं भजन्त मेहना ॥२१॥  
हामीले पहिले जुन साठी हजार धन पायौँ, त्यो देखेर वृक्षले हर्षको ध्वनि निकाल्दै यिनलाई स्तुति 

गर्न योग्य असल गाई र अश्च प्राप्त भए भनेका थिए। 
सूक्त  ९ 
क्राषि  ब्रह्मातिथि काण्व । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  गायत्री बृहती अनुष्टुप् ।  

दुरादिहेव । वि भानु विश्वधातनत् ॥१॥ 
अति यढा भए पनि नजिकैजस्तो देखिने रातो आभायुक्त उषाले आफ्ना स्वर्णिम रश्मि फैलाउँदा 
त्यस प्रकाशले सारा विश्व नै प्रकाशित हुन्छ । ८ पपसम 

नुवदृस्रा मनोयुजा रथेन पृथुपाजसा। सचेथै अश्चिनोषसम् ॥२॥ 
हे शत्रुनाशक, नेतृत्व गर्ने अश्चिनीकुमार हौ ! इच्छा गर्नेबित्तिकै अति विशाल ऐश्वर्यवान् रथमा 
उषाका नजिक पुग्दछौ । 
युवाभ्यां वाजिनीवसू प्रति स्तोमा अदृक्षत। वाच दूतो यथोहिषे ॥२॥ म 

हे धनप्रदाता अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूका निम्ति स्तुति गाउँछौँ। हामी आफ्ना दूतजस्तै वाणीले 
तिमीहरूको बयान गर्दछौँ । 

६२७ 


हक 





पुरुप्रिया ण कतये पुरुमन्द्रा पुरूवसू। स्तुषे कण्वासो अश्चिना ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! सबैलाई प्रिय लाग्ने, आनन्दित गराउने र प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर्छौ । ह्यामी 
कण्व वंशीय आफ्नो रक्षाका लागि तिमीहरूलाई स्तुति गर्दछौँ । 
  मंहिष्ठा वाजसातमेषयन्ता शुभस्पती । गन्तारा दाशुषो गृहम् ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै पूजनीय, बल प्रदान गर्ने, श्रेष्ठ कर्म गर्ने र अन्न उत्पादन गर्ने 
हौ। यञ्च आदि श्रेष्ठ कर्म गर्ने दानीका घरमा गएर कल्याण गर्दछौ । 


ता सुदेवाय दाशुषे सुमेधामवितारिणीम्। घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् ॥६॥ 


श्रेष्ठ देवताका लागि दवि प्रदान गर्नेलाई नाश नहुने खालको बुद्धि दिँदै घिउले सेचन गर्नका लागि 
गाईलाई पोषण गर्  


आ न स्तोममुप द्रवत्तूयं श्येनेभिराशुभिः । यातमश्चेभिरश्चिना ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! श्येन पक्षीभेँ ट्रुतगामी अश्वद्वारा तिमीहरू शीघ्र यज्चमा आओ । 


येभिस्तिस्रः परावतो दिवो विश्वानि रोचना । त्रीरकून्परिदीयथः ॥८॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो ! तीन दिन र तीन रातसम्म दिव्यलोकमा भ्रमण गर्ने यानमा तिमीहरू हाम्रा यस 
यज्ञमा आओ । 


उत नो गोमतीरिष उत सातीरहरविंदा । वि पथ सातये सितम्॥९॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हामीलाई गाईले सम्पन्न प्रचुर अन्न र वितरण गर्न योग्य धन प्रदान गर। 
त्यसका साथै त्यस धनको सदुपयोग कसरी गर्ने भन्ने कुरो निर्देश गर । 


आ नो गोमन्तमश्चिना सुवीरं सुरथंरयिम् । वोढहमश्चावतीरिषः ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हामीलाई गाई, अश्च, श्रेष्ठ रथ र साहसी पुत्रयुक्त महान् ऐश्वर्य प्रदान गर । 
वावृधाना शुभस्पती दस्रा हिरण्यवर्तनी । पिबतं सोम्यं मधु ॥११॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै असल काम गर्छौ र शत्रु नाश गर्दछौ । आफ्ना सुनौला रथमा 
यज्ञस्थलतिर आएर मह मिसाएको सोमरस पान गर।   


अस्मभ्यं वाजिनीवसू मघवदभ्यश्च सप्रथः । छर्दिर्यन्तमदाभ्यम् ॥१२॥ 


हे ऐश्वर्षवान् अश्चिनीकुमार हो ! धनले सम्पन्न हामीलाई सुरक्षित विशाल आवास देओ । 


नि पु ब्रह्म जनानां याविष्टं तूयमा गतम्। मोष्वपन्याँ उपारतम् ॥१३॥ 
हेज्ञानबुद्धि सुरक्षित राख्ने अश्चिनीकुमार हो । अरू कतै नगई हामीकहाँ आओ । 
अस्य पिबतमश्चिना युवं मदस्य चारुणः । मध्वो रातस्य धिष्ण्या । ।१४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हामीले समर्पण गरेको मधुर र आनन्ददायक सोमरस पान गर्  
अस्मे आ वहतं रयिं शतवन्त सहस्रिणम्। पुरुक्षु विश्वधायसम् ॥१५॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो ! सबैलाई पालन गर्दै सबैको जीवन धारण गर्दछौ। हामीलाई सयौँ वा हजारौं 
किसिमको वैभव प्रदान गर । 


पुरुत्रा चिद्धि वाँ नरा विह्वयन्ते मनीषिणः । वाधद्धिरश्चिना गतम् ॥१६॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूलाई अनेकौं मनीषीले आफ्ना स्थानमा निश्चित रूपले बोलाउँछन्। 
त्यसैले आआफ्ना वाहनमा यज्ञस्थलमा आओ । 


जनासो वृक्तबर्हिषो हविष्मन्तो अरङ्कृतः । युवा हवन्ते अश्चिना ॥१७॥ 
०३०५७०१७ ७ हो ! याजकहरू कुशका आसन सजाउँदै ओछ्याएर तिमीहरू दुवैलाई आह्वान 
गर्दछन् । 


अस्माकमद्य वामयं स्तोमो वाहिष्ठो अन्तमः । युवाभ्यां भूत्वश्चिना ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हामी स्तोताले उच्चारण गरेको स्तोत्र तिमीहरूका नजिक पुगोस्। 
यो ह वां मधुनो दृतिराहितो रथचर्षणे। तत पिबतमश्चिना ॥१९॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूका रथका दर्शनीय भागमा यजमानले स्थापित गरेका मधुपात्रमा 
मधुर रस ग्रहण गरे र पान गर् । 


तेन नो वाजिनीवसू पश्चे तोकाय शं गवे। वहतँ पीवरीरिषः ॥२०॥ 


हे अन्न र धनले सम्पन्न अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरू हाम्रा सन्तान र गाई आदि निमित्त 
गा निमित्त प्रचुर 
अन्न लिएर आफ्ना रथमा यहाँ आओ । ई आदि पशुका 


६२८ 





उत नो दिव्या इष उत सिन्धूरहर्विदा । अप द्वारेव वर्षथः ॥२१॥ म 
नित्य प्रातःकाल दर्शनीय र स्तुत्य हे अश्चिनीकुमार हो ! कृपापूर्वक समयअनुसार जल बर्साइराख । 
त्यसबाट हामीलाई प्रचुर अन्न प्राप्त होस् । 

कदा वां तौग्रयो विधत्समुद्रे जहितो नरा। यद्दाँ रथो विभिष्पतात् ॥२२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । समुद्रमा फ्याँकिएका तुग्रका पुत्र भुज्युले तिमीहरूको प्रार्थना कहिले गरे ?र 
तिमीहरूले त्यहाँबाट रथमा उठाएर उनलाई बचाएका थियौ । 

युवं कण्वाय नासत्यापिरिप्ताय हर्म्ये । शश्वचदूतीर्दशस्यथः ॥२३॥ 


सत्यको पालना गर्ने हे अश्चिनीकुमार हो ! पीडित कण्व क्रषिलाई तिमीहरूले उच्च आवास दिएर 
सुरक्षा प्रदान गरेका थियौ । म 


ताभिरा यातमूतिभिर्नव्यसीभिः सुशस्तिभिः । यद्वाँ वृषण्वसू हुवे ॥२४॥ 
हे धन बर्साउने अश्चिनीकुमार हो ! हामीले आह्वान गर्दा तिमीहरू आफ्ना रक्षण साधनले युक्त भएर 
यहाँ आओ । 

यथा चित्कण्वमावतं प्रियमेधमुपस्ततम्। अत्रिं शिञ्जारमञख्चिना ॥२५॥ . 
हे अश्चिनीकुमार हो ! प्रार्थना गर्ने अत्रि, प्रियमेध, कण्व र उपस्तुतको सुरक्षा गरेझैँ हामीलाई पनि 
सुरक्षा प्रदान गर । 

यथोत कृत्व्ये धनेशुं गोष्वगस्त्यम्। यथा वाजेषु सोभरिम् ॥२६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! ऐश्वर्य पाउन खोज्ने अंशुको रक्षा गरेझेँ, गाई प्राप्त गर्न खोज्ने अगस्त्यको रक्षा 
गरेझौँ र सोभरीलाई युद्धमा सुरक्षा प्रदान गरेझैँ हामीलाई सुरक्षा गर । 

एतावद्वां वृषण्वसू अतो वा भूयो अश्चिना । गुणन्तः सुम्नमीमहे ॥२७॥ 
हे ऐश्वर्य बर्साउने अश्चिनीकुमार हो ! हामी स्तुति गर्दै तिमीहरूसित प्रचुर धन माग्दछौँ । 

रथ हिरण्यवन्धुरं हिरण्याभीशुमश्चिना । आ हि स्थाथो दिविस्पृशम् ॥२०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! सुनको दण्ड र सुनकै लगाम भएको दिव्यलोक स्पर्श गर्ने रथमा आरूढ भएर 
तिमीहरू दुवै आओ । । 

हिरण्ययी वां रभिरीषा अक्षो हिरण्ययः । उभा चक्रा हिरण्यया ॥२९॥ 
भनन हो । तिमीहरूका रथको काठ सुनौलो आभाले युक्त छ। धुरो र पाङ्ग्रा पनि सुनले 
बनेका छन्। म 

तेन नो वाजिनीवसू परावतश्चिदा गतम्। उपेमां सुष्टुतिं मम ॥३०॥ 
हे बल तथा धनले सम्पन्न अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै दूरदेशबाट पनि हाम्रो प्रार्थना सुन्नका 

लागि आआफ्ना रथमा हामीकहाँ आओ । 
आ वहेथे पराकापूर्वीरश्नन्तावश्चिना । इषो दासीरमर्त्या ॥२१॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! दुष्टका अनेकौँ पुरी विनाश गर्दै अन्न लिएर यज्ञमा आओ । 

आनो द्युम्नैरा श्रवोभिरा राया यातमश्चिना । पुरुश्चन्द्रा नासत्या ॥३२॥ 
हे सत्यनिष्ठ र अनेकौँका मित्र अश्चिनीकुमार हो । धन, अन्न र दैवी सम्पत्तिले सम्पन्न भएर 
हामीकहाँ आओ । 

एह वां प्रुषितप्सवो वयो वहन्तु पर्णिन । अच्छा स्वध्वरं जनम् ॥२२। 
हे अश्चिनीकुमार हो ! चराको जस्तै तेज गति भएका घोडाले तिमीहरूलाई श्रेष्ठ यज्ञ आदि कर्म गर्ने 
याजकका नजिकै ल्याछन् । 

रथ वामनुगायसं य इषा वर्तति सह। न चक्रमभि बाधते ॥३४॥ 
स्तोताले पछ्याएका तिमीहरूका अश्च वा अन्नयुक्त रथका चक्रलाई बाध्ला पुग्दैन । 
हिरण्ययेन रथेन द्रवत्पाणिभिस्श्वैः । धीजवना नासत्या ॥३५॥ 
हे सद्बुद्धिजस्तै सत्य प्रकट गर्ने देवता हो ! सुनौलो रथ र दौडने अश्वमा यहाँ आओ  

युवं मृगं जागृवांसं स्वदथो वा वृषण्वसू। ता न पृङ्क्तमिषा रयिम् ॥३६॥ 
हे वर्षणशील सम्पत्ति भएका देवताहरू हो ! जागृत र शोधित सोमरस पान गर्ने तिमीहरू दुवैले 
हामीलाई पोषक अन्नले सम्पन्न बनाओ । 

६२९ 
?  








ता मे अश्चिना सनीनां विद्यात नवानाम्। 

यथा चिच्चैद्यः कशु शतमुष्द्रनाँ ददत्सहस्रा दश गोनाम् ॥३७॥ 
अश्चिनीकुमारले हाम्रा लागि उपयोगी ऐश्वर्य विभूति चिनून् । चेदी वंशका कशुले सयौँ उँट, दासी र 
हजारौँ गाई हामीलाई प्रदान गरेको कुरो पनि जानून्।  

यो मे हिरण्यसन्दुशो दश राज्ञो अमंहत । 

अधस्पदा इच्चैद्यस्य कृष्टयश्चर्मम्ना अभितो जनाः ॥३८॥ 
हामीलाई दस राजाका सुनौलो पुरुषार्थ प्रदान गर्ने चेदी वंशीयका चरणमा सारा प्रजा झुकेर 
. रहन्छन् । 

माकिरेना पथा गाधेनेमे यन्ति चेदयः । 

अन्यो नेत्सूरिरोहते भूरिदावत्तरो जनः ॥३९॥ 
७० वंशीयहरू जाने मार्गबाट अरू जाँदैनन् । याजकलाई कशुले भन्दा बढी धन कसेले प्रदान 
गर्दैन । 

सूक्त६ 
क्राषि  वत्स काण्व । देवता  इन्द्र तिरिन्दिर पार्शव्य । छन्द  गायत्री । 

महाँ इन्द्रो य ओजसा पर्जन्यो वृष्टिमाँ इव। स्तोमैर्वत्सस्य वावृधे ॥१॥ 
जल वर्षा गराउने मेघजस्तै महान् र तेजस्वी इन्द्रदेव आफ्ना प्रियपात्रको स्तुतिले समृद्ध भएर 
व्यापक रूप ग्रहण गर्दछन् । 

प्रजामृतस्य पिप्रतः प्र यद्धरन्त वह्यः । विप्रा क्रतस्य वाहसा ॥२॥ 
आकाश मार्गबाट गमन गर्न सक्षम अश्चले यज्चका लागि तत्पर इन्द्रदेलाई वेगपूर्वक ल्याउँदा 
उद्गाताहरू यञ्चमा प्रयुक्त हुने मन्त्रले उनै इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछन् । 

कण्वा इन्द्र यदक्रत स्तोमैर्यञ्चस्य साधनम्। जामि तब्रुवत आयुधम् ॥२॥ 

कण्ववंशीय क्रषिहरूले स्तुतिका माध्यमबाट इन्द्रदेवलाई यज्ञका साधक बनाउँदा शस्त्रको 
आवश्यकता नै पर्दैन भन्ने गरिन्छ । 

समस्य मन्यवे विशो विश्वा नमन्त कृष्टयः । समुद्रायेव सिन्धवः ॥४॥ 
नदीहरू समुद्रमा मिसिनका लागि वेगले गएभैँ सबै प्रजा उग्र इन्द्रदेवप्रति नमस्कार गर्दै आकर्षित 
हुन्छन् । 

ओजस्तदस्य तित्विष उभै यत्समवर्तयत्। इन्द्रश्वर्मेव रोदसी ॥५॥ 
चुलोक पु पृथ्वीलोकसम्म आवरणजस्तै भएर फिँजिँदै सुरक्षा गर्ने इन्द्रदेवको ओज अत्यन्त 

जस्वी छ। . म 

वि चिदवृत्रस्य दोधतो वज्रेण शतपर्वणा । शिरो बिभेद वृष्णिना ॥६॥ 
संसारलाई भयभीत गर्ने वृत्रासुरको टाउको शक्तिसम्पन्न इन्द्रदेवले आफ्नो तीक्ष्ण प्रहार भएका 
वज्रले छिनाए । १ 

इमा अभि प्र णोनुमो विपामग्रेषु भीतयः । अग्नेः शोचिर्न दिद्युत ॥७॥ 
अग्निको ज्वालाभैँ तेजयुक्त स्तोत्र हामी स्तोता उनीसामु बारम्बार उच्चारण गर्दछौँ । 

गुहा सतीरुप त्मना प्र यच्छोचन्त धीतयः । कण्वा क्रतस्य धारया ॥८॥ 
गुफामा रहेका गाई इन्द्रदेव नजिकै पुगेपछि निश्चिन्त हुन्छन्। कण्व वंशका क्रषिहरू उनलाई 
सोमरसले सेचन गर्दछन् । 

प्र तमिन्द्र नशीमहि रयिं गोमन्तमश्चिनम्। प्र ब्रह्म पूर्वचित्तये ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी गाई र अश्चले युक्त धन प्राप्त गरौँ । सबैभन्दा पहिले हामी आफ्ना ज्ञानका बलमा 
अन्न प्राप्त गरौँ । 

अहमिद्धि पितुष्परि मेधामृतस्य जग्रभ । अहँ सूर्य इवाजनि ॥१०॥ 
हामीले पालनकर्ता यज्ञरूपी इन्द्रदेवको बुद्धि आफूतिर आकर्षित बा  छौँ। यसबाट हामी 
सूर्यजस्तै तेजले युक्त भएका छौँ । 

६३० 





बक. ० मन्मना गिर शुम्भामि कण्ववत्। येनेद्रः शुष्ममिद्दथे ॥११॥ 
कण्व क्रषिजस्तै हामीले इन्द्रदेवलाई पुराना स्तोत्रले सुशोभित गरेका छौँ, तिनका प्रभावले उनी 
शक्ति 

त्वामिन्द्र न तुष्टुवुर्क्रेषयो ये च तुष्टुवु । ममेद्र्धस्व सृष्टतः ॥१२॥ 

हेइन्द्रदेव ! तिम्रो स्तुति नगर्ने र तिम्रा निम्ति स्तुति गर्ने १५०. मेरो स्तोत्र प्रशंसनीय छ  
तिमी त्यस स्तोत्रका प्रभावले उचित किसिमले परिपुष्ट होङ । 

यदस्य मन्युरध्वनीद्ि वृत्रै पर्वशो रुजन् । अप समुद्रमैरयत् ॥१३॥ 
दन्द्रदेवको क्रोधले टुक्रा भएको वृत्र गर्जेका बेला इन्द्रदेवले समुद्रतिर पानी बगाए । 

नि शुष्ण इन्द्र धर्णसि वज्र जघन्थ दस्यवि । वृषा द्युग्र शुण्विषे ॥१४॥ 


हे इन्द्रदेव ! तिमीले आफ्ना वज्जले शुष्ण नामका राक्षसमाथि प्रहार गस्यौ र त्यसको वधगरेपछि 
यशस्वी बन्यौ । 


नद्याव इन्द्रमोजसा नान्तरिक्षाणि वज्रिणम्। न विव्यचन्त भूमयः ॥१५॥ 
इन्द्रदेवलाई द्युलोक, अन्तरिक्ष र पृथ्वीका शक्तिले पनि छेवन सक्दैनन् । 


यस्त इन्द्र महीरपः स्तभूयमान आशयत्। नि त॑ पद्यासु शिश्नथः ॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव ! बृहत् जलप्रवाह रोकेर बसेका वृत्रासुरलाई तिमीले पानीभित्रै मारिदियौ । 
य इमे रोदसी मही समीची समजग्रभीत्। तमोभिरिन्द्र त गुहः ॥१७॥ 
वृत्रासुरले महान् द्युलोक र पृथ्वी छेकेदिएपछि सबैतिर अन्धकार भरियो । 
य इन्द्र यतयस्त्वा भृगवो ये च तुष्टुवुः । ममेदुग्र श्रुधी हवम् ॥१८॥ 
हि शूरवीर इन्द्रदेव ! तिम्रो प्रार्थना सबै यति र भृगुले गरे । हाम्रो प्रार्थना पनि सुन । 
। इमास्त इन्द्र पृश्नयो घृतं दुहत आशिरम्। एनामृतस्य पिप्युषीः ॥१९॥ 
नु । तिम्रा यञ्च प्रक्रिया अगाडि बढाउँदै पोषित गर्ने पृश्निहरूले यो आशिर र घिउ प्रदान 
दछन् । 
या इन्द्र प्रस्वस्त्वासा गर्भमचक्रिरन्। परि धर्मेव सूर्यम् ॥२०॥ 
हे इन्द्रदेव ! सूर्यका वरिपरि रहेका किरणहरू प्रसवशीलजस्तै भएर आफ्ना मुखले तिमीबाट 
गर्भधारण गर्दै घुम्दछन् । 
त्वामिच्छवसस्पते कण्वा उक्थेन वावृधुः । त्वाँ सुतास इन्दवः ॥२१॥ 
हे बलका स्वामी इन्द्रदेव ! कण्व वंशीय त्रषिका स्तोत्रले तिमीलाई समृद्ध पार्दछन् । उनीहरू 
सोमरस समर्पित गरेर तिमीलाई हर्षित गराउँछन्। ८ . 
तवेदिन्द्र प्रणीतिषूत प्रशस्तिरद्रिवः । यज्ञो वितन्तसाय्यः ॥२२॥ 
पर्वतका किल्लामा निवास गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिम्रा कृपाले सम्पन्न हुने यज्ञमा तिम्रै स्तुति गरिन्छ। 
आ न इन्द्र महीमिर्ष पुरं न दर्षि गोमतीम्। उत प्रजां सुवीर्यम् ॥२३॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीलाई गाईले सम्पन्न विशाल नगर, अन्न, श्रेष्ठ बल रं उत्तम सन्तान प्रदान गर । 
उत त्यदाश्चश्व्यं यदिन्द्र नाहुषीष्वा । अग्रे विक्षु प्रदीदयत् ॥२४॥ 
हे इन्द्रदेव ! नहुष राजालाई प्रदान गरेझैँ अनेकौँ ट्रुतगामी अश्च हामीलाई प्रदान गर । 
अभि व्रजं न तलिषे सूर उपाकचक्षसम्। यदिन्द्र मृडयासि नः ॥२५॥ 
हे ज्ञानसम्पन्न इन्द्रदेव ! हाम्रो गोठ गाईले समृद्ध गराएर हामीलाई हर्ष प्रदान गर । 
 यदङ्ग तविषीयस इन्द्र प्रराजसि क्षितीः । महाँ अपार ओजसा ॥२६॥ 
हे आसस्वरूप इन्द्रदेव ! तिमी आफ्नो महान् ७ र शौर्य रस रत गर प्रजामाथि शासन गर्दछौ । 
हविष्मतीर्विश उप ग्रुवत तये । उरुञ्जयसमिन्दुभिः ॥२७॥ 
हे इन्द्रदेव । आहत यका गर्ने मानिसहरू आफ्नो सुरक्षाका लागि तिमीलाई नै सोमपान गर्न 
बोलाउँछन् सँछन्। 
उपह्वरे गिरीणां सङ्गथे च नदीनाम्। धिया विप्रो अजायत ॥२८॥ 
पर्वतका गुफा, घाटी र नदीका सङ्गममा विप्रहरू उत्पन्न हुन्छन् । 


६२३१ 


०? 








अतः समुद्रमुद्वतश्चिकित्वाँ अव पश्यति । यतो विपान एजति ॥२९॥ 
व्यापक जीवनतत्त्व गतिशील हुने माथिल्ला स्थानबाट प्रखर दृष्टि भएका इन्द्रले समुद्र, जल वा 
जीवनप्रवाह हेर्दछन् । 

आदिठ्रलस्य रेतसो ज्योतिष्पश्यन्ति वासरम्। परो यदिध्यते दिवा ॥३०॥ 
द्युलोकभन्दा पर स्वयं प्रकाशित सविता र दिउँसो देखिने सूर्यले सबै प्राचीनतम तेजस्वी स्वरूपमा 
इन्द्रदेवकै तेज देखेका छन् । 

कण्वास इन्द्र ते मतिं विश्वे वर्धन्ति पौँस्यम्। उतो शविष्ठ वृष्ण्यम् ॥२१॥ 
हे इन्द्रदेव ! कण्व वंशी क्रषिले तिम्रो मेघा र ओज बढाउँदै तिम्रो शौर्य समृद्ध पार्दछन् । 

इमा म इन्द्र सुष्टुति जुषस्व प्र सु मामव । उत प्र वर्षया मतिम्॥३२॥ । 
हे इन्द्रदेव । हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गर्दै हामीलाई उचित किसिमले सुरक्षा गर अनि हाम्रो मेधा 
बढाइदेङ । 

उत ब्रह्माण्या वय तुभ्यं प्रवृद्ध वज्रिवः । विप्रा अतक्ष्म जीवसे ॥३२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी विशाल वज्र धारण गर्दछौ । आफ्नो दीर्घायुका निम्ति हामी स्तोताहरू तिम्रो 
प्रार्थना गर्दछौँ । 

अभि कण्वा अनूषतापो न प्रवता यतीः । इन्द्र वनन्वती मतिः ॥२४॥ 
बगेको पानी सधैँ ओरालो लागेझैँ कण्व वंशी क्रषिले गरेको स्तुति इन्द्रकहा पुग्दछ । 

इन्द्रसुक्थानि वावृधुः समुद्रमिव सिन्धवः । अनुत्तमन्युमजरम् ॥२५॥ 
नदीका पानीले समुद्र समृद्ध भएभैँ स्तुतिले उत्साही र अविनाशी इन्द्र समृद्ध हुन्छन् । 

आ नो याहि परावतो हरिभ्यां हर्यताभ्याम् । इममिन्द्र सुत पिब ॥३५॥ 
हे इन्द्रदेव । बलवान् अश्चमा सुदूर स्थानबाट आएर पेलेर तयार गरेको सोमपान गर । 

त्वामिदवृत्रहन्तम जनासो वुक्तबर्हिषः । हवन्ते वाजसातये ॥३७॥ ना 
वृत्रासुर विनाश गर्ने हे इन्द्रदेव ! अन्न र ऐश्वर्य प्राप्त गर्नका लागि हामी याजकहरू तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ । 

अनु त्वा रोदसी उभे चक्र न वर्त्यशम्। अनु सुवानास इन्दवः ॥२८॥ 
हे इन्द्रदेव ! रथका पाङग्रा घोडाका पछि लागेझैँ द्युलोक, पृथ्वीलोक र सोम तिम्रा पछि लाग्दछन्। 

मन्दस्वा सु स्वर्णर उतेन्द्र शर्यणावति । मत्स्वा विवस्वतो मती ॥३९॥ 
हे इन्द्रदेव ! शर्यणावत् प्रदेशमा सम्पन्न यञ्चमा याजकले गरेका प्रार्थनाले प्रसन्न होङ । 

वावृधान उप द्यवि वुषा वञ्जयरोरवीत्। वुत्रहा सोमपातमः ॥४०॥ जवाब 
सर्वश्रेष्ठ, शक्तिसम्पन्न, वज्रधारी, वृत्रहन्ता र अति सोमपान गर्ने इन्द्रदेव दिव्यलोक नजिकबाट 
गर्जन गर्दछन् । 

क्रषिर्हि पूर्वजा अस्येक ईशान ओजसा । इन्द्र चोष्कुयसे वसु ॥४१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सबैभन्दा पहिले उत्पन्न भएका क्रषि हौ र आफ्नै शक्तिले सबैलाई सञ्चालित 
गर्दछौ । हामीलाई प्रचुर धन प्रदान गर । 

 अस्माक त्वा सुताँ उप वीतपृष्ठा अभि प्रय । शतं वहन्तु हरयः ॥४२। 
हे इन्द्रदेव ! हामीले पेलेर तयार पारेको सोमरस पान गर्नका लागि तिमीलाई बलियो र गतिली 
पिठ्युँ भएका, सयौँ अश्वले यज्ञस्थलमा लिएर आउन् । 

इमा सु पूव्याँ धियं मधोर्घतस्य पिप्युषीम्। कण्वा उक्थेन वावृधुः ॥४३॥ 
कण्व वंशीय पूर्वजहरू मन्त्रद्वारा यज्ञ गरेर मधुर जलको वर्षा गराउँछन् । 

इन्द्रमिद्विमहीनां मेधे वृणीत मर्त्यः । इन्द्र सनिष्युरूतये ॥४४॥ 
आफ्नो र यज्ञको सुरक्षा लागि सबै मानिस देवताहरूमध्ये महान् इन्द्रदेवलाई रोज्दछन् । 

अर्वाञ्च त्वा पुरुष्टरत प्रियमेधस्तुता हरी । सोमपेयाय वक्षतः ॥४५॥ 
प्रियमेध र अनेकौँले प्रशंसा गरेका अश्वले तिमीलाई सोमपानका लागि ल्याओस् । 





६२३२ 





शतमहे तिरिन्दिरे सहस्र पर्शावा ददे। राधांसि याद्वानाम् ॥४६॥ 


यदुवंशीहरूमा सर्वश्रेष्ठ हामीले परशुपुत्र तिरिन्दिरबाट हजारौँको सङ्ख्यामा विभित्र किसिमका 
धनवैभव ग्रहण गयौँ । 


 त्रीणि शतान्यर्वता सहस्रा दश गोनाम्। ददुष्पज्राय साम्ने ॥४७॥ 
यज्ञमा तिरिन्दिरले पज्जलाई तीन सय अर्वा जातका अश्च र दस हजार गाई प्रदान गरे । 


उदानद् ककुहो दिवमुष्ट्रञ्चतुर्युजो ददत्। श्रवसा याद्क जनम् ॥४८॥ 
तिरिन्दिर राजाले चार वटा सुनका थैलासहित उँट दान गरेर आफ्ना यज्ञका पुण्यले उन्नति गरेर 
दिव्यलोक प्राप्त गरे । ॥ 


सूक्त  ७ 
 श्रषि  पुनर्वत्स काण्व । देवता  मरुद्गण । छन्द  गायत्री । 
प्र यद्वस्त्रिष्ुभमि्ष मरुतो विप्रो अक्षरत्। वि पर्वतेषु राजथ ॥१॥ 
हे मरुत्हरू हो ! विद्वान् याजकले तीनै सवनमा स्तुति गरेर अन्न समर्पित गर्दा तिमी पर्वत शृङ्खलामा 
सुशोभित हुन्छौो। म 
यदङ्गतविषीयवो याम शुभ्रा अचिध्वम्। नि पर्वता अहासत ॥२॥ 
सौन्दर्ययुक्त, प्रिय र बलवान् हे मरुत्गण । आफ्नो रथ सजाएर तिमीहरूले यात्रा गर्दा पर्वत पनि 
प्रकम्पित हुन थाल्दछन् । त 
उदीरयन्त वायुभिर्वाश्रास पुश्निमातरः । धुक्षन्तपिप्युषीमिषम् ॥३॥ 
शब्द गर्ने र पृथ्वीलाई मातासमान मान्ने मरुत्हरू आफ्ना वायुका झङ्कारले बादल विदीर्ण गरेर जल 
बर्साउँछन् । उनीहरू सबै प्राणीलाई पोषक अन्न प्रदान गर्दछन् । 
वपन्तिर मरुतो मिहँ प्र वेपयन्ति पर्वतान्। यद्यामं यान्ति वायुभिः ॥४॥ 
वीर मरुत्हरू वायुका प्रवाहसित चल्दा वर्षाले पर्वतलाई कम्पायमान गराउँछन् । 
नि यद्यामाय वो गिरिर्न सिन्धवो विधर्मणे। महे शुष्माय येमिरे ॥५॥ 
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरूको वेग र महान् बलले पर्वत डराउँछन् र नदी पनि भयभीत भएर मन्द 
गतिले बग्न थाल्दछन् । 
युष्माँ उ नक्तमूतये युष्मान्दिवा हवामहे । युष्मान्प्रयत्यध्वरै ॥६॥ 
७७.  हो  आफ्नो सुरक्षाका लागि तिमीहरूलाई हामी राति, दिउँसो र यज्ञ गरेका बेला सुरुमै 
लाउँछौँ । 
म उदु त्यै अरुणप्सवश्चित्रा यामेभिरीरते। वाश्रा अधि ष्णुना दिवः ॥७॥ 
रातो रङ्गका र अदभुत गर्जन गर्ने मरुत्हरू रथमा बसेर दिव्यलोकबाट आउँछन् । 
सृजन्ति रश्मिमोजसा पन्थां सूर्याय यातवे । ते भानुभिर्वि तस्थिरे ॥८॥ 
मरुत्हरू सूर्यदेवको किरण अगाडि बढ्नका लागि मार्ग प्रशस्त गरिदिन्छन् र तेजस्वी किरण सर्वत्र 
फिँजाउँछन्  । 
इमां मै मरुतो गिरमिमं स्तोममृभुक्षणः । इमं मे वनता हवम्॥९॥ 
शस्त्रास्त्रले सुसज्जित हे वीर मरुत्हरू हो ! हामीले उच्चारण गरेको स्तोत्र र स्तुति तिमीहरू ग्रहण 
गर। क १ 
त्रीणि सरासि पृश्नयो दुदुहै वज्रिणे मधु । उत्सं कवन्धमुद्रिणम् ॥१०॥ 
पृश्निहरूले इन्द्रदेवलाई तीनै सवनमा पिउन योग्य, दुध र जल मिसाएको महजस्तो सोमरस तीन 
वय ठूला पात्रमा भरेर तयार गरेका छन् । 
मरुतो यद्ध वो दिवः सुन्नायन्तो हवामहे। आ तू न उप गन्तन ॥११॥ 
हे वीर मरुत्ृहरू  सुखको कामना गर्ने हामी याजकहरूले आह्वान गर्दा, दिव्यलोकबाट चाँडै 
अवतरित होओ । कु 
यूयं हि ष्ठा सुदानवो रुद्रा क्रभुक्षणो दमे । उत प्रचेतसो मदे॥१२॥ 


श्रेष्ठ दानशील, शत्रु रुवाउने र शस्त्रास्त्र धारण गर्ने हे तेजस्वी मरुत् हो । यज्ञमण्डपमा बसेर हर्ष 
प्रदान गर्ने सोमरस पिउँदा तिमीहरूको मेधा निश्चित पनि चेतनासम्पन्न हुन्छ। 


. 


६३२ 





पट 


आ नो रयिं मदच्युत पुरुक्षु विश्वधायसम् । इयर्ता मरुतो दिवः ॥१३॥ 
हे मरुत्हरू हो ! शत्रुको मद चुर गराउँदै पोषक सम्पत्ति प्रचुर मात्रामा दिव्यलोकबाट हाम्रा लागि 
ल्याइदेओ । 

अधीव यद् गिरीणां याम शुभ्रा अचिध्वम्। सुवानैर्मन्दध्व इन्दुभिः । ।१४॥ 
हे तेजस्वी मरुत्हरू हो । पहाडमा चढ्नका लागि रथ सजाँउदै पेलेर तयार गरेको सोमरस पिउँदा, 
तिमीहरू आनन्दित हुन्छौ । 

एतावतश्रिदेषां सुम्नं भिक्षेत मर्त्यः । अदाभ्यस्य मन्मभिः ॥१५॥ 
स्तवन गर्ने यजमानका स्तोत्रले शक्तिसम्पन्न मरुत्हरूसित श्रेष्ठ सुखको माग गर्दछन् । 


ये द्रप्सायव रोदसी धमन्त्यनु वृष्टिभि । उत्सं दहन्तो अक्षितम् ॥१६॥ 
मरुत्हरू निरन्तर स्रोतको दोहन गर्दछन् । समस्त भूभाग र अन्तरिक्ष वर्षाका जलका थोपाले 
भिजाउँछन् । 
उढु स्वानेभिरीरत उद्रथैरुदु वायुभि । उत्स्तोमैः पुश्निमातरः ॥१७॥ 
मरुत्हरू ध्वनि गर्दै आफ्नो रथ, मन्त्रशक्ति र वायुले रर्ध्वगतिमा पुग्दछन् । उनीहरूकी माता पृश्नी 
हुन्। 
येनाव तुर्वशं यढुँ येन कण्वं धनस्पृतम्। राये सु तस्य धीमहि॥१०॥ 
हे वीर मरुत्हरू हो ! जुन शक्तिका माध्यमले तिमीहरूले यदु नरेश तुर्वशलाई सुरक्षित गरायौ र 
ऐश्वर्यको कामना गर्ने कण्वलाई सुरक्षित गरायौ, ऐश्वर्य प्राप्त गर्नका लागि हामी त्यही बल पाउँ 
भनेर तिमीहरूसित प्रार्थना गर्दछौँ । 


इमा उ वः सुदानवो घृतं न पिप्युषीरिषः । वर्धान्काण्वस्य मन्मभिः ॥१९॥ 


क केन मरुत्हरू हो । घिउजस्तै पौष्टिक अन्न र कण्वपुत्रका मननीय स्तोत्रले तिमीहरू समृद्ध 


क्व नून सुदानवो मदथा वृक्तबर्हिषः । ब्रह्मा को वः सपर्यति ॥२०॥ 
कुशको आसनमा बस्ने हे श्रेष्ठ दानी मरुत्हरू हो ! तिमीहरू कहाँ खुसी हुन्थ्यौ ? तिमीहरूको 
प्रशंसा गर्ने को होला ? 

नहिष्मयद्ध वः पुरा स्तोमेभिर्वुक्तबर्हिषः । शधीँ क्रतस्य जिन्वथ ॥२१॥ 
हे मरुत्हरू हो ! उहिले नै स्तोताले गाएका स्तोत्रगानले तिमीहरूको यज्ञसम्बन्धी बल वृद्धि गराउन 
सम्भव छन । हामीले गरेका स्तुतिगानले तिमीहरू समृद्ध होओ । 

समु त्ये महतीरपः सं क्षोणी समु सूर्यम्। सं वज्र पर्वशो दधुः ॥२२॥ 
मरुत्हरूले वर्षारूपी जल औषधिमा स्थापित गरे। दिव्यलोक, पृथ्वी र सूर्यलोकलाई उचित 
स्थानमा स्थापित गरे । वृत्रको जरै मास्नका लागि कठोर वज्र धारण गरे । 


वि वृत्रै पर्वशो ययुर्वि पर्वताँ अराजिनः । चक्राणा वृष्णि पौँस्यम् ॥२३॥ 
शक्तिशाली र पुरुषार्थ बढाउने शासक मरुत्हरूले पर्वतजस्तै वृत्रलाई छिन्नभिन्न पारे । 

अनु त्रितस्य युध्यतः शुष्ममावन्नुत क्रतुम् । अन्विन्द्र वृत्रतूर्ये ॥२४॥ 
मरुत्हरूले सङ्घर्षरत वीर त्रितका कार्यशक्तिलाई सुरक्षा प्रदान गरे। उनीहरूले वृत्रलाई मार्नमा 
इन्द्रदेवको सहायता गरे । 


विद्युद्धस्ता अभिद्यवः शिप्राः शीर्षन्हिरण्ययीः । शुभ्रा व्यञ्जत श्रिये ॥२५॥ 
सुन्दर वर्णले सुशोभित मरुत्हरूले सौन्दर्य बढाउनका लागि आफ्ना शिरमा सुनको मुकुट लगाए । 
उनीहरू विद्युत्जस्तै तेजस्वी हतियार आफ्ना हातमा धारण गर्दछन् । 


उशना यत्परावत उक्ष्णो रन्ध्रमयातन । द्यौर्न चक्रदद्धिया ॥२६॥  
हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरू अर्काका कल्याणको कामना गर्दछौ । तिमीहरू यस देशमा बादलसँग 
आउंदा दिव्यलोकवासीजस्तै मृत्युलोकका प्राणी पनि डरले काँप्दछन् । 

आ नो मखस्य दावनेञश्वैहिरण्यपाणिभिः । देवास उप गन्तन ॥२७॥ 


हे मरुत्हरू हो ! हामी याज्ञिकहरूलाई दिव्य अनुदान प्रदान गर्नका लागि सुनका आभूषणले युक्त 
घोडामा यज्ञस्थलमा आओ। 





६३४  


क 





यदेषां पुषती रथे प्रष्टि्विहति रोहित । यान्ति शुभ्रा रिणन्नपः ॥२८॥ 
मरुत्हरूको रथ सेता यटे मृगले तेज गतिमा तान्दछन्। गोरो वर्णका मरुत्हरू यज्ञमा पुग्दा जलको 
वर्षा हुन्छ। 
हि सुषोमे शर्यणावत्यार्जीके पस्त्यावति । ययुर्निचक्रया नर ॥२९॥ 
वीर मरुत्हरू तक्राजिका प्रदेशमा शर्यणावत् सरोवरनजिकै यज्ञगृहमा निवास गर्दछन् । तिनीहरू 
वेगवान् पाङ्ग्राले युक्त रथमा आसीन भएर गमन गर्दछन् । 
कदा गच्छाथ मरुत इत्था विप्रे हवमानम्। मार्डीकेभिर्नाधमानम्॥३०॥ क 
हे मरुतृहरू हो ! विद्वान् याजक ऐश्वर्यको कामनाले तिमीहरूको स्तुति गर्दछन्। उनका नजिक 
ऐश्वर्यसाधनले युक्त भएर तिमीहरू कहिले पुग्दछौ ? म 
कृद्ध नून कधप्रियो यदिन्द्रमजहातन । को वः सखित्व ओहते ॥३१॥ 
हे स्तुति रुचाउने मरुत् हो ! कुनै बेला तिमीहरूले इन्द्रको साथ छोडेका छै ? तिमीहरूको मित्रता 
प्राप्त गर्नका लागि कसले याचना गरेको हो ? 
सहो पु णो वज्रहस्तैः कण्वासो अगिनि मरुद्धिः । स्तुषे हिरण्यवाशीभिः ॥३२॥ 
हे कण्ववंशी हो ! सुनौलो बन्चरो प्रयोग गर्ने र हातमा वज्ज लिने मरुतृहरूसँगै अग्निलाई पनि 
विधिवत् प्रार्थना गर । 
ओ षु वृष्णः प्रयज्यूना नव्यसे सुविताय। ववृत्यां चित्रवाजान् ॥३३॥ 
अत्यन्त प्रार्थनीय र अदभुत शक्तिसम्पन्न मरुत्हरूलाई नवीन ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि हामी आफ्ना 
नजिकै बोलाउँछौँ । 
गिरयश्चिन्नि जिहते पर्शानासो मन्यमाना । पर्वताश्चिन्रि येमिरे ॥३४॥ 
वीर मरुत्हरूको आवागमनले अग्ला चुचुरा भएका पर्वतहरू आफ्नो ठाउँबाट सर्दछन्। विशाल 
पर्वतजस्तो मेघ पनि आफ्नो सीमाभित्र रहन सक्दैन । 
आक्ष्णयावानो वहन्त्यन्तरिक्षेण पततः । धातार स्तुवते वयः ॥३५॥ 
आँखा भझिम्क्याएजस्तै वेग भएका घोडाले भक्तलाई अन्न प्रदान गर्ने मरुत््हरूलाई आकाशमार्गमा 
हिँडाउँछन् ।   
अगिनर्हि जानि पूर्व्यश्छन्दो न सूरो अर्चिषा। ते भानुभिर्वि तस्तिरे ॥२६॥ 
अग्निदेव आफ्ना तेजोबलले सूर्यजस्तै सर्वश्रेष्ठ भएर उदाए । उसरी नै मरुत्ृहरू पनि आआफ्ना 
तेजोबलले सर्वव्यापी भएर रहन्छन् । 
सूक्त० 
क्रषि  सध्वंस काण्व । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  अनुष्टुप्। 
आनो विश्वाभिरूतिभिरञश्चिना गच्छतँ युवम् । 
दस्रा हिरण्यवर्तनी पिबतं सोम्यं मधु ॥१॥ 
हे शत्रुहन्ता अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू आफ्ना रक्षणसाधनका साथ स्वर्णिम रथमा आसीन भएर 
हाम्रा निकट आओ र मधुर सोमरस पान गर । 
आ नून यातमश्चिना रथेन सूर्यत्वचा । 
 भुजी हिरण्यपेशसा कवी गम्भीरचेतसा ॥२॥ 
स्वर्णिम शरीरले सुशोभित हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू श्रेष्ठ कर्मशील र महान् क्रान्तदर्शी 


हौ । तिमीहरू सूर्यजस्तै कान्ति भएका रथमा आरूढ भएर हामीकहाँ आओ । 

आ यात नहुषस्पर्यान्तरिक्षात् सुवृक्तिभिः । 

पिबाथो अश्चिना मधु कण्वानां कुल ॥३॥  
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू हाम्रा प्रार्थनाले प्रसन्न भएर अन्तरिक्षमा पदार्पण गर। कण्व 
वंशीय क्रपिहरूले आयोजना गरेको यञ्चमा पुगेपछि तिमीहरू पेलेर तयार गरेको मधुर सोमरस पान 


६२५ 


७ 








आनो यात दिवस्पर्यान्तरिक्षादधप्रिया। 
पुत्र कण्वस्य वामिह सुषाव सोम्ये मधु ॥४॥ 
भूलोक वासीहरूले निकालेको सोमरस रुचाउने हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दिव्यलोक २ 
अन्तरिक्षलोकबाट हाम्रा नजिकै आओ। तिमीहरूका निम्ति मह मिसिएको सोमरस का्वका 
वंशजहरूले तयार गरेका छन् । 
आ नो यातमुपश्वुत्यञ्चिना सोमपीतये । 
स्वाहा स्तोमस्य वर्धना प्र कवी धीतिभिर्नरा ॥५॥ 
हे ज्ञानी अश्चिनीकुमार,हो  हामीले प्रार्थना गर्दाखेरि तिमीहरू समृद्धशाली बन्दछौ । त्यसैले यज्ञमा 
सोमपान गर्नका लागि अवश्य आओ । य 
यच्चिद्धि वां पुर भ्रषयो जुहुरेवसे नरा। 
आ यातमश्चिना गतमुपेमा सुष्टुति मम ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  प्राचीन कालमा आफ्नो सुरक्षाका लागि क्रषिहरूले आह्वान गर्दा तिमीहरू 
उपस्थित भयौ । हामीले भावनापूर्वक प्रार्थना गर्दा तिमीहरू फेरि आओ । 
दिवश्चिदोचनादध्या नो गन्त स्वर्विदा । 
धीभिर्वत्सप्रचेतसा स्तोमेभिर्हवनश्रुता ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमारहेरू हो  तिमीहरू आक्षज्ञानी छै र आफ्ना भक्तको पुकार पनि सुन्दै पुत्रसमान प्रेम 
गर्दछौ । हाम्रो स्तुति सुनेर तिमीहरू दिव्यलोक र अन्तरिक्षलोकबाट अवश्य आओ । 
किमन्ये पर्यासतेस्मत्स्तोमेभिरञश्चिना । 
पुत्र कण्वस्य वामृषिर्गीर्भिर्वत्सो अवीवृधत् ॥८॥ 
हाम्रा अतिरिक्त अरू कुन उपासकले राम्रोसित प्रार्थना गर्दछ ? हे अश्चिनीकुमार हो ! कण्व क्रषिका 
पुत्र वत्स ग्रषि आफ्ना स्तोत्रले तिमीहरूलाई समृद्ध गर्दछन् । 
आ वां विप्र इहावसेउद्वत्स्तोमेभिरश्चिना । । 
अरिप्रा वृदहन्तमा ता नो भूत मयोभुवा ९ म 
हे पापरहित र वृत्रासुर मार्ने अश्चिनीकुमार हो !। आफ्नो रक्षाका लागि याजकहरू आह्वान गर्दछन्। हे 
अश्चिनीकुमारहरू हो  हाम्रा लागि तिमीहरू कल्याणप्रद सिद्ध होओ । 
आ यट्ठो योषणा रथमतिष्ठद्वाजिनीवसू । 
विश्वान्यश्चिना युवं प्र धीतान्यगच्छतम् ॥१०॥ 
शक्तिशाली र धनवान् हे अश्चिनीकुमार हो  तिम्रा रथमा उषादेवी पूर्ण रूपेण सुशोभित हुँदा 
तिमीहरू दुवै ध्यानका चरम सीमामा पुगेका हुन्छौ । 
अतः सहस्रनिर्णिजा रथेना यातमश्चिना । 
वत्सो वां मधुमद्वचोशंसीत्काव्यं कविः ॥११॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! विद्वान् क्रान्तदर्शी वत्स क्रषिले मधुर वाणीमा स्तोत्र गान गरे । त्यसैले 
तिमीहरू हजारौँ किसिमले सुशोभित रथमा आरूढ भएर आओ । 
पुरुमन्द्रा पुरूवसू मनोतरा रयीणाम्। 
स्तोमं मे अश्चिनाविममभि वह्दी अनूषाताम् ५२ 
हे धनवान् अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरू दुवै मन लागेको ऐश्वर्यले प्रसन्नता प्रदान गर्छौ । तिमीहरू 
संसारका वहनकर्ता हौ । त्यसैले हाम्रो स्तुति सुनेर हर्षित होओ । 
आनो विश्वान्यश्चिना धत्तै राधांस्यहया । 
कृत न क्रत्वियावतो मा नो रीरधतं निदे ॥१३॥ म 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै हामीलाई पवित्र ऐश्वर्य प्रदान गर र सिर्जनात्मक कार्य गर्न 
समर्थ बनाओ । हामीलाई निन्दकका अधीनमा पर्न नदेओ । 
यन्नासत्या परावति यद्वा स्थो अध्यम्बरे। 
अतः सइस्रनिर्णिजा रथेना यातमश्चिना ॥१४॥ 
हजारौँ किसिमका ऐश्वर्यले सम्पन्न तथा सत्यका पालक हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दिव्यलोक 
वा कुनै अन्य लोकमा छौ भने आफ्ना रथमा यहाँ अवश्य आओ । 


६२३६ 


कटाटील 





यो वां नासत्यावृषिर्गीर्भिर्वत्सो अवीवृधत । 
 तस्मै सहस्रनिर्णिजमिर्ष धत्तै घृतश्वुतम् ॥१५॥ 
सत्यका पालक हे अश्चिनीकुमार हो ! वत्स ग्रषिका प्रार्थनाले तिमीहरूलाई समृद्ध गराएका थिए, 
उनलाई हजारौँ किसिमले ऐश्वर्यवान् बनाओ । 
प्रास्मा उर्ज घृतञ्वुतमश्चिना यच्छत॑ युवम्। 
यो वां सुम्नाय तुष्खद्वसूयाद्वानुनस्पती ॥१६॥ 
हे दानदाता अश्चिनीकुमार हो ! सुखको कामना गर्ने साधकले तिमीहरूको प्रार्थना गर्दछन् । 
ऐश्वर्यको कामना गर्ने र यञ्चका लागि घिउको धारा समर्पित गर्ने याजकलाई शक्तिदायक अन्न प्रदान 
गर। 
आनो गन्त रिशादसेमं स्तोम पुरुभुजा । 
कृत नः सुश्रियो नरेमा दातमभिष्टये ॥१७॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै शत्रुका विनाशक र सज्जनको पालन गर्ने हौ । हाम्रो प्रार्थना 
ग्रहण गरेर श्रेष्ठ सौन्दर्ययुक्त सुखकारक पदार्थ प्रदान गर्न आओ । 
आ वां विश्वाभिरूतिभि प्रियमेधा अहूषत । 
राजन्तावध्वराणामश्चिना यामदूतिषु ॥१८॥  
हे अश्चिनीकुमार हो ! प्रियमेध क्रषिले देवताहरूको आह्वान गर्दाखेरि तिमीहरूलाई रक्षासाधनसँगे 
बोलाए । तिमीहरू यस श्रेष्ठ यञ्चमा आएर विराजमान होओ । 
आ नो गन्तं मयोभुवाश्चिना शम्भुवा युवम्। 
यो वां विपन्यू धीतिभिर्गीर्भिर्वत्सो अवीवृधत् ॥१९॥ 
प्रशंसाका योग्य हे अश्चिनीकुमार हो ! वत्स क्रषिका आनन्दवर्द्धक र शान्तिप्रदायक यज्ञ आदि 
कार्य तथा वचनले प्रसत्र भएपछि तिमीहरू दुवै हाम्रा नजिकै आओ । 
याभिः कण्वं मेधातिथिं याभिर्वशँ दशव्रजम्। 
याभिर्गोशर्यमावतं ताभिर्नोवतं नरा ॥२०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! कण्व, मेधातिथि, वश, दशवज्ज, गोशर्यलाई रक्षा गर्ने संरक्षण साधनले हाम्रो 
पनि रक्षा गर । 
याभिर्नरा त्रसदस्युमावतं कृत्व्ये धने। 
ताभि ष्वपस्माँ अश्चिना प्रावतं वाजसातये ॥२१॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! योग्य ऐश्वर्यका प्राप्त गर्ने सम्बन्धमा रक्षणसाधनले त्रसदस्युलाई रक्षा गरेका 
थियौ, उनै साधनले ऐश्वर्य वितरण गर्नका लागि हाम्रो पनि रक्षा गर । 
प्रवां स्तोमाः सुवुक्तयो गिरो वर्धन्त्वश्चिना । 
पुरुत्रा वृत्रहन्तमा ता नो भूत पुरुस्पृहा ॥२२॥ 
अनेकाँका रक्षक र वृत्रहन्ता हे अश्चिनीकुमार हो ! राम्रोसित उच्चारण गरेका स्तोत्रले तिमीहरूलाई 
समृद्ध गराओस् । तिमीहरू हामीले रोजेको धन प्रदान गर्दछौ  
त्रीणि पदान्यश्चिनोराविः सान्ति गुहा पर । 
कवी क्रतस्य पत्मभिर्खाग्जीवेभ्यस्परि ॥२२॥ 
अश्चिनीकुमारका तीन चक्र गोप्य क्षेत्रबाट पर रहन्छन् । तिनीहरू प्रत्यक्ष यज्ञरूपी रथबाट प्राणीका 
अगाडि प्रकट हुन्छन् ।  
सूक्त  ९ 
क्रषि  शशकर्ण काण्व । देवता  अश्चिनीकृमार । छन्द  अनुष्टुप् गायत्री ककुप् । 
आ नूनमश्चिना युव वत्सस्य गन्तमवसे । 
प्रास्मै यच्छतमवक पृथु च्छर्दिर्युयुतँ या अरातयः ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू वत्स क्रषिको सुरक्षाका निम्ति निश्चित आओ । उनलाई क्रोधी 
मानिसबाट सुरक्षित, विशाल आवास प्रदान गर र उनका शत्रु पर हटाइदेओ । 
यदन्तरिक्षे यद्विवि यत्पञ्च माबुषाँ अनु । नृम्णं तद्धत्तमश्चिना ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! अन्तरिक्ष, दिव्यलोक र पाँच किसिका मानिससित उपलब्ध रहने ऐश्वर्य 
हामीलाई पनि प्रदान गर । 


६२७ 





 


ये वां दंसांस्यश्चिना विप्रासः परिमामृशुः । एवेत्काण्वस्य बोधतम्॥३।॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! प्रार्थनाद्वारा तिमीहरूको कर्म थाहा पाउने कण्ववंशी विद्वान् पुरुष चिन र रक्ष 
गर। है 


अयं वां घर्मो अश्चिना स्तोमेन परि षिच्यते । 
 अं सोमो मधुमान्वाजिनीवसू येन वृत्रै चिकेतथः ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिम्रा निम्ति यस गर्मीमा मन्त्रले सेचन गरिँदै छ। हे बलले सम्पन्न देवताहरु 
हो । तिमीहरूलाई वृत्र देखाउने र चिनाउन सक्ने मधुर सोम यही हो । 


यदप्सु यद्वनस्पतौ यदोषधीषु पुरुदंससा कृतम्। तेन माविष्टमश्चिना ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूले औषधि, विशाल वृक्ष र जललाई रक्षा गरेको बल हामीलाई पनि 
प्रदान गर । स 


यन्नासत्या भुरण्यथो यद्दा देव भिषज्यथः। 

अरयं वां वत्सो मतिभिर्न विन्धते हविष्मन्ते हि गच्छथः ॥६॥ 
हे दान दाता अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरू दुवै जगत्को पालन गर्ने र सबैलाई स्वस्थ राख्ने ह्ैै। 
केवल ज्ञानका कारणले मात्रै स्तोताले तिमीहरूलाई प्राप्त गर्न सक्देनन, किनभने तिमीहरू त हवि 
प्रदान गर्ने याजकका नजिकै जान्छौँ । 


 आ नूनमश्चिनोर्क्रषिः स्तोमं चिकेत वामया । 

आ सोम मधुमत्तमं घर्म सिञ्चादथर्वणि ॥७॥ 
स्तोताले अश्चिनीकुमारको स्तुति आफ्ना श्रेष्ठ बुद्धिले सम्पन्न गरे । मधुर सोमरस र घिउले सिञ्चित 
हवि उनीहरूलाई समर्पित गरे । 

 आनून रघुवर्तनिं रथ तिष्ठाथो अश्चिना । 

आवां स्तोमा इमे मम नभो न चुच्यवीरत ॥८॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै तेज गतिका रथमा आरुढ हुन्छौ । आकाशजस्तै विस्तृत हाम्रो 
स्तुति तिमीहरूलाई प्राप्त होस् । 

यदद्य वां नासत्योक्थैराचुच्युवीमहि । 

यद्वा वाणीभिरञ्चिनेवेत्काण्वस्य बोधतम् ॥९॥ 
हे सत्यनिष्ठ अश्चिनीकुमार हो ! शास्त्रका वचन र स्तुतिले तिमीहरूलाई बोलाएझैँ म कण्व क्रपि 
पनि स्तोत्रका माध्यमबाट तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछु । 

यद्वा कक्षीवाँ उत यद्वयश्व क्रषिर्यद्वाँ दीर्घतमा जुहाव । 

पृथी यद्ां वैन्यः सादनेष्वेवेदतो अश्चिना चेतयेथाम् ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! कक्षीवान्, व्यश्च, दीर्घतमाले आह्वान गरेझैँ यस बेला हामी तिमीहरूलाई 
आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू यस मनको भावना बुझ । 

यात छर्दिष्पा उत नः परस्पा भूत जगत्पा उत नस्तनूपा । 

वर्तिस्तोकाय तनयाय यातम् ॥११॥ 
सबैका घरको रक्षा गर्ने हे अश्चिनीकुमार हो ! हामी, हाम्रो घर र सबै संसारका पालक तिमीहरू । 
हौ । हाम्रा पुत्रपौत्रको कल्याणका लागि घरमा आओ । 

यदिन्द्रेण सरथं याथो अश्चिना यद्वा वायुना भवथ समोकसा। . 

यदादित्येभिर्ञ्रभुभिः सजोषसा यद्दा विष्णोर्विक्रमणेषु तिष्ठथः ॥१२॥  उु 
हे अश्चिनीकुमार हो ! यदि इन्द्रदेवसँगै रथमा आसीन भएर गमन गर्दछौ, वायुदेवसँग एकै ठाउमा 
बस्दछै, अदितिपुत्र अथवा क्रभु देवताहरूसित प्रेमपूर्वक रहन्छौ र विष्णुका विशिष्ट पर 
तीनै लोकमा विराजमान हुन्छौ भने हाम्रा नजिक पनि आओ । म 

यदद्याश्चिनावहं हुवेय वाजसातये । 

यत्पृत्सु तुर्वणे सहस्तच्छ्रेष्ठमश्चिनोरवः ॥१३॥ क्षम 
अश्चिनीकुमारको संरक्षण विशिष्ट कोटिको छ। सङ्ग्राममा शत्रु विनाश गर्न पूर्ण रूपले स 
छन् । त्यसैले रक्षाका लागि उनलाई हामीले बोलाउँदा निश्चय नै आउनेछन् । 


पाई 


६३०८ 





आ नून यामश्चिनेमा हव्यानि वां हिता। 


इमे सोमासो अधि तुर्वशे यदाविमे कण्वेषु वामथ॥१४॥ 
सोमरस तुर्वश र यढुका घरमा विद्यमान छ। कण्वका पुत्रलाई प्रदान गरेको त्यही हो। हे 
अश्चिनीकुमारहरू हो ! हव्यका लागि तयार सोमरस हो, त्यसैले तिमीहरू आओ । 
यन्नासत्या पराके अर्वाके अस्ति भेषजम्। 
तेन नून विमदाय प्रचेतसा छर्दिर्वत्साय यच्छतम्॥१५॥ 
सत्यनिष्ठ हे अश्चिनीकुमार हो । अहङ्काररहित 
रहनका लागि श्रेष्ठ आवास प्रदान गर । 


अभुत्स्यु प्र देव्या साकं वाचाहमश्चिनो । 
व्यावर्देव्या मति वि राति मत्यभ्य ॥१६॥ त । 
अश्चिनीकुमारका दिव्य वाणीले हामी चेतन भएका छौँ। हे प्रकाशमान उषादेवी । तिमी अन्धकार 
हटाएर सबै मानिसलाई सदबुद्धि र उपयुक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । 
प्र बोधयोषो अश्चिना प्र देवि सूनृते महि। 
प्रयज्ञहोतारानुषकप्र मदाय श्रवो बृहत् ॥१७॥ 
हे प्रकाशमान तथा महान् उषादेवी । अश्चिनीकुमारलाई प्रेरित गर। हे याजकहरू हो । तिमीहरू 
अश्चिनीकुमारलाई आनन्दप्रदायक प्रचुर हव्य प्रदान गर । 
यदुषो यासि भानुना सं सूर्येण रोचसे। 
आ हायमश्चिनो रथो वर्तिर्याति नृपाय्यम् ॥१८॥ 
हे उषादेवी ! तिमी स्वर्णिम किरणले सम्पन्न हुँदा र सूर्यका तेजले प्रकाशित हुँदा अश्चिनीकुमारको 
रथ मानिसलाई स्वास्थ्य लाभ गराउन यञ्चमण्डपमा प्रवेश गर्दछ ।  
यदापीतासो अंशवो गावो न दुह् कधभिः । 
यद्वा वाणीरनूषत प्र देवयन्तो अश्चिना ॥१९॥ । 
हे अश्चिनीकुमार हो ! जति बेला पहँलो वर्णका सोमलताहरू गाईका थुनबाट दुध दुहेझैँ 
निचोरिन्छन् र जुन बेला देवत्वको कामना गर्नेहरू स्तुति वचनले तिमीहरूको प्रार्थना गर्दछन्, त्यस 
बेला हामीलाई संरक्षण गर ।   
प्र द्युम्नाय प्र शवसे प्र नृषाद्याय शर्मणे । प्र दक्षाय प्रचेतसा ॥२०॥ 
श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न हे अश्चिनीकुमार हो ! हामीलाई शक्ति, ऐश्वर्य, सहनशीलता र श्रेष्ठ कार्य गर्ने 
कौशल प्राप्त गर्ने प्रेरणा प्रदान गर । 
यन्नून॑ धीभिरश्चिना पितुर्योना निषीदथः । यद्वा सुम्नेभिरुक्थ्या ॥२१॥ 
प्रशंसा गर्न योग्य हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू हाम्रा पिताजस्तै हौ । पिताले पुत्रका लागि प्रत्येक 
सुखका साधन उपलब्ध गराएभेँ हामीलाई हर्ष प्रदान गर् । 
सूक्त १० 
क्रषि  प्रगाथ काण्व । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  बृहती अनुष्टुप् पंक्ति प्रगाथ । 
यत्स्थो ०७१० ००,१०३ रोचने ००५ ७ 
यद्वा अध्याकृते गहेडत आ यातम 
हे अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरू दुवै चाहे पृथ्वीरूपी विशाल यज्ञमण्डपमा रहेका होओ, वा 
प्रकाशमान दिव्यलोकमा वा अन्तरिक्षलोकमा नै, हाम्रा नजिक अवश्य आओ । 
यद्वा यज्ञ मनवे संमिमिक्षधुरेवेत्काण्वस्य बोधतम् । 
बृहस्पति विश्वान्देवाँ अहँ हुव इन्द्राविष्णू अश्चिनावाशुहेषसा ॥२॥ 
है अश्चिनीकुमार हो ! मनुको यञ्ञ राम्ररी सिञ्चित गरेका थियौ, कण्वका पुत्रको यज्ञ पनि उस्तै 
मान । बृहस्पति, इन्द्र, विष्णु र सबै देवतासँगै तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । म 
०७५ 
णःस ष्वध्य 
हामीसित  नन अश्चिनीकुमारहरू श्रेष्ठ कर्म गर्दछन् । उनीहरू हाम्रो आहुति प्राप्त गर्नका 
लागि प्रकट भएका छन् । देवताहरूसित उनीहरूको मित्रता उच्च कोटिको छ। त्यसैले हामी 
आह्वान गर्दछौँ । 


६२९ 


 











ययोरधि प्र यज्ञा असुरे सन्ति सूरयः । 

ता यज्ञस्याध्वरस्य प्रचेतसा स्वधाभिर्या पिबतः सोम्यं मधु ॥४॥ 
दुवै अश्चिनीकुमार अञ्ञानीहरूमा ज्ञान प्रचार गर्दै सन्मार्ग देखाउँछन् । उनीहरू दुवै हिंसा विहीन यन्ज 
ज्यादै कुशलताका साथ सञ्चालन गर्दछन् । उनीहरू मधुर रस मिसिएको सोमरस पान गरुन्। . 


यदद्याश्चिनावपाग्यत्राक्स्थो वाजिनीवसू। 

यद् द्वुह्माव्यनवि तुर्वशे यदौ हुवे वामथ मा गतम् ॥१॥ 
शक्तिसम्पन्न हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! हामीले आह्वान गर्दा तिमीहरू पूर्व वा पश्चिम दिशामा भए 
पनि अथवा द्रुह्वा, अनु वा यदुका नजिकै भए पनि अवश्य आओ । । 


   तथ यद्देमे रोदसी अनु। 
यद्वा रथमत आ यातमशिना ॥५॥ 
विशाल भुजा भएका हे अश्चिनीकुमार हो ! आफ्ना तेजोबलले रथमा आरुढ भएर अन्तरिक्षलोक, 
दिव्यलोक र पृथ्वीलोक विचरण गर्दा तिमीहरू हाम्रा नजिकै आओ । 
सूक्त  ११ 
क्रषि  वत्स काण्व । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री वर्धमाना त्रिष्टुप् । 
त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्यष्वा । त्वं यश्चेष्वीड्यः ॥१॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न हे अग्निदेव ! तिमी मानिस र देवताबीचको श्रेष्ठ सङ्कल्पका संरक्षक हौँ। 
त्यसैले समस्त यज्ञमा तिम्रो उपस्थितिका लागि प्रार्थना गरिन्छ । 
त्वमसि प्रशस्यो विदथेषु सहन्त्य। अग्ने रथीरध्वराणाम् ॥२॥ 
शत्रुलाई परास्त गर्ने हे अग्निदेव ! तिमी हिंसारहित यज्ञको नेतृत्वकर्ता हौ, त्यसैले समस्त यञ्चमा 
तिम्रो स्तुति हुन्छ। 
स त्वस्मदप द्विषो युयोधि जातवेदः । अदेवीरग्ने अरातीः ॥२॥ 
समस्त ज्ञानसम्पन्न हे अग्निदेव ! तिमी शत्रु र उनको सेना हामीदेखि पर हटाङ । 
अन्ति चित्सन्तमह यस मर्तस्य रिपो । नोप वेषि जातवेदः ॥४॥ 
हे ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव ! शत्रुको यज्ञ नजिकै भए पनि तिमी त्यहाँ जान मन गर्दैनौ । 
मर्ता अमर्त्यस्य ते भूरि नाम मनामहे। विप्रासो जातवेदसः ॥५॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सबै पदार्थको जानकारी भएका ज्ञानी हौ। तिम्रो विराट् अविनाशी नामको 
हामी चिन्तन गर्दछौँ । 
 विप्रंविप्रासोश्वसे देव मर्तास उतये। अग्नि गीर्भिहवामहे ॥६॥ 
मेधावी अग्निदेवलाई प्रसन्न गर्नका लागि हामी स्तुति गर्दै आहुति समर्पित गर्दछौँ । आफ्नो रक्षाका 
लागि हामी उनलाई आह्वान गर्दछौँ । 
। आतेवत्सो मनो यमतरमाच्चित्सधस्थात्। अग्ने त्वांकामया गिरा ॥७॥ 
सर्वव्यापी प्रदीप्त हे अग्निदेव ! हामी तिम्रा पुत्र हाँ, हृदयदेखि नै स्तुति गर्दै तिमीलाई आफूतिर 
आकर्षित गर्न चाहन्छौँ । म 
पुरुत्रा हि सदृङङसि विशो विश्वा अनु प्रभु । समत्सु त्वा हवामहे॥८॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सर्वत्र समान दृष्टि राख्ने र् सबै प्रजाका अधिपति हौ । त्यसैले युद्धमा आफ्नो 
सुरक्षाका लागि तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
समत्स्वग्निमवसे वाजयन्तो हवामहे। वाजेषु चित्रराधसम् ॥९॥ 
हामी सङप्रममा बल र संरक्षण प्राप्त गर्नका लागि अदभुत सामर्थ्यवान् एवं धनले सम्पन 
अग्निदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । 
 १७३८ सन७ अध्वरेषु किनेकी ०० नव्यश्च सत्सि। 
तिमाक स्वां चाग्ने त ॥ प्रयस्वास्मभ्यं च सौभगमा यजस्व ॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! उहिलेदेखि नै तिमी समस्त यज्ञमा प्रार्थनीय र आनन्द प्रदायक छौ । धेरै पहिलेद 
तिमी यज्ञमा होताका रूपमा र प्रार्थना योग्य भएर आसीन हुने गरेका छौ। तिमी हविद्वा 
प्रसन्न होछ र हामीलाई सौभाग्यशाली बनाङ । 


६४० 








 
हक 


सूक्त  १२ 
यइन्द्र ॥० ५०७, ७७५ ५० ००५ । छन्द  उष्णिक्  
म मद शविष्ठ चेत 
सोमपान गर्नेमा सर्वश्रेष्ठ बलशाली हे इन्द्रदेव । का ना हंसि न्यपत्रिणं तमीमहे॥१॥ 


गी कार्यप्रति उल्लसित र जागरुक छौ । तिमीले 
घातक असुर नष्ट गराउने बल हामी माग्दछैँ । 


येना दशग्वमध्रिगुँ वेपयन्त स्वर्णरम्। येना समुद्रमाविथा तमीमहे 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले जुन बलले अङ्गिरा वं मुद्रमाविथा तमीमहे॥२॥ 


थयो पठी वंशीय अघश्रिगु, अन्धकार नाश गर्ने सूर्य, समुद्र वा 
अन्तरिक्षको रक्षा गरेका थियौ, उही शक्ति हामी तिमीसित माग्दछौँ। 


येन सिन्धु महीरपो रथाँ इव प्रचोदय । पन्थामृतस्य यातवे तमीमहे ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव र तिमीले जुन बलले विशाल जलराशिलाई रथको जस्तै गतिमा समुद्रतिर जान प्रेरित 
गरेका थियौ, उही बल हामी यज्ञीय मार्गमा गमन गर्नका 


का लागि माग्दछौँ । 
इमं स्तोममभिष्टये घृत न पूतमद्रिवः । येना नु सद्च ओजसा ववक्षिथ॥४॥ 
वञ्जधारी हे इन्द्रदेव । हामीले गरेको घिउजस्तो पवित्र स्तुति तिमी ग्रहण गर। बलसम्पन्न भएर 
हाम्रा लागि वाञ्छित ऐश्वर्य चाँडै प्रदान गर । 


इम जुषस्व गिर्वणः समुद्र इव पिन्वते । इन्द्र विश्वाभिरूतिभिर्ववक्षिथ ॥ ५॥ 
हे इन्द्रदेव ! नदीको पानी समुद्रतिर गएभैँ हाम्रा प्रार्थनाले समृद्ध भएर तिमी आफ्ना समस्त रक्षण 
साधनले हाम्रो सुरक्षा गर । 


यो नो देवः परावतः सखित्वनाय मामहे। दिवो न वृष्टि प्रथयन्ववक्षिथ ॥६॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न इन्द्रदेव सुदूर स्थानबाट आएर हाम्रो मित्रता बलियो बनाउने ऐश्वर्य प्रदान गरे । 
हे इन्द्रदेव । अन्तरिक्षबाट वर्षा भएजस्तै प्रचुर धन हामीलाई प्रदान गर । 
ववध्भुरस्य केतव उत वज्जो गभस्त्यो । यत्सूर्यो न रोदसी अवर्धयत् ॥७॥ 
सूर्यजस्तै इन्द्रदेवले वर्षा आदि असल कार्यले द्युलोक र पृथ्वीलोकलाई समृद्ध गराउँदा उनको 
विजय पताका र हातको वज्र अत्यन्त सुशोभित देखिन्छन्  
यदि प्रवृद्ध सत्पते सहस्र महिषाँ अघः । आदित्त इन्द्रिय महि प्र वावृधे ॥८॥ 
चलाको पालक महान् हे इन्द्रदेव ! तिमीले हजारौँ राक्षसको वध गर्दा तिम्रो शक्ति अरू बढेर 
गयो । 
इन्द्र सूर्यस्य रश्मिभिर्न्यर्शसानमोषति । अगिनरर्वनेव सासहिः प्र वावृधे ॥९॥ 
अग्निदेवले जङ्गल डढाएर खरानी बनाएभैँ इन्द्रदेव सूर्यका किरणले दुःख दिने शत्रु डढाउँन्छन् । 
शत्रुको विनाश गरेर उनी समृद्ध हुन्छन् । 
इयं त ग्रत्वियावती धीतिरेति नवीयसी । सपर्यन्ती पुरुप्रिया मिमीत इत् ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव  सबैको सम्मान गर्ने, यज्ञमा प्रयुक्त हुने, नूतन र धेरैले रुचाएको स्तुति तिम्रो गुणगान 
गर्दै तिम्रा नजिक पुग्दछ । 
गर्भो यज्ञस्य देवयुः क्रतुँ पुनीत आनुषक। स्तोमेरिन्द्रस्य वावृधे मिमीत इत् ॥ 
यञ्च सम्पन्न गरेर देवता प्राप्त गर्ने कामना भएका याजकले आफ्ना कार्य राम्ररी सम्पन्न गर्दछन् । 
उनीहरूका प्रार्थनाले इन्द्रदेवको गुणगान गरेर समृद्ध गराउँछन् । 
सनि्मित्रस्य पप्रथ इन्द्र सोमस्य पीतये। प्राची वाशीव सुन्वते मिमीत इत्॥ 
याजकले स्ततिगान गर्दै समर्पण गरेको सोमरस आफ्ना मित्रलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने इन्द्रदेव पान 
गर्दछन् । यसबाट उनको यश वृद्धि हुन्छ। बनि 
उक्थवाहसो भिप्रमन्दुरायवः । घृतं न पिप्य आसन्यृतस्य यत्॥१३॥ 
जानी र लि... याजकहरू यज्ञका अग्निमा स्थापित गरिने घिउको आहुतिजस्तै सोमरूपी ह्वि 
इन्द्रदेवका मुखमा समर्पित गरेर उनलाई ५० 
 स्तोममिन्द्राय जीजनत्। पुरुप्रशस्तमूतय क्रतस्य यत्॥ 
गरी ०  स्वप्रकाशित इन्द्रदेवको प्रशंसा गर्दै अनेकौं उत्तम स्तोत्र रचना 
दि 


६४१ 


 








. 





 अभि वह्ृय कतयेञ्नूषत प्रशस्तये। न देव विव्रता हरी क्रतस्य यत्॥११॥ 
आफ्नो प्रशंसा र सुरक्षाका लागि याजकहरू इन्द्रदेवलाई प्रार्थना गर्दछन् । हे इन्द्रदेव । विभिन्न श्रेप 
कर्म गर्ने तिमीलाई अश्वले यज्ञस्थलमा लिएर आउन । 


 यत्सोममिन्द्र विष्णवि यद्दा घ त्रित आप्त्ये। यद्दा मरुत्सु मन्दसे समिन्दुभिः ॥ 
हे इन्द्रदेव । यज्ञमा विष्णु उपस्थित भएपछि तिमीले सोमपान गरेका थियौ। त्रितआप्स २ 
मरुतृहरूसँग सोमरस सेवन गरेर आनन्दित हुने तिमी हाम्रा यज्ञमा पनि सोमपान गरेर आनन्दित 


होङ। 
यद्दा शक्र परावति समुद्रे अधि मन्दसे । अस्माकमित्सुते रणा समिन्दुभिः॥ 
 कुने । अरूतिर टाढा सोमपान गरेर आनन्दित भएझैँ हाम्रा यञ्चमा पनि सोमपान गरेर हर्षित 
 र  
यद्वासि सुन्वतो वृधो यजमानस्य सत्पते । 
उक्थे वा यस्य रण्यसि समिन्दुभिः ॥१०८॥ म 
सत्यका पालक हे इन्द्रदेव । तिमी जुन याजकका यज्ञमा विधिवत् सोमपान गरेर आनन्दित हुन्छौ, 
उसै याजकंलाई तिमी बढाउँछौ । हा 
देवंदेवं वोवस इन्द्रमिन्द्रै गुणीषणि । अधा यञज्चाय तुर्वणे व्यानशुः ॥१९॥ 
सबैको रक्षा गर्नका लागि देवाधिदेव इन्द्रदेवको हामी प्रार्थना गर्दछौँ । हाम्रो प्रार्थना सुनेर उनी शत्र 
हनन गर्न र यञ्चमा सहभागी हुन आउन् । ... 

 यज्ञोभिर्यञ्ञवाहसं सोमेभिः सोमपातमम्। होत्राभिरिन्द्रै वावृधुर्व्यानशुः ॥२०॥ 
यज्ञमा बोलाएर दव्य प्रदान गर्न योग्य तथा सर्वाधिक सोमपान गर्नयोग्य इन्द्रदेवलाई याजकहरु । 
यज्ञ सोम तथा प्रार्थनाले समृद्ध गर्दछन् र उनको अनुग्रह प्राप्त गर्दछन् । 

महीरस्य प्रणीतयः पूर्वीरुत प्रशस्तयः । विश्वा वसूनि दाशुषे व्यानशुः ॥२१॥ । 
इन्द्रदेवको नीति अनेक खालको छ। उनी प्राचीन कालदेखि नै यशस्वी छन् । दान दातालाई उना 
प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 
इन्द्र वृत्राय हन्तवे देवासो दधिरे पुरः । इन्द्र वाणीरनूषता समोजसे ॥२२॥ 
देवताले वृत्र वध गर्नका लागि इन्द्रदेवलाई अगुवाबनाए । त्यही शक्ति प्राप्त गर्नका निमित्त हाम्रा 
वाणीले उनको प्रार्थना गर्दछ । 

महान्तं महिना वयं स्तोमेभि्हवनश्रुतम्। अर्कैरभि प्र णोनुम समोजसे ॥२२३॥ 
आफ्ना सामर्थ्यले महान् बनेका र याजकको पुकार सुन्ने इन्द्रदेवलाई हामी प्रार्थना गछौं । हामी बल 
प्राप्तिका निमित्त यज्ञ तथा स्तवनले उनको सम्मान गर्दछौँ । 

न यं विविक्तो रोदसी नान्तरिक्षाणि वज्रिणम् । 

अमादिदस्य तित्विषे समोजसः ॥२४॥  

वज्र धारण गर्ने इन्द्रदेवलाई द्युलोक, पृथ्वीलोक र अन्तरिक्षलोक कुनैले पनि आफूबाट अलग ग 

सक्दैनन् । उनै शक्तिशाली इन्द्रदेवका तेजले सम्पूर्ण जगत् आलोकित छ। 

यदिन्द्र पृतनाज्ये देवास्त्वा दधिरे पुरः । आदित्ते हर्यता हरी ववक्षतुः ॥२५॥ । 
हे इन्द्रदेव । सङ्ग्राममा देवताले तिमीलाई सबैको अगुवा बनाएका बेला दुई वय बलशाली अर्ध 
तिमीलाई त्यहाँ पुन्याए । 

यदा वुत्रै नदीवृतं शवसा वच्रिन्नवधीः । आदित्ते हर्यता हरी ववक्षतुः ॥२६॥ पले 
वज्नधारी हे इन्द्रदेव ! नदीको जल अवरुद्ध गर्ने वृत्रको वध गर्नका लागि दुई वय बलवान 
तिमीलाई त्यहाँ पुन्याएका बेला आफ्नै बाहुबलले त्यसको वध ग्यौ। 

यदा ते विष्णुरोजसा त्रीणि पदा विचक्रमे । आदित्ते हर्यता हरी ववक्षतुः ॥ त ं 
हे इन्द्रदेव ! विष्णुदेवले आफ्ना शक्तिले तीन पाइलाले तीनै लोकलाई ओगटेका बेला दुई ं 
बलवान् अश्वलाई वाहन बनाएर तिमी त्यहाँ पुगेका थियौ । 

यदा ते हर्यता हरी वावृधाते दिवेदिवे । आदित्ते विश्वा भुवनानि येमिरे ॥२०॥ आफना 

हे इन्द्रदेव ! तिम्रा बलशाली अश्व दिनदिनै समृद्ध भएपछि तिमीले समस्त जगत्लाई अ 


नियन्त्रणमा बनायौँ । 
६४२  म 





यदा ते मारुतीविशस्तुभ्यमिन्द्र नियेमिरे । आदित्ते विश्वा भुवनानि येमिरे ॥२९। 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा निमित्त समस्त प्राणीलाई मरुत्हरूले नियन्त्रण गरेका बेला तिमी सम्पूर्ण 
लोकलाई नै नियमित गराउँछौं । 

यदा सूर्यममुँ दिवि शुक्रज्योतिरधारयः । आदित्ते विश्वा भुवनानि येमिरे ॥३०॥ 


हे इन्द्रदेव ! तेजयुक्त र आलोकवान् सूर्यलाई तिमीले दिव्यलोकमा स्थापित गग्यौ । त्यसपछि नै 
तिमीले समस्त लोकलाई नियन्त्रित गरेका थियौ  


इमा त इन्द्र सुष्टुति विप्र इयर्ति धीतिभि । जामि पदेव पिप्रतीं प्राध्वरै ॥३१॥ 


व्यक्तिले आफ्ना दाजुभाइलाई असल दिशामा प्रेरित गरेभैँ ज्ञानी पुरुषहरू हर्ष बढाउने प्रार्थनाले 
इन्द्रदेवलाई यज्ञीय कर्मतर्फ प्रेरित गरेर लैजान्छन्  


यदस्य धामनि प्रिये समीचीनासो अस्वरन् । आभा यज्ञस्य दोहना प्राध्वरै ॥३२ 


यञ्चको सोमरस पेल्ने बेलामा इन्द्रदेवको प्रिय स्थान यज्ञमण्डपमा स्तोताहरू एकत्र भएर उनको... 
प्रार्थना गर्दछन्। 


सुवीर्य स्वश्व्यं सुगव्यमिन्द्र दद्धि न । होतेव पूर्वचित्तये प्राध्वरे ॥३३॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई श्रेष्ठ शक्ति, श्रेष्ठ अश्व र श्रेष्ठ गाईले युक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । हामी यज्ञका 
होताजस्तै ज्ञानले सम्पन्न बन्नका लागि तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । 


. सूक्त१३ 
क्रषि  नारद काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  उष्णिक्। 

इन्द्र सुतेषु सोमेषु क्रठुँ पुनीत उक्थ्यम् । विदे वृधस्य दक्षसो महान्हि षः ॥१॥ . 
हे इन्द्रदेव ! तयार गरिएको सोमरस पान गरेर तिमी यजमान र स्तोतालाई उन्नतितिर बढाउने शक्ति 
प्रदान गर्दछौ । तिमी महान् हुनाले दुवैलाई पवित्र गराउँछौ । 

स प्रथमे व्योमनि देवानां सदने वृधः । सुपारः सुश्रवस्तमः समप्सुजित् ॥२॥ 
दुःखबाट छुटाउने, श्रेष्ठ कीर्ति हुने र आकाशमा रहने शत्रु जित्ने इन्द्रदेव विशाल अन्तरिक्षमा 
विद्यमान देवतानिकट रहेर सबैलाई समृद्ध तुल्याउँछन् । 

म तमह्रे वाजसातय इन्द्र भराय शुष्मिणम्। भवा नः सुम्ने अन्तमः सखा वृधे ॥ 

हामी बलवान् इन्द्रदेवलाई अन्न वृद्धि गर्नका लागि यज्ञमा बोलाउँछौँ। हे इन्द्रदेव ! सुख एवं 
उन्नतिका समयमा मार्गदर्शकका रूपमा हाम्रा छेउमा आइदे । 

इयं त इन्द्र गिर्वणो राति क्षरति सुन्वतः । मन्दानो अस्य बरिषो वि राजसि॥ 
स्तुतियोग्य हे इन्द्रदेव ! यज्ञमा प्रदान गरिएको सोमरसको आहुति तिम्रा निम्ति प्रवाहित हुँदै छ। 
तिमी प्रसन्न मनले यस आसनमा विराजमान होङ  

नून तदिन्द्र दद्धि नो यत्त्वा सुन्वन्त ईमहे। रयिं नश्चित्रमा भरा स्वर्विदम् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमयञ्ञ गर्दै इच्छित ऐश्वर्य र आत्मिक सुख लाभ गराउने सम्पत्ति प्रदान गर भन्ने 
तिमीसित हामी याचना गर्दछौँ । 

स्तोता यत्ते विचर्षणिरति प्रशर्धयद्गिरः । वया इवानु रोहते जुषन्त यत् ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । विद्वान् स्तोता शत्रु परास्त गर्न तिम्रो स्तुति गर्दछन् । स्तुतिले हर्षित भएर तिम्रो बल, 
रुखका हाँगाभझैँ बढ्दै जान्छ । 

प्रलवज्जनया गिर शुणुधी जरितुर्हवम्। मदेमदे ववक्षिथा सुकृत्वने॥७॥ 

 हेइन्द्रदेव । उहिलेको जस्तै स्तोत्र प्रकट गर र स्तोताको प्रार्थना सुनेर हर्षित होङ । यज्ञ आदि श्रेष्ठ 
कर्म गर्नेलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 
म  क्रीडन्त्यस्य सूनुता आपो न प्रवता यती । अया धिया य उच्यते पतिर्दिवः ॥ 
नदीको पानी ओरालोतिर बगेझैँ इन्द्रदेवका निम्ति गरिएको प्रार्थना उनका निकट पुग्दछन् । 
दिव्यलोकका स्वामी इन्द्रदेव यिनै प्रार्थनाले प्रसन्न हुन्छन् । 

उतो पतिर्य उच्यते कृष्ठीनामेक इद्दशी । नमोवूधैरवस्युभिः सुते रण ॥९॥ 
स्तुतिकर्ता साधकलाई समृद्ध गर्ने र सुरक्षाको कामना गर्नेलाई आफ्ना वशमा बनाउने हे इन्द्रदेव ! 


ही 


तिमी सबैका एक मात्र पालक हौ भनेर प्रसिद्ध छौँ । सोमयज्चमा हषित होछ। 


६४२ 


? म 








दिय 


स्तुहि श्रुत विपश्चितँ हरी यस्य प्रसक्षिणा । गन्तारा दाशुषो गृह नमस्विनः ॥१० 
हे याजकहरू हो ! ज्ञानी र यशस्वी इन्द्रदेवको प्रार्थना गर । शत्रु परास्त गर्ने इन्द्र 
अश्च, स्तुतिकर्ता र दानी याजकले घरमा लैजान्छन् । 


तुतुजानो महेमतेश्वेभिः प्रुषितप्सुभिः । आ याहि यञ्चमाशुभिः शमिद्धि ते ॥११ 
ओजस्वी रूप र द्रुतगामी अश्व भएका महान् बुद्धिमान् हे इन्द्रदेव ! हाम्रा यज्ञमा चाँडै आउ । तिम्ने 
आगमन सबैका लागि हितकारी छ। 


इन्द्र शविष्ठ सत्पते रयिं गृणत्सु धारय। श्रवः सूरिभ्यो अमृत वसुत्वनम् ॥१२। 


हे शक्तिशाली र सत्यका पालक इन्द्रदेव ! प्रार्थना गर्नेलाई ऐश्वर्य र ज्ञानीलाई अक्षय धन प्रदान 
गर। 





हवे त्वा सूर उदिते हवे मध्यन्दिने दिवः । जुषाण इन्द्र सप्तिभिर्न आ गहि॥ 
हे इन्द्रदेव ! सूर्योदय र मध्याह्क समयमा हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । तिमी हाम्रो स्तुति सुनेर 
आफ्ना अश्चमा हाम्रा नजिक आउ । 


आ तू गहि प्र तु द्वव मत्स्वा सुतस्य गोमतः । तन्तु तनुष्व पूव्यै यथा विदे ॥१४ 
हे इन्द्रदेव । तिमी यथाशीघ्र आङ र गाईको दुध मिसेको सोमरस पिएर हर्षित होरु । पहिलेको 
जस्तै ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि तिमी यज्ञ विस्तृत गराङ । 


यच्छक्रासि परावति यदर्वावति वृत्रहन् । यद्वा समुद्रे अन्धसो५वितेदसि ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी शक्तिशाली बनेर वृत्रको वध गर्दछौ । यढा, नजिक वा आकाशमा जहाँसुकै भए 
पनि सोमरस पान गरेर हाम्रो संरक्षक भइदे । 


इन्द्र वर्धन्तु नो गिर इन्द्र सुतास इन्द्रवः । इन्द्रे हविष्मतीर्विशो अराणिषुः ॥१६॥ 
हाम्रा प्रार्थनाले इन्द्रदेवको गुणगान गर्दछ र पेलेर तयार गरेको सोमरसले उनलाई समृद्ध गराउँछ। 
यज्ञ गर्ने साधकहरू इन्द्रदेवप्रति साधनारत भइरहन्छन् । 
तमिद्विप्रा अवस्यवः प्रवत्वतीभिरूतिभिः । इन्द्र क्षोणीरवर्धयन्वया इव ॥१७॥ 
सुरक्षाको कामना भएका मेधावी शीघ्रकर्मी, संरक्षक इन्द्रदेवको स्तवन गर्दछन् । पृथ्वीमा आश्रित 
सबै जीव इन्द्रदेवका शाखाजस्तो भएर उनलाई समृद्ध पार्दछन् । 
त्रिकद्वुकेषु चेतन देवासो यज्ञमलत । तमिद्वर्धन्तु नो गिरः सदावृधम् ॥१५॥ 
देवताहरूले त्रिकद्टक नामका यज्ञमा महान् र चेतनायुक्त इन्द्रदेवको गुणगान गरे । हाम्रा प्रार्थनाले 
उनलाई समृद्ध गराञन् । 
स्तोता यत्ते अनुव्रत उक्थान्युतुथा दधे । शुचिः पावक उच्यते सो अदभुतः ॥ 
है इन्द्रदेव ! प्रार्थना गर्ने याजकहरू विभिन्न क्रतुअनुसारका स्तोत्रले तिमीलाई स्तुति गरेर पठित्र 
हुन्छन् । 
तदिद्ठुद्रस्य चेतति यद्द प्रलेषु धामसु । मनो यत्रा वि तद्दधुर्विचेतसः ॥२०॥ 
विद्वान् पुरुषले आफ्नो मन एकाग्र गराउने रुद्रपुत्र मरुत्हरू पुराना ठाउँमा छन् । 
यदि मे सख्यामावर इमस्य पाद्यन्धसः । येन विश्वा अति द्रिषो अतारिम ॥२१॥  
है इन्द्रदेव ! हामीलाई आफ्नो साथी मान्दछौँ भनेदेखि यो सोमरस पान गर । तिम्रा कृपाले हामी सबै 
शत्रु परास्त गर्न सकौँ । 
कदा त इन्द्र गिर्वणः स्तोता भवाति शन्तमः । 
कदा नो गव्ये अश्व्ये वसौ दधः ॥२२॥ 
हे प्रार्थनीय इन्द्रदेव ! स्तुति गर्नेलाई कहिले प्रसन्न गराउँछौ ? हामीलाई गाई, अश्च आदि सम्पूण 
पेश्चर्ष कहिले प्रदान गर्दछौ ? 
उत ते सुष्ठुता हरी वृषणा वहतो रथम् । अजुर्यस्य मदिन्तर्म यमीमहे ॥२३॥ हाता 
हे जरारहित र अत्यधिक हर्ष प्रदान गर्ने इन्द्रदेव ! प्रशंसनीय अश्वले तिमीलाई राम्रोसित हामीकह 
ल्याउन् । 
तमीमहे पुरुष्टुतँ यढ्दै प्रलाभिरूतिभिः । नि बर्हिषि प्रिये सददध द्विता ॥२४॥ 
अनेकौँबाट स्तुति गरिने महान् इन्द्रदेवलाई पुरानै स्तोत्रले हामी स्तुति गर्दछौँ । उनी हाम्रा यज्ञमा 
बारम्बार आउँदै आसन ग्रहण गठन् ! 


६४४ 








वर्धस्वा सु पुरुष्टुत क्रषिष्टुताभिरूतिभिः । धुक्षस्व पिप्युषीमिषमवां च नः ॥ म 
हे सबै तिरबाट प्रशंसित इन्द्रदेव । अनेकौँ क्रषिले तिम्रो स्तुति गर्छन्। तिमी आफ्ना संरक्षण 
साधनले हामीलाई समृद्ध गराङ र पोषक अन्न प्रदान गर । ॥ 

इन्द्रत्वमवितेदसीत्या स्तुवतो अद्रिवः । ग्रतादियर्मि ते धियं मनोयुजम् ॥२६॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमी प्रार्थना गर्नेका संरक्षक हौ। हामी तिम्रो मन फुरुक्क पार्ने खालको 
प्रार्थना गर्दछौँ । 

इह त्या सधमाद्या युजानः सोमपीतये । हरी इन्द्र प्रतद्वसू अभि स्वर ॥२७॥ 
हर्षित र ऐश्वर्यवान् हे इन्द्रदेव ! दुवै अश्च रथमा नारेर यञ्चमा सोमरस पान गर्न आउ । 


अभि स्वर्तु ये तव रुद्रासः सक्षत श्रियम्। उतो मरुत्वतीर्विशो अभि प्रयः ॥ 
हेइन्द्रदेव । तिमी मरुतृहरू उनका प्रजासँग यज्चमा आएर दव्य ग्रहण गर । 


इमा अस्य प्रतूर्तयः पद जुषन्त यद्दिवि । नाभा यज्ञस्य सं दधुर्यथा विदे ॥२९॥ 
इन्द्रदेवका शत्रुनाशक मरुत् आदि प्रजा दिव्यलोकमा निवास गर्दछन् । ती मरुत्हरू यज्ञको 
केन्द्रस्थलमा हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि एकत्रित हुन्छन् । 

अयं दीर्घाय चक्षसे प्राचि प्रयत्यध्वरे । मिमीते यज्ञमानुषग्विचक्ष्य ॥२०॥ 
पूर्व दिशामा सूर्यदेव निस्केपछि याजक यञ्चको शुभआरम्भ गर्दछन् । उनीहरू यज्ञको चेरचाह गर्दै 
दूरदृष्टि प्राप्त गर्नका लागि इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछन् । 

वृषायमिन्द्र ते रथ उतो ते वृषणा हरी । वृषा त्वं शतक्रतो वृषा हवः ॥२१॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा अश्व र रथ दुवै शक्तिशाली छन्। तिमी स्वयं नै सामर्थ्यवान् छौ । हे शतक्रतु ! 
तिम्रा लागि गरिने स्तुतिले कामना पूर्ति हुन्छ। 

वृषा ग्रावा वृषा मदो वृषा सोमो अयं सुत । वृषा यज्ञो यमिन्वसि वृषा हवः ॥ 
सोम पेल्ने ढुङ्गा, पेलेर छानेको सोमरस र पिएर आएको आनन्द यी सबै शक्ति प्रदायक छन् हे 
इन्द्रदेव । तिमी गएको यज्ञ र तिम्रा लागि गाएंको स्तोत्रले कामना पूरा हुन्छ। 

वृषा त्वा वृषण हुवे वख्रिञ्चित्राभिरूतिभिः । 

वावन्थ हि प्रतिष्टुतिं वृषा हवः ॥२२॥ 
हे इच्छा पुर्ण गर्ने र रक्षासाधनले सम्पन्न वज्जधारी इन्द्रदेव ! स्तोताले गरेको प्रार्थना तिमी स्वीकार 
गर्दछौ, त्यसैले तिम्रा स्तोत्र फलित हुन्छ। 

सूक्त १४ 
श्रषि  गोपुक्ति, अश्व सूक्ति काण्वायन । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

यदिन्द्राहै यथा त्वमीशीय वस्व एक इत्। स्तोता मे गोषखा कन पनन ।१॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीजस्तै समस्त ऐश्वर्यका स्वामी म भएँ भने मेरा पनि स्तोता 

शिक्षेयमस्मै दित्सेय शचीपते मनीषिणे। यदहँ गोपतिः स्याम् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव  वाणी र इन्द्रियको स्वामी बनेर मनीषिलाई दान, शिक्षा र सहायता दिऔँ। 

धैनुष्ट इन्द्र सूनृता यजमानाय सुन्वते । गामश्च पिप्युषी दुहे ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा स्तुतिले गाईको रूप धारण गर्दछ। सोमयञ्च गर्ने यजमानलाई पोषित गराउँदै 
इच्छा लागेको पदार्थ उपलब्ध गराउँछ । 

न ते वर्तास्ति राधस इन्द्र देवो न मर्त्यः । यद्वित्ससि स्तुतो मघम् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी स्तुत्य भएर याजकलाई धन प्रदान गर्न चाहन्छौ । तिमीलाई धन दिनबाट देवता 
या मानव कसैले पनि रोवन सक्दैन । 

यज्ञ इन्द्रमवर्धयच्चदभूमि व्यवर्तयत्। चक्राण ओपशँ दिवि॥१॥ 
यज्ले इन्द्रदेषलाई खुसी पारेपछि उनले द्युलोकमा आवास बनाएर भूमि विस्तृत गराए । 

वावुधानस्य ते वय विश्वा धनानि जिग्युषः । झतिमिन्द्रा वुणीमहे ॥६॥ 
है इन्द्रदेव । हामी तिम्रो दिव्य संरक्षण पाउन चाहन्छौं । त्यसैबाट हामी समृद्ध भएर शत्रुको समस्त 
ऐश्वर्य जिल सकौं । 


६४५ 


... 





व्यपन्तरिक्षमतिरन्मदे सोमस्य रोचना । इन्द्रो यदभिनद्वलम् ॥७॥ 


सोमपानले उमङ्ग उत्पन्न भएपछि इन्द्रदेवले बलवान् मेघलाई विदीर्ण गराए। त्यसै बेला उनले 
प्रकाशवान् आकाश पनि विस्तृत गराए । 


उद्गा आजदङ्चिरोभ्य आविष्कृण्वन्गुहा सतीः । अर्वाञ्च नुनुदे वलम् ॥८॥ 
सूर्यरूपी हे इन्द्रदेव ! तिमोले गुफामा रहेको दको करम् प्रकट गरेर त्यसलाई देहधारीसम्म पुस्यायै। 
त्यसलाई रोकिदिने असुरलाई उँधो मुन्टो लगाउँदै भाग्ने बनायौ । 
इन्द्रेण रोचना दिवो दृढहानि च। स्थिराणि न परागुणे ॥९॥ 
अन्तरिक्षमा रहेका सबै प्रकाशवान् नक्षत्रलाई इन्द्रदेवले बलियो र समृद्ध बनाए । ती नक्षत्रलाई 
कसैले प्नि उनका स्थानबाट हल्लाउन सक्दैन । 
अपामूर्मिर्मदन्चिव स्तोम इन्दाजिरायते । वि ते मदा अराजिषु ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई प्रार्थना गर्दा समुद्रमा लहर उर्लिएभैँ चाँडै तिम्रो उत्साह बढ्छ। 
त्वं हि स्तोमवर्धन इन्द्रास्युक्थवर्धनः । स्तोतृणामुत भद्रकृत् ॥११॥ कर 
हे स्तुतिकर्ताका हितकारी इन्द्रदेव ! तिमी स्तोत्र र स्तुतिले सन्तुष्ट र समृद्ध हुन्छौ । 
इन्द्रमित्केशिना हरी सोमपेयाय वक्षतः । उप यश सुराधसम् ॥१२॥ 
लामो जगर भएका दुवै अश्चले श्रेष्ठ ऐश्वर्यसम्पन्न इन्द्रदेवलाई सोम पिउनका लागि यज्ञमण्डपका 
नजिकै लिएर जान्छन् । 
अपां फेनेन नमुचेः शिर इन्द्रोदवर्तयः । विश्वा यदजयः स्पृधः ॥१३॥ लता 
प्रतिस्पर्धा गर्ने सबै असुरलाई पराजित गरिसकेपछि इन्द्रदेवले नमुचीको शिर फिँज उठेका पानीमा 
हालेर नष्ट पारिदिए । 
मायाभिरुत्सिसृप्सत इन्द्र द्यामारुरुक्षतः । अव दस्यूँरधूनुथाः ॥१४॥ 
मायाले सर्वत्र विद्यमान हे इन्द्रदेव ! तिमीले द्युलोकमा बढ्ने दस्यु तलतिर खसाल्यो। 
असुन्वामिन्द्र संसद विषूचीं व्यनाशयः । सोमषा उत्तरो भवन् ॥१५॥ 
हे सोमपान गर्ने महान् इन्द्रदेव ! सोमयञ्ञ नगर्ने मानिसको सङ्गठन आपसी लडाइँले नष्ट गराउ । 
सूक्त १५ 
क्रषि  गोषूक्ति, अश्व सूक्ति काण्वायन । देवता  इन्द्र । छन्द  उष्णिक्। 
तम्वभि प्र गायत पुरुहूत पुरुष्टुतम् । इन्द्र गीर्भिस्तविषमा विवासत ॥१॥ हदन 
हे स्तोताहरू हो । अनेकाँ यजमानले स्तुतिपूर्वक बोलाउने गरेका प्रशंसायोग्य महान् इन्द्रदेवलाई 
विभिन्न स्तोत्रले स्तुति गर । 
यस्य द्विबर्हसो वृहत्सहो दाधार रोदसी । गिरीरज्जाँ अपः स्वर्वृषत्वना ॥२॥ 
इन्द्रदेवका शक्तिले शीघ्रगामी बादल र गतिमान जल धारण गर्दछ। उनको महान् बल द्युलोक र 
पृथ्वीलोकले ग्रहण गर्दछन् । 
स राजसि पुरुष्टुतँ एको वृत्राणि जिघ्नसे । इन्द्र जैत्रा श्रवस्या च यन्तवे ॥२॥ क 
धेरै तिरबाट प्रशंसित हे इन्द्रदेव   तिमी आफ्नै दिव्य कान्तिले आलोकित हुन्छौ । तिमी ऐश्वर्य र 
कोर्ति प्राप्त गर्नका लागि एक्लै नै वृत्रासुर वध गर्दछौ । 
त॑ ते मदं गृणीमसि वृषण पृत्सु सासहिम्। उ लोककूलुमद्रिवो हरिश्रियम् ॥४ 
हे हातमा वज्र लिने इन्द्रदेव ! शक्तिशाली, सङ्ग्राममा शत्रु पराजित गर्ने, कल्याणकारी र अश्वद्वारा 
सेवा गरिने हुनाले तिम्रा उत्साहको हामी प्रशंसा गर्दछौँ । 
येन ज्योतींष्यायवे मनवे च विवेदिथ । मन्दानो अस्य बर्हिषो वि राजसि ॥५॥ त ।तिमी 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले दीर्घजीवी मानिसको हितका लागि ज्योतिर्मानलाई प्रकाशित गरेका छौ । ति 
यस यज्ञका वेदीमा विराजमान हुन्छौँ । 
तदद्या चित्त उक्थिनोनु ष्टुवन्ति पूर्वथा । वृषपत्ीरपो जया दिवेदिवे ॥६॥ 


हे इन्द्रदेव । सनातन स्तुतिकर्ता आज पनि तिम्रै बलको स्तुति गर्दछन् । वर्षा गराउने पर्जन्यको छ. 
तिमी प्रतिदिन मुक्त गर र समयअनुसार वर्षा गराउ । 





६४६ 


। 


तव त्यदिन्द्रिय वृहत्तव शुष्ममुत क्रतुम्। वज्र शिशाति धिषणा वरेण्यम् ॥॥ 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रा प्रार्थनाले तिम्रो शौर्य, सामर्थ्य, कुशलता, पराक्रम र श्रेष्ठ वञ्जलाई तेजस्वी 
बनाउँछ। 


तव दौरिन्द्र प्रास्य पृथिवी वर्धति श्रवः । त्वामापः पर्वतासश्च हिन्विरे ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव । अन्तरिक्षमा तिम्रो शक्तिसामर्थ्य र पृथ्वीमा यशस्वी स्वरूप विस्तार हुन्छ। जलप्रवाह र 
पर्वत तिमीलाई आफ्नो अधिपति मान्दै नजिक पुग्दछन् । हि ३ 


त्वां विष्णुर्बुहन् क्षयो मित्रो गृणाति वरुणः । त्वां शर्धो मदत्यनु मारुतम् ॥९॥ , 
हे इन्द्रदेव ! महान् आश्रयदाता मानेर विष्णु, मित्र र वरुण आदि देवताले तिम्रो स्तुति गाउँछन् । 
मरुत्हरूका बलले तिमी हर्षित हुन्छौ । 

तं वृषा जनानां मंहिष्ठ इन्द्र जशिषे। सत्रा विश्वा स्वपत्यानि दधिषे ॥१०॥ शियामा 

हे शक्तिशाली इन्द्रदेव । देवताका समुदायमा सबैभन्दा महान् मानिने तिमीले श्रेष्ठ सन्ततिसहित 
समस्त ऐश्वर्य धारण गरेका छौ । 

हेरेँ सत्रा त्वं पुरुष्टुतँ एको वृत्राणि तोशसे । नान्य इन्द्रात् करणं भूय इन्वति ॥११॥ 
हे है नहराखिा पनन । तिमी एक्लै शत्रु वध गर्दछौ । तिमीबाहेक कुनै अर्का व्यक्तिले यस्तो महान् 
कार्य गर्न सक्दैन । 


यदिन्द्र मन्मशास्त्वा नाना हवन्त कतये । अस्माकेभिर्नुभिरत्रा स्वर्जय ॥१२॥ 


हे इन्द्रदेव । सुरक्षाका लागि मानिसले स्तुति गर्दै तिमीलाई आह्वान गर्दा युद्धका क्षणमा राजासँग 
रहेर हाम्रा शत्रु परास्त गर । 


अरं क्षयाय नो महे विश्वा रूपाण्याविशन्। इन्द्र जैत्राय हर्षया शचीपतिम् ॥१३ 


हे याजकहरू हो । विजय र विशाल आवासका प्राप्त गर्न समस्त रूपले शक्तिशाली इन्द्रदेवलाई 
हर्षित गरौँ। 


सूक्त १६ 
क्रषि  इरिम्बिठि काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

प्र सम्राजं चर्षणीनामिन्द्र स्तोता नव्यं गीर्भि । नर नृषाहँ मंहिष्ठम् ॥१॥ 
हे स्तोताहरू हो । मानिसमध्ये राम्रो प्रतिष्ठा पाएका, स्तुति गर्न योग्य, शत्रुजयी नेतृत्व क्षमताले 
सम्पन्न इन्द्रदेवको स्तुति गर । 

यस्मिन्नुक्थानि रण्यन्ति विश्वानि च श्रवस्या। अपामवो न समुद्रे ॥२॥ 
समस्त स्तुति र कोर्तिले इन्द्रदेव समुद्रको जलतरङ्गजस्तै सुशोभित हुन्छन् । 

त॑ सुष्टुत्या विवासे ज्येष्ठराजँ भरे कृलुम्। महो वाजिनं सनिभ्यः ॥३॥ 
रणक्षेत्रमा महान् पुरुषार्थ गर्ने, शक्तिशाली, महान् शासक इन्द्रदेवलाई हामी महान् धन प्राप्त गर्नका 


लागि श्रेष्ठ वचनले स्तुति गर्दछौँ । 

यस्यानूना गभीरा मदा उरवस्तरुत्राः । हर्षमन्तः ॥४॥  
हे अत्यन्त विशाल र श्रेष्ठ इन्द्रदेव ! तिम्रा पराक्रमको ७. ७०० गर्दछौँ। रणक्षेत्रमा अत्यधिक 
उत्साहित भएर तिमी शत्रु विनाश गर्दछौ । 


तमिद्धनेषु हितेष्वधिवाकाय हवन्ते । येषामिन्द्रस्ते जयन्ति ॥५॥ 
युद्ध प्रारम्भ भएपछि आफ्ना पक्षमा लड्नका लागि ययाजकहरू इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछन् । 
किनभने इन्द्रदेव रहेका पक्षले नै विजयश्री पाउछ । म 

तमिच्च्यौलैरार्यन्ति तँ कृतेभिश्चर्षणयः । एष इन्द्रो वरिवस्कृत् ॥६॥ 
आफ्ना महान् स्तोत्र र कार्यले मानिसहरू इन्द्रदेवको अनुग्रह प्राप्त गर्न सक्छन् । इन्द्रदेव ऐश्वर्य 
प्रदान गर्दछन्  

इन्द्रो ब्रह्नेन्द्र त्रषिरिन्द्र पुरू पुरुदतः । महन्महीभिः शचिभिः ॥७॥ 

आलञ्ञानी त्राषिजस्ता महान् इन्द्रदेवलाई विशाल शक्तिका कारण अनेकौँ साधक सहायता 
प्राप्तिका निम्ति बोलाउँछन् । 


६४७ 


 








स स्तोम्य स हव्यः सत्यः सत्वा तुविकूर्मि । एकश्चित्सन्नभिभूतिः ॥८॥ 
प्रार्थगीय, आवाहनीय, अविनाशी र शक्तिशाली इन्द्रदेषब शीघ्र कार्य गर्दछन् । उनी एक्लै भए 
पनि शत्रुलाई पराजित गर्दछन् । 


तमर्केभिस्त सामभिस्तँ गायत्रैश्वर्पणय । इन्द्र वर्धन्ति क्षितय ॥९॥ 


ग्राचा र गाउन योग्य स्तोत्रसँगै गायत्री छन्द आदिका मन्त्रले विद्वान् पुरुष इन्द्रदेवलाई समृद्ध 
गराउँछन् । 


प्रणेतारं वस्यो अच्छा कर्तार ज्योतिः समत्सु । सासद्वांसं युधामित्रान् ॥१०॥ 
धनवान्बाट ऐश्वर्य प्रदान गराउने, सङ्ग्राममा शौर्य देखाउने र आफ्ना शमस्त्रास्त्रले शत्रु परास्त 
गराउने इन्द्रदेवको प्रशंसा सबै मानिसले गर्दछन् । 


सन पप्रि पारयाति स्वस्ति नावा बन, ७  अति द्विषः ॥११॥  
मानिसको इच्छा पूरा गराउने, इन्द्रदेवलाई सबैले । उनी रक्षणसाधनरूपी आफ्ना नौकाले 
समस्त शत्रुबाट हामीलाई पार लगाउँछन्। 


स त्वं न इन्द्र वाजेभिर्दशस्या च गातुया च। अच्छा च नः सुम्न नेषि ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई शक्ति र धनधान्यले परिपूर्ण ऐश्वर्य प्रदान गर । श्रेष्ठ मार्ग प्रदर्शित गर्दै पूर्ण 
सुखी बना । 


सूक्त १७ 
क्रषि  इरिम्बिठि काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री प्रगाथ बृहती । 
आ याहि सुषुमा हि त इन्द्र सोम पिबा इमम्। एवं बर्हि सदो मम ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । हाम्रा यज्ञमा आङ, सोमरस तयार गरेर तिम्रा लागि चढाएका छौँ । पान गरेर उच्च 
आसनमा विराजमान होङ । 
आत्वा ब्रह्मयुजा हरी वहतामिन्द्र केशिना । उप ब्रह्माणि नः शुणु ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! मन्त्र सुन्नासाथ रथमा नारिने श्रेष्ठ अश्चवका माध्यमबाट तिमी नजिकै आउ र हाम्रा 
प्रार्थनामा ध्यान देख । 
ब्रह्माणस्त्वा वयं युजा सोमपामिन्द्र सोमिनः । सुतावन्तो हवामहे॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! ब्रह्मनिष्ठ सोमयज्ञकर्ता साधक सोमपानका लागि तिमीलाई आह्वान गर्छन् । 
आ नो याहि सुतावतो३स्माक सुष्टुतीरुप । पिबा सु शिप्रित्नन्धसः ॥४॥ 
श्रेष्ठ मुकुट धारण गर्न हे इन्द्रदेव ! सोमयञज्ञ गर्ने याजक श्रेष्ठ प्रार्थनाले तिमीलाई आफ्ना नजिकै 
बोलाउँछन् । त्यसैले तिमी आएर सोमरस पान गर् । 
आते सिञ्चामि कुक्ष्योरनु गात्रा वि धावतु। गृभाय जिह्वया मधु ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी तिम्रो पेट सोमरसले पूर्ण गराउँछौँ । तिम्रा शरीरभरि सोम सञ्चरित होस् । तिमी 
ययस मिठो सोमरसलाई जिब्राले स्वाद मानेर सेवन गर । 
स्वादुष्टे अस्तु संसुदे मधुमान्तन्वेशतव । सोम शमस्तु ते हृदे ॥६॥ 
श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर्ने इन्द्रदेव ! मह मिसाएको सोमरस तिमीलाई स्वादिलो लाग्ला । तिम्रो शरीर 
र हृदयका लागि यसले आनन्द उत्पन्न गराउन सकोस् । 
अयमु त्वा विचर्षणे जनीरिवाभि संवृत । प्र सोम इन्द्र सर्पतु ॥७॥ 
हे दुरदर्शी इन्द्रदेव ! सेतो वस्त्र धारण गर्ने स्त्रीले सास्विकताको अभिव्यक्ति गरेझैँ गाईको दुधमा 
मिसाएको सोमरस तेजयुक्त भएर तिमीलाई प्राप्त होस् । 
तुविग्रीवो वपोदरः सुबाहुरन्धसो मदे । इन्द्रो वृत्राणि सन ॥८॥ 
सुन्दर गलो, विशाल पेट र बलिया पाखुरा भएका इन्द्रदेवले सोमरस पान गरेर उत्साह प्राप्त 
गरेपछि शत्रु वध गर्दछन् । 
इन्द्र प्रेहि पुरस्त्वं विश्वस्येशान ओजसा । वृत्राणि वृत्रहञ्जहि ॥९॥ 
हे संसारमा शासन गर्ने ओजस्वी इन्द्रदेव ! अगुवा भएर जाउ । हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव ! तिमी शु 
संहार गर्दछौ । 


थप 








दीर्घस्तै अस्त्वङ्कुशो येना वसु प्रयच्छसि। यजमानाय सुन्वते ॥१०॥ 


कैच । सोमयाग गर्ने याजकलाई ऐश्वर्य वा आवास प्रदान गर्ने तिम्रो अङकुश अत्यधिक 


अयं त इन्द्र सोमो निपूतो अधि बर्हिषि । एहीमस्य द्रवा पिब ॥११॥ 


हे इन्द्रदेव ! वेदिकामाथि सुशोभित आसनमा 
चाँडै आएर पान गर। कोनीपरे बेन   ॥ 


शाचिगो शाचिपूजनायं रणाय ते सुत । आखण्डल प्र जप, शर ॥१२॥ 
वृ 


शक्तिसम्पन्न, शत्रुनाशक, सामर्थ्यवान्, तेजस्वी, पूज्य हे इन्द्रदेव !. ज्ञान बृद्धिका कौ सोमरस 
तयार गरिएको छ। हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । ले ॥नड 


 यस्तै शुङ्दुयो नपातु पर्णगत्कुण्पाग्य । न्यस्मन्दध्र आ मनः॥१ म 
 .म पान गर्न योग्य सोमका लागि यस कुण्ड आकारमा रहेका यञ्चतर्फ 
वास्तोष्पते धुवा स्थूणांसत्र सोम्यानाम्। । ॥ 
द्रप्सो भेत्ता पुरा शश्चतीनामिन्द्रो मुनीनाँ सखा॥१४॥ 
हे गृहस्वामी ! घरका स्तम्भ बलिया होञन्, सोमयञ्च गर्ने याजकलाई शरीर रक्षा गर्ने शक्ति प्राप्त 
होस्। राक्षसका अनेकौँ सहर उजाड्दै सोमपान गर्ने इन्द्रदेव मुत्तिहरूका सखो होउन् । 
पृदाकुसार्नुर्यजतो गवेषण एकः सन्नभि भूयसः। ..... 
भूर्णिमश्चें नयतुजा पुरो गृभेन्द्रै सोमस्य पीतये ॥१५॥ म 
विशाल शिर भएका, गाईको खोजी गर्ने, पूजनीय इन्द्रदेव एवेलै समस्त शत्रु परास्त गर्छन् । 
सर्वव्यापी र पालनपोषण गर्ने इन्द्रदेवलाई सोमपानका लागि आह्वान गरौँ । 
सूक्त १५ 
क्रषि  इरिम्बिठि काण्व । देवता  अश्चिनीकुमार अग्नि सूर्य अजित । छन्द  उष्णिक्। 
इद हनूनमेषां सुम्नं भिक्षेत मर्तयः । आदित्यानामपूव्य सवी मनि ॥१॥ 
१००५  न प्राप्त हुन नसकेको सुख आदित्यका नियन्त्रणमा खेल्ने मानिसले निश्चय रूपले 
गर्दछन् । 
अनर्वाणो ह्योषा पन्था आदित्यानाम्। अदव्धाः सन्ति पायव सुगेवृधः ॥२॥ 
हिंसा र छलछामविनाका आदित्यको मार्ग अनुसरण गर्ने प्राणीको भरणपोषण हुन्छ। तिनले 
जीवनमा हर्षोल्लास वृद्धि गर्न सक्दछन् । 
तत्सु नः सविता भगो वरुणो मित्रो अर्यमा। शर्म यच्छन्तु स्पँध यदीमहे॥३॥ 
हामीले कामना गरेको सुखऐश्वर्य सविता, वरुण, मित्र, भग र अर्यमाले व्य गरुन् । 
देवेभिर्देव्यदितेरिष्टभर्मत्रा गहि। स्मत्सूरिभिः पुरुप्रिये सुशर्मभि ॥४॥ 
श्रेष्ठ गुणसम्पत्न अहिंसाको पोषण प्रदान गर्ने अनेकाँकी प्रिय हे अदिति द्वी । तिमी ज्ञानी, देवता 
श्रेष्ठ सुखसँगै हामीकहाँ आउ । 
ते हि पुत्रासो अदितेर्विदुढेषासि योतवे ।  हस ॥५॥ 
महान् कार्य गर्ने र दोषबाट मुक्त अदिति माताका पुत्रले द्वेष गर्ने अत्याचारीलाई निश्चित 
रूपले भगाउन जान्दछन् । उनले पापी आचरणबाट मुक्त गर्न जान्दछन्। 
अदितिर्नो दिवा । अदिति पात्वंहसः रादावृधा ॥६॥ 
७७ पशुको सुरक्षा गर्दै आफ्ना समस्त रक्षणसाधनले माता पदितिले हामीलाई सम्पूर्ण 
बीबाट बचाउन् । ४ 
उत क दिवा मतिरदितिरूत्या गमत्। सा शन्ताति मयस्करदप स्रिधः ॥७ 
हे देवताकी माता अदिति ! पूर्ण रक्षासा धनसँगै आङ । शत्रु हनन गरर हामीलाई सुख र शान्ति 
प्रदान गर् । म 
उत त्या दैव्या भिषजा शं न करतो अशिना । युयुयातामितो रशौ अप स्रिधः ॥ 
देवताका चिकित्सक अश्चिनीकुमारले पाप र शत्रु पर हटाएर हर्ष प्रदान गन् । 





शमग्निरग्निभिः करच्छ नस्तपतु सूर्य । शं वातो वात्वरपा अप स्रिधः ॥९॥ 
अग्निदेव आफ्ना ज्वालाले, सूर्यदेव आफ्ना प्रखर प्रकाशले र वायुदेव आफ्ना दापमुक्त प्रवाहने 
हाम्रो शारीरिक शत्रु विनाश गरेर हामीलाई हर्ष प्रदान गरुन् । 

अपामीवामप स्रिधमप सेधत दुर्मतिम् । आदित्यासो युयोतना नो अंहस ॥१० 
हे आदित्यहरू हो ! रोग, शत्रु, पाप र दुर्बुद्धिका दुष्प्रभाव हामीदेखि पर राख । 

युयोता शरुमस्मदाँ आदित्यास उतामतिम् । क्रधग् द्वेपः कृणुत विश्ववेदसः ॥ 
हे आदित्यहरू हो ! दुर्बुद्धि र हाम्रा शत्रु हामीदेखि पर भगा ओ । हे समस्त पदार्थको ज्ञान भएका 
देवताहरू हो । तिमीहरू द्वेष गर्नेलाई पनि हामीदेखि पर भगाओ । 

तत्यु न शर्म यच्छतादित्या यन्मुमोचति । एनस्वन्त चिदेनसः सुदानवः ॥१ २॥ 
हे श्रेष्ठ दानी आदित्यहरू हो ! पापीलाई दुष्कर्म गर्नबाट जोगाउने ज्ञान प्रदान गर । 

यो न कञ्चिद्विरिक्षति रक्षस्त्वेन मर्तयः । स्वैः ष एवै रिरिषीष्ट युर्जनः १२ 
राक्षसी प्रवृत्ति धारण गरेर हाम्रो हत्या गर्ने प्रयास गर्ने मानिसहरू हामीदेखि पर पुगेर आफ्नै 
दुष्कर्मले नाश होञन् । 

समित्तमघमश्ववददःशंसं मत्यँ रिपुम् । यो अस्मत्रा दुईणावां उप द्वयुः ॥१४ . 
हामीसित कुटिलतापूर्ण व्यवहार गर्ने, हाम्रो हत्याको प्रयास गर्ने, पापी र शत्रु आआपफ्न पापले नप्ट 
होउन् । 

पाकत्रा स्थन देवा हइत्सु जानीथ मर्त्यम्। उप द्वयुं चाद्वयुँ च वसवः ॥१५॥ चलि 
सबैलाई पालन गर्ने हे आदित्य हो ! छल गर्ने र ॥३,१ छलरहित व्यक्तिलाई रू आफ्ना 

अन्तःकरणबाटै चिन्दछौ । अत पवित्रता रुचाउने व्यक्तिकै नजिक रहिरहन्छा । 

आ शर्म पर्वतानामोतापां वृणीमहे। द्यावाक्षामारे अस्मद्रपस्कृतम् ॥१६॥ । 
पर्वत र जलका बीचमा रहेको सुख प्राप्त गर्ने कामना हामी गर्दछौँ । हे द्यावापृथिवी ! हाम्रो पाप 
हामीदेखि पर भगाओ। 

ते नो भद्रेण शर्मणा युष्माक नावा वसवः । अति विश्वानि दुरिता पिपर्तन ॥१७ 
सबैलाई आवास प्रदान गर्ने।हे आदित्य हो ! तिमीहरू आफ्नो हितकारी र सुखप्रदायक नौकाले 
समस्त खराबीबाट हामीलाई ४ पार लगाओ । 

तुचे तनाय तत्सु नो द्राघीय आयुर्जीवसे । आदित्यासः सुमहसः कृणोतन ॥१८ 
हे महान् आदित्य हो ! हाम्रा पुत्रपोत्रहरूलाई लामो आयु प्रदान गर्ने कृपा गर  

यञ्चो हीडो वो अन्तर आदित्या अस्ति मृडत । युष्मे इद्दो अपि ष्मसि सजात्ये॥  
हे आदित्य हो । तिमीहरू जुन यज्ञमा पुग्ने इच्छा गर्दछौ, त्यो नजिकै सम्पन्न हुँदै छ। तिमीहरूका 
मैत्री पाएर हामी सधैँ तिमीहरूकै हुनेछौँ । 

 बृहद्वरूथ मरुतां देवं त्रातारमश्चिना । मित्रमीमहे वरुण स्वस्तये ॥२०॥ 
शीत, ताप आदि मुक्त कल्याणकारी आवासको कामनाले मरुत्हरूका संरक्षक इन्द्रदेव, 
अश्चिनीकुमार, मित्र, वरुण र गृहपति वास्तोष्पतिदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 

अनेहो मित्रार्यमन्नुवद्दण शंस्यम्। त्रिवरूथं मरुतो यन्त नश्छर्दिः ॥२१॥ 
हे मित्र, अर्यमा, वरुण र महान् मरुत्हरू हो ! शीत, ताप र वर्षारहित तीन खण्ड भएको श्रेष्ठ 
आवास हामीलाई प्रदान गर । 

ये चिद्धि मृत्युबन्धव आदित्या मनवः स्मसि । प्र सू न आयुर्जीवसे तिरेतन॥ 
हे आदित्य हो ! मृत्युका मुखमा जान लागेका मानिसलाई लामो आयु प्रदान गर । 

 सूक्त १९ 
क्रषि  सोभरि काण्व । देवता  अग्नि आदित्यगण । छन्द  प्रगाथ द्विपदा विराट्। 

त॑ गुर्घया स्वर्णरँ देवासो देवमरतिं दधन्निरे । देवत्रा हव्यमोहिरे ॥१॥ 
हे स्तोता हो ! स्वर्गमा रहेका देवताका लागि हवि पुन्याउने अग्निदेवको स्तुति गर । याजकहरु 
स्तुति गर्दछन् र देवतालाई हव्य प्रदान गदछन् । 





ति 





विभूतराति विप्र चित्रशोचिषमग्निमीडिष्व यन्तुरम्। 

अस्य मेधस्य सोम्यस्य सोभरे प्रेमध्वराय पूवम् ॥२॥ 
हे त्रषिहरू हो ! यञ्चको सफलताका लागि प्रचुर वैभव प्रदान गर्ने, अति ओजस्वी, यसं श्रेष्ठ 
सोमयञ्चका नियामक, चिरन्तन अग्निदेवलाई हामी बन्दना गर्दछौँ । 


यजिष्ठं त्वा ववृमहे देव देवत्रा होतारममर्त्यम् । अस्य यज्ञस्य शुक्रतुम् ॥३॥ 
हे श्रेष्ठ याञ्चिक अग्निदेव ! यो यज्ञ राम्ररी सम्पन्न गराउ, हामी स्तुति गर्दछौँ । 
उर्जो नपातं सुभगं सुदीदितिमगिन श्रेष्ठशोचिषम्। 
स नो मित्रस्य वरुणस्य सो अपामा सुम्नं यक्षते दिवि ॥४॥ 
उर्जा पतन नहुने, सबै ऐश्वर्यले सम्पत्न, श्रेष्ठ दीप्ति एवं कान्तियुक्त अग्निदेवलाई हामी स्तुति 
गर्दछौं । उनले यस यज्ञमा मित्र, वरुण एवं जलदेवतालाई सन्तुष्ट गर्नका लागि यजन कार्य सम्पन्न 
गरुन् । 
यः समिधा य आहुती यो वेदेन ददाश मर्तो अग्नये । यो नमसा स्वध्वरः ॥५॥ 
अन्न, समिधा, हविष्य र ज्ञानले अग्निदेवलाई हवि प्रदान गर्ने र हिंसा नगर्ने मानिस श्रेष्ठ सुखले 
सम्पन्न हुन्छन् । 
तस्येदर्वन्तो रहयन्त आशवस्तस्य द्युम्नितमं यशः । 
न तमंहो देवकृतं कुतश्वन न मर्तकृत नशत् ॥६॥ 
अग्निदेवका निम्ति यज्ञ गर्ने साधक द्वुतगामी अश्वका अधिपति र उज्ज्वल कोर्तिले सम्पन्न हुन्छन् । 
देवता र मानिसप्रति भुलवश पाप गरेर उनीहरू नष्ट हुँदैनन् । 
स्वग्नयो वो अग्निभिः स्याम सूनो सहस उजाँ पते । सुवीरस्त्वमस्मयुः ॥७॥ 
शौर्यका पुत्र र बलका स्वामी हे अग्निदेव ! तिम्रो गार्हपत्य आदि स्वरूपले हामी श्रेष्ठ अग्निद्वारा 
सम्पन्न होऔँ । मानवलाई श्रेष्ठ पराक्रमी पुत्र प्रदान गर । 
प्रशंसमानो अतिथिर्न मित्रियोडग्नी रथो न वेद्यः । 
त्वे क्षेमासो अपि सन्ति साधवस्त्वे राजा रयीणाम् ॥८॥ 
हे अतिथिजस्तै प्रशंसनीय, रथजस्तै गमनीय र आफन्तको कल्याण गर्ने अग्निदेव ! तिमीसित 
आश्रित रहेका उपासकको हित हुन्छ र उनीहरू ऐश्वर्यका स्वामी बन्दछन् । ७ 
सो अद्धा दाश्चध्वराग्ने मर्तः सुभग स प्रशंस्यः । स धीभिरस्तु सनिता ॥९॥ 
हे अग्निदेव । यज्च आदि कर्म गर्ने दानी व्यक्तिले सत्यका परिणाम प्राप्त गर्दछन् । श्रेष्ठ सम्पत्तिले 
सम्पन्न हे अग्निदेव ! तिमी स्तुति गर्न योग्य छौ । तिमी आफ्ना श्रेष्ठ ज्ञानद्वारा हामीलाई सुरक्षा गर । 
यस्य त्वमूर्ध्वो अध्वराय तिष्ठसि क्षयद्वीरः स साधते । 
सो अर्वद्धि सनिता स विपन्युभिः स शूरैः सनिता कृतम् ॥१०॥ 
हे अग्निदेव । तिमी जुन याजकका यञ्चमा आउन सहमत हुन्छौ, त्यो पुरुष पराक्रमी सन्तान, अश्च र 
ज्ञानले सम्पन्न हुँदै कार्य पूरा गर्दछ । छ पराक्रमी र पूजनीय हुन्छ। 
यस्याग्निर्वपुर्गृहे स्तोमँ चनो दधीत विश्ववार्यः । हव्या वा वेविषद्धिषः ॥११॥ 
समस्त मानिसका लागि वरणीय अग्निदेवले याजकका घरमा जुन स्तोत्र र हव्य ग्रहण गर्दछन्, त्यो 
हवि आदि देवतालाई प्राप्त हुन्छ। 
विप्रस्य वा स्तुवतः सहसो यहो मश्चूतमस्य रातिषु । 
अवोदेवमुपरिमत्य कृधि वसो विविदुषो वचः ॥१२॥ 
पराक्रमका पुत्र र सबैलाई पालन गर्ने हे अग्निदेव ! हव्य प्रदान गर्नमा फुर्तिला, कुशल र प्रार्थना 
गर्ने ज्ञानी मानिसको प्रार्थनालाई तिमीले देवताको भन्दा तल र् मानिसको भन्दा माथिको स्थानमा 
राखिदेङ । 
यो अगिन हव्यदातिभिर्नमोभिर्वा सुदक्षमाविवासति। गिरा वाजिरशोचिषम् ॥ 
हवि र स्तुतिले श्रेष्ठ अग्निदेवको उपासना गर्ने र आफ्ना स्तुति वचनले उनको सेवा गर्ने याजक 
ऐश्वर्य आदिले सम्पन्न हुन्छन् । म 


६५१ 





समिधा यो निशिती दाशददितिं धामभिरस्य मर्त्यः । 

विश्वेत्स धीभिः सुभगो जनाँ अति द्युम्नैरुदून इव तारिषत् ॥१४॥ 

एकाग्र चित्त भएर भक्तिपूर्वक अखण्ड अग्निदेवको आराधना गर्ने साधकहरू जलभझैँ ओज, वलर 
श्रेष्ठ कर्मद्वारा सम्पूर्ण मानिसभन्दा माथि उद्दछन् । 


तदग्ने द्युम्नमा भर यत्सासहत्सदने कं चिदत्रिणम् । मन्युँ जनस्य दूढ्यः ॥१५॥ 
हे अग्निदेव  हामीलाई प्रखर तेज प्रदान गर । त्यस तेजले यज्ञमा आउने दुष्टलाई नियन्त्रित गर्न 
सकियोस् र दुर्बुद्धिबाट उत्पन्न क्रोध हयउन सकियोस् । 


येन चष्टे वरुणो मित्रो अर्यमा येन नासत्या भग । 

व्य तत्ते शवसा गातुवित्तमा इन्द्रत्वोता विधेमहि ॥१६॥ 
है अग्निदेव । वरुण, मित्र र अर्यमा, अश्चिनीकुमार, स्तुति योग्य इन्द्रदेव र अन्य सबै देवतालाई 
आलोकित गर्ने तिम्रा प्रकाशले हामीलाई सम्पन्न गरेर शक्तिशाली बना । 


ते घेदग्ने स्वाध्योर ये त्वा विप्र निदधिरे नृचक्षसम्। विप्रासो देव सुक्रतुम् ॥ 
जानी र तेजस्वी हे अग्निदेव !। आफ्ना समस्त कार्य सम्पादन गर्दै हृदयस्थलमा तिम्रो ध्यान गर्ने 
विद्वान् विप्रहरू नै सबैभन्दा महान् हुन्छन् । 


त इद्देदि सुभग त आहुति ते सोतुं चक्रिरे दिवि। 
त इद्वाजेभिर्जिग्युर्महद्धन॑ ये त्वे काम न्येरिरे ॥१८॥ 
श्रेष्ठ सम्पत्तिवान् हे अग्निदेव । तिमीबाट आफ्नो मनोकामना पूरा गराउन चाहने,हरू नै तिम्रा लागि 

वेदिका तयार गर्दछन्, हवि प्रदान गर्दछन् र सोमरस पेल्दछन्  यस्ता श्रेष्ठ कर्म गर्ने याजकका 
शौर्यले प्रचुर ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछ । 

भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा राति सुभग भद्रो अध्वरः । भद्रा उत प्रशस्तयः ॥ 
हविले सन्तुष्ट भएका हे अग्निदेव  हाम्रा लागि मङ्गलकारी होङ । हे ऐश्वर्यशाली । हामीलाई 
कल्याणकारी धन प्राप्त होस् र तिम्रो स्तुति हाम्रा लागि मङ्गलकारी होस् । 

भद्र मन कृणुष्व वृत्रतूर्य येना समत्सु सासहः । 

अव स्थिरा तनुहि भूरि शर्धतां वनेमा ते अभिष्टिभिः ॥२०॥ 
हे अग्निदेव  युद्धमा शत्रु परास्त गर्ने तिम्रो मङ्गलकारी मनोबल हामीलाई पनि प्रदान गर । हामी 
शत्रुको सेना परास्त गरेर इच्छित सुखले सम्पन्न हुँदै उपासना गर्न सकौँ । 

ईडे गिरा मनुर्हितँ यं देवा दूतमरतिं न्येरिरे । यजिष्ठं हव्यवाहनम् ॥२१॥ 
सम्माननीय, हविवाहक, देवताका सन्देशवाहक र सम्पत्तिवान् अग्निदेवलाई ज्ञानी पुरुष आफ्ना 
प्रार्थनाले प्रदीप्त गराउँछन् । मानिसका लागि हितसाधक अग्निदेवलाई हामी वन्दना गर्दछौँ । 

तिग्मजम्भाय तरुणाय राजते प्रयो गायस्यग्नये । 

यः पिंशते सूनुताभिः सूवीर्यमगिनिर्धतेभिराहुतः ॥२२॥ लकर 
हे मानिस हो ! खुसी भएर तीव्र ज्वालायुक्त आलोकवान् अग्निदेवको तिमीहरूले स्तुति गर्दछौँ । 
श्रेष्ठ प्रार्थना र घिउको हवि पएका अग्निले उत्तम पराक्रम प्रदान गर्दछन् । 

यदी घृतेभिराहुतो वाशीमग्निर्भरत उच्चाव च। असुर इव निर्णिजम् ॥२३॥ 
घिउको हवि ग्रहण गरेर द्यावापृथिवीमा ध्वनि गर्ने अग्निदेव महाप्रतापी सूर्यको जस्तै तेज प्रदर्शन 
गर्दछन्   

यो हव्यान्यैरयता मनुर्हितो देव आसा सुगन्धिना । 

विवासते वार्याणि स्वध्वरो होता देवो अमर्त्यः ॥२४॥ 
मानिसको हित साधन गर्ने, महान् गुणले युक्त, आफ्ना मुखले देवताकहाँ आहुति त 
अहिंसित कार्य गर्ने, देवतालाई आह्वान गर्ने, अजर र अमर अग्निदेवले हामीलाई श्रेष्ठ सम्पत्ति 
प्रदान गर्दछन् । 

यदग्ने मर्त्यस्त्व स्यामहं मित्रमहो अमर्त्यः । सहसः सूनवाहुत ॥२५॥ छि 
शौर्यका पुत्रले आह्वान गर्ने र सखाजस्तै पूजनीय हे अग्निदेव  तिम्रो साधना गरेर हामी मरणशील 
मानिसले तिम्रै जस्तो अमरता प्राप्त गरौं । 


    ..ट.........................िलिजजिजजजिजजमतिरिजिलिलिलििजिजिजिजिजििलिलिलिलहिहििलिलिलिलिलिसकूूंगगगमलमलललललजजमम्कललमम्््िभि्िििरिबिललिटिटहहिहिहिहहििहिििहललिजजिजिजजिजिलिलििलिििलििजिजिििलििलिलिलििहििििहिलिजििजििििििििििजििणिणि 


६५२ 








 .. नत्वा रासीयाभिशस्तये वसो न पापत्वाय सन्त्य । 
नमेस्तोतामतीवा न दुर्हितः स्यादग्ने न पापया॥२६॥ हो? 
सबैका पालनकर्ता हे अग्निदेव ! हामी कुनै घातक दुष्कर्मका लागि प्रार्थना नगरौँ । हाम्रा प्रशंसक र 
शत्रु दुर्बुद्धिग्रस्त नहोछन् । आफ्ना दुष्कर्मले हामीलाई दुःख नदियोस्। . 
पितुर्न पुत्र सुभृतो दुरोण आ देवाँ एतु प्र णो हविः ॥२७॥ 
पिताले पुत्रको पालनपोषण गरेझैं मानिसले पोषण गरेका अग्निदेव पोषण गर्नमा योग्य छन् ।उनी 
यञ्चमा प्रदान गरिएको आहुति ग्रहण गरेर देवतालाई पुन्याउँछन्। २ 

तवाहमग्न रतिभिर्नेदिष्ठाभिः सचेय जोषमा वसो। सदा देवस्य मर्त्य ॥२०॥ 
समस्त प्राणीका पालक हे अग्निदेव ! तिम्रा रक्षणसाधनले संरक्षित भएका मरणशील मानिसले 
तिम्रो कृपा प्राप्त गरौँ।  . १९.  
तव क्रत्वा सनेयं तब रातिभिरग्ने तव प्रशस्तिभिः । १५ 
त्वामिदाहु प्रमति वसो ममाग्ने हर्षस्व दातवे॥२९ . क का । 
हे अग्निदेव ! हामी श्रेष्ठ कर्म, दान र प्रशस्तिले सम्पन्न बनौँ । विद्वानूहरूले तिमीलाई श्रेष्ठ ज्ञानी. 
भनेका छन् । हे अग्निदेव ! खुसी भएर आफ्ना कृपाको अनुदान देछ। . ॥ 

  प्रसो अग्ने तवोतिभिः सुवीराभिस्तिरते वाजभर्मभिः। मम पाउ 
यस्य त्वं सख्यमावर ॥२०॥ . ९   
हे अग्निदेव ! तिमीले मित्र बनेर सहयोग गरेका स्तोताले श्रेष्ठ सन्तान, अन्न, बल .आदि 
समृद्धिप्रदायक संरक्षण प्राप्त गर्दछन् । कक रु 

तब द्रप्सो नीलवान्वाश ग्रत्विय इन्धानः सिष्णवा ददे। 

त्वं महीनामुषसामसि प्रियः क्षपो वस्तुषु राजसि ॥३१॥  तन मुजि 
हे सोमद्वारा सिञ्चित अग्निदेव । प्रवाहमान शकटमा स्थापित, कामना योग्य, प्रकाशित, तेजस्वी 
पछ तिम्रा निम्ति प्राप्त हुन्छ। महान् उषाका प्रियजस्ता तिमी रातका समयमा बढी प्रकाशित 
हु म  कै । 


तमागन्म सोभरयः सहस्रमुष्क स्वभिष्टिमवसे । सम्राजं त्रासदस्यवम् ॥२२।.,. 
अत्यधिक तेजस्वी, श्रेष्ठ रूप र उत्कृष्ट इच्छाशक्ति भएका हे अग्निदेव ! तिमीलाई त्रसदस्युले 
प्रशंसा गर्दछन् । हे अग्निदेव ! सुरक्षाका लागि तिमीलाई वरण गर्दछौँ । ै तन्ना 
यस्य ते अग्ने अन्ये अग्नय उपक्षितो वयाइव।  पुहि कु 
विपो न द्युम्ना नि युवे जनाना तब क्षत्राणि वर्षयन् ॥२    
अन्य अग्निले वुक्षको शाखाजस्ता बनेर तिमीबाटै शक्ति प्राप्त गर्दछन्। हामी सामर्थ्य र ऐश्वर्यले 
तिमीलाई समृद्ध गरौँ र स्वयं पनि सम्पत्ति तथा कोर्ति प्राप्त गरौँ । हि 
यमादित्यासो अद्रुहः पार नयथ मर्त्यम्। मघोनां विश्वे्षा सुदानवः ॥३४॥ ! 
द्रोहरहित तथा श्रेष्ठ दानी हे आदित्य हो ! जुन मानिसमाथि तिमीहरू प्रसन्न हुन्छौ, उसलाई समस्त 
विपद्बाट पार लगाउँछौ र अपार धन प्रवान गर्दछौ । म ... 
यूयं राजानः क चिच्चर्षणीसहः क्षयन्त मानुषाँ अनु । हि 
व्य ते वो वरुण मित्रार्यमन्त्स्यामेदृतस्य रथ्य ॥२२॥ हद  ० 
शत्रु विनाश गर्ने हे आदित्य हो ! जुन मानिसले अहित गर्दछ, त्यसलाई प्राणदण्ड देओ । हे वरुण, 
मित्र र अर्यमादेव ! हामी तिमीहरूको यञ्च सम्पन्न गर्दछौँ।   हेड 
अदान्मे पौरुकुत्स्यः पञ्चाशत त्रसदस्युर्वधूनाम्। मंहिष्ठो अर्यः  ॥३६ 
पुरुकुत्सका पुत्र त्रसदस्यु श्रेष्ठ दानी र प्रार्थना गर्नेको रक्षा गर्दछन् । उनले,मलाई पचास वधू प्रदान 
गरे,  क ५ पहिरो  कुक क. 
प्रयियोर्वयियोः सुवास्त्वा अधि तुवनि। 
सत सतीना श्यावः प्रणेता भुवद्वसुर्दियानाँ पतिः म ॥२७॥ ९१ २ ता 
त्यसका अतिरिक्त सुवास्ता नदीका किनारमा दुई सय दस गाई रएउटा श्याम. वर्णको साँ 
स्वामीले हामीलाई धन र वस्त्र आदि प्रदान गरे । लई. हामी बर... ... 


६५२ 





सूक्त  २० 
क्रषि  सोभरि काण्व । देवता  मरुद्गण । छन्द  प्रगाथ । 

आ गन्ता मा रिषण्यत प्रस्थावानो माप स्थाता समन्यवः । 

स्थिरा चिन्नमयिष्णवः ॥१॥ 
गतिशील मरुत्हरू हानी नपुन्याईकन हाम्रा नजिक आउन्  हे रिसाहा वीर हो  तिमीहरू स्थिर र 
बलशाली शत्रुलाई भझुकाउँछौ, हामीदेखि कहिल्यै पर नहोओ । 

वीडुपविभिर्मरुत ग्रभुक्षण आ रुद्रासः सुदीतिभिः । 

इषा नो अद्या गता पुरुस्पृहो यज्ञमा सोभरीयवः ॥२॥ तजिनतीरे 
शत्रु रुवाउने वज्रधारी हे वीर मरुतृहरू हो ! आफ्नो कठोर वज्रसँगै यहाँ आओ   रुचाउने 
र सोभरी क्रषिमाथि कृपादृष्टि राखो हे वीर हो ! तिमीहरू अन्नसहित हाम्रा यज्चमा आओ । 


विद्या हि रुद्रियाणां शुष्ममुग्रे मरुताँ शिमीवताम्। विष्णोरेषस्य मिढहुषाम् ॥२ 
कामना पूरा गराउने र उद्यमी रुद्रपुत्र मरुत्हरूको उग्र पराक्रम हामीलाई थाहा छ। 


वि द्वीपानि पापतन्तिष्ठद्वुच्छुनोभै युजन्त रोदसी । 

प्र धन्वान्यैरत शुभ्रखादयो यदेजथ स्वभानवः ॥४॥ 
सेता गहना धारण गर्ने हे तेजस्वी मरुत्हरू हो ! शत्रुमाथि आक्रमण गर्नका लागि तिमीहरू अत्यन्त 
वेगले चल्दा बडाबडा हात्ती धराशायी हुन्छन् । बोटबिरुवा सङ्कटग्रस्त हुन्छन्। आकाश र पृथ्वी 
काँप्दछन् अनि मरुस्थलको बालुवा चारैतिर उड्दछ। 

अच्युता चिद्दो अज्मन्ना नानदति पर्वतासो वनस्पतिः । भूमिर्यामेषु रेजते ॥५॥ 
तिमीहरूले हमला गर्ने बेलामा आफ्नै स्थानमा स्थिर रहेका पर्वत र बोटबिरुवा चित्कार गर्न 
थाल्दछन् । तिमीहरूले शत्रुसेनामाथि आक्रमण गर्दा धर्ती पनि प्रकम्पित हुन्छ । 


अमाय वो मरुतो यातवे द्यौर्जिहीत उत्तरा बृहत्। 

यत्रा नरो देदिशते तनृष्वा ब बाह्वोजसः ॥६॥ 
हे मरुतहरू हो ! तिमीहरू आफ्ना पराक्रमले नायकका रूपमा प्रतिष्ठित भएर शक्ति एकीकृत गर्दै 
शत्रुको समूहमा प्रहार गर्दा आकाश पनि अभै फराकिलो हुँदै गएको हो कि जस्तो लाग्दछ । 

स्वधामनु श्रियं नरो महि त्वेषा अमवन्तो वृषप्सवः । वहन्ते अह्नुतप्सवः ॥७॥ 
नायकजस्ता मरुतहरू अत्यन्त तेजोमय, बलिष्ठ र सौम्य स्वभावका छन् । यिनीहरू आफ्नो 
कर्मठता र ग्रहणशक्तिले श्रेय र सौभाग्य समृद्ध गर्दछन् । 

गोभिर्वाणो अज्यते सोभरीणां रथे कोशे हिरण्यये। 

गोबन्धवः सुजातास इृषे भुजे महान्तो नः स्परसे नु ॥८॥ 
सोभरी क्रषिका सुनीला रथमा गीतसँगै मरुत्को वीणा बज्दै छ। सुजन्मा, गोबन्धु र अत्यन्त 
महिमाशाली मरुत्हरूले हामीलाई अन्न तथा भोग्य पदार्थ प्रदान गरुन् । 

 प्रतिवो वृषदञ्जयो वृष्णे शर्घाय मारुताय भरध्वम् । हव्या वृषप्रयाव्णे ॥९॥ 

आदरपूर्वक सोम प्रदान गर्ने हे याजक हो ! शक्तिशाली मरुत्हरूको संवर्द्धनका लागि हविरूपी 
अन्न प्रदान गर । त्यसबाट उनीहरू बलवान् र द्वुतगामी बन्न सक्षन्। 

वृषणश्वेन मरुतो वृषप्सुना रथेन वृषनाभिना । 

आ श्येनासो न पक्षिणो वृथा नरो हव्या नो वीतये गत ॥१०॥ 
हे नायक मरुत्हरू हो ! शक्तिशाली अश्वचले सम्पन्न बलियो रथमा आरुढ भएर तिमीहरू श्येन 
पक्षीझैँ तेज गतिले हाम्रो हविरूपी अन्न ग्रहण गर्न यज्ञस्थलमा आओ । 


समानमञ्ज्येषां वि भ्राजन्ते रुक्मासो अधि बाहुपु । दविद्युतत्यृष्टयः ॥११॥ 
मरुत्हरूको पहिरन एकै नासको छ। गलामा सुनौलो हार र पाखुरामा धारिलो हतियार चम्किँदै 
छन् । 

त उग्रासो वृषण उग्रबाहघो नकिष्टनृषु येतिरे । 

स्थिरा धन्वान्यायुधा रथेपु वोषनीकेष्वधि श्रियः ॥१२॥ 
मरुतृहरू अत्यन्त विकराल र बलिष्ठ भुजा भएका छन् । यिनीहरू आफ्नो शरीर रक्षा गर्ने प्रयल 


६५४ 





गर्दैनन्। हे मरुतृहरू हो  तिमीहरूका रथमा बलिया धनुष र अन्य शमस्त्रास्त्र विद्यमान छन् । 
त्यसैले तिमीहरू रणक्षेत्रमा सधैँ विजयी हुन्छौ ।  


येषामर्णो न सप्रथो नाम त्वेष शश्चतामेकमिद्भुजे। वयो न पित्र्य सह ॥१३॥ 
सबै मरुत्हरूको पैतृक सम्पत्तिजस्तै एउटै नाम छ। यिनीहरू तेजस्वी र जलजस्तै प्रावहमान छन् । 
तान्वन्दस्व मरुतस्तौं उप स्तुहि तेषां हि धुनीनाम्। 
अराणां न चरमस्तदेषां दाना मह्वा तदेषाम् ॥१४॥ 
हुलै शत्रुलाई थर्काउने मरुत्हरूका बीचमा कुनै भेदभाव छैन। तिमीहरू उनको स्तुति र वन्दना 
गर । किनभने उनीहरूले दिएको दान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। 


सुगभः स व उतिष्वास पूर्वासु मरुतो व्युष्टिषु । यो वा नूनमुतासति ॥१५॥ 
हे मरुत्हरू हो । उहिले जुन उपासक तिमीहरूको अनुयायी बनेका थिए, उनीहरू तिम्रा 
रक्षणसाधनले संरक्षित भएर निश्चित रूपले सौभाग्यशाली भए  
यस्य वा यूयं प्रति वाजिनो नर आ दव्या वीतये गथ। 
अभि प द्युम्नेरुत वाजसातिभिः सुम्ना वो धूतयो नशत् ॥१६॥ 
शुत्रलाई प्रकम्पित गराउने नायक हे मरुत्हरू हो ! तिमीहरू जुन ऐश्वर्यशाली याजकको हविष्यात्न 
चत गर्नका लागि जान्छौ, त्यसले तिमीहरूको उज्ज्वल कोर्ति प्राप्त गरेर राम्रो सुखको उपभोग 
गर्दछ। 
यथा रुदस्य सूनवो दिवो वशन्त्यसरस्य वेधसः । युवानस्तथेदमत ॥१७॥ 
अर्काको रक्षा गर्नका लागि आफ्ना जीवनको बलिदान दिने युवक वीर मरुत्हरू दिव्यलोकबाट 
आउँदा हाम्रो व्यवहार उनीहरूका लागि अनुकूल होस् । 
ये चाहन्ति मरुतः सुदानवः स्मन्मीढहुषश्वरन्ति ये। 
अतश्चिदा न उप वस्यसा हृदा युवान आ ववृध्वम् ॥१८॥ 
अन्य श्रेष्ठ दानी याजकहरूले मरुत्हरूको उपासना गर्दै उनीहरूको अनुरूप व्यवहार गरेझैँ हामी 
पनि अनुकूल व्यवहार गरौँ । हे वीर मरुत्हरू हो  हाम्रा नजिकै आएर उदारतापूर्वक हामीलाई 
समृद्धि प्रदान गर । 
यून उ षु नविष्ठया वृष्णः पावकाँ अभि सोभरे गिरा। 
गाय गा इव चर्कृषत्॥१९॥ 
हे सोभरी क्रषि । हलीले हलो जोत्दा गोरु खुसी पार्न गीत गाएझैँ तिमीहरू शक्ति सम्पन्न, पवित्र र 
नवयुवक वीर मरुत्हरूका लागि नयाँ स्तोत्र पाठ गर । 
साहा ये सन्ति मुष्टिहिव हव्यो विश्वासु पृत्सु होतृषु । 
वृष्णश्वन्द्रात्न सुश्रवस्तमान् गिरा वन्दस्व मरुतो अह॥२०॥ 
शत्रुलाई हाँक दिएर मुड्की प्रहार गर्ने सैनिकको जस्तो आक्रमण सहन गर्ने बलिष्ठ, यशस्वी र 
चन्द्रमाजस्तै आनन्ददायक वीर मरुत्हरू नै प्रशंसाका लागि योग्य छन् । उत्तम स्तोत्रले उनीहरूको 
वन्दना गरौँ । 
गावश्चिदघा समन्यवः सजात्येन मरुतः सबन्धवः । रिहते ककुभो मिथः ॥२१॥ 
समान उत्साहले युक्त सरुत्हरू हो ! सबै गाईको जात एउटै हुनाले भिन्नभिन्न ठाउँमा चरेर विचरण 
गरे पनि आपसमा चादचाट गरिरहन्छन् । 


मर्तश्िद्दो नृतवो रुक्मवक्षम उप भ्रातृत्वमायति। 
अधि नो गात मरुतः सदा हि व आपित्वमस्ति निध्नुवि ॥२२॥ 
 नाच्ने र आभूषणले सजिएको हृदय भएका मरुत्हरू हो ! तिमीहरूसित मानिसले मित्रताको आशा 
गर्दछन्  हामीसित भ्रातृत्व भावले रहँदै तिमीहरू खुसी हौओ । 
मरुतो मारुतस्य न आ भेषजस्य वहता सुदानवः । यूयं सखायः सप्तयः ॥२२॥ 
श्रेष्ठ दानी मित्रभैँ हिँडडुल गर्ने मरुत्हरू हो ! पङ्क्तिबद्ध भएर हिँड्दै हावाद्वारा दिव्य औषधि 
लिएर हामीकहाँ आओ । 


६५५ 





 याभिः सिन्धुमवथ याभिस्तूर्वथ याभिर्दशस्यथा क्रिविम्। 
मयो नो भूतोतिभिर्मयोभुवः शिवाभिरसचद्विषः ॥२४॥ 
हर्ष प्रदान गर्ने हे मरुत््हरू हो । जुन रक्षणसाधनले तिमीहरूले समुद्रलाई संरक्षित गरेका थियौँ, 


जसले कृप तयार पारेका थियौ, जसले आफ्ना शत्रु नष्ट गरेका थियौ, उनै शक्तिले हामीलाई सुख 
प्रदान गर । 


यस्सिन्धौ यदसिक्न्यां यत्समुद्रेषु मरुतः सुबर्हिषः । यत्पर्वतेषु भेषजम् ॥२५॥  
श्रेष्ठ तेजस्वी हे मरुतृहरू हो ! सिन्धु नदी, असिक्नी, समुद्र र पहाडमा भएका सबै औषधिको 
जानकारी तिमीहरूलाई छ। 


विश्व पश्यन्तो बिभृथा तनृष्वा तेना नो अधि वोचत। 
क्षमा रपो मरुत आतुरस्य न इष्कर्ता विह्ठुत॑ पुनः ॥२६॥ 
हे मरुत्हरू हो ! हाम्रो शरीर बलियो बनाओ । हामीमध्येका रोगी व्यक्तिको रोग पर हटाओर 
भाँचिएका अङ्ग फेरि जोडिदेओ । 
सूक्त  २१ 
क्रषि  सोभरि काण्व । देवता  इन्द्र चित्र । छन्द  प्रगाथ । 
वयमु त्वामपूर्व्य स्थूरें न कच्चिद्धरन्तोवस्यवः । वाजे चित्र हवामहे ॥१॥ 
हे वज्जधारी, अनुपम इन्द्रदेव ! व्यावहारिक गुणसम्पन्न व्यक्तिलाई मानिसले बोलाएभैँ रक्षाको 
कामनाले विशिष्ट सोमले तृप्त गराउँन हामी स्तुति गर्दछाँ । 
उप त्वा कर्मत्रुतये स नो युवोग्रश्नक्राम यो धृषत्। 
त्वामिद्धयवितारं ववृमहे सखाय इन्द्र सानसिम् ॥२॥ 
हे शत्रुसंहारक तरुण र शूरवीर इन्द्रदेव ! हामी कर्मशीलहरू आफ्नो सहायताका लागि तिम्रो आश्रय 
लिन्छौं । सहायताका लागि तिमी मित्रजस्तै छौ भन्ने हामी सम्झन्छौँ । 
आ याहीम इन्दवो३श्वपते गोपत उर्वरापते। सोमं सोमपते पिब ॥३॥ 
अश्च र गाईका स्वामी, भूमिका अधिपति, सोमरस पान गर्ने हे देवेन्द्र । पेलेको सोमरस ग्रहण 
गर्नका लागि हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
वयं हि त्वा बन्धुमन्तमबन्धवो विप्रास इन्द्र येमिम । 
या ते धामानि वृषभ तेभिरा गहि विश्वेभिः सोमपीतये ॥४॥ 
हे मनोकामना पूरा गराउने इन्द्रदेव ! हामी बन्धुहीन विद्वान् ब्राह्मण तिमीलाई नै दाजुभाइ मान्दछौँ । 
आफ्ना सम्पूर्ण ओजका साथ सोमरस पान गर्नका लागि आउ । 
सीदन्तस्ते वयो यथा गोश्रीते मधौ मदिरे विवक्षणे । अभि त्वामिन्द्र नोबुमः ॥ 
हे इन्द्रदेव ! पेलेर तयार गरेपछि गाईको दुध मिसाएको स्फुर्तिदायक र वाणीमा शक्ति दिने 
सोमरसका नजिकै हामी पक्षीजस्तै एकत्रित हुन्छौँ र तिमीलाई नमस्कार गर्दछौँ  
अच्छा च त्वैना नमसा वदामसि किं मुतुम्चिद्ि ज्यु । 
सन्ति कामासो हरिवो ददिष्ठ्व स्मो वय सन्ति नो थियः ॥६॥ 
हरियो अश्च भएका हे इन्द्रदेव । हामी नमस्कारपूर्वक तिम्रो महिमा गाउँछौँ। तिमी कुन 
सोचविचारमा छौ ? हे अश्वयुक्त इन्द्रदेव ! तिमी दाता हौं, हाम्रो कामना र हाम्रो बुद्धि तिम्रा अगाडि 
छ। 
नूत्ना इदिन्द्र ते वयमूती अभूम नहि नू ते अद्रिवः । विद्या पुरा परीणसः ॥७॥ 
हे वज्रधारी इन्द्रदेव ! तिमीबाट संरक्षित भएर हामी सधैँ नयाँ भइरहन्छौँ । तिमी सर्वव्यापी हौँ, तिम्रो 
यस्तो महानता हामीलाई थाहा थिएन, तर अब थाहा पायौँ । त्यसैले हामी सबै तिमीबाट रक्षित 
होऔँ। 
विद्या सखित्वमुत शूर भोज्यपमा ते ता वज्रिन्नीमहे । 
उतो समस्मिन्ना शिशीहि नो वसो वाजे सुशिप्र गोमति ॥५॥ 
हे शूरवीर तथा वज्रधारी इन्द्रदेव ! हामीलाई तिम्रो मित्रता र ऐश्वर्य थाहा छ । त्यसैले हामी त्यसको 
कामना गर्दछौं । सबैलाई पालन गर्न सुहाउँदो मुकुट लगाएका हे इन्द्र ! हामीलाई गाई आदि धनले 
सम्पन्न बनाङ । 


६५६ 





 योनइदमिद पुरा प्र वस्य आनिनाय  स्तषे। २ कक 
हेमित्रहरू हो  उहिलेदेखि निनाय तमु वः स्तुषे । सखाय इन्द्रमूतये ॥९॥ 


ग्गौँ। धनवैभव प्रदान गर्ने इन्द्रदेवलाई तिम्रो र हाम्रो कल्याणका लागि स्तुति 
हि हर्य सत्पति चर्षणीसहं स हि ष्मा यो अमन्दत। 

धकटर। आतुनः स वयति मघवा शतम् ॥१०॥ 
सा हरिया अश्च भएका, भद्र 


म  ग्रे जनलाई पालन गर्ने र शत्रु परास्त गर्ने इन्द्रदेवलाई प्रार्थना 
गठछन्। त्यसबाट इन्द्र प्रसन्न हुन्छन् । इन्द्रदेवले हामी स्तुतिकर्तालाई सयौँ किसिमका गाई र अश्चले 
युक्त ऐश्वर्य प्रदान गरुन्। म शा 


वज्जिक त्वयाह व्य प्रति श्वसन्त वृषभ ब्रुवीमहि। संस्थे जनस्य गोमतः ॥ 
म बलिया हे ०१०० । गाई आदि उपकारी पशुका पालकप्रति क्रोध व्यक्त गर्नेलाई तिम्रा 
सहायताले उचित प्रत्युत्तर दिएर हामी भगाउन सकौँ। ४ 

 जयेम कारे पुरुहूत कारिणोभि तिष्ठेम दूढ्ः। 

.  नैभिर्वूत्रे हन्याम शूशुयाम चावेरिन्द्र प्रणो धियः ॥१२॥ पा फु डक 
धेरै तिरबाट बोलाइने हे इन्द्रदेव । लडाइँका क्षेत्रमा हामी हिस्रक र दुर्बुद्धिग्रस्त शत्रुमाथि विजय 
प्राप्त गररों। हामी तिम्रा सहयोगले वृत्रको वध गरेर तिम्रो कीर्ति फिँजा 
बुद्धि र यज्ञ आदि कर्मको सुरक्षा गर । 


,  अभ्रातृव्यो अना त्वमनापिरिन्द्र जनुषा सनादसि। युधेदापित्वमिच्छसे ॥१३॥ ७  
हे इन्द्रदेव । तिमी जन्मदेखि नै दाजुभाइको झमेलाबाट मुक्त छौ । तिमीमाथि शासन गर्ने कोही छैन 
र न सहायता गर्ने कुनै बन्धु नै छन्। तिमी उद्डद्वारा आफ्ना सहयोगी र भक्तलाई पाउने कामन 


नको रेवन्त भख्याय विन्दसे पीयन्ति ते सुराश्च।  बहन कु 

यदा कृणोषि नदनुं समूहस्यादित्पितेव हूयसे ॥१४॥ क १०५, आ मुव 
हे इन्द्रदेव । तिमी धनको अभिमान गर्नेलाई मित्र बनाउँदैनौ। सुरा पिएर मदले अन्धो हुनेले 
तिमीलाई दुःख दिन्छन् । ज्ञानगुणले सम्पन्नहरूको मित्र बनेर तिमी उन्नतिपथमा चल्दछौ। त्यसले 
गर्दा तिमी हामीबाट पिताको जस्तै सम्मान प्राप्त गर्दछौ म  


ति मा ते अमाजुरो यथा मूरास इन्द्र सख्ये त्वावतः । नि षदाम सचा सुते १९. 
हे इन्द्रदेव ! हामी तिम्रो मित्रता प्राप्त गरेर आफ्ना घरमा पुत्रपौत्र आदिसँगै रहँदै समृद्धि प्राप्त गरौँ । 
सोम पेल्ने बेलामा हामी एकत्र भएर बसौँ। .   ना हक 
 माते गोदत्र निरराम राधस इन्द्र मा ते गृहामहि। १   
दृढहा चिदर्यः प्रे मूशाभ्या भर न ते दामान आंदभे॥१६। पक न ताका 
हे इन्द्रदेव । तिमी गाईरूपी सहयोग प्रदान गर्दछौ। हामी पनि तिम्रो सम्पत्तिबाट वञ्चित नहोऔँ। 
हामीलाई तिमीबाहेक अरू कसैको सम्पत्ति लिनु नपरोस् । हामीलाई तिमी कसैले खोस्न नसक्ने 
ऐश्वर्यले परिपूर्ण गराङ । १॥  . ... 
  इन्द्रोवा घेदियन्मघं सरस्वती वा सुभगा ददिर्वसु। त्वं वा चित्र दाशुषे ॥१७॥ 
हे राजन्  आहुति प्रदान गर्ने याजकलाई यति धेरै सम्पत्ति के इन्द्रदेवले नै प्रदान गरेका हुन् ? 
अथवा सम्पत्तिको स्वामिनी सरस्वतीले हो ? अथवा तिमीले नै पो यो दान दिएका हौ कि ? 
 चित्रइद्राजा राजका इदन्यके यके सरस्वतीमनु। टर नाक क .. .। 
पर्जन्यइव ततनद्धि वृष्ट्या सहस्रमयुता ददत्॥१८॥  


सबैतिर पर्जन्य फैलिएभैँ सरस्वतीको अनुसरण गर्ने राजा चित्रले अन्य राज्यका आश्रितलाई हजारौं 
वा लाखौँ किसिमका अनुदान सहयोग प्रदान गरे। ह ॥ ,., कु क १ 
 १ .सूक्त  २२. हँ, ०० ज 
क्रषि  सोभरि काण्व  देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  प्रगाथ बृहती अनुष्टुप् ककुप्। 
।..  ओत्यमहृआरथमद्या दसिष्ठमूये। 


.. ..   यमश्चिना सुहवा रुद्रवर्तनी आ सूर्यायै तस्थथु ॥१॥ हा त . हु 
दुर्शनीय रथमा सूर्यालाई वरण गर्नका लागि आरुढ भएका हे अश्चिनीकुमार हो ! रथ 
आह्वान गर्न योग्य छ। हामी आफ्नो रक्षाका लागि आह्वान गर्दछौँ । र 


६५७ 





पूर्वापुष सुहवं पुरुस्पुह भुज्यु वाजेषु पूर्व्यम् । 

सचनावन्त सुमतिभिः सोभरे विद्देषसमनेहसम् ॥२॥ 
अश्चिनीकुमारको रथ स्तुति गर्नेलाई पोषक र सरलतापूर्वक आह्वान गर्न योग्य छ। सबैले रुचाउने 
यो रथ सबैलाई पोषण प्रदान गर्दछ र लडाइँका भूमिमा सबैभन्दा अगाडि रहन्छ । यसबाट शत्रु पनि 
ईर्ष्या गर्दछन्, त्यस्तो श्रेष्ठ रथलाई हे सोभरी क्रषि । तिमी आफ्ना प्रार्थनाद्वारा प्रशंसा गर । 

इह त्या पुरुभूतमा देवा नमोभिरञ्चिना। 

अर्वाचीना स्ववसे करामहे गन्तारा दाशुषो गृहम्॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै हवि प्रदान गर्ने याजकका घरमा जान्छौ । हामी आफ्ना यज्ञको 
संरक्षणका लागि तिमीहरूलई नमस्कारपूर्वक आह्वान गर्दछौँ । 

युवो रथस्य परि चक्रमीयत ईर्मान्यद्वामिषण्यति । 

अस्माँ अच्छा सुमतिवाँ शुभस्पती आ धेनुरिव धावतु ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरूका रथको एउय पाङ्ग्रो द्युलोकमा रहन्छ भने अर्को चाहिँ 


तिमीहरूसितै हुन्छ। हे कल्याणकारी रसधाराका स्वामीहरू हो ! तिमीहरूको गाईजस्तै उपकारी 


बुद्धि हामीलाई चाँडै आओस् । 

रथो यो वां त्रिवन्धुरो हिरण्याभीशुरश्चिना । 

परि द्यावापृथिवी भूषति श्रुतस्तेन नासत्या गतम् ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै सत्यका पालक हौ। तीन किसिमका गद्दी र चाब्रुक युक्त 
सुप्रसिद्ध सुनौलो रथ द्यावापृथिवीमा विभूषित छ, त्यो रथ हाम्रा निकट आओस् । 

दशस्यन्ता मनवे पुव्यै दिवि यवं वृकेण कर्षथः । 

ता वामद्य सुमतिभिः शुभस्पती अश्चिना प्र स्तुवीमहि ॥६॥ 
कल्याणका स्वामी हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूले सबैभन्दा पहिले दिव्यलोकमा रहेको सम्पत्ति 
मनुलाई प्रदान गन्यौ, त्यसपछि हलोले खेती गग्यौ । यस्ता सुप्रसिद्ध तिमीहरू दुवैलाई श्रेष्ठ स्तुतिले 
हामी प्रशंसा गर्दछौँ । 

उप नो वाजिनीवसू यातमृतस्य पथिभि । 

येभिस्तृक्षिं वृषणा त्रासदस्यवं महे क्षत्राय जिवन्थः ॥७॥ 
त्रसदस्युका पुत्र तृक्षीलाई क्षत्रियको अनुरूप महान् शौर्य प्रकट गर्नका लागि प्रेरणा दिन गएका 
यज्ञीय मार्गबाट हाम्रा निकट आओ । 

अयं एदिभि सुत  सोमो नरा वृषण्वसू । 

आयात पिबतं दाशुषो गृहे ॥८॥ 
ऐश्वर्यको वर्पा गराउने हे अश्चिनीकुमार हो ! सोमरस ढुङ्गाले कुटेर तिमीहरूका लागि तयार 
गरिएको छ । आहुति प्रदान गर्ने याजकका घरमा आएर सोमरस पान गर । 

आहि रुहतमश्चिना रथे कोशे हिरण्यये वृषण्वसू । युञ्जाथां पीवरीरिषः ॥९॥ 
धनको वर्षा गर्ने हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूको सुनौलो रथ हतियार र पौष्टिक अन्नका 
भण्डारले भरिएको छ, उसैमा आसीन होओ । 

याभिः पक्थमवथो याभिरध्रिगु याभिर्बभ्रु विजोषसम् । 

ताभिर्नो मक्षू तूयमश्चिना गते भिषज्यतँ यदातुरम् ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! विशेष रूपले सेवाको सहायता गर्ने पक्थ, अश्चिगु र बभ्रुलाई रक्षित र पोषित 
गराएका सामर्थ्यले दुखीलाई औषधिउपचार र संरक्षण प्रदान गर । 

यदध्रिगावो अध्रिगू इदा चिदह्वो अश्चिना हवामहे। वयं गीर्भिर्विपन्यवः ॥११॥ 
शीघ्रगामी हे अश्चिनीकुमारहरू हो । काममा बाधा आउँदा तिमीहरूलाई बिहानै स्तुति वचनले हामी 
आहत गर्दछौँ । त्यसैले तिमीहरू निश्चित रूपले आओ । 

ताभिरा यात वृषणोप मे हं विश्वप्पु विश्ववार्यम्। 

इषा मंहिष्ठा पुरुभूतमा नरा याभि क्रिविं वावृधुस्ताभिरा गतम् ॥१२॥ 
दानी तथा शक्तिशाली नायक हे अश्चिनीकुमार हो ! सबैले स्वीकार गर्ने हाम्रो सबै स्तुति तिमीहरू 
क आफ सामर्थ्य र ऐश्वर्यले सम्पन्न भएर हाम्रा नजिकै आओ र जलले जलकुण्ड भरिपूर्ण 
गराओ । 


६५८ 





ताविदा चिदहानां तावश्चिना वन्दमान उप ब्रुवे। ता छ नमोभिरीमहे ॥१३॥..... .. 
बिहानी हामी दुवै अश्चिनीकुमारको वन्दना गर्दछौँ। हामी नजिकै बसेर स्तुति गर्दै उनीहरूको 
कामना गर्दछौँ। १ हल कयुका कत 

ताविद्येषा ता उषसि शुभस्पती ता यामब्नुदर्तती। ...   
मानो मर्ताय रिपवे वाजिनीवसू परो रुद्रावति ख्यतम् १४ . 
पालक र बलवान् हे अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरूलाई हामी बिहान र राती बोलाउँछौँ। तिमीहरू 
रणक्षेत्रमा वीरको मार्ग अनुसरण गर्दछौ । बल पुष्ट गराउने र धनधान्यले सम्पन्न तिमीहरू हामीलाई. 
शत्रुका अधीनमा पर्न नदेओ । हु  

आ सुग्म्याय सुग्म्य प्राता रथेनाश्चिना वा सक्षणी। हुवे पितेव सोभरी ॥१५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! पिताले आफ्ना पुत्रलाई पुकारेझँ हामी आह्वान गर्दछौँ । हामी सुख प्राप्त गर्न 
योग्य छौँ । त्यसैले बिहानपख रथमा आरुढ भएर सुख प्रदान गर्न आओ।  . 

मनोजवसा वृषणा मदच्युता मक्षुङ्खमाभिरूतिभिः । 

अरात्ताच्चिदभूतमस्मे अवसे पूर्वीभिः पुरुभोजसा ॥१६॥ म 
हे अश्चिनीकुमार हो ! ऐश्वर्य वर्षा गराउने, मनजस्तै द्रुत गतिले चल्ने र शत्रुको अहङ्कार नष्ट गराउने 
तिमीहरू नै हौ । शीघ्रगामी रक्षणसाधनले सम्पन्न भएर हाम्रा नजिकै बस। 

आ नो अश्चावदश्चिना वर्तिर्यासिष्टं मधुपातमा नरा। गोमदस्रा हिरण्यवत्॥१७ 
मधुर सोमरस पान गर्ने हे अश्चिनीकुमार हौ ! यञ्चीय मार्गलाई अश्च, गाई, स्वर्ण आदिले सम्पन्न 
बनाउँदै हाम्रा आवासमा आओ ।  ही 

सुप्रावरग दुवीय सुष्ठ वारा  

अस्मित्ना वाजिनीवसू विश्वा वामानि धीमहि॥१०॥ 
शक्तिशाली हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू आउँदा हामी श्रेष्ठ पराक्रमले सम्पन्न र सरलतापूर्वक 
दान गर्न योग्य सम्पत्ति प्राप्त गर्दछौँ । बलवान् मानिस पनि तिमीहरूमाथि आक्रमण गर्न सक्दैन, 
त्यसैले उचित किसिमले वरण गर्न योग्य छौ । 

 सुक्त २३ 
क्रषि  विश्वमना वैयश्च ।  अग्नि । छन्द  उष्णिक्। 

ईडिष्वा हि प्रतीव्य१ यजस्व जातवेदसम्। चरिष्णुधूुममगृभीतशोचिषम् ॥१॥ 
हे स्तोता हो ! शत्रुविजयी, अदम्य तेजयुक्त, सर्वव्यापी, धुवाँले सुशोभित, सर्वज्ञ अग्निदेवलाई 
तिमीहरू अर्चना गर । 

दामान विश्वचर्षणेइगिनि विश्वमनो गिरा। उत स्तुषे विष्पर्धसो रथानाम् ॥२॥ 
सम्पूर्ण जगत्लाई एकै दृष्टिले हेर्ने हे विश्वमना क्रषि । स्पर्धा गर्ने याजकलाई रथ आदि प्रदान गर्ने 
अग्निदेवलाई आफ्ना स्तुति वचनले प्रशंसा गर । । 

थेषामाबाध क्रग्मिय इषः पृक्षश् निप्रभे। उपविदा वह्विर्विन्दते वसु ॥३॥ म 
प्रार्थना योग्य अग्निदेव शत्रुलाई दण्डित गर्दछन्। उनी जुन हविदाताको हविष्यान्न र सोमरस 
स्वीकार गर्दछन्, उसलाई नै ऐश्वर्यले सम्पन्न बनाउँछन् । 

उदस्य शोचिरस्थादीदियुषो व्य१जरम् । तपुर्जम्भस्य सुद्युतो गणश्रियः ॥४॥ 
आलोकवान् अग्तिदेव शत्रुलाई सताउँछन्। उनी श्रेष्ठ तथा दर्शनीय तेजले सम्पन्न छन्। उनको 
अविनाशी प्रकाश कर्ध्वमुखी भएर प्रकट भइरहेको छ। ७. मनी १ 

उदु तिष्ठ स्वध्वर स्तवानो देव्या कृपा । अभिख्या भाषा बृहता शुशुक्वनिः॥ 

श्रेष्ठ यज्ञ आदि कर्म गर्ने हे याजक हो ! अग्निदेवको साधना गरेर तिमीहरू यशस्वी, तेजस्वी र 
महान् होओ । उनको प्रसन्नता प्राप्ति गरेर तिमीहरू उन्नति गर । हिल ही 
अग्ने याहि सुशस्तिभिईव्या जुह्दान आनुषक। यथा दूता बभूथ हव्पवाहनः ॥ 
 है अग्निदेव ।  देवताका निम्ति आहुति वहन गर्दछौ। श्रेष्ठ स्तुति र आहुति प्राप्त गरेर 
देवतासम्म पुन्याउनका लागि प्रस्थान गर 


६५९ 





अग्नि वः पूव्पै हुवे होतारे चर्षणीनाम्। तमया वाचा गृुणे जमु वः स्तुषे ॥॥ 
हामी याजकहरू प्राचीनतम अग्निदेवको प्रार्थना गर्दै उनलाई आह्वान गर्दछौं । अरू सबैलाई उनैको 
प्रार्थना गर्नका लागि प्रेरित गर्दछौं । 


यसेभिरदभुतक्रतु यं कृपा सूदयन्त हत्। मित्रै न जने सुधितमृतावनि ॥५॥ 
सखा तुल्य, सबैका हितैषि अग्निदेव, अत्यन्त ज्ञानी छन्। यजन गर्दै उनलाई घिउको आहुति 
समर्पित गर्ने साधकहरू तिनका कुपाले समृद्ध हुन्छन्। 


फ्रतावानमूतायवो यज्ञस्य साधन गिरा। उपो एन जुजुषुर्नमसस्पदे ॥९॥ 
यज्ञको आकाङ्क्षा गर्ने हे साधक हो ! तिमीहरू अग्निदेवलाई आफ्ना स्तुति वचनले पूजा गर । 
उनी नित्य ज्ञान प्रदान गर्ने र यञ्चतका आधाररूप हुन् । 


अच्छा नो अङ्िरिस्तम यज्ञासो यन्तु संयतः । 

होता यो अस्ति विश्वा यशस्तमः ॥१०॥ 
अग्निदेव यज्ञ सम्पादनकर्ता र कोर्तिवान् हुन् । उनी श्रेष्ठ आङ्गिरिसका लागि हाम्रा सबै कर्म 
समर्पित छन्। 


अग्ने तव त्यै अजरेन्धानासो बृहद्धा । अश्चा इव वृषणस्तविषीयवः ॥११॥ 
हे अविनाशी अग्निदेव ! जगत्लाई आलोकित गर्ने तिम्रो महान् किरण अश्वजस्तै अत्यन्त 
शक्तिशाली छै । त्यसले सबैका इच्छा पूरा गराउँछ । 


स त्वं न उजाँ पते रयि रास्व सुवीर्यम्। प्राव नस्तोके तनये समत्स्वा ॥१२॥ 
बलका स्वामी हे अग्निदेव । हामीलाई तिमी श्रेष्ठ बलले सम्पन्न धन प्रदान गर । रणक्षेत्रमा हाम्रा 
पुत्रपौत्रलाई उचित रूपमा संरक्षित गर । 


यद्वा उ विश्पतिः शितः ०५ मनुषो विशि। 

विश्वेदग्नि प्रति रक्षासि ॥१२॥ 
यजमानका रक्षक र हविष्यान्नले प्रदीप्त हुने अग्निदेव प्रसन्न भएर याजककहाँ प्रतिष्ठित हुन्छन् । 
उनी सबै दुष्ट र दुराचारीलाई विनाश गर्दछन् । 

श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे स्तोमस्य वीर विश्पते । नि मायिनस्तपुषा रक्षसो दह॥१४ 
हे प्रजापालक अग्निदेव ! हाम्रा यो नयाँ स्तोत्र सुनेर उत्साही हुँदै तिमी छली र कपटी दुष्टलाई 
आफ्ना प्रखर तेजले भस्म गराइदेङ । 

न तस्य मायया चन रिपुरीशीत मर्त्यः । यो अग्नये ददाश हव्यदातिभिः ॥१५॥ 
अग्निदेव हविष्यान्न आहुति प्रदान गर्ने यजमानमाथि कुनै पनि दुष्टका मायाको प्रभाव पर्न दिँदैनन् । 

व्यश्वस्त्वा वसुविदमुक्षण्युरप्रीणादृषिः । महो राये तमु त्वा समिधीमहि॥१६॥ 
हे सम्पूर्ण जगत्लाई पालन र सुख प्रदान गर्ने सामर्थ्यवान् अग्निदेव ! व्यश्च क्रषिले धन प्राप्त गर्ने 
क? तिमीलाई प्रसन्न गरेका थिए । हामी प्रचुर धन प्राप्त गर्नका लागि तिमीलाई राम्ररी प्रदीप्त 
गराउँछौँ । 

उशना काव्यस्त्वा नि होतारमसादयत्। आयजि त्वा मनवे जातवेदसम्॥१७॥ 
हे अग्निदेव । तिमी सम्पूर्ण जगत्का ज्ञाता र पूजा गर्न योग्य छै । उशना ग्रषिले तिमीलाई 
याजकका रूपमा मनुका घरमा प्रतिष्ठित गरेका थिए । 

विश्वे हि त्वा सजो्षसो देवासो दूतमक्रत। श्रुष्टी देव प्रथमो यज्चियो भुवः ॥ 
हे अग्निदेव ! परस्पर प्रेमपूर्वक निवास गर्ने देवताले तिमीलाई सन्देशवाहक बनाए । तिमी आफ्ना 
द्रुतगामी गुणका कारण यञ्चमा सबैभन्दा पहिले वन्दनीय भयौ । 

इमं घा वीरो अमृत दूत कृण्वीत मर्त्यः । पावक कृष्णवर्तनि विहायसम् ॥१९॥ 
हे मानिस हो ! अविनाशी अग्निदेवलाई तिमीहरू सन्देशवाहक बनाओ । उनी धुवाँको मार्गबाट 
गमन गर्दछन् । 

त॑ हुवेम यतस्मुचः सुभास शुक्रशोचिषम् । विशामग्निमजर प्रलमीड्यम् ॥२०॥ 
अग्निदेव श्रेष्ठ, तेजस्वी र दिव्य आलोकले सम्पन्न छन्। उनी अविनाशी र मानिसका प्रार्थनीय 
छन् । हामी उनलाई आह्वान गर्दछौँ । 


६६० 





तिलक. आ अमस्मै हव्यदातिभिराहुति मर्तो३विधत्। भूरि पोष स धत्ते वीरवद्यधशः॥२१ 
अ आहुति प्रदान गर्ने याजकहरू अत्यन्त पौष्टिक अन्न र पराक्रमी सन्तानले सम्पन्न भएर 
कीर्ति प्राप्त गर्दछन्।   ३ क 
आन्द्रा प्रथम जातवेदसमगिनँ यञ्ेषु पूर्व्यम् । प्रति स्रुगेति नमसा हविष्मती ॥२२॥ 
 अग्निदेव सम्पूर्ण जगतका ज्ञाता, देवताहरूमा प्रमुख र सबैभन्दा प्राचीन हुन्। यज्ञमा हव्यले 
भरिएको स्रुक पात्र समर्पित गर्दै हामी विनम्रतापूर्वक उनको सेवा गर्दछौँ  ।।। 
पे आभिर्विधेमाग्नये ज्येष्ठाभिर्व्यश्ववत्। मंहिष्ठाभिर्मतिभिः शुक्रशोचिषे ॥२२॥ 
अश्चजस्तै शक्तिशाली र ज्ञानयुक्त स्तोत्रले हामी तेजस्वी अग्निदेवलाई वन्दना गर्दछौँ । 
नूनमर्च विहायसे स्तोमेभिः स्यूरयूपवत्। त्रषे वैयश्व दम्यायाग्नये ॥२४॥ 
हे विश्वमना त्रषि ! स्थूरयूप त्रषिले जस्तै तिमी आफ्नै स्तुतिले शत्रु दमन गर्ने महान् अग्निदेवको 
उपासना गर। त 
अतिथि मानुषाणां सूनु वनस्पतीनाम्। विप्रा.अग्निमवसे प्रलमीडते ॥२५॥ 
ज्ञानी, याजक, मानिसका अतिथि, समिधाले उपन्ने र अत्यन्त प्राचीन.अग्निदेवलाई हामी आफ्नो 
सुरक्षाका निम्ति प्रार्थना गर्दछौँ । कप . 
महो विश्वाँ अभिषतोर३भि हव्यानि मनुषा। अग्ने नि षत्सि नमसाधि बहिषि॥। 
हे अग्निदेव  तिमी आफ्ना शक्तिले सम्पूर्ण पदार्थमा विद्यमान रहन्छौ । याजकले दिएको आहुति 
ग्रहण गर्दछौ । स्तवनले पूजित भएर तिमी यज्ञमा विद्यमान रहन्छौ। । 
वंस्वा नो वार्या पुरु वंस्व रायः पुरुस्पृह । सुवीर्यस्य प्रजावतो यशस्वतः ॥२७ . . 
हे अग्निदेव ! हामीलाई अनेकौँले रुचाएर पाउन खोजेको तथा सन्तान, साहस, कोर्ति र अन्न आदि 
वैभव प्रदान गर्ने सम्पत्ति तिमी प्रदान गर । 
 त्वं वरो सुषाष्णेडग्ने जनाय चोदय। सदा वसो राति यविष्ठ शश्वते ॥२८॥ 
हे शक्तिशाली अग्निदेव  तिमी अनेकाँद्वारा वरणीय निवास प्रदान गर्दछौ । स्तोताको कल्याणका 
लागि तिमी सधैँ सम्पत्ति प्रदान गर । 
म त्वं हि सुप्रतूरसि त्वँ नो गोमतीरिषः । महो रायः सातिमग्ने अपा वृधि॥२९ . 
हे श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर्ने अग्निदेव ! तिमी दाता हौ, हामीलाई गाई, अन्न आदिले सम्पन्न प्रचुर धन 
वैभव प्रदान गर ।  
अग्ने त्वं यशा अस्या मित्रावरुणा वह। क्रतावाना सम्राजा पूतदक्षसा ॥३०॥। 
 हे अग्निदेव ! देवताहरूका बीचमा तिमी अत्यन्त कीर्तिमान छौ। मित्र र वरुणदेवलाई पनि हाम्रा 
यस यज्ञमा लिएर आङ । उनीहरू अत्यन्त तेजयुक्त, शक्तिशाली र सत्यका पालक छन् । 
सूक्त  २४ 
क्राषि  विश्वमना वैयश्च । देवता  इन्द्र वरु सौषाम्णि । छन्द  उष्णिक अनुष्टुपू।.  
सखाय आ शिषामहि ब्रहलेन्द्राय वज्रिणे। स्तुष छ पु वो नृतमाय धृष्णवे ॥१॥ .... 
हे मित्रहरू हो ! हामी आफ्ना स्तोत्रले वज्ज धारण गर्न इन्द्रदेवको स्तुति गर्दै आशीर्वाद माग्दछौँ । 
श्रेष्ठ वीर र शत्रु पराजित गर्ने इन्द्रदेवलाई तिमीहरू सबैको कल्याणका लागि हामी स्तुति गर्दछौँ  
शवसा ह्यासि श्रुतो वृत्रहत्येन वृत्रहा । मधैर्मघोनो अति शूर दाशसि॥२॥ 
हे याजक मित्र हो  वज्र धारण गर्ने इन्द्रदेवका लागि स्तुति पाठ गर्दछौँ। तिमीहरू पनि उनै. 
 शत्रुसंहारक तथा महान् नायक इन्द्रदेवलाई राम्ररी प्रार्थना गर । तत बुक ७६१७ 
स नः स्तवान आ भर रयिं चित्रश्रवस्तमम् । ठ्न् चिद्यो हरिवो ३ 
अश्चले सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! हामीले प्रशंसा गरेपछि प्राप्त गर्न योग्य र श्रेष्ठ कीर्ति प्रदायक धन 
हामीलाई प्रदान गर । तिमी सम्पत्तिवान्लाई नै धन प्रदान गर्छौो। 
 आनिरेकमुत प्रियमिन्द्र दर्षि जनानाम्। घृषता घृष्णो स्तवमान आ भर॥४॥ 
हे शत्रुसहारक इन्द्रदेव ! हामीले स्तुति गर्दाखेरि हामीलाई शक्तिले सम्पन्न ऐश्वर्य प्रदान गर । शत्रुको 
वैभव पनि हामीलाई नै प्रदान गर । ८.  । 


६६१ 





नते सव्यं न दक्षिण हस्त वरन्त आमुरः । न परिबाधो हरिवो गविष्टिपु ॥५॥ 
अश्चले सम्पन्न हे इन्द्रदेव  रणक्षेत्रमा युद्ध गर्ने शत्रु तिम्रा दाहिने र बायाँ हात रोक्न सक्दैनन् । तिम्रा 
कार्यमा बाधा हाल्ने प्रयास गर्नेहरूले पनि तिम्रो अनर्थ गर्न सक्दैनन् । 

आत्वा गोभिरिव व्रजं गीर्भिर्रीणोम्यद्रिवः । 

आस्मा कार्म जसरितुरा कक  ॥६॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! गाई पाल्ने गोठालो गाईसितै गोठमा पसेझेैँ हामी आफ्नो प्रार्थना लिएर तिम्रा 
नजिक पुग्दछौँ । हाम्रा मनोकामनाहरू पूरा गरेर शान्ति प्रदान गर  


विश्वानि विश्वमनसो थिया नो वृत्रहन्तम । उग्र प्रणेतरधि पू वसो गहि ॥७॥ 
हे वृत्रसंहारक वीर इन्द्रदेव ! तिमी श्रेष्ठ निवास प्रदान गर्दछौ । तिमी विश्वमना क्रषिका समस्त 
कार्यलाई विवेकपूर्वक सम्पन्न गराछ र आफ्नो निकटता प्रदान गर । 


वय ते अस्य वृत्रहन्विद्याम शूर नव्यसः । वसोः स्पा्हस्य पुरुहूत राधसः ॥८॥ 
हे वृत्रहन्ता पराक्रमी इन्द्रदेव ! तिमीलाई सबै मानिसले बोलाउँछन् । हामीलाई मनको रहर पूरा 
गराउने खालको, प्रशंसनीय र रुचि लाग्ने ऐश्वर्य प्रदान गर । 


इन्द्र यथा द्यस्ति तेडपरीत॑ नृतो शवः । अमुक्ता रातिः पुरुहूत दाशुषे ॥९॥ 
हे श्रेष्ठ नायक इन्द्रदेव ! तिम्रो असीमित बल शत्रुले विनाश गर्न सक्दैन । हे धेरैले आह्वान गर्ने 
इन्द्रदेव  दानीले प्रदान गरेको दान पनि कहिल्यै नष्ट हुँदैन । 


आ वुषस्व महामह महे नृतम राधसे । दृढहश्चिद् दृह्म मधवन्मघत्तये ॥१०॥ 
हे धनवान् तथा उत्तम नायक इन्द्रदेव ! तिमी अत्यन्त पूजनीय छौ । मधुर सोमरस पिएर तृप्त होङ 
र हामीलाई सम्पत्ति प्रदान गर्नका लागि शत्रुको बलियो सहर भत्काछ। 

नू अन्यत्रा चिदद्विवस्त्वन्नो जग्मुराशसः । मघवञ्छग्धि तव तन्न कतिभिः ॥११ 
हे सम्पत्तिले सम्पन्न, वज्जधारी इन्द्रदेव ! पहिले त हामीले अन्य देवताबाट आशा गरेका थियौँ। 
तिमी आफ्ना रक्षण साधनले सम्पन्न भएर हामीलाई सम्पत्ति प्रदान गर । 

नह्यपङ्ग नृतो त्वदन्यं विन्दामि राधसे । राये द्युम्नाय शवसे च गिर्वणः ॥१२॥ 
आत्मीय नायक र प्रार्थनायोग्य हे इन्द्रदेव ! यश, सम्पत्ति र तेजोबल प्राप्त गर्नका लागि हामी तिम्रा 
अतिरिक्त कुनै पनि अन्य देवतालाई चिन्दैनौँ । 


एन्दुमिन्द्राय सिञ्चत पिबाति सोम्यं मधु । प्र राधसा चोदयाते महित्वना ॥१३ 


हे क्रात्विकहरू हो  इन्द्रदेवका निम्ति सोमरस समर्पित गर । त्यो मधुर सोमरस पान गरेर उनले 
आफ्ना प्रभावद्वारा याजकलाई विपुल धन प्रदान गर्दछन् । 


उपो हरीणां पर्ति दक्ष पुञ्चन्तमव्रवम्। नून श्रुधि स्तुवतो अश्व्यस्य ॥१४॥ 
अश्वका अधिपति, स्तोतालाई धन प्रदान गर्ने इन्द्रदेवको स्तुति गरौँ । हे इन्द्रदेव ! स्तुति गर्न लागेका 
अश्व्यको स्तोत्र तिमी निश्चित रूपले सुन । 


नह्यपङ्ग पुरा चन जशे वीरतरस्त्वत्। नकी राया नैवथा न भन्दना ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीभन्दा पहिले तिमीजस्तो वीर, धनदाता, युद्धमा शत्रु परास्त गर्ने र स्तुति योग्य 
अन्य कुनै देवता थिएनन् । 

एदु मध्वो मदिन्तरं सिञ्च वाध्वर्यो अन्धसः । 

एवा हि वीर स्तवते सदावृधः ॥१६॥ 
हे त्रत्विक हो ! मधुर सोमपानले आनन्दित हुने इन्द्रदेवलाई सोमरस समर्पित गर । पराक्रमी र 
निरन्तर वृद्धि प्राप्त गर्ने इन्द्रदेव नै स्तोताहरूद्वारा सधैं प्रशंसित हुन्छन् । 

इन्द्र स्थातर्हरीणाँ नकिष्टे पूवयस्तुतिम् । उदानेश शवसा न भन्दना ॥१७॥ 
है अश्चपति इन्द्रदेव  क्रपिले तयार तिम्रो स्तुति आफ्नो सामर्थ्य र तेजले गर्दा अरू कसैले 
पनि प्राप्त गर्न सक्दैनन् । तिमीजस्तो बलवान् र तेजस्वी अरू छैनन् । 

त॑ वो वाजाना पतिमहुमहि श्रवस्यवः । अप्रायुभिर्यज्ञेभिर्वावृधेन्यम् ॥१०५॥ 
ऐश्वर्यको कामनाले हामी वैभवशाली इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । उनी प्रमादरहित भएर याजकका 
यसले वृद्धि प्राप्त गर्दछन् । 


६७२ 





पो एतोन्तिन्द्रै स्तवाम सखायः स्तोम्यं नरम्। कृष्टीर्योविश्वा अभ्यस्त्येक इत् ॥१९ 
 हेमित्रहो  चाँडो ॥ । सबै शत्रु परास्त गर्न सक्षम, स्तुत्य नायक इन्द्रदेवको हामी प्रार्थना गरौँ । 
अगोरुधाय गृविषे द्युक्षग दस्म्य वचः । घृतात्स्वादीयो मधुनश्च वोचत॥२०॥ 


हे याजक हो ! वध नगरेर गाईको संरक्षण गर्ने तेजसम्पन्न इन्द्रदेवलाई घिउभन्दा मिठो र स्वादिलो 
स्तुति वचन पाठ गर । 


यस्यामितानि वीर्याद न राध पर्येतवे ज्योतिर्न विश्वमभ्यस्ति दक्षिणा ॥२१॥ 


इन्द्रदेव असीम शौर्यले सम्पन्न छन्। उनको सम्पत्ति कसैले. प्राप्त गर्न सक्दैन । उनको दान 
प्रकाशजत्तिकै सबैका लागि उपलब्ध छ। 


स्तुहीन्द्रै व्यक्चवदनूर्मि वाजिनं यमम्। अर्यो गय मंहमान वि दाशुषे ॥२२॥ 
हे स्तोता हौ ! अहिसित शक्तिले सम्पन्न इन्द्रदेव समस्त जगत्लाई नियमित गराउँछन्  व्यश्व 
ग्रषिले जस्तै उनको प्रार्थना गर । उनी दानीलाई प्रशंसनीय ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 


एवा नूनमुप स्तुहि वैयश्च दशमं नवम्। सुविद्वान्स चर्कृत्ये चरणीनाम् ॥२३॥ 
हे विश्वमना क्रषि । विद्वान् इन्द्रदेव मानिसभित्र नौ प्राणका अतिरिक्त दसौँ प्राणजस्तै भएर रहन्छन् । 
यस्ता पूजनीय इन्द्रदेवको साधना गर  


वेत्था हि निर्त्रातीनाँ वज्रहस्त परिवृजम्। अहरह शुन्ध्यु परिपदामिव ॥२४॥ 
जसरी शोधनकर्ताले सबै तिरका गतिशीलहरूलाई जानेका छन्, उसै गरी हे वज्रधारी ! तिमी 
निर््रातिहरूलाई नियन्त्रित गर्न जान्दछौ । 


तदिन्द्राव आ भर येना देसिष्ठ कृत्वेन। द्विता कुत्साय शिश्नथो नि चोदय ॥ 
हे अत्यन्त कर्मशील इन्द्रदेव ! तिमी जुन रक्षणसाधनले सत्कर्म गर्नेलाई रक्षित गर्दछौ, जेले कुत्स 
क्रषिलाई रक्षा गर्नका लागि दुई शत्रुको वध गरेका थियौ, उसै रक्षासाधनले हामीलाई पनि सुरक्षा 
प्रदान गर। 
तमु त्वा नूनमीमहे नव्यं दंसिष्ठ सन्यसे। 
स त्वं नो विश्वा अभिमातीः सक्षणिः ॥२६॥ 
हे श्रेष्ठ कर्मशील इन्द्रदेव ! ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि हामी स्तुति गर्दछौँ । हाम्रा सबै शत्रु संहार गर । 


य त्रक्षादंहसो मुचद्यो वार्यात्सप्त सिन्धुषु । वर्धदासस्य तुविनृम्ण नीनमः ॥ 
आफ्ना भक्तलाई निशाचर र दुष्कर्मीबाट मुक्त गर्ने, सात सरितालाई जल प्रदान गर्ने र मानिसलाई 
कमारो बनाउने अत्याचारी मार्ने इन्द्रदेवलाई हामी बारम्बार प्रणाम गर्दछौँ । 
 यथा वरो सुषाम्णे सनिभ्य आवहो रयिम्। व्यश्वेभ्यः सुभगे वाजिनीवति॥२८ 
हे वरिष्ठ वरु राजा । तिमीले उहिले सुषाम नामका शासकको मुक्तिका लागि याचकलाई धन 
प्रदान गरेझँ व्यक्व ग्रषिलाई पनि ऐश्वर्य प्रदान गर। हे उषादेवी ! तिमी अत्यन्त सौभाग्यशाली 
सम्पत्तिले सम्पन्न छ्यौ । हामीलाई यथोचित ऐश्वर्य प्रदान गर । 


आ नार्यस्य दक्षिणा व्यश्वां एतु सोमिनः । स्थूरं च राधः शतवत्सहस्रवत् ॥२९॥ 
मानिसका हितैषि, सोमयुक्त वरु राजाले ०८०३०७ दान, विशेष अश्चका पराक्रमले सम्पन्न व्यश्च 
क्रषिका सन्तानलाई प्राप्त होस् । सयौँ वा हजारौँ सङ्ख्यामा ऐश्वर्थ पनि हाम्रै नजिक आउन्। 

यत्त्वा पृच्छादीजानः कृहया कृहयाकृते। 

एषो अपश्रितो वलो गोमतीमव तिष्ठति ॥२०॥ । 
मायारूपी पर्दा विनाश गराउने हे उषादेवी ! कसैले तिमीलाई वरु राजा कहाँ बस्दन् ? भनी सोधै 
भने शत्रुनाशक वरु राजा गोमती नदीका किनारमा बस्दछन् भन्नू। 

सूक्त  २५  
क्रषि  विश्वमना वैयश्च । देवता  मित्रावरुण विश्वेदेवा। छन्द  उष्णिक गायत्री । 

ता वां विश्वस्य गोपा देवा देवेषु यशिया । क्रतावाना यजसे पूतदक्षसा ॥१॥ 
हे समस्त जगतका पालक र देवताका उपास्य मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरू यञ्चका संरक्षक र पावन 
शक्तिले सम्पन्न छौ । हे याजक हो ! यिनै देवताको उपासना गर । 


६६२३ 








उदा 


मित्रा तना न रथ्याई वरुणो यश्च सुक्रतुः । सनातसुजाता तनया धृतव्रता ॥२॥ 
सत्कर्ममा लागेका मित्र र वरुणदेव अदिति माताका पुत्र हुन् र व्रत धारण गर्दछन् । उनीहरू आफ्ना 
रथद्वारा सबैतिर गमन गर्दछन् । 

ता माता विश्ववेदसासुर्याय प्रमहसा । मही जजानादितिर्क्रातावरी ॥३॥ 
सत्य पालक महान् अदितिमाताले राक्षस संहार गर्नका लागि मित्रावरुण उत्पन्न गरिन् । उनीहरू दुवै 
समस्त विश्वका ज्ञाता र महान् तेजले सम्पन्न छन् । 

महान्ता मित्रावरुणा सम्राजा देवावसुरा । क्रतावानावृतमा घोषतो बृहत् ॥४॥ 
महान् मित्र र वरुणदेव अत्यन्त तेज तथा दिव्य गुणले सम्पन्न छन् । उनीहरू जीवनशक्ति प्रदान गर्ने 
र यज्ञको रक्षक भएर यञ्चलाई शोभा प्रदान गर्दछन् । 

नपाता शवसो मह सूनू दक्षस्य सुक्रतू। सृप्रदानू इषो वास्त्वधि क्षितः ॥५॥ 
मित्र र वरुणदेव श्रेष्ठ सामर्थ्य उत्पन्न गरेर त्यसैले रक्षा गर्दछन् । उनीहरू सत्कर्म गर्दै श्रेष्ठ दान 
गर्दछन् । उनीहरू अन्नले सम्पन्न ठाउँमा रहन्छन् । 

सं या दानूनि येमथुर्दिव्या पार्थिवीरिषः । नभस्वतीरा वां चरनन्तु वृष्ट्यः ॥६॥ 
हे मित्रावरुण ! तिमीहरू दिव्यलोक र पृथ्वीलाई धनधान्यले परिपूर्ण गराउँछौ। अन्तरिक्षबाट 
प्रवाहित हुने वर्षा तिमीहरूकै अधीनमा छ। 

अधि या बृहतो दिवोरभि यूथेव पश्यतः । ग्रतावाना सम्राजा नमसे हिता ॥७॥ 
हे यज्ञपथमा चल्ने मित्रावरुणदेव ! तिमीहरू तेजसम्पन्न भएर द्युलोकबाट हाम्रो उसै किसिमले 
कता गर्दछौ, जसरी गोठालो आफ्ना गाईको राम्रो हेरचाह गर्दछ । तिमी विनम्र मानिसका हितैषि 





क्रतावाना नि षेदतुः साम्राज्याय सुकततृ धृतव्रता क्षत्रिया क्षत्रमाशतुः ॥०८॥ 
मित्र र वरुणदेव सत्यका पालक भएर सत्कर्म गर्दै कुशलताका साथ शासन गर्छन् र आफैँ सर्वोच्च 
स्थानमा विराजमान हुन्छन् । उनीहरू आफ्नो सङ्कल्प पालन गर्दै विपत्तिबाट मानिसलाई जोगाएर 
सामर्थ्य प्रदान गर्दछन् । । 

अक्ष्णश्चिद्रातुवित्तरानुल्बणेन चक्षसा। नि चिन्मिषन्ता निचिरा नि चिक्यतुः ॥९ 
आँखाका क्षेत्रभित्र आउनुभन्दा पहिले नै स्पष्ट रूपले सबै प्राणीलाई जान्ने मित्रावरुण सबैका प्रेरक 
हुन् । उनीहरू असहनीय तेजले उहिलेदेखि नै सबैबाट पूजित छन्  

उत नो देव्यदितिरुरुष्यतां नासत्या । उरुष्यन्तु मरुतो वृद्धशवसः ॥१०॥ 
सत्यका पालक दुवै अश्चिनीकुमार, माता अदिति र शक्तिले समृद्ध मरुत्हरूले हाम्रो संरक्षण गरुन् । 

ते नो नावमुरुष्यता दिवा नक्त सुदानवः । अरिष्यन्तो नि पायुभिः सचेमहि॥ । 
हे श्रेष्ठ दानी मरुत्हरू हो  तिमीहरू नौकाजस्तै भएर रातदिन हाम्रो संरक्षण गर । हामी अहिंसित 
रहेर रक्षण साधनले सम्पन्न होऔँ । 

अध्नते विष्णवे वयमरिष्यन्तः सुदानवे। श्रुधि स्वयावन्त्सिन्धो पूर्वचित्तये॥ 

 हिंसा नगरीकन हामी श्रेष्ठ दानी विष्णुदेवलाई आहुति प्रदान गर्दछौँ । हे स्वयं प्रवाहित सिन्धु ! 

हाम्रो बिन्ती सुन र हाम्रो कामना बुझ । 

तद्वार्य वृणीमहे वरिष्ठ गोपयत्यम्। मित्रो यत्पान्ति वरुणो यदर्यमा ॥१३॥ 
मित्र, वरुण र अर्यमादेवले संरक्षण गर्ने सर्वश्रेष्ठ तथा वरणीय ऐश्वर्य तिमीहरूसित हामी याचना 
गर्दछौँ । 

उत नः सिन्धुरपां तन्मरुतस्तदश्चिना । इन्द्रो विष्णुर्मीद्वांसः सजोषसः ॥१४॥ 
जलयुक्त सरिता, मरुत्गण र दुवै अश्चिनीकुमारहरूले हाम्रा सम्पत्तिका संरक्षण गरुन् । यसका 
अतिरिक्त कामना पूरा गराउने र सँगसँगै निवास गर्ने देवताहरूले पनि हाम्रो ऐश्वर्य संरक्षित गरुन् । 

ते हिष्मा वनुषो नरोभिमातिं कयस्य चित्। 

तिग्म न क्षोदः प्रतिघ्नन्ति भूर्णयः ॥१५॥ 
पानीका तेज धाराले बोटबिरुवा नष्ट गरेभझेँ न  र ट्रुतगामी नायकले रिपुको अहङ्कार नष्ट 
गराउँछन् । 


६६४ 





अयमेक इत्था पुरूरु चष्टे वि विश्पतिः । तस्य व्रतान्यनु ॥.. 
५. नु वश्वरामसि ॥१६॥ ... 
मित्र र वरुण दुईमध्येका एउट मित्रदेवता समस्त जगत्लाई पोषण र हेरचाह गर्दछन् । हे याजक हो 
। आफ्नो हितका लागि हामी उनकै नियममा चलौँ। दलाई पोषण,  सही 

अनु पूर्वाण्योक्या साम्राज्यस्य सञ्चिम। मित्रस्य व्रता वरुणस्य दीर्घश्रुत्॥१७॥ 


हामी सम्पूर्ण जगत्को कल्याण गर्ने सम्राट् वरुणदेवको नियम पालन गर्दछौँ र मित्र देवताका नियम 
पनि पालन गर्दछौँ । म 


परि यो रश्मना दिवोञ्न्तान्ममे पृथिव्याः । उभ्ने आ पप्रौ रोदसी महित्वा ॥१५ 
मित्र देवले आफ्ना किरणले दिव्यलोक र पृथ्वी व्याप्त गरेका छन्। उनी र वरुणदेवले दुवै 
लोकलाई आफ्ना महिमाले पूर्ण गराएका छन् । 


उदु ष्य शरणे दिवो ज्योतिरयंस्त सूर्य । अगिनिर्न शुक्र, समिधान आहतः ॥१९ 
मित्र र वरुणदेव सूर्यदेवका स्थानमा आफ्नो दिव्य प्रकाश प्रकट गर्दछन् । त्यस बेला उनीहरू 
अग्निदेवजस्तै तेजले सम्पन्न भएर सबै तिरबाट बोलाइन्छन् । 


वचो दीर्घप्रसद्मनीशे वाजस्य गोमतः । ईशे हि पित्वोविषस्य दावने ॥२०॥ 
हे याजक हो ! यस विशाल यज्ञमा स्तोत्र पाठ गर। मित्र देवता गाईले सम्पन्न अन्नका अधिष्ठाता 
हुन् । उनी दोषरहित अन्न हामीलाई प्रदान गर्न समर्थ छन्। 


तेत्सूर्य रोदसी उभै दोषा वस्तोरुप ब्रुवे। भोजेष्वस्माँ अभ्युच्चरा सदा ॥२१॥ 
हामी सूर्यदेव र दुवै लोकको प्रार्थना गर्दछौँ । हे वरुणदेव ! हामीलाई भोज्य पदार्थ प्रदान गर्नका 
लागि सधैँ हाम्रा नजिक आङ  

क्रज्रमुक्षण्यायने रजत हरयाणे। रथ युक्तमसनाम सुषामणि ॥२२॥ 
उक्ष वंशीय शासक सुषामका पुत्र वरु नामका राजाले हामीलाई द्रुतगामी अश्च र सुनचाँदीले 
सजिएको रथ प्रदान गरे । त्यो शत्रुको आयु सिध्याउन सक्षम छ। 

ता मे अश्व्यानां हरीणां नितोशना। उतो नु कृत्व्यानां नृवाहसा ॥२२३॥ 
हामीलाई अश्व्यले शत्रु संहार गर्ने र नायकलाई वहन गर्ने दुई वय द्रुतगामी घोडा दिए। 

स्मदभीशु कशावन्ता विप्रा नविष्ठया मती । महो वाजिनावर्वन्ता सचासनम्॥ 
 गतिलो लगाम र चाबुक भएका, ज्ञानसम्पत्न दुई द्रुतगामी अश्व हामीले नयाँनौला प्रार्थनाले गर्दा एकै 

साथ प्राप्त गथ्याँ । म 
सूक्त  २६ 
क्रषि  वैयश्च  ९ रस । देवता  अश्विनीकुमार । छन्द  उष्णिक गायत्री अनुष्टुप्। 

युवोरु पू रथ हुवे सधस्तुत्याय सूरिषु। अतूर्तदक्षा वृषणा वृषण्वसू॥१॥ 
बलशाली, सुखद धनवर्षक, अविनाशी, बल . धारणकर्ता हे अश्चिनीकुमार हो ! ज्ञानीका बीचमा 
संयुक्त भएर स्तुति गर्नका लागि हामी तिमीहरूका रथलाई आह्वान गर्दछौँ । 

युव वरो सुषाम्णे महे तने नासत्या । अवोभिर्याथो वृषणा वृषण्वसू ॥२॥ 
सत्यका पालक, शक्तिशाली, ऐश्वर्यवर्षक हे अश्चिनीकूमार हो ! तिमीहरू सुषामलाई ऐश्वर्य प्रदान 
गर्नका लागि आएभैँ हाम्रा लागि रक्षण साधनसँग आओ भन्ने किसिमको स्तुति वरु राजाले गरुन् । 

म ता वामद्य हवामहे हव्येभिर्वाजिनीवसू। पूर्वीरिष इषयन्तावति क्षपः ॥३॥ 

शक्तिसम्पन्न, ऐश्वर्यवान् हे अश्चिनीकुमार हो ! बिहानै प्रचुर धनधान्य प्राप्तिका लागि हामी आह्वान 
गर्दै तिमीहरूलाई आहुति प्रदान गर्दछौँ । 

आवां वाहिष्ठो ५४ ॥ ०१, छती नरा। 

।  

है हनी या अल गर्ने तिमीहरूको प्रसिद्ध रथ यता आओस्। तिमीहरू स्तुति 
गर्नेलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि प्रार्थना सुन । 

जुहुराणा चिदश्चिना मन्पेथां वृषण्वसू। युव हि रुद्रा पर्षयो अति द्विषः ॥५॥ 
हे धनवर्षक, शत्रुपीडक अश्चिनीकुमार हो  ईष्यालु शत्रु नाश गर्दै अगाडि बढ। 


६६५ 








दस्रा हि विश्वमानुषङमक्षूभिः परिदीयथः । धियञ्जिन्वा मधुवर्णा शुभस्पति ॥ 
दर्शनीय र कान्तिमान् हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू आफ्नो कार्य कुशलतापूर्वक सम्पन्न गर्दछै र 
द्रुतगामी अशद्वारा समस्त स्थानमा पुग्दछौ। ।।। 

उप नो यातमश्चिना राया विश्वपुषा सह। मघवाना सुवीरावनपच्युता ॥७॥ 
धनसम्पन्न तथा गतिशील हे अश्चिनीकुमार हो ! सबै प्राणीको पालन गर्नका लागि धनसम्पन्न भएर 
तिमीहरू हाम्रा नजिकै आओ । 

आ मै अस्य प्रतीव्यपमिन्द्रनासत्या गतम् । देवा देवेभिरद्चध सचनस्तमा॥८॥ 


हे इन्द्र । हे सत्यपालक, दानदाता अश्चिनीकुमार हो । तिमीहरू देवताका साथ प्रचुर धनसम्पन्न भई 
हाम्रा यञ्चमा आओ  


वय हि वां हवामह उक्षण्यन्तो व्यश्ववत् । सुमतिभिरुप विप्राविहा गतम्॥९॥ विल 
हे विद्वान् अश्चिनीकुमार हो ! व्यश्च ग्रषिको जस्तै हाम्री पनि ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि आह्वान गर्दछौँ । 
त्यसैले श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न भएर हाम्रा निकटमा आओ । म 
अश्चिना स्वृषे स्तुहि कुवित्ते श्रवतो हवम् । नेदीयसः कुडयातः पर्णीरुत ॥१०॥ 
हे व्यश्व क्रषि ! अश्चिनीकुमारको स्तुति गर । उनीहरूले तिम्रो प्रार्थना अवश्य सुन्दछन् । उनीहरू 
दुवै नजिकै रहेका शत्रु र लोभी व्यापारीलाई नष्ट गराउँछन् । 
वैयश्वस्य श्रुतँ नरोतो मै अस्य वेदथः । सजोषसा वरुणो मित्रो अर्यमा ॥११॥ 
सबैका नायक हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै व्यश्च क्रषिको प्रार्थना सुन र हाम्रा पनि स्तुति 
॥ वचनमा ध्यान देओ । तिमीहरू दुवै, मित्रवरुण र अर्यमादेव आदि सबै सँगै यञ्चस्थलमा आओ । 
। युवादत्तस्य धिणया युवानीतस्य सूरिभिः । अहरहर्वुषणा मह्यं शिंक्षतम् ॥१२॥ 
हे स्तुति योग्य र कामना पूरा गराउने अश्चिनीकुमार हो ! जुन ऐश्वर्य तिमीहरूले ज्ञानीका लागि 
प्रदान गरेका थियौँ, त्यही ऐश्वर्य हामीलाई सधैँ प्रदान गर । 
 यो वाँ यज्चेभिरावृतोधिवस्त्रा वधूरिव । सपर्यन्ता शुभे चक्राते अश्चिना ॥१३॥ 
गौली दुलही सुन्दर आवरणमा छोपिएभौँ जुन मानिस यञ्चमै खटिन्छन्, तिनीहरूको हेरविचार गर्ने 
दुवै अश्चिनीकुमारले सधैँ उनलाई खुसी गराउँछन् । 
यो वामुरुव्यचस्तमं चिकेतति नृपाय्यम् । वर्तिरश्चिना परि यातमस्मयू ॥१४॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरूलाई अत्यन्त विशाल तथा श्रेष्ठ सुरक्षित आसन प्रदान गर्ने 
याजकका घरमा सधैँ जाने आकाङ्क्षा गर्दछौ । 


अस्मभ्यं सु वृषण्वसू यात वर्तिर्नुपाय्यम् । विषुद्वहेव यज्ञमूहथुर्गिरा ॥१५॥ 
धनवर्षा गराउने हे अश्चिनीकुमार हो ! हामीलाई नेतृत्व प्रदान गर्ने व्यवहार देओ । व्याधिका लागि 
बाणजस्ता रोगनाशक वाणीले यज्ञलाई रर्ध्वगति प्रदान गर्दछ । 
वाहिष्ठो वां हवानां स्तोमोदूतो हुवन्नरा । युवाभ्यां भूत्वञ्चिना ॥१६॥ 
हे नायक हो ! तिमीहरूको आह्वान गर्नका लागि ठूलो मात्रामा पठाएका स्तोत्रले तिमीहरूलाई 
दुतझैँ बोलाओस् र त्यो तिमीहरूलाई प्रिय लागोस्  
यददो दिवो अर्णत इषो वा पदथो गृहे। श्रुतिमिन्मे अमर्त्या ॥१७॥ 
हे अविनाशी अश्चिनीकुमार हौ ! तिमीहरू दुवै चाहे दिव्यलोकमा होओ वा समुद्रमा अथवा आफ्ना 
उपासकका घरमा रहेर आनन्द मनाउँदै गरेका होओ, हाम्रो पुकारमाथि निश्चित रूपले ध्यान दिएर 
शीघ्र नै आओ । म 
उत स्या श्वेतयावरी वाहिष्ठा वां नदीनाम्। सिन्धुहिरण्यवर्तनि ॥१८॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  सुनजस्तै कान्तिमान्, पवित्र जल भएको श्ेतयांवरी नदीको प्रवाहका 
 प्रार्थनाले हामी तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । 
स्मदेतया सुकीर्त्याश्चिना श्वेतया धिया । वहेथे शुभ्रयावाना ॥१९॥ ति 
हे अश्चिनीकुमार हो ! शुभ्र वर्ण भएको, श्रेष्ठ कोर्तिले युक्त कल्याणकारी श्वेतयांवरी नदीको धारा 


तिमीहरू प्रवाहित गराओ । 
६६६ 





युक्ष्वा हि त्वं रथासहा युवस्व पोष्या वसो। 
 आन्नो वायो मधु पिबास्माक सवना गहि॥२०॥ 


सबैलाई पालन गर्ने हे वायु ! रथ तान्ने दुई वटा बलिष्ठ अश्व रथमा जोतेर तिमी हाम्रा यस यञ्चमा 
आञ र मधुर सोमरस पान गर। 


तव वायवृतस्पते त्वष्टर्जामातरदभुत । अवांस्या वृणीमहे॥२१॥ . 
सत्कर्मका पालक हे वायु ! तिमी त्वष्टाका ज्वाइँ हौ । हामी तिम्रा रक्षणसाधनको कामना गर्दछौँ । 


त्वष्टुर्जामातर वयमीशान राय ईमहे। सुतावन्तो वायुं चुम्ना जनास ॥२२।  छ  
त्ष्ट देवताका ज्वाइँ, धनले सम्पन्न वायुदेवतलाई हामी धन प्राप्तिका लागि स्तुति गर्दछौँ । उनका 
कृपाले हामी धनधान्यले सम्पन्न बनौँ । १ 

वायो याहि शिवा दिवो वहस्वा सुस्वश्व्यम्। वहस्व मह पृथुपक्षसा रथे॥२२ 
हे वायुदेवता क्ची । तिमी विशाल अश्वसमूहका माझबाट छानेर दुई वटा अत्यन्त बलिष्ठ अश्व आफ्ना 
रथमा जोत्दछौ । हे महान् वायु ! हितकारी साधनसँग हाम्रा नजिकै आउ । 

 त्वां हि सुप्सरस्तम नृषदनेषु हुमहे। ग्रावाण नाश्चपृष्ठ मंहना ॥२४॥ ति 
दर्यले सम्पन्न हे वायुदेव ! तिमी आफ्ना महानताले सबै ठाउँमा विद्यमान रहन्छौ । हामी आफ्ना 
यज्ञमा तिमीलाई ग्रावालाई झैँ आह्वान गर्दछौँ । 

स त्व॑ नो देव मनसा वायो मन्दानो अग्रिय । कृधि वाजौं अपो धियः ॥२५॥ 


देवताहरूका अगुवा हे वायु । तिमी अन्तःकरणदेखि नै प्रसन्न भएर हामीलाई अन्न, जल र सदबुद्धि 
प्रदान गर । 


सूक्त  २७ 
क्रषि  मनु वैवस्वत । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  प्रगाथ। . 

अगिनिरुवधे पुरोहितो ग्रावाणो बर्हिरध्वरे । 

व्रचा यामि मरुतो ब्रह्मणस्पतिं देवाँ अवो वरेण्यम् ॥१॥ 
स्तुतिले यज्ञ सम्पन्न गर्न पुरोहित, अग्नि, ग्रावा र कुशाआसन आदि स्थापित छन्। हे मरुतृहरू हो. 
हेब्रह्मणस्पतिदेव ! हे देवताहरू हो ! हामी वेदमन्त्रले तिमीहरूसित श्रेष्ठ रक्षणको कामना गर्दछौँ । 

आ णशुं गासि पृथिवीं वनस्पतीबुषासा नक्तमोषधीः । 

विश्वे च नो वसवो विश्ववेदसो धीनां भूत प्रावितार ॥२॥ 
हे अग्निदेव । उपाकाल र रातका समयमा पशु, जमिन, बोटबिरुवा र श्रेष्ठ औषधि हामीलाई प्रदान 
गर । समस्त जगत्का ज्ञाता हे वसु हो ! हाम्रा कल्याणकारी बुद्धिलाई संरक्षण गर । 

प्र सून एत्वध्वरोरै ग्ना देवेषु पूर्व्यः । 

आदित्वेषु प्र वरुणे धुतव्रते मरुत्सु विश्वभानुपु ॥३॥ 
अग्निदेव, व्रतशील वरुणदेव, सर्वव्यापी प्रकाशवान् मरुत्ाण र अन्य देवताका समीप हाम्रो यो 
प्राचीन यज्ञ कुशलताका साथ पुगोस् । म 

विश्वे हि ष्मा मनवे विश्ववेदसो भुवन्वृधे रिशादसः । 

अरिष्टेभिः पायुभिर्विश्ववेदसो यन्ता नोवृ्क छर्दि ॥४॥ 
समस्त विश्वलाई जान्ने र शत्रु विनाश गर्ने देवताहरूले मानिसलाई समृद्ध गराञन्। चिरस्थायी 
रक्षणसाधनले संरक्षण गरुन् र हामीलाई सुरक्षित आवास प्रदान गरुन् । 

आ नो अद्य समनसो गन्ता विश्वे सजोषसः । 

श्रुचा गिरा मरुतो देव्यदिते सदने पस्त्ये महि॥५॥  . 
समान विचार भएका हे विश्वेदेवताहरू हो ! हाम्रा वाणाबाट प्रकट भएका क्रचाले प्रसन्न भएर 
तिमीहरू सङ्गठित रूपले हाम्रा निकट आओ । हे महान् अदिति देवी र मरुत्हरू हो ! तिमीहरू 


०१ 


हाम्रा यज्ञमा आएर आसीन हौओ । 

अभि प्रिया मरुतो या वो अश्व्या हव्या मित्र प्रयाथन। 

आ बहिरिन्द्रो वरुणस्तुरा नर आदित्यासः सदन्तु न ॥६॥ हर 
शत्रु विजय गर्नका लागि हतारिने है क्राभु, मरुत् इन्द्र तर आदित्य आदि देवताहरू हो  
आआफ्ना प्रिय अश्चमा आहुति ग्रहण गर्नका लागि यस यञ्चमण्डपमा आओ। 


६६७ 





वयं वो वृक्तबर्हिषी हितप्रयस आनुषक्। 
सुतसोमासो वरुण हवामहे मनुष्वदिद्धाग्नयः ॥७॥ 
हे वरुणदेव ! मनुले जस्तै सोमरस पेलेर यञ्चको अग्नि प्रज्वलित गर्दै हामी आहुति प्रदान गर्दछौं । 
तिम्रा निम्ति आसन बिछाएर बारम्बार आह्वान गर्दछौँ । 
आ प्र यात मरुतो विष्णो अश्चिना पूषन्माकीनया धिया । 
इन्द्रआ यातु प्रथमः सनिष्युभिर्वृषा यो वृत्रहा गृणे ॥८॥ 
हे मरुत््गण, विष्णु, पूषा तथा दुवै अश्चिनीकुमार हो ! प्रार्थनाले प्रभावित भएर हाम्रा नजिकै आओ । 
शक्तिशाली वृत्रहन्ता हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना सहचरसँगै हाम्रा यञ्चमा सबैभन्दा पहिले आङ । 
वि नो देवासो अद्रुहोच्छिद्रै शर्म यच्छत । 
न यद्दूराद्वसवो नू चिदन्तितो वरूथमादधर्षति ॥९॥  
कसैसित शत्रुता नगर्ने हे देवता हो । तिमीहरू सबै मानिसलाई आवास दिन्छौ । त्यसैले हामीलाई 
त्रुटिरहित र नष्ट नहुने खालका आवास प्रदान गर । 
अस्ति हि वः सजात्यं रिशादसो देवासो अस्त्याप्यम् । 
प्रण पूर्वस्मै सुविताय वोचत मक्षू सुम्नाय नव्यसे ॥१०॥ 
हे देवता हो  तिमीहरू हिंस्रक प्रवृत्ति हुनेका लागि शत्रु हौ। तिमीहरूमा सानोठूलोको भेदभाव 
छैन । हाम्रो उन्नति र नयाँ सुखका लागि सक्दो उपदेश देओ । 
इदा हिव उपस्तुतिमिदा वामस्य भक्तये। 
उप वो विश्ववेदसो नमस्युराँ असृक्ष्यन्यामिव ॥११॥ 
यल ज्ञाता हे देवताहरू हो ! हामी अन्न आदि श्रेष्ठ ऐश्वर्यको कामना गर्दै भावपूर्ण प्रार्थना 
गर्दछौ । 
उदु ष्य वः सविता सुप्रणीतयोस्थादुर्ध्वो वरेण्यः । 
नि द्विपादश्वतुष्पादो अर्थिनो विश्रन्पतयिष्णव ॥१२॥ 
हे देवताहरू हो  वरण गर्न योग्य, महान् सूर्यदेव तिमीहरूका माझमा उदाउँदा सबै मानिस र 
पशुपक्षी आआफ्ना कर्ममा लागेर कामना पूरा गर्दछन् । 
देवन्देवं वोञवसे देवन्देवमभिष्टये । 
देवन्देवं हुवेम वाजसातये गृणन्तो देव्या धिया ॥१३॥ 
हामी दिव्य स्तोत्रका मध्यमबाट आफ्नो सुरक्षा, अभीष्ट प्राप्ति र् अन्न या बल प्राप्त गर्नका लागि 
दिव्य शक्ति सम्पन्न देवताहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । 
देवासो हि ष्मा मनवे समन्यवो विश्वे साकं सरातय । 
ते नो अद्य ते अपर तुचे तु नो भवन्तु वरिवोविदः ॥१४॥ 
शत्रुमाथि रिस देखाउने हे देवताहरू हो  तिमीहरू सबै एक साथ भएर म मनुलाई ऐश्वर्य प्रदान 
गर  हामी र हाम्रा सन्तानलाई प्रतिदिन श्रेष्ठ मार्ग प्रदान गर् । 
प्र वः शंसाम्यद्वुह संस्थ उपस्तुतीनाम् । । 
नत धूर्तिर्वरुण मित्र मत्यै यो वो धामभ्योविधत्॥१५॥ 
मित्रता गर्ने हे देवता हो  यज्ञस्थलमा हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । हे मित्र र वरुणदेव ! तिमीहरूको 
जस्तो तेज धारण गर्ने मानिसलाई कसैले विनाश गर्न सक्दैन । 
प्रस क्षयं तिरते वि महीरिषो यो वो वराय दाशति । 
प्र प्रजाभिर्जायते धर्मणस्पर्यरिष्टः सर्व एधते ॥१६॥ 
हे देवता हो ! वरिष्ठता ग्रहण गर्नका लागि तिमीहरूलाई हवि प्रदान गर्ने व्यक्तिले आफ्नो घर 
पौष्टिक अन्न सामग्रीले समृद्ध पार्दछन् । तिनीहरू धर्मको आचरण गर्दै प्रजा वा सन्तानबाट सम्पन्न 
हुन्छन् । उनलाई कसैले हताहत गर्न सक्दैन । 
क्रते स विन्दते युधः सुगेभिर्यात्यध्वनः । 
अर्यमा मित्रो वरुण सरातयो यं त्रायन्ते सजोषसः ॥१७॥ 
श्रेष्ठ दानी मित्र, वरुण र अर्यमा देवताले संरक्षण गरेका व्यक्तिले युद्ध नगरीकनै पनि ऐश्वर्य प्राप्त 
गर्दछन् । उनीहरू प्रगति गर्दै सन्मार्गगामी हुन्छन् । । 


६६८ 





अज्रे चिदस्मै कृणुथा न्यञ्चनं दुर्गे चिदा सुसरणम् । 

एषा चिदस्मादशनिः परो नु सास्रेधन्ती वि नश्यतु ॥१५॥ 
हे देवताहरू हो ! शत्रुको अजेय र दुर्गम किल्लामा हामीलाई सुगमतापूर्वक प्रवेश गरेर जित्ने योग्य 
बनाओ । शत्रुका वज्जले हाम्रा वीरलाई क्षति नगरी आफैँ विनाश होउन् । 


यदद्य सूर्य उद्यति प्रियक्षत्रा ग्रतं दध। 

यन्निम्रुचि प्रबुधि विश्ववेदसो यद्वा मध्यन्दिने दिवः ॥१९॥ 
शौर्यसित प्रेम गर्न सर्वज्ञाता हे देवता हो ! तिमीहरू सूर्योदय, सूर्यास्त र मध्याह् कालका हरेक 
समयमा हाम्रा लागि हितकारी होओ । 


यद्वाभिपित्वे असुरा त्रतं यते छर्दिर्यैम वि दाशुषे। 

वयं तद्वो वसवो विश्ववेदस उप स्थेयाम मध्य आ॥२०॥ 
सज्जन व्यक्तिलाई जीवनशक्ति प्रदान गर्ने हे देवता हो ! तिमीहरूलाई आहुति प्रदान गर्ने दातालाई 
श्रेष्ठ आवास प्रदान गर । हे सर्वज्ञाता वसुहरू हो ! तिमीहरूका निकट हामी आसीन होऔँ । 


यदद्य सूर उदिते यन्मध्यन्दिन आतुचि । 

वाम धत्थ मनवे विश्ववेदसो जुद्वानाय प्रचेतसे ॥२१॥ 
हे सर्वञ्च देवताहरू हो ! सूर्योदय, सूर्यास्त र मध्याह्र समयमा यजन गर्ने विद्वान् मनुलाई तिमीहरू 
श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर । 

वयं तद्दः सग्राज आ वृणीमहे पुत्रो न बहुपाय्यम्। 

अश्याम तदादित्या जुद्दतो हविर्यन वस्योञ्नशामहै ॥२२॥ 
हे ओजस्वी देवता हो ! पुत्रले आफ्ना पितासित मागेझैँ तिमीहरूसित हामी सम्पत्ति याचना गर्दछौँ । 
त्यो अनेकौँ किसिमले पोषण गर्ने होस् । हे आदित्य हो । हवि प्रदान गर्ने हामी याजक उसै 
सम्पत्तिले हर्ष प्राप्त गरौँ । 

सूक्त  २० 
क्रषि  मनु वैवस्वत । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री पुर उष्णिक् । 

थे त्रिशति त्रयस्परो देवासो बहिरासदन्। विदन्नह द्वितासनन्॥१॥ 
हामीले दिएको आहुति ग्रहण गर्नका लागि कुशका आसनम विराजमान भएका तेत्तीस करोड 
देवताले हाम्रो भावना बुझेर हामीलाई दुई किसिमको धन प्रदान गरे । 

वरुणो मित्रो अर्यमा स्मद्रातिषाचो अग्नयः । पलीवन्तो वषटकृताः ॥२॥ 
वरुण, मित्र, अर्यमा र अग्निदेव हाम्रो हवि ग्रहण गर्नका लागि आआफ्ना शक्तिसहित उपस्थित 
भएर आतिथ्य स्वीकार गरुन् । 

ते नो गोपा अपाच्यास्त उदक्त इत्था न्यक। पुरस्तात्सर्वया विशा ॥२॥ 
देवता र उनीहरूका सहचरले पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, माथि र तलजस्ता सबै दिशाबाट 


हामीलाई सुरक्षा प्रदान गरुन् । 

यथा वशन्ति देवास्तथेदसत्तदेषा नकिरा मिनत्। अरावा च न मर्त्यः ॥४॥ 
देवताहरू कामना गरेको वस्तु प्राप्त गर्दछन् । उनीहरूको इच्छा कसेले रोक्न सक्दैन। . 

सप्ताना सप्त त्रष्टयः सप्त द्युम्नान्येषाम् । सप्तो अधि श्रियो धिरे ॥५१॥ 
सात मरुतहरूका सातै किसिमका हतियार र सातै किसिमका कवच भिन्नभिन्न छन् र सबै तेजस्वी 
स्वरूप भएका छन् । 

सूक्त  २९ 
क्रषि  मनु वैवस्वत कश्यप मारीच । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  द्विपदा विराट्। 


बध्नरेको विषुणः सूनरो युवाञ्ज्यङ्क्ते हिरण्ययम् ॥१॥ 
ओजस्वी, सर्वत्र गमन गर्ने, श्रेष्ठ, नित्य नवीन, शोभासम्पन्न, रात्रिका नायक, स्वर्णिम रूपमा उत्पन्न 


भए  
योनिमेक आ ससाद द्योतनोचन्तरदेवेु मेधिरः॥। 
अग्निदेवता आलोकयुक्त विद्वान् छन् र उना आफ्नो मध्य स्थानमा विराजमान छन् । 


६६९ 








वाशीमेको बिभर्ति हस्त आयसीमन्तर्देवेषु निध्युविः ॥३॥ 
त्वष्टादेव.आफ्ना हातमा फलामको हतियार लिएर देवताहरूका माझमा बसेका छन् । 


चिली वज्रमेको बिभर्ति हस्त आहितँ तेन वृत्राणि जिघ्नते ॥४॥ 
देवता आफ्ना हातमा वज्र धारण गर्दछन् र त्यसका प्रहारले शत्रु संहार गर्दछन् । 


तिग्ममेको बिभर्ति हस्त आयुधं शुचिरुग्रो जलाषभेषजः ॥५॥ 
जलद्वारा रोग निवारण गर्ने पवित्र र भीषण रुद्रदेवले हातमा तीखो हतियार लिन्छन् । 


म पथ एकः पीपाय तस्करो यथाँ एष वेद निधीनाम् ॥६॥ 
बायो सुरक्षित गराउने पूषादेवताले चोरझैँ लुकेका सबै ऐश्वर्य जानेका छन् । 


त्रीण्येक उरुगायो वि चक्रमे यत्र देवासो मदन्ति ॥७॥ 
तीन पाइलाले तीनै लोक ओगट्ने विष्णुदेव स्तुति योग्य छन् । यिनका काम देखेर सबै देवताहरू 
खुसी हुन्छन् । 
विभिर्द्वा चरत एकया सह प्र प्रवासेव वसतः ॥८॥ 
१०० उषासित एउटै रथमा विराजमान भएर प्रवासी डुलेझैँ सबै ठाउँमा विचरण 
गर्दछन् । 
सदो द्वा चक्राते उपमा दिवि सम्राजा सर्पिरासुती ॥९॥ 
दिव्यलोकमा निवास गर्ने अत्यन्त तेजस्वी मित्रावरुण देवता घिउको आहुतिले युक्त भई प्रकाशित 
छन्। म 
अर्चन्त एके महि साम मन्वत तेन सूर्यमरोचयन् ॥१०॥ 
प्रार्थना गर्ने स्तोताहरू सामगान गर्दै उपासना गरेर सूर्यदेवलाई आलोकित गर्दछन् । 
सूक्त  २० 
ग्रषि  मनु वैवस्वत । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री पुर उष्णिक् बृहती अनुष्टुप् । 
नहि वो अस्त्यर्भको देवासो न कुमारकः । विश्वे सतोमहान्त इत्॥१॥  
हे देवता हो ! तिमीहरूमध्ये न कुनै बालक छ, न किशोर । तिमीहरू सबै महान् छौ । 
इति स्तुतासो असथा रिशादसो ये स्थ त्रयश्च त्रिंशच्च । मनोर्देवा यज्ञियासः ॥ हो 
हे देवता हो  तिमीहरू हिंस्रक प्रवृत्तिका व्यक्तिका विनाशक हौँ र विद्वान्हरूका पूजनीय छौ। 
तिमीहरू तेत्तीस देवताका रूपमा सम्मानित छौँ । मै 
ते नस्त्राध्वं तेञ्वत त उ नो अधि वोचत। 
मा नः पथः पित्र्यान्मानवादधि दूर नैष्ट परावतः ॥२३॥ 
हे देवताहरू हो! तिमीहरू संरक्षण र पोषण प्रदान गर्दै हामीलाई, उपदेश गर । हामीलाई 
पुर्खाअनुसार मानिसका उचित मार्गमा अघि बढाओ । विपरीत या पर जान नदेओ। 
ये देवासो इह स्थन विश्वे वैश्वानरा उत । 
अस्मभ्यं शर्म सप्रथो गवेश्वाय यच्छत ॥४॥ 
सबैलाई सन्मार्गमा डोच्याउने हे देवता हो ! नजिकै तिमीहरू उपस्थित भएर हामीलाई गाई, 
अश्वसहितका विविध ऐश्वर्य प्रदान गर । ८७. 
सूक्त  ३१ ... 
क्रषि  मनु वैवस्वत । देवता  यज्ञ स्तुति दम्पती । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् पंक्ति । 
यो यजाति यजात इत्सुनवच्च पचाति च । ब्रह्येदिन्द्रस्य चाकनत्॥१॥ 
आफू यज्ञ गर्ने र अर्कालाई गराउने, सोमरस पेल्ने र अर्कालाई प्रेरित गर्ने ब्राह्मणले इन्द्रदेवबाट 
 आतकज्ञान प्राप्त गर्दछन् । 
पुरोडाशं यो अस्मै सोम ररत आशिरम् । पादित्त शक्रो अंहसः ॥२॥ 
पुरोडाश र गाईको दुध मिसाएको सोमरस इन्द्रदेवलाई प्रदान गर्ने याजकलाई देवताले दुष्कर्मबाट 
जोगाउँछन् । 


तस्य द्युमाँ असद्रथो देवजूतः स शृशुवत्। विश्वा वन्वन्नमित्रिया॥। 
याजकहरू देवताले प्रदान गरेको तेजस्वी रथ प्राप्त गर्दछन् । उनीहरू शत्रु परास्त गरेर राग्रैसित 
समृद्धिशाली हुन्छन् । 
६७० 





 अस्य प्रजावती गृहेञसञ्चन्ती दिवदिवे । इडा धेनुमती दुहे॥४॥ 
याजकका घरमा प्रजा र स्थिरतायुक्त मतिरूपी गाईले ऐश्वर्य दोहन गराउँछन् । 


 यादम्पती समनसा सुनुत आ च धावतः । देवासो तिन्ययाशिरा ॥५॥ 
हे देवता हौ ! विचार मिलेका पतिपली सोमरस पेलेर शुद्ध गर्दछन् । उनीहरू प्रतिदिन देवतालाई 
गाईको दुध मिसाएको सोम अर्पित गर्दछन् । 
प्रति प्राशव्याँ इत सम्यञ्चा बर्िराशाते। न ता वाजेषु वायतः ॥६॥ 


विचार मिल्ने दम्पतीले यञ्च गरेर सधैँ पोषक आहार पाउँछन् । उनीहरूलाई कहिल्यै पनि अन्नबाट 
विमुख हुनुपर्दैन । 


न देवानामपि ह्वुतः सुमतिं न जुगुक्षतः। श्रवो बृहद्विवासतः ॥७॥ 
असल विचारका दम्पतीले देवताको उपेक्षा गर्दैनन् र विवेक नै गुमउँदैनन् । त्यसैले तिनले महान् 
कोर्ति वरण गर्दछन् । 

पुत्रिणा ता कुमारिणा विश्वमायुर्व्यश्नुतः । उभा हिरण्यपेशसा ॥८॥ 
तिनीहरू सुनका गहनाले सजिएर सन्तानसँगै खुसीका साथ पूरा आयु बाँच्दछन्। 

वीतिहोत्रा कृतद्वसू दशस्यन्तामृताय कम्। 

समूधो रोमशं हतो देवेषु कुणुतो दुवः ॥९॥ 
नित्यप्रति देवताको प्रार्थना गर्ने दम्पतीले ऐश्वर्य र हर्षप्रदायक अन्न दान गर्दछन् । गाई, भैडा आदि 
पशुले समृद्ध भएर देवताको उपासना गर्दै अमरत्व प्राप्त गर्दछन् । 


आ शर्म पर्वतानां वृणीमहे नदीनाम्। आ विष्णो सचाभूवः ॥१०॥ 
पहाड र झरनामा रहेको सुख र विष्णुदेवसित रहँदाको सुख हामी याचना गर्दछौँ । 
म ऐतु पूषा रयिर्भगः स्वस्ति सर्वधातमः । उरुरध्वा स्वस्तये ॥११॥ 
पूषा देवता ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । उनी अत्यन्त हितकारी भएर सबैलाई धारण गर्दछन् । उनी हाम्रा 
नजिकै आउनाले जीवनको विस्तृत भाग हाम्रा लागि हितकारी हुनेछ । 

अरमतिरनर्वणो विश्वो देवस्य मनसा । आदित्यानमनेह इत्॥१२॥ 
शत्रुबाट परास्त नहुने पूषादेवलाई सबै मानिस साँचो मनले प्रार्थना गर्दछन् । आदित्यगण प्रसत्र 
भएका साधकको पाप नष्ट हुन्छ। क । 

यथा नो मित्रो अर्यमा वरुणः सन्ति गोपाः । सुगा ग्रतस्य पन्थाः ॥१३॥ 
मित्र, वरुण र अर्यमा देवताले संरक्षण गर्दा सन्मार्गमा चल्ने हाम्रो जीवन सरल हुन्छ। 

अग्नि वः पूर्व्यै गिरा देवमीडे वसूनाम्। 

सपर्यन्तः पुरुप्रियं मित्रै न क्षेत्रसाधसम् ॥१४॥ 
हे देवता हो ! हामी स्तोताहरू ऐश्वर्यका निम्ति तिमीहरूमध्ये प्रमुख अग्निदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । 
तिमीहरू अनेकाँका प्रियपात्र र सखा भएर यसक्षेत्रलाई सिद्ध गराउँछौ । 

मक्षू देववतो रथः शूरो वा पृत्सु कासु चित्। 

देवानां य इन्मनो यजमान इयक्षत्यभीदयज्वनो भुवत्॥१५॥ 
लडाइँका क्षेत्रमा योद्धा तीव्र गतिले अगाडि बढेभझैँ देवताहरूले प्रिय मानेका भक्तको जीवनरूपी 
रथ द्रुतगतिले अगाडि पढ्दछ। साँचो मनले देवताको उपासना गर्ने याजकले यज्ञ नगर्ने व्यक्तिलाई 
परास्त गर्दछ  

न यजमान रिष्यसि न सुन्वान न देवयो। ० बमधिनि फील 

देवानां य इन्मनो यजमान भुवत् ॥१६॥ 
हे याजक हो ! हामी सोमरस पेलेर देवताको प्रार्थना गर्नेहरूको कहिल्यै विनाश हुँदैन । साँचो मनले 
देवताको उपासना गर्ने याजकले यज्ञ नगर्ने व्यक्तिलाई परास्त गर्दछ। . 

नकिष्टं कर्मणा नशन्न प्र योषन्न योषति। म 

देवानां य इन्मनो यजमान इयक्षत्यभीदयज्वनो भुवत्॥१७॥ 
देवताको उपासना साँचो लगनका साथ गर्ने यजमान आफ्ना कर्तव्यबाट च्युत हुँदैन, न त उसलाई 
कसैले धनबाट पर हटाउनै सक्दछ । यिनीहरू स्वयं भ्रष्ट पनि हुँदैनन् । त्यसको विपरीत उसले यज्ञ 
नगर्ने व्यक्तिलाई परास्त गर्दछ । ३ ०० पिट्न म 


६७१ 








असदत्र सुवीर्यमुत त्वदाश्चश्टयम्। 

देवानां य इन्मनो यजमान इयक्षत्यभीदयज्चनो भुवत् ॥१८॥ 
साँचो लगनले उपासना गर्ने यजमान देवताद्वारा श्रेष्ठ शक्ति र अश्च प्राप्त गर्दछन् । साँचो मनले 
देवताको उपासना गर्ने याजकले यञ्च नगर्ने व्यक्तिलाई परास्त गर्दछ । 


सूक्त  ३२ 
ग्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
प्र कृतान्युजीषिणः वण्वा इन्द्रस्य गाथया। मदे सोमस्य वोचत ॥१॥ 


हे कण्व वंशीय क्रषिहरू हो  इन्द्रदेवले सोमरस पान गरिसकेपछि आनन्दित भएर गरेका कामको 
गुणगान गर । 


यः सृबिन्दमनर्शनि पिप्रु दासमहीशुवम्। वधीदुग्रो रिणन्नपः ॥२॥ 
पानीको धारो प्रवाहित गराउने शक्तिशाली इन्द्रदेवले सृबिन्द, अनर्शनी, पिप्रु, अहीशुव र दास आदि 
समस्त शत्रु संहार गरे । 


न्यर्बुदस्य विष्टपं वर्ष्माण बृहतस्तिर। कृषे तदिन्द्र पौँस्यम् ॥३॥ 


हे इन्द्रदेव ! अत्यन्त विशालकाय अर्बुदका किल्ला भत्काङ । यस्तो वीरतापूर्ण कार्य तिमी नै 
सम्पन्न गर्न सक्दछौ । 


प्रति श्रुताय वो धृषच्तूर्णाशं न गिरेरधि । हुवे सुशिप्रमूतये ॥४॥ 
हे याजक हो । बादलबाट पानीको आशा गरेझैँ हामी आफ्नो सुरक्षाका लागि शत्रु संहारक, 
मुकुटधारी इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछौँ । म 
स गोरश्वस्य वि व्रजं मन्दांनः सोम्येभ्यः । पुर न शूर दर्षसि ॥५॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव । तिमी हर्षित भएर सोम पेल्नेहरूका लागि गाई र अश्वका आवास 
खोलिदिन्छौ । तिमीले शत्रुका सहरका ढोकाहरू पनि खोलेका थियौ । 


न. यदि मे रारणः सुत उक्थे वा दधसे चनः । आरादुप स्वधा गहि ॥६॥ 
हामीले पेलेको सोमरस र स्तुति वचनको तिमी आशा गर्दछौ भने, हामीलाई पोषक अन्न प्रदान 
गर्नका लागि धेरै परबाट पनि यञ्चस्थलमा आउ । 


व्य घा ते अपि ष्मसि स्तोतार इन्द्र गिर्वणः । त्व॑ नो जिन्व सोमपाः ॥७॥ 
सोमरस पिएर सन्तुष्ट हुने, प्रशंसा गर्न योग्य हे इन्द्रदेव ! हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । हामीलाई तिमी 
सन्तुष्टि प्रदान गर । 

उत नः पितुमा भर संरराणो अविक्षितम् । मघवन्भूरि ते वसु ॥८॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी प्रसत्न भएर हामीलाई कहिल्यै क्षय नहुने ऐश्वर्य प्रदान गर, किनभने 
तिमीसित अपार सम्पत्ति छ। 

उत नो गोमतस्कृधि हिरण्यवतो अश्चिन । इडाभिः सं रभेमहि॥९॥ 
हे का  हामीलाई गाई, अश्व, स्वर्ण र धनधान्यले सम्पन्न बनाउ, त्यो प्राप्त गरेर हामी हर्षित 
होऔँ। 

बृबदुक्थं हवामहे सृप्रकरस्नमूतये । साधु कुण्वन्तमवसे ॥१०॥ 
सम्पूर्ण जगत्को संरक्षणका लागि आफ्ना भुजा फेलाउने र सत्कर्म गर्ने उनै इन्द्रदेवको सर्वत्र 
गुणगान गरिन्छ, हामी पनि आह्वान गर्दछौँ । 

यः संस्थे चिच्छतक्रतुरादी कृणोति वृत्रहा । जरितृभ्य पुरूवसुः ॥११॥ काहा 
युद्धक्षेत्रमा अनेकौँ वीरतापूर्ण कार्य गर्ने इन्द्रदेव वृत्रको वध गर्दछन् र अन्य शत्रु पनि सह 
गर्दछन् । उनी प्रार्थना गर्नेलाई प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 

सन शक्रश्चिदा शकद्दानवाँ अन्तराभर । इन्द्रो विश्वाभिरूतिभिः ॥१२॥ 
सामर्थ्यवान् र दानदाता इन्द्रदेवले हामीलाई बलवान् बनाञन् । उनले आफ्नो संरक्षण शक्तिद्वार 
हामीलाई आन्तरिक शक्ति प्रदान गरुन् । 

यो रायो३ वनिर्महान्त्सुपारः सुन्वतः सखा । तमिन्द्रमभि गायत ॥१३॥ रज 
हे मानिस हो ! प्रचुर धन भएका, संरक्षण गर्ने र आपद्बाट राम्ररी पार लगाउने इन्द्रदेव य 


गर्नेहरूका सखा हुन् । तिमीहरू यिनै इन्द्रदेवको गुणगान गर । 


 पि७२ 








आयन्तार महि स्थिर पृतनासु श्रवोजितम्। भुरेरीशानमोजसा ॥१४॥ 
हेस्तोता हो ! सङ्ग्राममा अडिग रहने, वैभव जिले र आफ्ना ओजले अनन्त शत्रुमाथि अधिकार र 
नियन्त्रण गर्ने इन्द्रदेवको प्रार्थना गरौँ । 


नकिरस्य शचीनां नियन्ता सूनृतानाम्। नकिर्वक्ता न दादिति ॥१५॥ 
इन्द्रदेवका महान् सामर्थ्यलाई कसैले परास्त गर्न सक्दैन । उनलाई दान दाता नभन्ने पनि कोही छैन । 
न नून ब्रह्मणामृण प्राशूनामस्ति सुन्वताम्। नसोमो अप्रता पपे ॥१६॥ 
सोम तले र पान गर्ने ब्राह्मणमा निश्चित रूपले कुनै ग्रण हुँदैन । जसले ग्रण तिर्दैन, उसले सोमपान 
गर्न सक्दैन । 


पन्य इदुप गायत पन्य उक्थानि शंसत । ब्रह्मा कृणोत पन्य इत्॥१७॥ ओर 
प्रार्थनाका लागि योग्य इन्द्रदेवका निम्ति स्तुतिगान गरौँ, उनका लागि मन्त्र उच्चारण गरौँ र उनका 
निम्ति स्तोत्र निर्माण गरौँ । 

पन्या आ दर्दिरच्छता सहम्रा वाज्यवृतः । इन्द्रो यो यज्वनो वृधः ॥१०॥ म 
शक्तिशाली इन्द्रदेवले हजारौँ शत्रुको वध गरेका थिए। उनलाई कुनै शत्रुले पनि पीडित गर्दैनन् । 
उनी याजकलाई समृद्ध गर्दछन् । 

वि पू चर स्वधा अनु कृष्यनामन्वाहुवः । इन्द्र पिब सुतानाम् ॥१९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा धारकशक्तिका निम्ति हामीलाई तिमी अन्न प्रदान गर र हामीले प्रदान गरेको 
सोमरस पान गर। 

पिब स्वधैनवानामुत यस्तुफ्रये सुचा। उतायमिन्द्र यस्तव ॥२०॥ 
हेइन्द्रदेव । तिम्रा निम्ति गाईको दुध र जल मिसाएको सोमरस प्रस्तुत छ, पान गर् । 

अतीहि मन्युषाविण सुषुवांसमुपारणे । इमं रात सुतँ पिब ॥२१॥ 
हे इन्द्रदेव । अधिक क्रोधित भएर निकालेको सोमरस ग्रहण नगर। उत्तम विधिले सोमरस 
निकाल्ने साधकका यस्मा पुगेर सोमरस पान गर । 

इहि तिम्रः परावत इहि पञ्च जनाँ अति । धेना इन्द्रावचाकशत्॥२२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रो पुकार सुनेर तीनै सवनमा दूर देशबाट पनि आउ । तिमी पाँच किसिमका 
मानिसलाई नाघेर भए पनि हाम्रा नजिक आउ । 

सूर्यो रश्मि यथा सृजात्वा यच्छन्तु मे गिर । निम्नमापो न सश्चयक् ॥२३॥ 
हे इन्द्रदेव ! सूर्यले रशिम प्रदान गरेझैँ हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर। जलको धारो ओरालोतिर 
प्रवाहित भएझैँ हाम्रो स्तुति वचन तिम्रा नजिकै पुगोस् । 

अध्वर्यवा तु हि षिञ्च सोम वीराय शिप्रिणे। भरा सुतस्य पीतये॥२४॥ 
हे अध्वर्यु हो ! कलशमा सोमरस ल्याएर किरीट धारण गर्ने इन्द्रदेवले पिउनका लागि सकेसम्म 
चाँडो समर्पित गर ।  

य उद्न फलिगं भिनत्रय क्सिन्धूँरवासृजत्। यो गोषु पक्वं धारयत्॥२५॥ 
इन्द्रदेवले जलका निम्ति बादल छरपस्ट पारे, सरिताहरू बगाए र गाईभित्र परिपक्व दुध स्थापित 


गराए  
अहन्वृत्रमृचीषम । हिमेनाविध्यदर्बुदम् ॥२६॥ 
सबै साधनले प्रशंसा गरिने इन्द्रदेवले वृत्र, पकन अहीशुव र अर्बुदलाई सिध्याए । 
प्र व उग्राय निष्ट्रेडषाढहाय प्रसक्षिणे । देवत्त ब्रह्म गायत ॥२७॥ 
हे स्तुतिकर्ता हो  शक्तिशाली बलवान् र शत्रु विनाश गर्ने इन्द्रदेवलाई हर्षित गर्ने स्तोत्र पाठ गर । 
यो विश्वान्यभि व्रता सोमस्य मदे अन्धसः । इन्द्रो देवेषु चेतति ॥२८॥ म 
हे इन्द्रदेव । तिमी सोमरसले आनन्दित भएर देवताहरूमा सवै ज्ञान जागृत गराउँछौ । 


इहत्या सधमाच्चा हरी हिरण्यकेश्या। वोढहामभि प्रयो हितम् ॥२९॥ 
सँगसँगै रहेर उत्साहित हुने, सुनौलो जगर भएका दुव अश्चले कल्याणकारी धनधान्य हामीतिर 
ल्याञन्। 


६७२ 


. 





तिनका अर्वाञ्च त्वा पुरुष्टरत प्रियमेधस्तुता हरी । सोमपेयाय वक्षतः ॥३०॥ 
अनेकौँले स्तुति गरेका हे इन्द्रदेव । अश्चिनीकुमार र प्रियमेधले तिम्रो प्रशंसा गर्छन्  त्यसैले 
सोमपान गर्नका लागि यज्ञस्थलका नजिक आङ । 


सूक्त  ३३२ ८५. 
 श्रषि  मेधातिथि काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  बृहती गायत्री अनुष्टप्। 
वयं घ त्वा सुतावन्त आपो न वृक्तबर्हिषः । 


 पवित्रस्यप्रस्रवणेषु वृत्रहन् परि स्तोतार आसते ॥१॥ म 
हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव । जल ओरालोतिर बगेझैँ शोधित सोमरससहित भुकेर हामी तिमीलाई 
० गर्दछौँ । पवित्र यञ्चका कुशका आसनमा एकैसाथ बसेर याजकहरू तिम्रो उपासना 
गर्दछन् । 
स्वरन्ति त्वा सुते नरो वसो निरेक उव्थिनः । 
कदा सुत तृषाण ओक आ गम इन्द्र स्वब्दीव वंसगः ॥२॥ 
सबैलाई निवास दिने हे इन्द्रदेव ! सोमरस निकालेर याजकले तिम्रो स्तुति गर्दछन् । सोमपान गर्ने 
इच्छाले साँढे डुक्रिएजस्तो शब्द निकाल्दै कहिले यहाँ आइपुग्छौ ? 
कण्वेभिर्धुष्णवा धेषद्वाजं दर्षि सहस्रिणम् । 
, पिशङ्गरूपं मघवन् विचर्षणे मक्षू गोमन्तमीमहे ॥२॥ 
धनवान्, ज्ञानी, हे इन्द्रदेव ! शत्रुनाशक, सुवर्णको कान्तियुक्त, गाईजस्तै पवित्र धन तिमीबाट पाउन 
हामी इच्छुक छौँ। हे शूरवीर इन्द्रदेव । कण्व वंशीय क्रषिहरूले स्तुति गरेपछि तिमी हजारौँ 
किसिमका बल तथा ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । 
पाहि गायान्धसो मद इन्द्राय मेध्यातिथे। 
यः संमिश्लो हर्योर्यः सुते सचा वज्जी रथो हिरण्ययः ॥४॥ 
हे मेधातिथि ! रथमा दुई वय अश्व जोले, वज्रधारी, रमणीय, सुवर्ण रथमा विराजमान, इन्द्रदेवलाई 
सोमपानले आनन्दित गरेर आफ्ना गाईको रक्षा गर । 
यः सुषव्यः सुदक्षिण इनो यः सुक्रतुर्गुणे । 
यय आकर सहस्रा यः शतामध इन्द्रो यः पूर्भिदारितः ॥५॥ 
दायाँ र बायाँ हात श्रेष्ठ हुने, सत्कर्म गर्ने, हजारौँ गुणले सम्पन्न, सयौँ ऐश्वर्यले युक्त, शत्रुको किल्ला 
ध्वस्त पार्ने र् यञ्चमा आउने इन्द्रदेवलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । 
यो धृषितो योञवृतो यो अस्ति श्मश्रुषु श्रितः । 
विभूतद्युम्नश्च्यवनः पुरुष्टुतः क्रत्वा गौरिव शाकिनः ॥६॥ 
पराजित नभईकन शत्रुका बीचमा प्रवेश गरेर संहार गर्ने, प्रचुर ऐश्वर्यसम्पन्न तथा अनेकाँ तिरबाट 
स्तुत्य इन्द्रदेव आफ्ना कर्ममा प्रयलशील यजमानका लागि गाईजस्तै छन् । 
क ईं वेद सुते सचा पिबन्तं कद्वयो दधे। 
अयं यः पुरो विभिनक्त्योजसा मन्दानः शिप्र्यन्धसः ॥७॥ 
सोमयज्ञमा एकै ठाउँमा बसेर सोमपान गर्ने अत्यधिक बैभव सम्पन्न इन्द्रदेवलाई कसले चिन्दैन ? 
सोमपानले खुसी हुने, राम्रो टोपी लगाएका इन्द्रदेवका शक्तिले विरोधीको सहर विनाश गर्दछ। 


दाना मृगो न वारणः पुरुत्रा चरथं दधे । 

नकिष्दवा नि यमदा सुते गमो महाँश्चरस्योजसा ॥८॥ 
आफ्ना ओजले विचरण गर्ने, हाम्रा लागि सम्माननीय हे इन्द्रदेव ! तिमी यस सोमयज्ञमा आउ 
शत्रुको खोजीमा घुम्ने, मातिएको मत्ता हात्तीजस्तै भएर रथद्वारा यज्ञमा जाँदा तिमीलाई 
रोवन सक्दैन । 

य उग्र सन्ननिष्टरतः स्थिरो रणाय संस्कृतः । 

यदि स्तोतुर्मघवा शुणवद्धवं नेन्द्रो योषत्या गमत् ॥९॥ स्तुति 
शस्त्रले सुसज्जित भएर युद्धभूमिमा रहने, अपराजेय, पराक्रमी, वैभवशाली इन्द्रदेव हाम्रो 
सुनेर अर्का स्थानमा नगईकन यसै यज्ञमा उपस्थित होञन् । 


६७४ 





सत्यमित्था वृषेदसि वृषजूतिर्नो३वृत । 
वृषा द्युप्र शुण्विषे परावति वृषो अर्वावति श्रुतः ॥१०॥ हट १ 
हे वीर इन्द्रदेव ! टाढा वा नजिक, जहाँसुकैका देशमा शक्तिशाली भनेर तिम्रो ख्याति फैलिएको 
छ। हे बलशाली 
छ। कन  २ । सोमयञ्ञ गर्ने हामी याजकले आह्वान गर्दा आएर हाम्रो संरक्षण गर । 
अभाशवो वृषा कशा हिरण्ययी। 
रिति वृषा रथो मघवन्वृषणा हरी वृषा त्वं शतक्रतो ॥११॥  
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! तिम्रो सुनौलो चाबुक, रास, रथ र दुवै अश्च अत्यन्त बलशाली तथा 
सामर्थ्यवान् छन् । हे सय यञ्च गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी अत्यन्त शक्तिसम्पन्न छौ । म 
वृषा सोता सुनोतु ते वृषन्रुजीपिन्ना भर। 
वृषा दधन्वे वृषण नदीष्वा तुभ्यं स्थातर्हरीणाम् ॥१२॥ 
सोम पेल्ने शक्तिशाली मानिसले सोमरस निचोरुन्। हे सोमपान गर्ने इन्द्रदेव ! हामीलाई प्रचुर 
ऐश्वर्य प्रदान गर ।  पानीले सफा गरिएको सोम मिसाउनेहरू सोमरस तयार गर्दछन्।. 
एन्द्र याहि पीतयेमेघु शविष्ठ सोम्यम्। 
नायमच्छा मघवा शुणवद् गिरो ब्रह्लोक्था च सुक्रतु ॥१३॥ १ २. 
हे महान् कार्य गर्ने शक्तिसम्पन्न इन्द्रदेव ! तिमी मधुर सोमरस पान गर्नका लागि आउ । हामीले 
उच्चारण गरेको ज्ञानयुक्त स्तोत्र ध्यानपूर्वक सुन । म 
 वहन्तु त्वा रथेष्ठामा हरयो रथयुजः । पे 
 तिरश्चिदय सवनानि वृत्रहन्ननयेषां या शतक्रतो॥१४॥ 
वृत्रको संहार गर्ने हे सयौँ असल काम गर्ने इन्द्रदेव ! रथमा नरेका तिम्रा अश्वले, अरूका यञ्च छोडेर 
हाम्रा यस श्रेष्ठ यज्चमा तिमीलाई लिएर आछन् । 
अस्माकमद्यान्तम स्तोमं धिष्व महामह । 
अस्माक ते सवना सन्तु शन्तमा मदाय द्युक्ष सोमपा ॥११॥ 
हे अत्यधिक सोमपान गर्ने महान् इन्द्रदेव । हामीले गरेको स्तुति नजिकै आएर तिमी सुन। 
तिमीलाई हर्षित गर्नका लागि सुखदायी सोमरस तयार छ।  
नहि षस्तव नो मम शास्त्रै अन्यस्य रण्यति । यो अस्मान्वीर आनयत्॥१६॥ 
ओजस्वी इन्द्रदेव हाम्रा नायक हुन् । उनी हाम्रो, तिम्रो वा अरू कसैको अधीनमा छैनन् । 
इन्द्रम्चिदघा तदब्रवीस्स्रिया अशास्यं मन । उतो अह क्रतुँ रघुम् ॥५७॥ छि 
छो जिका का कठिन काम हो, किनभने उनीहरूको सङ्कल्प ज्यादे अदम्य 
हुन्छ भन्ने इन्द्र पनि भनाइ थि्या। 
सप्ती चिद्घा मदच्युता मिधुना वहतो रथम्। एवेदधूर्वष्ण उत्तरा ॥१५॥ 
इन्द्रदेवका दुई ज्यादै बलिया अश्च रथमा जोतिएर उनलाई लिई हिँड्दछन् । उनका रथको धुरो ज्यादै . 
राम्रो छ। 
 अधः पश्यस्व मोपरि सन्तरा ७ ह्र। चा 
ते कशप्लकौ दुशन्त्यस्त्री हि ब्रह्मा बर्भूवथ ॥   . 
तिमी उंधोतिर दृष्टि राख, माथितिर होइन, गोडा जके राखेर हिँड! तिम्रो मुख र पिँडौला 
 यीः दुवै अङ्ग देखिनुहुँदैन । तिमी ज्ञानी भए पनि स्त्री नै बनेर बस।  क ७ 


१ । सूक्त क ३४   । 
भ्षि  नीपातिथिकाण्वअडिरा? देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप् गायत्री। 
 एन्द्रयाहि हरिभिरुप कण्वस्य सुष्टुतिम्। 


दिवो अमुष्य शासतो दिव यय दिवावसो ॥१॥  
हे.तेजस्वी   तिमी अश्चमा आरुढ भएर कण्व क्रषिको श्रेष्ठ स्तुति सुत्न आर्ज। द्युलोकमा 


शासन गर्ने तिमी पुनः त्यतैका लागि प्रस्थान गर । 


६७५ 





आत्वा ग्रावा वदन्निह सोमी घोषेण यच्छतु। . 
छ्द्रदेव दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो॥२॥ २ 
हे इन्द्रदेव ! सोम पेल्ने ढुङ्गाले शब्द निकाल्दै तिमीलाई सोम प्रदान गरुन् । द्युलोकमा निवास र 
शासन गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो लोक जाछ । कि 
अत्रा वि नेमिरेषामुरा न धुनुते वृकः । 
 दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥२३॥ 
ब्वाँसाले भेडालाई तर्साएझैँ यहाँ यस ढुङ्गाले सोमलतालाई थर्काएको छ। द्युलोकमा निवास र 
शासन गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो लोक जाङ । 
आत्वा कण्वा इहावसे हवन्ते वाजसातये । 
दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव हामी कण्व वंशीय त्रषिहरू आफ्नो सुरक्षा र अन्न प्राप्त गर्नका लागि तिमीलाई 
बोलाउँछौँ । त्यसपछि द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो लोक जाङ । 
दधामि ते सुतानां दृष्णे न पूर्वपाय्यम् । 

दिवो अमुष्य शासतो दिवंयय दिवावसो ॥५१॥ 
वायुलाई सबैभन्दा पहिले संस्कार गरेको सोमरस प्रदान गरेझैं हामी तिमीलाई सोमरस प्रदान 
गर्दछौँ । द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो लोक जा । 

स्मत्पुरन्धिर्न आ गहि विश्वतोधीर्न डतयैे । 

दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रो बुद्धि संरक्षित र यश विस्तृत गर्नका लागि आड । त्यसपछि द्युलोकमा 
निवास र शासन गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो लोक जाउ । 

आ नो याहि महेमते सहस्रोते शतामघ। 

दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥७॥ 
हे श्रेष्ठ बुद्धि भएका इन्द्रदेव ! तिमी हजारौँ रक्षणसाधन भएका र प्रचुर ऐश्वर्यका धनी हौ। तिमी 
द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने हौ । हे इन्द्रदेव ! आफ्नो लोक जाङ । 

आत्वा होता मनुहितो देवत्रा वक्षदीड्यः । 

दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥८॥ । 
देवताहरूले प्रशंसा गरेका र मानिसका हितैषि अग्निदेवले तिमीलाई हाम्रा निकट ल्याउन्। 
द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने हे इन्द्रदेव !। तिमी आफ्नो लोक जाञ । 

आत्वा मदच्युता हरी श्येनं पक्षेव वक्षतः । 

दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥९॥ 
पँखेटाले बाज पक्षीलाई थामेझँ मदमस्त घोडाले तिमीलाई बोकेर यहाँ ल्याङन्। द्युलोकमा निवास 
र शासन गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो लोक जाञ । 

आ याह्यार्य आ परि स्वाहा सोमस्य पीतये। 

दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥१०॥ 
हामीले प्रदान गरेको सोमरस पान गर्नका लागि तिमी आङ । द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने है 
इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो लोक जाञ । 

आ नो याद्युपश्रुत्युक्थेषु रणया इह। 

दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥११॥ 
तिमी स्तुति सुनेर यस यज्ञका नजिकै आठ र हामीलाई हर्षित गर । द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने 
हे इन्द्रदेव । फेरि तिमी आफ्नो लोक जा । 

सरूपैरा सु नो गहि संभूतेः सम्भृताश्वः । 

 दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥१२॥ पे 
हे इन्द्रदेव । तिमीसित अति बलिया घोडा छन्। तिमी उनै अश्वद्वारा नजिकै आउ । द्युलोकमा 
निवास र शासन गर्ने हे इन्द्रदेव । फेरि तिमी आफ्नो लोक जाउ । 


६७६ 





आ याहि पर्वतेभ्यः समुद्रस्याधि विष्ट। 
 दिवो अमुष्यशासतो दिवं यय दिवावसो ॥१३॥  
तिमी पर्वत र आकाशबाट आउ  द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने हे इन्द्रदेव ! फेरि तिमी आफ्नो 
लोक जाङ। 
आ नो गव्यान्यष्ट्या सहस्रा शुर दर्दुहि। 
, परो तल पिताको बि यय दिवावसो॥१४॥ पार्ने हे 
म इन्द्रदव । हामोलाई हजारौँ गाई र अश्च प्रदान गर । द्युलोकमा निवास र शासन ग 
इन्द्रदेव । फेरि तिमी आफ्नो लोक जाञ । हि 
आ न सहस्रशो भरायुतानि शतानि च। 
दिवो अमुष्य शासतो दिवं यय दिवावसो ॥१५॥  


हे इन्द्रदेव हामीलाई सयौँ वा हजारौँ सङ्ख्यामा ऐश्वर्य प्रदान गर । द्युलोकमा निवास र शासन गर्ने 
हेइन्द्रदेव । फेरि तिमी आफ्नो लोक जारु । 


आ यदिन्द्रश्व दद्वहे सहस्र वसुरोचिषः । ओजिष्ठमश््य॑ पशुम् ॥१६॥ 
धनले कि भएर तिमी र हामी इन्द्रदेवले प्रदान गरेका हजारौँ किसिमका बलिया अश्च आदि पशु 
ग्रहण गरौँ। 
यत्राज्रा वातरहसोरुषासो रघुष्यदः । भ्राजन्ते सूर्या इव ॥१७॥ 
वायुको जस्तै गति भएका र सजिलैसित गमन गर्ने इन्द्रदेवका रथमा जोतिएका घोडा सूर्यदेवजस्तै 
आलोकित हुँदै छन्। 
पारावतस्य रातिषु द्रवच्चक्रेष्वाशुषु । तिष्ठं वनस्य मध्य आ ॥१०॥ 
पारावतले प्रदान गरेको ऐश्वर्य र द्रुतगामी अश्वयुक्त रथमा विराजमान भएर हामी वनका माझमा 
पुगेका छौँ। 
सूक्त  ३५ 
ख्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  ज्योति पंक्ति महाबृहती । 
अन्निनेन्द्रेण वरुणेन विष्णुनादित्यै रुद्रैवसुभिः सचाभुवा। 
सजोषसा उषसा सूर्येण च सोम पिबतमश्चिना ॥१॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! इन्द्र, वरुण, अग्नि, विष्णु, आदित्यगण, वसु, रुद्र, उषा र सूर्यदेवसहित 
तिमीहरू दुवैले सोमरस पान गर । 
विश्वाभिर्धीभिर्भुवनेन वाजिना दिवा पृथिव्याद्रिभिः साभुवा। 
सजोषसा उषसा सूर्येण च सोम पिबतमश्चिना ॥२॥ 
हे शक्तिशाली अश्चिनीकुमार हो ! समस्त जीवधारीहरू, द्युलोक, भूलोक, उषा, सूर्य तथा श्रेष्ठ 
बुद्धिले सम्पन्न भएर तिमीहरू सोमपान गर । 
विश्वैर्देवैस्त्रिभिरेकादशैरिहाद्धिर्मरुद्धिर्भृगुभिः सचाभुवा। 
सजोषसा उषसा सूर्येण च सोम पिबतमश्चिना ॥२।॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! सम्पूर्ण तेत्तीस देवता, भृगुहरू, मरुत्हरू, जल, उषा र सूर्यदेवका साथमा 
मिलेर तिमीहरू दुवैले सोमरस पान गर । 
जुपेथां यज्ञ बोधत हवस्य मे विश्वेह देवौ सवनावं गच्छतम् । 
सजोषसा उषसा सुर्येण चेष नो वोढहमञ्चिना ॥४॥ पिके 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै हाम्रा स्तुतिमा ध्यान देओ र हाम्रो यज्ञ सेवन गर। तिमीहरू दुवै . 
यज्ञका तीनै सवनमा आओ । त्यसपछि तिमीहरू उषादेवी र सूर्यदेवसँगै विराजमान भएर हामीलाई 
  युवशेव कन्यनां विश्वेह देवौ सवनाव गच्छतम्  
स्तोम जुषेथां युवशेव कन्यना विश्वह 
सजोषसा उषसा सूर्येण चेष नो वोढहमश्चिना ॥१॥ 
हे अश्चिनीकमारहरू हो ! युवतीका स्वयंवरमा आउन युवकले निम्तो स्वीकार गरेझैँ हाम्रो स्तुति 
स्वीकार गर। तिमीहरू हाम्रा यज्ञका सबै सवनमा आओ र सूर्यदेवका साथमा विराजमान भएर 
हामीलाई अन्न प्रदान गर । 


६७७ 








गिरो जुषेथामध्वरं जुषेथा विश्वेह देवौ सवनाव गच्छतम् । 

सजोषसा उषसा सूर्यण चेर्ष नो वोढहमश्चिना ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हाम्रो स्तुति वचन तिमीहरू स्वीकार गर र श्रेष्ठ यञ्च सेवन गर । यज्ञका सबै 

 सवनमा आओ र प्रात सूर्योदय कालमा हामीलाई अन्न प्रदान गर । 


हारिद्रवेव पतथो वनेदुप सोम सुतं महिषेवाव गच्छथ। 
सजोषसा उषसा सूर्येण च त्रिर्वर्तिर्यातमश्चिना ॥७॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिर्खाले व्याकुल भएको पक्षी वा पशु पानीका नजिकै पुगेझेँ तयार 
गरिएको सोमरसका नजिकै आओ । तिमीहरू उषादेवी र सूर्यदेवका साथमा हाम्रा यज्ञस्थलमा 
आओ । 
हंसाविव पतथो अध्वगाविव सोम सुत महिषेवाव गच्छथः । 
सजोषसा उषसा सूर्येण च त्रिर्वर्तिर्यातमश्चिना ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू हंसजस्तै तेजसम्पन्न छौ । तिर्खाले खरिएको बट्वा र पशुपक्षी 
पानीका नजिकै गएभैँ तिमीहरू दुवै तयार गरिएको सोमरसनजिकै आ ओ । उषाकाल र सूर्योदयका 
समयमा हाम्रा घरको यञ्चका तीनै सवनमा आओ । 
श्येनाविव पतथो हव्यदातये सोम सुतं महिषेवाव गच्छथः । 
सजोषसा उषसा सूर्येण च त्रिर्वर्तिर्यातमश्चिना ॥९॥ 
द्   हे.अश्चिनीकुमार हो ! अन्न प्रदान गर्नका लागि तिमीहरू बाज पक्षीको जस्तै द्रुतगतिले आओ । 
..  जलका नजिकै जाने प्यासा पशुपक्षी झैँ सोमरसतिर आओ । उषाकाल र सूर्योदयका हाम्रा यञ्चका 
तीनै सवनमा आओ । 
. पिबतं च तृष्णुतं चा च गच्छत॑ प्रजा च धत्त द्रविणं च धत्तम्  
सजोषसा उषसा सूर्येण चोर्ज नो धत्तमश्चिना ॥१०॥ 
हे अश्चिनीकमार हो ! सोमपान गरेर. सन्तुष्ट भएर हामीलाई सन्तान र ऐश्वर्य प्रदान गर । तिमीहरू 
उषाकाल र सूर्योदयका हाम्रा यञ्चका तीनै सवनमा आओ । म 
जयतँं च प्रस्तुत च प्र चावत प्रजा च धत्त द्रविणं च धत्तम्। 
सजोषसा उषसा सूर्यण चोजँ नो धत्तमश्चिना ॥११॥ 
. ढेअश्चिनीकमार हो ! तिमीहरू शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर । हामीबाट प्रशसित भएर हाम्रो रक्षा गर । 
हामीलाई सन्तान र ऐश्वर्य प्रदान गर । उषाकाल र सूर्योदयका हाम्रा बञ्चका तीनै खवनमा आओ । 
हतं च शत्रूनयततं च मित्रिणः प्रजा च धत्तै द्रविणं च धत्तम्। 
सजोषसा उषसासूर्यण चोजँ नो धत्तमश्चिना ॥१२॥ 
हे शत्रु विनाश गर्ने अश्चिनीकुमार हो । हामीलाई सन्तान र ऐश्वर्य प्रदान गर । तिमीहरू उपाकाल र 
सूर्योदयका हाम्रा यञ्चका तीनै सवनमा आओ। ...  


मित्रावरुणवन्ता १० ३ मरुत्वन्ता जरितुर्गच्छथो हवम्। 
सजोषसा उषसा सूर्येण चादित्यैर्यातमश्चिना ॥१३॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो . मित्र, वरुण र धर्मशील मरुत््हरूसँग स्तुति गर्नहरूको आह्वान सुनेर आउँछ । 
देवी उषा, सूर्यदेव र अदितिका पुत्रसँग विद्यमान रहेर गमन गर । 
अङ्गिरस्वन्ता उत विष्णुवन्ता मरुत्वन्ता जरितुर्गच्छथो हवम्। 
सजोषसा उषसा सूर्येण चादित्यैर्यातमश्चिनां ॥१४॥ 

हि अश्चिनीकुमार हो.  स्तोताको आह्वानसुनेपछि विष्णु र आङ्गिरससँग आउँछौँ । देवी उषा, सूर्यदेव 
र अदितिका पुत्रसँगै विद्यमान रहेर गमन गर। . 
क्रभुमन्ता वृषणा वाजवन्ता मरुत्वन्ता जरितुर्गच्छथो हवम्। 
सजोषसा उषसा सूर्येण चादित्यैर्यातमश्चिना ॥१५॥ 
 अन्नले सामर्थ्यवान् हे अश्चिनीकुमार हो ! स्तोताको आह्वान सुनेर क्रभुहरू आदिल्हरू र 
मरुत्हरूसँग आउँछौ । तिमीहरू उषादेवी र सूर्यदेवका साथमा प्रस्थान गर । 


६७८ 








ब्रह्म जिन्वतमुत जिन्वतं धियो हत रक्षासि सेधतममीवाः । 
सजोषसा उषसा सूर्येण च सोम सुन्वतो अश्चिना १६. . 
 हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू असुर संहार गर र रोगका कीयणु भगाओ । मानिसको ज्ञान र कर्म  
नियन्त्रित गर । उषादेवी र सूर्यदेवसँग सोमयागमा आएर सोमरस पान गर । नु 
क्षत्र जिन्वतमुत जिन्वत॑ नृन्हत रक्षासि सेधतममीवाः । र । 
सजोषसा उषसा सूर्येण च सोम सुन्वतो अश्चिना ॥१७॥. य 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू असुर विनाश गर र रोगका कीटाणु नष्ट गर्दै योद्धा र तिनको . 
पराक्रम नियन्त्रित गर । उषादेवी र सूर्यदेवसँग यज्ञमा आएर सोमरस पान गर । 
 धैनूर्जिन्वतमुत जिन्वत पक हत रक्षासि सेधतममीवाः । 
सजोषसा उषसा सूर्येण च सोम सुन्वतो अश्चिना ॥१८॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो ! असुर संहार गर्दै रोग नष्ट गरेर गाई तथा सन्तान बलिया बनाओ । उषादेवी र 
सूर्यदेवसँग आएर पेलेर तयार गरेको सोमरस पान ग। . 
अत्रेरिव शृणुत पूर्व्यस्तुति श्यावाश्वस्य सुन्वतो मदच्युता । म 
सजोषसा उषसा सूर्येण चाश्चिना तिरोअह्यम् ॥१९॥ ॥  उ डओहि हु 
हे शत्रुको मद गरि गराउने अश्चिनीकुमार हो जसरी तिमीहरूले अत्रिको प्रार्थना सुनेका थियौ, उसै 
गरी सोम पेल्दै गरेको म श्यावाश्च क्रषिको प्रार्थना पनि सुन । तिमीहरू दुवै उषादेवी र सूर्यदेवसँग 
 आएर पेलेर तयार गरेको सोमरंस पान गर । कक क 
 सगाँ इव सृजतं सुष्टतीरुप श्यावाश्चस्य सुन्वतो मदच्युता । 
सजोषसा उषसा सूयेण चाश्चिना तिरोअह्दयम् ॥२०॥  हा त 
हे शत्रुको घमन्ड चुर गराउने अश्चिनीकुमार हो ! सोम पेल्दै गरेको म श्यावाश्च त्रषिको प्रार्थना 
नजिकै आएर स्वीकार गर । उषादेवी र सूर्यदेवसँग आएर पेलेर तयार गरेको सोमरस पान गर । 
रश्मीरिव यच्छतमध्वराँ उप श्यावाश्चस्य सुन्वतो मदच्युता । 
सजोषसा उषसा सूर्येण चाश्चिना तिरोअह्वयम् ॥२१॥ य 
हे शत्रुको घमन्ड नाश गराउने अश्चिनीकुमार हो ! सोम पेल्ने म श्यावाश्च क्रषिका यज्ञमा लगामले 
नियन्त्रण गरिएझैँ आओ । तिमीहरू दुवै उषादेवी र सूर्यदेवसँग आएर पेलेर तयार गरेको सोमरस 
पान गर् । हु 
  अर्वाग्रथ नि यच्छत॑ पिबतं सोम्यं मधु । म 
आ यातमश्चिना गतमवस्युर्वामह हुवे धत्तै रलानि दाशुषे ॥२२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! आफ्नो, सुरक्षाका निम्ति हामी आह्वान गर्दछौँ । आफ्नो रथ हाम्रा नजिकै लिएर 
आओ र मधुर सोमरस पान गरेर हामीलाई रल प्रदान गर । ,  जक म 
नमोवाके प्रस्थिते अध्वरे नरा विवक्षणस्य पीतये। 
आ यातमश्िना गतमवस्युर्वामह हुवे धत्त रलानि दाशुषे ॥२२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! आफ्नो सुरक्षाका निम्ति हामी आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू पवकै आओ र हाम्रा 
श्रेष्ठ यज्ञमा अभिवादन तथा पूजन ग्रहण गर्दै सोमपान गरेर म दानीलाई रत्न धन आदिप्रदान गर । 
स्वाहाकृतस्य तृम्पत सुतस्य देवावन्धसः । कं,  
. आ यातमश्चिना गतमवस्युर्वामह हुवे धत्त रलानि दाशुषे ॥२४॥ ५० तै बढ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! आफ्नो संरक्षणका लागि हामी बोलाउँदै छौ। तिमीहरू निश्चय आओ।  
हामीले पेलेर तयार पारेको सोमको हवि ग्रहण गरेर सन्तुष्ट हाओ र हामीलाई र्न धन प्रदान गर । 
 अघि  श्यावाश्चे आत्रेय । देवता  इन्द्र छन्द  शक्वरी महापंक्त। 
अवितासि सुनवतो तो वुक्तबर्हिषः पिबा सोम मदाय कं शतक्रतो। यंते 
५ ५ भागमधारयन्विश्वाः सेहानःपृतना उरु जय समप्घुजिन्मरुत्वां कन सत्पृते॥१ 
, डे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव ! सोम पेल्ने र कुशको आसन ओछ्याउनेयाजकलाई तिमी संरक्षण प्रदान 
 प्दैछौ। तिमी सतुरुषलाई पालन गर्ने र समस्त शु पराजित गर्ने हौ.। देवताहरूले निर्धारित गरेको 
सोमको अंश तिमी मरुतहरूसँगै पान गरेर हर्षित होछ। .   
५ ३  , ,   ७९  १ 











प्राव स्तोतारं मघवत्नव त्वां पिबा सोमं मदाय कं शतक्रतो। यं ते 
भागमधारयन्तविश्वाः सेहानः पुतना उरु ज्रय समप्सुजिन्मरुत्वाँ इन्द्र सत्पते ॥२ 
हे सयौँ यज्ञ गर्ने महान् वैभवसम्पन्न इन्द्रदेव ! स्तोतालाई संरक्षण प्रदान गर । तिमी समस्त शत्रुका 
सेनामाथि विजय प्राप्त गर्ने र फैलिएका जल नियन्त्रित गर्ने हौ। देवताहरूले निर्धारित गरेको 
सोमको अंश मरुत्हरूसँगै पान गरेर हर्षित हो । 
उर्जा देवाँ अवस्योजसा त्वां पिबा सोमं मदाय कं शतक्रतो। यंते 
भागमधारयन् विश्वा सेहानः पुतना उरु ज्रयः समप्सुजिन्मरुत्वाँ इन्द्र सत्पते ॥ 
हे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव । तिमी आफ्ना ओजस्विता र शक्तिले देवतालाई संरक्षित गर्दछौ । तिमी 
शत्रुको सेना पराजित गर्ने र सर्वत्र फैलिएको जल नियन्त्रित गर्ने हौ । देवताले निर्धारित गरेको 
सोमको अंश मरुत्हरूसँगै पान गरेर हर्षित होङ । 
जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः पिबा सोमं मदाय कं शतक्रतो। यं ते 
 भागमधारयन् विश्वाः सेहानः पृतना उरु ज्रयः समप्सुजिन्मरुत्वाँ इन्द्र सत्पते ॥ 
हे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी द्युलोक र भूलोक उत्पन्न गर्दछौ । शत्रुको सेना पराजित गर्ने र 
सर्वत्र फैलिएको जल नियन्त्रित गर्दछौ । देवताले निर्धारित गरेको सोमको अंश मरुत्हरूसँगै पान 
गरेर हर्षित होङ । 
जनिताश्वानाँ जनिता गवामसि पिबा सोम मदाय कं शतक्रतो। यं ते 
भागमधारयन् विश्वाः सेहानः पृतना उरु जरयः समप्सुजिन्मरुत्वाँ इन्द्र सत्पते ॥ 
हे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी गाई र अश्च उत्पन्न एवं रक्षा गर्दछौ । शत्रुका सेना पराजित गर्ने र 
सर्वत्र फैलिएको जल नियन्त्रित गर्दछौ । देवताहरूले निर्धारित गरेको सोमको अंश मरुत्हरूसँग 
पान गरेर हर्षित होर । 
अत्रीणां स्तोममद्रिवो महस्कृधि पिबा सोम मदाय कं शतक्रतो। यंते 
भागमधारयन् विश्वाः सेहानः पुतना उरु ज्रयंः समप्सुजिन्मरुत्वाँ इन्द्र सत्पते ॥ 
हे आयुध धारण गर्ने र सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी अत्रि वंशीय क्रषिको स्तति सुन । तिमी सबै 
शत्रुको सेना पराजित गर्ने र सर्वत्र फैलिएको जल नियन्त्रितगर्ने हौ । देवताहरूले निर्धारित गरेको 
सोमको अंश मरुत्हरूसँगै पान गरेर हर्षित होङ । 
श्यावाश्चस्य सुन्वतस्तथा शुणु यथाशुणोरत्रे कर्माणि कृण्वतः । 
प्रत्रसदस्युमाविथ त्वमेक इन्नृषाद्य इन्द्र ब्रह्माणि वर्धयन् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले यज्ञ गर्ने अत्रि क्रषिका स्तुति सुनेका थियौ। सोम अभिषव गर्ने म श्यावाश्च 
क्रषिको स्तुति पनि सुन । हे इन्द्रदेव ! रणक्षेत्रमा आफ्नो ब्रह्वज्ञान समृद्ध गर्दै त्रसदस्युलाई एक्लै नै 
तिमीले रक्षा गरेका थियौ । 
सूक्त  ३७ 
. क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  इन्द्र । छन्द  महापंक्ति अतिजगती । 
. प्रेदं ब्रह्म वृत्रतूर्येष्वाविथ प्र सुन्वतः शचीपत इन्द्र विश्वाभिरूतिभिः । 
माध्यन्दिनस्य सवनस्य वृत्रहन्ननेद्य पिबा सोमस्य वज्रिवः ॥१॥ 
हे बलका स्वामी इन्द्रदेव ! आफ्ना समस्त रक्षणसाधनले यो स्तोता र सोम यञ्ञ गर्ने याजकको 
तिमीले रक्षा गरेका थियौ । निन्दारहित, वज्रधारी र वृत्रलाई हनन गर्ने हे इन्द्रदेव !। सवनमा आएर 
सोमपान गर । 
 सेहान उग्र पृतना अभि द्रुहः शचीपत इन्द्र विश्वाभिरूतिभिः । 
माध्यन्दिनस्य सवनस्य वृत्रहन्ननेद्य पिबा सोमस्य वज्रिवः ॥२॥ 
हे बलका स्वामी र वज्ज धारण गर्ने इन्द्रदेव । तिमी अत्यन्त वीर छौ र निन्दारहित भएर वृत्रलाई 
मार्दछै । आफ्ना समस्त रक्षणसाधनले यो स्तोता र सोम यज्ञ गर्ने याजकको रक्षा गरेका थियौँ । 
इन्द्रदेव ! सवनमा आएर सोमपान गर । 
एकराडस्य भुवनस्य राजसि शचीपत इन्द्र विश्वाभिरूतिभिः । 
माध्यन्दिनस्य सवनस्य वृत्रहन्ननेद्य पिबा सोमस्य वज्रिवः ॥२॥ ति 
हे बलका स्वामी र वज्ज धारण गर्न इन्द्रदेव । यस लोकमा एक मात्र सम्राट्का रूपमा 


६०८० 








अलङ्कृत छौ र निन्दारहित भएर वृत्र मार्दछौ । आफ्ना समस्त रक्षणसाधनले यो स्तोता र सोम यञ्च 
गर्ने याजकको रक्षा गरेका थियौ । हे इन्द्रदेव । सवनमा आएर सोमपान गर । 


सस्थावाना यवयसि त्वमेक इच्छचीपत इन्द्र विश्वाभिरूतिभिः । 

माध्यन्दिनस्य सवनस्य वृत्रहन्ननेद्य पिबा सोमस्य वज्जिवः ॥४॥ 
हे बलका स्वामी र वङ्जै धारण गर्ने इन्द्रदेव । गतिललोसित सङ्गठित भएका शत्रुको सेना तिमी एक्लै 
छरपस्ट पार्दछौ र निन्दारहित भएर वृत्र मार्दछौ। समस्त रक्षणसाधनले यो स्तोता र सोम यञ् गर्ने 
याजकको रक्षा गरेका थियौ । हे इन्द्रदेव । सवनमा आएर सोमपान गर । 


क्षेमस्य च प्रयुजश्व त्वमीशिषे शचीपत इन्द्र विश्वाभिरूतिभिः । 

माध्यन्दिनस्य सवनस्य वृत्रहन्ननेद्य पिबा सोमस्य वख्रिवः ॥५॥ 
हे बलका स्वामी र वज्र धारण गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी उपलब्ध तथा अनुपलब्ध सबै ऐश्वर्यका 
अधिपति हौ र निन्दारहित भएर वृत्र मार्दछौ । आफ्ना समस्त रक्षणसाधनले यो स्तोता र सोम यञ्च 
गर्ने याजकको रक्षा गरेका थियौ । हे इन्द्रदेव । मध्यदिनका सवनमा आएर सोमपान गर । 


क्षत्राय त्वमवसि न त्वमाविथ शचीपत इन्द्र विश्वाभिरूतिभिः । 
माध्यन्दिनस्य सवनस्य वृत्रहन्ननेद्य पिबा सोमस्य वज्रिवः ॥९॥ 
हे बलका स्वामी र वृत्रहन्ता इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना सामर्थ्यले सम्पूर्ण विश्व रक्षा गर्दछौ र स्वयं 
पनि सुरक्षित रहन्छौ । हे निन्दारहित इन्द्रदेव ! आफ्ना समस्त रक्षणसाधनले यो स्तोता र सोम यञ्च 
गर्ने याजकको रक्षा गरेका थियौ । मध्य दिनका सवनमा आएर सोमपान गर । 
श्यावाश्चस्य रेभतस्तथा शुणु यथाशुणोरत्रे कर्माणि कृण्वतः । 
प्र त्रसदस्युमाविथ त्वमेक इन्नृषाह्वा इन्द्र क्षत्राणि वर्षयन् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले यज्ञ गर्ने अत्रि ग्रषिका स्तुति सुनेझैँ सोम अभिषव गर्ने म श्यावाश्च ग्रषिको 
स्तुति सुन । हे इन्द्रदेव ! रणक्षेत्रमा आफ्नो ब्रह्यज्ञान समृद्ध गर्दै त्रसदस्युलाई एक्लै नै रक्षा गरेका 
थियौ । म 
। सूक्त  २८ 
क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  इन्द्राग्नी । छन्द  गायत्री । 
यज्ञस्य हि स्थ क्रत्विजा सस्नी वाजेषु कर्मसु । इन्द्राग्नी तस्य बोधतम् ॥१॥ 
हे इन्द्र र् अग्नि । तिमीहरू नै यज्ञका क्रत्विक् हौ । तिमीहरू हाम्रो अभिलाषा बुझ र पवित्र यज्ञीय 
कर्ममा आओ  
तोशासा रथयावाना वृत्रहणापराजिता । इन्द्राग्नी तस्य बोधतम् ॥२॥ 
हे इन्द्र र् अग्नि  शत्रुको सेनालाई हनन गर्ने, रथले यात्रा गर्ने, छेकारो हालेका दुष्टको संहार गर्ने र 
कहिल्यै परास्त नहुने तिमीहरू हाम्रो स्तुति स्वीकार गर । 
इद वा मदिरं मध्वधुक्षत्रद्रिभिर्नर । इन्द्रागनी तस्य बोधतम् ॥३॥ 
हे इन्द्र र् अग्नि ! क्रात्विकहरूले तिमीहरूका लागि आनन्दप्रद, मधुर सोमरस तयार गरेका छन् । 
त्यसैले हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गर् । 
जुपेथां यज्ञमिष्टये सुतं सोम सधस्तुती । इन्द्रागगी आ गत नरा॥४॥ 
हे इन्द्र र् अग्नि ! तिमीहरूको प्रार्थना एकै साथ गरिन्छ। हाम्रो आकाङ्क्षा पूरा गर्नका लागि 
तिमीहरू यज्चमा आओ र पेलिराखेको सोमरस पान गर । 
इमा जुपेथां सवना येभिर्हव्यान्यूहथु । इन्द्रागनी आ गत नरा॥१॥ 
हे इन्द्र र अग्नि  जुन शक्तिले तिमीहरू आहुति ग्रहण गर्दछौ, हाम्रा यस यज्ञमा आएर उसै शक्तिले 
यसको सेवन गर । फदसियका हन मल्का 
गायत्रवर्तनि सुष्टुति मम । इन्द्रागनी आ गत नरा ॥६॥ 
हे ट््न्द्र र ॥ . । गायत्री छन्दटो बर्नेको स्तुति सुन रहाम्ना नजिक आओ  
प्रातर्यावभिरा गर्त देवेभिर्जेन्यावसू। इन्द्रागनी सोमपीतये ॥७॥ ७ 
हे इन्द्र र् अग्नि  तिमीहरू शत्रुको सम्पत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्दछौ। उषा कालमा आउने 
देवताहरूसँग सोमपान गर्नका लागि आओ । 


६८१ 





॥ 


 पुग्दछन् र उनीहरूको विनाश गर्दछन् । 


श्यावाश्चस्य सुन्वतो त्रीणां शुणुतं हवम् । इन्द्रागनी सोमपीतये ॥८॥ 
हे इन्द्र र अग्नि  तिमीहरू सोम अभिषव गर्ने अत्रि वंशको म श्यावाश्च क्रषिको प्रार्थना सुन र 
सोमपान गर्नका लागि आओ। .. 

एवा वामह्व उतये यथाहुवन्त मेधिराः । इन्द्रागनी सोमपीतये ॥९॥ 
हे इन्द्र र अग्नि ! आमञ्ञानीहरूले सोमपानका लागि तिमीलाई बोलाएभझैं आफ्नो सुरक्षाका लागि 


. हामी तिमीलाई बोलाउँछौँ।  


आह ससरस्वतीवतोरिन्द्राग््योरवो वृणे । याभ्याँ गायत्रमृच्यते ॥१०॥ । 
जुन इन्द्रदेव र अग्निदेवका लागि गायत्री छन्दका स्तोत्र उच्चारण हुन्छन्, उनीहरूद्वारा संरक्षित हुने 
आशा हामी गर्दछाँ। । म 
 . ५  सूक्त३९ 
च्रषि  नाभाक काण्व । देवता  अग्नी । छन्द  महापक्ति । 
अग्निमस्तोष्यृग्मियमग्निमीडा यजध्यै । अगिनर्देवाँ अनकु, 
नउभे हि विदथे कविरन्तश्वरति दूत्यँ नभन्तामन्यके समे ॥१॥ 
यञ्चका निम्ति हामी. क्रकवेदका मन्त्रद्वारा पूजनीय अग्निदेवको प्रार्थना गर्दछौँ  हामीले दिएको 
आहुतिले उनी देवतालाई आलोकित गरुन् । क्रान्तदशौं अग्निदेव मनुष्य र देवताका बीचमा 
सन्देशवाहक काम गर्दछन् । त्यसले हाम्रा सबै शत्रु नाश हुन्छन् । 
 न्यग्ने नव्यसा वचस्तनूषु शंसमेषाम्। न्यराती रराव्णां 
विश्वा अर्यो अरातीरितो युच्छन्त्वामुरो नभन्तामन्यके समे ॥२॥ म 
हे अग्निदेव ! हाम्रा शरीरमा रहेका रोगरूपी शत्रुलाई र हवि दान गर्नेहरूका शत्रुलाई नौला 
आयुधले नष्ट गरा । समस्त मूढ र दुष्ट दुराचारी शत्रु विनाश गर ।. 
अग्ने मन्मानि तुभ्यं कं घृतँ न जुह् आसनि। स देवेषु प्र 
चिकिद्धि त्वं ह्यसि पूर्व्यः, शिवो दूतो विवस्वतो नभन्तामन्यके समे ॥३॥ 
हे अग्निदेव । हामी तिम्रा मुखमा हर्षप्रदायक घिउको आहुति प्रदान गर्दै मननीय स्तोत्र उच्चारण 


 गर्दछौँ, त्यो,ग्रहण गर। तिमी अत्यन्त प्राचीन, हितकारी, सम्पूर्ण ऐश्वर्यका स्वामी र देवताका 


सन्देशवाहक हौ । तिमी हाम्रा सम्पूर्ण शत्रु विनाश गर। 

..  तृत्तदग्निर्वयो दघे यथायथा १००४ । कर्जाहुतिर्वसूनाँ 

.   शंचयोश्च मयो दधे विश्वस्यै नभन्तामन्यके समे ॥४॥ म 
स्तोताले इच्छा गरेझैँ अग्निदेव अन्न प्रदान गर्दछन् । स्तुतिले बोलाइने अग्निदेव याजकका लागि 


 हितकारी सुख र रोगनिवारक क्षमता प्रदान गर्दछन् । यज्ञमा सबै देवताहरूसँगै आह्वान गरिने 


अग्निदेवले हाम्रा शत्रु नाश गरुन् । ॥ 
स चिकेत सहीयसाग्निक्षित्रेण कर्मणा। स होता शञ्चतीना 


. दक्षिणाभिरभीवृत इनोति च प्रतीव्य१ नभन्तामन्यके समे ॥५॥ 
अग्निदेव आफ्ना सामर्थ्य र कार्यका. विचित्रताले चिनिन्छन् । उनी यज्ञमा विद्यमान रहने र 
देवतालाई आह्वान गर्ने हुन् । उनी आफ्ना सम्पूर्ण शक्तिले सम्पन्न भएर आक्रमणका लागि शत्रुसम्म 
 अनिनर्जाता देवानामगिनर्वेद मर्तानामपीच्यम् । अग्नि स  

द्रविणोदा अग्िनर्द्वारा व्यूर्णुते स्वाहुतो नवीयसा नभन्तामन्यके समे ॥६॥. 
अग्निदेव मानिसका जीवनको रहस्य र देवताहरूको रहस्य जान्दछन् । तिनले नयाँ अन्नको आहुति 
ग्रहण गरेर समस्त ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् र सम्पूर्ण शत्रु नाश गर्दछन् । उनी बोलाइँदाखेरि न सम्पूर्ण 
सम्पत्तिको ढोका खोलिदिन्छन् । हु. हि यु 

अगिनर्देवेषु संवसुँ स विक्षु यज्चियास्वा। स मुदा काव्या  

.  पुरु विश्व भूमेव पुष्यति देवो देवेषु यजञियो नभन्तामन्यके समे ॥७॥ .  


अग्निदेव देवताहरूका बीचमा वास गर्दछन् र यज्ञकार्य गर्नेहरूका बीचमा यज्चाग्निका रूपमा प्रकट 


हुन्छन् । पृथ्वीले, जगत्लाई पोषण प्रदान गरेझैँ अग्निदेव सम्पूर्ण कार्यलाई पुष्ट गराउँछन् । उनी 
महान् गुणले सम्पन्न भएका कारण पूजनीय छन् । उनले हाम्रा सबै शत्रु नाश गरिदिङन्।. 


प्र 





 तलतल 


पक.   


 दस्युको ओज नष्ट गराउ । तिम्रा सहयोगले 





यो अग्नि सप्तमानुपः श्रियो विश्वेषु सिन्धुपु । तमागन्म त्रिपस्त्य 

मन्धातुर्दस्युहन्तममगिन यसेपु पू्य नभन्तामन्यके समे ॥५॥ 
अग्निदेव सातै ठ्वीप,,सरिता र सबै मानिसमा व्याप्त रहन्छन् । तीनै लोकमा विद्यमान रहने अगिनिदेव 
विद्वान् पुरुषको रक्षा गर्दछन् । ठूला दुष्टको संहार गर्ने अग्निदेवलाई हामी यञ्चमा वरण गर्दछौँ, 
किनभने उनी हाम्रा सबै शत्रु विनाश गर्दछन् । 


अग्निस्रीणि त्रिधातून्या क्षेति विदथा कविः । स त्रीरेकादशाँ .. 
१ डृहयक्षच्च पिप्रयच्च नो विप्रो दूत परिष्कृतो नभन्तामन्यके समे ॥९॥ 
क्रान्तदर्शी अग्निदेव तीनै लोकमा निवास गर्दछन् । उनी देवताका सन्देशवाहक हुन्। उनी पवित्र 
, भएर देवताकहाँ हवि पुस्याउँछन् र हामीलाई सन्तुष्ट पार्दछन्। उनले हाम्रा सबै शत्रु नाश 
. गरिदिउन्।  
त्वै नो अग्न आयुषु त्वँ देवेषु पूर्व्य वस्व एक इरज्यसि। 
त्वामापः परिम्रुतः परि यन्ति स्वसेतवो नभन्तामन्यके समे ॥१०॥ 
, हे पुरातन अग्निदेव ! तिमी देवतहरूमा सर्वश्रेष्ठ छौ र मानिसका स्वामी हौ । सर्वत्र प्रवाहित हुने 
जलधारा तिमीतिर गमन गर्दछन् । तिमी हाम्रा सबै शत्रु नाश गर । 
सूक्त  ४० 
क्राषि  नाभाक काण्व । देवता  इन्द्रागनी । छन्द  महापंक्ति शक्वरी त्रिष्टुप् । 
इन्द्राग्नी युवं सु न सहन्ता दासथो रयिम्। 
 येन दृढहा समप्स्वा वीडु चित्साहिषीमह्यगिनिर्वनेव वात इन्नभन्तामन्यके समे॥ 

हेइन्द्र र अग्नि ! श्रेष्ठ सम्पत्ति प्रदान गर । अग्नि र वायु दुवै मिलेर वन भस्म गराएभझैँ हामी त्यसै 
सम्पत्तिले बलिष्ठ शत्रुको सेना विनाश गरौँ  । 

नहि वां वव्रयामहे थेन्द्रमिद्यजामहे शविष्ठ नृर्णा नरम्। स नः कदा 

 चिदर्वता गमदा वाजसातये गमदा मेधसातये नभन्तामन्यके समे ॥२॥ 
नायकहरूमा सर्वश्रेष्ठ, शक्तिशाली हे इन्द्र र अग्नि ! तिमीहरू दुईलाई हामी उपेक्षा होइन, उपासना  
गर्दछौँ। तिमीहरू अन्न आदि वैभव प्रदान गर्नका लागि आफ्ना अश्वद्वारा हाम्रा यज्ञमा कहिले 
आउँछौ ? हाम्रा शत्रु नाश होङन्। . 
म ता हि मध्य भराणामिन्द्रागनी अधिक्षितः । ता उ कवित्वना 
म कवी पुच्छ्यमाना सखीयते सं धीतमश्नुतनरा नभन्तामन्यके समे ॥३॥ 
 श्रेष्ठ नायक हे इन्द्र र् अग्नि ! तिमीहरू आफ्ना विद्वत्ताका कारण सबैका लागि वरणीय छौ। 
मित्रताका इच्छुक आफैना भक्तले गरेको कर्म स्वीकार गर । तिमी रणक्षेत्रका बीचमा विद्यमान 
 रहन्छौ । त्यसले गर्दा हाम्रा अन्य शत्रु आफैँ नाश हुनेछन् !  
अभ्यर्च नभाकवदिन्द्राग्नी यजसा गिरा । ययोर्विश्वमिर्द  
जगदियं च्यौः पृथिवी मद्ु१पस्थे बिभृतो वसु नभन्तामन्यके समे ॥४॥ 
इन्द्र र अग्नि दुवैमा समस्त जगत्, धर्ती र आकार विद्यमान छन् । तिनीहरू ऐश्वर्य धारणकर्ता पनि 


हुन्। हे याजक हो ! नाभाक ग्रषिले जस्तै तिमीहरू पनि इन्द्र र अग्निलाई यज्ञ र स्तोत्रले पूजा . 


गर । उनका प्रभावले हाम्रा शत्रु नाश होउन्। सहन 

।  प्रब्रह्माणि नभाकवदिन्द्राग्निभ्यामिरज्यत। या सतबुन१ 
जिह्यबारमपोर्णुत इन्द्र ईशान ओजसा नभन्तामन्यके समे॥५॥ म 

 साधकहरू नाभाक क्रषिले जस्तै इन्द्र र अग्निको स्तुति गर्दछन्। उनीहरू जलका सात मुहान र 

जलका धारा प्रवाहित गराउँछन् । इन्द्रदेव आफ्ना ओजले 


सात महासागर आफ्नै बलले ओगट्दै ज 
समस्त जगत् नियन्त्रित गर्ने ईश्वर हुनाले १५७०९९ होछन् पक ७६ छ 

अपिवृ व्रततेरिव दासस्य देम्भय।  
अनि बा म्धुत वस्ने ५ मुन   क पु 
म उहिलेको जस्तै तिमी शत्रुला बिनय नचाहिँदा हाँगाभ सै छिमा । तिमी 
है इन्द्रदेव । उहिलेको ग िमरा सहयोगले असुरले जम्मा परेको ऐश्वर्य हामीलाई प्राप्त होस्र् 


हाम्रा अन्य शत्रु नाश होङन्।  


दप्३ 





यदिन्द्रागनी जना इमे विह्वयन्ते तना गिरा। अस्माकेभिर्नुभिर्वयं 

 सासद्याम पृतन्यतो वनुयाम वनुष्यतो नभन्तामन्यके समे ॥७॥ 
जुन मानिस आफ्ना धन र प्रार्थनाले इन्द्र र अग्निदेवलाई आह्वान गर्दछन्, उनीहरूसँग हामी आफ्ना 
पराक्रमी योद्धाका सहायताले शत्रुको सेना पराजित गर्दछौँ । जुन व्यक्त हामीसित प्रेम गर्दछन् 
हामी पनि उनीहरूसित प्रेमपूर्ण व्यवहार गरौँ र हाम्रा अन्य शत्रु नाश होडन् ।  


या नु श्वेताववो दिव उच्चरात उप द्युभिः । इन्द्राग्न्योरनु व्रतमुहाना 
यन्ति सिन्धवो यान्त्सौं बन्धादमुञ्चता नभन्तामन्यके समे ॥८॥ 
उनै इन्द्र र अग्निदेव सद्गुणले सम्पन्न छन् । उनीहरू आफ्ना आलोकले द्युलोकमा सबैतिर गमन 
गर्दछन् । उनीहरूले सरितालाई बन्धनमुक्त गरेर प्रवाहित गरे । उनीहरूकै कामअनुसार याजकहरू 
आचरण गर्दछन् । ती देवताहरूले हाम्रा शत्रु नाश गराछन् । 


पूर्वीष्ट इन्द्रोपमातयः पूर्वीरुत प्रशस्तयः सूनो हिन्वस्य हरिवः । 

वस्वो वीरस्यापृचो या नु साधन्त नो थियो नभन्तामन्यके समे ॥९॥ 
हे वज्रधारी इन्द्रदेव । आफ्ना वीरतापूर्ण कार्यले प्रसन्न गराउने योद्धालाई तिमी ऐश्वर्य प्रदान गर। 
तिम्रा अनेकाँ नाम र अनेकौँ स्तोत्र छन्। उनै स्तुतिले हाम्रो बुद्धि श्रेष्ठ भएको हो। तिमी सबै 
शत्रुको विनाश गर् । 

तँ शिशीता सुवृक्तिभिस्त्वेषं सत्वानमृग्मियम्। उतो नु चिद्य 

ओजसा शुष्णस्याण्डानि भेदति जेषत्स्वर्वतीरपो नभन्तामन्यके समे ॥१०॥ 
तेजले सम्पन्न इन्द्रदेवले आफ्ना ओजले शुष्ण नामका राक्षसका पुत्र संहार गरे । उनले ध्वनि गर्ने 
सरिता नियन्त्रित गरे । शक्तिशाली र मन्त्रले प्रार्थनीय उनै इन्द्रदेवलाई स्तुतिले समृद्ध गराऔँ, तसो 
हुँदा उनले सबै शत्रु संहार गरुन् । 

तँ शिशीता स्वध्वरं सत्य सत्वानमृत्वियम्। उतो नु चिद्य । 

ओहत आण्डा शुष्णस्य भेदत्यजैः स्वर्वतीरपो नभन्तामन्यके समे ॥११॥ 

हे स्तोता हो ! सर्वत्र गमन गर्ने,. शुष्ण नामका राक्षसका पुत्र संहार गर्ने, हर्षप्रदायक जलप्रवाह 
नियन्त्रित गर्ने, श्रेष्ठ मार्गदर्शक, अविनाशी र प्रार्थनीय इन्द्रदेवलाई समृद्ध गराओ । त्यसो भएपछि 
उनले सबै शत्रु संहार गरुन् । 

एवेन्द्राग्निभ्याँ पितृवन्नवीयो मन्धातृवदङ्गिरस्वदवाचि। 

त्रिधातुना शर्मणा पातमस्मान् वयं स्याम पतयो रयीणाम्॥१२॥ 
हाम्रा पिता मान्धाता र अङ्गिरा ग्रषिले जस्तै अग्नि र इन्द्रदेवका लागि नौलो स्तुति गरौँ । उनीहरूले 
हामीलाई तीन पर्वका लागि ऐश्वर्यले सम्पन्न उपयुक्त आवास प्रदान गरुन् । 

सूक्त  ४१ 
क्रषि  नाभाक काण्व । देवता  वरुण । छन्द  महापक्ति । 

अस्मा उ षु प्रभूतये वरुणाय मरुदभ्योर्चा विदुष्टरेभ्यः । 

यो धीता मानुषाणां पश्चो गाइव रक्षति नभन्तामन्यके समे ॥१॥ 
हे स्तोता हो ! वरुणदेवले मानिस र पशु सबैलाई गाईको जस्तै सुरक्षा प्रदान गर्दछन् । ऐश्वर्यवान् 
वरुणदेव र ज्ञानी मरुत्हरूको उपासना गर । उनले हाम्रा शत्रु नाश गरुन् । 

तमु पु समना गिरा पितृणां च मन्मभिः । नाभाकस्य प्रशस्तिभिर्यः 

सिन्धूनामुपोदये सप्तस्वसा स मध्यमो नभन्तामन्यके समे ॥२॥ 
हामी आफ्ना असल स्तोत्रले वरुणदेवको सुतति गर्दछौँ, पितृहरूको स्तुति गर्दछौँ । नाभाक क्रषिका 
स्तोत्रले सात सरिताले समृद्ध सात सागरको स्तुति गर्दछौँ । उनले हाम्रा शत्रु नाश गरुन् । 

स क्षपः परि षस्वजे न्युपस्रो मायया दधे स विश्व परि दर्शत । 

तस्य वेनीरनु व्रतमुषस्तिस्रो अवर्धयन्नभन्तामन्यके समे ॥३॥ 
दर्शनीय र अत्यन्त त्यागी वरुणदेव आफ्ना कर्मकौशलले समस्त संसार निर्माण गर्छन् । उनी रात्रि 
मिलाएर राख्दछन्  वृद्धिको कामना गर्ने व्यक्ति उनैलाई तीन उषामा संवर्द्धित गराउँछन् । उनल 
हाम्रा शत्रु नाश गरिदिछन् । 





६८४ 





ठ्िि 


यः ककुभो निधारयः पृथिव्यामधि दर्शतः । 
समता पूव्य पर्द तद्वरणस्य सप्त्यँ स हि गोपा इवेयौ नभन्तामन्यके समे ॥४॥ 
दर्शनीय वरुणदेवले पृथ्वीमा समस्त दिशाको स्थापना गरे, उनी सबैका स्वामी हुन् । उनको उच्च 
स्थान पहिलेदेखि नै निर्धारित छ। गोठालो लागेझैँ उनी सबैको रक्षा गर्दछन् । उनले हाम्रा शत्रु नाश 
गरिदिञन्। 
 यो धर्ता भुवनानां य उस्राणामपीच्याई वेद नामानि गुद्या। 
कविः काव्या पुरु रूप द्यौरिव पुष्यति नभन्तामन्यके समे ॥१॥ 
वरुणदेव सबै लोक धारण गर्दछन् र किरणको गोप्य नाम पनि. जान्दछन्। उनैले द्युलोकजस्तै 
दूरदर्शी कविको ज्ञान परिपुष्ट गर्छन् । उनले हाम्रा शत्रु नाश गरिदिउन् । 

यस्मिन् विश्वानि काव्या चक्रे नाभिरिव म्रिता। त्रित जूती सपर्यत 

व्रजे गावो न संयुजे युजे अश्वाँ अयुक्षत नभन्तामन्यके समे ॥६॥ 
चक्रको केन्द्रजस्तै जुन वरुणदेवमा सबै सद्ज्ञान आश्रित छन्, तीनै भुवनमा व्याप्त रहने उनै 
देवताको सबैले प्रार्थना गर्दछन् । गोठमा गाई पसेभझैँ शत्रु पराजित गर्नका लागि रथमा घोडा नारेर 
उनी लडाइँका क्षेत्रमा पुग्दछन् । उनले हाम्रा शत्रु नाश गरिदिञन् । म 

यय आस्वत्क आशये विश्वा जातान्येषाम्। परि धामानि मर्मुशद्वरुणस्य 

पुरो गये विश्वे देवा अनु व्रत नभन्तामन्यके समे ॥७॥ 
वरुणदेव सबै पदार्थलाई छाताले झैँ ढाक्दछन् । उनले समस्त देवताको बल समृद्ध गराउँछन् । सबै 
देवताले उनका काम अनुसरण गर्दछन् । उनैले हाम्रा शत्रु नाश गरुन् । 

स समुद्रो अपीच्यस्तुरो द्यामिव रोहति नि यदासु यजुर्दधे। 

स माया अर्चिना पदास्तृणान्नाकमारुहन्नभन्तामन्यके समे ॥८॥ 
समुद्रका स्वामी वरुणदेव सूर्यजस्तै आकाशमा आरुढ हुँदै सबै दिशामा कर्मरत हुन्छन् । उनी सबै 
मानिसलाई दान दिन्छन् । उनी राक्षसको माया आफ्ना दिव्य प्रकाशले नष्ट गराउँछन् । उनले हाम्रा 
शत्रु नाश गरिदिउन् । 

यस्य श्वेता विचक्षणा तिम्रो भूमीरधिक्षितः । त्रिरुत्तराणि पप्रतुर्वरुणस्य 

ध्वुवं सदः स सप्तानामिरज्यति नभन्तामन्यके समे ॥९॥ 
अन्तरिक्षमा विद्यमान रहने वरुणदेवले आफ्ना उज्ज्वल तेजद्वारा तीनै लोकलाई विस्तृत गराए । 


उनको स्थान अविचल छ। उनी जलका सात धारा नियन्त्रित गर्दैछन्। उनले हाम्रा शत्रु नाश 
गरिदिउन् । 


यः श्वेता अधिनिर्णिजक्षक्रे  अनन? जिन अनु व्रता। स धाम पू ममे 
यः स्कम्भेन वि रोदसी अजो न न समे॥१०॥ 
वरुणदेवले आफ्नो नियमअनुसार आफ्नो किरण दिउँसो सफा र राती कालो बनाएर त्यसबाट 


अन्तरिक्ष एवं पृथ्वीलोकलाई उसै किसिमले धारण गरे, जसरी आदित्यले द्युलोकलाई धारण  
गर्दछन्, उनले हाम्रा शत्रु नाश गरिदिउन् । म 


सूक्त  ४२ 
क्रषि  नाभाक काण्व । देवता  वरुण अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप्। 
अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा अमिमीत वरिमाणं पृथिव्याः । 
आसीदद्विश्वा भुवनानि सम्राड् विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि॥१॥ 
वरुणदेव सर्वज्ञाता र बलवान् छन्। उनैले द्युलोक स्थापित गराए, पृथ्वी विस्तृत गराए र समस्त 


लोक नियन्त्रित गरेका छन् । सबै पुरुषार्थ वरुणदेवका नै हुन् । 


एवा वन्दस्व वरुण बुहन्त नमस्या धीरममृतस्य स्य गोपाम्। 
हेस्तोताहरु स नः शर्म त्रिवरूथं वि यंसत्पात नो द्यावापृथिवी उपस्थै ॥२॥ 
उनलाई हरू हो  वरुणदेवको वन्दना गर । उनले अमृत सुरक्षित राख्दछन् र धैर्य धारण गर्दछन् 
पृथ्वीम नमस्कार गर । उनले हामीलाई तीन खण्डमा सुरक्षित आवास प्रदान गरुन्। आकाश र 
मा संरक्षण गरुन् । हामी उनैका काखमा निश्चिन्त रहन्छौ । 


 


६८५ 











इमां धियं शिंक्षमाणस्य देव क्रतु दक्षे वरुण सं शिशाधि। . 

ययाति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेम ॥३॥ 
हे वरुणदेव ! यज्ञ गर्ने हाम्रा बुद्धिलाई श्रेष्ठ दिशा प्रदान गर । कर्मशीलता र बौद्धिक क्षमता 
बढार। त्यसका सहयोगले हामी समस्त आपद्बाट पार हुन सकाँ र सुगमताले उतार्न सक्ने 
नौकामा आरुढ होऔँ । 


आ वां ग्रावाणो अश्चिना धीभिर्विप्रा अचुच्यदुः । 

नासत्या सोमपीतये नभन्तामन्यके समे ॥४॥ 
सत्यका पालक हे अश्चिनीकुमार हो ! विद्वान् पुरुप तिमीहरू दुईका लागि ढुङ्गाले गले पेलेर तयार 
गरेको सोमरस प्रस्तुत गर्दछन् । त्यसबाट तिमीहरूको अनुकम्पा प्राप्त गरेर आफ्ना सबै शत्रुलाई 
विनाश गर्न सफल हुन सकून् । 


यथा वामत्रिरश्चिना गीभिर्विप्रो अजोहवीत्। 
नासत्या सोमपीतये नभन्तामन्यके समे ॥५ 
हे सत्यका पालक अश्चिनीकुमार हो  अत्रि क्रपिले आफ्ना स्तुतिले सोमरस पान गर्नका लागि 
तिमीहरूलाई आह्वान गरेझैं हामी आह्वान गर्दछौँ । हाम्रा सबै शत्रु विनाश गर । 


एवा वामह्व उतये यथाहुवन्त मेधिराः । 

नासत्या सोमपीतये नभन्तामन्यके समे ॥६॥ 
सत्यका पालक हे अश्विनीकुमार हो  विद्वान् पुरुषले तिमीहरूलाई सोमपान गर्न आह्वान गरेभेँ 
आफ्नो संरक्षणका लागि हामी आह्वान गर्दछौँ । हाम्रा सबै शत्रु संहार गर  


सूक्त  ४३ 
ख्रषि  विरूप आङ्गिरस । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 

इमे विप्रस्य वेधसो उग्नेरस्तृतयज्वनः । गिर स्तोमास ईरते ॥१।   
मेधावी अग्निदेव यस सिङ्गो संसारका निर्माता हुन् । उनी आफ्ना याजकलाई कहिल्यै पनि नष्ट हुन 
दिँदैनन् । हामी स्तोताहरू यस्ता अग्निदेवको उपासना गर्दछौँ । 

अस्मै ते प्रतिहर्यते जातवेदो विचर्षणे । अग्ने जनामि सुष्टुतिम् ॥२॥ 
सबै पदार्थका ज्ञाता र सबैलाई प्रकाशित गराउने हे अग्निदेव ! तिमीबाट अनुदानको कामना गर्ने 
हामी याजकहरू तिम्रा निम्ति उत्तम स्तोत्र पाठ गर्दछौँ । 

आरोकाइव घेदह तिग्मा अग्ने तव त्विषः । दद्धिर्वनानि बप्सति ॥३॥ 
हे अग्निदेव । प्रकाशले अन्धकार खाइदिएभैँ तिम्रा तेजस्वी लप्काले वन खान्छ।  

हरयो धुमकेतवो वातजूता उप द्यवि । यतन्ते वुथगग्नयः ॥४॥ 
धुवाँरूपी ध्वंजाले चिनिने अग्निदेवले रस हरण गर्दछन् । वायुद्वारा प्रेरित भएर ठाउँ सर्ने अग्निदेव 
आकाशमा पृथकपृथक् रूपमा विचरण गर्दछन् । 

एते त्ये वृथगग्नय इद्धासः समदुक्षत । उषसामिव केतवः ॥५॥ 
अग्निदेव विभिन्न रूपमा बल्दा बिहानीको उषाका लालीरूपी ध्वजाभैँ सुन्दर हुन्छन्  . 

कृष्णा रजांसि पत्सुतः प्रयाणे जातवेदसः । अगिनर्यद्रोधति क्षमि ॥६॥ 
संसारका सबै पदार्थको ज्ञान भएका अग्निदेव धर्तीमा प्रकट भएर जब फिर्ता हुन्छन्, त्यस बेला 
धुलाका कणहरू पनि काला हुन्छन् । 

धासिं कृण्वान ओषधीर्बप्सदरिनर्न वायति। पुनर्यन्तरुणीरपि ॥७॥ 
अग्निदेव अनेकौँ किसिमका औषधि अन्नका रूपमा खान्छन्, तर उनी सन्तुष्ट हुँदैनन् । उनी सधैं 
युवा बनेर औषधिमा विद्यमान हुन्छन् । 


जिह्वाभिरह नन्नमदर्चिषा जञ्जणाभवन् । अगिनर्वनेषु रोचते ॥॥  
 अग्निदेव आफ्ना जिब्राले बोटबिरुवा . चाट्तै . आन्तरिक तेजले अत्यन्त आलोकित हुँदै वनमा 
सुशोभित हुन्छन् । 


० नद । 


६८६ 








क अप्स्वग्ने सधिष्ख सौषधीरनु रुध्यसे । गर्भ सञ्जायसे पुनः ॥९॥ 
है । तिमी जलमा प्रवेश गर्दै र औषधिलाई स्थिरता प्रदान गर्दै उनैका बीचबाट उतत्च 
न्छौ। हन म ०,  भिम क 
..... उदग्ने तव तद् घृतादर्ची रोचत आहुतम् । निसान जुद्दोर पुखे १० 
हे अगिनदेव ! तिम्रो लप्को घिउका रूपमा आहुति ग्रहण गर्छ । घिउले भरिएको चम्चा मुखले चाटेर 
सुन्दर देखिन्छौ। छ  की । 
म उक्षान्नाय वशान्नाय सोमपृष्ठाय वेधसे। स्तोमैविधिमागनये   
अन्न ग्रहण गर्न र आहुति भक्षण गर्न योग्य सोमरूपी पीठ भएका अग्निदेवलाई महान् स्तोत्रले हामी 
पूजा गर्दछौं ।  पो ना 
उत त्वा नमसा वयं होतर्वरेण्यक्रतो । अग्ने समिद्धिरीमहे॥१२॥ 
देवताको आह्वान गर्ने हे महान् ज्ञानी अग्निदेव ! हामी विनम्रतापूर्वक समिधा प्रज्वलित गरेर 
तिमीलाई प्रार्थना गर्दछौँ । हि 
 उत त्वा भृगुवच्छुचे मनुष्वदग्ने आहुत । अङ्गिरिस्वद्धवामहे॥१२३॥,  मोल 
पवित्र र आह्वान गर्न योग्य हे अग्निदेव ! भग र मनुले तिम्रो आह्वान गरेझैँ हामी पनि तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ तहहरु 
 त्वं ह्याग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन्त्सता। सखा सख्या समिध्यसे ॥१४॥ 
हे सखा, सज्जन र विद्वान् अग्निदेव. तिमी उही गुणले अग्निमा प्रकट र शोभित छौ।.. 
, फूँक स त्वं विप्राय दाशुषे रयिं देहि सहस्रिणम्। अग्ने वीरवतीमिषम् ॥१५॥ 
हे अग्निदेव । आहुति प्रदान गर्ने ज्ञानो पुरुषलाई हजारौँ किसिमका धनधान्य र सन्तानले युक्त 
वैभव तिमी प्रदान ग। . . ॥ ।।  
अग्ने भ्रातः सहस्कृत रोहिदश्व शुचिव्रत। इमं स्तोमं जुषस्व मे ॥१६॥ पख १, 
दाजुभाइको जस्तै माया गर्ने, शक्तिशाली, तेजसम्पन्न, लप्का भएका र पवित्र व्रत धारण गर्ने हे 
अग्निदेव ! हाम्रो स्तुति तिमी स्नेहपूर्वक ग्रहण गर । ॥  ै । 


उत त्वाग्ने मम स्तुतो वाश्राय प्रतिहर्यते । गोष्ठे गाव इवाशत ॥१७॥ 
,  हेअग्निदेव ! गाई कराउँदै बाछातिर गएभैँ हाम्रो स्तुति तिमीतिर आउँछ। . 
  तुभ्यता अङ्गिरस्तम विश्वाः सुक्षितयः पृथक् । अग्ने कामाय येमिरे ॥१५॥ सँ 
 हेअग्निदेव ! अङ्गिराहरूमा तिमी सर्वश्रेष्ठ हौ। आफ्नो कामना पूरा गर्नका लागि सबैप्रजाले तिम्रो 
उपासना गर्दछन् । । 
अग्नि धीभिर्मनीषिणो मेधिरासो विपश्चितः । अद्मसद्याय हिन्विरे १९.  . 
आफ्नो मन उचित दिशामा चलाउने विद्वान् र ज्ञानी, पुरुष आफ्ना श्रेष्ठ कार्यद्वारा प्रत्येक घरमा 
विद्यमान रहने अग्निदेवलाई प्रर्दीप् गर्दछन्। क  
त॑ त्वामज्मेषु वाजिन तन्वाना अग्ने अध्वरम्। वर्हि होतारमीडते ॥२०॥ 
हे अत्यन्त शक्तिशाली, हवि वहन गर्ने र देवता बोलाउने अग्निदेव  याजकहरू आफ्ना घरमा यञ्च 
सम्पन्न गर्दै तिम्रो प्रार्थना गर्दछन् । 
पुरुत्रा हि सदूङङसि विशो विश्वा अनु प्रभु । समत्सु त्वा हवामहे॥२१॥ ज 
हे अग्निदेव । तिमी सर्वत्र विराजमान रहेन र समस्त प्राणीमा समान दृष्टि राख्ने हुनाले सबैका 
स्वामी हौ । त्यसो हुँदा नै हामी युद्धमा तिमीलाई आह्वान गर्छौँ।। 
तमीडिष्व य आहुतो गिनर्विभ्राजते धृतैः । इमे न शृणवद्धवम् ॥२२॥ छ पानीका 
 अग्निदेव घिउका हविले प्रज्वलित हुन्छन्। हे याजक हो ! तिमीहरू उनै अग्निदेवको नै प्रार्थना 
 गर  किनभने हाम्रो प्रार्थना सुनिदिने उनै हुन्। न  ० 
त्व त्वा व्य हवामहे शुण्वन्त जातवेदसम्। अग्ने घ्नन्तमप द्विषः ॥२३॥ 
हे अग्निदेव । तिमी समस्त पदार्थको जानकारी भएका, हाम्रो स्तुति सुन्ने र सम्पूर्ण शत्रुको संहार 
गर्ने हौ । हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । गनु 


ओ दिप 





विशां राजानमदभुतमध्यक्ष धर्मणामिमम् । अग्निमीडे स ठ श्रवत् ॥२४॥ 
अग्निदेव असल कार्यका स्वामी र् मानिसका सम्राट हुन् । हामी उनैको प्रार्थना गरौँ । 
अग्नि विश्वायुवेपसं मय न वाजिनं हितम् । सप्तिं न वाजयामसि ॥२५॥ 
अग्निदेव सवै मानिसलाई चलाउने र शक्तिशाली मानिसजस्तै कल्याणकारी छन् । उनी अश्वजस 
द्वुतगामी छन् । आफ्ना आहुतिले हामी उनलाई शक्तिशाली वनाउँछौँ । 
घ्नन्मृध्याण्यप द्विषो दहन् रक्षासि विश्वहा । अग्ने तिग्मेन दीदिहि॥२५॥ 
है अग्निदेव ! हिंस्रक, ईप्यालु र बाधक असुर जलाएर तीव्र आलोकमा प्रकट होङ । 
यं त्वा जनास इन्धते मनुष्वदङ्िरिस्तम । अग्ने स बोधि मै वचः ॥२७॥ 
हे अङ्गिराहरूमा सर्वश्रेप्ठ अग्निदेव ! मनुले झैँ यी मानिसले पनि तिमीलाई प्रन्वलित गर्दछन्। 
हाम्रो प्रार्थना पनि उस्तै खालका ठान । 
यदग्ने दिविजा अस्यप्सुजा वा सहस्कृत। त॑ त्वा गीर्भि्हवामहे ॥२८५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी आकाशमा उतत्र भएका हौँ वा जलमा उत्त्र भएका हौँ या त वलले उततर 
भएका ने हौ । हामी स्तुति गर्दै तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
ठुभ्य धेत्ते जना इमे विश्वाः सुक्षितयः पृथक्। धासिं हिन्वन्त्यत्तवे ॥२९॥ 
हे अग्निदेव  सबै साधक र समस्त प्रजा तिम्रो भक्षणका लागि अलगअलग हविप्यात्र प्रदान 
 गर्दछन्। , 
ते घेदग्ने स्वाध्योञहा विश्वा नृचक्षसः । तरन्तः स्याम दुर्गहा ॥३०॥ 
हे ७०३५ । तिम्रा कृपाले सत्कर्म गर्ने र सधैँ असल पदार्थ खोज्ने गर्नाले हामी सवै विपद्बाट पार 
लाग्दछैँ । 
अरगिने मन्द्र पुरुप्रियं शीर पावकशोचिपम् । दृद्धिर्मन्द्रेभिरीमहे ॥३१॥ 
अग्निदेव पवित्र भएर आलोक फिँजाउँदै, अनेकाँका प्रिय र यञ्द्वारा अत्यन्त तेजसम्पन्न भएका 
छन्। हामी प्रसन्नता प्रदान गर्ने स्तुतिले उदलाई आनन्दित गराउँछौँ । 
स त्वमग्ने विभावसुः सृजन्त्सूर्यो न रश्मिभिः । शर्धन्तर्मासि जिघ्नसे ॥३२्॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी उत्पत्र भएपछि सूर्यजस्तै शक्ति बढाउँदै अन्धकार नाश गर्दछौ । 
तत्ते सहस्व ईमहे दात्रै यन्नोपदस्यति । त्वदग्ने वार्य वसु ॥३३॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रो ग्रहण गर्न र दान गर्ने येण्य ऐश्वर्य सधैँ अविनाशी बनेर रहोस् । हामी तिमीसित 
उसै ऐश्वचर्यको याचना गर्दछौँ । 
सूक्त  ४४ 
त्रषि  विरूप आङ्गिरस । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
समिधार्गिनि दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् । आस्मिन् हव्या जुहोतन ॥१॥ 
हे ग्रत्विक् हो ! अतिथिजस्तै अग्निदेवलाई समिधाले सेवा गर। घिउका रूपमा श्रेष्ठ आहुति 
समर्पित गर् । 
अग्ने स्तोम जुषस्व मे वर्धस्वानेन मन्मना । प्रति सूक्तानि हर्य न ॥२॥  
हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रो मननीय स्तोत्र स्वीकार गर र समृद्धि प्राप्त गर। तिमी हाम्रा स्तोत्रको 
कामना गर । 
अगि दूर्त पुरो दधे हव्यवाहमुप त्नुवे । देवाँ आ सादयादिह॥३॥ हतार 
देवताको सन्देशवाहकका रूपमा आहुति पुग्याउने अग्निदेवलाई हामी स्थापना गर्दछौँ र् उन 
प्रार्थना गर्दछौँ । उनले यस यज्ञमण्डपमा देवता बोलाइदिउन् । 
उत्ते बृहन्तो अर्चय समिधानस्य दीदिवः । अग्ने शुक्रास ईरते ॥४॥ । 
हे तेजस्वी अग्निदेव ! उचित किसिमले प्रदीप्त, महानता प्रेरित गर्ने तिम्रो लप्का वृद्धि प्राप्त गर्दछ । 
उप त्वा जुद्दो३ मम घृताचीर्यन्तु हर्यत । अग्ने हव्या जुषस्व न ॥५॥ 
पूजा गर्न योग्य हे अग्निदेव  घिउले परिपूर्ण पात्र तिमीलाई प्राप्त होस् । तिमी हाम्रो आहुति 
स्वीकार गर । 


६८८५ 





आनन्द छि... दुवाल लाने ।फ्तभानु विभावसुम् । अग्निमीडे स उ श्रवत् ॥६॥ लोक 
हामी स्तुति.गर्दछौँ। हान गर्न, क्रतुअनुसार यज्ञ गर्ने, तेजयुक्त, प्रकाशमान अग्निदेवला 


.  प्रल होतारमीड्यं जुष्टमग्नि कविक्रतुम्। अध्वराणामभिश्रियम्॥७ हा 
देवता बोलाइदिने, स्तुतियोग्य, सेवायोग्य णामभिश्रियम् ॥७॥ ०००५ कैजिकित 
अग्निदेवको प्रार्थना हामी गर्दछौँ । १ ए अतनृ,खधान् र यज्ञ ने प्राचीन 


जुषाणो अङ्गिरस्तमेमा हव्यान्यानुषक। अग्ने यज्ञ नय क्रतुथा ॥८॥ 
हे अङ्गिरावंशी श्रेष्ठ अग्निदेव ! यज्ञ सम्पादित गर्दै समयअनुसार आहुति सेवन गर । 
पूजा समिधान उ सन्त्य शुक्रशोच इहा वह। चिकित्वान् दैव्य जनम् ॥९॥ 
हे पूजा गर्ने योग्य र पवित्र तेज भएका अग्निदेव ! तिमी सर्वज्ञाता र दर्शनीय आलोक भएका छौ। 
देवताहरूलाई हाम्रा यस यज्ञमा लिएर आङ । 
विप्रे होतारमद्रुह धूमकेतुँ विभावसुम्। यज्चाना केतुमीमहे॥१०॥ 
ज्ञानले सम्पन्न, देवतालाई यञ्चमा बोलाउने, धुवाँरूपी ध्वजा भएका, अत्यन्त तेजले सम्पन्न, विद्रोह 
नगर्न र यञ्चको ध्वजारूपी अग्निदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 
अग्ने नि पाहि नस्त्व प्रति ष्म देव रीषतः । भिन्थि द्वेष सहस्कृत॥११॥ 
हे शक्तिसम्पन्न, तेजस्वी अग्निदेव ! याजकलाई तिमी हिंस्रक शत्रुबाट सुरक्षा गर र हामीसित ईर्ष्या 
गर्नेलाई नष्ट गरा । 
अग्नि प्रलेन मन्मना शुम्भानस्तन्वप स्वाम्। कविर्विप्रेण वावृधे ॥१२॥ 
तेजस्वी स्वरूपमा सुशोभित, मेधावी अग्निदेवलाई ग्रत्विकहरू पुरातन स्तोत्रले प्रज्वलित गर्दछन् । 
म उर्जो नपातमा हुवेगिने पावकशोचिषम्। अस्पिन्यल्चे स्वध्वरे ॥१३॥ 
उर्जा खस्न नदिने, पवित्र बनाउने, दीप्तिमान् अग्निदेवलाई उत्तम यज्ञमा आह्वान गछौँ । 
स नो मित्रमहस्त्वमग्ने शुक्रेण शोचिषा। देवैरा सत्सि बर्हिषि ॥१४॥ 


पूज्य, मित्रजस्ता हे अग्निदेव ! सफा ज्वाला र तेजले पूर्ण भएर देवताहरूसँगै यस यञ्चमा प्रतिष्ठित 
होछ। 


॥ 


यो अगिने तन्वोर दमे देवं मर्तः सपर्यति। तस्मा इद्दीदयद्दसु ॥१९॥ 
ऐश्वर्यको अभिलाषा गर्ने व्यक्तिले आफ्ना घरमा अग्निदेवको सत्कार गर्दा उनले ऐश्वर्य प्रदान 
गर्दछन् । 

अग्नर्मूर्घा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम्। अपा रेतासि जिन्वति ॥१९॥ 
सर्वश्रेष्ठ देवता, आकाशका उच्चतम स्थानमा प्रतिष्ठित, पृथ्वीका स्वामी अग्निदेवमा ओज 
स्थापित गरिएको छ। विजताशकनहन 

उदग्ने शुचयस्तव शुक्रा भ्राजन्त इरत। तव  ॥७॥ 
हे अग्निदेव । स्वच्छ, उज्ज्वल र प्रकाशित ज्योतिले तिम्रो तेज प्रवाहित गराउँछ। 
ईशिषे वार्यस्य हि दात्रस्याग्ने स्वर्पतिः । स्तोता स्याँ तव शर्मणि ॥१५॥ 

हे अग्निदेव । तिमी स्वर्गलोकका स्वामी, वरण गर्न योग्य र दान दिन योग्य धनका अधिष्ठाता हौ । 
तिमीले प्रदान गरेको सुख भोग्दै हामी सधैँ तिम्रै प्रशंसक बनिरहँ । 

त्वामग्ने मनीषिणस्त्वा हिन्वन्ति चित्तिभिः । त्वाँ वर्धन्तु नो गिर ॥१९॥ 
हे अग्निदेव । मनीषीहरू प्रार्थना गर्दै श्रेष्ठ कर्मले तिमीलाई हर्षित गराउँछन् । हाम्रा प्रार्थनाले 
तिमीलाई समृद्ध गराओस् । 

८ का स्वधावतो दूतस्य रेभतः सदा । अग्नेः सख्यं वृणीमहे॥२०॥, 
हे अविनाशी र सामर्थ्यवान् अग्निदेव ! तिमी देवताका सन्देशवाहक र ज्ञानका उपदेशक हौ। हामी 
गर्दछौँ । 

०७ कहर रह? ?००० शुचिर्विप्रः शुचि कविः । शुची रोचत आहुत ॥२१॥ 
हे पवित्र ज्ञानी  अत्यन्त शुभ कर्म गर्ने र क्रान्तदर्शी अग्निदेव ! पवित्रतापूर्वक प्रदान गरेको 
आहुतिले तिमी सुशोभित हुन्छौ । 


६०८९ 


क... 








, 


 उत त्वा धीतयो मम गिरो वर्धन्तु विश्वहा। अग्ने सख्यस्य बोधि न ॥ २२॥ 
हे अग्निदेव ! सत्कर्म र स्तुतिले तिमीलाई समृद्ध गराङन्  हाम्रो सख्यभाव बुझिदे  


यदग्ने स्यामहँ त्वं त्व वा घा स्या अहम्। स्युष्टे सत्या इहाशिषः ॥२३॥ 
हु ७१ । तिमीमा समर्पित भएर तिम्रै हुन पाऔँ र तिमी हाम्रा बन । तिम्रो आशीष हामीलाई 
लागोस् । 

वसुर्वसुपति्हि कमस्यग्ने विभावसुः । स्याम ते सुमतावपि ॥२४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी आलोक सम्पन्न, सबैका पालनकर्ता र सम्पूर्ण ऐश्वर्यका स्वामी हौ । हामी तिम्रो 
इच्छाअनुसार विवेकपूर्ण आचरण गरौँ . 

अग्ने धृतव्रताय ते समुद्रायेव सिन्धवः । गिरो ०५७०१५ ईरते ॥२५॥ 
है सत्कर्मेका धारक अग्निदेव ! हाम्रो सुन्दर प्रार्थना तिमौकहाँ समुद्रमा नदीझैँ जान्छन् । 

युवान विश्पति कर्वि विश्वाद पुरुवेपसम् । अग्नि शुम्भामि मन्मभिः ॥२६॥ 
यज्ञ आदि विभिन्न सत्कर्म गर्ने, सधैँ युवा रहने र आहुति सेवन गर्ने विद्वान् अग्निदेवलाई आफ्ना 
स्तुतिले समृद्ध गर्दछौँ ।  

यज्ञानां रथ्ये वय तिग्मजम्भाय वीडवे । स्तोमैरिषेमाग्नये ॥२७॥ 
तिखा लप्का भएका, यञ्चका प्रमुख र पराक्रमी अग्निदेवलाई हामी उ स्तोत्रले प्रार्थना गर्दछौँ । 


 अयमग्ने त्वे अपि जरिता भूतु सन्त्य । तस्मै पावक मृडय ॥२८॥ 


पवित्र बनाउने, पूजनीय हे अग्दिदेव ! हामी स्तोताहरू तिमीलाई विभिन्न किसिमले वन्दना गर्दछौं  
हामीलाई तिमी सुख प्रदान गर । 


धीरो ह्यस्यद्मसद् विप्रो न जागृविः सदा । अग्ने दीदयसि द्यवि ॥२९॥ 
हे ज्ञानी र धैर्यवान् अग्निदेव । तिमी आहुति सेवन गर्दै प्रजाका हितमा सधैँ जागृत रहन्छौ । तिमी 
आकाशमा आलोकित हुन्छौ ।  

पुराग्ने दुरितेभ्यः पुरा मृध्नेभ्य कवे । प्र ण आयुर्वसो तिर ॥३०॥ 
हे आश्रय प्रदाता मेधावी अग्निदेव ! पाप र हिंसाबाट रक्षा गरेर हाम्रो आयु बढाइदेङ । 

सुक्त  ४५ 
क्रषि  त्रिशोक काण्व । देवता  इन्द्र इन्द्राग्नी । छन्द  गायत्री । 

आ घा ये अग्निमिन्धते स्तृणन्ति बहिरानुषक्। येषामिन्द्रो युवा सखा ॥१॥ 
यज्चाग्नि प्रज्वलित गराउने याजक आफ्ना मित्र चिरयुवा इन्द्रदेवलाई यज्ञशालामा पवित्र आसन 
प्रधान गदेछन्  

 बृहन्िदिध्म एषां भूरि शस्तै पृथुः स्वरुः । येषामिन्द्रो युवा सखा ॥२॥ 
क्रषिका नजिकै समिधा पर्याप्त छ। स्तोत्र पनि असङ्ख्य छन् । ,चिरयुवा इन्द्रदेव सधैँ क्रषिहरूका 
मित्र बनेर रहन्छन् । ! 

अयुद्ध इद्युधा वृतं शूर आजति सत्वभिः । येषामिन्द्रो युवा सखा ॥३॥ 
इन्द्रदेव मित्र भएका साधकले युद्ध नगरीकनै सैन्यबलयुक्त शत्रु पराजित गर्न सक्छन् । 

आबुन्द वृत्रहा ददे जात पृच्छद्ि मातरम्। क उग्राः के ह शुण्विरै ॥४॥ 
वृत्र मार्ने इन्द्रदेवले जन्मँदै हातमा धनुषबाण लिएका थिए र मातासित यस संसारमा सबैभन्दा 
पराक्रमी वीर को होला भनेर सोधेका थिए . ।।।। 

प्रति त्वा शवसी वदद् गिरावप्सो न योधिषत्। यस्ते शत्रुत्वमाचके ॥५॥ गर्दछ 
हे इन्द्रदेव ! शक्तिसम्पत्न माताले तिमीसित शत्रुता गर्ने शत्रु पर्वतमा हात्तीजस्तो भएर विचरण गर्दछ 
भनेकी थिइन् ।  

उत त्वं मघवञ्छुणु यस्ते वष्टि ववक्षि तत् । यट्दीडयासि वीड तत्॥६॥ तिमी 
हे धनवान् इन्द्रैदैव ! तिमीसित याचना गर्ने व्यक्तिलाई तिमी त्यो सबै प्रदान गर, जसले ति 
शक्तिशाली बनेका छौ। छ बलवान् हुन्छ त्यसैले हाम्रो प्रार्थना सुन । 

यदाजिं यात्याजिकृदिन्द्र स्वश्वयुरुप । रथीतमो रथीनाम् ॥७॥ हरूको 
इन्द्रदेवले आफ्ना गतिला अश्च जोतेर युद्ध गर्न रथ लिएर रणक्षेत्रमा गएका बेला अन्य र  
बीचमा उनी महारथीजस्तै सुशोभित हुन्छन् । 


६९० 





हे छक ०॥। क हुम सहरी वञ्चिन्विष्वग्यथा वु । भवा नः सुश्रवस्तमः ॥८॥। चिल 
हरे  ७० मा ५७ 
लागि उत्तम अन्नले सम्पन्न भइराख। पनि हरेक किसिमले समृद्ध गराङ  पिर्मा हाम्रा. 


भनु अस्माक सु रथ पुर इन्द्र कृणोतु सातये। न यं पर्वन्त धूर्तयः ॥९॥ 
हाम्रा मनले रहर गरेको वस्तु प्रदान गर्नका लागि म मान नसबने इन्द्रदेवले आफ्नो श्रेष्ठ 
डिन हा पनन. हद मानिसले मार्न नसक्ने इन्द्रदेवले आफ्नो 
 कूज्याम ते परि द्विषोषरं ते शक्र दावने। गमेमेदिन्द्र गोमतः ॥१०॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! .. तिम्रा शत्रुका बन्धनमा कहिल्यै पनि नपरौँ । अनेकौँ गाईसँगै रोजेको 
धन प्रदान गर्दा हामी तिम्रै सामु विद्यमान रहाँ।  
शनैश्चिच्चन्तो अद्रिवोश्वावन्तः शतग्विनः । विवक्षणा अनेहसः ॥११॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव हामी बिस्तारैसित प्रगति गर्दै सयौँ गाई र अश्वले युक्त. धनले सम्पन्न हाऔँ र 
पापरहित होऔँ । हक  ॥ 
म उर्घ्वा हि ते दिवेदिवे सहस्रा सूनृता शता। जरितृभ्यो विमंहते ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी यजमानलाई सयौँ वा हजारौँ किसिमका विभिन्न ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । 


विद्या हि त्वा धनञ्जयमिन्द्र दृढहा चिदारुजम्। आदारिणं यथा गयम् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी धन जिलका लागि बलिया किल्ला पनि ध्वस्त गराउँछै र शत्रु संहार गर्दछौ । 
हामी तिमीलाई संरक्षण प्रदान गर्ने घरजस्तै ठान्दछौँ। म  फु फि 
ककुहं चित्त्वा कवे मन्दन्तु धृष्णविन्दवः । आ त्वा पणिं यदीमहे ॥१४॥ 
हे शत्रुसंहारक क्रान्तदर्शी इन्द्रदेव । हामीले तिमीसित धनको कामना गर्दा हाम्रो सोमरस 
आनन्ददायक होस् । क 
यस्ते रेवाँ अदाशुरिः प्रममर्ष मघत्तये। तस्य नो वेद आ भर॥१५॥. .... 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! अपार वैभवले सम्पन्न भए पनि लोभी भएर तिमीसित द्रोह गर्दछ भने त्यस 
मानिसको ऐश्वर्य हामीलाई देख ।  
इमउ त्वा चक्षते सखाय इन्द्र सोमिनः । पुष्यवन्तो यथा पशुम् ॥१६॥ 
पशु पाल्नेले हातमा घाँस लिएर स्नेहपूर्वक पशुतिर हेरेझैँ तिमीलाई तृप्त गर्ने याजक सोम आदि 
हातमा लिएर तिमीतिर हेरिरहन्छन् ।  
उत त्वाबधिरं वयं श्रुत्कर्ण सन्तमूतये । दूरादिह हवामहे॥१७॥ ॥ ८१ 
हे इन्द्रदेव । तिमी ध्वनि सुन्नमा अति नै सिपालु र सक्षम छौ, बहिरा होइनौ । आफ्नो सुरक्षाका लागि 
हामी तिमीलाई परैबाट पुकारा गर्दछौँ । हिन 
यच्छुभ्रुया इमं हव दुर्मष चक्रिया उत। भवेरापिर्ा अन्तम ० 
हे इन्द्रदेव । हाम्रो पुकारा सुनेर आफ्ना असीम सामर्थ्य प्रकट गर र हाम्रा नजिकै आएर प्रिय बन्धु 
होछ। 
,  यच्चिद्धि ते अपि व्यथिर्जगन्वांसो अमन्महि। गोदा इदिन्द्र बोधिनः १९ २ 
हे इन्द्रदेव ! हामी दुःखले आत्तिँदै तिम्रा शरणमा आएर र प्रार्थना गर्दा तिमी जागरुक भएर 
हामीलाई गाई प्रदान गर । नलिन ॥ 
आ त्वा रम्भ॑ न जिव्रयो ररभ्मा शवसस्पते। उश्मसि त्वा सधस्थ आ॥२० 
सामर्थ्यवान् हे अग्निदेव । वृद्ध व्यक्तिले लौराको सहारा लिएझैँ हामी तिम्रो सहारा लिन्छौ । हामी 
यज्ञमण्डपमा तिम्रा उपस्थितिको कामना गर्दछौँ त नव उ 
स्तोत्रमिन्द्राय गायत पुरुनृम्णाय सत्वने । नकि वृण्वते युधि ॥२१॥ ना 
कसीतै हो  पराक्रमी इन्द्रदेवलाई रणक्षेत्रमा कसैले परास्त गर्न सक्दैन, तिमीहरू उनै इन्द्रदेवको  
गान गर । म तनु 
अभित्वा वृषभा सुते सुत सुजामि पीतये तृम्पा व्यश्नुही मदम् ॥२२॥ क 


है बलशाली इन्द्रदेव ! यस सोमयज्ञमा तिम्रा लागि सोमरस समर्पित गर्दछौँ। तिमी यो तृप्तिकारक 
 सोमरस पान गर हत आल 


। 


७८, पु 
क 


६९१ 


मा त्वा मूरा अविष्यवो मोपहस्वान आ दभन्। माकी ब्रह्मद्विषो वनः ॥२३॥ 
हे इन्द्रदेव । रक्षणको कामना गर्ने र उपहास गर्ने अज्ञानीको कुनै प्रभाव तिमीमाथि नपरोस्। तिमी 
जानसित द्वेष गर्नेलाई कुने पनि सहायता नगर । 


इह त्वा गोपरीणसा महे मन्दन्तु राधसे। सरो गौरो यथा पिब ॥२४॥ 
हे इन्द्रदेव ! होताले ऐश्वर्य प्राप्त गर्नका लागि गाईको दुध मिसाएका सोमरसको हविले तिमीलाई 
प्रार्थना गर्दछन् । मृगले तलाउमा जल पिएभझैँ तिमी सोमरस पान गर । 


या वृत्रहा परावति सना नवा च चुच्युवे। ता संसत्सु प्र वोचत ॥२५॥  
हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव ! प्राचीन कालमा तिमीले पुरातन र नवीन धन प्राप्त गरेका थियौ, त्यस धनको 
विवेचना तिमी सभागृहमा गर । 


अपिबत् कट्ठुवः सुतमिन्द्र सहस्रबाह्वे । अत्रादेदिष्ट पौँस्यम् ॥२६॥ 
कट्ठुले निकालेको सोमरस इन्द्रदेवले पान गरे र हजारौँ भुजा भएका बलशाली शत्रु संहार गरे। 
यसबाट उनको दर्शनीय पराक्रम प्रकट भयो । 


सत्य तत्नुर्वशे यदौ विदानो अह्ृवाय्यम्। व्यानट् तुर्वणे शमि ॥२७॥ 


हे इन्द्रदेव । तिमीले तुर्वश र यादवको वास्तविक कार्य जानेर रणक्षेत्रमा अह्ृवाय नामको शत्रु वध 
गरेका थियौ । 


तरणिं वो जनानां त्रदं वाजस्य गोमतः । समानमु प्र शंसिषम् ॥२८॥ 


सज्जनलाई बाधाबाट पार लगाउने, शत्रुलाई भयभीत गराउने, पशुरूपी धनले सम्पन्न, अन्न दान गर्ने 
र उन्नतिशील इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 


.. क्रभुक्षण न वर्तव उव्थेषु तुग्रयावृधम्। इन्द्र सोमे सचा सुते ॥२९॥ 
सोम पेल्न लागेका स्तोता एकै साथ मिलेर जल वृद्धि गराउने महान् इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछन्। 
उनीबाट ऐश्वर्यको कामना गर्दछन् । 
. यः कृन्तदिद्वियोन्यं त्रिशोकाय गिरि पृथुम्। गोभ्यो गातुँ निरेतवे ॥३०॥ 

 इन्द्रदेवले त्रिशोकका लागि जल प्रवाहित गराउन मेघ भत्काए । उनैले पृथ्वीमा किरणको मार्ग पनि 
बनाए । 

, यद्दधिषे मनस्यसि मन्दानः प्रेदियक्षसि । मा तत्करिन्द्र मृडय ॥३१॥ तिता 
हे इन्द्रदेव ! हर्षित भएर जुन ऐश्वर्य धारण गर्दछौ, जसको कामना गर्दछौ र जुन दान गर्दछौ, त्यस्तो 
ऐश्वर्य हामीलाई किन प्रदान गर्दैनौ ? हामीलाई समृद्ध गराउ । 

। दभ्र चिद्धि त्वावतः कृत शृण्वे अधि क्षमि । जिगात्विन्द्र ते मनः ॥३२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले गरेको सानो काम पनि धर्तीमा विख्यात हुन्छ। त्यसैले तिमी हामीमाथि कृपा 
गर । 
. तवेदु ताः सुकीर्तयो५सब्नुत प्रशस्तयः । यदिन्द्र मृडयासि नः ॥३३॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले हामीलाई हर्षित गर्दा तिमी नै यशस्वी र प्रशंसनीय हुन्छौ । 
मा न एकस्मित्नागसि मा द्वयोरुत त्रिषु । वधीर्मा शूर भूरिषु ॥३४॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीबाट कुनै एक अपराध हुँदैमा हाम्रो संहार नगर । दुई अथवा तीन अथवा त्यसभन्दा 
बढी अपराध भए पनि हामीलाई दुःख नदेङ । 
बिभया हि त्वावत ७, णः । दस्मादहमृतीषहः ॥३५॥ . 
हे शत्रुमाथि प्रहार गर्ने र पापीको विनाश गर्ने पराक्रमी इन्द्रदेव । तिमी शत्रु परास्त गर्नमा सक्षम 
 छौ। तिमीबाट हामी भयभीत नहोऔँ । 
मा सख्युः शूनमा विदे मा पुत्रस्य प्रभूवसो । आवृत्वद्भृतु ते मनः ॥३६॥ यौ हामी 
सम्पदाले सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! हामी आफ्ना साथीभाइ वा पुत्रका लागि ऐश्वर्य याचना गर्दैनौँ । हा 
त तिम्रो मनलाई नै आफूतिर आकृष्ट गर्न खोज्दछौँ । 
को नु मर्या अमिथितः सखा सखायमनब्रवीत्। जहा को अस्मदीषते ॥३७॥ निता 
हे मनुष्यहरू हो । क्ओोधरहित, सखारूप इन्द्रदेवले आफ्ना मित्रसित आफूले कुनै निर्दोष 
हनन गरेँ कि ? मबाट को पर भाग्दछ ? भनेर सोधे । 


६९२ 





। 








एवारे वृषभा सुतेसिन्वन्धूर्यावयः । श्रष्लीव निवता चरन्॥३८॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव । पर्वतमा रहने सिकारीले सिकार फेला पारेझुँ सोम पेल्ने गरेका एवारलाई 
तिमीले प्रशस्त सम्पत्ति प्रदान गयौ । 


  आतएता वचोयुजा हरी गृभ्णे सुमद्रथा । यदी ब्रह्ाभ्य इद्ददः ॥३९॥ 
हे इन्द्रदेव ! भन्नेबित्तिकै रथमा नारिने तिम्रा अश्वलाई हामी बोलाउँछौँ। यो सम्पत्ति तिमीले 
ब्रह्मनिष्ठ साधकका लागि प्रदान गरेका हौँ । 


 भिन्धिव्शि अप द्विषः परि बाधो जही मृधः । वसु स्पाहँ तदा भर ॥४०॥ . 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रा सबै हिंस्रक शत्रु विनाश गरेर हामीदेखि पर हयइदेञ र उनको ऐश्वर्य हाम्रा 
नजिक ल्याइदेछ । 


यद्दीडाविन्द्र यत्स्थिरे यत्पर्शने पराभृतम्। वसु स्पाहँ तदा भर॥४१॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई तिमी स्थायी सम्पत्ति प्रदान गर, त्यो पुष्ट र स्थिर भई भूमिमा विद्यमान 
रहोस् र कसैले स्पर्श नगरेको होस् । 


म यस्य ते विश्वमानुषो भूरेर्दत्तस्य वेदति। वसु स्पाहँ तदा भर॥४२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले दिएको वैभव सबै मानिस उचित ढङ्गले चिन्दछन्, त्यस्तै वाञ्छित ऐश्वर्य 
हामीलाई पर्याप्त प्रदान गर । 
सूक्त  ४६ 
क्राषि  वश अश्व्य । देवता  पृथुश्रवा वायु । छन्द  गायत्री ककुप् बृहती द्विपदा । 
त्वावतः पुरूवसो वयमिन्द्र प्रणेतः । स्मसि स्थातहरीणाम् ॥१॥ 
धनवान्, श्रेष्ठ नाकय र अश्वका स्वामी हे इन्द्रदेव  तिमीजस्तो रक्षक अर्को कोही पनि छैन । 
तिमीप्रति हामी समर्पित भएर रहीँ। 
त्वां हि सत्यमद्रिवो विद्य दातारमिषाम्। विद्य दातारं रयीणाम् ॥२॥ 
वज्जधारी हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई हामी अन्न र ऐश्वर्य प्रदाता मान्दछौँ । यो वास्तविक हो  
आ यस्य ते महिमान काग ते शतक्रतो। गीर्भिरगुणन्ति कारवः ॥२॥ ७ ,  
हे सयौं यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी सयौँ खालका रक्षण साधनले सम्पन्न छौ । स्तोताहरू स्तुति गर्दै 
तिम्रो महानताको वर्णन गर्दछन् । क 
सुनीथो घा स मर्त्यो यं मरुतो यमर्यमा। मित्रः पान्त्यद्वह ॥४॥ । 
मरुत्हरू, मित्र र अर्यमादेव द्रोहरहित भएर जुन साधकको रक्षा गर्दछन्, त्यो साधक निश्चित रूपले 
श्रेष्ठ मार्गमा गमन गर्ने हुन्छ। 
म दधानो गोमदश्व वत्सुवीर्यमादित्यजूत एधते। सदा राया पुरुस्पृहा ॥१॥ 
हामी स्तोताहरू इन्द्रद्वारा संरक्षित भएर गाई र अश्वले सम्पन्न सामर्थ्यवान् हुन्छौँ । हामी मन परेको 
धन उनीबाट प्राप्त गरेर समृद्ध हुनेछौं । 


तमिन्द्र दानमीमहे शवसानमभीर्वम्। ईशान राय ईमहे॥६॥ हि 
शक्तिले सम्पन्न, निर्भीक र सबैका अधिष्ठाता इुन्द्रदेवबाट दान र ऐश्वर्य याचना गर्दछौँ । 


 तस्मिन्हि सन्त्यूतयो विश्वा अभीरवः सचा । 
तमा वहन्तु सप्तयः पुरूवसुं मदाय हरयः सुतम् ॥७॥ 
रक्षा गर्ने निर्भीक सेना इन्द्रदेवका आश्रित भएर सँगसँगै निवास गर्छन् । खुसी गराउने द्रुतगामी 
घोडाले उनलाई सोमयागकां निकट ल्याउन् । ... 
 
य आददिः स्वपर्नुभिर्यः पुतनासु ६८४, क म 
हे इन्द्रदव  तिम्रो मद वरण गर्न योग्य छ। शत्रु सहारक त्यही हो, शत्रुको धन त्यसले खोस्दछ.र. 
लडाइँमा परास्त नहुने खालको छ। विश म  
 योदुष्टरो विश्ववार श्रवा तरुता। 
०. शविष्ठ सवना वसो गहि गमेम गोमति व्रजे ॥९॥ 
इन्द्रदेवको शौर्य रणक्षेत्रमा शत्रुद्वारा अजेय, शक्तिप्रदायक २ विपत्तिबाट मुक्ति दिलाउने खालको 


६९२ 





फि 


छ। वरण गर्न योग्य शक्तिले सम्पन्न र सबैलाई निवास प्रदान गर्ने हे इन्द्रदेव 
आउ । हामी गाईले भरिएका गोठमा पस्न पाऔँ । 


गव्यो पु णो यथा पुराश्वयोत रथया । वरिवस्य महामह ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । सधैँको जस्तै हामीलाई उत्तम गाई, असल अश्वले युक्त रथ र प्रतिष्ठापूर्ण धन प्रदान 
गर्ने इच्छाले तिमी हाम्रा नजिकै आउ । 

नहि ते शूर राधसोन्त विन्दामि सत्रा । 

दशस्या नो मघवन्रू चिदद्रिवो धियो वाजेभिराविथ ॥११॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव । वास्तवमा तिम्रो सम्पत्ति असीम छ। हे धनवान् इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी 
ऐश्वर्य प्रदान गर । हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना सामर्थ्यले हाम्रा कर्मको रक्षा गर  


य क्रष्वः श्रावयत्सखा विश्वेत् स वेद जनिमा पुरुष्टुतः । 
त॑ विश्वे मानुषा युगेन्द्रै हवन्ते तविषं यतस्रुचः ॥१२॥ 
महान् इन्द्रदेव कोर्तिवान्हरूका सखा र अनेकाँद्वारा प्रशसित छन् । उनी हाम्रा सब जन्मका ज्ञाता 
पनि हुन् । उनै शक्तिशाली इन्द्रदेवका लागि स्रुक पात्रमा हवि प्रदान गर्ने हामी याजकहरू सधैँ 
यजन गर्दछौँ । 
स नो वाजेष्वविता पुरूवसुः पुरः स्थाता । मघवा वृत्रहा भुवत् ॥१२३॥ 
धनवान् इन्द्रदेव अनेकौँलाई निवास प्रदान गरेर वृत्र संहार गर्छन् । रणक्षेत्रमा सधैँ अगुवा रहेर हाम्रो 
संरक्षण गरुन् । 
अभि वो वीरमन्धसो मदेषु गाय गिरा महा विचेतसम् । 
इन्द्र नाम श्रुत्यें शाकिने वचो यथा ॥१४। 
हे उदगाताहरू हो ! हितकारी, असुरजयी, सोमरसले आनन्द प्राप्त गर्ने, वीर, मेधावी र कीर्तिमान 
इन्द्रदेवलाई विशेष स्तोत्रले स्तुति गर । 
ददी रेक्णस्तन्वे ददिर्वसु ददिर्वाजेषु पुरुहूत वाजिनम् र नूनमथ ॥१५॥ 
अनेकौँ तिरबाट बोलाइने हे इन्द्रदेव ! हामीलाई पुष्टिदायक धन प्रदान गर । श्रेष्ठ आवास देङ र 
रणक्षेत्रमा शक्तिले सम्पन्न असीम उत्साह प्रदान गर । 
 विश्वेषामिर्ज्यन्त वसूनां सासह्वांसँ चिदस्य वर्पसः । कृपयतो नूनमत्यथ ॥१६॥ 
हे स्तोताहरू हो  समस्त ऐश्वर्य नियन्त्रित गर्ने र शक्तिशाली शत्रुलाई पनि परास्त गर्ने इन्द्रदेवलाई 
तिमीहरू राम्रोसित प्रार्थना गर । 
महः सु वो अरमिषे स्तवामहे मीढहुषे अरङ्गमाय जग्मये । 
यञ्चेभिर्गीर्भिर्विश्वमनुषां मरुतामियक्षसि गाये त्वा नमसा गिरा ॥१७॥ 
हामी उनै शक्तिशाली, सज्जनको सहायता गर्ने, सबै ठाउँमा पुग्ने इन्द्रदेवलाई प्रचुर अन्न प्राप्त 
गर्नका लागि यजनीय स्तोत्रले प्रार्थना गर्दछौँ । तिमीहरू पनि उनैको प्रार्थना गर । हे इन्द्रदेव ! तिमी 
सबै मानिस र मरुतृहरूका उपास्य हौ । हामी आफ्ना विनम्र वचनले तिम्रो गुणगान गर्दछौँ । 
ये पातयन्ते अज्मभिर्गिगणां स्नुभिरेषाम्। 
यसँ महिष्वणीनां सुम्नँ तुविष्वणीनां प्राध्वरे ॥१८॥ ॥ 
। मरुतृहरू आफ्ना शक्तिप्रवाहले सम्पन्न भएर पर्वतीय जल ओरालोतिर प्रवाहित गर्दछन्, उन 
७० मरुत्हरूका निम्ति हामी यजन गर्दछौँ । उनीहरूका कृपाले यस श्रेष्ठ यज्ञमा सुख प्रा 
। गा ट ।   १ 
। प्रभङ्ग दुर्मतीनामिन्द्र शविष्ठा भर । 
। रयिमस्मभ्यं युज्यं चोदयन्मते ज्येष्ठ चोदयन्मते ॥१९॥ ॥ 
प्रेरक बुद्धिले सम्पन्न, शक्तिशाली हे इन्द्रदेव ! तिमी दुर्वुद्धिग्रस्त मानिसको विनाश गर्दछौ। 
हामीलाई तिमी उत्तम ऐश्वर्यले परिपूर्ण गरा । 
  सनितः सुसनितरुग्र चित्र चेतिष्ठ सूनुत । 
प्रासहा सम्राट् सहुरि सहन्तँ भुज्युं बाबु पूर्व्यम् ॥२०॥ ७ 
दानशील, शक्तिशाली र सत्यभाषी हे इन्द्रदेव ! तिमी अदभुत सामर्थ्यले सम्पन्न र शत्रुको विनाश 
गर्ने सम्राट् हौ । हामीलाई तिमी रणमा शत्रु परास्त गर्ने र सहनशक्ति प्रदान गर्ने सम्पत्ति प्रदान त 


। तिमी हाम्रा यज्ञमा 


६९४ 





आओ  ईवदाँ अदेवः पूर्तमाददे । 

अश्व्य पनि भनिने कशति उषा १. नुन भुत? हुन कण वैभव प्राप्त गरे । यस्तो 
दान गर्ने ती वश यहाँ आइदिउन् । क .. 

षष्टि सहस्राईयस्यायुतासनमुष्य्न ना विंशति शता। 

दश श्यावीना शता दश त्र्यरुषीणा दश गर्वा सहम्रा ॥२२॥ 

मैले साठी हजार र दस हजार अश्व त्यसपछि बीस सय उँट प्राप्त गरेँ । श्याम वर्णका दस सय घोडी 
र तीन ठाउँमा प्रकाशित दस हजार गाई पनि प्राप्त गरेँ । 

दश श्यावा श्रधद्रयो वीतवारास आशवः । मध्चा नेमिं नि वावृतुः ॥२३॥ 
हाम्रा  धुरो दस वद काला वर्णका घोडाले तान्दछन्। ती घोडा अन्त तीव्रगामी, 
॥ र शत्रुलाईखल्बल्याउने खालका छन्। 

दानासः पुथुश्रवसः कानीतस्य सुराधसः । 
रथ हिरण्ययं ददन् मंहिष्ठः सूरिरभूदर्षिष्ठमकृत श्रवः ॥२४॥ 
 पुथुश्रवाका पुत्र कानीत अत्यन्त धनवान् छन्। उनले हामीलाई सुनौलो रथ प्रदान गरे । उनी 

सर्वश्रेष्ठ दानी र विद्वान् छन् । हामीले उनका कोर्तिलाई समृद्ध गरायौँ । 

आनो वायो महे तने याहि मखाय पाजसे। 

वयंहिते चकृमा ॥. कत सद्यञ्चिन्महि दावने ॥२५॥ 
हे वायु ! महान् ऐश्वर्य प्राप्त लागि हामी तिम्रै प्रार्थना गर्दछौँ । हामीलाई तिमी प्रचुर सम्पत्ति 
र यज्ञीय बल प्रदान गर्नका लागि आउ । 

यो अश्वेभिर्वहते वस्त उस्रास्त्रि सप्त सप्ततीनाम्। 

एभिः सोमेभिः सोमसुद्धिः सोमपा दानाय शुक्रपूतपाः ॥२९॥ म 
सोमरस पान गर्ने, बल बढाउने र शुद्ध गराउने वायुदेव आफ्ना अश्चमा यात्रा गर्दछन् र तीन गुने सात 
पटक, अनि त्यसको सत्तरी गुना गाईलाई आश्रय प्रदान गर्दछन्। सोम पेल्नेहरूलाई उनी दान 


र क  
॥ पै 


दिन्छन्। 
यो म इमं चिदु त्मनामन्दच्वित्र दावने। 
....  अरवे अक्षे नहुषे सुकृत्वनि सुकृत्तराय सुक्रठुः ॥२०॥ 
 हामीलाई विलक्षण दान दिएर आनन्द मान्ने सत्कर्म परायण यशस्वी वायुले युवा अक्ष, नहुष, सुकृत् 
र सुकृत्तरलाई प्रेरित पनि गर्दछन् । 
। उचथ्येर १० १ वायो घृतस्नाः । 
अश्चेषित रजेषितं शुनेषित प्राज्म तदिदं नु तत् ॥२८॥  
तेजस्वी वायु उचथ्य र वपुका राज्यमा स्वप्रकाशित छन् । उनले घोडा, उँट र कुक्रबाट प्रेरित भएर 
प्रदान गरेको अन्न यही हो । 
अध प्रियमिषिराय षष्टिँ सहस्रासनम्। अश्चानामिन्न वृष्णाम्॥२ 
क बेला ऐश्वर्य प्रदान गर्ने शासकबाट हामीले साठी हजार शक्तिशाली अश्व दानका रूपमा ग्रहण 
काछौँ। हि  
। गावो वध्रय उप मा यन्ति वध्रयः ॥२०॥ 
जसरी बबई  हिले हिँड्दछन्, उसै गरी पृथुश्रवाले प्रदान गरेका गोरुहरू हामीसित 


हिँड्दछन् । 
अध यच्चारथै गणे शतमुष्ट्र अचिक्रदत्। अप थरिलेषु विशतिं शता ॥२१॥ 
त्यसका पछि लागेर विचरण गर्ने उँटका बथानबाट सय वटा उट ९ सेतो वर्णका गाईमा दुई हजार 
गाई दान गरिए। 
शत दासे बल्बुथे विप्रस्तरुक्ष आददे।  
 , तेतेवायविमे जना मदन्तीन्द्रगोपा मदन्ति देवगोपाः ॥२२ 
हामी गाई र घोडा पाल्ने ब्राह्मण हौँ । हामीले बलबुथ नामका सयौँ गाई र अश्च प्राप्त गरेका थियौँ। 
 ०  यी सबै तिम्रै आश्रयमा छन्। यी स्तोताहरू इन्द्र र अन्य देवताद्वारा संरक्षित भएर खुसी 
बने क करन ६९५ 





पिडा 


अथ स्या योषणा मही प्रतीची वशमश्यम् । अभिरुक्मा वि नीयते ॥३३॥ 
उनै दाताले सुनौला आभूषणले सजिएका वन्दनीय नारीलाई अश्व्यका पुत्र वशका सम्मुख पुग्याए। 
सूक्त  ४७ 
क्रषि  त्रित आप्त्य । देवता  आदित्यगण आदित्यगण उषा । छन्द  महापंक्ति । 
महि वो महतामवो वरुण मित्र दाशुषे । यमादित्या अभि 
द्वृहो रक्षथा नेमघं नशदनेहसो व कतयः सुङतयो व उतयः ॥१॥ 
हे मित्र र वरुणदेव । तिमीहरूले हविप्रदाता यजमानलाई संरक्षण प्रदान गर्ने रक्षण साधन अत्यन्त 
श्रेष्ठ छ। हे आदित्यहरू हो ! विद्रोही शत्रुबाट जोगाएका यजमानलाई पापले दुःख दिन सक्दैन । 
विदा देवा अघानामादित्यासो अपाकृतिम्। पक्षा वयो. 
यथोपरि व्यपस्मे शर्म यच्छतानेहसो व कतयः सुञृतयो व उतयः ॥२॥ 
हे आदित्य हो  हाम्रो दुःख कस्ता खालको छ भन्ने थाहा छ। पक्षीले पँखेटाले छोपेर बच्चालाई 
सुरक्षा दिएभझैँ पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले हामीलाई सुख प्रदान गर । 
व्यपस्मे अधि शर्म तत्पक्षा वयो न यन्तन। विश्वानि 
विश्ववेदसो वरूथ्या मनामहेनेहसो व झतयः सुङतयो व तयः ॥२३॥ 
सर्वसाता हे देवताहरू हो ! चराले पँखेटाले छोपेर बच्चालाई सुरक्षा प्रदान गरेझैं हामीलाई आफ्ना 
पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनबाट सुरक्षा गर भन्ने आशा गर्दछौँ । 
यस्मा अरासत क्षयं जीवातुं च प्रचेतसः । मनोर्विश्चस्य 
घेदिम आदित्या राय ईशतेनेहसो व झतयः सुञतयो व जतयः ॥४॥ 
हे देवता हो ! चेतना सञ्चार गराउने आदित्यले जीवनको साधन र आवास प्रदान गर्दै मानिसका 
लागि संसारको ऐश्वर्यमाथि पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले शासन गर्छन् ! 
परि णो वृणजन्नघा दुर्गाणि रथ्यो यथा । स्यामेदिन्द्रस्य 
शर्मण्यादित्यानामुतावस्यनेहसो व कतयः सुञतयो व कतयः ॥५॥ 
रथ तान्ने घोडाले दुर्गम पथ छोडेभझैँ हामी पापपूर्ण बाये छोड्दछौँ । हामी इन्द्रदेवका आश्रित र 
आदित्यबाट पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले संरक्षित भएर रहाँ । 
परिहवृतेदना जनो युष्मादत्तस्य वायति। देवा अदभ्रमाश 
वो यमादित्या अहेतनानेहसो व कतयः सुञृतयो व कतयः ॥६॥ 
कष्ट सहन गरेर तिम्रो उपासना गर्ने व्यक्तिले ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछन् । हे द्वुतगतिले गमन गर्ने देवताहरू 
हो ! तिमीहरू जसका नजिक जान्छौ, त्यसले पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले असीमित ऐश्वर्य 
पाउँछ। 
न ताँ तिग्मं चन त्यजो न द्रासदभि त॑ गुरु । यस्मा उ शर्म 
सप्रथ आदित्यासो अराध्वमनेहसो व जतयः सुझतयो व कतयः ॥७॥ 
हे आदित्यगण  तिमीहरूका आश्रयमा रहेका व्यक्तिलाई धारिला हतियारले पनि दुःख दिन 
सक्दैनन्। ठूला आपद्बाट पनि तिमीहरूका पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले जोगिएर सुखौ 
रहन्छन् । 
युष्मे दवा अपि ष्मसि युध्यन्तइव वर्मसु। यूयं महो न 
एनसो युयमर्भादुरुष्यतानेहसो व कतयः सुकतयो व कतयः ॥८॥ 
हे देवताहरू हो । कवच धारण गर्ने योद्धा सुरक्षित रहेझैँ तिमीलाई समर्पित भएर हामी पापरहित र 
श्रेष्ठ रक्षणसाधनले सानाठूला पापबाट जोगिन्छौँ । 
अदितिर्न उरुष्यत्वदितिः शर्म यच्छतु। माता मित्रस्य 
रेवतो र्यम्णो वरुणस्य चानेहसो व ञतयः सुकतयो व कतयः ॥९॥ 
सम्पत्तिवान् अर्यमा, मित्र र वरुणदेवकी माता अदितिले हामीलाई सुरक्षित गरुन् । उनले पापरहित 
र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले सुख प्रदान गरुन् । 
यद्देवाः शर्म शरण यद्धव्रे यदनातुरम् . ०,०७०७ म 
तदस्मासु वि यन्तनानेहसो व ञतयः व ञतयः ॥१०॥ 
हे देवताहरू हो । तिमीहरू आफ्ना आश्रयको सुख हामीलाई प्रदान गर । ती तीन किसिमले धार 
गर्न योग्य क्षमताहरू कल्याणकारी, रोगमुक्त, पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसामर्थ्यले युक्त होछन् । 


पिई 


 ६९६ 





आदित्या अव हि ख्यताधि कूलादिव स्पशः । सुतीर्थमर्वतो 
लिन. यबाईत आया सुप नेषथा सुगमनेहसो व उतय सुञतयो व कतय ॥११॥ 
हे है वि पु ितकिना बसेका मानिसले तलतिर हेरेझँ तल रहेका हामीतिर हेर । सजिलो 
घा गैभ, हामीलाई पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले सजिलो मार्गबाट लैजाओ । 
नेह भद्र रक्षस्विने नावयै नोपया उत । गवे च भद्र धेनवे 
हे आदित्यहरू हो ! असुर, विद्वेष गर्ने कीर्तिको 
सि  र्ने, उपद्रवीको हित नगरीकन सधैँ गाई, पराक्रमी र कातिक 
कामना गर्न मानिसकै पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले कल्याण गर्  
यदाविर्यदपीच्य देवासो अस्ति दुष्कृतम्। त्रिते तद्विश्वमाप्तय 
क, अरे अस्मद्दधातनानेहसो व जतयः सुञतयो व कतय ॥१२॥ 
हे देवताहरू हो  हाम्रा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष पाप हामीबाट पर हटाओ। पापरहित र श्रेष्ठ 
रक्षणसाधनले त्रितआप्त्यसित कुनै पाप नरह्न्। 
यच्च गोषु दुष्वप्यं यच्चास्मे दुहितर्दिवः । त्रिताय 
तद्विभावर्याप्ाय परा वहानेहसो व कतयः सुञ्तयो व जतयः ॥१४॥ . 
हे सूर्यपुत्री उषादेवी ! तिमी हाम्रा र गाईका दूषित भावनाहरू पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले 
हटाइदेङ भन्ने निवेदन म त्रितआप्त्य क्रषि गर्दछु। 
निष्क वा घा कृणवते स्रजं वा दुहितर्दिवः । त्रिते दुष्वण्यं 
सर्वमाप्त्ये परि दद्मस्यनेहसो व तय सुझतयो व ञतयः ॥१५॥ 
हे सूर्यपुत्री उषादेवी ! म त्रितआप्त्य क्रषिका प्रार्थनाले सधाउने र सजाउनेका दूषित विचार 
पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले हटाइदेङ  म 
तदन्नाय तदपसे तं भागमुपसेदुषे। त्रिताय च द्विताप 
चोषो दुष्प्वप्यं वहानेहसो व तय सुञ्तयो व जतयः ॥१६। 
हे उषादेवी । तिमी अन्न लिने र दिने अथवा त्यो अन्नको भाग ग्रहण गर्ने त्रितआप्त्यका दूषित 
विचारहरू पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले हयइदेउ । 
यथा कलां यथा शफ यथ त्रणं सत्रयामसि। एवा दुष्ख्वण्य 
सर्वमाप्ते सं नयामस्यनेहसो व कतयः सुछतयो व कतयः ॥१७॥ 
यज्ञमा क्रमैसित वस्तु दान गरेझौँ ग्रणको साँवा र ब्याज क्रमैसित चुक्ता गरेझै आफ्ना सबै दूषित 
विचार त्रितआप्त्य ग्रषि पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले मेटाउछन् । 
अजैष्माद्यासनाम चाभूमानागसो वयम्। उषो यस्माहुष्प्वप्यादभैष्माप 
तदुच्छत्वनेहसो व कतयः सुझतयो व कतय ॥१०५॥ १ 
हे उषादेवी । आज हामी विजयी भएर लाभान्वित र पापरहित हुनेछौँ। दूषित विचारले हामी 
डराएका थियौँ हामीलाई त्यसबाट पापरहित र श्रेष्ठ रक्षणसाधनले मुक्त गरा. 
सूक्त  ४० 
क्रषि  प्रगाथ काण्व । देवता  सोम। छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
स्वादोरभक्षि वयसः सुमेधाः स्वाध्यो वरिवोवित्तरस्य । 
विश्वे यं देवा उत मर्त्यासो मधु ब्रुवन्तो अभि सञ्चरन्ति॥१॥ 
सोमरसलाई सबै देवता र मानिसले मिठौ भन्दै प्रशंसा गर्दै ग्रहण गर्दछन् । स्वादिष्ट र सम्माननीय 
त्यही सोमरस हामी श्रेष्ठ स्वाध्यायी र मेधावी याजकहरू सेवन गर्दछौँ । 
अन्तश्ष प्रागा । हरसो दैव्यस्य । 
इन्द्रविन्द्रस्य सख्य॑ जुषाणः श्रौ्णीव धुरमनु राय त्रध्या ॥२। 
हे अविनाशी सोमरस ! तिमी देवताका अन्तःकरणमा प्रवेश गरेर उनीहरूको क्रोध नष्ट गराउँछौै । 
रथमा नियोजित भएका अश्चले भारी वहन गरेझैं तिमी इन्द्रदेवको मैत्री ग्रहण गरेर याजकलाई 
ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि संलग्न हुन्छौँ ।  


६९७ 





अपाम सोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान्। 

कि नूनमस्मान्कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृत मर्त्यस्य ॥३॥ 
हे सोम ! तिमी यज्ञको समृद्धि बढाउँछौ। हामी यजमानहरू तिम्रा सहयोगले सूर्यरूपी ज्योतिले 
ज्योतित भएर अमत््व प्राप्त गरौँ । हामी भूलोकबाट दिव्यलोकमा आरोहण गरौं । हामी देवताको 
ज्योतिर्मय स्वर्गलोक हेर्न सक्षम होऔँ । 


शं नो भव हृद आ पीत इन्दो वितेव सोम सूनवे सुशेवः । 
सखेव सख्य उरुशंस धीरः प्र ण आयुर्जीवसे सोम तारीः ॥४॥ 
हे सोम ! पिताका लागि पुत्र र मित्रका लागि अर्को मित्र नै सुखदायक भएझैँ हाम्रा हृदयका 
लागि सुखकारी हौ । हे धेरै तिरबाट प्रशसित सोम ! तिमी बुद्धिले सम्पन्न छै, हाम्रा जीवनमा सुख 
र आयु वृद्धि गराउ । 


इमे मा पीता यशस उरुष्यवो रथं न गावः समनाह पर्वसु। 

ते मा रक्षन्तु विस्रसञ्चरित्रादुत मा स्रामाद्यवयन्त्विन्दवः ॥५१॥ 
गाडामा गोरु नारेझैं सोमले हाम्रा सबै अङ्ग जोड्न्। कोर्तिवान् सोमले संरक्षणको आशा गर्ने 
हामीलाई चरित्र भ्रष्ट हुनबाट रक्षा गरुन् र रोगबाट मुक्त गरुन्। 


अग्नि न मा मथितं सं दिदीपः प्र चक्षय कृणुहि वस्यसो नः । 
हन अथा हि ते मद आ सोम मन्ये रेवाँ इव प्र चरा पुष्टिमच्छ॥६॥ 

हे सोम ! हामीले पान गरेपछि तिमी प्रज्वलित अग्निजस्तो भएर आलोक र तेज सम्पन्न गर। 
हामीलाई तिमी ऐश्वर्यवान् बना । त्यसपछि तिम्रो आनन्दका लागि हामी प्रार्थना गर्दछौँ । तिमी 
ऐश्वर्यवान् भएर सबै ठाउँमा जाँदै पोषण प्राप्त गर । 

इषिरेण ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्यस्येव रायः । 

सोम राजन् प्र ण आयूषि तारीरहानीव सूर्यो वासराणि ॥७॥ 
कामनायुक्त मनले पेलेर तयार गरिएको सोमरस पेतृक सम्पत्तिजस्तै सेवन गर्दछौँ । हे तेजसम्पन्न 
सोम  सूर्यले दिउँसो प्रकाश वृद्धि गरेझौँ हाम्रो आयु वृद्धि गर । 

सोम राजन् मृडया नः स्वस्ति तव स्मसि व्रत्याई स्तस्य विद्धि। 

अलर्ति दक्ष उत मन्युरिन्दो मा नो अर्यो अनुकामं परा दाः ॥८॥ रित 
हे तेजसम्पन्न सोम ! हाम्रो हित गर्नका लागि प्रसन्न गरा । हामी तिम्रै व्रतशील हौँ भन्ने तथ्य तिमी 
बुझ। हे सोम  विवेकयुक्त जोस प्रदान गरेर शत्रुको अधीनमा नपार । 

त्वं हि नस्तन्वः सोम गोपा गात्रेगात्रे निषसत्था नृचक्षाः । 

यत्ते वयं प्रमिनाम व्रतानि स नो मृड सुषखा देव वस्यः ॥९॥ 
हे शरीरका संरक्षक र मानिसका निरीक्षक सोम ! तिमी हाम्रा अङ्गप्रत्यङ्गमा समाहित होङ  
हामीले तिम्रो नियम भङ्ग गरे पनि अभिन्न सखा बनेर सुख प्रदान गर । 

क्रदूदरेण सख्या सचेय यो मा न रिष्येद्धर्यश्च पीतः । 

अर्यं यः सोमो न्यधाय्यस्मे तस्मा इन्द्र प्रतिरमेम्यायुः ॥१०॥ 
श्रेष्ठ अश्वले युक्त हे इन्द्रदेव ! पान गरेपछि दुःख नदिने रसजिलोसित पच्ने सोमरसको मित्रता 
हामी प्राप्त गरौँ। आफ्ना पेटमा पसेको सोमरस लामो संमयसम्म रहिरहोस् भनेर हामी प्रार्थना 
गर्दछौँ । हा  क न 

अप त्या अस्थुरनिरा अमीवा निरत्रसन्तमिषीचीरभैषुः। 

आ सोमो अस्माँ अरुहद्विहाया अगन्म यत्र प्रतिरन्त आयुः ॥११॥ 
हामीलाई गतिलो सोमरस प्राप्त भएको छ। ज्यादै मुस्किलले हट्ने र धेरै दुःख दिने रोग अब नाश 
होलान् । हामी भयमुक्त होऔँ । सोमले आयु बढाउँने ठाउँमा हामी जाऔँ । 

यो नइन्दुः पितरो हत्सु पीतोमर्त्यो मत्याँ आविवेश। 

तस्मै सोमाय हविषा विधेम मृडीके अस्य सुमतौ स्याम ॥१२॥ का 
हे पितृहरू हो  पान गर्दा मानिसका हृदयमा पस्ने अविनाशी सोमरसका आहुतिले हामी 
गर्दछौँ । हामी उनको श्रेष्ठ बुद्धि र कृपा प्राप्त गरौँ । 


६९८ 





त्वं सोम पितृभि संविदानोनु द्यावापृथिवी यौ 
पृथिवी आ ततन्थ। 
तस्मै त इन्दो हविषा विधेम वयं स्याम पतयो रयीणाम्॥१३॥ त 
हे सोम तिमी पितृहरूका शक्तिसँग मिलेर दिव्यलोक र भूलोकसम्म फैलिन्छौ । हामी हविष्य 
समर्पित गर्दै तिम्रो सेवा गर्दछौं । हामीलाई तिमी धनधान्यले सम्पन्न गरार । 
॥ ७ ३ सति वोचता नो मा नो निद्रा ईशत मोत जल्पिः । 
व्य सोमस्य विश्वह प्रियासः सुवीरासो विदथमा वदेम ॥१४॥ 
 हेरक्षा गर्ने देवता हो ! हामीलाई मिठो शब्दले उपदेश गर। खराब विचारका अधीनमा हामी 
७२ १७ सधैँ सोमरसका प्रियपात्र बनौँ । श्रेष्ठ सन्तानले सम्पन्न भएर हामी सोमरसलाई प्रार्थना 
त्वं न सोमविश्वतो वयोधास्त्व स्वर्विदा विशा नृचक्षा । 
त्वं न इन्द कतिभिः सजोषाः पाहि पश्चातादुत वा पुरस्तात् ॥१५॥ 
हे सोम । सबै तिरबाट हामीलाई अन्न प्रदान गर । सुखदाता र सर्वदर्शी भएर हामीभित्र प्रवेश गर् । 
हर्षित भएर आफ्ना रक्षणसाधनले हामीलाई सुरक्षा प्रदान गर। 
अथ वालखिल्यम् 
सूक्त  ४९ 
क्रषि  प्रस्कण्व काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 
अभि प्र वः सुराधसमिन्द्रमर्च यथा विदे। 
किक. यो जरितृभ्यो मघवा पुरूवसुः सहस्रेणेव शिक्षति ॥१॥ 
हे त्रात्विकहरू हो ! ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव स्तुति गर्नेलाई अनेकाँ किसिमका श्रेष्ठ धनले सम्पन्न 
बनाउँछन् । उत्तम धन प्राप्त गर्नका लागि सकेसम्म उनैको अर्चना गर   
शतानीकेव प्र जिगाति धृष्णुया हन्ति वृत्राणि दाशुषे। 
गिरेरिव प्र रसा अस्य पिन्नविरे दत्राणि पुरुभोजसः ॥२॥ 
शत्रुका सेनाले आक्रमण गर्ने बेलामा सेनापतिले आफ्ना सेनाको संरक्षण गरेझैँ श्रेष्ठ कार्यमा 
आफ्नो साधन लगाउनेलाई इन्द्रदेवले संरक्षण गर्दछन् । यस्तो साधन सबैको तिर्खा मेट्ने पर्वतको 
जलजस्तै लाभदायक हुन्छ। म यु 
आत्वा सुतास इन्दवो मदा य इन्द्र गिर्वणः । 
आपो न वत्रित्रन्वोक्य सरः पृणन्ति शूर राधसे ॥॥ 
हे वज्जधारी, शूरवीर इन्द्रदेव ! आनन्दप्रदायक सोमरस तिम्रै लागि पेलेर तयार गरिएको छ। पानीले. 
पोखरी भरेझँ सोमरसले तिमीलाई परिपूर्ण गरोस्। .  
अनेहसं प्रतरणं विवक्षणं मध्व स्वादिष्ठमी पिब। 
आ यथा मन्दसानः किरासि न प्र क्षुद्रेव त्मना धृषत् ॥४॥ 
। शत्रु विनाश गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी दोषरहित र प्रशंसनीय सोमरस पान गर ।,हर्षित भएर हामीलाई 
सामान्यलाई झैँ ऐश्वर्य प्रदान गर । 
आङः स्तोममुप द्रवद्धियानो अश्चो न सोतृभिः । 
 यं ते स्वधावन्त्स्वदयन्ति धेनव इन्द्र कण्वेषु रातयः ॥५॥ 
हे सन्तुष्टि प्रदान गर्ने इन्द्रदेव ! तिम्रा गाई र कण्व वंशीले दिएका साधनले श्रेष्ठ बनेका यज्ञमा 
सोम पेल्नेले गरेका स्तुतिले प्रेरित भएर अश्वजस्तै द्रुतगतिमा तिमी आर ।  
उग्र न वीरं नमसोप सेदिम विभूतिमक्षितावसुम्। . 
उद्रीव वञ्जिन्नवतो न सिज्चते क्षर्तीन्द्र धीतयः ॥९॥ 
हे वज्जधारी र नष्ट नहुने अनेकौँ ऐश्वर्यले सम्पन्न इन्द्रदेव ! मानिसले पराक्रमी व्यक्तिको आश्रय 
लिएझैँ हामी विनयपूर्वक तिम्रा नजिक आउँछौं। कुवाका पानीले खेत सेचन गरेझैँ हाम्रा हातका 


औँलाले तिम्रा लागि सोमरस निचोर्दछन्। 
यसेयद्वा पृथिव्यामधि । 
 ७८कै उग्र उग्रेभिरा गहि ॥७॥ 
श्रेष्ठ बुद्धिले सम्पन्न हे वीर इन्द्रदेव ! तिमी यज्ञमण्डपमा विद्यमान होछ। धर्तीमा होस् या अन्य 
६९९ 





कुनै स्थानमा तिमी जुन ठाउँमा भए पनि हाम्रा यज्ञस्थलमा आफ्ना बलशाली र द्रुतगामी अश्वद्वारा 
अवश्य आउ । 


अजिरासो हरयो ये त आशवो वाताइव प्रसक्षिणः । 
येभिरपत्यं मनुषः परीयसे येभिर्विश्चं स्वर्दुशे ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा द्वुतगामी र वायुजस्तो वेग भएका अश्वले शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्छन्। तिमी 
तिनैद्वारा मानिसको यञ्च र सम्पूर्ण संसार हेर्नका लागि आठ ।. 
एतावतस्त ईमह इन्द्र सुम्नस्य गोमतः । 
यथा प्रावो मघवन् मेध्यातिथिं यथा नीपातिथिं धने ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले मेध्यातिथि क्रषि र नीपातिथिलाई अपार धन दिएर रक्षा गरेझैँ गाई र अश्चले 
सम्पन्न वैभव प्रदान गर भनेर हामी माग्दछौँ । 
, यथा कण्वे मघवन्त्रसदस्यवि यथा पक्थे दशव्रजे। 
यथा गोशर्ये असनोर्क्रजिश्चनीन्द्र गोमद्धिरण्यवत् ॥१०॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव !। तिमीले कण्व, दशव्रज, त्रसदस्यु, पक्थ र क्रजिश्वीलाई गाई र स्वर्णले सम्पन्न 
गरेझैँ हामीलाई पनि वैभव प्रदान गर । 





सूक्त  ५० 
क्रषि  पुष्ट्गु काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 
प्रसु श्रुतं सुराधसमर्चा शक्रमभिष्टये । 
यः सुन्वते स्तुवते काम्यं वसु सहस्रेणेव मंहते ॥१॥ 
हे स्तोता हो ! तिमीहरू वाञ्छित सम्पत्ति प्राप्त गर्नका लागि सोमयञ्ञ गर्ने स्तोतालाई सहस्र 
किसिमका इच्छित ऐश्वर्य प्रदान गर्ने, बलशाली, ऐश्वर्यशाली र यशस्वी इन्द्रलाई विधिपूर्वक प्रार्थना 
गर । 
शतानीका हेतयो अस्य दुष्टरा इन्द्रस्य समिषो महीः । 
गिरि्न भुज्मा मघवत्सु पिन्वते यदीं सुता अमन्दिषुः ॥२॥ 
सुसंस्कृत सोमरसले इन्द्रदेवलाई आनन्दित गरेपछि उनी सम्पत्तिवान्लाई पर्वतले जस्तै विशाल 
पदार्थको भण्डार प्रदान गरेर सन्तुष्ट पार्दछन् । उनीसित अडिग रहने र राम्ररी हुइँक्याइने खालका 
अनेकाँ शस्त्रास्त्र छन् । 
यदी सुतास इन्दवोभि प्रियममन्दिषुः । 
आपो न धायि सवनं म आ वसो दुघा इवोप दाशुषे ॥३॥ 
सबैलाई निवास प्रदान गर्ने हे इन्द्रदेव ! पेलिएको सोमरसले तिमीलाई आनन्दित गरेका बेला 
आहुति प्रदान गर्दै यञ्चकर्म गर्नेलाई तिमीले दुध दिने गाई र जलजस्तै बनाइदियौ । 
अनेहसं वो हवमानमूतये मध्वः क्षरन्ति धीतयः । 
आ त्वा वसो हवमानास इन्दव उप स्तोत्रेषु दधिरे ॥४॥ 
हे याजक हो ! सुरक्षा प्राप्त गर्नका लागि तिमीहरू उनै इन्द्रदेवलाई सोमरस पेल । उनी अत्यन्त 
प्रशंसनीय र शत्रुद्वारा अपराजेय छन् । सबैलाई निवास प्रदान गर्ने हे इन्द्रदेव । यज्ञ मण्डपमा 
प्रशंसनीय सोमरस तिम्रा सामु प्रस्तुत गरिन्छ । 
आ नः सोमे स्वध्वर इयानो अत्यो न तोशते। 
यं ते स्वदावन्त्स्वदन्ति गूर्तयः पौरै छन्दयसे हवम् ॥५॥ प्जस्तै 
हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा स्तुतिको अभिलाषा गर्दछौ । त्यसले तिमीलाई हर्षित गराउँछ। अ 
वेगपूर्वक गमन गर्दै तिमी हाम्रा सोमयञ्चमा आङ र शत्रु विनाश गर। 
प्र वीरमुग्रे विविचिं धनस्पुतं विभूति राधसो मह । 
उद्रीव वज्रित्नवतो वसुत्वना सदा पीपेथ दाशुषे ॥६॥ 
हे वज्रधारी इन्द्रदेव ! तिमी अत्यन्त पराक्रमी र अनेकौँ किसिमका ऐश्वर्यले सम्पन्न छौ । हामी रम 
ऐश्वर्य तिमीसित याचना गर्दछौँ । तिमी पानी भरिएको जलकुण्डले जस्तै, हामी हवि प्रदान गर्नेल 
सन्तुष्ट गराउँछौ । 


७०० 





यद्ध नून परावति यद्वा पृथिव्या दिवि। 
युजान इन्द्र हरिभिर्महेमत ग्रष्व ग्रष्वेभिरा गहि॥७॥ ७ 
महान् बुद्धिले सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! तिमी द्युलोकमा विद्यमान छौ। भूलोक वा अन्यत्र कुनै अर्को 
प्रदेशमै भए पनि शक्तिशाली अश्व नियोजित गरेर हाम्रा सामु चाँडै आउ । 
रथिरासो हरयो ये ते अस्रिध ओजो वातस्य पिप्रति। 
येभिर्नि दस्यु मनुषो निधोषयो येभि स्व परीयसे ॥८॥ आ्याजिकमा 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा रथमा नियोजित अश्व बाधारहित छन्। तिनले शत्रुलाई सताउँदै स्वर्गलोकमा 
 चारैतिर गमन गर्दछौ । तिम्रा अश्चले वायुमा रहेको तेज आलसात् गर्छन् । 
एएतावतस्ते वसो विद्याम शुर नव्यसः । 
यथा प्राव एतशं कृत्व्ये धने यथा वशं दशव्रजे ॥९॥ 
सबैलाई निवास प्रदान गर्ने हे शूरवीर इन्द्रदेव । तिमीले ऐश्वर्यका लागि एतश र दशव्रज क्रषिलाई 
संरक्षित गर्ने तिमी ऐश्वर्यवान् र प्रार्थनीय छौ । तिमीलाई हामी राम्ररी जान्दछौँ । 
यथा कण्वे मघवन् मेधै अध्वरे दीर्घनीथै दमूनसि।  
यथा गोशर्ये असिषासो अद्रिवो मयि गोत्र हरिश्रियम् ॥१०॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमीले कण्व, दीर्घनीथ, गोशर्य ग्रषिलाई रक्षा गरेझैं अश्चमा आएर हामीलाई 
पनि सुरक्षा प्रदान गर । 
सूक्त  १ 
क्रषि  श्रुष्टिगु काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 
ययथा मनौ सांवरणौ सोममिन्द्रविबः सुतम्। 
नीपातिथौ मघवन् मेध्यातिथौ पुष्टिगौ श्रुष्टिगौ सचा ॥१॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव । तिमीले सांवरण मनुका यज्ञमा पेलिएको सोमरस पान गरेझैं बलशाली गाईले 
युक्त मेधातिथि, नीपाथिथि, पुष्टिगु र श्रुष्टिगु आदि क्रषिका यज्ञमा पनि सोमपान गर् । 
पार्षद्वाणः प्रस्कण्वं समसादयच्छयानँ जित्रिमुद्धितम्। 
सहस्राण्यसिषासद् गवामृषिस्त्वोतो दस्यवे वृकः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । उच्च स्थानमा शयन गर्ने प्रस्कण्व क्रषिलाई पार्षद्वाणमाथि स्थापित गरेका बेला उनको 
सुरक्षा गरेर तिमीले हजारौँ गाईको रक्षा गरेका थियौ। 
य उक्थेभिर्न विन्धते चिकिद्य क्रषिचोदनः। 
ई इन्द्र तमच्छा वद नव्यस्य मत्यरिष्यन्त न भोजसे ॥२॥ 
इन्द्रदेव स्तोत्रद्वारा सबै कुरा जान्ने र क्रषिका प्रेरक हुन्, उनका लागि नौलो स्तुति गरौँ । उनीबाट 
दिव्य पोषणको कामना गरौँ । 
यस्मा अर्क सप्तशीर्षाणमानुचुस्त्रिधातुमुत्तमे पदे।  ती 
स त्विपमा विश्वा भुवनानि चिक्रददादिज्जनिष्ट पस्यम् ॥४॥ 
इन्द्रदेवले समस्त लोक सिर्जना गरेर आफ्नो शक्ति प्रकट गरे, उनका लागि स्तोताले सात शीर्ष र 


 तीन धारक क्षमताले युक्त स्तोत्र वाचन गरे । 


यो नो दाता वसूनामिन्द्रै तँ हुमहे वयम्। 

विद्या ह्यस्य सुमतिं नवीयसीं गमेम गोमति व्रजे॥५॥ 
हामी आफ्नो सहायताका लागि ऐश्वर्य प्रदाता इन्द्रदेवलाई बोलाउँछौ। हामीले जानेको उनको नौलो 
प्रार्थना गरेर श्रेष्ठ गाईले सम्पन्न गोठ प्राप्त गरौँ । 

यस्मै त्य वसो दानाय शिक्षसि स रायस्पोषमश्नुते। 

त॑ त्वा व्य मघवन्चिदा गिर्वणः सुतावन्तो हवामहे॥॥ 
सबैलाई आवास प्रदान गर्ने हे इन्द्रदेव । जसलाई तिमी दान दिने उपदेश दिन्छौँ, त्यो व्यक्ति 
ऐश्वर्यले पोषित हुन्छ। हे प्रार्थगीय तथा धनवान् इन्द्रदेव । हामी याजकहरू आफ्नो सहायताका 
लागि तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 


७०१ 


 








 प्द्देे 


कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सञ्चसि दाशुषे। 
, उपोपेन्रुमघवन् भूयःइन्नु ते दान ॥७५२ कुक. च्यते ॥७॥ 
हि इन्द्रदेव । तिमी कहिल्यै सृष्टि विर्खण्डित गर्दैनौ । तिमी याजकका सहयोगी देवता हौ । तिप्ने 
दान बारम्बार आउँछ, त्यो आशाभन्दा बढी नै प्राप्त भएको हुन्छ । 
प्रयो ननक्षे अभ्योजसा क्रिविं वधैः शुष्ण निघोषयन् । 
यदेदस्तम्भीत्रथयन्नमूँ दिवमादिज्जनिष्ट पार्थिव ॥८॥ 
इन्द्रदेवले आफ्ना सामर्थ्यद्वारा स्वर्गलोक रोकेर राखेको शुष्ण नामका असुरलाई आफ्नै आयुधले 
वध गरे, उनैले धर्तीका समस्त पदार्थ उत्पन्न गरेका हुन् । म 
यस्यायं विश्व आर्यो दास शेवधिपा अरि । 
तिरञ्चिदर्य रुशमे पविरवि तुभ्येत् सो अज्यते रयि ॥९॥ 
आर्यर  ० इन्द्रदेवका धनको रक्षक हुन् । उनी रुशमका लागि पवीरभझैँ अनुकूल हुन्छन् । इन्द्रदेव 
२ का लागि गुप्त धन प्रदायक हुन्छन् । 
दतुरण्यवो मधुमन्तं घृतञ्वुत॑ विप्रासो अर्कमानुचुः । 
अस्मै रयिः पप्रथे वृष्णयं शवोस्मे सुवानास इन्दवः ॥१०॥ 
चाँडो कार्य गर्ने विप्रहरू मधुर घिउले सेचन गर्दै पूजनीय मन्त्र उच्चारण गर्दछन् । यसबाट हाम्रा 
लागि धन, पुरुषार्थ र सोमको सिद्धि हुन्छ। 


 गय ५२ 
। क्रषि  आयु काण्व ।  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 
यथा मनौ विवस्वति सोम शक्रापिबः सुतम् । 


यथा त्रिते छन्द इन्द्र जुजाषस्यायौ मादयसे सचा ॥१॥ 
सामर्थ्यले सम्पन्न हे इन्द्रदेव ! विवस्वान् मनुले पेलेर प्रदान गरेको सोमरस तिमीले पान गरेभैँ र 
त्रित क्रषिको छन्द सुनेझैँ म आयु क्रषिसँग आसीन भएर हर्षित होङ । 

पृषध्ने मेध्ये मातरिश्वनीन्द्र सुवाने अमन्दथा। 

यथा सोम दशशिप्रे दशोण्ये स्यूमरश्मावृजूनसि ॥२॥ । 
हे इन्द्रदेव ! सोम पेल्ने मेध्य, दशशिप्र, पृषध्र र मातरिश्वाले प्रदान गरेको सोमरस पान गरेर खुसी 
भएभैँ स्यूमरश्मि, ग्रजूनस र दशोण्य क्रषिका यज्ञमा सोमरस पान गरेर तिमी हर्षित होछ। 

य उक्था केवला दधे यः सोम धृषितापिबत्। 

यस्मै विष्णुम्रीणि पदा विचक्रम उप मित्रस्य धर्मभि ॥३॥ 

शत्रुसंहार गर्ने इन्द्रदेव केवल स्तोत्र ग्रहण गर्दछन् र सोमरस पान गर्दछन् । उनैका लागि विष्णुदेव 
मित्रले झैँ कर्तव्य पूरा गर्दै तीन पाउले सबै कुरो ओगट्दछन्। उनै इन्द्रदेवले हामीलाई सुख प्रदान 
गरुन्।  
यस्य त्वमिन्द्र स्तोमेषु चाकनो वाजे वाजिञ्छतक्रतो । 
त॑ त्वा वयं सुदुघामिव गोदुहो जुहुमसि श्रवस्यवः ॥४॥ 
शक्तिशाली र् सयौँ असल काम गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी यज्ञमा स्तोताले गरेका स्ततिले सन्तुष्ट 
हुन्छौ । अन्नको कामना गर्ने हामी याजकहरू तिमीलाई आहुति समर्पित गर्दै उसै किसिमले सन्तुष्ट 
गर्दछौँ, जसरी गोठालाले गाईलाई दाना दिएर गराउँछ  

यो नो दाता स नः पिता महाँ उग्र ईशानकृत्।. 

अयामन्नुग्रो मघवा पुरूवसुर्गरश्चस्य प्र दातु न ॥५।  
पराक्रमी र शासन गर्ने महान् इन्द्रदेव हाम्रा पिताजस्तै हुन् । उनले हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन्। 
यिनी रणक्षेत्रबाट पछि नहट्ने अत्यन्त विकराल योद्धा हुन्। अनेकौँलाई निवास प्रदान गर्ने 
इन्द्रदेवले हामीलाई गाई र अश्च प्रदान गरुन्। . 

 ,यस्मै त्वै वसो ॥०००१०५  ,१५७५६० । 

वसूयवो वसुपतिं शतक्रठुं स्तोमैरिन्द्र हवामहे ॥६॥ 
सबैलाई आश्रय प्रदान गर्ने सयौँ असल काम गरेका हे इन्द्रदेव ! तिमी जुन व्यक्तिलाई पुरन 
विचार गर्दछौ, त्यो व्यक्ति नै ऐश्वर्यले सम्पन्न भएर तिम्रो संरक्षण प्राप्त गर्दछ । ऐश्वर्यको व 
गर्नेहरू स्तोत्रले तिमीलाई आह्वान गर्दछन् । म 


 


। ७०२  





कदा चन प्र युच्छस्युभे नि पासि जन्मनी।   
तुरीयादित्य हवन त इन्द्रियमा तस्थावमूत दिवि॥॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी दुई किसिमले जन्म लिन्छै। तिमी कहिल्यै मात्तिँदैनौ। हे आदित्य  तिमी 
कनान पालक हौ। शरीरका इन्द्रिय तिम्रा प्रतीक हुन् र अमरगणले चुलोकमा तिम्रो आह्वान 
गर्दछ म केहि 
यस्मै त्व॑ मघवत्िन्द्र गिर्वणः शिक्षो शिक्षसि दाशपे। 
अस्माक गिर उत सुष्टुति वसो कण्ववच्छुणुधी हवम् ॥८॥ म 
धनवान्, प्रार्थगीय र आश्रयदाता हे इन्द्रदेव ! दानीलाई प्रदान गर्ने ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि हामी तिम्रो 
स्तुति गर्दछौँ । तिमीले कण्व क्रषिको स्तुति सुनेभैँ हाम्रो प्रार्थना सुन । 
अस्तावि मन्म पूव्य ब्रह्लेन्द्राय वोचत। २. । 
कबिर पूर्वीर््नातस्य बृहतीरनूषत स्तोतुर्मेधा असृक्षत ॥९॥ म   
हे क्रास्विकहरू हो ! तिमीहरू इन्द्रदेवका लागि सनातन र कण्ठस्थ स्तोत्र पाठ गर। पहिलेका 
यञ्चमा बृहती छन्दमा सामगान गाइका थियौँ । त्यसले स्तोताको बुद्धि बढ्छ। 
समिन्द्रो रायो बृहतीरधुनुत सं क्षोणी समु सूर्यम्। 
सं शुक्रास शुचयः सं गवाशिरः सोमा इन्द्रममन्दिषु ॥  . म 
इन्द्रदेवले द्युलोक, पृथ्वीलोक, सूर्य र प्रचुर सम्पत्तिको सिर्जना गरे। उनी गाईको दुध मिसेको 
तेजस्वी र शुद्ध सोमरसले हर्षित भए । हन 


।।  सक ५३ 
क्रषि  मेध्य काण्व।  इन्द्र। छन्द  प्रगाथ । 
उपमं त्वा मघोवाञ्ज्येष्ठञ्च वृषभाणाम् । क 
पूर्भित्तम मघवन्निन्द्र गोविदमीशान राय ईमहे॥१॥   
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! तिमी सम्पत्तिवान् र बलवानहरूमा सर्वश्रेष्ठ छौ र शत्रुको पुरी नष्ट गर्दछौ । 
तिमी सबैलाई गाई प्रदान गर्ने शासक हुनाले तिमीसित ऐश्वर्य माग्दछौँ । हुँ 
न य आयुं कुत्समतिथिग्वमर्दयो वावृधानो दिवेदिवे। हा उ 
त॑ त्वा वयं हर्यश्व शतक्रठु वाजयन्तो हवामहे॥२॥ 
शतकर्मा, हरि नामका अश्व भएका इन्द्रदेवले आयु, अतिथिग्व र कुत्सलाई नित्य सामर्थ्य प्रदान 
गरेर मक बनाए । आफ्नो सहायताका लागि हामी उनैको आह्वान गर्दछौँ र उनीबाट बलको कामना 
गर्दछौँ । म  ... नु 
आनो विश्वेषा रसं मध्वः सिञ्चन्त्वद्रयः । 
ये परावति सुन्विरे जनेष्वा ये अर्वावतीन्दवः ॥२॥ 
टाढा या नजिक जुन ठाउँमा सोम छ, त्यो हामी सबैले ढुङ्गामा पेलेर निकालौँ । 
 विश्वाद्वेषासि जहि चाव चा कृधि विश्व सन्वन्त्वावसु। 
शीष्टेषु चित्ते मदिरासो अंशवो यत्रा सोमस्य तृम्पसि ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । जुन याजकको सोमरस पान गरेर तिमी सन्तुष्ट हुन्छौ, त्यसका सबै शत्रु परास्त गर्दै 
सुरक्षा गर । समस्त मानतले उसलाई ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । उसले तयार पारेको सोमरस तिम्रा लागि 
हितकारी होस् । कानमा 
एदिहि रूर्ताभि ।  
इन्द नेताम त जिरभिष्टिभिरा स्व्रापे स्वापिभिः ॥५॥ म 
हे इन्द्रदेव । शान्तिप्रदायक, सुखदायी कामनाका साथ श्रेष्ठ बन्धुसहित तिमी हाम्रा निकट आङ । 
तिमी मेधावी र संरक्षणको कामना गर्नेहरूसँग आउ । बु 
आजितुरं सत्पतिं विश्वचर्षणि कृधि प्रजास्वाभगम्। 
प्र सू तिरा शचीभियें त उविथनः . पुनत आवुषक्॥६॥ 
समस्त मानिसका हितैषि र सप्पात्रका पाल हे इन्द्रदेव ! तिमी प्रजाहरूमा व्याप्त भएको युद्ध 
जित्दछौ। तिमी आफ्ना स्तोतालाई धन प्रदान गरेर आफ्ना सामर्थ्यले उनीहरूलाई समृद्ध गराछ र 
यञ्च आदि कार्य सम्पन्न गराछ । 


७०३ 





 


यस्तै साधिष्ठोञवसे ते स्याम भरेषु ते। 

वयं होत्राभिरुत देवहूतिभिः ससवांसो मनामहे॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! आफ्नो सुरक्षाका लागि तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । रणक्षेत्रमा हामी तिम्रा आश्रित भएर 
रहैँ। स्तुतिले अन्नको कामना गर्ने हामी याजक तिम्रो उपासना गर्दछौँ । 


अहं हि ते हरिवो ब्रह्म वाजयुराजिँ यामि सदोतिभिः । 
त्वामिदेव तममे समश्चयुर्गव्युरग्रे मथीनाम् ॥८॥ 
अश्चले सम्पन्न हे इन्द्रदेव । गाई, अश्च र अन्नको कामना गर्ने हामी याजक तिमीबाट संरक्षित भएर 
भयङ्कर सङ्ग्राममा जान्छौँ । हामी डराएपछि पराक्रमीहरूमा सर्वश्रेष्ठ तिम्रै शरणमा आउँछौँ । 
सूक्त  ५४ 
क्रषि  मातरिश्वा काण्व । देवता  इन्द्र विश्वेदेवा । छन्द  प्रगाथ । 
एतत्त इन्द्र वीर्य गीर्भिर्गणन्ति कारवः । 
ते स्तोभन्त कर्जमावन् घृतश्वुत पौरासो नक्षन्धीतिभिः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! ग्रत्विकहरू तिम्रा सामथ्यको वर्णन गर्दछन् । उनीहरूका प्रार्थनाले अन्न र घिउ प्रदान 
गर्ने गाई प्राप्त गरुन् । 
नक्षन्त इन्द्रमवसे सुकृत्यया येषां सुतेषु मन्दसे । 
यथा संवर्ते अमदो यथा कृश एवास्मे इन्द्र मत्स्व ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । जसको सोमयागमा तिमी हर्षित हुन्छौ, ती याजक आफ्नो सुरक्षाका लागि सत्कर्म गर्दै 
तिमीलाई वरण गर्दछन्। तिमी संवर्त र कृश क्रषिका यञ्चमा खुसी भएझैँ हाम्रा यज्ञमा पनि 
आनन्दित होङ । 
आनो विश्वे सजोषसो देवासो गन्तनोप नः । । 
वसवो रुद्रा अवसे न आ गमञ्छुण्वन्तु मरुतो हवम्॥२॥ 
मित्रभावले रहने समस्त देवताहरू हाम्रा निकट आञन्। संरक्षणका लागि वसु तथा रुद्रदेव हाम्रा 
नजिक आउन् र मरुत्हरूले हाम्रो स्तुति सुनून् । 
. पूषा विष्णुर्हवनं मे सरस्वत्यवन्तु सप्त सिन्धवः । 
आपो वातः पर्वतासो वनस्पतिः शुणोतु पृथिवी हवम् ॥४॥ 
विष्णुदेव, सरस्वती, पूषा र सप्तसरिताले हाम्रा यञ्चको संरक्षण गरुन् । वनस्पति, जल, वायु, पर्वत 
र धर्तीले हाम्रो स्तुति सुनून् । 
यदिन्द्र राधो अस्ति ते माघोनं मघवत्तम । 
तेन नो बोधी सधमाद्यो वृधे भगो दानाय वृत्रहन् ॥५॥ 
हे वृत्रहन्ता, ऐश्वर्यवान्, वन्दनीय इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना श्रेष्ठ धनसँगै उल्लसित भएर दान दिनका 
लागि आउ । 
आजिपते नृपते त्वमिद्धि नो वाज आ वक्षि सुक्रतो। 
वीती होत्राभिरुत देववीतिभिः ससवांसो वि शुण्विरै ॥। 
युद्धलाई नियन्त्रित गर्ने र सत्कर्म गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी प्रजाको पोषण गर्दछौ रं रणक्षेत्रमा 
हामीलाई संरक्षित गर्दछौ । देवताहरूका लागि यजन गर्ने याजक अन्न प्राप्त गर्न इ्च्छाले तिम्री 
प्रार्थना गर्दछन् । 
सन्ति ह्यपर्य आशिष इन्द्र आयुर्जनानाम् । 
अस्मात्रक्षस्व मघवत्रुपावसे धुक्षस्व पिप्युषीमिषम् ॥७॥ हामीलाई 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! मानिसको जीवन र धन तिम्रै आश्रयमा छन् । संरक्षित गर्नका लागि हामीलाई 
आफैँसित राख र पोषक अन्न प्रदान गर । 
वय त इन्द्र स्तोमेभिर्विधेम त्वमस्माकं शतक्रतो । 
महि स्थूरं शशयं राधो अह्ृयं प्रस्कण्वाय नि तोशय ॥८॥ छँ। हे 
हे शतकर्मा इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा हौ र हामी तिम्रै हौँ । स्तोत्रले हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दै छौँ। ं 
इन्द्रदेव । म प्रस्कण्व क्रषिलाई तिमी महान्, निन्दारहित र कहिल्यै नघट्ने सम्पत्ति प्रदान गर । ं 


७०४ 





म सूक्त  ५५  
क्रषि  कृश काण्व । देवता  प्रस्कण्व। छन्द  गायत्री अनुष्टुप्।  


. भूरिदिन्द्रस्य वीर्य व्यख्यमभ्यायति। राधस्ते दस्यवे वुक॥१॥ 
दविनान इन्द्रदेव  तिम्रो श्रेष्ठ शौर्य चारैतिर आलोकित भइरहेको छ । तिम्रो ऐश्वर्य हामीलाई 
प 


शत श्वेतास उक्षणो दिवि तारो न रोचन्ते । मह्दा दिवं न तस्तभुः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले दिएका सयौँ श्वेत वृषभ दिव्यलोकमा ताराजस्तै सुशोभित भएका छन् । 
तिमीले आफ्ना सामर्थ्यमा दिव्यलोक धारण गरेका छौै। 


शत वेणूञ्छत॑ शुनः शतं चर्माणि म्लातानि। 
शत मे बल्बजस्तुका अरुषीणां चतुःशतम्॥३॥ 


इन्द्रदेवले कश ग्रषिलाई सयौँ कुकुर, बाँसुरी, नरम छाला, घाँसका मुठा र रातो रङ्गका चार सय 
अश्च प्रदान गरे । 


वियर सुदेवाः स्थ काण्वायना वयोवयो विचरन्तः । अश्चासो न चङ्क्रमत ॥४॥ 
हे कण्ववंशी हो ! तिमीहरू पक्षी र अश्चझैँ विचरण गर्दै महान् देवत्वले सम्पन्न होओ । 
आदित्साप्तस्य चर्किरत्रानूनस्य महि श्रवः । 
श्यावीरतिध्वसन्पथश्वक्षुषा चन सन्नशे॥१॥ पह 
हे स्तोताहरू हो ! तिमीहरू सातै लोकका अधिष्ठाता इन्द्रदेवलाई प्रार्थना गर । श्याम वर्णको बायो 
पार गरेपछि उनलाई देख्न सक्छौं । पूर्णता प्राप्त उनको कीर्ति महान् छ। 


सूक्त  ५६ 

क्रषि  पृषध काण्व । देवता  प्रस्कण्व अग्नि सूर्य । छन्द  गायत्री पंक्ति । 

प्रति ते दस्यवे वृक राधो अदर्श्यह्ृयम्। द्यौर्न प्रथिना शवः ॥१॥ म 
शत्रुका लागि बाघजस्ता हे इन्द्रदेव ! तिम्रो पवित्र ऐश्वर्य शत्रुकै विपरीतजस्तो लाग्दछ। तिम्रो 
सामर्थ्य दिव्यलोकजस्तै छ। 

दश मह्य पौतक्रतः सहस्रा दस्यवे वृकः । नित्याद्रायो । अमंहत ॥२॥ 
सत्कर्म गर्ने हे इन्द्रदेव ! हाम्रा लागि तिमीले दस हजार शत्रु वध गयौ र तिनको अविनाशी धनको 
भण्डार हामीलाई प्रदान गयौँ । 

शत मे गर्दभानां शतमूर्णावतीनाम्। शतं दासाँ अति स्रज ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले म पुषन्ध्रलाई सयौँ भेडा, गधा र सेवक प्रदान गग्यौ । 

तत्रो अपि प्राणीयत पूतक्रतायै व्यक्ता । अश्वानामिन्न यूथ्याम् ॥४॥ 
श्रेष्ठ बुद्धिले सम्पत्न मानिसका लागि नै इन्द्रदेव अश्चवको बथानजस्तो ऐश्वर्य पुन्याउँछन् । 

अचेत्यग्निश्चिकितु्हव्यवाट् स सुमद्रथ । अरेचत 

अग्नि शुक्रेण शोचिषा बृहत् सूरो अरोचत दिवि सूर्यो अरोचत ॥५॥ 
देवताकहाँ हव्य लैजाने रथजस्तै ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव प्रकट भएका छन्। उनी आफ्ना उज्ज्वल 
आलोकले धर्तीमा सुशोभित हुँदा द्युलोकमा सूर्यदेव आलोकित हुन्छन्  

सूक्त  ५१७ 
क्रषि  मेध्य काण्व । .  क० दे । छन्द  त्रिष्टुप्। 
क्रहुना पूर्व्येण युक्ता रथेन तविष यजत्रां। 

 नासत्या शचीभिरिदं तृतीय सवनं पिबाथ ॥१॥ 

सत्यको आचरण गर्ने सम्माननीय हे अश्चिनौकुमार हो ! तिमीहरू आफ्ना सामर्थ्यपूर्ण कर्मले सम्पन्न 
 भएर रथद्वारा यज्ञस्थलमा आओ । तेस्रो सवनमा सोमरस न, गर।  । 
एकादशासः सत्याः सत्यस्य ददृशे पुरस्तात्। . 

हिका जुषाणा पात सोममश्चिना दीद्यग्नी ॥२॥ १ 

अग्निजस्तै तेजले सम्पन्न हे अश्चिनीकुमार हौ  हाम्रा यज्चका सवनमा आएर सोमरस पान गर  


तिमीहरूसँग सत्यको पालना गर्ने तेत्तीसै देवताको समूह पनि होस् । 


७०५ 


लो 





पनाय्यं तदशखिना कृत वां वृषभो दिवो रजस पृथिदेय्, म 
सहस्र शंसा उत ये गविष्यै सवाँ इत्ताँ उप याता ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! अन्तरिक्षबाट पृथ्वीमा जलको वर्षा गर्ने तिमीहरूको क्वार्य अत्यन्त प्रशंसनीय 
छ। गाई खोज्नेजस्ता हजारौँ पुण्यकार्य गर्दा सोमरस पान गर्न यहाँ आओ । 
अयं वां भागो निहितो यजत्रेमा गिरो नासत्योप यातम् । 
पिबतं सोम मधुमन्तमस्मे प्र दाश्वोंसमवतं शचीभिः ॥४॥ 
पूजा गर्न योग्य हे अश्चिनीकुमार हो ! स्तुति सुन्नका लागि तिमीहरू दुवै हाम्रा नजिक आओ । 
तिमीहरूका लागि सोमको भाग राखेका छौँ। हविप्रदातालाई आफ्ना सामर्थ्यले संरक्षित गर । हाम्रो 
हितका लागि मधुर सोमरस पान गर । म? 
सूक्त ५० १११ 
क्रषि  मेध्य काण्व । देवता  विश्वेदेवा त्रत्विक्। छन्द  त्रिष्टुप्। 
यमृस्विजो बहुधा कल्पयन्तः सचेतसो यज्ञमिमं वहन्ति। 
यो अनूचानो ब्राह्मणो युक्त आसीत्का स्वित्तत्र यजमानस्य संवित्॥१॥ 
विद्वान् याजकले विभिन्न किसिमले यञ्चकर्म गरेर देवत्व प्राप्त गरे । त्यस्ता यज्ञमा ज्ञानी ब्राह्मण 
नियुक्त गरिएका थिए, यस सम्बन्धमा उनको ज्ञान कस्तो थियो ? 
एक एवागिनर्बहुधा समिद्ध एकः सूर्यो विश्वमनु प्रभूतः । 
एकैवोषाः सर्वमिर्द वि भात्येक वा इद वि बभूव सर्वम् ॥२॥ 
एउटै अग्निदेव विभिन्न रूपमा प्रज्वलित हुन्छन्। एकै सूर्यदेव समस्त पदार्थमा समाहित भएर 
अनेकौँ रूपमा प्रतिभासित हुन्छन् र देवी उषा एक्लै नै सम्पूर्ण जगत् आलौकित गर्दछिन् । यी सबै 
मिलेका वास्तवमा एउटै हुन्। . छ 
ज्योतिष्मन्त केतुमन्तं त्रिचक्र सुख रथं सुषद भूरिवारम्। 
चित्रामघा यस्य योगेञधिजश्े त॑ वां हुवे अतिरिक्त विबध्यै ॥३॥ 
जाज्वल्यमान्, सर्वज्च, सुखदाता अग्निदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । तीनै लोकमा गमन गर्ने उनीका 
सान्निध्यले हामीलाई धनुऐश्वर्य प्राप्त हुन्छ । 
सूक्त  ५९ 
व्रषि  सुपर्ण काण्व । देवता  इन्द्रावरुण । छन्द  जगती । 
इमानिवां ७५३०१०१५००७ सिम्रत इन्द्रावरुणा प्र महे सुतेषु वाम् ! 
यञ्ेयञ्चे ह सवना भुरण्यथो यत्सुन्वते यजमानाय शिक्षथः ॥१॥ . 
हे इन्द्रदेव र वरुणदेव ! सोमअभ्िपव गर्ने याजकलाई तिमीहरू धन प्रदान गर्दछौ । संबै यज्चक 
प्रत्येक सवनमा सोमभाग ग्रहण पर्नि तिमीहरू आउँछौ । सोमरस पेलिसकेपछि तिमीहरूलाई हामा 
आह्वान गर्दछौँ ।  
निष्षिध्वरीरोषधीराप आस्तामिन्द्रावरुणा महिमानमाशत। . 
या सिम्रतु रजस. पारै अध्वनो ययोः शत्रुर्नकिरादेव ओहते ॥२॥ ट्वदेही 
हेइन्द्र र वरुणदेव ! तिमीहरू अन्तरिक्ष पार गर्ने मार्गबाट गमन गर्दछौ । कुने पनि  व्यक्तिले 
तिमीहरूसित शत्रुता गर्न सक्दैन । तिमीहरूका महिमाले समस्त जल औषधिका गुणले युक्त हुन्छ 
सत्य तदिन्द्रावरुणा कृशस्य वां मध्व ञर्मिं दुहते सप्त वाणी । 
ताभिर्दाश्चासमवत वर्मा यो वामदब्धो अभि पाति चित्तिभि ॥३॥ 


हे कल्याणका स्वामी इन्द्र र वर । सात छन्दका क्रचा गाएर कृश क्रषि सोम तयार पार्छन् 
मन लगाएर आफ्नो सुरक्षाका लागि तिमीहरूसित प्रार्थना गर्ने उपासक र हृवि प्रदात, 
यजमानको रक्षा गर।  

घृतप्रुषः सौम्या जीरदानवः सप्त स्वसारः सदन ग्रतस्य । 

या ह वामिन्द्रावरुणा घृतञ्वुतस्ताभिर्धत्तै यजमानाय शिक्षतम् ॥४॥ हुँदै 
हे इन्द्र र् वरुणदेव ! यज्ञमण्डपमा विद्यमान रहने सात दिदीबहिनीहरू, सौम्यतापूर्वक  
घिउका धाराले तिमीहरूलाई सेचन गर्दछन् । त्यो ग्रहण गरेर याजकलाई ऐश्वर्य प्रदान गर र ३ 


उच्च पदमा स्थापित गर् । 
८७०६  


अवोचाम महते सौभगाय सत्य त्वषाभ्यां महिमानमिन्द्रिम्। 
००३९५ 
 अस्मान्त्स्वन्द्रावरुणा घृतश्वुतसित्रिभिः साप्तेभिरवत शुभस्पती ॥१॥ 
कल्याणकारी शक्तिका स्वामी हे इन्द्रदेव र वरुणदेव  आफूलाई सौभाग्यशाली बनाउनका लागि 


हामी तिमीहरूको वास्तविक महानताको गुणगान गर्दछौँ। घिउका धाराले सिञ्चित गर्ने हामी 
याजकहरूलाई तीन गुने सात किसिमले रक्षित गर। म 


इन्द्रावरुणा यदृषिभ्यो मनीष वाचो मति श्रुतमदत्तमग्रे। 
यानि स्थानान्यसृजन्त धीरा यज्ञ तन्वानास्तपसाभ्यपश्यम् ॥६॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! उहिलेका क्रषिलाई तिमीहरूले दिएका ज्ञान, वाणी, विवेक र विचारका 


७७,० उनीहरूले यज्ञमण्डपको निर्माण गरेका थिए । त्यसलाई हामी आफ्नो तपस्याले जानौँ र 
प्राप्त गरौं। 


इन्द्रावरुणा सौमनसमदृप्त रायस्पोष यजमानेषु धत्तम्। 
प्रजा पुष्टि भूतिमस्मासु धत्तै दीर्घायुत्वाय प्र तिरत॑ न आयुः ॥७॥ 
हे इन्द्र र वरुणदेव ! यजन गर्ने यजमानहरूलाई सौम्यता, निरहङ्कारिता र पोषण दिने किसिमको 
धन प्रदान गर । हामीलाई सन्तान, पुष्टि र सम्पत्ति प्रदान गर्दै तिमीहरू हाम्रो आयु बढाइदेओ । 
इति वालखिल्यं समाप्तम् 
सुक्त  ६० 
ग्रषि  भर्ग प्रागाथ । देवता  अग्नी । छन्द  प्रगाथ । 
अग्न आ याह्यग्निभिर्होतारं त्वा वृणीमहे। 
आ व्वामनक्तु प्रयता हविष्मती यजिष्ठं बहिरासदे ॥१॥ 
हे अग्निदेव । तिमी देवतालाई बोलाउँछौ । हाम्रो प्रार्थना सुनेर आफ्ना अग्निहरूसँगै यहाँ आर  हे 
पूज्य अग्निदेव ! अध्वर्युले प्रदान गरेका आसनमा बस, तिम्रो पूजा गर्दछौं । 
अच्छा हि त्वा सहसः सूनो अङ्गिरः सुचञ्चरन्त्यध्वरे । 
उर्जो नपातं घृतकेशमीमहेछगिने यञेषु पूर्व्यम् ॥२॥ 
बलद्वारा उत्पन्न, सर्वत्र गमनशील हे अग्निदेव ! तिमीसम्म हविष्यात्र पुन्याउनका लागि यो पवित्र 
 हविपात्र सक्रिय छ। शक्ति हास हुनबाट रोक्ने, अभीष्ट प्रदान गर्ने, तेजस्वी ज्वालाले युक्त 
तिमीलाई हामी यज्ञस्थलमा प्रार्थना गर्दछौं । 
अग्ने कविर्वेधा असि होता पावक यक्ष्यः । 
मन्द्रो यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यो विप्रेभिः शुक्र मन्मभिः ॥२॥ 
हे अग्निदेव । अत्यन्त पूज्य, विद्वान्, हर्ष प्रदान गर्ने र सबैलाई शुद्ध गराउने तिमी हौ। सबैभन्दा 
महान् होताका रूपमा तिमीलाई ज्ञानीहरूले असल स्तोत्रले प्रशंसा गर्छन् । 
अद्रोघमा वहोशतो यविष्ठय देवां अजस्र वीतये। 
अभि प्रयाँसि सुधिता वसो गहि मन्दस्व पवन ॥४॥ 
शक्तिशाली, सबैलाई निवास प्रदान गर्ने हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रो हवि सेवन गर्नका लागि 
विद्रोहरहित र अभिलाषाले युक्त देवतालाई यज्ञस्थलमा लिएर आउ । हामीबाट भावनापूर्वक प्रदान 
गरिएको हविप्यान्न तिमी ग्रहण गर । हाम्रा प्रार्थनाले प्रशसित भएर आनन्दित होङ । 


त्वमित्सप्रथा अस्यग्ने त्रातर्श्रतस्कविः । 
त्या विप्रास समिधान दिदिव आ विवासन्ति वेधसः ॥५॥ ॥ 
हे सर्वरक्षक र गुणधर्ममा सुप्रसिद्ध अग्निदेव । तिमी सत्यको रूप र ज्ञानी हौ। तेजको प्रतीक 
अग्नि प्रज्वलित हुँदा ज्ञानी तथा श्रेष्ठ याज्िकले तिम्नो स्तुति गर्दछन् र सेवाका लागि तयार हुन्छन् । 
शोचा शोचिष्ठ दीदिहि विशे मयो रास्व कमा सगै 
मम सन्तु सूरयः शत्रृषाहः स्वग्नय ॥ 
जित क. कुकेकल । देवताहरूमा तिमी सर्वश्रेष्ठ छौ। उचित रूपले प्रज्वलित भएर 


प्रार्थना गर्ने मानिसलाई सुख प्रदान गर । तिमी शत्रुलाई पराजित गर्ने बन । 


००७ 








 पाम .नवर केतकलननीललजकतररूताताताललीलह . . 





यथा चिदवृद्धमतसमग्ने सञ्जूर्वसि क्षमि । 

एवा दह मित्रमहो यो अस्मधुग् दुर्मन्मा कश्च वेनति ॥७॥ 
मित्रहरूमा महान् हे अग्निदेव ! सुकेका काठ भस्म गराएभझैँ तिमी हाम्रा पतनको कामना गर्ने 
 विद्रोही तथा दुर्बुद्धिग्रस्त मानिसलाई पनि जलाएर भस्म गरिदेछ । 

मा नो मर्ताय रिपवे रक्षस्विने माघशंसाय रीरधः । 

अस्रेधद्धिस्तरणिभिर्यविष्ठ॒य शिवेभिः पाहि पायुभिः ॥८॥ 
हे अति बलशाली अग्निदेव ! हामीलाई शत्रु, पापी र दुष्कर्मको उपदेश दिने मानिसको आश्रित 
बनाएर दुःख नदेरू, हिंसारहित र विपद्मा जोगाउने रक्षणसाधनले सुरक्षा गर । 

पाहि नो अग्न एकया पाद्युपत द्वितियया। म 

पाहि गीर्भिस्तिसुभिरूर्जाम्पते पाहि चतसूभिर्वसो ॥९॥ 
सबैलाई स्थापित गर्ने हे अग्निदेव  पहिलो स्तुतिले रक्षा गर, दोस्रो स्तुतिले अभय प्रदान गर र तेस्रो 
स्तुतिले संरक्षण प्रदान गर । हे ञर्जाका स्वामी । तिमी चौथो स्तुतिले हामी सबैको पालन गर  

पाहि विश्वस्माद्रक्षसो अराव्णः प्र स्म वाजेषु नोञ्व। . 

त्वामिद्धि नेदिष्ठं देवतातय आपि नक्षामहे वृधे ॥१०॥ 

हे अग्निदेव ! रणक्षेत्रमा समस्त असुर र दान नगर्ने शत्रुबाट हाम्रो सुरक्षा गर । यजन गरेर सम्पत्ति 
प्राप्त गर्नका लागि तिमीलाई निकटतम सखा मान्दछौँ । 

आनो अग्ने रयिं पावक शंस्यम्। 

रास्वाचन  १.२ स्वयशस्तरम् ॥११॥ 
पवित्र गराउने हे अग्निदेव !। तिमी धनको वृद्धि गर्दछौ . हामीलाई प्रशंसनीय धन प्रदान गर, त्यो 
धन उत्तम नीतिका मार्गबाट प्राप्त होस् । त्यो नै हाम्रो यशोदायी हुनेछ  

येन वंसाम पृतनासु शर्धतस्तरन्तो अर्य आदिशः । 

मत्वं नो वर्ष प्रयसा शचीवसो जिन्वा धियो वसुविदः ॥१२॥ 
हे बलशाली अग्निदेव ! हामीलाई बल र अन्नले समृद्ध गराएर सद्बुद्धि प्रदान गर । रणक्षेत्रमा 
पराक्रम प्रदर्शित गर्दै हतियार प्रहार गरेर शत्रु जित्दै तिनको विनाश गरौँ । 

शिशानो वृषभो यथाग्निः शुङ्गे दविध्वत्। 

तिग्मा अस्य हनवो न प्रतिधृषे सुजम्भः सहसो यहु ॥१३॥ 
साँढेले सिङ तिखार्न टाउको घुमाएभझैँ अग्निदेव आफ्नो लप्का घुमाउँछन् । यिनको तिखो हतियार 
रोक्न कसैले सक्दैन । उनी शक्तिका पुत्र र् श्रेष्ठ दाँत भएका छन् । 

नहि ते अग्ने वृषभ प्रतिधृषे जम्भासो यद्वितिष्ठसे।  

स त्वं नो होतः सुहुतं हविष्कृधि वंस्वा नो वार्य पुरु ॥१४॥ । 
वर्षा गराउने हे अग्निदेव ! तिमी यञ्च सम्पादन गराउँछौ । तिम्रो लप्का कसैले पनि रोक्न सक्दैन, 
किनभने तिमी आफ्नो ज्वाला विभिन्न किसिमले बढाउँछौ । तिमी हाम्रो आहुति स्वीकार गरेर 
वरणीय ऐश्वर्य प्रदान गर । 

शेषे वनेषु मात्रोः सं त्वा मर्तास इन्धते । 

अतन्द्रो हव्या वहसि हविष्कृत आदिद्देवेषु राजसि ॥१५॥ तला 
हे अग्निदेव ! वनमा, माताका गर्भमा र भूमिमा अदृश्यरूपले व्याप्त छौ  याज्ञिकहरू तिर्मालाई 
ज्यादै श्रद्धापूर्वक जागृत गराउँछन् । हे अग्निदेव ! आलस्यहीन होताको द!व्य देवतासम्म पुग्याउँछँ 
र स्वयं उनीहरूका माझमा सुशोभित हुन्छौ । 

सप्त होतारस्तमिदीडते त्वाग्ने सुत्यजमहृयम्। 

भिनत्स्यद्रिं तपसा वि शोचिषा प्राग्ने तिष्ठ जनाँ अति ॥१६॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी श्रेष्ठ दानी र प्रदीप्त छै । सात याजकहरू तिम्रो प्रार्थना गर्दछन् । तिमी आफ्ना 

 तपस्याको शक्तिले मेघ भत्काउँछौ । हे अग्निदेव  हव्य धारण गरेर देवताकहाँ पुन्याठ । 
अगिनिमगिनि वो अध्रिगुं हुवेम वृक्तबर्हिषः । 
अग्नि हितप्रयसः शश्वतीष्वा होतारं चर्षणीनाम् ॥१७॥ 
हे याजक हो ! हामी कुशले बनाएका पवित्र आसन ओछ्याएर पृथ्वीलोकमा विद्यमान 
अग्निदेवलाई बोलाउँछौँ । तिनले प्रजा र् यजमानको कल्याण गर्न आहुति धारण गर्छन् । 


७०८ 





। 


.... ... ..... नननननजजजजिजििललिलिििहिहिहिहिहहहिहिलिहहिहिहिी ही तिमि आगमजिजिजिजजिजिजिजिजजिि पजजजिजजजजजिजजजजजजजिजजििजिलि गिजजजजजजिजिििजिजजजिजिजतिविििलिििििििलिललललिििलिलिललििििहहिििििििलिलििििििलिििहििििहिहहिहिहिहहिललललललिललललििलििििि विमल सििििसममजजगजललललमलम््््ि््््जजजजजततिभिजतिपिपिभिभभजजिजिजजजजजजिजजजििजजजिजजिजििजिजजजजिजिजिजिजिजििजिजिजििजिििि 


केतेन शर्मन्त्सचते सुषामण्यग्ने तुभ्यं चिकित्वना। 
इषण्यया नः पुरुरूपमा भर वाजं नेदिष्ठमूतये ॥१८॥ ॥ 
हेअग्निदेव ! सुन्दर सोमयुक्त हर्षप्रदायक यज्ञमा विद्वान् याजकहरू तिम्रो प्रार्थना गर्दछन् । तिमी 
अनेकोँ किसिमका धन प्रदान गर्नका लागि हाम्रा नजिक आउ । 
अग्ने जरितर्विशपतिस्तेपानो देव रक्षसः । 
अप्रोषिवान्गृहपतिमर्महाँ असि दिवस्पायुर्दुरोणयु ॥१९॥ 
हे ज्ञानस्वरूप अग्निदेव ! तिमी प्रजाको रक्षण र पोषण गर्दै आसुरी प्रकृतिलाई दुःख दिन्छौ। हे 
द्युलोकका रक्षक ! घरका स्वामी भएर सधैँ घरैमा वन्दनीय हुन्छौ । हँ 


मा नो रक्ष आ वेशीदाघृणीवसो मा यातुर्यातुमावताम्। 

परोगव्यूत्यनिरामप क्रुधमग्ने सेध रक्षस्विन ॥२०॥ 
उत्तम ऐश्वर्यले सम्पन्न हे अग्निदेव ! हामीभित्र असुर, कष्टदायक रोग र पिशाचको पीडाले प्रवेश 
गर्न नपाञन्। हे अग्निदेव !। अनिकाल र असुर छेउमा आउन नदेउ । 


सूक्त  ६१ 
क्रषि  भर्ग प्रागाथ । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 
उभयं शृणवच्च न इन्द्रो अर्वागिदै वचः । 
सत्राच्या मघवा सोमपीतये धिया शविष्ठ आ गमत्॥१॥ 
धनवान् र बलवान् हे इन्द्रदेव ! हाम्रा दुवै किसिमका प्रार्थना नजिकै आएर सुन। सामूहिक 
उपासनाले प्रसन्न भएर तिमीहरू सोमपान गर्न यहाँ उपस्थित होओ । म 
त॑ हि स्वराज वृषभं तमोजसे धिषणे निष्ट्तक्षतुः । 
उतोपमानां प्रथमो नि षीदसि सोमकामं हि ते मनः ॥२॥ 
वर्षा गराउन सक्षम तेजस्वी इन्द्रदेवलाई आकाश र पृथ्वीले संस्कारित गरे । हे इन्द्रदेव । तिमी 
उपमानहरूमा सर्वश्रेष्ठ छौ । सोमपानको इच्छाले यञ्चवेदीमा विराजमान हुन्छौ । 
आ वृषस्व पुरूवसो सुतस्येन्द्रान्धसः । 
विद्या हि त्वा हरिवः पृत्सु सासहिमधृष्टं चिदत्रृष्वणिम् ॥२॥ 
महान् ऐश्वर्यसम्पन्न हे इन्द्रदेव ! सोमरूप अन्नको वर्षा गर। तिमी रणक्षेत्रमा अश्वसम्पन्न भएर शत्रु 
पराजित गर्दछौ । तिमी आफैँ पराजित नभएर अरूको नै विनाश गर्दछौ भन्ने हामीलाई थाहा छ। 
अप्रामिसत्य मघवन्तथेदसदिन्द्र क्रत्वा यथा वशः ।  म 
सनेम वाजं तव शिप्रित्नवसा मक्षू चिद्यन्तो अद्विवः ॥४॥ 
सधैँ सत्यको आचरण गर्ने हे धनवान् इन्द्रदेव । तिमी जुन किसिमको इच्छा गर्दछौ, त्यो पूरा हुने 
गर्दछ। हे वज्जधारी र मुक्कुटधारी इन्द्रदेव ! तिमीबाट संरक्षित भएर विजयी हुँदै हामी अन्न प्राप्त 
गरौँ। 
शग्ध्यूर पु॒शचीपत इन्द्र विश्वाभिरूतिभिः । 
भग न हि त्वा यशसं वसुविदमनु शूर चरामसि ॥५॥ कल 
शचीका पति, शूरवीर हे इन्द्रदेव । सबै किसिमका रक्षा सा हामीलाई अभीष्ट फल प्रदान 
गर । सौभाग्ययुक्त धन प्रदान गर्ने तिमीलाई हामी आराधना गर्दछौँ। 
पौरो अश्वस्य पुरुकृद् गवामस्युत्सो देव हिरण्यय। 
नकिर्हि दान परिमर्धिषत्तवे यद्यद्यामि तदा भर ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी गाई र अश्व बढाउँछौ, स्वर्णसम्पदाका स्रोत हौ र तिम्रो अनुदान बिर्सने सामर्थ्य 
कसैसित छैन । त्यसैले हामीलाई अभीष्ट फलले परिपूर्ण गराछ । 
त्य ह्येहि चेरवे विदा भगं वसुत्तये। 
उद्वावृषस्व मधवन् गविष्टय उदिन्द्राश्वमिष्ट्ये ॥७॥ विलिन 
हे इन्द्रदेव । हामी उत्तत आचरणयुक्त भएर तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! गाई, 
अश्च र श्रेष्ठ धन प्राप्ति गर्ने हाम्रो कामना पूरा गराउ । 


७०९ 








त्वं पुरू सहस्राणि शतानि च यूथा दानाय मंहसे। 
आ पुरन्दरं चकुम विप्रवचस इन्द्र गायन्तो वसे ॥८॥ 


हे इन्द्रदेव ! हवि प्रदान गर्नेलाई सयौँ वा हजारौँ गाईको समूह दिन समर्थ छौ। शत्रुको सहर 


विध्वंस गर्नमा समर्थ तिमीलाई हामी रक्षाका लागि सामगान गर्दै बोलाउँछौँ । 


अविप्रो वा यदविधद् विप्रो वेन्द्र ते वचः । 
स प्र ममन्दत्त्वाया शतक्रतो प्राचामन्यो अहंसन ॥९॥ 


जोसिलो शक्तिले सम्पन्न हे सयौँ कर्म गर्ने इन्द्रदेव ! कुनै व्यक्ति, चाहे त्यो ज्ञानी होस् वा मूर्ख नै, 


यदि तिम्रो प्रार्थना गर्दछ भने तिम्रो कृपाबाट हर्षित हुन पाउँछ। 
उग्रवाहुर््रक्षकृत्वा पुरन्दरो यदि मे शुणवद्धवम्। 
वसूयवो वसुपतिं शतक्रतुं स्तोमैरिन्द्रै हवामहे ॥१०॥ 


शत्रु संहार गर्ने र विशाल भुजा भएका हे सयौँ कर्म गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी ऐश्वर्यका स्वामी र शत्रुको 
सहर नष्ट गराउने हौ । तिमी हाम्रो स्तुति सुन । हामी ऐश्वर्यको कामना गर्ने याजकहरू तिमीलाई 


आह्वान गर्दछौँ । 
न पापासो मनामहे नारायासो न जल्हवः । 
यदिन्रिविन्द्रै वृषणं सचा सुते सखायं कृणवामहै॥११॥ 
इन्द्रदेवलाई हामी पाप प्रवृत्तिका भनेर ठान्दैनौँ । उनलाई ऐश्वर्य र यज्ञकर्मले हीन भनेर मान्दैनौँ । 
बरु हामी ती बलशालीलाई सोमयञ्चमा आफ्ना सखा बनाउँछौं । 
उग्र युयुज्म पृतनासु सासहिमृणकातिमदाभ्यम्। 
वेदा भृमं चित्सनिता रथीतमो वाजिनं यमिदू नशत्॥१२॥ 
जसको स्तुति क्रणजस्तो निश्चित फल प्रदान गर्ने हुन्छ, जो अनेकौँ गतिशील अश्व र रथका स्वामी 
हुन् एवं तिनका ज्ञाता हुन्, जो अनेकौँ यजमानका बीचमा अँटएका छन्, त्यस्ता अदम्य साहसका 
धनी, अजेय वीर इन्द्रदेवलाई हामी प्रतिष्ठित गर्दछौँ  
यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि। 
मघवञ्छग्धि तव तन्न ञतिभिर्वि द्विषो वि मृधो जहि ॥१३॥ 
हे इन्द्रदेव । हामी डराएका छौँ। हामीलाई भयमुक्त गराञ। हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी 
सर्वशक्तिमान् छौ, त्यसैले आफ्ना सामर्थ्यले हाम्रा शत्रु तथा हिंस्रक वृत्ति हुनेलाई नष्ट गरेर हाम्रो 
संरक्षण गर । म 
त्वं हि राधस्पते राधसो मह क्षयस्यासि विधतः । 
त॑ त्वा वयं मघवन्रिन्द्र गिर्वणः सुतावन्तो हवामहे॥१४॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! हामीलाई दिनका लागि तिमी असङ्ख्य धन लिने गर्दछौ । हे स्तुति गर्न 
योग्य धनवान् ! शुद्ध सोमरस आस्वादन गर्नका लागि हामी साधकहरू तिमीलाई बोलाउँछौँ । 
इन्द्र स्पडुत वृत्रहा परस्पा नो वरेण्यः । 
स नो रक्षिषच्चरमं स मध्यम स पश्चात्पातु नः पुर ॥१५॥ 
हे सर्वञ्ञ इन्द्रदेव ! तिमी वृत्र संहार गर्ने र सज्जनलाई पोषण गर्ने हौ ।. तिमी हाम्रा वरणीय भएर 
हाम्रा श्रेष्ठतम र मध्यम प्रवृत्तिलाई संरक्षण प्रदान गर । हामीलाई अगाडि र पछाडिबाट सुरक्षा गर । 
त्वं न पश्चादधारादुत्तरात्युर इन्द्र नि पाहि विश्वतः । 
अरे अस्मत्कृणुहि दैव्यं भयमारे हेतीरदेवीः ॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई असुर र देवताका डरबाट मुक्त गरा र माथितल, अगाडिपछाडि सबै 
तिरबाट सुरक्षा गर् । म 
अद्याद्या श्वः श्व इन्द्र त्रास्व परे च नः ।  
विश्वा च नो जरितृन्त्सत्पते अहा दिवा नक्त च रक्षिषः ॥१७॥ 
हे इन्द्रदेव । वर्तमान र भविष्यमा हामीलाई तिम्रो संरक्षण प्राप्त होस् । है सज्जनका पालक इन्द्रदेव 
। तिमी सधैँ दिउँसो र राति हामी याजकका रक्षक बनिराख । 








 
णा शतक्रतो नि या वज्ज मिमिक्षलुः॥१८॥ 
हे इन्द्रदेव ! आफ्ना पराक्रमले तिमी शत्रुको सामर्थ्य नाश पार्दछौ । तिमी सबैमा व्याप्त र ऐश्वर्यवान् 
१२ दै छ कर्म गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी दुवै भुजामा वज्र धारण गर्छौं, ती भुजा विशिष्ट सामर्थ्यले 
युर 


सूक्त६२ म 
 क्रषिप्रगाथ काण्व। देवता  इन्द्र । छन्द  पंक्ति बृहती । 
प्रो अस्मा उपस्तुतिं भरता यज्जुजोषति। 
 उव्यैरिन्द्रस्य माहिनं वयो वर्धन्ति सोमिनो भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥१॥ 
हे याजक हो ! तिमीहरू इन्द्रदेवको प्रार्थना गर र उनको सोमरूपी अन्नलाई आफ्ना स्तोत्रले समृद्ध 
गराओ । उनले दिएको दान हितकारी हुन्छ। 


अयुजो असमो शोक कु १ कृ्ष्टीरयास्यः     
पूर्वीरति प्र वावृधे विश्वा जातान्योजसा भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥२॥ 
इन्द्रदेव समस्त देवताहरूमा प्रमुख, सर्वश्रेष्ठ र अनश्वर छन्। उनी आफ्ना ओजले समस्त प्राणी र 
पुराना मानिसलाई समृद्ध गराउँछन् । उनंको ऐश्वर्य कल्याणदायक छ। छ हु ॥ 
अतितेनचिदर्वता जीरदानुः सिषासति ।   हि 
प्रवाच्यमिन्द्र तत्तव वीर्याणि करिष्यतो भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥३॥ 
चाँडै दान गर्ने, चाँडो कुद्ने अश्वमा हिँड्न रुचाउने हे इन्द्रदेव । वीरता प्रदर्शन गर्ने तिम्रो प्रसिद्ध 
कार्य प्रशंसनीय छ । तिम्रा ऐश्वर्यले हित गर्दछ । 
  . आयाहि कृणवास त इन्द्र ब्रह्याणि वर्धना। छ 
येभिः शविष्ठ चाकनो भद्रमिह श्रवस्यते भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥४॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! तिम्रो जोस बढाउने स्तोत्र गाउँछौँ, त्यसैले तिमी आङ । कोर्तिको कामना 
गर्ने याजकको हित गर्न खोज्छौ किनभने तिम्रा ऐश्वर्यले हित गर्दछ। म 
 १५० सुन्ने षन्मनः कृणोषीन्द्र यत्त्वम्। 
छर ती  सपर्यतो नमोभिः प्रतिभूषतो भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥५॥ 
 हेइन्द्रदेव । परिष्कृत सोमरस समर्पित गरेर वन्दनापूर्वक तिम्रो सत्कार गर्ने यजमानलाई तिमी उच्च 
मनोबल प्रदान गर्दछौ । तिम्रो ऐश्वर्य हित गर्ने खालको छ। । 
अव चष्टक्रचीषमोञवतौं इव मानुषः । 
जुष्ट्वी दक्षस्य सोमिनः सखायं कृणुते युज भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिर्खाले खरिएको मानिसले जलकुण्डतिर हेरेझैँ तिमी हाम्रा स्तुतिले प्रसन्न भएर 
सबैलाई हेर्दछौ । सोम अभिषव गर्नेहरूसित तिमी मित्रता गर्दछौ । तिम्रा ऐश्वर्यले हित गर्दछ। . 


तको विश्वस ११५१ ५११०. ता रातयः ॥७॥ 
विश्वस्य गोप ई पुरुष भद्रा 
हे इन्द्रदेव !। समस्त देवताले अनुसरण गरेर शक्ति र बुद्धि धारण गर्दछन्। हे धेरै तिरबाट 
प्रशंसित इन्द्रदेव ! तिमी समस्त लोक र गाईका अधिष्ठाता हौ । तिम्रा ऐश्वर्यले हित गर्दछ । 
गृणे तदिन्द्र ते शव उपम देवतातये। 
॥ यद्धसि वूत्रमोजसा शचीपते भद्रा इन्द्रस्य रातय ॥०॥ 

हे शचीपति इन्द्रदेव ! हामी चाँडै सम्पत्न हुने यज्ञमा तिम्रा सामर्थ्यको स्तुति गर्दछौँ । त्यसै कारणले 
तिमी वृत्र वध गर्न सक्षम हुन्छौ । तिम्रा ऐश्वर्यले हित गर्दछ। 

समनेव वपुष्यतः कृणवन्मानुषा युगा । 

विदे तदिन्द्रश्वेतनमध श्रुतो भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥॥ 
विचार मिल्ने पलीले सामर्थ्यवान् पतिलाई आफ्ना वशमा बनाएभैँ समस्त जीव र संवत्सरलाई . 
इन्द्रदेवले आफ्ना वशमा बनाउँछन् । उनी त्यस विवेकपूर्ण कार्यले गर्दा नै प्रख्यात हुन्छन्। उनका 
ऐश्वर्यले हित गर्दछ। 


७११ 





उज्जातमिन्द्र ते शव उत्त्वामुत्तव क्रतुम्।  

भूरिगो त तायुवर्मघकन्तव वावुधुर्मधवन्तव शर्मणि भद्रा इन्द्रस्य रातय ॥१०॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! गाईले सम्पन्न यजमान तिमीले प्रदान गरेका सुखको उपभोग गर्दछन्। 
उनीहरू तिम्रो सामर्थ्य र कर्म बढाउँदै समृद्धिशाली बनाउँछन् । तिम्रा ऐश्वर्यले हित गर्दछ। 


अहं च त्वं च वृत्रहन्त्स दै हन सनिभ्यआ। 

अरातीवा चिदद्रिवोनु नौ शुर मंसते भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥११॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव । तिमी वृत्र वध गर्दछौ । ऐश्वर्य प्राप्त गर्नका लागि तिमीमा हामी समर्पित 
 ००५ । हे शूरवीर इन्द्रदेव । दान नदिनेहरू पनि तिम्रा ऐश्वर्यको प्रशंसा गर्दछन् । तिम्रा ऐश्वर्यले हित 
गर्दछ। 


सत्यमिद्वा उ त॑ वयमिन्द्रे स्तवाम नानृतम्। 

महाँ असन्वतो वधो भूरि ज्योतिषिं सुन्वतो भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥१२॥ 
हामी इन्द्रदेवलाई साँचो मनले प्रार्थना गर्दछौँ भन्ने सत्य हो। सोम अभिषव नगर्नेलाई उनी नष्ट 
गरिदिन्छन् र अभिषव गर्नेहरूका लागि उनको दान हितकारी हुन्छ। 

सूक्त  ६३ 
क्रषि  प्रगाथ काण्व । देवता  इन्द्र देवगण । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् त्रिष्टुप् । 

स पूर्व्यो महानां वेनःक्रतुभिरानजे । यस्य द्वारा मनुष्पिता देवेषु धिय आनजे॥ 
इन्द्रद्वारा देवताहरूमा पिताजस्ता मनुले बुद्धि प्राप्त गरे । तेजस्वी इन्द्र यजमानले दिने हविको 
कामना गर्दै यज्मा पुग्छन् । 

दिवो मान नोत्सदन्त्सोमपृष्ठासो अद्रयः । उक्था ब्रह्म च शंस्या ॥२॥ 
ता मनिका गर्ने प्रशंसनीय स्तोत्र र ढुङ्गाले दिव्यलोकको सिर्जना गर्ने इन्द्रदेवलाई कहिल्यै त्याग 
नगरौँ। म 

स विद्वौं अङ्गिरोभ्य इन्द्रो गा अवृणोदप । स्तुषे तदस्य पौंस्यम् ॥२३॥ 
क इन्द्रदेवले अङ्गिराका निम्ति गाई. प्रदान गरे। त्यसैले हामी इन्द्रदेवका सामर्थ्यको प्रशंसा 
गर्दछौँ । 

स प्रलथा कविवृथ इन्द्रो वाकस्य वक्षणिः । 

शिवो अर्कस्य होमन्यस्मत्रा गन्त्ववसे ॥४॥ 
इन्द्रदेव मेधावीहरूको वृद्धि गराउने र स्तोतालाई सुख दिने हुन् । हाम्रो सुरक्षाका लागि सोमयाग 
गर्ने बेलामा उनी यञ्ञशालामा आउन् । 

आदू नु ते अनु क्रतुं स्वाहा वरस्य यज्यवः । 

श्वात्रमर्का अनूषतेन्द्र गोत्रस्य दावने ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! स्वाहा उच्चारणका साथ यञ्चकर्म सम्पन्न गर्ने र स्तुति गर्ने याजकहरू ऐश्वर्य प्राप्तिका 
निमित तिम्रा कृत्यको गुणगान गर्दछौँ । 

इन्द्रे विश्वानि वीर्या कृतानि कर्त्वानि च। यमर्का अध्वरं विदुः ॥६॥ 
स्तुति गर्ने हामी इन्द्रदेवलाई हिंसारहित मान्दछौँ । सबै शौर्यपूर्ण कार्य इन्द्रदेवभित्रै अयाएका हुन्छन्। 

यत्पाञ्चजन्यया विशेन्द्रे घोषा असृक्षत। 

अस्तृणाद् बर्हणा विपोर र्यो मानस्य स क्षयः ॥७॥ 
पाँचै किसिमका प्रजाले सँगै मिलेर इन्द्रदेवको प्रार्थना गर्दा इन्द्रदेव आफ्ना पराक्रमले शत्रु संहार 
गर्दछन् । महान् इन्द्रदेव विप्रद्वारा अधिकारपूर्वक सम्मान प्राप्त गर्दछन् । 

इयमु ते अनुष्टुतिश्वकृषे तानि पाँस्या । प्रावश्वक्रस्तु वर्तनिम् ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले प्रदर्शित गरेको शौर्यका लागि हामी प्रार्थना गर्दछौँ । तिमी हाम्रा रथको मार्ग 
संरक्षित गर । 

अस्य वृष्णो व्योदन उरु क्रमिष्ट जीवसे । यवं न पश्च आ ददे ॥९॥ 
पशुले जस्तै मानिसहरूले पनि उनै शक्तिशाली इन्द्रदेवबाट जौ आदि अन्न प्राप्त गरेर जीवित 


रहनका लागि उत्कृष्ट कर्म गर्दछन् । 
७१२  





तद्धाना अवस्यवो युष्माभिर्दक्षपितर । स्याम मरुत्वतो वृधे ॥१०॥ सबका 
हे याजक हौ ! रक्षणको कामना गर्ने हामी याजक मरुत्वान् इन्द्रदेवको कीर्ति वृद्धि गर्दै सट 
सहयोगले धनधान्यलेपरिपूर्ण होऔँ । 


बडुत्वियाय धाम्न त्रक्वभि शूर नोनुमः । जेषामेन्द्र त्वया युजा ॥११॥ 
पकन इन्द्रदेव । तिमी यज्ञको पालन गर्ने र ओजस्वी हौ। हामी तिम्रो सहयोगले विजयी 
औँ। 
अस्मे रुद्रा मेहना पर्वतासो वृत्रहत्ये भरहूतौ सजोषाः । 
यः शंसते स्तुवते धायि पञज्ज इन्द्रज्येष्ठा अस्माँ अवन्तु देवाः ॥१२॥ 


समस्त देवताहरूमा वृत्रहन्ता इन्द्रदेव प्रमुख शक्तिशाली छन्। उनी स्तोताका नजिकै आउँछन् । 
रुद्रगणसँगै उनले वर्षा गराउने मेघबाट रणक्षेत्रमा हाम्रो संरक्षण गरुन् । 


गया ६४ ॥ 
क्रषि  प्रगाथ काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

उच्ा मन्दन्तु स्तोमाः कृणुष्व राधो अद्रिवः । अव ब्रह्वद्विषो जहि ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! यो सोमरस तिमीलाई आनन्द प्रदान गर्ने होस् । हे वज्रधारी इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी 
ऐश्वर्य प्रदान गर र ज्ञानसित द्वेष गर्नेलाई संहार गर । 

पदा पर्णीरराधसो नि बाधस्व महाँ असि । नहि त्वा कश्चन प्रति ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी महान् छै। तिम्रो जस्तो सामर्थ्य कसैसित छैन। तिमी यञ्च आदि कर्म नगर्ने 
कृपणलाई दुःख देख । 

त्वमीशिषे सुतानामिन्द्र त्वमसुतानाम्। त्वं राजा जनानाम् ॥३॥ 
हे ५२००० । तिमी सिद्ध रसले युक्त पदार्थ र निषिद्ध पदार्थका स्वामी हौ। तिमी समस्त प्राणीका 
शासक हौ। 

एहि प्रेहि क्षयो दिव्या३ घोषञ्चर्षणीनाम्। ओभै वृणासि रोदसी ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी यञ्चस्थलमा आउ र उद्घोष गर्दै स्वर्गलोकतर्फ जारू। तिमी आफ्ना ओजले 
धर्ती र आकाशलाई सन्तुष्ट गराउँछौै। 
दा त्वं चित्पर्वतं गिरि शतवन्तं सहस्रिणम्। वि स्तोतृभ्यो रुरोजिथ ॥५॥ 
 हे इन्द्रदेव ! तिमी त्यस पहाडजस्तै वज्जले सयौँ वा हजारौँ मेघ फुय । हामी स्तुति गर्नेहरूको 
कल्याण गर । 

वयमु त्वा दिवा सुते वय नक्ते हवामहे। अस्माक काममा पृण ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । सोम अभिषव गर्दाखेरि हामी सहायताका लागि तिमीलाई बोलाउँछौँ । तिमी हाम्रो 
अभिलाषा पूरा गराछ । 

वव१ स्य वृषभो युवा तुविग्रीवो अनानतः । ब्रह्मा कस्त सपर्यति ॥७॥ 
युवा, सशक्त गर्धन भएका र कसैसित पनि नझुक्ने इन्द्रदेव यस बेला कहाँ छन् ? कुन याजकले 
उनको पूजा गर्दछन् ? 

कस्य स्वित्सवर्न वृषा जुजुष्वाँ अव गच्छति। इन्द्र क उ स्विदा चके ॥८॥ 
शक्तिशाली इन्द्रदेव कुन मानिसका यज्ञमा हवि ग्रहण गर्नका लागि आउँछन् ? त्यस्ता इन्द्रदेवका 
विषयमा कुन याजकलाई थाहा छ ? 

क ते दाना असक्षत वृत्रहन्क सुवीर्या। उक्थे क उ स्विदन्तमः ॥९॥ 

हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव । तिमी कुन व्यक्तिलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ ? कुन व्यक्तिलाई सामर्थ्य प्रदान 
गर्दछौ र कसका नजिकै यज्ञमा बस्दछौ ? 

अरय ते मानुषे जने सोमः पूल्य सूयते । तस्येहि प्र द्रवा पिब ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा निम्ति मानिसहरू सोम पेल्दछौँ । यथाशीघ्र आएर सोमरस पान गर । 

अर्य ते शर्यणावति सुषोमायामधि प्रियः । आर्जीकीये मदिन्तमः ॥११॥ 


शर्यणावत्, सुषोमा र आर्जीकीया भन्ने ठाउँमा पाएको वा तयार भएका सोमले तिमीलाई अनन्दित 
गराओस्। 


७१३ 





हि तमद्य राधसे महे चारु मदाय घ्रृष्वये । एहीमिन्द्र द्ववा पिब ॥१२॥ 
 हे इन्द्रदेव ! हामीलाई प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि र शत्रुको संहार गर्नका लागि तिमी जति 
सक्दो चाँडो आएर श्रेष्ठ सोमरस पान गर् । 
सूक्त  ६५ 
क्रषि  प्रगाथ काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
यदिन्द्र प्रागपागुदङ्न्यग्वा हृयसे नृभिः । आ याहि तूयमाशुभिः ॥१॥ 
यञ्च आदि असल कर्ममा खटेका साधनले सबै दिशाबाट जसको आह्वान गर्छन्, त्यस्ता इन्द्र 
सकेसम्म चाँडो आफ्नो फुर्तिला अश्चमा आउन्  म 
यद्वा प्र्रवणे दिवो मादयासे स्वर्णरे। यद्वा समुद्रे अन्धसः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी दिव्यलोकको अमृतरूपी शक्तिधारा, अन्तरिक्षका रसधारा र पृथ्वीमा यञ्च 
आदिका समयमा प्रवाहित हुने सोमरसका धाराले पुष्ट र हर्षित हुन्छौ । 
आत्वा गीर्भिर्महामुरु हुवे गामिव भोजसे । इन्द्र सोमस्य पीतये ॥३॥ 
हे महान् इन्द्रदेव ! गाईलाई खाने कुरो दिनका लागि बोलाएभौँ आफ्ना स्तुतिले सोमरस पान गर्नका 
लागि तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
आ त इन्द्र महिमानं हरयो देव ते मह । रथे वहन्तु बिभ्रतः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! महान् महिमाले सम्पन्न तिम्रो अश्च रथ लिएर यहाँसम्म आओस्   
झ्न्द्र भौ ७७ णीष उ स्तुषे महाँ उग्र ईशानकृत्। एहि नः सुत पिब ॥५॥ 
हे पराक्रमी र सबैका अधिष्ठाता इन्द्रदेव ! तिमी अत्यन्त महान् छौ । हामी प्रार्थनाले तिम्रो गुणगान 
गर्दछौँ । तिमी हाम्रा नजिकै आएर सोमरस पान गर । 
सुतावन्तस्त्वा वयं प्रयस्वन्तो हवामहे। इद नो बहिरासदे ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! हविष्यात्नले युक्त सोम पेल्ने हामी याजकहरू कुशका पवित्र आसनमा बस्न तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ  म 
 यच्चिद्धि शश्वतामसीन्द्र साधारणस्वत्वम्। तं त्वा वयं हवामहे॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी अनेकौँ मानिसका लागि सामन्यतः उपलब्ध रहन्छौं त्यसै काराणले हामी 
तिमीलाई बोलाउँछौँ । 
इद ते सोम्यं मध्वधुक्षत्नद्रिभिर्नर । जुषाण इन्द्र तत्पिब ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी याजकहरू ढुङ्गाले पिसेर सोम तयार गर्दछौँ । तिमी हर्षित भएर त्यो मधुर 
सोमरस पान गर । 
विश्वाँ अर्यो विपश्चितोडति ख्यस्तूयमा गहि। अस्मे धेहि श्रवो बृहत् ॥९॥ 
हे महान् इन्द्रदेव ! चाँडै आउ र सबै विप्रहरूलाई नाघेर हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 
दाता मै पृषतीनां राजा शिरण्यवीनाम्। मा देवा मधवा रिषत्॥१०॥ 
स्वर्ण र गाईका स्वामी हे इन्द्रदेव ! हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने तिमी नै हौ । हे देवताहरू हो ! ती 
इन्द्रदेवलाई कसैले बाधा नपुग्याओस् । 
सहस्रे पृषतीनामधिश्वन्द्र बृहत्पृथु । शुक्र हिरण्यमा ददे ॥११॥ 
हजारौँ गाईका रूपमा इन्द्रदेवले प्रदान गर्ने श्रेष्ठ, प्रचुर र तेजपूर्ण ऐश्वर्य ग्रहण गरौँ । 
नपातो दुर्गहस्य मे सहस्रेण सुराधसः । श्रवो देवेष्वक्रत ॥१२॥ 
हामी असुरक्षित र पीडित छौँ। हाम्रा आफन्तहरू हजारौँ प्रकारका ऐश्वर्यका स्वामी होङन् र 
देवताहरूका बीचमा यशस्वी बनून् । 


 हट िललचलललिििकि कनल ती 
पी 


सूक्त  ६६ 
क्रषि  कलि प्रागाथ । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ अनुष्टुप् । 
तरोभिर्वो लि  ०००। छि हन 
बृहद् गायन्तः सुतसोमे अध्वरे हुवे भरं न कारिणम् ॥१॥ रको  त 
बालकले अभिभावक गुहारेझैँ हामी आफ्ना हितैषि इन्द्रदेवलाई सहायताका लागि बोलाउँछौँ । 
सोमयञज्ञमा ऐश्वर्य दिने, वेगवान् अश्चयुक्त इन्द्रदेवलाई आफ्नो रक्षाका लागि आराधना गरौँ । 


७१४ 








नयं दुधा वरन्ते न स्थिरा मुरो मदे सुशिप्रमन्धसः । 

य आदृत्या शशमानाय सुन्वते दाता जरित्र उक्थ्यम् ॥२,, 
सुन्दर आकृति भएका इन्द्रदेवलाई प्राणको बाजी लगाउने असुरले पनि हराउन सक्दैन । ऐश्वर्य 
प्रदाता, सोमरस पिएर आनन्दित हुने इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । सोमयज्ञ गर्ने र भावपूर्ण स्तुति 
गर्ने याजकलाई उनी सहयोग गर्छन् । 

यशक्रो ॥ ५ यो वा कीजो हिरण्ययः । 

स ञर्वस्य गव्यस्य वृत्रहा ॥२३॥ 
इन्द्रदेव अत्यन्त शक्तिशाली र ऐश्वर्यवान् छन् । उनी अश्चले सम्पन्न, अद्भुत र वृत्ररूपी शत्रु संहार 
गर्दछन् । गाईलाई दुःख दिनेलाई उनी डर देखाएर थर्काइदिन्छन्। 

निखातं चिच्यः पुरुसम्भृत वसूदिद्वपति दाशुषे। म 

वज्जी सुशिप्रो हर्यश्व इत् करदिन्द्र क्रत्वा यथा वशत् ॥४॥ 
मुकुट लगाएका र वज्र लिएका, घोडा चढ्ने इन्द्रदेव आपनो मन लागेको काम गर्दछन् । उनी जम्मा 
पारिएको प्रचुर ऐश्वर्य दानी याजकका लागि बाहिर निकाल्दछन् । म 


यद्वावन्ध पुरुष्टुत पुरा चिच्छुर नृणाम्। 

व्य तत्त इन्द्र सं भरामसि यञ्ञमुक्थ तुरं वचः ॥५॥ 
धेरैले प्रशंसा गरिएका हे पराक्रमी इन्द्रदेव । तिमीले पुराना अनुभवी याजकबाट कामना गरेको 
कुरो हामी पूर्ति गर्दछौँ । तिमीलाई हामी यज्ञ, उक्थ र प्रार्थना समर्पित गर्दछौँ । 


सचा सोमेषु पुरुहूत वख्रिवो मदाय द्युक्ष सोमपाः । म 
त्वमिद्धि ब्रह्मकृते काम्यं वसु देष्ठः सुन्वते भुवः ॥६॥ लक दु 
अनेकौँ तिरबाट बोलाइने र वज्र लिएका हे इन्द्रदेव ! तिमी तेजले सम्पन्न र सोमपान गर्ने हौ । सोम 
पेल्दाखेरि तिमी हर्षित हुनका लागि भेला हुन्छौ । स्तोता र सोमयञ्ञ गर्नेहरूले मन पराएको ऐश्वर्य 
तिमी प्रदान गर्दछौ । 
वयमेनमिदा हयोपीपेमेह वज्रिणम्। र 
तस्मा उ अद्य समना सुत भरा नूनं भूषत श्रुते ॥७॥ 
 हामी याजकले इन्द्रदेवलाई हिजो सोमरसले सन्तुष्ट गराएका थियौँ । उनलाई ० यज्ञमा पनि 
, सोमरस प्रदान गर्दछौँ । हे याजक हो ! यस बेला स्तोत्र गाएर इन्द्रदेवलाई सुहाउँदिलो बनाओ । 
 वुकश्चिदस्य वारण उरामथिरा वयुनेषु भूषति। 
सेम न स्तोमं जुजुषाण आ गहीन्द्र प्र चित्रया धिया ॥८॥ 
 ब्वाँसाजस्ता क्रूर शत्रु पनि इन्द्रदेवका अगाडि सोभा हुन थाल्दछन् । उनले हाम्रो प्रार्थना स्वीकार 
गर्दै हामीलाई उत्कृष्ट चिन्तनले युक्त विवेकबुद्धि प्रदान गरुन् ।  
कदु न्वपस्याकृतमिन्द्रस्यास्ति पाँस्यम्। 
 केनो नु कं श्रोमतेन न शुश्रुवे जनुषः परि वृत्रहा ॥९॥.  १ 
इन्द्रदेवले नगरेको कुन पुरुषार्थ होला र उनका वीरताको गाथा कसले नसुनेको होला ? वृत्र संहार 
गर्ने इन्द्रदेव बालकैदेखि विख्यात ५ बुत्लो 
ओ  कदू महीरघृष्य अस्य तविषीः कदु वृत्रष्ना अस्तृतम्। 
इन्द्रो विश्वान् बेकनावौं अहर्दुश उत क्रत्वा पणीरभि ॥१०॥ म 
इन्द्रदेवले आफ्ना महान् पराक्रमले शत्रुलाई कहिले संहार गरेनन् र ? उनको शत्रु वृत्र उनीबाट 
कहिले नमारिएको हो र ? उनका कर्मले लोभी र कन्जुस नष्ट हुन्छन्। 
ते अपूर्व्यन्द्र ब्रहाणि वृत्रहन्। . 
कनन३ पुरुहूत वज्रिवो भूति न प्र भरामसि ॥११॥ ८३ 
अनेकौँ तिरबाट बोलाइने र वृत्र संहार गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी वज्ज धारण गर्दछौ । नौला स्तोत्रले 
हामी सेवकजस्तो भएर तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । कको 
त्वे हवन्त    
॥  लै दुवाल गहि शविष्ठ श्रुधि मे शवम्। ।१२॥  
हेइन्द्रदेव । तिमी अनेकौँ असल कर्म गर्दछौ । तिम्रा नजिकै अनेकौँ संरक्षण साधन उपलब्ध छन्। 
७१५ 


ता, 





 





त्यसै कारणले तिमीलाई हामी बोलाउँछौँ । शक्तिशाली र सबैलाई निवास प्रदान गर्ने हे इन्द्रदेव । 
तिमी हाम्रो स्तुति सुनिसकेपछि अरूलाई उछिनेर हाम्रो यञ्चमण्डपमा आउ । म 


वयं घा ते त्वे इद्विन्द्र विप्रा अपि ष्मसि । 
नहि त्वदन्यः पुरुहूत कश्चन मघवन्नस्ति मर्डिता ॥१३॥ 
हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी धेरै तिरबाट बोलाइन्छौ। हामी याजकहरू तिग्रै आश्रयमा रहैँ। 
हामीलाई तिमीबाहेक अरू कोही पनि सुख दिनेभझैँ लाग्दैनन् । 
त्वं नो अस्या अमतेरुत क्रुधो३ भिशस्तेरव स्पृधि । 
त्वं न कती तव चित्रया धिया शिक्षा शचिष्ठ गातुवित् ॥१४॥ 
हे बलशाली इन्द्रदेव ! तिमी सत्य मार्गका ज्ञाता हौ। हामीलाई निर्धनता र अनिकालको  
अभिशापबाट मुक्त गर। तिमी आफ्ना वीरतापूर्ण विचित्र कार्य र संरक्षण साधनले हामीलाई समर्थ । 
बनाङ । 
सोम इद्दः सुतो अस्तु कलयो मा बिभीतन । 
अपेदेष ध्वस्मायति स्वयं धैषो अपायति ॥१५॥ 
हे कलिका वंशज हो  तिमीहरूले पेलेको सोम इन्द्रदेवलाई प्रस्तुत गर । तिमीहरू नडराओ, 
किनभने हिंसा गर्नेहरू आफैँ पर भाग्दै छन् । ं 
सूक्त  ६७ 
क्रषि  मत्स्य साम्मद मैत्रावरुणि । देवता  आदित्यगण । छन्द  गायत्री । 
त्यान्नु क्षत्रियाँ अव आदित्यान्याचिषामहे। सुमृडीकाँ अभिष्ट्ये ॥१॥ 
श्रेष्ठ सुख प्रदान गर्ने र शत्रुका आक्रमणबाट बचाउने आदित्यहरूसित आफ्नो अभौष्ट पूर्ति गर्नका 
लागि हामी सुरक्षाको याचना गर्दछौँ । 
मित्रो नो अत्यंहति वरुण पर्षदर्यमा । आदित्यासो यथा विदुः ॥र२॥ 
मित्र, वरुण, अर्यमा र आदित्यलेउचित किसिमले हामीलाई दुष्कर्मबाट जोगाछन् । 
तेषां हि चित्रमुक्थ्य१ वरूथमस्ति दाशुषे । आदित्यानामरङ्कृते ॥३॥ 
आदित्यहरूसित वरण गर्न योग्य र प्रशंसा गर्न योग्य मनग्गे ऐश्वर्य छ। उनीहरू हवि प्रदान गर्ने र 
बलशाली यजमानलाई महान् ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । 
महि वो महतामवो वरुण मित्रार्यमन्। अवांस्या वृणीमहे ॥४॥ 
हे मित्रावरुण र अर्यमादेव हो ! तिमीहरू र तिमीहरूको सुरक्षा प्रक्रिया दुवै महान् हुन्। 
तिमीहरूबाट हामी सुरक्षाको कामना गर्दछौँ । 
जीवात्नो अभि धेतनादित्यासः पुरा हथात्। कद्ध स्थ हवनश्रुतः ॥५॥ आड 
हे साकियारु हो ! तिमीहरू हाम्रो स्तुति सुन्दछौ । जहाँ भए पनि हाम्रो मृत्युभन्दा पहिले नै चाँड 
आओ । 
यद्दः श्रान्ताय सुन्वते वरूथमस्ति यच्छर्दिः । तेना नो अधि वोचत ॥६॥ 
हे देवताहरू हो ! सोमयञ्च गर्ने याजकलाई तिमीहरू ऐश्वर्य र घर प्रदान गर्दछौ, त्यसैबाट हामीलाई 
पनि सम्पन्न गराओ । 
अस्ति देवा अंहोर्वस्ति रनमनागसः । आदित्या अद्भुतैनसः ॥७॥ 
दुष्कर्म गर्ने मानिसहरू पापका भागी हुन्छन्। सत्कर्म गर्नेको पुण्य ज्यादै रमाइलो हुन्छ। हं 
आदित्यहरू हो ! हामीलाई पापबाट मुक्त गर र सन्मार्गको पथ प्रशस्त गराओ । 
मा नः सेतुः सिषेदयं महे वृणक्तु नस्परि । इन्द्र इद्धि श्रुतो वशी ॥८॥ 
विख्यात इन्द्रदेव सबैलाई वशीभूत गराउँछन् । उनी महान् कर्म गर्दा बाधा नपारेर बन्धनमुत्त 
गराउँछन्  म 
मा नो मूचा रिपूणां वृजिनानामविष्यवः । देवा अभि प्र मृक्षत ॥९॥ 


रक्षा गर्नका लागि इच्छुक हे देवताहरू हो ! कपटी शत्रुको हिंसक कार्यले हामीलाई पीठ । 
नगरोस् । उनका हिंस्रक कार्यबाट हामीलाई मुक्त गर । 


७१६ छि 


उत त्वामदिते मह्याहँ देव्युप ब्रुवे । सुमृडीकामभिष्टये ॥१० 


हे महान् अदिति देवी  तिमी श्रेष्ठ सुख प्रदान गर्दछ्यौ गर्नका लागि 
तिमोलाई हामी प्रधीधधादछौ सुख प्रदान गर्दछ्यौ। अभीष्ट कामना पूरा गर्नका ला 


नाती. पर्षि दीने गभीर आँ उग्रपुत्रे जिघांसतः । माकिस्तोकस्य नो रिषत् ११॥ 
पराक्रमी सन्तानले सम्पन्न हे अदिति देवी ! हिंस्रक प्रवृत्तिका मानिसले दुःखी वा सुखी जुनै 
अवस्थामा पनि हाम्रा सन्तानको हत्या नगरुन् । 
अनेहो न उरुव्रज वि प्रसर्तवि। कृधि तोकाय जीवसे॥१२॥ 
हे महान् आदित्यगण ! हिंसारहित, श्रेष्ठ गमनयोग्य हाम्रो पथ सबै तिरबाट सुरक्षित होस् । हाम्रा 
सन्तानलाई तिमी दीर्घायु प्रदान गर । 
ये मूर्धानः क्षितीनामदब्धासः स्वयशसः । व्रता रक्षन्ते अद्वहः ॥१३॥ 
१न  कोर्तिमान छौ। प्रमाद र विद्रोहरहित भएर हामी मानिसका कर्मलाई 
ते ना आस्नो वृकाणामादित्यासो मुमोचत। स्तेन बद्धमिवादिते ॥१४॥ 
 ७७२, माता र आदित्यहरू हो  चोरभैँ छलले बाँधिएका हामीलाई हिंस्रक दुष्टका मुखबाट 
गा  
अपो षु ण इयं शरुरादित्या अप दुर्मतिः । अस्मदेत्वजध्नुषी ॥१५॥ 
हे  ७. हो ! घातक साधन हाम्रो हिंसा नगरीकन हामीबाट पर जाउन् । दुर्बुद्धि पनि हामीदेखि 
पर होस् । 
शश्वदि वः सुदानव आदित्या कतिभिर्वयम्। पुरा नूनं बुभुज्महे ॥१६॥ 
नकल १ बै. हे आदित्य हो ! तिमीहरूका रक्षणसाधनले संरक्षित भएर हामी सधैँ श्रेष्ठ सुखको 
उपभोग गरिरहीँ । 
शश्वन्त हि प्रचेतसः प्रतियन्तं चिदेनसः । देवा कृणुथ जीवसे ॥१७॥ 
हे विद्वान् देवता हो । हामीलाई मार्न खोज्ने पापीलाई पर भगाएर दीर्घायु प्रदान गर । 
तत्सु नो नव्यं सन्यस आदित्या यन्मुमोचति । बन्धाद् बद्धमिवादिते ॥१८॥  
हे अदितिदेवी र आदित्य हो  बाँधिएका व्यक्तिको बन्धन तिमीहरू छुटाएझैँ तिमीहरूका 
प्रार्थनायोग्य बलले हामीलाई पनि बन्धनबाट मुक्त गरोस् । 
नास्माकमस्ति तत्तर आदित्यासो अतिष्कृदे । यूयमस्मभ्यं मृडत ॥१९॥ 
हे आदित्य हो  तिमीहरूजस्ता वेगवान् हामी छैनौँ । तिमीहरूका त्यस वेगले हामीलाई सङ्कटबाट 
मुक्त गर्न सक्दछ । त्यसैले हामीलाई सुख प्रदान गर । 
मा नो हेतिर्विवस्वत आदित्याः कृत्रिमा शरु । पुरा नु जरसो वधीत् ॥२०॥ 
हे आदित्य हो । यमको घातक आयुधले वृद्धावस्थाभन्दा पहिले विनाश नगरोस् । 
वि पु द्वेषो व्यंहतिमादित्यासो वि संहितम्।.विष्वग्वि वृहता रप ॥२१॥ टि 
हे आदित्य हो । विद्वेषी, पापी र तिनीहरूको सङ्गठन विनाश गरेर पापलाई सबै ठाउँबाट पर 
हटाओ । 
सूक्त  ६० 
व्रषि  प्रियमेध आङ्गिरस । देवता  इन्द्र क्रक्ष अश्चमेध । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
आ त्वा रथ यथोतये सुम्नाय वर्तयामसि। . म 
तुविकर्मिमृतीषहमिन्द्र शविष्ठ सत्पते ॥१॥ 
शत्रुलाई पराजित गर्ने, शौर्ययुक्त, यजमानका पोषक हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! संरक्षण र सुखका 
लागि गतिशील रथजस्तै तिमीलाई हामी यज्ञस्थलमा लिएर आउँछौँ । 
ठुविशुष्म ठुविक्रतो शचीवो विश्वया मते। आ पप्राथ महित्वना ॥२॥ 
महान् शक्तिमान्, धेरै खालका उत्तम कर्म गर्ने, पूज्य हे इन्द्रदेव ! तिमी सबै किसिमका महिमाले 
 युक्त भएर संसार भरमा व्याप्त रहन्छौ । 


७१७ 





 यस्य ते महिना महः परि ज्मायन्तमीयतुः । हस्ता वज्न हिरण्ययम् । ॥३॥ 
हे सुनौलो वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिम्रा महान् हातहरू सर्वत्र व्यापक र गतिशील छन् । 


 ७ विश्वानरस्य वस्पतिमनानतस्य शवसः । एवैश्व चर्षणीनामूती हुवे रथानाम् ॥४ 
हे मरुत्हरू हो !। तिमीहरूका सेनिकमाथि हुने आक्रमणका समयमा रथका सुरक्षा गर्न हामी 
शत्रुका सैनिकमाथि आक्रमण गर्ने, अजेय, वलशाली इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछौँ । 


अभिष्टये सदावृधं स्वर्मीडहेपु यं नर । नाना हवन्त कतये ॥५॥ 
सवै मानिसहरू सड्य्राममा आफ्नो सुरक्षाका लागि र रुचाएको पाउनका लागि जसको आह्वान 
गर्दछन्, सधैँका विकासमान उनै इन्द्रदेवलाई हामी पनि आह्वान गदछौँ  


परोमात्रमूचीषममिन्द्रमुग्रे सुराधसम् । ईशान चिद्वसूनाम्  
७७ , सम्पत्तिवान्, असीम प्रार्थनाका इच्छुक र ऐश्वर्यका स्वामी इन्द्रदवलाई हामी आह्वान 
गर्दछौँ । 


॥ त॑ तमिद्राधसे मह इन्द्र चोदामि पीतये। यः पूर्व्यामनुष्टुतिमीशे कृष्टीना नृतुः ॥, 
सबैका नायक र स्तोताको पुरानो प्रार्थना सुन्ने इन्द्रदेवलाई हामी श्रेष्ठ सम्पत्ति प्राप्त गनका लागि 
सोमपानमा आह्वान गर्दछौँ । 


न यस्य ते शवसान सख्यमानंश मर्त्यः । नकिः शवाँसि ते नशत्॥८॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव । कसैले तिम्रो मित्रता र सामर्थ्यको प्रतिद्वन्द्िता गर्न सक्दैन । 


त्वोतासस्त्वा युजाप्सु सू महद्धनम् । जयेम पृत्सु वञ्रिवः ॥९ 
वज्र धारण गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमीबाट संरक्षित भएर र तिम्रा कृपा प्राप्त गरेर हामा सूर्यादय कालका 
यञ्ञ सम्पन्न गरौँ । हामी युद्ध जितेर प्रशस्त सम्पत्ति प्राप्त गरौँ । 

त॑ त्वा यङ्चेभिरीमहे तँ गीर्भिर्गिर्वणस्तम । 

इन्द्र यथा चिदाविथ वाजेधु पुरुमाय्यम् ॥१०॥  

हे वन्दनीय इन्द्रदेव ! हामी यज्ञ र प्रार्थनाले तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । सङ्ग्राममा हामालाइ सरक्षण  
प्रदान गर । । 
 यस्य ते स्वादु सख्य स्वाद्दी प्रणीतिरद्रिवः । यज्ञो वितन्तसाय्यः ॥१॥ , 
हे वज्रधारी इन्द्रदेव ! तिम्रो मित्रता र प्रीति मधुर र सुस्वादयुक्त छ। त्यसैले सबै तिम्रा लागि 
यजन गर्दछन् । 
रु णस्तन्वे३ तन ठरु क्षयाय नस्कृधि। ठउरु णो यन्धि जीवसे ॥१२॥ हँ 
हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा सन्तानका लागि प्रचुर ऐश्वर्य, हाम्रो आवासका लागि विशाल भवन र 
जीवनका लागि दीर्घायु प्रदान गर । 


उरु नृभ्य उरु गव ठरु रथाय पन्थाम् । देववीतिं मनामहे ॥१३॥ 
हे इन्द्रदेव । आफन्तहरूका लागि हामी तिमीसित विशाल ऐश्वर्य, गाईका निम्ति विस्तृत स्थान  
रथका निम्ति विस्तृत मार्गको कामना गर्दछौँ । यसैले यजन गर्दछौँ । 

उप मा पड्द्वाद्वा नर सोमस्य हर्ष्या। तिष्ठन्ति स्वादुरातयः ॥१४॥ म हामीतिर म 
सोमरस पानबाट आनन्दित भएर श्रेष्ठ सम्पत्तिका साथ छ नायकहरू दुईदुईका जोडामा हाम 
आउँदै छन् ।  

क्राज्राविन्द्रोत आ ददे हरी क्रक्षस्य सूनवि । आश्वमेधस्य रोहिता १५  
इन्द्रोतबाट क्रजु, क्रक्षका पुत्रबाट प्रेरक र अश्वमेधका पुत्रबाट रोहित नामका अश्चकाो बलप्रवाहै 
प्राप्त भयो । 

सुरथां आतिथिग्वे स्वभीशूँरारक्षै । आश्वमेधे सुपेशसः ॥१६॥ हातिकी 
श्रेष्ठ रथयुक्त क्रक्षका पुत्रबाट सुन्दर लगाम भएको र अश्वमेधका पुत्रबाट सुन्दर स्वरूप  
अश्च अतिथिग्वका पुत्रले प्राप्त गरे। 

षडथौं आतिथिग्व इन्द्रोते वधूमतः । सचा पूतक्रतौ सनम् ॥१७॥ प्रएकै  
अतिथिग्वका पुत्र इन्द्रोतका पवित्र कर्मको अनुप्ठानमा हामीले पोथीसहितका छ वटा ॥ 


चोटि ग्रहण गन्यौँ । ॥ 
७१८  


  री लल कछ ॥  


कमाम्यारणा्सान्रममालमलमहमालाकानहर्य  
६ त परै,  
आध.  औँ बलि जक.    ने 





वि 


ऐषु चेतदवृषण्वतयन्तर्क्रज्रेष्वरुषी । स्वभीशु 
सजिलैसित नय म साद  कशावती ॥१८॥ 
७०३५  नता लगामले युक्त घोडी देखिँदै छ। 
अन सुश्न मत्यः । अवद्यमधि दीधरत्॥१९॥ 
.  सूक्त६९ 
ग्राषि  प्रियमेध आक्िरस । देवता  इन्द्र विश्वेदेवा । 
देवा । छन्द  अनुष्टुप् उष्णिक बृहती । 
 प्रप्रवसित्रिष्टभमिष मन्दद्वीरायेन्द्वे । भिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति॥ 
हे याजक हो ! तीन स्तोत्रले तयार गरिएको हविरूपी अन्न श्रेष्ठ वीर इन्द्रदेवका लागि प्रदान गर । 
यज्ञ सम्पादन गर्नका लागि विवेकपूर्वक गरिएका सत्कर्मको अभीष्ट फल प्रदान गरेर इन्द्रदेव 
यजमानलाई सम्मानित गर्दछन् । 
नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम्। पति वो अध्न्याना धेनुनामीषुध्यसि ॥२॥ 
हे यजमान हो ! ॥ ७, लागि उषा उतत्न गर्ने, चन्द्रको किरण उत्पन्न गर्ने, गाई पाल्ने 
इन्द्रदेवलाई बोलाउँछौँ । किनभने तिमीहरू पोषक अन्न रूपमा गाईको दुध प्राप्त गर्ने इच्छा गर्दछौ । 
ता अस्य सूददोहसः सोम श्रीणन्ति पृश्नयः । ॥ 
जन्मदेवाना विशस्त्रिष्वा रोचने दिव ॥२॥ 
सूर्योदय हुँदा गाईले देवताको जन्मस्थानबाट तीनै वया सवनमा प्रचुर दुध प्रदान गर्छन् । तिनीहरू 
इन्द्रदेवका लागि आफ्नो दुध सोमरसमा मिसाउँछन् ।  शिल 
अभि प्र गोपतिं गिरेन्द्रमर्च यथा विदे। सुनुं सत्यस्य सत्पतिम् ॥४॥ 
हे याजक हो । गाई पाल्ने, सत्यनिष्ठ, सज्जनका संरक्षक इन्द्रदेवलाई मन्त्र उच्चारण गर्दै प्रार्थना 
गर, त्यसबाट उनका शक्तिको आभास हुन सकोस् । 
आ हरयः ससुख्रिरेरुषीरधि बर्हिषि। यत्राभि सन्नवामहे॥५॥ 
हामी यज्ञमा इन्द्रदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । उत्तम अश्वले उनलाई यञ्ञशालामा पुन्याञन्। 
इन्द्राय गाव आशिर दुदुहे वज्रिणे मधु। यत्सुमुपह्रे विदत्॥६॥  
यञ्चस्थलका क इन्द्रदेवले मधुर रस पान गर्दा गाईले वज्ज हातमा लिने इन्द्रदेवका लागि मधुर 
दुध प्रदान डे 
उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्न गन्वहि। 
मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥७॥ 
इन्द्रदेवसित हामी सूर्यलोकमा गमन गर्दा आफ्ना सखा इन्द्रदेवका श्रेष्ठतम एक्काईसौँ स्थानमा 
मिठो सोमरस पान गरेर एकापसमा भेटौँ।   
अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत । अर्चन्तु पुत्रका उत पुर न धृष्ण्वर्चत ॥॥ 
अर्चत प्रार्चत हे प्रियमेधका वंशज मानिसहरू हो ! यज्ञप्रिय, सन्तान एव साधकको कामना पूर्ण, 
गराउने र शत्रु पराजित गर्ने इन्द्रदेवको तिमीहरू सबैले सम्मान गर। .  
 अव स्वराति गर्गरो गोधा परि हा म 
पिङ्गा ग परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्योधतम् ॥ सुनिदै म 
गर्गरको आवार आउँदै छ । गोही सबैतिर कराउँदै छन् । पिङ्गाको ध्वनि सबैतिर सुनिँदै छ। यस्तैमा 
इन्द्रदेवका लागि स्तोत्र उच्चारण गरौँ ।   
आ यसतन्त्ेन्यःसुदुघा अनपस्फुरः । अपस्फुर गुभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ 
नन जलले समृद्ध भएर नदी बग्दा इन्द्रदेवले पिउनका लागि श्रेष्ठ गुणयुक्त मधुर सोमरस 
एर उपस्थित होऔँ । र 
अपादिन्द्रो अपादगिनिर्विश्वे देवा अमत्सत । 
अग्नि, इन्द्र र विश्वेदेवता सोमपान गरेर हर्षित भए, वरुणदेव पनि यहाँ उपस्थित रह्न्। बाछो 
भेट्नका लागि गाई कराएभैँ हाम्रा स्तोत्रले उनै वरुणदेवको प्रार्थना गर्दछ। हर  


७१९ 








सुदेवो असि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः । 

अनुक्षरन्ति काकुदं सूम्यै सुषिरामिव ॥१२॥ 
हे वरुणदेव ! किरण सूर्यतर्फ गएभौँ तिम्रा ओजले सातै सरिता समुद्रतर्फ बग्छन् । 

यो व्यतीँरफाणयत् सुयुक्ताँ उप दाशुषे। 

तक्वो नेता तदिद्वपुरुपमा यो अमुच्यत ॥१३॥ 
इन्द्रदेव द्ुतगामी अश्व रथमा नियोजित गरेर हवि प्रदाता यजमानकहाँ जान्छन् । विशाल शरीर 
भएका नायक इन्द्रदेव यञ्चशालामा प्रमुख स्थान प्राप्त गर्दछन् । 


अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । 

भिनत्कनीन ओदनं पच्यमानँ परो गिरा ॥१४॥ 
इन्द्रदेव अत्यन्त सौन्दर्ययुक्त र शक्तिशाली छन् । उनी समस्त शत्रु र स्तुतिभन्दा पनि पर छन् । उनी 
जलयुक्त बादल नष्ट गराउँछन् । 


अर्भको न कुमारकोञधि तिष्ठन्नवं रथम्। 

स पक्षन्महिष मृग पित्रे मात्रै विभुक्रतुम् ॥१५॥ 
इन्द्रदेव आफ्ना विशाल शरीरले नयाँ रथमा सुशोभित हुन्छन् । उनी विभिन्न श्रेष्ठ कर्म सम्पत्न गर्दै 
बादललाई जल बर्साउन प्रेरित गर्दछन् । 


आतू सुशिप्र दम्पते रथं तिष्ठा हिरण्ययम् । 
अध द्युक्षे सचेवहि सहस्रपादमरुषं स्वस्तिगामनेहसम् ॥१६॥ 
हे सुन्दर आकृति भएका दम्पती ! हजारौँ रश्मिले आलोकित, द्वुतगामी स्वणिंम रथमा तिमी 
सजिलो गरी आरुढ होङ । त्यस बेला हामी दुवैले भेट गरौँला । 
त॑ घेमित्या नमस्विन उप स्वराजमासते । 
अर्थ चिदस्य सुधितं यदेतव आवर्तयन्ति दावने ॥१७॥ 
स्वप्रकाशित इन्द्रदेवको वन्दना गर्ने याजकहरू साधना गर्दछन् । त्यसपछि उनीहरू श्रेष्ठ सम्पत्ति र 
सदवुद्धि ग्रहण गर्दछन् । 
अनु प्रलस्यौकसः प्रियमेधास एषाम् । 
पूर्वामनु प्रयति वृक्तबर्हिषो हितप्रयस आशत ॥१०५॥ 
कुशको आसन बिछाउने र यज्ञमा हविष्यानन प्रदान गर्ने प्रियमेध क्रषिका सन्तानले उनै इन्द्रदेवको 
शाश्वत निवासस्थान प्राप्त गरे । 
सूक्त  ७० 
श्रषि  पुरुहन्मा आङ्गिरिस । देवता  इन्द्र । छन्द  बृहती प्रगाथ उष्णिक् अनुष्टुप् । 
यो राजा चर्षणीना याता रथेभिरश्चिगु । 
विश्वासा तरुता बुतनाना ज्येप्ठो यो वुत्रहा गृणे ॥१॥ 
मानवका अधिपति, वेगवान्, शत्रुसेना संहारक, वृत्रहन्ता इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति गर्छौँ । 
इन्द्र त॑ शुम्भ पुरुहन्मत्रवसे यसय द्विता विधर्तरि । 
हस्ताय वज्ज प्रति धायि दर्शतो महो दिवे न सूर्यः ॥२॥ 
हे साधक हो ! आफ्नो रक्षाका लागि देवराज इन्द्रको उपासना गर । उनका संरक्षणमा रक्षा विनाश 
दुवै शक्ति छन् । इन्द्रदेव सूर्यजस्तै तेजस्वी वज्र हातमा लिन्छन् । 
नकिष्टं कर्मणा नशद्चश्वकार सदावृधम्। 
इन्द्र न यझैर्विश्चगूर्तमृभ्वसमधृष्ट धृष्णवोजसम् ॥२॥ 
स्तुत्य, महाबलशाली, समृद्ध, अपराजित, शत्रु दमन गर्ने इन्द्रदेवलाई यञ्च आदि कर्मले आफ्नो 
सहचर वनाउने साधकको कर्म कसैले नष्ट गर्द सक्दैन । 
अषाढहसमुग्र पृतनासु सासहिँ यस्मिन्महीरुरुज्चयः । 
सं धेनवो जायमाने अनोनदुर्चावः क्षामो अनोनवुः ॥४॥ 
ड्न्द्रदेषलाई प्रकट रूपमा नै महान् वेगशाली गाई, पृथ्वी र आकाशले समेत अगाडि भुकेर 
अभिवादन गर्दछन् । ती उग्र, शत्रुविजेता र पराक्रमीलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 





 २० 





यद द्याव इन्द्र ते शत शत भूमीरुत स्युः । 
७ नत्वा वज्रिन्त्सहस्र सूर्या अनु न जातमष्ट रोदसी ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! सयौँ देवलोक, सयौँ भूमि र हजारौं सूर्य उत्पन्न होछन् तापनि तिम्रो सामना गर्न 
सब्दैनन् । द्यावापृथिवीमा तिम्रो बराबरी कसैले गर्न सक्दैन । 
 आपप्राथ ७००७ छ वृषन्विश्वा शविष्ठ शवसा । 
अस्माँ अव इकनमा व्रजे वन्रिञ्चित्राभिरूतिभिः ॥९॥ 
हे बलशाली इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना सामर्थ्यले सबैका इच्छा पूरा गराउँछौ । हे बलवान्, धनवान्, 
वज्रधारी इन्द्रदेव । तिमी गाईले युक्त संरक्षण हामीलाई प्रदान गर । 
न सीमदेव आपदिषं दीर्घायो मर्त्य । 
.... एतग्वा विद्य एतशा युयोजते हरी इन्द्रो युयोजते ॥७॥ . 
.. ५०० इन्द्रदेव ! तिमीले शुभ्रन वर्णका दुई अश्च आफूसित गाँसेका छौ र हरियो अश्व पनि 
गाँस्दछौ । 
त॑ वो महो महाय्यमिन्द्रै दानाय सक्षणिम्। 
यो गाधेषु य आरणेषु हव्यो वाजेष्वस्ति हव्य ॥८॥ 
हे याजक हो ! मित्रजस्ता इन्द्रदेवलाई जुन स्थान, निवास र सङ्ग्राममा आह्वान गर्छौ, तिमीहरू 
त्यहाँ उनैको धनेऐश्वर्य प्राप्त गर्नका लागि प्रार्थना गर । 
उदू पु णो वसो महे मृशस्व शूर राधसे। 
उदू पु मह्यौ मधवन्मघत्तय उदिन्द्र श्रवसे महे॥९॥ 
पराक्रमी तथा सम्पत्तिवान् हे इन्द्रदेव ! हामीलाई प्रदान गर्नका लागि तिमी श्रेष्ठ सम्पत्ति विकसित 
गर । हामीलाई तिमी श्रेष्ठ अन्न ग्रहण गर्न सक्ने योग्य बनाउ । 
त्वं न इन्द्र क्रतयुस्त्वानिदो नि तुम्पसि। 
. मध्ये वसिष्व तुविनृम्णोर्वोर्नि दासं शिश्नथो हथैः ॥१०॥ 
हे अति पराक्रमी यज्ञरक्षक इन्द्रदेव ! तिमी निन्दकको ऐश्वर्य खोसेर हामीलाई सन्तुष्ट गराङ । 
त्तिमी शस्त्रले दस्यु संहार गरेर हामीलाई आफ्नो महान् आश्रय प्रदान गर । 
अन्यव्रतममानुषमयज्वानमदेवयुम्। 
अव स्वः सखा दुधीवीत पर्वतः सुघ्नाय दस्युं पर्वत ॥११॥ 
देवताका निन्दक, मानवताले शून्य अयाशिक र धार्मिक कार्य नगर्नेलाई सखारूपी पर्वत क्रषि 
स्वर्गबाट पतित गराउँछन् । ती पर्वत क्रषि त्यस्ता दुष्टलाई वध गर्ने योद्धाका जिम्मा लगाउँछन् । 
त्वं न इन्द्रासां हस्ते शविष्ठ दावने। 
धानानां न सं गृभायास्मयुर्टि सं गृभायास्मयु ॥१२॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो अभिलाषा पूरा गर्दछौ । याजकले यञ्चका लागि धानको लावा 
समर्पित गरेझँ हाम्रा हातमा तिमी गाई र पुत्र दिने गर । 
सखायः क्रतुमिच्छत कथा राधाम शरस्य । उपस्तुतिं भोजः सूरिर्योअहृयः ॥१३ 
हे मित्र हो । हामी अन् प्रदाता, कपटरहित र ज्ञानी इन्द्रदेवलाई कसरी प्रार्थना गरौँ ? उनी शौर्य 
प्रकट गर्ने अभिलाषाले शत्रु संहार गर्दछन् । 
भूरिभिः समह त्रषिभिर्बहिष्मद्धिः स्तविष्यसे। 
यदित्थमेकमेकमिच्छर वत्सान्पराददः ॥१४॥ म 
शत्रु विनाश गर्ने हे वन्दनीय इन्द्रदेव । तिमीले हामीलाई बाछासहितका अनेकौँ गाई प्रदान गर्दा 
अनेकौँ क्रषि र याञ्चिकले तिम्रो प्रशंसा गर्दछन् । 
कर्णगृद्या मघवा शौरदेब्यो वत्सँ नस्त्रिभ्य आनयत्। अ्जाँ सूरिर्न धातवे ॥१५ 
हे सम्पत्तिवान् इन्द्रदेव ! बाठा मालिकले बाखाका कान छामेर लगेभौँ तिमी पराक्रमले प्राप्त हुने 
दिव्य गाई हामीकहाँ लिएर आउ । 


७२१ 








पिके 


सूक्त  ७१   
क्रषि  सुदीति पुरुमीढह आङ्गिरिस । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री प्रगाथ । 
त्वं नो अग्ने महोभि पाहि विश्वस्या अरातेः । उत द्विषो मर्त्यस्य ॥१॥ 


हे अग्नि ! संसारसित द्वेष गर्ने व्यक्ति र शत्रुबाट हाम्रो रक्षा गर र विषम परिस्थितिमा हामीलाई 
धैर्यवान् बनाउ । 


नहि मन्युः पौरुषेय ईशे हि वः प्रियजात । त्वमिदसि क्षपावान् ॥२॥ 
जन्मदेखि नै प्रिय लाग्ने हे अग्निदेव ! कुनै पापीका क्रोधले तिम्रा भक्तमाथि शासन गर्न सक्दैन । 
तिमी रातमा पनि आलोकित हुन्छौ । 


स नो विश्वेभिर्देवेभिरूर्जो नपाद्धद्रशोचे । रयिं देहि विश्ववारम् ॥३॥ 
शक्ति क्षीण हुन नदिने हे अग्निदेव  तिमी कल्याणकारी आलोकले सम्पन्न छौ। तिमी समस्त 
देवताहरूद्वारा वरणीय ऐश्वर्य प्रदान गर । 


न तमग्ने अरातयो मत युवन्त राय । यं ञरायसे दाश्वांसम् ॥४॥ 
हे अग्निदेव । तिमी जुन हवि प्रदाता मानिसको संरक्षण गर्दछौ, त्यसलाई कुनै दुराचारी व्यक्तिले 
पनि ऐश्वर्यबाट वञ्चित गर्न सक्दैन। म बी 

यं त्वं विप्र मेधसातावग्ने हिनोषि धनाय। स तवोती गोषु गन्ता ॥५॥ 
हे ज्ञानी अग्निदेव ! तिमी जुन याजकलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि यज्ञकार्यमा प्रेरित गर्दछ, 
उनीहरू तिम्रा संरक्षणमा गाईले युक्त हुन्छन् । म 

 तत्व रयिं पुरुवीरमग्ने दाशुषे मर्ताय । प्र णो नय वस्यो अच्छ॥६॥ 

हे अग्निदेव ! तिमी आहुति प्रदातालाई योद्धासँगै श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । हामीलाई पनि तिमौ 
प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर । 

उरुष्या णो मा परा दा अघायते जातवेदः । दुराध्येर मर्ताय ॥७॥ 
समस्त पदार्थका ज्ञाता हे अग्निदेव ! हामीलाई तिमी संरक्षण प्रदान गर । हामीलाई पापी र हिंस्रक 
मानिसका अधीनमा हुन नदेछ । 

अग्ने माकिष्टे देवस्य रातिमदेवो युयोत । त्वमीशिषे वसूनाम् ॥८॥ 
हे तेजस्वी अग्निदेव ! तिमी नै समस्त ऐश्वर्यका स्वामी हौ । कुनै दुराचारी व्यक्तिले तिमीबाट प्रदान 
गरिएका दानबाट हामीलाई वञ्चित नगरोस् । ,   

स नो वस्व उप मास्यूर्जो नपान्माहिनस्य । सखे वसो जरितृभ्यः ॥९॥ । 
शक्तिका पुत्र र अनेकौँलाई निवास प्रदान गर्ने हे अग्निदेव ! हामी स्तुति गर्नेलाई तिमी महानताल 
सम्पन्न श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर । 

अच्छा नः शीरशोचिष गिरो यन्तु दर्शतम्। 

अच्छा यज्ञासो नमसा पुरूवसुं पुरुप्रशस्तमूतये ॥१०॥ 
हाम्रो प्रार्थना उचित किसिमले प्रज्वलित ज्वालाले सुशोभित र दर्शनयोग्य अग्निदेवका साउ 
सजिलै लैजा । हाम्रो रक्षाका लागि घिउयुक्त हविले सम्पन्न यञ्च, प्रचुर सम्पदा र अति प्रशंसनीय 
अग्दिदेवलाई प्राप्त होस् । म 

अरगिने सूनुँ सहसो जातवेदसं दानाय वार्याणाम् । 

द्विता यो भूदमृतो मर्त्येष्वा होता मन्द्रतमो विशि ॥११॥ ।दुछ। उनी दुई रूप 
हामी दान प्राप्तिका कामनाले बलका पुत्र, जातवेदा अग्निदेवलाई आह्वान गर्दछौँ। उना दुईरू 
भएका, मरणशील प्रजाका माझ होता र अमर देवताका माझमा आनन्दक्रा रूप हुन् । 

अगिनि वो देवयज्ययागिने प्रयत्यध्वरे । 

अगिनै धीषु प्रथममग्निमर्वत्यगिर्ने क्षैत्राय साधसे ॥१२॥ क हद 
हे याजक हो  यञ्ञका लागि हामी अग्निदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । यज्ञाग्नि प्रदीप्त हुदा क 
विवेकपूर्ण कार्यमा संलग्न रहँदै र क्षेत्रीय लाभका लागि सर्वप्रथम अग्निदेवलाई नै हामी उप 
गर्दछौँ । 





७२२ 


।। 





अग्निरिषां सख्ये ददातु नईशे यो वार्याणाम्। 


अग्नि तोके तनये शश्वदीमहे वसुं सन्त तनूपाम् ॥१३॥ म म 
अविनाशी अग्निदेव समस्त प्राणीलाई पालन गर्ने र सबैका अन्तःकरणमा निवास गर्ने हुन् । उनी 


श्रेष्ठ ऐश्वर्यका अधिष्ठाता र हाम्रा सखा हुन् । हामी आफ्ना सन्तानका निम्ति उनीसित प्रचुर ऐश्वर्य 
 एवं अन्नको कामना गर्दछौँ। 
अग्निमीडिष्वावसे गाथाभिः शीरशोचिषम्। 
 अग्नि राये पुरुमीढह श्रुत नरो५ग्निं सुदीतये छर्दि ॥१४॥ 
हे स्तोता हो ! विस्तृत एवं विकराल ज्वाला भएका अग्निदेवको स्तुति गर । उद्गाताले उनै प्रसिद्ध 
अग्निदेवसित धन र प्रकाशयुक्त आवास प्राप्तिका लागि प्रार्थना गरुन्। 
अगि द्ेषो योतवै नो गृणीमस्यग्नि शं योश्च दातवे। 
 .. विश्वासु विक्ष्ववितेव हव्यो भुवद्वसतुर्त्रपुणाम् ॥११॥ 
अग्निदेव शासकजस्तै भएर सम्पूर्ण प्रजाका संरक्षक तथा ग्रषिलाई निवास प्रदान गर्दछन् । आफ्ना 
शत्रु पर हटाउन, हर्ष एवं अभय प्राप्त गर्नका लागि हामी उनै स्तुत्य अग्निदेवको साधना गर्दछौँ । 
 सूक्त ७२ 
क्रषि  हर्यत प्रागाथ । देवता  अग्नी हवि स्तुति । छन्द  गायत्री । 
. हविष्कृणुध्वमा गमदध्वर्युर्वनते पुनः । विद्दाँ अस्य प्रशासनम् ॥१॥ 
हे याजक हो । तिमीहरू सबैले आहुति प्रदान गर, अग्निदेव प्रकट भएका छन् । आहुति प्रदान 
गर्नमा कुशल यी याजक बारम्बार आहुति प्रदान गर्दछन्। 
नि तिग्ममध्यंप शुं सीदद्धोता मनावधि । जुषाणो अस्य सख्यम् ॥२॥ . 
तीखो लप्का हुने अग्निदेवनजिकै बस्ने याजकको अग्निदेवसित मित्रवत्सम्बन्ध छ। 
अन्तरिच्छन्ति त जने रुद्र परो मनीषया। गृभ्णन्ति जिह्दया ससम् ॥३॥ 
याजकहरू रुद्रजस्ता अग्निदेवलाई प्रतिष्ठित गर्ने विचार गर्दछन् । उनीहरू सुषुप्त अग्निलाई आफ्ना 
जिब्राले प्रदीप्त गर्छन् । 
जाम्यतीतपे धनुर्वयोधा अरुहद्वनम्। दृषदं जिह्यावधीत् ॥४॥ 
अन्न प्रदान गर्ने अग्निदेव प्रदीप्त भएर अन्तरिक्षको अतिक्रमण गर्दै जान्छन् । उनी वनको समूह वा 
जलको समूहमा पनि आरुढ हुन्छन् । उनी आफ्ना जिब्रोरूपी लप्काले मेघलाई विदीर्ण गराउँछन् । 
चरन्वत्सो रुशन्निह निदातारं न विन्दते । वेति स्तोतव अम्ब्यम् ॥५॥ 
बालकभैँ उफ्रने अग्निदेव जाज्वल्यमान भएर प्रार्थना गर्ने स्तोताको कामना गर्दछन्। निन्दा गर्ने 
कुनै पनि व्यक्तिले उनलाई प्राप्त गर्न सक्दैन । 
उतो न्वस्य यन्महदश्वावद्योजनं बृहत् । दामा रथस्य ददुशे ॥६॥ 
अग्निदेवको महिमामय र विशाल रथ अश्वसम्पत्न छ। त्यस रथको लगाम पनि देखिन थालेका 
छन्। 
दुहन्ति सप्तैकामुप द्वा पञ्च सृजतः । तीर्थे सिन्धोरधि स्वरे ॥७॥ 
सिन्धुका किनारमा, स्वप्रकाशित तीर्थमा, सात वयले एउटाको दोहन गर्दछन्। उनमध्ये दुईले 
पाँचलाई प्रेरित गरेका छन् । म 
आ दशभिर्विवस्वत इन्द्र कोशमचुच्यवीत्। खेदया त्रिवृता दिवः ॥८॥ 
अग्निदेव दस विवस्वत्हरू र तीन किसिमका दीप्तिद्वारा दिव्य कोष विदीर्ण गर्दछन् । 
परि त्रिधातुरध्वरं जूणिरिति नवीयसी । मध्वा होतारो अञ्जते ॥९॥ 
तीन रङ्ग भएका द्वुतगामी अग्निदेव, आफ्ना नौला ज्वालाद्वारा यज्ञतर्फ गमन गर्दछन् । होताहरू 
उनलाई घिउका हविले सेचन गर्दछन् । 
सिञ्चन्ति नमसावतमुच्वाचक्र परिज्मानम्। नीचीनबारमक्षितम् ॥१०॥ 
चक्र माथितिर अडिएको छ। चारै तिरबाट तल भुक्दा पनि जसको तल्लो ढोका खिइँदैन त्यस्ता 
महान्लाई नमस्कार गर्दै यज्ञकर्ताले हवन गर्दछन् ।  उ 


७२२ 






क, ३९० हद ? छ 





अभ्यारमिदद्रयो निर्षिक्ति पुष्करे मधु । अवतस्य विसर्जने ॥११॥ 
सम्मानित अध्वर्यु यज्ञनिर आए, बाँको मधुर सोमरस महावीरलाई विसर्जन गर्ने अवसर स्थापित 
गर्दछन् । 

गाव उपावताषत मही यज्ञस्य रप्सुदा। उभा कर्णा हिरण्यया ॥१२॥ 


सूर्यरश्मि यज्ञका लागि आञन्, तिनले पृथ्वीलाई यज्ञीय रूप प्रदान गर्दछन् । तिनका दुवै किनारा 
चम्किला छन् । 


 आ सुते सिञ्चत श्रिय रोदस्योरभिश्रियम्। रसा दधीत वृषभम् ॥१३॥ 
हे अध्वर्पु हो । आकाश र पृथ्वीमा देदीप्यमान दुधजस्तै सोमको मिश्रण बनाओ । पछि त्यसै दुधले 
बलशाली सोमलाई आत्मसात् गर्नेछ । 
ते जानत स्वमोक्यप सं वत्सासो न मातृभिः । मिथो नसन्त जामिभि ॥१४॥ 
गाईले आफ्नो ठाउँ चिनेका छन् । भिडमा पनि बाछाले आफ्नो माउ चिनेर पछ्याएझैँ यी गाई 
आफ्ना बन्धुकहाँ पुग्दछन् । 
उप सबव्वेषु बप्सतः कुण्वते धरुणं दिवि । इन्द्रे अग्ना नमः स्वः ॥१५ 
भक्षण गर्ने ज्वालाबाट प्राप्त अन्न र दुध इन्द्रदेव र अग्निदेव यज्ञद्वारा आकाशमा छर्छन् । त्यसर्पाछ 
इन्द्रदेव र अग्निदेवलाई पनि सबैले दुध प्रदान गर्दछन् । 
अधुक्षत्पिप्युषीमिषमूजँ सप्तपदीमरिः । सूर्यस्य सप्त रश्मिभिः ॥१६॥ 
सात रश्मिले पुष्ट भएका अन्न र रसको दोहन सातै पदयुक्त संयोगमा वायुले गरे । 
सोमस्य मित्रावरुणोदिता सूर आ ददे। तदातुरस्य भैषजम् ॥१७॥ 
हे मित्र र वरुणदेव ! सूर्योदयका समयमा शक्तिदायक सोमरस हामी प्राप्त गर्दछौं । किनभने त्यो 
रोगीका लागि औषधिजस्तै हो । 
उतो न्वस्य यत्पदं हर्यतस्य निधान्यम्। परि द्यां जिह्इयातनत् ॥१८॥ 
आलोकवान् अग्निदेव आफ्ना निर्धारित स्थानमा आसीन भएर आफ्नो ज्वाला सम्पूर्ण अन्तरिक्षमा 
फैलाउँछन् । 
सूक्त  ७३ 
क्रषि  गोपवन आत्रेय सप्तवध्ि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  गायत्री । 
उदोीराथामृतायते युञ्जाथामञ्चिना रथम्। अन्ति षद्भूतु वामवः ॥१॥ 
हे अश्चिनोकुमार हो । रथ जुटाएर सुगम मार्गबाट आओ । हामीलाई सधैँ संरक्षण गर । 
निमिषश्चिज्जवीयसा रथेना यातमश्चिना । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! अत्यन्त द्रुतगामी रथमा आओ । हामीलाई सधैँ संरक्षण गर । 
उप स्तृणीतमत्रये हिमेन घर्ममश्चिना । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! अत्रि क्रषिका निम्ति अग्निदेवको ज्वलनशीलता हिउँले रोक । हामीलाई सधै 
तिमीहरूको संरक्षण रहोस् । 
कुह स्थः कुह जग्मथुः कुह श्येनेव पेतथुः । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो !। तिमीहरू कहाँ बस्दछौ ? कता गएका थियौ ? बाज पक्षीझैँ कताबाट आउँदै 
छौ ? हामीलाई सधैँ तिमीहरूको संरक्षण रहोस् । 
यदद्य कर्हि कर्हि चिच्छुश्र्यातमिम हवम्। अन्ति षद्भूतु वामवः ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू चाहे जहाँसुकै होओ, हाम्रो पुकार सुन र हामीलाई सधैँ तिमीहरू 
संरक्षण गर । 
अख्चिना यामहूतमा नेदिष्ठं याम्याप्यम् । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥६॥ त 
आह्वान गर्न योग्य दुवै अश्चिनीकुमारलाई आत्मीय मित्र मानेर हामी नजिक जान्छौँ । उनीहरूको 
संरक्षण हामीलाई सधैँ प्राप्त होस् । 
अनवन्तमत्रये गृह कृणुतं युवमश्चिना । अन्ति षदभूतु वामवः ॥७॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो ! अत्रि क्रषिका निमित्त तिमीहरूले संरक्षणयुक्त आवास बनायौ । त्यसैले 
हामीलाई सधैँ तिमीहरूको संरक्षण प्राप्त होस् । 


७२४ 


 


. वरेथै अग्निमातपो वदते वलवत्रये। कक 
हँ अश्चिनीकुमार हो ४ वाणी अन्ति षद्भूतु वामव ॥८॥ 


ले स्तोत्र उच्चारण गर्ने अत्रि ग्रषिलाई तिमीहरू अग्निका 
ज्वलनशीलताबाट सुरक्षित गर । हामीलाई सधैँ तिमीहरू संरक्षण गर।  


ही प्र सप्तवध्रिराशसा धारामग्नेरशायत। अन्ति षद्भूतु वामवः ॥९॥ 
हे १५५७०३७ हो । सप्तवध्रिलाई नियोजित गरेका सूर्यदेवले आशा लाग्दो स्तोत्रबाट प्रेरित भएर 
अग्निको ज्वाला 


७७ मञ्जुषाबाट बाहिर निकाल्दै धर्तीमा फिँजाए । हामीलाई सधैँ तिमीहरूको संरक्षण 
रहोस्। 


इहा गत वृषण्वसू शुणुतँ म इमं हवम्। अन्ति षद्भूतु वामवः १ 
हे ऐश्वर्य वर्षा गराउने अश्चिनीकुमार हो ! स्तुति सुनेर हाम्रा नजिकै आओ। हामीलाई सधैँ 
तिमीहरूको संरक्षण रहोस् । 


किमिदं वां पुराणकज्जरतोरिव शस्यते। अन्ति षद्भूतु वामवः ॥११॥ 
हे अश्विनीकुमार हो  वृद्ध पुरुषझँ तिमीहरूलाई बारम्बार किन बोलाउनु पर्दछ ? हामीलाई सधैँ 
तिमीहरूको संरक्षण रहोस् । । 
समान वां सजात्य समानो बन्धुरश्चिना। अन्ति षद्भूतु वामवः ॥१२॥  
हे अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरू दुवैको उत्पत्ति एकै किसिमले भएको र भ्रातृत्व भाव पनि उस्तै छ। 
हामीलाई सधैँ तिमीहरूको संरक्षण रहोस् ।  
यो वां रजांस्यश्चिना रथो वियाति रोदसी । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥१३॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरूको रथ धर्ती, आकाश र अन्य भुवन कटेर जान्छ। हामीलाई सधैँ 
तिमीहरूको संरक्षण रहोस् ।  या 
आ नो गव्येभिरण्यैः सहस्रैरूप गच्छतम्। अन्ति षद्भूतु वामवः १४१ . 
हे अश्चिनीकुमार हो । हजरौँ अश्व र गाईका समूहसँगै हाम्रा नजिक आओ । हामीलाई सधैँ 
तिमीहरूको संरक्षण रहोस् ।  म छ 
मा नो गव्येभिरश्यैः सहस्रेभिरति ख्यतम्। अन्ति षद्भूतु वामवः ॥१५॥ छ ७ ८ 
हे अश्चिनीकुमार हो । हजरौँ अश्च र गाईका समूहले हामीलाई वञ्चित नगर। हामीलाई स् 
तिमीहरूको संरक्षण प्राप्त होस् । ७ 
अरुणप्पुरुषा अभूदकर्ज्योतिर्क्रातावरी । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥१६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । बिहानको अरुणोदयमा आकाश लालिमायुक्त भएको छ र यज्ञसँगै आलोक  
पनि प्रसारित हुँदै छ। हामीलाई सधैँ तिमीहरूको संरक्षण रहोस् । 
अश्चिना सु विचाकशदवृक्ष परशुमाँ इव । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥१७॥ । 
हे अश्विनीकुमार हो ! बन्चरो लिएका मानिसले रुख काटेभैँ आलोकवान् सूर्यदेव अन्धकार नष्ट 
गर्दै उदाए । हामीलाई सधैँ तिमीहरूको संरक्षण रहोस् । य 
पुर न धृष्णवा रुज कृ्ष्णया बाधितो विशा। अन्ति षद्भूतु वामवः ॥१८॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो! इन्द्रदेवले दुष्कर्मीको सहर उजाडेभौँ तिमीहरू ती कालो कर्म विनाश गर। 
हामीलाई सधैँ तिमीहरूको संरक्षण रहोस् । र काय 
सूक्त  ७४ 
क्रषि  गोपवन आत्रेय । देवता  अग्नि श्रुतर्वा आक्ष्य । छन्द  गायत्री अनुष्टुप्। 
विशोविशो वो अतिथि वाजयन्तः पुरुप्रियम् । ॥ 


अगिनं वो दुयं वचः स्तुषे शूषस्य मन्मभिः ॥१॥ हँ 
अन्न र बल चाहने हे मानिस हो ! हि र सर्वपूज्य अग्निदेवको स्तुति गर। हामी पनि यी 
स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ । 
 जचालो उडिच्यली मित्र न सर्पिरासुतिम्। प्रशंसन्ति प्रशस्तिभिः ॥२॥ 
हविदाता मित्रले जस्तै घिउ यज्ञ सम्पन्न गर्दै वैदिक स्तोत्रले अग्निदेवको स्तवन गरौँ । 
 फन्यांस जातवेदसं यो देवतात्युद्यता । हव्यान्यैरयद्विवि ॥३॥ 
स्तुत्य, सर्वज्ञानयुक्त अग्निदेवलाई हामी प्रशंसा गर्दछौँ। अग्निदेव यज्ञमा प्रदान गरेको हविष्यान्न 
देवलोकसम्म पुस्याउन सहायता गर्दछन् । 


७२५ 





नससर तवित सदर पर ररर काएामारडणाररा जा रा र सुरा ररर यजाकलकल्पाफामामुामातरुहाहमह   





आगन्म वृत्रहन्तम ज्येष्ठमग्निमानवम्। यस्य श्रुतर्वा बृहन्नार्को अनीक एधते॥ 
त्रक्षपुत्र श्रुतर्वाका लागि प्रचण्ड ज्वालाजस्ता, वृत्रसंहारक, श्रेष्ठ मानिसका हितकारी अग्निदेवलाई 
हामी वरण गर्दछौँ । 

अमृत जातवेदसं तिरस्तमांसि दर्शतम् । घृताहवनमीड्यम्॥५॥ 
अविनाशी अग्निदेव समस्त पदार्थका ज्ञाता र अन्धकार नष्ट गरेर देखिन्छन् । घिउले आहुति दिन. 
योग्य हुनाले हामी स्तुति गर्दछौँ । 

सबाधो यं जना इमे३गिने हव्येभिरीडते । जुद्वानासो यतस्रुचः ॥६॥ 


कामना गर्ने याजकहरू यज्ञमा सुरो लिएर अग्निदेवलाई आहुति समर्पित गर्दछन्, हामी पनि उनैको 
स्तुति गर्दछौँ । 


इयं ते नव्यसी मतिरग्ने अधाय्यस्मदा । मन्द्र सुजात सुक्रतो५मूर दस्मातिथे ॥ 
दर्शनीय र अतिथिजस्तै वन्दनीय हे अग्निदेव ! तिमी अत्यन्त प्रज्ञावान्, हर्षदायक र सत्कर्म गर्ने 
हौ । तिम्रो प्रशंसनीय मेधा हामीभित्र स्थापित होस् । 


सा ते अग्ने शन्तमा चनिष्ठा भवतु प्रिया । तया वर्धस्य सुष्टुतः ॥८॥ 
हे अग्निदेव ! हामीले सम्पन्न गरेको प्रार्थना तिम्रा लागि हर्षदायक, अन्नदायक र प्रिय होस्। त्यो 
ग्रहण गरेर तिमी समृद्ध होङ । 

सा द्युम्नैर्धुम्निनी बृहदुपोप श्रवसि श्रवः । दधीत वृत्रतूर्ये ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रो तेजस्वी प्रार्थना ग्रहण गरेर हामीलाई सङ्ग्राममा शत्रु परास्त गर्दै श्रेष्ठ 
कोर्ति प्राप्त गर्न सक्ने शक्ति प्रदान गर । 

अश्चामिद॒गां रथप्रां त्वेषमिन्द्रै न सत्पतिम् । 

यस्य श्रवांसि तूर्वथ पन्यंपन्यं च कृष्टयः ॥१०॥ 
अग्निदेव आफ्ना शक्तिले मानिसलाई श्रेष्ठ सम्पत्ति र अन्न प्रदान गर्दछन्, सत्पुरुषको पालन गर्ने 
प्रकाशमान हुने अग्निदेवलाई सबैले सेवा गर्दछन् । उनी गाई, अश्च, महारथी र इन्द्रदेवजस्तै हुन् । 

यं त्वा गोपवनो गिरा चनिष्ठदग्ने अङ्गिरः । सपावक श्रुधी हवम् ॥११॥ 
गोपवनका स्तुतिले प्रकट भएका, शरीरका अङ्गहरूमा सूक्ष्म रूपले विद्यमान, सबैलाई पवित्र 
गराउने हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रो प्रार्थना ध्यानपूर्वक सुन । 

यं त्वा जनास ईडते सबाधो वाजसातये। स बोधि वृतरतु् र्ये॥१२॥ 
हे अग्निदेव  सामर्थ्य प्राप्त गर्नका लागि विपत्तिग्रस्त मानिस तिम्रो प्रार्थना गर्दछन् । शत्रुको संहार 
गर्नका लागि तिमी जागरुक होङ । 

अहं हुवान आक्षे श्रुतर्वणि मदच्युति । 

शधाँसीव स्तुकाविनां मृक्षा शीर्षा चतुर्णाम् ॥१३॥ 
क्रक्षका पुत्र श्रुतर्वा शत्रुका अभिमानले नष्ट हुन लागेका छन् । उनका यज्ञमा हामीले चार अश्चका 
शिर भेडाको कनभझैँ सफा गरायौँ । । 

मां चत्वार आशवः शविष्ठस्य द्रविलवः । 

सुरथासो अभि प्रयो वक्षनवयो न तुग्र्यम् ॥१४॥ 
तुग्रका पुत्र भुज्युलाई अश्चिनीकुमारका यानले उनका लक्ष्यसम्म पुन्याएझैँ शक्तिशाली श्रुतर्वाका 
चार द्वुतगामी घोडा रथमा नारिएर हामीलाई गन्तव्यसम्म पुन्याउँछन् । 

सत्यमित्त्वा महेनदि परुष्ण्यव देदिशम्। 

नेमापो अश्वदातरः शविष्ठादस्ति मर्त्यः ॥१५॥ पनि 
हे महान् सरिता, परुष्णि र जलसमूह ! शक्तिशाली श्रुतर्वाभन्दा श्रेष्ठ अश्व दान गर्ने अरू कोही 
छैन भनेर तिमीहरूसित हामी वास्तविक रूपले निवेदन गर्दछौँ । 

सूक्त  ७५ 
क्रषि  विरूप आङ्गिरस । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 

युक्ष्वा हि देवहूतमाँ अश्वाँ अग्ने रथीरिव । नि होता पूर्व्यः सदः ॥१॥ बाट 
हे अग्निदेव । देवताको आह्वान गर्ने अश्चलाई सारथीजस्तै बनेर आफ्ना रथमा नियोर्जित 
सर्वप्रथम हविदाता भएर तिमी हाम्रा यज्ञको अनुष्ठानमा प्रतिष्ठित होङ । 


 





७२६ 











उतनो देव देवाँ अच्छा वोचो विदुष्टर। श्रहिश्वा वार्या कृधि॥२॥ 


हे अग्निदेव ! देवताका बीचमा सर्वश्रेष्ठ विद्वान्का रूपमा हामीलाई प्रतिष्ठित गरा । वरणीय 
हव्यलाई सार्थक रूप प्रदान गर । 


 त्वं ह यद्यविष्ठ्य सहस सूनवाहुत। क्रतावा यञ्चियो भुवः ॥३॥ 
शक्तिका पुत्र र सत्य पालन गर्ने हे यजनीय अग्निदेव ! हविद्वारा तिमी प्रदीप्त हुन्छौ । 


अयमग्नि सहस्रिणो वाजस्य शतिनस्पतिः । मूर्धा कवी रयीणाम् ॥४॥ 
ज्ञानी अग्निदेव सयौँ वा हजारौँ किसिमका अन्न र धनका सर्वोच्च अधिष्ठाता हुन् । 


त॑ नेमिमृभवो यथा नमस्व सहूतिभिः । नेदीयो यज्ञमङ्गिर ॥५॥ 
हे आङ्गिरिस् अग्निदेव ! कुशल शिल्पकारले रथ सुन्दर बनाएभैँ देवताहरूसँग तिमी पनि उपस्थित. 
भएर हाम्रो यज्ञ श्रेष्ठ र वन्दनीय बनाउ । 


तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया। वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम् ॥६॥ 
हे महरषिं विरूप ! तिमी अमृत वचनले शक्तिशाली र प्रखर तेजसम्पन्न अग्निदेवको प्रार्थना गर । 


कमु ष्विदस्य सेनयाग्नेरपाकचक्षसः । पणिं गोषु स्तरामहे ॥७॥ 
सृक्षम दृष्टिसम्पनत्न अग्निदेवको सेनाले गाई प्राप्त गर्नलाई कस्ता पणिको हनन गरोस् ? 


मा नो देवानां विशः प्रस्नातीरिवोस्राः । कुश न हासुरष्न्या ॥८॥ 
हे अग्निदेव ! दुध दिने गाईले कमजोर बाछो नत्यागेझँ तिमी पनि हामीलाई नत्याग, किनभने हामी 
देवताका सन्तान हौँ । 


मा नः समस्य दूढ्य१ परिद्देषसो अंहतिः । उर्मिर्न नावमा वधीत् ॥९॥ 
समुद्रका लहरले नौकालाई बाधा पुन्याएभैँ विद्वेषीका दुर्बुद्धिले हामीलाई नसताओस्  
 नमस्ते अग्न ओजसे गृणन्ति देव कृष्टयः । अमैरमित्रमर्दय ॥१०॥ 
हे दिव्य क्षमताले सम्पन्न अग्निदेव  समस्त साधकहरू तिमीलाई नमस्कार गर्दछन्। तिमी 
अहितकारीको संहार गर। 
क कुवित्सु नो गविष्ट्येञग्ने संवेषिषो रयिम्। उरुकृदुरुणस्कृधि ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! हामीलाई प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर, त्यसले गाई प्राप्त गर्न सकौँ । हामीलाई तिमी समृद्ध 
गरा, किनभने तिमी उन्नति गराउने हौ । 
मा नो अस्मिन्महाधने परा वग्भारर्भद्यथा । संवर्ग रयिँ जय॥१२॥ 
हे ५७०  थाकेको भरियाभझौँ हामीलाई तिमी नफ्याँक । हाम्रा लागि तिमी शत्रुको ऐश्वर्य 
जितिदेउ  
अन्यमस्मद्धिया इयमग्ने सिषत्ु दुच्छुना। वर्धा नो अमवच्छवः ॥१२॥  
हाई  तिम्रो दुःख दिने सामर्थ्यले हामीबाहेक अरूलाई नै दुःख दियोस्। हामी तिम्रो शक्ति 
र वेग बढाऔँ। 
यस्याजुषत्रमस्विनः शमीमदुर्मखस्य वा। तं घेदग्निर्वृधावति ॥१४॥ 
तिमी स्तोता र याज्ञिकको गल्ती स्वीकार गर्दछौ, तिनको बढ्दो सम्पत्ति संरक्षण गर । 
परस्या अधि संवतोवराँ अभ्या तर । यत्राहमस्मि ताँ अव ॥१५॥  
हे अग्निदेव । तिमी शत्रुसेनाको सट्टा हाम्रो सेना विजयी बनाछ। हामी जुन त हुन्छौँ, 
त्यसलाई संरक्षण प्रदान गर । किलिक ४५ हेननमीमहे १८ म 
ते पुरा वयमग्ने  । अधा त सुम्नर्मामह ॥१६॥ 
हे आनि ति आफूलाई संरक्षण दिने पिताका लागि सुखको कामना गरेभझैँ हे रक्षक ! 
उहिलेदेखि नै तिमीबाट सुख पाएको जानेका छौँ र त्यसकै कामना गर्दछौँ । 
सूक्त  ७६ 
॥॥    
हुव जसा। मरु 
इन्द्रदेव छ ७  सबैलाई नियन्त्रित गर्दछन् । उनै मरुत्वान् इन्द्रदेवलाई हामी शत्रु 
विनाश गर्नका लागि आह्वान गर्दछौँ । 


७२७ 





०... त 





अयमिन्द्रो मरुत्सखा वि वृत्रस्याभिनच्छिर । वज्रेण शतपर्वणा ॥२॥ 
इन्द्रदेवले मरुत्हरूसँग मिलेर सयौँ पर्व भएका वज्जको प्रहारले वृत्रको शिर छिनाए । 


वावृधानो मरुत्सखेन्द्रो वि वृत्रमैरयत् । सृजन्त्समुद्रिया अपः ॥२३॥ 
इन्द्रदेवले मरुतृहरूका सहायताले वृत्र संहार गरेर अन्तरिक्षको जल प्रवाहित गराए । 


अयं ह येन वा इद स्वर्मरुत्वता जितम्। इन्द्रेण सोमपीतये ॥४॥ 
मरुत्हरूका सहयोगले सोमपान गर्नका लागि स्वर्गलाई जिले इन्द्रदेव नै हुन् । 


मरुत्वन्तमृजीषिणमोजस्वन्तं विरप्शिनम् । इन्द्र गीर्भिहवामहे ॥५॥ 
हामी अति ओजस्वी र महान् मरुत्वान् इन्द्रदेवलाई आफ्ना प्रार्थनाले बोलाउँछौँ । 


इन्द्र प्रलेन मन्मना मरुत्वन्त हवामहे। अस्य सोमस्य पीतये ॥६॥ 
मरुत्वान् इन्द्रदेवलाई हामी पुराना स्तुतिले सोमपान गर्नका लागि आह्वान गर्दछौँ । 


मरुत्वाँ इन्द्र मीदवः पिबा सोम शतक्रतो । अस्मिन्यशे पुरुष्टुत ॥७॥ 


हे हर्षको वर्षा गराउने मरुत्वान् इन्द्रदेव ! तिमी यञ्चजस्ता सयौँ असल कर्म गर्छौं। त्यसैले यस 
यज्ञमा सोमपान गर । 


तुभ्येदिन्द्र मरुत्वते सुताः सोमासो अद्विवः । हृदा हूयन्त उक्थिनः ॥८॥ 
वज्र धारण गर्ने हे मरुत्वान् इन्द्रदेव  तिम्रा लागि सोमरस तयार गर्ने स्तोताले श्रद्धापूर्वक 
अन्तःकरणमा तिमीलाई नै आह्वान गर्दछन् । 

पिबेदिन्द्र मरुत्सखा सुतं सोम दिविष्टिषु । वज्र शिशान ओजसा ॥९॥ 
मरुत्हरूका सखा हे इन्द्रदेव ! हाम्रा स्वर्गप्रदायक यञ्चमा सोमपान गरेर आफ्ना शक्तिले वज्जको 
धार तिखो गर्  

उत्तिष्ठन्नोजसा सह पीत्वी शिप्रे अवेपयः । सोममिन्द्र चमू सुतम् ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! पात्रमा राखेको सोमरस लिएर सामर्थ्यशाली भई उठ र च्यापु हल्लाङ । 


अनु त्वा रोदसी उभे क्रक्षमाणमकृपेताम् । इन्द्र यद्दस्युहाभवः ॥११॥ 
सतुतति प्रतिस्पर्धी भाव राख्ने इन्द्रदेवले शत्रु नाश गर्दा द्युलोक र पृथ्वीलोक दुवैले आनन्द प्राप्त 
गर्दछन् । 
वाचमष्यपदीमहँ नवस्रक्तिमृतस्पृशम्। इन्द्रात् परि तन्वं ममे ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! सत्य बढाउने, नौलो रचना र आठ पदयुक्त छोटो स्तुति हामी गर्दछौँ । 
 पिया ७७ 
क्रषि  कुरुसुति काण्व।  इन्द्र । छन्द  गायत्री प्रगाथ । 
जज्ञानो नु शतक्रतुर्वि पृच्छदिति मातरम्। क उग्राः के ह शुण्विरे ॥१॥ 
उत्पन्न हुनासाथ शतक्रतुले मातासित सबैभन्दा विख्यात योद्धा को हो भनेर सोधे । 
आदिं शवस्यब्रवीदौर्णवाभमहीशुवम्। ते पुत्र सन्तु निष्टुरः ॥२॥ 
शक्तिशाली माताले हे वत्स ! और्णनाभ र अहीशुव नामका राक्षस छन्, तिनको वध तिमीबाटै 
हुनुपर्दछ भन्ने जवाफ दिइन् । 


समित्तान्वृत्रहाखिदत्खे अराँ इव खेदया। प्रवृद्धो दस्युहाभवत्॥३। 
वृत्रहन्ता इन्द्रदेवले रथको अर बाँधेभझैँ राक्षसलाई डोरीले कसेर बाँधे। दस्युको विनाश गर्ने 
इन्द्रदेवले आफ्नो विस्तार गरे । 

एकया प्रतिधापिबत्साक सरांसि त्रिंशतम् । इन्द्र सोमस्य काणुका ॥४॥ 
उनै इन्द्रदेवले सोमरसले परिपूर्ण भएका तीस भाँडा एकै पटक पान गरे । 

अभि गन्धर्वमतृणदवुध्नेषु रजः स्वा । इन्द्रो ब्रह्मभ्य इद्वृधे ॥५॥ म 
इन्द्रदेवले विद्वान्हरूलाई समृद्ध गर्नका लागि आकाशमा रहेको आधाररहित मेघलाई विदीर्ण 
गराए । म 

निराविध्यद् गिरिभ्य आ धारयत्पक्वमोदनम् । इन्द्रो बुन्दै स्वाततम् ॥६॥ १ ता 
इन्द्रदेवले अस्त्रले मेघलाई नष्ट गरेर जल प्रवाहित गराए । यसै किसिमले पृथ्वीमा परिपक्व अं 


धारण गराए । 





७२८ 


बे शतत्रध्न इषुस्तव सहस्रपर्ण एक इत्। यमिन्द्र चक्षे युजम् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । धनुषमा चढाइने बाण एउटै छ, त्यसमा सयौँ फल र हजारे प्वाँखछन्। 
 तेनस्तोतृभ्य आ भर नृभ्यो नारिभ्यो अत्तवे। सद्यो जात क्रभुष्टिर॥८॥ म 
युद्धमा अविचल रहने हे इन्द्रदेव  चाँडै प्रकट भएर तिमी त्यस बाणका सहायताले पुरुष, नारी 
स्तुति गर्नेहरूका लागि प्रचुर अन्न प्रदान गर । 
एता च्यौलानि ते कृता वर्षिष्ठानि परीणसा । हृदा वीड्वधारयः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सेनालाई आफ्ना अविचल र मृदुल अन्तकरणले धारण गर, किनभने यिनीहर 
तिमीबाट सङ्गठित गरिएका छन् । 
विश्वेत्ता विष्णुराभरदुरुक्रमस्त्वेषितः । 
 शत महिषान्क्षीरपाकमोदनं वराहमिन्द्र एमुषम् ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीबाट प्रेरणा पाएर बलशाली विष्णुदेव सयौँ सामर्थ्यवान् गोरु, जलले भरिएको 
मेघ, परिपक्व क्षीर र समस्त पदार्थ प्रदान गर्दछन् ।   
तुविक्ष ते सुकृतं सूमयं धनुः साधुर्बुन्दो हिरण्यय । 
उभा ते बाह्र रण्या सुसंस्कृत क्रदूपे चिदृदूवृधा ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रो बाण सुनले बनेको छ र तिम्रा दुवै बाहु शत्रु विनाशक तथा यज्चलाई समृद्ध 
गराउने खालका छन्। तिम्रो धनुष अनेकौँ बाण छोड्दछ र राम्रो किसिमले बनाएको हुनाले 
अत्यधिक आनन्ददायी छ। 
 सुक्त ७८ 
क्रषि  कुरुसुति काण्व ।  इन्द्र। छन्द  गायत्री बहति । 
पुरोडाशं नो अन्धस इन्द्र सहस्जमा भर। शता च शूरगो गोनाम् ॥१॥ 
है शूरवीर इन्द्रदेव ! तिमी सयौँ गाईको बथान, सोमरस र श्रेष्ठ आहारका रूपमा हजारौं पुरोडाश 
हामीलाई प्रदान गर । 
॥ आ नो भर व्यञ्जन गामश्चमभ्यञ्जुनम्। सचा मना हिरण्यया ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीलाई सुसंस्कृत व्यञ्जन, गाई, अश्व, तेल र स्वर्णिम आभूषण दान गर। 
उत नः कर्णशोभना पुरूणि धृष्णवा भर। त्वं हि शुण्विषे वसो ॥३॥ म 
श्रेष्ठ धनले सम्पन्न, उदार हे इन्द्रदेव ! हामीलाई कान आदिमा लगाउने गहना दान गर । 
नकीं वृधीक इन्द्र ते न सुषा न सुदा उत। नान्यस्त्वच्छूर वाघतः ॥४॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! तिमी सबैभन्दा महान् छौ । सबैलाई ऐश्वर्य आदि प्रदान गर्दछौ । याजकलाई 
नेतृत्व गर्ने पनि तिमीबाहेक अर्को कोही छैन । 
नकीमिन्द्रो निकर्तवे न शक्रः परिशक्तवे। विश्व शुणोति पश्यति ॥५॥ 
बलशाली इन्द्रदेवलाई कसैले परास्त गर्न सक्दैन र कसैले नष्ट गर्न पनि सक्दैन । उनी समस्त 
पदार्थ देख्नेजान्ने हुन्। म 
स मन्युं मर्त्यानामदब्धो नि चिकीषते। पुरा नि्दाश्चिकीषते ॥६॥ 
कुने पनि व्यक्तिबाट पराजित नहुने इन्द्रदेव पापीका निकृष्ट क्रोधको निन्दा गर्नुभन्दा पहिले  
उसैलाई शान्त गराइदिन्छन् । म हौँ हन्दु हि 
क्रत्व इत्पूर्णमुदर तुरस्यास्ति विधतः । वृत्रघ्नः सोमपाव्नः ॥७॥ कु 
कर्मशील इन्द्रदेव वृत्रलाई संहार गर्दछन्। सोमरस पान गर्ने इन्द्रदेव मानिसको इच्छा तुरुन्तै पूरा 
गराउँछन् । इन्द्रदेवको पेट निश्चित रूपले परिपूर्ण भएको छ। 
त्वे वसूनि सङ्गता विश्वा च सोम सौभगा। सुदात्वपरिद्ेता ॥॥ 
है इन्द्रदेव । कपटरहित श्रेष्ठ ऐश्वर्य तथा समस्त सौभाग्य तिमीसितै सम्बन्धित छन् । 
त्वामिद्यवयुर्मम कामो गव्युर्हिरण्ययुः । त्वामश्चयुरेषते ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! अन्न, स्वर्ण, गाई र अश्चको कामना गर्ने हाम्रो मन तिम्रै उपासना गर्दछ। 


७२९ 


... 








 


तवेदिन्द्राहमाशसा हस्ते दात्रै चना ददे। 
दिनस्य वा मघवन्त्सम्भृतस्य वा पूर्धि यवस्य काशिना ॥१०॥ 
हे ऐश्वर्यसम्पन्न इन्द्रदेव ! तिम्रै आश्रयमा हामी आफ्ना हातले हँसिया समाउँछौँ । हामीले उब्जाएका 
जौका मुठीले हाम्रो भण्डार भरिदेछ । 
सूक्त  ७९ 
क्रषि  कलु भार्गव । देवता  सोम । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
अरयं कृलुरगृभीतो विश्वजिदुद्धिदित्सोमः । क्रषिर्विप्र काव्येन ॥१॥ 
कर्मको कर्ता, सबैलाई जित्ने, अरूले ग्रहण नगर्ने र विश्वजित् भएर उद्धरिद नामको सोमयञज्ञ सम्पन्न 
गराउने यही सोम हो । विद्वान् ग्रषिका काव्यले यो स्तुत्य छ। 
अध्यूर्णोति यन्नग्न॑ भिषक्ति विश्व यत्नुरम्। प्रेमन्धः ख्यन्निः श्रोणो भूत् ॥२॥ 
वस्त्रविहीनलाई लाउन दिने, रोगीको उपचार गर्ने अन्धालाई दृष्टि प्रदान गर्ने र लङ्गडालाई गति 
प्रदान गर्न यही सोम हो । 
. त्वं सोम तनूकृदभ्यो द्वेषोभ्योन्यकृतेभ्य । उरु यन्तासि वरूथम् ॥३॥ 
११७ । तिमी शरीर कमजोर गराउने रोगरूपी शत्रुबाट सुरक्षा गर्नका लागि श्रेष्ठ कवचजस्तै 
। 


त्वं चित्ती तव दक्षेर्दिव आ पृथिव्या ग्रजीषिन्। यावीरघस्य चिद द्वेष ॥४॥ 


हेसोझो गति भएका सोमदेव  तिमी आफ्ना विवेक र कुशलताले हाम्रा विनाशकारी शत्रुलाई 
द्यावापृथिवीदेखि पर भगाङ । 


अर्थिनो यन्ति चेदथ गच्छानिद्ददुषो रातिम्। वक्ज्युस्तृष्यतः कामम् ॥५॥ 


 ऐश्वर्यको कामना गर्नेहरू ऐश्वर्य प्रदातासित गएर आफ्नो आकाङक्षा पूरा गराउँछन् । 


विदद्यत्पूव्यै नष्टमुदीमृतायुमीरयत्। प्रेमायुस्तारीदतीर्णम् ॥६॥ 
नष्ट भएको पुरानो सम्पत्ति व्यक्तिले प्राप्त गरेपछि त्यस धनले उसलाई यश गर्न प्रेरित गर्दछ। 
त्यसो भएपछि दीर्घायु प्राप्त हुन्छ। 

सुशेवो नो मृडयाक्रदृप्तक्रतुरवातः । भवा नः सोम शं हृदे ॥७॥ 
हे सोमदेव ! तिमी हाम्रो हृदयका लागि हर्षकारी र उन्माद हटाउने हौ । तिमी हाम्रो वात आदि रोग 
हयएर हामीलाई शान्ति प्रदान गर । 

मा नः सोम सं वीविजो मा वि बीभिषधा राजन्। मा नो हार्दि त्विषा वधीः ॥ 
हे ओजस्वी सोमदेव  तिम्रा ओजले हामीलाई प्रकम्पित र भयाक्रान्त नगर । हाम्रो अन्तकरणलाई 
पीडित नगरा । 

अव यस्स्वे सधस्थे देवानां दुर्मतीरीक्षे । 

राजन्नप द्विषः सेध मीद्वो अप स्रिधः सेध ॥९॥ म 
हर्ष प्रदायक र तेजस्वी हे सोमदेव ! हाम्रा घरमा देवताको अभिशाप नआओस् । तिमी हाम्रा शत्रु र 
हिंसा गर्ने मानिसलाई देख्नेबित्तिकै पर भगाइदेख । 

सूक्त  ०० 
क्रषि  एकद्यु नौधस । देवता  इन्द्र देवगण । छन्द  गायत्री त्रिष्टुप् । 

नह्यपन्यं बडाकर॑ मर्डितारं शतक्रतो न्वँ न इन्द्र मृडय ॥१॥ खिल 
हे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव ! तिम्रा अतिरिक्त कसैले सुख दिन्छन् भनी हामीले मानेका छैनौँ । त्यसैले 
हामीलाई सुख प्रदान गर् । 
यो नः शश्वत्युराविथामृध्रो वाजसातये । स त्वँ न इन्द्र मृडय ॥२॥ 
हे अहिंसित इन्द्रदेव । उहिले अन्न प्राप्त गर्नका लागि हामीलाई संरक्षित गरेका थियौ। अब 
हामीलाई सबै किसिमका सुख प्रदान गर । 

किमङ्ग रध्रचोदनः सुन्वानस्यावितेदसि । कुवित्स्विन्द्र णः शकः ॥३॥ 


हे इन्द्रदेव । तिमी धन दातालाई प्रेरणा दिन्छौ र याचिकका संरक्षक हौ । त्यसैले हामीलाई प्रचुर 
ऐश्वर्य प्रदान गर । 


७२० 





 इन्द्रप्रणो रथमव पश्चाच्चितन्तमद्रिव पुरस्तादेनं मे कृधि 
वज्र धारण गर्ने हे इन्द्रदेव ! पछि परेको हाम्रो रथ पछ  १७ की  
हन्तो नु किमाससे प्रथम नो रथं कृधि। उपम वाजयु श्रवः॥५॥ 


शत्रुको संहार गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी किन चुप ला नि 
पारिदेङ । किनभने शक्ति प्रदान गर्ने अन्न तिमीसित ५५००४ हम्रे रथ तिमी सबैभन्दा अगा 


अवा नो वाजयुँ रथ सुकरं ते किमित्परि । अस्मान्त्सु जिग्युषस्कृधि ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि जुनसुकै काम सजिलै छन्। अन्नले सम्पन्न हाम्रा रथलाई तिमी संरक्षण गर 
र सङग्राममा विजयी बनाङ। 


इन्द्र दृह्मास्व पुरसि भद्रा त एति निष्कृतम्। इयं धीक्रीत्वियावती ॥७॥ कि 
हे इन्द्रदेव ! इच्छा पूरा गराउने हुनाले तिमी समृद्ध छै। तिमी यज्ञकर्म सम्पन्न गराउँछौ । ९ 
हितकारी स्तुति तिम्रा लागि गरिएका सत्कर्मतर्फ गमन गर्दछ । 


मा सीमवद्य आ भागुर्वी काष्ठा हित धनम्। अपावुक्ता अरलयः ॥८॥ 
मन नपर्ने शत्रु हाम्रा नजिक नआओस्। विराट् रणक्षेत्रमा विद्यमान ऐश्वर्य इन्द्रदेवले निन्दकलाई 
नबाँड्न्। 

तुरीयं नाम यजियं यदा करस्तदुश्मसि। आदित्पतिर्न ओहसे ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी तिम्रा यज्ञसम्बन्धी चौथा नामको कामना गर्दछौँ। त्यसलाई तिमीले आफैँ 
निर्धारित गरेका थियौ । तिमी यसै यज्ञका रूपमा सबैलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ  

अवीवृधद्वदो अमृता अमन्दीदेकद्वूर्दवा उत याश्च देवीः । 

तस्मा उ राधः कृणुत प्रशस्त प्रातर्मक्ष् धियावसुर्जगम्यात् ॥१०॥ 
हे देवीदेवता हो । स्तुतिपूर्वक सोम समर्पित गरेर हामी एकधू क्रषिहरू तिमीलाई तृप्त गराउँछौँ र 


महानता वृद्धि गर्दछौँ । हामीलाई उत्तम धन प्रदान गर । विवेकद्वारा ऐश्वर्य प्रदान गर्ने इन्द्रदेव उषा 
कालमा आउन् । 


सूक्त  ८१ 
क्रषि  कुसीदी काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

आतू न इन्द्र क्षुमन्त चित्र ग्राभं सं गृभाय । महाहस्ती दक्षिणेन ॥१॥ 
महान् भुजा भएका हे इन्द्रदेव ! हामीलाई न्यायले उपार्जन गरिएको, प्रशंसनीय ऐश्वर्य दाहिने हातले 
प्रदान गर । 

विद्या हि त्वा तुविकृमिँ तुविदेष्णे तुवीमघम्। तुविमात्रमवोभिः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीलाई ऐश्वर्यशाली, बहुमुखी पराक्रम प्रकट गर्ने, व्यापक आकारयुक्त, 
संरक्षणकर्ताका रूपमा हामी चिन्छौँ । 


नहि त्वा शुर देवा न मर्तासो दित्सन्तम्। भीमंनगां वारयन्ते ॥३॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव । तिमी बलशाली साँढेजस्तै छौ । दान दिन लाग्दा तिमीलाई देवता या मानिस 
कसैले हल्लाउन सक्दैन ।  

एतो न्विन्द्रै स्तवामेशान वस्वः स्वराजम्। न राधसा मचिषन्नः ॥४॥ 

हे स्तोता हो ! ऐश्वर्यका स्वामी र स्वयं प्रकाशित हुने इन्द्रदेवलाई हामी यहाँ उपस्थित भएर प्रार्थना 
गरौँ । त्यसो हुँदा ऐश्वर्यका क्षेत्रमा हाम्रो प्रतिस्पर्धा गर्ने कोही हुनेछैन । 

प्र स्तोषदुप ९,०९० छ००० त्साम गीयमानम्। अभि राधसा जुगुरत् ॥५॥ 
हे स्तोता हो ! इन्द्रदेवले प्रशंसा गरुन्, छन्द जानून् र गाउन योग्य सामगान सुनून्। उनले 
ऐश्वर्य प्रदान गरेर हामीमाथि कृपा गरुन् । म 

आ नो भर दक्षिणेनाभि सव्येन प्र मृश। इन्द्रमा नो वसोर्निर्भाक्॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । दुवै हातले हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर, धनबाट कलको  

धृषता धृष्णो जनानाम् । अदाशुष्टरस्य वेद ॥ ॥ म 

शत्रु संहार पा देन  तिमी ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि गमन गर। आफ्ना शक्तिले स्वार्थी 
मानिसको ऐश्वर्य खोसेर हामीलाई प्रदान गर । 


७२३१ 





इन्द्रयउ नु ते अस्ति वाजो विप्रेभिः सनित्वः । अस्माभिः सु त॑ सनुहि॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! विप्रलाई वितरण गर्ने सम्पत्ति हामीलाई नै वितरण गर । 


सद्योजुवस्ते वाजा अस्मभ्यं विश्वश्वन्द्राः । वशैश्च मक्षू जरन्ते ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रो ऐश्वर्य सबैलाई शीतलता प्रदान गर्ने र तत्काल प्राप्त हुने खालको छ। तिमी द्यो 
ऐश्वर्य हामीलाई र आफ्ना अधीनमा रहेका अरूलाई प्रदान गर । 


 सूक्त०२ 
क्रषि  कुसीदी काण्व । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
आ प्र द्रव परावतोर्वावतश्च वृत्रहन्। मध्वः प्रति प्रभर्मणि ॥१॥ 


हे वृत्र संहार गर्ने इन्द्रदेव । तिमी यढा वा नजिक जहाँ भए पनि हाम्रा यञ्चमण्डपमा सोमरस पान 
गर्नका लागि अवश्य आठ । 


तीव्राः सोमास आ गहि सुतासो मादयिष्णवः । पिबा दधृग्यथोचिषे ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव आनन्ददायी सोम पेलेका छौँ, यहाँ तीव्र गतिले आएर सोमपान गर । 


इषा मन्दस्वादु तेर वराय मन्यवे। भुवत्त इन्द्र शं हृदे ॥३॥ 


हे इन्द्रदेव ! सोमरूप अन्नले हर्षित होङ र त्यो तिम्रा हृदयका लागि हर्षकारी होस् । सेवन 
गरिसकेपछि तिम्रा हृदयमा जोस उत्पन्न गरोस् । 


आ त्वशत्रवा गहि न्युप१क्थानि च हूयसे। उपमे रोचने दिवः ॥४॥ 
हे शत्रुविहीन, तेजसम्पन्न इन्द्रदेव ! तिमीलाई यञ्चमा स्तुतिले बोलाउँछौँ। त्यसैले तिमी 
दिव्यलोकबाट यहाँ आख । 

हुभ्यायमद्रिभिः सुतो गोभिः श्रीतो मदाय कम् । प्र सोम इन्द्र हूयते ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । ढुङ्गाले पेलेर निचोर्दै तयार पारेको सोमरस हामी गाईका दुधमा सिमाएर तिम्रो 
प्रसत्नताका लागि तिमीलाई प्रदान गर्दछौँ । 

इन्द्र श्रुधि सु मे हवमस्मे सुतस्य गोमतः । वि पीर्ति तृप्तिमश्नुहि ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रो आह्वान राम्ररी सुन । हामीबाट समर्पितगाईको दुध मिसाएर पेलिएको सोमरस 
पिएर तिमी आनन्दित होङ । 

य इन्द्र चमसेष्वा सोमश्चमूषु ते सुत । पिबदस्य त्वमीशिषे ॥७॥ 


हे सामर्थ्यशाली इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि शुद्ध सोमरस चमस पात्रमा भरेर राखिएको छ। तिमी यो 
दिव्य रस पान गर् । 


यो अप्सु चन्द्रमा इव सोमश्चमूषु ददुशे। पिबेदस्य त्वमीशिषे ॥८॥ उसैले 
हे इन्द्रदेव ! अन्तरिक्षमा चन्द्रमाजस्तै देखिने ग्रहमा विद्यमान सोमरसका तिमी स्वामी हौ । त्यसैले 
तिमी यो पान गर । 

यं ते श्येनः पदाभरत्तिरो रजांस्यस्पृतम् । पिबेदस्य त्वमीशिषे ॥९॥ 


हे इन्द्रदेव । श्येन पक्षीले तिम्रा लागि कसैले नछोएको सोमरस स्वर्गबाट ल्याएको छ । त्यसैले 
पद्यसँगै तिमी यो सोमरस पान गर । 


बादी पया ०३ 
क्रषि  कुसीदी काण्व ।  विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री । 
देवानामिदवो महत्तदा वृणीमहे वयम्। वृष्णामस्मभ्यमूतये ॥१॥ 
हे बलशाली देवता हो ! आफ्नो रक्षाका लागि तिमीहरूका महिमाशाली संरक्षणको याचना गर्दछौँ । 
ते नः सन्तु युजः सदा वरुणो मित्रो अर्यमा । वृधासश्च प्रचेतस ॥२॥ 
मित्र, वरुण र अर्यमा देवता सधैँ हाम्रा सहायक बनून् । उनीहरू धनको अभिवृद्धि गराउने होउन् । 
अति नो विष्पिता जुरुनानिरत। न पर्षथ । यूयमृतस्य रथ्यः ॥३॥ 
यस्का अगुवा हे देवता हो  नदी तरेझैँ हामीलाई अनेकौँ विपत्तिमा जोगाओ । 
वाम नो अस्त्वर्यमन्वामं वरुण शंस्यम्। वाम ह्यावृणीमहे ॥४॥ 


हे वरुण र अर्यमादेव ! हामी तिमीहरूसित श्रेष्ठ ऐश्वर्यको याचना गर्दछौं । हामीलाई श्रेष्ठ तथा 
प्रशंसनीय ऐश्वर्य प्राप्त होस् । 


७३२ 


 


वामस्य हि प्रचेतस ईशानासो रिशादस । 
शत्रु संहार गर्ने, विद्वान् देवता हो । तिमीहरू नेमादित्या अघस्य यत्॥५॥ 


श्रेष्ठ पश्चर्यका अधिष्ठाता हैं 
दुष्कर्मीसित भएको ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर । ऐश्वर्यका अधिष्ठाता हौ । हे आदित्यहरू हो  


वयमिद्दः सुदानवः क्षियन्तो यान्तो अध्वन्ना। देवा वृधाय हुमहे ॥६॥ 


१ दानी देवता हो । हामी घरमा होऔँ वा बाटामा, प्रगतिका लागि तिमीहरूलाई नै आह्वान 


अधि न इन्द्रैषा विष्णो सजात्यानाम्। इता मरुतो अश्चिना ॥७॥ 


है जहा मरुत्देव, विष्णुदेव र अश्चिनीकुमार हो ! आफन्तका माझमा हामीलाई सर्वश्रेष्ठ 


प्र भ्रातृत्वं सुदानवो ध द्विता समान्या । मातुर्गभैं भरामहे ॥८॥ 


हे श्रेष्ठ दानी देवता हो । आमाका गर्भमा समानता र भ्रातृभावका दुवै किसिमले रहने तिमीहरूको 
बयान हामी स्तोता गर्दछौँ । 


यूयं हि ष्ठा सुदानव इन्द्रज्येष्ठा अभिद्यवः । अधा चिद्व उत ब्रुवे ॥९॥ 


हे श्रेष्ठ दानी देवता हो । तिमीहरू सबै ओजले सम्पन्न छौ, इन्द्रदेवलाई आफ्नो ज्येष्ठ स्वीकार 
गर्दछौ । त्यसैले हामी तिमीहरूको प्रार्थना गर्दछौँ । 


सूक्त  ८४ 
ब््रषि  उशना काण्व । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
प्रष्ठे वो अतिथि स्तुषे मित्रमिव प्रियम्। अगिनिं रथ न वेद्यम् ॥१॥ 
हे अग्निदेव । उपासकको अभिलाषा पूरा गर्ने, सधैँ सबैमाथि कृपा गर्ने, मित्रजस्तो व्यवहार गर्ने 
तिमी हाम्रो प्रार्थनाले प्रसन्न होर ।  
कविमिव प्रचेतसं यं देवासो अध द्विता। नि मर्त्यष्वादधुः ॥२॥ 


देवताहरू प्रशंसनीय ज्ञानीजस्ता भए । त्यसपछि उनीहरूले अग्निलाई दुई रूपमा मानिसका बीचमा 
स्थापित गरे । 


त्वं यविष्ठ दाशुषो नैँ पाहि शुणुधी गिरः । रक्षा तोकमुत त्मना ॥२३॥ 
सधैँ युवा रहने हे अग्निदेव ! तिमी दानीहरूको रक्षा गर्नका लागि स्तुतिमा ध्यान देछ। आफ्ना 
पुत्रको रक्षाका लागि प्रयलशील होङ । 

. कयातेअग्ने अङ्गिर ञर्जो नपादुपस्तुतिम्। वराय देव मन्यते ॥४॥ 

हे अग्निदेव ! तिमी कर्जा खस्न नदिने अङ्गिरा हौ। वरण गर्न योग्य र विरोधीलाई सताउने 
तिमीलाई हामीले कुन शब्दले प्रशंसा गरौँ ? 

दाशेम कस्य मनसा यज्ञस्य सहसो यहो । कदु वोच इद नमः ॥५॥ 
हे पुरुषार्थबाट उत्पन्न भएका अग्निदेव ! कुन यजमानका यजन कर्मद्वारा तिम्रा लागि हामी आहुति 
अर्पित गरौँ ? यो हवि तिमीलाई प्राप्त होस् भन्ने प्रार्थना कहिले गरौँ ? 

अधा त्व॑ हि नस्करो विश्वा अस्मभ्यं सुक्षितीः । वाजद्रविणसो गिर ॥६॥ 
हे अग्निदेव । आफ्नो स्तुतिका प्रभावले हामी श्रेष्ठ स्थानका अधिपति र श्रेष्ठ पोषक धनधान्यले 
युक्त हुन सक्ने कृपा हामीमाथि होस् । 

कस्य नून परीणसो धियो जिन्वसि दम्पते । गोषाता यस्य ते गिर ॥७॥ कन 
हे सत्यका रक्षक अग्निदेव । तिमी कस्ता बुद्धिले प्रसन्न हुन्छौ ? तिमीलाई कसरी र कुन खालका 
स्तुति गर्नाले ज्ञानको साक्षात्कार हुन सक्दछ ?  काला 

तं पुरोयावानमाजिषु। स्वेषु क्षयधु वाजिनम्॥०५॥ 
अग्निदेव १.   संहार गर्नका लागि अगाडि बढ्छन् । शक्तिशाली अग्निदेवलाई 
मानिसहरू आफ्ना घरमा स्थापित गरेर उपासना गर्दछन् । 

क्षेति क्षेमेभिः साधुभिर्नकि्य घ्नन्ति हन्ति यः । अग्ने सुवीर एधते ॥९॥ 
है अग्निदेव । तिमीबाट संरक्षित भएर आफ्ना घरमा सज्जनसँग निवास गर्ने व्यक्तिको संहार कुनै 
शब्नुले गर्न सक्दैन । तिनीहरू शत्रु संहार गर्दै श्रेष्ठ सन्तानले समृद्ध हुन्छन् । 


७३२ 








सूक्त०५ 
, आ्रषि कृष्ण आङ्गिरस । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  गायत्री । 
आ मे हवं नासत्याश्चिना गच्छत॑ युवम्। मध्व सोमस्य पीतये ॥१॥ 
सत्यका पालक हे अश्चिनीकुमार हो ! आह्वान सुनेर मधुर सोमरस पान गर्न आओ  
इवं मे स्तोममश्चिनेमं मे शुणुतं हवम्। मध्वः सोमस्य पीतये ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! मिठो सोमरस पान गर्नका लागि हाम्रो आह्वान र स्तोत्र सुन  


 अयंवां कृष्णो अश्चिना हवते वाजिनीवसू। मध्वः सोमस्य पीतये ॥३॥ 
हे अश्चिनीकृमार हो । तिमीहरू अन्नरूपी ऐश्वर्यले युक्त छौ। हामी कृष्ण क्रषिहरू मधुर सोमरस 
पान गर्नका लागि तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । 
शुणुतं जरितुईवं कृष्णस्य स्तुवतो नरा। मध्व सोमस्य पीतये ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! स्तुति गर्ने कृष्ण क्रषिको आह्वान मिठो सोमपानका लागि सुन । 
छर्दिर्यन्तमदाभ्यं विप्राय स्तुवते नरा । मध्वः सोमस्य पीतये ॥५॥ 


हे अश्चिनीकुमार हो  मिठो सोमरस पान गरेर विद्वान् होतालाई नष्ट नहुने खालको आवास प्रदान 
गर । 


 गच्छत॑ दाशुषो गृहमित्था स्तुवतो अश्चिना । मध्वः सौमस्य पीतये ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! मिठो सोम पान गर्न आहुति प्रदान गर्ने याञ्चिकका घरमा आओ । 


युञ्जाथां रासभ॑ रथे वीड्वङ्गे वृषण्वसू। मध्वः सोमस्य पीतये ॥७॥ 


हे ऐश्वर्यवर्षक अश्चिनीकुमार हो  बलियो अश्च आवाज गर्ने रथमा नियोजित गरेर सोमपान गर्नका 
लागि आओ । 


त्रिवन्धुरेण त्रिवृता रथेना यातमश्चिना । मध्वः सोमस्य पीतये ॥८॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  तीनकुने आकारका तीन वय फल्याक भएको रथमा सोमपान गर्नका लागि 
आओ । म 
। नू मे गिरो नासत्याश्चिना प्रावतँ युवम् । मध्वः सोमस्य पीतये ॥९॥ 
सत्यपालक हे अश्चिनीकुमार हो ! मधुर सोमपान गर्नका लागि हाम्रो स्तुति सुन । 
सूक्त ०८६ 
त्रषि  कृष्ण आङ्गिरस विश्वक कार्षि्णि । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  जगती । 
उभा हि दस्रा भिषजा मयोभुवोभा दक्षस्य वचसो बभूवधुः । 
ता वां विश्वको हवते तनूकृथे मा नो वि योष्टं सख्या मुमोचतम् ॥१॥ हिल 
सुन्दर हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू हर्षप्रदायक औषधिका रूप हौं र कुशलतापूर्वक गरिने स्तुति 
वचनका योग्य छौ। शारीरिक संरक्षणका लागि हामी विश्वक क्रषिहरू तिमीलाई आह्वान गदछौं। 
मित्रताबाट वञ्चित नगरीकन हाम्रो कष्ट हटाइदेओ । 
कथा नून वां विमना उप स्तवद्युवं धियं ददधुर्वस्य इष्टये । 
ता वां विश्वको हवते तनूकृथे मा नो वि योष्टं सख्या मुमोचतम् ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  विमना क्रषिले उहिले नै तिमीहरूको स्तुति कसरी गरेका थिए ? उत्तम 
ऐश्वर्य प्राप्त गर्नका लागि तिमीहरूले विमनालाई विवेक दियौ । शारीरिक संरक्षणका निम्ति हामा 
विश्वक क्राषिहरू आह्वान गर्दछौँ। हामीलाई आफ्ना मित्रताबाट वञ्चित नगरीकन हाम्रो कप्ट 
 हटाइदेओ  । 
युवं हि ष्मा पुरुभुजेममेधतुं विष्णाप्वे ददथुर्वस्य इष्ट्ये। 
ता वां विश्वको हवते तनूकृथे मा नो वि योष्टं सख्या मुमोचतम् ॥२३॥ 
अनेकाँका पालक हे अश्चिनीकुमार हो ! विष्णु आदिको अभिलाषा पूर्ण गराद। ९४ र प्रव गरेका 
थियौ । त्यसैले शारीरिक संरक्षणका निम्ति हामी विश्वक क्रषिहरू आह्वान गर्दछौँ । हामीलाई आफ्ना 
मित्रताबाट वञ्चित नगरीकन हाम्रो कष्ट हटाइदेओ । 


म २१. ही ३४ . ... 


उत त्य वीर धनसामृजीषिण दूरै चितसन्तमवसे हवामहे। 
यस्य स्वादिष्ठा सुमतिः पितुर्यथा मा नो वि योष्टं सख्या मुमोचतम्॥४॥ 
हे अश्चिनीकूमार हो ! तिमीहरू ऐश्वर्य दान र सोमरस पान गर्ने हौ । श्रेष्ठ बुद्धिले पिताभँ हाम्रो 


पालन गर्दछौ । हामी संरक्षणका निम्ति वढा भए पेनि आह्वान गर्दछौँ । हामीलाई आफ्ना मित्रताबाट 
वञ्चित नगरीकन हाम्रो कष्ट हटाइदेओ । 


त्रातेन देवः सविता शमायत त्रतस्य सङ्गपूर्विय र्विया वि पप्रथे । 
क्रात सासाह महि चित्यृतन्यतो मा नो वि योष्टं सख्या मुमोचतम्॥१॥ 
क्रतद्वारा आदित्यले आफ्नो रश्मि समेट्दछन् र क्रतबाटै फेरि रश्मि फैलाउँछन्। विशाल सेनायुक्त 
शत्रु परास्त गर्दछन् । उनले हामीलाई आफ्ना मित्रताबाट वञ्चित नगरीकन हाम्रा कष्ट हटाइदिङन् । 
सूक्त ८७ 
क्राषि  कृष्ण आङ्गिरिस द्युम्नीक वासिष्ठ। देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  प्रगाथ । 
द्युम्नी वां स्तोमो अश्चिना क्रिविर्न सेक आ गतम्। 
मध्वः सुतस्य स दिवि प्रियो नरा पात गौराविवेरिणे ॥१॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! झरीमा जलकुण्ड भरिएभँ तिमीहरू हाम्रा स्तुतिले परिपूर्ण भएर आओ । 
. हरिणले जलकुण्डमा पानी पिएभैँ द्युम्नीक त्रषिले पेलेको आनन्द प्रदायक सोमरस पान गर । 
पिबतं धर्म मधुमन्तमश्चिना बर्हि सीदतं नरा। 
ता मन्दसाना मनुषो दुरोण आ नि पात वेदसा वय ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हामी मानिसले तयार पारेका यञ्चमण्डपमा आएर कुशका आसनमा बस । 
मधुर सोमरस पान गरेर आनन्दित होओ । आफ्नो ऐश्वर्यद्वारा तिमीहरू हाम्रो आयु बचाइदेओ । 
आवां विश्वाभिरूतिभिः प्रियमेधा अहूषत। 
ता वर्तिर्यातमुप वृक्तबरहिषो जुष्टं यज्ञ दिविष्टिघु ॥३॥ नि 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हामी प्रियमेध ग्रषि समस्त रक्षणसा आह्वान गर्दछौँ । यज्ञमण्डपमा 
, कुशका आसन ओछ्याएर राखेका छौँ । त्यसैले तिमीहरू दुवै आएर हाम्रा श्रेष्ठ आहुति ग्रहण गर । 
। पिबतं सोम मधुमन्तमश्चिना बर्हि सीदत॑ सुमत्। 
ता वावृधाना उप सुष्टुतिं दिवो गन्तं गौराविकेरिणम् ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! हरिण जलको कुण्डका नजिक गएँ तिमीहरू हाम्रो प्रार्थनाले सन्तुष्ट 
होओ । दिव्यलोकको सुखदायक आसन ग्रहण गर र मधुर सोमरस पान गर । 
आ बूनं यातमश्चिनाश्चेभिः प्रुषितप्सुभिः । 
दस्रा हिरण्यवर्तनी शुभस्पती पात सोममृतावृधा ॥५॥  
सप्पात्रलाई पालन गर्ने र क्रतयज्ञको संवर्द्धन गर्ने हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू सुनौला रथले 
सम्पन्न छौ र शत्रुविनाशक हौ । तेजस्वी अश्वमा आएर सोमरस पान गर । 
वयं हि वां हवामहे विपन्यवो विप्रासो वाजसातये। 
ता वल्गू दस्रा पुरुदंससा धियाश्चिना श्रुष्ट्या गतम् ॥६॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! प्रार्थना गर्ने विप्रहरू अन्न वितरणका लागि आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू विभित्र 
कर्म गर्ने र शत्रु विनाश गर्ने हौ । श्रेष्ठ सौन्दर्ययुक्त तथा विवेकवान्, तिमीहरू दुवै चाँडै आओ । 
म सूक्त ०० 
क्रषि  ००७५००५ । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 
त॑ वो दस्ममृतीषह व   ५५१, 
अभि व्त्स न स्वसरेषु धेनव इन्द्र हेँ॥१॥ 
हेत्रात्विक् हो ! शत्रुबाट रक्षा गर्न, तेजस्वी सोमरसले सन्तुष्ट हुने इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति गर्दछैँ। 
त्यो स्तुति गोठमा आफ्ना बाछासँग जान गाई हतारिएजस्तै हुन्छ । 
दयुक्षे सुदानु तविषीभिरावृतँ गिरिँ न पुरुभोजसम् । 
क्रुमन्त वाज शतिन सहस्रिणं मक्षू गोमन्तमीमहे॥२॥ 
देवलोकवासी, उत्तम दानदाता, सामर्थ्यवान् इन्द्रदेवसित हामी सबै खालका ऐश्वर्य, सयौँ 


गाई र 
पोषक अन्नको कामना गर्दछौँ । 


७२५ 








नत्वा बृहन्तो अद्रयो वरन्त इन्द्र वीडवः । 

यदित्ससि स्तुवते मावते वसु नकिष्टदा मिनाति ते ॥३॥ 
विशाल पर्वतजस्तै स्थिर, कर्तव्यपथमा अडिग हे इन्द्रदेव ! तिमीले प्रदान गरेको वैभव हामी 
यजमानलाई निरन्तर प्राप्त भइरहोस् । 

योद्धासि क्रत्वा शवसोत दंसना विश्वा जाताभि मज्मना । 

आ त्वायमर्क ञतये ववर्तति यं गोतमा अजीजनन् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी कर्म र सामर्थ्यले वीर मानिएका छौ र समस्त जीवलाई नियन्त्रित गर्दछौ । 
आफ्नो सुरक्षाका लागि हामी बारम्बार तिमीलाई बोलाउँछौँ । तिमीलाई गौतम वंशीले उत्पन्न गरेका 


हुन्। 

प्रहि रिरिक्ष ओजसा दिवो अन्तेभ्यस्परि । 

नत्वा विव्याच रज इन्द्र पार्थिवमनु स्वधां ववक्षिथ ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना ओजले द्युलोकभन्दा पर प्रतिष्ठित छै । भूमण्डलको तेज पनि तिमीलाई 
व्याप्त गर्न सक्दैन । तिमी हाम्रा लागि स्वधा ल्याइदेङ । 

नकिः परिष्टिर्मघवन्मघस्य ते यद्दाशुषे दशस्यसि । 

अस्माक बोध्युचथस्य चोदिता मंहिष्ठो वाजसातये ॥६॥ 


हे धनले सम्पन्न इन्द्रदेव । तिमीले दातालाई धन प्रदान गर्न खोज्दा कसैले रोक्दैन । स्तोताका लागि 
धनका प्रेरक, सर्वश्रेष्ठ दाता, हामी उचथको स्तोत्र सुन । म 


पेन ५९ 
क्रषि  नृमेध आङ्गिरस पुरुमेध ।  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ अनुष्टुप् बृहती । 

बृहदिन्द्राय गायत मरुतो वृत्रहन्तमम्। . 

येन ज्योतिरजनयन्नृतावृधो देवं देवाय जागृवि ॥१॥ 
यञ्चका संवर्द्धक हे मरुत् हो ! सामगानद्वारा देवताहरूले इन्द्रदेवलाई जागृत र ज्योतिसम्पन्न गराएका 
थिए । शत्रु संहार गर्ने उही बृहत् साम इन्द्रका लागि गाओ । 

अपाधमदभिशस्तीरशस्तिहाथेन्द्रो द्युम्याभवत्। 

देवास्त इन्द्र सख्याय येमिरे बृहद्धानो मरुद्गण ॥२॥ 
 अत्यधिक तेज सम्पन्न हे मरुत् हो ! इन्द्रदेव समस्त हिंस्रक शत्रु र दुष्कर्मीको संहार गर्दछन्। यसै 

कारणले उनी ओजस्वी भए । हे इन्द्रदेव ! समस्त देवता, मित्रताका लागि तिम्रा नजिक पुग्दछन्। 

प्र व इन्द्राय बृहते मरुतो ब्रह्यार्चत । 

वृत्रै हनति वृत्रहा शतक्रतुर्वज्जेण शतपर्वणा ॥३॥ 
हे मरुत् हो ! महान् इन्द्रदेवका लागि स्तुति अर्पित गर । शतकर्मा इन्द्रले सयौँ ग्रन्थि भएका वज्जले 
वृत्रलाई मार्दछन् । 

अभि प्र भर धृषता धृषन्मनः श्रवश्चित्ते असद् बृहत्। 

अर्षन्त्वापो जवसा वि मातरो हनो वृत्रै जया स्वः ॥४॥ 
बलियो मानसिकता भएका हे इन्द्रदेव ! समस्त श्रेष्ठ अन्न तिम्रै लागि हो। आफ्ना बलिया 
मानसिकताले हामीलाई तिमी त्यही अन्नद्वारा परिपूर्ण गराञ। तिमी माताजस्ता जलधारालाई 
वेगका साथ प्रवाहित गर । हे इन्द्रदेव ! वृत्र संहार गर र जल जित । 


यज्जायथा अपूर्व्य मघवन्वृत्रहत्याय । तत्पुथिवीमप्रथयस्तदस्तभ्ना उत द्याम्॥ 
हे अद्भुत वैभवशाली इन्द्रदेव ! वृत्र संहारका लागि तिमी प्रकट भएर पृथ्वी विस्तृत गर्नुका 
साथसाथै द्युलोकलाई पनि स्थिर गरायौ । 


तत्ते यञ्चो अजायत तदर्क उत हस्कृतिः । 
अद्विश्वमभिभूरसि यज्जातं यच्च जन्त्वम् ॥६॥ सूर्यदेव 
हे इन्द्रदेव ! तिमी प्रकट हुँदाखेरि श्रेष्ठ यञ्च कर्म उत्पन्न भए र दिनलाई नियमित गराउने सू. 


स्थापित भए । त्यसपछि उत्पन्न हुने सबै प्राणीहरू तिमीबाटै प्रेरित छन् । 





७२६ 





आमासु पक्वममैरय आ सूर्य रोहयो दिवि। 

धर्म न सामन्तपता सुवृक्तिभिर्जुष्ट गिर्वणसे बृहत् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले अपरिपवव गाईबाट परिपक्व दुध उत्पन्न गरेका छौ र आकाशमा सूर्यदेवलाई 
स्थापित गरेका छौ। याजकले यज्ञ प्रकट गर्दा 


स्तुतिले इन्द्रदेवमा हर्ष वृद्धि हुन्छ। हे स्तोता हो  
स्तुत्य इन्द्रदेवको प्रसन्नताका लागि बृहत् सामगान गर ।  


सूक्त  ९० 
क्रषि  नृमेध आङ्गिरिस पुरुमेध आङ्गिरिस । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 

आनो विश्वासु हव्य इन्द्र समत्सु भूषतु। 

उप ब्रह्माणि सवनानि वृत्रहा परमज्या श्रचीषम ॥१॥ 
सङ्ग्राममा बोलाउन योग्य, वृत्रहन्ता, धनुषको गतिलो प्रत्यञ्चाजस्ता, उत्तम मन्त्रले स्तुत्य हे 
इन्द्रदेव । हाम्रा तीनै कालका यञ्च एवं स्तुतिलाई तिमी सुहाउँदो बनाइदेङ । 

त्व दाता प्रथमो राजसामस्यसि सत्य ईशानकृत्। 

तुविद्युम्नस्य युज्या वृणीमहे पुत्रस्य शवसो मह ॥२॥ 


हे इन्द्रदेव । तिमी सर्वप्रथम धनदाता हौ। ऐश्वर्य प्रदान गर्छौ । तिमीसित हामी पराक्रमी र श्रेष्ठ 
सन्तानको कामना गर्दछौँ । 


ब्रह्मा त इन्द्र गिर्वणः क्रियन्ते अनतिद्भुता । 

इमा जुषस्व हर्यश्व योजनेन्द्र या ते अमन्महि॥३॥ 
प्रार्थनीय अश्व भएका हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो सत्यरूपी स्तोत्रले सुसङ्गत भएर तिनलाई ग्रहण गर र 
अरूले बोलेका मन्त्र पनि सेवन गर । 

छ त्वं हि सत्यो मघवन्ननानतो वृत्रा भूरि न्युञ्जसे । 
॥ स त्वं शविष्ठ वज्जहस्त दाशुषेशर्वाञ्चे रयिमा कृधि ॥४॥ 
 हे धनवान् इन्द्रदेव ! तिमी अनेकौँ वृत्रको संहार गर्दछौ र यथार्थ रूपमा कसैका पनि अधीनमा 
हुँदैनौ। तिमी अत्यन्त शक्तिशाली र आफ्ना हातमा वज्न लिएका छौ। तिमी आहुति प्रदान गर्ने 

याजकतिर ऐश्वर्य प्रेषित गर । 

त्वमिन्द्र यशा अस्युजीषी शवसस्पते । 

 त्वं वृत्राणि हंस्यप्रतीन्येक इदनुत्ता चर्षणीधृता ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी बलशाली, सोमपान गर्ने र कोर्तिवान् छै । मानिसको हितका लागि अत्यधिक 
बलशाली शत्रुलाई कसैको सहायता विना एक्लै नष्ट गर्न समर्थ छौ । 

तमु त्वा नूनमसुर प्रचेतसं राधो भागमिवेमहे। 

 महीव कृत्तिः शरणा त इन्द्र प्र ते सुम्ना नो अश्नवन् ॥६॥ म 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! पितासित पुत्रले धन मागेभझैँ तिमीसित श्रेष्ठ ऐश्वर्य माग्दछौँ। धन र 
ज्ञानसम्पत्न सबैका आश्रयदाता हुनाले तिम्रो असल सुख हामीलाई प्राप्त होस् । 
सूक्त  ९१ 
त्रषि  अपाला आत्रैयी । देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप् पंक्ति । 

कन्याई वारवायती सोममपि म्रुताविदत्। 

अस्त भरन्त्यब्रवीदिन्द्राय सुनवै त्वा शक्राय सुनवै त्वा ॥१॥  आची 
जलतर्फ उन्मुख कन्याल मार्गमा सोम प्राप्त गर्दछन् । घर पुगेर उनले म तिमीलाई इन्द्र र शक्रका 
लागि प्रयोग गर्छु भन्छन् । 

असौ य एषि वीरको गृहंगृह विचाकशत्। 

इमं जम्भसुतं पिब धानावन्ते करम्भिणमपूपवन्तमुक्थिनम् ॥२॥ 
वीर इन्द्रदेव प्रकाशित भएर प्रत्येक घरका कोठामा पुग्दछन् । पिउनका लागि तयार पारिएको रस, 
धानका लावा, केरा, मालपुवाका साथै प्रशंसनीय सोमरस पान गरुन् । 

आचन ९७० १२०७५०५३००१३७५ ० । 

रिवेन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥३। 

तिमीलाई ॥कन  सक्दैनौँ, तर बुभन खोज्दछौँ। हे सोमदेव ! तिमी इन्द्रदेवका लागि 
बिस्तारैसित प्रवाहित होङ । 


७३७ 








कुविच्छकत्कुवित्करत्कुवित्लो वस्यसस्करत्। 
कृवित्पतिद्विषो यतिरिन्द्रेण सङ्गमामहै ॥४॥ 


स्वामी रिसाएका कारण भ्रमणशील भएका हामीले इन्द्रदेवको उपासना धेरै गरेका छौँ। उनन्ने । ३ 


हामीलाई धेरै किसिमका सामर्थ्य, सक्रियता र साधनले सम्पन्न बनाउन् । 


इमानि त्रीणि विष्टपा तानीन्द्र वि रोहय। 

शिरस्ततस्योर्वरामादिदं म उपोदरे ॥५॥  बी 
हे इन्द्रदेव । मेरा पिताको मस्तिष्क, उर्वर भूमि र मेरो पेट यी तीन वटा ठाउँलाई विशेष प्रयोजनका 
लागि श्रेष्ठ उत्पादनशील बनायौ । 

असौ च या न उर्वरादिमा तन्वँ१ मम। 

अथो ततस्य यच्छिर सर्वा ता रोमशा कृधि ॥६॥ 


तिमी हाम्रा यस उर्वर भूमि, हाम्रो यो शरीर र रचयिताका मस्तिष्कलाई अङ्कुरणशील या  


आनन्दित गरा । 
खे रथस्य खेञ्नसः खे युगस्य शतक्रतो । 
अपालामिन्द्र त्रिष्पूृत्यकृणोः सूर्यतवचम् ॥७॥ 


सयौँ असल कर्म गर्ने इन्द्रले रथ, अनस र दुवैलाई जोड्ने युग यी तीनै ठाउँ वा छिद्रबाट अपाता  


पवित्र गरेर उनको बाहिरी त्वचा सूर्यदेवको भन्दा बढी तेजसम्पन्न बनाए । 


 वा ९२ 
व्रषि  श्रुतकक्ष आङ्गिरस ।  इन्द्र। छन्द  गायत्री अनुष्टुप्। 
पान्तमा वो अन्धस इन्द्रमभि प्र गायत । 


विश्वासाहं शतक्रतुं मंहिष्ठं चर्षणीनाम् ॥१॥ 


हे याजक हो । सामर्थ्यवान्, सयौँ किसिमका यज्ञ आदि कर्म गर्ने, शत्रुनाशक, सोमरस पान गने 


इन्द्रदेवको प्रार्थना विशेष स्तोत्रले गर । 
पुरुहूत॑ पुरुष्टुत॑ गाथान्यं१ सनश्रुतम्। इन्द्र इति ब्रवीतन ॥२॥ 


हे त्रात्विक हो ! सहायताका लागि धेरै तिरबाट बोलाइँदा अनेकौँ तिरबाट स्तुति गरिने र सनात  


कालदेखि नै प्रसिद्ध उनै इन्द्रदेवलाई वन्दना गर । 

इन्द्र इन्नो महानां दाता वाजानां नृतुः । महाँ अभिख्वा यमत्॥२॥ ., 
सबैलाई गति दिने, धनधान्यले परिपूर्ण गर्ने, महान् इन्द्रदेव हाम्रा अगाडि प्रकट होङन् र हार्माल 
ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । 

अपादु शिफ्र्यन्धसः सुदक्षस्य प्रहोषिणः । इन्दोरिन्द्रो यवाशिरः ॥४॥ लो 
किरीटधारी इन्द्रदेवले देवताका लागि हवि दिन कुशल याज्चिकद्वारा समर्पित जौको पिठो र ४ 
मिसिएको सोमरसरूपी हविष्यान्न ग्रहण गरे । 

तम्वभि प्रार्चतेन्द्र सोमस्य पीतये । तदिद्धयस्य वर्धनम् ॥५॥ 
इन्द्रदेवलाई सोमपानका लागि प्रार्थना गरौँ । सोमरसले उनलाई समृद्धिशाली बनाउछ। 

अस्य पीत्वा मदानाँ देवो देवस्यौजसा । विश्वाभि भुवना भुवत्॥६॥ , 
हे इन्द्रदेव ! हर्षप्रदायक सोमरस पान गरेर महान् ओजले समस्त लोक नियन्त्रित ग्छौ। 

त्यमु वः सत्रासाहँ विश्वासु गीर्ष्वायतम् । आ च्यावयस्यूतये ॥७॥ 


हे याजक हो ! आफ्ना समस्त वाणीले उच्चरित उत्तम स्तुतिले आफ्नो संरक्षणक रत 


असुरविजयी इन्द्रदेवलाई आह्वान गर । 
युध्मं सन्तमनर्वाणे सोमपामनपच्युतम् । नरमवार्यक्रतुम् ॥८॥ 


वारि  
युद्धमा पराजित नहुने, शत्रुका काल र सोमरस पान गर्ने अपरिवर्तनीय निर्णय भएका तथा गछ  


इन्द्रदेवको सहयोग पाउनका लागि हामी उनलाई आह्वान गर्दछौँ । 
शिक्षा ण इन्द्र राय आ पुरु विद्वाँ भ्रचीषम । अवा नः पार्ये धने ॥९॥ 


धन ही 
हे दर्शनीय, सर्वज्ञ इन्द्रदेव ! हामीलाई पर्याप्त धन देछ। शत्रुसित जितेर ल्याएको ९ हा 


 


काममा खयर । 


७२० 








 क ६ ० छ जी त १ ॥ बु १ हुक क ९  हा ॥ ७००   जु पर . केकी ट्ट न दर क 
   न क ना ७ ॥. , दुकाट का ककन . ० 
उन .औत हेड  डन सिक माह तो ८ ८०. ॥४१०८० हि   गरौ फन    


दम पक ७  
ला  , फने७ ... पि. विलतवकी ७ जिल ?  उँजदर  





अतश्चिदिन्द्र ण उपा याहि शतवाजया। इषा सहस्रवाजया ॥१०॥ 


हे इन्द्रदेव ! सयौँ किसिमका बलले परिपूर्ण हजारौँ किसिमका पोषक तत्त्व र रसका साथमा 
अन्तरिक्षबाट तिमी हाम्रा यञ्चमा आउने कृपा गर  


अयाम धीवतो धियोजर्वद्धि शक्र गोदरे। जयेम पृत्सु वज्रिवः ॥११॥ 
हे बलशाली र वज्जधारी इन्द्रदेव ! तिमी पहाड नष्ट गर्दछौ । हामी विवेकपूर्ण कार्य गरौँ र तिमीबाट 
प्रदान गरिएका अश्वले युद्धमा विजयश्री ग्रहण गर्ने होऔँ । 

वयमु त्वा शतक्रतो गावो न यवसेष्वा। उक्थेषु रणयामसि ॥१२॥ 


हे,सयौँ असल काम गर्ने इन्द्रदेव ! गोठालाले जौको घाँसले गाई खुसी पारेझँ तिमीलाई हामी 
आफ्ना स्तोत्रले खुसी पार्दछौँ ।   


विश्वा हि मर्यत्वनानुकामा शतक्रतो । अगन्म वज्रित्नाशस ॥१२॥ 
हे सयौँ कर्म गर्ने इन्द्रदेव ! तिमी वज्र धारण गर्दछौ । समस्त मानिसका रहर पूरा गर्न खोज्छौ, उसै 
गरी हामी पनि ऐश्वर्यको रहर गर्दछौँ  


त्वे सु पुत्र शवसो वृत्रन् कामकातयः । न त्वामिन्द्राति रिच्यते ॥१४॥ 
शक्तिका पुत्र हे इन्द्रदेव ! ऐश्वर्यको रहर गर्ने मानिसले तिमीलाई प्रार्थना गर्दछन् ।, किनभने 
तिमीभन्दा श्रेष्ठ देवता अर्को कुनै छैन । 


स नो वृषन्त्सनिष्ठया सं घोरया द्रविल्वा। धियाविडढि पुरन्ध्या ॥१५॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! तिमी शत्रुका लागि भयङ्कर र सत्पुरुषका लागि ऐश्वर्य प्रदान गर्ने हौ । 
तिमी आफ्ना श्रेष्ठ गुणले युक्त बुद्धिद्वारा हाम्रो रक्षा गर । 
यस्तै नून॑ शतक्रतविन्द्र चयुम्नितमो मद । तेन नूनं मदे मदेः ॥१६॥ 
हे सयौँ कर्म गर्ने इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि अति तेजस्वी, पेलेर तयार पारेको सोमरस तयार गरेका छौँ, 
त्यो पान गरेर तृप्त होछ र धन आदि दिएर हामीलाई आनन्दित गराछ । म 
 यस्त चित्रश्रवस्तयो य इन्द्र वृत्रहन्तमः । य ओजोदातमो मदः ॥१७॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमरस अत्यन्त कोर्तिमान्, अदभुत, हर्षप्रदायक, ओजप्रदाक र वृत्र संहार गर्ने 
खालको छ, त्यो हामीले तिम्रा लागि नै पेलेर बनाएका हौँ । 
विद्या हि यस्तै अद्विवस्त्वादत्तः सत्य सोमपाः । विश्वासु दस्म कृष्टिघु ॥१०॥ 
वज्जधारी र अविनाशी हे इन्द्रदेव ! तिमी देख्नका लागि योग्य र सोमरस पान गर्ने हौ। समस्त 
मानिसलाई तिमीले जुन ऐश्वर्य प्रदान गरेका छौ, त्यो हामीलाई थाहा छ। 
इन्द्राय मद्दने सुत परि ष्योभन्तु नो गिर । अर्कमर्चन्तु कारवः ॥१९॥ कनान 
आनन्दमयी प्रकृति भएका, इन्द्रदेवका लागि निकालेको दिव्य सोमरसलाई स्तोताहरू स्तुतिले 
प्रशंसा गर्दछन् । 
यस्मिन् विश्वा अधि श्रियो सप्त संसद । इन्द्र सुते हवामहे॥२०॥ 
कान्तिमान् इन्द्रदेवलाई हामी सोमयञ्चमा आह्वान गर्दछौँ, उनको स्तुति यज्ञका सातै क्रत्विकले 
गर्दछन् । गिर म 
खो त्रिकद्वुकेषु चेतन देवासो यज्ञमलत। तमिद्वर्धन्तु नो गिरः ॥२१॥ 
प्रेरणादायी, उत्साह बढाउने, तीन चरणमा सम्पन हुने यज्ञ देवताले विस्तार गर्दछन्। साधकहरू 


त्यस्ता यज्ञको प्रशंसा गर्दछन् । 
॥ आत्वा विशन्त्विन्दव दु  समुद्रमिव सिन्धवः । न त्वामिन्द्राति रिच्यते ॥२२॥ 


न्त्विन्दव 
हे इन्द्रदेव । समुद्रमा नदी मिसिएझैँ सोमरस तिमीभित्र प्रवेश गर्दछ । हे इन्द्रदेव ! तिमीभन्दा महान् 


अर्को हीन 
त ,५००१०१ि महिना वृषन्भक्ष सोमस्य जागुवे। य इन्द्र जठरेषु ते ॥२२३॥ 
शक्तिमान्, जागरणशील हे इन्द्रदेव ! तिमी सोमपानका लागि आफ्ना ख्यातिले सबै ठाउँमा व्याप्त 
रहन्छौ । तिमीले पेटमा पुन्याएको सोमरस पनि प्रशंसनीय हुन्छ । 
अर त इन्द्र कुक्षये सोमो भवतु वृत्रहन्। अर धामभध इन ॥ २४॥ 
हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव ! हामीले प्रदान गरेको सोमरस तिम्रा लागि पर्याप्त होस्। तिम्रा साथसाथै यो 
सबै देवताका लागि पनि पर्याप्त होस् । 


७२९ 





अरमश्चाय गायति श्रुतकक्षो अरं गवे। अरमिन्द्रस्य धाम्ने ॥२५॥ 
गाई, अश्च र इन्द्रदेवको आवास प्राप्त गर्नका लागि श्रुतकक्ष क्रषि स्तोत्र गाउँछन् । 


अर हि ष्मा सुतेषुणः सोमेष्विन्द्र भूषसि। अर ते शक्र दावने ॥२६॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीले पेलेको सोमरस तिमी विभूषित गर्दछौ । तिमी ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । तिम्रा  
यो सोमरस पर्याप्त होस् । म 


पराकात्ताच्चिदद्विवस्त्वा नक्षन्त नो गिर । अरं गमाम ते वयम् ॥२७॥ 
हे वज्जधारी इन्द्रदेव ! पर रहे पनि हाम्रो प्रार्थना तिमीकहाँ पुग्दछ । हामी तिम्रो ऐश्वर्य प्रचुर मात्रामा 
ग्रहण गरौँ। 

एवा ह्यासि वीरयुरेवा शूर उत स्थिर । एवा ते राध्यं मनः ॥२०॥ 
हे बलवान् इन्द्रदेव ! रणक्षेत्रमा शत्रु पराजित गर्दै अडिग रहने तिमी शूरवीर हौ। तिम्रो मन 
प्रशंसाका लागि योग्य छ। 


एवा रातिस्तुवीमघ विश्वेभिर्धायि धातृभिः । अधा चिदिन्द्र मे सचा ॥२९॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! तिमीले प्रदान गरेको साधन सबै याजकले प्राप्त गर्दछन् । हामीलाई 
ऐश्वर्यवान् बनाएर सहायता गर  


मो षु ब्रह्लेव तन्द्रयुर्भुवो वाजाना पते। मत्स्वा सुतस्य गोमतः ॥२०॥ 
अन्नका अधिपति हे इन्द्रदेव ! तिमी गाईको दुधमा मिसाएको मिठो सोमरस पान गरेर आनन्दित 
होङ । अल्छे ब्राह्मणजस्ता निष्क्रिय नहोछ । 


मा न इन्द्राभ्याशदिशः सूरो अक्कृष्वा यमन्। त्वा युजा वनेम तत् ॥३१॥ 
हे इन्द्रदेव ! सर्वत्र विचरणशील, सबैतिर शस्त्र फ्याँक्नेहरू रातका समयमा हाम्रा नजिक आउन 
नसक्न्। तिम्रा कृपाले तिनीहरू नाश होउन् । 

त्वयेदिन्द्र युजा वयं प्रति ब्रुवीमहि स्पृधः । त्वमस्माकं तव स्मसि ॥३२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रा हौ र हामी तिम्रै हौँ । तिम्रा सहयोगले शत्रु जिल सक्दछौं । 

त्वामिद्धि त्वायवो नुनोनुवतश्वरान् । सखाय इन्द्र कारवः ॥३३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो इच्छा गर्ने हामी स्तोताहरू तिम्रै प्रार्थना गर्दछौँ । 

सुक्त  ९३ 
त्रषि  सुकक्ष आङ्गिरस । देवता  इन्द्र क्रभुगण । छन्द  गायत्री । 

उद्घेदभि श्रुतामघं वृषभ नर्यापसम्। अस्तारमेषि सूर्य ॥१॥ । 
संसारप्रसिद्ध, ऐश्वर्यसम्पत्र, शक्तिशाली, मानिसका हितैषि र अस्त्र प्रहार गर्ने उदीयमान सू 
इन्द्रदेव नै हुन्। 

नव यो नवतिं पुरो बिभेद बाह्वोजसा । अहिं च वृत्रहावधीत् ॥२॥ 
बाहुबलले शत्रुका उनान्सय निवास केन्द्र विध्वंस गर्ने र वृत्र नामका दुष्टको नाश गर्ने इन्द्रदेवले 
हामीलाई अभीष्ट धन प्रदान गरुन्  

स न इन्द्र शिवः सखाश्चावद् गोमद्यवमत्। उरुधारेव दोहते ॥३॥ 
हाम्रा लागि कल्याणकारी मित्रजस्ता इन्द्रदेवले गाईका दुधको धाराझैँ बहुसङ्ख्यक धन प्रदान 


गरुन् । 
यदद्य कच्चा वृत्रहन्नुदगा अभि सूर्य । सव तदिन्द्र ते वशे ॥४॥ 
वृत्रसंहारक, उदीयमान इन्द्रदेव ! तिमीले प्रकट गर्ने सबै थोक तिम्रै अधिकारमा हुन्छ । 
यद्वा प्रवृद्ध सत्पते न मरा इति मन्यसे । उतो तत्सत्यमित्तव ॥५॥ 
 र र सज्जनलाई पालन गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी आफूलाई अमर मान्दछौ, तिम्रो त्यो मान्य 
थार्थ नै छ। 
ये सोमासः परावति ये अर्वावति सुन्विरे । सवाँस्ताँ इन्द्र गच्छसि 
हे इन्द्रदेव । यढा वा नजिक सोमरस जहाँ पेलिन्छ, तिमी ती त हा क 
तमिन्द्र वाजयामसि महे वृत्राय हन्तवे । स वृषा वृषभो भुवत् ॥७॥ 
वृत्र नाश गर्नेलाई हामी प्रशंसा र स्तुति गर्दछौँ । ती दान दाता इन्द्रदेवले हामीलाई धनधान्यली 


भरिपूर्ण गराञन् ।  






क ता टक लल तला जा जार लात ताली जाला काला उताल्यातिकरालणाम्नगणारणकतारणगाडितङतीलिलि्तुजलला्तत णाल 
छी हि  ७ ३ लिन न ० क गा 
१ न, फभिक द्प्रारै छ छ चै ती ०  
 ढा औँ. पिक  . आफ किक ७ ७  


७० 





इन्द्र स दामने कृत ओजिष्ठः स मदे हितः । द्युम्नी शलोकी स सोम्यः ॥८॥ 
दान दिन उत्पन्न भएका इन्द्रदेव बलवान् बन्नका लागि सोमपान गर्दछन् । प्रशंसनीय कार्य गर्ने 
इन्द्रदेव सोमपान गराउन योग्य छन् । 


गिरा वज्जो न सम्भृतः सबलो अनपच्युत । ववक्ष त्राष्वो अस्तृतः ॥९॥ 
वज्ज हातमा, लिने, स्तुतिले प्रशंसित, बलवान्, तेजस्वी र अपराजेय इन्द्रदेव साधकलाई ऐश्वर्य दिने 
इच्छा गर्दछन् । 


दुर्ग चिन्नः सुगं कृधि गृणान इन्द्र गिर्वणः । त्वै च मघवन् वशः ॥१०॥ 
कन र धनवान् हे इन्द्रदेव ! हामीमाथि तिमीले कृपा गर्दा दुर्गम स्थानसम्म सजिलै पुग्ने योग्य 
बनाउँछौै । 


यस्य ते नू चिदाशिशं न मिनन्ति स्वराज्यम्। न देवो नाथ्रिगुर्जनः ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रो आज्ञा र अनुशासन कुनै देवता वा मानिसले उल्लङ्घन गर्न सक्दैन । 


अधा ते अप्रतिष्कुत॑ देवी शुष्म सपर्यतः । उभे सुशिप्र रोदसी ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! छुलोक र पृथिवीलोक दुवै तिम्रा अदम्य सामर्थ्यको उपासना गर्दछन् । 


त्वमेतदधारयः कृष्णासु रोहिणीषु च। परुष्णीषु रुशत् पय ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । काला, राता आदि अनेकौँ रङ्गका गाईमा देदीप्यमान सेतो दुध तिमीले स्थापित 
गराएका छौ । यो तिम्रो अद्भुत सामर्थ्य नै हो। । 


. वि यदहेरध त्विषो विश्वे देवासो अक्रमुः । विदन्मृगस्य ताँ अमः ॥१४। 
१० राक्षससित डराएर सबै देवता भागेका बेला इन्द्रदेवले त्यस शत्रुको सामर्थ्य बुझिसकेका 
थए। 
आदु मे निवरो भुवदवृत्रहादिष्ट पौँस्यम् । अजातशत्रुरस्तृतः ॥१५॥ 
वृत्रहन्ता इन्द्रदेवले हाम्रा शत्रु संहार गर्न थालेदेखि उनी शत्रुविहीन र अपराजेय भए । 
श्रुतं वो वृत्रहन्तमं प्र श्ध चर्षणीनाम्। आ शुषे राधसे महे॥१६॥ 
बत हो ! वृत्रहन्ता, बलशाली, हितैषि इन्द्रदेवको स्तुति गर्दै तिमीहरूलाई महान् ऐश्वर्य प्रदान 
.. गदछु। 
। अया धिया च गव्यया पुरुणामन्युरुष्टुत । यत्सोमेसोम आभवः ॥१७॥ 
धेरै नाम भएका, धेरै तिरबाट प्रशंसित हे इन्द्रदेव । तिमी पुगेका प्रत्येक सोमयज्ञमा गाईको कामना 
गर्ने बुद्धिले हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 
बोधिन्मना इदस्तु नो वृत्रहा भूर्यासुतिः । शुणोतु शक्र आशिषम् ॥१८॥ 
इन्द्रदेवका लागि धेरै किसिमका मानिसले सोमरस तयार गर्दछन् । उनले हाम्रो कामना जान्दछन् । 
युद्धक्षेत्रमा शत्रु पराजित गर्ने, सामर्थ्यवान् र वृत्रसंहारक इन्द्रदेवले हाम्रो स्तुति ध्यानपूर्वक सुनून् । 
कया त्वन्न ञत्याभि प्र मन्दसे वृषन्। कया स्तोतृभ्य आ भर ॥१९॥ 
हे अभीष्ट फलदायक इन्द्रदेव । तिमी कुन साधनले रक्षा गर्दै हामीलाई अति हर्ष प्रदान गर्दछौ ? 
कस्ता खालका संरक्षण साधनले तिमी स्तोतालाई सम्पन्न बनाउँछौ ? 
कस्य वृषा सुते सचा नियुत्वानवृषभो रणत्। वृत्रहा सोमपीतये ॥२०॥  
सामर्थ्यवान्, अश्चवान्, वृत्रहन्ता र अभिलाषा पूरा गराउने हे इन्द्रदेव ! कुन याजकको सोम 
अभिषवंमा भाग लिएर तिमी हर्षित हुन्छौ ? 
अभि षु णस्त्व रयिँ मन्दसानः सहस्रिणम्। प्रयन्ता बोधि दाशुषे ॥२१॥ म 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हर्षित भएर हामीलाई सहस्र किसिमको ऐश्वर्य प्रदान गर । हवि प्रदान गर्नेलाई 
 प्रेरित गर्ने तिमी हाम्रो स्तुतिमा ध्यान देछ। . 
पलीवन्तः सुता इम उशन्तो यन्ति वीतये । अपा जगिमर्निचुम्पुणः ॥२२॥ 
पोषक जलले युक्त, अभिषुत सोमरस इन्द्रदेवले पिउनका लागि उनेतिर प्रवाहित हुन्छ। सोमरस 
उनलाई आनन्दित गराउँदै जलमा मिसियोस् । 
इष्य होत्रा असृक्षतेन्द्रै वृधासो अध्वरे । अच्छावभूथमोवसा ॥२२॥ 
इन्द्रदेवको प्रशंसा गर्ने याजक आफ्ना शक्तिले हाम्रा यञ्चमा अवभृथ स्नान गरुन्जेल यज्ञको आहुति 
दिइरहन्छन् । म स म 
७५१ 


क 











इह त्या सधमाद्या हरी हिरण्यकेश्या । वोढहामभि प्रयो हितम् ॥२४॥ 
सुनौला जगर भएका र सधैँ सँगै रहने इन्द्रदेवका दुवै अश्चले उनका लागि सोमरूपी अन्न लिएर 
आउछन् ।  


हुभ्यं सोमा सुता इमे तीर्ण बर्हिर्विभावसो । स्तोतृभ्य इन्द्रमा वह ॥२५॥ 
हे अग्निदेव  तिम्रा लागि यो सोमरस छानेका छौँ। पवित्र कुशको आसन बिछाएका छैँ। तिमी 
स्तोताका निम्ति इन्द्रदेवको आह्वान गर । 


आते दक्ष वि रोचना दधद्रला वि दाशुषे । स्तोतृभ्य इन्द्रमर्चत ॥२६॥ 
हे याजक हो  स्तुति गर्नेहरूका लागि इन्द्रदेवको उपासना गर। त्यसो गर्दा हवि प्रदाता 
यजमानलाई उनले शक्ति र रल प्रदान गरुन् । 


आ ते दधामोन्द्रियमुक्था विश्वा शतक्रतो । स्तोतृभ्य इन्द्र मृडय ॥२७॥ 


हे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव । सबै बलवर्द्धक स्तोत्र हामी तिम्रै लागि उच्चारण गर्दछौँ । स्तुति प्रदान 
गर्नेलाई सुख प्रदान गर । 


भद्रम्भद्र न आ भरेषमूजँ शतक्रतो । यदिन्द्र मृडयासि न ॥२८॥ 


हे सयौँ यञ्च पूरा गर्ने इन्द्रदेव । हामीलाई सुखकारी अन्नबलले युक्त ऐश्वर्य प्रचुर मात्रामा प्रदान गर। 
किनभने तिमीले नै हामीलाई सुखी बनाउँछौ । 


स नो.विश्वान्या भर सुवितानि शतक्रतो । यदिन्द्र मृडयासि नः ॥२९॥ 
हे सयौँ यज्ञ गरेका इन्द्रदेव ! हामीलाई सुख प्रदान गर्ने इच्छा गर्दछौ भनेदेखि समस्त हितकारी 
ऐश्वर्यले हामीलाई परिपूर्ण गराङ । 

त्वामिद्वृत्रहन्तम सुतावन्तो हवामहे। यदिन्द्र मूडयासि न ॥२३०॥ तका 
शत्रु विनाश गर्ने हे इन्द्रदेव । सोम अभिषव गर्ने हामी याजकले तिमीलाई आह्वान गर्दा हामीलाई 
सुख प्रदान गर । 

उप नो हरिभिः सुत याहि मदानां पते। उप नो हरिभिः सुतम् ॥३१॥ 
हे सोमका अधिपति इन्द्रदेव ! श्रेष्ठ घोडामा हाम्रा सोमयञ्चमा बारम्बार आठ । 

द्विता यो वृत्रहन्तमो विद इन्द्र शतक्रतुः । उप नो हरिभि सुतम् ॥३२॥ 
इन्द्रदेव वृत्रहन्ता र शतक्रतु यी दुवै नामले परिचित छन्। हामीले पेलेको सोमरसका नजिकै 
आफा अश्चमा उनी आउन् । 

त्वं हि वृत्रहन्नेषाँ पाता सोमानामसि । उप नो हरिभिः सुतम् ॥३३॥ 
हे शत्रुहन्ता इन्द्रदेव ! सोमरस पान गर्ने इच्छा गरेर हाम्रा यज्ञमा अश्चमा आठ । 


इन्द्र इषे ददातु न क्रभुक्षणमृभुँ रयिम्। वाजी ददातु वाजिनम् ॥३४॥ । 
हे बलशाली ! शक्तिसम्पन्न इन्द्रदेवले हामीलाई श्रेष्ठ धनले सधैँ पूर्ण गराङन् । अन्न प्राप्त गर्नका 
लागि श्रेष्ठ उत्तराधिकार प्रदान गरुन् । हामीलाई बलवान् बनाङ । 


सूक्त  ९४ म 

क्राषि  बिन्दु अथवा पूतदक्ष आङ्गिरस । देवता  मरुद्गण । छन्द  गायत्री । 

गौर्धयति मरुतां श्रवस्युर्माता मघोनाम्। युक्ता वह्ठी रथानाम् ॥१॥ ॥ 
धनसम्पन्न मरुतृहरूका गौमाताले अन्न आदि उत्पादन गर्ने इच्छाले पुत्रलाई दुधपान गराउँछन् 
तिनले मरुत्हरूलाई रथमा नियोजित गर्दछन् । 

यस्या देवा उपस्थे व्रता विश्वे धारयन्ते। सूर्यामासा दुशे कम् ॥२॥ म । सुर्य र 
गौमाताका नजिकै रहेर समस्त देवता आआफ्ना व्रत विधिवत् रूपमा निर्वाह गर्दछन्। सू. 
चन्द्रमा पनि यिनैका नजिक रहेर समस्त भुवन आलोकित गराउँछन् । 

तत्सु नो विश्वे अर्य आ सदा गृणन्ति कारवः । मरुतः सोमपीतये ॥३॥ . सोमरस 
हे मरुत्हरू हो ! समस्त स्तोता तिमीहरूका सामर्थ्यलाई विधिवत् प्रार्थना गर्दछन् । त्यसैले 
पान गर्नका लागि तिमीहरू यहाँ आओ । 

अस्ति सोमो अयं सुतः पिबन्त्यस्य मरुतः । उप स्वराजो अश्चिना ॥४॥ 
हामीबाट शोधित यो सोमरस तेजस्वी मरुत्गण र अश्चिनीकुमारले पान गर्दछन् । 


७४२ 





पिबन्ति मित्रो अर्यमा तना पूतस्य वरुण । त्रिषधस्थस्य जावतः ॥१॥ 
मित्र, अर्यमा र वरुणदेव संस्कारित र तीन पात्रमा भएको प्रशंसित सोमरस पान गर्छन् । 


उतो न्वस्य जोषमाँ इन्द्र सुतस्य गोमतः । प्रातहोतिनव मत्पति ॥६॥ 
बिहान यज्ञ गर्ने होताजस्तै इन्द्रदेव गाईको दुधयुक्त सोम पान गरेर आनन्दित हुन्छन् । 
कदत्विषन्त सूरयस्तिर आप इव स्रिधः । अर्षन्ति पूतदक्षसः ॥७॥ शि 
 विद्वान् मरुतहरू वक्र गतिले कहिले उत्पन्न होलान् ? शत्रु संहार गर्ने उनीहरू नै हुन् । पवित्र शक्ति 
 ग्रहण गर्ने ती मरुत्हरू हाम्रा यञज्चमा कहिले आउलान् ? म 


कद्वो अद्य महानां देवानामवो वृणे। त्मना च दस्मवर्चसाम् ॥८॥ 
हे अत्यन्त तेजयुक्त, श्रेष्ठ र प्रदीप्त मरुत्हरू हो । तिमीहरूसित सुरक्षाका लागि प्रार्थना हामी 
स्तोताहरूले कहिले गरौँ ? 
  आयेविश्वा पार्थिवानि पप्रथन्रोचना दिवः । मरुतः सोमपीतये ॥९॥ 
मरुत्हरूले धर्तीका र दिव्यलोकका तेजयुक्त सबै पदार्थ संवर्द्धित गरेका छन् । उनै वीरहरूलाई 
हामी सोमरस पान गर्नका लागि बोलाउँछौँ । 
त्याब्नु पूतदक्षसो दिवो वो मरुतो हुवे । अस्य सोमस्य पीतये ॥१०॥ 
हे अत्यन्त तेजयुक्त र पवित्र शक्तिले सम्पन्न मरुतृहरू हो ! हामी सोमरस पान गर्नका लागि 
तिमीहरूको आह्वान गर्दछौँ । 
त्यान्नु ये वि रोदसी तस्तभुर्मरुतो हुवे । अस्य सोमस्य पीतये ॥११॥ । 
मरुतृहरूले आकाश र धर्तीलाई आधार प्रदान गरेका छन् । हामी उनलाई सोमरस पान गर्नका लागि 
आह्वान गर्दछौँ । 
कक त्य नु मारुतँ गण गिरिष्ठां वृषणं हुवे । अस्य सोमस्य पीतये ॥१२॥ 
पर्वतमा निवास गर्ने र शक्तिले सम्पन्न मरुत््हरूका समूहलाई सोमरस पान गर्नका लागि हामी 


आह्वान गर्दछौँ । 
सूक्त  ९५ 
क्राषि  तिरश्वी आङ्गिरस । देवता  इन्द्र। छन्द  अनुष्टुप्। 
   आत्वागिरो रथीरिवाज्स्थुः सुतेषु गिर्वणः । 
क हिमाविलि अभि त्वा समनूषतेन्द्र वत्सै न मातरः ॥१॥ 


हे स्तुत्य इन्द्रदेव ! रथमा आरुढ भएर सुरक्षित पुग्ने योद्धाजस्तै र बाछाका नजिकै चाँडै पुग्न खोज्ने 
 गाईजस्तै सोमयागमा हाम्रो स्तुति तिम्रा निकट पुग्दछन् । 
आत्वा शुक्रा अचुच्यदुः सुतास इन्द्र गिर्वणः । 
 पिबा त्व१ स्यान्धस इन्द्र विश्वासु ते हितम् ॥२॥ ॥ 
हे प्रार्थनीय इन्द्रदेव ! तिम्रा निम्ति सबै दिशामा सोमरस विद्यमान छ। पेलेको सोमरस तिम्रा नजिक 
चाँडै पुगोस् । हे इन्द्रदेव ! तिमी अन्नरूपी सोमरस पान गर । 
पिबा सोम मदाय कमिन्द्र श्येनाभृत सुतम् । 
 त्वंहि शधतीनां पती राजा विशामसि ॥३॥ म 
हे इन्द्रदेव । तिमी सबै प्रजाका स्वामी र सम्राट् हौ । श्येन पक्षीले ल्याएपछि पेलेर तयार गरेको 
सोमरस पान गरेर उत्साहित होङ । तिमी सबै प्रजाका स्वामी र शासक हौ। 


श्रुधी हव तिरश्च्या इन्द्र यस्त्वा सपर्यति। 
सुवीर्यस्य गोमतो रायस्पूर्धि महाँ असि ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । सत्कार गर्ने तिरश्री क्राषिको स्तोत्र सुन । हे महान् इन्द्रदेव ! तिमी श्रेष्ठ बल र गाई 
प्रदान गर्दै हामीलाई धनसम्पदाले सम्पन्न गराउ । 
इन्द्र यस्ते नवीयसीँ गिर मन्द्रामजीजनत्।  
चिकित्विन्मनसं धियं ००७ कुनै तस्य पिप्युषीम् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! नयाँ आनन्ददायी स्तुति गर्ने जुनसुकै साधकलाई तिमी सनातन यञज्ञबाट 
उन्नतिशील मन र पवित्र गराउने बुद्धि प्रदान गर । लक, 


७४३ 








तमु ष्टुवाम यं गिर इन्द्रमुक्थानि वावृधुः । 
पुरूण्यस्य पौंस्या सिषासन्तो वनामहे ॥६॥ नत 
महिमामन्त्र र स्तोत्र गाउँदै महान् पराक्रमी इन्द्रदेवलाई हामी भ स्तुति गर्दछौँ । 
एतो न्विन्द्रै स्तवाम शुद्ध शुद्धेन साम्ना । 
शुद्धैरुक्थैर्वावृध्वांसं शुद्ध आशीर्वान्ममतु ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी चाँडै आङ । शुद्ध रूपले उच्चरित साम र यजुर्वेदका मन्त्रले हामी तिम्रो स्तृति 
गना । बलवर्द्धक, मन्त्रले शोधन गरेर गाईको दुध मिसाएका सामेरसले तिमीलाई आनन्द प्रदान 
गरोस् । 
इन्द्र शुद्धो न आ गहि शुद्धः शुद्धाभिरूतिभिः । 
शुद्धो रयिं नि धारय शुद्धो ममद्धि सोम्यः ॥८॥ 
हे पवित्र इन्द्रदेव । तिमी पवित्र भएर साधनसहित हाम्रा नजिकै आङ, हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गरर 
सोमपान गर्दै खुसी होङ  
इन्द्र शुद्धो हि नो रयिं शुद्धो रलानि दाशुषे । 
शुद्धो वृत्राणि जिघ्नसे शुद्धो वाजं सिषाससि ॥९॥ 
हे पवित्र इन्द्रदेव । हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । उत्तम कर्ममा आउने विघ्न हटाइदेछ । ऐश्वर्य प्रदान 
गर्नमा समर्थ तिमी हाम्रा मन्त्रले शुद्ध भएर शत्रुको विनाश गर । 
सुक्त  ९६ 
क्राषि  तिरश्वी आङ्गिरस मारुत । देवता  इन्द्र मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् विराट्। 
अस्मा उषास आतिरन्त याममिन्द्राय नक्तमूर्म्याः सुवाचः । 
अस्मा आपो मातरः सप्त तस्थुर्नुभ्यस्तराय सिन्धवः सुपाराः ॥१॥ 
इन्द्रदेवकै कारण उषाहरूले आफ्नो चाल तेज गराए । उनकै निम्ति रातका चारै प्रहरमा श्रेष्ठ प्रार्थना 
उच्चरित हुन्छन् । उनै इन्द्रदेवका कारण नै जलबाट सात मातृका प्रवाहित भएका छन् र सिन्धु 
मानिसका लागि सुगमतापूर्वक पार गर्न योग्य छ। 
अतिविद्धा विधुरेणा चिदस्त्रा त्रि सप्त सानु संहिता गिरीणाम्। 
न तदेवो न मर्त्यस्तुतुर्याच्चानि प्रवृद्धो वृषभश्वकार ॥२॥ 
एकत्र भएका पहाडका एक्काईस चुचुरा कसैको सहायता विनै वज्रले नष्ट गराउने समृद्धिशाली र 
शक्तिशाली इन्द्रदेवले शौर्य प्रकट गरे । त्यस्तो गर्न कुनै अरू मानिस वा देवताले सक्दैन । 
इन्द्रस्य वञ्ज आयसो निमिश्ल इन्द्रस्य बाह्वोर्भूयिष्ठमोजः । 
शीर्षत्रिन्द्रस्य क्रतवो निरेक आसन्नेषन्त श्रुत्या उपाके ॥३॥ 
इन्द्रदेव कठोर वज्र बलिया हातले समाउँछन्। सङ्ग्राममा प्रस्थान गर्ने बेलामा शिरमा मुकुट 
लगाउँछन् । उनको आदेश सुन्न र मात्रका लागि सबै प्रजा उपस्थित हुन्छन् । 
मन्ये त्वा यसियं यसियानां मन्ये त्वा च्यवनमच्युतानाम्। 
मन्या त्वा सत्वनामिन्द्र केतु मन्ये त्वा वृषभं चर्षणीनाम् ॥४॥ 
हे यज्ञमा सर्वाधिक पूज्य इन्द्रदेव ! च्युत नहुने, वज्रका प्रहारले पर्वत विदीर्ण गराउने र मानिसमा 
सबैभन्दा बढी बुद्धि भएका तिमी नै छौ भन्ने हामी मान्यता राख्दछौँ । 


आ यद्वज्र बाह्वोरिन्द्र धत्से मदच्युतमहये हन्तवा उ। 
प्रपर्वता अनवन्त प्र गावः प्र ब्रह्माणो अभिनक्षन्त इन्द्रम् ॥५॥ । 
हे इन्द्रदेव ! मदले चुर अहि नामको असुर संहार गर्नका लागि तिमीले हातमा वज्र उठाउदा तिम्रा 
अगाडि पर्वत र गाई भझुक्दछन् र विद्वान्हरू तिमीलाई प्रार्थना गर्दछन् । 
तमु ष्ख्वाम य इमा जजान विश्वा जातान्यवराण्यस्मात्। 
इन्द्रेण मित्रै दिधिषेम गीर्भिरुपो नमोभिर्वृषभ॑ं विशेम ॥६॥ ती 
इन्द्रदेव सबै प्राणी उत्पन्न गर्दछन् र त्यसभन्दा पछि सारा संसार उत्पन्न भएको छ! 
शक्तिशालीलाई हामी प्रार्थनाले मित्र बनाउँछौँ र नमस्कार गर्दै नजिकै बस्न जान्छौँ । 


७४४ 





क? 


वृत्रस्य त्वा श्वंसथादीषमाणा विश्वे देवा आजहुर्ये सखायः । 
 मरुद्धिरिन्र सख्यं ते अस्त्वथेमा विश्वाः पृतना जयासि ॥७॥ 
इन्द्रदेव ! वृत्रासुरका डरले तिम्रा सबै सहायक देवता तिमीलाई छोडेर चारतिर भाग्दै थिए । 
त्यसपछि मरुतृहरूको सहयोग लिएर तिमीले शत्रुसेना परास्त गरायौ । 
त्रिः षष्टिस्त्वा मरुतो वावृधाना उम्रा इव राशयो यञ्ञियास । 
उप त्वेमः कृधि नो भागधेयं शुष्म त एना हविषा विधेम॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! त्रिसद्दी मरुतृहरूले गोरुको बथानजस्तै एकत्रित भएर तिमीलाई समृद्ध बनाए । 
त्यसैबाट तिमी वन्दनीय भयौ । हामी तिम्रा आश्रयमा आउँछौँ, त्यसैले हामीलाई सम्पत्ति प्रदान गर । 
हामी सोमको आहुति समर्पित गरेर तिम्रो सामर्थ्य बढाउँछौँ । 
तिग्ममायुधं मरुतामनीक कस्त इन्द्र प्रति बज्ने दधर्ष। 
अनायुधासो असुरा अदेवाश्चक्रेण ताँ अप वप क्रजीषिन्॥९॥  
हे इन्द्रदेव ! तीक्ष्ण हतियार, वज्र र मरुत्हरूले सम्पन्न तिम्रो सेना कुन शत्रुले रोक्न सक्ला र ? 
सोमले सम्पन्न हे इन्द्रदेव । तिमी देवत्वरूपी हतियारविनाका राक्षसलाई आफ्ना चक्रले विनाश 
गर  म 
मह उग्राय तवसे सुवृक्ति प्रेरय शिवतमाय पश्चः । 
गिर्वाहसे गिर इन्द्राय पूर्वीर्धहि तन्वे कुविदङ्ग वेदत्॥१०॥ 
हे याजक हो ! पशु प्राप्त गर्नका लागि अत्यन्त शौर्यवान् र हितकारी इन्द्रदेवको प्रार्थना गर. 
त हिका बारम्बार प्रार्थना गरौँ । त्यसले गर्दा उनी हाम्रा सन्तानका लागि प्रचुर ऐश्वर्य 
प्रदान गर्छन्। 
उवथवाहसे विभ्वे मनीषां द्वुणा न पारमीरया नदीनाम्। 
नि स्पृश धिया तन्ति श्रुतस्य जुष्टतरस्य कुविदङ्ग वेदत्॥११॥ म 
हे स्तोताहरू हो  नाविकले नदी तारिदिएझैँ तिमी आफ्ना स्तुतिलाई बुद्धिपूर्वक महान् इन्द्रदेवका 
लागि प्रेषित गर । उनै यशस्वी इन्द्रदेवले हामीलाई र हाम्रा सन्तानलाई प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । 
 तद्विविड्ढि यत्त इन्द्रो जुजोषतस्तुहि सुष्टुति नमसा विवास। 
उप भूष जरितर्मा रुवण्यः श्रावया वाच कुविदङ्ग वेदत् ॥१२॥ 
हे स्तोताहरू हो ! तिमीहरू इन्द्रदवका लागि श्रेष्ठ प्रार्थना गर । तिमीहरू उनको इच्छाअनुसारका 
प्रार्थना गर । आफ्नो गरिबीका लागि विलाप नगर । बरु पवित्र मनले उनको प्रार्थना गर । उनले 
तिमीहरूलाई प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गर्नेछन् । म 
अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदियानः कृ्ष्णो दशभिः सहस्रै । 
कै आवत्तमिन्द्र शच्या धमन्तमप स्नेहितीर्नुमणा अधत्त ॥१३॥ 
चाँडो गति भएका, दस हजार सैनिक लिएर आक्रमण गर्ने, सम्पूर्ण संसारलाई सताउने, अंशुमती 
नदीका किनारमा रहेको कृष्णासुरमाथि सबैका प्रिय इन्द्रदेवले प्रत्याक्रमण गरेर शत्रुसेनालाई 
पराजित गराए । 


द्रप्समपश्यं विषुणे चरन्तमुपह्वरे नदो अंशुमत्या । 

नभो न कृष्णमवतस्थिवांसमिष्यामि वो वृषणो युध्यताजौ ॥१४॥ 
अंशुमती नदीका किनारका गुफाहरूमा घुमिरहने कृ्ष्णासुरलाई मैले सूर्यजत्तिकै स्पष्ट देखेका छु। 
है शक्तिशाली मरुतृहरू हो  म तिमीहरूका सहयोगको आशा गर्दछु। तिमीहरू सङ्ग्राममा 
त्यसको संहार गर भन्ने कुरो इन्द्रदेवले गरे । 
अध द्रप्सो अंशुमत्या उपस्थे धारयत्तन्वं तित्विषाणः । 

विशो अदेवीरभ्याई चर्तीर्बुहरुपतिना युजेन्द्रः ससाहे॥११॥ 

अंशुमती नदीका किनारमा शीघ्रगामी कृष्णासुर तेजले सम्पन्न भएर बस्ने गरेको छ। इन्द्रदेवले 
हर बृहस्पतिदेवको सहायताले सबै तिरबाट आक्रमण गर्नका लागि आइरहेका उसका सेनालाई परास्त 


७४५ 


, ।  





त्वं ह त्यत्सप्तभ्यो जायमानोशत्रुभ्यो अभव शत्रुरिन्द्र । 

गृढहे द्यावापृथिवी अन्वविन्दो विभुमदभ्यो भुवनेभ्यो रणं धाः ॥१६॥ 
हे अजातशत्रु इन्द्रदेव ! वृत्र आदि सात राक्षस उत्पन्न हुनासाथ तिमी उनीहरूका शत्रु भइहाल्यौ। 
द्युंलोक र पृथ्वीलाई अन्धकारबाट उद्धार गरी प्रकाशित गरायौ । तिमीले नै यी लोकलाई राम्रोसित 
स्थिर गराएर ऐश्वर्यवान् र सौन्दर्यशाली बनाएका छौ । 

त्वं ह त्यदप्रतिमानमोजो वज्रेण वन्रिन्धुषितो जघन्थ । 

त्वं शुष्णस्यावातिरो वधत्रैस्त्वं गा इन्द्र शच्येदविन्दः ॥१७॥ 
वज्रधारी, शत्रु दमन गर्ने हे इन्द्रदेव ! असीमित शक्ति भएका शुष्णासुरलाई तिमीले वज्जले विनाश 
७७१ राजर्षि कुत्सका निम्ति त्यसलाई आफ्नै हतियारले काट्यौ र आफ्ना बलले गाई प्रकट 
गरायौ। 


त्वं ह त्यद्वृषभ चर्षणीनां घनो वृत्राणां बानिया चन । 

त्वं सिता ससामानात त्वमपो अजयो  ॥१०॥ 
मानिसहरूमा समर्थ हे इन्द्रदेव ! शक्तिशाली शत्रु संहार गरेर तिमी नै बलशाली भयौ  रोकिएका 
सरिता तिमीले प्रवाहित गरायौ र दस्युबाट नियन्त्रित जलप्रवाह आफ्ना अधिकारमा गरायौ  


स सुक्रतु रणिता यः सुतेष्वनुत्तमन्युर्यो अहेव रेवान् । 

य एक इन्नर्यपासि कर्ता स वृत्रहा प्रतीदन्यमाहु ॥१९॥ 
सत्कर्म गर्ने इन्द्रदेव सोमयागमा आनन्दित हुन्छन् । मानिसका युद्धमा उनी एक्लै वृत्र र अन्य शत्र 
संहार गर्दछन् । उनी दिनै ऐश्वर्यवान् भएर अत्यधिक रिस प्रकट गर्दछन् । 

स वृत्रहेन्द्रश्वर्षणीधृत्ते सुष्टुत्या हव्यं हुवेम । 

स प्राविता मघवा नेडधिवक्ता स वाजस्य श्रवस्यस्य दाता ॥२०॥ ना 
वृत्र संहार गर्ने र मानिसलाई पालन गर्ने इन्द्रदेव आह्वान गर्न योग्य हुनाले हामी आफ्ना प्रा 
बोलाउँछौँ । संरक्षक, नियन्त्रक र धनवान् इन्द्रदेवले अन्न प्रदान गर्दछन् । 

स वृत्रहेन्द्र क्रभुक्षाः सद्यो जज्ञानो हव्यो बभूव । 

कृण्वन्नपांसि नर्या पुरूणि सोमो न पीतो हव्यः सखिभ्यः ॥२१॥ अनेकौ 
शिल्पकारसँग निवास गर्ने र वृत्र संहार गर्ने इन्द्रदेव प्रकट हुनासाथ आह्वान गर्न योग्य भए । अनेक 
व्यक्तिका निमित्त कल्याणकारी कर्म गरेर ती इन्द्रदेव पान गरिने सोमरस जस्तै सखाहरुद्वरा 
स्वीकार गर्न योग्य भए । 

सूक्त  ९७ 
क्रषि  रैभ काश्यप । देवता  इन्द्र । छन्द  बृहती त्रिष्टुप् जगती । 

या इन्द्र भुज आभरः स्ववाँ असुरेभ्यः । 

स्तोतारमिन्मघवत्रस्य वर्धय ये च त्वे वृक्रबर्हिषः ॥१॥ 
आत्मशक्तिसम्पन्न हे इन्द्रदेव ! तिमी राक्षसलाई जितेर ल्याएको धनले स्तोताको संरक्षण गर। 
जसले तिमीलाई आह्वान गर्दछन्, तिनको उन्नति गराउ । 

यमिन्द्र दधिषे त्वमश्च गाँ भागमव्ययम् । 

यजमाने सुन्वति दक्षिणावति तस्मिन् त॑ धेहि मा पणौ ॥२॥ , गे 
हे इन्द्रदेव । तिमीसित भएका गाई, अश्व, अविनाशी ऐश्वर्य सबै सोमयाग गर्ने र दक्षिणा 
याजकलाई प्रदान गर । कमाएर जम्मा पार्ने कृपणलाई त्यो धन नदेछ । 

यता सात्तो त सय रु त॑ 

 ष एवैर्मुमुरत्ोष्यं रयिं सनुत ततः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! कुमार्गगामी व्यक्तिले आफ्ना कर्तव्यमा ध्यान दिँदैन । त्यसले आफ्नै आचरणले आफै 
ऐश्वर्य नाश गर्दछ । त्यस्ताको ऐश्वर्य लुकाएर हामीलाई दे । 

ययच्छक्रासि परावति यदर्वावति वृत्रहन्। 

अतस्त्वा गीर्भिद्युगदिन्द्र केशिभिः सुतावाँ आ विवासति॥४॥ झैँ वेगर्वति 
सामर्थ्यवान्, वृत्रहन्ता हे इन्द्रदेव ! तिमी टाढा वा नजिक जहाँ भए पनि श्रैष्ठ घोडा 


स्तुतिले सोमयज्ञमा आङ भनेर याजकहरू तिमीलाई आह्वान गर्दछन् । ओ ७ 





७४६ 





यद्यासि रोचने दिवः समुद्रस्याधि विष्टपि। 
यत्पार्थिवे सदने वृत्रहन्तम यदन्तरिक्ष आ गहि॥५॥ ।। कता 
सर्वश्रेष्ठ वृत्रसहारकर्ता सामर्थ्यवान् हे इन्द्रदेव । दिव्यलोकका आलोकित स्थानमा, समुद्रका मुनि, 
भूमि वा अन्तरिक्षमा, जहाँ भए पनि हामीकहाँ तिमी आउ । 
स नः सोमेषु सोमपाः सुतेषु शवसस्पते । 
मादयस्व राधसा सूनृतावतेन्द्र राया परीणसा ॥६॥ 
सामर्थ्यका स्वामी हे इन्द्रदेव ! तिमी सोमरस पान गर्दछौ । सोमरस संस्कारित भएपछि हामीलाई 
मधुर वचनले सम्पन्न प्रचुर ऐश्वर्य प्रदान गरेर खुसी गराउ । 
मा न इन्द्र परा वृणग्भवा न सधमाद्य । 
त्वंउ उती त्वमिन्न आप्यं मा न इन्द्र परा वृणक्॥७॥ 
हे हाम्रा रक्षक र बन्धु इन्द्रदेव । हाम्रा यञ्चमा आउ । हामीलाई कहिल्यै पर नपार । 
अस्मे इन्द्र सचा सुते नि षदा पीतये मधु। 
कृधी जरित्रे मधवन्नवो महदस्मे इन्द्र सचा सुते ॥८॥ ५ मीना 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रा यज्ञमण्डपमा मधुर सोमरस पान गर्नका लागि सँगै बस । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! 
तिमी स्तोतालाई महान् संरक्षण प्रदान गर । 
नत्वा देवास आशत न मर्त्यासो अद्विवः । 
विश्वा जातानि शवसाभिभूरसि न त्वा देवास आशत ॥९॥ 
वज्र धारण गर्ने हे इन्द्रदेव ! कुनै मानिस वा देवता तिम्रो बराबरी गर्न सक्ने छैनन्। तिमी आफ्ना 
शक्तिले समस्त प्राणीलाई परास्त गर्दछौ । 
विश्वाः पृतना अभिभूतर नर सजूस्ततक्षुरिन्द्रै जजनुश्च राजसे। 
क्रत्वा वरिष्ठ वर आमुरिमुतोग्रमोजिष्ठं तवसं तरस्विनम् ॥१०॥ 
क्रखिकहरू यज्ञमा मिलेर सेनानायक, पराक्रमी सङ्गठित सेनाले युक्त शस्त्रास्त्र धारण गर्ने 
 इन्द्रदेवलाई प्रकट गर्दछन्। हामी वृत्रहन्ता, उग्र, महिमाशाली, तीव्र गतिले कार्य गर्ने इन्द्रदेवको 
स्तुति गर्दछौँ । 
समी रेभासो अस्वरत्निन्द्रे सोमस्य पीतये। 
स्वर्पति यदी वुधे धृतव्रतो द्योजसा समूतिभिः ॥११॥ 
 रेभ त्रषिले सोमपानका लागि इन्द्रदेवको स्तुति गरे। देवलोकका स्वामी, बल र वैभव सम्पन्न 
इन्द्रदेवको वन्दना गर्दा व्रतधारी ओज एवं संरक्षणसाधनले युक्त हुन्छन् । 
नेमि नमन्ति चक्षसा मेष विप्रा अभिस्वरा । 
सुदीतयो वो अद्ुहोपि कर्ण तरस्विनः समृक्वभिः ॥१२॥ 
नम्र स्वभाव भएका विद्वान्हरू नेत्र र वाणीले इन्द्रदेवलाई नमस्कार गर्दछन् । कसैसित द्रोह नगर्ने हे 
श्रेष्ठ, तेजस्वी स्तोता हो । तिमीहरू पनि इन्द्रदेवका कानले रुचाउने क्रचाले उनको स्तुति गर । 
तमिन्द्र जोहवीमि मघवानमुग्र सत्रा दधानमप्रतिष्कुत॑ शवांसि । 
मंहिष्ठो गीर्भिरा च यज्चियो ववर्तद्राये नो विश्वा सुपथा कृणोतु वज्जी ॥१३॥ 
धनवान्, वीर, महाबलशाली, अपराजेय इन्द्रदेवलाई हामी सहायताका लागि आहवान गर्दछौँ । 
सबैभन्दा महान्, यज्ञमा पूज्य इन्द्रदेवलाई स्तोत्रले प्रार्थना गर्दछौं। वज्रधारी इन्द्रदेवले ऐश्वर्य 
प्राप्तिका लागि हाम्रा सबै मार्ग सुलभ बनाउन्। 
त्व॑ पुर इन्द्र चिकिदेना व्योजसा शविष्ठ शक्र नाशयध्यै । 
त्वहिश्वानि भुवनानि व्रिन् द्यावा रेजेते पृथिवी च भीषा॥१४॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव । आफ्ना ओजले शत्रुको समस्त सहर ध्वस्त गराउन जान्दछै। वज्ज धारण 
गर्ने हे इन्द्रदेव । तिम्रा डरले सबै लोक र द्यावापृथिवी प्रकम्पित हुन्छन् । 
तन्म त्रातमिन्द्र शुर चित्र पात्वपो न वज्रिन्दुरिताति पर्षि भूरि। 
कदा न इन्द्र राय आ दशस्येर्विश्वप्न्यस्य स्पृहयाय्यस्य राजन् ॥१५॥ 
शूरवीर र अदभुत तेजस्वी हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना सत्यले हाम्रो संरक्षण गर। हे वज्रधारी इन्द्रदेव 
। नाविकले नदीबाट पार लगाइदिएभैँ पाप र आपद्बाट हामीलाई पार लगाङ । हामीलाई विभिन्न 
रूपका वाञ्छित ऐश्वर्य कहिले प्रदान गर्दछौ ? यै 


७५४७ 


? 





सूक्त  ९८ 
क्रषि  नृमेध आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  उष्णिक् ककुप् उष्णिक  
इन्द्राय साम गायत विप्राय बृहते बृहत् । धर्मकृते विपश्चिते पनस्ववे ॥१॥ 
हे उद्गाता हो  विवेकसम्पन्न, महान्, स्तुत्य, ज्ञानवान् इन्द्रदेवका लागि बृहत् साम गायन गर । 


 ७० कु त्व सूर्यमरोचयः । विश्वकर्मा विश्वेदेवो महाँ असि ॥२॥ 
सूर्यलाई प्रकाशित , दुष्टदुराचारीलई पराजित गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी विश्वकर्मा र विश्वका 
प्रकाशक हौ, महान् छौ । 


विभ्राजज्न्योतिषा स्व१रगच्छो रोचनं दिवः । देवास्त इन्द्र सख्याय येमिरे ॥३॥ 
आफ्नो तेज विस्तार गर्दै सूर्यलाई प्रकाशित गराउने हे इन्द्रदेव ! तिमी आउ, सबै देवता तिमीसित 
मित्रतापूर्वक सम्पर्क स्थापित गर्न खोज्दछन् । 


एन्द्र नो गधि प्रियः सत्राजिदगोह्यः । गिरिर्न विश्वतस्पृथुः पतिर्दिवः ॥४॥ 
सबैका प्रिय, शत्रु जिले, अपराजेय हे इन्द्रदेव !। तिमी पर्वतजस्तै विशाल, द्युलोकका अधिपति हौँ, 
हामीसित आउ । 


अभि हि सत्य सोमपा उभै बभूथ रोदसी । इन्द्रासि सुन्वतो वृधः पतिर्दिव ॥५ 
सत्यका पालक, सोमपान गर्ने हे इन्द्रदेव !। आकाश र पृथ्वी दुवैलाई आफ्ना प्रभावमा लिन समर्थ 
छौ। हे द्युलोकका स्वामी । तिमी सोमयाग कर्तालाई उन्नति प्रदान गर्दछौ । 


त्वं हि शश्चतीनामिन्द्र दर्ता पुरामसि । हन्ता दस्योर्मनोर्वृध पतिर्दिव ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी दुष्टका अविनाशी पुर नाश गर्ने, अज्ञान मेटाउने, यज्ञकर्ता, मानिसको मनोवल 
बढाउने र प्रकाशलोकका स्वामी हौँ । 

अधा हौन्द्र गिर्वण उप त्वा कामान्महे सस्ज्महे। उदेव यन्त उदभिः ॥७॥ 
स्तोत्रले पूजित हे इन्द्रदेव ! हामी निकै ठूलो कामना लिएर पानी पानीकै समूहरित बगेर गएभैँ 
तिमीकहाँ आउँछौँ । 

वार्ण त्वा यव्याभिर्वर्धन्ति शूर ब्रह्माणि। वावृध्वांसं चिदद्रिवो दिवेदिवे ॥८॥ 
वज्र धारण गर्ने, शूरवीर हे इन्द्रदेव ! नदीका जलले समुद्रको गरिमा बढाएभझैँ हामी आफ्ना स्तुतिले 
तिम्रो गरिमा बढाउँछौँ । क 

युञ्जन्ति हरी इषिरस्य गाथयोरौ रथ उरुयुगे । इन्द्रवाहा वचोयुजा ॥९॥ 
गमनशील  इन्द्रदेवका महान् रथमा आदेश मात्रैले दुई वटा अश्च नारिन्छन् । स्तोताहरू तिनलाई 
स्तोत्रले नार्दछन् । 


त्वं न इन्द्रा भरे ओजो नृम्णं शतक्रतो विचर्षणे । आ वीरं पृतनाषहम् ॥१०॥ 
अनेकौँ कार्य गर्ने, ज्ञानी हे इन्द्रदेव ! हामीलाई शक्ति एवं ऐश्वर्यले परिपूर्ण गराउ र शत्रु जिले पुत्र 
पनि प्रदान गर । 
त्वं हि न पिता वसो त्वं माता शतक्रतो बभूविथ । अधा ते सुम्नमीमहे ॥११॥ ताज 
सबैलाई आश्रय दिने, सयौँ खालका कर्म गर्ने हे इन्द्रदेव ! तिमी पिताजस्तै पालन गर्ने र माताजसत 
धारण गर्ने हौ । तिमीसित हामी सुख माग्नका लागि आउँछौँ । 


त्वां शुष्मिन् पुरुहूत वाजयन्तमुम ब्रुवे शतक्रतो। स नो रास्व सुवीर्यम् ॥१२॥ । 
असङ्ख्य तिरबाट स्तुत्य, बलवान्, प्रशेसित, शक्तिशाली हे इन्द्रदेव ! तिम्रो स्तुति गर्दै हामीलाई 
उत्तम, तेजस्वी सामर्थ्य प्रदान गर भन्ने कामना गर्दछौँ । 


सूक्त  ९९ 
क्रषि  नृमेध आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  प्रगाथ । 
त्वामिदा ह्यो नरोपीप्यनवज्रिन्भूर्णयः । । 
स इन्द्र स्तोमवाहासामिह श्रुध्युप स्वसरम॥ गहि॥१॥ 
याजकले प्रदान गरेको सोमरस निरन्तर सेवन गर्ने वज्जधारी हे इन्द्रदेव ! तिमी क्रत्विकहरूले 
उच्चारण गरेका स्तोत्र सुन्दै यज्ञस्थलमा आङ । 


पुर 


 





ठिक 


मत्स्वा सुशिप्र हरिवस्तदीमहे त्वे आ भूषन्ति वेधसः  
तव क कला जज गिर्वण ॥२॥ 
शरमा मुकुट धारण गर्ने, अश्चपालक, स्तुतिका लागि योग्य हे इन्द्रदेव  तिम्रो पूजा गर्नेहरू विभिन्न 
सामग्रीलै तिमीलाई सजाउँछन्। तिमी सोमरसले तृप्त होरु । हे स्तुति योग्य इन्द्रदेव ! सोमभन्दा 
पछि तिम्रो अनुकूल अत्र पनि तिमीलाई प्रदान गरिनेछ । म म 
श्रायन्तइव सूर्य विश्वेदिन्द्रस्य भक्षत। 
 वसूनिजाते जनमान ओजसा प्रति भाग न दीधिम॥२३॥ 
सूर्यको आश्रयमा किरण रहेभैँ इन्द्रदेव सम्पूर्ण संसारका आश्रयदाता हुन् । पिताबाट पुत्रले पाउने 
को भागजस्तै इन्द्रदेवसित हामी आफ्ना भागको कामना गर्दछौँ । किनभने जन्म लिएका र जन्म 
लिनेहरूलाई उनैले आआफ्नो भाग प्रदान गर्दछन्  नि 
अनर्शरातिं वसुदामुप स्तुहि भद्रा इन्द्रस्य रातय । 
सो अस्यकामं विधतो न रोषति मनो दानाय चोदयन् ॥४॥ 
हेस्तोता हो ! सात्विक पुरुषलाई धन आदि दान गर्ने इन्द्रदेवको स्तुति गर। किनभने यिनको दान 
कल्याणकारी र प्रेरणा प्रदान गर्ने हुन्छ । इन्द्रदेव आफ्ना मनको अनुकूल फल दिनका लागि प्रेरणा 


दिँदा उपासकहरूको कामना नष्ट गदनन् । 

त्वमिन्द्र प्रतूर्तिष्वभि विश्वा असि स्पृध । 

अशस्तिहा जनिता विश्वतूरसि त्वँ तूर्य तरुष्पतः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सङ्ग्राममा शत्रुलाई पराजित गर्दछौ । सबैका जन्मदाता तिमी पान नगर्ने र असुर 
नष्ट गर्दछौं  

अनु ते शुष्म तुरयन्तमीयतुः क्षोणी शिशु न मातरा । 

विश्वास्ते स्पृधः शनथयन्त मन्यवे वृत्रै यदिन्द्र तूर्वसि ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव । आफ्ना शिशुको रक्षा गर्नका लागि मातापिता तत्पर रहेझैँ आकाश र पृथ्वी उसै गरी 
तिम्रा बलका अनुगामी हुन्छन् । तिमीले वृत्रासुरको वध गर्दा तिम्रा क्रोधका अगाडि युद्धका लागि 
तयार भएका जत्रुपक्षका सबै कमजोर हुन थाल्दछन् । 

इत उती वो अजर प्रहेतारमप्रहितम्। 

आशुँं जेतारं हेतारं रथीतममतूत तुग्र्यावृधम् ॥०॥ 
हे साधक हो । आफ्नो संरक्षणका लागि, शत्रुको संहार गर्ने, सर्वप्रेरक, वेगवान्, यज्ञस्थलमा जाने, 
उत्तम रथी, अहिंसनीय, जलवर्षा गराउने र अजरअमर इन्द्रदेवलाई आह्वान गर । 


इष्कर्तारमनिष्कृत॑ सहस्कृत शतमूर्ति शतक्रतुम् । 


हा समानमिन्द्रमवसे हवामहे वसवान वसूजुवम् ॥०॥ शनक 
आफ्नो सुरक्षाका लागि, शत्रु संहार गर्ने, सयाँ यज्ञ आदि असल कर्म गर्ने, अनेकौं किसिमले, 
रहने, संसार ढाकेर बसेका र ऐश्वर्य प्रदान गर्ने इन्द्रदेवलाई 


संरक्षण प्रदान गर्ने सधैँ समान भावमा रह 
हामी आह्वान गर्दछौँ । 
सूक्त   
व्रषि  नेम भार्गव इन्द्र । देवता  इन्द्र वाक्। छन्द  त्रिष्टुप् जगती अनुष्टुप् । 
अयं त एमि तन्वा पुरस्ताद्विश्वे देवा अभि मा यन्ति पश्चात्। 
यदा मह्य दीधरो कृणवो वीर्याणि ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्नका लागि हामी तिम्रा अघिअघि हिँड्दछौँ र समस्त देवता 
हाम्रा पछिपछि लाग्नेछन् । हामीलाई शौर्य र ऐश्वर्य आदि भोग्य पदार्थ प्रदान गर । 
दधामि ते मधुनो भक्षमग्रे हितस्तै भाग सुतो, अस्तु सोमः । 


असश्च त्वं दक्षिणतः सखा तेज्धा वृत्राणि जङ्खनाव भूरि ॥२॥ 
लागि उचित किसिमले राखिएको छ। त्यस 


हे इन्द्रदेव । निचोरेर तयार गरेको सोमरस तिम्रा ला ला  
सोमको भाग हामी तिम्रा अगाडि प्रस्तुत गर्दछौँ । तिम्रै हाम्रा सखा वा दाहिने हातजस्तै भइदेरु। 


त्यसो हुँदा तिमी र हामी मिलेर अनेकौँ असुर संहार गर्न सकोँ। 


के पल तिल 
 जिल 


७४९ 





प्रसु स्तोमं भरत वाजयन्त इन्द्राय सत्यं यदि सत्यमस्ति । 

नेन्द्रो अस्तीति नेम उ त्व आह क ईं ददर्श कमभि ष्खाम ॥२॥ 
शक्तिको आकाङ्क्षा भएका हे मानिस हो  वास्तवमा यदि इन्द्रदेव शक्तिशाली हुन् भनेदेखि 
उनका निमित्त यथार्थ रूपमा प्रार्थना गर । भृगुवंशी नेम क्रषि इन्द्रदेव नामको कोही पनि छैन, यदि 
छ भने उसलाई कसले देखेको छ ? हामीले कसको प्रार्थना गर्ने ? भन्दछन् । 


 अयमस्मि जरितः पश्य मेह विश्वा जातन्यभ्यस्मि महा । 

ग्रतस्य मा प्रदिशो वर्धयन्त्यादर्दिरो भुवना दर्दरीमि ॥४॥ 
हे स्तोता हो । हामी तिम्रा नजिकै छौँ। हामी आफ्नो महिमाले समस्त जीवलाई परास्त गर्दछौं 
सत्यका दिशाले हामीलाई समृद्ध गर्दछ । शत्रुलाई विदीर्ण गराउने, हामी समस्त लोकलाई विनष्ट 
गर्न सक्दछौँ । 

आ यन्मा वेना अरुहन्नृतस्यँ एकमासीनं हर्यतस्य पृष्ठे। 

मनश्रिन्मे हृद आ प्रत्यवोचदचिक्रदञ्छिशुमन्तः सखायः ॥५॥ 
यञ्चको अभिलाषा गर्नेहरूले हामीलाई एक्लै यज्ञका बीचमा आसीन गराएका बेला उनीहरूका 
मनले हाम्रा हृदयमा हामी सन्तान युक्त, सखारूप भएर तिम्रो आह्वान गर्दछौँ भनिरहेको छ। 


विश्वेत्ता ते सवनेषु प्रवाच्या या चकर्थ मघवन्रिन्द्र सुन्वते । 

पारावतँ यत्युरुसम्भृत॑ वस्वपावृणोः शरभाय क्रषिबन्धवे ॥६॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव !। तिमीले आफ्ना भ्रातारूपी शरभ क्रषिका लागि पारावतको प्रचुर ऐश्वर्य 
आफ्नो अधिकारमा लियौ। सोम अभिषव गर्नेहरूलाई तिमीले जुन ऐश्वर्य प्रदान गरेका छौँ, त्यो 
सबै तिम्रो प्रशंसनीय कार्य हो । 


प्रनून॑ धावता पृथङ्नेह यो वो अवावरीत्। 

नि षीं वृत्रस्य मर्मणि वज्रमिन्द्रो अपीपतत् ॥७॥ 
हे पराक्रमी हो ! उनै इन्द्रदेवले वृत्रको मर्मस्थलमा वज्ज प्रहार गरिदिएका छन् । त्यसैले निश्चित 
रूपले अब तिमीहरू सबै शत्रुमाथि आक्रमण गर । किनभने तिमीहरूलाई रोक्न सक्ने अब कुने 
प्नि योद्धा ने छैन। म 

मनोजवा अयमान आयसीमतरपत्युरम्। 

दिवं सुपर्णो गत्वाय सोम वख्रिण आभरत् ॥८॥ 
मनजस्तो वेग हुने गरुडले फलामे सहर पार गर्दै दिव्यलोकमा पुगेर वज्जधारी .इन्द्रदेवका निम्ति 
सोमरस लिएर आउन् । । 


समुव्रे अन्त शयत उद्ना वज्रो अभिवृतः । 

भरन्त्यस्मै संयतः पुरःप्रस्रवणा बलिम् ॥९॥ 
इन्द्रदेवको वज्र पानीले छोपिएर समुद्रका बीचमा रहने गर्दछ । म इच्छा गर्ने शत्रुले त्यस 
वज्जका लागि आफ्नो बलि चढाउँछन् । 

यद्वाग् वदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री देवानाँ निषसाद मन्द्रा । 

चतस्र उजँ दुदुहे पयांसि क्व स्विदस्वा परमं जगाम ॥१०॥ 
अज्ञानीलाई ज्ञानले सम्पन्न बनाउने र विद्वान्हरूलाई आनन्दित गराउने वाणी यञ्चमा प्रकट हुँदा चारै 
दिशायो अन्न र जलको दोहन हुन्छ। यो दिव्य वाणी कुन स्थानबाट प्रकट भएको.हो भन्ने केही पत्तो 

  

देवौँ वाचमजनयन्त देवास्ता विश्वपाः पशवो वदन्ति ! 

सा नो मन्द्रेषमूजँ दुहाना धेनुर्वागस्मानुप सुष्टुतैतु ॥११॥ 
देवताहरूले जुन दिव्य वाणी उत्पन्न गरे, विभिन्न किसिमका पशुले त्यसको उच्चारण गर्दछन् । अन्न 
र बल प्रदान गर्ने तथा गाईजस्तै हर्ष प्रदान गर्ने यो वाणीलाई हामी राम्रोसित स्तुति गर्छौं। 
हामीसित आओस् । 

सखे विष्णो वितरं वि क्रमस्व द्यौर्देहि लोक वज्राय विष्कभे । 

हनाव वृत्रै रिणचाव सिन्धूनिन्द्रस्य यन्तु प्रसवे विसृष्य ॥१२॥ 
हे सखा विष्णुदेव ! अत्यधिक पराक्रम प्रकट गर । हे द्युलोक ! हाम्रो वज्जको गतिका लागि विस्तृत 


७५० 





ति 


स्थान प्रदान गर । हे विष्णुदेव ! तिमी र हामी सँगसँगै भएर वुत्र संहार गरौँ र जल प्रवाहित गरौँ । 
त्यो जल मुक्त भएर इन्द्रदेवको आदेशले प्रवाहित होस्  


सूक्त  १०१ 
क्रषि  जमदग्नि भार्गव । देवता  वायु सूर्य उषा । छन्द  प्रगाथ बृहती त्रिष्टुप् । 
क्रधगित्था स मर्त्य शशमे देवतातये। 
यो नून मित्रावरुणावभिष्टय आचक्रे हव्यदातये ॥१॥ 
मित्रावरुणलाई आफ्नो कामना पूरा गर्नका लागि आहुति प्रदान गर्ने व्यक्तिहरू यथार्थ रूपमा 
देवतालाई हर्षित गराउनका लागि आहुति प्रदान गर्दछन्। 
वर्षिष्ठक्षत्रा उरुचक्षसा नरा राजाना दीर्घश्रुत्तमा । 
ता बाहुता न दंसना रथर्यतः साक सूर्यस्य ररिमभि ॥२॥ . 
मित्रावरुण अत्यन्त शक्तिसम्पन्न, तेजसम्पन्न, श्रेष्ठ नायक, विराट् दृष्टिले सम्पन्न र महान् मेधावी 
छन्। उनी आफ्ना दुई बाहुजस्ता सूर्यका रश्मिसँग यज्ञमा आउने गर्दछन् । 
प्रयो वा मित्रावरुणाजिरो दूतो अद्रवत्। अयःशीर्षा मदेरघुः ॥३॥ 
हे मित्रावरुण हो ! सेवा गर्नका लागि दूतका रूपमा तिम्रा नजिक आउने यजमानको शिर सुनले 
अलङ्कत हुन्छ र उनले हर्ष प्रदायक धन प्राप्त गर्दछन्  
नयः संपृच्छे न पुनर्हवीतवे न संवादाय रमते। 
तस्मान्नो अद्य समृतेरुष्यत बाहुभ्याँ न उरुष्यतम् ॥४॥ . 
हे मित्रावरुण हो ! कुनै प्रश्नमा रुचि नलिने, यञ्चकर्म र श्रेष्ठ भाषणले हर्षित नहुने व्यक्तिसित 
भएका युद्धमा आफ्नो बाहुबलले हामीलाई रक्षा गर  
प्र मित्राय प्रार्यम्णे सचथ्यमृतावसो।  
वरूथ्यप् वरुणे छन्द्यों वच स्तोत्र राजसु गायत ॥५॥ 
हे परमार्थी यासिक हो ! मित्र, वरुण, अर्यमादेव यज्ञशालामा प्रतिष्ठित भइसकेपछि छन्दोबद्ध र 
गाउन योग्य स्तोत्रले उनीहरूको प्रार्थना गर । 
ते हिन्विरै अरुण जेन्यं वस्वेक पुत्र तिसृणाम् । 
ते धामान्यमृता मर्त्यानामदब्धा अभि चक्षते ॥६॥ 
मित्रावरुणदेव राता रङ्गका, सूर्यजस्तै ओजस्वी, विजय प्राप्त गराउने र सबैलाई निवास प्रदान गर्ने. 
बनेर तीनै लोकका एक्ला पुत्र सूर्यलाई उदाउन प्रेरित गर्दछन् । आलस्यरहित अविनाशी देवताहरू 
मानिसका ठाउँको हेरचाह गर्दछन् । 
आ मे वचांस्युद्यता द्ुमत्तमानि कर्त्वा। 
उभा यात नासत्या सजोषसा प्रति हव्यानि वीतये ॥७॥ 
सत्य पालन गर्ने हे अश्चिनीकुमार हो ! हामीले उच्चारण गरेका वाणीका नजिकै हवि सेवन गर्नका 
लागि आओ । 
राति यद्वामरक्षसं हवामहे युवाभ्यां वाजिनीवस्ू। 
. ,.  प्राची होत्रा प्रतिरन्तावित नरा गृणाना जमदग्निना ॥८॥ 
धनधान्यले सम्पन्न हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवेका नीतियुक्त दानको कामना हामी गर्दछौँ । 
जमदग्नि ग्रषिबाट स्तुत्य भएर उनको प्राचीन स्तुति समृद्ध गर्दै आओ । 
आनो ये दिविस्पृशं वायो याहि सुमन्मभिः । म 
अन्त पवित्र उपरि श्रीणानोरियं शुक्रो अयामि ते ॥९॥ 
हे वायु हो  राम्ररी पेलेको पवित्र सोमरस हामी प्रदान गर्दछौं । दिव्यलोक स्पर्श गर्ने हाम्रो यस 
यज्ञमा श्रेष्ठ स्तोत्रका नजिकै तिमीहरू आओ । 
 वेत्य्वर्युः पथिभी रजिष्ठैः प्रति हव्यानि वीतये। 
अधा नियुत्व उभयस्य न पिब शु्चि सोम गवाशिरम् ॥१०॥ 
हे वायु । तिमीले सेवन गर्नका लागि सरल मार्गबाट याजकहरू आहुति ल्याउँछन् । तिमीहरू शुद्ध 
र गाईको दुध मिसिएको हाम्रो दुवै तिरको सोमरस पान गर । 


७५१ 
  





बण्महाँ असि सूर्य बडादित्य महाँ असि। 
महस्ते सतो महिमा पनस्यतेद्धा देव महाँ असि ॥११॥ 
प्रेरक, अदितिपुत्र हे इन्द्रदेव ! तिमी महान् तेजस्वी छौ भन्ने कुरो निश्चित छ। हे देव । तिमी महान् 
शक्तिशाली पनि छौ । तिम्रो महानताको गुणगान हामी गर्दछौँ । 
बद् सूर्य श्रवसा महाँ असि सत्रा देव महाँ असि। 
मह्दा देवानामसुर्यः पुरोहितो विभु ज्योतिरदाभ्यम् ॥१२॥ 
हे सूर्यदेव ! तिमी आफ्नो यशका कारण महान् छौ । देवताका बीचमा विशेष महत्त्वका कारण 
तिमी महान् छौ। तिमी अन्धकाररूपी असुर नाश गर्दछौ। पुरोहितजस्तै बनेर देवताको नेतृत्व 
गर्दछौ । तिम्रो तेज अदम्य, सर्वव्यापी र अविनाशी छ। 
इयं या नीच्यर्किणी रूपा रोहिण्या कृता। 
..   चित्रेवप्रत्यदर्श्यायत्यपन्तर्दशसु बाहुषु ॥१२॥ 
सौन्दर्ययुक्त उषादेवी उँधोतिर फर्किएका सूर्यका प्रतापले उत्पन्न भइन् । विश्वका दसै दिशाबाट 
आउने उनी पाङ्ग्रे गाईझैँ राम्री छन् । 
प्रजा ह तिम्रो अत्यायमीयुर्न्यपन्या अर्कमभितो विविश्रे । 
बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेश ॥१४॥ 
तीनै भुवनमा प्रजाको सृष्टि भएको छ। ती प्रजाहरू सूर्यदेवका आश्रित हुन्छन् ।. विराट् सूर्यदेव 
समस्त लोकमा व्याप्त छन् र वायुदेव समस्त दिशामा समाविष्ट रहन्छन् । 
माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः । 
प्र नु वोचें चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट॥१५॥ 
 हामी विद्वान्हरूसित अपराधरहित र अवध्य गाईको वध नहोस् भन्दछौँ । किनभने गाई रुद्रका 
माता, वसुका पुत्री, आदित्यका दिदीबहिनी र अमृतका मुहान हुन्। । 
वचोविदं वाचमुदीरयन्ती विश्वाभिर्धीभिरुपतिष्ठमानाम्। 
देवी देवेभ्यः पर्येयुर्षी गामा मावृक्त मर्त्यो दभ्रचेताः ॥१६॥ 
वाणीलाई प्रेरणा प्रदान गर्ने, सबैलाई देवत्व प्रदान गर्ने, हरेक. किसिमले बयान गर्न सकिने र 
हामीतिर आउने गाईलाई हीन बुद्धि भएका मानिसले मात्रै हेला गर्दछन् । 
सूक्त १०२ 
व्रषि  प्रयोग भार्गव अग्नि गृहपति । देवत अग्नि । छन्द  गायत्री । 
त्वमग्ने बृहद्वयो दधासि देव दाशुषे । कविर्गृहपतिर्युवा ॥१॥ 
हे अग्निदेव । तिमी अत्यन्त ज्ञानी, घरका मालिक र सधैँ युवा रहने खालका छौ। हवि प्रदान 
गर्नेलाई तिमी महान् अन्न प्रदान गर्दछौ । 
स न ईडानुया सह देवां अग्ने दुवस्युवा। चिकिद्विभानवा वह॥२॥ 
हे तेजसम्पत्न अग्निदेवे ! तिमी श्रेष्ठ ज्ञानी छौ। हाम्रो भावविह्वल पुकारबाट प्रेरित भएर समस्त 
देवतालाई तिमी यहाँ लिएर आउ । 
त्वया ह स्विद्युजा वयं चोदिष्ठेन यविष्ठ्॒य । अभि ष्मो वाजसातये॥३॥ 
अत्यन्त बलशाली हे अग्निदेव ! समस्त देवतालाई सन्मार्गमा प्रेरित गर्ने तिमी नै हौ। हामी तिम्रा 
सहयोगले धनधान्य प्राप्त गर्नका लागि शत्रु परास्त गरौं । 
हुवे। अगिनि समुद्रवाससम् ॥४॥ १ 
समुद्रमा वास गर्ने हे अग्निदेव ! भृगु र अप्नवान् आदि ज्ञानी ग्रषिले साँच्चो मनले तिम्रो प्राथत 
गरेका छन् । हामी पनि हृदयदेखि नै तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 
हुवे वातस्वनं कवि पर्जन्यक्रन्द्य सहः । अग्नि समुद्रवाससम् ॥१॥ । 
मेघजस्तै गर्जना गर्ने, सागरमा सुले, वायुजस्तै सुसाउने, अत्यन्त बलशाली र विद्वान् अग्निदेवलार 
हामी बोलाउँछौँ। . । 
आ सर्व सवितुर्यथा भगस्येव भुजिं हुवे । अग्नि समुद्रवाससम् ॥६॥ १ तिल 
भग देवताजस्तै र् आदित्य उदाएजस्तै सागरमा सुत्ने अग्निदेवलाई हामी बोलाउँछौँ । 


७५२   


अग्नि वो वृधन्तमध्वराणा पुरूतमम्। अच्छा नप्रे सहस्वते ॥७॥ 
हे ग्रखिक् हो ! आफ्ना श्रेष्ठतम 


पारमार्थिक कार्यमा श्रेष्ठ, सबैका हितैषि र 
बलशाली अग्निदेवका निकट रहाँ। मा सहायक ति श्रेष्ठ, सनत 


अं यथा न आभुवत्त्वष्य रूपेव तक्ष्या। अस्य क्रत्वा यशस्वतः ॥८॥ 


सिकर्मीले काठ खिपेर उत्तम स्वरूप प्रदान गरेझैँ यी अग्निदेवका कर्मले हामी यशस्वी हुन्छौँ र 
श्रेष्ठ रूप प्राप्त गर्दछौँ । 


अयं विश्वा अभि श्रियोउगिनदेवेषु पत्यते। आ वाजैरुप नो गमत्॥९॥ 
सबै किसिमको ऐश्वर्य प्रदान गर्ने अग्निदेव हाम्रा नजिक अन्न र धनका साथ आउन् । 


विश्वेषामिह स्तुहि होतृणां यशस्तमम्। अग्नि यञ्चेषु पूर्व्यम् ॥१०॥ 
हे याजक हो  समस्त देवताहरूमा सर्वाधिक कीर्तिमान र यज्ञमा प्रमुख अग्निदेवलाई यज्ञमण्डपमा 
तिमीहरू प्रार्थना गर । 


शीर पावकशोचिषं ज्येष्ठो यो दमेष्चा। दीदाय दीर्घश्रुत्तम ॥११॥ 


अग्निदेव देवताहरूमा सर्वश्रेष्ठ र अत्यन्त ज्ञानी भएर याजकका घरमा प्रदीप्त हुन्छन् । हामी उनै 
पवित्र ज्योतिरूप अग्निदेवलाई प्रार्थना गरौं । 


तमर्वन्त न सानसिं गृणीहि विप्र शुष्मिणम्। मित्रं न यातयज्जनम् ॥१२॥ 


हे स्तोताहरू हो ! अश्वजस्तै सेवा गर्न योग्य, अत्यन्त शक्तिसम्पन्न, सखाजस्तै हर्ष प्रदान गर्ने र शत्रु 
संहार गर्ने उनै अग्निदेवको प्रार्थना गरौँ । म 


उप त्वा जामयो गिरो देदिशतीहविष्कृतः । वायोरनीके अस्थिरन् ॥१३॥ किक 
हे अग्निदेव ! यजमानका वाणीले उच्चरित हुने प्रिय स्तुतिले तिम्रो गुण प्रकट गर्दछन् । उनीहरू 
वायुका सहयोगले तिमीलाई प्रदीप्त गर्दछन्  

यस्य त्रिधात्ववृतं बहिंस्तस्थावसन्दिनम्। आपश्चिन्नि दधा पदम् ॥१४॥ 
अग्निदेव चारैतिर र तीन वद धारण क्षमताले बाँधिएका छन् र उनका चारैतिर विभिन्न लोकहरू 
खुला स्थितिमा रहेका छन् । उनै अग्निदेवसँग जलले स्थिर पद प्राप्त गर्दछ । 


पदं देवस्य मीढहुषोनाधृष्यभिरूतिभिः । भद्रा सूर्य इवोपदृक्॥१५॥ 
प्रशंसनीय र तेजस्वी अग्निदवको स्थान शत्रुको बाधाभन्दा निकै पर सुरक्षित छ । उनको दर्शन पनि 
सूर्यको दर्शनजस्तै कल्याणकारी हुन्छ। 


ति अग्ने घृतस्य धीतिभिस्तेपानो देव शोचिषा। आ देवान्वक्षि यक्षि च॥१६॥ 

नहँ अग्निदेव ! तिम्रो वृद्धिको साधनका रूपमा रहेका घिउले समर्थ हुँदै तिमी आफ्ना लप्काले 
देवताहरूको आह्वान र यजन गर। 

त॑ त्वाजनन्त मातरः कवि देवासो अङ्गिरः । हव्यवाहममर्त्यम् ॥१७॥ 

हे अग्निदेव ! तिमी विद्वान्, अविनाशी र आहुति वहन गर्ने हौ । सबै देवताले तिमीलाई माताले झैँ 

प्रकट गरेका हुन् । । 


प्रचेतसं त्वा कवेषग्ने दूत वरेण्यम्। हव्यवाहँ नि पेदिरे॥१८॥ 
हे ज्ञानी अग्निदेव ! तिमी श्रेष्ठ ज्ञान भएका, आहुति वहन गर्ने र वरण गर्न योग्य छै। तिमीलाई 
सबै देवताहरू सम्मानपूर्द प्रतिष्ठित गर्दछन् । 
नहि मै अस्त्यष्ल्या न स्वधितिर्वनन्वति । अधैतादृग्भरामि ते ॥१९॥ 
हे अग्निदेव । हाम्रा नजिकै दुध प्रदान गर्ने गाई छैनन् र हामीसित दाउरा काट्ने बन्चरो पनि छैन । 
आफ्नो कल्याणका लागि हामी तिमीलाई पोषण गर्दछौँ। 
यदग्ने कानि कानि चिदा त दारूणि दभ्मसि। ता जुषस्व यविष्ठ्य ॥२०॥ 
हे सामर्थ्यवान् अग्निदेव ! तिमीलाई समर्पित गरेका जुनसुकै दाउरा घिउको आहुतिझैँ परम प्रिय 
होङन् । ती सबैलाई तिमी अति प्रेमका नकल न ७१ गर  
यद्दम्रो अतिसर्पति । सवै तदस्तु ते घृतम् ॥२१॥ 
हे तरुण   सिध्याउने, धुल्याहाले खाने काठका समिधा पनि घिउझैँ प्रिय 


होछन्  
७५३. 


दा 


अग्निमिन्धानो मनसा धियं सचेत मर्त्यः । अग्निमीधे विवस्वभिः ॥२२॥ 
मन लगाएर अग्नि प्रदीप्त गर्ने साधकले आफ्नो श्रद्धा प्रदीप्त गराउँछ । हामी सूर्यको किरणसँ 
अग्निहोत्रको व्यवस्था गर्दछौँ । 
सूक्त  १३ 
व्रषि  सोभरि काण्व । देवत अग्नि मरुद्गण । छन्द  बृहती ककुप अनुष्टुप् । 
अदर्शि गातुवित्तमो यस्मिन्त्रतान्यादधुः । 
उपो षु जातमार्यस्य वर्धनमगिनि नक्षन्त नो गिर ॥१॥ 
धर्ममार्गका ज्ञाता अग्निदेव प्रकट भए, उनीबाट यज्ञको नियम पूरा हुन्छ । उत्तम मार्गवाट प्रकट हुने, 
सज्जनको प्रगतिका आधार अग्निदेव हाम्रो स्तुति स्वीकार गर्छन् । 
प्र दैवोदासो अग्निर्देवाँ अच्छा न मज्मना । 
अनु मातरं पृथिवीं वि वावृते तस्थौ नाकस्य सानवि॥२॥ 
इन्द्रदेवजस्तै शक्तिशाली अग्निदेव दिवोदासका लागि पृथ्वीमा प्रकट भए । आफ्ना यञ्ञीय कार्यको 
परिणामस्वरूप उनी स्वर्गका अधिकारी भए । 
यस्माद्रेजन्त कृष्टयश्चर्कृत्यानि कृण्वतः । 
सहस्रसां मेधसाताविव प्मनाग्निं धीभिः सपर्यत ॥२॥ 
कर्तव्यपरायणदेखि कर्महीन मानिस भयभीत हुन्छन् । हे मानिस हो ! हजारौँ किसिमले दिन सक्ने र 
बुद्धिपूर्वक गरेका उत्तम कर्मले हजारौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गर्ने अग्निदेवको सेवा गर । 
प्र यं राये निनीषसि मर्तो यस्ते वसो दाशत्। 
स वीर धत्ते अग्न उक्थशंसिनं त्मना सहस्रपोषिणम् ॥४॥ 
सबैका आधार बनेका हे अग्निदेव ! ऐश्वर्यका लागि तिम्रो उपासक बनेर हवि प्रदान गर्ने साधक 
हजारौँ व्यक्तिको पोषण गर्न सक्षम वीर पुत्र उत्पन्न गर्न समर्थ हुन्छन् । 
स दृढहे चिदभि तृणत्ति वाजमर्वता स धत्ते अक्षिति श्रवः । 
त्वे देवत्रा सदा पुरूवसो विश्वा वामानि धीमहि ॥५॥ 
प्रचुर ऐश्वर्यका स्वामी हे अग्निदेव । तिम्रो प्रार्थना गर्ने याजकहरू शक्तिशाली शत्रुका वलिया 
सहरमा रहेको अन्न आफ्ना अश्वचले विनाश गरेर अविनाशी कोर्ति हासिल गर्छन् । हे अग्निदेव ! 
तिमीजस्तो महान् दाताका अधीनमा रहेर हामी श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्राप्त गरौँ । 
यो विश्वा दयते वसु होता मन्द्रो जनानाम् । 
मधोर्न पात्रा प्रथमान्यस्मै प्र स्तोमा यन्त्यग्नये ॥॥ 
याजकलाई धनधान्यका रूपमा अपार वैभव दिएर खुसी बनाउने अग्निदेवलाई हामी पहिले स्टुति 
गर्दछौँ । उनलाई सबैभन्दा पहिले सोमको पात्र प्रदान गरिन्छ । ं 
अश्च न गीर्भी रथ्यं सुदानवो मर्मुज्यन्ते देवयवः । 
भे तोके तनये दस्म विश्पते पर्षि राधो मघोनाम् ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! रथमा नारेका अश्वले रथ वहन गरेभेँ श्रेष्ठ दानदाता र देवताका पक्षना रहेन 
यजमानले तिमीहरूको स्तुति गर्छन् । तिमी याजकका पुत्रपौत्रादिलाई धनवान्को धन खोसेर प्रदान 
गर । 
प्र मंहिष्ठाय गायत ग्रताव्ने बृहते शुक्रशोचिषे । उपस्तुतासो अग्नये ॥८॥ 
हे स्तोता हो ! श्रेष्ठ स्तोत्रले अग्निदेवको स्तुति गर । सत्य र यज्चका पालक, महान् तेजस्वी र रक्षक 
उनै हुन्  
आ वंसते मघवा वीरवद्यशः समिद्धो द्युम्न्याहुतः । 
कुविन्नो अस्य सुमतिर्नवीयस्यच्छा वाजेभिरागमत् ॥९॥ 
वीरजस्तै प्रतापी अग्निदेव आह्वान गर्दाखेरि प्रदीप्त भएर श्रेयस्कर अनत्रधन प्रदान गर्दछन् । 
अग्निदेवको अनुकूलताले हामीलाई प्रचुर मात्रामा धनधान्य प्राप्त हुन्छ । 
प्रेष्ठमु प्रियाण स्तुद्यासावातिथिम् । अग्नि रथानाँ यमम् ॥१०॥ । 
हे स्तोता हो । अग्निदेव आत्मीयजनमा सबैभन्दा अधिक पूज्य अतिथिका रूप र समस्त रथलार 
नियन्त्रण गर्ने हुन् । ती अग्निदेवलाई तिमीहरू सबैले प्रार्थना गर । 
७५४ ं 


।।। 





उदिता यो निदिता वेदिता वस्वा यञ्ियो ववर्तति। 
दुष्टरा यस्य प्रवणे नोर्मयो धिया वाजं सिषासतः ॥११॥ दी 
अग्निदेव अत्यन्त विद्वान् र वन्दनीय छन्। तिनले प्रकट र गोप्य ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । ना 
विशाल लप्को उँधोतिर बग्ने सागरका तरङ्गझैँ भयङ्कर छ। उनै अग्निदेवलाई तिमीहरू प्र त 
गर । 
  मा नो हृणीतामतिथिर्वसुरग्नि पुरुप्रशस्त एषः । यःसुहोता स्वध्वर ॥१२॥ । 
हाम्रा प्रिय अतिथिजस्ता अग्निदेवलाई यज्भन्दा पर नलैजाऔं । उनी देवतालाई बोलाउने, धनदाता 
र अनेकौँ मानिसहरूबाट स्तुत्य छन् । 
मो ते रिषन्ये अच्छोक्तिभिर्वसोजग्ने केभिश्चिदेवै । 
कीरिश्रिदि त्वार्मीट्दे दृत्याय रातहव्यः स्वध्वरः ॥१३॥ गर्ने 
सबैलाई निवास प्रदान गर्ने हे अग्निदेव ! आफ्ना श्रेष्ठ वाणीले र श्रेष्ठ साधनले तिम्रो साधना  
यजमान कहिल्यै दुखी हुँदैनन् । यज्ञ सम्पादन गर्ने र आहुति प्रदान गर्ने याजकले सन्देशवाहकको 
रूपमा कार्य गर्ने तिमीलाई स्तुति गर्दछन्। 
आग्ने याहि मरुत्सखा रुद्रेभि सोमपीतये। 
सोभर्या उप सुष्टुतिं मादयस्व स्वर्णरे ॥१४॥ 
मरुत्का मित्र हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रा यज्ञमण्डपमा सोमपानका लागि मरुतृहरूसँगै आउ । हे 
अग्निदेव,! म सोभरि क्रषिको प्रार्थना ग्रहण गरेर तिमी खुसी होछ। 
 इति अष्टम मण्डल समाप्तम्। 
आठौँ मण्डल सकियो 


७५५ 





का 


 . 
ओम् भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। 
क्रटण्तेढ  संहिता 
॥अथ नवमं मण्डलम्॥ 


नवौँ मण्डला॥ 
सूक्त  १ 
क्रषि  मधुच्छन्दा वैश्वामित्र । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुतः ॥१॥ 
हे सोमदेव ! इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि तिमीलाई निकालिएका हुनाले अत्यन्त स्वादिष्ट, 
हर्षप्रदायक धाराका रूपमा प्रवाहित होङ । 


रक्षोहा विश्वचर्षणरभि योनिमयोहतम्। द्रुणा सधस्थमासदत् ॥२॥ 
दुष्ट नाश गर्ने, मानिसका लागि हितकारी सोमदेव शुद्ध भएर सुनको पात्रमा भरिएपछि यज्ञस्थलमा 
प्रतिष्ठित भएका छन् । 
वरिवोधातमो भव मंहिष्ठो वृत्रहन्तमः । पर्षि राधो मघोनाम् ॥३॥ 
हे सोमदेव । तिमी महान् ऐश्वर्य प्रदाता तथा शत्रु नाशक हौ । वृत्रासुर हनन गरेर उसको महान् धन 
हामीलाई प्रदान गर् । 
अभ्यर्ष महानां देवानां वीतिमन्धसा। अभि वाजमुत श्रवः ॥४॥ 
हे सोमदेव ! तिमी महान् देवगणका यज्ञमा अन्नसहित आङ र हामीलाई अन्नको बल प्रदान गर  
त्वामच्छा चरामसि तदिदथ दिवेदिवे । इन्दो त्वे न आशसः ॥५॥ 
हे सोमदेव ! हाम्रो इच्छा सधैँ तिमीमा समर्पित छ । त्यसैले हामी उत्तम विधिले तिम्रो सेवा गर्दछौँ । 
पुनाति ते परिख्नुत॑ सोम सूर्यस्य दुहिता। वारेण शश्चता तना ॥६॥ 
हे सोमदेव  सूर्यपुत्रीले तिम्रो सलाई सनातन र आवरणबाट बनाउँछिन् । 
तमीमण्वीः समर्य आ गृभ्णन्ति योषणो दश। स्वसारः पार्ये दिवि ॥७॥ 
सोम पवित्र गराउँदा दिदीबहिनीजस्तै दस औआँलाहरूले सोमवल्ली समातेका हुन्छन् । 
वर तमीँ हिन्वन्त्यग्नुवो धमन्ति बाकुरं दुतिम्। त्रिधातु वारणं मधु ॥८॥ ॥ 
तेजस्वी सोमरसलाई औँलाले निचोरेर रस निकाल्दछन् । यस्तो दुःख निवारक मधुर रसमा तौन 
शक्तिहरू रहेका हुन्छन् । म 
अभीर ममफ्र्या उत श्रीणन्ति धेनवः शिशुम्। सोममिन्द्राय पातवे ॥९॥ 
अवध्य गाईले बाछो पोस्नका लागि दुध चुसाएभैँ सोमले इन्द्रदेवलाई पोस्छ। 
अस्येदिन्द्रो मदेष्वा विश्वा वृत्राणि जिघ्नते । शुरो मघा च मंहते ॥१०॥ 
सोमपान गरेर खुसी भएका इन्द्रदेव शत्रु संहार गरेर याज्चिकलाई धन प्रदान गर्दछन् । 
सूक्त  २ 
क्रषि मेधातिथि काण्व । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
पवस्व देववीरति पवित्र सोम रंह्या । इन्द्रमिन्दो वृषा विश ॥१॥ 
हे सोमदेव ! देवशक्तिको निकटता पाउने रहर भएका तिमी तीव्र गतिले शोधित होङ । हे सोदेव 
। तिमी बलवर्द्धक भएर इन्द्रदेवको तृप्तिका लागि प्रतिष्ठित होङ । 
आ वच्यस्व महि प्सरो वृषेन्दो द्युप्रवत्तम । आ योनि धर्णसिः सदः ॥२॥ 
हे सोमदेव ! शौर्यवान्, दीप्तिमान् र सर्वधारक गुणले युक्त भएका तिमी प्रचुर मात्रामा अन्न र बल 
हामीलाई प्रदान गर र निर्धारित स्थानमा बस । 
अधुक्षत प्रियं मधु धारा सुतस्य वेधसः । अपो वसिष्ट सुक्रठुः ॥३॥ 


शोधित सोमरसका धाराले मन पर्ने रस पात्रमा जम्मा पार्दछन् । सत्कर्मयुक्त याञ्चिक सोममा जत 
मिश्रित गर्दछन् । 


७५६ 





महान्त त्वा महीरन्वापो अर्षन्ति सिन्धवः । यद्गोभिर्वासयिष्यसे ॥४॥ 
हे सोमदेव  तिमी गाईमा मिश्रित हुँदा महान् जल तिमीतिर आकर्षित हुन्छ । 
समुत्रो अप्सु मामृजे विष्टम्भो धरुणो दिवः । सोमः पवित्रे अस्मयुः ॥५॥ 
जलयुक्त, देवलोक धारण गर्ने र आधारभूत रूपमा हामीले रुचाएको सोमरसमा जल मिसाइएको 
छ। त्यही महान् जल तिमीतिर आकर्षित हुन्छ। 
अचिक्रददवृषा हरिर्महान्मित्रो न दर्शतः । सं सूर्येण रोचते ॥६॥ 


प्रिय मित्रजस्तो, शक्तिसम्पत्न, हरियो आभा भएको सोमरस पेल्दाखेरि शब्द गर्दै सूर्य उदाएभैँ 
प्रकाशित हुन्छ । 


गिरस्त इन्द॒ ओजसा मर्मुज्यन्ते अपस्युवः । याभिर्मदाय शुम्भसे ॥७॥ 
हे सोमदेव । तिम्रो शक्ति र सामर्थ्यले कर्मको प्रेरणा पाउने स्तोताहरू वेदमन्त्र उच्चारण गर्दछन् । 
उनीहरू स्तुतिमन्त्रले आनन्द बढाउनका लागि तिमीलाई सजाउँछन्  
तिता त॑ त्वा मदाय घृष्वय उ लोकक्लुमीमहे। तव प्रशस्तयो महीः ॥८॥  
संसारको हित गर्ने इच्छाले शत्रु संहार गर्न हे सोमदेव ! हामी धेरै आनन्द पाउनका लागि महान् 
स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 
  अस्मभ्यमिन्दविन्द्रयुर्मध्व पवस्व धारया । पर्जन्यो वृष्टिमाँ इव ॥९॥ 
हे सोमदेव ! जीवनरूपी वर्षा गराएभैँ गरी हाम्रा इन्द्रियका शक्ति र सामर्थ्यलाई आफ्नो अमृतरूपी 
मधुर धाराले बढाइदेउ । 
गोषा इन्दो नृषा अस्यश्वसा वाजसा उत । आम्मा यसस्य पूर्व्यः ॥१०॥ 
हे सोमदेव ! यज्ञको मूल र प्रमुख आत्माका रूपमा हामीलाई गाई, अश्च, अन्न र असल सन्तान 
प्रदात्र गर्दछौ । 
॥ सूक्त  ३ 
ग्रषि  शुनःशेप आजीगर्ति । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
एष देवो अमर्तः पर्णवीरिव दीयति। अभि द्रोणान्यासदम् ॥१॥ 
अमर पदवी पाएका दिव्य सोमदेव गतिमान् चरोझै कलशमा वेगका साथ पस्दछन् । 
।  एष देवो विपा कृतोति हृरासि धावति। पवमानो अदाभ्यः ॥२्॥ 
, औँलाले निचोरेर सफा गरिएको सोम स्वयं अदम्य रहेर शत्रुको दमन गर्दछ । 
 एष देवो विपन्युभिः पवमान ग्रतायुभिः । हरिर्वाजाय मृज्यते ॥३॥ 
 शोधित सोमरसलाई उदगाताहरूका स्तुतिले युद्धमा जान लागेका अश्चलाई झैँ सबै किसिमले. 
सुशोभित गर्छ र मन्त्रशक्तिले अत्यधिक प्रभावउत्पादक बनाउँछ । 
 एष विश्वानि वार्या शूरो यन्निव सत्वभिः । पवमानः सिषासति ॥४॥  
शोधित, बलयुक्त सोमले आफ्ना सामर्थ्यले उत्तम ऐश्वर्य प्राप्त गरेपछि समुचित वितरण होस् भन्ने 
इच्छा गर्दछ। 
एष देवो रथर्यति पवमानो दशस्यति। आविष्कृणोति वग्वनुम् ॥५॥ 
शोधित एवं दिव्य सोमदेव ध्वनि गर्दै यज्ञस्थलमा जाने उपयुक्त माध्यमको कामना गर्दछ र 
याजकले खोजेको कुरो प्रदान गर्न चाहन्छ। हु 
एष विप्रैरभिष्टुतो ४पो देवो वि गाहते । दधद्रलानि दाशुषे ॥६॥ । 
असल मानिसले प्रशंसा गर्ने दिव्य सोम हविदातालाई धनवैभव प्रदान गर्दै जलमा मिश्रित हुन्छ। 
एष दिवं वि धावति तिरो रजाँसि धारया। पवमानः कनिक्रदत्॥७॥ 
प्रशोधित भएर, शब्द गर्दै, धारो लागेर प्रकट भएको सोम शत्रु जितेर यज्ञका प्रभावले पुन मास्तिर 
लाग्दछ। 
एष दिवं व्यासरत्तिरो रजांस्यस्पृतः । पवमानः स्वध्वरः ॥८॥ 
उत्तम यज्ञ गराउने, प्रशेधित र दिव्य सोम शत्रु पराजित गर्न समर्थ छ र यस यज्बाट दिव्यलोक 
जान्छन् । 


७५७ 





  


टिक 


एष प्रलेन जन्मना देवो देवेभ्यः सुतः । हरि पवित्रे अर्षति ॥९॥ 
चलनअनुसार शुद्ध बनाएको हरियो आभायुक्त सोम देवताले पान गर्नका लागि छानेर ठिक्क 
पारिन्छ। 

एष उ स्य पुरुव्रतो जज्चानो जनयन्निषः । धारया पवते सुतः ॥१०॥ 
विशिष्ट कार्यक्षमताको जनक र पोषिलो अन्न उब्जाउने सोम आफ्ना प्रवाहका क्रममा स्वाभाविक 
रूपले शुद्ध हुन्छ। 

सूक्त  ४ 
क्रषि  हिरण्यस्तृप आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
सना च सोम जेषि च पवमान महि श्रवः । अथा नो वस्यसस्कृधि ॥१॥ 


अत्यधिक स्तुत्य र पवित्र हे सोमदेव  तिमी देवशक्ति बन र शत्रुमाथि विजय प्राप्त गराएर 
हामीलाई कोर्तिमान बनाङ । 


सना ज्योतिः सना स्वपर्विश्वा च सोम सौभगा । अथा नो वस्यसस्कृधि ॥२॥ 
हे. सोमदेव ! हामीलाई तेजस्विता प्रदान गर। स्वर्गका जस्ता सबै सुख र सौभाग्य प्रदान गर्दै 
तिमीले हाम्रो हित गर। 

सना दक्षमुत क्रतुमप सोम मृधो जहि। अथा नो वस्यसस्कृधि ॥२॥ 


हे सोमदेव । हामीलाई बल र यज्ञका कार्य सम्पन्न गर्ने शक्ति प्रदान गर र शत्रु पराजित गरेर हाम्रो 
हित गर् । 


पवीतारः पुनीतन सोममिन्द्राय पातवे । अथा नो वस्यसस्कृधि ॥४॥ 
 सोमरस शोधन गर्ने हे याजक हो ! इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि सोमरस पवित्र बनाओ र त्यसबाट 
उनले हाम्रो हित गरुन् । 
त्वं सूर्येन आ भज तव क्रत्वा तवोतिभिः । अथा नो वस्यसस्कृधि ॥५॥ 
हे सोमदेव । तिमी आफ्ना सत्कर्म र संरक्षणयुक्त साधनले हामीलाई सूर्यदेवतिर प्रेरित गर र हित 
गर । ं 
तव क्रत्वा तवोतिभिर्ज्योक्पश्येम सूर्यम् । अथा नो वस्यसस्कृधि ॥६॥ 
हे सोमदेव । तिमीले प्रदान गरेको सदबुद्धिले र तिमीले गरेको संरक्षणले हामी धेरै वर्षसम्म सूर्यको 
दर्शन गर्दै लाभान्वित हुन पाऔँ, तिमी हाम्रो हित गर । 
अभ्यर्ष स्वायुध सोम द्विबर्हसं रयिम्। अथा नो वस्यसस्कृधि ॥७॥ 
हे गतिला शस्त्र धारण गरेका सोमदेव ! लौकिक र पारलौकिक दुवै किसिमका धनले हामीलाई 
सम्पन्न गर र त्यसैबाट हाम्रो हित गर । 
अभ्यपर्षानपच्युतो रयिँ समत्सु सासहिः । अथा नो वस्यसस्कृधि ॥८॥ 
हे शक्तिसम्पन्न सोमदेव ! युद्धभूमिमा विजयी हुने र शत्रु पराजित गर्ने तिमी कलशमा स्थापित 
होङ र हाम्रो हित गर । 
त्वां यसैरवीवृधन् पवमाना विधर्मणि। अथा नो वस्यसस्कृधि ॥९॥ ॥ 
हे पवित्रताले सम्पन्न सोमदेव ! अति फलदायक यज्ञमा उत्तम स्तोत्र गाउँदै तिम्रो महिमा बढाउँछ, 
तिमी हाम्रो हित गर । 
रयिं नश्चित्रमश्चिनमिन्दो विश्वोयुमा भर । अथा नो वस्यसस्कृधि ॥१०॥ 
हे सोमदेव ! हामीलाई विचित्र अश्वले सम्पन्न र संसारको हित गर्ने वैभव मनग्गे मात्रामा प्रदान गरेर 
हाम्रो हित गर  । । 
सूक्त  ५ 
क्रषि  काश्यप । देवता  आप्रीसूक्त । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
समिद्धो विश्वतस्पतिः पवमानो वि राजति । प्रीणन् वृषा कनिक्रदत् ॥१॥ 
सबैका स्वामी, तेजस्वी, बलशाली, सोम शब्द गर्दै पवित्र हुन्छन् र सन्तुष्ट पार्छन् । 
तनूनपात् पवमानः शृङ्गे शिशानो अर्षति । अन्तरिक्षेण रारजत् ॥२॥ 
शरीरलाई क्षीण नगराउने पवित्र सोमरस अन्तरिक्षबाट टल्किँदै उच्च भागमा तेजस्वी रूपमा चुट्ु। 
थाल्दछ । 


७५८ 








ईडन्यः पवमानो रयिर्वि राजति द्युमान् । मधोर्धाराभिरोजसा ॥३॥ 


प्रशंसा गर्न योग्य पवित्र सोमरस तेजस्वी भएर आफ्ना मधुर रसधाराले सुशोभित हुँदै याञ्चिकले 
खोजेको धन प्रदान गरोस् । 


बहिः प्राचीनमोजसा पवमानः स्तृणन् हरि । देवेषु देव ईयते ॥४॥ 
दिव्य हरियालीबाट सोम प्रशोधित हुँदा देवताहरू आफ्ना अगाडि ओछ्याइएका आसनतिर शक्ति 
लगाएर आउँछन् । 

उदातेर्जिहते बृहद् द्वारो देवीहिरण्ययीः । पवमानेन सुष्टुताः ॥५॥ 
उत्तम किसिमले पूजा गरिने सुनौला किरण दिव्य सोमसँग आफ्ना पराक्रमले सबैतिर देखिन 
थाल्दछन् । 

सुशिल्पे बृहती मही पवमानो वृषण्यति । नक्तोषासा न दर्शते ॥६॥ 
यो सोम महान् गुणले युक्त, पूज्य, दर्शनीय र सुन्दर उषादेवीको रहर गर्दछ । 


उभा देवा मूचक्षसा होतारा दैव्या हुवे । पवमाना इन्द्रो वृषा ॥७॥ 
सबै मानिसका द्रष्टा र दिव्य होता यी दुवै देवताको हामी प्रार्थना गर्दछौँ । 
भारती पवमानस्य सरस्वतीडा मही । 
 इमं नो यज्ञमा गमन्तिम्रो देवीः सुपेशसः ॥८॥ 
हाम्रो यस पवित्र यञ्चमा भारती, सरस्वती र इडा तीनै देवीहरू आउन् । 


त्वष्यरमग्रजां गोपां पुरोयावानमा हुवे । 
इन्दुरिन्द्रो वृषा हरि पवमानः प्रजापतिः ॥९॥ म 
सनातन, प्रजापालक, सृष्टिकर्ता र अगाडि लैजाने त्वष्यदेवलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । हरियो आभा 
 पवित्र सोमले रहर पूरा गराउने प्रजापालक इन्द्रदेवलाई पनि हामी यस यज्ञमा आह्वान 
गर्दछौँ। 
वनस्पति पवमान मध्वा समङ्ग्धि धारया। 
सहस्रवल्शं हरित भ्राजमान हिरण्ययम् ॥१०॥ 
हे पवमान सोमदेव । तिमी आफ्ना हजारौँ मधुर धाराका संयोगले वनस्पतिलाई हरियो बनाउँछौ र 
सुनौला प्रकाशयुक्त हजारौँ धाराले संसारको सेचन गर्दछौ । 
विश्वे देवाः स्वाहाकृति पवमानस्या गत।  
वायुर्बहस्पतिः सूर्योग्निरिन्द्र, सजोषसः ॥११॥ 
हे वायु, बृहस्पति, सूर्य, अग्नि र इन्द्रदेव हो । यज्ञमा आओ र उत्तम सम्मान प्राप्त गर 
सूक्त  ६ हुँ 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
मन्द्रया सोम धारया वृषा पवस्व देवयुः । अव्यो वारेष्वस्मयु ॥१॥ 
बल बढाउने, देवताले रुचाउने हे सोमदेव  हामीलाई तिमी संरक्षण प्रदान गर र् आनन्ददायक 
धाराका रूपमा चालनीबाट प्रशोधित होउ । 
अभि त्य॑ मदमिन्दविन्द्र इति क्षर। अभि वाजिनो अर्वतः ॥२॥ 
हे सोमदेव । तिमी परमात्मा हौ, त्यसैले आनन्द प्रदान गर्ने सोमरसको वर्षा गर र हामीलाई बलिया 
घोडा प्रदान ग। 
अभि त्य पूव्य मदं सुवानो अर्ष पवित्र आ। अभि वाजमुत श्रवः ॥३॥ 
हे सोमदेव । तिमी रस निकाल्ने बेलामा शाश्वत आनन्द बढाउने बनेर यज्ञस्थलमा आएर हामीलाई 
अन्न र बल प्रदान गर। 
अनु द्रप्सास इन्दव आपो न प्रवतासरन्। पुनाना इन्द्रमाशत ॥४॥ 
शीघ्र कुद्ने, शोधित सोमरस उत्तम मार्गबाट जलधाराभै प्रवाहित भएर इन्द्रदेवलाई प्राप्त होउन् । 
यमत्यमिव वाजिनं मृजन्ति योषणो १ । वने क्रोडन्तमत्यविम् ॥५॥ 
वनमा उतत्न हुने, सूर्यभन्दा बढी तेजस्वी सोमलाई याजकहरूका फुर्तिला घोडाजस्ता दस औँलाले 
निचोर्दछन् । 


७५९ 





त॑ गोभिर्वृषर्ण रस मदाय देववीतये । सुत भराय सं सृज ॥६॥ 
सोम बलवर्द्धक हुनाले देवताहरूका लागि आनन्ददायी छ। सोमरसलाई याजकहरूले गाईका 
दुधमा मिसाउँछन्  

देवो देवाय धारयेन्द्राय पवते सुतः । पयो यदस्य पीपयत् ॥७॥ 

दिव्य सोमरस इन्ददेवका लागि धारो लागेर भाँडामा खसेर इन्ट्रदेवलाई वलियो पार्टछ । 

आत्मा यसस्य रंद्या सुप्वाणः पवते सुतः । प्रले नि पाति काव्यम् ॥८॥ 
यञ्चको आत्माजस्तै भएर सोमरस यजमानको रहर पुरा गराउनका लागि भाँडाभित्र छिवेछिये करटंछ 
र पहिलेदेखि चलिआएका स्तोत्रको नियम पालन गर्दछ । 

एवा पुनान इन्द्रयुर्मदं मदिष्ठ वीतये । गुहा चिद्द्धिपे गिर ॥९॥ 
हे आनन्द बढाउने सोमदेव ! स्तुतिरूपी वाणी स्वीकार गरेर तिमी इन्द्रदेवलाई पान गर्नका लागि 
आनन्ददायी बन र यञ्चशालामा स्थापित होङ  

सूक्त  ७ 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

असृग्रमिन्दवः पथा धर्मन्रृुतस्य सुश्रिय । विदाना अस्य योजनम्॥१॥ 
यजमान एवं देवताहरूका सम्वन्धमा राम्रो जानकारी पाएका यशस्वी सोमदेव धर्मकार्य जस्तै भएर 
यञ्ञका मार्गमा उक्लन्छन् । 

 प्रधारा मध्वो अग्रियो महीरपो वि गाहते । हविर्हविष्यु वन्द्यः ॥२॥ 
हविमध्येको असल, प्रशंसा गरिने खालको, हविरूपी सोम जलमा मिसिएर मधुर रसको धाराले 
युक्त भई भाँडामा जम्मा हुँदै छ। 

प्र युजो वाचो अग्रियो वृषाव चक्रदद्वने । सद्माभि सत्यो अध्वर ॥३॥ 
आहुतिहरूमा पहिलो, वाणी उत्पादन गराउने, शक्तिशाली, सत्यताले युक्त र अहिंसक सोमरस 
जलसँग मिसिएर यञ्चशालामा प्रवेश हुन्छ । न 

परि यत्काव्या कविर्नुम्णा वसानो अर्षति । स्वर्वाजी सिषासति ॥४॥ 
ज्ञानले सम्पन्न सोमदेव आफ्नै शक्तिले मानिसमा पवित्रताको सञ्चार गराउँछन् । तिनले स्तुति 
स्वीकार गरेपछि शक्तिशाली इन्द्रदेव स्वर्गबाट यज्ञस्थलमा आउन तयार हुन्छन् । 

पवमानो अभि स्पृधो विशो राजेव सीदति । यदीमृण्वन्ति वेधसः ॥५॥ 
याज्ञिकका प्रेरणाले संस्कारित सोमदेव राजाजस्तो भएर प्रजाको रक्षा र शत्रुको संहार गर्नका लागि 
तयार हुन्छन् । 

अव्यो वारे परि प्रियो हरिर्वनेधु सीदति । रेभो वनुष्यते मती ॥६॥ 
जल मिसिएको, हरियो आभायुक्त र मन्त्रले पवित्र गर्दा क्रस्विकहरूले गरेका स्तुति स्वीकार गर्ने 
सोम ध्वनि उत्पन्न गर्दै पात्रमा जम्मा भई अढिन्छ । 

स वायुमिन्द्रमञ्चिना सार्क मदेन गच्छति । रणा यो अस्य धर्मभि ॥७॥ । 
जुन याजक सोम निकाल्ने र शुद्ध गर्ने काममा जुटेका हुन्छन्, तिनीहरू खुसी थपिदिने सोमसँगै 
वायु, इन्द्र र अश्चिनीकुमारका नजिक एुगेर लाभ उठाउँछन् । 

आ मित्रावरुणा भग मध्वः पवन्त कर्मयः । विदाना अस्य शक्मभिः ॥८॥  , 
क्रत्विकले मित्र, वरुण र भगदेवका लागि मधुर सोमका धारा प्रवाहित गर्छन् । सोमदेवको 
महिमावाट परिचित ती याजकले आनन्द प्राप्त गर्दछन् । 

अस्मभ्यं रोदसी रयिँ मध्वो वाजस्य सातये । श्रवो वसूनि सं जितम् ॥९ 
हे पृथ्वी र द्युलोकका अधिप्ठाता देवता हो ! सोमरसरूपी अत्यन्त पोषक आहार प्राप्त गर्नका लागि 
तिमीहरू हामीलाई धनधान्यका रूपमा अपार वैभव प्रदान गर । 

सूक्त ० 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

एते सोमा अभि प्रियमिन्द्रस्य काममक्षरन्। वर्धन्तो अस्य वीर्यम् ॥१॥ 

इन्द्रदेवको सामर्थ्य बढाउने यस सोमले उनलाई प्रिय लाग्ने रसको वर्षा गराउँछ । 





७६० 


।।।   





७ ललित 


पुनानासश्चमूषदो गच्छन्तो वायुमश्चिना। ते नो धान्तु 
००७७ ० सुवीर्यम् ॥२॥ 
हे शुद्ध सोमदेव ! ५ र जविनीकु हामीलाई वीरसुहाउँदो श्रेष्ठता प्रदान गर । 
इन्द्रस्य सोम राधसे पुनानो हार्दि चोदय । भ्रतस्य योनिमासदम् ॥३॥ 
हे पवित्र सोमदेव ! इन्द्रको आराधना गर्ने प्रेरणा हाम्रा हृदयमा उत्पन्न गर । हामी देवताका लागि 
सुहाउँदो यज्ञकर्म गर्नका लागि प्रस्तुत भएका छौँ । 


मृजन्ति त्वा दश क्षिपो हिन्वन्ति सप्त धीतयः । अनु विप्रा अमादिषुः ॥४॥ 
है सोमदेव ! दस दिशाले तिमीलाई चोख्याउँछन्, सात धारण शक्तिले बढाउँछन् र विप्ररूपी 
सप्पुरुषले सन्तुष्ट गराउँछन् । 


देवेभ्यस्त्वा मदाय कं सुजानमति मेष्यः । सं गोभिर्वासयामसि ॥५॥ १ 
३७५१ सुखदायी सोम ! तिमी देवतालाई आनन्द प्रदान गर्ने हुनाले तिमीलाई हामी गाईका दुधमा 
उँछौँ। 
पुनानः कलशेष्वा वस्त्रण्यरुषो हरिः । परि गव्यान्यव्यत ॥॥ 
शुद्ध भएर कलशमा रहने, हरियो आभा भएका सोमलाई गाईका दुधले धारण गर्दछ । 
।॥  पवस्व नो जहि विश्वा अप द्विषः । इन्दो सखायमा विश ॥७॥ 
हे ००० । हामीलाई धनेऐश्वर्ययुक्त गराउन पवित्र तिमी होङ, रिस गर्नेको नाश गर र मित्ररूपी 
इन्द्रदेवमा एकाकार हा । 
म वृष्टिँ दिवः परि स्रव द्युम्ने पृथिव्या अधि। सहो न सोम पृत्सु धाः॥॥ . 
हे सोमदेव । तिमी आकाशबाट पृथिवीमा दिव्य पदार्थ वर्षा गराछ । पृथ्वीमा पोषक रस उत्पन्न गर 
र हामीलाई सङ्घर्षको शक्ति प्रदान गर । .. 
नृचक्षसं त्वा वयमिन्द्रपीतं स्वर्विदम्। भक्षीमहि प्रजामिषम् ॥९॥ हुँ 
हे सोमदेव ! सबै प्राणीकै हेरचाह गर्ने सर्वज्ञ इन्द्रदेवले तिमीलाई पान गर्छन् । हामीलाई सन्तान, 
अन्न, बल र सद्बुद्धि देङ  
सूक्त  ९ 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
ु परि प्रिया दिवः कविर्वयांसि नप्त्योहितः । सुवानो याति कविक्रतुः ॥१॥ 
 बुद्धिवर्द्धक सोमरस निकालेर दुईतर्फ रहेका ब्रहानिष्ठले सचेत प्राणीसम्म पुग्याउँछन् ।  
प्रप्र क्षयाय पन्यसे जनाय जुष्ये अद्रुहे। वीत्यर्ष चनिष्ठया ॥२॥  
हे सोमदेव ! तिम्रो स्थायित्वका लागि प्रयलशाल, द्रोहरहित, मित्रभावले गुणगान गर्ने मानिसको 
आहारका रूपमा उपयोग गरिएर तिमी स्तुति गर्न योग्य हुन्छा । 
स सुनुर्मातरा शुचिर्जातो जाते अरोचयत्। महान्मही ग्रतावृधा ॥२॥ 
सफा पारिँदै गरेका सोमरूपी महान् पुत्रले यज्ञलाइ पोषण प्रदान गर्ने प्रसिद्ध मातापिता अन्तरिक्ष र 
पृथ्वीलाई सुशोभित गराउँछ । 
स सप्त धीतिभिहितो नद्यो अजिन्वदद्नुहः । या एकमक्षि वावृधुः ॥४॥ 
धारणशक्तिले सुरक्षित, द्रोहरहित सोम प्रकृतिका सात प्रवाहरूपी नदीलाई आनन्दित गराउँछ। 
तिनले यस अक्षय सोमलाई बढाउँछन् । 
ता अभि सन्तमस्तृत महे युवानमा दघुः । इन्दुभिन्द्र तव व्रते ॥५॥ . 
हे इन्द्रदेव ! यज्ञमा देवतालाई अरपित गर्नका लागि अहिंसित, बलवान्, तरुण सोमलाई नदीले 
आफूभित्र समेट्छन् । 
अभि वहिरमर्त्यः सप्त पश्यति वावहिं । क्रिविर्देवीरतर्पयत् ॥॥ . 
हवनीय सामग्रीले देवतालाई खुसी पार्ने, यज्चका सञ्चालक, मृत्युरहित सोम सात प्रवाह हेर्दछन्।  
उनी इनारफँ पानीले पूर्ण भएर दिव्य प्रवाहलाई सन्तुष्ट गराउँछन्। 
अवा कल्पेषु न सोम योध्या । तानि पुनान जङ्घनः ॥७॥ 
पवित्रता प्रदान गर्ने हे दिव्य सोमदेव ! तिमी युद्धको रहर गर्न राक्षस संहार गरेर प्रत्येक अवसरमा 


हाम्रो संरक्षण गर । 


७६१ 





 


नू नव्यसे नवीयसे सूक्ताय साधया पथ । प्रलवद्रोचया रुच ॥०८॥ 


हे स्तुत्य एवं प्रशंसनीय सोमदेव ! सूक्त सुन्नका लागि तिमी पहिलेको जस्तै आफ्नो तेज प्रकट गे 
उत्तम मार्गबाट आउ । 


पवमान महि श्रवो गामश्चं रासि वीरवत्। सना मेधां सना स्वः ॥९॥ 
हे सोमदेव ! तिमी अन्न, गाई र अश्वसहित वीर सन्तान प्रदान गर्दछौ । यी सबै खालका ऐश्वर्यले 
युक्त गराउँदै हामीलाई सदबुद्धि प्रदान गर । 


सूक्त  १० 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

प्रस्वानासो रथा इवार्वन्तो न श्रवस्यवः । सोमासो राये अक्रमुः ॥१॥ 

अश्च एवं रथभैँं वेगपूर्वक र ध्वनि उत्पन्न गराउँदै सोमरस प्रशोधन हुँदै छ। शोधन भएका 
 सोमदेवले हामीलाई मनग्गे यश र वैभव दिउन् । 

हिन्वानासो रथा इव दधन्निरे गभस्त्योः । भरासः कारिणामिव ॥२॥ 
युद्धमा हिँडेका रथभझैँ यज्ञतिर जान लागेका सोमरसलाई भरियाले दुवै हातले भारी उचालेभँ 
याजकले लिएका छन् । 

राजानो न प्रशस्तिभिः सोमासो गोभिरञ्जते । यञ्चो न सप्त धातृभिः ॥३॥ 
प्रशसित राजा र सात याजकबाट यञ्चदेवको प्रतिष्ठा भएझैँ गरी गाईका घिउ आदिले यी सोमदेव 
संस्कारित हुन्छन् । 

परि सुवानास इन्दवो मदाय बर्हणा गिरा। सुता अर्षन्ति धारया ॥४॥ . 
पेलेर तयार भएको अमृतरूपी, ज्ञानवर्द्धक, मधुर सोमरस साधकले स्तुति गर्दै छाने । 

आपानासो विवस्वतो जनन्त उषसो भगम्। सूरा अण्वं वि तन्वते ॥५॥ 
इन्द्रदेवले पान गरुन् भनेर सोमरस शब्द गर्दै तल भर्ने उषाकालको समय शुभ हुन्छ। 

अप द्वारा मतीनां प्रला क्रण्वन्ति कारवः । वृष्णो हरस आयव ॥६॥ 
शक्तिशाली सोमदेवको स्तुति गर्ने स्तोताहरू पुराना यञ्चका ढोका उघार्दछन् । 

समीचीनास आसते होतारः सप्तजामयः । पदमेकस्य पिप्रतः ॥७॥ 
मिल्ने दाजुभाइजस्ता सात याशिक सोमको स्थान भरेर एकै साथ यञज्ञकर्मको अनुष्ठान गर्न 
उपस्थित हुन्छन् । 

नाभा नाभि न आ ददे चक्षुश्ित्ूर्ये सचा । कवेरपत्यमा दुहे ॥८॥ 
आँखाका भरोसा सूर्य हुन् । आफ्नो नाभिका लागि हामी कविपुत्र सोम दोहन गर्दछौँ । 

अभि विमा दि दिवस्पदमध्वर्युभिर्गुहा हितम्। सूरः पश्यति चक्षसा ॥९॥ 
बलवान् इन्द्रदेवका आँखाले दिव्यलोक र हृदयमा रहेको सोम अध्यवर्युद्वारा देख्दछन् । 

सूक्त  ११ 
न्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

उपास्मै गायता नरः पवमानायेन्दवे । अभि देवाँ इयक्षते ॥१॥ 
हे याजक हो  देवशक्तिलाई यज्ञमा काम लाग्ने, विशुद्ध सोमको स्तुति गर  

अभि ते मधुना पयोथर्वाणो अशिश्रयुः । देव देवाय देवयु ॥२॥ निर 
यो दिव्य रस देवताले दिव्यपुरुषका लागि बनाएका हुन् । अधर्वा भ्रषिले तिमीलाई गाईको मिठो 
दुध दिएका छन् । 

स नः पवस्व शं गवे शं जनाय शमर्वते । शं राजन्नोषधीभ्यः ॥३॥ 
हे सोमदेव  तिमी स्वयं शुद्ध भएर पशुधन, प्रजाधन र अश्च आदि सैन्यबलको हित गर र औषधि 
पवित्र बनाङ । 

बभ्रवे नु स्वतवसेरुणाय दिविस्पृशे । सोमाय गाथमर्चत ॥४॥ 
हे स्तोता हो ! खैरा रङ्गका बलिया, अरुणिमायुक्त, आकाशमा रहने सोमको स्तुति गर । 

हस्तच्युतेभिरद्रिभिः सुतँ सोम पुनीतन । मधावा धावता मधु ॥५॥ 


हे क्रत्विक् हो ! ढुङ्गामा कुटेर निकालिएको सोमरस छान र मिठो सोमरसमा उस्तै मिठो गाईको 
दुध मिसाओ । 





७६२ 
। री 





०० 
दध्नेदभि क 


नमसेदुप सीदत दध्नेद श्रीणीतन । इन्दुमिन्द्रे दधातन ॥६॥ 


हे क्रत्विक हो ! सोमरसलाई नमस्कार गर्दै दहीमा मिसाएर राख । दीप्तिमान् सोमरस पिउन 
इन्द्रदेवलाई अपिर्त गर्  


अमित्रहा विचर्षणिः पवस्व सोम शं गवे। देवभ्यो अनुकामकृत् ॥७॥ 


है दिव्य सोमरस ! शुत्रनाशक, सर्वद्रष्य, देवताको इच्छाअनुसार काम गर्ने तिमीले हाम्रा गाईलाई 
सुखी बनाएर राख । 


इन्द्राय सोम पातवे मदाय परि षिच्यसे । मनश्चिन्मनसस्पतिः ॥८॥ 
यो सोम मनमा रमाउने, मनका अधिपति इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि उनैको खुसी बढाउनका 
लागि तयार पारेपछि पात्रमा एकत्र हुने गर्दछ। 


पवमान सुवीर्य रयिं सोम रिरीहि न । इन्दविन्द्रेण नो युजा ॥९॥ 
हे शोधित हुने गरेका पवित्र सोमरस ! उत्तम तेजस्वितायुक्त भएर तिमी आफ्ना सहायक 
इन्द्रदेवबाट हामीलाई चाहिएको कुरो दिलाङ। 

सूक्त  १२ 
ग्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

सोमा असृग्रमिन्दवः सुता त्रतस्य सादते । इन्द्राय मधुमत्तमाः ॥१॥ भ्सकग 
यञ्चका लागि शोधन गरेर बनाएको मिठो रसयुक्त सोम इन्द्रदेवका लागि प्रस्तुत गर्दछौँ । 

अभि विप्रा अनूषत गावो वत्सं न मातर । इन्द्र सोमस्य पीतये ॥२॥ 
हे क्रास्विक् हो ! बाछो भेट्न गाई हतारिएझैँ सोमपानका लागि इन्द्रदेवको स्तुति गर  

मदच्युत्क्षेति सादने सिन्धोरूर्मा विपश्चित्। सोमो गौरी अधि श्रितः ॥३॥ 
आनन्द दिने सोम यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित हुन्छ। यसले नदीको तरङ्गजस्तै वाणीलाई तरङ्गित गर्दछ । 

दिवो नाभा विचक्षणोज्व्यो वारे महीयते। सोमो यः सुक्रतुः कविः ॥४॥ 

७०७५ काम गर्ने र ज्ञानयुक्त सोम अन्तरिक्षको नाभीजस्तै चालनीबाट विशुद्ध भएर महत्त्वपूर्ण 
बनेको छ। 

यः सोमः कलशेष्वाँ अन्तः पवित्र आहितः । तमिन्दुः परि षस्वजे ॥५॥ 
पवित्र भएर कलशमा बसेको सोमरसमा चन्द्रमाका असल गुणहरू सञ्चार हुन्छन् । 

प्र वाचमिन्दुरिष्यति समुद्रस्याधि विष्टपि । जिन्वन् कोश मधुश्जुतम् ॥६॥ 
मिठो सोमरस आकाशमा प्रवेश गरेर शब्द गर्दै कलशलाई पूरै रूपमा भराउँछ  

नित्यस्तोत्रो वनस्पतिर्धीनामन्तः सबर्दुघः । हिन्वानो मानुषा युगा ॥७॥ 
नित्य स्तुति गरिने, वनका स्वामी सोमदेव असल मानिसलाई सङ्गठित हुन प्रेरणा प्रदान गरुन् र 
मधुरभापी हार्दिक स्तुति स्वीकार गरुन्। . 

अभि प्रिया दिवस्पदा सोमो हिन्वानो अर्षति। विप्रस्य धारया कविः ॥८॥ 
ज्ञानीलाई अन्तरिक्षबाट प्रेरित गराउँदै ज्ञानवर्द्धक सोम धाराका रूपमा यञ्चमा आएर प्रतिष्ठित हुन्छ । 

आ पवमाना धारय रयिं सहस्रवर्चसम्। अस्मे इन्दो स्वाभुवम् ॥९॥ 
हे विशुद्ध सोमदेव ! हामीलाई हजारौँ गुणसम्पन्न धाम, ऐश्वर्य र अधिकारयुक्त बना । 


सूक्त  १३ 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम  छन्द  गायत्री । 

सोम पुनानो अर्षति सहस्रधारो अत्यविः । वायोरिन्द्रस्य निष्कृतम् ॥१॥ 
हजारौँ धाराका रूपमा शोधक यन्त्रले शोधित सोम वायु र इन्द्रदवले पान गर्नका लागि असल 
पात्रमा स्थिर हुन्छ। 

पवमानमवस्यवो विप्रमभि प्र गायत। सुष्वा्ण देववीतये ॥२॥ 
संरक्षणको कामना गर्ने हे याजक हो ! सबैलाई पवित्र गराउने, विशेष आनन्द प्रदान गर्ने, देवताले 
पान गर्न योग्य र प्रशोधित सोमलाई सबैले सम्मानपूर्वक स्तुति गर । 


७६२ 





 पवन्ते वाजसातये सोमाः सहस्रपाजसः । गृणाना देववीतये ॥३॥ हिन 
अन्न प्रदान गरेर स्तुत्य, देवतासरिको, हजारौँ बल बढाउने सोमरस शोधित गरिँदै छ। 


उत नो वाजसातये पवस्व बृहतीरिषः । द्युमदिन्दो सुवीर्यम् ॥४॥ 
हे सोमदेव ! जीवनसङ्ग्रामको सफलताका लागि हामीलाई असल अन्न प्रदान गर र तेजस्वी एवं 
सामर्थ्यशील बनाउ । 


ते नः सहस्रिणं रयिं पवन्तामा सुवीर्यम् । सुवाना देवास इन्दवः ॥५॥ 
पेलेर खस्दै गरेका दिव्य सोमरसले असङ्ख्य ऐश्वर्य र उत्तम सामर्थ्य प्रदान गरोस् । 


अत्या हियाना न हेतृभिरसुग्रे वाजसातये। वि वारमव्यमाशवः ॥६॥ 
युद्धस्थलमा जाँदै गरेको अश्वचभैँ प्रेरति सोम क्रत्विकहरू तीव्र गतिले शोधित गर्दछन् । 

वाश्रा अर्षन्तीन्दवोञभि वत्स १ धेनवः । दधन्विरे गभस्त्योः ॥७॥ 
बाछो खोज्न कराउँदै कुदेका गाईको जस्तै शब्द गरेर सोमरस कलशमा प्रवेश गर्दछ र त्यसलाई 
क्रखिकहरू हातमा लिन्छन् । 


जुष्ट इन्द्राय मत्सरः पवमान कनिक्रदत्। विश्वा अप द्विषो जहि॥८॥ 
इन्द्रदेवलाई खुसी गर्ने हे सोम ! पवित्र भएर हल्ला गर्दै शत्रुको विकृति विनाश गर  
, अपछ्नन्तो अराव्णः पवमानाः स्वर्दुशः । योनावृतस्य सीदत ॥९॥ 
हे सोम । दान नदिने स्वार्थीलाई नाश गरेपछि तेजस्वी रूपमा यज्ञस्थलमा आएर बस । 
सूक्त १४ 
व्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री। 
परि प्रासिष्यदत्कविः सिन्धोरूर्मावधि श्रितः । कारं बिभ्रत् पुरुस्पृहम् ॥१॥  
नुन प्रशंसनीय, याजकलाई पोषण गर्ने, नदीका लहरमा मिसिने सोमरस पात्रमा स्थिर 
भएको छ। हि 
गिरा यदी सबन्धवः पञ्च व्राता अपस्यवः । परिष्कृण्वन्ति धर्णसिम् ॥२॥ 
भ्रातभावले रहने पाँचै वर्णका मानिस यञ्चीय कर्मको कामना गर्दै सबैका लागि पोषक सोमदेवलाई 
राम्रो स्तुति गर्दछन् । 
आदस्य शुष्मिणो रसे विश्वे देवा अमत्सत । यदी गोभिर्वसायते ॥३॥ 
सोमरस निकालेर गाईको दुध मिसाएपछि बलवर्द्धक सोम पिएर देवता खुसी हुन्छन् । 
निरिणानो वि धावति जहरच्छर्याणि तान्वा । अत्रा सं जिघ्रते युजा ॥४॥ 


छानिँदै गरेको सोमरस चालनी भिजाउँदै प्वालबाट तलतिर छिर्दछ र सखारूपमा रहेका इन्द्रदेवकहाँ 
पुग्दछ । 





नप्तीभिर्यो विवस्वतः शुभ्रो न मामृजे युवा। गाः कृण्वानो न निर्णिजम् ॥५॥ 
याज्चिक यजमानका औँलाले केलाएको सोमरस गाईको दुध मिसाउँदा सेतो, दीप्तिमान्, तरुण 
अश्चजस्तै वा दुधजस्तै देखिन्छ । 

अति श्रिती तिसश्चता गव्या जिगात्यण्व्या । वग्नुमियर्ति यं विदै ॥६॥ 
औँलाले च्यापेर निचोर्दै गाईको दुधमा मिसिन वरिपरिबाट तल झर्छ। भाँडामा पर्दाखेरि आवाज 
आउँछ। 

अभि क्षिपः समग्मत मर्जयन्तीरिषस्पतिम्। पृष्ठा गुभणत वाजिनः ॥७॥ 
सोमरस केलाइरहेका औँला आपसमा मिलेर बलशाली सोमलाई समाउँछन् र त्यसलाई सफा 
बनाउँछन् । 
परि दिव्यानि मर्मुशद्विश्वानि सोम पार्थिवा । वसूनि याह्यस्मयु ॥०॥ 
हे दिव्य सोमदेव ! सम्पूर्ण पृथिवीको ऐश्वर्य लिएर हामीकहाँ तिमी आठ । 

सूक्त १५ 
न््रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

एष धिया यात्यण्व्या शूरो रथेभिराशुभिः । गच्छन्निन्द्रस्य निष्कृतम् ॥१॥ 
औँलाले निचोरिएको शक्तिशाली यो सोम रथबाट तीव्र गतिमा विवेकपूर्वक इन्द्रदवका नजिकमा 
पुग्दछ। 


७६४ 


 





एप पुरू धियायते बृहते देवातातये । यत्रामृतास आसते ॥२॥ 
७७७ हेन अधिष्ठित, असल सोम यज्ञस्थलमा असङ्ख्य कर्महरू स्वयं सम्पन्न गर्ने अभिलाषा 


एष हितो वि नीयतेञ्न्त शुभ्रावता प॒था। यदी 
तुञ्जन्ति भूर्णयः ॥३॥ 
तक रूपमा प्रयुक्त सोम यज्ञस्थलमा ल्याइन्छ र त्यहाँबाट अध्वर्युहरूले केलाएर देवतालाई 


त एष भुङ्गाणि दोधुवच्छिशीते यूथ्योड वृषा । नृम्णा दधघान ओजसा ॥४॥ 

बलिया साँढेले १४७छ बल देखाएभैँ ऐश्वर्यशाली सोमले सामर्थ्य प्रकट गर्छ । 

एष यत वाजी शुभ्रेभिरशुभिः । पतिः सिन्धूनाँ भवन् ॥५॥ 
सेतो रश्मियुक्त, रसको अधिपति, प्रवाहमान, ७ १०७ १००.  भएर उपासकका 
नजिकै पुग्दछ । 

एष वसूनि पिब्दना परुषा ययिवाँ अति । अव शादेषु गच्छति ॥६॥ 
आफ्ना सामर्थ्यले दुष्टलाई दुःख दिँदै यस सोमले अनुशासित गराउँछ र हिंस्रकको विनाश गर्दछ । 

एत मृजन्ति मर्ज्यमुप द्रोणेष्वायवः । प्रचक्राणं महीरिषः ॥७॥ 
रसयुक्त अन्न उत्पादक, शोधित, सोम त्रात्विकले केलाएर कलशमा एकत्र गर्दछन् । 

एतमु त्यं दश क्षिपो मृजन्ति सप्त धीतयः । स्वायुधं मदिन्तमम् ॥८॥ 
असल आनन्ददायी शक्ति धारण गर्ने हरियो आभायुक्त सोम दस औँला र सात क्रात्विकले 
निचोरेपछि शोधित हुन्छ। 

सूक्त  १६ 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

प्र ते सोतार ओण्यो३ रसं मदाय घृष्वये। सर्गो न तक्त्येतशः ॥१॥ 
हे सोमदेव ! याश्चिकहरू द्युलोक र पृथिवीका माध्यमा शत्रु संहार गर्ने उद्देश्यले उत्साह बढाउनका 
लागि तिम्रो रस निकाल्दछन् । 

क्रत्वा दक्षस्य रथ्यमपो वसानामन्धसा । गोषामण्वेषु सञ्चिम ॥२॥ 
अन्नको पोषक शक्तियुक्त, बलवर्द्धक सोमलाई सत्कर्मका शक्तिले प्राप्त गर्नका लागि जल र 
गाईको दुधसित मिसाउँछन् । त्यसलाई हाम्रा औँलाले लिन्छन् । 

अनप्तमप्सु दुष्टरं सोम पवित्र आ सृज । पुनीहीन्द्राय पातवे ॥३॥ 
हे याजक हो ! शत्रुले नभेट्ने गरी, दुष्टले आक्रमण गर्न नसक्ने गरी जल मिसाएको सोमरस 
ढाका इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि चालनीले छानेर राख । म 

प्र पुनानस्य चेतसा सोमः पवित्रे अर्षति। क्रत्वा सधस्थमासदत् ॥४॥ 
शोधित गर्ने याज्चिक बुद्धिपूर्वक सोम पवित्र गर्ने कार्यमा जुटेका हुन्छन्। यस्ता कामले सोम 
प्रतिष्ठित हुन्छ। 

प्र ता नमोभिरिन्दव इन्द्र सोमा असृक्षत । महे भराय कारिणः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई विनयपूर्वक सोम प्राप्त हुन्छ। यस सोमले तिमीलाई सङ्ग्राममा शत्रु नाश 
गर्नका लागि सक्षम बनाउँछ ।  

पुनानो रूपे अव्यये विश्वा अर्षन्नभि श्रियः । शूरो न गोषु तिष्ठति॥६॥ 
शूरवीर घोडामा सुहाउँदिलो भएझैँ शोधित सोम गाईका दुधमा सुहाउँदो हुन्छ । 

दिवो न सानु पिप्युषी धारा सुतस्य वेधसः । वृथा पवित्रे अर्षति ॥७॥ 
आकाशको जलधारा पर्वतका चुलीमा परेझैँ शोधित सोमका धारा भाँडामा बर्सन्छन् । 

त्वं सोम विपश्चितं तना पुनान आयुषु । अव्यो वार वि धावसि॥८॥ 
हे सोमदेव । समस्त मानिसमा जसले तिम्रो स्तुति गर्दछन्, तिमी तिनीहरूलाई संरक्षण गर्दछौ । 
तिमी स्वयं शोधनका लागि अनश्वर चालनीमा वेगका साथ पर्दछौ । 

७६५ 





. 





सूक्त  १७ 
व्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

प्र निग्रेनेव सिन्धवो ध्नन्तो वृत्राणि भूर्णयः । सोमा असुग्रमाशवः ॥१॥ छानी 
नदीको प्रवाह ओरालोतिर गएँ दुष्टको संहार गर्ने, शीघ्रगामी सोमरस वेगपूर्वक चाल्नीबाट 
तलतिर खस्दछ । 

अभि सुवानास इन्दवो वृष्टयः पृथिवीमिव । इन्द्रै सोमासो अक्षरन् ॥२॥ 
पृथ्वीमा वर्षा भएझैँ गरी शोधित सोमरस इन्द्रदेवकहाँ जान्छ। 

अत्यूर्मिर्मत्सरो मदः सोमः पवित्रे अर्षति। विघ्नत्रक्षासि देवयुः ॥२॥ . 
उत्साहवर्द्धक, आनन्ददायी, स्फूर्तिदायक सोमरस राक्षस संहार गर्दै देवताकहाँ जानका लागि 
चाल्नीमा पस्छ । 


आ कलगशेषु धावति पवित्रै परि षिच्यते। उक्थैर्यशेषु वर्धते ॥४॥ 
चाल्नीले चालेपछि यो सोमरस कलशमा जम्मा हुन्छ र यञ्चका स्तोत्रले बढ्दछ । 


अत्ति त्री सोम रोचना रोहन्न भ्राजसे दिवम्। इष्णन्त्सूयै न चोदयः ॥५॥ सु्वदेवलाई 
हे सोमदेव । तिमी तीनै लोकभन्दा माथि रहेर द्युलोक प्रकाशित गदछा र आफूखसा ल् 
पनि प्रेरित गर्दछौ । 
अभि विप्रा अनूषत मूर्धन्यज्ञस्य कारवः । दधानाश्चक्षसि प्रियम् ॥६॥ 
सोमरस मन पराउने कर्मनिष्ठ विद्वान् याज्चिक यञ्चका मुख्य भागमा बसेर यज्ञ गर्दछन् । 
तमु त्वा वाजिनं नरो धीभिर्विप्रा अवस्यवः । मृजन्ति देवतातये ॥७॥ 
आफ्नो संरक्षणको कामना भएका ज्ञानीहरू बुद्धियुक्त कर्मले अन्नयुक्त सोमलाई यञ्चका लागि 
शोधित गर्दछन् । 
मधोर्धारामनु क्षर तीव्रः सधस्थमासदः । चारुक्राताय पीतये ॥८॥ । 
हे सोमदेव ! शोधनस्थलमा मधुर रसको धाराका रूपमा तिमी जम्मा भइदेङ । देवताले पान गर्नका 
लागि र यञ्चका लागि तिमी प्रवाहित होर । 
सूक्त १० 
. क्रषि काश्यप। देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
परि सुवानो गिरिष्ठाः पवित्रे सोमो अक्षाः । मदेषु सर्वधा असि ॥१॥ 
पवित्र कलशमा सोमरस निकालिएको छ। हे सोमदेव  तिमी पर्वतमा उत्पन्न हुन्छौ, रस 
निकालेपछि आनन्द दिन्छौ र सर्वश्रेष्ठ छौ । 
 त्वं विप्रस्त्वै कविर्मधु प्र जातमन्धसः । मदेषु सर्वधा असि। ।२॥ 
हे सोमदेव ! तिमी ज्ञानवान्, दूरदर्शी र अन्नबाट उत्पत्न भएको पोषक तत्त्व प्रदान गर्ने हौ। 
आनन्ददायक रसमा तिम्रो स्थान सर्वोत्तम छ। 
  तव विश्वे सजोषसो देवासः पीतिमाशत । मदेषु सर्वधा असि ॥३॥ 
हे सोमदेव ! सङ्गठन शक्तिले क्रियाशील देवताहरू तिम्रो रस सेवन गर्ने रहर गर्दछन् । 
आनन्ददायक रसमा तिम्रो स्थान सर्वोत्तम छ। छ 
 आयो विश्वानि वार्या वसूनि हस्तयोर्दधे । मदेषु सर्वधा असि॥४॥ 
हे सोमदेव ! तिमी अनेकौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ । आनन्ददायक रसमा तिम्रो स्थान 
सर्वोत्तम छ। हु म 
य इमे रोदसी मही सं मातरेव दोहते । मदेषु सर्वधा असि ॥५॥ 
मातापितासरहका द्युलोक र पृथिवी दुवैलाई तिमी पुत्रभैँ सुख प्रदान गर्दछौ । हे सोमदेव ! 
आनन्ददायक रसमा तिम्रो स्थान सर्वोत्तम छ। 
परि यो रोदसी उभे सद्यो वाजेभिरर्षति । मदेषु सर्वधा असि ॥६॥ 


द्युलोक र पृथिवी दुवै लोकलाई सधैँ अन्नले पूरा गराउने आनन्ददायक रसमा तिम्रो स्थान सर्वोत्तम 
छ। 


७६६ 


हा 











स शुष्मी कलशेष्वा पुनानो 
बलबक शा पुनानौ अचिक्रदत्। मदेषु सर्वधा असि ॥७॥ 


हुदा कलशमा शब्द गर्दै प्रवाहित हुने आनन्ददायक रसमा तिम्रो स्थान 
सर्वोत्तम छ। 
सूक्त  १९ 
 क्रषि काश्यप। देवता  प॒वमान सोम । छन्द  गायत्री 
यत्सोम चित्रमुक्थ्यं 


दिव्य पार्थिव वसु । तन्नः ॥१॥ 
पवित्रतामा परिणत हुने सु। तन्नः पुनान आ भर॥१। 


हे सोमदेव । यस संसारमा भएका अदभुत र प्रशंसनीय दिव्य वैभव 
हामीलाई देख।  


युवं हि स्थः स्वर्पती इन्द्रश्ज सोम गोपती । ईशाना पिप्यतँ धियः ॥२॥ 


गाईका धनी तथा ऐश्वर्यशाली हे सोम र इन्द्रदेव ! तिमीहरू दुवै निश्चित रूपले यस संसारका रक्षक 
हौ। हामी सबैको बुद्धि असल मार्गमा लगाओ । 


बृषा पुनान आयुषु स्तनयन्नधि बर्हिषि । हरि सन्योनिमासदत् ॥३॥ 
सानिमा जीवन पवित्र गराउने हे हरियो आभासम्पन्न सोमदेव । शब्द गर्दै तिमी आफ्ना आसनमा 
पर होर । 


अवावशन्त धीतयो वृषभस्याधि रेतसि । सूनोर्वत्सस्य मातरः ॥४॥ तिल 
बलशाली सोमको तेज उत्पादन गर्ने तेजको पृथ्वीको रहर छोरो पाउन मन गर्ने आमाको जस्तै 
हुनाले पृथ्वीले सोम धारण गरेको हुन्छ । 
कुविद्वृषयन्तीभ्यः पुनानो गर्भमादधत्। याः शुक्र दुहते पयः ॥५॥ 


पवित्र भएर तेजस्वी पय दोहन गर्ने, अन्तरिक्षीय वर्षाको कामना गर्ने र स्वयं पवित्र प्रकृतिले 
सोमलाई गर्भमा स्थापना गर्दछ। 


उप शिक्षापतस्थुषो भियसमा धेहि शत्रुषु। पवमान विदा रयिम् ॥६॥ 
हे सोमदेव ! हामीबाट टाढा रहने मित्रलाई तिमी हाम्रा नजिकै ल्याइदेछ । हाम्रा शत्रुलाई भयातुर 
बनाइदेङ र हामीलाई धन दे । 

नि शत्रोः सोम वृष्ण्यं नि शुष्मे नि वयस्तिर। दूरे वा सतो अन्ति वा ॥७॥ 
हे सोम ! हाम्रा नजिक वा टाढाका सबे शत्रुको सामर्थ्य, तेज र अन्न नष्ट गराङ । 

सूक्त  २० 
न््रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम  छन्द  गायत्री । 

प्र कविर्देववीतयेव्यो वारेभिररति । साह्वान्विश्वा अभि स्पृधः ॥१॥ 

देवतालाई प्रदान गर्नका कोत ज्ञानवर्द्धक सोम उत्तम तरिकाले केलाइन्छ। यो विकृति नाशक 
हुनाले सवै शत्रुलाई परास्त गर्दछ। 

॥ स हि प्मा जरितृभ्य आ वार्ज गोमन्तमिन्वति । पवमान सहस्रिणम् ॥२॥ 
अत्यन्त शुद्ध दिव्य सोमले स्तुति गर्ने याजकलाई धनधान्य प्रदान गरेर सन्तुष्ट गर्दछ । 

परि विश्वानि चेतसा मृशसे पवसे मती। स नः न् श्रवो विदः ॥३॥ 
हे राम्ररी केलाइएका वन्दनीय सोमदेव ! विचार गरेर हामीलाई अन्नको भण्डार देख । 

अभ्यर्ष बृहद्यणो मघवदभ्यो ध्रुव रयिम्। इषं स्तोतृभ्य आ भर ॥४॥ 
हे दिव्य सोमदेव ! स्तुति गर्ने धनवान् साधकलाई महान् यश, स्थायी निधि र अन्नको भण्डार प्रदान 
गर 

। त्व॑ राजेव सुव्रतो गिर सोमा विवेशिथ । पुनानो वह्दे अद्धत ॥५॥ 
सत्कर्ममा लागेका, सद्भावनायुक्त, पवित्र हृदयका स्वामीजस्ता हे दिव्य सोमदेव ! याजकले प्रस्तुत 
स्वीकार गर । 

 हा खडक दुष्टरो मृज्यमानो गभस्त्यो । सोमश्चमूषु सीदति ॥६॥ 
यञ्च सम्पन्न गराउने, हत्केलाले शुद्ध गरिएको, जल मिश्रित सोम भाँडामा स्थिर हुन्छ। 

क्रीडुर्मखो न मंहयुः पवित्रै सोम गच्छसि । दधत्स्तोत्रै सुवीर्यम् ॥७॥ 
निरन्तर चल्ने यज्ञको परमार्थमा निरन्तर लागेर रमाउने हे सोमदेव ! स्तोतालाई शौर्यको पराक्रम 
प्रदान गर्दै तिमी शुद्ध हुन्छौ । 


७६७ 








सूक्त  २१ 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
एते धावन्तीन्दवः सोमा इन्द्राय घृष्वयः । मत्सरासः स्वर्विदः ॥१॥ 
आनन्द बढाउन, ज्ञान दिन र युद्धको प्रेरणा दिनका लागि तेजस्वी सोम इन्द्रदेवसित जाने गर्दछन्। 


प्रवृण्वन्तो अभियुजः सुष्वये वरिवोविदः । स्वयं स्तोत्रे वयस्कृतः ॥२॥ 
जवकी स्तोतालाई धनधान्यले पूर्ण गर्दछ र शोधन गर्नेलाई विशेष प्रकारले उपयोगी सहायता 
गर्दछ । 

वथा क्रीडन्त इन्दवः सधस्थमभ्येकमित्। सिन्धोरूर्मा व्यक्षरन् ॥३॥ 
सजिलैसित पात्रमा राखिएको सोमरस नदीको पानी रमाएभझैँ खसेर एकत्रित हुन्छ। 


एते विश्वानि वार्या पवमानास आशत । हिता न सप्तयो रथे ॥४॥ 
रथमा नारेको घोडाजस्तै शोधित सोमरस जोसुकैले स्वीकार गर्ने धन प्रदान गर्दछ । 


आसिमन्पितहनिकुते  दधाता वेनमादिशे। यो अस्मभ्यमरावा ॥५॥ 
हे सोमदेव । धन दान गर्ने याञ्चिकलाई अनेकौँ खालका धन त्यसै उद्देश्यले प्रदान गर  


क्रभुर्न रथ्यं नवं दधाता केतमादिशे। शुक्राः पवध्वमर्णसा ॥६॥ 
हे सोमदेव ! रथ चलाउनका लागि क्रभुहरूले नयाँ र उत्तम सारथी खदएभझैँ हामीलाई यञ्चको 
काम पूरा गर्नमा खयञ । शोधन गरिएको सोमरस पानीसँगै पवित्र होस् । 


एत उ त्यै अवीवशन्काष्ठां वाजिनो अक्रत। सतः प्रासाविषुर्मतिम् ॥७॥ 
यज्ञको कामना गर्ने बलवान् सोमरस यजस्थलमै प्रतिष्ठित हुन्छ। उसले याशिकको बुद्धि यञ्च 
गर्नका लागि प्रेरित गर्छ । 

सूक्त  २२ 
क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

एते सोमास आशवो रथा इव प्र वाजिनः । सर्गाः सृष्य अहेषत ॥१॥ 
सोम शोधित हुँदा रथ वा अश्चभझैँ शब्द गर्दै चाल्नीबाट द्रुतगतिले तलतिर आउँछ । 

एते वाता इवोरवः पर्जन्यस्येव वृष्टयः । अग्नेरिव भ्रमा वृथा ॥२॥ 
सोम पर्जन्यजस्तै र अग्निको ज्वालाजस्तै वायुवेगले गमन गर्दछ । 

एते पूता विपश्चितः सोमासो दध्याशिरः । विपा व्यानशुर्धियः ॥३॥ 
शोधित सोमरसलाई ज्ञानवर्द्धक दहीमा मिसाउँछन्। त्यसपछि त्यो अभै ज्ञानवर्द्धक भएर 
बुद्धिमत्तापूर्ण गरिएका यञ्च कर्ममा पुग्दछ । ॥ 

एते मृष्य अमर्त्याः ससृवांसो न शश्रमुः । इयक्षन्तः पथो रजः ॥४॥ 
पवित्र र अमृतजस्तै शोधित सोमरस शोधन गर्दाखेरि शोधक यन्त्रभन्दा तलतिर निरन्तर 
नथाकीकन बगिरहेको हुन्छ । 

एते पृष्ठानि रोदसोर्विप्रयन्तो व्यानशु । उतेदमुत्तमं रज ॥५॥ ॥ । 
सोमरस स्वर्गलोक र पृथिवीका पृष्ठ भागसम्म विभिन्न प्रकारले गमन गर्दै सबै ठाउँमा पुग्छ। यहा 
उत्तम सोमरस द्युलोक पनि पुगेको हुन्छ । 

तन्तु तन्वानमुत्तममनु प्रवत आशत । उतेदमुत्तमाय्यम् ॥६॥ ॥ 
यञ्चको विस्तार गर्ने उत्कृष्ट सोम नदीका जलमा मिसिन्छ । त्यही सोमले असल यञ्ञ पूर्ण गराउछ। 

त्वं सोम पणिभ्य आ वसु गव्यानि धारयः । तत तन्तुमचिक्रदः ॥७॥ 
हे सोमदेव । तिमी पशुसम्बन्धी काम गर्ने वा व्यापार गर्नेहरूसित दुध, दही घिउ आदि पदार्थ 
लिएर यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित गराउँछौ र यञ्च पूर्ण गराउँदै कोर्ति फिंजार । 

सूक्त  २३ 

म क्रषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

सोमा असुग्रमाशवो मधोर्मदस्य धारया । अभि विश्वानि काव्या ॥१॥ 
स्तोताले अनेकौँ किसिमका स्तोत्रले स्तुति गर्दै मिठो रसको धाराका रूपमा द्वतगतिले सोमरस 
निकाल्छन् । 


७ 


 प् 








अनु प्रलास आयवः पर्द नवीयो अक्रमु । रुचे जनन्त सूर्यम् ॥२॥ 
० पुराना र निरन्तर प्रवाहमान नौला पद प्राप्त गर्नेहरूले सूर्यलाई प्रकाशका लागि उत्पन्न 
गर्दछन् । 


आ पवमान नो भरायों अदाशुषो गयम्  ॥२॥ 
हे सोमदेव  तिमी शत्रुजस्ता अनुदारको धन रप तय म देछ  
अभि सोमास आग्रवः पवन्ते मद्य मदम्। अभि कोशं मधुश्वुतम् ॥४॥ 
शोधित सोमरस आनन्दवर्द्धक हुन्छ। यस मधुर रसलाई पात्रमा एकत्रित गर्दछन् । 
सोमो अर्षति धर्णसिर्दधान इन्द्रिय रसम्। सुवीरो अभिशस्तिपाः ॥५॥ 


सर्वोत्तम बलशाली, हरेक दुःखबाट बचाउने, इन्द्रिय शक्ति बढाइदिने, धारणा शक्तिले युक्त यो 
सोमरस पात्रमा एकत्रित हुन्छ। 
इन्द्राय सोम पवसे देवेभ्यः सधमाद्यः । इन्दो वाजं सिषाससि ॥६॥  
है सोमदेव । तिमी यञ्चका उपयुक्त छौ। इन्द्रदेव र अन्य सबै देवताका लागि नै तिम्रो रस 
निकालिन्छ। हाम्रा लागि तिमी अन्नरदाताहौो। 
अस्य पीत्वा मदानामिन्द्रो वत्राण्यप्रति । जघान जघनच्च नु॥७। 
आनन्ददायी, उत्साहवर्द्धक सोमरस पान गरेर अजेय भएका इन्द्रदेवले चारै तिरबाट घेरिराखेका 
शत्रु नष्ट गरे, पछि पनि यसै गरिरह्न्। 
सूक्त २४ 
त्राषि  काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
प्र सोमासो अधन्तविषुः पवमानास इन्दवः । श्रीणाना अप्सु मृञ्जत ॥१॥ 
दुध कै पोषक तत्त्वले युक्त शीतल सोमरस पवित्र भएर जलसँगै तल राखिएका पात्रमा एकत्रित 
भइरहेको छ। 
अभि गावो अधन्तिषुरापो न प्रवता यतीः । पुनाना इन्द्रमाशत ॥२॥ 
शुद्ध भएको सोमरस तलका पात्रमा पुगेर अडिँदै छ । देवराज इन्द्र यस पवित्र रसको पान गर्दछन् । 
प्र पवमान धन्वसि सोमेन्द्राय पातवे । नृभिर्यतो वि नीयसे ॥३॥ 
इन्द्रदेवको उत्साह बढाउने हे सोमदेव ! शुद्धीकरणको प्रक्रिया पूरा भएपछि तिमीलाई  
क्राखिकहरूले यञ्चका वेदीमा पुन्याउँछन्। 
त्वं सोम नृमादनः पवस्व चर्षणीसहे। सस्निर्यो अनुमाद्यः ॥४॥ 
प्रशंसायोग्य र संस्कारित हे सोमदेव  सबै मानिसका लागि आनन्द बढाउने तिमीलाई याजकले 
धारण गरेपछि पवित्र होङ । 
इन्दो यदद्रिभिः सुतः पवित्रै परिधावसि। अरमिन्द्रस्य धाम्ने ॥५॥ 
हे सोमदेव ! ढुङ्गाले पेलेर निकालेपछि तिमीलाई चाल्नीले शुद्ध गराउँछन् । त्यसपछि इन्द्रदेवले 
पिउनका लागि योग्य हुन्छौ । वमन्तमो कती  । शुथिः पाको 
पवस्व वुत्रहन्तमो  । शुषिः पावको अद्धुतः ॥६॥ 
आश्चर्यजनक तरिकाले शत्रु विनाश गर्ने, श्रेष्ठ वचनले वन्दना गर्न योग्य हे सोमदेव 
पवित्र भइदेख । ना 
शुचिः पावक उच्यते सोमः सुतस्य मध्वः । देवावीरघशंसहा ॥७॥ 
विधिपूर्वक तयार गरिएको शुद्ध, संस्कारित र पवित्र सोमरस देवतालाई सन्तुष्टि दिने र दुष्टलाई 
विनाश गर्ने मानिन्छ । 


। तिमी शुद्ध र 


रिक्त  २५ जता 
क्रषि  दृढहच्युत आगस्त्य । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
पवस्व दक्षसाधनो देवेभ्यः पीतये हरे । मरुद्भ्यो वायवे मदः ॥१। । 

हे हरियो आभाले सम्पन्न सोमदेव ! तिमी हर्ष र शक्तिका साधनजस्ता छौ । 


देवता र मरुत्हरूले 
पिउनका लागि कलशमा स्थित होछ। 


७६९ 





फि 





पवमान धिया हितोरभि योनि कनिकदत्। धर्मणा वायुमा विश ॥२॥ 
राम्रोसित विचारपूर्वक स्थापित गरिएका, हे संस्कारयुक्त सोमदेव ! तिमी आफ्ना स्वाभाविक 
गुणले वायुसँगै संयुक्त भएर कलशमा प्रतिष्ठित होछ । 


सं देवैः सोभते वृषा कविर्योनावधि प्रियः । वृत्रहा देववीतमः ॥२। 
ज्ञान र बलले सम्पन्न, शुद्ध, संस्कारित हुनाले सबैका परम प्रिय, कसैका बन्धनमा नहरने सोमदेव म 
 देवताहरूका माझमा सुशोभित हुँदै छन्। ४ । 


विश्वा रूपाण्याविशन्पुनानो याति हर्यतः । यत्रामृतास आसते । ।४॥ 
पवित्र सोम सबै रूपमा प्रविष्ट भएर जहाँ देवताहरू रहन्छन्, उनीहरूकै नजिकमा सुशोभित भएर 
जान्छ। 


अरुषो जनयन्गिर सोमः पवत आयुषक । इन्द्र गच्छन्कविक्रतुः ॥५॥ 
मेधावी सोमरस प्रीतिपूर्वक .इन्द्रदेवका निकट जान्छ। तेजस्वी सोमलाई शोधित गर दाखेरि 
शब्दको नाद हुन्छ। ४, लै. , । 
आ पवस्व मदिन्तम पवित्रै धारया कवे । अर्कस्य योनिमासदम् ॥६॥ 
आनन्द प्रदान गर्ने कान्तिमान् हे सोमदेव ! पूजा गर्नका लागि योग्य इन्द्रदेवको आश्रय प्राप्त गर्नका 
लागि तिमी धाराका रूपमा शोधित भएर पवित्र बन । 
सूक्त  २६  
क्रषि  इध्मवाह दार्ढच्युत । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
तममृक्षन्त वाजिनमुपस्थे अदितेरधि । विप्रासो अण्व्या थिया ॥१॥ वहन 
विद्वान्हरूका सूक्ष्म बुद्धिले बलशाली सोमलाई अदितिका काखमा उत्तम प्रकारले पवित्र 
बनाउँछ । म 
! त॑ गावो अभ्यनूषत सहस्रधारमक्षितम् । इन्दु धर्तारमा दिवः ॥२॥ 
सूर्य आदि लोक धारण गर्ने, कहिल्यै क्षीण नहुने, हजारौँ धारा भएर बग्ने सोमदेवलाई हामी स्तोत्रले 
स्तुति गर्दछौँ । 
त॑ वेधां मेधयाह्यन्पवमानमधि द्यवि । धर्णसिं भूरिधायसम् ॥२॥ 
सदै आधार, सबैलाई धारण गर्ने र सबैका आश्रय दाता सोमदेवलाई आफ्ना बुद्धिका बलले 
द्युलोकका नजिकैको उच्च स्थानमा प्रतिष्ठित गर्दछन् । 
तमह्वान्भुरिजोर्धिया संवसानं विवस्वतः । पति वाचो अदाभ्यम् ॥४॥ 
ताका अधिष्ठाता, अविनाशी सोमलाई याज्ञिकहरूले हातमा धारण गरेर यञ्चस्थलमा पुन्याउने 
गर्दछन् । म 
त॑ सानावधि जामयो हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । हर्यतँ भूरिचक्षसम् ॥५॥ 
याजकहरू उच्च स्थानमा बसेर हरियो आभायुक्त सोमलाई ढुङ्गाले कुटेर दसै औँलाले रस 
निकाल्दछन् । 
त॑ त्वा हिन्वन्ति वेधसः पवमान गिरावृधम् । इन्दविन्द्राय मत्समरम् ॥६॥ 
हे सोमदेव  स्तोत्रले स्तुति गर्दा प्रशसित हुने इन्द्रदेवलाई आनन्द प्रदान गर्नका लागि ज्ञानीहरू 
तिमीलाई प्रेरित गर्दछन् । 
सूक्त  २७ , 
क्रषि  नुमेध आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
एष कविरभिष्टुतः पवित्रै अधि तोशते । पुनानो घ्नन्नप स्रिधः ॥१॥ 
ज्ञानी र कविले स्तुति गर्ने, शोधित, विकारनाशक सोम तृप्ति प्रदान गर्ने खालको छ। 
एष इन्द्राय वायवे स्वर्जित्परि षिच्यते। पवित्रे दक्षसाधनः २  अभिएर 
शक्तिवर्द्धक र स्वर्गीय सुख आफ्ना अधिकारमा राख्ने दिव्य सोमरस अन्तरिक्षमा छानिएर इन्द्रदेव 
र वायुका लागि तल आउँछ। 
एष नृभिर्वि नीयते दिवो मूर्धा वृषा सुतः । सोमो वनेषु विश्ववित् ॥२॥ भएपछि 
द्युलोकका उच्च भागबाट बर्सिने बलवान् सोम वनका विषयमा सबै जान्दछ  पेलेर तयार 
अगुवा मानिसले ल्याउँछन् । 


०७० 








एष गव्युरचिक्रदत् पवमानो हिरण्ययुः । इन्दु सत्राजिदस्तृतः ॥४॥ 
द्युलोकमा प्रतिष्ठित, शक्तिवर्द्धक, रसका रूपमा रहने, विश्वको जानेका सोमलाई वनका 
माध्यमबाट नै मानिसले प्रयोग गर्दछन्। 
एष सूर्येण हासते पवमानो अधि द्यवि। पवित्रे मत्सरो मदः ॥५॥ 
पवित्र, आनन्द प्रदान गर्ने र प्रसन्नता प्रदान गर्ने सोमलाई सूर्यदेवले द्युलोकका शोधक चाल्नीमा 
स्थापित गर्दछन् । 
वृषा हरि । पुनान हन्दुरिन्द्रमा ॥६॥ 


एष शुष्म्यसिष्यददन्तरिक्षै 
फिननजेतननकै वर्षणील, बलवर्द्धक हरियो आभायुक्त सोमरस तल आएपछि पवित्र भएर इन्द्रदेवलाई 
प्रदान गरिन्छ। 


सूक्त  २८ 
क्रषि  प्रियमेध हस देवता पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

एष वाजी हितो नृभिर्वि  । अव्यो वारं वि धावति ॥१॥ 
० मनका अधिपति, बलशाली सोमलाई यज्ञकर्ताले शुद्ध गरेपछि कलशमा प्रतिष्ठित 
गर्दछन् । ।  । 

एष पवित्रे अक्षरत् सोमो देवेभ्यः सुतः । विश्वा धामान्याविशन्॥२॥ 
देवताहरूका निमित्त उत्पन्न भएको सोम शुद्ध भएर देवताका शरीरमा व्याप्त हुन्छ। 

एष देवः शुभायतेधि योनावमर्त्य । मृत्रहा देववीतमः ॥३॥ 
देवताको प्रिय, देवत्व बढाउने, अविनाशी, शत्रुसंहारक सोम शोभायुक्त कलशमा छ। 

एष वृषा कनिक्रददृशभिर्जामिभिर्यतः । अभि द्रोणानि धावति ॥४॥ 
दस औँलाले निचोरेको बलवर्द्धक सोम ठूलो शब्दका साथ कलशमा पस्दछ। 

एष सूर्यमरोचयत् पवमानो विचर्षणि। विश्वा धामानि विश्ववित्॥५॥ . 
सर्वद्रष्य सोमरस विश्वका ज्ञाता हो उसले सबै ठाउँ र सूर्यदेवलाई प्रकाशित गर्दछ । 

एष शुष्म्यदाभ्यः सोमः पुनानो अर्षति । देवावीरघशंसहा ॥६॥ 
देवताको रक्षक, पापीको संहारक, अविनाशी, शोधित, बलयुक्त सोम कलशमा पस्छ। 

सूक्त  २९ 
क्रषि  नृमेध आङ्गिरिस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

प्रास्य धारा अक्षरन्वुष्णः सुतस्यौजसा । देवाँ अनु प्रभूषतः ॥१॥ 
बल बढाउने र देवतामाथि अनुकूल प्रभाव पार्ने सोमरसको प्रभावशाली धारा वेगपूर्व पात्रमा एकत्र 
हुन थल्यो। 

सप्तिं मृजन्ति वेधसो गृणन्तः कारवो गिरा । ज्योतिर्जज्ञानमुक्थ्यम् ॥२॥ 
देदीप्यमान, स्तुत्य, अश्वजस्तै वेगवान् सोमलाई मेधावी अध्वर्युहरू आफ्ना वाणीरूपी स्तुतिले शुद्ध 
गरिरहेका छन्। 

सुषहा सोम तानि ते पुनानाय प्रभूवसो। वर्धा समुद्रमुवथ्यम् ॥२॥ 
हे सम्पत्तिशाली र स्तुत्य सोमदेव ! तिमी पवित्रकर्ता र प्रचण्ड पराक्रमका कारण रक्षक हौ। 
समुद्रजस्तै यो पात्र पनि भराइदेछ । 

विश्वा वसूनि सञ्जयन्पवस्व सोम धारया । इनु द्वेषासि सप्रयक्॥४॥ 
हे सोमदेव । सबै धन जित्दै तिमी शुद्ध होङ र हाम्रा सबै शत्रु हामीबाट टाढा भगाङ । 

रक्षा सु नो अररुषः स्वनात्समस्य कस्य चित्। निदो यत्र मुमुच्महे॥५॥ 
हे सोमदेव । अनुदार व्यक्ति, अन्य शत्रु र निन्दा गर्नेबाट हाम्रो जतनसाथ सुरक्षा गर, हामी शत्रुबाट 
सुरक्षित होऔँ । . । 

एन्दो पार्थिव रयिं दिव्य पवस्व धारया। द्युमन्त शुष्मा भर ॥६॥ 
हे सोमदेव । पुथ्वीमा आफ्ना धाराले रस प्रवाहित गर्दै तिमी अनेकौँ किसिमका दिव्य धन प्रदान 
गर र तेजयुक्त बल पनि हामीलाई देङ । 


७७१ 








सूक्त  ३० 
क्रषि  बिन्दु आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
प्र धारा अस्य शुष्मिणो वृथा पवित्रे अक्षरन्। पुनानो वाचमिष्यति ॥१॥ 
बलशाली सोमको धारो स्तुति सुन्ने रहरले चाल्नीबाट पवित्र हुँदै प्रवाहित हुन्छ। . 


इन्दुहियानः सोतृभिर्मूज्यमानः कनिक्रदत्। इयर्ति वग्नुमिन्द्रियम् ॥२॥ 
शोधित गर्ने याञ्चिकले प्रेरित गरेको यो सोमरस शोधित हुँदाखेरि शब्दको नाद गर्दछ र इन्द्रियलाई 
यज्ञको काम गर्नका लागि प्रेरित गर्दछ । म 


आनः शुष्म नृषाह्य वीरवन्तं पुरुस्पृहम् । यवस्व सोम धारया ॥३॥ 


हे सोमदेव ! पवित्र धारामा प्रवाहित हुँदै तिमी शत्रुको विनाश गर्ने, शौर्यवर्द्धक र सबैबाट पूज्य 
बल हामीलाई प्रदान गर । 


प्र सोमो अति धारया पवमानो असिष्यदत्। अभि द्रोणान्यासदम् ॥४॥ 
पवित्र सोमरस पात्रमा स्थापित हुनका लागि धाराका रूपमा प्रवाहित हुन्छ। 


अप्खु वा मधुमत्तम हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । इन्दविन्द्राय पीतये ॥५॥ 
हरियो आभासम्पन्न, अत्यन्त मधुर, जल मिश्रित, सोमरसलाई ढुङ्गामा कुटेर तयार गर्दछन् । त्यो 
इन्द्रदेवलाई पान गर्नका लागि प्रदान गर्दछन् । 


सुनोता मधुमत्तमं सोममिन्द्राय वज्रिणे। चारु शर्धाय मत्सरम् ॥६॥ 


हे याज्ञिकहरू हो ! वज्जधारी इन्द्रदेवको बल बढाउनका लागि आनन्ददायी र अत्यन्त मिठो सोमरस 
निकाल । 


. सूक्त ३१ 
क्रषि  गोतम राहूगण । देवता  पवमान सोम । जु  गायत्री । 
प्र सोमासः स्वाध्य१ पवमानासो अक्रमुः । रयिं कृण्वन्ति चेतनम् ॥१॥ 
१५ गरिएको सोमरस ज्ञानवर्द्धक र स्फुर्ति प्रदान गर्ने खालको छ। त्यो उत्तम धन प्रदायक पनि 
। 


दिवस्पृथिव्या अधि भवेन्दो द्युम्नवर्धनः । भवा वाजानां पतिः ॥२॥ 


हल । तिमी द्युलोक र पृथिवीलोकमा अन्नको वृद्धि गर्ने खालका छौ । तिमी बलका संरक्षक 
पनि हौ। 


ठुभ्य॑ वाता अभिप्रियस्तुभ्यमर्षन्ति सिन्धवः । सोम वर्धन्ति ते मह ॥३॥ 
हे सोमदेव ! वायुले अनुगमन गरेर र नदीले तिम्रो अनुसरण गर्दै तिम्रो महत्त्वलाई विस्तार गराउँदै 
छन्। म 
आ प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम्। भवा वाजस्य सङ्ग थे॥४॥ 
हे सोमदेव ! प्रत्येक ठाउँमा तिमीलाई बल प्राप्त होस्। तिमी विस्तृत हु सङ्ग्राममा हाम्रा लागि 
अन्न प्रदान गर्दछौ । 

ठुभ्यं गावो घृतँ पयो बभ्रो दुदुहे अक्षितम्। वर्षिष्ठे अधि सानवि ॥१॥ 
तिम्रो स्थान सर्वोच्च छ। हे प्रजापालक सोमदेव ! गाईले तिमीलाई कहिल्यै नघट्ने दुध र घिउ 
प्रदान गर्दछन् । 

स्वायुधस्य ते सतो भुवनस्य पते वयम्। इन्दो सखित्वमुश्मसि॥६॥ 
भुवनका स्वामी हे सोमदेव ! हामी सबै खालका असल आयुधले युक्त भएर तिमीसित मित्रताको 
कामना गर्दछौँ । । 

सूक्त  ३२ 
क्रषि  श्यावाश्च आत्रेय । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

प्र सोमासो मदच्युतः श्रवसे नो मघोनः । सुता विदथे अक्रमुः ॥१॥ 
आनन्ददायक सोम पेलेर तयार भएपछि हाम्रो यञ्चमा अन्न र यशप्रदाता बनेर रहन्छ। 

आदी त्रितस्य योषणो हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । इन्दुमिन्द्राय पीतये ॥२॥ हला 
शुद्ध हरियो आभायुक्त सोमरसलाई साधकले आफ्नै औँलाले निचोरेर इन्द्रदेवले पिउने 
बनाउँछन् । 


७७२ 





र  आदी हंसो यथा गर्णवि । अत्यो न गोभिरज्यते ॥२॥ 
हाँस हरित सहज पाराले यो सोमरस विवेकशालीको बुद्धि प्रभावित गर्दछ। 


..  . उभे सोमावचाकशन्मृगो न तक्तो अर्षसि। सीदन्नृतस्य योनिमा ॥४॥ 
॥ चु । तिमी द्युलोक र पृथ्वी दुवैलाई हेर्दै हरिणजस्तै तेजस्वी भएर यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित 


 अभि गावो अनूषत योषा जारमिव प्रियम्। अगन्राजि यथा हितम् ॥५॥ 
 युद्धमा जान लागेका वीर योद्धाको स्तुति गरेझैँ र स्त्रीले आफ्ना प्रियतमको स्तुति गरेझौँ हे सोमदेव 
  हामी पनि मन्त्रले तिम्रो स्तुति गर्दछौं । 


.. अम्मे धेहि द्युमद्चधशो मधवदभ्यश्च मह्यो च। सनि मेधामुत श्रवः ॥६॥ 
हे सोमदेव  हामीलाई तेजस्वी बना याज्ञिकलाई अन्न, धन, बुद्धि र यश देङ । 
सूक्त  ३३ 
क्राषि  गोतम राहूगण । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
प्रसोमासो विपश्चितोपां न यन्त्यूर्मय । वनानि महिषा इव॥१॥ 
बुद्धिवद्धक सोम पानीको छाल वा स्वाभाविक रूपमा वनमा जाने पशुभँ प्रवाहित छ। 


अभि द्रोणानि बभ्रवः शुक्रा ग्रतस्य धारया वाजं गोमन्तमक्षरन् ॥२॥ . 
खैरो रङ्गको सोमरस गाईको दुधरूपी अन्नसँग वा जलधारासँगै भाँडामा मिसाइन्छ । 

सुता इन्द्राय वायवे वरुणाय मरुद्धयः । सोमा अर्षन्ति विष्णवे ॥३॥ 
पेलेको तयारी सोमरस इन्द्र, वायु, वरुण, मरुत् र विष्णु आदि देवतालाई प्राप्त होस् । 

तिस्रो वाच उदीरते गावो मिमन्ति धेनवः । हरिरेति कनिक्रदत् ॥४॥ 
तीन किसिमका मन्त्र बोलेपछि धारक वाणीले स्वर प्रकट गर्दछ र त्यसै बेला मनोहर हरियो 
आभाले सम्पन्न सोमरस पनि शब्द गर्दै तल भर्दछ। 

अभि ब्रह्लीरनूषत यह्वीर्श्वतस्य मातर । मर्मुज्यन्ते दिवः शिशुम् ॥५॥ 
द्युलोकमा उत्पन्न सोमलाई शोधित गर्दा महान् विद्वान्हरूले परमार्थपरायण बन्ने प्रेरणा दिने क्रचा 
उच्चारण गर्दछन् । 

रायः समुद्राश्चतुरोस्मभ्यं सोम विश्वतः । आ पवस्व सहस्रिण ॥६॥ 
हे सोमदेव  सबै माध्यमबाट ऐश्वर्यका चारै समुद्र हाम्रा लागि उपलब्ध गराउन लागि तिमी हजारौँ 
किसिमले प्रवाहित होङ । 

सूक्त  ३४ 
क्रषि  त्रित आप्त्य । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

प्र सुवानो धारया तनेन्दुर्हिन्वानो अर्षति। रुजद् दृढहा व्योजसा ॥१॥ 
पेलेर तयार गरेको सोमरस व्यापक बलले युक्त भएर धारो बन्दै भाँडामा जम्मा हुन्छ। त्यसले 
आफ्नै शक्तिले शत्रुका निकै बलिया किल्ला पनि ध्वस्त पारिदिन्छ। 

सुत इन्द्राय वायवे वरुणाय मरुद्धयः । सोमो अर्षति विष्णवे ॥२॥ .. 
इन्द्र, वरुण, वायु, मरुत् र विष्णु आदि देवताहरूका लागि पेलेर तयार गरेको सोम पात्रमा जम्मा 
भएको छ। म 

वृषाण वृषभिर्यतं सुन्वन्ति सोममद्रिभिः । दुहन्ति शक्मना पयः ॥२॥ .. ३ 
शक्ति लगाएर दुध दुहेझैँ बल बढाउने शक्तियुक्त सोमरसलाई बलिया, ढुङ्गाले कुटेर निचोर्ने 
गरिन्छ । म 

भुवत्तितस्य मज्यों भुवदिन्द्राय मत्सरः । सं रूपैरज्यते हरिः ॥४॥ .... 
त्रित क्रषिले शोधन गरेको हरियो आभासम्पन्न सोमरस गाईको दुधसित मिसाएरइन्द्रदेवलाई प्रदान 
गरिएको छ। 
अभीमृतस्य विष्टपं दुहते पृश्निमातर । चारु प्रियतम हविः॥५॥. 
यज्ञको अत्यन्त प्रिय, सुन्दर, हवनका लागि योग्य सोमको रस मरुत्हरू निकाल्छन् । 


७७३३ 





समेनमह्रुता इमा गिरो अर्षन्ति सम्नुतः । धेनूर्वाश्रो अवीवशत् ॥६॥ 
गाईले आफ्ना बाछासित आउन मन गरेभैँ हाम्रो स्तुति सोमदेवकहाँ जाने रहर गर्दछ । 


सूक्त  ३५ 
क्रषि  प्रभूवसु आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
आ नः पवस्व धारया पवमान रयिं पुथुम् । यया ज्यातिर्विदासि न ॥१॥ 
हे सोमदेव ! हामीलाई तेज प्रदान गर्ने धाराले नै आफ्नो रससँगै पर्याप्त धन प्रदान गर । 


इन्दो समुद्रमीङ्खय पवस्व विश्वमेजय। रायो धर्ता न ओजसा ॥२॥ 
हे सोमदेव ! आफ्ना धारामा मिसिनका लागि जललाई प्रेरित गर। शत्रुलाई भयभीत गराउने हे 
सोमदेव । आफ्ना शक्तिले हामीलाई धनवान् बनाउने रस प्रदान गर । 


त्वया वीरेण वीरवोभि ष्याम पृतन्यतः । क्षरा णो अभि वार्यम्॥३॥ 
हे शौर्यवान् सोमदेव  तिमीजस्ता वीर सहयोगीसँग बसेर नै हामी शत्रुसेनाको प्रतिकार गर्दछौँ । 
हामीलाई तिमी वीरता प्रदान गर्ने खालको धन प्रदान गर । 


प्र वाजमिन्दुरिष्यति सिषासन्वाजसा ग्रषिः । व्रता विदान आयुधा ॥४॥ 


अन्नयुक्त द्रष्ण सोमले हामीलाई अन्न प्रदान गर्दछ। आफूसितै आयुध राख्ने सोम सबैको नियम 
जान्दछन् । 

त॑ गौर्भिर्वाचमीङ्खयं पुनानं वासयामसि। सोमं जनस्य गोपतिम् ॥५॥ 
पवित्र गराउने, स्तुतिका लागि प्रेरणा दिने, प्रजापालक र गाईको रक्षा गर्ने सोमलाई हामी सुरक्षित 
राख्दछौँ र उसै सोमको हामी स्तोत्रले स्तुति गर्दछौँ । 

विश्वो यस्य व्रते जनो दाधार धर्मणस्पतेः । पुनानस्य प्रभू  ॥६॥ 
. सोमयज्ञमा सबै याज्िकको मन भुलिएको छ। शोधित सोम पालन गर्ने र पर्याप्त धनले 
युक्त हुन्छ। ७ 

. सूक्त  २६ 
श्रषि  प्रभूवसु आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

असर्जि रथ्यो यथा पवित्रे चम्वोः सुत । कार्ष्मन्वाजी न्यक्रमीत् ॥१॥ 


डुङ्गामा हिँडेका रथका अश्वझैँ सावधानीपूर्वक पेलेको सोमरस पात्रमा भर्ने गरिन्छ । बलशाली सोम 
प्नि देवताझैँ आफूतर्फ आकर्षित गर्नका लागि समर्थ छ। 


स वह्विः सोम जागृविःपवस्व देववीरति। अभि कोश मधुश्वुतम् ॥२॥ है 
हे सामर्थ्यवान्, उदीयमान सूर्यजस्तै र कान्तिमान् सोमदेव ! मधुरताले युक्त भएर तिमी पात्रमा . 
 शोधित भइदेङ । तिनका । 
स नो ज्यो्तीषि पूर्व्य पवमान वि रोचय। क्रत्वे दक्षाय नो हिनु ॥॥ 


हे सनातन सोमदेव ! हाम्रो तेज विस्तार गर र यज्ञको कार्य गर्नका लागि बल प्राप्त गर्ने प्रेरणा 
देछ। म 


शुम्भमान क्रतायुभिर्मूज्यमानो गभस्त्यो । पवते वारे अव्यये॥४॥ 
याज्चिकहरूले शोधन गरेको सोम भेडाको उनजस्ता चाल्नीले छानेपछि सुशोभित हुन्छ। 
सविश्वादाशुषे वसु सोमो दिव्यानि पार्थिवा । पवतामान्तरिक्ष्या ॥५॥ 
द्युलोक, पृथ्वी र अन्तरिक्षको सम्पूर्ण वैभव याज्चिकलाई सोमले प्रदान गरोस् । 
॥. आ दिव्स्पृष्ठमश्चयुर्गव्ययु सोम रोहसि। वीरयुः शवसस्पते ॥॥ . 
दै अभदात! सोम ! तिमी अश्व, गाई र वीर पुत्रको इच्छा गर्दै द्युलोकका माथिल्लो भागमा स्थित 
हा सूक्त  ३७ 
क्रषि  रहुगण आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री 
स सुतः पीतये वृषा सोम पवित्रे अर्षति। विघ्नव्रक्षासि देवयुः ॥१॥ 


दिव्य गुणयुक्त, इन्द्र आदि देवताका लागि तयार गरिएको र खोजेको पूरा गराउने सोम विकृति 
नाश गराउँदै चाल्ने यन्त्रबाट झर्न थाल्छ । 


७७४ 





स पवित्रे विचक्षणो हरिरति धणीसि । अभि योनि कनिक्रदत्॥२॥ 


सबैको संरक्षक, सबैको धारक, दुष्टसंहारक, हरियो आभाले सम्पन्न सोम छान्नेबाट पवित्र भएर 
शब्दसँगै कलशमा पुग्दछ । 


स वाजी रोचना दिवः पवमानो वि धावति । रक्षोहा वारमव्ययम् ॥३॥ 


दयुलोकमा प्रकाशमान्, सामर्थ्यवान्, दुष्टसंहारक, शोधित, दिव्य सोम अविरल रूपले प्रवाहित 
हुन्छ। 


स त्रितस्याधि सानवि पवमानो अरोचयत्। जामिभिः सूयँ सह ॥४॥ 
त्रित यज्ञमा संस्कारित सोमले आफ्ना महान् तेजले सूर्यदेवलाई प्रकाशित गर्दछ। 


स वृत्रहा वृषा सुतो वरिवोविददाभ्य । सोमो वाजमिवासरत् ॥५॥ 


शत्रुको नाश गर्ने बलवर्द्धक, पेलेर निकालिएको, धन प्रदान गर्ने सोम अश्वजस्तै वेगले कलशमा 
प्रवेश गर्दछ । य 


स देवः कविनेषितोरभि द्रोणानि धावति । इन्दुरिन्द्राय मंहना ॥६॥ म 
द्युलोकमा प्रकाशमान् सोम याजकबाट प्रभावित भएपछि इन्द्र आदि देवताको महत्त्व बढाउनका 
लागि वेगपूर्वक कलशमा प्रवेश गर्दछ । 


सूक्त  २०    
क्रषि  रहगण आङ्गिरिस । देवता  पवमान सोम  छन्द  गायत्री । 

एष उ स्य वृषा रथोज्व्यो वारेभिरर्षति। गच्छन् वाजं सहस्रिणम् ॥१॥ 
रथजस्तै वेगवान्, अभीष्ट प्रदायक यो सोम चाल्नीले कलशमा छानिन्छ। 

एत॑ त्रितस्य योषणो हरि हिन्वन्त्यद्विभिः । इन्दुमिन्द्राय पीतये ॥२॥ 
इन्द्रदेवले प्रयोग गर्ने यो हरियो आभासम्पन्न सोम तीन किसिमले पेल्ने गरन्छि। 

एतं त्यं हरितो दश मर्मज्यन्ते अपस्युवः । याभिर्मदाय शुम्भते ॥३॥ 
इन्द्रदेवलाई प्रसन्न गर्ने यञ्चमा प्रयोग गर्नका निम्ति दस औँलाले सोम शोधित गर्दछन् । 

एष स्य मानुषीष्वा श्येनो न विक्कु सीदति। गच्छञ्जारो न योषितम् ॥४॥ 
 प्रेमीप्रेमिका आपसमा भेट गर्नका लागि कुदेझैँ वा बाज पक्षी सिकारमा कुदेझैँ यो सोम मानवका 
बीचमा शीपघ्रतापूर्वक पुगेर प्रतिष्ठित हुन्छ। क 

एष स्य मद्यो रसोश्व चष्टे दिवः शिशुः । य इन्दुर्वारमाविशत् ॥५॥ 
द्युलोकमा उत्पन्न भएको आनन्दवर्द्धक सोम सबैलाई हेर्दै चाल्नीले शुद्ध हुन्छ। 

एष स्य पीतये सुतो हरिरषति धर्णसिः । क्रन्दन्योनिमभि प्रियम् ॥६॥ 
सबैलाई धारण गर्ने अविनाशी सोम देवताले पिउनका लागि तयार भएको छ। यो ध्वनि गर्दै 
आफ्नो प्रिय निवासस्थान कलशमा प्रवेश गर्दछ। 

सूक्त  ३९ 
क्राषि  बुहन्मति आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

आशुरर्ष बृहन्मते परि प्रियेण धाम्ना। यत्र देवा इति व्रवन्॥१॥ ९ 
हे मूर्तिमान् सोमदेव ! तिमी आफ्ना प्रिय रसधारासहित देवताको निवासमा जाने विचारले चाँडै 
उपस्थित होङ  

जनाय यातयन्निषः । वृष्टि दिवः परि स्रव॥२॥ १ 
हे सोमदेव ! संस्काररहित क्षेत्रलाई संस्कारवान् बनाउँदै, मानिसका लागि अन्न आदि उत्पन्न गर्नका 
लागि, आकाशबाट वर्षा गराउ । त 

सुत एति पवित्र आ त्विषिं दधान ओजसा । विचक्षाणो विरोचयन् ॥३॥  
सबैको निरीक्षक, सबैको प्रकाशक, दिव्य सोम अन्तरिक्षबाट प्राकृतिक चाल्नीले छानिँदै तीव्र  
गतिले अवतरित हुन्छ। 

अयं स यो दिवस्परि रघुयामा पवित्र आ। सिन्धोरर्मा व्यक्षरत् ॥४॥ 
आकाशमा तीव्र गतिले विचरण गर्ने, पवित्र गरिएको सोमरस सागरको लहरभैं लाग्छ। 


७७५ 





७७ 


आविवासन् परावतो अथो अर्वावतः सुत । इन्द्राय सिच्यते मधु ॥५॥ 
सफा सोमरस तयारी गरेपछि दढा वा नजिकबाट इन्द्रदेवलाई समर्पित गरिन्छ । 
समीचीना अनूषत हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । योनावृतस्य सीदत ॥६॥ 
यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित, ढुङ्गखले पेलेर निकालेको, ताजा हरियो रङ्ग भएको सोमरस सफा गर्दाखेरि 
एका ठाउँमा जम्मा भएर साधकहरू स्तुति गर्दछन् । 
सूक्त  ४० 
क्रषि  बृहन्मति आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
पुनानो अक्रमोदभि विश्वा मृधो विचर्षणिः । शुम्भन्ति विप्रे धीतिभिः ॥१॥ 
पवित्र भइसकेपछि बुद्धिवर्द्धक एवं ज्ञानवर्द्धक सोमरसले सबै शत्रुलाई शमन गर्दछ। ज्ञानीहरू 
यस सोमलाई दिव्य स्तोत्रले स्तुति गर्दछन् । 
आ योनिमरुणो रुहदगमदिन्द्र वृषा सुतः । ध्वुवे सदसि सीदति ॥२॥ 
विधिवत् तयार गरेको अरुण आभायुक्त सोम कलशमा स्थिर हुन्छ। उत्तम स्थानमा प्रतिष्ठित भएर 
इन्द्रदेवका नजिकमा जान्छ। 
नू नो रयिं महामिन्दोस्मभ्यं सोम विश्वतः । आ पवस्व सहस्रिणम् ॥२॥ 
हे तृप्तिदायक सोमदेव ! हामीलाई चाँडै हजारौँ महान् वैभव सबै तिरबाट प्रदान गर । 
विश्वा सोम पवमान द्युम्नानीन्दवा भर। विदाः सहस्रिणीरिषः ॥४॥ 
हे शोधित तेजस्वी सोमदेव ! हामीलाई हरेक किसिमका धनले भरिपूर्ण गर र हजारौँ किसिमका 
अन्न प्रदान गर । 
स नः पुनान आ भर रयिं स्तोत्रे सुवीर्यम्। जरितुर्वर्धया गिरः ॥५॥ 
हे सोमदेव ! शोधित हुँदै, पराक्रमी बनाउने असल धन हामी सबै स्तोतालाई प्रदान गर रती 
स्तोताको स्तुति विस्तार गर । 
पुनान इन्दवा भर सोम द्विबर्हसं रयिम्। वुषन्रिन्दो न उक्थ्यम् ॥६॥ 
हे तेजस्वी सोमदेव  तेजस्वी हुँदै द्युलोक र पृथ्वीको धन हामीलाई प्रदान गर । हे धन प्रदाता 
सोमदेव ! हामीलाई प्रशंसनीय धन प्रदान गर । 
सूक्त  ४१ 
क्रषि  मेध्यातिथि काण्व । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
प्रयेगावो न भूर्णयस्त्वेषा अयासो अक्रमुः । घ्नन्तः कृष्णामप त्वचम् ॥१॥ 
गाईरूपी किरणले कालो आवरण हदउँदै सोम तीव्र गतिका साथ अघि बढेको छ। 
सुवितस्य मनामहेति सेतु दुराव्यम्। साह्वांसो दस्युमव्रतम् ॥२॥ 
हे असह्य बन्धन हयएर सुख प्रदान गर्ने सोमदेव  सत्कर्म विमुख भई दुष्कर्ममा लागेका शत्रुको 
थान्को लगाउन हामी तिम्रो वन्दना गर्दछौँ । 
शुण्वे वृष्टेरिव स्वनः पवमानस्य शुष्मिणः । चरन्ति विद्युतो दिवि ॥३॥ 
पवित्र गर्दाखेरिको सोमको ध्वनि, वर्षा हुँदाखेरिको जलको ध्वनिजस्तै रमाइलो छ । त्यस्तो तेजस्वी 
सोमको किरण आकाशमा सर्वत्र फैलन्छ । 
आ पवस्व महीमिषं गोमदिन्दो हिरण्यवत्। अश्वावद्वाजवत् सुतः ॥४॥ 
असल भाँडामा रहेका हे सोमदेव  हामीलाई अन्नको भण्डार एवं पुत्र, पौत्र, गाई, अश्च र स्वर्ण 
आदि अपार वैभव देउ । 
स पवस्व विचर्षण आ मही रोदसी पृण। उषाः सूर्यो न रश्मिभिः ॥५॥ 
उषा कालभन्दा पछि आफ्ना सुनौला रश्मिले संसार आलोकित गर्ने सूर्यदेघजस्ता हे विश्वद्रष्य 
सोमदेव ! आफ्ना तृप्तिदायक पवित्र रसले धर्ती र आकाश भरिदेङ । 
परि णः शर्मयन्त्या धारया सोम विश्वतः । सरा रसेव विष्टपम् ॥६॥ 
  सोमदेव ! जलले घेरिएको पृथ्वीजस्तै तिमी आफ्नो सुखद रसधाराले हामीलाई चारै तिरबाट 
र। 


७७६ 





।।।। 


सूक्त  ४२ 
क्रषि  मेध्यातिथि काण्व । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
जनयन्रोचना दिवो जनयन्नप्पु सूर्यम्। वसानो गा अपो हरि ॥१॥ 


हरियो आभायुक्त सोम द्युलोकमा नक्षत्र र अन्तरिक्षमा सूर्यदेवको निर्माण गरेर गाई तथा जललाई 
प्रभावित गर्दछ। म 


एष प्रलेन मन्मना देवो देवेभ्यस्परि। धारया पवते सुतः ॥२॥ 
सनातन स्तुतिका सहायताले देदीप्यमान सोमरस देवताका लागि धाराका रूपमा प्रवाहित हुन्छ । 
वावृधानाय तूर्वये पवन्ते वाजसातये। सोमा सहस्रपाजसः ॥३॥ 
सोमरस अनेकाँ बल वृद्धि गर्नका लागि र अन्न आदि प्राप्त गर्ने उद्देश्यले निकालिन्छ। 


दुहानः प्रलमित्सयः पवित्रे परि षिच्यते। क्रन्दन्देवाँ अजीजनत्॥४॥ 


५५७५ पेलेको सोमरस चाल्नीले छानिन्छ। शब्द गर्ने यो सोमरस देवताहरूलाई यज्ञमा बोलाएभौँ 
न्छ। 


अभि विश्वानि वार्याभि देवा ग्रतावृधः । सोमः पुनानो अर्षति ॥५॥ 
शोधित सोमरसले सत्यको आचरण गर्ने देवतालाई नजिक ल्याएर सबै किसिमका धन विभिन्न 
तरिकाले प्रदान गर्दछ। 

गोमन्नः सोम वीरवदश्वावद्वाजवत्सुतः । पवस्व बृहतीरिषः ॥६॥ 
हे सोमदेव ! तिमी गाई, वीर पुत्रहरू, अश्व र बलले युक्त अन्न हामीलाई प्रदान गर । 

सूक्त  ४३ 
क्रषि  मेध्यातिथि काण्व । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

यो अत्य इव मृज्यते गोभिर्मदाय हर्यतः । त गीर्भिर्वासयामसि ॥१॥ 
अश्चजस्तो गतिशील सोमलाई गाईको दुधमा मिसेर शोधन गरिन्छ। आनन्ददायी हुनाले त्यो प्रिय 
छ। स्तुति गर्दै उसै सोमलाई यञ्चस्थलमा स्थापना गर्दछन् । 

त॑ नो विश्वा अवस्युवो गिर शुम्भन्ति पूर्वथा । इन्दुमिन्द्राय पीतये ॥२॥ 
सनातन रमन हरेक किसिमले रक्षा गर्ने स्तुतिले सोमलाई सुशोभित गराउँदै इन्द्रदेवका लागि 
तयार गर्दछन् । 

पुनानो याति हर्यतः सोमो गीर्भि परिष्कृत । विप्रस्य मेध्यातिथेः ॥३॥ 
स्तुतिले संस्कारित, शोधित सोमरस ज्ञानवान् मेधातिथिका यज्ञमा पुग्दछ । 

पवमान विदा रयिमस्मभ्यं सोम सुश्रियम् । इन्द्यो सहस्रवर्चसम्॥४॥ 
हे पवित्र तेजस्वी सोमदेव ! तिमी हजारौँ किसिमका उत्तम धन हामीलाई दे । 

इन्दुरत्यो न वाजसृत्कनिक्रन्ति पवित्र आ। यदक्षारति देवयुः ॥५॥ 
युद्धमा जाने अश्चभझैँ यो सोम देवताका नजिक पुग्ने रहरले चाल्नीमा शब्द गर्न थाल्छ। 

पवस्व वाजसातये विप्रस्य गृणतो वृधे । सोम रास्व सुवीर्यम् ॥६॥ 
हे सोमदेव ! स्तोता विप्रको उन्नति र उत्तम बलयुक्त अत्रका लागि प्रवाहित होर । 

सूक्त  ४४ 
ग्राषि  अयास्य आङ्गिरिस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

प्रणइन्दो महे तन कमि न बिभ्रदर्षसि । अभि देवाँ अयास्य ॥१॥ 
हे सोमदेव  प्रचुर सम्पदा प्राप्तिका लागि तिमी कलशमा छानिन्छौ । तिम्रो तेज धारण गर्ने अयास्य 
क्रषि देवतातिर जान लागेका छन् । 

मती जुष्ये धिया हितः सोमो हिन्वे परावति। विप्रस्य धारया कविः ॥२॥ 
ज्ञानीहरूका असल बुद्धिले सेवित सोमरस सत्कर्मरूपी यज्ञमा धेरै टाढासम्म पुग्दछ । 

अयं देवेषु जागृविः सुत एति पवित्र आ। सोमो याति विचर्षणिः ॥३॥ 
जागरणशील, दिव्यद्रष्ण सोमरस चाल्नीबाट छानिएपछि देवतातिर जान्छ। 


साता सनः पवस्व क्युट हेलकन । ५० ७००० विवासति॥४॥ 
मदेव  हिंसारहित यज्ञ उत्तम तरिकाले पूर्ण गराउँदै याज्चिक र हामी सबैका लागि अन्न । 
गर्ने रस तिमी प्रदान गर । । लागि अन्न प्रदान 


७७७ 





? 


डा 


स नो भगाय वायवे विप्रवीरः सदावृधः । सोमो देवेष्वा यमत्॥५॥ 
००नतुकु प्रेरति सोमरस सधैँ संवर्द्धित हुँदै वायुजस्तै देवत्व प्रदान गर्ने ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान 
गरोस् । 

स नो अद्य वसुत्तये क्रतुविद् गातुवित्तमः । वाजं जेषि श्रवो बृहत् ॥६॥ 


हे सोमदेव । तिमी पुण्य कर्मका मार्गदर्शक र सत्कर्म गर्ने हौ । त्यसैले तिमी धन र उत्तम अन्नमाथि 
विजय प्राप्त गर्दछौ । 


 सूक्त४५ 
क्रषि  अयास्य आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
स पवस्व मदाय कं नृचक्षा देववीतये । इन्दविन्द्राय पीतये ॥१॥ 
हे सोमदेव ! तिमी मनुष्यका द्रष्य हौ । देवताहरू र इन्द्रदेवले आनन्द वृद्धिका लागि पान गर्ने 
आफ्नो रस सुखपूर्वक उत्पादन गर  
 सनो अर्षभि दूत्यपत्वमिन्द्राय तोशसे । देवान्त्सखिभ्य आ वरम् ॥२॥ 
हे सोमदेवं ! तिमी ज्ञानको सन्देशवाहक बनेर इन्द्रदेवको सन्तुष्टिका लागि देवगण र अन्य मित्रहरू 
प्राप्त गर्नका लागि रस प्रदान गर् । री पन 
उत त्वामरुणं वयं गोभिरञ्ज्मो मदाय कम्। वि नो राये दुरो वृधि ॥३॥ 
अरुण वर्णको आभा हुने सोमलाई आनन्द वृद्धि र सुख प्रप्तिका लागि गाईको दुधमा मिसाइन्छ। हे 
सोमदेव  हाम्रो धन प्राप्तिको मार्ग तिमी बढाइदेङ । 
अत्यू पवित्रमक्रमीद्वाजी धुर न यामनि । इन्दुर्देवेषु पत्यते ॥४॥ 
अश्चले ठिक बायेमा रथ हिँडाएभझैँ शोधन यन्त्र पार गरेको सोम देवताकहाँ पुग्दछ। 
समी सखायो अस्वरन्वने क्रीडन्तमत्यविम्। इन्दु नावा अनूषत ॥५॥ 
चाल्नीमा रमाउने प्रशोधित सोमरसलाई मित्रभावले याजकहरू यज्ञमा स्तुति गर्दछन् । 
तया पवस्व धारया यया पीतो विचक्षसे । इन्दो स्तोत्र सुवीर्यम् ॥६॥ 
हे सोमदेव ! जुन धाराले पान गर्दाखेरि तिमी स्तोतालाई उचित किसिमको बल प्रदान गर्दछौ, उसे 
धाराले पात्रमा भरिँदै पवित्र होङ । 
सूक्त  ४६ 
क्रषि  अयास्य आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
असुग्रन्देववीतयेत्यासः कृत्व्या इव। क्षरन्तः पर्वतावृधः ॥१॥ 
पर्वतमा उब्जिएर हुकेबढेको सोमरस देवताकहाँ पुग्नका लागि वेगवान् अश्चझैँ भएर पात्रमा पस्न 
पुग्दछ । 
परिष्कुतास इन्दवो योषेव पित्र्यावती । वायु सोमा असुक्षत ॥२॥ 
बाबुका घरबाट छोरी सिँगारिएर लोग्नेका घरमा जान लागेको झैँ गरी सोम वायुदेवका नजिकमा 
पुग्दछ। 
एते सोमास इन्दवः प्रयस्वन्तश्वमू सुताः । इन्द्र वर्घन्ति कर्मभिः ॥३॥ 
पात्रमा निकालेर राखेको यस्तो तेजस्वी सोमरसले अन्नसँग मिसिएर आफ्ना यञ्चीय कार्यले 
इन्द्रदेवको बल बढाउँछ। 


आ धावता सुहस्त्यः शुक्रा गृभ्णीत मन्थिना। गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ॥४॥ 
हे सिपालु याज्िक हो ! हाम्रा नजिकै आओ र मदानीले मथेर बलशाली सोमरसलाई गाईका दुधमा 
मिसाओ ।  
स पवस्व धनञ्जय प्रयन्ता राधसो महः । अस्मभ्यं सोम गातुवित् ॥५॥ 
हे शत्रुको धन जित्ने सोम  हामीलाई उत्तम धन प्राप्त गर्ने असल मार्ग देखाइदेछ । 
एत॑ मृजन्ति मज्य पवमानं दश क्षिपः । इन्द्राय मत्सरं मदम् ॥६॥ 
स्तुत्य, पवित्र, सुखदायक सोम इन्द्रलाई दिएर खुसी पार्न दसै औँला शुद्ध गर्दै छन् । 


पू 





सूक्त  ४७ 
१०५  कवि भार्गव। देवता ०० पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
जत अया सोम सुकृत्यया महश्चिदभ्यवर्धत । मन्दान उद्वृषायते ॥१॥ 
म  १ कन०७ बनेपछि आनन्द प्रदान गर्दै शक्ति बढाउँछौ । 
कृतानीदस्य कर्त्वा चेतन्ते दस्युतर्हणा । क्रणा च धरृष्णुश्वयते ॥२॥ 
सोमले शत्रुको नाश गर्दछ र धैर्यपूर्वक ग्रणबाट मुक्त गराउँछ। कल 


आत्सोम इन्द्रियो रसो वज्जः सहस्रसा भुवत्। उक्थं यदस्य जायते ॥२॥ 
७ ब्लु स्तोत्र उच्चारण गर्दाखेरि उनका प्रिय सोमरसले हजारौँ किसिमका पौष्टिक अन्न प्रदान 
लने स्वयं कविविधर्तरि विप्राय रलमिच्छति। यदी मर्मूज्यते धियः ॥४॥ 
औँलाले केलाउँदै गर्दा यस सोमले कविजस्ता ज्ञानीलाई धन प्रदान गर्ने विचार गर्छ । 


 सिषासतू रयीणा वाजेष्वर्वतामिव । भरेषु जिग्युषामसि ॥५॥ 
हे सोमदेव । लडाइँमा जाँदा अश्वलाई घाँस दिइएभैँ युद्धभूमिमा विजयको रहर गर्नेलाई तिमी धन 
प्रदान गर्दछौ । म 
 पसूक्त४० 
 क्रषि कविभार्गव। देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

त॑ त्वा नृम्णानि बिभ्रत सधस्थेषु महो दिवः । चारु सुकृत्ययेमहे ॥१॥ 
देवलोकमा व्याप्त, विभिन्न किसिमका ऐश्वर्यले युक्त, सुन्दर हे सोमदेव ! उत्तम कर्मद्वारा तिमीलाई 
प्राप्त गर्ने हाम्रो रहर छ। 

संवृक्तधृष्णुमुक्थ्यं महामहिव्रतं मदम्। शत पुरो रुरुक्षणिम् ॥२॥ 
हे असुरविजयी सोमदेव ! उत्तम कर्म गर्ने आनन्ददायी र शत्रुका सयौँ सहर ध्वस्त गर्ने तिमी नै हौ। 
तिमीसित हामी ऐश्वर्य माग्छौँ । न 

अतस्त्वा रयिमभि राजान सुक्रतो दिवः । सुपर्णो अव्यथिर्भरत् ॥३॥ 
उत्तम कर्मको थालनी गर्ने, ऐश्वर्यवान्, तेजस्वी हे सोमदेव ! कष्ट र पीडालाई महत्त्व नदिईकन 
गरुडले तिमीलाई द्युलोकबाट पृथ्वीमा ल्याउन् । 

विश्वस्मा इत्स्वर्दुशे साधारण रजस्तुरम्। गोपामृतस्य विर्भरत् ॥४॥ 
यज्ञको रक्षा गर्ने, जलका प्रेरक, स्वयं प्रकाशयुक्त, देवशक्ति सहजतापूर्वक प्राप्त गर्ने दिव्य सोम 
आकाशमा व्याप्त छ। 

अधा हिन्वान इन्द्रियं ज्यायो महित्वमानशे। अभिष्टिश्ृद्विचर्षणिः ॥५॥ 
ज्ञानसम्पन्न एवं खोजेको फल दिने सोम शोधित भएर आफ्नो क्षमता अभै धेरै बनाउँदै असल बन्न 
पुग्दछ । 

सूक्त  ४९ 
क्रषि  कवि भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

पवस्व वृष्टिमा सु नोपामूर्मि दिवस्परि । अयक्ष्मा बृहतीरिषः ॥१॥ 
हे दिव्य सोमदेव ! द्युलोकबाट उचित वर्षा गराएर जललाई तरङ्गित गरा र त्यसका साथै 
रोगनाशक अन्न हामीलाई देख । 

तया पवस्व धारया यया गाव इहागमन्। जन्यास उप नो गृहम् ॥२॥ 
हे सोमदेव । हामीलाई अन्य गाईहरू प्राप्त हुने आफ्नो धारा प्रकट गर । 

घृतं पवस्व धारया यशेषु देववीतमः । अस्मभ्यं वृष्टिमा पव ॥२॥ 
हे सोमदेव । यज्मा देवताले रोजेको तिम्रो धारारूपी जलको वर्षा गराउ । म 

स न उर्जे व्यव्ययं पवित्र धाव धारया। देवासः शृणावन्हि कम् ॥४॥ 
हे सोमदेव । हामीलाई अन्न प्रदान गर्नका लागि चाल्नीबाट धाराका रूपमा छानिँदै कलशमा प्रवेश 
होङ । देवताहरू तिम्रो शब्द सुनेर खुसी होउन् । 

पवमानो असिष्यदद्रक्षांस्यपजङ्घनत्। प्रलवद्रोचयन् रुचः ॥५॥ 
शत्रुको संहार गर्ने, तेजले देदीप्यमान्, पवित्र सोगरस कलशमा झर्दछ। 

७७९  । 





 सूक्त  ५० 
क्रषि  उचथ्य आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
उत्ते शुष्मास ईरते सिन्धोरूर्मेरिव स्वनः । वाणस्य चोदया पविम् ॥१॥ 
हे सोमदेव ! तिमी प्रवाहित हुँदा समुद्रको तरङ्गजस्तै ध्वनि हुन्छ। तिमी वाणीले उत्पन्न शब्दको 
जस्तै ध्वनि गर । 
प्रसवे त उदीरते तिम्रो वाचो मखस्युवः । यदव्य एषि सानवि ॥२॥ 
हे सोमदेव ! तिमी प्रादुर्भाव हुँदा याकजहरू क्रक, यजु र सामका मन्त्रको गाउँछन् । अनि तिमी 
उच्च आसनमा विराजमान भएर संस्कारित हुनका लागि तत्पर हुन्छौँ । 
अव्यो वारे परि प्रिय हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । पवमान मधुश्वुतम् ॥३॥ 
क्रस्विकहरू ढुङ्गाले कुटेर हरियो आभासम्पन्न सुन्दर, मिठो सोमरस चाल्नीले छान्छन् । 
आ पवस्व मदिन्तम पवित्र धारया कवे । अर्कस्य योनिमासदम् ॥४॥ 
हे परम आनन्ददायी सोमरस ! इन्द्रदेवलाई तृप्त गराउनका लागि तिमी शोधनयन्त्रबाट सफा 
धाराका रूपमा प्रवाहित होङ । 
स पवस्व मदिन्तम गोभिरञ्जानो अक्तुभिः । इन्दविन्द्राय पीतये ॥५॥ 
हे आनन्ददाता सोम ! तिमी गाईको पुष्टिकारक दुध आदिका मिश्रणमा छानिएर इन्द्रदेवले पान 
गर्नका लागि योग्य होङ । 
सूक्त  ५१ 
व्रषि  उचथ्य आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
अध्वर्यो अद्रिभिः सुतं सोम पवित्र आ सृज । पुनीहीन्द्राय पातवे ॥१॥ 
हे अध्वर्यु हो । इन्द्रले पिउने गरी ढुङ्गाले पेलेको सोम पवित्र गरेर भाँडानजिकै ल्याओ । 
दिवः पीयूषमुत्तमं सोममिन्द्राय वज्रिणे । सुनोता मधुमत्तमम्॥२॥  
हे याश्िक हो ! द्युलोकको अमृतजस्तै अत्यन्त मिठो सोमरस वज्जधारी इन्द्रदेवलाई प्रदान गर्नका 
लागि तयार गर । 
तव त्य इन्दो अन्धसो देवा मधोर्व्यश्नते । पवमानस्य मरुतः ॥३॥ 
हे सोमदेव  तिम्रो आनन्दवर्द्धक मिठो अन्नरूपी रस देवता र मरुत्ले सेवन गर्दछन् । 
त्वं हि सोम वर्धयन्त्सुतो मदाय भूर्णये। वृषन्त्स्तोतारमूतये ॥४॥ 
हे पेलेर तयार गरिएका सोमदेव ! तिमी देवतालाई खुसी पार्न, उनको रहर पूरा गर्न र संरक्षण प्रदान 
गर्न सहायक होङ । 
अभ्यर्ष विचक्षण पवित्र धारया सुतः । अभि वाजमुत श्रवः ॥५॥ रति 
हे सर्वद्रष्य सोमदेव ! चाल्नीबाट धाराका रूपमा निचोरिएको तिम्रा रसले हामीलाई अन्न र कोर्ति 


प्रदान गरोस् । 


सूक्त  ५२ 
क्रषि  उचथ्य आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम  छन्द  गायत्री । 

परी द्युक्षः सनद्रयिर्भरद्वाजं नो अन्धसा। सुवानो अर्ष पवित्र आ ॥१॥ 
धन प्रदान गर्ने तेजस्वी सोमले हामीलाई बल एवं अन्नले पूरा गराओस् । हे सोमदेव ! तिमी शोधक 
यन्त्रले शोधित हुँदै आउ । 

तव प्रलेभिरध्वभिरव्यो वारे परि प्रियः । सहस्रधारो यात्तना ॥२॥ 
हे सोम  हजारौँ धाराबाट गमन गर्ने तिम्रो प्रिय रस अविनाशी चाल्नीबाट तलतिर प्रवाहित हुन्छ। 

चरुन यस्तमीङ्वयेन्दो न दानमीङ्खय । त क हा ्य॥३॥ 
हे सोमदेव ढुङ्गाले कुटेका बेला रसलाई बाहिर निस्कन तिमी प्रेरित गर। हे सोमदेव ! चरुजस्तै 
खाद्यहरू हामीलाई प्रदान गर । 

नि शुष्ममिन्दवेषां पुरुहूत जनानाम्। यो अस्माँ आदिदेशति ॥४॥ 
हे स्तुति गर्न योग्य सोमदेव ! तिम्रो बल बढाउने प्रेरणा हाम्रा लागि हितकारी होस् । 

शत न इन्द कतिभिः सहस्र वा शुचीनाम् । पवस्व मंहयद्रयिः ॥५॥ 


हे सोमदेव ! हजारौँ किसिमले शुद्ध भएर संरक्षणले युक्त धन नठी  गर्ने रस निकाल । 
७०८० 








 


क्र्षि सूक्त ते  ३  
तप  अवत्सार काश्यप  देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
उत्ते शुष्मासो अस्थू रक्षो भिन्दन्तो अद्विवः । नुदस्व या परिस्पृधः ॥१॥ 
ढुङ्गाले कुटिएका हे शुद्ध सोमदेव ! तिम्रा उठिरहेका तरङ्गबाट राक्षसको विनाश हुन्छ। हामीसित 
लडाइँ गर्ने शत्रुलाई तिमी पर भगाइदेर  


अया निज्निरोजसा रथसङ्गे धने हिते। स्तवा अबिभ्युषा हुदा ॥२॥ 
हे सोमदेव ! तिमी आफ्ना सामर्थ्यले शत्रु विनाश गर्न सक्षम छौ। युद्धमा हामी निर्भय मनले रथमा 
बसेर धन प्राप्तिका लागि तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । 


अस्य व्रतानि नाधृषे पवमानस्य दूढ्या। रुज यस्त्वा पृतन्यति॥३॥ 
संस्कारित सोमका कर्मले दुष्ट राक्षसको प्रगति हुन सक्दैन । हे सोमदेव ! तिमीप्रति आक्रमण गर्न 
खोज्ने शत्रुको विनाश गर । 


त॑ हिन्वन्ति मदच्युत हरि नदीषु वाजिनम्। इन्दुमिन्द्राय मत्सरम् ॥४॥ 
आनन्दको रस बगाउने, बल र उत्साह बढाउने हरियो आभासम्पत्न सोमले नदीका माध्यमबाट 
इन्द्रदेवलाई प्रेरित गर्दछ । 
सूक्त  ५४ 
क्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
अस्य प्रलामनु द्युत शुक्र दुदुहे अह्ृय । पयः सहस्रसामृषिम् ॥१॥ 
याजकहरू सनातन स्वरूप भएको शुद्ध सोम निकाल्दछन्। त्यस द्रष्य सोमरसले हजारौँ 
किसिमका धन प्रदान गर्छ  
अरय सूर्य इवोपदुगयं सरासि धावति। सप्त प्रवत आ दिवम् ॥२॥ 
देवलोकसम्म सात धाराका रूपमा प्रवाहित सूर्यदेवजस्तै सबै लोकका द्रष्य सोमरस जलपात्रमा 
शोधित गरिन्छ।  ॥ 
अयं विश्वानि तिष्ठति पुनानो भुवनोपरि। सोमो देवो न सूर्यः ॥३॥ 
पवित्र सोमरस सूर्यदेवजत्तिकै सबै लोकमा प्रकाशित हुन्छ। 
परि णोदेववीतये वाजाँ अर्षसि गोमतः । पुनान इन्द्रविन्द्रयुः ॥४॥ 
इन्द्रदेवका नजिकै पुग्ने रहर भएका, शोधित हे सोमदेव ! तिमी देवताका निमित्त गाई र अनेकौँ 
खालका अन्न प्रदान गर्दछौ । 
सुक्त  ५५ क 
क्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
यवंयवं नो अन्धसा पुष्टमपुष्टै परि स्रव। सोम विश्वा च सौभगा॥१॥ 
हे सोमदेव ! आफ्नो दिव्य पोषक रस अन्न एवं वनस्पतिसँगै हामीलाई उपलब्ध गराङ र हामीलाई 
सम्पूर्ण वैभव प्रदान गर । 
इन्दो यथा तव स्तवो यथा ते जातम्नधसः । नि बहिषि प्रिये सदः ॥२॥ 
देवताका प्रिय आहार हे सोमदेव ! याजकहरू जुन भावनाले तिम्रो स्तुति गर्छन्, उसै स्नेहका साथ 
तिमी यञ्चशालामा उच्च आसन ग्रहण गर । 
उत नो गोविदश्ववित्ववस्व सोमान्धसा । मक्षूतमेभिरहभिः ॥३॥ 
हे सोमदेव । हामीलाई गाई, अश्व, अन्न आदिका रूपमा अपार वैभव प्रदान गर  
यो जिनाति न जीयते हन्ति शत्रुमभीत्य। स पवस्व सहस्रजित्॥४॥ . 
॥ विजय प्राप्त गर्ने हे सोमदेव ! असुरको विनाश गर्ने र उनीहरूसित कहिल्यै नहार्ने तिमी 
। 


पयत  १६ सोम 
क्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  पवमान साम  छन्द  गायत्री । 
परि सोम त्रात बृहदाशुः पवित्रे अर्षति। विघ्नत्रक्षासि देवयुः ॥१॥ 
तीव्र गतिमा काम गर्ने, देवताका निकट जाने सोमरस शोधक प्रक्रियाअन्तर्गत शत्रुको संहार गर्दछ २ 
हामीलाई उत्तम धन प्रदान गर्दछ। कु कै. 
 ७८१ 





 त ररर र रि र म र रा मारा जाता ाकासाकाक?? 


पिके 





यत्सोमो वाजमर्षति शत धारा अपस्युवः । इन्द्रस्य सख्यमाविशन् ॥२॥ 
यज्ञको कामना गर्ने सोमरसका सयौँ धाराले इन्द्रदेवसित मित्रभाव स्थापित गर्दा सोमरसबाट 
हामीलाई अन्न प्राप्त हुन्छ । 


अभि त्वा योषणो दश जार न कन्यानूषत । मृज्यसे सोम सातये ॥३॥ 
स्त्रीले आफ्नो प्रेमी बोलाएझैँ दस औँलाले पक्रेर सोमरस शुद्ध गराउँछन् । 


त्वमिन्द्राय विष्णवे स्वादुरिन्दो परि स्रव । नृन्त्स्तोतृन्पाह्यंहसः ॥४॥ 
३७१ । विष्णु र इन्द्रदेवका निम्ति मधुर रस निकाल र स्तुति गर्ने याजकलाई पापकर्मबाट 
॥। 


सूक्त  ५७ 
क्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
प्रते धारा असश्चतो दिवो न यन्ति वृष्ट्य । अच्छा वाजं सहस्रिणम् ॥१॥ 
हे सोमदेव । तिम्रा अविरल धाराले प्रचुर अन्न आदि प्रदान गर्दछ । आकाशबाट वर्षा भएभैँ तिम्रो 
धारा पृथिवीमा अन्नको वर्षा गराउँछ । 


अभि प्रियाणि काव्या विश्वा चक्षाणे अर्षति । हरिस्तुञ्जान आयुधा ॥२॥ 
असल काम हेर्ने, हरियो आभासम्पन्न सोम शत्रुमाथि आयुध प्रहार गर्दै अगाडि बढ्छ। 


स मर्मजान आयुभिरिभो राजेव सुव्रतः । श्येनो न वंसु षीदति ॥२॥ 
नित्य उत्तम कर्म गर्ने सोम त्रात्विकहरूबाट संस्कारित भएपछि निर्भीक र तेजस्वी राजाजस्तै 
देखिन्छ। बाजपक्षीजस्तै तीव्र गतिमा त्यसलाई जलमा मिसाइन्छ। 


स नो विश्वा दिवो वसूतो पृथिव्या अधि । पुनान इन्दवा भर ॥४॥ 
हे सोमदेव । तिमी पवित्र हुनाले द्युलोक र पृथिवीलोकमा व्याप्त रहँदै सबै किसिमका सम्पदाहरू 
प्रदान गर । 

सूक्त  ५० 
क्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

तरत्स मन्दी धावति धारा सुतस्यान्धसः । तरत्स मन्दी धावति॥१॥ 
निकालिएका सोमरसको पुष्टिकारक धारा आनन्द प्रदान गर्दछ र त्यसले निकृष्ट संस्कार नहुने र 
उपासकलाई उँभो लगाउन सक्छ । 

उस्रा वेद वसूनां मर्तस्य देव्यवसः । तरत्स मन्दी धावति ॥२॥ 
सबै खालका वैभवले युक्त देदीप्यमान धाराले याजकलाई हरेक किसिमका संरक्षण गर्न जान्दछ। 
यस्तो आनन्दप्रदायक धारा तेज गतिले प्रवाहित हुन्छ। 

ध्वस्रयोः पुरुषन्त्योरा सहस्राणि दद्यहे। तरत्स मन्दी धावति ॥२॥ 
ध्वस्र र पुरुषन्तिबाट हामी अपार वैभव प्राप्त गरौँ । त्यस्तै आनन्दप्रद सोम अत्यन्त वेगले प्रवाहित 
हुन्छ। 





आ ययोसित्रेशतँ तना सहस्राणि च दद्वहे। तरत्स मन्दी धावति ॥४॥ 
हामीलाई तीस हजारभन्दा बढी विशालता प्राप्त गराउने आनन्ददायक सोम तीव्र गतिले सञ्चरित 
हुन्छ। 

सूक्त  ५९ 
क्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
 पवस्व गोजिदश्वजिद्विश्वजित्सोम रण्यजित्। प्रजावद्रतलमा भर ॥१॥ 

हे सोमदेव । तिमी गाई र अश्चका विजेता हौ। तिमीलाई सबैले बोलाञन् र तिनलाई तिमी सन्तान 
एवं धनसम्पन्न बनाउ । 

पवस्वाद्धयो अदाभ्यः पवस्वौषधीभ्यः । प॒वस्व धिषणाभ्यः ॥२॥ हा 
हे सोमदेव  जलमा मिसिनका लागि तिमी आफ्नो रस प्रदान गर। दमनमा नपर्ने तिमी 
औषधि विस्तार गर्न र हाम्रो बुद्धि पवित्र बनाउनका लागि रस प्रदान गर । 


७०२ 


। पाई 





त्वं सोम पवमानो विश्वानि दुरिता तर। कवि सीद 
कक  सीद नि बर्हिषि ॥३॥ 
हे शोरि हुन   १११०७ पर ७७ जञानवान् भएर उत्तम आसनमा राज गर 
न स्वर्विदो जायमानोभवो महान्। इन्दो विश्वाँ अभीदसि ॥४॥ 
हे सर्वज्ञाता ! यजमानलाई उत्तम फल प्रदान गर। उत्पन्न हुनासाथ वृद्धि प्राप्त गरने तिमी सबै 
शत्रुलाई पर भगाउ । 
सूक्त  ६० १. , ३ 
क्रषि  अवत्सार काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
प्र गायत्रेण गायत पवमानं विचर्षणिम्। इन्दु सहस्चचक्षसम् ॥१॥ पले कम 
बिक हो  सर्वद्रष्टा र हजारौँ किसिमले देख्ने सोमरसलाई शोधित गर्दाखेरि गायत्री छन्दले 
गर  
त॑ त्वा सहस्रचक्षसमथो सहस्रभर्णसम्। अति वारमपाविषुः ॥२॥ 
हे हजारौँ आँखा भएका र हजारौँका पालक सोमदेव ! अवरोध नाघेर प्रवाहित होर । 
अति वारान्पवमानो असिष्यदत्कलशाँ अभि धावति । इन्द्रस्य हार्दविशन् ॥२॥ 
पवित्र सोमरस चाल्नीबाट शुद्ध भएर इन्द्रदेवका हृदयमा प्रवेश गर्दै कलशमा द्वुतगतिले स्थापित 
हुन्छ। हु १ 
इन्द्रस्य सोम राधसे शं पवस्व विचर्षणे । प्रजावद्रेत आ भर ॥४॥ 
हे विश्वद्रष्य सोमदेव ! इन्द्रदेवको सन्तुष्टिका लागि तिमी शान्तिदायक रस प्रदान गर र हामीलाई 
बलशाली सन्तान देङ । 
. सूक्त  ६१ 
व्रषि  अमहीयु आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
अया वीती परि स्रव यस्त इन्दो मदेष्वा । अवाहन्नवतीर्नव् ॥१॥ 
हे सोमदेव ! इन्द्रदेवले सेवनार्थ तिमी कलशमा स्थित होङ । तिम्रो रस युद्धमा शत्रुका सबै सहर 
नष्ट गर्नका लागि इन्द्रदेवलाई सामर्थ्य प्रदान गर्दछ। 
पुर सद्च इत्थाधिये दिवोदासाय शम्बरम्। अघ त्य तुर्वश यदुम् ॥२॥ 
यज्ञ गर्ने दिवोदासका लागि इन्द्रदेवले सोम पिएर शम्बासुर, तुर्वश र यढुलाई मारे । 
परि णो अश्चमश्चविद्गोमदिन्दो हिरण्यवत्। क्षरा सहस्रिणीरिषः ॥३॥ 
हे सोमदेव  हामीलाई गाई, अव, सुवर्ण आदि ऐश्वर्य र मन परेको पोषक अन्न देङ। 
पवमानस्य ते वर्य पवित्रमभ्युन्दतः । सखित्वमा वृणीमहे ॥४॥ 
हे परिष्कृत र शोधित सोम ! हामी मित्रका रूपमा तिम्रो सहयोग पाउने आशा गछौं । 
ये ते पवित्रमूर्मयोभिक्षरन्ति धारया । तेभिर्नः सोम मृडय ॥५॥ 
हे सोम तिम्रा लहरमा शोधित हुँदै गरेका धाराले हामीलाई खुसी बनाउने कृपा गर । 
स नः पुनान आ भर रयिं वीरखतीमिषम् । ईशानः सोम विश्वतः ॥६॥ 
हे संसारका नियन्ता सोम ! शोधित भएपछि हामीलाई धनधान्यसँगै असल सन्तान पनि तिमी 
प्रदान गर । 
एतमु त्यंदश ॥० ३ ०१५ सिन्धुमातरम्। समादित्येभिरख्यत ॥७॥ 
सिन्धु सोमकी माता हुन्। शुद्ध गर्न दसै औँला र दस दिशा सहायक छन्। यिनी 
आदित्यसँ देखिन्छन्। 
समिन्द्रेणोत नु हे ना सुत एति पवित्र आ। सं सूर्यस्य रश्मिभिः ॥८॥ 
सूर्यका रश्मिले प्रकाशित सोमदेव  असल पात्रमा स्थिर हुँदा इन्द्र र वायुदेवलाई तिमी प्राप्त 


स नो भगाय वायवे पृष्णे पवस्व मधुमान । चारुमित्रै वरुणे च ॥९॥ 
हे मधुर र मनोहर सोमदेव  हाम्रा यज्ञमा भग, वा, ३ मित्र र वरुणदेवका लागि तिमी शुद्ध 
होङ । ८ 


७०३ 


। तत र रि री रिमाल??? 








उच्चा ते जातमन्धसो दिवि षद्धूम्या ददे । उग्र शर्म महि श्रवः ॥१०॥ 
हे सोमदेव ! तिम्रा पोषक रसको जन्म द्युलोकमा भयो । त्यहाँ प्राप्त हुने हितकारी सुख २ महान् 
अन्न हामी पृथ्वीमा प्राप्त गर्दछौँ । ॥ 


एना विश्वान्यर्य औं, च्युम्नानि मानुषाणाम् । सिषासन्तो वनामहे ॥११॥ 
मानिसलाई आवश्यक पर्ने सबै खालका अन्न आदि हामीलाई सोमका सहायताले प्राप्त होस्। हाम 
तिनको राम्रो उपयोग गर्न चाहन्छौँ । 


स न इन्द्राय यज्यवे वरुणाय मरुद्धयः । वरिवोवित्परि स्रव ॥१२॥ 
हामीलाई ऐश्वर्यशाली बनाउने हे सोमदेव ! हामी इन्द्र, मरुतृगण र वरुणदेवका लागि यञ्ञ गर्दछौं 
उनैका निम्ति तिमी राम्ररी झरिदेङ । 


उपो षु जातमप्तुरं गोभिर्भङ्ग परिष्कृतम्। इन्दु देवा अयासिषुः ॥१३॥ 
शत्रुसंहार गर्ने, राम्ररी तयार, जल र गाईका दुधमा मिसिएको यो सोमरस देवतालाई सन्तुष्ट गर्न 
सफल होस्। 

तमिद्रर्धन्तु नो गिरो वत्सं संशिश्वरीरिव । य इन्द्रस्य हृदंसनि ॥१४॥ 
हाम्रा बोलीले इन्द्रदेवका अत्यन्त प्रिय सोमको स्तुति गरोस् । बालकलाई आमाले आफ्ना दुधले 
पोसेभझैँ हाम्रा स्तुतिले सोमको यश बढाओस् । 

अर्षा णः सोम शं गवे धुक्षस्व पिप्युषीमिषम्। वर्धा समुद्रमुक्थ्यम् ॥१५॥ 
स्तुति गर्न योग्य हे सोमदेव  हाम्रा गाईलाई सुख प्रदान गर्ने, हाम्रो घर पौष्टिक अन्नले भर्ने तिमी 
हौ। जलमा मिसिएर सुपात्रमा स्थिर होङ । 

पवमानो अजीजनदिवश्रित्रै न तन्यतुम् । ज्योतिर्वैश्वानरं बृहत् ॥१६॥ 

 पवित्र भएपछि सोमरसले दिव्यलोकमा विद्यमान, सबैलाई प्रकाशित गर्न समर्थ, महान् वैश्वानर 

ज्योतिलाई बिजुलीभैँ प्रकट गरायो । 

पवमानस्य ते रसो मदो राजन्नदुच्छुन । वि वारमव्यमर्षति ॥१७॥ 
हे सुशोभित रहेका पवित्र सोमदेव  दुष्टतारहित, आनन्दप्रद तिम्रो दिव्य रस अनश्वर चाल्नीबाट 
खसिरहेको हुन्छ। 

पवमान रसस्तव दक्षो वि राजति द्युमान्। ज्योतिर्विश्च स्वर्दुशे ॥१५॥ 
पवित्र हुन पुगेका सोमको शक्तिवर्द्धक र तेजस्वी रस सुन्दर देखिन्छ। विश्वभरि उसको प्रकाश र 
किरण देखिँदै छ। 

यस्ते मदो वरेण्यस्तेना पवस्वान्धसा । देवावीरघशंसहा ॥१९॥ 
हे सोमदेव ! देवता आकृष्ट गर्ने र दुष्ट नाश गर्ने तिम्रो दिव्य रस अत्यन्त हर्षप्रद छ। त्यस पोषक 
रससहित तिमी कलशमा प्रतिष्ठित होङ । 

जधघ्निर्वूत्रममित्रियं सस्निर्वाजं दिवेदिवे । गोषा उ अश्चसा असि ॥२०॥ 
हे कत वृत्रका नाशक सोमदेव ! तिमी निरन्तर सङ्घर्षणील छौ र गाई तथा अश्वरूपी धन वृद्धि 
गराउँछौं । 

सम्मिश्लो अरुषो भव सूपस्थाभिर्न धेनुभिः । सीदज्छ्येनो न योनिमा ॥२१॥ 
हे सोमदेव ! बाजपक्षी आफ्ना गुँडमा सुन्दर देखिएझैँ गाईसँग तिमी तेजस्वी हुन्छौ । 

स पवस्व य आविशेन्द्रे वृत्राय हन्तवे । वत्रिवांस महीरपः ॥२२॥ 
हे सोमदेव ! तिमी जलको प्रवाह रोक्ने वृत्रलाई मार्नका लागि इन्द्रदेवलाई प्रोत्साहित गर र तीव्र 
धारासँगै कलशमा छानिँदै जाङ । 

सुवीरासो वयं धना जयेम सोम मीढ्वः । पुनानो वर्ष नो गिरः ॥२३॥ हि 
हे पवित्र सोम ! हाम्रो स्तुति विस्तार गर । हामी शौर्यवान् भई शत्रुको धन विजय गरौँ । 

त्वोतासस्तवावसा स्याम वन्वन्त आमुरः । सोम व्रतेषु जागृहि ॥२४॥ 
हे सोमदेव  तिम्रो संरक्षण प्राप्त गरेर हामी शत्रु संहार गरौँ, व्रतशील र जाग्रत रहीँ । 

अपध्नन्पवते मृधोषप सोमो अराव्ण । गच्छन्रिन्द्रस्य निष्कृतम् ॥२५॥ 
यस सोमले शत्रु र दान नदिनेलाई मारिदिन्छ । इन्द्रदेवकहाँ जाँदा छचल्किन्छ । 


७८०४ 











महो नो राय आ भर पवमान जह्दी ला 
पवित्रकर्मा सोमदेव जहा मृध । रास्वेन्दो  ॥२६॥ 
१५ सामदेव  हामीलाई अनेकौँ साधन, पुत्र आदि र यश प्राप्त गराङ । हाम्रा शत्रु 
 ७ 


नत्वा शत चन हुतो राधो दित्सन्तमो त 
है पवित्र गराउने सोमदेव ! यज्ञ गर्नेलाई शि पितन्। हसुहनो सखोयते पर 


एु गर्न खोज्दा शत्रुले पनि रोक्न 
सक्दैनन् । ई ऐश्वर्य प्रदान गर्न खोज्दा तिमीलाई सयौँ शत्रुले प 


पवस्वेन्दो वृषा सुत कृधी नो यशसो जने । विश्वा अप द्विषो जहि॥२८॥ 
हे पेलेर तयार भएका सामेदेव । तिमी असल बल बढाउँछैँ। मानिसमध्ये हामीलाई यशस्वी 
बनाञ र हाम्रा सबै शत्रु नाश गर । 


अस्य ते सख्ये वय तवेन्दो द्युम्न उत्तमे। सासद्याम पृतन्यतः ॥२९॥ 
हे सोमदेव ! तिम्रा मित्रभावले हामीलाई तेजस्वी बनाएको हुनाले आक्रमणकारी शत्रुमाथि हामी 
विजय प्राप्त गर्न सक्छौँ 


या ते भीमान्यायुधा तिग्मानि सन्ति धूर्वणे। रक्षा समस्य नो निदः ॥३०॥ 
हे शत्रु नाश गर्ने सोमदेव । तिखो शस्त्र लिएर हामीलाई शत्रुका निन्दाबाट जोगाउ । 


सूक्त  ६२ 
क्रषि  जमदग्नि भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 
एते असूग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः । विश्वान्यभि सौभगा ॥१॥ 


चाल्नीतर्फ द्रुतगतिले जाँदै गरेका सोमरसलाई सबै खालका सौभाग्य प्राप्तिका लागि क्रत्विकहरू 
शोधित गर्दछन् । । 


विघ्नन्तो दुरिता पुरु सुगा तोकाय वाजिनः । तना कृण्वन्तो अर्वते ॥२॥ 


बलवर्द्धक, पापनाशक सोमरस हामी र हाम्रा सन्ततिका लागि पशु एवं धन प्रदान गर्ने मार्ग आफैँ 
बनाउँछ । 


कृण्वन्तो वरिवो गवे भ्यर्षन्ति सुष्टुतिम् । इडामस्मभ्यं संयतम् ॥३॥ 
हामी र हाम्रा गाईलाई उत्तम धन र पौष्टिक अन्न प्रदान गर्ने सोमदेव हाम्रो सुन्दर प्रार्थना स्वीकार 
गर्दछन् । 

असाव्यंशुर्मदायाप्सु दक्ष गिरिष्ठाः । श्येनो न योनिमासदत् ॥४॥ 
पर्वतमा उत्पन्न सोम आनन्द वृद्धिका लागि पेलिएर जलका संयोगले व्यापक भयो। त्यही सोम 
बाजपक्षीझैँ आफ्ना ठाउँमा स्थित छ। 

शुभ्रमन्धो देववातमप्पु धूतो नृभिः सुतः । स्वदन्ति गावः पयोभिः ॥५॥ 
याजकले पेलेर तयार पारेको, देवताको असल अन्न, जल मिसिएको पवित्र सोमरसमा गाईले 
आफ्नो दुध मिसाएर अभ मिठो बनाइरहेका छन् । 

आदीमश्च न हेतारोशूशुभन्नमृताय । मध्वो रस सधमादे ॥६॥ 
अश्वजस्तै फुर्तिला सोमलाई अमरत्व प्राप्तिका आशाले याजकहरू यज्ञमा राख्दछन् । 

यास्ते धारा मधुश्वुतोसृग्रमिन्द जतये । ताभिः पवित्रमासदः ॥७॥ 
मधुर रसका धाराले सबैलाई संरक्षण दिने हे सोमदेव ! धारासँगै शुद्धता धारण गर । 

सो अर्षेन्द्राय पीतये तिरो रोमाण्यव्यया । सीदन्योना वनेष्वा ॥८॥ 
उनीका चाल्नीले शुद्ध बनाइएने हे सोमदेव ! यज्ञका मूल स्थानमा स्थापित भएर तिमी 
इन्द्रदेवलाई सन्तुष्ट गर्नका लागि तयार होउ । 

त्वमिन्दो परि स्रव स्वादिष्ठो अङ्गिरोभ्यः । वरिवोविद् घृतँ पय ॥९॥ 
धन र वैभव प्रदान गर्ने हे सोम ! अङ्गिरा आदि क्रषिका लागि तिमी घिउ, दुधयुक्त पौष्टिक आहार 
प्रदान गर । 

अर्य विचर्षणिर्हितः पवमान स चेतति । हिन्वान आप्यं बृहत् ॥१०॥ 
विशिष्ट बुद्धिवर्द्धक, पात्रमा स्थित, शुद्ध गरिएको सोमरस पानीमा मिसिएर प्रचुर अन्न प्रदान गर्दै 
यशस्वी हुन्छ। 


७८५ 





एष वृषा वुषव्रतः पवमानो अशस्तिहा । करद्वसूनि दाशुषे ॥११॥ 
शत्रुनाशक, कामना पूरा गराउने बलशाली सोम असल कार्यमा खट्नेलाई धन दिन्छ। 

आ पवस्व सहस्रिण रयिं गोमन्तमश्चिनम्। पुरुश्वन्द्रे पुरुस्पृहम् ॥१२॥ 
हे सोमदेव ! गाईले युक्त, अनेकौँले खोज्ने हजारौँ तेजस्वी धन हामीलाई प्रदान गर । 

एष स्य परि षिच्यते मर्मूज्यमान आयुभिः । उरुगायः कवित्रतुः ॥१२॥ 
सोम निकालेर याजकहरू शोधन गर्दै बुद्धिपूर्वक कर्म गर्दछन् । त्यसो हुनाले अनेकौँ किसिमले 
सोमरस स्तुत्य हुन्छ। 

सहस्रोतिः शतामघो विमानो रजसः कविः । इन्द्राय पवते मदः ॥११॥ 
हजारौं किसिमले संरक्षण गर्ने, सयौँ किसिमका धन दिने, विभिन्न लोकको निर्माण गर्ने र 
आनन्ददायी ज्ञानी सोम इन्द्रदेवका लागि शोधित गरिन्छ । ॥ 

गिरा जात इह स्तुत इन्दुरिन्द्राय धीयते। विर्योना वसताविव ॥१५॥ 
हाम्रा वाणीले स्तुति गर्दा परिष्कृत सोमरस चरो गुँडमा आएभैँ इन्द्रदेवसम्म पुग्छ । 

पवमानः सुतो नृभिः सोमो वाजमिवासरत् । चमूषु शक्मनासदम् ॥१६॥ 
याजकले निकालेको शोधित सोमरस आफ्ना सामर्थ्यले योद्धा लडाइँमा गएभैँ पात्रमा जाने गर्दछ। 

त॑ त्रिपुष्ठे त्रिवन्धुरे रथे युञ्जन्ति यातवे । क्रषीणाँ सप्त धीतिभिः ॥१७॥ 
याजकहरूले तीनै सवनमा क्रषिका यज्ञरूपी रथमा राखेर सात छन्दमा तीनै वेद गाउँदै सोमरसलाई 
देवताकहाँ लैजान्छन् । 

त॑ सोतारो धनस्पृतमशुं वाजाय यातवे । हरि हिनोत वाजिनम् ॥१०॥ 
सोमरस शोधित गर्ने हे याजक हो ! युद्धमा जानका लागि अश्च सजाएभैँ हरियो आभा भएका 
सोमलाई यज्चका निम्ति अलङ्कृत गर् । 

आविशन्कलशं सुतो विश्वा अर्षत्रभि श्रियः । शूरो न गोषु तिष्ठति॥१९॥ हना 
परिष्कृत सोमरस कलशमा भरिएका बेला सुशोभित हुन्छ। गाईको सुरक्षा वीरले गरेझैँ यस सोमले 
यसको सुरक्षा गर्दछ । 

आ त इन्दो मदाय क पयो दुहन्त्यायवः । देवा देवेभ्यो मधु ॥२०॥ 
हे सोमदेव । सबै देवता र सबै याजक मिलेर देवतालाई कस्तो आनन्द प्रदान गर्नका लागि दुधमा 
मिसाएको मिठो सोमरस तयार गर्दछन् ? 

आनः सोम पवित्र आ सृजता मधुमत्तमम्। देवोभ्यो देवश्रुत्तमम् ॥२१॥ 
हे याजक हो  देवताको अति प्रिय र मिठो सोमरस शोधन यन्त्रमा राख । 

एते सोमा असुक्षत गृणानाः श्रवसे महे। मदिन्तमस्य धारया ॥२२॥  
परम आनन्दले युक्त सोमरस स्तुतिगानपछि हामीलाई असल शक्ति प्रदान गर्नका लागि धारो लागर 
कलशमा खस्ने गर्दछ । 

अभि गव्यानि वीतयै नृम्णा पुनानो अर्षसि । सनद्वाजः परि स्रव॥२२॥। 
सम्पूर्ण मानिसलाई सुख प्रदान गर्ने हे सोमदेव ! तिमी देवताको सेवनका लागि गाईको दुध 
आदिमा मिसिएर अन्न प्रदान गर्दै कलशमा जम्मा होङ । 

उत नो गोमतीरिषो विश्वा अर्ष परिष्टुभः । गृणानो जमदग्निना ॥२४॥ डौ सती 
हे सोमदेव ! जमदगिनि ग्रषिले गरेका स्तुतिले युक्त भएर हामीलाई गाईसँगै अन्य सबै प्रशंसनीय 
पोषक आहार प्रदान गर । 

पवस्व वाचो अग्रियः सोम चित्राभिरूतिभिः । अभि विश्वानि काव्या ॥२१॥ 
हे सर्वश्रेष्ठ सोमदेव ! आफ्ना रक्षणसामर्थ्यसँगै तिमी हाम्रा वाणीमा प्रवेश गर र सबै काव्यक 
स्तुतिमा सञ्चरित होछ । 

त्यै समुद्रिया अपोग्रियो वाच ईरयन्। प॒वस्व विश्वमेजय ॥२६॥ पो गयो भएर आहत 
हे भलो गर्ने सोमदेव ! हाम्रो स्तुति सुनेर प्रसन्न हुने देवलोकको जललाई तिमी अगुवा भएर ३ 
गर । हा म 





तुभ्येमा भुवना कवे महिम्ने सोम तस्थिरे। तुभ्यमर्षन्ति सिन्धवः ॥२७ 
हे दूरदर्शी सोमदेव ! तिम्रो महानताका प्रभावले यो विश्व अडिएको छ। तिम्रा लागि दुध उपलब्ध 
गराएर देवतालाई सन्तुष्ट गर्ने गाई तिमीकहाँ आउँदै छन्। जी 

प्रते दिवो न वृष्टयो धारा यन्त्सश्वतः । अभि शुक्रामुपस्तिरम् ॥२०॥ दु 
हे सोमदेव ! प्रवाहित हुने तिम्रा रसको धारो द्युलोकबाट वर्षा भएझैँ चाल्नीबाट छानिएर आउने 


गर्छन् । 

इन्द्रायेन्दु पुनीतनोग्रे दक्षय साधनम् । ईशान वीतिराधसम् ॥२९॥ 
हे याजक हो ! बलवान्, वेगवान्, बलवर्द्धक, मुख्य साधन, धनको अधिपति, शक्तिको धनी 
सोमलाई इन्द्रदेवका निम्ति प्रस्तुत गर । 

पवमान क्रतः कविः सोमः पवित्रमासदत्। दधत्स्तोत्रे सुवीर्यम् ॥२०॥ 
तेज प्रदायक, पवित्रकारक, सत्यरूप, मेधावी सोमले स्तोत्रलाई तेज प्रदान गर्दछ। 

सूक्त६३  
क्रषि  निध्नुवि काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

आ पवस्व सहस्रिण रयिं सोम सुवीर्यम्। अस्मे श्रवासि धारय ॥१॥ 
हे सोमदेव । हामीलाई हजारौँ किसिमका बलले युक्त असल धन र अन्न प्रदान गर । 

इषमूजँ च पिन्वस इन्द्राय मत्सरिन्तमः। चमृष्वा निषीदसि॥२॥ 
हे सोमदेव ! तिमी अत्यन्त आनन्द प्रदान गर्दछौ । त्यसैले इन्द्रदेवका लागि अन्न र बल बढाउँदै 
यञ्ञस्थलमा प्रतिष्ठित होङ । 

सुत इन्द्राय विष्णवे सोमः कलशे अक्षरत्। मधुमाँ अस्तु वायवे ॥२॥ 
पेलेर तयार गरिएको सोमरस इन्द्र, विष्णु र वायुदेवका लागि कलशमा प्रतिष्ठित हुन्छ। त्यो 
सोमरस मिठो होस् । 

ऐत असुग्रमाशवोःति हृरासि बभ्रवः । सोमा ग्रतस्य धारया ॥४॥ 
खैरो रङ्गको द्रुतगामी सोमरस जलधारासँगै अगाडि बढ्दछ । 

इन्द्र वर्धन्तो अप्ुरः कृण्वन्तो विश्वमार्यम् । अपघ्रन्तो अराव्ण ॥५॥ 
इन्द्रदेवको यश बढाउने, प्रजालाई सम्मार्गतिर प्रेरित गर्ने, सम्पूर्ण विश्वलाई असल बनाउने र दान 
नगर्ने बानी भएकालाई विनाश गर्ने यही सोम नैहो। 

सुता अनु स्वमा रजा भ्यर्षन्ति बभ्रवः । इन्द्र गच्छन्त इन्दवः ॥६॥ 
निकालेर तयार गरिएको खैरो रङ्गको सोमरस आफ्ना स्थानमा पुन इन्द्रदेवतिर जान्छ । 

अया पवस्व ७०० १ बि कन ७ केल बानो माववीरप ॥७ ललल 
हे सोमदेव ! जसका कारणल मानिसका लागि जलरूपी रस बढाउँछौ, जसबाट 
प्रकाशित गर्दछौ उसै असल धारासँगै तिमी प्रवाहित होउ । सूर्यदेवलाई 

अयुक्त सूर एतशं पवमानो मनावधि । अन्तरिक्षेण यातवे॥८॥ 
पवित्र सोम चाहेकोजस्तो उचाइमा पुग्ने गति पाउनका लागि सङ्कल्पका साथ प्रयासरत याजकलाई 
सूर्यको अश्वजस्तै वेग प्रदान गर्न सक्दछ 

उत त्या हरितो दश ॥  अयुक्त यातवे । इन्दुरिन्द्र इति ब्रुवन् ॥९॥ 
इन्द्रदेवको नाम उच्चारण गर्ने सोमले हरित वर्णका अश्वलाई सूर्यको रथजस्तै गरी दसै दिशामा 
जानका लागि नियोजित गर्दछ । नु भि 

परीतो वायवे सुत गिर इन्द्राय मत्सरम्। अव्यो वारेषु सिञ्चत ॥१०॥ 
हे स्तोता हो  आनन्ददायी सोमलाई वायु र इन्द्रदेवका लागि अविनाशी चाल्नीले छानेर सोमरस 
शोधित गर । फा 

पवमान विदा रयिमस्मभ्य सोम दुष्टरम्। यो दूणाशो वनुष्पता ॥११॥ 
हे परिष्कृत हुने सोमदेव ! शत्रुका लागि दुलभर दुष्टले नाश नगर्ने धन हामीलाई देख । 

अभ्यर्ष सहस्रिण रयिं गोमन्तमञ्चिनम्। अभि वाजमुत श्रवः ॥१२॥ 
हे सोमदेव । तिमी गाई र अश्वले युक्त हजारौँ धन, बल र अन्न हामीलाई प्रदान गर  

८ .। 


॥॥?? 





सोमो देवो न सूर्यो३द्रिभिः पवते सुत । दधानः कलशे रसम्॥१३॥ 
अद्रिबाट निकालिएको देवताजस्तो तेजस्वी सोमरस कलशमा स्थापित छ। 


एते धामान्यार्या शुक्रा ग्रतस्य धारया । वाजं गोमन्तमक्षरन् ॥१४॥ 
परिष्कृत सोमरस याजकका घरमा पशुधन र अन्नका रूपमा प्रवाहित हुन्छ। 


सुता इन्द्रा वज्रिणे सोमासो दध्याशिरः । पवित्रमत्यक्षरन् ॥१५॥ 
प्रकट भएको सोम दहीमा मिसाएर वज्ज धारण गर्ने इन्द्रदेवलाई समर्पित गरिन्छ । 


प्र सोम मधुमत्तमो राये अर्ष पवित्र आ। मदो यो देववीतमः ॥१६॥ 
हे सोमदेव । देवताका निम्ति तिम्रो आनन्ददायी रस चाल्नीले छानेपछि परिष्कृत भएर ऐश्वर्य वृद्धि 
गर्ने हास्। 
तमी मृजन्त्यायवो हरि नदीषु वाजिनम्। इन्दुमिन्द्राय मत्सरम् ॥१७॥ 
इन्द्रदेवलाई खुसी पार्ने हरित आभा हुने सोमलाई याजकहरू नदीका जलमा मिसाएर शुद्ध गराउँदै 
बलवर्द्धक बनाउँछन् । 
 आ पवस्व हिरण्यवदश्वावत् सोम वीरवत्। वाजं गोमन्तमा भर ॥१८॥ 
हे सोमदेव ! हामीलाई सुन आदि धन, अश्व.र वीर सन्ततिले युक्त वैभव प्रदान गर  गाईका दुधले 
युक्त अन्नले हामीलाई सम्पन्न बनाइदेङ । 
परि वाजे न वाजयुमव्यो वारेषु सिञ्चत । इन्द्राय मधुमत्तमम् ॥१९॥ 
हे याजक हो ! लड्न चाहने योद्धालाई सङ्ग्राममा पठाएभझैँ अत्यन्त मधुर सोमरस इन्द्रदेवका 
निम्ति चाल्नीले छान्नरका लागि खन्याओ । 
कर्विं मृजन्ति मज्य॑ धीभिर्विप्रा अवस्यवः । वृषा कनिक्रदर्षति ॥२०॥ 
संरक्षणको विचार भएका याजकहरू ज्ञानवर्द्धक सोमलाई आफ्ना औँलाले शोधन गर्दछन् । त्यो 
बलवर्द्धक सोम शब्दसँगै भाँडामा एकत्र हुन्छ। 
वृषणं धीभिरप्तुर सोममृतस्य धारया। मती विप्राः समस्वरन् ॥२१॥ 


धाराका रूपमा जलसँग मिसिने बलवर्द्धक सोमरसलाई ज्ञानीहरू आफ्नो बुद्धिअनुसार स्तुति 
गर्दछन् । 





पवस्व देवायुषगिन्द्रै गच्छतु ते मदः । वायुमा रोह धर्मणा ॥२२॥ । 
हे दिव्य गुणले युक्त सोमदेव  तिमी छानिनका लागि भाँडामा जाङ । तिम्रो अनन्ददायी रस 
इन्द्रदेवलाई प्राप्त होस् । तिमी दिव्य रूपले वायुसित मिसिन पुग । 

पवमान नि तोशसे रयिं सोम श्रवाय्यम् । प्रियः समुद्रमा विश ॥२३॥ 
हे पवित्र सोमरस ! तिमी प्रशंसनीय ऐश्वर्यका लागि दुष्टलाई सताउँछौ । हामी यञ्चका कलशमा 
तिम्रो आह्वान गर्दछौँ । 

अपघ्नन् पवसे मृधः क्रतुवित्सोम मत्सरः । नुदस्वादेवयुं जनम् ॥२४॥ कलह ति 
हे आनन्द प्रदायक, सत्ययज्ञका ज्ञाता सोमदेव  विकृति विनाश गर्दै देवत्व विरो तिममा 
विनाश गर । 


पवमाना अस्क्षत सोमाः शुक्रास इन्दवः । अभि विश्वानि काव्या ॥२५॥ 
शुभ्र ज्योतिले सम्पन्न पवित्रता क गरेको सोमरस वेदमन्त्रका स्तुतिसँगै प्रकट हुन्छ । 

पवमानास आशवः शुभ्रा असृग्रमिन्दवः । प्रन्तो विश्वा अप द्विषः ॥२६॥ 
उज्ज्वल, पवमान सोम विकृति हटाउँदै तीव्र गतिले सुन्दर पात्रमा स्थिर हुँदै छ। 

 पवमाना दिवस्पर्यन्तरिक्षादसृक्षत । पृथिव्या अधि सानवि ॥२७॥ राको मरी 
शोधन गरिएको सोम पृथ्वीको उच्च भाग आकाशको किरण र अन्तरिक्षको वर्षाजस्तै गरी प्रकट 
हुन्छ। 
॥ पुनानः सोम धारयेन्दो विश्वा अप स्रिधः । जहि रक्षांसि सुक्रतो ॥२५॥ तिमी आफैँ पनि 

हे असल कर्म गर्ने तेजस्वी सोमदेव  हाम्रा सबै शत्रु पराजित गर्दै पर पुच्याङ । तिमी आफ 
धाराका रूपमा शोधित भएर पचित्र होङ । 





हत ताकि फिटै ताँनिनितिलि तिन  


अपध्नन्त्सोम रक्षसोभ्यर्ष कनिक्रदत् । च्युमन्त शुष्ममुत्तमम् ॥२९॥ 
हे सोमदेव ! असुर नष्ट गरेर शब्दनाद गर्दै हामीलाई असल तेजस्वी बल प्रदान गर । 


अस्मे वसूनि धारय सोम दिव्यानि पार्थिवा। इन्दो विश्वानि वार्या ॥२०॥ 


है सोमदेव ! हामीलाई आकाश र पृथ्वीमा उत्पत्न भएका, स्वीकार गर्न योग्य सम्पूर्ण धन प्रदान 
गर।  


सूक्त ६४ 
क्रषि  कश्यप मारीच । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 


वृषा सोम द्युमां असि वृषा देव वृषव्रतः । वृषा धर्माणि दधिषे ॥१॥ 
हे पराक्रमी र तेजस्वी सोमदेव  तिमी सधैँ बल बढाउने क्षमतायुक्त गुण भएका छौ। 


वृष्णस्ते वृष्ण्यं शवो वृषा वनं वृषा मदः । सत्यं वृषन् वृषेदसि ॥२॥ 
हे वर्षणशील सोम ! तिम्रो बल नै वर्षणशील छ, तेज नै वर्षणशील छ, आनन्द पनि वर्षणशील छ 
र बलशाली छ। हे बलशाली ! वास्तवमा तिमी बलशाली र वर्षणशील हुनाले नै वृषा हौँ । 

अश्चो न चक्रदो वृषा सं गा इन्दो समर्वतः । वि नो राये दुरो वृधि ॥२॥ 
हे सोमदेव ! तिमी बलशाली हौ, पशुधनको वृद्धि गर्छौं । हामीलाई ऐश्वर्य प्राप्त गराउ । 

असूक्षत प्र वाजिनो गव्या सोमासो अश्वया । शुक्रासो वीरयाशवः ॥४॥ 
बल र स्फूर्ति बढाउने सोमरस तेजस्वी छ। गाई, अश्व र वीर पुत्रको कामना गर्नेहरूले पेलेर तयार 
पार्ने गर्दछन् । 

शुम्भमाना क्रतायुभिर्मूज्यमाना गभस्त्योः । पवन्ते वारे अव्यये ॥५॥ 
याजकहरूका आफ्नै हातले तयार गरेको, विशेष रूपले शोभायमान सोमरस शोधक मन्त्रबाट 
छानिएको हुन्छ। 

ते विश्वा दाशुषे वसु सोमा दिव्यानि पार्थिवा । पवन्तामान९रेक्ष्या ॥॥ 
दिव्य सोमरसले हविदातालाई स्वर्गका, अन्तरिक्षका र भौतिक विभूतिले युक्त गरोस् । 

पवमानस्य विश्ववित्र ते सर्गा प्कुनननाकिन कुन न रश्मयः ॥७॥ 
हे सर्वज्ञ सोम ! सूर्यको रश्मिझैँ पवित्र हुँदै, तीव्र वेगले धारो तल आइरहेको छ। 

केतुँ कण्वन्दिवस्परि विश्वा रूपाभ्यर्षसि । समुद्रः सोम पिन्वसे ॥८॥ 
हे विश्वव्यापी सोमदेव ! अन्तरिक्षमा ज्ञानको चेतनाका रूपमा व्याप्त भएर हामीलाई वर्षाको 
जलका माध्यमबाट विभिन्न वैभव प्रदान गर । 

हिन्वानो वाचमिष्यसि पवमान विधर्मणि । अक्रान्देवो न सूर्य ॥९॥ 
सूर्यका रश्मिझँ प्रकाशित हुने हे सोमदेव ! स्तुति गानसँगै पवित्र भएर ध्यानपूर्वक पात्रमा स्थिर 
भइरहेका छौँ । 

इन्दु पविष्ट चेतनः प्रियः कवीनां मती । सृजदश्वं रथीरिव ॥१०॥ 
रथीले अश्व प्रेरित गरेझैँ चेतनासम्पन्न सोम सृक्ष्मदर्शीहरूका बुद्धिले प्रेरित हुन्छ। 

ठर्मिर्यस्ते पवित्र आ देवावीः पर्यक्षरत् । सीदन्नृतस्य योनिमा ॥११॥ 
हे सोमदेव । तिम्रा जुन धाराले देवतालाई सन्तुष्ट गराउँछ, त्यो चाल्नीबाट प्रवाहित हुँदै यज्ञमा पुगेर 
प्रतिष्ठित हुन्छ । 

स नो अर्ष पवित्र आ मदो यो देववीतमः । इन्दविन्द्राय पीतये ॥१२॥ 
हे सोमदेव । देवताका अतिप्रिय र आनन्ददायी सोमरस इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि राम्रो शोधन 
प्रणालीबाट प्रवाहित हुन्छ । 

इपे पवस्व धारया मृज्यमानो १०५ । इन्दो रुचाभि गा इहि ॥१३॥ 
हे सोमदेव । तिमी ज्ञानी क्रत्विकबाट परिष्कृत हु पोषक रसका लागि धाराका रूपमा शुद्ध होर 
र गाईको दुधसँग मिसिएर प्रकाशित हाङ । 

पुनानो जनाय गिर्वणः । हरे सृजान आशिरम् ॥१४॥ 
हे हरित आभासम्पन्न सोम ! दुधसित मिसाएर शोधन गरिने तिमी याजकलाई अन्न आदिले परिपूर्ण 
गर । 


७८९ 





? 





? तत र र र रि ति क राणा राफ रामा पााकुङुणामापणककहलक र  









पुनानो देववीतय इन्द्रस्ययाहि निष्कृतम्। द्युतानो वाजिभिर्यत ॥१५॥ 
हे स्तुत्य, बलवान् सोम ! यञ्चका निम्ति याजकले शोधन गरिएकाले इन्द्रदेवकहाँ पुग । 


प्र हिन्वानास इन्दवोच्छा समुद्रमाशवः । धिया जूता असृक्षत ॥१६॥ 
अन्तरिक्षमा स्थित वेगवान् सोम औँलाले निचोर्दा रस प्रदान गर्दछ । 


मर्मुजानास आयवो वृथा समुद्रमिन्दवः । अग्मन्नुतस्य योनिमा ॥१७॥ 
शोधित हुने गतिमान् सोमरस सहजैसित अन्तरिक्षबाट यञ्चस्थलमा आउँछ । 


परि णो याद्यस्मयुर्विश्वा वसून्योजसा । पाहि न शर्म वीरवत् ॥१०५॥ 


हे सोमदेव  हाम्रा यञ्चमा पुग्ने विचार भएका तिमी आफ्ना सामर्थ्यले सम्पूर्ण धन र हाम्रो 
सन्तानयुक्त घरको संरक्षण गर । 


मिमाति वह्विरेतशः पद युजान क्रक्वभिः । प्र यत्समुद्र आहितः ॥१९॥ 
सोमलाई याजकहरूले सञ्चमा बोलाउँदा जलमा मिसिने बेलामा शब्द निकाल्दछ । 

आ यद्योनिँ हिरण्ययमाशुर्क्रातस्य सीदति। जहात्यप्रचेतसः ॥२०॥ 
वेगवान् सोम सुनजस्तो भएर यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित हुँदा याजकको अज्ञान हटाउँछ। 

 अभिवेना अनूृषतेयक्षन्ति प्रचेतसः । मज्जन्त्यविचेतसः ॥२१॥ ४ 
स्तोताहरू स्तुति गर्दछन्, असल ज्ञानसम्पन्न व्यक्ति यजनको कामना गर्दछन् र घमन्ड गर्नेहरू सबै 
डुब्दछन् । म 

इन्द्रोयेन्दो मरुत्वते पवस्व मधुमत्तमः । ग्रतस्य योनिमासदम् ॥२२॥ 
अत्यन्त मधुर हे सोमदेव  मरुत्हरूले सहायता गरेका इन्द्रदेवका लागि यज्ञस्थलमा सुशोभित 
कलशमा प्रतिष्ठित होछ। 
त॑ त्वा विप्रा वचोविदः परिष्कृण्वन्ति वेधसः । सं त्वा मृजन्त्यायवः ॥२३॥ पु 
सिङ्गै विश्व धारण गर्ने हे सोमदेव ! वाणीका विशेषज्ञ याजक स्तुतिले तिम्रो शोभा बढाउँद 
तिमीलाई अत्यधिक पवित्र गराइरहेका छन् । 
रसं ते मित्रा अर्यमा पिबन्ति वरुणः कवे । पवमानस्य मरुतः ॥२४॥ 
हे नूतन तत्त्वदर्शी सोम ! पवित्रतायुक्त तिम्रो रस मित्र, वरुण, अर्यमा र मरुत्गणले सेवन गरुन् । 
त्वँ सोम विपश्चित॑ पुनानो ५७०५५७ । इन्दो सहस्रभर्णसम् ॥२५॥ 
हे तेजस्वी सोमदेव । तिमी शोधित हुँ हजारौँ पवित्र स्तोत्रलाई प्रेरित गर्दछौ । 
उतो सहस्रभर्णसं वाचं सोम मखस्युवम्। पुनान इन्दवा भर ॥२६॥ 
शोधित हुने हे सोमदेव ! हामीलाई यज्ञमा हजारौँ स्तोत्र गायन गर्ने प्रेरणा दे । 
पुनान इन्दवेषां पुरुहूत जनाना । प्रियः समुद्रमा विश ॥२७॥ 
हे सोमदेव ! सबैका प्रिय हुनाले तिमी अनेकौँ किसिमका स्तुतिले पवित्र भएर जलमा मिश्रित 
होरू। म 
दविद्युतत्या रुचा परिष्येभन्त्या कृपा । सोमाः शुक्रा गवाशिरः ॥२८॥ 
कान्तिमान्, तेजस्वी, शब्दयुक्त धाराले शुद्ध भएका सोमलाई गाईका दुधमा मिसाएर तयार गरिन्छ । 

हिन्वानो हेतृभिर्यत आ वाजँ वाज्यक्रमीत्। सीदन्तो वनुषो यथा ॥२९॥ सस्कारित 
युद्धभूमिमा यशस्वी शूरवीर घुमेझैँ याजकबाट प्रशंसित, बलवर्द्धक सबैको हितकारी, संस्कारित 
सोम यज्ञभूमिमा प्रतिष्ठा आर्जन गर्दछ । 

क्रधक्सोम स्वस्तये सञ्जग्मानो दिवः कविः । पवस्व खन. दुशे॥३०॥ 
हे ज्ञानले सम्पन्न सोमदेव ! तिमी तेजस्वी सूर्यदेवजस्तै दिव्य आभायुक्त भएर सबैको कल्याणका 
लागि संस्कारित होङ । 

म सूक्त  ६५ 

क्रषि  भृगुवारुणि या जमदग्नि भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  गायत्री । 

हिन्वन्ति सूरमुस्रयः स्वसारो जामयस्पतिम् । महामिन्दुं महीयुवः ॥१॥ प्रेरित 
७ गमनशील, एकै स्थानमा उत्पन्न दिदीबहिनी सामर्थ्यवान्, शूर, पालक, महान् सोमलाई 
गर्दछन्। . म 

७७९० 








पवमान रुचारुचा देवो देवेभ्यस्परि। विश्वा वसून्या विश॥२॥ 


शुद्ध गरिएका हे तेजस्वी सोमदेव ! देवतालाई ७००५ पाएका होँ। तिमी 
सबै किसिमका सम्पदा हामीलाई देङ। समर्पित गर्नेका लागि तिमी तयार भएका हौँ। ति 


आ पवमान सुष्टुति वृष्टि देवेभ्यो दुवः । इषे पवस्व संयतम् ॥३॥ 


हे पवित्र सोमदेव ! देवताबाट आशीर्वाद प्राप्त भएभैँ स्तुति गर्नेका लागि योग्यताको वर्षा गरा  
त्यस वर्षाले हामीलाई अन्न प्रदान गर्न सकोस्  


  यि माड हनन ०७७०००७ । पवमान ॥७२० २ ना डेतायी क नइ 
। तिमी सबैल जस्वी ६ 

यज्ञमा हामी तिमीलाई बोलउँछौँ ।   

आ पवस्व सुवीयं मन्दमानः स्वायुध। इहो ष्विन्दवा गहि॥५॥ 
हे उत्तम आयुधले युक्त सोमदेव ! आनन्ददायी बनेर हामीलाई असल पराक्रमी क्षमताले युक्त 
गराञ र हाम्रा यस्चमा आएर सुशोभित होङ । 

छन परिषिच्यसे मृज्यमानो गभस्त्यो । द्रुणा सधस्थमश्नुषे ॥६॥ 
कात्विकहरूमू। दुवै हातले शोधित हे सोमदेव ! जलमा मिसाएपछि तिमीलाई कलशमा स्थापित 
गरिन्छ। 

प्र सोमाय व्यक्चवत्यवमानाय गायत । महे सहृस्रचक्षसे ॥७॥ 
हे याजक हो ! व्यश्च ग्रषिले झैँ महान्, हजारौँ आँखा भएका सोमको गुण गाओ ! 

यस्य वर्ण मधुश्रुतँ हरि हिन्वन्त्यद्रिभिः । इन्दुमिन्द्राय पीतये ॥८॥ 
हरियो आभा हुने सोमलाई ढुङ्गामा कुटेर रस निकालिन्छ। त्यो मधुर र शत्रुविनाशक सोमरस 
इन्द्रदेवलाई समर्पित गरिन्छ । 

तस्य ते वाजिनो वय विश्वा धनानि जिग्युषः । सखित्वमा वृणीमहे ॥९॥ 
सबै धनमाथि विजय पाउने हे सोमदेव ! तिमीबाट हामी मित्रभावको आशा गर्दछौँ । 

वृषा पवस्व धारया मरुत्वते च मत्सर । विश्वा दधान ओजसा ॥१०॥ 
हे सोमदेव । तिमी उद्गाताका लागि वेगवान् धाराले कलशमा प्रवेश गर र मसुत्हरूले सेवा 
गरिएका इन्द्रदेवका लागि सामर्थ्य र हर्ष बढाउने सिद्ध होङ । 

त॑ त्वा धर्तारमोण्योरः पवमान स्वर्दुशम्। हिन्वे वाजेषु वाजिनम् ॥११॥ 
हे शोधित सोमदेव ! आत्मदर्शी, बलवान् हुनाले तिमी च्युलोकबाट पृथिवीलोकसम्म सबैलाई 
संरक्षण प्रदान गर्दछौ । बलवान् हुनाले तिमीलाई हामी बलले गरिने युद्धजस्ता काममा प्रेरित 
गर्दछौँ ।  ३ 
अया चित्तो विपानया हरि पवस्व धारया । युजं वाजेषु चोदय ॥१२॥ 
हे हरियो रङ्ग भएका सोमदेव ! ज्ञानयुक्त बुद्धि वा सचेत औँलाले परिष्कृत गरिएका तिमी चुहिएर 
आफ्ना सखा इन्द्रदेवलाई सङ्ग्राममा जानका लागि प्रेरित गर । त 

आन इन्दो महीमिष पवस्व विश्वदर्शतः । अस्मभ्यं सोम गातुवित्॥१३॥ 
हे सर्वद्रष्ण सोमदेव ! हामीलाई भरपूर अन्न प्रदान त. तिमीसबैका पथप्रदर्शक हौ । 
आ कलशा अनूषतेन्दो धाराभिरोजसा । एन्द्रस्प पीतये विश॥१४॥ 

 हे सोमदेव  तिम्रा रसका धारायुक्त कलशलाई हामी आफ्नै सामर्थ्यले स्तुति गर्दछौँ। तिमी 
इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि कलशमा प्रवेश गर  

यस्य ते मद्य रसं तीव्र   स पवस्वाभिमातिहा ॥१५॥  
हे सोमदेव ! तिम्रो अत्यन्त हर्षकारी वेगवान् रस मेघ वा ढुङ्गो दुहेर निकालिन्छ। त्यो शत्रुनाशक 
भएर आएको हुन्छ । 


म्रेधाभिरीयते पवमानो मनावधि । अन्तरिक्षेण यातवे॥१६॥ 
मानसिक शक्तिका अध्वीनको वा यज्ञमा जाने यो पवमान सोम राजाभेँ बुद्धिले गतिमान हुँदै 


अन्तरिक्षमा जानका लागि समर्थ छ। 


७९१. 


५ १... 





आ न इन्दो शतग्विनं गवां पोष स्वझ्यम् । वहा भगत्तिमूतये ॥१७॥ 
हे सोमदेव ! तिमी सयौँ गाई र असल अश्च प्राप्ति र तिनको पोषण गर्नका लागि समर्थ सौभाग्य 
हामीलाई प्रदान गर । 


आ नः सोम सहो जुवो रूप न वर्चसे भर। सुष्वाणो देववीतये ॥१८॥ 


दैवी शक्ति पाउनका लागि शोधित हे सोमदेव  तिमी बलवर्द्धक बनेर हामीलाई तेज बढाउने 


शक्ति प्रदान गर् । 


अर्षा सोम द्युमत्तमोभि द्रोणानि रोरुवत्। सीदञ्छ्येनो न योनिमा ॥१९॥ 
हे तेजस्वी सोमदेव ! तिमी शब्द गर्दै पात्रमा शुद्ध भएर स्थित होङ । तिमी तपोवनमा रहेको यस 
यज्ञमण्डपमा आउ । 
अप्सा इन्द्राय वायवे वरुणाय मरुद्धयः । सोमो अर्षति विष्णवे ॥२०॥ 
जल मिश्रित सोमरस इन्द्र, वायु, वरुण, मरुत् र विष्णु आदि देवताको सन्तुष्टिका लागि कलशमा 
स्थिर होस् । 
इषं तोकाय नो दधदस्मभ्यं सोम विश्वत । आ पवस्व सहस्रिणम् ॥२१॥ 
हे दिव्य सोमदेव । हाम्रा सन्तानका लागि तिमी सहस्र प्रकारका अन्न, धन आदि वैभव सबै तिरबाट 
ल्याएर देख । 
ये सोमासः परावति ये अर्वावति सुन्विरै । ये वादः शर्यणावति ॥२२॥ 
टाढाको देशमा या नजिकको देशमा अथवा शर्यणावत सरोवरका नजिकै उत्पन्न भएर संस्कारित 
सोमरस हाम्रा लागि इष्टप्रदायक हुनेछ । 
य आर्जीकेषु कृत्वसु ये मध्ये पस्त्यानाम्। ये वा जनेषु पञ्चसु ॥२३॥ 
आर्जीक देशमा, कर्म गर्नेका देशमा वा नदीका किनारमा अथवा पाँच वर्णका बीचमा उत्पन्न भएर 
संस्कारित सोम नै हाम्रा लागि सुखदायक हुनेछ । 
नो वृष्टि दिवस्परि पवन्तामा सुवीर्यम्। सुवाना देवास इन्दवः ॥२४॥ 
पेलेर निकालिएको, दीप्तिमान्, दिव्य सोम हामीलाई द्युलोकबाट वर्षा र उत्तम बलले युक्त पोषक 
अन्न प्रदान गर्दछ । 
पवते हर्यतो हरिर्गुणानो जमदग्निना । हिन्वानो गोरधि त्वचि ॥२५॥ 
जमदग्नि क्रषिले व्यक्त र प्रस्तुत गरेको यस कान्तिमान् गतिशील सोमलाई गाईको चर्मजस्तो 
पृथ्वीको माथिल्लो सतहले धारण गर्नका लागि प्रेरित गरिन्छ । 
प्रशुक्रासो वयोजुवो हिन्वानासो न सप्तयः । श्रीणाना अप्सु मृञ्जत ॥२६॥ 
पानीमा मिसिएको, अन्न प्रदान गर्ने, कान्तिमान् सोमरस गतिमान् अश्चभैँ जलले पवित्र भएको छ। 
त॑ त्वा सुतेष्वाभुवो हिन्विरे देवतातये । स पवस्वानया रुचा ॥२७॥ ही 
सोमरसलाई याजकहरू यज्ञमा देवताका लागि प्रेरित गर्दछन् । हे सोमदेव ! तिमी त्यस अनुरूप नै 
सुशोभित होरू । 
आते दक्ष मयोभुवं वष्विमद्या वृणीमहे। पान्तमा पुरुस्पृहम् ॥२८॥ 
हे सोमदेव ! हर्ष प्रदान गर्ने, सम्पत्ति प्रदान गर्ने, शत्रुबाट रक्षा गर्ने तिम्रा बलको अनेकौँ मानिसले 
कामना गर्दछन् । त्यस नछलाई त म ७०० ७५०१ 
आ मन्द्रमा वरेण्यमा विप्रमा मनीषिणम्। पान्तमा पुरुस्पृहम्। २९॥ 
आनन्दवर्द्धक, श्रेष्ठ, ज्ञानी, विलक्षण, संरक्षक र सबैबाट प्रशंसनीय हे सोमदेव  हामी तिम्री 
उपासना गर्दछौँ । । 
आ रयिमा सुचेतुनमा सुक्रतो तनूष्वा । पान्तमा पुरुस्पृहम् ॥३०॥ 
उत्तम कर्ममा लागेका हे सोमदेव ! धन, उत्तम ज्ञान, पुत्रपौत्र आदि असल सन्तान, सबल संरक्षण 
र प्रशंसायोग्य शक्तिको सामर्थ्य पाउन हामी तिम्रो वन्दना गर्दछौँ । 
सूक्त  ६६ , 
क्राषि  शत वैखानस । देवता  पवमान सोम अग्नि । छन्द र  गायत्री अनुष्टुप् । 
पवस्व विश्वचर्षणेभि विश्वानि काव्या । सखा सखिभ्य ईड्यः ॥१॥ स्तुतिले 
हे सर्वद्रष्टा सोमदेव ! हामी तिमीलाई सबै स्तोत्रले मित्रको जस्तै स्तुति गर्दछौँ। तिमी स्तु 
प्रसन्न भएर हामीलाई उत्तम रस प्रदान गर । 


७९२ 





ताभ्यां विश्वस्य राजसि ये पवमान धामनी । प्रतीची सोम तस्थतुः ॥२॥ 
प॒वमान सोमले दुई धामबाट विश्वलाई प्रकाशित र नियन्त्रित गर्दछ । सोम पश्चिममा रहेको हुन्छ । 


परि धामानि यानि ते त्वं सोमासि विश्वत । पवमान क्रतुभिः कवे ॥२॥ 
हे पवित्र ज्ञानी सोमदेव ! सम्पूर्ण विश्वमा तिम्रो स्थान ग्रतुअनुसार निर्धारित छ । 


पवस्व जनयन्निषोभि विश्वानि वार्या। सखा सखिभ्य जतये ॥४॥ 
हे सबैका मित्र सोमदेव ! आफ्ना मित्रको संरक्षणका लागि स्वीकार गर्ने योग्य सम्पूर्ण धन र उत्तम 
अन्न प्रदान गर । 


सोमदेव तव शुक्रासो अर्चयो दिवस्पृष्ठे वि तन्वते। पवित्रै सोम धामभिः ॥५॥ 
 ३७७५ । तिम्रो कान्तिमान् किरण सूर्य र भूमिका पृष्ठ भागमा आफ्नो तेजले पवित्र प्रकाश 
लाउँछ। 


हुन पेन सिन्धवः प्रशिषं सोम सिम्नते । तुभ्यं धावन्ति धेनवः ॥॥ 
हे सोमदेव । सातै नदी तिम्रा आज्ञाले प्रवाहित छन् र गाई कुदेर तिमीकहाँ आउँछन् । 
प्रसोम याहि धारया सुत इन्द्राय मत्सर । दधानो अक्षिति श्रवः ॥७॥ 


हे अक्षय अन्न धारण गर्ने सोमदेव ! इन्द्रलाई आनन्द प्रदान गर्नका लागि तिमी धाराका रूपमा 
उनका नजिक पुग । 


समु त्वा धीभिरस्वरन्हिन्वतीः सप्त जामयः । विप्रमाजा विवस्वतः ॥८॥ 
हे सोमदेव । सात याजक यञज्ञकार्यमा स्तुतिद्वारा तिम्रो महिमा बढाउने गुण गाउँछन् । 
मृजन्ति त्वा समग्रुवोव्ये जीरावधि ष्वणि। रेभो यदज्यसे वने ॥९॥ 
हे सोमदेव । ञनीले बनाएको चाल्नीबाट शब्दनाद गर्दै शोधित हुँदा हामी औँलाले तिमीलाई पवित्र 
बनाउँछौँ । शोधित भएपछि तिमी शब्द गर्दै जलमा मिसाइन्छौ  
पवमानस्य ते कवे वाजिन्त्सर्गा असृक्षत । अर्वन्तो न श्रवस्यवः ॥१०॥ 
हे बलवर्द्धक सोमदेव  शुद्ध भएका बेला तिम्रो यशस्वी धारा अश्चशालाबाट निस्कने द्रुतगामी 
अश्चजस्तै वेगवान् हुन्छ । 
अच्छा कोशं मधुश्वुतमसृग्रे वारे अव्यये । अवावशन्त धीतयः ॥११॥ 
मधुर रसयुक्त कलशमा हामी सोमरस छान्दछौँ । त्यसले हाम्रा आँलालाई बारम्बार शुद्ध गराउँछ  
अच्छा समुद्रमिन्दवोङस्त गावो न धेनवः । अग्मन्नृतस्य योनिमा ॥१२॥ 
जलयुक्त कलशमा छानिएको सोमरस दुधालु गाई थलामा गएभैँ यज्ञस्थलमा जान्छ । 
प्र णइन्दो महे रण आपो अर्षन्ति सिन्धवः । यद् गोभिर्वासयिष्यसे ॥१२॥ 
हे सोमदेव  हाम्रा महान् यज्ञमा तिम्रा रसमा मिसाउन नदीको जल ल्याइएको छ। त्यो सोमरस 
गाईका दुधमा मिसाइन्छ। 
अस्य ते सख्यै वयमियक्षन्त्स्वोतयः । इन्दो सखित्वमुशमसि ॥१४॥ 
हे सोमदेव  हामी तिम्रा मित्रजस्तै बनेर रहाँ । तिम्रो मित्रताबाट हामी संरक्षणको कामना गर्दछौँ । 
आ पवस्व गविष्टये महे सोम वुचकुल । एन्द्रस्य जठरे विश ॥१५॥ 
हे दिव्यद्रष्टा सोमदेव ! तिमी गाईको रक्षा गर्ने हौँ । त्यसैले इन्द्रदेवका निम्ति प्रवाहित भएर तिमी 
उनका पेटमा प्रवेश गर । 
महाँ असि सोम ज्येष्ठ उग्राण्णमिन्द ओजिष्ठः । युध्वा सञ्छश्वज्जिगेथ ॥१६॥ 
हे सोमदेव । तिमी महान् छौ, असल छौ, शूरहरूमा अधिक श्रेष्ठ वीर हौ। शत्रुमाथि सधैँ विजय 
प्राप्त गर्दछौ । 
य उप्रेभ्यब्रिदोजीयाज्छुरेभ्यक्िच्छ्रतरः । भूरिदाभ्यशिन्महीयान् ॥१७॥ 
सोम पराक्रमीमा महापराक्रमी, शूरवीरमा महाशूरवार २ धेरै दान दिनेमा महादानी छ । 
त्वं सोम सूर एषस्तोकस्य साता तमूनास्। 
वृणीमहे सख्याय वृणीमहे युज्याय ॥॥  
हे सोमदेव । हामीलाई पौष्टिक अन्न प्रदान गर। तिमी पुत्रपौत्र आदि प्रदान गर्दछौ। त्यसैले 
मित्रताको कामना गर्दै सहयोगका लागि हामी तिमीलाई स्वीकार गर्दछौँ । ये 
७९३ 


पह? 





फा 


अग्न आयूँषि पवस आ सुवोर्जमिर्ष च न । आरे बाधस्व दुच्छुनाम् ॥१९॥ 
हे अग्निदेव ! हामीलाई लामो आयु प्रदान गर, अन्न र बलले पूर्ण गर । चाकरी गर्ने थ्रानवति 
भएका शत्रुलाई हामीबाट टाढा लैजाङ । 

अग्निर्कषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागयम् ॥२०॥ ०७७०, 
समाजका पाँचै वर्गको हित चाहने र सबै कुरो जान्ने अग्निदेवलाई ग्रात्रिकहरूले यजका लागि 
पहिले स्थापित गरे । ती समर्थ अग्निदेवलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 

अग्ने पवस्व स्वपा अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दघद्रयि मयि पोषम् ॥२१॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी उत्तम कर्मको प्रेरणा दिन्छौ । हामीलाई तेज र पराक्रमले युक्त शक्ति प्रदान 
गर । हामीलाई ऐश्वर्य र पोषक तत्त्वले सम्पन्न बना । 


पवमानो अति स्रिधोभ्यर्षति सुष्टतिम्। सूरो न विश्वदर्शतः ॥२२॥ कि 
शत्रु पार गर्ने सोम पर पुग्दछ । सूर्यदेवको हृदयजस्तै यो सबै कुरो देख्नै उत्तम स्तुतिले सुशोभित 
हुन्छ। 

स मर्मुजान आयुभिः प्रयस्वान्प्रयसे हित । इन्दुरत्यो विचक्षणः ॥२३॥ 
शोधित भएको तेजस्वी सोम देवताका निकट पुग्नका लागि यज्ञमा अर्पित गरिन्छ । 


पवमान त्रा्त बृहच्छुक्रे जयोतिरजीजनत्। कृष्णा तमांसि जङ्घनत्॥२४॥ 
 पवित्रकर्ता सोम महान्, प्रखर, तेजस्वी प्रकाश प्रकट गर्दछ र् कालो अञ्चानतारूपी अन्ध्रकार 
विनाश गर्दछ । 


पवमानस्य जङघ्नतो हरेश्चन्द्रा असृक्षत । जीरा अजिरशोचिष ॥२५॥ 
शत्रुविनाशक, सर्वत्र गमनशील, तेजोमय हरियो आभासम्पत्न सोमको आनन्ददायक धारा प्रवाहित 
हुन्छ। 

पवमानो रथीतमः शुभ्रेभिः शुभ्रशस्तमः । हरिश्वन्द्रो मरुद्गणः ॥२६॥  
उच्च स्थानमा सुशोभित, शुभ्र तेजले कान्तिमान, हरियो आभाले युक्त सोम मरुतहरूका सहायताले 
पुष्ट हुँदै सबैलाई आनन्दित गराउँछ । 

पवमानो व्यश्नवद्रश्मिभिर्वाजसातमः । दधत्स्तोत्रै सुवीर्यम् ॥२७॥ । 
हे सोमदेव ! असङ्ख्य किसिमका अन्न र सामर्थ्य प्रदान गर्ने तिमी स्तोतालाई असल पुत्र र ऐश्वर्य 
प्रदान गर्दछौ । 

प्र सुवान इन्दुरक्षाः पवित्रमत्यव्ययम्। पुनान इन्दुरिन्द्रमा ॥२५॥ 
पेलेर तयार सोम कनीको चाल्नीबाट छानिएर इन्द्रदेवतिर जान्छ । 

एष सोमो अघि त्वचि गर्वा क्रीडत्यद्विभिः । इन्द्रै मदाय जोहुवत् ॥२९॥  
भूमिका पृष्ठ भागमा ढुङ्गाले सोम कुट्दा क्रीडा गर्दै आनन्द प्राप्तिका लागि इन्द्रदेवलाई सोमरसले 
आमन्त्रित गर्दछ । 

यस्य . ३०००  पवमानाभूतँ दिवः । तेन नो मृड जीवसे ॥३०॥ 
हे सोमदेव  दुधजस्तै तेजस्वी रस देवलोकमा सर्वत्र व्याप्त छ। त्यसैबाट तिमी दीर्घजीवन प्रदान 
गर्दै हामीलाई सुखी बनाङ । 

सूक्त  ६७ । 
ख्रषि  भौम गाथिन भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  उष्णिक अनुष्टुप् । 

त्व॑ सोमासि धारयुर्मन्द्र ओजिष्ठो अध्वरे । पवस्व मंहयद्रयिः ॥१॥ 
हे परम सुखदायक, सामर्थ्यवान् सोमदेव ! उत्तम यञ्चमा आफ्नो धारा ऐश्वर्ययुक्त गर । धन र वल 
प्रदायक हे सोमदेव ! तिमी कलशमा शुद्ध होङ । 

त्वं सुतो नृुमादनो दधन्वान्मत्सरिन्तमः । इन्द्राय सूरिरन्धसा ॥२॥ ॥ 
हे सोमदेव  तिम्रो रस याजकभित्र बढ्दछ। यजमानलाई धन र आनन्द प्रदान गर्ने तिमा 
इन्द्रदेवलाई पनि आनन्दयुक्त होङ । 

त्वँ सुष्वाणो अद्रिभिरभ्यर्ष कनिक्रदत्। द्युमन्त शुष्ममुत्तमम् ॥३॥ हत 
हे सोम  ढुङ्गाले कुटेर निकालिएको तिम्रो रस घोषणा गरेझौँ गरी हामीलाई तेजयुक्त पौष्टिक अन्न 
प्रदान गरोस् । 


७९४ 


  








इन्दुहिन्वानो अर्षति तिरो वाराण्यव्यया । हरिर्वाजमचिक्रदत्॥४॥ गद 
अविनाशी शोधक यन्त्रबाट तलतिर जाँदो, हरियो आभा बढिरहेको सोमरस शब्दनाद गर्दै पात्रमा 
 एकत्र हुन्छ। 
इन्दो व्यव्यमर्षसि वि श्रवांसि वि सौभगा। वि वाजान्त्सोम गोमतः ॥५॥ 


हे सोमदेव ! तिमी अनश्चर चाल्नीले शोधित छै । गाईले युक्त बल र हविष्यात्न ग्रहण गर्दै तिमी 
अन्तकौ किजिनमा सभा गछ ॥ । गाईले युक्त बलरह 


आ न इन्दो शतग्विन रयिं गोमन्तमश्चिनम्। भरा सोम सहस्रिणम् ॥६॥ 
हे तेजस्वी सोमदेव ! हामीलाई सयौँ गाई र अनेकौँ अश्वले युक्त हजारौँ धन प्रदान गर । 


पवमानास इन्दवस्तिर पवित्रमाशवः । इन्द्र यामेभिराशत ॥७॥ 
चाल्नीले शोधित हुन जाने द्रुतगामी सोमरस आफ्नो नियमअनुसार इन्द्रदेवसम्म पुग्छ । 


ककुहः सोम्यो रस इन्दुरिन्द्राय पूर्व्य । आयुः पवत आयवे ॥८॥ 


सोम नामका वनस्पतिबाट निकालिएको असल ऐश्वर्यवान् रस सर्वत्र गमनशील इन्द्रदेवका निमित्त 
जान्छ। 


हिन्वन्ति सूरमुस्रयः पवमान मधुश्रुतम्। अभि गिरा समस्वरन् ॥९॥ 
उत्तम, बलशाली, मधुर रस प्रदान गर्ने सोमलाई औँलाले विस्तृत गर्दछन् । याजकहरू त्यस बेला 
स्तुति गान गर्दछन् । 

अविता नो अजाश्चः पृषा यामनियामनि । आ भक्षत्कन्यासु न ॥१०॥ 
अज वाहन भएका पृषादेव प्रत्येक पवित्र स्थानमा हाम्रो संरक्षण गरुन् । हामीलाई तिमी मन परेका 
राम्रो लक्षणले युक्त कन्या प्रदान गर । 

अयं सोमः कपर्दिने घुतं न पवते मधु । आ भक्षत्कन्यासु न ॥११॥ 
उत्तम मुकुटले सजिएका पूषादेवताका लागि सोमले मधुर घिउजस्तै रस प्रदान गर्दछ। उसले 
हामीलाई उसल कन्या प्रदान गर्दछ । 
अर्य त आघृषणे सुतो घृतं न पवते शुचि। आ भक्षत्कन्यासु न ॥१२॥ हि 
हे तेजस्वी पूषादेव ! रस प्रदान गर्ने यस सोमले शुद्ध घिउजस्तै रस तिमीलाई दिन्छ र हामीलाई 
असल कन्या दिन्छ। 

वाचो जन्तु कवीनां पवस्व सोम धारया । देवेषु रत्ना असि॥१२॥ 
हे सोमदेव । तिमी स्तोताको स्तुतिका प्रकाश हौ। तिमी देवतालाई रल आदिले पूर्ण गराउँछौ । 
हामीलाई तिमी धारारूपी रस प्रदान गर । म 

आ कलशेषु धावति श्येनो वर्म वि गाहते। अभि द्रोणा कनिक्रदत् ॥१४॥ 
श्येन पक्षी आफ्ना गुँडमा गएभैँ सोमरस शब्दनाद गर्दै कलशभित्र जान्छ  

परि प्र सोम ते रसोञ्सर्जि कलशे सुतः । श्येनो न तक्तो अर्षति॥१५॥ 
श्येन पक्षी आफ्ना गुँडमा बसेझैँ कलशमा स्थापित सोमरस चारैतिर सुशोभित हुन्छ । 

पवस्व सोम मन्दयन्रिन्द्राय मधुमत्तमः ॥९॥ 
हे सोमदेव । इन्द्रदेवलाई आनन्द प्रदान गर्नका लागि तिमी मधुर रस प्रदान गर् । 

वाजयन्तो रथा इव ॥१७॥ 
शत्रुलाई पराजित गर्ने रथभेँ देवताले पान गर्नका लागि सोमरस निकालिन्छ। 
मन्दिन्तमाः शुक्रा वायुमसृक्षत ॥१०॥ 

हर्षकारक, तै सुत रस पेलेर तयार हुँदा वायुको जस्तै शब्दनाद गर्दछ । 

ग्राव्णा तुन्नो अभिष्टुतः पवित्र सोम गच्छसि। दधस्स्तोत्रे सुवीर्यम् ॥१९॥ 
हे सोमदेव  ढुङ्गामा कुटेर निकालेको तिम्रो रस पवित्र हुनका लागि प्रवाहित हुन्छ। यस रसले 
स्तोतालाई उत्तम बल प्रदान गर्दछ। 

एष तुन्नो अभिष्टुतः पवित्रमति गाहते । रक्षोहा वारमव्ययम् ॥२०॥ । 
स्तुत्य शोधित सोम सर्वोपरि पवित्रता प्रदान गर्दछ। राक्षसको नाश गर्ने सोमरस अविनाशी 
चाल्नीले छानिन्छ ।  थे 





। 


यदन्ति यच्च दूरके भयं विन्दति मामिह। पवमान वि तज्जहि ॥२१॥ 
हे पवित्र सोम ! हाम्रा नजिकै वा टाढा व्याप्त भइरहेको डर तिमी नाश गर्  


पवमानः सो अद्य न पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु नः ॥२२॥ 

सर्वद्रष्य सोमले पवित्र गराउँछ । शोधित भएर त्यसले हामीलाई पनि पवित्र गराओस् । 
यत्ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरा । ब्रह्म तेन पुनीहि न ॥२३॥ 

हे अग्निदेव  तिम्रो पवित्र गराउने तेज व्याप्त छ । त्यसले हाम्रो ज्ञान पवित्र गराओस । 


यत्ते पवित्रमर्चिवदग्ने तेन पुनीहि नः । ब्रह्मसवै पुनीहि नः ॥२४॥ ॥ शि 
हे अग्निदेव ! तिम्रो पवित्र गराउने तेज व्याप्त छ। त्यसले र ज्ञानका स्तोत्रले हामीलाई पठित्र 
गराछन् । 


उभाभ्यां देव सवितः पवित्रेण सवेन च। मां पुनीहि विश्वतः ॥२५॥ 
हे सवितादेव । तिमी पवित्र गराउने ज्ञान र सोम यी दुवैले हामीलाई पवित्र गराउ । 

त्रिभिष्ख देव सवितर्वर्षिष्ठै, सोम धामभि । अग्ने दक्षैः पुनीहि न ॥२६॥ 
हे सवितादेव, हे अग्निदेव र हे सोमदेव । सर्वसमर्थ तीनै तेजद्वारा हामीलाई पवित्र गर । 

पुनन्तु मां देवजनाः पुनन्तु वसवो धिया। 

विश्वे देवा पुनीत मा जातवेदः पुनीहि मा ॥२७॥ 
अष्खसु, जातवेद, दिव्यजन र सबै देवताले आआफ्ना बुद्धिले हामीलाई पवित्र गरुन् । 

हकका प्रप्यायस्व प्र स्यन्दस्व सोम विश्वेभिरंशुभिः । देवेभ्य उत्तम हविः ॥२८॥ ओ 

हे ५ । देवतालाई समर्पित गर्न योग्य सबै किसिमका हविष्यान्न हामीलाई प्रदान गर्दै हाम्रो 
उन्नति गराछ । 


उप प्रिय पनिप्नतं युवानमाहुतीवृधम्। अगन्म बिभ्रतो नमः ॥२९॥ ॥ 
शब्दनाद गर्ने, उपासकका प्रिय, आहुतिले बढ्ने, तरुण अग्निदेवलाई हामी नमस्कार गर्दै उनका 
नजिक जान्छौँ । 


अलाय्यस्य परशुर्ननाश तमा पवस्व देव सोम । आखुं चिदेव देव सोम ॥३०॥ 
आक्रमणकारी शत्रुका शस्त्र नाश होङन् । हे सोम ! आफ्नो रस प्रदान गर्दै हाम्रा शत्रु नाश गर । 
यः पावमानीरध्येत्युषिभिः सम्भृतं रसम्। 

सवै स पूतमश्नाति स्वदितं मातरश्चिना ॥३१॥ 
ग्रषिहरूले सँगालेका जीवनसूत्रमा रस प्रदान गर्ने, पवित्र गराउने सूक्त पाठ गर्ने साधक यज्ञका 
प्रभावले वायुदेवले सुखपूर्वक स्वीकार गरेको सबै पवित्र अन्न सेवन गर्दछन् । 

पावमानीर्यो अध्येत्युषिभिः सम्भृतं रसम् । 

तस्मै सरस्वती दुहे क्षीर सर्पिर्मधृदकम् ॥३२॥ 
क्रषिबाट प्रणीत वेदका त्राचाको अध्ययन जसले गर्दछ, उसका लागि सरस्वतीले दुध, घिउ 
महजस्ता तत्त्वहरू उपलव्ध गराउँछिन्  

सूक्त  ६८ 
क्रषि  वत्सप्रिभलन्दन । देवता  पवमानसोम । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

प्र देवमच्छा मधुमन्त इन्ददेवा सिष्यन्त गाव आ न धेनवः । 

बर्हिषदो वचनावन्त कधभिः परिम्रुतमुस्रिया निर्णिजं धिरे ॥१॥ 
दुधालु गाईले बाछाका लागि दुध वगाएभैँ मिठो सोमरस देवतातिर प्रवाहित हुन्छ । यञ्चमण्डपमा 
एकत्र भएका वाणीरूपी गाई शब्द गर्दै आफ्नो सारतत्त्व प्रकट गर्दै भाग श्रवण गराउने रूपमा दोहन 
गर्ने काममा लागेका छन्। 

स रोरुवदभि पूर्वा अचिक्रददुपारुह श्रथयन्त्स्वादते हरि । 

तिरः पवित्र परियन्नुरु ज्यो नि शर्याणि दधते देव आ वरम्॥२॥ 
हरियो आभासम्पन्न सोम स्तोताको सर्वश्रेष्ठ स्तुति सुन्दै नजिकै आउनेलाई विशेष रूपले आनन्ट 


अगाडि ०७ ० ७ ८ गर्दछ दि 
प्रदान गर्दछ । सर्वोत्तम पवित्र बनेर अगाडि जाने सोम वेगसँग शत्रु नाश गर्दछ र शवब्दनाद र 
टिव्यता धारण गर्दछ । 


७९६ 


दी 





वि यो ममे यम्मा संयती मद सांकवृधा पयसा पिन्वदक्षिता। 

मही अपारे रजसी विवेविददभिव्रजत्रक्षित पाज आ ददे॥२३॥ थवी 
आनन्द बढाउने सोम असल नियमले बाँधिएर परस्पर सँगै रहेका, क्षीण नहुने, महान् द्यावापू 
चिन्दछ र तिनलाई पेय पदार्थले सिञ्चित गर्दै अगाडि बढेर अक्षय बल प्राप्त गर्दछ । 


स मातरा विचरन्वाजयन्नपः प्र मेधिरः स्वधाय पिन्वते पदम्। 
अंशुर्यवेन पिपिशे यतो नृभिः सं जामिभिर्नसते रक्षते शिर ॥४॥ 
बुद्धिमान् सोम मातापितारूपी पृथ्वी र द्युलोकमाथि विचरण गर्दै जल प्रेरित गर्दछ। आफ्नै शक्तिले 


आफ्नो पद समृद्ध गराउने सोम जौ आदि अन्नले पुष्ट हुन्छ। यही सोम मानिसका शक्तिसित मिलेर 
बस्दछ र असल पक्षको रक्षा गर्छ। 


सं दक्षेण मनसा जायते कविर्श्रतस्य गर्भो निहितो यमा पर । 

यूना ह सन्ता प्रथम वि जजतुर्गुहा हित जनिम नेममुद्यतम् ॥५॥ 
शक्तिशाली मनबाट यही सोम उचित किसिमले प्रकट भएर नियमअनुसारको उच्च स्थानमा 
रहन्छ। यज्ञको गर्भ पनि यही सोम हो। सोमका विषयमा दुई कुरा पहिले नै जानिसकिएको छ। 
गोप्य स्थानमा रहने यसको जन्म नियमअनुसार हुन्छ। 


मन्द्रस्य रूप विविदुर्मनीषिणः श्येनो यदन्धो अभरत्परावतः । 

त॑ मर्जयन्त सुवृध नदीष्वाँ उशन्तमंशु परियन्तमृग्मियम् ॥६॥ 
श्येन पक्षीले दाढादेखिं ल्याएका सोमरूपी अन्नको स्वरूप ज्ञानीहरूले जान्दछन् । स्तुति गर्ने योग्य 
सोम नदीका जलमा मिसिएर उचित रीतिले परिष्कृत र विस्तृत हुँदै देवगणका नजिक पुग्ने विचार 
गर्दै उनै नदीतिर जान्छ । 


त्वां मृजन्ति दश योषणः सुत सोम क्रषिभिर्मतिभिर्धीतिभिहितम्। 
. अव्यो वारेभिरुत देवदूतिभिर्नूभिर्यतो वाजमा दर्षि सातये ॥७॥ 
हे सोमदेव । त्रषिले यज्चकर्मबाट तिम्रो रस बुद्धि पुन्याएर यज्ञस्थलमा स्थापित गरे । हाम्रा दस 
औँलालाई सोमरसले पवित्र बनाउँछ। यसलाई देवताको स्तुति गर्ने याजकले छनीको चाल्नीले 
छानेर राखेका छन् । सोम दान गर्नका लागि अन्न प्रदान गर्दछ। 
परिप्रयन्तं वय्यं सुषंसदं सोम मनीषा अभ्यनूषत स्तुमः । 
यो धारया मधुमाँ कर्मिणा दिव इयर्ति वाच रयिषाडमर्त्य ॥८॥ 
देवताले रुचाएको, सुप्रतिष्ठित, यज्ञपात्रमा स्थापित सोमरसको स्तुति मनले गरिन्छ। यस्तो 
बलशाली सोमरस सर्वोपरि शक्तिसँगै धाराका रूपमा द्युलोकबाट आउँछ । शत्रुको धनमाथि विजय 
प्राप्त गर्ने याजक यस अविनाशी सोमको स्तुति गदछन् । 
अयं दिव इयर्ति विश्वमा रजः सोमः पुनानः कलशेषु सीदति। 
अद्धिर्गोभिर्मज्यते अद्रिभिः सुतः पुनान इन्दुर्वरिवो विदख्रियम्॥९॥ 
सोमले द्युलोकबाट पृथ्वीमा वर्षा गराउछ । परिष्कृत सोमरस यज्ञस्थलका कलशमा विराजमान 
रहन्छ। ढुङ्गाले शोधन गरिने तयारी सोमरस स्तोतालाई धन प्रदान गर्दछन् । 
एवा नः सोम परिषिच्यमानो वयो दधच्चित्रतमं पवस्व। 
उद्देषै द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ॥१०॥ 
हे सोमदेव । जल र गाईको दुधसित मिसिएर तिमी विभिन्न किसिमका अन्न हामीलाई प्रदान गर । 
द्ेष नगर्ने द्युलोक र पृथ्वीलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । देवताहरूले हामीलाई शौर्यवान् सन्ततिले युक्त 
धन प्रदान गरुन् । 
कि  ६९ दी त 
 हिरण्यस्तृप आङ्गिरस । दवता  पवमान साम । छन्द  जगती त्रिष्टुप्  
॥ धन्वन् प्रति धीयते मतिर्वत्सो न मातुरुप सर्ज्युधनि। क 
उस्धारेव दुहे अग्र आयत्यस्य व्रतेष्वपि सोम इष्यते ॥१॥ 
धनुषमा बाण लगाएझैँ वा आमाका काखमा छोरो बसेभैँ हामी इन्द्रदेवलाई स्तुति गर्दछौँ । दुध दिने 
गाईले सबैलाई स्नेहपूर्वक दुध दिएभझैँ हामी असल कर्ममा श्रद्धासाथ सोमरस अर्पित गर्दछौँ 


७९७ 








उपो मति पृच्यते सिच्यते मधु मन्द्राजनी चोदते अन्तरासनि । 
पवमानः संतनिः प्रध्नतामिव मधुमान्द्रप्सः परि वारमर्षति ॥२॥ 


मधुर एवं आनन्ददायक सोमरस स्तुत्य इन्द्रदेवलाई प्रदान गरिन्छ। यजमानहरूले निकालेको 
सोमरस शत्रुमाथि आघात गर्ने बाणजस्तै बारम्बार परिष्कृत गरिन्छ । 


अव्ये वधुयुः पवते परि त्वचि श्रथ्नीते नप्तीरदितेर्क्रीतँ यते। 

हरिरक्रान्यजतः संयतो मदो नुम्णा शिशानो महिषो न शोभते ॥३॥ 
वधुको खोजीमा रहेझैँ सोम अनश्वर आवरणमा बग्दछ। अदितिको सन्तान यस सोमले 
यजमानलाई यञ्चकर्ममा प्रेरित गर्दछ। याशिकलाई आनन्दित गर्दै गतिशील सोम सबैलाई पार गर्दै 
आफ्नो शक्ति तीक्ष्ण गरेर शूरवीरजस्तै सुशोभित हुन्छ । 

उक्षा मिमाति प्रति यन्ति धेनवो देवस्य देवीरुप यन्ति निष्कृतम्। 

अत्यक्रमीदर्जुने वारमव्ययमत्क न निक्त परि सोमो अव्यत ॥४॥ 
शब्द उच्चारण गर्दै प्रकाशमान सोमलाई दिव्य वाणीले स्तुति गरिन्छ। शुद्ध भएका सोमले दिव्य 
गुण धारण गर्दछ । 

अमुक्तेन रुशता वाससा हरिरमर्त्या निर्णिजानः परि व्यत। 

दिवस्पृष्ठ बर्हणा निर्णिजे कृतोपस्तरणं चम्वोर्नभस्मयम् ॥५॥ 
हरियो आभा भएको अविनाशी सोम, जलमा मिसेर शोधित हुन्छ। कान्तिमय, शुद्ध र तेजस्वी 
रूपमा सोम सर्वत्र व्याप्त छ। द्युलोकका पृष्ठभागमा रहेका सूर्यदेवलाई तेजस्वी बनाउँदै आकाश र 
भूमिलाई प्रकाशित गर्दछ । । 

सूर्यस्येव रश्मयो द्रावयित्नवो मत्सरासः प्रसुपः साकमीरते । 

तन्तु तत॑ परि सर्गास आशवो नेन्द्रादुते पवते धाम किचन ॥६॥  
सूर्यको रश्मिभँ प्रेरणादायी, आनन्दवर्द्धक सोमधारा शोधक चाल्नीबाट खस्दै फैलन्छ। ला 
इन्द्रदेवबाहेक अरू कसैलाई प्राप्त हुँदैन । 


सिन्धोरिव प्रवणे निम्न आशवो वृषच्युता मदासो गातुमाशत । 


। शं नो निवेशे द्विपदे चतुष्पदेस्मे वाजाः सोम तिष्ठन्तु कृष्ट्यः ॥७॥ 
याजकहरूले निकालेको आनन्ददायी सोमरस नदीको प्रवाहभझैँ इन्द्रदेवका नजिक जाने इच्छा 


गर्दछ। हे सोमदेव ! धनधान्य र सन्तति प्रदान गर्दै मानिस र पशुलाई संरक्षण प्रदान गर । 
आनः ८७३२, २०,७०३ व श्वावद् गोमद्यवमत्सुवीर्यम्। 
यूयंहि सोम मम स्थन दिवो मूर्धान प्रस्थिता वयस्कृतः ॥८॥ 
हे सोमदेव  द्युलोकका उच्च शिखरमा विराजमान तिमी हाम्रा अनत्नदाता पिता हुनाले हामीलाई 
अश्व, गाई, उत्तम पराक्रम र सुवर्ण आदिले युक्त धनधान्य प्रदान गर. 
एते सोमा पवमानास इन्द्र रथाइव प्र ययुः सातिमच्छ 
दद सुताः पवित्रमति यन्त्यव्यं हित्वी वत्रिं हरितो वृष्टिमन्र्छ ॥९।. 
. शत्रुको धन हरण गर्ने रथझै उचित किसिमले शोधिङ्ख समरस्र   जान्छ। अविनाशी 
. . स्रोमरस चाल्नीबाट प्रवाहित हुँदै बुढ्यौली हटाउने शक्तिसँगैसुख बसोउँछ। 
.   इन्दविन्द्राय बृहते पवस्व सुमूडीको अनवद्यो रिशादाः । 
भसचन्दाणि गृणते वसूनि देवैर्द्धावापृथिकी प्रावतं न ॥१०॥ 
हे सोम ! महान् इन्द्रकोलागि ,रस प्रदान गर । तिमी उत्तम सुख प्रदायक अनिन्दनीय र शत्रुनाशक 
हौ । स्तोतालाई भरपूर अन्न प्रदान गर । द्यावापृथिवीले उत्तम ऐश्वर्यसहित हाम्रो रक्षा गरुन् । 
। सूक्त  ७० 
क्रषि  रेणु वैश्वामित्र । देवता  पवमान सोम । छन्द . जगती त्रिष्टुप्। 
त्रिरस्मै सप्त धेनवो दुदुहे सत्यामाशिर पूर्व्ये व्योमनि । 
चत्वार्यन्या भुवनानि निर्णिजे चारूणि चक्रे यदुतैरवर्धत ॥१॥ 


परम व्योमलाई एक्काईस गाईरूपी दिव्य धाराले दुधरूपी पोषण प्रदान गर्दछन्, त्यस बेला यङ्चसितै 
सम्बन्धित यस सोमले अन्य चार सुन्दर भुवन निर्माण गर्दछ । 


हा 


७९८ 





स भिक्षमाणो अमृतस्य चारुण उभे द्यावा काव्येना वि शश्रथै। 
तेजिष्ठा अपो मंहना परि 


व्यत यदी देवस्य श्रवसा सदो विदुः ॥॥ परिकुग 
उत्तम रसको इच्छा गर्नेहरूका स्तुतिले प्रभावित दिव्य सोम द्युलोक र पृथिवी जलले परिपूर्ण 
गराउँछ। क्रत्विकहरूले देवताको 


स्थान यज्ञका हविले सजाउँदा सोमले जललाई महिमावान् 
बनाइदिन्छ। ना 


तेअस्य सन्तु केतवोज्मृत्यवोञदाभ्यासो जनुषी उभे अनु । 
 यैभिर्नुम्णा च देव्या च पुनत आदिद्राजान मनना अगृभ्णत ॥३॥ हनी ९ 
अदम्य र अमसरत्व प्राप्त सोमरसको किरण दुवै किसिमका प्राणीको रक्षक हो । आफ्ना सामर्थ्यले 
सोमले अन्नलाई देवतातिर प्रेरित गर्दछ। राजाझँ सोमको स्तुति गरिन्छ।  
स मृज्यमानो दशभिः सुकर्मभिः प्र मध्यमासु मातृषु प्रमे सचा। 
व्रतानि पानो अमृतस्य चारुण उभे नूचक्षा अनु पश्यते विशौ॥४॥  फक छ नि 
असल कर्म गर्ने दस दिशारूपी औँलाले शोधित सोमले सहयोगीजस्ता सबै लोक चिनेको छ। 
माताभैँ र यज्ञस्थलका माझमा प्रतिष्ठित हुन्छ। सबै कुराको ज्ञान भएको सोम असल नियममा 
चल्दै जलको उत्तम वर्षा गराउँछ र दुवै किसिमका मानिसको निरीक्षण गर्दछ। १. नक 
सस मर्मूजानइन्द्रियाय धायस ओभे अन्ता रोदसी हर्षते हित । 


वृषा शुष्मेण बाधते वि दुर्मतीरादेदिशानः शर्यहेव शुरुधः  २ 
सबैको हेरविचार गर्ने इन्द्रदेवको सामर्थ्य बढाउने उद्देश्यले शोधित सोमरस द्युलोक र पृथिवीका . 
मध्य भागमा स्थापित भएर हर्षित हुन्छ। शत्रुसेना मार्ने उद्देश्यले बारम्बार शत्रुलाई आह्वान गर्दै 
आफ्ना पराक्रमले संहार गर्दछ।  तक 


स मातरा न ददुशान उस्रियो नानददेति मरुतामिव स्वन ।   १० 
जानन्नुत॑ प्रथम यत्स्वर्णर प्रशस्तये कमवृणीत सुक्रतुः ॥  . 
द्युलोक र पृथ्वी रूपी दुवै मातालाई बारम्बार हेरेर शब्दनाद गर्ने सोम सबैतिर डुल्दछ। गाईका 
बाछा वा मरुत्को जस्तै शब्दले कराउने सोम द्यावापृथिवीमा पुग्दछ। जल मानिसको सबैभन्दा 
हितकारी हो भन्ने जानेर स्वयं नै जलमा मिसिएको सोम स्तुति गर्ने याजकलाई प्राप्त हुन्छ 
रुवति भीमो वृषभस्तविष्यया भृङ्गे शिशानो हरिणी विचक्षणः।  
आ योनि सोमः सुकृत॑ नि षीदति गव्ययी त्वग्मवति निर्णिगव्ययी ॥७॥ 
भयङ्कर हरणकर्ताजस्तो सूक्ष्म निरीक्षण गर्ने वृषभ बल बढाउने विचारले सिङ तिखारेर डुक्रँदै 
असल कर्मको उत्पतिकेनद्रमा स्थापित हुन्छ। त्यो निश्चित अविनाशी अन्तरिक्षको आवरणरूपी २ 
पृथ्वीको सतहरूपी गाईको त्वचा हो।  आच अको जोकर  
शुचिः पुनानस्तन्वमरेपसमव्ये हरिन्यधाविष्ट सानवि। 
   जुष्येमित्राय वरुणाय वायवे त्रिधातु मधु क्रियते सुकर्मभः ॥८॥  
शरीर पवित्र बनाउने निष्पाप, शुद्ध, हरियो रङ्गदार तेज गतिशील सोम माथि रहेका अविनाशी 
चाल्नीमा अडिन्छ। याजिकले मित्र, वरुण, वायु आदि देवतालाई सोमरस. अर्पण गर्दछन्। ॥ 
पवस्वसोमदेववीतये वृषेन्द्रस्य हार्दि सोमधानमा विश। क वहा 
पुरा नो बाधाद दुरिताति पारय क्षेत्रविद्धि दिश आहा विपृच्छते॥९॥ 
हे बलशाली सोमदेव ! देवताका लागि आफ्नो रस प्रदान गर । इन्द्रदेवका लागि उनका  
स्थापित होङ र दुःख दिने पापीबाट हामीलाई जोगा । बाटो चिनेकाले गटुवालाई बाये देखाए 
असल कर्मका लागि हामीलाई मार्गदर्शन गरा , कुक 
म हितो न सप्तिरभि वाजमर्षेन्द्रस्येन्दो जउरमा पवस्व। 
नावा न सिन्धुमति पर्षि विद्वाज्छूरो न युध्यन्नव नो निदः स्पः॥१०. ...  
हे सोमदेव ! कलशमा स्थापित होङ । युद्धमा जाने प्रेरक घोडाभँ कलशभित्र पस। हे सोमदेव । 
इन्द्रदेवका पेटमा गएर उनलाई सन्तुष्ट गरा । नाविकका नौकाले नदी तारेझैँ हामीलाई खैल . १ 
पार लगाङ । विद्वान्, शूरवीरभैँ युद्ध गर्दै हाम्रा निन्दक नाश गरेर हाम्रो रक्षा गर। उसखबात 





सूक्त ७१ 
क्रषि  क्रषभ वैश्वामित्र । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती त्रिष्टुम् । 
आ दक्षिणा सृज्यते शुष्म्याईसदं वेति द्रुहो रक्षसः पाति जागृविः । 
हरिरोपशं कृणुते नभस्पय उपस्तिरे चम्वोरर्त्रह्वा निर्णिजे ॥१॥ 
बलवर्द्धक सोम यथास्थानमा स्थित छ। त्यो सोम जागृत रहने याजकलाई द्रोही राक्षसबाट रक्षा 
गर्दछ। द्युलोक र पुथिवीका माझमा त्यो सोम सूर्यदेवलाई प्रकाशित गराउँदै छ। आकाशबाट 
भइरहेको वर्षामा त्यो हरियो आभा भएको सोम प्रवेश गरिरहेको छ  सोमयञज्ञमा दक्षिणा दिइँदै छ। 


प्र कृष्टिव शुष एति रोरुवदसुर्यप१ वर्ण नि रिणीते अस्य तम्। 
जहाति वत्रिं पितुरेति निष्कृतमुपप्रुत॑ कृणुते निर्णिजँ तना ॥२॥ हि 
विस्तारित रूपले सोम छानिँदै परिष्कमुत भएर, पिताका रूपमा प्रकट हुँदै छ। दुर्घष शत्रु नाश गर्ने 
वीरको जस्तै शब्द गर्दै सोम आफ्ना असुर नाशक बल प्रकट गर्दछ र बुढ्यौली पर हटाउँछ । 
अद्विभिः सुतः पवते भगस्त्योर्वषायते नभसा वेपते मती । 
स मोदते नसते साधते गिरा नेनिक्ते अप्सु यजते परीमणि ॥३॥ 
हातले ढुङ्गामा कुटेर निकालेको सोमरस यञ्चपात्रमा स्थापित छ। बलवान् भएर स्तुतिले आनन्दित 
हुँदै आकाशमा सर्वत्र गमन गर्दछ। जलमा मिसिएको शोधित सोमरस पात्रमा एकत्र भएर स्तुति 
गर्दाखेरि मनको रहर पूरा गराउँदै यज्ञमा प्रतिष्ठित हुन्छ । 
परि द्युक्षे सहसः पर्वतावुधं मध्वः सिञ्चन्ति हर्म्यस्य सक्षणिम् । 
आ यस्मिन् गावः सुहुताद ञधनि मूर्धञ्छीणन्त्यग्रियं वरीमभिः ॥४॥ 
बलशाली सामेरसले द्युलोकका उच्च शिखरमा रहेर शत्रुको सहर ध्वंस गर्ने इन्द्रलाई सन्तुष्ट 
गएउँछ । हविष्यात्र सेवन गर्ने गाई उत्तम गुणसम्पन्न दुध इन्द्रलाई दिन्छन् । 
समी रथ न भुरिजोरहेषत दश स्वसारो अदितेरुपस्थ आ। 
जिगादुप ज्रयति गोरपीच्यं पद यदस्य मतुथा अजीजनन् ॥५॥ 
रथलाई प्रेरित गरेझैँ दुवै पाखुराका दसै औँलाले सोमलाई यञ्चस्थलतिर प्रेरित गर्दछन् ! स्तोताका 
स्तुतिले प्रकट भएको सोमरस गाईका दुधमा मिसिँदै भाँडामा जम्मा हुन्छ। 
शयेनो न योनि सदन॑ धिया कृत हिरण्ययमासदं देव एषति। 
ए रिणन्ति बर्हिषि प्रियं गिराश्चो न देवाँ अप्येति यज्ञियः ॥६॥ 
स्तोताले स्तुति गर्दा श्येनपक्षी गुँडमा गएभझैं तेजस्वी सोम सुवर्णमय आसनमा स्थापित हुन्छ। 
देवताका छेउमा अश्व गएैँ स्तोताका स्तुतिले प्रिय सोम यज्ञस्थलमा जान्छ । 
परा व्यक्तो अरुषो दिवः कविर्वुषा त्रिपुष्ठो अनविष्ट गा अभि । 
सहस्रणीतिर्यतिः परायती रेभो न पूर्वीरुषसो वि राजति ॥७॥ 
तेजस्वी जानवान् सोम आकाशका सूर्यदेवजस्तै टाढासम्म स्पष्ट . देखिन्छ। तीनै लोकमा 
व्याप्त बलशाली सोम गाईको दुध वा वाणीमा मिसिन्छ । हजारौँ आँखा हुने, यज्ञपात्रमा एकत्र हुने, 
स्तोताको जस्तै शब्द गर्ने सोमरस विशेष रूपले उषा कालभन्दा पहिले नै प्रकट हुन्छ। 
त्वेषं रूप॑ं कृणुते वर्णो अस्य स यत्राशयत्समृता सेधति स्रिधः । 
अप्सा याति स्वधया दैव्यं जनं सं सुष्टठुती नसते सं गोअग्रया ॥८॥ 
किरणले सोमरसलाई तेजस्वी रूप प्रदान गर्दछ । किरणका स्रोतमा रहेर सोमले शत्रु विनाश गर्दछ। 
सोम जलमा मिसिएर हविका रूपमा देवतालाई प्राप्त हुन्छ। यसको उत्तम स्तुति गरिन्छ । 
गाई, हव्य वा किरणका अगाडि रहेको हुन्छ । 
उक्षेव युथा परियन्ररावीदधि त्विषीरधित सूर्यस्य । 
दिव्यः सुपर्णोव चक्षत क्षां सोमः परि क्रतुना पश्यते जाः ॥९॥ 


चारैतिर गाईको बथान देखेपछि मात्तिएको साँढे डुक्रिएझैँ द्युलोकमा उत्पन्न भएको सोम 
पृथिवीलाई हेर्दै चारैतिर सूर्यदेवको जस्तै तेज विस्तार गर्दछ। सोमले यज्ञस्थलमा याजककी 
निरीक्षण गर्दछ । 





सूक्त  ७२ 
क्रषि  हरिमन्त आङ्गिरिस । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती । 
हरि मृजन्र्यरुषो न युज्यते सं धेनुभिः कलशे सोमो अज्यते। 
उद्वाचमीरयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कति चित्परिप्रियः ॥१॥ 


हरियो आभासम्पन्न सोम शोधित हुँदै छ। तेजस्वी सोम गाईका दुधमा मिसिएर कलश वा 
विश्वमण्डलमा स्थापित हुँदा शब्दनाद गर्दछ र त्यसै 


मै बेला त्यसको स्तुति गरिन्छ। स्तुत्य सोम 
याशिकलाई मन पर्ने खालका कैयैँ धन प्रदान गर्दछ ।  


साक वदन्ति बहवो मनीषिण इन्द्रस्य सोम जठरे यदादुहुः । 
झद्रदेवको यदी मृजन्ति सुगभस्तयो नर सनीडाभिर्दशभिः काम्यं मधु ॥२॥ 
इन्द्रदेवको सन्तुष्टिका लागि पवित्र हात या पुरुषार्थयुक्त नेताले दस औँला वा दस दिशाबाट सोम 
निकाल्छन् । त्यस मधुर रसलाई शोधितं गरिन्छ र ग्रषिले एकै चोटि मन्त्र उच्चारण गर्दछन् । 
अरममाणो अत्येति गा अभि सूर्यस्य प्रिय दुहितुस्तिरो रवम्। म 
अन्वस्मै जोषमभरद्विनंगृसः सं द्वयीभिः स्वसूभिः क्षेति जामिभिः  
सोम अरूतिर नअल्मलिईकन गाईका दुधमा जान्छ। उषा कालमा सोमले अन्य शब्द हटाउँछ । 
स्तोताहरू यसै सोमका लागि स्तोत्र उच्चारण गर्दछन् । दुवै हातका औँलाले यो सोम मिलाइन्छ । 
नृधूतो अद्रिपुतो बर्हिषि प्रिय पतिर्गवा प्रदिव इन्दुरक्रत्वियः । 
पुरन्धिवान्मनुषो यञ्चसाधनः शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । यज्ञीय कार्यमा उपयोगी र मानिसका लागि यञ्चको साधनजस्तो यो सोम प्रिय 
यञ्चस्थलमा तिग्रै निम्ति शोधित हुन्छ। ढुङ्गाले पेलेर निकालेको, याजकले शोधन गरेको गाईका 
दुधमा मिसाएको सोमरस अनादि कालदेखि नै देवताको प्रिय छ। हु १, 
नृबाहुभ्याँ चोदितो धारया सुतोनुष्वधं पवते सोम इन्द्र ते। 
आप्राः क्रतुन्त्समजैरध्वरे मतीर्वेरन द्रुषच्चम्वोररासदद्धरिः ॥५॥ 
रुखमा चरो बसेभझँ हरियो आभासम्पत्न सोम कलश वा अन्तरिक्षमा रहन्छ। हे इन्द्रदेव !। धाराका 
रूपमा रस प्रदान गर्ने सोमरस तिम्रो बल बढाउनका लागि याजकका पाखुराले प्रेरित भएर 
यज्ञस्थलमा शोधित हुन्छ। हिंसाविहीन सोमयज्ञमा सोमरस पान गरेर तिमी अभिमानी शत्रुमाथि 
विजय प्राप्त गर्दछौ । 
अंशुं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितँ कवि कवयोपसो मनीषिणः । 
समी गावो मतयो यन्ति संयत ग्रतस्य योना सदने पुनर्भुवः ॥६॥ 
बुद्धिमान्, दूरदर्शी, कर्मकुशल, याजकले ननासिने, शब्दनाद गर्ने, ज्ञानवर्द्धक सोमरस निकाल्छन् । 
वारम्बार ब्याउने गाई वा वाणीले उत्तम बुद्धियुक्त हुँदै यज्ञ प्रकट गर्छन् । 
नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवोडपामूमौं सिन्धुष्वन्तरुक्षितः । 
इन्द्रस्य वज्रो वृषभो विभूवसुः सोमो हृदे पवते चारु मत्सरः ॥७॥ 
विशाल द्युलोक धारण गर्ने, पृथ्वीका उच्च शिखरमा स्थित नदीका जलमा मिसिएको, इन्द्रदेवको 
वज्जजस्तै बलियो, ऐश्वर्यले युक्त उत्तम आनन्ददायी सोम मनलाई हर्षित गराउनका लागि रस प्रदान 
गर्दछ। 
परि पार्थिव रजः स्तोत्रे शिक्षत्राधून्वते च सुक्रतो। 
ययन सादनस्पृशो रयिं पिशङ्ग बहुल वसीमहि॥८॥ 
हे श्रेष्ठकर्मा सोमदेव । पृथ्वीलाई हेर्दै आफ्नो रस प्रदान गर । स्तोतालाई धनधान्यले पूर्ण गरारू । 
हामीलाई मनग्गे साधन प्रदान गर । हामी विभिन्न ००० स्वर्ण आदि धनले सधैँ युक्त रहाँ । 
शतदात्वश्यं सहस्रदातु पशुमद्धिरण्यवत्। 
पनत रेवतीरिषो३धि स्तोत्रस्य पवमान नो गहि॥९॥ 
हे सोमदेव । हामीलाई सयौँ किसिमका सुख प्रदान गर्ने, अश्चले युक्त, हजारौँ दान गर्न योग्य ऐश्वर्य 
तुरुन्तै प्रदान गर। हे सोमदेव ! तिमी हाम्रो स्तोत्र सुन्न आ । हामीलाई पशुले युक्त र सुवर्णयुक्त 
महान् धनधान्य प्रदान गर । 


२०१ 








सूक्त  ७३ 
क्रषि  पवित्र आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती । 
सरव्वे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्रृतस्य योना समरन्त नाभयः । 
त्रीन्त्स मूध्नो असुरश्चक्र आरभे सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन्॥१॥ 
धारण गर्ने ठाउँका निश्चित उत्पत्ति स्थलबाट शब्द गर्दै सोमरस प्रकट, हुन्छ। बलशाली केन्द्रमा 


संयुक्त भएर उच्च स्तरीय तीनबाट कार्य आरम्भ गर्दछ। सत्यको नौकाले सोमदेवलाई असल 
कार्यका निमित्त सहायता गर्दछ । 


सम्यक सम्यञ्चो महिषा अहेषत सिन्धोरूर्मावधि वेना अवीविपन् । 
मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अर्कमि्रियामिन्द्रस्य तन्वमवीवृधन् ॥२॥ 
महान् याजकहरू सङ्गठित भएर जलका तरङ्गमा सोमरस मिसाउँछन् । उनीहरू स्तोत्र अथवा 
प्रेरणाद्वारा इन्द्रदेवको प्रिय धामलाई सोमका धाराले परिपुष्ट गर्दछन् । 
पवित्रवन्तः परि वाचमासते पित्रैषां प्रलो अभि रक्षति व्रतम्। 
मह समुद्र वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेक्र्धरुणेष्वारभम् ॥३॥ 
सामर्थ्ययुक्त पवित्र सोमको स्तुति गरिन्छ। आद्य पिताजस्ता सोमदेव आफ्नो नियम पालन गर्दै 
महान् अन्तरिक्षमा तेजले छर्दछन् । ज्ञानी याजकले उनलाई धारणशील जलमा मिसाउँछन्  
सहस्रधारेञव ते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतः । 
अस्य स्पशो न नि मिषन्ति भूर्णयः पदेपदे पाशिनः सन्ति सेतवः ॥४॥ 
अन्तरिक्षबाट हजारौँ जलधारायुक्त सोमको रशिम पृथ्वीमा आउँछ। मधुरतायुक्त सोमको रशिम 
द्युलोकभन्दा माथि रहन्छ । सोमका रश्मिले प्रत्येक ठाउँमा दुष्टलाई दुःख दिन्छ। 
पितुर्मातुरध्या ये समस्वरन्नुचा शोचन्तः संदहन्तो अव्रतान्। 


इन्द्रद्धिष्यमप धमन्ति मायया त्वचमसिक्नी भूमनो दिवस्परि ॥५॥ 


द्युलोक र पृथिवीमा उत्पन्न हुने सोमको किरण स्तोताका स्तुतिले प्रकाशित हुन्छ। यसले कुकर्म पूर 
नर्टि गराउछन् । इ्न्द्रदेवको ठ्र्प पान राक्षसलाई यस किरणले पथ्वी र आकाशभन्दा ज्यादै प्र 
पुन्याउँछ । 


प्रलान्मानादध्या ये समस्वरञ्छलोकयन्त्रासो रभसस्य मन्तवः । 

अपानक्षासो बधिरा अहासत क्रतस्य पन्थां न तरन्ति दुष्कृतः ॥६॥ 
वेगशाली गति भएको स्तुत्य सोमको किरण सर्वप्रथम अन्तरिक्षबाट प्रवाहित हुन्छ। यस किरणलाई 
दृष्टिविहीन र बहिराले देख्न पाउँदैनन् । त्यस्ता व्यक्तिले सोमको यो किरण पाउन सक्दैनन् । 

सहस्रधारे वितते पवित्र आ वाच पुनन्ति कवयो मनीषिणः । 

रुद्रास एषमिषिरासो अद्वुहः स्पशः स्वञ्चः सुदुशो नृचक्षसः ॥७॥ 
हजारौँ धाराले तलतिर ओइरिने सोमरस शोधित गर्दाखेरि ज्ञानीजनले स्तोत्रद्वारा स्तुति गर्दै पवित्र 
बनाउँछन् । रुद्रका पुत्र मरुत्जस्तै स्तुत्य, द्रोहरहित, सुन्दर, सबै कुराको ज्ञान भएको, असल कर्म 
गर्ने र शत्रुमाथि उचित आक्रमण गर्ने यही सोम हो। 

ग्रतस्य गोपा न दभाय सुक्रतुस्त्री ष पवित्रा हृद्यपन्तरा दधे। 

विद्वान्त्स विश्वा भुवनाभि पश्यत्यवाजुष्यन्विध्यति कर्ते अव्रतान् ॥५॥ 
श्रेष्ठकर्मा, यज्ञरक्षक सोमले कुनै पनि ज्ञानीलाई दुःख दिँदैन । सोमले अग्नि, वायु र सूर्यको तेज 
धारण गर्दछ । सब्रै युवालाई सूक्ष्म दृष्टिले हेर्दै नियम पालन नगर्ने दुष्टलाई दुःख दिन्छ। 

क्रतस्य तन्तुर्विततः पवित्र आ जिह्वाया अग्रे वरुणस्य मायया । 

धीराश्चित्तत्समिनक्षन्त आशतात्रा कर्तमव पदात्यप्रभुः ॥९॥ 


सोमले यज्ञ र पवित्रताको विस्तार गर्दछ। आफ्ना शक्तिले वरुणका अग्रभागमा रहन्छ । ज्ञानील 
उसलाई प्राप्त गरेर उपयोग गर्दछन् । कर्महीन व्यक्ति पतनका खौलामा पर्छन् । 


८०२ 





सूक्त  ७४ 
क्राषि  कक्षीवान् दैर्घतमस । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
शिशुर्न जातोव चक्रदद्ने स्वपर्यद्वाज्यरुषः सिषासति । 
दिवो रेतसा सचते पयोवृधा तमीमहे सुमती शर्म सप्रथः ॥१॥ 
अन्तरिक्षमा सोमप्रवाह नवजात शिशुजस्तै शब्द गर्दछ । तेजस्वी सोम दिव्य ओज र दुध या जलन 
मिसिएर बढ्छ। अश्वजस्तै स्वर्गतिर जाने मन गर्दछ। असल बुद्धि हुनेले सुन्दर स्तुतिले शुभ 
आवास र् ऐश्वर्यसहित सोमको कामना गर्दछन् । 


दिवो यः स्कम्भो धरुणः स्वातत आपूर्णो अंशु पर्येति विश्वतः । 
सेमे मही रोदसी यक्षदावृता समीचीने दाधार समिषः कविः ॥२॥ 
सोम खम्बाजस्तो भई द्युलोकलाई अड्याउँदै संसारलाई धारण गर्छ । यो सर्वत्र फैलिएको र सबैतिर 
पूर्ण रहेर सम्पूर्ण विश्वमा व्याप्त छ। सोमले द्युलोक र पृथिवीमा अन्न, जल र शक्ति विस्तार गर्दछ । 
यो ज्ञानी सोम द्युलोक र पृथिवीलाई संयुक्त रूपले धारण गर्दै सबै किसिमका अन्न धारण गर्दछ। 
महि प्सर सुकृत सोम्यं मधूर्वी गव्यूतिरदितेर्त्ीत यते। 
ईशे यो वृष्टेरित उस्रियो वृषापां नेता य इतकतिक्रीग्मियः ॥२॥ 
यञ्चसम्बन्धी महान् कार्यमा प्रयुक्त सोमरस यज्ञमा जाने इन्द्रदेवलाई पान गर्नका लागि उत्तम हुन्छ। 
वर्षाका स्वामी इन्द्रदेवका लागि पृथिवीले मार्ग विस्तृत गराउँछ। उनी गाईका हितकारी, जल 
बर्साउने र् सवैका नेता हुन् । उनै इन्द्रदेव सोमयज्ञमा सम्मिलित भएर प्रशंसनीय हुन्छन् । 
आलन्वन्नभो दुद्यते घृतं पय क्रतस्य नाभिरमृत वि जायते। 
समीचीनाः सुदानवः प्रीणन्ति तँ नरो हितमव मेहन्ति पेरवः ॥४॥ 
आकाशबाट घिउ र दुधजस्तै महत्त्वपूर्ण सार वस्तु दोहन गरिन्छ। सत्का केन्द्रबाट अमृतरूपी सोम 
उत्पन्न हुन्छ। सँगै बसेर त्यस अमृतलाई सबैले प्रसन्न गर्दछन्। त्यस रक्षक नेताले हितकारी 
पदार्थको वर्षा गराउँछ। 
अरावीदंशुः सचमान उर्मिणा देवाव्यँ मनुषे पिन्वति त्वचम्। 
दधाति गर्भमदितेरुपस्थ आ येन तोक च तनयंच धामहे॥५॥ 
देवताको रक्षा र मानवको हितका लागि सोम आफैँले आफूलाई अर्पण गरी जलमा मिसाएर 
शब्दनाद गर्दछ। पृथ्वीका माथिल्लो सतहमा सोमले आफ्नो गर्भ स्थापित गर्दछ, त्यसैबाट हामी 
आफ्ना सन्तानलाई निरोगी बनाएर रक्षा गर्नमा समर्थ हुन्छौँ । 
सहस्रधारेश्व ता असश्चतस्तृतीये सन्तु रजसि प्रजावतीः । 
चतस्रो नाभो निहिता अवो दिवो हविर्भन्त्यमूर्त घृतञ्ुतः ॥६॥ 
तेम्रो मानिएको स्वर्गलोकमा छुट्टिएर रहने यो सोमरस सहस्र धाराका रूपमा पृथिवीमा बगेर 
प्रजाको सहायक हुन्छ। चुलोकबाट सोमका चार प्रवाह बग्ने गर्दछन्। घिउ प्रदान गर्ने सोमरस 
रक्षणशक्तिले युक्त छ र अमरता प्रदान गर्ने हविष्यान्नको रूप हो। 
श्वेत रूप कृणुते यत्सिषासति सोमो मीढ्वाँ असुरो वेद भूमनः । 
धिया शमी सचते सेमभि प्रवद्दिवस्कवन्धमव दर्षदुद्रिणम् ॥७॥ 
स्वर्गको कामनाले सोमरस यञ्ञमा प्रतिष्ठित भएका बेला सेतो रङ्गको देखिन्छ। यस्तो बलशाली 
सोम याजकको कामना पूरा गर्दै अनेकौं किसिमका धन प्रदान गर्दछ। यो सोम बुद्धिपूर्वक गरिएका 
असल कर्म पुरा गराउँदै जल प्रदान गर्ने बादललाई बर्सनका लागि तलतिर पठाउँछ । 
अध श्चेत कलश कार्ष्मन्रा वाज्यक्रमीत्ससवान् । 
आ हिन्विरे मनसा देवयन्तः कक्षीवते शतहिमाय गोनाम्॥८॥ 
युद्धमा जाने घोडाभैँ यो सोमरस गाईको दुधमा मिसिएर सेतो वर्णको भई कलशमा उपयुक्त 
स्थानमा स्थापित हुन्छ। सयौँ किसिमका स्तुति गर्दा कक्षीवान् त्रषिले गाई प्रदान गरेझैं देवत्व 
प्राप्त गर्ने याजक मनैदेखि उचित  ३०३००००० ००७० क ति 
 सोम पपूचानस्य ते रसो न धावति। 
छाडि साम? स्वदस्वेन्द्राय पवमान पीतये ॥९॥ 


स मृज्यमानः 
हे आनन्ददायी शोधित सोमदेव ! जलमा मिसिने तिम्रो रस कनीका चाल्नीले छानिन्छ। हे सोमदेव 


। याजकहरूबाट परिष्कीत रस द्न्द्रदेवलाई पान गर्नका लागि प्रदान गर । 


००३ 


... 





सूक्त  ७५ 
न्राषि  कवि भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती । 
अभि प्रियाणि पवते चनोहितो नामानि यह्को अधि येषु वर्धते। 
आ सूर्यस्य बृहतो बृहन्नधि रथं विष्वञ्चमरुहद्विचक्षणः ॥१॥ 
दिव्य सोम सर्वत्रगामी सूर्यदेवका रथमा आरूढ भएर संसारको द्रष्ट बन्दछ । प्रिय जलसँगै अन्नका 
लागि हितकारी बनेर विस्तृत हुँदै प्रवाहित हुन्छ। 
ग्रतस्य जिह्वा पवते मधु प्रियं वक्ता पतिर्धियो अस्या अदाभ्य । 
दधाति पुत्रः पित्रोरपीच्यप नाम तृतीयमधि रोचने दिवः ॥२॥ 
क्रतको जिब्रोजस्ता सोमले मधुर एवं प्रिय प्रवाह प्रदान गर्दछ। बोल्ने र अदम्य बुद्धि भएको सोम 
पुत्र वा पिताका लागि अज्ञात भएर तेस्रो नामले द्युलोकमा प्रकट हुन्छ। 
अव द्युतानः कलशाँ अचितक्रदन्नृभिर्येमानः कोश आ हिरण्यये । 
अभीमृतस्य दोहना अनूषताधि त्रिपृष्ठ उषसो वि राजति ॥३॥ 
स्वर्ण कलशमा शोधित हुँदा शब्द गर्ने तेजस्वी सोमको क्रत्विकहरूबाट स्तुति गरिन्छ। यो सोम 
तीनै सन्ध्यामा प्रकट हुन्छ । 
अद्रिभिः सुतो मतिभिश्ननोहितः प्ररोचयत्रोदसी मातरा शुचिः । 
रोमाण्यव्या समया वि धावति मधोर्धारा पिन्वमाना दिवेदिवे ॥४॥ 
विद्वान्हरूले ढुङ्गामा कुटेर निकालेको परिष्कृत सोमरस अन्नका रूपमा राखे। यस सोमरसले 
द्यावापृथिवीरूपी मातालाई तेजस्वी बनाउँछ । सोमले प्रतिदिन मधुर धारा पवित्र बनाउँछ । 
परि सोम प्र धन्वा स्वस्तये नृभिः पुनानो अभि वासयाशिरम्। 
ये ते मदा आहनसो विहायसस्तेभिरिन्द्र चोदय दातवे मघम् ॥५॥ 
हे सोमदेव !। तिमी हाम्रा नजिकै आएर कल्याण गर। याज्ञिकहरूले परिष्कृत गरेपछि दुधमा 
मिसिएर बस । तिम्रो आनन्ददायी रस महान् शक्तिसम्पन्न र शत्रुनाशक छ। तिमी यिनै शक्तिका 
साथ धन प्रदान गर्नका लागि इन्द्रदेवलाई प्रेरित गर । 
सूक्त  ७६ 
क्रषि  कवि भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती । 
धर्ता दिवः पवते कृत्व्यो रसो दक्षो देवानामनुमाद्यो नृभिः । 
हरि सृजानो अत्यो न सत्वभिर्वृथा पाजांसि कृणुते नदीष्वा ॥१॥ 
धारक शक्तिसम्पन्न, कर्मनिष्ठ, देवशक्ति संवर्द्धक, स्तोताबाट प्रशसित, हरित सोम शोधित हुन्छ। 
यस्तो सोमरस बलवान् अश्वजस्तै सहजतासाथ आफैँ नदीमा मिसिन्छ 
शूरो न धत्त आयुधा गभस्त्योः स्व१ सिषासत्रथिरो गविष्टिषु। 
इन्द्रस्य शुष्ममीरयन्नपस्युभिरिन्दुहिन्वानो अज्यते मनीषिभिः ॥२॥ 
 शस्त्र लिएका, सरमाको जस्तै रथमा चढेका, गाईको रक्षा गर्ने, वीर र इन्द्रदेवको बल 
बढाउँद यो दिव्य सोम क्रत्विकहरूबाट प्रेरित भएर गाईको दुधसित मिसिन्छ  
इन्द्रस्य सोम पवमान कर्मिणा तविष्यमाणो जठरेष्वा विश। 
प्रण पिन्व विद्युदभ्रेव रोदसी धिया न वाजाँ उप मासि शश्चतः ॥ २॥ 


हे संस्कारित सोमदेव ! महान् सामर्थ्यवान् बनेर इन्द्रदेवका पेटमा पस । मेघलाई बर्सन प्रेरित गर्ने 


विद्युत् फै तिमी आकाश र पृथ्वीलाई फलदायी बनाङ । गरेका कर्मका माध्यमबाट हाम्रा लागि 
अक्षय र पोषणयुक्त अन्न प्रदान गर  

विश्वस्य राजा पवते स्वर्दुश क्रतस्य धीतिमृषिषाडवीवशत्। 

यः सूर्यस्यासिरेण मृज्यते पिता मतीनामसमष्टकाव्य ॥४॥ 
सोम सम्पूर्ण विश्वको राजा हो । क्रषिबाट स्तुत्य सोम सर्वद्रष्टा इन्द्रदेवका कर्म प्रशंसित गर्दछ । सबै 
किसिमले प्रशंसनीय सोम स्तुतिको संरक्षक हो । यसलाई सूर्यका किरणले शोधित गर्दछन् । 

वृषेव यूथा परि कोशमर्षस्यपामुपस्थे वृषभः कनिक्रदत्। 

स इन्द्राय पवसे मत्सरिन्तमो यथा जेषाम समिथे त्वोतयः ॥५॥ 
बथानमा साँढे पसेझै सोमरस कलश पात्रमा जान्छ । इन्द्रदेवका लागि शोधित सोम अत्यन्त 
आनन्ददायी छ। हे सोम तिम्रा संरक्षणले हामी सङ्गग्राममा विजय प्राप्त गरौँ । 


८०४ 


सूक्त  ७७ . ७   
क्रषि  कवि भार्गव। देवता  पवमान सोम । छन्द जगती।. . . 
एष प्र कोशे मधुमाँ अचिक्रददिन्द्रस्य वज्रो वपुषो वपुष्टरः। , 
अभीमृतस्य सुदुघा घृतश्वुतो वाश्रा अर्षिन्ति पयसेव धेनवः ॥१॥ का दुखेर ॥ 
दुधालु गाईको घिउसहितको दुधजस्तै ध्वनि गर्दै, इन्द्रदेवको वज्जजस्तै शक्तिशाल, न्दतम बीज 
अङकरित गराउने सोम, शब्द गर्दै कलशमा प्रवेश गर्दछ। ..  .. पात 
स पूर्व्यः पवते यं दिवस्परि श्येनो मथायदिषितस्तिरो रज .   
बु स मध्व आ युवते वेविजान इत्कृशानोरस्तुर्मनसाह बिभ्युषा॥२॥  परेर  
सोम आदि कालदेखि शुद्ध छ। द्युलोकबाट प्रेरित श्येन पक्षीद्वारा समस्त बाधा पार सोम 
पृथ्वीमा ल्याइएको हो । रजोलोकबाट प्राप्त सोम मधुरताले युक्त भएर दुधसित मिसिन्छ। भयभीत 
मनले कार्य गर्ने मानिसभैँ यो सोम यज्ञमारहन्छछ . 
तेनः पूर्वास उपरास इन्दवो महे वाजाय धन्वन्तु गोे। 

।  ढक्षेण्यासो अह्वाइन चारवो ब्रहवाब्रह्व ये जुजुपुहविईविः ॥।।। , सि 
सबैभन्दा माथिल्लो स्थानमा रहेको, पहिले नै लक्ष्यमा पुगेको महान् सोमरस गाईका दुधले युक्त 
अन्न हामीलाई प्रदान गरोस्। यस्तो हव्य सेवन गर्ने सोमरस सबै किसिमका स्तुतिले दर्शनीय र 
रमणीय हुन्छ। पा माहिर? 

अर्य नो विद्वान्वनवद्नुष्यत इन्दु सत्राचा मनसा पुरुष्टुःः। 

इनस्य यः सदने गर्भमादधै गवामुरुब्जमभ्यर्षति व्रजम् ॥४॥ हट के 
सोमले हानी गर्ने शत्रु चिनेर संहार गरोस् । यञ्चका अग्निमा, औषधिका गर्भमा, गाईका दुधमा र 
जलमा मिसिएर रहने सोमलाई सत्य मनले सङ्गठित रूपले स्तुति गरिन्छ। 

चक्रिर्दिवः पवते कृत्व्यो रसो महाँ अदब्धो वरुणो हुरुग्यते । 

 असावि मित्रो वृजनेषु यज्चियोज्त्यो न युथे वृषयुः कनिक्रदत्॥५॥। 
सृष्टिकर्ता, कर्मकुशल, रसरूपी सोम महान् छ। दुष्टको संहार गर्ने अविनाशी सोमलाई प्रयलपूर्वक 
निकाल्ने गरिन्छ। शत्रुबाट आक्रमण हुँदा समूहको फुर्तिलो घोडाभौँ यञ्चको मुख्य साधन सोम 
शब्दनाद गर्दै हाम्रो रक्षा गर्दछ।   


सूक्त ७८. 
क्रषि  कवि भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती  
प्र राजा वाच जनयन्नसिष्यददपो वसानो अभि गा इयक्षति। 
गृभ्णाति रिप्रमविरस्य तान्वा शुद्धो देवानामुप याति निष्लतम् ॥१॥ 
राजा सोम शब्दनाद गर्दै जलमा मिश्रित भएर स्तुति स्वीकार गरेर रस प्रदान गर्दछ। यो सोम 
भेडाका शौँले निर्मित चालनीले छानिएर देवताकहाँ जान्छ। हु म 
इन्द्राय सोम परि षिच्यसे नृभिर्नुचक्षा उर्मि कविरज्यसे वने। 
पूर्वीहि ते स्रुतयः सन्ति यातवे सहस्रमश्चा हरयश्चमूषदः ॥२॥ . १३ 
हे सोमदेव । यज्ञकर्ताले इन्द्रदेवका लागि तिम्रो रस निकाल्छन्। त्यो रस याजकले जलमा 
मिसाउँछन्। उहिलेदेखि नै तिमी यज्ञको हव्यका रूपमा प्रसिद्ध छौ। तिमी चुहुनका लागि हजारौं 
प्वालहरू, छन् र अश्चरूपी सूर्यका भैँ हजारौँ किरण छन्। ... 
समुद्रिया अप्सरसो मनीषिणमासीना अन्तरभि सोममंक्षरन्। 
ताई हिन्वन्ति हर्म्यस्य सक्षणि याचन्ते सुम्नं पवमानमक्षितम् ॥३॥  
महान् आकाशमा विद्यमान सोम जलमा मिसिन लागेको छ। यज्ञस्थलका नजिकै जान जलले  
सोमलाई प्रेरित गर्दछ । पवित्र सोमसित याजकहरू सुख मार्छन् ।  . 
गोजित्नः सोमो रथजिद्धिरण्यंजित्स्वर्जिदब्जित्पवते सहस्रजित्। . 
यं देवासञ्चक्रिरे पीतये मर्द स्वादिष्ठं द्रप्समरुण मयोभुवम् ॥॥॥ 
हाम्रा लागि गाई, रथ, सह जल र हजारौँ खालका धन जिले सोमरस शोधित हुन्छ। अरुण आ 
भएको मधुर रसरूपी देवतालाई आनन्द बढाउनका लागि र सुख वृद्धिका लागि बनेको हो 


०८०५ 


. 








एतानि सोम पषमानो अस्मगु सत्यानि कुण्वन्द्रविणान्यर्षसि । 
जषि शप्रुमन्तिके दूरके च य उर्वी गव्यूतिमभय च नस्कृषि ॥५॥ 
है सोमदेष  सत्यको मार्गमा चल्गेलाई राहायता गर्ने तिमी शोभित भएर ॥ भिन प्रदान गदै अगाडि 
जाछ। नजिकै वा टाढा रहेका शप्रु पराजित गरेर हाम्रो रक्षा गर्दै विस्तृत मार्गमा निर्भय प्रदान गर 
सुक्त  ७९ 
श्रषि  कवि भार्गव । दैषता  पवमान सोग । छन्द  जगती । 
अचोदसो नो धन्वन्त्विन्दव प्र सुवानासो बृहद्षिवेषु हरय । 
विच नशम्न इषो अरातयो यो नशन्त सनिपन्त नो धिय ॥१॥ 
उत्तेजित नषुने सोमरसले हामीलाई प्रेरणा र वर्षाको हरियो रस प्रदान गरोस् । हाम्रा अन्नका शत्रु 
नाश होउन् । हाम्रो भावना देवताका पुगोस् र हामी सफल होऔँ । 
प्रणो धन्वन्स्विन्दवो मदच्युतो धना वा येभिरर्षतो जुनीमसि । 
तिरो मर्तस्य कस्य चित्परिहवृति वयं धनानि विश्वधा भरेमहि ॥२॥ 
सोमरसले हाम्रो आनन्द बढाउँदै धनलाई हाम्रा नजिकै आउनका लागि प्रेरित गरोस् । बलवान् 


सोमका शक्तिले सबै बाधा पन्छँदै हामी शत्रुसित प्रतिस्पर्धा गर्न सकौँ र अनेकौं खालका धन प्राप्त 
गर्नमा समर्थ होऔँ । 


उत स्वस्या अरात्या अरिहि ष उतान्यस्या अरात्या वुको हि षः । 
धन्वन् तृष्णा समरीत ताँ अभि सोम जहि पवमान दुराध्यः ॥३॥ 


सोमले आफ्ना र अर्काका शत्रु संहार गर्दछ । मरुदेशमा रहनेको तिर्खाजस्तो सोमदेव शत्रुका पछाडि 
लागेर तिनको नाश गर् । 


दिवि ते नाभा परमो य आददे पृथिव्यास्ते रुरुहुः सानवि क्षिपः । 

अद्रयस्त्वा बप्सति गोरधि त्वच्य१प्सु त्वा हस्तैर्दुदुहुर्मनीषिणः ॥४॥ 
हे सोमदेव ! तिम्रो हविष्यान्न स्वीकार गर्ने अंश द्युलोकमा सर्वोपरि रहन्छ। पृथिवीका उच्च भागमा 
रहेर त्यो विस्तृत हुन्छ । ज्ञानीहरूले ढुङ्गामा कुटेर तिम्रो रस निकाल्छन् र त्यसलाई हातले जलमा 
मिसाएर भूमिका पृष्ठ भागमा स्थापित गर्दछन् । 

एवा त इन्दो सुभ्वं सुपेशसं रस तुञ्जन्ति प्रथमा अभिश्रियः । 

निर्दनिदं पवमान नि तारिष आविस्ते शुष्मो भवतु प्रियो मद ॥५॥ 
हे सोमदेव ! मुख्य याजकहरू जम्मा भएर यञ्ञस्थलमा सौन्दर्ययुक्त रस निकाल्छन् । हे सोमदेव ! 
हाम्रा शजु संहार गर । तिम्रो आनन्दवर्द्धक, बलवर्द्धक रस प्रकट होस् । 

सूक्त  ८० 
क्रषि  वसु भारद्वाज । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती । 

सोमस्य धारा पवते नृचक्षस क्रतेन देवान्हवते दिवस्परि। 

बृहस्पते रवथेना वि दिद्युते समुद्रासो न सवनानि बु ॥१॥ 
सोमरसको धारा शोधित हुँदै छ। सर्वद्रष्टा सोमदेव यज्ञमा देवतालाई सुखी बनाउँछन् । 
बृहस्पतिदेवका स्तुतिले सोम द्युलोकमा सर्वोपरि स्थापित हुन्छ। पृथिवीमा समुद्र व्याप्त भएभैँ 
यज्ञमा सोमरस व्याप्त छ। 

यं त्वा वाजित्नघ्न्या अभ्यनूषतायोहतं योनिमा रोहसि द्युमान्। 

मघोनामायुः प्रतिरन्महि श्रव इन्द्राय सोम पवसे वृषा मदः ॥२॥ 
हे बलवान् सोमदेव ! अविनाशी वाणीले स्तुति गर्दा तिमी सुवर्ण आभूषणले सजिएका हातले 
संस्कारित भएर यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित र तेजस्वी छौ। हे सोमदेव ! यञ्चकर्तालाई आयु र धेरै अन्न 
प्रदान गर्दै तिमी इन्द्रदेवलाई आनन्द र बल बढाइदेछ  म 

एन्द्रस्य कुक्षा पवते मदिन्तम जर्ज वसानः श्रवसे सुमङ्गलः । 

प्रत्यङ् स विश्वा भुवनाभि पप्रथे क्रीडन्हरिरत्यः स्यन्दते वृषा ॥३॥ 
सोमरस इन्द्रदेवलाई सन्तुष्ट गर्न निकालिन्छ। अन्न बढाउन र आनन्ददायी बल प्राप्त गर्न सोमरस 
निकालिन्छ। सोमरस सबै भुवनलाई प्रत्यक्ष रूपले प्रकाशित गर्दै ठूलो हित गर्दछ। हरियो आभा 
भएको सोम फुर्तिलो घोडाजस्तै यज्ञस्थलमा खेल्दै बलशाली भएर टाढासम्म व्याप्त हुन्छ। 


८०६ 





तँ त्वा देवेभ्यो मधुमत्तम नर सहस्रधार दुहते दश क्षिप  

नृभिः सोम प्रच्युतो ग्रावभिः सुतो विश्वान्देवाँ आ पवस्वा सहस्रजित् ॥४॥ 
हजारौँ धारा हुने अत्यन्त मधुर सोमरस देवताका निम्ति याजकले दसै औँलाले निकाल्छन् । है 
सोमदेव ! ढुङ्गाले कुटेर याजकहरूले निकालिएका तिमी देवताका लागि हजारौँ किसिमले विजय 
प्राप्त गराउने रस प्रदान गर् । 

त॑ त्वा हस्तिनो वृषभं दश क्षिपः । 


मधुमन्तमद्रिभिर्दुहन्त्यप्सु 
इन्द्रै सोम मादयन्दैव्य जनं सिन्धोरिवोर्मिः पवमानो अर्षसि॥ 
ढुङ्गाले कुटेर राम्रा हातका दस औँलाले बलियो र मिठो सोमरस पानीमा मिसाउँछन् । इन्द्रदेव र 


अन्य देवतालाई आनन्दित गर्ने हे पवित्र एवं बलशाली सोमदेव ! तिमी सिन्धुको लहरजस्तै अति 
शुद्ध भएर प्रवाहित होङ । 


सूक्त  ८१ 
न्रषि  वसु भारद्वाज । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
प्र सोमस्य पवमानस्योर्मय इन्द्रस्य यन्ति जठरं सुपेशसः । 
दध्ना यदीमुन्नीता यशसा गवां दानाय शूरमुदमन्दिषुः सुताः ॥१॥ 
शोधित सोमरसको सुन्दर धारा इन्द्रदेवका पेटमा प्रवेश गर्दै छ। गाईका दहीसित यो सोमरस 
मिसाउँदा वीर इन्द्रदेवलाई दान दिनका लागि उत्तेजित गराउँछ । 


अच्छा हि सोम कलशाँ असिष्यददत्यो न वोढहा रघुवर्तनिर्वृषा । 

अथा देवानामुभयस्य जन्मनो विद्वाँ अश्नोत्यमुत इतश्व यत्॥२॥ 
रथ तान्ने घोडा द्रुतगतिले कुदेझैँ यो सोम उत्तम विधिले कलशमा स्थापित हुन्छ। बलशाली सोम 
सूर्य आदि लोक घुम्न सक्दछ । द्युलोक र भूलोकमा व्याप्त ज्ञानी सोमले देवता खुसी पार्दछ। 


आ नः सोम पवमानः किरा वस्विन्दो भव मघवा राधसो मह । 

शिक्षा वयोधो वसवे सु चेतुना मा नो गयमारे अस्मत्परा सिचः ॥२॥ 
हे शोधित सोमदेव । तिमी महान् ऐश्वर्य प्रदान गर । हे अन्नदाता सोमदेव हामीलाई कल्याणकारी 
ज्ञानयुक्त धन प्राप्त गराउ । त्यो धन हामीदेखि कहिल्यै यढा नहोस् । 

आनः पूषा पवमानः सुरातयो मित्रो गच्छन्तु वरुण सजोषसः । 

बृहस्पतिर्मरुतो वायुरश्चिना त्वष्य सविता सुयमा सरस्वती ॥४॥ 
पोषणकारी पूपादेव, पवित्र सोम, मित्र, श्रेष्ठ वरुण, ज्ञान प्रदाता बृहस्पति, मरुत्गण, वायु, 
अश्चिनीकुमार, त्वष्यदेव, सवितादेव, विद्यादायिनी सरस्वती आदि सबै देवशक्ति हामीकहाँ 
आउन् । 

उभे द्यावापृथिवी विश्वामिन्वे अर्यमा देवो अदितिर्विधाता । 

भगो नृशंस उर्वपन्तरिक्ष विश्वे देवाः पवमानं जुषन्त ॥५॥ 
सर्वव्यापी द्यावापृथिवी, अर्यमादेव, प्रकृतिदेवी, विधातादेव, भगदेव र मानिसबाट प्रशंसित विशाल 
अन्तरिक्ष आदि सबै देवसमुदायले यो सोमरस पान गरुन्। 


सूक्त  ८२ 
क्रषि  वसु भारद्वाज । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

असावि सोमो अरुषो वृषा हरी राजेव दस्मो अभि गा अचिक्रदत्। 

पुनानो वार पर्येत्यव्ययं श्येनो न योनि घुतवन्तमासदम् ॥१॥ 
ओजस्वी, शक्तिवर्द्धक, हरियो वर्णको, सम्राट्भैँ सौन्दर्ययुक्त सोमरस निस्कँदै छ। गाईको दुध 
मिसाएपछि सोम ध्वनि गर्दै पवित्र भएर चाल्नीबाट छानेर तयार हुन्छ। त्यसपछि श्येनपक्षीझैँ 
पानीका भाँडामा स्थित हुन्छ। 

कविर्वेधस्या पर्येषि माहिनमत्यो न मृष्ये अभि वाजमर्षसि । 

 सोम मृडय घृतं वसानः परि यासि निर्णिजम् ॥२॥ 


हे सोमदेव ! इच्छा हुँदा जलयुक्त भएर चाल्नीले शोधित भएपछि 
अश्चजस्तै वेगले आएर अडिन्छौ । हे सोमदेव ! हामीलाई दुष्लवृत्तिबाट टाढा राखेर सुखी बा ति 
८०७ 





. 





पर्जन्यः पिता महिषस्य पर्णिनो नाभा पृथिव्या गिरिषु क्षयं दधे। 

स्वसार आपो अभि गा उतासनन्त्सं ग्रावभिर्नसते वीते अध्वरे ॥३॥ 
पानी बर्साउने बादल ठूला पात हुने सोमको पिता हो। सोम पृथ्वीका केन्द्रस्थलमा रहने पर्वतका 
निवासी हो । सोम गाईको दुध, पानी र स्तुति पाएर यञ्चस्थलमा रहन्छ । 

जायेव पत्यावधि शेव मंहसे पज्राया गर्भ शृणुहि व्रवीमि ते । 

अन्तर्वाणीषु प्र चरा सु जीवसेनिन्द्यो वृजने सोम जागृहि ॥४॥ 
पतिका लागि पत्नी सुखद भएझैँ यजमानका लागि सोम सुखकारी हुन्छ। हे पर्जन्यका पुत्र 
सोमदेव ! स्तुतिभित्र शुभ गुणमा रहनका लागि तिमीलाई बिन्ती गर्दछौँ, त्यो सुन  हे स्तुत्य 
सोमदेव ! हाम्रो जीवन सुखी गराउन शत्रुमाथि दृष्टि राख । 

यथा पुर्वेभ्यः शतसा अभूध्रः सहस्रसाः पर्यया वाजमिन्दो । 

एएवा पवस्व सुविताय नव्यसे तव व्रतमन्वापः सचन्ते ॥५॥ 
हे सोम  क्रषिले सयौँ किसिमका धन दिएभैँ हिंसारहित भएर हजारौँ किसिमका धन हामीलाई 
देङ र ज्ञानको तिर्खा लाग्नेलाई सुखदायी रस देङ । तिम्रो व्रत यञ्चीय कर्मकै अनुसार पूरा होस् । 


सूक्त  ८३ 
क्रषि  ० ७१५ । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती  
पवित्र ते विततँ प्रभुर्गात्राणि पर्यषि विश्वतः । 


अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते शुतास इद्दहन्तस्तत्समाशत ॥१॥ 
हे मन्त्रका अधिपति सोमदेव ! तिम्रा पवित्र अङ्ग सर्वत्र विद्यमान छन् । शक्तिशाली भएका कारण 
पान गर्नेका शरीरमा तिमी स्फुर्ति बढाइदिन्छौ । तपस्याले शरीर खिइएका आलाकाँचाले त्यो फल 
प्राप्त गर्न सक्दैनन् । परिपक्व भएपछि मात्रै पाउन सक्दछन् । 


तपोष्पवित्रै विततँ दिवस्पदे शोचन्तो अस्य तन्तवो व्यस्थिरन्। 

अवन्त्यस्य पवीतारमाशवो दिवस्पृष्ठमधि तिष्ठन्ति चेतसा ॥२॥ 
सोमका पवित्र अङ्ग शत्रु सताउनका लागि द्युलोकमा फैलिएका छन् । यिनको चम्कँदो रश्मि 
द्युलोकका पृष्ठ भागमा विशेष रीतिले स्थिर भएको छ । यस रश्मिले याशिकलाई रक्षा गर्दछ। 

अरूरुचदुषसः पृश्निरग्रिय उक्षा बिभर्ति भुवनानि वाजयुः । 

मायाविनो ममिरे अस्य मायया नृचक्षसः पितरो गर्भमा दधुः ॥३॥ 
सूर्यका रूपमा सोम नै स्वयं प्रकाशित एवं प्रमुख हुन् । वर्षा गराएर पोषक जलका धाराले सबै 
प्राणीलाई पोषण प्रदान गर्ने उनै हुन् । सोमका क्षमताले संसारको निर्माण हुन्छ। उनका आज्ञाले 
देवता र मानिसले औषधिमा गर्भको स्थापना गरेका हुन् । 

गन्धर्व इत्था पदमस्य रक्षति पाति देवानां जनिमान्यद्धतः । 

गृभ्णाति रिपुं निधया निधापतिः सुकृत्तमा मधुनो भक्षमाशत ॥४॥ 
सत्यका स्वरूप सूर्यदेव सोमलाई संरक्षण प्रदान गर्दछन् । सोम देवत्वधारीका जीवनको रक्षा 
गर्दछ । शत्रुलाई जालले जेल्छ र पाशाधिपति श्रेष्ठ कार्यका लागि यसै मधुर सोमको पान गर्दछन् । 

हविर्हविष्मो महि सद्म दैव्यं नभो वसानः परि यास्यध्वरम्। 

राजा पवित्ररथो वाजमारुहः सहस्रभृष्टिर्जयसि श्रवो बृहत् ॥५॥ 
राम्रो रथ लिएर युद्धमा गएका राजाले अनेकौँ शस्त्रास्त्रले युद्ध गरेर धेरै किसिमको जितेभैँ है 
जलयुक्त सोमदेव ! महान् जलनिधिमा रहने तिमी पवित्र जलसँगै यज्ञशालामा प्रतिष्ठित होङ । 

सूक्त  ८४ 
श्राषि  प्रजापति वाच्य । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती । 

पवस्व देवमादनो विचर्षणिरप्सा इन्द्राय वरुणाय वायवे । 

कृधी नो अद्य वरिवः स्वस्तिमदुरुक्षितौ गृणीहि दैव्यं जनम् ॥१॥ 
हे सोमदेव ! आनन्ददायी, सर्वद्रष्ट, जलधारालाई प्रवाहित गर्ने रस प्रदान गर । इन्द्र, वरुण र वा 
आदि देवताका लागि रस प्रदान गर । आज हाम्रो धन कल्याणकारी बनाङ र यस विशाल भूमिमा 
देवतालाई सुखी बनाङ । 


०० 





आ यस्तस्थौ भुवनान्यमर्त्यो विश्वानि सोम परि तान्यर्षति । 

कृण्वन्त्सञ्चुत॑ विपचृतमभिष्टय इन्दु सिषक्त्युषसं न सूर्य ॥२॥ 
उषाका साथमा सूर्यदेव रहेझैँ इष्ट फलप्रदाता सोम यज्ञमा रहन्छन् । भुवनमा व्याप्त अविनाशी 
सोमले देवत्व प्राप्त गरेकालाई दिव्य संस्कारले सुदृढ गराउँछन् र कुविचार पर हदाउँदै देवतासंग 
रहन्छन् । 

आयो गोभिः सृज्यत ओषधीष्वा देवानां सुग्न इषयन्नुपावसुः । 

आ विद्युता पवते धारया सुत इन्द्र सोमो मादयन्दैव्यं जनम् ॥३॥  
गाईका दुधसित मिसाइने सोम देवतालाई सुख दिनका लागि निकालिन्छ। त्यो सोम देवता प्राप्त 


गर्ने कामनाले शत्रु पराजित गरेर उनको धन प्राप्त गराउँछ । त्यही सोम धाराका रूपमा रस प्रदान 
गर्दै इन्द्र र अन्य देवतालाई आनन्द दिन्छ। 


एष स्य सोमः पवते सहस्रजिद्धिन्वानो वाचमिषिरामुषर्बुधम्। 
इन्दु समुद्रमुदियति वायुभिरेन्द्रस्य हार्दि कलशेषु सीदति ॥४॥ 
रस प्रदान गर्ने सोम हजारौँ किसिमका धनमाथि विजय प्राप्त गर्दै स्तोतालाई स्तुति गर्न प्रेरित 
गर्दछ। उषा कालमा जाग्नेलाई इच्छाअनुसारको प्रेरणा दिन्छ। यो सोम वायुद्वारा रसप्रवाहलाई 
माथि जाने प्रेरणा दिँदै इन्द्रदेवका लागि कलशमा स्थापित हुन्छ । 
अभि त्यं गावः पयसा पयोवृधं सोम श्रीणन्ति मतिभिः स्वर्विदम् । 
धनञ्जयःपवते कृत्व्यो रसो विप्रः कविः काव्येना स्वर्चनाः ॥५॥ 
दुधसित मिसिएर विस्तृत हुने सोमलाई वाणीरूपी गाईले स्तुतिका साथ आफ्ना दुधमा मिसाउँछन् । 
शत्रुका धनमाथि विजय प्राप्त गर्ने सोम स्तोत्र गायनबाट रस प्रदान गर्छ। यो कर्मकौशल बढाउने 
मेधावान् ज्ञानी सोम पौष्टिक अत्नले युक्त रस प्रदान गर्दछ । 
सूक्त ०८५ 
क्रषि  वेन भार्गव । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
इन्द्राय सोम सुषुतः परि स्रवापामीवा भवतु रक्षसा सह। 
मा ते रसस्य मत्सत द्वयाविनो द्रविणस्वन्त इह सन्त्विन्दवः ॥१॥ 
हे सोमदेव । तिमी गतिलो ढङ्गले पेलेर तयार भएपछि इन्द्रदेवलाई पिउनका लागि प्रवाहित भई 
रोगरूपी राक्षसबाट मुक्त होङ । दोहोरो खालको व्यवहार गर्ने दुष्टलाई सोमरस प्राप्त नहोस् । यस 
यञ्चमा सोमरस ऐश्वर्ययुक्त बनोस् । 
अस्मान्त्समर्ये पवमान चोदय दक्षो देवानामसि हि प्रियो मदः । 
जहि शवत्रुँरभ्या भन्दनायतः पिबेन्द्र सोममव नो मृधो जहि॥२॥ 
हे सोमदेव । हामीलाई युद्धका लागि प्रेरित ७ गर। हाम्रा नजिकै आएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त 
गरा । तिमी देवतालाई पूरा दक्ष र खुसी गराउँछौ । स्तुतिको कामना गर्ने हे इन्द्रदेव ! सोमरस पान 
गरेर हाम्रा शत्रु पराजित गर । 
अदब्ध इन्दो पवसे मदिन्तम आमेन्द्रस्य भवसि धासिरुत्तमः । 
अभि स्वरन्ति बहवो मनीषिणो राजानमस्य भुवनस्य निंसते॥२॥ 
हे सोम । हिंसारहित र आनन्ददायक रस प्रदान गर। तिमी सर्वोत्तम धारक र इन्द्रदेवका लागि 
आन्तरिक रूपमा प्रिय छौ। भुवनका राजा सोमलाई ज्ञानीले स्तुति गर्दछन् र अति घनिष्ठजस्तै 
उनलाई प्राप्त गर्दछन् । 
॥ सहस्रणीथः शतधारो अद्धुत इन्द्रायेन्दु पवते काम्यं मधु। 
जयक्क्षेत्रमभ्यर्षा जयन्नप उरु नो गाउँ कृणु सोम मीढवः ॥४॥ 
सयौँ धारामा बग्ने, हजारौँ किसिमले ल्याइने अद्भुत सोम इन्द्रदेवका निम्ति, उनले रुचाउने रस 
प्रदान गर्दछ । हे सोमदेव ! रणक्षेत्र जितेर अगाडि बढेको मेघजस्तै सुखका वर्षा गराउँदै र प्रजालाई 
अनुशासनमा राख्नै हाम्रा निम्ति उन्नतिको मार्ग बनाइदेछ । 
कनिक्रदत्कलशे गोभिरज्यसे व्यपव्ययं समया वारमर्षसि। 
मर्मज्यमानो अत्यो न सानसिर्न्दरस्य सोम जठरे समक्षर ॥५॥ 
हे सोमदेव । तिमी गाईको दुधसित मिसिएर शब्द्नाद गर्दै छनीले बनेको चाल्नीबाट 


स्थापित होङ । फुर्तिलो घोडाजस्तै परिष्कृत भएर सेवन योग्य बनेका तिमीले इन्द्रदेवलाई सन्नुषए 
ग्र्। सन्तुष्ट 


८०९ 





 





स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतुनाम्ने । 
स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायवे बृहस्पतये मधुमाँ अदाभ्य ॥६॥ 
हे सोमदेव ! तिमी दिव्यता प्राप्त गर्ने देवताहरूका निमित्त आफ्नो मधुर रस प्रदान गर । पुण्यशील 
इन्द्रका निम्ति मिठो रस देछ। मित्र, वरुण, वायु र बृहस्पति आदिका लागि अमृतजस्तै मधुर 
सोमरस प्रदान गर् । 


अत्ये मृजन्ति कलशे दश क्षिपः प्र विप्राणाँ मतयो वाच ईरते। 

पवमाना अभ्यर्षन्ति सुष्टतिमेन्द्र विशन्ति मदिरास इन्दवः ॥७॥ पताहरले 
सोमलाई कलशमा सबैभन्दा माथि राखेर दस औँलाले शोधित गर्दा त्ले स्तुति गरेको 
पवित्र सोमरसले सुन्दछ । आनन्दप्रदायक सोमरस इन्द्रदेवलाई प्राप्त हुन्छ। 


पवमानो अभ्यर्षा सुवीर्यमुर्वी गव्यूति महि शर्म सप्रथ । 

मार्किनो अस्य परिषूतिरीशतेन्दो जयेम त्वया धनंधनम् ॥८॥  
हे पवित्र सोमरस  हामीलाई श्रेष्ठ पराक्रमले युक्त महान् सुख प्रदान गर्ने सुविस्तृत मार्ग देखाउ । 
हे सोमदेव ! तिम्रा नजिकै हामी हरेक किसिमका धन प्राप्त गरौँ । त्यो धन कुनै हिंस्रकले आफ्ना 
अधिकारमा लिन नसकोस् । 


अधि द्यामस्थाद्वृषभो विचक्षणोरूरुचद्ि दिवो रोचना कविः । 

राजा पवित्रमत्येति रोरुवद्विवः पीयूर्ष दुहते नृचक्षसः ॥९॥ । 
बलवान् सर्वद्रष्टा, ज्ञानी सोम द्युलोकमा रहेर आफ्नो तेज विशेष रूपले प्रकाशित गरेर अमृतजस्तै 
रस प्रदान गर्दछ । चाल्नीमा शोधित हुँदा शब्द गर्दै पात्रमा एकत्र हुन्छ । 

दिवो नाधे मधुजिह्वा असश्चतो वेना दुहन्त्युक्षण गिरिष्ठाम्। 

अप्सु द्रप्सं वावृधान समुद्र आ सिन्धोरूर्मा मधुमन्तं पवित्र आ ॥१०॥ 
सुखमय वातावरणमा रहेर मधुर भाषा बोल्ने क्रषिहरू अलगअलग पर्वतमा रहने, जलले बढ्ने 
रसरूपी सोमलाई सिन्धुका लहरमा मिसाएर पवित्र बनाउँछन् । 

नाके सुपर्णमुपपत्विवांसं गिरो वेनानामकृपन्त पूर्वी । 

शिशुं रिहन्ति मतयः पनिप्नतं हिरण्ययं शकुनं क्षामणि स्थाम् ॥११॥ 
द्युलोकमा उत्पन्न सोमलाई आदि कालदेखि ज्ञानीहरू स्तुति गर्दछन्। सुवर्णजस्तो तेजस्वी, 
त कती शब्द गर्ने, बालकजस्तै संस्कार योग्य सोम यज्ञस्थलमा स्थापित भएर स्तुति प्राप्त 
गर्दछ। 

रर्घ्वो गन्धर्वा अधि नाके अस्थाद्विश्वा रूपा प्रतिचक्षाणो अस्य । 

भानु शुक्रेण शोचिषा व्यद्यौठ्वारूरुचद्रोदसी मातरा शुचिः ॥१२॥ 
सूर्यको किरण धारण गर्ने सोम स्वर्गभन्दा माथिल्लो स्थानमा रहेर सूर्यदेवका अनेकौँ रूप हेर्दछ। 
तेजस्वी प्रकाशयुक्त सूर्यदेव चम्कन्छन्। माताजस्ता द्युलोक र पृथिवीलाई तेजस्वी सूर्यदेवले 
प्रकाशित गर्दछन् । 

सूक्त  ८६ 
ग्रषि  अत्रिभौम गृत्समद भार्गव शौनक । देवता  पवमान सोम । छन्द  जगती । 

प्र त आशवः पवमान धीजवे मदा अर्षन्ति रघुजा इव त्मना । 

दिव्याः सुपर्णा मधुमन्त इन्दवो मदिन्तमासः परिकोशमासते ॥१॥ 
हे सोमदेव ! ठ्रुतगामी घोडाजस्तै तिम्रो आनन्ददायी रस व्यापक मनका वेगले प्रवाहित हुँदै छ। तेज 
र ज्ञानले युक्त यो मधुर सोमरस हर्षित हुँदै कलशमा स्थापित हुन्छ । 

प्र ते मदासो मदिरास आशवो३सृक्षत रथ्यासो यथा पृथक 

धेनुर्न वत्सं पयसाभि वज्रिणमिन्द्रमिन्दवो मधुमन्त कर्मयः ॥र॥ 
गतिमान् रथका घोडाझैँ तिम्रो आनन्ददायी रस स्वतन्त्र प्रवाहित हुँदै छ। गाईले बाछो सन्तुष्ट 
बनाएभझैँ मधुर धारामा प्रवाहित सोमरसले वज्जधारी इन्द्रदेवलाई सन्तुष्ट गर्छ । 

अत्यो न हियानो अभि वाजमर्ष स्वर्वित्कोशं दिवो अद्रिमातरम् । 

वृषा पवित्रे अधि सानो अव्यये सोम पुनान इन्द्रियाय धायसे ॥३॥ 
युद्धले प्रेरित घोडा गएझैँ र मेघद्वारा जलसञ्चार भएझैँ सर्वञ्च सोम द्युलोकबाट कोशमा प्रवेश 


०१० 


।  डी 








ता मलाला सोमदेव ! अविनाशी पवित्रताले छानिएर तिमी धारणकर्ता इन्द्रदेवका निम्ति 


प्र त आश्विनीः पवमान धीजुवो दिव्या असुग्रन्पयसा 
सीतिक्राधय सुग्रन्पयसा धरीमणि । 
हे सोमदेव ई ॥७ ८ ७ कुलतमा संस्कारित गर्ने 
। धारो वाए प्रवाहसँगै पस्छ। सं र 
विद्वान् क्रषिले माथिको पात्रबाट तलको पात्रमा खन्याउँछन्। विहिन । 


विश्वा धामानि विश्वचक्ष त्रभ्वसः प्रभोस्ते सतः परि यन्ति केतवः । 

व्यानशिः पवसे सोम धर्मभिः प॒तिर्विश्वस्य भुवनस्य राजसि ॥५॥ 
हे सर्वदर्शी, व्यापक स्वभावका सोमदेव ! तिम्रा लामा रश्मिको प्रभाव सर्वत्र फैलियो । स्वाभाविक 
धर्मले शुद्ध भएर सम्पूर्ण विश्वका स्वामीका रूपमा सुशोभित छौ । 


उभयतः पवमानस्य रश्मयो ध्रुवस्य सतः परि यन्ति केतवः । 

यदी पवित्रे अधि मृज्यते हरि सत्ता नि योना कलशेषु सीदति ॥६॥ 
पवित्र, हरियो आभासम्पन्न संस्कारयुक्त सोम भाँडामा अडिन्छ। त्यसको सुवास चारै दिशामा 
फैलिन्छ र पवित्रता सञ्चार गर्दछ । 


यञस्य केतु पवते स्वध्वरः सोमो देवानामुप याति निष्कृतम् । 

सहस्रधारा परि कोशमर्षति वृषा पवित्रमत्येति रोरुवत् ॥७॥ 
यज्ञचक्र प्रकाशित गर्ने, उत्तम याज्चिकरूपी सोमले देवस्थलमा पुगेर रस प्रदान गर्दछ। रस प्रदान 
गर्ने सोम शब्दनाद गर्दै हजारौँ धारामा शोधन प्रणाली पार गरेर निर्धारित कोशमा जम्मा हुन्छ। 

राजा समुद्र नद्यो३ वि गाहतेपामूमिँ सचते सिन्धुषु श्रितः। 

अध्यस्थात्सानु पवमानो अव्ययं नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवः ॥८॥ 
अन्तरिक्षका जलमा मिसिएर राजा सोम जलका प्रवाहमा सम्मिलित हुँदै समुद्रमा मिश्रित हुन्छ। 
द्युलोक धारण गर्ने यो महान् सोमरस अविनाशी शोधक उपकरणमा छानिएर पवित्र हुन्छ । 


दिवो न सानु स्तनयन्नचिक्रदद् द्यौश्व यस्य पृथिवी च धर्मभिः । 

इन्द्रस्य सख्यं पवते विवेविदत्सोमः पुनानः कलशेषु सीदति ॥९॥ 
द्युलोकका सर्वोच्च स्थानको आकाङक्षा गर्दै यो सोम इन्द्रदेवसित मित्रताको आशाले शब्दनाद 
गर्दछ। यसका धारणशक्तिले द्युलोक र पृथिवी धारण गरेको छ। यस्तो सोमरस शोधित भएर 


कलशमा विराजमान हुन्छ। 
ज्योतिर्यज्ञस्य पवते मधु प्रियं पिता देवाना जनिता विभूवसुः । 
दधाति रल॑ स्वधयोरपीच्यं मदिन्तमो मत्सर इन्द्रियो रस ॥१०॥ 
यज्ञप्रकाशक, देवताको प्रिय, मधुर रसप्रदायक, पोषक, वैभवशाली, आनन्दवर्द्धक, जनक, 
उत्साहवरद्धक, इन्द्रदेवलाई प्रिय लाग्ने है सोमदेव ! तिमी अन्तरिक्ष र भूलोकको गुप्त वैभव 
यजमानका लागि प्रदान गर्दछौ । 
वाज्यर्षति पतिर्दिवः शतधारो विचक्षणः । 
सदनेषु सीदति मर्मुजानो ,विभिः सिन्धुभिर्वृषा ॥११॥ 
दिव्यलोकका अधिपति, सयौँ विधिले शोधित, बुद्धिवर्द्धक र बलशाली हरियो आभाले युक्त 
सोमरस ध्वनिसँगै कलशमा स्थापित छ। अरु मिश्रित भएर शोधनयन्त्रले शोधित हे शौर्यवान् 
सोमदेव । अभीष्ट पूर्तिका लागि मित्रभैँ यज्ञका पात्रमा प्रतिष्ठित होछ । 
 अग्रे सिन्धूनाँ पवमानो अर्षत्यप्रे वाचो अग्रियो गोषु गच्छति। 
अग्रे वाजस्य भजते ०१५० ० ७ त 
जल मिश्रित हुनुभन्दा पहिल शा प  प्राप्त गर्नका लागि 
७ आमन्त्रित छौ। असल आयुधले युक्त भएर शौर्यका लागि गाईलाई संरक्षण १०९ 
तिमी प्रवाहित भएर प्रचुर वैभव प्रदान गर्दछौ । हे सोमदेव ! तिमी याजकबाट शोधित हुने गर्दछौ । 
यथा हितोज्व्ये ससार पवमान कर्मिणा। 
तव क्रत्वा रोदसी अन्तरा कवे शुचिधिया पवते सोम इन्द्र ते ॥१३॥ 


हे सोमदेव । स्तोत्रले स्तुत्य, यज्ञस्थलम प्रतिष्ठित हुन चरो द्रुतगामी भएझैँ अनश्चर शोधकयन्त्रमा 
०११ 


नल लसपततत सित क वि र जाप फा र मा मकाकक??..... 





धाराका रूपमा तिमी तलको पात्र आङ । हे इन्द्रदेव ! तिम्रा सुकर्मले नै द्युलोक र पुथिवीका 
माझमा यो पवित्र सोम स्तुतिसँग शोधित हुन्छ। 


द्रापि वसानो यजतो दिविस्पृशमन्तरिक्षप्रा भुवनेष्वर्पितः । 
स्वर्जज्ञानो नभसाभ्यक्रमीस्रलमस्य पितरमा विवासति ॥१४॥ 
 पूज्य सोम द्युलोक स्पर्श गर्ने रक्षा कवच धारण गर्दछ र आफ्ना प्रकाशले अन्तरिक्षलाई पूर्णता प्रदान 
गर्दछ। स्वर्गको जस्तो सुख उत्पन्न गराउने सोमरस आकाशमार्गबाट जलसँग सञ्चरित हुँदै आउँछ । 
यसै किसिमले आफ्ना प्राचीन पुर्खाको सेवा गर्दछ । 
सो अस्य विशे महि शर्म यच्छति यो अस्य धाम प्रथम व्यानशे । 
पद यदस्य परमे व्योमन्यतो विश्वा अभि सं याति संयतः ॥१५॥ 
सोम इन्द्रदेवको शरीरमा सर्वप्रथम प्रविष्ट भएर उनलाई सन्तुष्ट गराउँदै महान् सुख प्रदान गर्दछ । 
द्युलोकमा सोमको पचित्र स्थान त्यही हो । सोमबाट तृप्त भएर इन्द्रदेव सबै सङ्ग्राममा जान्छन् ! 
प्रो अयासीदिन्दुरिन्द्रस्य निष्कृतं सखा ससख्युर्न प्र मिनाति सङ्गिरम् । 
मर्यइव युवतिभिः समर्षति सोम कलशे शतयाम्ना पथा ॥१६॥ 
मित्रजस्तै हुनाले सोमरस इन्द्रदेवका पेटमा पुगेपछि उनलाई दुःख दिँदैन । तरुनीका माझमा तन्नेरी 


मिलेर रहेझँ पानीसित सोम मिसिएर शोधक यन्त्रका सयौँ प्वालबाट निस्केर कलशमा प्रवेश 
गर्दछ। 


प्र वो थियो मन्द्रयुवो विपन्युवः पनस्युवः संवसनेष्वक्रमुः । 

सोमं मनीषा अभ्यनूषत स्तुभोञभि धेनवः पयसेमशिश्रयुः ॥१७॥ 
हे सोमदेव ! तिम्रो ध्यान गर्ने र आनन्दपूर्वक स्तुति गर्ने विचार भएका याजकहरू यज्ञस्थलमा यज्ञ 
गर्न लाग्दा मननशील स्तोता तरङ्गित भएर तिम्रो स्तुति गर्दछन् । त्यस बेला गाईको दुध तिमासित 
मिसाउँछन् । 

आ नः सोम संयतं पिप्युषीमिषमिन्दो पवस्व पवमानो अस्रिधम्। 

या नो दोहते त्रिरहन्नसश्चुषी क्मुमद्वाजवन्मधुमत्सुवीर्यम् ॥१८॥ 
हे पवित्र रहने तेजोमय सोमदेव ! दिनका तीन सवनमा प्रयुक्त अन्न प्रशेसित, बलवर्द्धक, मधुर र 
उत्तम पुत्र प्रदान गर्ने हुन्छ । हाम्रो त्यही पोषक अन्न तिमी आफ्ना तरङ्गले शुद्ध गर । 

वृषा मतीनां पवते विचक्षणः सोमो अद्दः प्रतरीतोषसो दिवः । 

क्राणा सिन्धूनां कलशाँ अवीवशदिन्द्रस्य हार्द्याविशन्मनीषिभिः ॥१९॥ 
स्तोताको कामना पूरा गराउने, संसारका द्रष्ण तथा दिन, उषा र आदित्यको शक्ति संवर्द्धक सोम 
छानिन्छ। नदीको प्राणस्वरूप पानीमा मिसाएर मनीषी उद्गाताहरूले निकालेको यो सोम 
इन्द्रदेवका पेटमा प्रवेश गर्ने रहरले पात्रमा स्थित हुन्छ । 

मनीषिभिः पवते पूर्व्यः कविर्नुभिर्यतः परि कोशाँ अचिक्रदत्। 

त्रितस्य नाम जनयन्मधु क्षरदिन्द्रस्य वायोः सख्याय कर्तवे ॥२०॥ 
सर्वञ्च शोधित सोम याजकहरू कलशमा एकत्र गर्छन् । तीनै लोकमा पूजित इन्द्रदेवको ख्याति 
बढाउँदै तृप्त गर्नका लागि सोम वायुसँगै कोशमा ध्वनिसितै खस्दछ। 

अरय पुनान उषसो वि रोचयदयं सिन्धुभ्यो अभवदु लोककृत्। 

अर्य त्रि सप्त दुदुहान आशिर सोमो हुदे पवते चारु मत्सरः ॥२१॥ 
जनहितकारी पवित्र सोम उषालाई प्रकट गर्दछ, नदी बढाउँछ र हृदयमा रहेका बु घट पुष्ट 
गराउँदै प्रवाहित हुन्छ। 

पवस्व सोम दिव्येषु धामसु सृजान इन्दो कलशे पवित्र आ। 

सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नुभिर्यतः सूर्यमारोहयो दिवि ॥२२॥  
हे सर्वप्रकाशक सोमदेव ।! यज्ञस्थलमा तिमी आफ्नो दिव्य रस प्रवाहित गर । कलशमा राखिएक 


पवित्र सोम इन्द्रदेवका पेटमा ध्वनि गर्दै जान्छ। याजकबाट यञज्ञमा प्रतिष्ठित सोम छुलोकम 
सूर्यदेवलाई अर्पित गरिन्छ । 


८१२ 





अद्विभिः सुतः पवसे पवित्र औं इन्दविन्द्रस्य जठरेष्वाविशन्। 

 खेलेर त्वं नृचक्षा अभवो विचक्षण सोम गोत्रमङ्गिरोभ्योवृणोरप ॥२३॥ 
ढुङ्गाले पेलेर निकालेको शोधित पवित्र सोमरस इन्द्रदेवका पेटमा प्रविष्ट हुन्छ। है सर्वद्रष्य, है 
दिव्यद्रष्टा सोमदेव ! अङ्गिराका गाईको रक्षक रस आफूभित्र राख । 

छ ० ना य तियासो अमदन्नवस्यवः । 

पर्ण आभारद्विवस्परीन्दो विश्वाभिर्मतिभिः परिष्कृतम् ॥२४॥ 

हे सोमदेव  स्वाध्यायी ब्राह्मण आफ्नो संरक्षणका कामनाले तिमीबाट निकालेको पवित्र 
सोमरसको स्तुति गर्दछन्। हे स्तुतिबाट प्रशंसित सोमदेव ! तिमीलाई द्युलोकका माथिल्लो 
भागबाट पक्षीले लिएर आएको हो । 

अव्ये पुनानं परि वार कर्मिणा हरि नवन्ते अभि सप्त धेनवः । 

 अपामुपस्थे अध्यायवः कविमृतस्य योना महिषा अहेषत ॥२१॥ 

न्नीको चाल्नीले चालेको हरियो आभासम्पन्न सोमरस सात धेनुहरूले प्राप्त गर्दछन्। जलमा 
विद्यमान ज्ञानवद्धक सोमलाई मनीषीहरू यञ्चस्थलमा जान प्रेरित गर्दछन् । 

इन्दु पुनानो अति गाहते मृधो विश्वानि कृण्वन्त्सुपथानि यज्यवे । 

८ कृण्वानो निर्णिजं हर्यतः कविरत्यो न क्रीडन्परि वारमर्षति ॥२६॥ 
सोमरस शोधित भएर विनाशकारी तत्त्वलाई परास्त गर्दै जान्छ र याञ्चिकका लागि श्रेष्ठ मार्ग 
निर्माण गर्दछ। उसले आफ्नो स्वरूप गाईको जस्तै बनाएर सुशोभित छ। कान्तिमान्, ज्ञानी सोम 
घोडाभैँ क्रीडा गर्दै वरणयोग्य स्थानमा प्रतिष्ठित हुन्छ । 

असश्चतः शतधारा अभिश्रियो हरि नवन्तेश्व ता उदन्युवः । 

क्षिपो मृजन्ति परि गोभिरावृतं तृतीये पृष्ठे अधि रोचने दिवः ॥२७॥ 
सयौँ धाराका रूपमा निस्केको हरियो आभासम्पन्न सोम र चारैतिर रहने सूर्यदेवको किरण परस्पर 
एकै साथ रहन्छन् । दिव्य मन्त्रजस्ता वाणीले आवृत्त भएका प्रेरणादायी किरणले सोमरस शुद्ध 
गर्दछन् । यो सोम द्युलोकका तेस्रो स्थानमा प्रतिष्ठित हुन्छ। 

तवेमा प्रजा दिव्यस्य रेतसस्त्वँ विश्वस्य भुवनस्य राजसि । 

अधेदं विश्व पवमान ते वशे त्वमिन्दो प्रथमो घामधा असि ॥२८॥ 
हे सोमदेव । सिङ्गो विश्व नै तिम्रोअधीनमा छ। तिमी नै सबै भुवनका स्वामी हौ। तिम्रै दिव्य 
शक्तिले सबै प्रजा जन्मेका हुन् । हे सोमदेव ! सबैभन्दा पहिले विश्वलाई धारण गर्ने तिमी नै हौ। 

त्व॑ समुद्रो असि विश्ववित्कवे तवेमाः पञ्च प्रदिशो विधर्मणि । 

त्व दया च पृथिवीं चातिं जभ्रिषे तव ज्योर्तीषि पवमान सूर्य ॥२९॥ 
हे ज्ञानी, जलमय र सर्वज्ञ सोमदेव ! तिमी च्युलोक र पृथिवी धारण गर्दछौ। तिम्रै धारणशक्तिमा 


७ 


पाँचै दिशा विद्यमान छन् । हे सोमदेव ! सूर्यदेवले तिम्रो तेज बढाउन् । 
त्य पवित्रे रजसो विधर्मणि देवेभ्यः सोम पवमान पूयसे। 
त्वामुशिजः प्रथमा अगृभ्णत तुभ्येमा विश्वा भुवनानि येमिरे ॥३०॥ 
हे शोधित सोमदैव  रस धारण गर्ने चाल्नीले देवताका निम्ति तिमीलाई पवित्र बनाएको छ। तिम्रो 
इच्छा गर्ने मुख्य याजकले तिमीलाई ग्रहण गर्दछन् । यी सबै भुवन तिम्रा बलले बाँधिएका छन् । 
प्ररेभ एत्यति वारमव्ययं वृषा वनेष्वव चक्रदद्धरिः । 
सं धीतयो वावशाना अनूषत .  मतयः पनिप्ततम् ॥ र 
बलशाली हरियो आभासम्पत्न सोम ध्वनि गर्दै जलमा व्याप्त हुन्छ र डनीका चाल्नीले 
हुन्छ । शोधन गर्ने याजकहरू यस सोमको उत्तम म वि फक । ले शोधित 
सूर्यस्य रश्मिभिः परि व्यत तन्तु तन्वानस्त्रवृत यथा विदे। 
नयन्रतस्य प्रशिषो नवीयसीः पतिर्जनीनामुप याति तिन्दुत तम् ॥३२॥ 
सोमले सूर्यका रश्मि आत्मसात् गरेर दिनका तीनै सवनका विस्तार गर्दछ र यज्ञमा गरेका 
नयाँ महान् इच्छा यथाविधि पूरा गर्दछ। यो सोमरस जनयित्रीहरूको अधिपति हो। यो सोम 
सर्वश्रेष्ठ पदमा प्रतिष्ठित हुन्छ । 


५१२३ 








 


राजा सिन्धूनां पवते पतिर्दिव त्रतस्य याति पथिभिः कनिक्रदत्। 

सहस्रधारः परि षिच्यते हरि पुनानो वाच जनयन्नुपावसुः ॥३३॥ 
द्युलोकको स्वामी र जलको स्वामी हरियो आभा भएको सोम हजारौँ धाराले ध्वनि गर्दै यज्ञमार्गवाट 
पात्रमा प्रतिष्ठित हुन्छ । यञ्चका नजिकै रहन रुचाउने सोमरसले स्तुति निर्माण गराउँछ । 


पवमान मद्यर्णो वि धावसि सूरो न चित्रो अव्ययानि पव्यया । 
गभस्तिपूतो नृभिरद्रिभिः सुतो महे वाजाय धन्याय धन्वसि ॥३४॥ 
हे सोमदेव ! तिमी समुद्रतिर जान्छौ । सूर्यदेवजस्तै पूज्य भएर उनीले वनेका चाल्नीले छानिएर 


भाँडामा जम्मा हुन्छौ। ढुङ्गाले कुटेर याजकले निकालेको यो सोमरस धन प्राप्तिका निम्ति द्ला 
युद्धमा जान्छ । 


इषमूर्ज पवमानाभ्यर्षसि श्येनो न वंसु कलशेषु सीदसि। 
इन्द्राय मद्दा मद्यो मदः सुतो दिवो विष्टम्भ उपमो विचक्षणः ॥३५॥ 
हे सोमदेव । तिमी अन्न र बल बढाउँछौ । श्येन पक्षी आफ्ना गुँडमा पसेर बसेझैँ तिमी कलशमा 


रहन्छौ । द्युलोक धारण गर्ने सोम उदाहरण दिन योग्य सबैको द्रष्टा हो। यो सोमरस इन्द्रदेवका 
लागि आनन्ददायक र उत्साहवर्द्धक छ। 


सप्त स्वसारो अभि मातरः शिशुं नवं जज्ञान जेन्यं विपश्चितम्। 

अपां गन्धर्व दिव्यं नृचक्षसं सोम विश्वस्य भुवनस्य राजसे ॥३६॥ 
आमा वा दिदीबहिनीजस्ता उपकार गर्ने सात नदीबाट निकालेको जल सोमरसमा मिसाउन 
ल्याइन्छ। समस्त भुवनमा राज्य गर्ने कामनाले देवमानवका द्रष्यले जल मिश्रित सोमलाई सर्वोच्च 
पदमा प्रतिष्ठित गर्दछन् । 

ईशान इमा भुवनानि वीयसे युजान इन्दो हरितः सुपर्ण्य । 

तास्ते क्षरन्तु मधुमदघृतं पयस्तव व्रते सोम तिष्ठन्तु कृष्टयः ॥३७॥ 
हरियो वर्णका, तीव्रगामी अश्वमा सबै लोकमा व्याप्त, जगत्का स्वामी हे तेजस्वी सूर्यजस्ता 
सोमदेव ! मधुर स्निग्ध जलधारामा तिम्रो रस स्थिर रहोस्। हे दिव्य सोम । तिम्रा प्रेरणाले 
याजकहरू सत्कर्ममा लागून् । 

त्वं नृचक्षा असि सोम विश्वतः पवमान वृषभ ता वि धावसि। 

स नः पवस्व वसुमद्धिरण्यवद्वयं स्याम भुवनेषु जीवसे ॥३८॥ जता 
हे शक्तिवर्द्धक पवित्र सोमदेव । तिमी सबैमा व्याप्त साक्षी रूपमा संस्कारित भएर आउ  तिम्रो 
कृपाले हामी सबै खालका धनसम्पदाले सम्पन्न सुखी जीवन बाँचौँ । 

गोवित्पवस्व वसुविद्धिरण्यविद्रेतोधा इन्दो भुवनेष्वर्पितः । 

त्वं सुवीरो असि सोम विश्ववित्त त्वा विप्रा उप गिरेम आसते ॥३९॥ 
सुनौला सम्पदाले युक्त, पराक्रम बढाउने, सबै भुवनमा व्याप्त, गाईको दुध मिश्रित हे पवित्र 
सोमदेव ! तिमी सर्वञ्च, शूरवीर र श्रेष्ठ पथका नियन्ता हौ । सबै क्रस्विकहरू तिम्रो प्रार्थना गर्दछन्। 

उन्मध्व र्मिर्वनना अतिष्ठिपदपो वसानों महिषो वि गाहते । 

राजा पवित्ररथो वाजमारुहत्सहस्रभृष्टिर्जयति श्रवो बृहत् ॥४०॥ 
जलमा मिसिएको महान् सोमरस कलशमा जाँदा मधुर धारा र स्तुतिमाथि आउँछन्। उत्तम रथ 
भएको सोम राजा युद्धमा जाँदा हजारौँ किसिमका अन्न जितेर ल्याउँछ । 

स भन्दना उदियर्ति प्रजावतीर्विश्वायुर्विश्वाः सुभरा अहर्दिवि । 

ब्रह्म प्रजावद्रयिमश्चपस्त्यं पीत इन्दविन्द्रमस्मभ्यं याचतात् ॥४१॥ 
सोम सबै मानिसको स्वामी, उत्तम प्रजा र सुखदाता हो । यसलाई स्तुतिले रातदिन प्रेरित गर्दछ। हे 
सोमदेव ! इन्द्रदेवले पान गर्दाखेरि तिमी हाम्रा लागि प्रजायुक्त, धनयुक्त र गृह आदिले युक्त ऐश्वर्य 
प्रदान गर । 

सो अग्रे अद्वा हरि्हर्यतो मदः प्र चेतसा चेतयते अनु द्युभिः । 

द्वा जना यातयन्नन्तरीयते नरा च शंसं दैव्यं च धर्तरि ॥४२॥ 
ब्रह्ममुहर्तमा स्तोताले गरेका स्तुतिबाट यो सोम राम्ररी चिनिन्छ। यो हर्षदायक, हरियो आभासम्पन्न 
सोम दुवै जनालाई प्रयत्नरत गराउँछ र द्युलोक एवं पृथिवीका  स्थापित भएर मानिस र 
देवताबाट प्रशंसित दिव्य धन, धारणकर्तालाई प्रदान गर्छ । 


८१४ 








२२० ७७७०७० ००७ १०॥५००न । ते 
गाईका दधमा विशेष  पशुमासु गुभ्णते ॥४३ । 
कहा कमर सिउ लु म किसिमले मिसाउँछन् । त्यसको स्वाद देवताले लिन्छन्। तान 
बटर तेज कन्तु। छ क लिने । त्यसपछि नदीका पानीमा रहेका सोमलाई स्वर्णले शुद्ध 

०५०७ ००५३० मही न धारात्यन्धो अर्षति। 
तक  म ५ ति त्वचमत्यो न क्रीडन्नसरदवृषा हरि ॥४४॥ 
त दा कप क सर्पले काँचुली . सोमको स्तुति गर। यो सोम महान् धाराजस्तै वेगले, 
गोगरस घोड खेले कल उँ चुली फसल पुरानो आवरण फेर्छ । शक्तिमान् र हरियो वर्णको 

कलशमा पसेर रहन्छ। 

अग्रेगो राजाप्यस्तविष्यते विमानो अह्वा भुवनेष्वर्पितः । 

हरिर्धतस्नुः सुदुशीको अर्णवो ज्योतीरथः पवते राय ओक्यः ॥४५॥ 
प्रगतिशील राजाभैँ सोम जलमा मिश्रित भएर प्रशंसित हुन्छ। दिनको मापदण्डजस्तो सोम जलमा 
रहन्छ। हरियो वर्णको, जल मिश्रित, सुन्दर दर्शनीय र जलमा निवास गर्ने, ज्योतिस्वरूपको रथ 
भएको सोम धनको भण्डार जस्तै हो  

असर्जि स्कम्भो दिव उद्यतो मद परि त्रिधातुर्भवनान्यर्षति। 

धुलोकको अंशु रिहन्ति मतयः पनिप्रत॑ गिरा यदि निर्णिजमृग्मिणो ययुः ॥४६॥ 

कको आधारस्तम्भका रूपमा रहेका पराक्रमी सोमबाट रस निकाल्दछन् । यो सोम तीन वय 
कलशमा रहन्छ। ध्वनि गर्ने सोमको ज्ञानीहरूले स्तुति गर्दछन् । याजकहरू स्तुतिद्वारा तेजस्वी सोम 
प्राप्त गर्दछन् । 

प्र ते धारा अत्यण्वानि मेष्यः पुनानस्य संयतो यन्ति रंहयः । 

यद् गोभिरिन्दो चम्वोः समज्यस आ सुवानः सोम कलशेषु सीदसि ॥४७॥ 
हे शोधित सोम ! ध्वनि गर्ने तिम्रा संयुक्त धाराहरू उनीका चाल्नीले परिष्कृत भएर चुहुन्छन् । 
पात्रमा तिमीलाई पानीसित मिसाएपछि तिमी कलशमा प्रतिष्ठित हुन्छौ। 

पवस्व सोम क्रतुवित्न उक्थ्योश्व्यो वारे परि धाव मधु प्रियम्। 

जहि विश्वान् रक्षस इन्दो अत्रिणो बृहद्ददेम विदथे सुवीराः ॥४८॥ 
सबै कर्मको ज्ञान भएका, प्रशंसनीय हे सोमदेव ! हाम्रो यञ्चका लागि रस प्रदान गर । आनन्दवर्द्धक 
रस प्रदान गर्नका लागि अनश्वर शोधकयन्त्रबाट चाँडै चुहुन थाल । हे सोमदेव ! अर्काको अधिकार 
मिच्नेको संहार गर । उत्तम वीरले युक्त भएर हामी यञ्चमा स्तुतिद्वारा तिम्रो गुणगान गर्दछौँ । 

सूक्त  ८०७ 
न्रषि  उशना काव्य । देवता  पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र तु द्वव परि कोश नि पीद नृभिः पुनानो अभि वाजमर्ष । 

अश्व न त्वा वाजिन मर्जयन्तोङच्छा बह रशनाभिर्नयन्ति ॥१॥ 
हे सोमदेव । याजकले पवित्र गरेपछि तिमी चाँडै पात्रमा स्थित होछ र यजमानलाई पोषक तत्त्व 
प्रदान गर । शक्तिमान् गोडाजस्तो शुद्ध पारेर याजकले तिमीलाई यञ्चमण्डपमा ल्याउँछन् । 

स्वायुधः पवते देव इन्दुरशस्तिहा वृजन सक्षमागः । 

पिता देवानां जनिता सुदक्षो विष्टम्भो दिवो धरुणः पृथिव्याः ॥२॥ 
उत्तम आयुधयुक्त, शत्रुताशक, विघ्न हटाउने, विघ्नबाट टाढा राख्ने, पालनकर्ता, दिव्यताको 
विकास गर्ने, उत्तम वलशाली, दिव्य सोम शोधन गरिन्छ। 

ब्रषि्विप्रः पुरएता जनानामृभुर्घीर उशना काव्येन। 

स चिद्विवेद निहित॑ यदासामपीच्यँ गुद्यो नाम गोनाम् ॥२॥ 
नेतृत्व प्रदान गर्ने, प्रखर, परम ज्ञानी, धैर्यवान् उशना क्रषिले प्रयास गरेर गाईमा गोप्य रूपले बसेको 


सोम फेला पारेका छन्। 


०१५ 





एष स्य ते मधुमाँ इन्द्र सोमो वृषा वृष्णे परि पवित्रे अक्षा । 

सहस्रसाः शतसा भूरिदावा शश्चत्तम बहिरा वाज्यस्थात् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! बलवर्द्धक तिम्रो सोम मधुर र वीर्यवान् बनेर शोधक यन्त्रबाट निस्कन्छ। हजारेँ वा 
सयौँ किसिमका प्रचुर धन प्रदान गर्ने शक्तिसम्पत्न सोम निरन्तर सम्पन्न हुने यज्ञमा गएर स्थित 
हुन्छ। 

एते सोमा अभि गव्या सहस्रा महे वाजायामृताय श्रवांसि। 

पवित्रेभिः पवमाना असृग्रञ्छुवस्यवो न पृतनाजो अत्या ॥५॥ 
अन्नको कामना गर्नेहरूले शत्रु विजय गर्नका लागि अश्व अगाडि बढाएभैँ गाईका दुधमा मिसिएको 
हजारौँ किसिमको अन्न प्रदान गर्ने सोम चाल्नीबाट शोधित भइरहेको छ। अमृतजस्तो सोमरस प्रचुर 
मात्रामा अन्न प्रदान गर्नका लागि तयार भएको छ। 


परि हि ष्मा पुरुहूतो जनानां विश्वासरद्धोजना पूयमानः । 

अथा भर श्येनभूत प्रयांसि रयिं तुञ्जानो अभि वाजमर्ष ॥६॥ 
मानिसलाई हरेक किसिमका भोज्य पदार्थ प्रदान गर्नका लागि ज्ञानीहरूले प्रशंसा गरेको परिष्कृत 
सोमरस यज्ञस्थलमा आउँछ। श्येन पक्षीले ल्याएका हे सोमरस  तिमी धन प्रदान गर्दै प्रचुर 
मात्रामा अन्न प्रदान गर । 


एएष सुवानः परि सोमः पवित्रे सर्गो न सृष्ये अदधावदर्वा। 

तिग्मे शिशानो महिषो न शृङ्गे गा गव्यन्नभि शूरो न सत्वा ॥७॥ 
बन्धनबाट मुक्त भएपछि वेगवान् घोडा कुदेझैँ रस निकाल्दा शोधनयन्त्रमा सोमरस दौडन्छ। 
राँगाले तिखा सिङ अझै तिखारेझैँ यो सोमरस गाईले युक्त हुने विचारले आफ्नो स्थानमा जान्छ। 

एपा ययौ परमादन्तखेः कूचित्सतीरूर्वे गा विवेद । 

दिवो न विद्यत्स्तनयन्त्यभ्रै, सोमस्य ते पवत इन्द्र धारा ॥८॥ 
सोमको धारो गतिला ठाउँबाट छुटेको हुन्छ। पर्वत वा मेघबाट निस्केर अन्य प्रदेश चहार्दै गाई 
भएका ठाउँमा पुग्छ। बादलबाट प्रेरित भएर द्युलोकबाट विद्युत्जस्तो ध्वनि गर्दै सोमरसको धारा 
इन्द्रदेवका लागि प्रवाहित हुन्छ । 

उत स्म राशिँ परि यासि गोनामिन्द्रेण सोम सरथं पुनानः । 

पूर्वीरिषो बृहतीर्जीरदानो शिक्षा शचीवस्तव ता उपष्टुत् ॥९॥ नही 
है सोमदेव ! शोधित हुँदै गर्दा गाईको समूहका नजिकमा पुग्दछ । तिमी इन्द्रदेवका रथमा उनीर 
हिल दानको कामनाले स्तुत्य धन प्रचुर मात्रामा प्रदान गर । हे शक्तिमान् सोमदेव ! त्यो अन्न 

सूक्त ०० 
क्रषि  उशना काव्य । देवता  पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्वे तुभ्यं पवते त्वमस्य पाहि। 
 त्वंह यं चकृषे त्वं ववृष इन्दु मदाय युज्याय सोमम् ॥१॥ 

हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि सोमरस निकालेर शोधित गरिन्छ। यो पवित्र सोमरस तिमी पान गर। 
यसका उत्पादक तिमी नै हौ। यस दीप्तिमान् सोमका योगले आनन्द प्राप्त गर्नका लागि तिमी 
ग्रहण गर । 

स ईं रथो न भुरिषाडयोजि महः पुरूणि सातये वसूनि। 

आदी विश्वा नहुष्याणि जाता स्वर्षाता वन अर्घ्वा नवन्त ॥२॥ 
महान् इन्द्रदेव मनग्गे भारी बोकको रथजस्तै हामीलाई मनग्गे वैभव प्रदान गर्नका लागि खटिएका 
छन् । उनले हाम्रा विरोधी शत्रु युद्धमा विनाश गरिदिन्छन् । 

वायुर्न यो नियुत्वाँ इष्टयामा नासत्येव हव आ शम्भविष्ठः । 

विश्ववारो द्रविणोदाइव प्मन्पृषेव धीजवनोसि सोम ॥३॥ है 
वायुरूपी सोम स्वेच्छाले गमन गर्ने घोडाजस्तै छ, अश्चिनीकुमारजस्तै सोम आमन्त्रण पाउना सा 
आउँछ र उही सोम धनदाता स्वामीजस्तै आफूलाई योग्य ठान्दछ। हे सोमदेव ! तिमी पूषादेवजस्तै 
भएर मनका वेगले यज्ञस्थलमा आछ। 


८५१६ 











इन्द्रोन यो महा कर्माणि चत्रिहन्ता वृत्राणामसि सोम पूर्भित्। 
। पैद्रो न हि त्वमहिनाम्नां हन्ता विश्वस्यासि सोम दस्यो ॥४॥ 
हे सोमदेव ! तिमी इन्द्रदेवजस्तै महान् कार्य गर्ने र दुर्विचारलाई शत्रुजस्तै नष्ट गर्ने हौँ। तिमी 
शत्रुको सहर ध्वस्त पार्दछ । हे सोमदेव ! तिमी सबै शत्रुको संहार गराउँछौ । त्यसैले अश्वकै जस्तो 
गरी तिमी अहि नामको शत्रु नष्ट गर । 


अगिनर्न यो वन आ सृज्यमानो वृथा पाजांसि कृणुते नदीषु। 
जनो न युध्वा महत उपब्दिरियर्ति सोम पवमान अर्मिम् ॥१॥ 
सोम वनमा उत्पन्न भएर वनमै उत्पत्न भएका अग्निदेवले बल प्रदर्शन गरेझैँ आफ्नो सामर्थ्य 
क ब्लनथ । शूरवीरजस्तै ठूला शत्रुसित सङ्घर्ष गर्दछ । यस शोधित सोमले पनि रसका धारालाई 
तगर्दछ। 


एते सोमा अति वाराण्यव्या दिव्या न कोशासो अभ्रवर्षाः । 
 वृथा समुद्र सिन्धवो न नीचीः सुतासो अभि कलशाँ असृग्रन् ॥६॥ 
वादलले गरेका वर्षाबाट प्रवाहित नदी स्वाभाविक रूपले समुद्रमा पुगेझँ जलमिश्रित सोम प्नि 
दिव्य कोशमा जान्छ। यस सोमरसलाई अविनाशी अथवा उनका चाल्नीले छानेर शोधित गरिन्छ । 


शुष्मी शर्धो न मारुतँ पवस्वानभिशस्ता दिव्या यथा विट्। 

आपो न मध्नू सुमतिर्भवा नः सहस्राप्साः पृतनाषाण्न यञ्च ॥७ । 
हे बलशाली सोमदेव  तिमी वायुले झैँ हामीलाई बल प्रदान गर । त्यसले गर्दा असल प्रजा पीडित 
हुँदैनन् । ज्ञानी मानिसजस्तै हामी पनि चाँडै बुद्धिमान् होऔँ । अनेकौँ रूप भएका हे सोमदेव ! 
युद्धमा विजय प्राप्त गर्ने इन्द्रदेवजस्तै तिमी यञ्चमा पूजित होङ । 

राज्ो नु ते वरुणस्य व्रतानि बृहद्गभीर तव सोम धाम। 

शुचिष्द्वमसि प्रियो न मित्रो दक्षाय्यो अर्यमेवासि सोम ॥८॥ 
हे सोमदेव । तिमी श्रेष्ठ राजा हौ, हामी तिम्रो नियम पालना गर्दछौँ । तिमी महान् तेजस्वी र गम्भीर 
छौ । तिमी मित्र देवताजस्तै पवित्र छौ र अर्यमाजस्तै पूज्य छौ । 

सूक्त ०९ 
क्रषि  उशना काव्य । देवता  पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्रो स्य वह्दि पथ्याभिरस्यान्दिवो न वृष्टि पवमानो अक्षाः । 

सहस्रधारो असदत्र्य१स्मे मातुरुपस्थे वन आ च सोमः ॥१॥ 
आकाशबाट वर्षा भएझैँ सोम प्रवाहित हुन्छ र अगाडि बढ्दछ। विभिन्न मार्गबाट गमन गर्ने यो 
सोमरस अनेकौँ धारामा हामीलाई प्राप्त होस् । 

राजा सिन्धूनामवसिष्ट वास क्रतस्य नावमारुहद्रजिष्ठाम्। 

अप्पु द्रप्सो वावृधे श्येनजूतो दुह ईं पिता दुह ईं पितुर्जाम् ॥२॥ 
जलको राजा सोम गाईको दुधमा निवास गर्दछ। श्येन पक्षीले ल्याएको सोम जलमा मिसिएर 
सत्यरूपी नौकामा आसीन हुँदै गतिशील हुन्छ। द्युलोकबाट उत्पन्न हुने सोमरस याज्चिकहरूले 
निकाल्दछन् । 

सिंह नसन्त ध्वो अयासं हरिमरुपं दिवो अस्य पतिम्। 

शुरो युत्सु प्रथमः पृच्छते गा अस्य चक्षसा परि पात्युक्षा ॥३॥ 
मधुर जललाई प्रेरित गर्ने, शत्रुनाशक, प्रकाशक, द्युलोकका पालक, हरियो आभासम्पन्न सोमरस 
याजकहरूले निकाल्छन् । युद्धकुशल शूरजस्ता यस सोमरसले सबैभन्दा पहिले गाईको कुशलता 
सोध्छ । समका सामर्थ्यले नै इन्द्रदेव सबैको रक्षा गर्दछन् । 

मधुपृष्ठ भोरमयासमश्च रथे युञ्जन्त्युरुचक्त श्रष्वम् । 

स्वसार ईँ जामयो मर्जयन्ति सनाभयो छ०००५ कपन ॥४॥ 
उत्तम पिठभुँ भएको, मधुर सोम देख्नमा सुन्दर, गमनशील र भयङ्कर छ। यज्ञरूपी 
सोमलाई अश्चझैँ नियुक्त गछौँ । दिदीबहिनीहरू यसलाई सफा गर्दछन्। समान ककल ७ 
यसलाई बलियो बनाउँछन् । 


८१७ 





चतस्र ईं घृतदुहः सचन्ते समाने अर्न्धरुणे निषत्ताः । 

ता ईमर्षन्ति नमसा पुनानास्ता इँ विश्वतः परि षन्ति पूर्वी ॥५॥ 
घिउको दोहन गर्ने चार गाई सोमसित सम्बन्धित छन् । एकै किसिमका आश्रबमा रहनेहरूले सोम 
फेला पार्दछन् । नमस्कारपूर्वक पवित्र हुने अनेकौं गाई त्यसलाई सबै तिरबाट छेर्दछन् । 

विष्टम्भो दिवो धरुणः पृथिव्या विश्वा उत क्षितयो हस्ते अस्य । 

असत्त उत्सो गृणते नियुत्वान्मध्वो अंशुः पवत इन्द्रियाय ॥६॥ 
सोम द्युलोक र पृथ्वीको आधार हो । समस्त मानव सोमकै हातमा छन् । इन्द्रदेवलाई अर्पित गर्नका 
लागि मधुर तथा उत्साइवरद्धक सोमको स्तुति गरिन्छ । हे सोम ! तिमी शक्तिका स्वामी हौँ । 

वन्वत्रवातो अभि देववीतिमिन्द्राय सोम वृत्रहा पवस्व । 

शग्धि मह पुरुश्चन्द्रस्य रायः सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥७॥ 
हे अजेय सोमदेव  यज्ञस्थलमा गएर वृत्र वध गर्ने इन्द्रदेवका निम्ति तिमी रस प्रदान गर । उत्तम 
पराक्रमका स्वामी बत्र हामीलाई तेजस्वी धन प्रचुर मात्रामा प्रदान गर  

सूक्त  ९० 
क्राषि  वसिष्ठ मैत्रावरराण । देवता  पवमान सोम  छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र हिन्वानो जनिता रोदस्यो रथो न वाजं सनिष्यन्नयासीत् । 

इन्द्र गच्छन्नायुधा संशिशानो विश्वा वसु हस्तयोरादधानः ॥१॥ 
द्युलोक र पृथिबा उत्पन्न गर्ने, शस्त्रको प्रखरता बढाउने देवताका पोषक सोमदेव वेगपूर्वक 
इन्द्रदेवका नजिकै पुगे । मानौँ विश्वको अपार वैभव हामी याजकलाई प्रदान गर्नका लागि उनी 
आएक हुन् । 

अभि त्रिपृष्ठ वृषर्ण वयोधामाङ्गृषाणामवावशन्त वाणी । 

वना वसानो वरुणो न सिन्धुन्वि रलघा दयते वार्याणि ॥२॥ 
क्रत्वरिकका वाणीले तीनै स्थानमा निवास गर्ने, खोजेको कुरो पूरा गराउने अन्नदाता सोमलाईं ठूलो र 
तेजस्वी स्वरले स्तुति गर्दछ । जलमा रहने वरुणदेवजस्तै पानीमा मिसिएका सोमदेवले स्तोतालाई 
रल र घन प्रदान गर्दैछन् । 

शूरग्रामः सर्ववीरः सहावाञ्जेता पवस्व सनिता धनानि । 

तिग्मायुधः क्षिप्रधन्वा समत्स्वषाढह साह्वान् पृतनासु शत्रुन् ॥३॥ 
हे सोमदेव ! तिमी वीरको समूह र अनेकौँ वीरका लागि प्रेरक, शक्तिशाली, विजेता, धनप्रदाटा, 
आयुधले युक्त, अति तीव्र गति भएका शस्त्रप्रहारक, सङ्ग्राममा अदम्य र युद्धमा शत्रु पराजित 
गराउने हौँ । 

उरुगव्यूतिरभयानि कृण्वन्त्समीचीने आ पवस्वा पुरन्धी । 

अप सिषासन्नुषसः स्वपर्गा सं चिक्रदो महो अस्मभ्यं वाजान् ॥४॥ 
विस्तृत पथयुक्त, निर्भय बनाउने, आकाश र पृथ्बी जोड्ने हे सोमदेव ! तिमी अवतरित होङ । 
जल, उषा, सूर्घवको किरण र गाईबाट पोषित तिमी शब्दनाद गर्दै हामीलाई अपार ऐश्वर्य प्रदान गर् ! 

मत्सि सोम वरुण मत्सि मित्र मत्सीन्द्रमिन्दो प॒वमान विष्णुम्। 

 मत्सि शर्थो मारुतं मत्सि देवान्मत्सि महामिन्द्रमिन्दो मदाय ॥५॥ 

हे पवित्र सौमदेव । तिमी वरुणदेव, मित्रदेव, इन्द्रदेव, विख्णुदेव, मरुतदेव र सबै देवतासँगै महान् 
सनातन इन्द्रदेवलाई आनन्द प्रदान गर्दछौँ  

एवा राजेव क्रतुमाँ अमेन विश्वा पत हुक  पवस्व । 

इन्दो सूक्ताय घचसे वयो धा यूय पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥६॥। 
सज्ञ गर्ने राजाको जस्तै स्तुति गरिने हे सोमदेव  तिमी सबै दुष्टको विनाश गर्दै रस प्रदान गर २ 
काया गर्दै कल्याणकारी ढङ्गले हाम्रो संरक्षण गर । यसका लागि नै स्तोत्रले तिम्रो ७ 
गर्दछौं । ! 


दप्च् 








सूक्त  ९१ 
क्रषि  कश्यप मारीच । देवता  पवमान 
 पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 
असर्जि वक्वा रथ्ये यथाजौ धिया मनोता प्रथमो मनीषी । ो 
तिल दश हुलाक अधि सानो अव्येञ्जन्ति वह्ि सदनान्यच्छ ॥१॥ 
कति दस दिदीबहिनी गरेझैँ सबैलाई प्रिय लाग्ने, सर्वप्रथम स्तुत्य सोम शब्द गर्दै यञ्चकर्ममा प्रेरित 
न तत काउिय। सोमलाई अविनाशी शोधनयन्त्रबाट निस्केर आफ्ना स्थानमा जानका 


वीती जनस्य दिव्यस्य कव्पैरधि 
सुवानो नहुष्येभिरिन्दु । 
प्रयो नृभिरमृतो मत्यभिर्म्मजानोविभिर्गोभिरद्धिः॥२॥ 
७००७ खुन ७ सोमरस  ७११८ पान गर्नका लागि गमन गर्दछ। यो अविनाशी सोम 
, भएर गाईको जलमा 
मिसिएको सोमरस यज्ञस्थलमा पुग्दछ । बनेका चाल्नीले शुद्ध भएर गाईको दुध  


वृषा वृष्णे रोरुवदंशुरस्मै पवमानो रुशदीर्ते पयो गोः । 
तिनिल सहस्रमृकवा पथिभिर्वचोविदध्वस्मभिः सूरो अण्वं वि याति ॥२॥ 
ध्वनिसँगै परिष्कृत रूपमा वर्षा गराउने बलशाली सोम इन्द्रदेवले पान गर्नका लागि तेज प्रदर्शित 
गर्दछ। त्यसलाई गाईका दुधमा मिसाइन्छ। स्तुत्य, श्रेष्ठ, पराक्रमी सोम हिंसाबाट रहित हजारौँ 
प्वाल भएका चाल्नीमा शोधित हुन्छ । 


रुजा दृढहा चिद्रक्षसः सदाँसि पुनान इन्द उर्णुहि वि वाजान्। 
वृश्वचोपरिष्यतुजता वधेन ये अन्ति दूरादुपनायमेषाम् ॥४॥ 
हे सोमदेव ! तिमी असुरका किल्ला नष्ट गर । परिष्कृत भएर उनको बल र अन्न पनि नाश गर । 
माथिबाट आउने असुरका नाइके हाम्रा नजिकै वा यढा जहाँसुकै भए पनि संहार गरेर निमिट्यान्न 
पार। 
स प्रल वन्नव्यसे विश्ववार सूक्ताय पथः कृणुहि प्राचः । 
ये दुष्पहासो वनुषा बृहन्तस्ताँस्ते अश्याम पुरुकृत्युरुक्षो ॥५॥ 
सबैका स्तुत्य हे सोमदेव ! तिमी पहिलेका सूक्तझैँ नयाँ सूक्त ग्रहण गर । हे बहुकर्मा, स्तुत्य 
कल ४, । तिम्रो शक्ति शत्रुका लागि अजेय र असह्य हुन्छ। शत्रुनाशक त्यो सामर्थ्य तिमीबाट हामी 
पाऔँ। 
एवा पुनानो अपः स्वपर्गा अस्मभ्यं तोका तनयानि भूरि। 
शं न क्षेत्रमुरु ज्योतीषि सोम ज्योङ्नः सूयं दृशये रिरीहि ॥६॥ । 
हे सोमदेव ! यस किसिमले परिष्कृत हुँदै हामीलाई स्वर्ग, गाई, सन्तति र जल प्रदान गर। हे 
सोमदेव । हाम्रा खेतलाई सुखदायी बनाउँदै तिमी यी नक्षत्र विस्तार गर । हामी चिरकालसम्म 
सूर्यदेवको दर्शन गर्न सकोँ। 
सूक्त  ९२ 
क्राषि  कश्यप मारीच । देवता  पवमान सोम। छन्द  त्रिष्टुप्। 
परि सुवानो हरिरंशुः पवित्रे रथो न सर्जि सनये हियानः । 
आपच्छलोकमिन्द्रियं पूयमानः प्रति देवा अजुषत प्रयोभिः ॥१॥ 
हरियो वर्णको सोम शोधक उपकरणबाट निस्कन्छ। पवित्र हुँदै यस सोमले स्तुति सुन्दछ। यो सोम 
हव्यका रूपमा इन्द्र आदि देवताहरूलाई खुसी पार्नका लागि रथभैँ उनीहरूतिर प्रेरित हुन्छ । 


अच्छा नूचक्षा असरतवित्रे नाम दधानः कविरस्य योनौ। 


होतेव सदने चमूषुपेमग्मन्नृषयः सप्त विप्राः ॥२॥ 
सीदन् यज्ञस्थलमा पानीसित मिसाएर चाल्नीले राम्ररी छानिन्छ। होताभैँ यो 


दिव्य द्रष्टा ज्ञानी सोमलाई यस 
सोम यज्ञस्थलका असल पात्रमा प्रतिष्ठित रहन्छ। सात ज्ञानवान् याजक क्रषि स्तोत्र उच्चारण गर्दै 


सोमका नजिकै बस्दछन् । 


८१९ 





प्र सुमेधा गातुविद्विश्वदेवः सोमः पुनानः सद एति नित्यम्। 
भुवद्विश्वेषु काव्येषु रन्तानु जनान्यतते पञ्च धीरः ॥२॥ 
उत्तम मार्गको ज्ञाता, प्रकाशमय, ज्ञानी, शोधित सोम सधैँभरि कलशमा स्थापित हुन्छ। समस्त 
स्त्रोत्र ग्रहण गर्दै यो धैर्यवान् सोम पाँच वटाको अनुकूल भएर तिनीहरूको उन्नतिको मार्ग तयार 
गरिदिन्छ। 
। तव त्ये सोम पवमान निण्ये विश्वे देवास्त्रय एकादशासः । 
दश स्वधाभिरधि सानो अव्ये मृजन्ति त्वा नद्यः सप्त यह्वीः ॥४॥ 
हे पवमान सोमदेव ! द्युलोकमा तेत्तीस विश्वेदेवले तिमीलाई अविनाशी रूपमा शोधन प्रक्रियाले 
दसै तिरबाट शुद्ध गर्दछन् । सात विशाल जलधाराबाट तिम्रो मार्जन गर्दछन् । 
तन्नु सत्य पवमानस्यास्तु यत्र विश्वे कारवः संनसन्त। 
ज्योतिर्यदह्वे अकृणोदु लोक प्रावन्मनु दस्यवे करभीकम् ॥५॥ 
सबै कर्ताहरू उचित रूपमा एकजुट भएका ठाउँमा यस सत्यस्वरूप पवमान सोमको निवास छ। 
दिउँसोको प्रकाश उत्पन्न गर्ने सोमका ज्योतिले मानिसलाई संरक्षण प्रदान गर्दछ। दस्यु र दुष्टका 
लागि सोम आफ्ना तेजलाई विनाशक बनाउँछ। 
परि सद्षेव पशुमान्ति होता राजा न सत्यः समितीरियानः । 
सोमः पुनानः कलशाँ अयासीत्सीदन्मृगो न महिषो वनेषु ॥६॥ 
पशु आदिले समृद्ध घरमा होता गएझैँ असल कर्म गर्ने राजा सभागृहमा गएभैँ र भँसी पानीमा 
पसेझैँ शोधित सोम कलशभित्र पस्छ । 
सूक्त  ९३ 
क्रषि  नोधा गौतम । देवता  पवमान. सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 
साकमुक्षो मर्जयन्त स्वसारो दश धीरस्य धीतयो धनुत्रीः । 
हरिः पर्यद्रकज्जाः सूर्यस्य द्रोण ननक्षे अत्यो न वाजी ॥१॥ 
कर्म गर्ने औँलाले सोमलाई पवित्र गर्दछन् । दस औँलाले वीर्यवान् सोम हल्लाउँछन्। हरियो 
आभासम्पन्न सोमरस सबै तिरबाट तेज गतिले कुद्दै अश्चफै कलशमा पस्छ। 
सं मातृभिर्न शिशुर्वावशानो वृषा दधन्वे पुरुवारो अद्वि । 
मर्यो न योषामभि निष्कृत॑ यन्त्सं गच्छते कलश उस्रियाभिः ॥२॥ 
देवताका इृष्ट, वरणीय शक्तिशाली सोम माताले शिशुलाई वा पुरुषले स्त्रीलाई अँगालो हालेभैँ 
जलसित मिसिन्छ । संस्कार गर्ने ठाउँमा फेरि गाईका दुधमा मिसिन्छ।  
उत प्र पिप्य उःधरष्न्याया इन्दुर्धाराभिः सचते सुमेधाः । 
मूर्धान गावः पयसा चमूष्वभि श्रीणन्ति वसुभिर्न निक्तैः ॥३॥ 
गाईका लागि उचित पोषण प्रदान गर्ने वनस्पतिमा पसेर सोमले दुधको अपेक्षा पूरा गराउँछ। उत्तम 
मेधावी सोम दुधका धारामा मिसिन्छ। मानिसले आफूलाई कपडाले छोपेझैँ कलशमा रहेका 
सोमलाई गाईले आफ्ना दुधले आवृत्त गराउँछन् । 
स नो देवेभिः पवमान रदेन्दो रयिमश्चिनं वावशानः । 
रथिरायतामुशती पुरन्धिरस्मद्र्यपंगा दावने वसूनाम् ॥४॥ 
हे सोम ! हाम्रो इच्छा पूर्ति गर्दै अश्वयुक्त दैवी धन हामीलाई प्रदान गर । तिमी महारथीले धारण गर्ने 
बुद्धि हामीलाई प्रदान गर। त्यस बुद्धिले हामी आफ्नो धन उचित किसिमले कार्यमा लगाउने 
साहस गर्न सकौँ । 
नू नो रयिमुप मास्व नृवन्त पुनानो वाताप्यं विश्वश्वन्द्रम् । 
प्र वन्दितुरिन्दो तार्यायुः प्रातर्मक्ष धियावसुर्जगम्यात् ॥५॥ 
हे शुद्ध गरिएका सोम ! हामी स्तोतालाई सन्ततियुक्त आनन्ददायी र शीतल धन एव दीर्घायु प्रदान 
गर । बुद्धियुक्त धन प्रदान गर्ने हे सोमदेव ! हाम्रा यञ्चमा चाँडै आउ । 


र २० 


री 


क्रषि  कण्व। सि... क न कै त्रिष्टुप् 
हु  पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 
७० यदस्मिन्वाजिनीव शुभः स्पर्धन्ते धियः सूर्ये न विशः । 
अ १५ १ नन पवते कवीयन्त्रजं न पशुवर्धनाय मन्म ॥१॥ 
सोमलाई अश्चभ शुभ संस्कारले सुसज्जित बनाउनका निम्ति सूर्यलाई किरणले सजाएभैँ 
८०७०७००३३ बन स्पर्धा गर्दा पशुको वृद्धि गर्ने चरनजस्तो हुँदै यो क्रान्तदर्शी सोम कलश 


द्विता व्यूर्णर्वन्नमृतस्य धाम स्वर्विदे 
धिय भुवनानि प्रथन्त। 

अमुतजस्तो  पिन्वानाः स्वसरे न गाव क्रतायन्तीरभि वावश्र इन्दुम् ॥२॥ 
अमृतजस्तो स्थान प्राप्त गर्नका लागि दुई किसिमबाट अफ्नो तेज यस सोमले प्रकट गर्दछ। 
आनन्दमय सोमका लागि सबै भुवन विस्तृत हुन्छन् । यञ्चको रहर गर्ने स्तोताका वाणीले सोमका . 
लागि गोठमा गाई कराएभँ ध्वनि निकाल्दछ । 


परि यत्कविः काव्या भरते शुरो न रथो भुवनानि विश्वा। 

देवेषु यशो मर्ताय भूषन्दक्षाय रायः पुरुभूषु नव्यः ॥२॥ 
युद्धमा शूरवीरको आभूषण रथ भएभैँ दैवी धनले मानिसलाई सुहाउँदो पार्दछ । ज्ञानीजनले सोमको 
स्तोत्र सुनाएका बेला यञ्चमा धनको वृद्धि हुन्छ। 

श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । 

श्रियं वसाना अमृतत्वमायन्भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ ॥४॥ 
सम्पत्ति बढाइदिने सोम यज्ञमा धन प्रदान गर्न आउँछ। उही सोम स्तोतालाई धनधान्य प्रदान गर्दछ । 
स्तुति गर्ने शोभायमान याजकले अमर्त्व प्राप्त गर्दछ। नियमित अभ्यास गर्ने वीर सङ्ग्राममा 


सत्यको पक्षमा रहन्छ। 

इषमूर्जमभ्यपर्षाश्चे गामुरु ज्योतिः कृणुहि मत्ति देवान्। 

विश्वानि हि सुषहा तानि तुभ्यं पवमान बाधसे सोम शत्रून् ॥५॥ 
हे विचित्र सोमदेव ! हामीलाई अन्न र बल बढाउने रस प्रदान गर । प्रकाश प्रदान गर्ने सूर्यको महान् 
किरण, अश्च र गाई देछ। सबै राक्षस तिमीसित सजिलै परास्त हुन्छन्। त्यसैले शत्रुमाथि विजय 


प्राप्त गरेर सबै देवतालाई हर्षित गर । 
सूक्त  ९५ । 
व्रषि  प्रस्कण्व काण्व । देवता  पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 


कनिक्रन्ति हरिरा सृज्यमानः सीदन्वनस्य जठरे पुनानः । 

नृभिर्यतः कृणुते निर्णिज गा अतो मतीर्जनयत स्वधाभिः ॥१॥ 
मानिसले पेलेर रस निकाल्ने, हरियो आभा भएको सोम पवित्र छ। गाईको दुध मिसेको काठका 
भाँडाको सोमरस शब्द गर्दै तल खस्दा याजकहर यसको स्तुति गर्दछन् । ८.  

 सुजानः पथ्यामृतस्येयति वाचमरितेव नावम्। , हे 

हुक देवानां गुद्यानि नामाविष्कृणोति बर्हिषि प्रवाचे ॥२॥ 
नाविकले नौका चलाएभैँ पेलेर तयार पारेको हरियो आभासम्पत्न सोमले यज्ञको मार्ग निर्देश गर्न 
स्तोत्रलाई प्रेरित गर्दछ।. तेजस्वी सोमले देवताका गोप्य नामको बयान गर्छ । 

अपामिवेदुर्मयस्तर्तुराणाः प्रमनीषा ईरते सोममच्छ। 
चयन्तिसं संचाच विरान्सट शोमका नेजिक ॥ हिन 

द्रुतगामी तरङ्गभौँ बोल्न हता ता चाँडै सोमका नजिक स्तुति पुन्याउँछन्। उन्नतिको 
चा स्तुति उसलाई रुचाउने सोमका नजिकै जान्छ र उसैमा समाहित हुन्छ। 

त॑ मर्मुजान महिषं न सानावंशु दुहन्त्युक्षण गिरिष्ठाम् । 

त॑ वावशान मतयः सचन्ते त्रितो बिभर्ति वरुण समुद्रे ॥४॥ म 
शोधन गर्ने याजक पर्वतमा उत्पन्न भएक सोमबाट भैँसी दुहेझैँ रस निकाल्छन्। तीनै लोकमा 
व्याप्त शत्रुनाशक सोमलाई अन्तरिक्षले धारण गर्छ, यसैको स्तुति गरिन्छ। बी 


०२१ 


।। र एरा साहना रा या गएापातराकाकमालागदरुरराहलमम २ 


इष्यन्वाचमुपवक्तेव होतुः पुनान इन्दो वि ष्या मनीषाम् । 

इन्द्रश्च यत्क्षयथः सौभगाय सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥५॥ 
हे शोधित सोम ! स्तोतालाई प्रेरित गर्ने यासिकको झैँ हाम्रा बुद्धिलाई यज्ञका निम्ति प्रेरित गर। 
इन्द्रदेवसित तिमी रहँदा हामी श्रेष्ठ पराक्रमी हुने सौभाग्य प्राप्त गर्दछौँ । 

सूक्त  ९६ 
ग्रषि  प्रतर्दन दैवोदासी । देवता  पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र सेनानीः शुरो अग्रे रथाना गव्यन्नेति हर्षते अस्य सेना । 

भद्रान्कृण्वन्रिन्द्रहवान्त्सखिभ्य आ सोमो वस्त्रा रभसानि दत्ते ॥१॥ 
शूरवीर सेनानायकले शत्रुका गाई प्राप्त गर्ने विचार गर्दै रथ अगाडि लिएर जान्छ। यस कार्यले 


यिनको सेना खुसी हुन्छ। याजकका लागि सोमले मित्र इन्द्रदेवको प्रार्थना मङ्गलमय बनाउँदै 
तेजस्विता धारण गर्दछन् । 


समस्य हरि हरयो मृजन्त्यश्वहयैरनिशितँ नमोभि । 

आ तिष्ठतिरथमिन्द्रस्य सखा विद्वाँ एना सुमतिं यात्यच्छ॥२॥ 
याजकहरू हरियो आभा भएको सोमरस शोधन गर्दछन् । यो सोमरस रथरूपी पात्रमा स्तुतिले गर्दा 
हर्षित भएर बसेको छ। यो ज्ञानी सोम मित्र इन्द्रदेवसित यञ्चका साधनका रूपमा असल स्तोताका 
नजिकै पुग्दछ । 

स नो देवा देवताते पवस्व महे सोम प्सरस इन्द्रपान । 

कृण्वन्नपो वर्षयन्द्यामुतेमामुरोरा नो वरिवस्या पुनानः ॥२॥ 
हे दिव्य सोमदेव ! हामीले यस दैवी यञ्चबाट महान् ऐश्वर्य प्राप्त गर्न इन्द्रदेवले पान गर्न योग्य रस 
प्रदान गर। आकाशबाट बर्सिने जलसित मिसिएर विशाल अन्तरिक्षबाट आउने हे सोमदेव ! 
शोधित भएर हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 

अजीतयेञहतये पवस्व स्वस्तये सर्वतातये बृहते । 

तदुशन्ति विश्व इमे सखायस्तदहं वश्मि पवमान सोम ॥४॥ 
हे सोमदेव ! शत्रु पराजित गर्नका लागि, प्रजालाई दुःखी नदिनका लागि, सुखको वृद्धि गर्नका 
लागि र महान् यज्ञका लागि हामीलाई शुद्ध सोमरस प्रदान गर । हे पवित्र सोमदेव । हामी र हाम्रा 
सबै मित्र तिमीबाट यही कामना गर्दछौँ । 

सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । 

जनिताग्रेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः । १॥ 


द्युलोक, पृथिवी, अग्नि, सूर्य, इन्द्र, विष्णु र असल बुद्धिका लागि उत्पादनशील सोम शुद्ध गरिँदै 
छ। 





ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणाँ महिषो मृगाणाम् । 

श्येनो गृध्राणां स्वधितिर्वनानाँ सोमः पवित्रमत्येति रैभन् ॥६॥ 
देवता, कवि, विप्र, पशु, पक्षी र हिंसा गर्नेका बीचमा विभिन्न रूपमा व्याप्त रहेको दिव्य सोम 
संस्कारित हुँदै ध्वनिसँगै कलशमा जम्मा हुँदै छ। 

प्रावीविपद्वाच रर्मिं न सिन्धुर्गिर सोम पवमानो मनीषा । 

अन्त पश्यन्वृजनेमावराण्या तिष्ठति वृषभो गोषु जानन् ॥७॥ 
। मम हुन लागेका सोमले प्रवाहित नदीका लहरबाट उठेको मधुर ध्वनिजस्तै सुन्दर ध्वनि 
गा हदैक छ। अन्तर्दृष्टिमा लुकेको शक्ति चिनेको हुनाले सोमले कहिल्यै नघट्ने सामर्थ्य प्राप्त 
गर्दछ। 

स मत्सर पृत्सु वन्वन्नवातः सहस्ररेता अभि वाजमर्ष । 

इन्द्रायेन्दो पवमानो मनीष्यप शोरूमिंमीरय गा इषण्यन् ॥८॥ 
हे आनन्दवर्द्धक सोमदेव ! सूर्यदेवजस्तै तेजस्वी र हजारौँ बलले युक्त भएर युद्धमा शत्रुका 
बलमाथि आक्रमण गर्दै तिनको विनाश गर। हे शोधित हुँदै गरेका ज्ञानी सोमदेव ! तिमी 
इन्द्रदेवका लागि स्तुति प्रेरित गर्दै गाईका दुधमा मिश्रित सोमरसको धारा प्रवाहित गर । 


०२२ 











परि प्रियः हनन १ इन्द्राय सोमो रण्यो मदाय। 
 सेहस्रधारः शतवाज इन्दुर्वाजी न सप्तिः समना जिगाति ॥९॥ 
देवताका प्रिय रमणीय सोम इन्द्रलाई खुसी गराउनका लागि कलशमा स्थापित हुन्छ। सयौँ 
किसिमका बलले युक्त, हजारौँ धाराबाट चुहुने सोम बलवान् अश्व युद्धमा गएझैँ कलशमा जान्छ। 
स पूर्व्यो वसुविज्जायमानो मृजानो अप्पु दुदुहानो अद्रौ 
अभिशस्तिपा भुवनस्य राजा विदद् गाठुं ब्रह्मणे पूयमानः ॥१०॥ 
ढुङ्गाले कुटेर निकालेको, जल मिसिएको, सबै भुवनको राजा, शोधित सोमरस आदि कालदेखि न 


याजकबाट यज्ञमा ल्याइने गरेको छ । शत्रुबाट रक्षा प्रदान गरने, ऐश्वर्ययुक्त सोम यज्ञका लागि मार्ग 
प्रशस्त गर्दछ। 


त्वया हि न पितर सोम ०७००७, चत्रुः पवमान धीराः । 
त वन्वन्नवातः परिधारपोर्णु भवा न ॥११॥ 
हे शोधित सोमरस ! बुद्धिपूर्वक कार्य गर्ने हाम्रा पुर्खाले अनादि कालदेखि तिम्रो सहायता प्रात्त 


गर्नका लागि कार्य गरेका छन्। तिमी शत्रु नाश गर्दै अपराजित भएर, ती शत्रु पर हटाइदेछ र 
हामीलाई वीर एवं घोडासहित धन प्रदान गर । 


यथापवथा मनवे वयोधा अमित्रहा वरिवोविद्धविष्मान्। 
एवा पवस्व द्रविण दधान इन्द्रे सं तिष्ठ जनयायुधानि ॥१२॥ 
हे सोमदेव ! उहिलेदखि तिमीले मनस्वी याजकका शत्रु नाश गर्ने र ऐश्वर्य एवं हविप्यान्न युक्त धन 
प्रदान गर्ने गरेका छौ । हामीलाई पनि धन प्रदान गर र इन्द्रदेवका लागि आयुध निर्माण गर । 
पवस्व सोम मधुमाँ क्रतावापो वसानो अधि सानो अव्ये। 
अव द्रोणानि घृतवान्ति सीद मदिन्तमो मत्सर इन्द्रपानः ॥१२॥ 
हे मधुर सोमरस ! तिमी जलमा मिसिएर, उच्च स्थानमा रहेर र चाल्नीले छानिएर पवित्र हुन्छौ । 
त्यसपछि इन्द्रदेवले पिउन योग्य तिम्रो यो हर्षप्रदायक सोम जलयुक्त पात्रमा पुगेर स्थित हुन्छ। 
वृष्टि दिवः शतधारः पवस्व सहस्रसा वाजयुर्देववीतौ । 
सं सिन्धुभिः कलशे वावशानः समुस्रियाभिः प्रतिरन्न आयुः ॥१४॥ 
हे सोमदेव । तिमी द्युलोकबाट सयौँ धारामा वर्षा गराछ। हजारौं किसिमका धन र अन्न दिने 
विचारले जलमा मिसिएर यञ्चस्थलका कलशमा स्थापित होछ। गाईका दुधमा मिसिएर तिमी 
यज्ञमा प्रवेश गर र हामीलाई दीर्घायु वनाउ । 
एप स्य सोमो मतिभिः पुनानो५त्यो न वाजी तरतीदरातीः । 
पयो न दुग्धमदितेरिषिरमुर्विव गक न वोढहा॥१५॥ 
मनस्वी याजकबाट शोधित यो सोम फुर्तिलो घोडाजस्तै शत्रु मिचेर जान्छ। यो सोम गाईको 
दुधजस्तै पवित्र छ । लक्ष्यसम्म पुन्याउने घोडाभझैँ यो सोम सुखदायी छ। 
स्वायुधः सोतृभिः पूयमानो भ्यर्ष गुह्यो चारु नाम। 
अभि वाज सप्तिरिव श्रवस्याभि वायुमभि गा देव सोम ॥१६॥ 
याशिकबाट शोभित, श्रेष्ठ यञ्गौय साधनले युक्त सोम सुन्दर रसमय स्वरूप प्राप्त गर्छ। अश्चजस्तै 
सर्वत्र गमनशील हे सोमदेव ! हामीलाई अन्न प्रदान गर, गाईको दुध प्रदान गर र प्राणवान् बना । 
जज्ञान हर्यत मृजन्ति शुम्भन्ति बि मरुतो गणेन। 
रि काव्येना कविः सन्त्सोम पवित्रमत्येति रैभन् ॥१७॥ 
नवजात शिशुजस्तै सबैलाई आनन्द गराउने सोमलाई मरुतहरूले शुद्ध गर्दछन् । सात गुणले युक्त 
मेधावर्ड्ुक सोम स्तुतिसँ शब्द गर्दै शुद्ध  पद्य बैँतीनाम 
य श्रषिकृत्स्वर्षाः सहस्रणीथ पदवा क । 
००७ म्रहिषः सिषासन्त्सोमो विराजमनु राजति टुपू ॥१५॥ 
प्राधिजस संस्कार भएको, क्राषित्व प्रदान गर्ने, स्तृत्य, ज्ञानदायी सोम स्वयं महान् छ। यसले तेस्रो 
धामरूपी स्वर्गलोकमा रहने तेजस्थी इन्द्रदेवलाई धेरै तेजसम्पन्न बनाउँछ । 


प२३ 





चमूषच्छ्येनः शकुनो विभृत्वा गोविन्दुर्द्रप्प आयुधानि बिभ्रत्। 

अपामूमिँ सचमानः समुद्र तुरीय॑ धाम महिषो विवक्ति ॥१९॥ 
यो प्रशंसनीय, सबै खालका सामर्थ्यले युक्त, शक्तिमान्, समुद्रका छालजस्तै गतिमान् र गाईको 
दुधमा मिसाइने प्रवाहशील सोम चतुर्थ धामरूपी महलोकमा रहन्छ । 


मर्यो न शुभ्रस्तन्वं मृजानोत्यो न सृत्वा सनये धनानाम्। 

वृषवे यूथा परि कोशमर्षन्कनिक्रदच्चम्वोडरा विवेश ॥२०॥ 
मानिसले सिँगारिएर शरीर सफासुग्घर बनाएभँ, द्रुतगामी अश्चजस्तै, धन प्राप्तिको इच्छा गरेभझँ यो 
सोमरस डुक्रिँदै बथानतिर जाने साँढेजस्तै भएर कलशमा पस्छ। 


पवस्वेन्दो पवमानो महोभिः कनिक्रदत्परि वाराण्यर्ष । 

क्रीडञ्चम्वोइरा विश पूयमान इन्द्र ते रसो मदिरो ममत्नु ॥२१॥ 
महान् याजकबाट शोधित हे सोमदेव ! ध्वनि गर्दै कलशमा स्थापित होङ । पवित्र भएर क्रोडा गर्दै 
यज्ञपात्रमा प्रवेश गर । तिम्रा आनन्ददायी रसले इन्द्रदवलाई खुसी पारोस् । 


प्रास्य धारा बृहतीरसृग्रत्नक्तो गोभि कलशाँ आ विवेश। 

साम कुण्वन्त्सामन्यो विपश्चिक्तन्दन्नेत्यभि सख्युर्न जामिम् ॥२२॥ 
सोमरसको विशाल धारा विशेष तरिकाले प्रवाहित हुँदै गाईका दुधमा मिसिएर कलशमा पस्छ। 
सामगान गर्ने ज्ञानी याजक मित्रभावले प्रवाहित सोमको स्तुति गर्छन् । 

अपप्रत्नेषि पवमान शत्रुन्प्रियां न जारो अभिगीत इन्दु । 

सीदन्वनेषु शकुनो न पत्वा सोमः पुनानः कलशेषु सत्ता ॥२३॥ 
पक्षी आफ्ना गुँडमा गएभझँ र पुरुष पलीसित गएभैँ पवित्र रूपमा शोधित, शत्रुको संहार गरेर 
जलसित मिसिएर परिष्कृत भएको सोमरस कलशमा स्थापित हुन्छ । 

आ ते रुचः पवमानस्य सोम योषेव यन्ति सुदुघाः सुधाराः । 

हरिरानीतः पुरुवारो अप्स्वचिक्रदत्कलशे देवयूनाम् ॥२४॥ 
 हे पवमान सोमदेव  तिम्रो किरण राम्री नारी र उत्तम दुधको धारोझैँ निस्कन्छ। यो हरियो रङ्गको 
५, सोम बारम्बार जलमा र देवताका कलशमा शब्द गर्दै पसिरहन्छ । 
ं सूक्त  ९७ 

क्रषि  वसिष्ठ मैत्रावरुणि । देवता  पवमान सोम । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अस्य प्रेषा हेमना पूयमानो देवो देवेभिः समपुक्त रसम् । 

सुतः पवित्र पर्येति रेभन्मितेव सद्म पशुमान्ति होता ॥१॥ 
गोठमा पशु गएझैँ प्रेरक देवताजस्तो सोम पेलेर तयार गरिएपछि शोधक यन्त्ररूपी चाल्नीमा 
प्रवाहित हुन्छ। सुनले शोधित हुँदै यसले देवतालाई रसले सन्तुष्ट गर्दछ। 

भद्रा वस्त्रा समन्या३ वसानो महान्कविर्निवचनानि शंसन्। 

आ वच्यस्व चम्वोः पूयमानो विचक्षणो जागृविर्देववीतौ ॥२॥ 
वीरका लागि योग्य शौर्य र शोभासम्पन्न, महान् ज्ञानी, स्तुत्य, चैतन्य, विशिष्ट द्रष्ण हे सोमदेव ! 
ं तिमी पवित्र भएर यञ्ञचशालाका पात्रमा प्रवेश गर । 

समु प्रियो मृज्यते सानो अव्ये यशस्तरो यशसां क्षैतो अस्मै । 

अभि स्वर धन्वा पूयमानो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥३॥ 
यशस्वीहरूमा श्रेष्ठ, भूमिमा उत्पन्न, सन्तुष्टिदायक सोम चाल्नीले छानिएर शुद्ध हुन्छ। हे पवित्र 
सोमदेव  तिमी शब्द गर्दै कल्याणकारी साधनले हामीलाई रक्षा गर । 

प्र गायताभ्यर्चाम देवान्त्सोमे हिनोत महते धनाय। 

स्वादुः पवाते अति वारमव्यमा सीदाति कलशं देवयुर्नः ॥४॥ 
मधुर र तेजस्वी सोमरस चाल्नीले छानेर पवित्रता धारण गर्दै पात्रमा स्थिर होस् । वैभव प्राप्तिका 
आशाले हामी स्तुत्य सोमरसलाई प्रेरित गर्दै देवताको अर्चना गरौँ । 

इन्दुर्देवानामुप सख्यमायन्त्सहस्रधार पवते मदाय । 

नुभिः स्तवानो अनु धाम पूर्वमगन्निन्द्रै महते सौभगाय ॥५॥ 
देवताका मित्रताको कामनाले यो सोम आनन्द प्रदान गर्न हजारौँ धाराले प्रवाहित हुन्छ। याजकबाट 
स्तुत्य सोम सनातन स्वरूप पाएर इन्द्रका नजिकमा सौभाग्यशाली बन्दछ । 


८२४ 


  नी 








.५५५ इन्द्र मदो गच्छतु ते भराय। 
हे हरियो आभासम्पन्न सोमदेव अच्छा यूंय पात स्वस्तिभिः सदा न ॥६॥ 
युद्धमा तिम्रो आनन्दप्रदायक रस ॥.०। प्रा स्तोत्र स्वीकार गर्दै हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान हार 
धनले वलाई प्राप्त होस् । देवताहरूसँग एउटै रथमा आरूड भएर 
उत्तम साधनले रक्षा गर्दै हामीलाई धन प्रदान गर । होस्। देवताहरूसँग एउट रप. 


प्र काव्यमुशनेव ब्रुवाणो देवो देवानां जनिमा 
महिव्रतः शुचिबन्धु  विवक्ति। 
वानी बषिझँ स्तोत्र  पावकः पदा वराहो अभ्येति रेभन् ॥७॥ 
बक तन त्र पाठ गर्ने ग्रस्विकहरू देवताका जन्मको वृतान्त बयान गर्दछन् । महान् व्रती, 
जस्वी र पवित्र गराउने श्रेष्ठ सोमरस शब्द गर्दै पात्रमा प्रवाहित हुन्छ । 


प्र हंसासस्तृपलं मन्युमच्छामादस्तं वृषगाणा अयासुः । 
। आङ्गृष्य१ पवमान सखायो दुर्मष साक प्र वदन्ति वाणम् ॥०।। 

हाँसभैँ विवेकी, बलवान् र डराएका वीर यिनै चाँडो काम गर्ने, रिसाहा र शत्रुनाशक सोम भएका 
ठाउँमा पुग्दछन् । सबैले पाउन सक्ने, अजेय, पवमान सोमले साथैमा रहने मित्रलाई प्रसन्न गर्नका 
लागि बाजा बजाउँछन् । 

सं हु जूतिं वृथा क्रीडन्तं मिमते न गावः । 

म कृणुते तिग्मशृङ्गो दिवा हरिर्ददृशे नक्तमृजः ॥९॥ 
सहज रूपमा खेल्दै सोमले प्रशंसनीय गति प्राप्त गर्दछ । अर्काले मापन गर्न नसक्ने उसको तेजस्वी 
प्रकाश दिनमा हरियो र सौम्य आभायुक्त हुन्छ। 

इन्दुर्वाजी पवते गोन्योघा इन्द्र सोमः सह इन्वन्मदाय । 

हन्ति रक्षो बाधते पर्यरातीर्वरिवः कृण्वन्वृजनस्य राजा ॥१०॥ 
इन्द्रदेवको शक्ति बढाउने, होतालाई धन दिने, शक्तिको स्वामी सोमलाई खुसी बनाउन भाँडामा 
छानिन्छ। सोमरसले राक्षस नष्ट गर्दछ र दुष्टलाई पनि पिटेर लखेट्छ। 


अध धारया मध्वा प॒चानस्तिरो रोम पवते अद्विदुग्धः । 
इन्दुरिन्द्रस्य सख्य जुषाणो देवो देवस्य मत्सरो मदाय ॥११॥ 


सहायताले , तेजस्वी, सुखदायी सोम आफ्नो मधुर धाराले पवित्र हुन्छ। 


ढुङ्गाका सहा मयुर जि का 
इन्द्रदेवको निकटता पाउने रहरमा त्यस सोमले उनको उत्साह बढाउंदै सट सन्तुष्टि दिइरहेको 


छ। 
अभि प्रियाणि पवते पुनानो देवो देवान्त्स्वेन रसेन पृञ्चन्। 
वसानो दश क्षिपो अव्यत सानो अव्ये ॥१२॥ 
क्रतु धारण गर्ने, नियममा रहने, तेजस्वी सोम आफ्ना मु रसले देवतालाई सन्तुष्ट गराउँछ । 
औँलाले पवित्र हुँदै पात्रमा जम्मा छ। 
वृषा शोणो नदयन्नेति पृथिवीमुत द्याम्। 
इन्द्रस्येव वग्नुरा शृण्व आजौ प्रचेतयन्रर्षति वाचमेमाम्॥१२। 
निरन्तर गतिशील, सुखवर्षक, हेदिव्य सोमरस ! तिमी दुलोकबाट पृथिवीसम्म मेघजस्तै गर्जनले 
थर्काउँदै किरणका बीचमा वमा. छौँ । हामी इन्द्रदेवको जस्तै तिम्रा निर्देशन सुन्दछौँ । तिमी आफ्ना 
उपस्थितिको बोध गराउँदै हाम्रो स्तुति स्वीकार गर । 
ससाय्क पन कृण्वन्रिन्द्राय सोम परिषिच्यमानः ॥१४॥ 
मिसिएर झन् स्वादिलो भएका हे सोमदेव ! पानीमा शोधित भएर 


पवमानः 
आफैँ स्वादिलो, गाईका दुधमा मिरि 
इन्द्रदेवलाई प्राप्त होङ । 


तिमी धाराका रूपमा लिक र बन्वरवलैः। 
फणा भरमाणो रुशन्त गव्युर्नो अर्ष परि सोम सिक्तः ॥११॥ 

हे उत्साहवर्द्धक सोमदेव ! आकाशका जल बर्साउन प्रेरित गर्दै आनन्ददायी बन र 

पानीसँग सेतो वर्ण धारण गरेर गाईका दुधका रूपमा हाम्रा वरिपरि बगिराख । 


०८२५ 











जुष्ट्वी न इन्दो सुपथा सुगान्युरौ पवस्य वरिवांसि कृण्वन्। 

घनेव विष्वग्दुरितानि विघ्नत्रधि ष्णुना धन्व सानो अव्ये ॥१६॥ 
हे सोमदेव । स्तुतिले हर्षित भएर, उचित मार्गबाट सुगमतापूर्वक धन प्रदान गर्दै तिमी रसका रूपमा 
कलशमा प्रतिष्ठित हो र सबै राक्षसलाई आयुधले नष्ट गरेर अविनाशी चाल्नीमा माथिदेखि 
धाराका रूपमा प्रवाहित होङ । 


वृष्टिनो अर्ष दिव्या जिगलुमिडावतीं शंगयीं जीरदानुम् । 

स्तुकेव वीता धन्वा विचिन्वन् बन्धूँरिमाँ अवरौं इन्दो वायून् ॥१७॥ 
हे सोमदेव ! हाम्रा लागि सुखदायक, जीवनप्रद, द्युलोकबाट आउने र पृथ्वीमा चल्ने वायुसित 
अन्नसहितको वर्षा गर । हामी सन्ततिजस्तै भएर त्यो वर्षा प्राप्त गरौँ । 


ग्रन्थि न वि ष्य ग्रथितं पुनान क्राजुं च गातुँ वृजिनं च सोम। 

अत्यो न क्रदो हरिरा सृजानो मर्यो देव धन्व पस्त्यावान् ॥१८॥ 
हे सोमदेव । गाँठो खोलेझैँ हामीलाई पापबाट मुक्ति प्रदान गर र हाम्रो मार्ग सुगम बनाउँदै 
बलशाली बनाञु । हे हरियो आभासम्पन्न दिव्य सोमदेव ! शोधित हुँदा अश्चझैं ध्वनि गर्दै, शत्रु 
संहार गरेर आफ्नो निवासस्थलरूपी कलशमा स्थापित होङ । 


जुष्ये मदाय देवतात इन्दो परि ष्णुना धन्व सानो अव्ये । 

सहस्रधारः सुरभिरदब्धः ज्यु सव वाजसातौ नृषद्यो ॥१९॥ 
हे सोमदेव ! अविनाशी चाल्नीमा धाराका रूपमा प्रवाहित भएर आनन्दवर्द्धक स्वरूप प्राप्त गर्दै 
 शोधित होङ । हिंसारहित हुँदै सुगन्धयुक्त हजारौँ धारामा प्रवाहित होछ र सङ्ग्राममा जाने वीरका 
लागि अन्न प्रदान गर्न सक्ने रस बर्साङ । 

अरशमानो येञरथा अयुक्ता अत्यासो न ससुजानास आजौ । 

एते सुक्रासो धन्वन्ति सोमा देवासस्ताँ उप याता पिबध्यै ॥२०॥ 
बन्धनबाट मुक्त वा रथमा रहेको घोडा युद्धका लागि द्रुतगतिले लक्ष्यमा पुगेझैँ परिष्कृत सोमरस 
कलशमा शीघ्रताका साथ गतिमान हुन्छ। देवताहरू त्यो आनन्ददायी सोमरस पान गर्नका लागि 
यज्स्थलमा जान्छन् । 

एवा न इन्दो अभि देववीति परि स्रव नभो अर्णश्वमूषु। 

सोमो अस्मभ्यं काम्यं बृहन्तं रयिं ददातु वीरवन्तमुग्रम् ॥२१॥ 
हे सोमदेव । तिमी द्युलोकका जलले हाम्रो यज्ञका कलश भरिंदेञ र वीर सन्ततियुक्त धन प्रदान 
गर्ने सोमरस प्रदान गर । 

तक्षद्यदी मनसो वेनतो वाग्ज्येष्ठस्य वा धर्मणि क्षोरनीके । 

आदीमायन्वरमा वावशाना जुष्ट पति कलशे गाव इन्दुम् ॥२२॥ 
बोल्ने तेजस्वी पुरुषका अन्तकरणबाट वाणी निस्कँदा मुखबाट शब्द उच्चरित हुन्छ। त्यस बेला 
ज्येष्ठ तेजस्वी सोम ल्याइन्छ र त्यसै बेला कलशमा रहेको, उत्तम, सेवनीय पालनकर्ता सोमको 
इच्छा गर्नेलाई गाई प्राप्त हुन्छन् । 

प्र दानुदो दिव्यो दानुपिन्व क्रतमृताय पवते सुमेधाः । 

धर्मा भुवद्वृजन्यस्य राजा प्र रश्मिभिर्दशभिर्भारि भूम ॥२३॥ 
दातालाई धन प्रदान गर्ने, द्युलोकमा उत्पन्न, उत्तम ज्ञानसम्पन्न, सोम इन्द्रदेवका निम्ति ज्ञानवर्द्धक 
रस प्रदान गर्दछ । उत्तम बल धारण गरेको राजाजस्तो सोमलाई दस रश्मिले विशेष विधिले धारण 
गर्छन् । 

पवित्रेभिः पवमानो नृचक्षा राजा देवानामुत मर्त्यानाम् । 

द्विता भुवद्रयिपती रयीणामृतँ भरत्सुभृतं चार्विन्दु ॥२४॥ 
दिव्य द्रष्य, शोधित, पवित्र सोम नै देवता, मानिसको राजा र समग्र धनको स्वामी हो। उत्तम र 
सुन्दर सोम विशेष रीतिले जल धारण गर्दै देवता र मानिसमा विद्यमान रहन्छ।  

अबीँ इव श्रवसे सातिमच्छेन्द्रस्य वायोरभि वीतिमर्ष । 
स नः सहस्रा बृहतीरिषो दा भवा सोम द्रविणोवित्युनानः ॥२५॥ 
हे सोमदेव । इन्द्रदेव र वायुदेवले पान गर्नका लागि एवं हामीलाई धन तथा अन्न लाभ गराउनका 


८०२६ 





कक 


लागि अश्च युद्धमा गएभझँ तिमी गतिशील दर किक  हाम्रोलाई सब 
ऐश्वर्य प्रदान गर । ल हो हे सोमदेव ! तिमी शोधित भएर हामी लाई सट 


देवाव्यो नः परिषिच्यमानाः क्षय सुवीर धन्वन्तु सोमा । 


आयज्यवः सुमतिं विश्ववारा होतारो न दिवियजो मन्द्रतमा 
 ॥ २६॥ 
  ५ ०७ ननार गाल सोमरसले उत्तम सन्ततियुक्त आवास ॥७१० 
आहति प्रदान गर्ने सोमरस अत्यन्त आनन्द प्रदान गर्छ।  हवन गर्ने, दुलोकवासी देवताका १ 
एवा देव देवताते पवस्व महे सोम प्सरसे देवपानः । 
महश्रिद्धि ष्मसि हिताः समर्यै कृधि सुष्ठाने रोदसी पुनानः ॥२७॥ 
कनत १०७.०२७ ३५०० यञ्चमा किपिाले पान गर्नका लागि योग्य सोमरस प्रदान गर । सोमरसका 
र ले सङ्ग्राममा बलिया शत्रु पराजित गर्न सकून् । हे सोमदेव ! परिष्कृत भएर 
लोक र पृथ्वीलाई सजिलोसित रहने योग्य बनाक । र्न सकून् । हे सोमदेव ! तिमी परिष्कृत भए 
अश्चो न क्रदो वृषभिर्युजानः सिंहो न भीमो मनसो जवीयान् । 
अर्वाचीनैः पथिभिर्ये रजिष्ठा आ पवस्व सौमनसं न इन्दो ॥२८॥ 
याजकहरूले एकत्र गरेको सोमरस सिंहजस्तै भयङ्कर, मनजस्तै द्रुतगामी र अश्वजस्तै ध्वनि गर्दछ । 
हे सोमदेव ! सुगम र सजिलो मार्गबाट सद्भावपूर्वक रस प्रदान गर । 
शत धारा देवजाता असुग्रन्त्सहस्रमेनाः कवयो मृजन्ति । 
इन्दो सनित्रै दिव आ पवस्व पुरएतासि महतो धनस्य ॥२९॥ 
हे सोमदेव ! देवताका लागि उपन्न सयौँ धारा प्रवाहित छन्। तिनलाई हजारौँ ज्ञानीले पवित्र 
गर्छन् । हे सोमदेव ! महान् ऐश्वर्यका दाता बनेर द्युलोकको धन प्रदान गर । 
दिवो न सर्गा अससुग्रमह्रा राजा न मित्र प्रे मिनाति धीरः । 
पितुर्न पुत्रः क्रतुभिर्यतान आ पवस्व विशे अस्या अजीतिम् ॥२०॥ 
दिउँसो सूर्यको किरण प्रसारित भएझैँ सोमरसका चार प्रवाहित हुन्छन्। राजा सोम बुद्धिमान् 
मित्रभौँ कसैलाई दुःखदायी हुँदैन। आफ्ना कार्यकौशलले उन्नति गर्ने पुत्रजस्तै सम्पूर्ण प्रजालाई 


उन्नतिशील बनाउने सोमरस हामीलाई प्राप्त होस्। 


मधुमतीरसूप्रन्वारान्यत्पूतो कछ कुना 
प्रते धारा मधुमतीरसूए जज्ञानः सूर्यमपिन्वो  ॥२१॥ 


पवमान पवसे धाम गोर्ना जस 
हे सोमदेव । अविनाशी चाल्नीबाट छिरेपछि तिम्रो मधुर धारा प्रकट हुन्छ। गाईको धाममा प्रकट र 


तेजले पूर्ण गराउँछौँ । 
शुद्ध भएर ति कता तेजले पूए म हा । 


स इन्द्राय पवसे ७ ० वाच मतिभिः कवीनाम्॥३२॥ । 
अमृतजस्तो सोम यज्ञका मार्गमा जाँदा ध्वनि गर्दै यञ्चस्थललाई तेजस्वी र प्रकाशित गराउँछ । स्तुति 
स्वीकार गरेको घोषणा गर्ने आनन्दवर्द्धक सोम इन्द्रदेवले प्राप्त गर्छन् । 

दिव्यः सुपर्णोजव चक्षि सोम पिन्वन्धाराः कर्मणा देववीती । 

एन्दो विश कलशं सोमधान क्रन्दन्रिहि सूरयस्योप रशिमम् ३ ।  
हे सोमदेव । तिमी द्युलोकमा उत्त हुने श्रेष्ठ पातयुक्त ॥ । यज्ञीय कर्मसँग यस दैवी यज्ञका 
चारैतिर हेर्दै, सूर्यको किरण आफूमा समेटेको घोषणा गर्दै भत्र रसधाराका रूपमा प्रवेश 


गर  
बह्िर्कतस्य धीर्ति ब्रह्मणो मनीषाम् । 
तिम्रो वाच ईरयति पच्छमानाः सोम यन्ति मतयो वावशानाः ॥२४॥ 


याजकहरू सत्य धारण गर्ने तीन मन्त्रले ० 
जाने गाईझैँ उत्तम खोजी गर्ने स्तोता सोमरका न ० । 
सोम गावो धेनवो वावशानाः सोम विप्रा मतिभिः १ ७. 
सोमः सुतः पूयते अज्यमानः सोमे अर्कास्त्रिष्ठभः सं नवन्त ॥२१।। 
धारको ररर जक लैपछि शोधित भएको सोम पात्रमा खस्दछ । ज्ञानीहरूको बुद्धि त्िष्टुप 
छन्दका मन्त्रले त्यसको स्तुति गर्दछ । दुधालु गाई सोमको इच्छा गदछ । 


परे७ 





 


एवा नः सोम परिषिच्यमान आ पवस्व पूयमानः स्वस्ति । 

इन्द्रमा विश बृहता रवेण वर्धया वाच जनया पुरंधिम् ॥३६॥ 
हे सोमदेव । जलमिश्रित र शुद्ध हुँदै तिमी हाम्रो कल्याणका लागि ध्वनि गर्दै शोधित होङ र 
आनन्दपूर्वक इन्द्रदेवलाई सन्तुष्ट गराउ । हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गर्दै हामीलाई सदबुद्धि प्रदान गर । 


आ जागृविर्विप्र ग्रता मतीनां सोम पुनानो असदच्चमृषु। 

सपन्ति यं मिधुनासो निकामा अध्वर्यवो रथिरासः सुहस्ता ॥२७॥ 
चैतन्य, सत्य स्तुतिका ज्ञाता सोमदेव शुद्ध भएर पात्रमा उत्रन्छन् । उत्तम कर्ममा कुशल, शरीरधारी 
मनोकाङक्षा लिएको अध्वर्युले यसलाई एकत्र गरेर सुरक्षित राख्दछन् । 

स पुनान उप सूरे न धातोभै अप्रा रोदसी वि ष आवः । 

प्रिया चिद्यस्य प्रियसास कती स तू धनं कारिणे न प्र यंसत् ॥२८॥ 
पवित्र सोम इन्द्रदेवलाई प्राप्त हुन्छ। सोमले आकाश र पृथ्वीमा आफ्नो तेज पूर्ण गराउँछ । यसका 
अत्यन्त प्रिय रसयुक्त धाराले हामीलाई संरक्षण र ऐश्वर्य प्रदान गर्दछ । 


स वर्धिता वर्धनः पूयमानः सोमो मीढवाँ अभि नो ज्योतिषावीत्। 
येनानः पूर्वे पितरः पदज्ञाः स्वर्विदो अभि गा अद्विमुष्णन् ॥२९॥ 
स्वयं बढ्दो अवस्थामा रहने, देवत्व वृद्धि गराउने, खोजेको कुरो पूरा गरिदिने, शोधित सोमका 
तेजले हाम्रो रक्षा गरोस्। मन्त्रको ज्ञान भएका, आतञ्ञानी, विभिन्न चरण वा पद जानेका सर्वज्ञ 
हाम्रा पुर्खाले पर्वतमा गाई र मेघमा किरण फेला पारे । 


अक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मञ्जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा । 

वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥४०॥ 
जलयुक्त, समस्त भुवनको राजा, बलवर्द्धक, पेलेर निकालेको सोम सर्वप्रथम प्रजाको उत्साह 
बढाएर उनीहरूको उन्नति गर्दै सबैभन्दा महान् बन्यो । 


महत्तत्सोमो पहिषश्चकारापां यद्गर्भोवृणीत देवान् । 

अदधादिन्द्रे पपमान ओजोजनयत्सूर्य ज्योतिरिन्दुः ॥४१॥ लय 
महान् शक्तिशाली दिव्य सोमबाट महान् कार्य सम्पन्न हुन्छ। गर्भमा जल धारण गरेर देवतालाई 
पोषण प्रदान गर्ने उही हो। शुद्ध भएर उसैले इन्द्रदेवलाई सामर्थ्य प्रदान गर्दछ र उसैले सूर्यमा तेज 
स्थापित गर्दछ। 

मत्सि वायुमिष्ट्ये राधसे च मत्सि मित्रावरुणा पूयमानः । 

मत्सि शर्धा मारुतँ मत्सि देवान्मत्सि द्यावापृथिवी देव सोम ॥४२॥ 
हे दिव्य सोमदेव ! हामीलाई अन्न र धन प्राप्त गराउन वायुलाई खुसी गर । शोधित भएर मरुत्क 
सामर्थ्यले आकाश र पृथ्वीमा मित्र र वरुणको खुसी बढाइदेङ । 


क्राजुः पवस्व वृजिनस्य हन्तापामीवां बाधमानो मृधश्च । 

अभिश्रीणन्पयः पयसाभि गोनामिन्द्रस्य त्वै तव वयं सखायः ॥४२॥ 
हे सोमदेव ! तिमी दुष्टनाशक, रोगनिवारक र शत्रुनाशक रस सुगमतापूर्वक प्रदान गर । हे सोमदेव 
 तिमी इन्द्रदेवका मित्र हौ र हामी तिम्रा मित्र हौँ । त्यसैले गाईका दुधमा मिसिएको सोमरस 
हामीलाई पनि प्रदान गर । 


मध्वः सूदं पवस्व वस्व उत्सं वीरंच नआ पवस्वा भगं च। 

स्वदस्वेन्द्राय पवमान इन्दो रयैं च न आ पवस्वा समुद्रात् ॥४४॥ 
हे सोमदेव ! मधुरतायुक्त अन्न र धन प्रदान गर्ने रस हामीलाई प्रदान गर । सन्तानरूपी धन प्रदान 
० । हे शोधित सोमदेव ! इन्द्रदेवलाई रस प्रदान गर्दै हामीलाई अन्तरिक्षबाट धन प्रदान गर्ने रस 

छ। म 

सोमः सुतो धारयात्यो न हित्वा सिन्धुर्न निम्रमभि वाज्यक्षाः । 
आ योनि वन्यमसददतुनानः समिन्दुर्गोभिरसरत्समद्धिः ॥४५॥ ढल 
निकालेको सोमरस अश्चभँ तीव्र गतिले धाराका रूपमा प्रवाहित हुन्छ। त्यो बलशाली सोम 
राखेका कलशमा नदीभझैँ गइरहेको हुन्छ। शोधित सोम वनरूपी योनिमा रहन्छ। त्यो सोम गाईको 
दुधमा मिसिएर जलसँगै शोधन हुन्छ । 


टक्क 


र 


एष स्य ते पवत इन्द्र सोमश्चमूषु धीर उशते तवस्वान्। 
स्वर्चक्षा रथिर सत्यशुष्मः कामो न यो देवयतामसर्जि ॥४६॥ 


इन्द्रदेव ! स्वद्रष्टा, उत्तम रथी, श्रेष्ठ बलयुक्त, धैर्यवान् र द्रुतगामी सोमरस याजकभै इच्छा 
पूर्तिको कामना गर्दै कलशमा प्रतिष्ठित हुन्छ। ॥  १ 


एष प्रलेन वयसा पुनानस्तिरो वपाँसि दुहितुर्दधानः । 

वसानः शर्म त्रिवरूथमप्सु होतेव याति समनेषु रेभन्॥४७॥ 
यो सोमरस अनादि कालदेखि हविष्यान्नसँगै शोधित हुँदै छ। पृथ्वीको दूरी मेट्दै जाडो, गर्मी र वर्षा 

 तीनै याममा समान रूपले प्राप्त हुने सोमरस ध्वनि गर्दै यज्ञमा राखिन्छ । 
नूनस्त्वं रथिरो देव सोम परि स्रव चम्वोः पुयमानः । 
 अप्सु स्वादिष्ठो मधुमाँ क्रतावा देवो न यः सविता सत्यमन्मा ॥४८॥ 

हे सोमदेव ! स्वादयुक्त, मधुर, ज्ञानवान् र सर्वप्रेरक बनेर रथमा आरूढ हुँदै जल मिश्रित रसका 
रूपमा शोधित यञ्चपात्रमा स्थापित होछ। देवताहरूझैँ सत्य र मननीय स्तुति सुन्दै आफ्नो रस 
प्रदान गर । म 


अभि वायुं वीत्यर्षा गृणानो३५भि मित्रावरुणा पूयमानः । 
अभी नर धीजवनं रथेष्ठामभीन्द्र वृषण वज्रबाहुम् ॥४९॥ 
हे सोम  स्तुति गरिसकेपछि वायुदेवले पान गर्नका लागि तिमी प्रस्तुत होछ। पवित्र भएर 
मित्रवरुणलाई प्राप्त हो । नेतृत्ववान्, बुद्धिप्रदाता, रथमा आरूढ अश्चिनीकुमार भएतिर पुग र 
वज्जजस्तै भुजा भएका इन्द्रका नजिक जाउ । 
अभि वस्त्रा सुवसनान्यर्षाभि धेनू सुदुघाः पूयमानः । 
अभि चन्द्रा भर्तवे नो हिरण्याभ्यश्वाव्रथिनो देव सोम ॥५०॥ 
हे दिव्य सोमदेव । हामीलाई उत्तम वस्त्र, तेजस्वी स्वर्ण आदि ऐश्वर्य प्रदान गर । हाम्रो रथ चलाउने 
अश्च दे । तिमी शुद्ध भएर हामीलाई भर्खर ब्याएका गाइ देङ । 
अभी नो अर्ष दिव्या वसून्यभि विश्वा पार्थिवा पूयमानः । 
अभि येन द्रविणमशवामाभ्यार्षेयै जमदग्निवन्नः ॥५१॥ 
हे सोमदेव  शुद्ध भएर हामीलाई दिव्य धन र पार्थिव ऐश्वर्य प्रदान गर । जमदग्नि आदि क्रषिको 
जस्तै सम्पत्ति प्रदान गर । हामीलाई धन सदुपयोग गर्ने सामर्थ्य प्राप्त होस् । 
अया पवा पवस्वैना वसूनि माँश्चत्व इन्दो सरसि प्र धन्व। 
ब्रध्नश्विदत्र वातो न जूतः पुरुमेधश्चित्तकवे नरं दात्॥५२॥ 
हे सोमदेव ! पवित्र धाराले हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर। प्रकृतिको मूल आधार सूर्यदेवले 
वायुदेवलाई प्रवाहित गरेझैँ तिमी वसतीवरी नामका कलशमा प्रवाहित भएर बुद्धिशाली 
इन्द्रदेवलाई प्राप्त होङ र हामीलाई सुसन्तान प्रदान गर । 
उत न एना पवया पवस्वाधि श्रुते श्रवाय्यस्य तीर्थ । 
षरष्टि सहस्रा नैगुतो वसूनि वृक्ष न पक्वं धूनवद्रणाय ॥५२॥ 
हे सोमदेव  स्तुति गर्न योग्य थलोका रूपमा रहेको हाम्रा यज्ञस्थलमा पवित्र धाराले शुद्ध होर । हे 
शत्रुनाशक सोमदेव । युद्धमा विजय प्राप्तिका लागि वृक्षबाट पाइने पाकेको फलझैँ साठीहजार धन 
हामीलाई प्रदान गर । 
महीमे अस्य वृषनाम शुपे माँश्चत्वे वा पृशने वा वघत्रे। 
अस्वापयन्रिगुतः ग्रेहयच्चापामित्राँ अपाचितो अचेत ॥५४॥ 
साधकलाई सुखको वर्षा गराउनु र दुराचारीलाई पराजित गरेर झुकाउनु यी तिम्रा दुई वय सुखदायी 
कार्य हुन् । हे सोमदेव ! तिमी सङ्ग्रामद्वारा, मल्लयुद्धद्वारा वा लुकेर हानी गर्न खोज्ने शत्रुलाई 
शक्तिहीन बनाएर नप्ट गर र मूर्खता हटाइदे । 
संत्री पवित्रा विततान्येष्यन्वेक धावसि पूयमानः । 
, असि भगो असि दात्रस्य दातासि मघवा मघवद्धय इन्दो ॥५५॥ 
ह सोमदव  अग्नि, वायु र जलरूपी तीन वटा चाल्नाबाट शोधित भएर तिमी कलशरूपी 
भूमण्डलतिर दौडँदै आउँछौ । तिमी ऐश्वर्यवान् छौ, दानका लागि योग्य धन प्रदान गर्ने र धनीहरू 
पनि तिमी अधिपति हौ  फक 


०२९ 


 





एष विश्ववित्सवते मनीषी सोमो विश्वस्य भुवनस्य राजा । 

द्रप्साँ ईरयन्विदथेष्विन्दुर्वि वारमव्यं समयाति याति ॥५६॥ 
सर्वञ्च, ज्ञानी र भुवनका राजा सोमदेव अनश्वचर चाल्नीमा दुई किसिमले प्रवाहित हुँदै सबै यञ्चमा रस 
प्रदान गर्दछन्। . 

इन्दु रिहन्ति महिषा अदब्धाः परे रैभन्ति कवयो न गृध्राः । 

हिन्वन्ति धीरा दशभिः क्षिपाभिः समञ्जते रूपमपाँ रसेन ॥५७॥ 
महान् त्राषिले अविनाशी सोमरसको स्वाद लिन्छन्। धनको कामना भएका ज्ञानीभौँ विद्वान् 
याजकहरू दसै औँलाले यो सोमरस जलमा मिसाउँदै स्तुति गर्दछन् । 


त्वया वयं पवमानेन सोम भरे कृत वि चिनुयाम शश्चवत्। 

तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पुथिवी उत द्यौः ॥५८॥ 
हे संसार शुद्ध र पवित्र गराउने सोमदेव ! तिम्रा सहायताले हामी जीवन सङ्ग्राममा निरन्तर उत्तम 
कर्म चयन गरौँ । यसका लागि अदिति, मित्र, वरुण, पृथ्वी, सिन्धु र द्युलोकले हामीलाई यशस्वी 
बनाञन् । 


सूक्त ९८० 

क्रषि  अम्बरीष त्राजिश्वा भारद्वाज । देवता  पवमान सोम । छन्द  अनुष्टुप् बृहती । 
अभि नो वाजसातमं रयिमर्ष पुरुस्पृहम्। 
इन्दो सहस्रभर्णसं तुविद्युम्ने विभ्वासहम् ॥१॥ 


 सयौँ मानिसबाट प्रशंसित, हजारौँको पोषक, विशेष ओजस्वी, बलवर्द्धक सोमरसले हामीलाई धन 


प्रदान गरोस् । 


परि ष्य सुवानो अव्ययं रथे न वर्माव्यत। 

इन्दुरभि द्वुणा हितो हियानो धाराभिरक्षाः ॥२॥ 
कवचवयुक्त पुरुष रथमा आरूढ भएझैँ स्तुत्य सोम कलशबाट खन्याउँदा धाराका रूपमा प्रवाहित 
हुन्छ। 

परि ष्य सुवानो अक्षा इन्दुरव्ये मदच्युतः । 

धारा य कर्घ्वो अध्वरे भ्राजा नैति गव्ययुः ॥२॥ 
सूर्यरश्मिको कामना गर्ने, स्वाभाविक तेजयुक्त यो श्रेष्ठ सोम धाराका रूपमा यज्ञमा प्रयोग हुन्छ। 
याजकलाई आनन्दित गर्नका लागि प्राकृतिक ढङ्गले परिष्कृत हुन्छ। 

स हि त्वं देव शश्वचते वसु मर्ताय दाशुषे । 

इन्दो सहस्रिणं रयिँ शतात्मान विवाससि ॥४॥ 
हे सोमदेव ! तिमी सधैँ दान दिने मानिसलाई सयौँ किसिमका धन प्रदान गर्दछौ । 

वयं ते अस्य वृत्रहन्वसो वस्वः पुरुस्पृह । 

नि नदेष्ठितमा इषः स्याम सुग्रस्याध्रिगो ॥५॥ 
हे उत्तम आश्रय प्रदान गर्ने सोमदेव । सबैबाट प्रशंसनीय, सबैलाई पोषण प्रदान गर्ने तिम्रा 
विभूतिका निकटताको लाभ हामी चाहन्छौँ । सूर्यका रश्मिसित रहने हे सोमदेव ! तिमीले प्रदान 
गरेका अन्न आदिको उपयोगबाट हामी सुखी होऔँ । 

द्वियं पञ्च स्वयशसं स्वसारो अद्रिसंहतम् । 

प्रियमिन्द्रस्य काम्यं प्रस्नापयन्त्यूर्मिणम् ॥६॥ . 
ढुङ्गाले पेलेर निकालेको, कीर्तिवान्, सबैको इष्ट र इन्द्रदेवका लागि प्रिय सोमलाई दस औँलाल 


 राम्ररी शोधित गर्दछन् र जलसित मिसाउँछन् । 


परि त्यं हर्यतँ हरि बभ्रु पुनन्ति वारेण । 

यो देवान्विश्वाँ इत्परि मदेन सह गच्छति ॥७॥ 
हरियो र खैरो रङ्गका सुन्दर सोमलाई जलले पवित्र बनाउँछ। यो सोम इन्द्र आदि देवताका नजिक 
आफ हर्षप्रदायक गुणसँगै जान्छ । 

अस्य वो ह्यावसा पान्तोदक्षसाधनम्। यः सूरिषु श्रवो बृहद्दधे स्वपर्ण हर्यतः ॥ जानीलाई 
हे देवता हो ! रक्षण सामर्थ्यले युक्त र बलवर्द्धक सोमरस पान गर। यस सोमरसले जा 
सूर्यले झैँ तेजस्विता प्रदान गर्दछ । ही 


८२० 


क 


स वाँ यसेषु मानवी इन्दुर्जनिष्ट रोदसी 
हे च्युलोक देना वो किाय अस्त तुविष्वणि ।९॥ 
। यजमामा हितकारी र तेजस्वौ छ यन बार 
माथिल्लो चुचुरामा रहेका तेजस्वी सोमरसलाई छ  निक  निति 


इन्द्राय सोम पातवे वृत्रघ्ने परि षिच्यसे 
हे सोमदेव यक७५०३७० ०७०५ सदनासदे॥१०॥ 
यजमानका लागि तिमी पात्रमा प्रवाहित भएर ११०५ कु दक्षिणा दिने वीरका लागि दन 


ते प्रलासो व्युष्टिषु सोमाः पवित्रे अक्षरन्। 

अप्प्रोथन्तः सनुतर्हुरश्चितः प्रातस्ताँ अप्रचेतसं ॥११॥ म 
बिहानीपख लुकेर बसेको अल्छ्याइँरूपी अज्ञानी चोरलाई सोमले भगाउँछ। त्यसं सनातन सोमलाई 
बिहानै शोधित गरेर पवित्र बनाउँछन् । 


तं सखायः पुरोरुचं यूयं वयं च सूरय । 
अश्याम वाजगन्ध्यं सनेम वाजपस्त्यम् ॥१२॥ 
हे मित्र हो ! तिमीहामी त्यही पराक्रमी, पौष्टिक, श्रेष्ठ सुगन्धी, शक्तिसामर्थ्य बढाउने सोमरस 
प्राप्त गरौँ। 
सूक्त  ९९ 
व्रषि  रेभसूनू काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  अनुडप बृहती । 
आ हर्यताय धृष्णवे धनुस्तन्वन्ति पाँस्यम्। 
शुक्रा वयन्त्यसुराय निर्णिजं विपामग्रे महीयुवः ॥१॥ 
योद्धाले धनुषमा प्रतञ्चा चढाएभौँ महान् उद्देश्य भएका क्रत्विकले विद्वान्का सामु प्राणशक्ति 
वृद्धि गर्नका लागि वाणीले तेजस्वी सोम विस्तार गर्दछन् । 
अध क्षपा परिष्कृतो वाजाँ अभि प्र गाहते। 
यदी विवस्वतो धियो हरि हिन्वन्ति यातवे ॥२॥  
रात सकिएपछि उषा कालमा जल मिसिएको परिष्कृत सोमले पौष्टिकता प्रदान गर्दछ। साधकका 
 औँलाले हरियो आभा भएको सोम कलशमा खन्याउँछन् । 
तमस्य मर्जयामसि मदो य इन्द्रपातमः । 


यं गाव आसभिर्दधुः पुरा नूर्न च सूर्य ॥३॥ 
परिष्कृत सोम आनन्ददायक हुनाले इन्द्रदेवले पिउन योग्य छ। गाई र साधकले त्यसको पूर्ण सेचन 
गर्दछन् र आज पनि गर्दै छन् । यस्तो सोम हामी परिष्कृत गर्दछौँ । 

त॑ गाथया पुराण्या पुनानमभ्यनूषत । 

उतो कृपन्त धीतयो देवाना नाम बिभ्रतीः ॥४॥ जानका 
पवित्र सोमरलाई प्रचलित याजकहरू स्तुति गर्दछन् । यस कामका लागि प्रेरित औँलाले 


लागि सोम तयार गर्दछन् । 
देवताको हविका किन्नेले त जन्ति घर्णसिम्। 


तमुक्ष 
पुर्वचत्तय आ शासते मनीषिणः ॥२॥ म 
दूत न पूर्वचित्तय आ सोमरसको भुस चाल्नीले छानेर सफा बनाइन्छ। पूर्ण 


सबैलाई धारण गर्ने, दुधले सेचन गरिएको 

सबैलाई मन कामनाले दूतजस्तो बनेका सोमलाई ज्ञानीहरूले स्तुति गर्दछन् । 

पुनानो मदिन्तमः सोमश्वमुः सीदति। 
पशौ नरेत आदधत्पतिर्वचस्यते र्वचस्यते धियः ॥९॥ 
भारी बोक्ने पशुलाई भारी बोकाइएझौँ आनन्ददायक पवित्र सोमरस पात्रमा हालिन्छ। पात्रमा 
हालेको बुद्धिको अधिष्ठाता त्यो साग हुन्छ । 

स मृज्यते सुकर्मभिर्देवो पकन. ति 

मानिसका यक रूपमा सोम चिनिएको छ। उत्तम कर्म गर्ने याजकले देवताका लागि 


निकालेको सोमरस जलमा मिसिएर शोधित हल 
र 





सुत इन्दो पवित्र आ नृभिर्यतो वि नीयसे। 
इन्द्राय मत्सरिन्तमश्चमूष्वा नि षीदसि ॥८॥ 
हे सोमदेव ! तिमीबाट निकालेको असन्त विशाल र अति आनन्दायक रस इन्द्रवलाई पिउनका 
लागि चाल्नीले शोधित गरेर याजकले कलशमा राखेका छन् । 
सूक्त  १ 
क्राषि  रेभसुनू काश्यप । देवता  पवमान सोम । छन्द  अनुच्प्। 
अभी ननन्ते अद्रुहः प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । 
वत्स न पूर्व आयुनि जात रिहन्ति मातरः ॥१॥ 
द्रोहविनाको र इन्द्रदेवलाई प्रिय लाग्ने सोम जलले रुचिपूर्वक प्राप्त गरेर माउले बाछो सह्यारेभेँ 
सद्यार्दछ। 
पुनान इन्दवा भर सोम द्विबसं रयिम्। 
त्व॑ वसूनि पुष्यसि विश्वानि दाशुषो गृहे ॥२॥ 
हे कान्तिमान् सोमदेव ! दुवै लोकमा हुने खालको पवित्र धन हामीलाई दे । तिमी दाताको 
घरलाई विभिन्न किसिमका ऐश्वर्यहरूले पूर्ण गराउँछौ । 
त्वै धियं मनोयुजं सृजा वृष्टि न तन्यठुः । 
त्व॑ वसूनि पार्थिवा दिव्या च सोम पुष्यसि ॥२॥ 
बादलले वर्षा गराएझैँ मनलाई उच्च बनाउने जु हामीलाई प्रदान गर । तिमी द्युलोक र 
पृथिवीको ऐश्वर्य बढाउँछौ । 
परि ते जिग्युषो यथा धारा सुतस्य धावति। 
रंहमाणा व्य१व्ययं वारं वाजीव सानसिः ॥४॥ 
हे सोमदेव ! सेवन गर्नका लागि तिमीबाट निकालेको रस अविनाशी चाल्नीबाट द्रुतगामी धाराका 
रूपमा वीर अश्वका गतिले बाहिर प्रवाहित हुन्छ। 
क्रत्वे दक्षाय न कवे पवस्व सोम धारया । 
इन्द्राय पातवे सुतो मित्राय वरुणाय च ॥५॥ 
हे ज्ञानी सोमदेव ! इन्द्र, वरुण र मित्रदेवले पान गर्नका लागि निकालेको तिम्रो रस हामीलाई 
ज्ञानवान् र बलशाली बनाउन धाराका रूपमा प्रवाहित हुँदै पवित्र बनोस् । 


पवस्व वाजसातमः पनित्रे धारया सुतः । 

इन्द्राय सोमा विष्णवे देवेभ्यो मधुमत्तमः ॥९॥ 
रसका रूपमा निस्केका हे सोमदेव ! आफ्ना मधुर पोषक धाराले इन्द्र, विष्णु आदि सबै देवता 
सन्तुष्ट गराउनका लागि पवित्र भएर असल पात्रमा स्थिर होउ । 

त्वां रिहन्ति मातरो हरि पवित्रे अद्रुहः । 

वत्सं जात न धेनवः पवमान विधर्मणि ॥७॥ 
छानेर सफा हुने, हे हरियो आभासम्पन्न सोमरस ! गाईले भर्खर जन्माएको बाछो चाटेझैँ आपसमा 
द्रोह नगर्ने औँलाले तिमीलाई सफा गर्दछन् । 

पवमान महि श्रवश्चित्रेभिर्यासि रश्मिभि । 

शर्धन्तमांसि जिघ्नसे विश्वानि दाशुषो गृहे ॥८॥ 
हे पवित्र सोमदेव ! आफ्ना सुन्दर रश्मिसँग सर्वत्र जाँदै महान् यशस्वी हुन्छौँ र तिमी दाताका घरमा 
गएर आफ्नो शौर्य देखाउँदै सम्पूर्ण अन्धकार समाप्त गर्दछौ । 

त्वं दा च महिव्रत पृथिर्वी चाति जभ्रिषे। 

प्रति द्वापिममुञ्चथाः पवमान महित्वना ॥९॥ 
पवित्रता प्राप्त गर्ने हे महान् व्रतधारी सोमदेव ! अन्तरिक्ष र पृथिवीलाई राम्ररी धारण गर्दै तिमी 
आफ्ना महिमाअनुसारको कवच धारण गर्दछौ । । 


५३२ 





क्राषि  श्यावाश्चि मनु सांवरण  कृरक  


 ।  अनुष्टुप् गायत्री । 
पुरोजिती वो अन्धसः सुताय मादयिलवे। सोम । छन्द  अनुष्टुप् गाय 


अप श्वान श्नथिष्टन सखायो दीर्घजिङ्वयम्॥१ 
हे पि । । अगाडि राखेको आनन्द प्रदान गर्ने सोमतिर लामो जिब्रो निकाल्दै जान लागेको कुक्र 
धपा 

यो धारया पावकया परिप्रस्यन्दते इन्दुरश्वो 

दि सुतः । न कृत्व्यः ॥२॥ 

यज्ञको सहयोगी सोम शोधित भएका वेला अश्चका गतिले पात्रमा क 

तदुरोषमभी नर सोम विश्वाच्या धिया। यङ्ग हिन्वन्त्यद्विभिः ॥३। 
हे क्रत्विक हो । दुष्टतानाशक सोमरसलाई आह्वान गर र यज्ञका निम्ति पूरा बलबुद्धि लगाएर 
ढुङ्गाले कुटेर रस निकाल । 

सुतासो मधुमत्तमा सोमा इन्द्राय मन्दिन । 

पवित्रवन्तो वो मदाः ॥४॥ 
मधुर हर्षप्रदायक सोमरस पवित्र भएर इन्द्रदेवका लागि तयार छ। हे सोमदेव  तिम्रो आनन्ददायक 
रस देवतासित पुगोस् । 

इन्दुरिन्द्राय पवत इति देवासो अग्नुवन्। 


वाचस्पतर्मिखस्यते विश्वस्येशान ओजसा ॥५॥ 
स्तोताहरू सोमरस इन्द्रदेवका लागि शोधित गछौँ भन्दछन्  ज्ञानरक्षक, समर्थ सोम यज्ञमा काम 
लाग्दछ। 

सहस्रधारः पवते समुद्रो वानमीङरु।   

सोमः पती रयीणां सखेन्द्रस्य ॥६॥ 
वाणीका प्रेरक, ऐश्वर्यवान्, इन्द्रदेवको मित्ररूपी सोम प्रत्येक दिन सहस्र धाराले कलशमा शोधित 
हुन्छ। 

अयं पूषा रयिर्भगः सोम पुनानो अर्षति । 

पतिर्विश्वस्य भूमनो व्यख्यद्रोदसी उभे ॥७॥ 
परिपोषक, सेवनीय, सुन्दर यो दिव्य सोम छानिँदै तलका भाँडामा प्रवाहित हुन्छ। सबै प्राणीको 
पालक यो सोमरस आफ्ना दिव्य तेजले दुवै लोक प्रकाशित गर्दछ । 

समु प्रिया अनूषत गावो मदाय घृष्वयः । 

सोमासः कृण्वते पथ पवमानास इन्दवः ॥८॥ 
है सोमदेव ! आनन्द प्राप्तिका लागि प्रेम र स्पर्धा प्रदर्शित गर्ने वाणी तिम्रो स्तुति गर्दछ। शोधित र 
ऐश्वर्यवान् सोमरस पनि आनन्दका लागि सञ्चरित हुन्छ । 

य ओजिष्ठस्तमा भर पवमान श्रवाय्यम्। 

यः पञ्च चर्षणीरभि रयिं येन वनामहै ॥९॥ 
हे सोमदेव । तिमी समाजका पाँचै किसिमका सबै मानिसलाई प्राप्त हुने शक्तिवर्द्धक, प्रशंसनीय 
रस पूरै हामीलाई दे । 

सोमा पवन्त इन्दवोस्मभ्य गातुवित्तमा । 

मित्राः सुवाना अरेपसः स्वाध्यः स्वविंद ॥१०॥ 
उचित मार्गको जानकारी भएको, मित्रजस्तै, पापरहित मनलाई राम्ररी एकाग्र गराउने 

पेलेर तयार पारेको सोमरस हाम्रा लागि शुद्ध गरिन्छ। 
सुष्वाणासो व्यद्रिभिश्चिताना गोरधि त्वचि । 
इषमस्मभ्यमभितः समस्वरन् वसुविदः ॥११॥ 


पृथ्वीका माथिल्लो तहमा रहने, ढुङ्गाले पेलेका, धनप्रदायक सोमले ऐश्वर्य प्रदान गर्छ। 
। ॥ 


 आल्विद् यो 


०३२ 


 








एते पूता विपश्चितः सोमासो दध्याशिर । 

सूर्यासो न दर्शतासो जिगलवो ध्रुवा घृते ॥१२॥ 
देख्ताखेरि सूर्यजस्तै तेजस्वी, शुद्ध, विलक्षण सोम दहीसहितको कलशमा छ र जलको सफा 
धारमा मिसिएर पवित्र हुन्छ। 

प्र सुन्वानस्यान्धसो मर्तो न वृत तद्वचः । 

अप श्वचानमराधसं हता मख न भृगवः ॥१२॥ 
शोधित हुँदाखेरि सोमको विघ्नकारी शब्द सन्तोषी मानिसले नसुनून् । भृगुले मख नामका 
दानवलाई लखेटेझैँ यञ्चस्थलबाट कुकुर लखेट। 


आ जामिरत्के अव्यत भुजे न पुत्र ओण्यो । 
सरज्जारो न योषाणां वरो न योनिमासदम् ॥१४॥ 
दाजुभाइजस्तै अति प्रिय सोम, मातापितका भुजामा रक्षित पुत्रझैँ चाल्नीबाट प्रवाहित भएर 
कलशमा खस्दछ। जार स्त्रीतिर वा वर कन्यातिर आकृष्ट भएझैँ सोम पनि कलशभित्र प्रवेश 
गर्दछ। 
स वीरो दक्षसाधनो वि यस्तस्तम्भ रोदसी । 
हरि पवित्रै अव्यत वेधा न योनिमासदम् ॥१५॥ । 
पौष्टिक तत्व र रसायनले युक्त वीर सोम द्यावापृथिवीमा आफ्नो तेज व्याप्त गराउंछ। याजक 
छल जन घरमा प्रविष्ट भएझैँ शोधित हरियो आभाले युक्त सोमरस छानिएर कलशमा प्रवेश 
गर्दछ। 
अव्यो वारेभिः पवते सोमो गव्ये अधि त्वचि । 
कनिक्रददवृषा हरिरिन्द्रस्याभ्येति निष्कृतम् ॥१६॥ 
यो सोम कनीले बनेको चालनीले छानिन्छ। भूमिका पृष्ठ भागमा स्थापित बलवान् सोम ध्वनि गर्दै 
इन्द्रदेवका नजिकै पुग्दछ । 
सूक्त  १०२ 
क्रषि  त्रित आप्स । देवता  पवमान सोम । छन्द  उष्णिक्। 
क्राणा शिशुर्महीनां हिन्वन्नृुतस्य दीधितिम्। विश्वा परि प्रिया भुवदध ॥ ॥१ 
यज्ञकर्ता र जलको महान् पुत्र सोम हो । यञ् प्रकाशित गर्न आफ्ना रसलाई यसले प्रेरित गर्दछ । यो 
सबै हविष्यान्नमा व्याप्त हुँदै द्युलोक र पृथ्वीलोकमा व्याप्त रहन्छ। 
उप त्रितस्य पाष्योउरभक्त यद् गुहा पदम्। यज्ञस्य सप्त धामभिरध प्रियम ॥२ 
त्रित क्रषिका गुफामा ढुङ्गोजस्तै कडा, दुई फल्याकका बीचमा फेला पर्ने सोमरसलाई 
ग्रत्विकहरूले गायत्री आदि सात छन्दले स्तुति गरे । 
त्रीणि त्रितस्य धारया पृष्ठेष्वेरया रयिम्। मिमीते अस्य योजना वि सुक्रतुः ॥३ 
तीनै भुवनमा तीनै काल व्याप्त रहने हे दिव्य सोमदेव ! तिमी आफ्ना रसका धाराले इन्द्रदेवलाई 
प्रेरित गर । ठूला याजकहरू उनलाई उत्तम स्तोत्रले गुणगान गर्दछन् । 
जज्ञान सप्त मातरो वेधामशासत श्रिये । अयं ध्ुवो रयीणाँ चिकेत यत्॥४॥ 
क के उत्पन्न बुद्धिको शक्ति बढाउने प्रयलमा लागेको यस सोमले धनसम्पदा राम्ररी 
छ। 
अस्य व्रते सजोषसो विश्वे देवासो अद्रुहः । स्पारहा भवन्ति रन्तयो जुषन्त यत्॥ 
प्रेमपूर्वक प्रसन्न रहने, यज्ञको व्रतमा लागेका र परस्पर द्रोहरहित सबै देवता सोमरस पान गर्न 
सङ्गठित हुन्छन् । 
यमी गर्भमृतावृधो दुशे चारुमजीजनन्। कवि मंहिष्ठमध्वरे पुरुस्पृहम् ॥६॥ 
व्यापक, ज्ञानी, पूज्य, अभीष्ट सोमलाई यञ्चको विस्तार गर्ने याजकले स्थापित गरे । 
समीचीने अभि ्मना यह्वी क्रतस्य मातरा । तन्वाना यज्ञमानुषग्यदञ्जते ॥७॥ 
यज्ञ विस्तारक याजकले सोमरस जलमा मिसाउँदा यो सोमरस आफैँ सबै तिरबाट एकत्र भएः 
महान् यज्ञको निर्माण गर्ने द्युलोक र पृथिवीतर्फ गमन गर्दछ । 


प३४ 





हकले 


क्रत्वा शुक्रेभिरक्षभिर्त्रणोरप व्रजं 
पव्रजं दिवः 
हे सासन । तिमी यस अहिंसित नि . । हिन्वन्ृतस्य दीधितिं प्राध्वरै ॥८५॥ 
सामर्थ्यले चयुलोकको अन्धकार हटाउ । तलाई तेजस्वी बनाउँदै ज्ञान र कर्मका तेजस्वी 
क्रषि  द्वित आप्त  सूक्त  १०२ 
ता प्र पुनानाय वेधसे सोमाय ॥१०३१, । भूति सोम । छन्द  उष्णिक्। 
हेस्तोता हो ! पोषण प्राप्त गराउनेहरूले  भू ने भरा मतिभिर्जुजोषते ॥१॥ 
स्तुतिले हर्षित हुने, ज्ञानी सोमका लागि प्रेरक मन्त्रको गायन का गरे तिमी यी पवित्र हँदै 
परि वाराण्यव्यया गोभिरञ्जानो अर्ति । त्री हा 
गाईको दुधमा मिसिएको सोमरस अंविनाशी  बैनुक्कन पुनानः कु हरिः ॥२॥ 
सोर्स तीन स्थानमा स्थापित हुन्छ। जान्छ परिष्कृत हुँदै हरियो आ 
परि कोशं मधुख्रुतमव्यये वारे अर्षति 
भि । अभि वाणीर्क्राषीणां सप्त नूषत ॥२। 
पचि भएको खो पनी मधर रस पात्रमा पुन्याउँछ। त्राषिका सात पदयुक्त वाणीले यी 
परि णेता मतीनां विश्वदेवो अदाभ्यः । सोम श्रम्वोर्विशद्धरिः ॥ 
असल मार्गमा बुद्धि प्रेरित गर्ने, अहिंसित, देवताको पय, शोधित हरियो माभासम्पन् सोमलाई 
पेलेर रस निकाल्ने ढुङ्गामा पुयाइन्छ । 
 परि दैवीरनु स्वधा इन्द्रेण याहि सरथस्। पुनानो वाघद्वाधद्धिरमर्तयः ॥५॥ 
हे सोमदेव ! स्तोताबाट स्तुत्त, अविनाशी, शाधित भइरहेका तिमी दैवी बलअनुसार एकै रथमा 


बसेर इन्द्रदेवसित हिँड । 

परि सप्तिर्न वाजयुर्देवो देवेभ्यः सुतः । व्यानशिः पवमानो वि धावति ॥॥ 
देवताका लागि निकालेको, सर्वव्यापी, बलको कामना गर्ने, तेजस्वी, पवित्र सोमरस अश्च कुदेभेँ 
चारैतिर प्रवाहित हुन्छ। 


सूक्त  १०४ 
नारदकाण्व । देवता  प॒वमान सोम । छन्द  उष्णिक् । 


क्रषि 
सखाय आनि षीदत पुनानाय प्र गायत । शिशु न यसै परि भूषत श्रिये ॥१॥ 
। बस र सोम शोधित गर्दाखेरि स्तुति गर । शिशुलाई गहनाले 


हे क्रत्विक् मित्र हो । यहाँ आएर 
सजाएफैँ यज्चीय साधनले सोमरसलाई सजाओ । 
समी वत्संन मातृभिः गयसाधनम् । देवाव्य मदमभि द्विशवसम् ॥२॥ 
हेक्रत्विक् हो ! घरको सा गुणको रक्षक, आनन्दवर्द्धक, दुवै खालका बल बढाउने 
यस सोमलाई आमासित छोराछोरी टाँसिएभैँ पारेर पानीमा मिसाओ । 
पुनाता वीतये। 
शक्ति प्राप्त हुने र मित्रवरुणले उ पाउने गरी कनेकतिलोन 
वसुविदमभि वाणीरनूषत । वर्णमभि वासयामसि ॥४॥ 
असम   तिम्रो धन हामीलाई प्राप्त होस् भनेर हाम्रो वाणी तिमीलाई 


शर्धाय र 


मदाना पत असि। सखेव सस्ये गाठुवित्तमो भव॥२॥ 
स्वामी सोमदेव ! तिमी तेजस्वी स्वरूपका छौ। एउय मित्रले अर्का मित्रलाई 
हामीलाई तिमी उचित मार्गदर्शन गरारु । 
सनमि कृध्यौस्मदा कं । ९०० युयोधि नः ॥६॥ 
भन्न मित्र बनाउ । हाम्रो हानी गर्ने छलकपट भएक मनभित्र वा 
हामीलाई पापमुक्त गराउ । , 
प्३ 





  ती क्र फै त  १ ००    । १ 
हि नत फेरे सको को  छै   १ ॥. १      ५५१, क 
११ ५१ ५१७० ७ ३ क  ॥ ११९३. हन बै  ७   . 
१   , ८३१३   बक टो ०   

 ॥  हु ९१३९३३ ठैँ३ ० ३ न. ।   ६ त ।  ७ ॥ ज् 


 सूक्त  १०५ 
क्रषि  पर्वतकाण्व नारदकाण्व । देवता  पवमान सोम । छन्द  उण्णिक । 
त॑ वः सखायो मदाय पुनानमभि गायत । शिशु न यसै स्वदयन्त गूर्तिभि ॥१॥ 
हे मित्र हो । आनन्ददायी सोमरस पेलेर तयार गर्दा प्रार्थना गर । शिशुलाई गहनाले सिँगारेझैँ यज्ञ र 
स्तुतिले यसलाई सुहाउँदिलो बनाओ । 


सं वत्सइव मातुभिरिन्दुहिन्वानो अज्यते। देवावीर्मदो मतिभिः परिष्कृतः ॥२॥ 
देवताको संरक्षक, प्रसन्नता प्रदायक, स्तुतिले शोधित र याजकको प्रेरक सोमरसलाई जलमा 
मिसाइन्छ। आमाले छोराछोरी नुहाइदिएझैँ सोमलाई जलले शुद्ध पारिन्छ । 


अयं दक्षाय साधनोञ्यं शर्धाय वीतये । अयं देवेभ्यो मधुमत्तमः सुतः ॥३॥ 
बल वृद्धिको साधनका रूपमा मधुरतम सोमरस देवताले पिउनका लागि विधिवत् निकालिन्छ । 
देवताहरू शक्ति र सामर्थ्यले सम्पन्न बन्नका लागि यो पान गर्दछन् । 


गोमन्न इन्दो अश्ववत्सुतः सुदक्ष धन्व । शुचिं ते वर्णमधि गोषु दीधरम् ॥४॥ 
रस निकालिसकेपछि हे बलशाली सोमदेव ! हामीलाई गाई, घोडाले युक्त धन प्रदान गर। 
त्यसपछि तिमी गाईका दुधमा मिसिएर पवित्र सेतो वर्णको बन । 


स नो हरीणां पत इन्दो देवप्सरस्तमः । सखेव सख्ये नर्यो रुचे भव॥५॥ 
हे हरियो वर्णका सोमदेव ! तेजस्विताका पुञ्ज र मानवका हितकारी भएर तिमी हाम्रा तेजस्वितामा 


पनि प्रखरता ल्याइदेछ। एउय मित्र अर्को मित्रको सहयोगका लागि तयार रहेझैँ व्यवहार 
हामीसित गर् । 


सनेमि त्वमस्मदाँ अदेवं कं चिदत्रिणम्। साह्राँ इन्दो परि बाधो अप द्वयुम् ॥६ 
हे सोमदेव ! हाम्रा लागि पुरातन सुख प्रकट गर र सुखमा बाधा हाल्ने शत्रु संहार गर  मनभित्र र 


बाहिर फरकफरक विचार राख्ने र बोल्ने गरेका दुष्टलाई समाप्त गर । दिव्य गुणरहित स्वार्थी शत्रु 
पनि संहार गर । 


सूक्त  १०६ 
क्रषि  अग्नि चक्षुमानव मनु । देवता  पवमान सोम । छन्द  उष्णिक्। 
इन्द्रमच्छ सुता इमे वृषणं यन्तु हरयः । श्रुष्ठी जातास इन्दवः स्वर्विदः ॥१॥ 
भर्खर बनेको, आतञ्चान वृद्धि गर्ने हरियो आभासम्पन्न जु पराक्रमी इन्द्रदेवलाई चाँडै प्राप्त होस् । 
अयं भराय सानसिरिन्द्राय पवते सुतः । सोमो जैत्रस्य चेतति यथा विदे। २॥ 
युद्धका समयमा सेवन गर्न योग्य सोमरस इन्द्रदेवका लागि तयार छ। विजयको कामना गर्ने 
इन्द्रदेवलाई यस सोमरसले विशेष जोस दिन्छ भन्ने सबैले जान्दछन् । 


म अस्येदिन्द्रो मदेष्वा ग्राभं गुभ्णीत सानसिम्। वज्र च वृषणं भरत्समप्सुजित्॥ 
सेवनीय सोमपानले आनन्दित भएर जल जितेका इन्द्रदेव धनुष र वज्र धारण गर्छन् । 
प्र धन्वा सोम जागृविरिन्द्रायेन्दो परि स्रव । द्युमन्त शुष्ममा भरा स्वर्विदम् ॥४ 
हे सोमदेव  स्फूर्तिले सम्पन्न भएर तिमी इन्द्रदेवका निम्ति कलशमा प्रवाहित होड । हामीलाई 
तेजवर्द्धक र ज्ञानवर्द्धक शक्तिले पूर्ण गरा । 
इन्द्राय वृषणं मदं पवस्व विश्वदर्शतः । सहस्रयामा पथिकृद्िचक्षणः ॥५॥ 
हे सोमदेव । तिमी सर्वद्रष्टा, ज्ञानवान्, हजारौँ मार्गका निर्माता र ज्ञाता हौ। त्यसैले इन्द्रदेवका 
निम्ति बलशाली र आनन्ददायक रस प्रदान गर । 


अस्मभ्यं गातुवित्तमो देवेभ्यो मधुमत्तमः । सहस्र याहि पथिभिः कनिक्रदत्॥ 
हे सोम । तिमी असल पथप्रदर्शक र देवताका प्रिय हौँ । त्यसैले ध्वनि गर्दे हजारौँ मार्गबाट प्रवाहित 
होङ । 

पवस्व देववीतय इन्दो धाराभिरोजसा। आ कलशं मधुमान्त्सोम न सदः॥ 
हे सोमदेव । देवताले सेवन गर्नका लागि वेगपूर्वक धारासँगै कलशमा प्रवाहित हार 
आनन्ददायक हे सोमदेव । हाम्रा यस कलशमा आएर तिमी स्थित होङ । 


०२६ 





जलमा मिसिने तिम्रा रसले बलान जानु । त्वाँ देवासो अमृताय कं पपु ॥८॥ 

गर्दछन् । न्द र यश बढाउँछ। देवता अमरत्व प्राप्त गर्न सोमपान 
आ नः सुतास इन्दवः 

आकाशबाट प्राणदायी वर्षा गरा बान्ता कि । वृष्ट्द्यावो रीत्यापः स्वर्विदः ॥९ 
सोम पुनान ठर्मिणाव्यो वारंवि हे दिव्य सोम ! ऐश्वर्य प्रदान गर । 

स्तुतिपछि पवित्र हुँदै, ध्वनि गर्दै, शोधित धावति। अग्रे वाचः पवमानः कनिक्रदत्॥ 

छानिँदै जान्छ। , शोधित भएको सोमरस प्रवाहका साथ अविनाशी चाल्नीले 
क लाल वाजिनं वने क्रोडन्तमत्यविम्। 

जल मिसिएको त्रिपृष्ठं मतय समस्वरन् ॥११॥ 

॥ वनस्पति ॥ जीवजगतरूलै शक्तिशाली सोम स्तुतिगान गर्दै ग्रखिकहरूद्वारा चाल्नीले छानिन्छ । अन्तरिक्ष 
वनस्पति र् जीवजगतरूपी तीन पात्रमा विद्यमान त्यो दिव्य सोमको वन्दना ज्ञानीहरूले गर्दछन् । 
पोषक  था सप्तरर्न वाजयुः ।पुनानो वाच जनयत्रसिष्यदत्॥ 

, सोम पात्रमा हुन्छ। छानिँदै गरेको त्यो 
जाने अश्चका जसरी नै तीव्र गतिली पात्रभित्र पुग्दछ। एको हुन्छ। छानिँदै गरेको त्यो सोमरस युद्धमा 
प्रशसनीई पवते हर्यतो हरिरति ह्वरासि रह्या। अभ्यर्षन्त्स्तोतृभ्यो वीरवद्यशः ॥१२॥ 
प्रशंसनीय हरियो आभाको सोम वंगयुक्त प्रवाहले आफ्नो अशुद्ध भाग शुद्ध गर्दै तलतिर रहेको 
कलशमा चुहुन्छ । हे सोमदेव ! तिमी क्रत्विकहरूलाई पुत्र वा अन्नसम्बन्धी कीर्ति प्रदान गर । 
 अयापवस्व देवयुर्मधोर्धारा असृक्षत । रेवती पर्येषि विश्वतः ॥१४॥ 
हे सोमदेव ! तिमी देवता भेट्ने रहरले शोधित हुँदाखेरि अविरल धाराका साथ शब्दनाद गर्दै मधुर 


भएर प्रचुर मात्रामा स्रवित भइदेछ  


सूक्त  १०७ 
क्रषि  सप्तरषिंगण । देवता  पवमान सोम । छन्द  प्रगाथ द्विपदा विराट् बृहती । 
परीतो षिञ्चता सुत सोमो य उत्तम हविः। 
दधन्वाँ यो नर्यो अप्स्वीन्तरा सुघाव सोममद्रिभिः ॥१॥ 
देवताको उत्तम हवि 


हे क्रात्विक् हो ! मानिसको हितैषि, ढुङ्गामा पेलिएको, जल मिसिएको सोम देव 


पुनानो५विभिः परि स्रवादन् सुरभिन्तरः । 
चित्त्वाप्सु मदामो अन्धसा श्रीणन्तो गोभिरुत्तरम् ॥२॥ 
अविनाशी, अति सुगन्धित, शोधित हुने हे सोमदेव ! छानिएपछि तिमीलाई अन्न आदि र गाईका 
दुधसित मिसाइन्छ। तिमीलाई जलमा मिसाएर सेवन योग्य बनाइन्छ । 
देवमादनः क्रतुरिन्दुर्विचक्षणः ॥२॥ 
देवताको आनन्द बढाउने, यञ्को साधनरूप, ज्ञानसम्न, तेजस्वी सोम सबैले हेर्नका लागि  


कलशमा रहास् । 
पुनानः सोम धारयापो वसानो अर्षसि। 
आ रलधा योनिमूतस्य देव हिरण्ययः ॥४॥ 
ऐश्वर्यदाता, स्वर्णभेँ चम्किलो, स्वच्छ हे सोमदेव ! शोधनका क्रममा जलले संयुक्त भएर अविरल 
धाराका रूपमा प्रवाहित तिमी यञ्च पात्रमा प्रतिष्ठित हुन्छौ 
दुहान 
धरुण वाज्यर्षति नृभिर्धूतो विचक्षणः ॥५॥ 
यश कर्ताहरूले परिष्कृत गरेको मधुर आनन्ददायी, दिव्य रस सोम यञ्चवेदीमा स्थापित छ। 
निरीक्षणकर्ता याजकलाई यो सोम श्रेष्ठ यज्ञीय भावले सम्पन्न रूपमा प्राप्त हुन्छ। 
पुनानः सोम जागुविव्यो वारे परि  नी 
विप्रो अभवोञङ्जिरस्तमो मध्वा यश नः ॥६॥ 
चैतन्य प्रिय र पवित्र सोम शोधनयन्त्रबाट शुद्ध त भएर क बन । अङ्गिरस क्रषिको परम्परामा 
श्रेष्ठ है सोमदेव ! बुद्धिवर्डक भए हाम्रो यज्ञ मधुर रसले पवित्र गराङ । 


पद३७ 





७  दुउीछि ५ ५ ०११ 
   ०१३ कै तु रै हे को ७ ५९१ १ छ    क 
५०१ १७१ ९१ ११६१८११ ९ पूरक ५९१ ६ १३०० ४ १०२९१,१५ भि १ 
 ॥ लोका  भरै  । । छ ५ ९ । १५११  ७ .  ञ्द्कैरे   ५ क छ १ ॥   थपे ॥३प 
५ ९ ११११९००, ०९ ३१,१,७,०४३ १०४ ५१११ ६८ ९ ००१४०, 
र०१ ५   १९० 


सोमो मीढ्वान्पवते गातुवित्तम क्रषिर्विप्रो विचक्षणः । 

त्वं कविरभवो देववीतम आ सूर्य रोहयो दिवि ॥७॥ 
सर्वश्रेष्ठ मार्गदर्शक, ज्ञानी, मेधावी, सर्वद्रष्ट, अत्यन्त आनन्ददायक सोमरस परिष्कृत हुँदै छ। हे 
दूरदशी होप । तिमी देवताका लागि अत्यन्त प्रिय छै र तिमीले आकाशमा सूर्यदेवलाई स्थापित 
गरेका छौ। 

सोम उ षुवाणः सोतृभिरधि ष्णुभिरवीनाम्। 

अश्वयेव हरिता याति धारया मन्द्रया याति धारया ॥०॥ 
याजकले पेलेर तयार पारेको सोम पवित्र भएर तलका भाँडामा प्रवाहित हुन्छ। यो सोम वेगपूर्वक 
हरियो रङ्गको आनन्ददायक धाराबाट पात्रमा जान्छ। 

अनूपे गोमान्गोभिरक्षाः सोमो दुग्धाभिरक्षाः । 

समुद्रै न संवरणान्यग्मन्मन्दी मदाय तोशते ॥९॥ 
आनन्द प्राप्तिका लागि तयार गरिने, प्रकाशित, गाईको दुध मिसेको सोमरस पात्रमा पुगेर सवै 
नदीहरू आफ्नो आश्रयदाता समुद्रमा पुगेर अडिएभझैँ अडिन्छ । 


आ सोम सुवानो अद्विभिस्तिरो वाराण्यव्यया । 

जनो न पुरि चम्वोर्विशद्धरिः सदो वनेषु दधिषे ॥१०॥ 
ढुङ्गाले पेलेर तयार गरेको यो सोमरस शोधनयन्त्रबाट तलको बर्तनमा छानिन्छ। हरियो आभासम्पत्र 
सोमरस काठको बर्तनमा पुगेर सहर पसेको मानिसभैँ त्यहीँ अडिन्छ। 


स मामृजे तिरो अण्वानि मेष्यो मीढहे सप्तिर्न वाजयुः । 
अनुमाद्यः पवमानो मनीषिभिः सोमो विप्रेभिर्त्राक्वभिः ॥११॥ 

बलवर्द्धक, परिपुष्ट, अश्वजस्तै प्रिय, त्रात्विकले कनीले छानेका सोमरस विद्वान्का स्तुतिले 
प्रशंसित हुँदै पवित्रता प्राप्त गर्दछ । 

प्र सोम देववीतये सिन्धुर्न पिप्ये अर्णसा । 

अंशोः पयसा मदिरो न जागृविरच्छा कोशं मधुश्वुतम् ॥१२॥ 
देवताले पान गर्ने सोम पानीमा मिसाइन्छ । हर्षप्रदायक हुनुका साथै सोम स्फुर्तिदायक पनि छ। यो 
सोमरस जलसित मिसिएर मधुररस चुहाउने भाँडामा अडिन्छ । 

आ हर्यतो अर्जुने अत्के अव्यत प्रियः सुनुर्न मर्ज्यः । 

तम हिन्वन्त्यपसो यथा रथ नदीष्वा गभस्त्यो ॥१२॥ 
प्रिय शिशुजस्तै संस्कारयुक्त स्वच्छ सोमरसलाई दट्रुतगामी अश्च युद्धमा पठाइएभैँ वेगपूर्वक हातले 
जलपात्रमा खन्याइन्छ । 

अभि सोमास आयवः पनन्ते मद्य मदम्। 

समुद्रस्याधि विष्यपि मनीषिणो मत्सरासः स्वर्विदः ॥१४॥ 
मानिसको हितैषि, ज्ञानदाता, आनन्दप्रदायक, शोधनयन्त्रबाट तलतिर बग्ने, आनन्ददायी सोम 
जलले भरिएका पात्रमा स्वतः शुद्ध हुँदै जम्मा हुन्छ। 

तरत्समुद्रै पवमान ञर्मिणा राजा देव क्रतं बृहत्। 

अर्षन्मित्रस्य वरुणस्य धर्मणा प्र हिन्वान क्रतं बृहत् ॥१५॥ 
प्रेरणादायी दिव्य सोम शुद्ध भएर, प्रकृतिमा रहेको विशाल सोमलाई समुद्रमा मित्र र वरुणदेवद्वारा 
प्रयोग गर्नका लागि स्थापित गरिन्छ । 

नृभिर्येमानो हर्यतो विचक्षणो राजा देवः समुद्रिय ॥१६॥ 
क्रत्विकहरूले शोधन गरेको, सबैको प्रियपात्र, विशेष ज्ञानवर्द्धक, राजासरिको दिव्य सोम 

 इन्द्रदेवका निमित्त शोधित भएर जलमा मिसिन्छ। 

इन्द्राय पवते मदः सोमो मरुत्वते सुतः । 

सहस्रधारो अत्यव्यमर्षति तमी मृजन्त्यायवः ॥१७॥ 
हर्षप्रदायक, पेलेर तयार पारेको सोम मरुत्वान् इन्द्रदेवका लागि पवित्र हुन्छ। यो सोम पहिले सहस्र 
धाराका रूपमा शोधनयन्त्रबाट शुद्ध हुन्छ, त्यसपछि फेरि स्तोताहरू मन्त्रले यसको शोधन गर्दछन् । 


प३८ 


।।। पाई 


पुनानश्रमू जनयन्मति कवि सोमो देवेषु रण्यति। 

अपो वसानः परि गोभिरुत्तरः सीदन्वनेष्वव्यत। ।१८॥ 
ज्ञान प्रकट गर्ने, स्तुतिको प्रेरक, सम्पूर्ण ज्ञानसम्पन्न सोमरस चाल्नीबाट जलपात्रमाथि शोधित हुँदै 
इन्द्र आदि देवताका निकटमा जान्छ। जल मिसिएको त्यो सोम उत्तरोत्तर परिष्कृत हुँदै दुधमा 
मिसिएर काठका भाँडामा जम्मा हुन्छ 

तवांह सोम रारण सख्य इन्दो दिवेदिवे। 

पुरूणि बभ्रो नि चरन्ति मामव परिधीँरति ताँ इहि॥१९॥ 


हे सोमदेव । हामीलाई तिम्रो मित्रताको लाभ प्राप्त होस् । हामीलाई दुःख दिने अनेकौँ खालका सबै 
व्यक्तिलाई तिमी नष्ट गर् । म 


उताह नक्तमुत सोम ते दिवा सख्याय बभ्र अधनि। 

घृणा तपन्तमति सूयं पर शकुना इव पप्तिम ॥२०॥ 
हे समुज्ज्वल सोमदेव ! हामीलाई दिनरात तिम्रो निकटता प्राप्त होस्। हामी यढाबाट चम्कने 
सूर्यदेव र तिमीलाई चराले भैँ प्रत्यक्ष देख्दछौँ। म 


मृज्यमानः सहस्त्य समुद्रे वाचमिन्वसि। 

रयिं पिशङ्ग बहुल पुरस्पृह पवमानाभ्यर्षसि ॥२१॥ 
उत्तम हातले निकाल्ने पवित्र सोमदेव ! तिमी शुद्ध गरिने कलशमा शब्द गर्दै प्रवाहित हुन्छौ र 
स्तोताका लागि प्रिय स्वर्ण आदि धन प्रदान गर्दछौ । 


मृजानो वारे पवमानो अव्यये वृषाव चक्रदो वने । 

देवानां सोम पवमान निष्कृत॑ गोभिरञ्जानो अर्षसि ॥२२॥ 
बलवर्द्धक, पवित्र चाल्नीले शोधित सोमरस जलमा अति वेगले प्रवाहित हुन्छ। हे शुद्धतायुक्त 
सोमदेव । तिमी देवताका लागि गाईको दुधसित मिसिन्छौ र पवित्र पात्रमा स्थापित गरिन्छौ । 

पवस्व वाजसातयेभि विश्वानि काव्या। 

त्वं समुद्र प्रथमो वि धारयो देवेभ्यः सोममत्सर ॥२३॥ 
स्तोत्रले पवित्र भएका, विशिष्ट अन्नले पोषकतायुक्त, देवतालाई आनन्द दिने हे सोमदेव । उदारता 
आदि विशिष्ट गुणले युक्त भएर यस श्रेष्ठ यज्ञमा पवित्र होङ । 

स तू पवस्व परि पार्थिव रजो दिव्या च सोम धर्मभिः । म 

त्वां विप्रासो मतिभिर्विचक्षण शुभ्र हिन्वन्ति धीतिभिः ॥२४ । 
है सोमदेव ! द्युलोक र पृथिवीलाई आफ्ना धारक सामर्थ्यले पवित्र बनाउ । हे विशिष्ट द्रष्टा 
सोमदेव ! शुभ्र वर्ण भएका तिमीलाई बुद्धिमान् स्तोता औँलाले निचोर्दछन्। 


पवमाना असृक्षत पवित्रमति धारया। 

मरुत्वन्तो मत्सरा इन्द्रिया हया मेधामभि प्रयांसि च ॥२५॥ 
मरुत्हरूका मित्र, हर्ष प्रदाता, इन्द्रका प्रिय, बुद्धि र अन्नले युक्त यज्ञमा प्रयुक्त हुने र शुद्ध रहने 
सोमरस शोधनयन्त्रबाट तल खस्दछ । 


अपो वसानः परि कोशमर्षतीन्दुर्हियानः सोतृभिः । 

जनअज्ज्योतिर्मन्दना अवीवशग्दाः कृण्वानो न निर्णिजम् ॥२६॥ 
क्रत्विकहरूले पेलेर तयार गरेको, जलमा मिसिएको सोमरस कलशमा एकत्र हुन्छ। ज्योतिष्मान् 
प्रकाशको निर्माण गर्ने हे सोमदेव ! तिमी आनन्ददायी दुधले आच्छादित आप्नो विशुद्ध रूप प्रक 
गर। 

म  १०८ गीता 
क्रषि  वासिष्ठ क्रजिश्वा भारद्वाज । देवता  पवमान सोम । छन्द  प्रगाथ गायत्री 

पवस्व मधुमत्तम इन्द्राय सोम क्रतुवित्तमो मद । महि द्युक्षतमो मद । ।१॥ पत्री। 
है सोमदेव । अत्यन्त मधुर हविका विषयमा सबै कुरो जान्ने, श्रेष्ठ, तेजस्वी, आनन्द 
भएकाले तिमी इन्द्रदेवलाई आनन्दित गर्नका लागि पवित्र होर । बढाउने 


०२९ 


विक 





यस्य ते पीत्वा वृषभो वृषायतेस्य पीता स्वर्विदः । 

स सुप्रकेतो अभ्यक्रमीदिषोच्छा वाजं नैतशः ॥२॥ 
हे सोमदेव । बलशाली इन्द्रदेव तिमीलाई पान गरेपछि अरू बलशाली हुन्छन् । आलञ्चानीहरू 
तिम्रो पान गरेर अत्यधिक आनन्दित हुन्छन् । उत्तम ज्ञानी इन्द्रदेव तिम्रा बलले सङ्ग्राममा विजयी 
अश्वजस्तै शीघ्र शत्रुको धन आफ्नो अधिकारमा लिन्छन् । 

त्व ह्पङ्ग दैव्या पवमान जनिमानि द्युमत्तमः । अमृतत्वाय घोषयः ॥२३॥ 
पवित्र सोम तेजस्वी, दिव्य जन्मका विषयमा जान्ने र अमृत तत्त्व प्रकट गर्ने हो । 


येना नवग्वो दध्यङ्ङपोर्णुते येन विप्रास आपिरे । 

देवानां सुम्ने अमृतस्य चारुणो येन श्रवांस्यानशुः ॥४॥ 
सोमको सहायताले दध्यङ् ग्रषिले नयाँ गाईको ढोका खोलेका थिए । त्यसैबाट विप्रले गाई प्राप्त 
गरे। त्यसका सहायताले देवता प्रसन्न हुँदा याजकले असल अमृत, अन्न आदि प्राप्त गर्दछन् । त्यस 
सोमले देवताका लागि अमरत्वको घोषणा गर्दछ । 


एष स्य धारया सुतोशव्यो वारेभिः पवते मदिन्तमः । क्रीडच्नूर्मिरपामिव ॥५॥ 
अति हर्षप्रदायक, पानीका तरङ्गभैँ क्रीडा गर्ने सोम रौँले बनेको चाल्नीमा छानिन्छ। 

य उस्रिया अप्या अन्तरश्मनो निर्गा अकुन्तदोजसा। . 

अभि व्रजं तन्तिषे गवयमश्चयं वर्मीव धरृष्णवा रुज ॥६॥ 
सोमले आकाशमा बढ्दो बादलभित्रको जल आफ्ना शक्तिले छिन्नभिन्न गर्दछ र गाई एवं अश्चलाई 
सबै तिरबाट घेर्दछ । हे सोम ! कवचले युक्त वीरले झैं शत्रु विनाश गर । 

आ सोता परि षिञ्चताश्व न स्तोममप्तुरं रजस्तुरम्। वनक्रक्षमुदप्रुतम् ॥७॥ 
हे याजक हो । अश्वजस्तै गतिशील, प्रार्थनायोग्य, पानीजस्तै प्रवाहमान, किरणभझैँ शीघ्र गमन गर्ने, 
जलयुक्त सोमरस पेलेर तयार गर र त्यसमा दुध मिसाओ । 

सहस्रधार वृषभं पयोवृध प्रियं देवाय जन्मने । 

क्रतेन य ग्रतजातो विवावृधे राजा देव क्रत॑ बृहत् ॥८॥ 
असङ्ख्य धाराले शोधित, सुखवर्द्धक, दुधमा मिसिएको, प्रिय सोम देवताका निम्ति संस्कारित 
गर । त्यो दिव्य गुणले संयुक्त सोम जलबाट प्रकट भएर बढ्दछ। 

अभि द्युम्न बृहद्यश इषस्पते दिदीहि देव देवयुः । वि कोशं मध्यम युव ॥९॥ म 
हे अन्नकाअधिपति र देदीप्यमान् सोमदेव ! तिमी देवतालाई प्राप्त हुन्छौ । हामीलाई तेजोमय एव 
महान् कीर्ति प्रदान गर र कलशपात्रमा गएर त्यसलाई भरिदेछ । 

आ वच्यस्व सुदक्ष चम्वोः सुतो विशां वह्विर्न विश्पतिः । 

वृष्टिँ दिवः पवस्व रीतिमपां जिन्वा गविष्ट्ये धियः ॥१०॥ 

राजाको जस्तै सबैलाई पालन गर्ने, बुद्धिशाली हे सोमदेव ! याजकको बुद्धि सन्मार्गतिर प्रेरित गर्दै 
अन्तरिक्षबाट बर्सिने पर्जन्यझैँ तलका पात्रमा जम्मा हुने कृपा गर । 


एतमु त्यं मदच्युतँ सहस्रधार वृषभं दिवो दुहुः । विश्वा वसूनि बिभ्रतम् ॥११॥ 
आनन्ददायी, हजारौँ धाराले कलशमा चुहुने, शक्तिवर्द्धक, सबै धनका स्वामी, तेजस्वी यो सोमको 
रस क्रत्विकहरूले पेल्दछन् । 

वृषा वि जले जनयन्नमर्त्यः प्रतपञ्न्योतिषा तमः । 

स सुष्टुतः कविभिर्निर्णिजँ दधे त्रिधात्वस्य दंससा ॥१२॥ 
आफ्ना ज्योतिले अन्धकार हटाउने, बल उत्पादक सोम अविनाशी रूपमा चिनिन्छ। ज्ञानवान 
याजकले स्तुति गरेको सोम आफ्नो विशुद्ध रूप धारण गर्दछ। तीनै लोकमा व्याप्त सोम यञीय 
कर्मका लागि प्रवाहित हुन्छ। 

स सुन्वे यो वसूनां यो रायामानेता य इडानाम्। सोमो यः सुक्षितीनाम् ॥१३॥ निकालेका 
क्रात्विकहरूले सम्पत्ति, दुध आदि पदार्थ, भूमि र श्रेष्ठ सन्तानप्रदायक सोमको रस निकाल 
छन् । 


पार छु 





यस्य न इन्द्र पिबाद्यस्य मरुतो यस्य वार्यमणा 
 भग । 
आयेन मित्रावरुणा करामह एन्द्रमवसे महे॥१४॥ 
 ७११५ ० गर्दछन्, जसको पान मरुत्हरूले गर्दछन् र जसलाई अर्यमा हौ 
भगदेवले पान गर्दछन्, मित्र, वरुण एवं इन्द्रलाई जुन सोमको संरक्षणका लागि बोलाउँछन्, ३ 
सोम हामी निचोरेर तयार गर्दछौँ । र जुन छुपुछै सव 


इन्द्राय सोम पातवे नृभिर्यतः स्वायुधो मदिन्तमः । पवस्व मधुमत्तमः ॥१ २॥ 
हे सोमदेव ! याजकबाट एकत्रित, अत्यन्त मधुर, आनन्ददायक, श्रेष्ठ आयुधले युक्त इन्द्रदेवले पान 
गर्नका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 


इन्द्रस्य हार्दि सोमधानमा विश समुद्रमिव सिन्धवः । 

जुष्ये मित्राय वरुणाय वायवे दिवो विष्टम्भ उत्तम ॥१६॥ 
हे सोमदेव ! समुद्रमा नदी प्रवेश गरेँ इन्द्रदेवका हृदयरूपी कलशमा प्रवेश गर । तिमी मित्र, 
वरुण, वायुदेव र इन्द्रदेवका निमित्त स्नेहयुक्त रस प्रवाहित गर । 

सूक्त  १०९ 

क्रषि  अग्निधिष्ण्य ऐश्वर । देवता  पवमान सोम । छन्द  द्विपदा विराट्। 

परि प्र धन्वेन्द्राय सोम स्वादुर्मित्राय पुष्णे भगाय ॥१॥ 
हे स्वादिष्ट सोमदेव ! तिमी इन्द्र, मित्र, पूषा र भगदेवका लागि प्रवाहित होछ। 
इन्द्रस्ते सोम सुतस्य पेयाः क्रत्वे दक्षाय विश्वे च देवाः ॥२॥ 
हे सोमदेव ! तिमीबाट निकालेको रस उत्तम ज्ञान र बल प्राप्तिका लागि इन्द्रदेवसहित सबै 
देवताले पान गरुन् । 

एवामृताय महे क्षयाय स शुक्रो अर्ष दिव्यः पीयूषः ॥२॥ 
हे सोम ! प्रकाशमान, दिव्य लोकमा देवताले सेवन गर्नका लागि प्रकट भएका तिमी अमरत्वसम्म 
पुग्नका लागि गतिशील होङ । 


पवस्व सोम महान्त्समुद्रः पिता देवानां विश्वाभि धाम ॥४॥ 
हे सोमदेव ! विस्तृत समुद्रजस्तै  गर्ने तिमी देवताका सबै आवासस्थलरूपी पात्रमा विद्यमान 


रहन्छौ । म 
शुक्र पवस्व देवेभ्यः सोम दिवे पृथिव्यै शंच प्रजायै ॥१॥ 
हे कान्तिमान् सोमदेव ! तिमी दिव्य गुणका लागि प्रवाहित होछ । त्यसबाट आकाश, पृथ्वी र 


प्रजालाई सुख प्राप्त होस् । 
दिवो धर्तासि शुक्र पीयूषः सत्ये विधर्मन्वाजी पवस्व ॥६॥ 
हे सोमदेव ! तिमी तेजस्वी छ र दिव्य गुणका धारक हौ । हे बलवान् सोम ! तिमी सत्यरूपी 


यज्ञकर्मका बीचमा परिष्कृत हुन्छा । 
पूर्व्यः ॥७॥ 


पवस्व सोम द्युम्नी सुधारो 
हे सोमदेव । प्रकाशयुक्त, सोझा धाराले राम्ररी पात्रमा खस्ने तिमी पहिलेको जत्तिकै श्रेष्ठ छौ। 
पात्रमा तिमी स्वयं प्रवाहित होउ । 

नृभिर्येमानो जज्ञानः पूतः क्षरद्विश्वानि मन्द्रः स्वर्वित् ॥८॥ 
यो सोम याजकले पेलेर पवित्र, आनन्दमय  सर्वज्ञ रूपमा प्रकट भएको छ। त्यसले हामीलाई 


विभिन्न किसिमले ऐश्वर्य प्रदान गरोस् ही 
 पुनानः प्रजामुराणः श्वानि द्रविणानि न ॥९॥ 
उनीको कान छानिएको पवित्र र तेजस्वी सोमरसले हामीलाई प्रजायुक्त सम्पूर्ण ऐश्वर्य प्राप्त 


गराओस् । मी 
पवस्व सोम क्रत्वे दक्षायाश्चो न निक्तो वाजी धनाय॥१०॥ 
हे सोमदेव ! स्वच्छ, शक्तिवर्द्धक भएर सधिएको अश्चभैँ बल र ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि पात्रमा 


स्थिर होङ । 


५४१ 





त॑ ते सोतारो रस मदाय पुनन्ति सोम महे द्युम्नाय ॥११॥ 
हे सोमदेव । साधकहरू तिम्रो रस हर्ष बढाउनका लागि शोधित गर्दछन् । तिमीलाई हामी दिव्य 
तेजरूपी ज्ञानका लागि शोधन गर्दछौँ । 
शिशुं जज्ञान हरि मृजन्ति पवित्रे सोम देवेभ्य इन्दुम् ॥१२॥ 
. नवजात शिशु सफा गरिएझैँ क्रत्विकहरू हरियो आभासम्पन्न सोमलाई देवताका लागि चाल्नीले 
शोधन गर्दछन् । 
इन्दु पविष्ट चारु्मदायापामुपस्थे कविर्भगाय ॥१२॥ 
श्रेष्ठ ज्ञानसम्पन्न यो सोम सम्पत्तियुक्त हर्ष प्राप्तिका लागि जलसित मिसाइन्छ। 
बिभर्ति चार्विन्द्रस्य नाम येन विश्वानि वृत्रा जघान ॥१४॥  
जुन शरीरले इन्द्रदेवले सबै पापी संहार गरे, यो सोम उनैको त्यही कल्याणकारी शरीर धारण 
गर्दछ। 
पिबन्त्यस्य विश्वे देवासो गोभिः श्रीतस्य नृभिः सुतस्य ॥१५॥ 
याजकले पेलेर निकालेको र गाईका दुध मिसाएको सोमरस सबै देवताले पान गर्दछन् । 
म प्र सुवानो अक्षाः सहस्रधारस्तिर पवित्र वि वारमव्यम् ॥१६॥ 
बलशाली र अनेकौँ धाराले छानिने सोम कनीको शोधक चाल्नीबाट छानिएर चुहुन्छ । 
स वाज्यक्षाः सहस्ररेता अद्धिर्मजानो गोभिः श्रीणान ॥१७॥ 
बलशाली, जलले शोधित, गाईको दुध आदिमा मिसिएको सोम छानिँदै जान्छ । 
प्रसोम याहीन्द्रस्य कुक्षा नृभिर्येमानो अद्रिभि सुतः ॥१८॥ 
ढुङ्गाले कुटेर निकालेका, क्रत्विकहरूले विधिपूर्वक पवित्र गरिएका हे सोमदेव ! तिमी इन्द्रदेवको 
पेटरूपी कलशमा पस । 
असर्जि वाजी तिर पवित्रमिन्द्राय सोमः सहस्रधारः ॥१९॥ 
७०० धारामा प्रवाहित, चाल्नीले शोधित, बलशाली, जञानवान् सोमरस इन्द्रदेवका निम्ति तयार 
गरिन्छ। 
अञ्जन्त्येनं मध्वो रसेनेन्द्राय वृष्ण इन्दु मदाय ॥२०॥ 
इन्द्रदेवको प्रसत्नताका लागि, सुखको वर्षा गराउने सोमरसलाई याजकहरू गाईको मिठो दुधमा 
मिसाउँछन् । 
देवेभ्यस्त्वा वृथा पाजसेपो वसान हरि मृजन्ति ॥२१॥ 
हे सोमदेव ! तिम्रो जलमिश्रित हरियो आभासम्पन्न रस याजकहरू देवताका लागि शोधित गर्दछन् । 
इन्दुरिन्द्राय तोशते नि तोशते श्रीणत्नुग्रो रिणन्नपः ॥२२॥ 
बलशाली सोमलाई तपस्याले तपाएर इन्द्रदेवका लागि राम्रो रौतिले शोधन गरिन्छ। यो सोमरस 
शोधित गर्दा जलमा मिश्रित गरिन्छ । 
बवृष्ण पौरुक सूक्त  ११० 
क्राषि  त्यरुण त्रैवृष्ण पौरुकुत्स्य । देवता  पवमान सोम । छन्द  अनुष्टुप् विराट्। 
पर्यू षु प्र धन्व वाजसातये परि वुत्राणि सक्षणिः । 
द्विषस्तरध्या ग्रणया न ईयसे ॥१॥ 
हे सोमदेव ! अन्न प्राप्तिका लागि उत्तम विधिले कलशमा अवस्थित होङ । हामीलाई क्रणबाट 
मुक्त गर्ने तिमी शत्रु परास्त गर्न आक्रमण गर् । 
अनु हित्वा सुतं सोम मदामसि महे समर्यराज्ये । 
वाजाँ अभि पवमान प्र गाहसे ॥२॥ 
हे सोमदेव ! रस पेलिसकेपछि तिमीलाई हामी विधिपूर्वक अर्चना गर्दछौँ । हे शोधित सोम ! श्रेष्ठ 
राजाको संरक्षणका लागि शक्तिशाली भएर तिमी विरोधी सेनामाथि आक्रमण गर्नका गमन गर्दछौ । 
अजीजनो हि पवमान सूर्य विधारै शक्मना पय । 
गोजीरया रहमाण पुरन्ध्या ॥३॥ बनाउँछौं 
हे दिव्य सोम्रदेव । तिमी किरणका माध्यमबाट अन्तरिक्ष र पृथ्वीमा जीवन गतिशील बनाउँछौँ। 
आफ्ना क्षमताले जल धारण गर्ने आकाशभन्दा माथि सूर्यदेव उत्पन्न गर्छौं । 


प्र 


॥  रि 


अजीजनो अमृत मर्त्यष्वाँ ग्रतस्य धर्मत्रमृतस्य चारुण 
रुण 
सदाखो कुँचमच्छ सनिष्गरत ॥॥ 
हे अमृतरूपी तिल  सत्र कल्याणकारी अमृत तत्त्व धारण गरेर अन्तरिक्षमा 
हि उत्पन्न गरेका थियौ र देवताको सेवा गग्यौ । तिमी अन्न आदि वैभवका 
लागि सधैँ सक्रिय रहन्छौ । 


अभ्यभि हि श्रवसा ततर्दिथोत्स न कं चिज्जनपानमक्षितम् 

शर्याभिर्न भरमाणो गभस्त्यो ॥५॥  
हे सोमदेव ! प्रजाले पिउने अक्षय जलको स्रोत हातका औँलाले उपलब्ध गराएभझैँ तिमी 
अन्रप्रदायकका रूपमा चाल्नीबाट तल आउँछौ । 

आदी के चित्श्यमानास आप्यं वसुरुचो दिव्या अभ्यनूषत । 

वारं न देवः सविता व्यूर्णुते ॥६॥ 
कालान्तरमा जबसम्म सर्वग्राही अन्धकार निवारण गर्दैनौँ, त्यस बेलासम्म यस सोमका द्रष्टा 
वसुरूपी दाजुभाइभौँ हामी यस सोमको स्तुति गर्दछौँ। 

त्वेसो प्रथमा वुक्तबर्हिषो महे वाजाय श्रवसे धियं दधुः । 

स त्वं नो वीर वीर्याय चोदय॥७॥ 
हे सोमदेव ! प्रधान क्रस्विकहरू श्रेष्ठ बल र अन्नका लागि तिम्रा विषयमा उच्च विचारले सम्पन्न 
छन्। हे वीर सोमदेव ! हामीलाई वीरताका निम्ति प्रेरित गर । 

दिवः पीयुषं पूव्य यदुक्थ्य महो गाहाद्िव आ निरधुक्षत। 

इन्द्रमभि जायमानं समस्वरन् ॥०॥ 
सबैभन्दा पहिले यो स्तुत्य अमृत सर्वोच्च र सुविस्तृत द्युलोकबाट प्रकट हुन्छ, त्यसपछि 
इन्द्रदेवसमक्ष याजकहरू सोमको सस्वर स्तुति गर्दछन् । 

अध यदिमे पवमान रोदसी इमा च विश्वा भुवनाभि मज्मना। 

युथे न निःष्ठा वृषभो वि तिष्ठसे॥९॥ 
हे शोधित सोमदेव ! गाईका समूहमा अवस्थित वृषभजस्तै तिमी द्ुलोक, पृथ्वी र सम्पूर्ण प्राणीका 
माझमा विद्यमान रहन्छौ । 

सोमः पुनानो अव्यये वारे शिशुर्न क्रीडन्पवमानो अक्षाः । 

सहस्रधारः शतवाज इन्दु ॥१०॥ 
हजारौँ धाराले चाल्नीबाट प्रवाहित यही सोम बालकभैँ क्रीडा गर्दै असीम सामर्थ्यले युक्त र 
तेजस्वी रूपमा कलशमा पुग्दछ। 

एष पुनानो मधुमाँ क्रातावेनद्रयेन्दु पवते स्वादुरूमिंः । 

वाजसनिर्वरिवोविद्वयोधाः ॥११॥ 


यो शोधित सोमरस मधुर, सुखद र सद्यले युक्त धाराका रूपमा इन्द्रदेवका निम्ति अन्न, धन र आयु 


प्रदान गर्दै प्रवाहित हुन्छ। पुतनयून्सेधनरकषास्यप 
स पवस्व सहमानः पृतन्पूल्तस १२ दु्गहाणि। 
 सासह्वन्त्सोम शत्रूत् ॥ 
स्वायुध गर्ने शत्रु पराजित गर्दै दुष्ट भाव भएका, कठिनताले वशमा आउने 


हे सोमदेव तिमी युद्धको इच्छा ग 
राक्षस संहार गर । तिमी उत्तम अस्त्रशस्त्रले युक्त भएर पुन विनाश गर्दै प्रवाहित होङ । 
सूक्त  १११ 
देवता  पवमान सोम । छन्द  अत्यष्टि । 


 अनानत पारुच्छेपि । दे 
ता भरिण्या पुनानो विधवा दरेषासि तरति स्वयुग्वा म सूरो न स्वयुग्वभिः। धारा 

सुतस्य रोचते पुनानो अरुषो हरिः । विश्वा यद्रूपा  सप्तास्येभिरकरक्वभि ॥१॥ 

हरियो आभा भएको शोधित सोमरसक वेजले शत्रु नाश गर्दछ। अन्धकार हटाउने सूर्यको 

रश्मिजस्तै सोमरसको उत्तम धारा चम्कन्छ, शोधित हरियो आभासम्पन्न सोमरस चम्कन्छ। अनि 

प्रकाशका सात रङ्ग तेज र स्तोत्रले अनक धारण गर्दछ। म 


०५४३ 





। फि 


त्व॑ त्यत्पणीनाँ विदो वसु सं मातृभिर्मर्जयसि स्व आ दम क्रृतस्य धीतिभिर्दमे। परावतो 
न साम तद्चत्रा रणन्ति धीतय । त्रिधातुभिररुषीभिर्वयो दधे रोचमानो वयो दधै ॥२॥ 
हे सोमदेव ! तिमीले व्यापारीवाट धनसम्पदा प्राप्त गरेका छौ। यञ्चका आधारभूत जलले 
यञ्स्थलमा उत्तम रूपमा तिमी पवित्र हुन्छौ । आनन्दित भएका याजकका स्थानबाट गुञ्जित हने 
सामगान परैदेखि सुनिन्छ। तीनै ठाउँमा देदीप्यमान हे सोमदेव ! याजकलाई तिमी उचित अन्न 
प्रदान गर्दछौ । 

हयु हसित याति चेकितत्सं रश्मिभिर्यतते दर्शतो रथो दैव्यो दर्शतो रथ । 

अग्मन्नुक्यानि जैत्राय हर्षयन् । वज्रश्च यद्धवथो अनपच्युता समत्स्वनपच्युता ॥३॥ 
हे सर्वज्ञ सोमदेव ! तिमी पूर्व दिशामा प्रस्थान गर्दा दिव्य र दर्शनीय तिम्रो रथ रण्मिका प्रभावले 
झन् तेजस्वी देखिन्छ। पुरुषार्थवर्द्धक स्तोत्र इन्द्रदेवसम्म पुग्दछ। त्यसपछि स्तोताहरू विजयका 
लागि उनलाई प्रसन्न गराउँछन् र उनले वब्ज प्राप्त गर्दछन्। हे सोम र इन्द्रदेव । त्यसपछि । 
तिमीहरूका आपसी सहयोगले युद्धमा पराजित हुँदैनौ । 


सूक्त  ११२ 
त्रषि  शिशु आङ्गिरस । देवता  पवमान सोम । छन्द  पङ्क्ति । 

नानानं वा उ नो धियो वि व्रतानि जनानाम् । 

तक्षा रिष्टं रुत॑ भिषग्ब्रहा सुन्वन्तमिच्छतीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥१॥ 
सिकर्मीले काठको काम राम्रो गर्न खोजभैँ, वैद्यले रोगीको हित चिताएझँ, ज्ञानवान् याशिकले 

  यजमानको कामना गरेझैँ, हाम्रो वुद्धि विभिन्न कुरोको खोजी गर्दछ। मानिसको कर्म पनि विभित्र 
। खालको हुन्छ। हे सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 

जरतीभिरोषधीभिः पर्णेभिः शकुनानाम्। 

कार्मारो अश्मभिद्युभिहिरण्यवन्तमिच्छतीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥२॥ 
पुरानो छिप्पिएको काठ, चराको प्वाँख र तीखो ढुङ्गाका टुक्राले बाण बनाउने शिल्पी धनी वत्र रहर 
गरेझैँ हामी सोम प्रवाहित हुने कामना गर्दछौँ । 

कारुरहं ततो भिषगुपलप्रक्षिणी नना । 

नानाधियो वसूयवोञ्नु गा इव तस्थिमेन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥३॥ 
हामी राम्रो सिप तयार गर्दछौँ । हाम्रा पिता पुत्रका चिकित्सक हुन् । माता र कन्याहरू पिस्ने काम 
गर्दछन् । हामी सवै भित्रभित्र कार्य गर्दछौँ, तापनि गोठालाले गाईको सेवा गरेजस्तै हामी सबैले तिम्रे 
सेवा गर्दछौँ । हे सोमदेव  इन्द्रदेवका लागि प्रवाहित होङ । 

अश्चो १००० ७ खं रथ हसनामुपमन्त्रिण । 

शेपो भेदौ वारिन्मण्डूक इच्छतीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥४॥ तत? 
भारी बोक्ने अश्चले राम्रा रथको कामना गरेझँ, साथीहरूले हाँसोठट्टा रुचाएझैँ कामुक व्यक्तिले 
नारीको कामना गरेझैं, भ्यागुताले पानीको पोखरी खोजेभझँ हामी सोमको कामना गर्दछौँ। हे 
सोमदेव  इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होड  


सूक्त  ११३ 
क्रषि  कश्यप मारीच । देवता  पवमान सोम । छन्द  पङ्क्ति । 

शर्यणावति सोममिन्द्र पिबतु वृत्रहा । 

बल दधान आत्मनि करिष्यन्वीर्य महदिन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥१॥ 
महान् पराक्रमी, वृत्रहन्ता इन्द्रदेव आर्फूभित्र उत्तम बल धारण गर्दै शर्यणावत् सरोवरमा स्थित सोम 
पान गरुन् । हे सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ  

आ पवस्व दिशांपत आर्जीकात्सोम मीदवः । 

व्रतवाकेन सत्येन श्रद्धया तपसा सुत इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥२॥ 
समस्त दिशाका स्वामी, कामना पूर्ति गर्ने हे सोमदेव सत्यको पालन गर्ने याजकका पवित्र स्तोत्रले 
श्रद्धा र तपयुक्त भएर तिम्रो पूजन गरेका छन् । त्यसैले तिमी आर्जीक देशबाट प्रवाहित होङ । हे 
सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 


सश 





पर्जन्यवृद्ध महिषं त॑ सूर्यस्य दुहिताभरत्। 

त॑ गन्धर्वा प्रत्यगृभ्णन्त सोमे रसमादधुरिद्धायेन्दो परि स्रव ॥३॥ 
सुर्यकी पुत्री उषाद्वारा वर्षाका जलमा वृद्धि भएको महान् सोम अन्तरिक्षबाट ल्याइएको हौं। 
सलाई वसुहरूले ग्रहण गरेर सोम नामका लहरामा स्थापित गरेका थिए है सोमदेव ! 
लागि तिमी प्रवाहित होउ । 

ग्रत वदनृतद्युम्न सत्य वदन्त्सत्यकर्मन्। 

श्रद्धा वदन्त्सोम राजन्धात्रा सोम परिष्कृत इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥४॥ 
सोम सत्यको कान्तिले युक्त सत्कर्म गर्दछ। हे तेजस्वी सोमदेव ! सत्य कर्म गर्दै श्रद्धायुक्त सत्स 
वचन बोल्दै र याजकबाट शोधित हुँदै इन्द्रदेवका लागि प्रवाहित होउ । 

सत्यमुग्रस्य बृहतः सं स्रवन्ति संस्रवाः । 

सं यन्ति रसिनो रसा पुनानो ब्रह्मणा हर इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥५॥ 
सत्यको सर्वोपरिता उद्घाटन गर्ने महान् सोमरसको धारा उचित किसिमले एकै साथ बगिरहेको 
छ। हे हरियो आभासम्पन्न सोमरस ! व्रह्वपरायणहरूबाट शोधित भएर इन्द्रदेवका लागि तिमी 
प्रवाहित होङ । 

यत्र ब्रह्मा पवमान छन्दस्यार वाच वदन्। 

ग्राव्णा सोमे महीयते सोमेनानन्दं जनयन्निन्धायेन्दो परि स्रव ॥९॥ 
सोमरसले देवतालाई आनन्दित गर्न ब्राह्मणहरू छन्दमा बनाएका स्तोत्र उच्चारण गर्दै ढुङ्गाले पेलेर 
निकालेको सोमरसको पूजा गर्दछन् । हे सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होउ । 

यत्र ज्योतिरजस्र यस्मिँल्लोके स्वहितम्। 

तस्मिन्मां धेहि पवमानामृते लोके अक्षित इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥७॥ 
हे पवित्र सोमदेव ! सूर्यदेवको अखण्ड तेजको सुख प्राप्त हुने मृत्युरहित, विनाशरहित लोकमा 
हामीलाई तिमी राख । हे सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होछ । 

यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधन दिवः । 

यत्रामूर्यद्ृतीरापस्तत्र माममृतं कृधीद्ायेन्दो परि स्रव ॥८॥ 
विवस्वान्का पुत्र राजा भएका, विशाल नदी बगेका, स्वर्गको द्वार भएका लोकमा हामी अमरत्व 
प्राप्त गरौँ । हे सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 

यत्रानुकाम चरण त्रिनाके त्रिदेवे दिवः । 

लोका यत्र ज्योतिष्मन्तस्तत्र माममृत कृधीन्द्रायेन्दो परि स्व ॥९॥ 


सूर्यदेव आफ्नो इच्छाअनुसार गतिशील भएका, तेजस्वी प्रजा भएका, तेस्रो लोकमा हामी 
प्राप्त गरौँ । हे सोमदेव । इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित हो । । 


यत्र कामा निकामाश्च यत्र ब्रध्नस्य विष्टपम्। 
स्वधा च यत्र तृप्तिश्च तत्र माममूत कृधीन्द्रागेन्दो परि स्व ॥१०॥ 
सबै सहुवितिशिक अभिलाषाहरू पूरा औँ  प्रदान गर्ने र थि ७ अन्न भएको, प्रतापी 
स्थान भएका लोकमा हामीलाई अमरत्व प्रदान गर। हे सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि 
तिमी प्रवाहित होङ । कु इन्द्रदेवका लागि 
यत्रानन्दाश्न मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते। 
 कामस्य यत्राप्ताः ११३ ७ु कत ॥ स्रव॥११॥ 
 आनन्दको वास भएको, हर्षदायी सम्पदा र ऐश्वर्य भएको, कामना 
हामीलाई त्यहाँ अमरत्व, प्रदान गर। है सोमदेव ! इन्द्रदेवका लौगि तिमी प्रवाहित ९ हुन लोकमा 


प४५ 


 








सूक्त  ११४ 
न्रषि  कश्यप मारीच । देवता  पवमान सोम । छन्द  पङ्क्ति । 
 यइन्दो पवमानस्यानु धामान्यक्रमीत्। 
तमाहुः सुप्रजा इति यस्ते सोमाविधन्मन इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥१॥ 
पवित्र तेजस्वी सोमका कार्यको अनुसरण गर्ने र पवित्र सोमको चित्तअनुकूल आचरण गर्नेलाई 
श्रेष्ठ सन्ततियुक्त गृहस्वामी भनिन्छ। हे सोमदेव  इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 
त्राषे मन्त्रकृता स्तोमैः कश्यपोद्र्धयन्गिर । 
सोम नमस्य राजानं यो जे वीरुधां पतिरिन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥२॥ 
हे मन्त्रद्रष्णा कश्यप क्रषि  स्तुतियुक्त वाणीले विस्तृत भएको, औषधिजस्तै प्रजाको रक्षा गर्ने 
सोमको पूजा गर । हे सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 
सप्त दिशो नानासूर्याः सप्त होतार ग्रत्विजः।  
देवा आदित्यां ये सप्त तेभिः सोमाभि रक्ष न इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥३॥ 
सूर्यदेवलाई आश्रय प्रदान गर्ने सात दिशा, सात याशिक र सात आदित्यसँगै हामीलाई संरक्षण प्रदान 
गर । हे.सोमदेव ! इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 
यत्ते राजञ्छूत॑ हविस्तेन सोमाभि रक्ष नः । 
अरातीवा मा नस्तारीन्मो च नः कि चनाममदिन्द्रायेन्दो परि स्व ॥४॥ 
हे राजा सोमदेव  तिम्रा लागि जुन हविष्यात्रको तयारी गरिएको छ, त्यसैबाट हाम्रो पोषण गर  
कुनै पनि शत्रुले हामीलाई घात नगरोस् र हाम्रो कुनै पनि पदार्थ कुनै शत्रुले अपहरण नगरोस् । हे 
सोमदेव  इन्द्रदेवका लागि तिमी प्रवाहित होङ । 
॥इति नवमं मण्डल समाप्तम्॥ 
 नवौँ मण्डल सकियो 


८४६ 








त 
ओम् भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। 
कण्ठ  संहिता 
॥अथ दशम मण्डलम्॥ 


दसौँ मण्डल॥ 


सूक्त १ 
क्रषि  त्रित आप्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अग्रे बृहन्नुषसामृर्ध्वो अस्थान्निर्जगन्वान्तमसो ज्योतिषागात्। 

अनगिनर्भातुना रुशता स्वङ्ग आ जातो विश्वा सद्मान्यप्राः ॥१॥ 
बिहान सबैभन्दा पहिले अग्निदेव माथितिर मुख पारेझेँ प्रज्वलित र स्थित हुन्छन्, अन्धकार हटाए 
तेजमय रूपमा अघि आउँछन् र उत्तम तेजले सबैतिर प्रकाश छदछन् । 

स जातो गर्भो असि रोदस्योरग्ने चारुविभृत ओषधीषु । 

चित्रः शिशुः परि तमांस्यक्तूत्त्र मातृभ्यो अधि कनिक्रद्दगाः ॥२॥ 
अग्निदेव द्यावापृथिवीका गर्भमा रहन्छन्। औषधिबाट जन्म लिएर सुन्दर स्थानमा प्रतिष्ठित 
हुन्छन् । अन्धकार परास्त गर्दछन् र शिशुझैँ शब्द गर्दै मातानजिक जान्छन् । 


विष्णुरित्था परममस्य विद्वाञ्जातो बृहन्नभि पाति तृतीयम्। 

आसा यदस्य पयो अक्रत स्वं सचेतसो अभ्यर्चन्त्यत्र ॥२॥ 
विद्वान् विष्णुदेव उसरी नै जन्मिएर हुर्कदै यस तृतीय लोक वा त्रित क्रषिको पालन गर्छन् । उनका 
मुखबाट उत्पन्न पोषक रसको आशा गर्दै याजकहरू अर्चना गर्दछन् । ॥ 

अत उ त्वा पितुभृतो जनित्रीरत्रावृ्ध प्रति चरन्त्यनैः । 

ताई प्रत्येषि पुनरन्यरूपा असि त्वँ विक्मु मानुषीषु होता ॥४॥ 
हे विश्वका पालक अग्निदेव ! तिमी औषधि र अन्नका उत्पादक हुनाले सुकेका काठमा जान्छौ । 
मानवीय सभ्यताका लागि तिमी नै यञ्च प्रदुर्भाव गर्दछौ । अन्न वृद्धिका लागि हामी हविष्यात्न 
समर्पित गर्दै तिम्रो अर्चना गर्दछौँ । 

होतारं चित्ररथमध्वरस्य यज्ञस्ययशस्य केतु रुशन्तम् । 

प्रत्यधिँ देवस्यदेवस्य मह्दा श्रिया त्वपग्निमतिथिं जनानाम् ॥५॥ 
यञ्गीय कार्यमा ध्वजाको रूपले दीप्तिमान्, देवता आहवान गर्ने, सबैका स्वामी, यजमानका लागि 
वन्दनीय इन्द्रदेवका नजिक पुग्ने अग्निदेवलाई ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि हामी उचित किसिमले 
स्तुति गर्दछौँ । 

स तु वस्त्राण्यध पेशनानि वसानो अगिनर्नाभा पृथिव्याः । 

अरुषो जात पद इडायाः पुरोहितो राजन्यक्षीह देवान्॥६॥ 
हे देदीप्यमान अग्निदेव ! तिमी पृथ्वीका केन्द्रस्थलमा स्वर्णजस्तै दीप्तिमान् भएर तेज धारण गर्दै 
उत्पन्न हुन्छौ। तिमी यज्ञस्थलका उत्त वेदीमा स्थापित भएर आफ्ना तेजले शोभायमान हुँदै 
हामीबाट देवशक्तिका लागि समर्पित हविष्यान्न प्रहण गर । 

आहि द्यावापृथिवी अग्न उभे सदा पुत्रो न मातरा ततन्थ । 

प्र याद्यच्छोशतो यविष्ठाथा वह सहस्येह देवान् ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! पुत्रले मातापितालाई धनआदिले सुखी गराएभझौँ तिमी दिव्यलोक र पृथ्वीलोकलाई 

गर्दछौ । हे तरुण पुत्र ! यथोचित सहयोगका लागि मातापिताका नजिक 


व्यापक विस्तार प्रदान गर्द अम्निदेव 
जा र उनीहरूको सहायता गर । हे शक्तिमान् अग्निदेव ! हाम्रा यस यज्ञमा तिमी इन्द्र आदि 


देवताहरूलाई पनि लिएर आउ । 
८४७ 


 ररर री रि र रि म या? 


सुक्त  २ 
क्रषि  त्रित आप्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 
पिप्रीहि देवाँ उशतो यविष्ठ विद्वाँ क्रतुरक्नतुपते यजेह। 
ये दैव्या क्रत्विजस्तेभिरग्ने त्वँ होतृणामस्यायजिष्ठ ॥१॥ 
सबैका लागि कल्याणकारी, नित्य नवीन रूपवान् हे अग्निदेव ! कामना पूर्ति गर्ने देवतालाई तिमी 
प्रशसित गरा । हे क्रतुका ज्ञाता अग्निदेव ! तिमी क्रतुअनुसार नै दिव्यतासम्पन्न ग्रत्विकहरूलाई 
सहयोग गरेर यज्ञ सम्पन्न गराञ, किनभने होताहरूमध्ये तिमी नै सर्वश्रेष्ठ छौ । 
वेषि होत्रमुत पोत्रै जनानां मन्धातासि द्रविणोदा क्रतावा । 
स्वाहा वयं कृणवामा हवींषि देवो देवान्यजत्वग्निरहन् ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! मानिसको यञ्च रुचाउने होता, पवित्रकर्ता, बुद्धिमान्, सत्यका संरक्षक र दाता तिमी 
हौ। हामी हव्य पदार्थले स्वाहा गर्दछौँ, पूजित भएर देवताको सत्कार गर । 
आ देवानामपि पन्थामगन्म यच्छक्नवाम तदनु प्रवोढहुम । 
अग्निर्विद्वान्त्स यजात्सेदु होता सो अध्वरान्त्स क्रतून्कल्पयाति ॥३॥ 
हामी आफ्नो सामर्थ्यअनुसार देवत्वका उच्च लक्ष्यतर्फ गतिमान् होऔँ। हाम्रो कार्य 
अनुकूलतापूर्वक पूर्ण होस् । मानिसका लागि यञ्चका सम्पादक अग्निदेव क्रतुअनुसार यज्ञ सम्पन्न 
गरुन् । उनी देवताका निम्ति आहुति सेवन गर्दछन् । 
यद्दो वयं प्रमिनाम क ००७. २३०० देवा अविदुष्टरासः । 
अग्निष्टद्विश्वमा पृणाति क्रतुभि कल्पयाति ॥४॥ 
हे देवता हो ! हामी ज्ञानरहित मानिसले अज्ञानतावश व्रत भङ्ग गरेका छौँ । यो कुरो जानेका 
अग्निदेवले हामीलाई जुन भावनाले देवता प्रसन्न हुने गरी यञ्च पूर्ण गराङन् । 

यत्पाकत्रा मनसा दीनदक्षा न यञस्य मन्वते मर्त्यासः । 

अग्निष्ट्ड्धोताक्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवाँ क्रतुशो यजाति ॥५॥ 
अञ्चानग्रस्त मानिस मानसिक परिपक्वता ल्याउने विधिमा अनभिज्च रहन्छन्, तापनि त्यस नियमका 
विशेषज्ञ अग्निदेवसित राम्ररी परिचित छन् । उनी क्रतुअनुसार देवताका लागि यञ्च गरेर हामीलाई 
सुख र आरोग्य प्रदान गर्दछन् । 

विश्वे्षां ह्यध्वराणामनीक चित्र केतु जनिता त्वा जजान । 

स आ यजस्व नृवतीरनु क्षाः स्पार्हा इषः क्रुमतीर्विश्वजन्याः ॥६॥ हे 
हे अग्निदेव । तिमी सबै यज्ञका अग्रणी र इच्छा लागेका विशिष्ट ज्ञानका उत्पादक हौं। 
प्रजापतिद्वारा उत्पत्न भएका तिमी स्तवनयुक्त र सबैको हितकारी हविष्यान्न देवतालाई प्रदान गर  

यं त्वा च्यावापृथिवी यं त्वापस्त्वष्य यं त्वा सुजनिमा जजान । 

पन्थामनु प्रविद्वान्पितृयाणं द्युमदग्ने समिधानो वि भाहि॥७॥ ॥ 
हे अग्निदेव ! तिमीलाई असल सृष्टिकर्ता प्रजापतिले द्युलोकमा सूर्यका रूपमा, पृथ्वीमा 
वैश्वानरका रूपमा, जलमा बडवानलका रूपमा र मेघमा विद्युत्का रूपमा सर्वत्र व्याप्त गराएका 
छन् । पितृहरूको गमन मार्ग राम्ररी चिनेर समिधाले तेजयुक्त हुँदै विशेष रूपले प्रकाशित होङ । 

सूक्त  ३ 
क्रषि  त्रित आप्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 

इनो राजन्नरतिः समद्धि रौद्रो दक्षाय सुषुमाँ अदर्शि । 

चिकिद्धि भाति भासा बृहतासिक्नीमेति रुशतीमपाजन् ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सबैका स्वामी, दिव्य गुणयुक्त, देदीप्यमान् शत्रुका लागि भयङ्कर, उपासकलाई 
इच्छित पदार्थ प्रदान गर्ने, सबै किसिमका शक्तिलाई विकसित गर्ने हौ भन्ने अनुभव गरिएको छ। 
सर्वज्ञाता तिमी प्रदीप्त भएर आफ्नो प्रकाश सर्वत्र फैलाउँदै निशाकालमा प्रकट हुन्छौ । 

कृष्णां यदेनीमभि वर्पसा भूज्जनयन्योषां बृहतः पितुर्जाम् । 

उध्वँ भानु सूर्यस्य स्तभायन्दिवो वसुभिररतिर्वि भाति॥२। . 
पितारूपी सूर्यबाट उत्पत्र भएका अग्निदेव उषा कालमा प्रकट भएर अँधेरी रातलाई आफ्न 


ज्वालाले परास्त गर्दछन्। त्यस बेला गतिशील अग्निदेव द्युलोकमाथि सूर्यको दीप्ति स्थापित गरेर 
स्वयं पनि प्रकाशित हुन्छन् । 


पष्पू 


 ना 








भद्रो भद्रया सचमान आगात्स्वसारं जारो अभ्येति पश्चात्। 
 सुप्रकतुभिरग्िवितिषदवशङ्धर्वगरभि राममस्थात्॥३॥ 
७०५० तकारसक अज्निदव कल्याणकारिणी उषाद्वारा सेवित र प्रदीप्त हुन्छन् । शत्रुनाशक अग्निदेव 
आफ्ना दिदीबहिनीजस्ता उषासित जान्छन्। आफ्ना तेजका प्रभावले सर्वत्र विचरणशील हुँदै 
जाज्वल्यमान लप्काले रातको अन्धकार नष्ट गरेर प्रतिष्ठित हुन्छन् । 


अस्य यामासो बृहतो न वग्बूनिन्धाना अग्ने सख्यु शिवस्य । 

ईड्यस्य वृष्णो बृहतः स्वासो भामासो यामन्नक्तवश्चिकित्रे ॥४॥ . 
प्रज्वलित र गतिशील अग्निदेवको ज्वालारूपी किरण स्तोताका लागि हानिरहित छ। स्तोत्र प्राप्त 
गर्ने, सुखप्रद र कल्याणकारी र हेर्नमा राम्रो किरणले र अन्धकार हटाउँछ। शक्तिवर्द्धक र 
देदीप्यमान किरण यञज्ञस्थलमा अग्निको प्रकाश फैलाउँछ  


स्वना न यस्य भामासः पवन्ते रोचमानस्य बृहतः सुदिवः । 

ज्येष्ठेभिर्यस्तेजिष्ठै क्रीडुमद्धिर्वरषिष्ठेभिर्भानुभिर्नक्षति च्वाम् ॥५॥  
अग्निदेवको प्रज्वलित, विशाल, तेजस्वी, ज्वालारूपी किरण शब्दभौँ व्याप्त भएर सर्वत्र आफ्ना 
आभा व्याप्त गरिरहेको छ। अग्निदेव उत्तम र विस्तृत वायुका प्रभावले खेल्दै किरणका माध्यमल 
दिव्यलोकलाई व्याप्त गराउँछन् । 


अस्य शुष्मासो ददृशानपर्वेर्जहमानस्य स्वनयन्नियुद्धिः । 

प्रलेभिर्यो रुशद्धिर्देवतमो वि रेभद्धिररतिर्भाति विभ्वा ॥६॥ 
दर्शनयोग्य तेजस्वी अग्निदेव देवतातिर हवि लिएर जान्छन् । यिनको सामर्थ्यशाली र विकारनाशक 
किरण वायुका माध्यमबाट शब्दायमान हुन्छ। गतिशील, ऐश्वर्यसम्पन्न, महिमायुक्त, शाश्वत तेजले 
सम्पन्न, शब्द निकाल्ने, उज्ज्वल वर्णयुक्त र देवताहरूमा प्रमुख अग्निदेव आफ्ना आभाले 
प्रकाशमान हुन्छन् । 

स आ वक्षि महि न आच सत्सि दिवस्पृथिव्योररतिर्युवत्योः । 

अग्नि सुतुकः सुतुकेभिरञ्चै रभस्वद्धी रभस्वाँ एह गम्याः ॥७॥ 
हे अग्निदेव । हाम्रा यज्ञमा सबै महान् देवताहरूसँगै आउ । द्युलोक र पृथ्वीका बीचमा सूर्यका 
रूपमा गमनशील तिमी यज्ञमा विराजमान होछ। यजमानका लागि सुगम तरिकाले प्राप्त हुने 
गमनशील अग्निदेव शीघ्रगामी वायुरूप अश्वका सहयोगले हाम्रा यज्ञमा उपस्थित होङन् । 

सूक्त  ४ 
व्रषि  त्रित आप्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टटुप् । 

प्रते यक्षि प्र त इयर्मि मन्म भुवो यथा वन्द्यो नो हवेषु। 

धन्वन्निव प्रपा असि त्वमग्न इयक्षवे पूरवे प्रल राजन्॥१॥ 
हामी मननीय स्तोत्र उच्चारण गर्दै तिम्रा लागि आहुति प्रदान गर्दछौँ। तिमी यज्ञस्थलमा विशेष 
रूपले विराजमान होङ । हे प्राचीन दीप्तिमान् अग्निदेव ! तिमी याज्ञिकहरूका लागि मरुस्थलमा 
जल उपलब्ध भएजस्तै शान्तिप्रद छौ । 

यं त्वा जनासो अभि सञ्चरन्ति गाव उष्णमिव व्रजं यविष्ठ। 

दूतो देवानामसि मर्यानामन्तर्महाँश्चरसि रोचनेन ॥२॥ 
हे नित्य युवा एवं बलिष्ठ अग्निदेव ! जाडोले आत्तिएका गाईले गोठको आड लिएभैँ मानिसले 
तिम्रो आश्रय लिने गर्दछन् । तिमी देवता र मानिसका सन्देशवाहक हौ। तिमी महिमाशाली भएर 
द्युलोक र पृथिवीका बीचमा हखि वहन गर्दै अन्तरिक्षमा प्रकाशमान भएर सञ्चरित हुन्छौ । 

शिशुं न त्वा जेन्य वर्धयन्ती माता बिभर्ति सचनस्यमाना । 

धनोरधि प्रवता यासि हर्यञ्जिगीषसे पशुरिवावसुष्टः ॥२॥ 
हे अग्निदेव । आफ्ना सन्तान पुष्ट गराउनका लागि आमाले आफूतजिक राखेझैँ धर्तीमाताले तिमी 
विजयशीललाई संवर्द्धित गर्दै नजिकै धारण गर्छिन् । बन्धनबाट छुटेको पशु गोठतिर जान लागेँ 
तिमी अन्तरिक्षका विशाल मार्गबाट तलका लोकमा प्रेरित हुँदै जान्छौ । 


८५४९ 


 





मूरा अमूर न वयं चिकित्वो महित्वमग्ने त्वमङ्ग वित्से। 
वत्रिश्वरति जिद्वयादद्रेरिह्यते युवति विश्पतिः सन् ॥४॥ 
हे ज्ञानवान् अग्निदेव ! हामी अञज्ञानग्रस्त मानिस तिम्रो महिमाबाट अनभिज्ञ छौँ । हे चैतन्य अग्निदेव 
। तिमी स्वयं नै आफ्नो महिमाका जाता छौ । साकार भएर निश्चिन्त शयन गर्ने, ज्वालारूपी जिब्राले 
हविष्यान्न ग्रहण गरी विचरण गर्ने तिमी प्रजाका अधिपति राजाजस्तै छौ र पत्नीका रूपमा आहुति 
ग्रहण गर्दछौ । 

कूचिज्जायते सनयासु नव्यो वने तस्थौ पलितो धूमकेतुः । 

अस्नातापो वृषभो न प्र वेति सचेतसो यं प्रणयन्त मर्ताः ॥५॥ 
नयाँ अग्निदेव सुकेका वनस्पतिमा प्रत्येक दिन जतासुकै प्रकट हुने गर्दछन् र धुवाँरूपी पताका 
भएका, पिङ्गल वर्णका, तेजयुक्त भएर जङ्गलमा रहेका छन्। तिर्खाएको साँढे जलतर्फ गएभँ 
स्नानविनै शुद्ध भएका अग्निदेव जङ्गलमा जान्छन् । ती अग्निदेवलाई श्रेष्ठ जागरुक याजकहरू 
यञ्चवेदीमा प्रतिष्ठित गर्दछन् । 

तनूत्यजेव तस्करा वनर्गू रशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम्। 

इयं ते अग्ने नव्यसी मनीषा युक्ष्वा रथं न शुचयद्धिरङ्गैः ॥६॥ 
वनमा विचरण गर्ने दुई तस्करले दस वय डोरीले बाँधेका छन्। हे अग्निदेव ! रथ बनेर तिम्रा 
नवीन स्तुतिले तिम्रो तेज धारण गर्दछ । 

ब्र ल च ते जातवेदो नमश्चेयं च गीः सदमिद्वर्धनी भूत्। 

रक्षाणो अग्ने तनयानि तोका रक्षोत नस्तन्वोर अप्रयुच्छन् ॥७॥ 
हे सम्पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव ! हामीले तिम्रो स्तुति गाएका छौँ । तिम्रो वन्दना गर्नका लागि नै 
स्तोत्र समर्पित गरिएको छ, सधैँभरि तिम्रो महिमा बढाउन त्यो स्तोत्र सफल होस्। हे तेजस्वी 
अग्निदेव । हामीलाई संरक्षण प्रदान गर र हाम्रा आफन्तलाई पनि पूर्ण संरक्षण प्रदान गर । 

सूक्त  ५ 
न्रषि  त्रित आप्स । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 

एक समुद्रो धरुणो रयीणामस्मदधृदो भूरिजन्मा वि चष्टे। 

सिषक्त्यूधर्निण्योरुपस्थ उत्सस्य मध्ये निहित पद वेः ॥१॥ 
अद्वितीय अग्निदेव समुद्रजस्तै विशाल आधार भएका र सबै ऐश्वर्य ट हुन् । विविध 
रूपमा उत्पन्न हुने हाम्रा हार्दिक अभिलाषाका ज्ञाता उनै हुन् । उनी आकाश एवं पृथ्वीका बीचको 
अन्तरिक्षमा रहन्छन् र मेघमण्डलका बीचमा सञ्चरित छन् । 

समान नीडं वृषणो वसानाः सं जग्मिरे महिषा अर्वतीभिः । 

क्रतस्य पद कवयो नि पान्ति गुहा नामानि दधिरे पराणि ॥२॥ 
उस्तै थातमा बस्ने बलवानूहरू महान् र चञ्चल अश्व र लप्का भएका अग्निले सम्पन्न हुन्छन्। 
दूरदर्शी कविले हृदयरूपी गुफामा अग्निका अन्य प्रचलित नाम धारण गर्दछन् र उनले यज्चका 
अनुशासनको रक्षा गर्दछन् ।  

क्रतायिनी मायिनी सं दधाते मित्वा शिशु जसतुर्वर्धयन्ती । 

विश्वस्य नाभिँ चरतो ध्रुवस्य कवेश्चित्तन्तु मनसा वियन्तः ॥२३॥ 
अन्न, तेज, सत्य र ऐश्वर्यले सम्पन्न द्यावापृथिवले अग्नि धारण गर्दछन्  शिशुको रूपमा रहेका 
अग्निलाई उनीहरू मातापिताझैँ समय अनुसारले उत्पन्न गर्दछन् । समस्त जडचेतन संसारले 
केन्द्ररूपी ज्ञानवान् अग्निदेवको गुणगान गर्दै हव्य प्रदान गर्दछ । 

क्रतस्य हि वर्तनयः सुजातमिषो वाजाय प्रदिवः सचन्ते । 

अधीवासँं रोदसी वावसाने घुतैरबैर्वावृधाते मधूनाम् ॥४॥ 
यज्ञआदि कर्म गर्दै ऐश्वर्यको अभिलाषा गर्ने यजमानहरू बल प्राप्तिका लागि राम्ररी प्रदीप्त 
अग्निलाई अर्चना गर्दछन् । पृथ्वी र द्युलोकले अग्नि, विद्युत् र सूर्यका रूपमा तीनै लोकमा 
विराजमान् अग्निदेवलाई मह, घिउ, जल र अन्नले बढाएका छन् । 


८५० 











विद्वान्हरूले अग्निदेवलाई उज्यालो, रमणयोग्य सात दिदीबहिनीजस्तै सुखदायी हुने र हेर्नमा 
रमाइलो रूपमा सबै पदार्थ देख्नका लागि प्रकट गरे। यी सातरङ्गी एवं उहिल्यै उत्पन्न ७ 
अग्निदैव द्युलोक र पृथ्वीका माझमा स्थापित भए । यजमानको कामना पूरा गर्ने प्रखर अग्निदेवले 


सप्त मर्यादा कवयस्ततक्वुस्तासामेकामिदभ्यंहुरो गात्। 

आयोई स्कम्भ उपमस्य नीडे पथां विसर्गे धरुणेषु तस्थौ ॥६॥ मात्रै 
नीतिकुशलहरूले मानिसका लागि सात किसिमिको मर्यादा निर्धारण गरे । तिनमा कुनै एउद मा 
उल्लङ्घन गरे पनि मानिस पापी कहलाउँछ। पापरूपी दुष्कर्मबाट मानिसलाई जोगाउने अग्निदेव 


नै हुन्। उनै अग्निदेव मानिसका नजिकै यज्ञवेदीमा सूर्यका रश्मिसित विचरण मार्ग र जलका 
बीचमा तीनै लोकमा विराजमान हुन्छन् । 


असच्च सच्च परमे व्योमन् दक्षस्य जन्मन्नदितेरुपस्थे । 

अगिनिह न प्रथमजा क्रतस्य पूर्व आयुनि वृषभश्च धेनुः ॥७॥ 
असत् र सत् दुवै रूपमा यिनी व्याप्त रहेका छन्। यस्ता कार्यदक्षको जन्म अदितिका काखमा 
भएको हो । यिनी निश्चित् रूपले हामी र हाम्रो यज्ञभन्दा पहिले नै जन्मिएका हुन् । पहिलो सृष्टिमा 
यिनी वृषभ र धेनुभित्र रहेका थिए । 


सूक्त  ६ 
क्रषि  त्रित आप्त्य । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 
अयं स यस्य शर्मन्नवोभिरग्नरेधते जरिताभिष्यै। 
ज्येष्ठेभिर्यो भानुभिर््रापुणां पर्येति परिवीतो विभावा ॥१॥ 
जसका संरक्षण शक्तिले स्तुतिकर्ताहरू अभष्टि फल प्राप्त गरेर आफ्नो सुखसौभाग्य बढाउँछन्, यी 
उनै अग्निदेव हुन् । अग्निदेव श्रेष्ठ सूर्यकिरणका रूपमा दीप्तिमान् तेजद्वारा चारैतिर प्रकाशित भएर 
सर्वत्र विचरण गर्दछन् । 
यो भानुभिर्विभावा विभात्यग्रिर्देवेभिर्त्रतावाजस्रः । 
आ यो विवाय सख्या सखिभ्योपरिहवृतो अत्यो न सप्तिः ॥२॥ 
असत्य र नित्य शाश्वत अग्निदेव, देवताको तेज प्रकट गर्दछन् । गतिशील अश्वजस्ता सखारूपी 
कल्याणकारी कार्य सम्पत्र गर्नका लागि निरन्तर यजमानका निकट पुग्छन् । 
ईशे यो विश्वस्या देववीतेरीशे विश्वायुरुषसो व्युष्यै। 
आ यस्मिमना हवींष्यग्नावरिष्टरथः स्कभ्नाति शुषै ॥३॥ 
सर्वत्र गतिशील अग्निदेव सम्पूर्ण विश्वमा यज्चीय कर्मका अधिपति हुन् । सबैको प्राणरूप बनेर 
उषा कालमा सक्रिय रहने स्वामी उनै हुन्। साधकहरू मानसिक भावनाअनुसार अग्निदेवलाई 
हविष्यात्र समर्पित गर्दछन् । उनका कल्याणकारी यज्ञरूपी रथले नै अनिष्टकारी शक्तिको कृप्रभाव 
रोकेर विश्वको व्यवस्था सञ्चालन गर्ने माध्यमको काम गरेको छ। 
शुषेभिर्वुधो जुषाणो अर्कैरदेवां  रघुपत्वा जिगाति । 
मन्द्रो होता स जुद्वारे यजिष्ठ अग्निरा जिघर्ति देवान् ॥४॥ 
अनेकौं शक्तिले संवर्द्धित, स्तोत्रले स्तुति गरिने अग्निदेव आफ्ना शीघ्रगामी रथले देवताका समीप 
पुग्दछन् । स्तुत्य, देवताका वाहक, वाणीले यजन गर्न योग्य अग्निदेव देवताबाट नियुक्त हुन् । उनी 
सवैका सहयोगी बनेर देवताहरूका निम्ति हविष्यान्न समर्पित गर्दछन् । 
तमुस्रामिन्द्रै न रेजमानमगिन गीर्भिर्नमोभिरा कृणुध्वम्। 
आ यं विप्रासो मतिभिर्गूणन्ति जातवेदसं जुट्दै सहानाम् ॥५॥ 
हे त्रात्विकहरू हो ! महान् ऐश्वर्य र विभिन्न साधन प्रदान गर्ने देदीप्यमान अग्निलाई इन्द्रदेवको 
जस्तै प्रार्थना गरेर आहुतिले आफूसमक्ष प्रकट गर । मेधावीहरू शत्रु पराजित गर्ने देवताको 
गर्न सर्वज्ञ अग्निदेवलाई आदरपूर्वक स्तुति गर्दछन् । आह्वान 


८५१ 





र्स यस्मिन्विश्वा वसुनि जापुर्वाजे बाश्चा सप्तीवन्त एवैः । 

अस्मै कतीरिन्द्रयाततमा अर्वाचीना आन आ कृणुप्व ॥६॥ 
है अगिनदेव  लडाइँका मैदानमा तीव्र गति भएका अश्व एकत्र भएँ संगारका समम्च सम्पदा 
तिम्रा अधीनरथ् भएर तिमीतिर एकप्र हुन आढँछ। है अगितिदैव ! हाम्रा लागि पतक्रमी 
इ्न्ट्रदेवबाट उपलब्ध सरक्षण साधन प्रदान गा । 


अधा ह्याने मह्वा निपद्मा सद्यो जज्ञानो हव्यो बभूध । 

त॑ ते देवासो अनु केतमाप्त्रधावर्धन्त प्रथमाप्त कमा ७ 
है अग्तिटेव ! तिमी उतत्र हुनासाथ महिमायुक्त भएर शीवत्रतापूर्वक प्रन्वखित हुन्छ्री र यन्नम्थलमा 
आहुर्ति सेवन गर्दछौ। त्यसैले मवै देवता तिमीलाई दैख्लासाथ पछ्याउन लाग्टख्न । त्रैष्ठ 
व्यक्तिहरू तिमीबाट संरक्षित भएर उत्रतिको चुलीमा पुरदछन । 

सूक्त  ७ हक 
श्रपि  त्रित आप्न । दैवता  आगन । छन्द  प्रिष्टुप । 

स्वस्तिनो क विश्वायुर्धेहि यजधाय देव  

सचेमहि तव दस्म ण ठरभिर्देव शंसै ॥१॥ 
है दिव्य गुणले सम्पत्र अग्निदैव ! दिव्यलोक र पृथ्वीबाट तिमी हाम्रो यन्नका लागि सम्पूर्ण 
कल्याणकारी अत्र प्रदान गर  हामी तिम्रा निम्ति यजीय भावले साधन अर्पित गरौँ । है अद्वितीय 
आगनिदेव ! तिमी आफ्ना विशिप्ट ज्ञातसम्पदा र संरक्षण सामर्थ्यलै हाम्रो संरक्षण गर्दछ । 


इमा अग्ने मतयस्तुभ्य जाता गोभिरञ्जैरभि गृणन्ति यधः । 

यदा ते मर्तो अनु भोगमानद्वसो दधानो मतिभिः स्रुजात ॥२॥ 
है अग्निदेव ! यो स्तोत्र तिम्रै लागि उच्चरित छ। हाम्रा लागि गाई र् अश्वले युक्त धन तिमीले 
प्रदान गरेका छै, त्यसबाट पनि तिम्रै महिमा बढेको छ। तिमी मानिसलाई ठपभाोग्य धनसम्पदा 
प्रदान गर्दछ । हे श्रप्ठ गुणले सम्पत्र ऐश्वर्यदाता ! हामी तिमीलाई प्रार्थना अर्पित गर्टछैँ । 

अरिन मन्ये पितरमग्निमापिमगिन भ्रात्रै सदमित्सखायम्  

अग्नेरनीकं बृहतः सपर्य दिवि शुर्क्र यजर्त सूर्यस्य ॥३॥ 
हामी अग्तिदेवलाई नै संरक्षण प्रदान गर्ने पिता, सहायक बन्धु र सधैँ आफ्नो हितैषि मित्रका कपमा 
स्वीकार गर्दै छैँ। हामी महिमायुक्त अग्निदैवलाई यञ्नस्थलमा उसै किसिमले अर्चना गर्टछँ, जसरी 
मानिसहरू दिव्यलोकमा रहेका पृजनीय, प्रकाशमान सूर्यमण्डलको उपासना गर्दछन् । 

सिध्रा अग्ने धियो अस्मै सनुत्री्य त्रायसे दम आ नित्यहोता । 

त्रतावा स रेहिदश्वः पुरुश्ुर्घुभिरस्मा अहभिर्वाममस्तु ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! हम्रो वुद्धि अभीष्ट फल प्राप्त गर्नका लागि सहायक सिद्ध होस् ! होताका रूपमा 
तिमी जसलाई आफ्ना नियन्त्रण एर्व संरक्षणमा गख्दछै, त्यस्ता हामी तिम्रा ननिकँ रहेर यञ्चमय 
जीवन वाँचौँ। हामी अश्व आदिले युक्त धन र मन सम्पटाका स्वामी वरनौँ। हामीलाई 
ऐश्वर्षशाली समयमा हविप्यात्र समित गर्ने अवसर प्राप्त होस् । क 

द्युभि्हिति मित्रमिव प्रयोर्ग प्रलमृत्विजमध्वरस्य जारम्। 

बाहुभ्यामग्निमायवोजनन्त विक्रु होतार न्यसादयन्त ॥५॥ ॥ 
तेजोमय, मित्रतुल्य, पुरातन, क्रत्त्रिकजस्ता, हिंसारहित, यज्ञसम्पत्र गराठने, अगिनिलाई 
याज्ञिकहरूले आफ्ना हातले उत्पत्र गरे । मानिसले देवता आह्वान गर्न र यज्ञका निमित्त अग्निलाई 
प्रजाका माफमा प्रतिष्ठित गरे ।  

स्वर्य यजस्व दिवि देव देवान्किं ते पाक कृणवदप्रचेताः । 

ययथायज त्रतुभिर्देव देवानेवा यजस्व तर्न्व सुजात ॥६॥ 
है तेजसम्पत्र अग्निदेव ! तिमी टिव्यलोकमा स्थित देवताका लागि स्वर्य यजन गर  मन्द वुद्धि र 
अवौध मानिसले तिमीविना केही गर्न सक्दैन । है श्रेष्ठजन्मा अग्निदेव ! तिमीले बेलावखत 
टेवताहरूका निम्ति यजन गरेकै यस वला पनि गर । 





भवा नो अग्नेञवितोत गोपा भवा वयस्कृदुत  
स्कृदुत नो वयोधा । 
रास्वा च न सुमहो हव्यदाति त्रास्वोत नस्तन्वो३ अप्रयुच्छन् ॥७॥ 
हे ज्ञानी अग्निदेव ! तिमी प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपले सबै दुःखबाट हाम्रो रक्षा गर । हाम्रा लागि अन्न 


उत्यादनकर्ता र दाता बन। हे पूजनीय अग्निदेव ! हामीलाई यज्ञ गर्ने सामग्री प्रदान गर र हाम्रा 
शरीरलाई आलस्य आदिबाट बचाउ । 


सूक्त ८ 
क्राषि  त्रिशिरा त्वाष्ट्र । देवता  अग्नि इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्र केतुना बृहता यात्यग्निरा रोदसी वृषभो रोरवीति। 
दिवश्चिदन्तां उपमाँ उदानडपामुपस्थे महिषो ववर्ध ॥१॥ 
अग्निदेव धुवाँरूपी विशाल पताकाले युक्त भएर द्युलोक र पृथ्वीमा व्याप्त छन्। उनी देवता 
आहवान गर्ने बेलामा साँढे डुक्रिएझैँ शब्द निकाल्छन्। उनी द्युलोकनजिकै व्याप्त रहन्छन् र 
जलको आश्रयस्थल अन्तरिक्षमा विद्युत्का रूपमा संवर्द्धित हुन्छन् । 


मुमोद गर्भो वृषभः ककुद्मानस्रेमा वत्सः शिमीवाँ अरावीत्। 
स देवताप्युद्यतानि कृण्वन्त्वेषु क्षयेषु प्रथमो जिगाति ॥२॥ 
महान् तेजस्वी र कामनावर्षक अग्निदेव आकाश र पृथिवीका बीचमा प्रसत्नतापूर्वक रहन्छन् । यौ 
शब्दायमान अग्निदेव रात्रि र उषाका गर्भबाट उत्पन्न भएर यञ्चीय सत्कर्म निर्वाह गर्दछन् । यिनी 
आह्वानका लागि योग्य स्थान उपलब्ध गराउँदै यञ्चका सर्वश्रेष्ठ स्थानमा प्रतिष्ठित हुन्छन् । 
आयो मूर्धान पित्रोररब्ध न्यध्वरै दधिरे सूरो अर्ण । 
अस्य पकत्नरुषीरञ्वबुध्ना क्रतस्य योनौ तन्वो जुषन्त ॥३॥ 
आफ्ना मातापितारूपी पृथ्वी र द्युलोकका शीर्षमा तेज फैलाउने बलवान् अग्निको तेज यज्ञकर्ताले 
यज्ञमा प्रतिष्ठित गर्दछन् । अग्निदेव यञ्चस्थलमा व्याप्त, तेजसम्पन्न र हविष्यात्र सम्पन्न हुनाले 
मेधावीहरू उनको अर्चना गर्दछन् । 
उषउषो हि वसो अग्रमेषि त्वै यमयोरभवो विभावा। 
क्रताय सप्त दधिषे पदानि जनयन्मित्रै तन्वे३ स्वायै ॥४॥ 
हे प्रशंसनीय अग्निदेव । तिमी उषाकालभन्दा पहिले नै यञ्चस्थलमा विराजमान हुन्छौ । तिमी दिवस 
र रात्रि दुवैलाई सुशोभित गराउँछै। आफ्ना तेजले सूर्यदेवलाई उत्पन्न गरेर यञ्चका लागि सात 
खालका किरणरूपी दिव्यता धारण गर्दछौं । 
भुवश्चक्भुर्मह क्रतस्य गोपा भुवो वरुणो यदृताय वेषि। 
भुवो अपा नपाज्जातवेदो भुवो दूतो यस्य हव्यं जुजोषः ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी महिमायुक्त यज्ञ अथवा सत्यका नेत्र प्रकाशित गर्दछौ । तिमी वरुण रूपमा 
यज्ञस्थलमा गएर संरक्षण गर्दछौ । हे सर्वज्ञ अग्निदेव ! तिमी नै जलका पौत्रका रूपमा उत्पन्न छौ । 
तिमी जुन याञ्चिकको हविष्य स्वीकार गर्दछौ, उसेको सन्देशवाहक बनेर देवतासमक्ष पुन्याउँछौ । 
भुवो यज्ञस्य रजसञ्च नेता  ६० नियुद्धि सचसे शिवाभिः । 
दिवि मूर्धानं दधिषे स्वषाँ चकृषे हव्यवाहम्॥९॥ 
हे अग्निदेव । तिमीले हविष्यान्न प्रहण गर्ने आफ्नो जित्रोरूपी ज्वाला प्रदीप्त गर्दा यज्ञ र 
फलश्रुतिका रूपमा रहेका पर्जन्यको प्रवर्तक मानिन्छौ। तिमी कल्याणस्वरूप अश्वसँग पुग्दा 
दिव्यलोकमा विराजमान आदित्यको शोभा धारण गर्दछौ। 
अस्य त्रितः क्रतुना वत्रे अन्तरिच्छन्थीति पितुरेवैः परस्यमू 
सचस्यमानः पित्रोरुपस्थे जामि ब्रुवाण आयुधानि वेति॥७॥ 
त्रित नामक क्रषिले जीवात्माका रूपमा परम पितारूपी परमात्मासित नै अन्तःकरणमा यज्ञको 
कामना गर्छन् । पिताका काखमा रहेर स्तुति गर्दै आयुध प्राप्त गर्दछन् । 
स पित्र्याण्यायुधानि विद्वानिन्द्रेषित आप्त्यो अभ्ययुध्यत्। 
त्रिशीर्षाण सप्तरशिम जभन्वान्त्वाष्ट्रस्य चिन्निः ससूजे त्रितो गा ॥८॥ 
पिताबाट आयुध प्राप्त गरेर ती आप्तका पुत्र विद्वान् त्रित क्रषिका रूपमा रहेका सनातन चेतनायुक्त 
जीवात्माले बलियो सङ्ग्राम गरे। तीन टाउका र सात बन्धनयुक्त त्वष्टाका पुत्र 
अभिमानलाई वध गरेर ती मित्रले त्यहाँका गाइ फुक्का गराए । ननरूपी 


०५२ 


. 








भूरीदिन्द्र उदिनक्षन्तमोजो ५वाभिनत् सत्पतिर्मन्यमानम्। 
त्वाष्ट्रस्य चिद्विश्वरूपस्य गोनामाचक्राणस्त्रीणि शीर्षा परा वर्क ॥९॥ 
सत्का अधिपति इन्द्रदेवले त्वष्यका अति बलशाली र अभिमानी पुत्र विश्वरूपलाई विदीर्ण गरे । 
उनका गाई आफूतिर बोलाउँदै त्यसका तीन वटै शिर छेदन गरे । 
सूक्त  ९ 
क्रषि  त्रिशिरा त्वाष्ट्र। देवता  आपो देवता । छन्द  गायत्री अनुष्टुप् । 
आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न झर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥१॥ 
हे जलदेवता ! तिमी सुखका मूल स्रोत हौ। हामीलाई पराक्रमले युक्त उत्तम कर्म गर्नका लागि 
पोषक रस प्रदान गर् । 
यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह न । उशतीरिव मातर ॥२॥ 
हे जलदेवता ! हामीलाई अत्यन्त सुखकर पोषक रस सेवन गर्न देछ। माताले आफ्ना दुधले 
बच्चालाई पोषण दिएभझैँ हामीलाई तिमी पोषित गर । 
तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥३॥ 
हे जलदेव  तिम्रो कल्याणकारी रस हामीलाई शीघ्र उपलब्ध होस्। त्यसैबाट तिमी सम्पूर्ण 
विश्वलाई तृप्त गर्दछौ । हाम्रा वंश पोषित गरेर तिमी अघि बढाइदेङ । 
शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये। शं योरभि स्रवन्तु न ॥४॥ 
हामीलाई सुखशान्ति प्रदान गर्ने जलप्रवाह प्रकट होस् । त्यो जल पिउने योग्य, कल्याणकारी र 
सुखकर होस् । शिरमाथि बर्सिने रोग हामीदेखि टाढा लगिदेओस् । 
ईशाना वार्याणां क्षयन्तीश्वर्षणीनाम् । अपो याचामि भेषजम् ॥५॥ 
जल प्रवाह मानिसको इच्छित पदार्थको स्वामी र सम्पूर्ण प्राणीको आश्रयदाता हो। हामी जलबाट 
औषधिमा जीवनरसको कामना गर्दछौँ । 
अप्सु मे सोमो अन्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा । अग्नि च विश्वशम्भुवम् ॥६॥ 
जलतत्त्वमा सम्पूर्ण जीवनरस र संसारका लागि सुखदायक अग्नितत्त्व पनि रहेको छ भन्ने कुराको 
सोमदेवले सङ्कत गरेका छन् । 
आपः पृणीत भेषजं वरूथं तन्वेर मम । ज्योक्च सूयं दृशे ॥७॥ 
हे जलदेवता ! हाम्रा शरीरका लागि संरक्षक औषधि प्रदान गर । त्यसबाट आरोग्य लाभ गरेर हामी 
चिरकालसम्म सूर्यदर्शन गर्दै कृतार्थ होऔँ र दीर्घायु प्राप्त गरौँ । 
इदमापः प्र वहत यत्कि च दुरितं मयि। यद्वाहमभिदुद्रोह यद्वा शेप उतानृतम् ॥ 
हामीभित्र कसैप्रति पनि द्वेषभाव, आक्रोशवश हत्याहिंसा, असत्य वाणी आदिको प्रयोग गर्ने 
विकृति रहेको छ भने हे जलदेवता  तिनलाई पूरै समाप्त गरेर हामीलाई शुद्ध र पवित्र बनाउ । 
आपो अद्यान्वचारिषं रसेन समगस्महि। 
पयस्वानग्न आ गहि त॑ मा सं सृज वर्चसा ॥९॥ 
आज जलको आश्रय प्राप्त गरेर त्यसका रसबाट हामी लाभान्वित भएका छौ । हे जलमा विद्यमान 
अग्निदेव  नजिकै आएर हामीलाई आफ्ना तेजले परिपुष्ट गर । 
सूक्त  १० 
क्रषि  यमी यम । देवता  यम यमी । छन्द  त्रिष्टुप् । 
ओ चित्सखायं सख्या ववृत्यां तिर पुरू चिदर्णवं जगन्वान्। 
पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरं दीध्यानः ॥१॥ 
हे यमदेव ! विशाल आकाशको एकान्तमा सख्य अथवा मित्रभावले तिमीलाई म भेट्न चाहन्छु। 
नौकाजस्तो भएर संसाररूपी समुद्र तर्नका लागि पिताका नातिका रूपमा हाम्रा असल सन्तान 
उत्पन्न गराउन हामी परस्पर सङ्गत होऔँ भन्ने विधाताको इच्छा छ। 
न ते सखा सख्यं वष्ट्येतत्सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति । 
महस्पुत्रासो असुरस्य वीरा दिवो धर्तार उर्विया परि ख्यन् ॥२॥ 
हे यमी ! तिम्रो सहयोगी यम तिमीसितको यस्तो सम्पर्कको कामनाले रहित छ, किनभने तिमी मेरी 


८५४ 





साख्खै बहिनी हौ। हाम्रा लागि यो उचित होइन । असरका अनेकौँ वीर पुत्र दिव्यलोक धारण गर्दै 
सर्वत्र विचरण गर्दछन् । हं 


उशन्ति घा ते अमृतास एतदेकस्य चित्त्यजसं मर्तयस्य। 
नि ते मनो मनसि धाय्यस्मे जन्यु पतिस्तन्वपमा विविश्याः ॥३॥ याक 
हे यम ! यद्यपि मानिसमा यस्तो संयोग त्याज्य छ तापनि देवशक्तिलाई यस किसिमर्को डो गको 
रहर हुन्छ। मेरो इच्छा तिमी पनि अनुकरण गर । पतिका रूपमा तिमी नै मेरा लागि उपयुक्त छा। 
नयत्युरा चकृमा कद्ध नूनमृता वदन्तो अनृत रपेम । 
 गन्धर्वो अप्स्वप्या च योषा सा नो नाभिः परम जामि तन्नौ ॥४॥ 
हे  ! हामीले पहिले यस किसिमका कृत्य गरेनौ । हामी सत्यवादी हौँ । असत्य वचन हामी 
बोल्दैनौँ । जलबाट नै गन्धर्व र जलबाट नै योषाको उत्पत्ति भएको हो । ती दुवै हाम्रा उत्पादक हुन् । 
हाम्रो विशिष्ट सम्बन्ध छ। 
गर्भे नु नौ जनिता दम्पती कर्देवस्त्वष्य सविता विश्वरूपः । 
नकिरस्य प्र मिनन्ति व्रतानि वेद नावस्य पृथिवीउत द्यौ ॥५॥ 
हे यम  सर्वप्रेरक र सर्वव्यापी उत्पादन कर्ता त्वष्टादेवले हामीलाई गर्भमा नै दम्पतीका रूपमा 
सम्बद्ध गरेका छन् । उनै प्रजापालक परमेश्वरको इच्छा रोवनका लागि कोही पनि सक्षम छन । 
हाम्रा यो सम्बन्ध पृथ्वी र द्युलोकले प्नि जानेका छन् । 
को अस्य वेद प्रथमस्याद्दः क ईं ददर्श क इह प्र वोचत्। 
बृहन्मित्रस्य वरुणस्य धाम कदु ब्रव आहनो वीच्या १८. ।६॥ 
हे यम ! ती पहिलेका कुरा कसले जानेको छर ? कसलेत्यो छर ? यसलाई पारस्परिक 
सम्बन्ध कसले भन्न सक्छ र ? मित्र र वरुणदेवका यस महान् धामबाट तिमी पतन हुने कुरो किन 
गर्दछौ ? 
यमस्य मा यम्य१ काम आगन्त्समाने योनौ सहशेय्याय। 
जायेव पत्ये तन्व रिरिच्यां वि चिद्वृहेव रथ्येव चक्रा ॥७॥ 
पलीप्रति पतिको समर्पणजस्तै तिमीप्रति म आफैँलाई अर्पित गर्दछु। एकै ठाउँमा सँगसँगै बसेर 
कर्म गर्ने कामना मलाई प्राप्त भएको छ। हामी एकै रथका दुई पाङ्ग्रा भएर समान कार्यमा प्रेरित 
औँ। 
न तिष्ठन्ति न नि मिषन्त्येते देवानां स्पश इह ये चरन्ति। 
अन्येन मदाहनो याहि तूयं तेन वि वृह रथ्येव चक्रा ॥८॥ 
यस लोकमा जो देवताका पार्षद छन्, उनीहरू रातदिन १००३, विचरण गर्दछन् । उनीहरू कहिल्यै 
रोकिँदैनन् । उनीहरूका दृष्टिबाट कुनै कुरो लुकाउन सकिँदैन । हे अवगाल पार्ने ! यस्तो भावना 
मेरा छेउबाट हटाङ र कुनै अर्कैलाई पतिका रूपमा वरण गर  
रात्रीभिरस्मा अहभिर्दशस्येत्यूर्यस्य चक्ुर्मुहुरुन्मिमीयात्। 
दिवा पृथिव्या मिधुना सबन्धू यमीर्यमस्य बिभृयादजामि ॥९॥ 
हे यम ! रात्रि र दिवस दुवैले हाम्रो कामना पूरा गरुन् ॥ सूर्यका तेजले यमका लागि तेज प्रदान 
गरोस् । द्युलोक र पृथ्वीजस्तै हाम्रो सम्बन्ध अभिन्न साथीको छ, त्यसैले यमीले यमको साहचर्य 
प्राप्त गरुन्, यसमा कुनै दोष छैन। 
आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्नजामि । 
उप बर्बुहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पति मत् ॥१०॥ 
यस्तो समय भविष्यमा आउन सक्ला, त्यति बेला दिदीबहिनी र दाजुभाइको भाव हराएर पतिका 
रूपमा स्वीकार गर्लान्, तर हे सौभाग्यवती ! मसित तिमीले पतिका सम्बन्धको आशा नगर  तिमी 
अर्कै कुनैसित सन्तान उत्पादन गर्ने इच्छा गर । 
कि भ्रातासद्यदनाथ भवाति किमु स्वसा यन्निर्ततिर्निगच्छात्। 
काममूता बढ्देर तद्रपामि तन्वा मे तन्वी सं पिपृग्धि ॥११॥ 
हे यम ! जो हुँदाहुँदै दिदीबहिनीले अनाथ हुनुपर्दछ भने त्यो कस्तो ०० ? जो 
भएर भाग्नुपर्दछ भने त्यो कस्ती दिदीबहिनी हो ? कामभावले प्रेरित भएर मैले धेरै कुरा गरिरहेको 
छु, त्यसैले आपसमा जिउ जोडौँ । 


०५५ 


 





नवाउते तन्वा तन्कपै सं पपृच्यां पापमाहुर्य स्वसारं निगच्छात्। 

अन्येन मत्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्ट्येतत् ॥१२॥ 
हे यमी । म शारीरिक सम्बन्धका लागि इच्छा गर्दिनँ, यो यथार्थ हो, किनभने दाजुभाइ र 
दिदीबहिनीको सम्बन्ध पवित्र हुन्छ। तिमी मेरो आशा त्यागेर अर्के पुरुषसित खुसी मन गराङ  हे 
सुभगे ! दाजुभाइ हुनाले तिम्रो निवेदन ममा कहिल्यै स्वीकार्य हुनेछैन । 


बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम । 

अन्या किल त्वां कक्ष्येव युक्त परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥१२३॥ 
हे यम  तिमी त ज्यादै दुर्बल रहेछौं । तिम्रो मन र हृदयको भावना बुभनमा मैले गल्ती गरेँ तर 
डोरीले घोडा बाँधेझैँ वा लहराले रुख बेरेझै कुन अर्की स्त्रीले मजस्तो तिमीलाई अँगाल्न सक्छे ? 


अन्यमू पु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम्। 

तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष्व संविदं सुभद्राम् ॥१४॥ 
हे यमी ! तिमीसित जब यस कुराको जानकारी छ भनेदेखि तिमी पनि अर्कै पुरुषलाई रुखलाई 
लहराले बेरेझैँ आश्रय लिएर पतिका रूपमा स्वीकार गर । आपसमा एकले अर्कालाई मन परेको 
व्यवहार गर र त्यसैबाट मङ्गलकारी सुख प्राप्त गर । 

सूक्त  ११ 
क्रषि  हविर्धान आङ्गि । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 

वृषा वृष्णे दुदुहे दोहसा दिवः पयांसि यह्वो अदितेरदाभ्यः । 

विश्व स वेद वरुणो यथा धिया स यञ्चियो यजतु यजियाँ क्रतून् ॥१॥ 
वर्षणशील, महिमायुक्त र अदम्य अग्निदेवले अन्तरिक्षीय मेघ दोहन गरेर यञ्चसम्पादक यजमानका 
लागि जलको वर्षा गरे । जसरी वरुणदेव अन्तर्ज्ञानसम्पन्न भएर सम्पूर्ण संसार जान्दछन्, उसै गरी 
क पे पनि सम्पूर्ण संसारका ज्ञाता हुन् । यज्ञमा प्रयुक्त अग्निदेवलाई क्रचाअनुरूपको अर्चना. 
गर्रा  , । 

रपदगन्धर्वीरप्या च योषणा नदस्य नादे परि पातु मे मनः । 

इष्टस्य मध्ये अदितिर्नि धातु नो भ्राता नो ज्येष्ठ प्रथमो वि वोचति ॥२॥ 
अग्निदेवको महिमा गान गर्ने गन्धर्वपलीजस्तै वाणी र जलद्वारा शुद्ध भएका हविले अग्निदेवलाई 
सन्तुष्ट गरे । एकाग्रतापूर्वक स्तोत्र गान गर्ने साधकलाई अखण्ड अग्निदेव यज्ञीय सत्कर्मतर्फ प्रेरित 
छन ४९ यजमानमा प्रमुख हाम्रा ज्येष्ठ भ्राताजस्ता यज्चका सञ्चालक उनै अग्निदेवलाई प्रार्थना 
गर्दछौँ । 

सो चिन्नु भद्रा क्ुमती यशस्वत्युषा उवास मनवे स्वर्वती । 

यदीमुशन्तमुशतामनु क्रतुमग्निं होतारं विदथाय जीजनन् ॥३॥ 
जति बेला यज्चकार्य गर्न इच्छुक र त्यसको व्यवस्था जुटाउने याजकहरू अग्निदेवको प्रार्थना गर्दै 
अग्निलाई यञ्चका लागि प्रज्वलित गर्दछन्, त्यसै अवसरमा कामना पूर्ण गराउने, श्रेष्ठ शब्दयुक्त 
कीर्तिमती, सुविख्यात उषादेवी मानिसको कल्याणका लागि सूर्योदयभन्दा पहिले नै उदाउँछिन् । 

अध त्य द्रप्स॑ विभ्वं विचक्षणं विराभरदिषितः श्येनो अध्वरे । 

यदी विशो वृणते दस्ममार्या अग्नि होतारमध धीरजायत ॥४॥ 
यी उषारूपी दिव्य आवरणका पछिपछि यञ्चबाट प्रेरित श्येनरूपी सूर्यद्वारा बलशाली, महिमामय, 
दर्शनीय सोमलाई उचित मात्रामा ल्याइयो । जुन बेला श्रेष्ठजनहरू सम्मुख जान योग्य, दर्शनीय र 
देवतालाई आहवान गर्ने यी अग्निदेवको स्तुति गर्दछन्, उसै यज्ञ गर्ने समयमा बुद्धि धारण गर्ने 
क्षमता उत्पन्न हुन्छ ।  

सदासि रण्वो यवसेव पुष्यते होत्राभिरग्ने मनुषः स्वध्वरः । 

विप्रस्य वा यच्छशमान उक्थ्य१ वाजं ससवाँ उपयासि भूरिभिः ॥५॥ । 
हे अग्निदेव ! पशुका लागि घाँस आदि आहार विशेष रुचिकर भएभैँ तिमी सधैँ रमणीय एव 
असल य्द्वारा मानिसका लागि कल्याणप्रद होङ । स्तोताका स्तुतिगानले ० भएर तिमी 
हविष्यान्न ग्रहण गर्दै विभिन्न देवशक्तिसँगै हाम्रो यञ्च सफल गर । 


८५५६ 





उदीरय पितरा जार आ भगमियक्षति हर्यतो हत्त इष्यति। 
 , विवव्ति वह स्वपस्यते मखस्तविष्यते असुरो वेपते मती ॥६॥ हिम 
हे अग्निदेव ! रात्रिरूपी अन्धकार विनाश गर्ने सूर्यदेव आफ्ना प्रकाशरूपी तेजले सर्वत्र 
तिमी आफ्नो ज्वालारूपी तेज मातापितारूपी पृथ्वी र आकाशमा विस्तृत गराछ । कक 
अनुयायी यजमानहरू दैवी गुण संवर्द्धन गर्नका लागि अन्तकरणबाट यज्ञरूपी सत्कर्म गर्न इख् 
हुन्छन्। अग्निदेव स्तोत्र संवर्द्धित गर्दछन् । ब्रह्मा यज्ञरूपी कर्म राम्ररी सञ्चालित गर्ने उत्सुकताले 
स्तोत्र बढाउँछन् र यज्ञकर्ममा त्रुटि नरहोस् भनेर सधैँभरि जागरुक रहन्छन् । 


यस्ते अग्ने सुमति मर्तो अक्षत्सहस सूनो अति स प्र शृण्वे। 

इषं दधानो वहमानो अश्वैरा स द्युमाँ अमवान्भूषति चून्॥७॥ ।  ख्याति 
है बलबाट उत्पन्न अग्निदेव ! जुन मानिसले तिम्रो कृपादृष्टि प्राप्त गर्दछन्, उनीहरू विशेष ख्यात 
प्राप्त हुन्छन् । अन्न आदिले सम्पन्न, अश्व आदिले युक्त, तेजसम्पन्न र शक्तिशाली भएर ती मानिस 
दीर्घजीवन र सुखसौभाग्य प्राप्त गर्दछन् । 


यदग्न एषा समितिर्भवाति देवी दैव यजता यजत्र । 

रा च यद्विभजासि स्वधावो भाग नो अत्र वसुमन्तं वीतात्॥८॥ गराउँछौं 
हे स्वधायुक्त यज्चीय अग्निदेव ! जुन अवसरमा हामी यजनीय देवतालाई प्रार्थनाले सम्पन्न गराउँछौँ 
र तिमीबाट विभिन्न किसिमका रल आदि द्रव्य यजमानमा वितरण गरिन्छन्, त्यस बेला हामीलाई 
पनि तिमी धनको भाग प्रदान गर् । 


श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युक्ष्वा रथममृतस्य द्रविलुम्। 

आनो वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामप भूरिह स्याः ॥९॥ म 
हे अग्निदेव  सम्पूर्ण देवताले सम्पन्न यज्ञस्थलमा रहँदै हामीद्वारा गरिएको प्रार्थनाको अभिप्राय 
बुझिदेछ। तिमी आफ्नो अमृत वर्षा गराउने रथ तयार पार। देवतशक्तिका मातापितारूपी 
द्यावापृथिवीलाई हाम्रा यज्ञमा लिएर आङ । कुनै देवता हाम्रा यज्ञका कर्मसित असन्तुष्ट नहोङन् 
भनेर तिमी यहीँ बस । देवतालाई गरिने आतिथ्यबाट अलग नहोङ । 


 रक्त १२ 
क्रषि  हविर्धान आङ्गि । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् । 

द्यावा हक्षामा प्रथमे त्रतेनाभिश्रावे भवतः सत्यवाचा । 

देवो यन्मर्तान्यजथाय कृण्वन्त्सीदद्धोता प्रत्यङ् स्वमसुँ यन् ॥१॥ 
द्युलोक र पृथिवीले सत्य वचनले यञ्चीय अवसरमा सबैभन्दा पहिले नियमानुसार अग्निदेवलाई 
आहृवान गरुन् । त्यसपछि तेजसम्पन्न अग्निदेवले यज्ञीय कर्मका लागि मानिसलाई प्रेरित गरुन् । 
उनी आफ्ना प्रज्वलित ज्योतिद्वारा यज्ञमा प्रतिष्ठित भएर देवतालाई आहवान गर्नका लागि उद्यत 
होङन् । 

देवो देवान्परिभू्रतिन वहा नो हव्य प्रथमश्रिकित्वान्। 

धुमकेतुः समिधा भार्क्रीजीको मन्द्रो होता नित्यो वाचा यजीयान् ॥२॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न देवताको सत्यका प्रमुख ज्ञाता, सर्वोत्तम अग्निदेव हामीबाट प्रदान गरिएको 
हविष्यात्र देवताकहाँ पुग्याउन्। धुवाँरूपी ध्वजा भएका, मास्तिर मात्रै जाने, कान्तिले 
उज्यालिएका, प्रशंसनीय, देवताको आहृवान गर्ने, नित्य अग्निदेवलाई अभिमन्त्रित आहुति समर्पित 
गरिन्छ। 

स्वावृग्देवस्यामूर्त यदी गोरतो जातासो धारयन्त उर्वी । 

विश्वे देवा अनु तत्ते यजुर्गुर्दुहे यदेनी दिव्य घृतं वाः ॥२॥ 
अग्निदेवद्वारा सुखप्रदाता जल उतन्न हुन्छ। जलबाट उत्पन्न औषधिको पालनपोषण द्यावापृथिवीले 
गर्छन् । हे अग्निदेव ! तिम्रा दीप्तिमान् ज्वालाले स्वगस्थ दिव्य पोषक रसका रूपमा जलको दोहन 
गर्दछ। उनको यो जल वर्षारूपी अनुदानका महिमाको सबै देवताले गान गर्दछन् । 

अर्चामि वां वर्धायापो घृतस्तू द्यावाभूमी शृणुत रोदसी मे। 

अहा यद च्चावोसुनीतिमयन्मध्वा नो अत्र पितरा शिशीताम् ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रो यज्ञीय कर्म उन्नत गराङ । हे जलवर्षक द्यावापृथिवी । हामी तिमीहरूको 


८५७ 





 








ओ जक 


स्तुति गर्दछौँ । तिमीहरू यसको अभिप्राय बुझ । स्तोताहरू जुन यज्ञका अवसरमा तिमीहरूको 
प्रार्थना गर्दछन्, उसै बेला मातापिताका रूपमा रहेका पृथ्वी र द्युलोक यहाँ जल वर्षा गर्दै ह्वाम्रा 
लागि विशेष सहायक होउन् । 


कि स्विन्न राजा जगृहे कदस्याति व्रत चकुमा को वि वेद। 

मित्रश्विद्धि ष्मा जुहुराणो देवाञ्छ्लोको न यातामपि वाजो अस्ति ॥५॥ 
प्रज्वलित अग्निदेवले हाम्रो प्रार्थना र हविष्यात्र ग्रहण गर्लान् ? हामीबाट उनका नियम र व्रतको 
उचित निर्वाह होला ? यो जान्न सक्षम को होला ? असल मित्रलाई बोलाएभझौँ अग्निदेव हाम्रो 
आह्वानमा प्रकट हुन्छन् । हाम्रो प्रार्थना हविष्यात्न देवतातिर जाओस्  


दुर्मन्त्वत्रामृतस्य नाम सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति। 

ययमस्य यो मनवते सुमन्त्वग्ने तमृष्व पाद्यप्रयुच्छन् ॥६॥ 
यस भूमिमा अमृतमयी विभिन्न गुणले सम्पन्न र जल विभिन्न रूपमा व्याप्त रहेको छ। यसले 
यमदेवको अपराध क्षमा गर्दछ । हे महिमावान् तेजस्वी अग्निदेव  तिमी त्यस जलको संरक्षण गर । 

यस्मिन्देवा विदथे मादयन्ते विवस्वतः सदने धारयन्ते । 

सूर्य ज्योतिरदधुर्मास्य१क्तुन्परि द्योतनिँ चरतो अजस्रा ॥७॥ 
यजमानका यञ्चवेदीमा प्रतिष्ठित देवताहरू अग्निदेवको निकटता प्राप्त गरेर हर्षित छन् । यिनीहरूले 
सूर्यमा तेजस्वी दिन र चन्द्रमामा रात्रि स्थापित गरे । यी सूर्य र चन्द्र दुवै निरन्तर तेजस्विता धारण 
गरिरहेका छन् । 

यस्मिन्देवा मन्मनि सञ्चरन्त्यपीच्ये३ न वयमस्य विद्य । 

मित्रो नो अत्रादितिरनागान् त्सविता देवो वणाय वोचत् ॥८॥ 
ज्ञानसम्पन्न अग्निदेवका उपस्थितिमा देवशक्ति आफ्नो कार्य निर्वाह गर्दछन् । हामी तिनीहरूको 
रहस्यमय स्वरूप जान्न असमर्थ छौँ । 

श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युक्ष्वा रथममृतस्य द्रविलुम्। 

आ नो वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामप भूरिह स्याः ॥९॥ 
हे अग्निदेव  सम्पूर्ण देवताले सम्पन्न यज्ञस्थलमा रहँदै हामीले गरेका प्रार्थनाको तिमी अभिप्राय 
बुझिदेछ। तिमी आफ्नो अमृत वर्षा गराउने रथ तयार पार। देवतशक्तिका मातापितारूपी 


द्यावापृथिवीलाई हाम्रा यज्चमा लिएर आङ । कुनै देवता हाम्रा यज्ञका कर्मसित असन्तुष्ट नहोञन् 
भनेर यहीँ बस । देवतालाई गरिने आतिथ्य छोडेर नजाञ  


० 





सूक्त  १३ 
क्रषि  विवस्वान् आदित्य । देवता  हविर्धान । छन्द  त्रिष्टुप जगती । 

युजे वां ब्रह्म पूव्य नमोभिर्वि श्लोक एतु पथ्येव सूरेः । 

शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥१॥ 
हे शकट हो । तिमीहरू दुवैलाई हामी सोम आदि हविष्यान्नले अभिपूरित गरेर पत्नीशालाबाट 
हविर्धानतर्फ ल्याउँछौ र त्यसपछि यज्ञ सम्पन्न गर्दछौँ । आहुतिझैँ स्तोत्ररूपी वचन पनि देवतासमक्ष 
पुगून् । दिव्यलोकका उच्च स्थानमा प्रतिष्ठित अमरता प्राप्त देवताले हाम्रो स्तोत्र सुनून्। 

यमे इव यतमाने यदैत॑ प्र वाँ भरन्मानुषा देवयन्तः । 

आ सीदतं स्वमु लोक विदाने स्वासस्थे भवतमिन्दवे न ॥२॥ 
हे शकटदेव ! तिमीहरू आपसमा आबद्ध भएर उत्साहपूर्वक यज्ञस्थलमा उपस्थित हुँदा याजकहरू 
तिमीमाथि सोम आदि हविष्यान्न समर्पित गर्दछन् । तिमी आफ्नो ठाउँ यथेष्ट प्राप्त गर्, त्यसले सोम 
पनि उत्तम स्थलमा पुगेर सुशोभित होस् । 

पञ्च पदानि रुपो अन्वरोहं चतुष्पदीमन्वेमि व्रतेन । 

अक्षरेण प्रति भिम एतामृतस्य नाभावधि सं पुनामि ॥३॥ 
हामी यज्ञका पाँचै उपकरण यथाक्रममा राख्दै चतुष्पदी, त्रिष्टुप् आदि छन्द नियमपूर्वक प्रयोग 
गर्दछौँ । यज्ञस्थलका वेदीमा रहेको सोम पवित्र गराउँदै हामी परमात्माको ओं नाम उच्चारण गरेर 
आफ्ना यज्ञीय कर्म पूरा गर्दछौँ । 


८५८ 





देवेभ्यः कमवृणीत मृत्यु प्रजायै कममृतं नावृणीत। 

बृहस्पति यज्ञमकृण्वत त्रषि प्रिया यमस्तन्वप प्राररिचीत् ॥४॥ मन्त्रले 
देवताहरूमा कसलाई मृत्युको डर छ ? मानिसमा कसलाई अमरता चाहिँदैन ? १० सुल्कलेनये 
पावन यञ्च सम्पादन गर्दछन्। त्यसबाट हाम्रो शरीर आरोग्य लाभ गरेर मृत्युको पुर 
रहन्छ। 


सप्त क्षरन्ति शिशवे मरुत्वते पित्रे पुत्रासो अप्यवीवतत्रृतम्। 

उभे इदस्योभयस्य राजत उभे यतेते उभयस्य पुष्यतः । ५॥  
पुत्रका रूपमा रहेका त्रत्विकहरू प्रशंसनीय श्रेष्ठ पिताका रूपमा रहेका सोमका लागि सात छन् 
उच्चारण गर्दै स्तोत्र गाउँछन् । यी दुवै शकटले दुवै लोक प्रकाशित गर्दछन् । यी दुवै आफ्ना तेजले 
देवता र मानिसलाई परिपुष्ट गर्दछन् । 


दम्ठी। सूक्त  १४ 
क्रषि  यम वैवस्वत । देवता  यम श्वानद्वय । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् बृहती । 
परेयिवांसं प्रवतो महीरनु बहुभ्य पन्थामनुपस्पशानम्। 
वैवस्वतं सङ्गमनं जनानां यम राजनं हविषा दुवस्य ॥१॥ 
हे यजमान ! पितृका अधिपति यमदेवलाई पुरोडाश आदि समर्पित गर्दै सेवा गर। यमदेव 
पुण्यकर्मीलाई सुखद धाममा लैजान्छन् । उनी अनेकौँलाई कल्याणकारी मार्गको निर्देश गर्दछन् । 
विवस्वान्का पुत्र यमका नजिक मानिसले आखिरमा जाने पर्दछ। 
यमो नो गाठुं प्रथमो विवेद नैषा गव्यूतिरपभर्तवा उ । 
यत्रा न पूर्वे पितरः परेयुरेना जज्ञानाः पथ्यार अनु स्वाः ॥२॥ 
यमदेवका नियमको व्यवस्था बदल्न कसैले सक्दैन । जुन बाये हाम्रा पुर्खा गए, उसै बाटोबाट सबै 
मानिसले आआफ्ना कर्मअनुसार लक्ष्यतर्फ जानै पर्दछ । हे सर्वोत्तम यमदेव ! तिमी सबै मानिसका 
पापरूपी दुष्कर्म र पुण्यरूपी सत्कर्म जान्दछौं । 
मातली कव्पैर्यमो अञ्गिरोभिर्बुहस्पतिर्क्रेक्वभिर्वावृधानः । 
याँश्च देवा वावृधुर्ये च देवान्त्स्वाहान्ये स्वधायान्ये मदन्ति ॥२॥ 
सारथी, अधिपति इन्द्रदेव काव्ययुक्त पुर्खाका सहायताले यम, अङ्गिरा आदि पितृहरू र 
बृहस्पतिदेव, क्रक्व नामका पितृहरूका सहयोगले उन्नति गर्दछन् । उनी देवताहरूलाई संवर्द्धित गर्ने 
हुन् र उनले जसलाई बढाउँछन्, तिनले राम्रो किसिमले प्रगति गर्दछन् । तिनीहरूमध्ये कोही 
स्वाहाले र कोही स्वधाले सन्तुष्ट हुन्छन् । 
इम यम प्रस्तरमा हि सौदाङ्गिरोभिः पितृभिः संविदानः । 
आ त्वा मन्त्राः कविशस्ता वहन्त्वेना राजन्हविषा मादयस्व ॥४॥ 
हे यमदेव ! अङ्गिरा आदि पितृसँग तिमी हाम्रा उत्तम यज्ञमा आएर विराजमान होङ । ज्ञानी 
क्रास्विकहरूका स्तोत्रले तिमीलाई आमन्त्रित गरोस्। है मृत्युपति यम ! आहुतिले तृप्त भएर 
हामीलाई आनन्दित गर । 
अङ्गिरोभिरा गहि यञ्ियेभिर्यम वैरूपैरिह मादयस्व। 
विवस्वन्त हुवे यः पिता तेरिमन्यश्े बर्हिष्या निषद्य ॥५॥ 
हे मृत्युदेव  नाना स्वरूप धारण गर्ने पूजनीय अङ्गिरादेवतासित यज्ञस्थलमा आर र यस 
यजमानलाई प्रसन्न गराउ । तिम्रा पिता विवस्वान् हुन्, उनलाई पनि हामी यज्ञमा आमन्त्रित गर्दछौँ। 
उनी यस यज्ञस्थलका पूजावेदीमा कुशका आसनमा विराजमान भएर हामीलाई आनन्दित गरुन् । 
अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अधर्वाणो भृगवः सोम्यासः । 
तेषा वय सुमतौ यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥६॥ 
अङ्गिरा, अधर्वा र भृगु आदि हाम्रा पितृ भर्खरै आएका छन्। उनीहरू सबै सोमको इच्छा 
ती पितृहरूको कृपादृष्टि हामीलाई उपलब्ध होस् । हामी उनीहरूका कृपाले कल्याणकारी ७०५ 
बर्छ। 


८५९ 


 





ब्जिकेक रछ सजमाीसोनमक 


प्रेहि प्रहि पथिभिः पूर्व्येभिर्यत्रा नः पूर्वे पितरः परेयुः । 

उभा राजाना स्वधया मदन्ता यमं पश्यासि वरुण च देवम्॥७॥ 
हे पितृ ! जुन सनातन मार्गबाट हाम्रा पुर्खा पितृहरू गए, त्यसैबाट तिमी पनि जाङ  त्यहाँ 
स्वधारूपी अमृतात्नले सन्तुष्ट भएर राजा यम र वरुणदेवको दर्शन गर । 

सं गच्छस्व पितृभिः सं यमेनेष्यपूर्तेन परमे व्योमन्। 

हित्वायावद्यो पुनरस्तमेहि सं गच्छस्व तन्वा सुवर्चाः ॥८॥ 
हे पितृ । तिमी उत्तम लोक स्वर्गमा यज्ञ आदि दानपुण्य कर्मको फलस्वरूप पितृसँग एकाकार 
होछ। पाप कर्मका प्रभावबाट मुक्त भएर फेरि घरमा प्रवेश गर र तेजस्वी देवताको रूप प्राप्त गर  


अपेत वीत वि च सर्पतातोस्पमा एतं पितरो लोकमक्रन्। 

अहोभिरद्धिरकतुभिर्व्यक्तं यमो ददात्यवसानमस्मै ॥९॥ 
हे दुष्ट पिशाच हो ! पितृले यस मृतात्माका लागि यो दाहस्थल निर्धारित गरेका हुन् । तिमीहरू यो 
ठाउँ छोडेर टाढा जाओ । यमदेवले दिनरात सेचन गरेको यो स्थान मृतक देहका लागि प्रदान गरेका 
छन्। 

अति द्वव सारमेयौ श्वानौ चतुरक्षौ शबलौ साधुना पथा । 

अथा पितृन्त्सुविदत्राँ उपेहि यमेन ये सधमाद मदन्ति ॥१०॥ 
हे मृतात्मा । चार आँखायुक्त अद्भुत रूपका यी दुई सारमेय कुक्रका नजिक चाँडै जाउ । पितृहरू 
यमसँग सधैँ हर्षित रहन्छन्, उनै विशिष्ट ज्ञानले सम्पन्न पितृको श्रेणी तिमी पनि प्राप्त गर । 


यौ ते श्वानौ यम रक्षितारौ चतुरक्षौ पथिरक्षी नृचक्षसौ । 

ताभ्यामेन परि देहि राजन्त्स्वस्ति चास्मा अनमीवं च धेहि। ११॥ 
हे मृत्युदेव । तिम्रा गृहरक्षक, मार्गरक्षक र क्रषिहरूबाट ख्याति प्राप्त गरेका, चार आँखा भएका दुई 
कुक्रबाट मृतात्माको संरक्षण गराछ। त्यसपछि मृतात्मालाई कल्याणको भागी बनाएर पाप 
कर्मबाट मुक्त गराङ । 

उरूणसावसुतृपा उदुम्बलौ यमस्य दूतौ चरतो जनाँ अनु । 

तावस्मभ्यं दुशये सूर्याय पुनर्दातामसुमद्येह भद्रम् ॥१२॥ 
लामो नाक भएका, प्राणहन्ता र अति सामर्थ्यशाली यी दुई कुकुर यमदेवका दूत हुन्। यी 
मानिसको प्राण हरण गर्ने लक्ष्यमा घुम्दछन्। यी दुवैले हामीलाई सूर्यको दर्शन गर्ने लाभ प्रदान 
गर्नका लागि यस स्थानमा प्राण दान गर्ने कृपा गरुन्। 

यमाय सोमं सुनुत यमाय जुहुता हविः । 

यमं ह यञ्चो गच्छन्यग्निदूतो अरङ्कृतः ॥१३॥ 
हेक्रत्विक हो । यमदेवका लागि हविष्यान्न समर्पित गर्नुका साथै यिनीहरूलाई पनि तयार पारिएको 
सोमरस प्रदान गर । अग्निदेव जुन यज्ञका वाहक हुन्, त्यो यञ्च विभिन्न माङ्गलिक औषधिले युक्त 
भएर यमदेवतर्फ गमन गर्दछ । 


यमाय ॥ ५०  प्रच तिष्ठत। 

सनो  प्र जीवसे ॥१४॥ 
हे क्रात्विक हो ! यमदेवका लागि घिउले परिपूर्ण हविष्यले यजन गर्दै स्तुति गर। ती यमदेवले 
हाम्रो दीर्घजीवनका निम्ति लामो आयु प्रदान गरुन् । 


यमाय मधुमत्तम राजे हव्य जुहोतन। 

इद नम क्रषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पथिकृद्धयः ॥१५॥ 
हे त्रात्विक हो । तिमीहरू मृत्युराजका लागि मिष्ठान्नयुक्त आहुति प्रदान गर। उहिलेका पूर्वज 
क्रषिले हामीलाई सम्मार्गको प्रेरणा दिएका हुनाले उनीहरूलाई नमस्कार गरौँ । 

त्रिकद्ठकेभिः पतति षडुर्वीरेकमिद्बृहत्। 

त्रिष्टुब्गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आहिता ॥१६॥ 
मृत्युदेव यम त्रिकद्वक नामका यज्ञमा संरक्षणका लागि उपस्थित होडन्। उनै यमदेव छ वय 
७७७ निवास गर्दछन् । त्रिष्टुप्, गायत्री र अन्य सबै छन्दका माध्यम ज्राट हामी उनको स्तुतिगान 
गर्दछौँ । 


२८६० 


 


ति सूक्त १५ 
क्रषि  शङ्ख यामायन । देवता  पितृगण । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमा पितरः सोम्यासः । 

असुं य ईयुरवृका ग्रतज्ञास्ते नोवन्तु पितरो हवेषु ॥१॥ त 
हाम्रा उत्तम, मध्यम र निम्न तीनै खालका पितृ यस यज्ञमा कृपापूर्वक उपस्थित भएका छन् 
उनीहरू पुत्रको प्राणरक्षाका लागि यञ्चमा समर्पित हविष्यान्न ग्रहण गरुन् र हाम्रो रक्षा गरुन् । 

इद पितृभ्यो नमो अस्त्वद् ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । 

ये पार्थिव रजस्या निष्ता ये वा नून सुवृजनासु विक्ु ॥२॥ 
पितामह आदि पूर्वज र तिनीभन्दा पछि मृत्यु भएका पितृ वा आज जो पृथ्वीको राजसी भोग 
उपभोग गर्ने सौभाग्यवान् वैभवसम्पन्न बन्धुबान्धवका रूपमा उत्पन्न भएका छन्, ती सबैलाई 
नमस्कार छ। 

आह पिक्त्सुविका। अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः । 

किन बर्हिषदो ये स्वधया सतुस्य भजन्त पित्वस्त इहागमिष्ठाः ॥२॥ 

हामीले यज्ञको अनुष्ठान सम्पन्न गर्ने विधिविधान सबै पितृबाटै सिकेका हौँ । उनीहरू यो कुरो 
राम्ररी जान्दछन्। सबै पितृ यञ्चशालामा कुशका आसनमा प्रतिष्ठित भएर हविष्यान्न एवं सोमरस 
ग्रहण गरुन् । 

बर्हिषदः पितर ञत्यपर्वागिमा वो हव्या चकमा जुषध्वम्। 

त आ गतावसा शन्तमेनाथा नः शं योररपो दधात ॥४॥ 
हे पितृ हो  हाम्रो आहवानमा उपस्थित भएर कुशका आसनमा बस। यज्ञीय पदार्थहरू 
तिमीहरूका लागि प्रस्तुत छन्। स्वीकार गरेर हामीलाई सबै किसिमले उपकार गरु्टपापबाट 
जोगाएर कल्याण गर् । 

उपहूताः पितरः सोम्यासो बहिष्येषु निधिषु प्रियेषु। 

तआ गमन्तु त इह श्रुवन्त्वधि ब्रुवन्तु तेकवन्त्वस्मान् ॥५॥ 
हामी आफ्ना पितृ आहवान गर्दछौँ । कुशका आसनमा विराजमान भएर प्रस्तुत सोमरस आदि 
हविष्यात्र उपभोग गर । हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गरेर प्रसन्न हुँदै रक्षा गर । 
आच्या जानु दक्षिणतो निषद्येमं यज्ञमभि गृणीत विश्वे । 

मा हिंसिष्ट पितरः केनचिन्नो यद्व आगः पुरुषता कराम ॥९॥ 
हे पितृ हो ! हामी अबोध बालकको तुटि क्षमा गर्दै यञ्चशालामा दक्षिणतिर घुँडामा अडिएर पृथ्वीमा 
विराजमान भएर यज्ञको शोभा बढाइदेओ । 

आसीनासो अरुणीनामुपस्थे रयिं धत्त  षे मर्त्याय। 

पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य वस्वः प्र यच्छत त इहोज दघात ॥७॥ 
अरुण वर्णका ज्वालाका नजिकै बस्नेले यजमानलाई धनधान्य प्रदान गरुन्। हे पितृहरू हो । 
जयमानका पुत्रपौत्रलाई पनि धनऐश्वर्य प्रदान गर । त्यसबाट उनीहरू यज्ञ आदि कर्मका लागि धन 
नियोजित गर्न सकूत्। 

येन पूर्वे पितरः सोम्यासोध्नूहिरे सोमपीथं वसिष्ठाः । 

तेभिर्यमः संरराणो हवीष्युशब्रुशद्धिः प्रतिकाममतु ॥५॥ 
सोमरस तयार गर्ने वसिष्ठ आदि याजकहरू वैभवसम्पन्न भएर सोमपायी पितृलाई हविरूपी सोम 
प्रदान गर्दछन् । पितृहरूसँगै पितृका अधिपति यम पनि हविष्यको कामना गर्दछन् । जसले हविको 
कामना गर्दछन्, ती सबैले त्यो प्राप्त गर्दछन् । 

ये तातृपुर्देवत्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोमतष्यसो अर्कै । 

आग्ने याहि सुविदत्रेभिर्वाङ् सत्यैः कव्यैः पितृभिर्घर्मसद्धिः ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! यज्ञविधानका ज्ञाता र क्रचा दर्शन गर्ने पित्ले देवत्व प्राप्त गरिसके । यदि उनीहरू 
श्रद्धाभावको अपेक्षा गर्दै हाम्रा यज्ञमा आउन्। ती सम्माननीय, ज्ञानसम्पन्न, सत्यव्रती, मेधावी 
तेजसम्पन्न पितृहरू सँगै हामीकहाँ उपस्थित होउन्। १ 


८६१ 





 





ये सत्यासो हविरदो हविष्पा इन्द्रेण देवैः सरथं दधानाः । 

आग्ने याहि सहस्र देववन्दैः परै पूर्वै पितृभिर्घर्मसद्धिः ॥१०॥ 
सत्यव्रती, हविष्यका इच्छुक, सोमरस पान गर्ने पितृहरू इन्द्रदेव र अन्य देवतासँग संयुक्त रूपले 
रथमा विराजमान भएका छन् । हे अग्निदेव  तिमी ती देवताको उपासना गर्ने, प्राचीन यज्गीय 
अनुष्ठान निर्वाह गर्ने पितृलाई स्तुतिले आहवान गर्दै सँगै आउ । 

अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः । 

अत्ता हर्वीषि प्रयतानि बर्हिष्यथा रयिं सर्ववीरं दधातन ॥११॥ 
हे अग्निजस्तै तेजस्वी पितृ हो !। यहाँ आओ र निर्धारित आसनमा बस । हे पूजनीय पितृ हो । 
पात्रमा राखिएको हविष्यान्न सेवन गरेर सन्तान आदिले युक्त ऐश्वर्यसाधन हामीलाई प्रदान गर  

त्वमग्न ईडितो जातवेदोवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वी । 

प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्नद्धि त्वं देव प्रयता हवीषि ॥१२॥ 


 हेसम्पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव ! तिमीलाई हामी स्तुति र प्रार्थना गर्दछौँ । हाम्रा श्रेष्ठ सुगन्धित 


आहुति स्वीकार गरेर पितृलाई प्रदान गर। पितृहरू स्वधाद्वारा समर्पित आहुति ग्रहण गरुन्। हे 
अग्निदेव ! तिमी श्रद्धाको भावनाले समर्पित आहुति सेवन गर । 

येचेह पितरो ये च नेह याँश्च विद्य याँ उ चन प्रविद्य। 

त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्यसँ सुकृत॑ जुषस्व ॥१२॥ 
हे सर्वज्ञाता अग्निदेव ! यहाँ जुन पितृ उपस्थित छन्, हामीसित जो परिचित छन्, हाम्रा आहृवानमा 
जो आएका छैनन् वा जो हामीसित अपरिचित छन्, ती सबै पितृका तिमी पूर्ण ज्ञाता छौ । हे पितृ हो 
। स्वधायुक्त यो श्रेष्ठ यञ्च स्वीकार गर । 

ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते । 

तेभिः स्वराडसुनीतिमेतां यथावशे तन्वं कल्पयस्व ॥१४॥ 
हे अग्निदेव । जुन पितृको अग्निसंस्कार भयो वा जसको संस्कार सम्पन्न भएको छैन, जुन पितृहरू 
स्वधायुक्त अन्नले सन्तुष्ट भएर स्वर्गलोकमा रमाएका छन्, तिनीहरूसँगै सुगन्धित द्रव्य सेवन गर र 
पितृहरूका आत्मालाई देवत्व प्रदान गर । 


सूक्त  १६ 
क्रषि  दमन यामायन । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 

मैनमग्ने वि दहो माभि शोचो मास्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरम्। 

यदा शुतं कृणवो जातवेदो  थेमेन प्र हिणुताप्पितृभ्यः ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! मृतात्मालाई पीडित नगरीकन संस्कार सम्पन्न गराछ। यस मृतात्मालाई छित्रभित्र 
नगराञ । हे सम्पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न अग्निदव ! तिम्रा ज्वालाले यो देह भस्म गराएपछि यसलाई पनि 
पितृकहाँ पठाइदेउ । 

शुतँ यदा करसि जातवेदो थेमेनं परि दत्तात्पितृभ्यः । 

यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवानां वशनीर्भवाति ॥२॥ 
हे ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव ! मृतशरीर पूर्ण रूपले डढाएपछि यसको मृतात्मा आफन्तलाई जिम्मा 
लगाङ । मृतात्माले फेरि प्राण धारण गरोस् र देवताको आश्रयमा रहोस् । 


सूयं चक्भुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा। 

अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रति तिष्ठा शरीरैः ॥३॥ 
हे मृत मानिस ! अनेक प्राण, नेत्र, वायु र सूर्यले संयुक्त होछ। तिमी आफ्ना पुण्य कर्मको फल 
प्राप्त गर्नका लागि स्वर्ग, पृथ्वी वा जलमा निवास गर । यदि वृक्ष वा वनस्पतिमा तिम्रो हित हुनेछ 
भने सृक्ष्म शरीर लिएर त्यतै प्रवेश गर । 


अजो भागस्तपसा त॑ तपस्व त॑ ते शोचिस्तपतु त॑ ते अर्चिः । 

यास्ते शिवास्तन्वो जातवेदस्ताभिर्वहैन सुकुतामु लोकम् ॥४॥ नजले 
हे अग्निदेव । यस मृत पुरुषमा जुन अविनाशी ईश्वरीय अंश छ, त्यसलाई तिमी आफ्ना तेज 
तपाएर प्रखर गराछ। ज्वालाले त्यसलाई बलियो बनाङ । हे सर्वज्ञानले सम्पन्न अग्निदेवआफन 
कल्याणकारी विभूतिले त्यसलाई पुण्यात्माका लोकमा लगिकेङ । ७ री 


१ शक 


गन   ६ त 


 न शत 





अव अति पुनरण्ने पितृभ्यो यस्त आहुतश्वरति स्वधाभिः  

आयुर्वसान उप वेतु शेष सं गच्छता तन्वा जातवेदः ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! मृत पुरुष तिम्रा लागि स्वधायुक्त आहुतिको रूप ग्रहण गर्दछ। उसलाई तिमी फेरि 
पितृका लागि सिर्जना गर। हे जातवेद अग्निदेव । यसका आयुको जुन भाग बाँकी छ, 
प्राणसम्पन्न होस् र पुनः बलियो शरीरधारी होओस् । 

यत्ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपील सर्प उत वा श्वापदः । 

अग्निष्टद्विध्वादगदं कृणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणाँ आविवेश ॥६॥ 
हे मृत मनुष्य ! तिम्रो शरीर काग, कमिला, सर्प वा अरू कुनै हिंम्रक पशुले चोट लगाएको भए 
सर्वभक्षक अग्निदेवले त्यो अङ्ग पीडारहित गराञन् । शरीरभित्रको जुन पोषक रसका रूपमा 
विद्यमान छ, त्यसले पनि त्यसको दुख मेदाइदेओस् । 

अग्नेर्वर्म परि गोभिर्व्ययस्व सं प्रोर्णुष्व पीवसा मेदसा च। 

नेत्तवा धृष्णु्हरसा जर्हषाणो दधृग्विधक्ष्यन्पर्यङ्खयाते ॥७॥ 
हे मृत पुरुष  तिमी आफ्ना मांसमज्जाले पूर्ण छौ । स्वयं अग्निको ज्वालारूपी कवच धारण गरेका 
हुनाले शरीर भस्मीभूत गर्न उपस्थित अग्निदेव तिम्रा अङ्ग जलाउँदैनन् । 

इममग्ने चमसं मा वि जिह्वरः प्रियो देवानामुत सोम्यानाम्। 

एष यश्रमसो देवपानस्तस्मिन्देवा अमृता मादयन्ते ॥८॥ 
हे अग्निदेव  देवता र पितृका लागि प्रिय यस चमस पात्रलाई तिमी हिंसित नगर । यो चमस पात्र 
केवल देवताले सोमपान गर्नका लागि सुरक्षित छ। यसैले सम्पूर्ण अविनाशी देवता र पितृहरू 
आनन्दित छन् । 

क्रव्यादमगिन प्र हिणोमि दूर यमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाह । 

इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥९॥ 
मांसभक्षक अग्निदेवलाई हामी यहाँदेखि पर राख्दछौँ। ती शवदाहक अग्निदेव मृत्युराज यमके 
नजिक रहन्। यहाँ अर्कै सुप्रसिद्ध जातवेदा अग्निदेव छन्, यिनले हाम्रो आहुति देवतासमक्ष 

पुन्याउँछन्  

 यो अग्नि क्रव्याम्रतिवेश वो गृहमिमं पश्यन्नितरं जातवेदसम् । 

त॑ हरामि पितृयज्ञाय देव स घर्ममिन्वात्रमे सधस्थे ॥१०॥ ॥, 
शवदाहक अग्निदेव चितास्थलमा निवास गर्दछन् । पितृयज्ञमा उनलाई परै राखिन्छ र अर्कै पवित्र 
यज्ञाग्नि स्थापित गरिन्छ। ती सर्वश्रेष्ठ यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित अग्निदेवले हाम्रो तेजस्वी यज्ञ पूरा 
गरुन् । 

यो अग्नि क्रव्यवाहनः पितृन्यक्षदृतावृधः । 

प्रेढु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृभ्य आ॥११॥ 
श्राद्धकर्मका समयमा समर्पित हव्य वहन गर्ने अग्निदेव यज्ञलाई समृद्धिसम्पन्न बनाउँछन् । उनी 
देवता र पितृसम्म हुव्य पुन्याएर उनको सेवा गर्दछन्। 

उशन्तस्त्वा नि क  

उशत्नुशत आ वह 
हे पवित्र यज्ञका अग्निदेव  हामी श्रद्धापूर्वक प्रयल गर्दै तिमीलाई प्रतिष्ठित गर्दछौँ र अधिक 
प्रज्वलित गराउने प्रयास गर्दछौँ । देवता र पितृले यज्ञको कामना गर्दछन्, समर्पित गरिएको हव्य 
तिमी उनीहरूमा बट । 

गं समदहस्तमु निर्वापया पुनः । 

कियाम्बयतर रोहत पाकदूता अधि  ताई फेरि तापविनाको 

जुन डढाएका छौ, पविना गँ पानीको 

अत ? ५.५. जन किसिमका दुबो आदि घाँस उम्रिङन् । क । यहाँ पानीको 

शीतिके शीतिकावति ह्वादिके ह्वादिकावति। 
शीतल र आनन्ददायी है पृथिवी ! तिमी सबैका लागि अनन्दप्रद, मङ्गलकारी र शीतलता प्रदान 
गर्ने ७१७ परिपूर्ण छौ । तिमी अग्निदेवलाई सन्तुष्ट गरेर भ्यागुताको रहरअनुसार जलको वर्षाले 
सम्पन्न होर । 


०६३ 





सूक्त १७ 
न्रषि  देवश्ववा यामायन । देवता  सरयण्यू पूषा देवता । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप्। 

त्वष्य दुहित्रे वहतुँ कृणोतीतीदं विश्व भुवन समेति। 

ययमस्य माता पर्युद्ममाना महो जाया विवस्वतो ननाश ॥१॥ 
त्वष्यको पुत्री प्रकृतिले वहन गर्न योग्य वरसित विवाह गर्दा सारा विश्वका प्राणी भेला भए । 
यमकी माताको सम्बन्ध हुँदा विवस्वानूकी महिमाशाली पली हराइन् ।  

अपागूहन्नमृता मर्त्यभ्य कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते। 

उताश्विनावभरद्यत्तदासीदजहादु द्वा मिथुना सरण्यूः ॥२॥ 
अमर सरण्युलाई देवताहरूले मानिसबाट अचम्म किसिमले लुकाए । सरण्युजस्तै अर्की आइमाई 
बनाएर विवस्वान् सूर्यलाई प्रदान गरे। त्यस बेला सरणण्यु त्यहाँ थिइन् । उनले आगोग्यप्रद 
अश्विनीकुमारलाई गर्भमा धारण गरिन् र जुम्ल्याहा सन्तान जन्मिए । 

पूषा त्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुवनस्य गोपाः । 

स त्वैतेभ्यः परि ददत्पितृभ्यो गिनर्देवेभ्य सुविदनत्रियेभ्यः ॥३॥ 
ज्ञानवान्, सम्पूर्ण विश्वका संरक्षक र पशुधनले सम्पन्न पूषादेवले तिमीलाई सुन्दर लोकतिर लिएर 
जाङन्। अग्निदेवले तिमीलाई धनऐश्वर्यले सम्पन्न बनाञन् र सुखका दाता देवताहरूले र पितृका 
नजिकै पुन्याउन् । 

आयुर्विश्वायुः परि पासति त्वा पूषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात्। 

यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु ॥४॥ 
सर्वत्र सञ्चरणशील प्राणवायुले तिमीलाई सबै किसिमले संरक्षण गरोस् । असल मार्गदर्शक, 
सबैभन्दा अघि रहने पूषादेवले तिम्रो संरक्षण गरुन् । जुन श्रेष्ठ लोकमा पुण्य आम्रा प्रतिष्ठित छन्, 
सवितादेवले तिमीलाई त्यहाँ पनि प्रतिष्ठित गरुन् । 

पूषेमा आशा अनु वेद सर्वाः सो अस्माँ अभयतमेन नेषत्। 

स्वस्तिदा आघृणिः सर्ववीरो प्रयुच्छन्पुर एतु प्रजानन् ॥५॥ 
सम्पूर्ण विश्वका पालक पूषादेव सबै दिशासित परिचित छन् । उनले हामीलाई भयमुक्त मार्गमा 
लैजाञन् । कल्याणकारी, सर्वोत्तम, दिव्यतायुक्त र मेधावी पूषादेव सधैँ हाम्रा अगुवा होउन् । 

प्रपथे पथामजनिष्ट पूषा प्रपथे दिवः प्रपथे पृथिव्याः । 

उभै अभि प्रियतमे सधस्थे आ च परा च चरति प्रजानन् ॥६॥ 
पूषादेव स्वर्ग र पृथिवीका माझमा रहेका मार्गमध्ये सबैभन्दा असल र उत्तम मार्गमा उत्पन्न भएका 
हुन् । द्यावापृथिवी, जो आपसमा स्नेहयुक्त र श्रेष्ठ स्थानले सम्पन्न छन्, उनका बीचमा मेधावी 
पूषादेव विशेष रूपले सुशोभित हुन्छन् । 


 ससस्वतीं देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीमध्वरे तायमाने । 

सरस्वती सुकृतो अद्वृयन्त सरस्वती दाशुषे वा दात् ॥७॥ ॥ 
दैवी गुणका इच्छुक मानिसहरू सरस्वती देवलाई आहवान गर्दछन् । यञ्च विस्तृत भएपछि उनी 
सरस्वतीदेवीको स्तुति गर्दछन्। श्रेष्ठ पुण्यात्माहरूले देवी सरस्वतीलाई आहवान गर्दा उनले 
दानीहरूको आकाङ्क्षा परिपूर्ति गर्दछिन्  

सरस्वति या सरथं ययाथ स्वधाभिर्देवि पितृभिर्मदन्ती । 

आसय्यास्मिन्बहिषि मादयस्वानमीवा इष आ धैद्यस्मे ॥८॥ । 
हे सरस्वती देवी ! तिमी पितृहरूसँग स्वधायुक्त हविष्यान्नले सन्तुष्ट भएर प्रसत्र हुँदै एकै रथमा 
यात्रा गर । यस यज्ञमा श्रेष्ठ आसनमा विराजमान भएर हामीलाई आरोग्यता र अन्न प्रदान गर । 

सरस्वती यां पितरो हवन्ते दक्षिणा यज्ञमभिनक्षमाणाः । 

सहस्रार्घमिडो अत्र भाग रायस्पोषं यजमानेषु केहि ॥९॥ । 
यज्ञस्थलका दक्षिण भागमा प्रतिष्ठित पितृहरू सरस्वती देवीलाई आहवान गर्दछन् । यज्ञसम्पादक 
यजमानलाई उनी प्रचुर मात्रामा दिव्य धन र पोषक अन्न प्रदान गरुन् । 


 


८०६४ 


आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु धृतेन नो घृतप्वः पुनन्तु। 
नमाज विश्व हि रिप्र प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरा पूत एमि॥१०॥ बे 
आमाजस्तै सह्यार गर्ने जलले हामीलाई पवित्र बनाओस्। घिउका रूपमा रहेका जलले हा 
अशुद्धता निवारण गरोस् । जलको दिव्यताका दिव्य स्रोतले सबै पाप शोधन गरोस् । जलले शुद्ध र 
पवित्र बनेर हामी उँभो लाग्न सकौँ । 


द्रप्सश्चस्कन्द प्रथमा अनु च्यूनिमं च योनिमनु यश पूर्वः । 

समान योनिमनु सञ्चरन्त द्रप्स जुहोम्यनु सप्त होत्रा ॥११॥  
सोमरस प्राचीन क्रषि तथा देवताका लागि अन्तरिक्ष लोकमा उत्पत्न भएको हो । हाम्रा आँटिला 
पुर्खाले यो सोमरस फेला पारे। हामी सात याज्चिक, उसै लोकमा रहने त्यस दिव्य सोमरसलाई 
आहतिका रूपमा समर्पित गर्दछौँ  


यस्ते द्रप्सः स्कन्दति यस्ते अंशुर्बाहुच्युतो धिषणाया उपस्थात्। 
अध्वर्योर्वा परि वा यः पवित्रात्ते ते जुहोमि मनसा वषद्कृतम् ॥१२॥ 
हे सोमदेव ! तेजस्वी रूपले प्रवाहित हुने, पवित्रतापूर्वक झर्ने अथवा पेल्ने फल्याकका नजिकै हुने 
क्रास्विकका हातबाट खस्ने तिम्रा अवयव र रसलाई हामी नमस्कार गर्दै यञ्चमा समर्पित गर्दछौँ । 
यस्तै द्रप्सः स्कन्नो यस्ते अंशुरवश्व यः परः स्रुचा। 
अयं देवो बृहस्पति सं त॑ सिञ्चतु राधसे ॥१३॥ 
हे सोमदेव  स्रुक नामका पात्रबाट तल चुहुने तिम्रा रसको अंश र प्रवाहित हुने तिम्रा रसको भाग 
बृहस्पतिदेवले ग्रहण गरुन् । त्यसबाट हाम्रो ऐश्वर्य वृद्धि होस् । 
पयस्वतीरोषधयः पयस्वन्मामक वचः । 
अपां पयस्वदित्यस्तेन मा सह शुन्धत ॥१४॥ 
हे जलदेव ! औषधि तिम्रा पोषणयुक्त रसले ओतप्रोत छ । हाम्रो सारगर्भित स्तोत्रजस्तै जलको सूक्ष्म 
अंश पनि अति सूक्ष्म छ। त्यसैसँग हामीलाई पवित्रता प्रदान गर । 
सूक्त १० 
क्रषि  यामायन । देवता  मृत्यु त्वष्टा पितृमेध । छन्द  त्रिष्टुप् जगती अनुष्टुप् । 
पर मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात्। 
चक्ुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजा रीरिषो मोत वीरान् ॥१॥ 
हे मृत्युदेव ! तिमी सबैभन्दा भिन्नै र अर्कै मार्गबाट गमन गर। तिमी देवयानको मार्गभन्दा भिन्न 
मार्गबाट प्रस्थान गर । दिव्य दृष्टिसम्पन्न हे सर्वज्च देव ! हाम्रा पुत्रपौत्रादि सन्तान र वीरलाई हिंसित 
नगर भन्ने तिमीसित विनम्र आग्रह छ। 
मृत्योः पद योपयन्तो यदैत द्राघीय आयुः प्रतर दधानाः । 
आप्यायमाना प्रजया धनेन शुद्धाः पूता भवत यसियासः ॥२॥ 
हे मृत पुरुषका आफन्त हो ! जुन मानिस मृत्युको मार्ग त्यागेर हिँड्दछन्, उनले दीर्घ र श्रेष्ठ आयु 
धारण गर्दछन् । तिमीहरू सबैले त्यसै गर । हे याशिक यजमान हो  सबै पुत्रपौत्र आदि ऐश्वर्यले 
सम्पन्न भएर पापबाट मुक्त होओ र शुद्ध तथा पवित्र जीवन व्यतीत गर । 
इमे जीवा दि मृतैराववृत्रत्रभूद्धद्वा देवहूतिर्नो अद्य। 
प्राञ्चो अगाम नृतये हसाय द्राधीय आयुः प्रतर दधानाः ॥२॥ 
जीवित मानिस मरिसकेका आफन्तका नजिकै बसिनरहून्। हाम्रो आजको यो पितृमेध यञ्च 
कल्याणकारी ढङ्गले पूर्ण होस् । हामी दीर्घ आयु प्राप्त गरेर हाँसीखुसी आनन्दमय जीवन बाँचौं । 
हामी पूर्व दिशातर्फ मुख गरेर अगाडिको यात्रामा बढ । 
इम जीवेभ्यः परिधि दधामि मैषां नु गादपरो अर्थमेतम् । 
शत जीवन्तु शरद पुरूचीरन्तर्मत्युँ दधार्ता पर्वतेन ॥४॥ 
प्राणधारी मानिसको संरक्षणका लागि हामी यो परिधि तयार गर्दछौँ। यसबाट कोही पनि 
अल्पायुको मृत्युमा नपरोस् । यी पुत्रपौत्रादिले सय वर्षको आयु प्राप्त गरुन् । हामी ढुङ्गाको बाधा 
उपस्थित गरेर मृत्युलाई रोक्दछौँ । 


०६५ 


कि २ 





यथाहान्यनुपूर्व भवन्ति यथा क्रतव मनमा तसा साधु। 

यथा न पूर्वमपरो जहात्येवा धातरायूषि कल्पयैषाम् ॥५॥ 
जसरी एउटा दिन बितेपछि क्रमको एक बित्दछ, जसरी क्रतु एउय बितेपछि एकको क्रम बितेको 
हुन्छ, जसरी पहिले जन्मेका वृद्ध पुरुष छँदाछँदै उनका नातिपनातिले शरीर त्याग गर्दैनन्, त्यसै गरी 
हे विधाता ! हाम्रा स्वजनलाई तिमी दीर्घजीवनका लाभबाट वञ्चित नगर । 


आ रोहतायुर्जरसं वृणाना अनुपूव यतमाना यतिष्ठ। 
इह त्वष्य सुजनिमा सजोषा दीर्घमायुः करति जीवसे वः ॥६॥ 
हे मृतकका पुत्र आदि हो ! तिमीहरू आफ्नो पूर्ण आयु भोग्दै बुढ्यौलीमा पुग। क्रमैसँग 
प्रगतिमार्गमा अघि सर। यस लोकमा उत्तम जन्म भएका व्वष्टदेवले तिमीहरूलाई यिनै 
मानिससित जीवन व्यतीत गर्नका लागि लामो आयु प्रदान गरुन्। . 


इमा नारीरविधवाः सुपलीराञ्जनेन सर्पिषा सं विशन्तु। 
अनश्रवोनमीवाः सुरला आ रोहन्तु जनयो योनिमग्रे ॥७॥ 
सौभाग्यवती र सुन्दर नारी घिउको काजलले शोभायमान भएर आआफ्ना घरभित्र पसून् । यी 
नारीहरू आँसु रोकेर, मानसिक विकार त्याग्दै आभूषणले सुसज्जित भएर आदरपूर्वक अघिअघि 
हिँड्दै घरभित्र पसून् । 
उदीर्ष्व नार्यभि जीवलोक गतासुमेतमुप शेष एहि। 
हस्तग्राभस्य दिधिषोस्तवेदं पत्युर्जनित्वमभि सं बभूथ ॥८॥ 
हे मृतककी पत्नी ! तिम्रा पतिको मृत्यु भइसकेको छ। यिनलाई छोडेर तिमी आफ्ना पुत्र आदि र 
घरपरिवारको विचार गर्दै उन्नति गर् । तिमीले आफ्ना पतिसँग सन्तान उत्पादन आदि स्त्रीकर्तव्य 
निर्वाह गरिसकेकी छ्यौ । त्यसैले घर फर्क । 
बढुहस्तावायवालो हस्तादाददानो मृतस्यास्मे क्षत्राय वर्चसे बलाय। 
त्वमिह वयं सुवीरा विश्वाः स्पृधो अभिमातीर्जयेम ॥९॥ 
आफ्ना प्रजाको संरक्षणका लागि आवश्यक बल र तेज हामीलाई उपलब्ध होस् भनेर म मृतकका 
हातबाट धनुष धारण गर्दछु। यस राष्ट्रमा हामी वीर सन्तान प्राप्त गरेर सबै अहङ्कारी शत्रुमाथि 
विजयी होऔँ । हे मृतक तिमी यहीँ निवास गर । 
उप सर्प मातरं भूमिमेतामुरुव्यचसं पृथिवीं सुशेवाम् । 
उर्णग्रदा युवतिर्दक्षिणावत एषा त्वा पातु निर्श्रतिरुपस्थात् ॥१०॥ 
हे मृतक ! तिमी यी माताजस्ती, महिमाशाली, सर्वव्यापिनी र सुखदायिनी धर्तीमाताका काखमा 
विराजमान होङ । यी धर्तीमाता छनझैँ कोमल स्पर्श र दानी पुरुषस्त्रीजस्तै सबै ऐश्वर्यको धनौ 
हुन्। तिमीलाई यिनले पापकर्मका दुप्प्रभावबाट मुक्त गरुन् । 


उच्छवञ्चस्व पृथिवि मा नि बाधथाः सुपायनास्मै भव सुपवञ्चना । 

माता पुत्रै यथा सिचाभ्येनं भूम कर्णहि ॥११॥ 
हे धर्तीमाता । मृतकलाई पीडादायक सन्तापबाट जोगाउनका लागि माथि उठाइदेङ । यसको राम्रो 
स्वागत सत्कार गर्ने र सुखमा साथै रहने बनिदेछ। हे भूमिमाता । जसरी आमाले पुत्रलाई 
आँचलले छोपेझँ तिमी पनि यसलाई सबै तिरबाट ढाकिराख । 


उच्छ्वञ्चमाना पृथिवी सु तिष्ठतु सहस्र मित उप हि श्रयन्ताम् । 

ते गृहासो घृतश्वुतो भवन्तु विश्वाहास्मै शरणाः सन्त्वत्र ॥१२॥ ह्वाै 
यस मृतकको शरीर छोपिराख्ने धर्तीमाता उत्तम किसिमले स्थित होञन् र हजारौ किसिमका 
धुलाका कणहरू यसमाथि समर्पित गरुन् । यी धर्ती घिउको स्निग्धताजस्तै आश्रय यसलाई प्रदान 
गर्दै सुखदायी होञन् । 

उत्ते स्तभ्नामि पृथिवीँ त्वत्परीमं लोग निदधन्मो अहँ रिषम्। 

एतां स्थूणां पितरो धारयन्तु तेज्त्रा जनता सादना ते मिनोतु ॥१२३॥ तिमीलाई 
हे अस्थि कलश ! तिमीमाथि राम्रोसित पृथ्वी स्थापित गर्दछौँ, यो भारी वहन गर । यसले ति 
दुःख नदियोस्। तिम्रो यो अवलम्बन पितृले धारण गरुन् । यमदेवले यहाँ तिम्रा निम्ति 
प्रदान गरुन् । 





प्रतीचीने मामहनीष्वाः पर्णमिवा दधुः  

प्रतीचीं जग्रभा वाचमश्चं रशनया यथा ॥१४॥ 
बाणका फेदमा प्वाँख लगाएभौँ असल दिनमा देवताले म सङ्कुसुक क्रषिलाई स्थापित गरेका 
छन्। तीव्र गतिमा कुद्ने अश्वको लगाम समातेभैँ हाम्रो पूजनीय प्रार्थना ग्रहण गर । 

। सूक्त १९ 

क्रषि  भृगुवारुणि । देवता  आपो देवता । छन्द  अनुष्टुप् गायत्री । 

नि ॥७०००७ फााकाल रेवतीः। 

अग्नीषामा पुनवसू अस्मे धारयत रयिम् ॥१॥ 
हे गाई हो ! हामीलाई छोडेर अरूकहाँ नजाओ, फिर्ता आओ । हे धनसम्पन्न गाई हौ ! हामीलाई दुध 
प्रदान गर्दै परिपुष्ट गराओ । हे अग्िदेव ! तिमी निर्तर धन प्रदान गर्ने हौ । तिमी र सोमदेव मिलेर 
हामीलाई ऐश्वर्य सम्पदा प्रदान गर । 


पुनरेना नि वर्तय पुनरेना न्या कुरु। इन्द्र एणा नि यच्छत्वग्निरेना उपाजतु ॥२। नही 
हे यजमान ! यी गाईलाई बारम्बार हाम्रा नजिकै ल्याइदिएर नियन्त्रणमा राख । इन्द्रदेव यिनलाई 
तिम्रा नियन्त्रणमा राख्न सहायक होउन् र अग्निदेवले दुधालु बनाउन् । 


पुनरेता नि वर्तन्तामस्मिन्पुष्यन्तु गोपतौ। 

इहैवाग्नेनि धारयेह तिष्ठतु या रयिः ॥३॥ 
गाई बारम्बार फर्किएर हामीकहाँ आउन् । हाम्रा संरक्षणमा रहेर यी बलिया होछन्। हे अग्निदेव ! 
तिमी यिनलाई हाम्रा गोठमा राखिदेङ । यिनीहरू यहाँ रहँदै धन र ऐश्वर्यले समृद्ध गराछन् । 


यन्रियानं न्ययनं संज्ञान यत्परायणम्। 

आवर्तनं निवर्तनं यो गोपा अपि त॑ हुवे ॥४॥ 
हामी गाईगोठ, गाईको थलो, उनको उपस्थिति, गाईको निश्चित समयमा फिर्ता हुने काम, चरनमा 
जाने र फर्किएर आउने समय आदि स्वाभाविक क्रियाको स्तुति गर्दछौँ। गाईको रक्षा गर्ने 
गोठालाको पनि स्तुति गर्दछौँ । 

यय उदानड् व्ययनं य उदानट् परायणम्। 

आवर्तनं निवर्तनमपि गोपा नि वर्तताम् ॥१॥ । 
गाई चराउनेहरूमध्ये चारैतिर गाई खोज्ने, गाईसँगै रहने, गाईसँग सँगै हिँड्ने अनुभव प्राप्त गरेका 
सबै गोठाला गाई चराएर कुशलतापूर्वक घरमा फिर्ता आउन् । 

आनिवर्त नि वर्तय पुनर्न इन्द्र गा देहि। जीवाभिर्भुनजामहै ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो सहायक बनेर गाईलाई हामीतिर प्रेरित गर । यस्ता गाई हामीलाई बारम्बार 
प्रदान गर । त्यसबाट हामी सुखको उपभोग गर्न पाऔँ  

परि वो विश्वतो दधा ञर्जा घृतेन पयसा। 

ये देवा के च यशियास्ते रय्या सं सृजन्तु न ॥७॥ 
हे देवता हो । हामी प्रचुर अन्न सामग्री, घिउ, दुध आदि पदार्थ र हविष्यान्न समर्पित गर्दछौँ । यज्ञीय 
सत्कर्म पूरा गर्ने देवताहरूले गाई आदि ऐश्वर्यसम्पदा प्रदान गर । 

आ निवर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तय। 

भूम्याश्चतसः प्रदिशस्ताभ्य एना नि वर्तय ॥८५॥ 
हे गाई चराउने गोठाला हो ! तिमीहरू हाम्रा नजिकै गाई लिएर आओ । हे गाई हो ! तिमीहरू सबै 
आओ । हे गोठला हो ! गाई फिर्ता लिएर आओ । म कहाँ लिएर आउँ ? चारै दिशाबाट गाई भेला 
पारेर घरमा फिर्ता ल्याछ । 

जक  की 
क्रषि  विमद ऐन्द्र । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री विराट् अनुष्टुप् 

भद्र नो अपि वातय मन ॥१॥ वु विराट् त्रिषटुप्। 

हे अग्निदेव ! तिमी हाम्रा मनलाई श्रेष्ठ मङ्गलकारी सङ्कल्पले युक्त गराउ । 


८०६७ 


? 








अग्निमीडे भुजां यविष्ठं शासा मित्र दुर्घरीतुम्। 

यस्य धर्मन्त्वपरेनीः सपर्यन्ति मातुरूधः २? 
हविभक्षक, देवताहरूमा तरुणतम, महाबलिष्ठ, सबैका मित्र र अपराजेय अग्निदेवलाई हामी 
अइला गर्दछौँ। यस यज्ञमा सबै देवता माताको दुधजस्तै आफ्ना लागि दिइएको आहुति सेवन 
गर्दछन् । र 

यमासा कृपनीडं भासाकेतुं वर्धयन्ति। भ्राजते श्रेणिदन् ॥३॥ 
सत्कर्मका आश्रयस्वरूप, तेजस्वी अग्निदेवलाई स्तोताहरू विभिन्न स्तोत्रले संवर्द्धित गर्दछन् । 
कल्याणकारी अग्निदेव स्तोत्रले विशेष रूपमा शोभायमान हुन्छन्। 

, अर्यो विशां गातुरेति प्र यदानड् दिवो अन्तान्। कविरभ्र दीद्यानः ॥४॥ 

यजमानका आश्रयरूपी अग्निदेव प्रज्वलित भएर खर्थ्वगामी हुँदै दिव्यलोकसम्म व्याप्त हुन पुग्छन् 
र मेघमण्डललाई विद्युत्रूपले प्रकाशित गरेर श्रेष्ठ पदमा राज हुन्छन् । 


युषद्धव्या मानुषस्योर्ध्वस्तस्थावृभ्वा यञ्चे। मिन्वन्त्सद्य पुर एति ॥५॥ 
यस श्रेष्ठ यञ्चमा आहुति सेवन गर्ने अग्निदेव ज्योतिस्वरूप भएर माथि उठ्दछन्। यसै बेला उत्तर 
वेदी पार गरेर हाम्रा याजकहरू अगाडि उपस्थित हुन्छन् । 


स हि क्षेमो हविर्यज्ः श्रुष्टीदस्य गातुरेति । अग्नि देवा वाशीमन्तम् ॥६॥ 
अग्निदेव नै हव्य र आहुति ग्रहण गरेर कल्याणकारी यज्ञ सम्पन्न गर्दछन् । उनी नै देवता आहवान 
गर्दछन् । देवशक्ति उनै प्रशंसनीय अग्निदेवसँग आउने गर्दछन् । 

यज्ञासाहं दुव इषेग्नि पूर्वस्य शेवस्य । अद्रेः सुनुमायुमाहुः ॥७॥ 
अग्निदेवलाई ढुङ्गा घोटेर उत्पन्न गरिएका हुनाले पाषणपुत्र नामले विभूषित छन् । यज्ञ धारणकर्ता 
अग्निदेवलाई श्रेष्ठ सुखमय जीवन प्राप्तिका लागि श्रद्धापूर्वक अर्चना गरौँ । 

नरो ये के चास्मदा विश्वेत्ते वाम आ स्युः । अग्नि हविषा वर्धन्तः ॥॥ 
अग्निदेवलाई आहुतिद्वारा संवर्द्धित गर्दै हाम्रा पुत्रपौत्रादि श्रेष्ठ सन्तानले सबै किसिमका श्रेष्ठतम 
सम्पत्ति प्राप्त गरुन् । यस्तो हाम्रो मङ्गलकारी कामना छ। 

कृष्णः श्वेतोरुषो यामो अस्य ब्रध्न क्रज्ज उत शोणो यशस्वान्। 

हिरण्यरूप॑ जनिता जजान ॥९॥ 
अग्निदेवको रथ कृष्णवर्ण, कान्तिमान्, तेजसम्पन्न, रातो, सहज गमनशील, तीव्रगामी र कोर्तिमान 
छ। स्वर्णजस्तै उज्ज्वल दीप्तिमान् त्यो रथ सृष्टिकर्ताले नै बनाएका हुन् । 

एवा ते अग्ने विमदो मनीषामूर्जो नपादमृतेभिः सजोषाः । 

गिर आ वक्षत्सुमतीरियान इषमूर्ज सुक्षितिं विश्वमाभाः ॥१०॥ 
हे अमृतस्वरूप ऐश्वर्यले सम्पन्न तेजस्वी अग्निदेव  सद्बुद्धिको कामनाले प्रेरित विमद नामका 
क्रपिले तिम्रा लागि उत्तम स्तोत्र रचना गरेका छन् । हे बलवर्द्धक अग्निदेव । तिमी प्रार्थना स्वीकार 
गर्दै उनका लागि सजिलो निवास, उत्तम बल र प्राप्त गर्नुपर्ने जेजति अन्न आदि उपभोग्य सामग्री 
हुन्छन् ती सबै प्रदान गर । 

सूक्त  २१ 
क्रषि  विमद ऐन्द्र । देवता  अग्नि । छन्द  आस्तार पंक्ति । 

आग्नि नस्ववृक्तिभिर्होतारं त्वा वृणीमहे। 

यज्ञाय स्तीर्णब्हिषि वि वो मदे शीर पावकशोचिषं विवक्षसे ॥१॥ 
हामी आफैँले रचना गरेका मन्त्रले देवताहरूका आहवान कर्ता, पावन, ज्योतिर्मय र सर्वत्र विद्यमान 
अग्निदेवलाई वरण गर्दछौँ । कुशका आसनले सुशोभित यज्ञमा आनन्द प्राप्तिका लागि हामी 
उनलाई धारण गर्दछौँ । उनले आफ्ना प्रदीप्त ज्वाला विमद क्रषिका लागि प्रेरित गरुन् । 

त्वामु ते स्वाभुवः शुम्भन्त्यश्वराधसः । 

वेति त्वामुपसेचनी वि वो मद त्रजीतिरग्न आहुतिर्विवक्षसे ॥२॥ 
प्रखर तेजसम्पत्न र ऐश्वर्यसम्पत्न यजमानले तिमीलाई शोभायमान गराउँछन् । हे तेजस्वी अग्निदेव 
। सहज गतिले खस्न आउने आहुति तिम्रो सन्तुष्टिका लागि नजिकै जान्छन् । तिमी तिनलाई धारण 
गरेर संवर्द्धित हुन्छौ । 


।  ०३ ७० 





 त्वे धर्माण आसते जुहूभिः सिञ्चतीरिव। 

कृष्णा रूपाण्यर्जुना वि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धिषे विवक्षसे ॥३॥ नत 
वृष्टिछिपी जलका सिंँचाइले पृथ्वीको सेवा भएभँ यज्ञधारणकर्ता क्रत्विकहरू हवनमा प्रधुर 
पात्रले तिमीलाई सेचन गर्दछन्। तिमी कालो वर्णका ज्वालायुक्त आभाले सम्पन्न भएर देवताको 
प्रसन्नताका लागि अत्यधिक सुशोभित हुन्छौ। हे अग्निदेव । त्यसैले तिमी महिमामय छौँ । 

 १७७ ०७७०७०८३५९७५१४ । 

तमा नो वाजसातये वि वो मदे यञ्चेषु चित्रमा भरा विवक्षसे ॥४॥ 
बलसम्पन्न, अमर, तेजस्वी हे अग्निदेव ! उत्तम र आश्चर्यजनक विधिले तिमीले स्वीकार गर्ने 
ऐशवर्यलाई देवताको आनन्द, हाम्रो बल र अन्न आदि समृद्धिका लागि यज्ञमा प्रदान गर । तिमी 
महिमायुक्त सामर्थ्यले सम्पन्न छौ । 


अगिनर्जातो अथर्वणा विदद्विश्वानि काव्या। 
भुवद्ूतो विवस्वतो वि वो मदे प्रियो यमस्य काम्यो विवक्षसे ॥५॥ 
सबै किसिमका स्तोत्रका ज्ञाता अथर्वा क्रषिले अग्निदेवलाई प्रकट गरे । सबैको कामना पूरा गराउने 
अग्निदेव देवताको आहवानका लागि सन्देशवाहकका रूपमा छन् । यिनले हर्षित भएर सुख प्रदान 
गरुन् । हे अग्निदेव ! तिमी महिमामय छौँ। 
त्वां यञ्चेष्वीडतेषग्ने प्रयत्वध्वरे। 
त्वं वसूनि काम्या वि वो मदे विश्वा दधासि दाशुषे तिवक्षसे ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! त्रत्िक् र यजमान यञ्चको प्रारम्भिक बेलामा तिम्रो स्तुति गर्दछन् र सबै किसिमका 
अभीष्ट वैभव विशिष्ट रूपले ग्रहण गर्दछन्। तिमी यजमानको आनन्द र मङ्गलका लागि दान 
गर्दछौ । त्यसैले महान् छौ । 
त्वां यञ्चेष्वृत्विजं चारुमग्ने नि पेदिरे । 
घृतप्रतीक मनुषो वि वो मदे शुक्र चेतिष्ठमक्षभिर्विवक्षसे ॥७॥ 
घिउले प्रज्वलित, तेजस्वी, ग्रख्िकसित सम्बद्ध, सामर्थ्यवान् र मेधावी हे अग्निदेव !। आनन्द 
प्राप्तिका लागि यजमानबाट यञ्चमा प्रतिष्ठित गरिनाले तिमी पूजनीय छौ । 
अग्ने शुक्रेण शोचिषोरु प्रथयसे बृहत्। 
अभिक्रन्दन्वृषायसे वि वो मदे गर्भ दधासि जामिषु विवक्षसे ॥८॥ 
हे महिमावान् अग्निदेव । प्रज्वलित तेजले अत्यधिक ख्याति प्राप्त छौ। युद्धभूमिमा मदमत्त साँढे 
डुक्रिएभैँ ध्वनि गर्दै तिमी अति शक्तिशाली हुन्छौ । छै औषधिमा बीजको उत्पत्तिका कारण तिमी नै 
हो। सोम आदिले आनन्द प्राप्त हुँदा महिमायुक्त हुन्छौँ । 
सूक्त  २२ 
क्रषि  विमद ऐन्द्र । देवता  इन्द्र । छन्द  पुरस्ताद्बृहती अनुष्टुप् त्रिष्टुप् । 
कृह श्रुत इन्द्र कस्मित्रध जने मित्रो न श्रयते। 
क्रषीणा वा यः क्षय गुहा वा चर्कृषे गिरा॥१॥ 
इन्द्रदेवको ख्याति आज कहाँ छ? मित्रजस्तै हितैषि इन्द्र आज व्यक्तिमा ख्याति पाउँदै छ्न् ? 
क्रषिको आश्रम अथवा गुफामा स्तुतिद्वारा उपास्य भइरहेका इन्द्र आज कुन स्थितिमा होलान्? 
इह श्रुत इन्द्रो अस्मे अद्य स्तवे वञ्जयूचीषमः । 
मित्रो न यो जनेष्वा यशक्षक्र कन ०१ ॥२॥ हि 
हाम्रा यस यज्ञमा आज इन्द्रदेव प्रमुख प्रतिनिधि हुन्। वञ्जधारो र प्रशंसनीय इन्द्रदेवलाई 
प्रार्थना गर्दछौँ । मित्रजस्तै कल्याणकारी इन्द्रदेवले कीर्तिमान् र यशस्वी बनाञन् । झ्स्रवेतलाई हामी 
महो यस्पतिः शवसो असाम्या महो नृम्णस्य तृतुज। 
भर्ता वज्रस्य धृष्णो ७ ७ . ॥२॥ हनि 
शक्तिका स्वामी इन्द्रदेव स्तोतालाई महान् वभव प्रदान गदछन्। उनी शत्रुसंहारक 
गरेका छन् । पिताले प्रिय पुत्रको संरक्षण गरेझैँ उनले हाम्रो रक्षा गरुन् ।  अज धारण 


८०६९ 








युजानो अश्वा वातस्य धुनी देवो देवस्य वज्रिवः । 
स्यन्ता पथा विरुक्मता सुजानः स्तोष्यध्वनः ॥४॥ 
हे वज्जधारी देवतास्वरूप इन्द्रदेव । तिमी वायुभन्दा बढी गतिशील, श्रेष्ठ मार्गबाट जाने 
अश्व रथमा योजित गरेर मार्ग बनाउँदै सधैँ प्रशंसनीय हुन्छौ । 
त्वं त्या चिद्वातस्याश्चागा क्रज्रा त्मना वहध्यै । 
ययोर्देवो न मर्त्यो यन्ता नकिर्विदाय्यः ॥५॥ 
हे वायुजस्तै गमनशील इन्द्रदेव ! सोझो मार्गमा जाने अश्व आफ्ना सामर्थ्यशक्तिले गतिमान् गराउँदै 
तिमी हाम्रा सामु उपस्थित हुन्छौ। यी दुवै अश्वको सञ्चालनमा देवता र मानिसमध्ये कोही सक्षम 
छैन र यिनको सामर्थ्य कसैले पनि जान्दैन । 
अध ग्मन्तोशना पृच्छते वा कदर्था न आ गृहम्। 
आज जग्मथुः पराकाद्विवश्च ग्मश्च मर्त्यम् ॥६॥ . 
यज्ञ सकिएपछि इन्द्रदेव र अग्निदेव आआफ्नो धामतर्फ फर्कदै गर्दा उशना भार्गवले तिमीहरू दुई 
 कुन उद्देश्यले यति टाढाका यजमानकहाँ आएका हौ ? भनी सोधे । 
आ न इन्द्र पृक्षसेस्माक ब्रह्वेद्यतम् 
तत्त्वा याचामहेवः शुष्ण यद्धन्ञमानुषम् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई सबै किसिमले संरक्षण प्रदान गर। हामीले महिमामय स्तुतिसँगै यज्ञीय 
हविष्यान्न तिम्रा निम्ति समर्पित गरेका छौँ। हामी उही दिव्य, श्रेष्ठ संरक्षण शक्तिको कामना 
गर्दछौँ । तिमीले त्यसै सामर्थ्यले शुष्ण राक्षस संहार गरेका थियौ । 
अकर्मा दस्युरभि नो अमन्तुरन्यव्रतो अमानुषः । 
त्वं तस्यामित्रहन्वधर्दासस्य दम्भय ॥८॥ 
हे शत्रुसङ्वारा इन्द्रदेव ! पुरुषार्थहीन, सबैको अपमान गर्ने, यज्ञ आदि सत्कर्मले रहित, असुरता 
भरिएका दुष्ट दस्युले हाम्रा सेनालाई सबै तिरबाट घेरेका छन्, तिमी ती सबै दस्युलाई उचित दण्ड 
. देकर संहार गर। 
त्वं न इन्द्र शूर शुरैरुत त्वोतासो बर्हणा। 
पुरुत्रा ते वि पूर्तयो नवन्तक्षोणयो यथा ॥९॥ 
हे सामर्थ्यशाली इन्द्रदेव ! वीर मरुत्हरूका सहयोगले हाम्रो संरक्षण गर । तिमीबाट संरक्षित भएर 
हामी युद्धभूमिमा तिम्रै सामर्थ्यले शत्रु संहार गर्न सक्षम हुनेछौँ । तिम्रो रहर पूरा गराउने साधन 
हामीसित मनग्गे छन्। तिम्रा साधक, भक्त अधिपतिझैँ विभिन्न खालका प्रार्थनाले तिमीलाई 
प्रशंसित गराउँछन् । 
त्व तान्वृत्रहत्ये चोदयो नृन्कार्पाणे शूर वज्रिवः । 
गुहा यदी कवीनां विशां नक्षत्रशवसाम् ॥१०॥ 
शूरवीर, वज्रधारी हे इन्द्रदेव ! तिमी मरुत्हरूलाई वृत्ररूपी शत्रुको संहार गर्न त्यस्ता बेलामा 


०००७ ४ गर्दछौ, जब तिमी ज्ञानी स्तोताद्वारा नक्षत्रलोकवासी देवताका लागि उच्चरित स्तोत्र 
सुन्दछौ । 


गरेका दुवै 


मक्षू ता त इन्द्र दानाप्नस आक्षाणे शूर वज्रिवः । 

यद्ध शुष्णस्य दम्भयो जात विश्व सयावभि ॥११॥ 
वजञ्जधारी शूरवीर हे इन्द्रदेव । यद्धभूमिमा तिमी तीव्र गतिले सक्रिय भइरहन्छौ। तिमीले 
७७८ बु सहयोगले शुष्ण राक्षसको समूल नाश गन्यौ। कृपापूर्वक सहयोग गर्नु नै तिम्रो मुख्य 
कर्म हो। 

माकुक्र्थगिन्द्र शूर वस्वीरस्मे भूवन्नभिष्टयः । 

वयंवयं त आसां सुम्ने स्याम वज्रिवः ॥१२॥ 


हे वीर इन्द्रदेव ! हाम्रो अभीष्ट कामना कहिल्यै पनि स्रयोजनविनाको नहोस्। हे वज्जधारी 
इन्द्रदेव ! तिम्रो दिव्य संरक्षणमा पल्लवित र पुष्पित भएर सधैँ सुखी रहीँ । 


७० 


।। ।।।।।।।   






अस्मे ता त इन्द्र सन्तु सत्याहिसन्तीरुपस्पृशः 

विद्याम यासां भुजो धेनूनां न वज्रिव ॥१३॥ हि 
हक कीविपते नी प्रार्थया तिमीकहाँ पुगेर सत्यरूप र हिंसारहित होस्। है 

को दुधजस्तै आशीर्वादको पुण्यफल पाऔँ । 

अहस्ता यदपदी वर्धत क्षाः शचीभिर्वेद्यानाम्। 

शुष्ण परि प्रदक्षिणिद्विश्वायवे नि शिश्नथः ॥१४॥ 
देवताप्रति समर्पित यञ्च आदि क्रियाद्वारा यो पृथ्वी हातगोडाविहीन भए पनि अति व्यापक र समृद्ध 
छ। सम्म मानिसको हितका लागि पृथ्वीलाई चारै तिरबाट परिक्रमा गरेर तिमीले शुष्ण रा 
वध 
पिबापिबेदिन्द्र शूर सोम मा रिषण्यो वसवान वसुः सन्। 
उत त्रायस्व गृणतो मघोनो महश्च रायो रेवतस्कृधी न ॥१५॥ 
हे पराक्रमी इन्द्रदेव ! तिमी शीघ्र सोमरस पान गर। हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेव ! तिमी स्वय 
धनसम्पन्न छौ। हामीलाई हिंसित नगराएर संरक्षक होछ  स्तुतिकर्ता यजमानलाई संरक्षित गर । 
हामी प्रचुर धनका स्वामी होऔँ, ऐश्वर्यसम्पत्न बन्ने आशीर्वाद देछ । 

सूक्त  २३ 

क्रषि  विमद ऐन्द्र वसुकृत् वासुक्र । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

यजामह इन्द्र वज्रदक्षिणं हरीणां रथ्यप विव्रतानाम्। 

प्रश्मश्रु दोधुवदुर्ध्वथा भूद्वि सेनाभिर्दयमानो वि राधसा ॥१॥ 
वज्रपाणि, गतिमान् रथमा आसीन, केश एवं बाहु हल्लाएर शत्रु थर्काउने, सर्वश्रेष्ठ, सेनाका 
माध्यमबाट शत्रु अत्याउने इन्द्रदेवका लागि हामी आहुति प्रदान गर्दछौँ। तिनै इन्द्रदेवले 
उपासकलाई धनवैभव प्रदान गर्दछन् । 

हरी न्वस्य या वने विदे वस्विन्द्रो मधैर्मघवा वृत्रहा भुवत्। 

त्रभुर्वाज त्रभुक्षाः पत्यते शवोञव क्ष्णौमि दासस्य ना चित् ॥२॥ 
इन्द्रदेवका दुवै अश्वले यज्ञका माध्यमबाट धन आर्जन गरे, तिनबाटै प्राप्त प्रचुर धनका अधिपति 
भएर इन्द्रदेवले वृत्रासुर विनाश गरे । तेजस्वितायुक्त, शक्तिसम्पन्न र सहायक इन्द्रदेव बल र धनका 
अधिपति हुन् । हामी शत्रुसमुदायका दस्यु समूल नाश गर्ने विचारमा छौँ । 

यदा वज्र हिरण्यमिदथा रथं हरी यमस्य वहतो वि सूरिभिः । 

आ तिष्ठति मघवा सनश्रुत इन्द्रो वाजस्य दीर्घश्ववसस्पतिः ॥२॥ 
इन्द्रदेव जब आफ्नो तेजस्वी स्वर्णिम वज्ज ३३ धारण गरेर दुवै अश्व जोतिएका रथमा आरुढ हुँदा 
विशेष रूपले सुशोभित हुन्छन्  इन्द्रदेव सबैले जानेका उत्तम अन्न र ऐश्वर्य सम्पदाका अधीश्वर 


सो चिन्नु वृष्टियुध्यारै स्वा सचां इन्द्र श्मश्वूणि हरिताभि प्रुष्णुते। 

अव वेति सुक्षयं सुते वातो यथा वनम्॥४॥ 
वर्षाका पानीले पशुसमूह भिजेभौँ इन्द्रदेव हरियो वर्णका सोमरसले आफ्ना दाह्रीजुँगा भिजाउँछन् । 
त्यसपछि उनी उत्तम यज्ञस्थलमा गएर प्रस्तुत मधुर सोमरस पान गर्दछन् र वायुले वनवृक्ष 
हल्लाएभँ शत्रुलाई त्रस्त गराउँछन् । 

यो वाचा विवाचो मृध्रवाचः पुरू सहस्रशिवा जघान । 

तत्तदिदस्य पौस्यं गृणीमसि पितेव यस्तविषी वावृधे शव ॥५॥ 
अनेकौं प्रकारका उत्तेजक वाणी प्रयोग गर्ने शत्रुलाई हप्कीले शान्त गराउँदै क्रोधपूर्वक इन्द्रदेवले 
हजारौँ शत्रु समूल नाश गराए । पिताले अन्न आदिद्वारा डारा फि पोषण गरेभैँ इन्द्रदेव मानिसको 
पोषण गर्दछन् । हामी उनै इन्द्रदेवको महिमा गुणगान गर्दछौँ । 


स्तोम त इन्द्र विमदा अजीजनत्रपूव्य सुदानवे। 
विद्या ह्यस्य भोजनमिनस्य यदा पशु न गोपाः करामहे ॥६॥ 


वि ौ . 
हे इन्द्रदेव । तिमीलाई उत्तम दानी भन्ने जानेर विमद वंशीहरूले अति अनुपम स्तोत्र रचना गरे । 
हामी ऐश्वर्यका अधिपति इन्द्रदेवसित राम्ररी परिचित छौँ। गोठालाले गाई आदि पशु आफूतिर 
बोलाएझैँ हामी ऐश्वर्य प्राप्तिका लागि तिमीलाई आहवान गर्दछौँ । २ 


८७१ 





. 





, पि विर पति ना न मा... 


माकिर्न एना सख्या वि यौषुस्तव चेन्द्र विमदस्य च क्रषेः । 
विद्या हि ते प्रमति देव जामिवदस्मे तेसन्तु सख्या शिवानि ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी र विमद क्रषिका बीचमा भएको मैत्री सम्बन्ध कसैले नछुटाओस् र सधैँ स्थिर 
रहोस् । हे देवता ! दाजुभाइ र दिदीबहिनीको विचार मिलेभैँ तिम्रो मैत्री भावयुक्त मन हामीतिर 
प्रेरित होस् र हाम्रो मित्रता सधैँ सुदृढ बनेर रहोस् । 
सूक्त  २४ 
क्राषि  विमद ऐन्द्र । देवता  इन्द्र अश्चिनीकुमार । छन्द  आस्तार पंक्ति अनुष्टुप् । 
इन्द्र सोममिम पिब मधुमन्त चमू सुतम् । 
अस्मे रयिं नि धारय वि वो मदे सहस्रिण पुरूवसो विवक्षसे ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ढुङ्गाले पेलेर तयार गरिएको मधुर सोमरस तयार छ, तिमी पान गर । प्रचुर धनले सम्पन्न 
हेइन्द्रदेव ! तिमी असङ्ख्य प्रकारका विपुल धन हामीलाई दे । हामी सधैँ महिमामय होऔँ । 
त्वां यञ्चेभिरुक्थैरुप हव्येभिरीमहे । 
शचीपते शचीनां वि वो मदे श्रेष्ठ नो धेहि वार्य विवक्षसे ॥२॥ 
हे शचीपति इन्द्रदेव ! यञ्चीय मन्त्र, यज्ञकर्म र हवन सामग्रीले तिम्रो अर्चना गर्दछौँ । सबै असल 
कर्मको अभीष्ट फल प्रदान गर र वास्तवमा महिमामय होङ । 
यस्पतिर्वार्याणामसि रध्रस्य चोदिता । 
इन्द्र स्तोतृणामविता वि वो मदे द्विषो नः पाह्यंहसो विवक्षसे ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी अभीष्ट ऐश्वर्यका अधिपति, साधकलाई साधना मार्गमा प्रोत्साहित गर्ने र 
स्तोताहरूका पालनकर्ता हौ । शत्रुरूपी विकृति र दुष्कर्मरूपी पापबाट हामीलाई रक्षा गर । यस्ता 
इन्द्रदेवको महिमा प्रख्यात होस् । 
युवं शक्रा मायाविना समीची निरमन्धतम् । 
विमदेन यदीडिता नासत्या निरमन्थतम् ॥४॥ 
कर्मप्रति निष्ठावान्, समर्थशील हे अश्विनीकुमार हो ! विद्वान्हरूका परस्पर सहयोगमा तिमीहरू 
दुईले अरणी मन्थन गरेर अग्निदेव प्रकट गरायौ । विमद क्रषिले तिमीहरूको प्रार्थना गर्दा सत्यरूपी 
तिमीहरू दुवैले अग्नि प्रज्वलित गरायौ । 
विश्वे देवा अकृपन्त समीच्योर्निष्पतन्त्योः । 
नासत्यावन्रुवन्देवाः पुनरा वहतादिति ॥५॥ 
हे अश्विनीकुमार हो । दुई अरणी काठ आपसमा घोट्दाखेरि अग्निका झिल्का बाहिर निस्कन 
थालेका हुँदा समस्त देवताले तिमीहरूको स्तुति गरे । सबै देवशक्तिले अश्विनीकुमारसित प्रार्थना 
गर्दै बारम्बार मन्थन गर भने । 
मधुमन्मे परायणं मधुमत्युनरायनम् । 
ता नो देवा देवतया युवं मधुमतस्कृतम् ॥६॥ 
हे अश्विनीकुमार हो  हाम्रो बाहिरी यात्रा स्नेहका भावनाले युक्त होस् र आगमन पनि त्यस्तै मधुर 
प्रीतियुक्त भावनाको होस् । हे देवता हो ! तिमीहरू दुवै आफ्ना दिव्य शक्तिले हामीलाई माधुर्ययुक्त 
प्रीतिसम्पत्र बनाओ । 
सूक्त  २५ 
क्रषि  विमद प्राजापत्य वसुक्ृत् वासुक्र । देवता  सोम । छन्द  आस्तार पंक्ति । 
भद्र नो अपि वातय मनो दक्षमुत क्रतुम्। 
अधा ते सख्यै अन्धसो वि वो मदे रणन्गावो न यवसे विवक्षसे ॥१॥ 
हे सोम ! तिमी हर्षित हुँदै हाम्रा मनलाई बल, कार्यकुशलता, कल्याणकारी शक्ति, श्रेष्ठता र 
मित्रता प्राप्त गर्न प्रेरित गर । गाईको मित्रता हरियो घाँसमा भएझैँ हामीलाई तिम्रो मित्रता प्राप्त 
स्। 
हुदिस्पृशस्त आसते विश्व सोम धामसु। 
अधा कामा इमे मम वि वो मदे तिष्ठते वसूयवो विवक्षसे ॥२॥ त 
हे सोम ! हृदय हर्षित गराउने तिम्रो प्रार्थना गरेर स्तोताहरू चारैतिर विराजमान हुन्छन् । यस्तो धन 
प्राप्त गर्नका लागि हाम्रो मन विभिन्न कामनाले सम्पन्न हुन्छ। वास्तवमा तिम्रो महिमा अपार छ। 


८७२ 





उत  पु ्ाई मितमि पाक्या। 

अधा पतव सून मदे मृडा नो अभि चिद्वधाद्विवक्षसे ॥३॥ 
हे सोमदेव । हामी आफ्ना श्रेष्ठ बुद्धिले तिम्रा कर्मको गति जान्दछौँ । तिमी प्रसत्रचित्त भए हाम्रा 
शत्रु संहार गरा र संरक्षित गर। पिताले पुत्रको संरक्षण गरेभैँ हाम्रो पालनपोषण रर 
सुखसौभाग्य प्रदान गर । वास्तवमा तिम्रो कीर्ति महान् छ। 

समु प्र यन्ति धीतयः सर्गासोवतां इव। 

क्रतुँ न सोम जीवसे वि वो मदे धारया चमसाँ इव विवक्षसे ॥४॥ ॥ 
हे सोम ! पानी भझिकनका लागि कलश कुवामा गएझँ हाम्रो प्रार्थना तिमीलाई प्राप्त हुन्छ। हान्न 
जीवन रक्षाका लागि यस यज्ञकर्म सफल बनाइदेङ । तिम्रो प्रसन्नताका लागि हामी सोमरस पिउने 
भाँडो समर्पित गर्दछौँ । वास्तवमा तिमी महिमायुक्त छौ । 

तव त्ये सोम शक्तिभिर्निकामासो व्यूण्विरे। 

गृत्सस्य धीरास्तवसो वि वो मदे व्रज गोमन्तमश्चिनं विवक्षसे ॥५॥ ना 
हे सोमदेव  विभिन्न फलको आशा भएका, दानशील, विद्वान्, अनेकौँ किसिमका कर्म निर्वाह गर्न 
क्रस्विकहरू तिम्रो प्रार्थना गर्दछन् । तिमी प्रशसित भएर गाई र अश्वले सम्पन्न पशुशाला प्रदान गर  
वास्तवमा तिमी महान् र ज्ञानले सम्पन्न छौँ  

पशुं न सोम रक्षसि पुरुत्रा विष्ठित जगत्। 

समाकृणोषि जीवसे वि वो मदे विश्वा सम्पश्यन्भुवना विवक्षसे ॥६॥ 
हे सोमदेव ! तिमी विभिन्न रूपमा रहेर पशुले युक्त हाम्रा घरको र संसारको संरक्षण गर्दछौ । तिमी 
नै सम्पूर्ण लोकको अनुसन्धान गरेर हाम्रा प्राणको रक्षा गर्न जीवनमा उपायोगी सबै पदार्थले पोषण,  
गर्दछौ । सबैका आनन्ददायक तिमी महान् छौँ । 

त्वंनः सोम विश्वतो गोपा अदाभ्यो भव। 

सेध राजन्नप स्रिधो वि वो मद मा नी दुःशंस ईशता विवक्षसे ॥७॥ 
हे अविनाशी, अमृतस्वरूप सोमदेव ! सबै किसिमले हाम्रो संरक्षक बन। हे राजाजस्तो स्वरूप 
भएका सोमदेव ! हाम्रा शत्रु रोकिदेङ र निन्दक दुष्कृत्मा सफल नहोखन्। तिमी महिमाशाली 


छौ। 

त्वं न सोम सुक्रतुर्वयोधेयाय जागृहि। 

क्षेत्रवित्तरो मनुषो वि वो मदे द्रुहो न पाह्यंहसो विवक्षसे ॥८॥ 
हे श्रेष्ठकर्मा सोम । अन्न प्रदान गर्नका लागि सधैँ हामीलाई जागरुक राख । आश्रय प्रदान गर्नका 
लागि तिमी सुप्रसिद्ध छै । तिमी विद्रोही मानिस र पापकर्मबाट हामीलाई रक्षा गर । वास्तवमा तिम्रो 
कोर्ति महान् छ । 

त्व॑ नो वृत्रहन्तमेन्द्रस्येन्दो शिव सखा। 

यत्सी हवन्ते समिथे वि वो मदे युध्यमानास्तोकसातौ विवक्षसे ॥९॥ 
हे वृत्रहन्ता सोमदेव ! प्रजालाई युद्धभूमिमा प्रेरित गर्ने शत्रुपक्षका योद्धाले हाँक दिँदा इन्द्रदेवका 
कल्याणकारी सहयोगी बनेका तिमी हाम्रा लागि पनि सहायक हुन्छौ । वास्तवमा तिम्रो कीर्ति महान् 
छ। 

अर्य घ स तुरो मद इन्द्रस्य वर्धत प्रिय । 

अं कक्षीवतो महो वि वो मदे मति विप्रस्य वर्धयद्विवक्षसे ॥१०॥ 
निश्चित रूपमा नै सोमरस शीघ्र क्रियाशील, आनन्दवर्द्धक, बलप्रदायक र इन्द्रदेवका लागि 
प्रौतियुक्त भएर संवा्द्धित हुन्छ। त्यसले नै महाज्ञानी क्रषि कक्षीवान्को बुद्धि तेजिलो बनाएको 
थियो। वास्तवमा नै सोमदेव महिमाशाली छन् । 

अय विप्राय दाशुपे वाजाँ इयर्ति गोमतः ।  । 

अयं सप्तभ्य आ वर वि वोःमदे प्रान्ध श्रोणं च तारिषद्विवक्षसे ॥११॥ १ 
सोमदेव दानी र ज्ञानसम्पन्न यजमानलाई पशुले युक्त अन्न र उपभोग्य सामग्री प्रदान गर्दछन् 
सात खालका होतालाई जीवनमा उपयोगी धनसम्पदा प्रदानगर्दछ। यिनैले नेत्रहीन । यसैले 
क्रषिलाई नेत्र र पङ्गु परावृज क्रषिलाई गोडा प्रदान गर्ने कृपा गरेका थिए । वास्तवमा किकिक्म 

अनन्त छ। वको 


०७३ 


 


।। विजिलेला 


सूक्त  २६ 
क्राषि  विमद प्राजापत्य वसुकृत् वासुक्र । देवता  पूषा । छन्द  अनुष्टुप् उष्णिक् । 
प्र ह्यच्छा मनीषाः स्पार्हा यन्ति नियुतः । 
प्रदस्रा कत्दरयः पूता अविष्ट माहिनः ॥१॥ म 
अत्यन्त प्रशंसनीय, प्रेरित स्तोत्र पूषादेवका लागि समर्पित गर्दछौं । उनी सधैँ रथमा 
अश्व जोडेर आउँछन् । महान् पूषादेवले यजमानका दम्पतीको रक्षा गरुन् । 
यस्य त्यन्महित्वं वाताप्यमयं जन । विप्र आ वंसद्धीतिभिश्िकेत सुष्टतीना ॥ 
ज्ञानी मानिसले पूषादेवका जीवनशक्तिप्रदायक जलराशिको महिमायुक्त शक्ति आफ्ना प्रार्थनाले 
जल वर्षाका रूपमा उपयोगी बनाउँछ । पूषादेव ध्यानमग्न भएर यजमानको प्रार्थना सुन्दछन्। 
स वेद सुष्टुतीनामिन्दुर्न पृषा वृषा। 
अभि प्सुर प्रुषायति व्रजं न आ प्रुषायति ॥३॥ 
सोमदेवभैँ पूषादेव पनि अभीष्ट कामना पूरा गराउने र असल स्तोत्र जात्नेसुन्ने गर्दछन् । सौन्दर्यले 
युक्त पूषादेव कृपापूर्वक जलको वर्षा गराउँछन् र हाम्रा गोठमा पनि जलले सेचन गर्दछन् । 
मंसीमहि त्वा वयमस्माक देव पूषन् । मतीनां च साधनं विप्राणाँ चाधवम्॥४ 
हे सबैका पोषक पूषादेव ! तिमीलाई हामी असल विचारका प्रेरक र ज्ञानी मानिसका आश्रय भन्ने 
मानेर अर्चना गर्दछौँ । 
प्रत्यर्धिर्यज्चानामश्वहयो रथानाम् । 
क्रषिः स यो मनुरहितो विप्रस्य यावयत्सखः ॥५॥ 
यञ्चको आधा भाग पू्षादेवले ग्रहण गर्दछन् । उनी आफ्ना रथमा घोडा नारेर यात्रा गर्छन् र सर्वद्रष्टा, 
मानिसका हितैषि, मेधावीका मित्र तथा तिनीहरूका शवत्रुविनाशक हुन् । 
आधीषमाणायाः पतिः शुचायाश्च शुचस्य च। 
वासोवायोवीनामा वासांसि मर्मुजत् ॥६॥ 
सबै धारणशक्तिले सम्पन्न र तेजस्वी पूषादेव भालेपोथी पशुका अधिपति हुन् । उनी भेडाका 
ञनबाट वस्त्र निर्माण गरेझैँ पवित्र बनाउँछन् । 
इ्नो वाजानां पतिरिनः पुष्टीनाँ सखा । 
प्र श्मश्रु हर्यतो दुधोद्ि वृथा यो अदाभ्यः ॥७॥ 
पूषादेव सबै हविष्य पदार्थ र अन्नका अधिपति, सबैका पोषक र मित्ररूप हुन् । उत्तम र तेजस्वी 
पूषादेव आफ्ना कर्ममा आफ्नै केश हल्लाउँदै जान्छन् । म 
आ ते रथस्य पूषन्नजा धूरं ववृत्युः । 
विश्वस्यार्थिनः सखा सनोजा अनपच्युत ॥८॥ 
है पूषादेव ! तिमी सबै जिज्चासुका कामना पूरा गराउने मित्रजस्तै छै । अत्यन्त पुराना जमानामा 
उत्पन्न भएका तिमी अविनाशी छौ । तिम्रा रथको धुरा बाख्राले तान्दछन्।  
अस्माकमूर्जा रथं पूषा अविष्टु माहिनः भुवद्वाजानां वृध इमं न शुणवद्धवम् ॥ 
महिमाशाली पूषादेव आफ्ना सामर्थ्यले हाम्रा रथको संरक्षण गरुन्, अन्न संवर्द्धित गरुन् र हाम्रा ं 
निवेदनको अभिप्राय बुभझन् । 
सूक्त  २७ 
क्राषि  वसुक्र ऐन्द्र । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
असत्सु मे जरितः साभिवेगो यत्सुन्वते यजमानाय शिक्षम्। 
अनाशीर्दामहमस्मि प्रहन्ता सत्यध्वृतं वृजिनायन्तमाभुम् ॥१॥ 
हे स्तोता हो ! मद्वारा सोमयागको अनुष्ठान गराइएका साधकलाई अभीष्ट फल प्राप्त होस् भन्ने मेरो 
सत्प्रयास सधैँ रहन्छ। जो यञ्चीय कर्मबाट रहित, सत्य ब्यनणा विहीन भएर चारैतिर दुष्ट र 
दुष्कर्मीजस्तो भई घुम्दछन्, तिनीहरूको समूल नाश गरिदिन्छु। 
यदीदहँ युधये संनयान्यदेवयून्तन्वार शूशुजानान्। 
अमा ते तुम्रे वृषभं पचानि तीव्र सुत पञ्चदशं नि षिञ्चम् ॥२॥ 
हे इन्द्र ! म देवोपासनाले रहित र शारीरिक सामर्थ्यले अभिमानी मानिससित सङ्घर्ष गर्नका लागि 
जाँदा तिमीलाई हव्यले सन्तुष्ट गर्दछु र पन्ध्नै तिथिमा सोम समर्पित गर्दछु। 


८७४ 





नाहँ त॑ वेद यइति ब्रवीत्यदेवयुन्त्समरणे जघन्वान्। 


यदाताख्यत्समरणमूधावदादिद्ध मे वृषभा प्र ब्रुवन्ति ॥३॥ 
मलाई देवद्वेषीको हत्यारा नभन्ने व्यक्तिलाई म चिन्दिनँ। सङ्ग्राममा गएर हिंस्रक शत्रु मैले संहार 
गर्दा सबैले वीरतापूर्ण कर्मको गुणगान गर्दछन दन॑। सड्गाममा गएर हं 


यद्ञातेषु वृजनेष्वास विश्वे सतो मघवानो म आसन्। 


जिनामि वेत्केम आ सन्तमाभु प्र तं क्षिणां पर्वते पादगृह्य ॥४॥ 
म युद्धका मैदानमा पुग्दा सबै सन्तग्रापिले मलाई चारैतिरबाट घेर्दछन्। समस्त संसारको मङ्गल र 
संरक्षणका लागि सबैतिर विस्तृत रूपमा फैलिएका शत्रुलाई खुट्टा समातेर ढुङ्गामा पछार्दै म नं 
संहार गर्दछु । 
नवा उ मां वृजने वारयन्ते न पर्वतासो यदहं मनस्ये। 
मम स्वनात्कृधुकर्णो भयात एवेदनु च्ून्किरणः समेजात् ॥५॥ 
मलाई युद्धमा पराजित गर्न सामर्थ्य कसैसित छैन । मैले चाहँ भने विशाल पर्वत पनि मेरा काममा 
बाधक हुन सक्नेछैनन्। मैले थर्काएपछि बहिरो व्यक्ति पनि भयभीत हुन्छ, किरणका स्वामी 
सूर्यदेव पनि प्रतिदिन काँप्दछन्। 
 दर्शन्र्वत्र भृतपाँ अनिन्द्रान्बाहुक्षदः शरवे पत्यमानान्। 
घृषुँ वा ये निनिदुः सखायमध्यू न्वेषु पवयो ववृत्युः ॥६॥ 
मेरो अनुशासन नमान्ने, देवताको पेय सोम स्वेच्छापूर्वक पिउने, हविष्य पदार्थ स्वयं उपभोग गर्ने र 
हिंसाका लागि पाखुरा सुकने व्यक्ति मेरा दृष्टिबाट बाहिर हुँदैन। म त्यस्तालाई राम्ररी चिन्दछु। 
आफ्ना मित्रको निन्दा गर्न नछोड्नेमाथि मेरो प्रहार वज्रन्छ। 
अभूवौक्षीर्व्यु१ आयुरानड् दर्पन्रु पूर्वा अपरो नु दर्षत्। 
द्वेपवस्ते परि त॑ न भूतो योअस्य पारे रजसो विवेष ॥७॥ 
हे दीर्घजीवी इन्द्रदेव । तिमीले प्रकट भएर दर्शनको लाभ दियौ र जलको वर्षाले सेचन गरायौ । 
उहिलेदेखि आजसम्म तिमी शत्रुको हनन गर्दै आएका छौ । यस संसारका अतिरिक्त अर्को लोकमा 
पनि व्याप्त रहने हुँदा द्युलोकले पनि तिम्रो मापन गर्न सक्दैन । 
गावो यवं प्रयुता अर्यो अक्षन्ता अपश्यं सहगोपाश्वरन्तीः । 
हवा इदर्यो अभितः समायन्कियदासु स्वपतिश्छन्दयाते ॥८॥ १७ 
अनेकौँ गाई एकत्र भएर जौ आदिको घाँस खाँदै छन् । स्वामीको जस्तै म गाईको पनि सेवाचाकर 
गर्दछु। गोठालासित गएर गाईले घाँस चरेको हेर्छु बोलाउँदाखेरि ती गाई आफ्ना पालनकर्ताका 
वरिपरि जम्मा हुन्छन् । धनीले तिनको दुध मनग्गे दुहेको छ। 
सं यद्वयं यवसादो जनानामहँ यवाद उर्वज्रे अन्तः । 
अत्रा युक्तो ञवसातारमिच्छादथो अयुक्त युनजद्ववन्वान् ॥९॥ ति 
विस्तृत संसारमा अन्न, जौ र कन्दमूलमा जीवन निर्वाह गर्ने क्रषि हामी नै हौँ । संसारमा मानिसले 
एकाग्र चित्त भएर ईश्वरको उपासना गर्दै शक्तिको कामना गरुन्। योगरहित र भौतिकवादी 
मानिसलाई पनि उनै इन्द्रदेल सन्मार्गतर्फ प्रेरित गर्दछन् । 
अत्रेदु मे मंससे सत्यमुक्त द्विपाच्च यच्चतुष्पात्संसुजानि। 
स्त्रीभिर्यो अत्र वृषण पृतन्यादयुद्धो अस्य वि भजानि वेदः ॥१०॥ 
मेरा विषयमा यहाँ जेजस्ता कुराहरू गरिएका छन्, ती सबै पाय हुन्। हरेक मानिसले यसमा 
विश्वास गर्नुपर्दछ । दुईखुट्टे मानिस र पक्षी वा चारखुट्टे पशु जति सबैको जन्मदाता मै हुँ। संसारमा 
जुन पुरुष आफ्ना शूरवीरलाई स्त्रीका लागि सङ्घर्ष गर्न प्रेरिति गर्दछन्, विनायुद्ध नै त्यस्ता 
दुष्कर्मीको धन खोसेर म सज्जनलाई प्रदान गर्दछु। 
यस्यानक्षा दुहिता जात्वास कस्ता विद्वाँ अभि मन्याते अन्धाम्। 
कतरो मेनि प्रति तं मुचाते य ईं वहाते य ई वा वरेयात् ॥११॥ 
आँखा आदि इन्द्रियले रहित कन्यालाई कुन विद्वान्ले आश्रय देला ? त्यस्ती कन्या 


दन सक्दछ वरण गरेर 
धारण गर्नेको वज्रजजस्तो बल कसले रोक्न सक्दछ ? रेर 


प.७५ 


? 





कियती योषा मर्यतो वयुधोः परिप्रीतापन्यसा वार्येण । 
भद्रा वधूर्भवति यत्सुपेशाः स्वयं सा मित्र वनुते जने चित्॥१२॥ 

कैयौँ स्त्री वधुको कामना गर्ने पुरुषको प्रशंसक वचन र उसका धनसम्पत्तिलाई ने पति वरण गर्ने 

माध्यमका रूपमा मान्ने गर्दछन् । सुशील, स्वस्थ र श्रेष्ठ मानसिक भावनाले युक्त स्त्रीहरू आफ्नो 

इच्छाअनुसार मित्र पुरुषलाई पतिका रूपमा स्वीकार गर्दछन् । 
पत्तो जगार प्रत्यञ्चमत्ति शीर्ष्णा शि प्रति दर्घा वरूथम् । 
आसीन अर्घ्वामुपसि क्षिणाति न्यङ्ङुत्तानामन्वेति भूमिम् ॥१२॥ 

आदित्यदेव आफ्ना किरणले प्रकाश फैलाउँछन् र आफ्ना मण्डलमा विद्यमान प्रकाश स्वयंभित्र 

समाहित गर्दछन् । उनी आफूलाई घेरिराख्ले किरणलाई सांसारिक मानिसका शिरमा पारिदिन्छन् । 

माथि रहे पनि तल रहने विस्तृत पृथ्वीमा किरणले संव्याप्त छन् । 
बुहन्नच्छायो अपलाशो अर्वा तस्थौ माता विषितो अत्ति गर्भ । 
अन्यस्या वत्सं रिहती मिमाय कया भुवा नि दधे धेनुरूधः ॥१४॥ 

महान् मृत्युरूपी सूर्य अन्धकाररहित, भोगरहित, गतिशील नै भइरहन्छन् । माताबाट छुट्टिएर 
गर्भपोषक यञ्ञरूपी महाकाशबाट निस्केको प्रवाह सेवन गर्दछन् । गाईरूपी प्रकृतिले आफूभन्दा 
भिन्न रहेको अव्यक्त प्रकृतिलाई बाछाका रूपमा स्नेह प्रदान गर्छ । माथि कतेतिर यस गाइंका थुन 
छन्। 

सप्त वीरासो अधरादुदायन्नष्येत्तरात्तात् समजग्मिरन्ते । 

नव पश्चातास्स्थिविमन्त आयन्दश प्राक्सानु वि तिरन्त्यश्नः ॥१५॥। 
प्रजापतिका नाभीबाट सात वीर उत्पन्न भए । त्यसपछि भागबाट अरू आठ वटा उत्पन्न भएर एके 
साथमा सङ्गत भए। पछिल्ला भागबाट नौ वद्य निस्किए र अघिल्लो भागबाट दस वटाको उत्पत्ति 
भयो । यी सबैले भोजन गर्दै द्युलोकबाट उत्पन्न क्षेत्रलाई बढाउन थाले । 

दशानामेकं कपिल समान त॑ हिन्वन्ति क्रतवे पार्याय । 

गर्भ माता सुधितँं वक्षणास्ववेनन्त तुषयन्ती बिभर्ति ॥१६॥ 
दस अङ्चिरामध्ये एक सबैसित समानताको भाव राख्ने कपिल क्रषि हुन् । उनलाई उच्च पदमा 
प्रतिष्ठित गर्ने उत्कृष्ट यञ्च आदि सत्कर्मको साधनाका लागि प्रेरित गर्छन् । विश्वको निर्माण गर्ने 
प्रकृतिरूपी माता इच्छाशक्तिले प्रेरित भएर त्यो गर्भ मानौँ सुखका साथ जलमा स्थापित गर्दछिन् । 

पीवानं मेषमपचन्त वीरा न्युप्ता अक्ष अनु दीव आसन्। 

द्वा धनु बृहतीमप्स्वपन्तः पवित्रवन्ता चरतः पुनन्ता ॥१७॥ 

 वीर अङ्गिराले बलशाली मेष परिपवव गरे । खालमा खेल्नका लागि पासा फ्याँके । दुई वय 
बलशाली धनुष लिएर बृहत् मूल तत्त्वका रूपमा रहेका जलभित्र विचरण गर्न लागे र पवित्रता 
सञ्चार गर्न थाले । 

वि क्रोशनासो विष्वञ्च आयन्पचाति नेमो नहि पक्षदर्धः । 

अयं मे देवः सविता तदाह द्रवत्न इद्वनवत्सर्पिरन्नः ॥१५॥ 
शब्दले स्तुति गर्ने विभिन्न मार्गका अनुयायी अङ्गिरा आदि यस लोकमा आउँछन् । उनीमध्ये एक 
वर्गका पकाउने गर्दछन् । आधाजसोले पकाउँदैनन् भन्ने तथ्य हामीलाई सवितादेवले भने । काठ र 
घिउ सेवन गर्नेले पनि पकाउँछन् । 

अपश्यं ग्राम वहमानमारादचक्रया स्वधया वर्तमानम्। 

सिषक्तथर्यः प्र युगा जनानां सद्यः शिश्ना प्रमिनानो नवीयान् ॥१९॥ 
भगवानको स्वयं चलायमान् संसारको प्रकृतिले अनादि कालदेखि नै प्रवाहमान रूपमा यस प्राणी 
समुदायलाई वहन गरिरहेको छ। त्यसलाई हामीले देखिरहेका छौँ। ती नयाँ उत्साहले युक्त 
स्वामीले सधैँ दुःख नाश गर्दै जीवको जोडी उत्पन्न गर्दछन् र आपसमा भेट गराउँछन् । 

एतौ मे गावी प्रमरस्य युक्तौ मो पु प्र सेधीमुर्हहुरिन्ममन्धि । 

आपश्चिदस्य वि नशन्त्यथ सुरश्च मर्क उपरो बभूवान् ॥२०॥ . ॥ 
हे परमेश्वर । प्राणरक्षक हाम्रा जुन यी बुई प्राण छन्, अपान शरीररूपी रथमा नारिएका दुर 
गोरुजस्तै छन्, तिनलाई तिमी यस शरीरबाट कहिल्यै पनि पृथक नगराङ, बरु वारम्ीरि जोडिदेछ ! 


 
८७६ हं 


 





यस जीवलाई सूक्ष्म प्राणले लक्ष्यसम्म पयाउँछ  
१ प॒स्याउ परमेश्वर विश्वको ॥  धन १४ुँ 
पदार्थ प्रदान गर्ने गर्दछन्  पुग्याउँछ। परमेश्वर सूर्य विश्वको शोधन गर्ने र मघल 


अयं यो वब्ज 
श्ररवं १ कनन५.७ व सूर्यस्य बृहत पुरीषात्। 
छ तदव्यथी जरिमाणस्तरन्ति ॥२१॥ 

दुःख निवारण गर्ने, नलाई धारण गर्ने, विभिन्न प्रकारले व्याप्त यी सूर्यकै जस्तो सर्वत्र 
पअधननी स्वामीको ऐश्वर्य हामीलाई प्राप्त होस्। यस लोकमा प्रत्यक ऐश्वर्यले 
.  सहन परम ऐश्वर्य छ, त्यसलाई बाधाबन्धन विना नै उच्छेद गर्ने  

वृक्षेवृक्षे नियता मीमयद्गौस्ततो वय प्र पतान् पूरुषाद । 

अथेदं विश्व भुवन भयात इन्द्राय सुन्वदृषये च शिक्षत् ॥२२॥ 
वृक्षसित सम्बन्धित गाई शब्द निकाल्छ । त्यस बेला असुर नष्ट गर्ने वयरूपी बाण छुट्छ । यसबाट 
विश्व भयभीत भएर इन्द्रदेवको स्तुति गर्दछ । ग्रषिले शिक्षा प्रदान गर्दछन् । 

देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन्कून्तत्रादेषामुपरा उदायन् । 

त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपा द्वा बृबूकं वहतः पुरीषम् ॥२२॥ 
देवताको सिर्जना कालमा सर्वप्रथम मेघ उत्पत्न भयो । मेघ छित्रभिन्न हुँदा जल उत्त्न भयो । तीन 
गुण उप्पन्न गराउने पर्जन्य, वायु र सूर्य यी तीनले नै अनुकूल स्थितिमा पृथ्वी तताउँछन् । 
यिनीहरूमध्ये वायु र सूर्य यी दुवै जल धारण गर्दछन् । 

सा ते जीवातुरुत तस्य विद्धि मा स्मैतादृगप गृह समर्ये। 


आविः स्वः कृणुते गृहते बुसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते ॥२४॥ 
हेत्राषि ! सूर्यदेव तिम्रा प्राणका आधारशक्ति हुन्र तिमी यिनका स्वरूपको राम्रो ज्ञाता हौ । यञ्चका 
समयमा यस्तो प्राणदयक स्वरूप नलुकाएर तिमी उनका प्रभावको बयान गर । सूर्यदेव तीनै लोक 


प्रकाशित गराउँछन् । उनी जलशोषण र गतिशीलताको प्रक्रिया कहिल्यै त्याग्दैनन् । 
सुक्त  २० 
व्राषि  इन्द्रस्नुषा वसुक्र पली । देवता  वसुक्र ऐन्द्र इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 


विश्वो ह्यपन्यो अरिराजगाम ममेदह श्वशुरो ना जगाम।  

जक्षीयाद्धाना उत सोम पपीयात्स्वाशितः पुनरस्तै जगायात्॥१॥ प्र 
इुन्द्रदेवबाहेक अरू सबै देवता हाम्रा यज्ञमा मारी छन्। मेरा ससुरा इन्द्रदेव मात्रै आएनन् । यदि 
उनी आउँदा हुन् त, भुटेका जौसँग सोमपान गर्दै र आहार आदिले सन्तुष्ट भएपछि मात्रै आफ्ना 


घरतिर फर्केर जाँदा हुन् । 
रोरुवद्वृषभस्तिग्मशती वर्षन्तस्थौ वरिमन्ना पृथिव्याः । 


सं 

विश्वेष्वेन वृजनेषु पामि या मे कुक्षी सुतसोमः पृणाति॥२॥ पा 
हे पुत्रवधू । अभीष्ट फल प्रदान गर्ने तेजस्वी म हुँ र पृथ्वीका व्यापक र उच्च स्थानमा वास गर्दछु। 
सोम पेल्ने जसले मलाई सोमपानमा सन्तुष्ट गराउँछन्, म उनीहरूलाई सबै किसिमले सुरक्षा 


गर्दछु। 
सोमान्पिबसि त्वमेषाम् । 
अद्रिणा ते मन्दिन इन्द्र तूयान्त्सुन्वन्ति शि 
न तेषा पृक्षेण यन्मधवन्हुयमानः ॥९॥ 
परचन्ति ते वृषभाँ अतिसि तै पृ चाँडै नै पेलेर आनन्दप्रद सोम यजमानले तयार गरेर 


हे इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि ढुङ्गाक पाउछौ त ७ 
को सोमरस तिमी पान गर्दछौ । हे ऐश्वर्यसम्पन्न इन्द्रदेव ! सत्कारपूर्वक हविष्यान्नको 
उनीहरूले दिएको सोमर्स शि गाततिशाली हविषयत् पकाउँछन् र तिमी त्यो सेतन गर्दछ । 
इद सुमेजरितरा चिकिद्धि प्रतीपं शाप नद्यो वहन्ति। 
लोपाशः सिंहँ प्रत्यञ्चमत्साः क्रोष्य वराह निरतक्त कक्षात्॥४॥ 
हे शत्रुसंहारक शूरवीर वृहहन्ता इन्द्रदेव ! तिम्रा अनुग्रहले हामीभित्र इच्छा गर्नासाथ उल्टो 
लाग्ने र स्यालले बँदेललाई बाक्लो जङ्गलबाट भाग्नका लागि बाध्य गराउने खालको सामर्थ्य छ। 


 पाउ 


नार ररर रि रि रि म क??? 


कथा त एतदहमा चिकेत गृत्सस्य पाकस्तवसो मनीषाम्। 

त्वं नो विद्वौं क्रतुथा वि वोचो यमध ते मघवन्क्षेम्या ध्ः ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी ज्ञानवान्, सामर्थ्यवान् र प्राचीन हौ । हामी अल्पञ्च मानिस तिम्रो भक्ति गर्नमा 
सामर्थ्यहीन छौँ । तिमी सर्वञ्चाता हौ, त्यसैले आवश्यक परेका समयमा हामीलाई विशेष मार्गदर्शन 
गराइराख । हे वैभवशाली इन्द्रदेव  तिम्रा जुन अंशलाई हामी स्तोत्र बनाउन समर्थ छौँ, त्यसलाई 
तिमी स्वीकार गर । 

एवा हि मां तवसं वर्धयन्ति दिवश्चिन्मे बृहत उत्तरा धुः । 

पुरू सहस्रा नि शिशामि साकमशत्रु हि मा जनिता जजान ॥६॥ 
मसँग स्वर्गभन्दा पनि अति श्रेष्ठ कार्य निर्वाह गर्ने धारण सामर्थ्य छ, मबाट असङ्ख्य शत्रु एकै 
पटक संहार हुन्छन् र सृष्टिको सिर्जना गर्ने प्रजापतिले मलाई अजातशत्रुका रूपमा उत्पन्न गरेका 
छन् भनेर स्तोताहरू मेरा प्राचीन महिमाको प्रशंसा गर्दछन् । 


एवा हि मां तवसं जशञ्जुरुग्रै कर्मन्कर्मन्वृषणमिन्द्र देवाः । 
वधीं वृत्रै वज्रेण मन्दसानो ५प व्रजं महिना दाशुषे वम् ॥७॥ 
मैले आनन्दित भएर वज्ज नामका अम्त्रले वृत्रासुरको संहार गरेँ र आफ्ना सामर्थ्यले दानीलाई वैभव 


प्रदान गरेँ । त्यसैले देवशक्ति पनि मलाई तिमीजस्तै प्राचीन महिमाले युक्त, प्रत्येक कर्ममा कुशल, 
शक्तिशाली र अभीष्ट फल प्रदान गर्ने मान्दछन् । 


देवास आयन्परशूँरबिभ्रन्वना वृश्वन्तो अभि विड्भिरायन्। 

नि सुद्रव१ दधतो वक्षणासु यत्रा कृपीटमनु तद्दहन्ति ॥८॥ 
हातमा परशु धारण गर्ने, विजयका इच्छुक देवता आउँछन् र अरूका सहयोगले बादल च्यातेर 
जलवर्षा गराउँछन् । उत्तम जल नदीमा प्रवाहित हुन्छ। देवताहरू जुन मेघमा जलको सम्भावना 
देख्छन्, उसैलाई विद्युत्ले विदीर्ण गरेर जल वर्षा गर्दछन् । 

शशः ध्वुर प्रत्यञ्चं जगाराद्रि लोगेन व्यभेदमारात्। 

बृहन्तं चिदृहते रन्धयानि वयद्वत्सो वृषभ शूशुवानः ॥९॥ 
इन्द्रदेवका इच्छाले हरिण पनि अगाडि आउने सिंहसित जुध्छन्, हामी उसै इच्छाले परैबाट ढुङ्गा 
हानेर पर्वत भत्काइदिन्छौँ, इन्द्रदेवका इच्छाले बाछो पनि साँढेसित जुध्छ र ठूलाबडा पनि 
सानातिनाका नियन्त्रणमा आउँछन् । 

सुपर्ण इत्था नखमा सिषायावरुद्धः परिपदं न सिंह । 

निरुद्धश्रिन्महिषस्तर्ष्यावान्गोधा तस्मा अयथं कर्षदेतत् ॥१०॥ 
खोरमा थुनिएको सिंहले आफ्नो ठाउँ छोड् नपाए पनि प्रहार गर्न नङ्ग्रा सधैँ तिखारेझौँ वाज पक्षी 
पनि नङ्ग्रा घोटिरहन्छ। बाँधिएको राँगो तिर्खाले हुरुक्क भएझैँ तिर्खाएका इन्द्रदेवलाई गोधाले 
सन्तष्ट गराउँछ । 

तेभ्यो गोधा अयधथं कर्षदेतद्ये ब्रह्मणः प्रतिपीयन्त्यन्नैः । 

सिम उष्ष्णोञ्वसृष्ये अदन्ति स्वयं बलानि तन्वः शुणानाः ॥११॥ 
अन्नले सन्तुष्ट भएका ब्रह्मनिष्ठले शत्रुरूपी मनोविकार हदाउँछन् । ती ब्रह्मवादीका लागि गायत्रीले 
सजिलै अमृतरूपी सोम उपलब्ध गराउँछिन् । सबै किसिमका रसले युक्त अमृतस्वरूप सोम पान 
गरेर उनीहरू आफैँले आफ्ना शरीरभित्र रहेका विकाररूपी शत्रुलाई आफ्नै सामर्थ्यले नष्ट गर्दछन् । 

एते शमीभिः सुशमी अभूवन्ये हिन्विरे तन्व१ सोम उक्थैः । 

नृवद्वदन्नुप नो माहि वाजान्दिवि श्रवो दधिषे नाम वीरः ॥१२॥ हा 
सोमयागमा स्तोत्ररूपी वाणीले शारीरिक पोषण गर्दै श्रेष्ठ कर्म निर्वाह गर्ने सत्कर्मीहरू आफैंट 
कृतार्थ गराउँछन् । स्पष्वादी असल मानिसभझौँ तिमी हाम्रा लागि अन्न उपलब्ध गराउँछौ र 
देवलोकमा दानवीरका नामले प्रख्यात भएर यहाँ दानवीर नामले सुशोभित हुन्छौ । 


प७८ 


 पाई 


सूक्त  २९ 
क्रषि  वसुक्र ऐन्द्र । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

वने न वा यो न्यधायि चाकञ्छुचिवाँ स्तोमो भुरणावजीगः । 

यस्येदिन्दर पुरुदिनेषु होता नूणां नयो नृतमः क्षपावान्॥१॥ हना 
है शीप्र गमनशील अश्विनीकुमार हो  पक्षीले रुखमाथिका गुँडमा सुरक्षित राखेका हाक्षी 
बच्चालाई फलाहार ७७०१.७५०॥ यो पवित्र स्तोत्र तिमीहरूलाई समर्पित गर्दछौँ । अनेकौँ दिनसम्म हा 
यिनै स्तोत्रले इन आहवान गर्दछौँ। ती इन्द्रदेव नेतृत्व प्रदान गर्नेहरूमा सर्वश्रेष्ठ, 
पराक्रमशाली, नायक र रातमा पनि सोमपान गर्ने हुन्। 


प्रते अस्या उषसः प्रापरस्या नृतौ स्याम नृतमस्य नृणाम्। 

अनु त्रिशोकः शतमावहदुनकुतसेन न रथो यो असत्ससवान् ॥२॥ 
हे मनुष्पलाई नेतृत्व प्रदान गर्ने । यौ उषा र अन्य उषा कालमा तिम्रो अर्चनाले हाम्रो पनि श्रेष्ठता 
जागृत होस् । हे इन्द्रदेव ! त्रिशोक नामका त्रषिले तिम्रो स्तुति प्रार्थनाले तिमीबाट सय मानिसको 


. सहयोग प्राप्त गरेका थिए र कुत्स ग्रषि जुन रथमा आरुढ हुन्छन्, त्यसमा पनि तिम्रै सहायताको 
परिणाम प्राप्त हुन्छ । 


कस्ते मद इन्द्र रन्त्यो भूहुरो गिरोअभ्युपग्रो वि धाव। 
 कद्वाहो अर्वागुप मा मनीषा आ त्वा शक्यामुपम राधो अन्नैः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रो स्तोत्ररूपी वाणी सुनेर यञ्चस्थलका ढोकातिर तिमी शीघ्र आ। कस्तो सोम 
तिम्रा लागि हर्षदायक, प्रसन्नतादायक र रुचिकर हुन्छ ? हामीलाई असल वाहन कहिले प्राप्त 
होला ? हाम्रा मनको रहर कहिले पूरा होला ? हामी स्तोता अन्न र धन प्राप्तिका लागि कस्ता 
साधनाले तिमीलाई प्रशंसित गर्न सक्छौँ ? 

द्युम्नमिन्द्र त्वावतो नृन्कया धिया करसे कन्न आगन्। 
न सत्य ररुगाय भूत्या अन्ने समस्य यदसन्मनीषा ॥४॥ 

हे इन्द्रदेव ! तिमी कुन बेला हाम्रा ध्यानले प्रकट हुन्छौ र कुन बेला हामीलाई साधनाको सिद्धि 
प्राप्त हुन्छ ? कुन खालका स्तोत्र र सत्कर्मले हामी मानिसलाई तिमी आफूजस्तै सामर्थ्यवान् 
बनाउँछा ? हे यशस्वी इन्द्रदेव ! तिमी त सबैका सच्चा सखारूप र हितैषि हौ। सबै साधकलाई 
अन्नले पालनपोषण गर्ने तिम्रो अभिलाषा छ भन्ने सिद्ध हुन्छ । 

प्रेरय सूरो अर्थ न पारं ये अस्य काम जनिधा इव ग्मन्। 

गिरञ्च ये ते  र्वीर्नर इन्द्र प्रतिशिक्षन्त्यन्नैः ॥५॥ 
तेजस्वी सोम देवताका लागि  प्रवाहित छ। हे ग्रत्विक् हो ! मित्र र वरुणका लागि असल 
अन्नरूपी सोम संस्कारित गर र महावेगशाली इन्द्रदेवका लागि उत्तम तरिकाले स्तुति उच्चारण 


गर। 

मात्रे नु ते सुमिते इन्द्र पूर्वी च्चौर्मज्मना पृथिवी काव्येन। 

वराय ते घृतवन्तः सुतासः स्वादान्भवन्तु पीतये मधूनि ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा विशेष कृपाले प्राचीन समयमा बनाएका च्युलोक र पृथ्वी नै विभिन्न लोकका 
निर्माता हुन् । तिम्रा लागि घिउयुक्त सोमरस प्रस्तुत गरिँदै छ। यो पिएर हर्षित होङ र मधुर रसले 
युक्त अन्न हामीलाई प्रसत्रता प्रदान गर्ने होस् । 

आ मध्वो अस्मा असिचन्नमत्रमिन्द्राय पूर्ण स हि सत्यराधा । 

स वावृधे वरिमन्ना पृथिव्या अभि  नर्य  ॥७। नि 
इन्द्रदेव निश्चित न ऐश्वर्यदाता हुन्। यस्ता देवताका लागि म परिपूर्ण सोमपात्र 
समर्पित गरौं। उनी मानिसका हितैषि हुन् र पृथ्वीका व्यापक क्षेत्रमा आफ्ना ७०७ १ 
किसिमको उन्नति गर्दछन् । 

व्यानडिन्द्रः पृतनाः स्वोजा आस्मै यतन्ते सख्याय पूर्वी  

आस्मा रथ न पृतनासु तिष्ठ यं भद्रया सुमत्या चेपयाले। ॥प।., 
अति शक्तिशाली इन्द्रदेवले शत्रुको सेना छेके । ठूल५शतुका सेना पनि इन्द्रदेवसित भैत्री सकि 
गर्नका लागि सधैँ प्रयनशील बु  हे इन्द्रदेव ! संसारको हितका लागि सत्रेरणाले तिमी सा 

क्षेत्रमा रथमा आरुढ भएर गएभैँ अहिले पनि रथमा आरुढ भएर प्रस्थान गर । समर 


८७९ 


७७ 





सूक्त  ३० 
क्रषि  कवष ऐलूष । देवता  आपो देवता अपांनपात् । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्वपो अच्छा मनसो न प्रयुक्ति। 
महीं मित्रस्य वरुणस्य धासिं पृथुज्रयसे रीरधा सुवुक्तिम् ॥१॥ 
स्तुतिले प्रशंसित, मनको गतिजस्तै शीघ्र तिमी देवताका लागि राम्ररी प्रवाहित होङ । हे क्रत्विक हो 


। मित्र र् वरुणदेवका लागि श्रेष्ठ अन्नरूपी सोम संस्कारित गर र महा वेगशाली इन्द्रदेवका लागि 
श्रेष्ठ तरिकाले स्तुति उच्चारण गर । 


अध्वर्यवो हविष्मन्तो हि भूताच्छाप इतोशतीरुशन्तः । 

अव याश्चेष्टे अरुण सुपर्णस्तमास्यध्वमूर्मिमद्या सुहस्ता ॥२॥ 
हे पुरोहित हो । तिमीहरू हव्यपदार्थले सम्पन्न होओ । प्रीतियुक्त सुखको कामना गर्दै सोमका 
इच्छाले जलतर्फ शीघ्रतापूर्वक गमन गर । रातो पक्षीजस्तै श्रेष्ठ जल तलतिर बग्दछ। तिमीहरू 
त्यसलाई सत्कर्मशील हातले तरङ्गरूपमा यज्चमा समर्पित गर । 


अध्वर्यवोप इता समुद्रमपाँ नपातं हविषा यजध्वम्। 
सवो ॥१ ४ सुपूतं तस्मै सोम मधुमन्तं सुनोत ॥२३॥ 
हे त्रतिक हो ! सांगर फेला पार र हविष्यान्नले अपांनपात्देवको अर्चना गर । उनले 
तिमीलाई अति पवित्र र स्वच्छ तरङ्ग प्रदान गरुन् । त्यसैले उनीहरूका लागि मधुर सोमरस 
समर्पित गर। 
यो अनिध्मो दीदयदप्स्वपन्तर्य विप्रास ईडते अध्वरेषु । 
अपां नपान्मधुमतीरपो दा याभिरिन्द्रो वावृधे वीर्याय ॥४॥ 
स्तोताहरू यञ्चकालमा जसको प्रार्थना गर्दछन् र जो विनाकाठ नै अन्तरिक्षमा विद्युत्का रूपमा 
प्रदीप्त हुन्छन्, उनेले हामीलाई वर्षारूपी जल प्रदान गरुन्, जसबाट इन्द्र तेजस्वी भएर आफ्नो 
पराक्रम शक्ति उत्पन्न गरुन् । 
 याभिः सोमो मोदते हर्षते च कल्याणीभिर्युवतिभिर्न मर्यः । 
ता अध्वर्यो अपो अच्छा परेहि यदासिञ्चा ओषधीभिः पुनीतात् ॥५॥ 
तन्नेरी लोग्ने मानिस आफ्नै उमेरकी सुन्दर स्त्रीसित सुहाउँदो र खुसी भएझैँ यस जलमा मिसिएको 
सोम सुशोभित हुन्छ। हे क्रस्विक हो । तिमीहरू यस्तै जललाई परैबाट प्राप्त गर, जलसित मिसिएर 
सोम स्वच्छ र पवित्र हुन्छ। । 
एवेद्यूने युवतयो नमन्त यदीमुशन्नुशतीरेत्यच्छ। 
सं जानते मनसा सं चिकित्रेञ्ध्वर्यवो धिषणापश्च देवीः ॥६॥ बसी 
युवतीहरू युवा पुरुषप्रति सहज रूपमा नै आकर्षित भएझैँ, सहज स्नेह भावले युवकले प्रेयः 
युवती प्राप्त गरेझैं ग्रात्विक् र उनका स्तुतिले जलदेवतालाई चिन्दछन् । ती दुवैले विचारपूर्वक 
आआफ्ना कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 
यो वो वृताभ्यो लोक यो वो मह्या अभिशस्तेरमुञ्चत्। 
पकन, देवमादनं प्र हिणोतनापः ॥७॥ 
हे जलदेवता ! छेकिएको मार्ग तिमीले गमन गर्नका लागि खोल्दछौँ र त्यसले तिमीलाई भयङ्कर 
मार्गबाट मुक्त गराउँछ । तिमी देवताहरूसँगै इन्द्रदेवलाई आनन्दप्रद र मधुर सोमरस प्रदान गर । 
प्रास्मै हिनोत मधुमन्तमू्मिँ गर्भ यो वः सिन्धवो मध्व उत्सः । 
 घृतपृष्ठमीड्यमध्वरेष्वापो रेवतीः शुणुता हव मे ॥८॥ म 
हे प्रवाहशील अपदेवता ! तिम्रो बीजरूप मघुरसर सोमको प्रवाहका मधुर गुणले युक्त श्रेष्ठ तरङ्ग 
इन्द्रदेवका लागि प्रेरित गर । हे अनेकाँ औषधियुक्त वैभवशाली अपदेवता ! यञ्चका निम्ति घिउको 
आहुतिसँगै स्तोत्र उच्चारण हुँदै छ। हाम्रो असल वचन सुन । 
त॑ सिन्धवो ५० . मिं प्रहेत य उभे इयर्ति। 
मदच्युतमौशानं नभोजाँ परि त्रितन्तुँ विचरन्तमुत्सम् ॥९॥ 
हे प्रवाहशील अपदेवता  दुवै लोकको कल्याणकारी र आनन्दप्रद पेय सोमप्रवाह इन्द्रदेव र 
हामीलाई अति संवर्द्धित रूपमा प्रदान गर। त्यो सोम आनन्ददायक कामना पूर्ण गर्ने, आकाशमा 
उत्पादित, तीनै लोकका आश्रय, सहज मार्गमा गमनशील र निरन्तर प्रवाहशील छ। 


५८०० 





क  


आवर्वृततीरध नु द्विधारा गोषुयुधो न नियवं चर्ती । 
क्षे जनित्रीर्भुवनस्य पलीरपो वन्दस्व सवृध सयोनी १ 
इन्द्रदेवले बादलका बीचबाट अनेकौँ धारा सिर्जना गरेभँ जलका अनेकौँ धारामा सोम मिसिन्छ । 


जल संसारका लागि संरक्षक माताजस्तै हो, सोम त्यससँग समान रूपले मिसिन्छ, त्यो स्वय 
तत्वरूप हौ । हे क्राषि हो । तिमीहरू यसै जलको प्रार्थना गर । 


 हिनोता नो अध्वरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म सनये धनानाम्। 
 ७११२ वि ष्यध्वमूधः श्रृष्टीवरी्भूतनास्मभ्यमापः ॥११॥ जत 
हे अपदेवता ! तिमी देवताका लागि यञ्चाय अर्चना गर्न यञ्चकार्यमा सहयोग प्रदान गर र धन आर्जन 


गर्नका लागि स्तोत्र उच्चारण गर । सृष्टिको नियमव्यवस्थाअनुसार अवरोध हटाउँदै जलको वर्षा 
गर र हामी सबका लागि कल्याणदायक सिद्ध हो । 


आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः क्रतुँ च भद्र बिभुथामृतं च। 
 रायश्व स्थ स्वपत्यस्य पलीः सरस्वती तदगृणते वयो धात्॥१२॥ 
हे समृद्धिप्रदायक पदार्थले सम्पन्न अपदेव  तिमी अनेकौँ ऐश्वर्यका अधिपति हौ । कल्याणकारी 


कर्म र अन्न आदि धारण गर। तिमी सुसन्तति र ऐश्वर्यका संरक्षक हौ। देवी सरस्वतीले हामी 
स्तोतालाई असल धनसम्पदा प्रदान गरुन् । 


प्रति यदापो अदृश्रमायतीर्घतँ पयांसि बिभ्रतीर्मधूनि। 
 अध्वर्युभिर्मनसा संविदाना इन्द्राय सोम सुषुतं भरन्तीः ॥१३॥ 
हे अपदेव  तिमी घिउ, दुध र महरूपी अन्न धारण गर्दै आउँदा यज्चीय ग्रखिकसँग हार्दिक 
भावनाले युक्त भएर वार्तालाप गर्दछौँ र् इन्द्रदेवलाई विशेष रीतिले पेलेर तयार गरेको सोमरस 
प्रदान गर्दछौ । हामी राम्रोसित दर्शन गर्दै तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । 

एमा अग्मन्रेवतीर्जीवधन्या अध्वर्यवः सादयता सखायः । 

नि बर्हिषि धत्तन सोम्यासोपां नप्त्रा संविदानास एना ॥१४॥ 
हामीलाई श्रेष्ठ ऐश्वर्यसम्पन्न र प्राणीको कल्याण गर्ने जल प्राप्त भएको छ। हे याशिक हो  
जललाई राम्रोसित प्रतिष्ठित गर । वर्षाका अधिष्ठाता देवतासित राम्ररी परिचित छै । सोमरसका 
लागि उपयुक्त यो जल श्रेष्ठ कुशका आसनमा प्रतिष्ठित गर । 


आग्मत्राप उशतीर्बहिरिद न्यध्वरे असदन्देवयन्तीः । 

अध्वर्यवः सुनुतेन्द्राय सोममभूदु वः सुशका देवयज्या ॥१५॥ 
देवतातिर उर्लिएको जल तत्परतापूर्वक कुशका बीचमा यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित भएको छ। हे 
क्रात्विक हो  इन्द्रदेवका लागि सोमरस समर्पित गर। जल आउनाले देवताका लागि 
पूजाउपासनाको कर्म सहज र सरलतापूर्वक पूर्ण भयो । 

म सूक्त  ३१ 
ग्रपि  कवप ऐलूप । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् । 

आनो देवानामुप वेतु शंसो विश्वेभिस्तुरैरवसे यजत्रः । 

तेभिर्ययं सुपखायो भवेम तन्तो विश्व दुरिता स्याम ॥१॥ 
हाम्रो स्तुति देवतालाई प्राप्त होस । स्तुत्य यज्ञदेवले शत्रुबाट हाम्रो संरक्षण गरुन् । देवताहरूसँग 
हामी स्नेहपूर्वक मैत्री स्थापित गर्दछौँ र सबै विपदबाट मुक्त हुन्छौँ । 

परि चिन्मर्तो द्रविर्ण ममन्यादृतस्य पथा नमसा विवासेत्। 

उत स्वेन क्रतुना सं वदेत श्रेयांसँ दक्ष मनसा जगृभ्यात् ॥२॥ 
सवै ऐश्वर्यको आकाङक्षा गर्ने मानिस अन्तकरणका प्रेरणालो सत्यमार्गद्वारा सत्कर्ममा लागून् । 
उनीहरू असल ज्ञानपुक्त विवेकवुद्धिले देवताको उपासना गरुन् र उनको कल्याणकारी विराट् 
स्वरूप हृदयमा धारण गरुन् । 

अधायि धीतिरससृग्रमंशास्तीर्थ न दस्ममुप यन्त्यूमाः । 

अभ्यानश्म सुवितस्य यु षं नवेदसो अमृतानामभूम ॥२॥  
हमीले यज्ञकर्म सम्पन्न गरेका छौँ । यज्ञमा प्रयुक्त पदार्थ तीर्थको अंशजस्तै देवताका नजिक 
पुग्दछन् । देवताहरू सबैका संरक्षक र रहा । हामी स्वाभाविक रूपले उपलब्ध हुने सबै 
सुख प्राप्त गरौँ र देवताका स्वरूपमित परिचित होऔँ । 


परष१ 





 








नित्यश्चाकन्यात् स्वपतिर्दमूना यस्मा उ देवः सविता जजान । 

भगो वा गोभिरर्यमेमनज्यात्सो अस्मै चारुश्छदयदुत स्यात्॥४॥ 
विश्वका सृष्टिकर्ता सवितादेवले उत्पन्न गरेका यजमानलाई ऐश्वर्यका अधिपति र दानशील 
प्रजापतिले श्रेष्ठ फल प्रदान गरुन् । भग र अर्यमादेव स्तुतिले प्रशसित भएर यस्ता यजमानप्रति 
प्रीतियुक्र होछन् र सबै देवताहरू यजमानमाथि सबै किसिमले अनुग्रह गरुन्  


इयं सा भूया उषसामिव क्षा यद्ध क्ुमन्तः शवसा समायन्। 

अस्य स्तुति जरितुर्भिक्षमाणा आ न शग्मास उप यन्तु वाजाः ॥५॥ 
स्तोत्रको इच्छा गर्ने देवताहरू सामर्थ्ययुक्त भएर द्रुतगतिले आउँदा, बिहानी भएभ पृथ्वी हाम्रा 
निम्ति प्रकाशमय हुन्छ । हाम्रा प्रार्थनाका अभिलाषी देवताले स्नेह गरिरह्न् र हामी आनन्दप्रद अन्न 
आदि उपभोग्य सामग्री प्राप्त गर्न सकोँ । 


अस्येदेषा सुमतिः पप्रथानाभवत्यपूर्व्या भूमना गौ । 
अस्य सनीडा असुरस्य योनौ समान आ भरणे बिभ्रमाणा ॥६॥ . 
देवतातिर जानका लागि यस बेला हाम्रो सनातन, विस्तृत स्तुति प्रोत्साहित ु वृद्धि प्राप्त 


गरिरहेको छ। त्यसैले हाम्रो यस देवत्व संवर्द्धक यज्ञमा सम्पूर्ण देवताले आआफ्ना स्थानमा रहेर 
सत्परिणाम प्रदान गर्नका लागि आइदिञन् । 


कि स्विद्वन॑क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः । 
संतस्थाने अजरे इतकती अहानि पूर्वीरुषसो जरन्त ॥७॥ 
कच्चा सामान उपलब्ध गरेर दिव्यलोक र पृथ्वीको रचना गरिएको कुन वन र कुन वृक्ष होला ? 


यी दुवै लोक परस्परमा आश्रित, देवताबाट संरक्षित र जीर्णतारहित छन् । दिन र रात दुवै यिनीसित 
परिचित छन् । 


नैतावदेना परो अन्यदस्त्युक्ष स द्यावापृथिवी बिभर्ति। 

त्वचं पवित्र कृणुत स्वधायान्यदीं सूर्य न हरितो बहन्ति ॥८॥ 
द्यावापृथिवीभन्दा पर पनि यीजस्ता रचयिता अरू कोही छैनन्। सृष्टिका निर्माता र 
द्युलोकपृथिवीका धारणकर्ता ईश्वर अन्न आदि पोषक पदार्थका स्वामी हुन् । अश्वले सूर्यलाई वहन 
गर्न सुरु नगर्दै उनले आफ्ना आवरणको रचना गरिसकेका थिए । 


स्तेगो न क्षामत्येति पृथ्वी मिहँ न वातो वि ह वाति भूम। 

मित्रो यत्र वरुणो अज्यमानो गिनर्वने न व्यसृष्ट शोकम् ॥९॥ 
रश्मिधारी सूर्यले पृथ्वी उल्लङ्घन गर्दैनन् र वायुदेव पृथ्वीलाई अतिवृष्टिले छिन्नभित्र पार्दैनन्। 
०० बीचमा उत्पन्न अग्निजस्तै प्रकट हुने मित्र र वरुण आफ्नो प्रकाश सबै तिरबाट विस्तारित 
गर्दछन्।  

स्तरीर्यत्सूत सद्यो अज्यमाना व्यथिरव्यथीः कृणुत स्वगोपा । 

पुत्रो यत्पूर्वः पित्रोर्जनिष्ट शम्यां गौर्जगार यद्ध पुच्छान् ॥१०॥ 
साँढेले खेदेको गाई बाछो पाउन योग्य भएझैँ अग्नि आफैँ कष्ट खप्दै संरक्षकलाई सुख प्रदान 
गर्दछ। उहिले पुर्खाहरूबाट अरणी वा द्यावापृथिवीद्वारा अग्नि उत्पन्न भयो । क्रस्विकहरूले खोजी 
गर्दा शमी वृक्षबाट अग्निरूपी गाई उत्पन्न भयो । 

उत कण्वं नृषदः पुत्रमाहुरुत श्यावो धनमादत्त वाजी । 

प्र कृष्णाय रुशदपिन्वतोधर््रतमत्र नकिरस्मा अपीपेत् ॥११॥ 
कण्व क्राषि नृषदका पुत्र भनेर चिनिन्छन्। उनै कालो वर्णका कण्वले हविष्यान्न समर्पित गरेर 
अग्निदेवबाट ऐश्वर्य सम्पदा उपलब्ध गरे । यस यज्ञमा तेजस्वी अग्निदेव उनै कालो वर्णका 


कण्वका लागि आफ्नो कान्तिमान् स्वरूप प्रकट गर्छन् । अग्निदेवका लागि कण्व त्रषिको जस्ती 
यज्ञ अरू कसैले गरेनन् । 


दप२ 





 २. 


ं सूक्त  ३२ 
क्राषि  कवष ऐलूष । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
प्रसु ग्मन्ता धियसानस्य सक्षणि वरेभिर्वराँ अभि पु प्रसीदतः । 
अस्माकमिन्द्र उभयं जुजोषति यत्सोम्यस्यान्धसो बुबोधति ॥१॥ 
इन्द्रदेव साधकको अर्चना स्वीकार गर्नका लागि यज्ञस्थलतिर आफ्ना अश्व धपाउँछन्। उनी 
यजमानका सत्कर्मबाट प्रशंसित भएर श्रेष्ठ हविष्य र प्रार्थना ग्रहण गर्न यहाँ आउन्। यहाँ आएर 
उनी हाम्रो प्रार्थना र दिइएको आहुति स्वीकार गरुन् । त्यसपछि सोमरूपी अन्न ग्रहण गरुन् । 


वीन्द्र यासि दिव्यानि रोचना वि पार्थिवानि रजसा पुरुष्टुत। 

येत्वा वहन्ति मुहुरध्वराँ उप ते सु वन्वन्तु वग्वनौं अराधसः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी दिव्य र दीप्तिमान् धाममा घुम्दछौ। हे धेरै तिरबाट पूजित इन्द्रदेव । तिमी 
पृथ्वीका श्रेष्ठ स्थानहरूमा निवास गर्दछै। बारम्बार हाम्रा यज्चमा तिमीलाई लिएर आउने तिम्रा 
अश्वले हामी स्तोतालाई ऐश्वर्यसम्पन्न बनाछन् । 


तदिन्मे छन्त्सद्वपुषो वपुष्टरं पुत्रो यज्जान पित्रोरधीयति । 
जाया पति वहति वग्नुना सुमसुंस इद्धद्रो वहतुः परिष्कृत ॥२॥ 
पुत्रले आमाबाबुको धन ग्रहण गरेभँ इन्द्रदेव पनि अद्भुत धन उत्कृष्ट यज्ञकर्मद्वारा हामीलाई 
उपलब्ध गराउन्। कल्याणकारी मधुर वाणीद्वारा स्त्रीले पतिलाई आफ्नो प्रियपात्र बनाएभैँ र श्रेष्ठ 
सुसंस्कृत पुरुषले स्त्रीलाई धर्मप्लीका रूपमा स्वीकार गरेर सँगसँगै बस्ने गरेझैँ इन्द्रदेव शोधित 
, सोमरस पान गरेर हाम्रा स्नेहपात्र बनून् अथवा हामीलाई स्नेहपात्र बनाञन् । 
तदित्सधस्थमभि चारु दीधय गावो यच्छासन्वहतुँ न धेनवः । 
माता यम्मन्तुर्युथस्य पूर्व्याभि वाणस्य सप्तधातुरिज्जनः ॥४॥ 
गोठतिर जान गाई हतारिएभैँ पवित्र यज्ञमा इन्द्रदेव आउने प्रतीक्षामा स्तोत्र उच्चारण गरिँदै छ। हे 
इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना उज्ज्वल दीप्तिले यज्ञस्थल प्रकाशित गर र हाम्रा स्तोत्रमन्त्रको महानता 
यज्ञकर्ताहरूमध्ये प्रथम स्थानमा रहोस् । साथै सात किसिमका छन्दका वाणीले स्तुति गर्नेलाई प्राप्त 
हुने श्रेष्ठ पद हामीलाई पनि प्रदान गर । 
प्र वोञ्च्छा रिरिचे देवयुष्पदमेको रुद्रेभिर्याति तुर्वणि । 
जरा वा येष्वमृतेषु दावने परि वा कमेभ्यः सिञ्चता मधु ॥५॥ 
हे याञ्चिक हो  देवत्व प्राप्त गर्ने रहर भएको व्यक्तिले तिमीहरूका सहयोग पाएर देवत्व प्राप्त 
गर्दछ। रुद्रदेवका गणसित इन्द्रदेव चाँडै एक्लै नै यञ्चस्थलमा पुग्दछन्। प्रार्थना नै अमृतस्वरूप 
देवतासित ऐश्वर्यरूपी अनुदान उपलब्ध गर्न सक्षम छ। तिमी सबै संरक्षणकर्ता देवताका निमित्त 
मधुर सोमरस जलमा मिसाएर प्रदान गर । 
निधीयमानमपगृढहमप्पु प्र मे देवानां व्रतपा उवाच। 
इनद्रो विद्वौं अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम्॥९॥ 
जलका तत्वभित्र अग्नि रहस्यमय रूपमा विद्यमान छ। देवताको पुण्य कर्म संरक्षण गर्ने इन्द्रदेवले 
यो रहस्य हामीलाई बताएका छन्। हे अग्निदेव ! मेधावी इन्द्रदेव नै तिम्रो साक्षातकार गर्न सक्छन्।  
उनीसित परामर्श लिएर हामी तिम्रा भ ७५५ कैी हाँ। 
अक्षेत्रवित्कषेत्रविर्द ह्यप्रादस १ । 
एतद्रै भद्रमनुशासनस्योत ग्रुति विन्दत्यज्जसीनाम् ॥७॥ 
गन्तव्यको बाटो नचिनेका व्यक्तिले निश्चित नै पथप्रदर्शकसित परामर्श लिएर लक्ष्यमा पुग्दछ। 
असल मार्गदर्शकको मार्गदर्शनको कल्याणकारी प्रतिफल हुन्छ र यस्तोमा अपरिचित व्यक्तिले पनि 
ज्ञानरूपी कल्याणमार्ग उपलब्ध गर्दछन्  
अचेदु निमाहकुवसु, सुभना बभूक छा 
एमेनमाप जरिमा युवा  
गाईको बाछोजस्ता अग्निदेव प्रकट भएको केही समयदेखि लगातार बढिरहेका छन् । उनले आफ्नी 
आमाको दुग्धपान गरे। उनी सबै कार्य सुगम बनाउने, अपार वैभवले सम्पन्न र श्रेष्ठ 
व्यवस्थाले पूर्ण रहेका छन् । त्यसपछि यिनलाई युवावस्थाका साथसाथै बुढ्यौली पनि लाग्यो । 


प्प्३ 





एएतानि भद्रा कलश क्रियाम कृरुश्रवण ददतो मघानि । 

दान इद्दो मघवानः सो अस्त्वयं च सोमो हृदि यं बिभर्मि ॥९॥ 
हे सम्पूर्ण कलाका ज्ञानले सम्पन्न, स्तुति सुन्ने इन्द्रदेव ! स्तोत्र र प्रार्थना सुनेर श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान 
गर । हे स्तोतारूपी वैभवले सम्पन्न क्रत्विक् हो ! इन्द्रदेव तिमीहरूका लागि ऐश्वर्यदाता होउन् । 
हामीले मनमा धारण गरेको सोमरस उनले प्रदान गरुन् । 


सूक्त  ३३ 
क्रषि  कवष ऐलूष । देवता  विश्वेदेवा इन्द्र मैत्रातिथि । छन्द  त्रिष्टुप् गायत्री । 
प्रमा युयुज्रे प्रयुजो जनानां वहामि स्म पूषणमन्तरेण । 
विश्वे देवासो अध मामरक्षन्दुःशासुरागादिति घोष आसीत् ॥१॥ 
प्रजा प्रेरिति गर्नेले मलाई सँगै नियोजित गरे । मैले पूषादेवलाई अन्तःकरणमा धारण गरेको छु। 
स्याल सबै देवताले म कवष क्रषिको रक्षा गरे, अनि अदम्य आवरण प्राप्त भयो भन्ने उक्ति 
सुनियो । 
सं मा तपन्त्यभितः सपलीरिव पर्शवः । 
नि बाधते अमतिर्नग्नता जसुर्वेर्न वेवीयते मतिः ॥२॥ 
मेरा नजिकै रहनेहरूले मलाई सौताझैँ दुःख दिन्छन् । दुर्मति, अज्ञान, नग्नता, अभाव, मृत्युको भय 
र अशक्तताले मलाई सताउँछन्। मेरो मन चरोभझैँ चञ्चल हुँदै छ। 
मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्यः स्तोतारं ते शतक्रतो । 
सकृत्सु नो मघवन्िन्द्र मूडयाधा पितेव नो भव॥२॥ 
रसले भिजेको धागो मुसाले खाएभँ हे असङ्ख्य कर्मका निर्वाहक इन्द्रदेव ! तिम्रो उपासक हुँदा 
पनि हाम्रा मनको व्यथाले हामीलाई खोक्रो पारिरहेको छ। हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । हामीलाई 
अभीष्ट फल प्रदान गरेर हाम्रा लागि अति सुखदायक होङ र पिताले जस्तै हाम्रो संरक्षण गर । 
कुरुश्रवणमावृणि राजानं त्रासदस्यवम्। मंहिष्ठं वाघतामृषिः ॥४॥ 
म त्रसदस्युको पुत्र कवष क्रषि, श्रेष्ठ दानी राजा कुरुश्रवणसित क्रत्विकहरूका लागि दान प्राप्ति 
गर्ने इच्छाले आएको हुँ। 
यस्य मा हरितो रथै तिस्रो वहन्ति साधुया । स्तवै सहस्रदक्षिणे ॥५॥ 
कन िलेर आरुढ मलाई वहन गर्ने र सहस्र दक्षिणा प्रदान गर्ने कुरुश्रवण राजालाई म यस यञ्चमा 
स्तुति गर्छु। 
यस्य प्रस्वादसो गिर उपमश्रवसः पितुः । क्षेत्र न रण्वमूचुषे ॥६॥ 
हे उपमश्रवस् राजा ! तिम्रा पिताको वाणी आकर्षक खेतजस्तै ज्यादै सरस थियो । 
अधि पुत्रोपमश्रवो नपान्मित्रातिथेरिहि । पितुष्टे अस्मि वन्दिता ॥७॥ 
हे मित्रातिथिका पुत्र उपमश्रवस् ! मित्रातिथिका लागि म स्तोत्रगान गर्दछु। तिमी शोक नगरीकन 
 हाम्रानजिकै आङ । हामी तिम्रा पिताजीका प्रशंसक हौँ । 
यदीशीयामृतानामुत वा मर्त्यानाम्। जीवेदिन्मघवा मम ॥८॥ 
देवताहरू अमृतजस्तै अमर छन्। यदि देवता र मानिसका संरक्षक यहाँ विद्यमान थिए भने 
ऐश्वर्यवान् मित्रातिथि निश्चित रूपमा नै जीवित हुने सम्भावना हुन सक्दथ्यो । 
 नदेवानामति व्रत॑ शतात्मा चन जीवति। तथा युजा वि वावृते ॥९॥ 
दैवी अनुशासन सन अपहेलता गर्दा कसैले सय वर्षको आयु पाउँदैन । हाम्रा सहयोगीले विनासमय 
साथ छोडेर जानुको कारण पनि दैवीसत्ताको अनुशासन अवज्ञा गर्नु हो । 
सूक्त  ३४ 
क्राषि  कवष ऐलूष । देवता  अक्ष समूह कृषि । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
प्रावेपा याक प्रवातेजा इरिणे वर्वृतानाः । 
. सोमस्येव भक्षो विभीदको जागृविर्मह्ममच्छान् ॥१॥ 
होचो भूमिमा उब्जिएका ठूलो प्रभावसम्पत्न गतिशील पासाले मलाई उत्साहित गर्दछ। मौजवान् 
सोम पिउँदा भएझैँ प्रसन्नता र उन्माद भयानक पासाले मलाई गराउँछ। 


पपषठ 


नमा मिमेथ न जिहीड एषा शिवा सखिभ्य उत मह्यमासीत्। 


जायामरोधम् ॥२॥ 
मेरी सुन्दर र सुशील पती कहिल्यै मसित असन्तुष्ट मेरा परिवार, आफन्त 
र मित्रको अथक सेवा गर्दछिन्। केवल न्तुष्ट हुन्नन् । उनी सधैँ मतिर 


खोसिदियो । ल यस जुवाका खेलले नै मेरी स्नेहमयी स्त्रीलाई 


देष्टिश्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मर्डितारम्। 
अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाहँ विन्दामि कितवस्य भोगम् ॥३॥ 


जुवा खेल्ने व्यक्तिलाई उसकी सासूले सराप्छिन् र उसकी सुन्दर पनीले उसलाई छोड्छे। छ 
भिखारी भएर कसैसित 


सित केही त अरू कसैसित केही मागिहिँड्छ, तापनि उससित विश्वास नहुनाले 
सबैले उसको तिरस्कार गर्दछन् । बुढा घोडाको कुनै मूल्य नभएभँ जुवाडेले आफ्नो मानप्रतिष्ठा 
गुमाउँछ। 
अन्ये जायां परि मृशन्त्यस्य यस्यागृधद्देदने वाज्यप क्ष । 
पिता माता भ्रातर एनमाहुर्न जानीमो नयता बद्धमेतम् ॥४॥ 
जुवाडेका धनमा यी बलशाली पासाको दृष्टि परेपछि उसकी पलीलाई पनि अरूले नै हात 
पार्दछन्। उसका आमबाबु र दाजुभाइ पनि उससितको सम्बन्धबाट छुट्न थाल्छन् र आखिरमा 
 चिन्न पनि छोडेझैँ हुन्छन् । उनीहरू यसलाई बाँधेर लैजा, यससित हाम्रो कुनै सम्बन्ध छैन भन्न 
थाल्दछन् । 
यदादीध्ये न दविषाण्येभिः परायद्धयो व हीये सखिभ्य । 
न्युप्ताश्व बभ्रवो वाचमक्रतँ एमीदेषां निष्कुतं जारिणीव ॥५॥ 
म जुवारूपी पापकर्मबाट आफूलाई छुदाउँछु, किनभने यसले गर्दा नै मेरा साथीभाइले मलाई 
बारम्बार अपमानित गरेका छन् भन्ने सोच्दछु, तर यी रातापहँला पासाले मलाई आकर्षित गर्दछन् र 
म पनि कुलय स्त्रीजस्तै भएर फेरि यिनैका नजिक पुग्दछु। 
सभामेति कितवः पृच्छमानो जेष्यामीति तन्वा शूशुजानः । 
अक्षासो अस्य वि तिरन्ति काम प्रतिदीने दधत आ कृतानि॥६॥ 
शरीरले खुसी देखिएको जुवाडे कुन धनीको धनलाई आफ्ना जितको निसाना बनाउँ भन्ने मनले 
सोच्दै जुवाका खालमा पुग्दछ । विपक्षी जुवाडेलाई हराउनका लागि तयार गरिएका पासाले धनको 
रहर झन्झन् बढाउन थाल्दछन् । 
अक्षास इदङ्कुशिनो नितोदिनो निकृत्वानस्तपनास्तापयिष्णवः । 
कुमारदेष्णा जयतः पुनर्हणो मध्वा सम्पृक्ताः कितवस्य बर्हणा ॥७॥ 
जुवाका चाल उसले सोचेझैँ नचलेपछि पासाहरू जुवाडेलाई बल्छीझैँ बिभन थाल्छन्, बाणझैँ 
घोच्न थाल्दछन् र छुराभँ काट्न थाल्दछन् । सर्वस्व हारिसकेपछि परिवारका आफन्तलाई ठूलो पिर 
पर्दछ। त्यसको विपरीत विजयी जुवाडेका लागि पासाहरू छोरो जन्मिएझैँ हर्षदायक हुन्छन् । 
माधुर्यले युक्त र मधुर वचनले जालमा फँसाउने हुन्छन्, तर पराजित जुवाडेलाई त मारी नै दिन्छन्। 
त्रिपञ्चाश क्रीडति व्रात एषां देवइव सविता सत्यधर्मा । 
उग्रस्य चिन्मन्यवे ना नमन्ते राजा चिदेभ्यो नम इत्कृणोति ॥८॥ 
त्रिपन्न वटा पासाका समूहले सत्यधर्मका पालक सूर्यदेवका किरणको जस्तै क्रोडा गर्दछन् । ती उग्र 
स्वभाव भएका मानिसका क्रोधसित पनि प्रभावित नभईकन रहन्छन्, पासा मानिसका अगाडि 
झुक्दैनन् र वशामा पनि आउँदैनन् । ठूला राजाले पनि यिनलाई प्रणाम गर्दछन्। 
नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्त सहन्ते। 
दिव्या अङ्गारा इरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तोहदयं निर्दहन्ति ॥९॥ 
जुवाका पासा कहिले माथि उचालिन्छन् भने कहिले तल झर्दछन्। हातविनाका हुँदाहुँदै पनि 
पासाले हात भएका जुवाडेलाई परास्त गर्दछन्।  वारि दिव्य क्षमताले सम्पन्न हुँदा हुँदै पनि 
बलिरहेको आगाको कोइलाले भैँ डढाउँछन्। छुँदाखेरि शीतल हुँदा हुँदै पनि हृदय 
पिल्स्याइदिन्छन्। 


प्रप५ 


? 








जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः वव स्वित्। 

श्रणावा बिभ्यद्धनमिच्छमानो न्येषामस्तमुप नक्तमेति ॥१०॥ 
जुवाडेले त्यागेको स्त्रीले दुःख पाउँछे र कतै त बरालिएर घुम्ने छोराका आमाले उसैका चिन्तामा 
दुःख पाउँछन् । ग्रणी जुवाडे डरले तसिँदे अर्काका घरमा रात बिताउँछ। 


स्त्रियं दृष्खाय कितवं ततापान्येषाँ जायां सुकृतं च योनिम्। 

पूर्वाह्वे अश्वान्युयुजे हि बभ्ून्त्सो अग्नेरन्ते वुषलः पपाद ॥११॥ 
जुवाडे अर्काकी स्त्री राम्रा घरमा सुखले बसेको देखेर आफ्नी पलीको दुर्दशामाथि मनमनै 
पिरोलिन्छ। बिहान हुनासाथ खैरा रङ्गका पासा भएका जुवाका खालमा उ फेरि सामेल हुन्छ। 
साँझसम्ममा उसका शरीरका लुगासमेत नरहने स्थिति आउँदा जुवाडे रातिको चिसोमा आगाका 
छेउमा बेला बिताउँछ। 


यो वः सेनानीर्महतो गणस्य राजा व्रातस्य प्रथमो बभूव । 

तस्मै कृणोमि न धना रुणाध्मि दशाहँ निबननुकन तं वदामि ॥१२॥ 
है कोडा हो ! तिमीहरूका सङ्गठनको मुख्य नायक सबैभन्दा ठूलो राजा हो। त्यसलाई म दस 
औँला जोडेर प्रणाम गर्दछु। जुवाले प्राप्त धनको हामीलाई रहर छैन । मेरो यो भनाइ सत्य हो। 


अक्षेर्मा दीव्यः कृषिमित्कृषस्व वित्ते रमस्व बहु मन्यमानः । 

तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे वि चष्टे सवितायमर्य॥१३॥ 
हे जुवाडे हो ! कहिल्यै जुवा नखेल । खेतीजस्तो उत्पादक कार्य गर । धनलाई नै ठूलो कुरो ठानेर 
१०३ रहो१ यसैबाट पली र गाई प्राप्त हुनेछन्। यस्तो परामर्श हामीलाई साक्षात् सवितादेवले नै 

एका हुन् । 

मित्र कृणुध्वं खलु मृडता नो मा नो घोरेण चरताभि धृष्णु । 

नि वो नु मन्युर्विशतामरातिरन्यो बभ्रूणां प्रसितौ न्वस्तु ॥१४॥ 
हे कौडा हो ! हामीलाई आफ्नो साथीको रूपमा मानेर कल्याणकारी होऔ । हामीमाथि कष्टदायी, 
उग्र, क्रोधी स्वभावले प्रहार गर्ने कुरो नसोच्च । तिमीहरूको यस्तो क्रोध हाम्रा विरोधीलाई होस्। 
हाम्रा बाँको शत्रु नै खैरा रङ्गका जुवाका पासोमा जेलिइरहन् । 


सूक्त  ३५ 
श्रषि  लुश धानाक । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
अबुप्रमु त्य इन्द्रवन्तो अग्नयो ज्योतिर्भरन्त उषसो । 
मही च्यावापृथिवी चेततामपो वच्चा देवानामव आ ॥१॥ 


इन्द्रदेवसँगै आवाहित अगिनिदेव बिहानीको अन्धकार समाप्त गर्दछन् र तेजस्वितायुक्त भएर प्रदीप्त 
हुन्छन्। महिमायुक्त द्युलोक र पृथ्वीलोक आआफ्ना कार्यमा जागरणशील होञन्। इन्द्र आदि 
देवताहरू हाम्रो प्रार्थना सुनेर हामीलाई संरक्षण प्रदान गरुन् । 

दिवस्पृथिव्योरव आ वुणीमहे मातृन्त्सिन्धून्पर्वताञ्छर्यणावतः । 

अनागास्त्य सूर्यमुषासमीमहे भद्र हन हुना वानो अद्या कुणोतु नः ॥२॥ 
द्युलोक र भूलोक हाम्रा संरक्षक होङन् भन्ने हाम्रो प्रार्थना छ। लोकनिर्माणमा सहायक सागर, 
सरोवर, पर्वत, सूर्य र उषाले हामीलाई पापबाट मुक्त गरुन् भन्ने विनम्र निवेदन छ। पेलेर श्रेष्ठ 
रीतिले तयार गरिएको सोम हाम्रा लागि कल्याणकारी होस् । 

च्यावा नो अद्य पृथिवी अनागसो मही त्रायेता सुविताय मातरा। 

उषाठच्छन्त्यप बाधतामध स्वस्त्यप रिन॑ समिधानमीमहे ॥३॥ 
अत्यन्त वन्दनीय मातापिताजस्ता निष्पाप द्यावापृथिवी श्रेष्ठ सुखको प्राप्तिका लागि हाम्रो संरक्षण 
गरुन् । अन्धकार विनाश गर्ने उषाले हाम्रो पापकर्म विनाश गरुन् । हामी तेजस्वी अग्निबाट 
कल्याणको कामना गर्दछौं । 

इयं न ठम्रा प्रथमा सुदेव्यं रेवत्सनिभ्यो रेवती व्युच्छतु। 

 अरे मन्युं दुर्विदत्रस्य घीमहि स्वस्त्यप ग्नि समिधानमीमहे ॥४॥ 

धन प्रदान गर्ने, पाप निवारक, सूर्यदेवभन्दा पहिले उत्पन्न हुने उषाले हामी साधकलाई 
सौभाग्यशाली ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । निर्धनताले पीडितका क्रोधको सिकार बन्न हामीले नपरोस् । 
तेजस्वी अग्निदेवसित हामी कल्याणको कामना गर्दछौँ । 


पप 





प्रयाः सिस्रते सूर्यस्य रश्मभिर्ज्योतिर्भर्तीरुषसो व्युष्टिषु। 

भद्रा नो अद्य श्रवसे व्युच्छत स्वस्त्यप गनि समिधानमीमहे ॥५॥ 
सूर्यका किरणसंग आउने उषा विशेष प्रकाशमयी भएर अन्धकार विनाश गर्दछन् । यस बेला 
हामीलाई तिनले अन्न आदि प्रदान गर्दै, हाम्रा लागि कल्याणकारी भएर अन्धकार विनाश गरुन् 
तेजस्वी अग्निदेवबाट हामी मङ्गलको कामना गर्दछौं । 


अनमीवा उषस आ चन्तु न उदग्नयो जिहतां ज्योतिषा बृहत्। 

आयुक्षातामश्चिना तुतु्जि रथ स्वस्त्य गनि समिधानमीमहे ॥६॥ 
आरोग्यदायिनी उषा हामीतिर आउँदा विशेष प्रकाशमान यज्चीय अग्नि पनि प्रज्वतिल हुन्छन् । दुवै 
अश्विनीकुमार शीघ्रगामी रथमा अश्व नियोजित गरेर यहाँ आउन् । तेजस्वी अग्निदेवसित हामी 
कल्याणको प्रार्थना गर्दछौँ । 


श्रेष्ठ नो अद्य सवितर्वरेण्य भागमा सुव स हि रलधा असि। 

रायो जनित्रीं धिषणामुप ब्रुवे स्वस्त्यपगिनि समिधानमीमहे ॥७॥ 
हे सवितादेव ! हामीलाई धारण गर्न योग्य धन प्रदान गर । तिमी श्रेष्ठ ऐश्वर्यका दाता हौ। धन 
उतन्न गर्न हामी प्रार्थना र स्तुति गर्दछौँ । तेजस्वी अग्निदेवसित हामी सुखको कामना गर्दछौँ । 


पिपर्तु मा तदृतस्य प्रवाचन देवानां यन्मनुष्यारे अमन्महि। 

विश्वा इदुस्राः स्पडुदेति सूर्य स्वस्त्यपग्निं समिधानमीमहे ॥८॥ 
सत्कर्मशील मानिसले इच्छा गर्ने देवयज्ञले हामीलाई पनि संरक्षित गरोस्। सूर्यदेव सबै उषा 
प्रकाशमान गर्दै प्रकट हुन्छन् । प्रदीप्त अग्निसित हामी कल्याणको कामना गर्दछौँ । 


उद्देषो अद्य बर्हिषः स्तरीमणि ग्राव्णां योगे मन्मनः साध ईमहे। 
आदित्यानां शर्मणि स्था भुरण्यसि स्वस्त्यपग्नि समिधानमीमहे ॥९॥ 
यस यज्ञस्थलमा आज कुशका आसन बिछाइएका छन्। अभीष्ट फल प्राप्तिरूप सोम पेल्नका 
लागि दुई वय ढुङ्गा राखिएका छन् । हे यजमान हो ! आफ्नो अभौष्ट पूरा गर्नका लागि विद्वेषरहित, 
स्नेहमूर्ति आदित्यको आश्रय ग्रहण गर। तिमीहरूका कर्म र कर्तव्यका अनुष्ठानले हर्षित 
अग्निदेवले सुख प्रदान गर्दछन् । प्रदीप्त अग्निदेवसित हामी सुखको प्रार्थना गर्दछौँ । 
आनो बर्हिः सधमादे बृहद्दिवि देवाँ ईडे सादया सप्त होतृन्। 
इन्द्र मित्रै वरुण सातयै भगं स्वस्त्यौगिन समिधानमीमहे ॥१०॥ 
हे अग्निदेव । हाम्रा अत्यन्त विस्तृत, दिव्यतायुक्त यज्ीय सत्कर्ममा देवता एकत्र भएर आनन्दित 
हुन्छन्। यस्तो प्रगतिदायक यज्ञमा सात होतासँगै इन्द्र, मित्र, वरुण, भगदेव र अन्य देवता पनि 
बोलाएर प्रतिष्ठित गराउ । यज्ञमा उपस्थित सम्पूर्ण देवतासित ऐश्वर्यका लागि हामी प्रार्थना गर्दछौँ 
र अग्निदेवसित कल्याणको कामना गर्दछौँ । 
त आदित्या आ गता सर्वतातये वृधे नो यज्ञमवता सजोषसः । 
बृहस्पति पूषणमश्चिना भग स्वस्त्य गन समिधानमीमहे॥११॥ 
हे संसार प्रसिद्ध आदित्यदेव हो ! हामी सबैको कल्याण गर्न यज्ञस्थलमा आओ। पारस्परिक 
सहयोगबाट ऐश्वर्य वृद्धि गर्न हाम्रो यज्ञ सबैले संरक्षण गर । बृहस्पतिदेव, पूषादेव, अश्विनीकुमार 
भगदेव र प्रदीप्त अग्निदेवसित करनले ००३०० १ 
 १००००० चन  सुभर नृपाय्यम् । 
त्य  स्वस्त्यपगिने समिधानमीमहे॥१२॥ 
हे आदित्य हो । हाम्रो यज्ञ सबै किसिमका सुखले सम्पन्न बनाओ। ऐश्वर्यशाली, सुखप्रद 
मानिसको पालन गर्न सक्षम राजभवन हामीलाई प्रदान गर। हामी तेजस्वी अग्निसित पुत्रपौत्रादि 
गाई आदि पशुसहित दीर्घजीवन र कल्याणको कामना गर्दछौँ । 
विश्वे अघ्य मरुतो विश्व कती विश्वे भवन्त्वग्नयः समिद्धाः । 
विश्वे नो देवा अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे ॥१३॥ 
मरुत्देव र रुद्र आदि सबै देवले हाम्रो संरक्षण गरुन् सम्पूर्ण अग्नि प्रज्वलित होडन् । इन्द्र डि 
सबै देवता हाम्रो संरक्षणका लागि यञ्चमा आउन् । हामीलाई सबै किसिमका हु 
सामग्री उपलब्ध होस् ।  


पप 





? 





यं देवासोवथ वाजसातौ य त्रायध्वे यं पिपुथात्यंहः । 

यो वो गोपीथे न भयस्य वेद ते स्याम देववीतये तुरासः ॥१४॥ 
हे शीघ्र अभीष्ट फल प्रदायक देवता हो ! तिमीहरू युद्धक्षेत्रमा जसको संरक्षण गर्दै शत्रुपक्षबाट 
सुरक्षित गर्दछौ, पापकृत्यको निवारण गरेर जसलाई ऐश्वर्यसम्पन्न बनाउँछौ र जो तिमीहरूका 


संरक्षणमा निर्भय रहन्छन्, हामी देवताको आराधना गर्ने मानिसले त्यसै किसिमका गुण धारण 
गरौँ। 


सूक्त  ३६ 
क्रषि  लुश धानाक । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

उषासानक्ता बृहत पपतस द्यावाक्षामा वरुणो मित्रो अर्यमा । 

इन्द्र हुवे मरुत अप आदित्यान्द्यावापृथिवी अप स्वः ॥१॥ 
हामी आफ्ना यज्ञस्थलमा महिमामय एवं श्रेष्ठ शोभायुक्त प्रभात बेला, रात्रि, द्यावा, पृथिवी, वरुण, 
मित्रगण, अर्यमा, इन्द्र, मरुत्गण, पर्वत, जल, आदित्यगण, अन्तरिक्ष र देवलोक आदिलाई । 
आमन्त्रित गर्दछौँ । 

द्यौश्व नः पृथिवी च प्रचेतस ग्रतावरी रक्षतामंहसो रिष । 

मा दुरविदत्रा निर््रातिर्न ईशत तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥२॥ 
यज्ञका अधिष्ठातास्वरूप र विशाल हृदयका द्यावापृथिवीले हामीलाई सबै पापबाट संरक्षित गरुन् । 
पापबुद्धिले युक्त मृत्युदेवले हामीलाई आफ्ना नियन्त्रणबाट मुक्त गरुन् । आज हामी देवशक्तिबाट 
असल संरक्षणको कामना गर्दछौँ  

विश्वस्मान्नो अदितिः पात्वंहसो माता मित्रस्य वरुणस्य रेवतः । 


स्वर्वज्न्योतिरवृक नशीमहि तद्देवानामवो अद्यो वृणीमहे॥३॥ 
ऐश्वर्यसम्पन्न मित्रावरुण र देवताकी माता देवी अदितिले 


दितिले हामीलाई सम्पूर्ण पापबाट जोगाउन् । 
त्यसबाट अविनाशी, संरक्षणयुक्त तेजस्विता प्राप्त गरौँ। हामी देवशक्तिबाट असल संरक्षणको 


कामना गर्दछौँ । 

ग्रावा वदन्नप रक्षांसि सेधतु दुष्प्वप्यं निर्कराति विश्वमत्रिणम्। 

आदित्यं शर्म मरुतामशीमही तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे॥४॥ । 
सोम पेल्नका लागि चलाइएका ढुङ्गा, पेल्दै गर्दाको समय शब्द निकाल्दै गरिएका यज्ञमा विघ्न 
हाल्ने असुर, दुःखदायी स्वप्न, मृत्युरूपी पाप र् सबै पैशाचिक दुष्कृत्यमा संलग्न शत्रु संहार गर । 
यसै किसिमले विघ्नरहित यञ्चमा हामी 


आदित्य र मसरुत्हरूबाट सुख प्राप्त गरौँ। हामी 
देवशक्तिबाट असल संरक्षणको कामना गर्दछौँ । 


एन्द्रो बर्हि सीदतु पिन्वतामिडा बृहस्पतिः सामभिर्ञ्रक्वो अर्चतु। 


र्चतु 
सुप्रकेत जीवसे मन्म धीमहि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे॥५॥ 
इन्द्रदेव हाम्रा यज्ञमा आएर आसन ग्रहण गरुन् । वाणी र पृथ्वी हामीलाई श्रेष्ठ फल प्रदान गर्ने 


होडन्। सामगानले प्रशंसायुक्त बृहस्पतिदेवले उनीहरूको स्तुति गरुन् । हामी जीवनमा काम 


लाग्ने, कन पूर्ण गर्ने खालको धन उपलब्ध गारेँ। हामी देवशक्तिबाट असल संरक्षणको 
कामना गर्दछौँ । 


प्राचीनरश्मिमाहुत घृतेन तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे॥६॥ 


घिउसहित हवि प्रदान गरिन्छ, त्यसका ज्योतिले देवतालाई 
असल संरक्षणको कामना गर्दछौँ । 


उप हृये सुहवं मारुतं गण पावकमृष्वं सख्याय शंभुवम्। 


रायस्पोष सौश्रवसाय धीमहि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे॥७॥ 
अञ्च सम्पादन गर्ने, पवित्रताले युक्त, दर्शनीय, सुखदायक र धन दान गर्ने मरुतृहरूको हामी प्रार्थना 
 गर्दछौँ। उनलाई हामी मैत्री भावनाले 


नाले आहृवान गर्दछौँ। सुखदाता, कीर्तिवान्, अन्न दान गर्ने 


रूप 











मरुतृहरूलाई हामी हृदयले नै धारण गर्दछौँ । हामी तेजस्वी अग्निदेवबाट असल संरक्षणको कामना 


अपा पेरु जीवधन्यं भरामहे देवाव्य सुहवमध्वरश्रियम्। 
सुरशिम सोममिन्द्रियं यमीमहि तददेवानामवो अद्या वृणीमहे॥८॥ 
जलका संरक्षक, प्राणीका लागि सन्तोपप्रद, देवताका सन्तुष्णियक, प्रशंसनीय, श्रेष्ठ मानिएका, 
यज्ञको शोभा र श्रेष्ठ रश्मिसमूहले युक्त सोमलाई हामी धारण गर्दछौँ । उनीबाट हामी शक्ति प्राप्त 
गर्नका लागि कामना गर्दछौँ र सबै देवशक्तिबाट असल संरक्षणको कामना गर्दछौँ । 
सनेम तत्सुसनिता सनित्वभिर्वयं जीवा जीवपुत्रा अनागसः । 
बहाद्विषो विष्वगेनो भरेरत तदेवानामवो अद्या वृणीमहे॥९ 
आफ्नो र आफ्ना सन्तानको दीर्घायुयुक्त र दुष्कर्मरहित भएर हामी उपभोग्य सामग्रीसँगै सत्कर्मद्वारा 
परमात्माको साँच्चो आराधना गरौँ । ज्ञानले रहित सबै किसिमका पाप कर्ममा संलग्न हुँदा शीघ्र गं 
परमात्माले विनाश गरुन् । हामी देवशक्तिबाट असल संरक्षणको कामना गर्दछौँ । 
ये स्था मनोर्यसियास्ते शुणोतन यद्वो देवा ईमहे तद्ददातन। 
जैत्र क्रतु रयिमद्वीरवद्यशस्तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥१०॥ 
हे आराध्य देवता हो  तिमीहरू सम्पन्न गरिने यज्चभाग उपलब्ध गर्ने अधिकारी हुनाले हाम्रो प्रार्थना 
र स्तुति सुनिदेछ । हामी तिमीसित जुन मनोरथको कामना गर्दछौँ, ती सबै ज्ञान, बल, ऐश्वर्य र 
सन्तान आदिले युक्त यश उपलब्ध गराङ । हामी देवशक्तिबाट असल संरक्षणको कामना गर्दछौँ । 
महदद्य महतामा वृणीमहेवो देवानां बृहतामनर्वणाम् । 
यथा वसु वीरजातं नशामहै तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥११॥ 
आज हामी महिमायुक्त, व्यापक र अविचल इन्द्र आदि देवताबाट संरक्षणका लागि प्रार्थना गर्दछौँ । 


त्यसबाट हामी ऐश्वर्य र वीर सन्तान प्राप्त गरौँ। हामी देवशक्तिबाट असल संरक्षणको कामना 
गर्दछौँ । 


महो अग्नेः समिधानस्य शर्मण्यनागा मित्र वरुणे स्वस्तये। 

श्रेष्ठे स्याम सवितुः सवीमनि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे॥१२॥ 
सवितादेवको आज्ञाअनुसार हामी देवताको उत्तम संरक्षण वरण गर्दछौँ । हामी प्रदीप्त अग्निदेवको 
आश्रय पाएर मित्र र् वरुणदेवका मध्यमा अपराधरहित भएर सधैं कल्याण प्राप्त गरौँ । 

ये सवितुः सत्यसवस्य विश्वे मित्रस्य व्रते वरुणस्य देवा । 

ते सौभग वीरवद्गोमदपो दधातन द्रविणं चित्रमस्मे ॥१२॥ 
सत्कर्मका प्रेरक सवितादेव, मित्र र वरुणका व्रतनियममा संलग्न देवताहरूले वीर 


पशुले सम्पन्न सम्पदा, ज्ञानरूपी धन, पूजायोग्य सम्पत्ति र सत्कर्म गर्ने प्रेरणा हामीलाई प्रदान 
गरुन्। 


सविता पश्चातात्सविता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात्। 

सविता नः सुवतु सर्वताति सवितानो रासता दीर्घमायुः ॥१४॥ 
सबै कुराको उत्पत्ति गराउने सवितादेव पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण आदि सबै दिशामा विस्तृत छन्  
तिनै सवितादेवले हामीलाई सबै किसिमका ऐश्वर्यसम्पदा उपलब्ध गराउन्। उनै सवितादेवले 
हामीलाई दीर्घ आयु प्रदान गरुन् । 

सूक्त  ३७ 
क्रषि  अभितपा सौर्य । देवता  सूर्य । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदूत॑ सपर्यत। 

दूरदुश देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शंसत ॥१॥ 
हे श्रास्विकहरू हो ! मित्र वरुणदेवतालाई देखेका महान् दिव्यतायुक्त, अति दूरबाट नै सबै 
देख्ने, देवताका कुलमा उत्पन्न, संसार प्रकाशित गर्ने र द्युलोकका पुत्रजस्ता सूर्यदेवलाई जमकक 


 


पप९ 





सा मा सत्योक्तिः परि पातु विश्वतो द्यावा च यत्र ततनन्नहानि च। 

विश्वमन्यन्नि विशते यदेजति विश्वहापो विश्वाहोदेति सूर्य ॥२॥ 
जसका आश्रयले द्युलोक, पृथ्वी र दिनरात उत्पन्न हुन्छन्, जो गतिमान् छन्, जडका अतिरिक्त चेतन 
पनि जसका आश्रयमा निवास गर्दछन्, जसका प्रभावले जल निरन्तर प्रवाहित रहन्छ र सूर्योदय 
हुन्छ, सत्यले युक्त यस्ता वचनले हामीलाई निरन्तर सबै तिरबाट संरक्षित गरुन् । 

नते अदेवः प्रदिवो नि वासते यदेतशेभिः पतरै रथर्यसि । 

प्राचीनमन्यदनु वर्तते रज उदन्येन ज्योतिषा यासि सूर्य ॥३॥ 
हे सूर्यदेव ! तिमीले वेगशील अश्व रथमा जोडेर आकाशमार्गमा गमन गर्दा देवताभन्दा बाहेक 
तिम्रा नजिक पुग्न कुनै सक्दैन । तिमी जुन तेजसँग उदाउँछौ, त्यसैले तिम्रो अनुगमन गर्दछ । 

येन सूर्य ज्योतिषा बाधसे तमो जगच्च विश्वमुदियर्षि भानुना । 

तेनास्मद्विश्वामनिरामनाहुतिमपामीवामप, दुष्वप्न्यं सुव ॥४॥ 
हे सूर्यदेव । तिमी जुन तेजले अन्धकार हटाउँछै २ जनु प्रकाशकिरणले सम्पूर्ण विश्व आलोकित 


गर्दछौ, उसै तेजका प्राणले पापकर्मको निवारण गर । अन्ननलको अभाव, रोगव्याध तथा कुविचार 
आदि मानसिक कष्ट निवारण गर 


॥  


विश्वस्य हि प्रेषितो रक्षसि व्रतमहेडयन्नुच्चरसि स्वधा अनु । 

यदद्य त्वा सूर्योपब्रवामहै त॑ नो देवा अनु मंसीरब्ै क्रतुम् ॥५॥ बिलिन 
हे सूर्यदेव ! तिमी सर्वप्रेरक भएर सहज स्वभावले विश्वका नियम र कर्म संरक्षण गर्दछौँ र् बिहान 
यज्ञको आहुति ग्रहण गर्दछौ । हे सूर्यदेव ! आज जुन बेला हामी तिम्रा पवित्र नामको प्रार्थना गर्दछौँ, 
त्यो यज्ञीय क्रम इन्द्र आदि देवताले समर्थन गरुन्। . 

त॑नो द्यावापृथिवी तन्न आप इन्द्र शुण्वन्तु मरुतो हवं वचः । 

मा शूने भूम सूर्यस्य सन्दुशि भद्र जीवन्तो जरणामशीमहि ॥६॥ 
इन्द्रदेव, मरुत्हरू, जल र द्यावापृथिवीले हाम्रो आहवान,र वाणी सुनून् । हामीमाथि सूर्यदेवको कृपा 
भइरहोस्। उनका दर्शनको लाभ प्राप्त हुँदै हामी क्रंबाट जोगिऔँ। लामो आयु प्राप्त गरेर 
कल्याणकारी एवं सुखी जीवन भोग गर्दै बुढ्यौलीतिर लीगौँ । 

विश्वाहा त्वा ५७९००५  प्रजावन्तो अनमीवा अनागसः । 

उद्यन्तँ त्वा मित्रमहो ज्योग्जीवाः प्रति पश्येम सूर्य ॥७॥ 
हे आदित्यदेव  तिम्रा कृपाले हामी सधैँ सुविचारसम्पन्न, शोभन दृष्टियुक्त, सुसन्तानले सम्पन्न, 
आरोग्यसम्पन्न र पापकर्मले रहित होऔँ। हे मित्रहरूबाट पूजनीय ! हामी जीवन्त रहेर प्रतिदिन 
उदाउँदै गरेका तिम्रो ज्योतिस्वरूपको दर्शन गरौँ । 

महि ज्योतिर्बिभ्रतं त्वा विचक्षण भास्वन्त चक्षुषेचक्षुषे मयः । 

आरेहन्तँ बृहत पाजसस्परि वयं जीवा प्रति पश्येम सूर्य ॥८॥ 
हे सूर्यदेव ! महिमामय ज्योति धारण गर्ने, देदीप्यमान, सबैका नेत्रका लागि सुखद, अति 

 शक्तिमान्, समुद्रको जलभन्दा माथि जलमण्डलमा उदित हुँदै गरेका तिम्रो दर्शन लाभले हामी सबै 

प्रतिदिन लाभान्वित होऔँ । हि 

यस्य ते विश्वा भुवनानि केतुना प्र चेरते नि च विशन्ते अक्तुभिः । 

अनागास्त्वेन हरिकेश सूर्याह्वाद्वा नो वस्यसावस्यसोदिहि॥९॥ 
हे हरियो रश्मियुक्त सूर्यदेव ! तिम्रो ज्ञानरूपी ध्वजाले सम्पूर्ण विश्व नै प्रकाशमान हुन्छ र त्यसैबाट 
तिमी प्रत्येक रात्रिमा अन्धकार हदाउँछौ। तिमी उसै ध्वजासँग प्रत्येक दिन उदाङ । हामीलाई 
पापकर्मबाट निवृत्त गरेर श्रेयमार्गमा चलाएर श्रेयस्कर हौ । 

शं नो भव चक्षसा शं नोअह्वा शं भानुना शं हिमा शं घृणेन। 

यथा शमध्वञ्छमसददुरोणे तत्सूर्य द्रविणं धेहि चित्रम् ॥१०॥ 
हे सूर्यदेव ! तिमी आफ्ना तेजस्विताले हाम्रा लागि कल्याणकारी होङ । आफ्ना दिवस, रश्मि, 


शीतलता र उष्णताले हामीलाई सुखी गराङ । तिमी हाम्रा जीवनपथ र घरमा पनि शान्तिको वर्षा 
गर । हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । 


२८९० 


अस्माक देवा उभयाय जन्मने शर्म यच्छत द्विपदे 
अलिक बीए पदे चतुष्पदे। 
अदप्पिबदूर्जयमानमाशित तदस्मे शं योररपो दधातन। ।११॥ 
हे देवता हो । तिमीहरू दुई खुट्टे मानिस वा पक्षी तथा चार खुट्टे पशु सबैलाई सुख प्रदान गर  


सबैले खानपिउने शक्ति बढाउने बन । सबैलाई हितकारी, निष्पाप र स्वावलम्बी जीवन प्रदान गर । 


यद्दो देवाश्वकृम जिह्या गुरु मनसो वा प्रयुती देवहेडनम् 
म्। 
अरावा यो नो अभि दुच्छुनायते तस्मन्तदेनो वसवो नि धेतन॥१२॥ 
हे ऐश्वर्यवान् देवता हो ! वाणी या मनले हामीबाट देवता रिसाउने खालको जुन पाप हुन जाला, 


०० दोष त्यस्तामाथि हालिदेओ, जो यज्ञरहित र दानशील स्वभावरहित भएकाले हाम्रो अनिष्ट 
गर्ने हुन्छन् । 


सूक्त  ३८ 
क्राषि  इन्द्र मुष्कवान्। देवता  इन्द्र । छन्द  जगति । 
अस्मिन्न इन्द्र पृत्सुतौ यशस्वति शिमीवति क्रन्दसि प्राव सातये। 
यत्र गोषाता धृषितेषु खादिपु विष्वक्पतन्ति दिद्यवो नृषाह्ये ॥१॥ सुहाउँदो 
हे इन्द्रदेव । तेजस्वितायुक्त, आक्रमणमाथि आक्रमण भईरहेका सङ्ग्राममा तिमी वीरलाई सुहाउँदो 
शौर्य उद्घोष गर्दछौ र शत्रुबाट जितेका गाई सुरक्षित गर्दछौ । यस युद्धमा एकोहोरो तिखो धार 
भएका बाण योद्धा शत्रुमाथि खस्दा देख्नेहरू छक्कै पर्छन्। 
सनः क्षुमन्त सदने व्यूर्णहि गोअर्णसं रयिमिन्द्र श्रवाय्यम्। 
स्याम ते जयतः शक्र मेदिनो यथा वयमुश्मसि तद्वसो कृधि॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी प्रचुर धनधान्य र गाईरूपी धनले हाम्रो घर भराइदेञ । हे सबैका आश्रयदाता 
इन्द्रदेव । तिमी विजयी भएर हाम्रा कृपापात्र भइदेछ ।. हामी जुन ऐश्वर्यको कामना गर्दछौँ, त्यो 
हामीलाई उपलब्ध होस्  म 
यो नो दास आर्यो वा पुरुष्टुतादेव इन्द्र युधये चिकेतति। पे 
अस्माभिष्टे सुषहाः सन्त् शत्रवस्त्वया वयं तान्वनुयाम सङ्गमे ॥३॥ 
हे असङ्ख्यले स्तुति गरिने इन्द्रदेव ! दास, आर्य वा अरू नै कुनै जाति र देवताविरोधी असुर 
हामीसित सङ्ग्राम गर्ने रहर गर्दछन् भने तिम्रा कृपाले ती शत्रु पराजित होङन्। तिम्रा सहयोगले 
हामी उनलाई जितौँ  
यो दभ्रेभिर्टव्यो यश्व भूरिभिर्यो अभीके वरिवोविन्नृषाह्ये। 
तं विखादे सस्निमद्च श्रुत नरमर्वाञ्चमिन्द्रमवसे करामहे॥४॥ 
 अल्पसङ्ख्यक र बहुसङ्ख्यक सबै मानिसले अर्चना गर्ने, भयङ्कर सङ्ग्राममा विजयी बनेर उत्तम 
धन प्राप्त गर्ने पवित्रतायुक्त र सुप्रसिद्ध नायक ७०००००० संरक्षणका लागि आहवान गर्दछौँ । 
स्ववृजं हि त्वामहमिन्द्र शुश्रवानाबुद वृषभ रध्रचोदनम्। 
प्रमुञ्चस्वा परि कुत्सादिहा गहि किमु त्वावान्मुष्कयोर्वद्ध आसते॥५॥ 
हे साधकलाई प्रोत्साहित गर्ने इन्द्रदेव ! हामीलाई कोबाट प्रोत्साहन प्राप्त होला ? तिमी आफ्ना 
सामर्थ्यले आफ्नो बन्धन काट्न सक्षम छौ भन्ने कुरो हामीलाई थाहा छ। त्यसैले स्वयं र अर्कालाई 
पनि शीघ्र मुक्त गर । कुत्सका बन्धनबाट हामीलाई मुक्त गर र यहाँ उपस्थित होर । तिमीजस्तो. 
समर्थ व्यक्ति पनि मुष्कका बन्धनमा बाचिन्छौ र ? १ ४ 
म हत सूक्त  म १०, लि 
क्रषि  घोषा काक्षीवती । देवता अ र छन्द  जगतो त्रिष्टुप्। 
यो वा परिज्मा सुवृदश्चिना रथो दोषामुषासो हव्यो हविष्पता। . 
शश्वत्तमासस्तमु वामिदं वय पितुर्न नाम सुशवं हवामहे॥१। 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरूको सर्वत्र विचरणशील उत्तम सुखदायी रथलाई आवश्यक 
कार्यका लागि रातदिन यजमानहरू आदरपूर्वक आहवान गर्दछन् । हामी त्यस रथको नाम उच्चारण 


गर्दछौं । पिताको नाम लिँदा मनमा आनन्द आएभैँ यस रथमा तिमीहरूलाई आहवान गर्दा प्रसन्नता 
हुन्छ। म 


०५९१ 


 





चोदयतं सूनृताः पिन्वतं धिय उत्युरन्धीरीरयतँ तदुश्मसि । 

यशसं भाग कृणुतं नो अश्चिना सोम न चारु मघवस्तु नस्कृतम् ॥२॥ 
हे अश्विनीकुमार हो । हामीलाई असल कुरामा प्रेरित गर । हाम्रो असल कर्म सफल वनाओ । 
तिमीहरू दुवै विभिन्न किसिमका प्रेरणा प्रकट गर भन्ने हामी आशा गर्दैछौँ । हामीलाई कोर्तियुक्त 
क्र ऐश्वर्य प्रदान गर। सोमरसझैं कल्याणकारी ऐश्वर्यको सम्पन्नतामा हामीलाई सर्वश्रेष्ठ 
बनाओ । 


अमराजुरश्चिद्धवथो युवं भगो५नाशोदिवितारापस्य चित्। 

अन्धस्य चिन्नासत्या कृशस्य चिद्युवामिदाहुर्भिषजा रुतस्य चित् ॥३॥ 
हे सत्यनिष्ठ अश्विनीकुमार हो । पिताका घरमा जब एउटी नारी बुढिँदै थिइन्, त्यस बेला तिमीहरू 
दुवैका सहयोगले उनलाई सौभाग्यस्वरूप वर प्राप्त भयो। जो हिँड्न नसक्ने हुन्छन्, त्यस्ताका 
लागि तिमीहरू आश्रयरूप हौ । तिमीहरू नेत्रहीन, दुर्बल शरीर र रोगले दुःख दिएका मानिसका 
लागि चिकित्सक मानिन्छौँ । 


युवं च्यवानं सनयं यथा रथ पुनर्युवान चरथाय तक्षधुः । 

निष्यैग्रयमूहथुरद्धयस्परि विश्वेत्ता वाँ सवनेषु प्रवाच्या ॥४॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईले जर्जर शरीर भएका च्यवन क्रषिलाई उस्तै किसिमले यौवन 
प्रदान गन्यौ, जसरी कुनै पुराना रथलाई नयाँ किसिमले बनाएर फेरि गुड्नका लागि उपयुक्त 
पारिन्छ। तिमीहरूले नै तुग्रका पुत्र भुज्युलाई सुरक्षित गर्दै जलमाथि ल्यायौ । तिमीहरूका यी कार्य 
यसमा विशेष रूपले वर्णनयोग्य छन् । 

पुराणा वां वीर्यार प्र ब्रवा जनेथ्यो हासथुर्भिषजा मयोभुवा । 

ता वां नु नव्याववसे करामहेञयं नासत्या श्रदरिर्यथा दधत्॥५॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईका उहिलेका वीरतापूर्ण कार्यहरू हामी प्रचार गर्दछौँ । तिमीहरू 
दुवै अति कुशल चिकित्सक हौ। तिमीहरूको आश्रय प्राप्त गर्नका लागि हामी प्रार्थना गर्दछौँ । 
जसो गर्दा यजमान श्रद्धाका भावनाले युक्त हुन्छन्, तिमीहरू उसै खालको कृपा गर  


ड्यं वामह्े शुणुतं मे अश्चिना पुत्रायेव पितरा मद्य शिक्षतम् । 

अनापिरजा असजात्यामतिः पुरा तस्या अभिशस्तेरव स्पृतम् ॥६॥ 
हे अश्विनीदेव हो ! यस पुकारले तिमीहरूलाई आहवान गरेको छ । यस निवेदनमाथि ध्यान देओ । 
पिताले पुत्रलाई मार्गदर्शन गराएभझैँ तिमीहरू पनि हामीलाई परामर्श देओ। मेरो सहायक बन्धु 
अर्को कोही पनि छैन । म ज्ञानविना अल्पञ्च र आफन्त परिवारविना छु। मैले दुर्मतिग्रस्त हुनुभन्दा 
पहिले नै मलाई यस दुर्दशाबाट छुयओ । 

युव रथेन विमदाय शुन्ध्वयुवं न्यूहथुः पुरुमित्रस्य योषणाम्। 

युवं हवं विध्रमत्या अगच्छतँ युवं सुषुति चक्रथुः पुरन्धये ॥७॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवैले पुरुमित्र नामका राजाकी गशुन्ध्युव नामकी पुत्रीलाई रथमा 
चढाएर उनका पति विमदका जिम्मा लगायौ । वश्चिमतीले आह्वान गर्दा तिमीहरू दुवै उनका 
क दु आयौ । उनको निवेदन सुनेर र प्रसव वेदनाबाट मुक्त गराउन प्रसव कालमा सहायक बनेका 
थियो । 

युवं विप्रस्य जरणामुपेयुषः पुनः कलेरकृणुतं युवद्वयः । 

युव वन्दनमृश्यदादुदृपथुर्युवं सद्यो विश्पलामेतवे कृथः ॥८॥ हु 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवैले मरन्च्याँसे क्रषिलाई यौवन प्रदान गरेका थियौ, पलीका 
शोकले दुःखी वन्दन क्रषिलाई कृपबाट निकाल्यौ । तिमीहरूले नै लङ्गडी विश्पलालाई फलामको 
तिघ्रो हालिदिएर हिँड्डुल गर्न सक्ने बनायौ । 

युवं ह रेभ॑ं वृषणा गुहा हितमुदैरयतं ममृवांसमश्चिना । 

युवमृबीसमुत तप्तमत्रय ओमन्वन्तं चक्रथुः सप्तवध्रये ॥९॥ 
हे अभीष्ट फल प्रदान गर्ने अश्विनीकुमार हो ! रेभ क्रषिलाई दुष्ट शत्रुले मरणासन्न हुने गरी गुफामा 
थुनेर लुकाएका बेला तिमीहरूले नै उनलाई कष्टबाट मुक्त गरायौ । ले अत्रि क्रषि सात बन्धनमा 
बाँधिएर दन्कँदो आगाका कुण्डमा हालिएका बेला प्नि तिमीहरू दुवैले उनलाई अगिनिकुण्डबाट 
मुक्त गराएका थियौ । 


०५९२ 








ति 


हि पेदवेञश्चिनाश्चे नवभिर्वाजै्नवतीइ च वाजिनम्। 

चकय॑ ददथुव्रावयत्सखं भगं ननृभ्योहव्यं मयोभुवम् ॥१०॥ 

हेअश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईले नै पेदु राजालाई उनान्सय अश्वसँगै एउव सेतो वर्णको उत्तम 
अख पनि प्रदान गरेका थियौ । यौ सबै शत्रुपक्ष पराजित गर्नका लागि थियो । त्यो विचित्र अश्व 
शत्रुको सेना लखट्ने, बोलाउँदा भट्टै आउने, योद्धालाई बहुमूल्य ऐश्वर्य प्रदान गर्ने थियो । त्यसको 
नाम उच्चारण गर्दाखेरि प्रसन्नता हुन्थ्यो र देख्दाखेरि मनमा रमाइलौ लाग्दथ्यो । 


न त॑ राजानावदिते कृतश्वन नांहा अश्नोति दुरित॑ नकिर्भयम्। 

यमश्चिना सुहवा रुद्रवर्तनी पुरोरथ कृणुथः पल्या सह॥१॥ 
हे अविनाशी राजाजस्ता अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुईको नाम उच्चारण गर्दा पनि आनन्दको 
अनुभव हुन्छ। तिमीहरू मार्गमा गमन गर्दा सबै तिरबाट प्रार्थना हुन्छ। दम्पतीलाई रथका अघिल्ला 


भागमा चढाएर आश्रय दिँदा पनि उनीहरूलाई पाप, दुर्गति र संसारका भयले स्पर्श गर्न पनि 
सक्दैन । 


आतेन् यातं मनसो जवीयसा रथ यं वामृभवशक्रुरश्चिना। 
यस्य योगे दुहिता जायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः ॥१२॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरूका लागि ग्रभुदेवले प्रदान गरेको, प्रकट हुँदा तेजस्वी अन्तरिक्षकी 
पुत्री उषाको पनि उदय हुने र सूर्यदेवबाट अति मनोहर दिन र रात्रिले जन्म लिने, मनैले मात्रै 
गतिशील हुने रथमा तिमीहरू आओ  
ता वर्तिर्यात जयुषा वि पर्वतमपिन्वतं शयवे धेनुमश्चिना। 
वृकस्य चिद्दर्तिकामन्तरास्याद्युवं शचीभिर्ग्रेसिताममुञ्चतम् ॥१३॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू उसै विजयी रथले पर्वततर्फ प्रस्थान गरेर शयका बुढा गाई फेरि 
दुहुना बनाओ । तिमीहरूका सामर्थ्यले ब्वाँसाका मुखबाट पोथीभाले भँगेरा मुक्त गराएको थियो । 
एत॑ वां स्तोममश्चिनावकर्मातक्षाम भृगवो न रथम्। 
न्यमृक्षाम योषणां न मर्ये नित्य न सूनु तनयं दधानाः ॥१४॥ 
है अश्विनीकुमार हो ! भृगुका वंशजले रथ निर्माण गरेभैँ स्तोत्र तिमीहरूका लागि समर्पित 
गर्दछन्। ज्वाइँलाई छोरी दिने बेलामा मानिसहरूले लुगा र गहनाले सिँगारेझँ हामी स्तोत्रको 
भावना समर्पित गर्दछौँ । हाम्रा पुत्रपौत्रादि सन्तान सधैँ नै सुखसौभाग्यले युक्त होञन् । 
सूक्त  ४० 
क्रषि  घोषा काक्षीवती । देवता  अश्वनीकुमार । छन्द  जगती । 
रथ यान्तँ कुह को ह वां नरा प्रति द्ुमन्त सुविताय भूषति। 
प्रातर्यावाणं विभ्वं विशेविशे वस्तोर्वस्तोर्वहमाने धिया शमि ॥१॥ 
है कर्मद्रष्टा अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरूको तेजस्वी रथ बिहान जति बेला हिँड्दछ र प्रत्येक 
साधककहाँ सुखको उपभोग गर्ने साधन ल्याउँछ, त्यस बेला आफ्ना यज्ञको सफलताका लागि कुन 
याजकले त्यस तेजस्वी रथको स्तुतिगान नगर्ला ? तिम्रो त्यो रथ कुन ठाउँमा राखिएको छ ? 
रह स्विद्योषा कुह वस्तोरश्चिना कुहाभिपित्वं करतः कुहोषतु । 
वां शयुत्रा विधवेव देवर मर्य न योषा कृणुते सधस्थ आ॥२ 
है अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू राति कता र दिउँसो कतातिर जान्छौ ? कहाँ आफ्नो समय 
बिताउँछौ ? विधवा आइमाईले दोस्रो लोग्ने वा सुन्दर स्त्रीले आफ्नो पतिलाई सम्मानित गरेझैँ 
पशकालमा आदरसहित तिमीहरूलाई कसले आहवान गर्दछ ? 
प्रातर्जरेथे जरणेव कापया वस्तोर्वस्तोर्यजता गच्छथो गृहम्। 
कस्य ध्वस्रा भवथः कस्य वा नरा राजपुत्रेव सवनाव गच्छथः ॥३॥ 
है नेतृत्वको क्षमतासम्पन्न अश्विनीकुमार हो ! बिहान वैभवशाली राजालाई प्रशंसकका स्तोत्रले 
जगाएझै तिमीहरू दुईका लागि स्तोताहरू स्तोत्रगान गर्दछन्। यज्ञको भाग प्राप्त गर्नका लागि 
कुन यजमानका घरमा प्रवेश गर्दछो ॥ यजमानको कुन दोष निवारण गर्दछौ ? तिमीहरू 
दुबै राजकुमारभझैँ कुन यजमानका यज्ञमा जान्छौ ? 


०९३ 


 अः 


कयटाटि 


युवा मृगेव ७५०७ गण्यवो दोषा वस्तोर्हविषा नि हृयामहे। 

युवं होत्रामृतुथा जुद्दते नरेषं जनाय वहथः शुभस्पती ॥४॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! व्याधाले हात्ती र सिंहको आशा गरेझैं तिमीहरूलाई हामी रातदिन हविर 
द्रव्यले आहवान गर्दछौँ। हे उत्तम नायक हो ! तिमीहरूका निम्ति यजमान साधकहरू आहुति 


समर्पित गर्दछन्। तिमीहरू दुवै मानिसका लागि अन्न आदि प्रदान गर्दछौ । तिमीहरू कल्याणकारी 
उद्देश्यका स्वामी हौ । 


युवां ह घोषा पर्यश्चिना यती राज क कता हिता पृच्छै वां नरा। 
भूत मे अद्द उत ०० श्वावते रथिने शक्तमर्वते ॥५॥ 
हे उपदेशक अश्विनीकुमार हो ! म कक्षीवान्की पुत्री घोषा हुँ, तिमीहरूका चारैतिर 


भएर यशोगान गर्दछु। तिमीहरू दुवैका प्रति जिज्ञासु भावना छ। दिनरात मेरो कल्याणका लागि 
तिमीहरू नित्यकर्ममा सहायक भइदेओ । 


युवं कवी प्ठः पर्यश्चिना रथं विशो न कुत्सो जरितुर्नशायथ । 

युवोई मक्षा पर्यश्चिना मध्वासा भरत निष्कृतं न योषणा ॥९॥ 
हे सम्पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै रथमा आरुढ छौ। कृस्सभ 
स्तुतिकर्ताका घरमा रथबाट तिमीहरू विराजमान हुन पुग्दछौ । हे अश्विनीकुमार हो  तिमीहरूसित 
प्रचुर मात्रामा मधु छ। नारीजस्ता माहुरीले त्यो मुखमा राख्दछन् । 


युवं ह भुज्यु युवमश्चिना वशं युवं शिञ्जारमुशनामुपारधुः । 

युवो ररावा परि सख्यमासते युवोरहमवसा सुम्नमा चके ॥७॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! दुःखद स्थितिमा समुद्रमा खसेका भुज्युलाई तिमीहरूले सुरक्षित गरेका 
थियौ । तिमीहरूले वश राजा र अत्रिका उत्तम स्तोत्रबाट प्रशसित भएर उनको उद्धार गरेका थियौ। 
तिमीहरूको मित्रता दानीले प्राप्त गर्न सक्दछन् । तिमीहरूका संरक्षणमा प्राप्त हुने सुखशान्तिको 
अभिलाषा घोषाले पनि गरेको छिन् । 

युव ह कृशं युवमश्चिना शयुं युवं विधन्तं विधवामुरुष्यथः । 

युव सनिभ्यः स्तनयन्तमश्चिनाप व्रजमूर्णुथ सप्तास्यम् ॥८॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरूले आफ्ना सहायक कृश क्रषि, शंयु र विधवा नारीलाई संरक्षित 
गरेका थियौ । यज्ञ सम्पन्न गर्नेका लागि तिमीहरू नै बादल खुला गराउँछौ । त्यहाँबाट ध्वनिसँगै 
पानी बर्सन्छ। 

जनिष्ट योषा पतयत्कनीनको वि चारुहन्वीरुधो दंसना अनु। 

आस्मै रीयन्ते निवनेव सिन्धवोस्मा अह्वे भवति तत्पतित्वनम् ॥९॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरूका सामर्थ्यले घोषा नारीलक्षणले युक्त सौभाग्यवती भइन् । रोजेको 
गतिलो वर उनलाई प्राप्त भयो। तिमीहरूका कृपाको वर्षाबाट काम लाग्ने वनस्पतिले हरियाली 
भरियो तक शिल तिमीहरूले बगाएका नदीहरू प्रवाहमान छन् । यी सबैलाई सामर्थ्य र आरोग्य 
लाभ भयो। 

जीवं रुदन्ति वि मयन्ते अध्वरे दीर्घामनु प्रसिति दीधियुर्नरः । 

वाम पितृभ्यो य इद समेरिरे मयः पतिभ्यो जनयः परिष्वजे ॥१०॥ 
हे अश्विनीकुमार हो । आफ्नी पलीको जीवन सुरक्षा गर्नका लागि रुन सक्ने पुरुषलाई यज्ञ आदि 
सत्कर्ममा नियोजित गर्दछौ । गर्भाधान आदि संस्कारले सन्तान उत्पादन गरेर पितृयञ्चमा लगाउँछौ । 
तिनका स्त्रीहरू उनलाई सुख र सहयोग प्रदान गर्दछन् । 


न तस्य विद्य तदु षु प्र वोचत युवा ह यद्युवत्याः क्षेति योनिषु। 
प्रियोस्रियस्य वृषभस्य रेतिनो गृह गमेमाश्चिना तदुश्मसि ॥११॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! युवा पतिले युवा पलीबाट प्राप्त गर्ने सुखबाट म अपरिचित छु। तिमीहरू नं 


त्यस सुखको वर्णन गर्दछौ । पलीलाई माया गर्ने स्वस्थ र बलिष्ठ पतिका घरमा पुग्न पाउँ भन्ने 
मलाई रहर छ। 


५९४ 





आ वामगन्सुमतिर्वाजिनीवसू न्यश्चिना हृत्सु कामा अयंसत। 
अभूतं गोपा मिथुना शुभस्पती प्रिया अर्यम्गो दुयीँ अशीमहि॥१२॥ 
हे अन्न र ऐश्वर्ययुक्त अश्विनीकुमार हो  हामीप्रति तिमीहरू कृपादृष्टि बनाओ । हाम्रा मनको इच्छा 
पूर्ति गर्नमा सहायता गर । तिमीहरू हाम्रा लागि कल्याणकारी छौ । हामी आफ्ना पतिका प्रेमपात्र 
बनेर उनको घर सजाउन सकौँ  
ता मन्दसाना मनुषो दुरोण आ धत्त रयिं सहवीर वचस्यवे। 
कृत॑ तीर्थ सुप्रपाण शुभस्पती स्थाणु पथेष्ठामप दुर्मति हतम्॥१३॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू प्रार्थनाले प्रशंसित भएर मेरा पतिको घर, ऐश्वर्य र सन्तानले 
परिपूर्ण गराओ  हे कल्याणकारी अश्विनीकुमार हो । हामीलाई सुखपूर्वक प्रयोग गर्न सक्ने जल 
प्रदान गर । हाम्रो पतिका घरमा जाने मार्गमा दुष्ट, विघ्न उपस्थित भए, त्यसको निवारण गर । 
वव स्विदद्य कतमास्वश्चिना विक्षु दस्रा मादयेते शुभस्पती । 
कई नि येमे कतमस्य जग्मतुर्विप्रस्य वा यजमानस्य वा गृहम् ॥१४॥ 
हे दर्शनीय र कल्याणकारी अश्विनीकुमार हो  हिजोआज तिमीहरू कहाँ, कसका घरमा 
खुसियाली मनाउँद आफूलाई सन्तुष्ट गराइरहेका छौ ? कुन यजमान तिमीहरू दुवैलाई बाँधेर 
राख्नका लागि समर्थ होला र ? तिमीहरू कुन ज्ञानवान् यजमानका घरमा गएका छौ ? 
सूक्त  ४१ 
क्रषि  सुहस्त्य घौषेय । देवता  अश्वनीकुमार । छन्द  जगती । 
समानमु त्य पुरुहूतमुकथ्य रथ त्रिचक्रे सवना गनिग्मतम् । 
परिज्मान विदथ्यं सुवृक्तिभिर्वयं व्युष्य उषसो हवामहे। ।१॥ 
हे अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवैसित एउटै रथ छ। त्यस उत्तम रथको स्तुति गर्दै अनेकौँ मानिस 
आहवान गर्छन् । त्यस यज्ञमा जाने रथ तीन पाङ्ग्रा भएको छ। चारैतिर विचरण गर्दै त्यसले यज्ञ 
सफल बनाउँछ । प्रत्येक दिन बिहान हामी उत्तम स्तुतिले त्यसै रथलाई आहवान गर्दछौँ । 
प्रातर्युजं नासत्याधि तिष्ठथः प्रातर्यावार्ण मधुवाहनं रथम् ।  
विशो येन गच्छ्थो यज्वरीर्नरा कीरेश्चिद्यज् होतृमन्तमश्चिना ॥२॥ 
हे सत्यनिष्ठ र नायक अश्विनीकुमार हो ! तिमीहरू बिहानीपख नै मधु वहन गर्न अश्व नारिएका 
रथमा विराजमान होओ । त्यसैमा यञ्चशील यजमानकहाँ जाओ । त्यसले तिमीहरूलाई प्रार्थना 
गर्नेहरूका होतृयुक्त यज्चमा तिमीहरू पनि सहभागी होओ । 
अध्वर्यु वा मधुपाणिं सुहस्त्यमग्निध वा धृतदक्षे दमूनसम् । 
विप्रस्य वा यत्सवनानि गच्ठथोत आ यात मधुपेयमश्चिना ॥३॥ 
है अश्विनीकुमार हो ! हातमा मधु धारण गरेका अध्वर्यु, सुहस्त अथवा अग्निध नामका जितेन्द्रिय 
त्रत्विक् दानका भावनाले प्रेरित हुँदा तिमीहरू दुवै तिनका नजिक पुग। तिमीहरू सधैँ विद्वान् 
जानी यजमानका यञ्चमा जान्छौ । मधुपान गर्नका लागि हाम्रा घरमा पनि अवश्य आओ । 
सूक्त  ४२ 
क्राषि  कृष्ण आङ्गिरिस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
अस्तेव सु प्रतर लायमस्यन्भूषन्निव प्र भरा स्तोममस्मै। 
वाचा विप्रास्तरत वाचमर्यो नि रामय जरितः सोम इन्द्रम् ॥१॥ 
धनुर्धारीले लक्ष्यमा लाग्ने खालका बाण प्रहार गरेझँ वा गहनाले पुरुष सजिएभैँ इन्द्रदेवका लागि 
स्तुति प्रयोग गरौँ। हे ज्ञानी मानिस हो  प्रतिस्पर्धा गर्नेहरूका लागि यस्तै स्तुति प्रयोग गरौँ र 
समसबुट उनीहरू पराजित होउन्। हे स्तोता हो ! पराक्रमी इन्द्रदेवलाई सोमपानतर्फ आकर्षित 
र्। 


दोहेन गामुप शिक्षा सखायं प्र बोधय ७५७० म 
कोश न पूर्ण वसुना न्यृष्टमा च्यावय मघ 
है स्तुतिकर्ता । गाई दुहेर आफ्नो प्रयोजन पूरा गरेभै मित्रस्वरूपका इन्द्रदेवसित आफ्नो अभीष्ट 
उपलब्ध गर । प्रशंसाका लागि योग्य इन्द्रदेवलाई जागृत गर । मानिसले अन्न भरिएको भाँडो 


०० राखेर त्यसबाट अन्न निकालेभैँ शूरवीर इन्द्रदेवलाई अभीष्ट सिद्धिका लागि अनुकूल 


 


८९५ 








नि 


किमङ्ग त्वा मघवन्भोजमाहुः शिशीहि मा शिशयं त्वा शुणोमि । 
अप्नस्वती मम धीरस्तु शक्र वसुविदं भगमिन्द्रा भरा न ॥३॥ 


हे वैभवशाली इन्द्रदेव ! ज्ञानीहरू तिमीलाई कामना पूरा गराउने किन भन्दछन् ? हामीलाई तिमी 


धनले सम्पन्न बनाङ । तिमीलाई हामी प्रोत्साहित गराउने मान्दछौँ । हे इन्द्रदेव ! हाम्रो विवेकबुद्धि 
कार्यकुशलताले सम्पन्न गराङ । हामीलाई श्रेष्ठ ऐश्वर्य र सम्पदाले सौभाग्ययुक्त गराउ । 


त्वां जना ममसत्येष्विन्द्र सन्तस्थाना वि ह्वयन्ते समीके । 
अत्रा युजं कृणुते यो हविष्मात्रासुन्वता सख्य॑ वाष्टि शूरः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! योद्धा समरभूमिमा जाँदा सहयोगका तिम्ति तिम्रो स्मरण गर्दछन् । ती साधक युद्धमा 
वीरको सहायता गर्दछन् । इन्द्रका लागि सोम प्रस्तुत नगर्ने वीरहरू इन्द्रका मैत्री भावनाबाट वञ्चित 
हुन्छन् । 
धनं न स्पन्द्रै बहुल यो अस्मै तीव्रान्त्सोमाँ आसुनोति प्रयस्वान्। 
तस्मै शत्रुत्तसुतुकान्प्रातरह्वो नि स्वष्द्नन्युवति हन्ति वृत्रम् ॥५॥ 
हविष्यात्नले युक्त यजमान असङ्ख्य गाई, अश्व आदि प्रदान गर्ने वैभवशालीको जस्तै उदार 
हृदयले इन्द्रदेवलाई सोमरस चाँडै समर्पित गर्दछन् । उनले इन्द्रदेवको सहयोग प्राप्त गर्दछन् । वृत्र 
वध गर्ने इन्द्रदेव सामर्थ्यवान् र अनेकौँ आयुधले युक्त सैन्यदल भएका यजमानका शत्रु चाँडै परास्त 
गराउँदै विघ्लकारी असुर विनाश गर्दछन् । म 
यस्मिन्वयं दधिमा शंसमिन्द्रे यः शिश्राय मघवा काममस्मे । 
आराच्चित्सन्भयतामस्य शत्रुर्न्यस्मै द्युम्ना जन्या नमन्ताम् ॥६॥ 
हामी स्तोत्रले इन्द्रदेवको प्रार्थना गर्दछौँ र ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेवले हामीलाई अभीष्ट ऐश्वर्य प्रदान 
गर्दछन् । उनका अगाडिबाट शत्रु भयभीत भएर भाग्दछन्। त्यसपछि शत्रुपक्षको ऐश्वर्यसम्पदा 
इन्द्रदेवलाई उपलब्ध हुन्छ । 
अराच्छत्रुमप बाधस्व दूरमुग्रो यः शम्बः पुरुहूत तेन। , 
अस्मै धेहि यवमद्गोमदिन्द्र कृधी धियं जरित्रे वाजरलाम् ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । असङ्ख्य साधक तिमीलाई आमन्त्रित गर्दछन् । तिम्रो वज्ज नामको अस्त्र धारिलो छ। 
त्यसले हाम्रा नजिकका शत्रु लखेट्दै पर पुन्याएर अन्न, जौ र गाई आदिले युक्त सम्पदा प्रदान गर । 
स्तुतिकर्ताको प्रार्थना, अन्न एवं रल उत्पादक बनाउ । 
प्र यमन्तर्वषसवासो अग्मन्तीव्राः सोमा बहुलान्तास इन्द्रम्। 
नाह दामानं मघवा नि यंसन्नि सुन्वते वहति भूरि वामम् ॥८॥ 
खरो सोमरस मधुररसका रूपमा विभिन्न धाराले भर्दै इन्द्रदेवका शरीरमा प्रवेश गर्दा वैभवसम्पत्न 
इन्द्रदेव सोमरस प्रदान गर्ने यजमानको विरोध गर्दैनन्, बरु सोमरस प्रस्तुत गर्नेलाई प्रचुर मात्रामा 
सम्पत्ति प्रदान गर्दछन्  
उत प्रहामतिदीव्या जयाति कृत यच्छ्वघ्नी विचिनोति काले । 
यो देवकामो न धना रुणद्धि समित्तै राया सुजति स्वधावान् ॥९॥ हि 
हारेको जुवाडेले जितेका जुवाडेलाई खोजेर आफूले पहिले हारेको बदला लिन पराजित गरे 
अनिष्टकारी शवत्रुमाथि इन्द्रदेव पनि पराक्रमी हमला गरेर पराजित गराउँछन् । देवपूजनमा आर्थिक 
कन्जुस्याइँ नगर्ने साधकलाई ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव धनसम्पदाले सम्पन्न बनाउँछन् । 
गोभिष्टरेमामतिं दुरेवाँ यवेन क्ुधं पुरुहूत विश्वाम्। 
वयं राजभि प्रथमा धनान्यस्माकेन वृुजनेना जयेम ॥१०॥ 
हे धेरै तिरबाट बोलाइने इन्द्रदेव ! तिम्रा कृपादुष्टिले हामी गाईरूपी धनद्वारा दुःख र दरिद्रताबाट 
निवृत्त होऔँ। जौ आदि अन्नले भोक शान्त गराऔँ । हामी शासनका अधिकारीसँग अगाडि बढेर 
आफ्नो सामर्थ्य र क्षमताले शत्रुको विपुल सम्पदामा आफ्ना आधिपत्यमा लिन सकौँ । 
बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायोः । 
इन्द्र पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु ॥११॥ 
दुष्ट, पापी शत्रुबाट बृहस्पतिले हामीलाई पश्चिम, उत्तर र दक्षिणबाट संरक्षित गरुन्। इन्द्रदेवले पूर्व 
दिशा र मध्य भागबाट आउने शत्रुबाट हामीलाई संरक्षित गराञन् । ती इन्द्रदेव सबका मित्र हुन् २ 
हामी पनि उनका प्रिय सखा हौँ । उनै इन्द्रदेवले हाम्रो इच्छा पूरा गराञन् । 


 नारी 


५९६ 





सूक्त  ४३ 
क्रषि  कृष्ण आङ्ग्रिस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
०७०५ ति सप्रीचीर्विश्चा उशतीरनूषत । 
। ं यथा पर्त मर्य न शुन्ध्यु मघवानमूतये ॥१॥ 
पवित्र, आत्सशक्ति वृद्धि गराउने, सँगसँगै रहने र उन्नतिको कामना गर्ने हाम्रो स्तुतिले ऐश्वर्यवान् 
इ्न्द्र्लाई आश्रय पाउनका लागि स्त्रीले पतिलाई अँगालेझँ घेर्दछ  


नघा त्वद्रिगप वेति मे मनस्त्वे इत्काम पुरुहृत शिश्रय। 

राजेव दस्म नि षदोजधि बहिष्यरिमन्त्ु सोमेज्वपानमस्तु ते ॥२॥ डन 
हे असङ्ख्य तिरबाट स्तुति गर्न योग्य इन्द्रदेव ! तिमीलाई छोडेर हाम्रो मन अर्कातिर जाँदैन । हामी 
आफ्नो रहर तिमीमा नै केन्द्रित गर्दछौँ। राजा राजसिंहासनमा बसेभँ तिमी कुशका आसनमा 
प्रतिष्ठित होउ । तिम्रो श्रेष्ठ सोमरस पिउने इच्छा पूरा होस् । 


विषुवृदिन्द्रो अमतेरुत श्रुधः स इद्रायो मघवा वस्व ईशते। 
॥  तस्येदिने प्रवणे सप्त सिन्धवो वयो वर्धन्ति वृषभस्य शुष्मिणः ॥३॥ 
हामीलाई दुर्दशायुक्त कुमति र अन्नका अभावबाट संरक्षण प्रदान गर्नका लागि इन्द्रदेव हाम्रा चारैतिर 
विराजमान होउन् । ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव नै सबै सम्पदा र धनका अधिपति हुन् । अभीष्खर्षक र 
तेजस्वी इन्द्रदेवका निर्देशनमै गङ्गा आदि सात नदीले त्यस देशलाई अन्न आदिद्वारा समृद्ध 
गराउँछन् । 
वयो न वृक्ष सुपलाशमासदन्त्सोमास इन्द्र मन्दिनश्चमूषदः । 
प्रैषामनीक शवसा दविद्युतद्विदत्स्वप र्मनवे ज्योतिरार्यम् ॥४॥ 
चराले राम्रा पात हुने वृक्षको आश्रय लिएभैँ पात्रमा विद्यमान हर्षदायक सोमरस इन्द्रदेवको आश्रय 
लिन्छ। सोमरसको प्रभाव र तेजले इन्द्रदेवको मुख तेजोमय हुन्छ। इन्द्रदेव आफ्नो सर्वोत्तम 
तेजस्विता मानिसलाई प्रदान गरुन् . 
कृत न श्वष्नी वि चिनोति देवने संवग यन्मघवा सूयं जयत्। 
नतत्ते अन्यो अनु वीर्य शकन्न पुराणो मघवन्नोत नूतनः ॥५॥ 
जुवाडेले आफूलाई पराजित गर्नेलाई खालमा खोजीकन पराजित गरेझँ वैभवशाली इन्द्रदेव 
जलवर्षा रोक्ने सूर्यलाई पराजित गराउँछन् । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! कुनै पनि पुराना वा नयाँ 
मानिस तिम्रा पराक्रमसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने हुँदैनन् । 
विशंविशं मघवा पर्यशायत जनानां धेना अवचाकशद्वृषा। 
यस्याह शक्र सवनेषु रण्यति स तीव्रः सौमेः सहते पृतन्यतः ॥६॥ 
खोजेको कुरो पूरा गराउने इन्द्रदेव सबै मानिसमा स्थित छन् । उनी स्तोताको स्तुति ध्यानपूर्वक 
सुन्दछन्  इन्द्रदेव खुसी हुने यजमानका सोमयागमा खरो सोमरसले युद्ध रोज्ने शत्रु पराजित 
गराउन सक्षम हुन्छन् । 
आपो न सिन्धुमभि यत्समक्षरन्त्सोमास इन्द्र कुल्याइव हृदम्। 
वर्धन्ति विप्रा महोअस्य सादने यवं न वृष्टि्दिव्येन दानुना ॥७॥ 
स्वाभाविक रूपले सागरतिर नदी प्रवाहित भएझै र सानातिना खोलानाला पोखरीतिर बगेझँ 
सोमरस सहजताका साथ इन्द्रदेवलाई नै प्राप्त हुन्छ। दिव्य वर्षा गराउने पर्जन्यले जौको खेती 
बढाएभैँ इन्द्रदेवको महिमाले ज्ञानीहरूका यज्ञस्थल ७०५७७७००० 
वृषा न क्रुद्ध पतयद्रजःस्वा यो अर्यपलीरकृणोदिमा अप । 
स सुन्वते मघवा जीरदानवेविन्दज्ज्योतिर्मनवे हविष्मते ॥८॥ 
रिसाएको साँढेले अर्को साँढे लखेट्दै कुदेझैँ इन्द्रदेव रिसाएर मेघतिर कुद्छन्। मेघलाई फुटाएर 
ससमा आश्रित वृष्टिको जल हाम्रा लागि मुक्त गराउँछन्। ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव सोम.अर्पण गर्ने 
दानी र हविष्यान्न समरपित गर्ने यजमानलाई तेज प्रदान गर्दछन्  
उज्जायतां परशुर्ज्योतिषा सह भूया क्रतस्य सुदुघा पुराणवत्। 
वि रोचतामरुषो भानुना शुचिः स्वपर्ण शुक्र शुशुचीत सत्पतिः ॥९॥ 
इन्द्रदेवको वज्र तेजसँग प्रकट होस्, उहिलेकै जस्तो स्तोत्रवाणी यज्ञमा उत्पन्न होस् । स्वय 


०९७ 











देदीप्यमान इन्द्रदेव तेज र शोभाले युक्त एवं पवित्र होङन्। सज्जनका पालक इन्द्रदेव सूर्यको 
जस्तै शुभ्र ज्योतिले प्रकाशमान होउन् । 
गोभिष्टरेमामतिं दुरेवा यवेन क्षुधं पुरुद्त विश्वाम् । 
वय राजभिः प्रथमा धनान्यस्माकेन वृजनेना जयेम ॥१०॥ 
हे अनेकौँ तिरबाट आहृवान गरिने इन्द्रदेव ! तिम्रा कृपादृष्टिले हामी गाईरूपी धनद्वारा 
दुःखदारिद्र्यबाट मुक्त होऔँ। जौ आदि अन्न भोकमा आपूर्ति गराऔँ । शासनका अधिपतिको 
कपापात्र भएर आफ्ना सामर्थ्यले शत्रुको विपुल सम्पदा हामी आफ्नो अधिकारमा लिन सकौँ। 
बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायो । 
इन्द्र पुरस्तादुत मध्यतो न सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु ॥११॥ 
दुष्ट, पापी शत्रुबाट बृहस्पतिदेवले हामीलाई पश्चिम, उत्तर र दक्षिणबाट रक्षा गरुन् । इन्द्रदेवले पूर्व 
दिशा र मध्य भागबाट आउने शत्रुबाट हामीलाई संरक्षित गरुन् । इन्द्रदेव सबैका मित्र र हामी 
उनका प्रिय सखा हौँ । उनै इन्द्रदेवले हाम्रो इच्छा पूरा गरुन् । 


सूक्त  ४४ 
क्राषि  कृष्ण आङ्गिरस । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

आ यात्विन्द्र स्वपतिर्मदाय यो धर्मणा तुतुजानस्तुविष्मान् । 

प्रत्वक्षाणो अति विश्वा सहांस्यपारेण महता वृष्ण्येन ॥१॥ 
इन्द्रदेव शारीरिक रूपमा स्थूल छन् र उनी आफ्ना विशाल तथा पराक्रमी सामर्थ्यले सम्पूर्ण 
शक्तिशाली पदार्थलाई शक्तिहीन गराउँछन् । ती ऐश्वर्यसम्पन्न इन्द्रदेव रथमा आरुढ भएर यहाँ आई 
हर्ष प्राप्त गरुन् । 

सुष्ठामा रथः सुयमा हरी ते मिम्यक्ष १७० ५० पते गभस्तौ । 

शीभं राजन्त्सुपथा याह्यार्वाङ् वर्धाम ते पपुषो वृष्ण्यानि ॥२॥ 
हे मनुष्यका पालक इन्द्रदेव ! तिम्रो रथ उत्तम रीतिले बनेको छ, तिम्रा रथका दुवै अश्व राम्रोसित 
सदाइएका छन् र तिमी हातमा वज्ज लिएका छै। हे अधिकारले सम्पन्न इन्द्रदेव सुशोभित भएर 


सजिलो मार्गबाट शीघ्र हाम्रा नजिकै आङ । तिम्रो सेवाका लागि सोमरस प्रस्तुत छ। त्यो पान 
गराएर हामी तिम्रो सामर्थ्य बढाइदिनेछौँ । 


एन्द्रवाहो नृपतिं ७१००. ० ०००००७०० ग्रमुग्रासस्तविषास एनम् । 
प्रत्वक्षसं वृषभं सत्गष्पममरमना ससधमादो वहन्तु ॥२।॥ 


मानिसका पालक, हातमा वज्र लिएका, शत्रुको सैन्यबल घटाउने, खोजेको कुरो पूरा  र 
सत्यको नियममा रहेका वीर इन्द्रदेवका रथ बोक्ने उग्र, बलिष्ठ र अति उत्साहित अश्वले उनलाई 
हामीकहाँ लिएर आउन् । 
एवा पति द्रोणसाचं सचेतसमूर्जः स्कम्भ॑ धरुण आ वृषायसे । 
ओजः कृष्व सं गृभाय त्वे अप्यसो यथा केनिपानामिनो वृधे ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! सोमरसले शरीर बलियो हुन्छ, त्यो कलशमा मिसिएर बल सञ्चार गराउने खालको 
भएको छ। त्यस्तो सोमरस तिमी आफूभित्र छिराङ र हाम्रा सामर्थ्यशक्तिमा वृद्धि गर । हामीलाई 
आफन्त बनाङ, किनभने तिमी ज्ञानको खोजी गर्नेहरूलाई धनसम्पदाले समृद्ध पार्ने हौँ । 
गमन्नस्मे वसून्या हि शंसिष स्वाशिषं भरमा याहि सोमिनः । 
त्वमीशिषे सास्मिन्ना सत्सि बर्हिष्यनाधृष्या तव पात्राणि धर्मणा ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामी स्तोतालाई तिमी मनग्गे सम्पदा प्रदान गर । सोमले युक्त हाम्रा यञ्चमा शुभ 
आशीर्वाद दिन आङ । किनभने हाम्रा स्वामी तिमी नै हौ। तिमी हाम्रा यज्ञमा कुशका आसनमा 
विराजमान होङ । तिमीलाई सेवन गर्न सजिएको सोमपात्र कसैले बलपूर्वक खोस्न सक्ला कि भन्ने 
आँट कसैले गर्दैन । 
८ ३७७० प्रायन्प्रथमा देवहतयो५कृण्वत श्रवस्यानि दुष्टरा । 
नये नावमारुहमोर्मव त न्यविशन्त केपयः ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव ! असल मानिसहरू उहिलेदेखि नै देवतालाई आमन्त्रित गरिरहेका छन्। उनीहरूले 
कीर्ति प्रदान गर्ने र दुष्कर कार्य सम्पन्न गर्दै विभिन्न देवलोक प्राप्त गरे । यज्ञ उपासनारूपी नौकामा 


८९०८ 





चढ्न नपाएका, दुष्कर्मरूपी पापमा फँसेकाहरू त्रणको भारीले थिचिएर दुर्गतिप्रस्त हुँदै दुःख 
पाइरहन्छन् । खैदाए  
एवैवापागपरे सन्तु दूढ्यो३श्ा येषां दुर्युज आयुयुम्ने। 
ड्त्या ये प्रागुपरे सन्ति दावने पुरूणि यत्र वयुनानि भोजना ॥७॥ 
यस बेला जो दुर्बुद्धिले ग्रस्त ५३०० भएर यञ्ञका विरोधी छन्, जसको जीवनरूपी रथमा पतनका मार्गतिर 
घँच्याटने खालका अश्व नारिएका छन्, तिनीहरू अधोगामी हुन्छन् र नरक पुग्दछन्  पहिलेदेखि 
देवताका निम्ति कमल ११०, गर्न जुटेका जुन मानिसहरू नै वास्तवमा स्वर्गधाम प्राप्त गर्छन् । 
त्यहाँ प्रचुर मात्रामा अनेकाँ किसिमका उपभोग्य सामग्री उपलब्ध छन् । 
गिरीरञ्जाब्रेजमानाँ अधारयद् द्यौ क्रन्ददन्तरिक्षाणि कोपयत्। 
समीचीने धिषणे वि ष्कभायति वृष्णः पीत्वा मद उक्थानि शंसति॥०॥ 
इन्द्रदेव सोमपान गरेर आनन्दित हुँदा सबैतिर घुम्दै काँपिरहेको बादल सुस्थिर गराउँछन् र उनी 
आकाशलाई ७० विचलित गराउँछन्। त्यसपछि बादल गर्जन थाल्छ। विद्युत् र पृथ्वीको आपसी 
सम्बन्ध त्यसै स्थितिमा धारण गर्दै इन्द्रदेव उत्तम वचन बोल्दछन्। 
इमं बिभर्मि सुकृत ते अङ्कुशं येनारुजासि मधवञ्छफारुजः । 
अस्मिन्त्सु ते सवने अस्त्वोक्यं सुत इष्यै मधवन्बोध्याभग ॥९॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! तिम्रो यो उत्तम किसिमले बनेको अङ्कुश हामी लिन्छौँ । अङ्कुशरूपी 
स्तोत्रवाणीले हात्तीजस्ता बलिया दुष्टलाई दण्डित गर्दै तिमी उनीहरूलाई नियन्त्रणमा राख्दछौ । 
हाम्रा सोमयागमा तिमी आएर विराजमान होङ । हे इन्द्रदेव ! तिमी गतिलो तरिकाले सम्पन्न 
गरिएका सोमयञ्ञमा हाम्रा प्रार्थवामाथि ध्यान देछ । 
गोभिष्टरेमामतिं दुरेवां यवेन क्षुधं पुरुहूत विश्वाम् । 
वय राजभि प्रथमा धनान्यस्माकेन वृजनेना जयेम ॥१०॥ 
हे अनेकौं तिरबाट आहृवान गरिने इन्द्रदेव ! तिम्रा कृपादृष्टिले हामी गाईरूपी धनद्वारा 
दुःखदारिद्र्यबाट मुक्त होऔँ । जौ आदि अन्नले हामी भोक आपूर्ति गराऔँ । शासनका अधिपतिको 
कृपापात्र भएर आफ्ना सामर्थ्यले शत्रुको विपुल सम्पदामा अधिकारमा लिन सकाँ। 
बुहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायो । 
इन्द्र पुरस्तादुत मध्यतो न सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु॥११॥ 
दुष्ट, पापी शत्रुबाट बृहस्पतिदेवले पश्चिम, उत्तर र दक्षिणबाट हामीलाई रक्षित गरुन् । इन्द्रदेवले पूर्व 
दिशा र मध्य भागबाट आउने शत्रुबाट हामीलाई रक्षित गरुन् । ती इन्द्रदेव सबैका मित्र हुन् र हामी 
उनका प्रिय सखा हौँ । उनै इन्द्रदेवले हाम्रो इच्छा पूरा गरुन् । 
सूक्त  ४५ 
क्रषि  वत्सप्रि भालन्दन । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
दिवस्परि प्रथम जज्चे अग्निरस्मद् द्वितीय परि जातवेदाः । 
तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एन जरते स्वाधीः ॥१॥ 
सबैभन्दा पहिले अग्निदेव आकाशमण्डलमा विद्युत्का रूपमा उत्पन्न भए, उनको दोस्रो जन्म 
जातवेदाका नामले हाम्रा बीच पार्थिव रूपले प्रकट भयो र तेस्रो बडवानलका रूपमा समुद्री जलमा 
उत्पन्न भए। मानिसका लागि कल्याणकारी अग्निदेव निरन्तर प्रदोप्त रहन्छन्। ध्यान गर्नमा 
कुशलहरूले उनै अग्निदेवको प्रार्थना गर्दछन् । 
विद्या ते अग्ने त्रेधा त्रयाणि विद्या ते धाम विभूता पुरुत्रा। 
विद्या ते नाम परम गुहा यद्विद्मा तमुत्सं यत आजगन्थ ॥२॥ 
हे अम्निदेव । हामी तिम्रा तीनै किसिमका स्वरू । जान्दछौँ । अनेकाँ स्थानमा तिम्रो जुन स्थिति छ 
हामी तयससित पनि परिचित छौँ । तिम्रो जुन अति गोप्य र परम श्रेष्ठ नाम छ, हामी त्यससित पनि 
परिचित छौं । तिम्रो उत्पन्न हुने स्थल जुन हो, त्यस कारणभूत स्थानसित पनि हामी परिचित छौँ । 
समुद्रे त्वा नुमणा अप्स्वपन्तरनूचक्षा ईधे दिवो अग्न उधन्। 
तृतीये त्वा रजसि महिषा अवर्धन् ॥२॥ 


हे अग्निदेव । मनुष्यका कल्याणकारी वरुणदेवले तिमीलाई समुद्री जलभित्र प्रज्वलित गरेका 
८९९ 


? 











छन्। मानिसका निरीक्षक सूर्यदेव तिमीलाई दिव्य स्थानमा प्रज्वलित गर्छन् । तिमी आफ्नो तेस्रो 
स्थान मेघमण्डलमा वर्षा उत्पादन गर्ने विद्युत्का रूपमा छौ। मुख्य देवताका समूहले स्तुति गर्दै 
तिम्रो तेज बढाउँछन् । 
अक्रन्ददग्नि स्तनयन्निव द्यौःक्षमा रेरिहद्दीरुधः समञ्जनू्। . 
सद्यो जझानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भागुना भात्यन्तः ॥४॥ 
हे अग्निदेव । तिमी आकाशमा मेघका बीचमा विद्युत् रूपमा चम्कन्छौ र गर्जना गर्दै पृथ्वी 
गुञ्जायमान गराउँछौ । प्राणरूपी पर्जन्यका रूपमा बोटबिरुवा अङकुरित गर्दछौ । तिमी चाँडै उततर 
र प्रज्वलित भएर सबैलाई प्रकाशित गर्दछौ। पृथ्वी र द्युलोकका माझमा विद्युत्का रूपमा 
सुशोभित हुने तिमी सबैका लागि स्तुत्य छौ । 
श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पण सोमगोपाः । 
वसुः सूनुः सहसो अप्सु राजा वि भात्यग्र उषसामिधानः ॥५॥ 
उदार सम्पत्तिशाली, ऐश्वर्य धारण गर्ने, मनीषीहरूका प्रेरक, सोमका संरक्षक, धन प्रदायक, 
बलका पुत्र, जलका स्वामी अग्निदेव उषाभन्दा अगाडि प्रज्वलित भएर शोभायमान हुन्छन् । 
विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जायमानः । 
वीडुं चिदद्रिमभिनत्परायञ्जना यदग्निमयजन्त पञ्च ॥६॥ 
सम्पूर्ण विश्वका प्रकाशक, पानीबाट उत्पन्न अग्निदेव प्रकट हुँदाखेरि नै द्युलोक र भूलोक व्याप्त 
गर्दछन् । पाँचै वर्णका मानिसले अग्निदेवको अर्चना गर्दा उनी राम्ररी बलियो पर्वतजस्तै बाटल 
भेदन गरेर जलको वर्षा गराउँछन् । 
उशिक्पावको अरतिः सुमेधा मर्तेष्वग्निरमृतो नि धायि। 
इयर्ति धुममरुषं भरिभ्रदुच्छुक्रेण शोचिषा द्यामिनक्षन् ॥७॥ 
देख्दैखेरि ज्योतिष्मान् अग्निदेवको दीप्ति महान् छ। उनी अदम्य प्राणयुक्त प्रकाशले शोभायमान 
हुन्छन् । उनी अन्न र वनस्पति पाएर अमर हुन्छन् । अग्निको जन्मदाता र द्युलोकको उत्पादक शक्ति 
विचित्र रमाइलो छ। 
दुशानो रुक्म उर्विया व्यद्यौददुर्मर्षमायुः श्रिये रुचानः । 
अग्निरमृतो अभवद्वयोभिर्यदेन॑ द्यौर्जनयत्सुरेताः ॥८॥ 
समस्त पदार्थ प्रकाशित गर्ने तेजस्वी सूर्यदेव यस लोकमा सहज दर्शनीय भएझैँ र विभिन्न प्रकारले 
धनऐश्वर्य बढाउँदै शोभायमान भएभौँ अग्निदेव श्रेष्ठ, शक्तिसम्पन्न, अमृतस्वरूप, दुःखनाशक र 
 आयुसंवर्द्धक हुन् । देवताले यिनलाई प्रकट गरेका हुन् । 
यस्तै अद्य कृणवद्धद्वशोचेपूपं देव घृतवन्तमग्ने। 
प्रत नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देवभक्ते यविष्ठ॥९॥ 
हे मङ्गलमय ज्योतिस्वरूप अग्निदेव  तिमीलाई घिउयुक्त पुरोडाश समर्पित गर्ने श्रेष्ठ याजञिकलाई 
तिमी श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर। देवताका उपासक र हविष्य समर्पित गर्ने साधकलाई सबै 
किसिमका सुखसौभाग्यतर्फ लैजाङ । 
आ तँ भज सौश्रवसेष्वग्न उक्थउक्थ आ भज शस्यमाने। 
प्रियः सूर्य प्रियो अग्ना भवात्युज्जातेन भिनददुज्जनित्वैः ॥१०॥ 
हे नार  श्रेष्ठ अन्नले शास्त्रोक्त क्रियाकलाप सम्पादित गर्ने यजमानलाई श्रेष्ठ अभीष्ट फल 
प्रदान गर्दछौ । स्तुतियोग्य तिमी प्रत्येक स्तोत्रमा उनीहरूलाई अभीष्ट फल प्रदान गर । स्तुतिकर्ता 
॥०. सूर्य र अग्निदेवका प्रियपात्र होखन्। पुत्रपौत्रादि सन्तानका साथै उनीहरूका शत्रु संहार 
॥। 
 त्वामग्ने यजमाना अनु च्यून्विश्वा वसु दधिरे वार्याणि । 
त्वया सह द्रविणमिच्छमाना व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वत्नुः ॥११॥ 


हे नप ३,  तिम्रा साधक नित्य सबै किसिमका श्रेष्ठतम पूजन सामग्री तिम्रा निमित्त समर्पित 
गर्छन्। तिमीसित गाईरूपी धनको आकाङक्षाले प्रेरित देवताजस्ता ज्ञानीले गाईले परिपूर्ण गोठको 
ढोका तिम्रा लागि खोलिदिएका छन् । 








अस्ताव्यगिनर्नरा सुशेवो वैश्वानर ग्रषिभि सोमगोपाः । 

द्रेषे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम्॥१२॥ उनै अग्निदेवको 
मानिसहरूमा अग्निदेवको सुन्दर आभा स्थित छ र सोम संरक्षक पनि उनै हुन् । उन अगि 
स्तुति क्रषिहरूले गर्छन् । विद्वेषको भावनारहित द्यावापृथिवीलाई हामी आहृवान गर्दछौँ । हे देवता 
हो । हामीलाई श्रेष्ठ वीर सन्तानयुक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । 


सूक्त  ४६ 
क्राषि  वत्सप्रि भालन्दन । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 
प्र होता जातो महान्नभोविन्रृषद्वा सौददपामुपस्थे । 
दधिर्यो धायि स ते वयांसि यन्ता वसूनि विधते तनूपाः ॥१॥ 
मानव र मेघका बीचमा विद्युतका रूपमा यञ्ञका अग्नि प्रतिष्ठित छन्। राम्रोसित प्रतिष्ठित 
अग्निदेव उपासकलाई अन्नन प्रदान गर्ने र शरीरका संरक्षक सिद्ध हुन्छन् । 


इमं विधन्तो अपां सधस्थे पशु न नष्ट पदैरनु ग्मन्। 

गुहा चतन्तमुशिजो नमोभिरिच्छन्तो धीरा भृगवोविन्दन् ॥२॥ 
चोरी भएको पशु पदचिहन पइल्याएर खोजिएभैँ जलतत्त्का बीचमा गुप्त भई बसेका अग्निलाई 
अनुसन्धानमा लागेका, तपस्वी र ज्ञानवान् भुगुवंशीले स्तोत्रद्वारा फेला पारे । 

इम त्रितो भूर्यविन्ददिच्छन्वैभूवसो मूर्धन्यष्ल्यायाः । 

शेवृधो जात आ हर्म्येपु नाभिर्युवा भवति रोचनस्य ॥२॥ 
महान् अग्निदेवलाई खोज्ने विभूवसुका पुत्र त्रित क्रषिले भूमिमा अग्नि उपलब्ध गरे । सुख प्रदान 
गर्ने अग्निदेव यजमानका यञ्चस्थलमा प्रकट भए । ती देवता प्रकाशवान् पदार्थका केन्द्र हुन् । 

मन्द्र होतारमुशिजो नमोभिः प्राञ्च यज्च नेतारमध्वराणाम्। 

विशामकृण्वत्ररतिं पावक हव्यवाहँ दधतो मानुषेषु ॥४॥ 
आनन्दरूप, सवैका सुखदायक, अति स्तुत्य, यजनीय, यज्ञका प्रतिरूप, तीव्र गतिशील, पवित्रकर्ता, 
हविवाह र मनुष्यका श्रेष्ठ अधिपतिजस्तो गुणले सुशोभित अग्निदेवलाई खोजी गर्ने क्रत्विकहरूले 
प्रार्थनाले खुसी पारे । 

प्र भूर्जयन्त महां विपोधां मूरा अपूर पुरा दर्माणम्। 

नयन्तो गर्भ वनां धियं धुहिरिशश्रुँ नार्वाण धनर्चम् ॥५॥ 
हे स्तोता हो ! पशुका विजेता, महिमायुक्त र ज्ञानीलाई धारण गर्ने अग्निदेवको स्तुति गर्न योग्य 
होओ । सबै ज्ञानी मानिस शत्रुको सहर विनाशक, गर्भमा झैँ अरणीभित्र रहने, प्रशंसनीय, हरियो 
आभायुक्त, तेजस्वी ज्वालायुक्त र स्तुतिप्रेमी अग्निदेवलाई हविष्यान्न समर्पित गरेर आफ्नो अभीष्ट 
फल उपलब्ध गर्दछन् । 

नि पस्त्यासु त्रितः स्तभूयन्परिवीतो योनौ सीददन्तः । 

अतः सङ्गुभ्या विशां दमूना विधर्मणायन्त्रैरीयते नृन् ॥६॥ 
गाईपत्य आदि तीन रूप भएका, घर सुस्थिर गर्ने अग्निदेव ज्वालाभित्र व्याप्त भएर 
यज्ञस्थलमा आफ्नो वेदिकामाथि प्रतिष्ठित हुन्छन्। अग्निदेव, प्रजाले दिएको आहुति लिएर 
यजमानका निमित्त दानदाता बनेर र प्रजाका लागि नै शत्रुको विनाश गर्दै देवताका नजिक 


रि अस्याजरासो दमामरित्रा अर्चद्धमासो अग्नयः पावकाः । 

श्वितीचयः श्वात्रासो भुरण्यवो वनर्षदो वायवो न सोमा ॥७॥ 
यजमान, साधक अग्निले युक्त हुन्छन्। अग्निदेव नबुढिने, शत्रुका दमनकर्ता, वन्दनीय, धुवाँरूपी 
ज्वालायुक्त, पवित्रस्वरूप, उज्ज्वल वर्णका, शीघ्र सहायक, पोषणकर्ता, वनमा आश्रित, वायुसमान 


उत्साहप्रद फलदायी हुन्छन्, 
उत्साहप्रद पकै कल पो अग्नि प्र वयुनानि चेतसा पृथिव्याः । 


तमायवः शुचयन्त पार्क मन्द्र होतारं दधिरे यजिष्ठम्॥८॥ 


अग्निदेव ज्वालारूपी जिध्वाले आफ्न सुकर्मको निर्वाह गर्ने र प्रकृतिको संरक्षण गर्नका लागि 


अनुकूलतापूर्वक स्तोत्र धारण गर्ने हुँदा प्रगतिशील मानिस ती तेजस्वी, परम पवित्रकर्ता 
प्रतिष्ठित 


होता र यजनीय अग्निदेवलाई प्रति गर्दछन्। 
९०१ 


? स्तवनीय, 








द्यावा यमग्नि पृथिवी जनिष्यमापस्त्वष्य भृगवो यं सहोभिः । 

ईडेन्यं प्रथम मातरिश्वा देवास्ततक्षुर्मनवे यजत्रम् ॥९॥ 
द्यावापृथिवीले उत्पन्न गरेका, भृगुवंशीले स्तोत्र आदि साधनले उपलब्ध गरेका, त्वष्टादेवले 
जलबाट उत्पन्न गरेका, मातरिश्वा वायुले प्रमुख स्तुतियोग्य र अन्य सम्पूर्ण देवताले मानिसको 
यञ्का लागि स्वीकार गरेका देवता अग्निदेव नै हुन्। 


यं त्वा देवा दधिरे हव्यवाहं पुरुस्पृहो मानुषासो यजत्रम् । 
स यामन्नग्ने स्तुवते वयो धाः प्र देवयन्यशसः सं हि पूर्वी ॥१०॥ 
हे हव्यवाहक अग्निदेव  देवताहरूले तिमीलाई धारण गरेका छन् । अभिलाषायुक्त मानिसले 
यज्ञीय कार्यका लागि तिमीलाई स्वीकार गरेका छन् । हे अग्निदेव  तिमी यञ्चमा हामी स्तोताका 
लागि अन्न आदि प्रदान गर । देवताको आराधना गर्ने यजमान तिम्रा कृपाले यशस्वी बन्दछन् । 
सूक्त न ४७  
न्रषि  सप्तगु आङ्गिरस । देवता  इन्द्र वैकुण्ठ । छन्द  त्रिष्टुप् । 
जगृभ्मा ते दक्षिणमिन्द्र हस्त वसूयवो वसुपते वसूनाम । 
विद्मा हि त्वा गोपतिं शूर गोनामस्मभ्यं चित्र वृषण रयिं दाः ॥१॥ 
हे सम्पत्तिवान्, शूरवीर, वृत्रहन्ता इन्द्रदेव । ऐश्वर्यको कामनाले हामी तिम्रा दाहिने हातको आश्रय 
लिन्छौँ। तिमी गाईका स्वामी हौ। तिमी हाम्रा नानाभाँतिका कामना पूर्ण गराउने खालको वैभव 
हामीलाई प्रदान गर । 
स्वायुधं स्ववसं सुनीथं चतु समुद्र धरुणँ रयीणाम्। 
चर्कृत्य शंस्यं भूरिवारमस्मभ्यं चित्र वृषणं रयिं दाः ॥२॥ 
सुन्दर, वज्ज आदि अस्त्रले सजिएका, श्रेष्ठ, संरक्षक, सुन्दर नेत्र भएका, चारै समुद्रमा जल परिपूर्ण 
गराउने, धन धारण गर्ने, बारम्बार धनको व्यवस्थापनमा लाग्ने, स्तुत्य र दुःखकष्ट निवारक हे 
इन्द्रदेव । हामीलाई सुखदायक र विलक्षण ऐश्वर्य प्रदान गर । 
सुब्रह्मा्ण देववन्त बृहन्तमुरु गभीरं पुथुबुध्नमिन्द्र। 
श्रुततक्रषिमुग्रमभिमातिषाहमस्मभ्यं चित्र वृषणं रयिं दाः ॥३॥ । 
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई स्तवनीय, देवताको आराधना गर्ने, महान्, अति गम्भीर, सुविस्तृत, अति 
ज्ञानवान्, तेजस्वी र शत्रुसंहारक मान्दछौँ । हामीलाई सुखदायक र विलक्षण ऐश्वर्य प्रदान गर।   
सनद्वाजं विप्रवीरं तरुत्रै धनस्पुतं शूशुवांसं कुक 
 दस्युहनँ पूर्भिदमिन्द्र सत्यमस्मभ्यं चित्र वृषण रयि दाः॥४॥. 
हे इन्द्रदेव ! हामी अन्नले सम्पन्न, सर्वोत्तम ज्ञानी, तारणकर्ता, ऐश्वरर्ययुक्त, उत्कर्षशील, श्रेष्ठ, 
शक्तिमान्, शत्रुसंहारक, शत्रुको सहर विध्वंस, गर्ने र सत्य कर्मनिष्ठ भनेर स्वीकार गर्दछौँ !.. 
हामीलाई सन्तानसहित सुखदायक र विलक्षण ऐश्वर्य प्रदान गर । 
अश्चावन्ते रथिनं वीरवन्त सहस्रिणं शतिनं वाजमिन्द्र । 
भद्रव्रात विप्रवीरं स्वर्षामस्मभ्यं चित्रे वृषणं रयिं दा ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीलाई हामी अश्वले सम्पन्न, रथ र शूरवीर योद्धाले युक्त, सयौँ र हजारौँ गाई एवं 
सहायकले युक्त, अन्न आदिले युक्त, हितैषि सेवकले युक्त, अति श्रेष्ठ वीर र सबै किसिमका सुख 
प्रदान गर्नेका रूपमा स्वीकार गर्दछौँ । हामीलाई तिमी सन्तानसहित सुखदायक ऐश्वर्य प्रदान गर । 
प्र सप्तगुमृतधीतिं सुमेधां बृहस्पति मतिरच्छा जिगाति । 
य आङ्गिरिसो नमसोपसद्योस्मभ्यं चित्र वृषणं रयिं दा ॥६॥ 
सत्य कर्ममा लागेका, श्रेष्ठ, मेधावी, मन्त्रविद्याका विशेषज्ञ, अङ्गिराका वंशज म सप्तगुलाई उत्तम 
खालको सद्ज्ञानयुक्त सुमति प्राप्त होस्। म नमस्कार गर्दै देवताको अनुग्रह प्राप्त गर्नका लागि 
उनीहरूका निकट जान्छु। मलाई सन्तानसहित सुखदायक र विलक्षण ऐश्वर्य प्रदान गर । 
वनीवानो मम दूतास इन्द्र स्तोमाश्चरन्ति सुमतीरियानाः । 
हृदिस्पृशो मनसा वच्यमाना अस्मभ्यं चित्रै वृषण रयिँ दाः ॥७॥ 
सुन्दर, स्नेहको भावनायुक्त, सदबुद्धिको अभिलाषाले प्रेरित भएर हाम्रो प्रार्थना दूतको १३५७७५ रूपमा. 
इन्द्रदेवका नजिकमा जाउन्। यो प्रार्थना मन लगाएर रचिएको हुनाले मन छुने किसिमको छ। . 
हामीलाई तिमी सुखदायक र विलक्षण ऐश्वर्य प्रदान गर । 


२९०२ 





यत्त्वा यामि दद्धि तन्न इन्द्र बृहन्त क्षयमसम जनानाम्। 

अभि तद् च्यावापृथिवी गृणीतामस्मभ्य चित्र वृषण रयिं दाः ॥८॥ विजालि 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो अभीष्ट कामना पूर्ति गर । हामीलाई निवासयोग्य, अद्वितीय विशाल 
प्रदान गर । द्यावापृथिवीले यो कुरो समर्थन गरुन् । हामीलाई तिमी सुखदायक र विलक्षण ऐश्वर्य 
प्रदान गर । 


बैकण, सूक्त  ४८ 
क्रषि  इन्द्र वैकुण्ठ । देवता  इन्द्र वैकुण्ठ । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
अह भुर्व वसुन पूर्वस्पतिरहँ धनानि सं जयामि शश्चतः । 
मां हवन्ते पितरं न जन्तवोहं दाशुषे वि भजामि भोजमम्॥१॥ 
म इन्द्रदेव न ऐश्वर्यको अधिपति हुँ र असङ्ख्य शत्रुको धनमाथि एकै चोटि आधिपत्य जमाउनमा 
सक्षम छु। पुत्रले पितालाई बोलाएभैँ सम्पूर्ण प्राणीले मलाई गुहार्दछन् । दान गर्ने यजमानलाई म नं 
अन्न आदि सम्पदा प्रदान गर्दछु । 


अहमिन्द्रो रोधो वक्षो अधर्वणसित्रिताय गा अजनयमहेरधि । 

अहं दस्युभ्यः परि नृम्णमा ददे गोत्रा शिक्षन् दधीचे मातरिश्वने ॥२॥ , 
मैले आथर्वण दध्यङ् ग्रषिको शिर खसालेको थिएँ । रित्तो कुवाँमा खसेका त्रितको संरक्षण गर्नका 
लागि बादलबाट वर्षा गराएको थिएँ । शत्रुको धनसम्पत्ति सधैँ खोसे र मातरिश्वाका पुत्र दधीचिका 
निम्ति जल थुनेर बसेको बादल भत्काएर वर्षा गराएँ । 


मह्यं त्वष्य वज्जमतक्षदायसं मयि देवासो वृजन्नपि क्रतुम्। 
ममानीक सूर्यस्येव दुष्टरं मामार्यन्ति कृतेन कर्तन च॥३॥ 
त्वष्यदेवले मेरा निमित्त नै फलामको वज्ज निर्माण गरे । देवशक्तिले मेरा लागि नै यज्चकर्म गर्दछन् । 
॥ सैन्यशक्ति सूर्वजत्तिकै जितिनसक्नु छ। वृत्र संहार गरेका कारण सबै मेरा नजिकै आउने 
गर्दछन् । 
अहमेतं गव्ययमश्यं पशु पुरीषिणं सायकेना हरिण्ययम् । 
पुरू सहस्रा नि शिशामि दाशुषे यन्मा सोमास उक्थिनो अमन्दिषु ॥४॥ 
यजमानहरूले सोमरस र स्तुतियुक्त वाणीले मलाई सन्तुष्ट गर्दा म आफ्ना आयुधले शत्रुका अश्व, 
गाई, हविरूपो द्रव्य र दुधालु पशु जित्दछु। दानी यजमानका शत्रु संहार गर्नका लागि अनेकौँ शस्त्र 
धारिला बनाउँछु  
अहमिन्द्रो न परा जिग्य इद्धनं न मृत्यवेश्व तस्थै कदा चन । 
सोममिन्मा सुन्वन्तो याचता वसु न मे पूरवः सख्ये रिषाथन ७१०० ।५॥ 
सबै ऐश्वर्यको स्वामी म इन्द्र नै हुँ। मेरा ऐश्वर्यशाली प्रभुत्वलाई कसेले प्रभावित गर्न सक्दैन । म 
कहिल्यै पनि मृत्युका अगाडि पराजित हुन्न । त्यसैले हे सोमयज्ञ गर्ने यजमान हो । मनमा लागेको 
इच्छा र अभीष्ट ऐश्वर्यको कामना मबाट गर  हे मानिस हौं ! मप्रति मित्रताको भावना कहिल्यै 
क्षीण हुन नदेओ । 
अहमेताज्छाश्चसतो द्वादेन्रै ये वज्र युधयेञकृण्वत। 
आह्ृयमानौं अव हन्मनाहनँ दृढहा वदन्ञनमस्युर्नमस्विनः ॥६॥ 
लामोलामो श्वास फेर्दै हतियार लिएका दुई वटा जुम्ल्याहाजस्ता शत्रु मसित युद्ध गर्ने भावनाले 
प्रेरित भएर प्रस्तुत भएका थिए । उनीहरूले युद्धका लागि मलाई हाँक दिए । उनीहरूमाथि कठोर 
शब्द प्रयोग गर्दै मैले कडा प्रहार गर्दा उनीहरू सोझै परलोकतर्फ लागे । उनीहरू नै ढले, म त 
कसैसित भुवने खालको छैनँ। जियाडमी हा किम त्रनत 
अस्मि तिष्षाडर्भा ट्वा  करन्ति। । 
ये प३२७ १३०  भूरि कि १५००५० ॥७॥ आह 
म इन्द्र एउद मात्रै शत्रु परास्त गर्न सक्षम छुँ। ३७२ १८  परास्त गर्नका लागि छु 
भने तीन शत्रु पनि मेरा तुलनामा केही होइनन्। धान रोप्ने बेलामा किसानले सुकेका चोटि परै 
सजिलै मासेझैँ गरी म शत्रु मासिदिन्छु। मेरा विरोधी शत्रुले मेरो निन्दा कसरी गर्न सक्लान् ? 


९०२३ 


 








अहँ गुङ्गुभ्यो अतिथिग्वमिष्करमिषं ८७०३ वृत्रतुरं विक्षु धारयम् । 
यपत्पर्णयघ्न उत वा करञ्जहे प्राहं महे अशुश्रवि ॥८॥ 
मैले गङ्गुको देशरक्षाका लागि अतिथिग्वका पुत्र दिवोदासलाई प्रजाका बीचमा अन्नजस्तै भएर 
संरक्षण गर्न खटाएको थिएँ । म गङ््गुका शत्रुको विनाशक र आपद् निवारक हुँ। पर्णय र करञ्ज 
नामका शत्रुलाई विध्वंस गर्नाले लडाइँका क्षेत्रमा मेरो ख्याति आर्जन भएको थियो । 
प्रमे नमी साप्य इषे भुजे भूद्गवामेषे सख्या कृणुत द्विता। 
दिद्यु यदस्य समिथेषु मंहयमादिदेनं शंस्यमुक्थ्यं करम् ॥९॥ 
मेरा स्तोता सबैका लागि आश्रय प्रदान गर्न सक्ने अन्न उपभोग गर्दछन् । मेरा साधक स्तोतालाई 
दुनियाँले गाई दान गर्ने र हितैषि मित्रका रूपमा स्वीकार गर्दछन् । म आफ्ना भक्त साधकको 
विजयश्रीका लागि युद्धभूमिमा हतियार लिने गर्दछु । स्तोतालाई म नै प्रसिद्धि प्रदान गर्दछु । 
प्र नेमस्मिन्ददृशे सोमो अन्तर्गोपा नेममाविरस्था कृणोति । 
स तिग्मशुङ्ग वृषभं युयुत्सन् द्वुहस्तस्थौ बहुले बद्धो अन्तः ॥१०॥ 
दुई स्तोतामध्ये एउटा सोमयाग गर्दछ भने संरक्षक, पराक्रमी इन्द्रदेवले त्यस स्तोताका लागि वन्ज 
धारण गर्दछन् । तिखो तेजले युक्त सोम यञ्चसम्पादन गर्नेका विरोधमा सङ्घर्ष गर्नका लागि जो प्रेरित 
भए उनीहरू अन्धकारमा हराए । 
आदित्यानां वसूनां रुद्रियाणां देवो देवानां न मिनामि धाम । 
ते मा भद्राय शवसे ततक्षुरपराजितमस्तृतमषाढहम् ॥११॥ 
आदित्यगण, वसु, मरुत्गण र देवताका स्थान इन्द्रदेव नष्ट गर्दैनन् । ती देवताले हाम्रो कल्याण 
गरुन् । शक्तिसामर्थ्य प्रदान गर्ने कृपा गरुन्। उनले हामीलाई अपराजेय, साहसी र बलियो 
बनाइदिउन् । ५ 
सूक्त  ४९ 
क्रषि  इन्द्र वैकुण्ठ । देवता  इन्द्र वैकुण्ठ । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
अहं दां गृणते पूव्य वस्वहँ ब्रह्म कृणवं मह्यं वर्धनम् । 
अहं भुवं यजमानस्य चोदितायज्वनः साक्षि विश्वस्मिन्भरे ॥१॥ 
स्तुतिकर्तालाई म इन्द्रले सनातन वैभव र आश्रय प्रदान गर्दछु । यज्ञीय अनुष्ठान मेरो उन्नतिका लागि 
हो। मेरा लागि हविष्यात्न समर्पित गर्ने  यजमानको ऐश्वर्य म नै प्रेरित गर्दछु र यज्चीय 
कर्मविहीनलाई पराजित गराउँछु । 
मां धुरिन्दै नाम देवता दिवश्च ग्मश्चापाँ च जन्तव । 
अहँ हरी वृषणा विव्रता रघू अहं वज्र शवसे धृष्णवा ददे ॥२॥ 
द्युलोक, भूलोक र अन्तरिक्षमा उत्पन्न सबै प्राणी र देवता मलाई उपासना गर्नै पर्ने मान्दछन् । 
सङ्ग्राममा जानका लागि म हरि नामका, शक्तिशाली, विभिन्न काममा लागेका र चाँडो  गति 
भएका अश्व रथमा आबद्ध गराउँछु। पराक्रमी शत्रुलाई परास्त गर्ने वज्ज शक्तिको साधनका रूपमा 
धारण गर्दछु। 
अहमत्कं कवये शिश्नथं हथैरहँ कुत्समावमाभिरूतिभिः । 
अहं शुष्णस्य श्नथिता वधर्यमं न यो रर आय नाम दस्यवे ॥२३॥ 
म इन्द्रले नै उशना क्रषिको संरक्षणका लागि अत्क नामका शत्रुलाई सताएँ। अनेकौँ खालका 
व्यवस्था जुयएर मैले कुत्सलाई संरक्षित गरेँ । मैले शत्रु शुष्णको संहार गर्नका लागि वज्ज धारण 
गरेँ । दस्युलाई म आर्य भन्दिनँ । 
अहं पितेव वेतसूँरभिष्टये तुग्रें कुत्साय स्मदिभ॑ च रन्धयम्। 
अहं भुवं यजमानस्य राजनि प्र यद्धरे तुजये न प्रियाधृषे ॥४॥ 
मैले पिताको जस्तै गरी वेतसु नामका जनपदलाई, तुग्र र स्मदिभलाई पनि कृत्स ग्रषिका 
नियन्त्रणमा पारेको थिएँ। यजमानलाई म नै श्रीसम्पन्न बनाउँछु। पिताले जस्तै गरी म भक्तलाई 
शत्रुबाट सुरक्षित गरेर उनीहरूको हित गर्दछु । 
९०४ 





अह रन्धयं मृग श्रुतर्वणे यन्माजिहीत वयुना चनानुषक्। 

अहं वेश नग्रमायवेकरमहं सव्याय पढ्गृुभिमर्धयम् ॥१॥ 
मतिर आएर मलाई नै स्तुति र प्रार्थना अर्पित गरेका हुनाले उहिले मैले श्रुतर्वा श्रषिका लागि पु 
नामका राक्षसलाई नियन्त्रणमा राखेको थिएँ। आयुका अधीनमा परेका वेश र सव्यका अधीनमा 
परेका पड्गृभीलाई मैले नै रक्षा गरेको थिएँ। 

अहं स यो नववास्त्वं बृहद्र्थ सं वृत्रेव दास वृत्रहारुजम् । 

यद्दर्धयन्त प्रथयन्तमानुषग्दूरे पारे रजसो रोचनाकरम् ॥६॥ न क चरम 
मैले वृत्रासुर संहार गरेझैं नववास्त्व र वृहद्रथको पनि संहार गरेको हुँ। त्यस बेला यी दुई चस्म 
रूपमा प्रख्यात थिए । दुवैलाई मैले कान्तिमान् विश्वबाट निष्कासित गराएँ । 


०३ 


तीव्र गमनशील अश्वद्वारा म आफ्नै तेजले सूर्यका चारेतिर घुम्दछु। सोम अभिषव गर्ने यजमानले 


अहँ सप्तहा नहुषो नहुष्टर प्राश्रावयं शवसा तुर्वशं यदुम्। 
अहं न्यपन्यं सहसा सहस्कर॑ नव व्राधतो नवतिं च वक्षयम् ॥५॥ 
शत्रुका सात सहर विध्वंस गर्ने पनि म नै हुँ। महावली मानेर मैले नै तुर्वश र यदुलाई सुप्रसिद्ध 
गराएँ। अति विशाल वन्धनकर्ता पनि म नै हुँ। अन्य स्तोतालाई पनि मैले नै शक्तिशाली बनाएँ र 
शत्रुका उनान्सय सहर विध्वंस गराएँ। 
अहं सप्त म्रवतो धारयं वृषा द्रविल्वः पृथिव्याँ सौरा अघि । 
अहमणाँसि वि तिरामि सुक्रतुर्युधा विद मनवे गातुमिष्ट्ये ॥९॥ 
जल वर्षा गराउने म इन्द्रले नै प्रवाहशोल सात नदी धारण गरेको छु। पृथ्वीमा प्रवाहित र वेगवान् 
नदीलाई म नै सुशोभित गराउँछु। मानिसले खोजेको फल प्रदान गर्नका लागि म नै युद्धको मार्ग 
फराकिलो पारिदिन्छु। 
अहँ तदासु धारयं यदासु न देवश्वन त्वष्यघारयद्वुशत्। 
स्पाहँ गवामूधः सु वक्षणास्वा मधोर्मधु श्वात्रय सोममाशिरम् ॥१०॥ 
गाईका धुनमा प्रशंसनीय, उज्न्वल र मधुर दुध धारण गराउने म ने हुँ। कुग देवता वा त्वष्यदेवले 
पनि यो काम गर्न सक्दैनन् । नदीजस्तै भएर तौ धुनले दुध वहन गदछन्। सोमसित मिसाएपछि 
दुध सबैका लागि उपयोगी हुन्छ । 
एवा देवा इन्द्रो विष्ये नृन् प्र च्यौलेन मघवा सत्यराधा । 
विश्वेत्ता ते हरिवः शचीवोभि तुरासः स्वयशो गृर्णन्ति ॥११॥ 
यसै किसिमले आफ्ना प्रभावको क्षमताले ऐश्वर्षवान् र सत्यको धनी म इन्द्र देवता र मानिसलाई 
सौभाग्ययुक्त गराउँछु । है विभित्न कर्म गर्ने र अश्वका अधिपति इन्द्रदेव  तिम्रा कार्य आफैँबाट 
नियन्त्रित छन् । अति प्रोत्साहित क्रात्यिकले तिम्रा क्रिपाकलापको प्रशंसा गर्दछन् । 
 ? ०७ १० 
 इन्द्र वैकुण्ठ । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती अभिसारिणी त्रिष्टुप् 
॥ वो महे प्रन्दमानापान्धसो चा विश्वानराप विश्वाभुवे। कि 
इुन्दरस्य यस्म सुमरख सहो महि श्रवो नृम्ण च रोदसी सपर्यतः ॥१॥ 
है क्रत्विक हौ ! सम्पूर्ण विश्वका उत्पादक, मनुष्पका लागि अन्नदाता, महान् आनन्द प्रदायक 
हद्रदेवको अर्चना गर । उनलाई दयावापृथिवीले पनि उत्तम यश, सङ्घर्षशक्ति, महान् यश र धन 
आदि पदार्थ प्रदान गरेर पुजा गर्दछन् । 
सो चिन्नु सख्या ने्य इन स्तुतधव्कृत्यइन्द्रो मावते नरे। 
विश्वासु पूर्प वाजकृत्येषु सत्पते वृत्रे वाप्स्व भि शूर मन्दसे १ ।२॥ 
झ्द्रदेख मिप्रजसी भएर मानिसको लागि हितपिन्तक, सबफ। लागि स्तुतियोग्य र सबैका अधिपति 
हुन। हामीजस्त। मानिसका उनी उपास्य इन् । है सनक याक वीर इन्द्रदेव  तिमी नै श्रेष्ठ 
काय, पराक्रम र यादलबाट जलको वर्षा गराउनका लागि स्तुति गर्न योग्य छौ।  


९०५ 








 केतेनरइन्द्र ये तइषे ये ते सुम्नै सधन्यपमियक्षान्। 

के ते वाजायासुर्याय हिन्विरे के अप्सु स्वासूर्वरासु पौंस्ये ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीबाट अन्न, धन र सुखसम्पत्ति उपलब्ध गर्ने सत्पात्र को छ ? तिमीलाई असुरता 
संहार गराउने सामर्थ्य जुटाउन सोमपान गर्नका लागि प्रेरित को गर्छन् ? आफ्ना उब्जाउ भूमिमा 
जल वर्षा गराउन र पराक्रमी सामर्थ्य प्राप्त गर्नका लागि सोमरस समर्पण गर्ने सत्पात्र साधक को 
हुन्  

भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महान्भुवो विश्वेषु सवनेषु यशियः । 

भुवो नूँशयौलो विश्वस्मिन्भरे ज्येष्ठश्व मन्त्रो विश्वचर्षणे ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! हाम्रा यज्ञीय सत्कर्मले तिमी महिमावान् भएका छै । सबै यञ्चीय कार्यमा तिमी नै 


यजनयोग्य छौ। तिमी सङ्ग्राममा प्रमुख शत्रुसंहारक बनेका छौ। हे सर्वद्रष्टा इन्द्रदेव । तिमी 
सर्वोत्तम र सुयोग्य परामर्शदाता हौ । 


अवा नु क ज्यायान् यज्ञवनसो महीं त ओमात्रां कृष्टयो विदुः । 
असो नु कमजरो वर्घाश्च विश्वेदेता सवना तुतुमा कृषे ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सर्वोत्तम भएर नै यज्ञसम्पादक यजमानको सुरक्षा शीघ्र गर । सबै मानिस तिम्रा 


महान् संरक्षण शक्तिबाट परिचित छन्। तिम्रो उत्कर्ष बढोस् र तिमी यो सोमयाग शीघ्र सम्पन्न 
गराङ । 


एता विश्वा सवना तृतुमा कृषे स्वयं सूनोसहसो यानि दधिषे । 

वराय ते पात्र धर्मण तना यङ्ञो मन्त्रो ब्रह्योद्यत॑ं वचः ॥६॥ 
हे शक्तिशाली इन्द्रदेव ! तिमी जुन सोमयज्ञ स्वीकार गर्दछौ, त्यो शीघ्रतापूर्वक सम्पन्न गराउ । 
तिम्रो शत्रुसंहारक संरक्षण बलले हाम्रो सुरक्षा गरोस् । धर्मको जागृतिमा हाम्रा धनको सदुपयोग 
होस्। यी यज्ञ र मन्त्र तिम्रा लागि नै समर्पित होडन् र श्रेष्ठ उत्तम यस्तो पवित्र वाणी तिम्रै निम्ति 
उच्चरित होस् । 

येते विप्रब्रह्मकृतः सुते सचा वसूनां च वसुनश्च दावने। 

प्रते सुम्नस्य मनसा पथा भुवन्मदे सुतस्य सोम्यस्यान्धसः ॥७॥ 
हे मेधासम्पन्न इन्द्रदेव ! जुन स्तोता एकत्र भएर सोम पेल्छन् र जो विभिन्न किमिसका ऐश्वर्य 
लाभको कामनाले दानसहित तिम्रो अर्चना गर्दछन्, ती पेलिएका सोमबाट आनन्दित हुन्छन् । त्यस 


बेला उनीहरू सुखसौभाग्य पाउनका लागि आन्तरिक रूपले तिम्रो मार्गदर्शनमा नै उत्तम पद 
प्राप्तिका अधिकारी होउन् । 


सूक्त  ९१  
क्रषि  देवगण अग्नि सौचीक । देवता  देवगण अग्नि सौचीक । छन्द  त्रिष्टुप्। 

महत्तदुल्बं स्थविरं तदासीच्चेनाविष्टितः प्रविवेशिथापः । 

विश्वा अपश्यद्वहुधा ते अग्ने जातवेदस्तन्वो देव एकः ॥१॥ 
हे अग्निदेव  तिम्रो यो आच्छादन अति विशाल र स्थूल थियो, यसैले ढाकिएर तिमी जलतत्त्वमा 
रहेका थियौ । हे सर्वज्ञ अग्निदेव  तिम्रा सबै अङ्ग विभिन्न तरिकाले सबै देवताहरूले देखे । 

को मा ददर्श कतमः स देवी यो मे तन्वो बहुधा पर्यपश्यत्। 

क्वाह मित्रावरुणा क्षियन्त्यग्नेर्विश्वाः समिधो देवयानीः ॥२॥ म 
ती देवताहरू को थिए, जसले विभिन्न किसिमले मेरो रहस्यमय स्वरूप देखे ? हे मित्र र 
वरुणदेवता हो  अग्निदेवका ती सबै प्रज्वलित देवयान साधनरूपको मार्ग कहाँ रहेको छ? त्यो 
भनिदिने कृपा गर । 

ऐच्छाम त्वा बहुधा जातवेदः प्रविष्टमग्ने अप्स्वोषधीषु। 

त॑ त्वा यमो अचिकेच्चित्रभानो दशान्तरुष्यादतिरोचमानम् ॥३॥ 
हे सर्वज्ञ अग्निदेव ! जल र औषधितत्त्वमा अनेकौँ प्रकारले तिमी सन्निहित छौ, हामी तिनैमा 
तिमीलाई खोज्दछौँ । हे विलक्षण कान्तियुक्त अग्निदेव ! यस किसिमले क  रहेका तिम्रो 
 तह प्राप्त गरे। दस वटा रहस्यमय गोप्य आश्रयस्थलमा विद्यमान तिमी अति 

ज 


९०६ 





हौत्रादहं वरुण बिभ्यदायं नेदेव मा युनजन्नत्र देवाः । 

तस्य मे तन्वो बहुधा निविष्य एतमध न चिकेताहमग्नि ॥४॥ 
हे बापत । म यजन कार्यले भयभीत भएर यहाँ आएको हुँ। मलाई यस किसिमका कार्यमा 
देवताले उपयोग नगरुन् भन्ने मेरो अभिलाषा छ। त्यसैले मैले आफ्नो स्वरूप विभित्र किसिमले 
जलमा लुकाएको हुँ। म यस्ता कार्यमा इच्छुक छैनँ। 

एहि मनुर्देवयुर्यञ्चकामोरङ्कृत्या तमसि क्षेष्यगने। 

सुगान्पथः कृणुहि देवयानान्वह हव्यानि सुमनस्यमानः ॥५॥ प्यसैले तिमी 
हे अग्निदेव ! देवताका पूजक, मनस्वी साधक यज्ञ सम्पादन गर्ने रहर गर्दछन् । त्यरे तिमी 
आङ। तिमी स्वयं तेजोमय भएर पनि तमस्लाई आश्रय दिँदै छौ। तिमी यहाँ आएर देवताप्रति 
हविष्य पदार्थ लिएर जाने मार्ग हाम्रा लागि सरल बनाइदेछ । तिमी हर्षित भएर हाम्रो हविष्य धारण 
गर। 


अग्ने पूर्वे भ्रातरो अर्थमेतं रथीवाध्वानमन्वावरीवुः । 
तस्माद्धिया वरुण दूरमायं गौरो न क्षेपोरविजे ज्यायाः ॥६॥ जतन 
. हे देवता हो ! मार्गबाट गमन गर्ने रथी जसरी लक्ष्यसम्म पुग्दछ, उसै गरी मेरा तीन दाजुभाइ यस्त 
कार्य गर्दागर्दै मृत्युका मुखमा परेका हुन् । हे वरुणदेव ! यसै डरले चिन्तित भएर म अग्नि पर 
भागेको हुँ। धनुर्धारीका प्रत्यञ्चादेखि जसरी हरिण डराउँछ, उसै गरी म पनि यस यजन कार्यदेखि 
डराएको छु। 
कुर्मस्त आयुरजरं यदग्ने यथा युक्तो जातवेदो न रिष्याः । 
अथा वहासि सुमनस्यमानोभागं देवेभ्यो हविषः सुजात ॥७॥ 
हे अग्निदेव । तिमीलाई हामी अजम्मरी आयु प्रदान गर्दछौँ । हे सर्वज्ञ ! यसो भएपछि तिमी अमर 
रहनेछौ । हे सुजन्मा अग्निदेव ! अब तिमी निश्चिन्त भएर प्रसन्न मनले देवताकहाँ हव्य पुन्याठ । 
प्रयाजान्मे अनुयाजाँश्च केवलानूर्जस्वन्तं हविषो दत्त भागम्। 
घुत चापां पुरुष चौषधीनामग्नेश्व दीर्घमायुरस्तु देवा ॥५॥ 
हे देवता हो । यज्ञको प्रयाज भनिने पहिलो हविको भाग र अनुयाज भनिने पछिल्लो हविको भाग 
अनि हविको विशाल सिङ्गो भाग मलाई प्रदान गर। जलको सारतत्त्व घिउ, औषधिबाट उत्पन्न 
प्रमुख भाग र दीर्घायु मलाई प्रदान गर । 
तव प्रयाजा अनुयाजाश् केवल कर्जस्वन्तो हविषः सन्तु भागाः । 
तवाग्ने यज्ञोरयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्ता प्रदिशश्वतस्रः ॥९॥ 
हे अग्निदेव । प्रयाज, अनुयाज र सिङ्गै हविष्यको असाधारण भाग तिमीलाई प्राप्त होञन् । यो यज्ञ 
तिमीलाई नै समर्पित होस् । तिम्रासामु नतमस्तक भएर चारै दिशाले तिम्रो सम्मान गरुन् । 
सूक्त  ५२ 
क्रषि  अग्नि सौचीक । देवता  देवगण । छन्द  त्रिष्टुप्। 
विश्वे देवा शास्तन मा यथेह होता वृतो मनवै यन्निषद्य। 
प्रमे ब्रूत भागधेयं यथा वा येन पथा हव्यमा वो वहानि॥१॥ २ 
हे देवता हो । तिमीहरूले मलाई हविवाहकका रूपमा धारण गरेका छौ। मनुष्यका लागि देवताको 
प्रार्थना गर्न सकौँ भन्ने मार्गदर्शन गराओ । मेरो भाग कुन हो र तिमीहरूको भाग कुन हो भन्ने कुरो 
हामीलाई भनिदेओ । जुन बावेबाट तिमीहरूका लागि यज्ञीय पदार्थ लिएर मैले जानुपर्ने हो, त्यो 
देखाइदेओ, त्यसो भएपछि म अग्नि तिमीहरूको भनाइअनुसार काम गर्न सकूँ। 
अहँ होता न्यसीद यजीयान् विश्वे देवा मरुतो मा जुनन्ति। 
अहरहरञ्चिनाध्वर्यवं वां छ००५ढुकुले भनने ॥२॥ र 
श्रेष्ठ यज्ञसम्पादक होताका रूपमा यज्ञीय कार्य गर्नका लागि म यहाँ रहेको छु। सम्पूर्ण 
मरुतृहरू हवि वहन गर्नका लागि मलाई प्रेरित गर्दछन्। हे अश्विनीकुमार हो पुन 
क्रात्विकको कार्य प्रतिदिन वहन गर्नुपर्दछ। कान्तिमान् सोम स्तोत्रजस्तै छ। उसै सोमबाट हाँच्चै 
आहुति तिमीहरूलाई समर्पित होस्  


९०७ 


ता 





अयं यो होता किरु स यमस्य कमा हे यत्समञ्जन्ति देवाः । 

अहरहर्जायते मासिमास्यथा देवा दधिरे हव्यवाहम्॥३॥ 
यी होताहरूको काम के हो ? होताले यजमानका यजन गर्ने हविरूपी द्रव्यको भाग देवतालाई प्राप्त 
हुन्छ। प्रतिदिन उज्ज्वल सूर्य र प्रतिमहिना उज्ज्वल चन्द्रमा प्रकट हुन्छन् । उनीहरूलाई हविवाहक 
अग्निदेवका रूपमा देवताले धारण गर्दछन् । 

मां देवा दधिरे हव्यवाहमपम्लुक्त बहु कृच्छा चरन्तम्। 

अग्िनर्विद्वान्यसँ न कल्पयाति पञ्चयाम त्रिवृतं सप्ततन्तुम् ॥४॥ 

म अग्नि सम्पूर्ण जगत्बाट लुप्त भएको थिएँ। अनेकौँ किसिमका कठिन नियम पालन गर्ने 
देवताले खोजेर मलाई हविवाहकका रूपमा नियुक्त गरेका छन् । ज्ञानवान् अग्निदेव हाम्रो यज्ञ 
सम्पन्न गराउँछन् । यो यज्ञ पाँच मार्गबाट जान सकिने खालको छ। त्यसबाट तीन किसिमका सोम 
निकाल्ने गरिन्छ र सात छन्दले स्तुति गरिन्छ । 

आ वो यक्ष्यमृतत्वं सुवीरं यथा वो देवा वरिवः कराणि। 

आ बाह्वोर्वज्जमिन्द्रस्य धेयामथेमा विश्वाः पृतना जयाति ॥५॥ 
हे देवता हो ! म अग्नि तिमीहरूलाई हविका रूपले सेवा गर्दछु। त्यसो हुनाले तिमीहरूसित 
अमरता र वीर सन्तानका लागि प्रार्थना गर्दछु। म नै इन्द्रदेवका दुवै हातमा वज्र नामको अम्त्र 
जिम्मा लगाउँछु। यसैले उनले शत्रुका सबै सेनाहरूमाथि विजय प्राप्त गर्दछन् । 

त्रीणि शता त्री सहस्रण्यग्नि त्रिंशच्च देवा नव चासपर्यन्। 

औक्षन्धृतैरस्तृणन्बर्हिरस्मा आदिद्धोतारं न्यसादयन्त ॥६॥ 
तीन हजार, तीन सय उनन्चालीस देवशक्ति अग्निदेवकै सेवा साधना गर्दै घिउको आहुतिले 
अभिषेक गर्दछन् । उनका लागि कुशका आसन बिछाइएका छन् र होताका रूपमा उनलाई यज्ञमा 
प्रतिष्ठित गरिएको छ। 

सूक्त  ५३ 


 
क्रषि  देवगण अग्नि सौचीक । देवता  अग्नि सौचीक । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

यमैच्छाम मनसा सोर्यमागाद्यञ्स्य विद्वान्परुषश्चिकित्वान् । 

स नो यक्षद्देवताता यजीयात्नि हि षत्सदन्तरः पूर्वा अस्मत् ॥१॥ 
मानसिक रूपले जुन अग्निदेवको हामी कामना गर्दछौँ, उनै यज्चका अङ्गउपाङ्ग जान्ने ज्ञानवान् 
अग्निदेव आउँदै छन् । त्यस्ता अति पूजनीय अग्निदेव देवत्व प्राप्तिका लागि गरिएका हाम्रा यज्ञको 
यजन गरुन् र यजन योग्य देवताका बीचमा हामीभन्दा पहिले नै वेदीका पूर्वतिर प्रतिष्ठित होछन् । 

अराधि होता निषदा यजीयानभि प्रयांसि सुधितानि हि ख्यत्। 

यजामहै यसियान्हन्त देवा ईडामहा ईड्याँ आज्येन ॥२॥ 
गतिलो तरिकाले यज्ञ सम्पादन गर्ने होताजस्ता अग्निदेव यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित भएर हव्यवाहक 
भएका छन् । उनी यजनीय देवतालाई चाँडै घिउको आहुतिले सन्तुष्ट गर्न सकियोस् भन्ने कामनाले 
चरु, पुरोडाश आदि सामग्री भाँति पुन्याएर निरीक्षण गर्छन्  

साध्वीमकर्देवंवीतिं नो अद्य यञ्चस्य जिह्वामविदाम गुद्याम्। 

स आयुरागात्सुरभिर्वसानो भद्रामकर्देवहूति नो अद्य ॥३॥ 
हाम्रा यज्ञमा देवतालाई आहवान गरेर ल्याउने जुन मुख्य कामको भाग हो, त्यसलाई अग्निदेवले नै 
सुसम्पन्न गरुन् । अग्निरूपी यज्ञको गूढ जिहवा हामीले प्राप्त गरिसक्यौँ । सुगन्धित र दीर्घायु धारण 
गरेर अग्निदेव हामीकहाँ उपस्थित भएका छन्। देवतालाई आहवान गर्ने यज्ञ अग्निले सुसम्पन्न 
गरेका छन् । म 
तदद्य वाचः प्रथमं मसीय येनासुराँ अभि देवा असाम । न 

उर्जाद उत यज्ञियासः पञ्च जना मम होत्रं जुषध्वम् ॥४॥ 
हामी आज ती सर्वश्रेष्ठ वचन उच्चारण गर्दछौँ । त्यस उच्चारणले हामी राक्षस पराजित गर्नमा 
सक्षम हुन्छौँ । हे अन्नभक्षक, यजनीय अग्निदेव ! हे मानेव समाजका पाँच थरी हो ! हाम्रो यञ्च 
तिमीहरू सबैले स्वीकार गर । 








 मम होत्र जुषन्ता गोजाता उत ये यज्ञियासः । 
मा ॥ ॥ौरिएका रि पार्थिवापमात्वहसोजनतरिक्ष दिव्यात्मात्वस्मान् ॥१॥ पाँचै 
पृथ्वीमा उत्पादन गरिएका अथवा हव्यादिका लागि उत्तन्न भएका यजन योग्य सबै कुराह, 
थरीले हाम्रा यञ्चका लागि ग्रहण गरुन् । पार्थिव पापबाट हामीलाई पृथ्वीले जोगाउन् र अन्तरिक्षले 
आकाशसम्बन्धी पापबाट संरक्षित गरुन्। 


तन्तु तन्वत्रजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् । 

अनुल्बण वयत जोगुवामपो मनुर्भव जनया दैव्यं जनम् ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! यज्ञ विस्तृत गराउँदै लोक प्रकट गराउने सूर्यदेवको अनुसरण गर  सत्कर्मद्वारा 
ज्योतिर्मय वैदमा्ग पुरक गर र स्तोतालाई सुखदायी बनाउ । हे अग्नि ! तिमी प्रशंसनीय बनेर 
मनुष्यलाई देवताको उपासनातर्फ प्रेरित गर  


अक्षानहो नह्यतनोत सोम्या इष्कृणुध्वं रशना ओत पिंशत। 

अध्यवन्धुरं वहताभितो रथ येन देवासो अनयन्रभि प्रियम् ॥७॥ 
हे सोमका इच्छुक देवता हो ! रथमा योजित गर्न योग्य घोडा रथमा नार । तिनको लगाम ठिक 
गराङ र घोडा पनि सजारु। आठ जना सारथी बस्न हुने सूर्यका रथबाट यञ्चमा आउ । यसै रथमा 
देवताले हामीलाई लैजानेछन्। 

अशमन्वती रीयते सं रभध्वमुत्तिष्ठत प्र तरता सखायः । 

अत्रा जहाम ये असन्नशेवाः शिवान्वयमुत्तरेमाभि वाजान् ॥८॥ 
अश्मन्वती नामको नदी बगिरहेको छ। सङ्गठित भएर उठौँ र त्यो पार गरौँ अनि घोडा सुसज्जित 
गरौँ। हे मित्रहरू हो  हाम्रा लागि जो कष्टदायी हुन्छन्, हामी तिनलाई त्याग गर्दछौँ । नदी पार गरेर 


, हामी सुखदायक अन्न उपलब्ध गर्दछौँ । 


त्वष्य माया वेदपसामपस्तमो बिभ्रतात्रा देवपानानि शन्तमा । 

शिशीते नून परशु स्वायसं येन वृश्वादेतशो ब्रह्मणस्पतिः ॥९॥ 
त्वष्यदेव पात्र निर्माणकलामा विशेष सिपालु छन्। उनैले देवताका लागि कलापूर्ण सुन्दर पिउने 
पात्र तयार गरेका हुन्। यस बेला उनी फलामे परशु उध्याउँदै छन्। त्यसैले उनी ब्रल्मणस्पति 
नामको पात्र निर्माण गर्नका लागि काठ काठ्नेछन्। 

सतो नून कवयः सं शिशीत वाशीभिर्याभिरमृताय तक्षथ। 
न विद्वांसः पदा गुद्यानि कर्तन येन देवासो अमृतत्वमानशु ॥१०॥ 
हेक्रान्तदर्शी हो ! जुन बन्चराले अमृतपानका लागि पात्र बनाउँछौं, त्यो राम्रोसँग उध्याओ । हे ज्ञानी 
हो  देवताले अमरता प्राप्त गरेको जस्तै रक, बध । 
गर्भ योषमदधुर्वत्समासन्यपीच्येन मनसोत जिह्या। 
१ स विश्वाहा सुमना योग्या अभि सिषसनिर्वनते कार इज्जितिम्॥११॥ 
नारीका गर्भको बालकभैँ मानसिक भाव मुखमा रहेका जिब्राले व्यक्त गर्ने श्रेष्ठ मनले प्रतिदिन 
देवताको समूहलाई स्तोत्र प्रदान गर्ने साधक विजयी हुन्छन्। 
सूक्त  ५४ 

क्रषि  बृहदुक्थ वामदेव्य । देवता  इन्द्र। छन्द  त्रिष्टुप्। 

ता सु ते कीर्ति मधवन्महित्वा यत्तवा भीते रोदसी अह्वयेताम्। 

प्रावो देवा आतिरो दासमोजः प्रजायै त्वस्यै यदशिक्ष इन्द्र ॥१॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! तिम्रो अलौकिक महिमायुक्त यशको गुणगान हामी राम्ररी गर्दछौँ । राक्षसका 
भयले आतङ्कित भएका द्यावापृथिवीले तिम्रो आइवान गर्दा तिमीले यहाँका निवासीलाई संरक्षित 
गरेका थियौ तिमीले असुर विनाश गयौ र यजमानका रूपमा रहेका प्रजालाई आश्वस्त गरेका 
थियौ, हामी यसैको वर्णन गर्दछौँ । 


॥ इन्द्रदेव । यशस्वी स्तोत्रले आफ्नो स्वरूप विस्तारित गरेर आफ्ना पराक्रमी प्रभुत्वको स्थापना 
गर्दै विचरण गर्ने तिम्रो कृति नै मायाको रूप हो। उहिलेका क्राषिहरू तिम्रा शत्रुसंहारक विभिन्न 


९०९ 





सङ्ग्रामको वर्णन गर्दछन्। त्यो सबै मायावी नै हो, किनभने न त अहिले नै तिम्रा कनै बैरीछन्, न 
उहिले नै कुनै थियो । 


क उ नु ते महिमनः समस्यास्मप्पूर्व क्रषयो न्तमापुः । 

यन्मातरे च पितरंच साकमजनयथास्तन्व१ स्थाया ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा सम्पूर्ण महिमाको सीमा हामीभन्दा पहिलेका कुन क्राषिले जानेका थिए ? 
किनभने आफ्नै एउटा शरीरबाट आफ्नै मातापितालाई तिमी उत्पन्न गर्दछौ । 


चत्वारि ते असुर्याणि नामादाभ्यानि महिषस्य सन्ति । 
त्वमङ्ग तानि विश्वानि वित्से येभिः कर्माणि मघवञ्चकर्थ ॥४॥ 
हे वैभवशाली इन्द्रदेव । तिम्रा अति स्तुत्य चार शरीर नबुढिने र राक्षस संहार गर्ने खालका छन् । हे 


१७५३ ड्न्द्रदेव । तिमी ती स्वरूपसित परिचित छौ। तिनैबाट तिमी सबै महान् कार्य सम्पन्न 
गर्दछौ। 


त्वं विश्वा दधिषे केवलानि यान्याविर्या च गुहा वसूनि। 

काममिन्मे मभवन्मा वि तारीस्त्वमाञ्चाता त्वमिन्द्रासि दाता ॥५॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । तिमी सम्पूर्ण असाधारण र रहस्यमय दुई प्रकारका सम्पदा आफूभित्रै 
स्थापित गर्दछौ । त्यसैले तिमी हाम्रो शुभ आकाङ्क्षा विनाश नगरिदेङ । हामीलाई तिमी अभीष्ट 
ऐश्वर्य प्रदान गर, किनभने तिमी स्वयं नै दाताका रूप हौ। 


यो अदधाज्ज्योतिषि ज्योतिरन्तर्यो असृजन्मधुना सं मधूनि । 

अध प्रियं शुषमिन्द्राय मन्म ब्रह्मकृतो बृहदुक्थादवाचि ॥९॥ 
जसले सूर्य आदि ज्योतिमा ज्योतिको रूप स्थापित गरे, जसले मधुर रसले युक्त सोम आदि रसको 
सिर्जना गरे, त्यस्ता खालका उनै इन्द्रदेवका निमित्त अख्ल किसिमका मन्त्र निर्माण गर्ने क्रषिले 
 अत्यन्त मन पर्ने र बल बढाउने स्तोत्र गाए । 


सूक्त  ५५ 
श्ररषि  बृहदुक्थ वामदेव्य । देवता  इन्द्र । दु  त्रिष्टुप्। 

दुरे तन्नम गुद्य पराचैर्यत्वा भीते अद्वयेतां वयोधै । 

उदस्तभ्नाः पृथिवीँ द्यामभीके भ्रातुः पुत्रान्मघवन्तित्िषाणः ॥१॥ 
डराएकाहरूले तिमीलाई पुकार्दा तिमीले पृथ्वी र आकाश ओठमै थामिदियौ। हे ऐश्वर्य सम्पन्न 
इन्द्रदेव । तिमी भरणपोषणकर्ताका पुत्रलाई विद्युत् आदिले प्रकाशित गर्दछौ। तिम्रो यो नाम 
तिमीदेखि विमुख हुनेहरूका लागि अव्यक्त भएर लुकेको हुन्छ। 

महत्तत्राम गुद्यो पुरुस्पुग्येन भूतँ जनयो येन भव्यम् । 

प्रलं जात ज्योतिर्यदस्य प्रिय प्रियाः समविशन्त पञ्च ॥२॥ 
सबै ठाउँमा व्याप्त भएर रहेको अति गुप्त, प्रशंसनीय नामबाट तिमी भूत र भविष्य उतत्न गर्दछौ । 
त्यसबाट अति पुरानो र प्रिय लाग्ने ज्योतिको स्वरूप प्रकट भयो । उही प्रिय ज्योति प्राप्त गरेर पाँच 
किसिमका मानिस खुसी हुन्छन् । 

आ रोदसी अपृणादोत मध्यं पञ्च देवां क्रतुशः सप्तसप्त । 

चतुस्त्रिशता पुरुधा वि चष्टे सरूपेण ज्योतिषा विव्रतेन ॥३॥ 
इन्द्रदेव आफ्नो तेज द्युलोक, पृथ्वी र अन्तरिक्षमा व्याप्त गर्छन् । उनी बेलाबेलामा पाँच किसिमको 
प्राण र सात किसिमको तत्त्व प्रकाशित गर्दछन्। ती सबै विभिन्न कर्मका निर्वाहक चाँतीसाँ 
किसिंमका देवताझैँ विभिन्न रूप र तेजमा देखा पर्ने गर्दछन् । 

यढुप ष औच्छ प्रथमा विभानामजनयो येन पुष्टस्य पुष्टम्। 

जामित्वमवरं परस्या महन्महत्या असुरत्वमेकम् ॥४॥ 

हे उषादेवी । तिमी प्रकाशका क्रममा सबैभन्दा पहिले उदाउँछ्यौ र तेजस्वीमध्येका छ 
तेजस्वीलाई पनि प्रकाशित गराउँछ्यौ । तिमी कर्घ्व लोक निवासी हौ तापनि तल्लो लोकमा रह 


.।  तिम्रो मातुवत् सम्बन्ध छ। यस किसिमले महान् भएकी तिमीबाट महान् बल उत 
एको छ। 


९१० 





प्रि 


विधुँ द्वाणं समने बढ्न युवान सन्त पलितो जगार । 
देवस्य पश्य काव्य महित्वाद्या ममार स द्यः समान ॥१॥ , 
शैर्य प्रदर्शित गरेर शत्रुसेना लखेट्ने बल भएका दन्रदेवका प्रभावले कपाल फुलेका वृद्ध 
पनि फुर्तिला हुन्छन्। हे स्तोता ! महान् इन्द्रदेवका पराक्रमको चर्चा गर्ने विचित्र काव्य खोज, 
आज सकिए तापनि पुनः प्रकट हुन सक्लान्। 


शाक्मना शाको अरुण सुपर्ण आ यो मह सुर सनादनीङः  

यच्चिकेत सत्यमित्तत्न मो वसु स्पाईमुत जेतोत दाता ॥६॥ 
सर्वशक्तिले सम्पन्न, अरुण आभाले युक्त पक्षीजस्तै पराक्रमी र सनातन, गतिशील इन्द्रदेवले 
कर्तव्यका रूपमा निश्चित गरेको कार्य पूरा गर्दछन्, कुनै व्यर्थ हुँदैन । उनी आफ्ना पराक्रमले अभीष्ट 
वैभव आर्जन गरेर स्तोतालाई सबै ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन्। 


ऐभिर्ददे वृष्ण्या पाँस्यानि येभिरौक्षदवृत्रहत्याय वज्जी । 
ये कर्मण क्रियमाणस्य मह्द श्रतेकर्ममुदजायन्त देवा ॥७॥ 
वज्र धारण गर्ने, वृत्रहन्ता इन्द्रदेव मरुत्हरूसँग मिलेर महान् पुरुषार्थयुक्त कर्म गर्दछन्। वृत्रआदि 
शत्रु मार्न जल वर्षा गराउँछन् । मरुत्हरू इन्द्रदेवका सहायक सिद्ध हुन्छन्। 
युजा कर्माणि जनयन्विश्वौजा अशस्तिहा विश्वमनास्तुराषाट। 
पीत्वी सोमस्य दिव आ वृधानः शूरो निर्युधाधमदस्यून ॥८॥ 
मरुत्हरूका सहयोगले वर्षारूपी कार्य इन्द्रदेवले नै गर्दछन् । उनी सबै किसिमका शौर्य निर्वाह गर्ने, 
असुर संहार गर्ने, सर्वव्यापी, शीघ्रतापूर्वक शत्रु पराजित गर्ने हुन् । वीर इन्द्रदेवले द्युलोकबाट आएर 
सोमपानले प्रोत्साहित भएर आयुधद्वारा असुर संहार गरे । 
म सूक्त  ५६ 
क्रषि  बृहदक्थ वामदेव्य  देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
इद त एक पर उ त एक तृतीयेन ज्योतिषा सं विशस्व। 
१ संवेशने तन्व१ श्वारुरेधि प्रियो देवाना परमे जनित्रे ॥१॥ 
हं मृत्युको गाँस बनेका मृतक पुत्र  तिम्रो एक अंश अग्नि हुन्, दोस्रो अंश वायु हुन् र तेस्रो अंश 
ज्योतिरूप आत्मतत्त्व हो। ती तीनैबाट संयुक्त भएका हे पुरुष ! तेजस्वी रूप प्राप्त गर। पवित्र 
स्थानमा रहेर देवशक्तिको प्रिय र श्रेष्ठ बन। 
तनृष्टे वाजिन्तन्वँ नयन्ती वाममस्मभ्यं धातु शर्म तुभ्यम्। 
अह्ठुतो महो धरुणाय देवान्दिवीव ज्योति स्वमा मिमीया ॥२॥ 
है वाजी ! पृथ्वीले तिम्रो शरीर बोग्नेछ, तिमीलाई सुख प्रदान गर्नुका साथै हाम्रा लागि पनि 
ऐश्वर्यप्रद होस्। तिमी सत्यनिष्ठ भएर महान् देवताका धारणकर्ता परमेश्वर प्राप्त गर्न 
दिव्यलोकमा प्रतिष्ठित सूर्यदेवमा आफ्नो आत्मा एकाकार गराउ । 
वाज्यसि वाजिनेना सुवेनी सुवित स्तोम सुवितो दिवं गाः  
सुवितो धर्म प्रथमानु सत्या सुवितो देवान्त्सुवितोज्नु पत्म ॥३॥ 
दै पुत्र  तिमी सामर्थ्यवान्, शक्तिशाली र श्रेष्ठ कीर्तिमान् होङ । श्रेष्ठ मार्गबाट गमन गर्दै उत्तम 
भवन गाएर श्रेष्ठ पद प्राप्त गर । सुखप्रद मार्गमा गमन गर्दै स्वर्गलोक जाञ र श्रेष्ठ आचरणले ले 
अनुष्ठान गरेर सर्वोत्तम सत्यको फल प्राप्त गर । शुभ कर्ममा लागेर देवत्व प्राप्त गर अनि 
सन्मार्गगामी बनेर सूर्यदेवसित आफूलाई संयुक्त गराङ। 
१ एषां ५६००७१७ कभ   
हद  व्यचुरुत यान्य तूपु  पुनः ॥४॥ 
प्रा पितृहरू देवताजस्तै पूजनीय छन्। देवताको पद पाएर उनले देवतासँगै आआफ्ना 
अक्रण गरे  प्रकाशमयी दीप्ति प्राप्त गर्ने यहाँका मानिसहरू सबै उनैसँग संयुक्त भए।  कर्म 
 फेरि उसै शरीरमा प्रवेश गर्दछन् उनीहरू 
सहोभिर्विश्वे परि चरम पूर्वा धामान्यमिता मिमानाः । 
हाम्रा . पनूपु विश्वा भुवना नि येमिरे प्रासारयन्त पुरुध प्रजा अनु ॥५॥ ८ हक . 
पितृहरूले आफ्नै सामर्थ्यशक्तिले सम्पूर्ण विश्वब्रह्माण्डको परि 
फन सा म्पू् क्रमा गरिसके । धतीका 


क ९११ 








बासिन्दामध्ये जुन पुरातन लोकमा जाने साम ्थ्य हुँदैन । उनीहरू त्यहाँ पनि गइसके ५  आफ्ना सूक्ष्म 
शरीरमा रहेर उनीहरूले सम्पूर्ण लोक नापिसके । प्रजाका लागि उनीहरूले विभिन्न किसिमले 
आफ्नो सामर्थ्य विकास गरेका छन् । 


दिधा सूनवो  सुर स्वर्विदमास्थापयन्त तृतीयेन कर्मणा । 
स्वां प्रजा पितरः पित्र्यं सह आवरेष्वदधुस्तन्तुमाततम् ॥६॥ 
सूर्यपुत्रजस्ता देवताले स्वर्गका ज्ञाता र सामर्थ्यवान् आदित्यलाई तेस्रो कर्मका म किसिमले 
प्रतिष्ठित गरेका छन् । हाम्रा पितृले सन्तान उत्पादन गरेर उनका शरीरमा वंशानुगत संस्कार स्थापित 
गराए । उनीहरूले आफ्नो वंशानुगत संस्कार थायी बनाए । 
नावा न क्षोदः प्रदिशः पृथिव्याः स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा। 
स्वां प्रजा बृहदुक्थो महित्वावरेष्वदधादा परेषु ॥७॥ 
मानिसले नौकाबाट जल पाएभँ, कल्याणमार्गले कष्टदायी आपद्बाट मुक्ति पाएभझैँ र पृथ्वीका 
विभिन्न दिशामा पुग्न सकेभैँ बृहदुक्थ क्रषिले आफ्ना सन्तानका लागि महान् सामर्थ्यले अग्नि र 
सूर्यदेवसित संयुक्त गराए । 
सूक्त  ५७ 
क्राषि  बन्धु सुबन्धु श्रुतबन्धु विप्रबन्धु गौपायन । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  गायत्री । 
मा प्र गाम पथो वयं मा यज्चादिन्द्र सोमिनः । मान्तः स्थुर्नो अरातयः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव !। हामी सन्मार्गबाट विचलित भएर कुमार्गगामी नबनौँ। सोमयुक्त यञ्चीय सत्कर्मबाट 
कहिल्यै पनि विमुख नहोऔँ । हाम्रो मार्ग दुष्ट शत्रुबाट निष्कण्टक होस् । 
यो यज्ञस्य प्रसाधनस्तन्तुर्देवेष्वाततः तमाहुतं नशीमहि ॥२॥ 
यज्ञ सम्पन्न गर्ने माध्यम र पुत्रजस्तो बनेर देवताकहाँ आफ्ना स्वरूपले व्याप्त रहने यजनीय 
अग्निदेवलाई हामी प्राप्त गरौँ । है न 
मनो न्वा हुवामहे नाराशंसेन सोमेन। पितृणाँ च मन्मभि ॥२॥ 
हामी श्रेष्ठ पुरुषमा प्रशंसित सोम र पितृ सन्तुष्ट गराउने स्तोत्रले देवता आहवान गर्छौं । 
आत एतु मनः पुन क्रत्वे दक्षाय जीवसे। ज्योक् च सूर्य दृशे ॥४॥ 
सत्कर्म र कार्यदक्षताका लागि चिरकालसम्म सूर्यदेवको दर्शन गर्ने मन श्रेष्ठ होस् । 
पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं व्रातं सचेमहि॥५॥ 
हाम्रा मनलाई श्रेष्ठताका लागि पितृहरूले पुनः प्रेरित गरुन् अनि त्यसैबाट हामी आफ्नो जीवन र 
प्राण बलियो बनाउन सकोँ । 
वयं सोम व्रते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः । प्रजावन्तः सचेमहि ॥६॥ छ 
हे सोमदेव ! हामी याजक तिम्रै अनुरूप कर्मका नियममा आबद्ध रहँदै शरीर र मन लगाउछा। 
त्यसले गर्दा हामी सन्तानयुक्त भईकन पोषणमा सक्षम पनि होऔँ । 
सूक्त  ५८ 
क्रषि  सुबन्धु श्रुतबन्धु गौपायन । देवता  मन आवर्तन । छन्द  अनुष्टप्। 
यत्ते यम वैवस्वतं मनो जगाम दूरकम्। 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥१॥ । 
हे बन्धु ! तिम्रो मन विवस्वान्का पुत्र यमदेवका नजिकमा पुगेको छ, हामी त्यहाँबाट फिर्ता 
ल्याउँछौँ । तिमीले संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौ । 
यत्ते दिवं यत्पृथिवी मनो जगाम दुरकम्। 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥२॥ यु 
तिम्रो मन सुदूर दि्यलोक र भूलोकका नजिक जान्छ, त्यसलाई यहीँ फिर्ता ल्याउँछौ । किनभने 
तिमीले यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौँ । 
यत्ते भूमि चतुर्भिष्टि मनो जगाम दूरकम्। म 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥३॥ ल्याउँछौ । किनभने 
जतासुकैबाट चञ्चल तिम्रो मन अति टाढाको भूभागमा जान्छ, हामी फिर्ता ल्याउछ । किन 
तिमीले यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौँ । 


९१२ 








यत्ते चतस्नः प्रदिशो मनो ७०१ रकम्। 
तत्आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥४॥ छ  झनै 
तिम्रो मन टाढाका ठाउँमा अति टाढासम्म जान्छ, हामी त्यसलाई यहाँ फिर्ता ल्याउँछौँ। किन 
तिमीले यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौ। 
यत्ते समुद्रमर्णव मनो जगाम दूरकम्। 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥१॥ 
के मन जलले परिपूर्ण समुद्र वा अन्तरिक्षभित्र निकै यढासम्म गइसकेको छ, हामी फिर्ता 
ल्याउँछौ । किनभने तिमीले संसारमा निवास गर्न जीवन धारण गरेका हौ । 
यत्ते मरीचीः प्रवतो मनो जन १७ रकम्। 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥॥  
तिम्रो मन चारैतिर फैलिएका किरणका नजिक पुगेको छ, हामी फिर्ता लिएर आउँछौँ । किनभने 
तिमीले यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौ । 
यत्ते अपो यदोषधीर्मनो जगाम दूरकम्। 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥॥ 
तिम्रो मन दढा रहेका बोटबिरुवा जान्छ, त्यसलाई त्यहाँबाट फिर्ता लिएर आउँछौँ। किनभने 
तिमीले यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौ । 
यत्ते सूयं यदुषसं मनो जगाम दूरकम् 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥५॥ 
तिम्रो मन अत्यन्त यढा रहेका सूर्यदेव वा उषादेवीका नजिकै पुग्न गएको छ, त्यहाँबाट हामी फिर्ता 
लिएर आउँछौँ । तिमीले संसारमा निवास गर्न जीवन धारण गरेका हौँ । 
यत्ते पर्वतान्बृहतो मनो जगाम दूरकम् । 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥९॥ ती 
तिम्रो मन यढाका देशमा रहेका पहाडी शृङ्खलाहरूमा रमाउँदै छ, हामी फिर्ता गरेर यहाँ ल्याउँछौ  
तिमीले यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौ । 
यत्ते विश्वमिदे जगन्मनो जगाम दूरकम् । 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥१०॥ 
तिम्रो मन यस सिङ्गो विखमा अप्यन्तै यढा पुगिसकेको छ, कती फिर्ता ल्याउँछौं । किनभने तिमीले 
यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौं । 
यत्ते पराः परावतो मनो जगाम दूरकम् । 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षपाय जीवसे ॥११॥ 
तिम्रो मन दूरभन्दा दूरदेशका कुनै ठाउँमा पुगको छ, त्यसलाई हामी त्यहाँबाट ल्याउँछौँ । किनभने 
यस संसारमा निवास गर्नका लागि नै जीवन धारण गरेका हौँ । 
यत्ते भूत च भव्य च मनो जगाम दूरकम्। 
तत्त आ वर्तयामसीह क्षपाय जीवसे ॥१२॥ 
तिम्रो मन भूत या भविःपतमध्ये कुनै यढा कालमा पुगेको छ, त्यसलाई हामी त्यहाँबाट यहाँ लिएर 
आउँछौँ । किनभने तिमीले संसारमा निवास गर्न जीवन धारण गरेका हौ । 
सूक्त  १९ 
श्रषि  यन्धु विप्रवन्धु गौपायन । देवता  निर्त्राति असुनीति । छन्द  त्रिष्टुप् पंक्ति। 
प्र तार्यायुः प्रतर नवीयः स्थातारेव क्रतुमता रथस्य। 
अघ च्यवान उत्तवीत्यथँ ००५ ७७१० दु 
सिपालु सारथी भएर चढ्ने मानिसले सुख रोतिले सुबन्धुको आयु यौवनयुक्त 
दोर्ध हुँदै बढ्दछ ति पनि जीवनको उद्देश्य उत्तम रीतिले प्राप्त गरोस् । पापका अधि 
हामीदेखि पर होञन् । 


९१३ 


सामन्नु राये निधिमत्र्वन्ने करामहे सु पुरुध श्रवाँसि। 

ता नो विश्वानी जरिता ममत्नु परातरं सु निर्क्रीतिर्जिहीताम् ॥२॥ 
सामगान प्रारम्भ हुँदा सम्पदा प्राप्त गर्न हामी श्रेष्ठ अन्न र विभिन्न श्रेष्ठतम हविरूपी द्रव्य सङ्ग्रह 
गर्दछौँ । हामी निर्क्रतिलाई वन्दना गर्दछौँ । उनले हाम्रा सबै पदार्थ चाखून्, जीर्ण बनाञन् र 
हामीबाट राम्रैसित टाढा गइदिछन् । 

अभी ष्वपर्य पौँस्यैर्भवेम द्यौर्न भूमि गिरयो नाज्रान्। 

ता नो विश्वानि जरिता चिकेत परातरं सु निर््रातिर्जिहीताम् ॥२॥ 
हामी आफ्ना पराक्रम शक्तिले शत्रुलाई राम्ररी पराजित गरौँ । पृथ्वीमाथि आकाश स्थित भएभेँ 
हामी शत्रुमाथि प्रभाव स्थापित गारौँ । मेघको वेग पर्वतले छेकिएझँ हामी पनि शत्रुको गति रोक्न 
सकौँ । हाम्रा सबै स्तोत्र सुनेर निर्क्रीतिहरू हामीदेखि पर जाञन्। 

मो षुणः सोम मृत्यवे परा दाः पश्येम नु सूर्यमुच्चरन्तम् । 

द्युभिहितो जरिमा सू नो अस्तु परातर सु निर्क्रतिर्जिहीताम् ॥४॥ 
हे सोमदेव ! मृत्युले हामीलाई अधीनस्थ नबनाओस् । सूर्यदेवलाई आकाशमार्गबाट जाँदै गरेको 
हामी सधैँ देख्न पाऔँ । हाम्रो बुढेस काल पनि सधैँ सुखद होस् र निर्क्राति हामीदेखि पर जाउन् । 

असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सु प्र तिरा न आयु । 

रारन्धि न सूर्यस्य सन्दृशि घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व ॥५॥ ं 
हे प्राणविद्याका विशेषज्ञ ! हामीतिर ध्यान देङ र हाम्रो दीर्घ जीवनका लागि उचित किसिमले 
आयु बढाइदेङ । सूर्यदेवको प्रकाश भएका ठाउँसम्म हामीलाई सुरक्षित गराङ । हाम्रो शरीर घिउ 
आिले परिपुष्ट गराछ । म 

असुनीते पुनरस्मासु चश्लुः पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगम्। 

ज्योक पश्येम सूर्यमुच्चरन्तमनुमते मृडया नः स्वस्ति ॥६॥ 
हे प्राणविद्याको ज्ञान भएका ! हाम्रा लागि तिमी पुनः नेत्रशक्ति, प्राणकर्जा र उपभोग्य सामग्री 
प्रदान गर। हामी चिरकालसम्म सूर्यको दर्शनबाट लाभान्वित हौँ। हे अनुमति ! हामी जेबाट नष्ट 
हुँदैनौँ त्यसैले हाम्रो कल्याण गर । 

पुनर्नो असुं पृथिवी ददातु पुनद्यौरदेवी पुनरन्तरिक्षम् । 

पुनर्नः सोमस्तन्वं ददातु पुनः पूषा पथ्यार या स्वस्ति ॥७॥ 
पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्युलोकले हामीलाई पुन प्राणशक्ति प्रदान गरुन् । सोमदेवले हामीलाई पुनः 
शारीरिक सामर्थ्य प्रदान गरुन् र सर्वपोषक पूषादेवले हामीलाई कल्याणकारी वाणी प्रदान गरुन् । 
त्यसबाट हाम्रो हरेक किसिमले मङ्गल होस् । 

शं रोदसी सुबन्धवे यह्वी क्रतस्य मातरा । 

भरतामप यद्रपो द्यौः पुथिवी क्षमा रपो मो पु ते कि चनाममत् ॥८॥ 
महिमायुक्त र यज्ञका मातृस्वरूपा द्यावापृथिवीले सुबन्धुको कल्याण गरुन्। हाम्रा पापकर्म यढा 
गरिदिउन् । हे द्यावापृथिवी ! तिमीहरू दुवै क्षमाशील भएपछि पापकर्म कसरी होला ? हे सुबन्धु ! 
ती पापकर्मले तिमीलाइ पीडित नगरीकन नष्ट होउन् । 

अव द्वके अव त्रिका दिवश्वरन्ति भेषजा। क्षमा चरिष्ण्वेकक 

भरतामप यद्रपो चौ पुथिवी क्षमा रपो मो घु कि चनाममत्॥९॥ 
स्वर्गलोकदेखि पुथिवीसम्म दुई र तीन रोगनिवारक औषधिको सञ्चरण गराउँछन्, 
तिनीहरूमध्येका एक औषधि पृथिवीलोकमा विचरण गर्दछ। हे द्यावापृथिवी ! हाम्रो पापकर्म पर 
हटाङ । हे सुबन्धु ! कुनै पापकर्मले तिमीलाई दुःख नदिउन्।। 

समिन्द्रेरय गामनड्वाहँ य आवहदुशीनराण्या अन । 

भरतामप यद्रपो च्ौः पुथिवि क्षमा रपो मो घु ते कि चनाममत् ॥१०॥ लता म 
हे इन्द्रदेव ! साँढेले उशीनराणी नामको औषधि वहन गरेर लान्छ, त्यस्ता गाडा तान्ने गोरु राम्रोसित 
धपाञ । हे द्युलोक र पृथिवी ! हाम्रो पाप हटाइदेओ । हे सुबन्धु ! तिम्रा कुनै पापले हामीलाई दुःख 
नदिखन् । 


९१४ 


र 





के सूक्त  ६  सक्ति 
क्राषि  श्रुतबन विप्रबन्धु । देवता  इन्द्र जीव हस्त । छन्द  अनुष्टुप् गायत्री पंक्ति। 
 आ जन त्वषसन्दृशं माहीनानामुपस्तुतम्। अगन्म बिभ्रतो नमः ॥१॥ 
महान् व्यक्तिले प्रशंसा गरेका प्रदेशमा हामी विनम्र भावले प्रवेश गरेका छौँ । 


  असामाति नितोशनं त्वेष निययिनं रथम्। भजेरथस्य सत्पतिम् ॥२॥ 
शत्रुसंहारक, तेजस्वी रथजस्तै सर्वत्र गमनशील भजेरथ राजाका वंशज र सज्जनका ससक्षक 
असमाति नरेशको हामी प्रार्थना गर्दछौँ । 


हित  यो जनान्महिषाँ इवातितस्थौ पवीरवान्। उतापवीरवान्युधा ॥३॥ 
हले अर्ना पछारेर मारेझँ उनले हातमा खड्ग लिएर शत्रु मारिदिन्छन् । खड्ग नलिए पनि उनी 
शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्दछन् । म 


 यस्येक्ष्वाकुरुप व्रत रेवान्मराय्येधते । दिवीव पञ्च कृ्ष्टयः ॥४॥ 
शत्रुसंहारक र ऐश्वर्यसम्पन्न राजा इक्ष्वाकु शासनमा प्रतिष्ठा प्राप्त गर्छन् । पाँचै वर्णका मानिसले 
स्वर्गीय सुख भोगून् । 
इन्द्र क्षत्रासमातिषु रथप्रोष्ठेषु धारय । दिवीव सूर्य दृशे ॥५॥ 


हे इन्द्रदेव ! सूर्यदेव आकाशमा देखिएझैँ तिमी रथमा आरुढ भएर असमाति राजालाई सुरक्षा बल 
धारण गराउ । 


अगस्त्यस्य नदभ्यः सप्ती युनक्षि रोहिता।. 
 पणीन्र्यक्रमोरभि विश्वात्रजत्रराधसः ॥६॥. . 
हे राजन् ! तिमी अगस्त्य क्रेषिका सुखदायी बन्धुबान्धवका लागि आफ्ना गतिशील दुई वटा राता 
वर्णका अश्व रथमा नियुक्त गर । अति कन्जुस व्यापारी, दान आदि असल कार्यमा शून्य छन् भने 
तिनलाई तिमी पराजित गराछ । 
. . अरयंमातायं पितायं जीवातुरागमत्। इद तव प्रसर्पणं सुबन्धवेहि निरिहि॥७॥ 


यहाँ आएका अग्निदेव माता, पिता र जीवनदाता हुन् । हे प्राण ! यो शरीर जीवनको आश्रय हो  
 यसैमा अडिएर बसौ। 
 यथा युगं वर्रया नद्यन्ति धरुणाय कम्। . . 
 एवादाघारं ते मनो जीवातवे न मृत्यवेथो अरिष्टातये ॥८॥ 

रथ. थाम्नका लागि दुवै जुवामा डोरी बाँधैझैँ तिम्रो मनलाई जीवनशक्ति र आरोग्यताका लागि 
धारण गर्दछौँ, मृत्युका लागि होइन ।, 

. यथेयं पृथिवी मंही दाधारेमान्वनस्पतीन्। 

 एवा दाधार ते मनो जीवातवे न मृत्यवे थो अरिष्ख्ातये ॥९॥ 
विशाल धर्तीले यी वृक्षवनस्पतिलाई धारण गरेभैँ अग्निदेव तिम्रा मनलाई धारण गर्दछन् । त्यसैबाट 
तिमी जीवनशक्ति र कल्याण प्राप्त गर र मृत्युबाट संरक्षित होर । 

यमादह वैवस्वतात्सुबन्धोर्मन आभरम्। 
जीवातवे न मृत्यवेथो अरिष्टतातये ॥१०॥ 
विवस्वान्का पुत्र यमराजबाट हामीले सुबन्धुको मन विमुक्त गरायौँ । त्यसबाट उनी कल्याणरूपी 
जीवन धारण गर्दै मृत्युबाट सुरक्षित रहून्। 
न्यपग्वातोश्व वाति न्यक्तपति सूर्य । नीचीनमध्नया दुहे न्यग्भवतु ते रप ॥११ 
वायुदेव दिव्यलोकबाट तल्लो लोकमा प्रवाहित हुन्छन्। सूर्यदेव माथिबाट तलतिर ताप प्रदान 
४. । अहिंस्रक गाई तलै दुहिन्छन्। त्यसै गरी हे सुबन्धु ! तिम्रो मङ्गल पनि तलका लोकतिर 
जा होस्  
भगवानयं मे भगवत्तरः । 
हि क ०० शिवाभिमर्शनः ॥१२॥ ॥ 

हाम्रो हात सौभाग्यले युक्त छ। अति सौभाग्यशाली हात सबैका लागि सबै रोग निवारण गर्ने 
खालको छ। यो हात शुभ र कल्याणकारी छ। म 


९१५ 





का ६१ 
क्रषि  नाभानेदिष्ठ मानव ।  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

इदमित्था रौद्र गूर्तवचा ब्रह्म क्रत्वा शच्यामन्तराजौ । 

क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठाः पर्षत्पक्थे अहन्ना सप्त होढ्न्॥१। ।१॥ 
नाभानेदिष्ठ ग्रषिका मातापिता र दाजुभाइले कार्यविभाजन गर्ने नाभानेदिष्ठलाई उनको 
भाग दिन बिर्सिएर रुद्रदेवको अर्चना गर्न थाले । यसो भएपछि नाभानेदिष्ठ पनि रुद्रको स्तोत्रका 
लागि तयार भएर अङ्गिराहरू यज्ञमा सम्मिलित भए । यञ्चका छैटौँ दिन उनलाई बिर्सिने मानिस र 
सात होताहरूलाई उनैले यञ्चको कार्य पूरा गराए । 

स इद्दानाय दभ्याय वन्वञ्च्यवानः सूदैरमिमीत वेदिम्। 

तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः क्षोदो न रेत इतकति सिञ्चत्॥२॥ 
स्तोतालाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र शत्रु संहार गर्नका लागि अमस्त्रादि दिँदै रुद्रदेव यज्ञमा विराजमान 


भए । जलवर्षाद्वारा बादलले आफ्नो प्रभाव या बल प्रदर्शन गरेझैँ रुद्रदेव यञ्चमा उपस्थित भएर 
आफ्नो क्षमता सबैतिर देखाउन थाले । 


मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता । 
आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशँ गभस्तौ ॥३॥ 

 हे अश्विनीकुमार हो । जुन क्रत्विक् प्रचुर हविष्य पदार्थले सम्पत्न भएर पनि आफ्ना हातमा औँला 
पक्रेर तिम्रो नाम उच्चारण गर्दै यञ्च सम्पादन गर्दछन्, तिमी मनजस्तै शीघ्र गतिले त्यस स्तोताका 
यज्ञमा विवेकपूर्वक गमन गर्दछौ । 

कृष्णा यग्दोष्वरुणीषु सीदद्विवो नपाताश्विना हुवे वाम् ! 

वीतं मे यज्ञमा गत मे अन्न ववन्वांसा नेषमस्मृतध्रू ॥४॥ 
दिव्यलोकका पुत्र अश्विनीकुमार हो । रातको अन्धकार विनाश भएर प्रातःकालीन सूर्यका 
किरणको रातो रङ्गको आभा प्रकट हुँदा तिमीलाई हामी आहवान गर्दछौँ । तिमी यज्ञको इच्छाले 
प्रेरित भएर हाम्रा यज्चमा आउ र हविष्यानत्न सेवन गर । तिमीहरू दुवै अश्वभझैँ निरन्तर हवि भक्षण 
गर्दै द्वेषको भावना बिर्स । 

प्रथिष्ट यस्य वीरकर्ममिष्णदनुष्ठितँ नु नर्यो अपौहत् । 

पुनस्तदा वृहति यत्कनाया दुहितुरा अनुभृतमनर्वा ॥५॥ 
प्रजापति ब्रह्माको तेज सन्तान उत्पादन गर्नमा सक्षम छ, उनैले मानिसका दु तेज छोड्दछन् । 
आवश्यकताअनुसार उनी तेज पुनः धारण गर्दछन् । उनले आफ्नी सुन्दर कन्या उषामा त्यही 
उत्पादक तेज स्थापित गराएँ । 

मध्या यत्कर्त्वमभवभीके कामं कुण्वाने पितरी युवत्याम् । 

मनानग्रेतो जहतुर्वियन्ता सानौ निषिक्त सुकृतस्य योनौ ॥६॥  . 
सृष्टिको कामनाले युक्त भएर प्रजापतिले युवती कन्या उषामा तेज स्थापित गराएका बेला दुवैका 
बीचमा शक्तिको प्रतीक सानो प्राणररूपी कर्जा अभिसिञ्चित भयो । यज्ञको आधारस्वरूप उच्च 
उद्देश्य प्राप्तिका लागि दुवैको सङ्गम भएपछि कल्याणका प्रतीक रुद्रको उत्पत्ति भयो । 

पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्क्ष्मया रेत सञ्जग्मानो नि षिञ्चत्। 

स्वाध्योजनयन्बंह्य देवा वास्तोष्पतिं व्रतपा निररतक्षन् ॥७॥ 
कन्या उषासँग प्रजापतिको तेज संयोजन भएका बेला पृथ्वीका लागि उत्पादक तेज सेचन गरियो । 
त्यसैबाट सत्कर्मशील देवताले ब्रह्मशक्ति उत्पादन गरे। वास्तोष्पतिका त्यस व्रतशीलताले 
वास्तोष्पतिको सिर्जना भयो । 

सई वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदा परैदप दभ्रचेताः । 

सरपत्पदा न दक्षिणा परावृङ् न ता नु मे पृशन्यो जगृभ्रे ॥८॥ हैन 
सामर्थ्यवान् इन्द्रदेवले नमुची वध गर्ने बेलामा मुखबाट फिँजकाढ्दै युद्धबाट फिर्ता भएझ हाम्र। 
नजिकै वास्तोष्पति जुन गोडाले आए उनेद्वारा फिर्ता गए । अङ्गिराहरूले दक्षिणाका रूपमा हामीलाई 


गाई प्रदान गरे। उनले ती गाई परैबाट त्यागेर एक पाइलो अघि सरेनन् । सजिलोसित ग्रहण गरिने 
हाम्रा गाई मार्गदर्शक रुद्रदेवले ग्रहण गर्दैनन् । 


९१६ 





मक्षू न वहि प्रजाया उपब्दिरग्निन नग्न उप सौददुधः । 
सनितेष्म सनितोत वार्ज स धर्ता जञ्जे सहसा यवीयुत् ॥९॥ थ यस यज्ञमा 
प्रजालाई सताउने र अगिनिजस्तै दहन शक्ति भएका असुर अचानक साथिय १ 
उपस्थित हुन सक्दैनन्। रातमा पनि वस्त्रहीन दुष्ट असुर अग्निका नजिकै आउन सक 
किनभने यस यज्ञका सरक्षक रद्रदेव हुन्, यञ्चका अर्का संरक्षक अग्निदेव समिधा ग्रहण गत 
हविष्यात्नरूपी शक्ति बाँड्दै यज्ञवाहकका रूपमा अग्निदेव राक्षससितका युद्धमा जुटेका हुन्छन् 
मक्षू कनाया सख् नवगवा ग्रत॑ वदन्त ग्रतयुक्तिमग्मन्। 
.  दविबहसोयउप अप्युता दुदुक्षन् ॥१०॥ 
नौ महिनासम्म यज्ञको अनुष्ठान गर्दै आङ्गिरसहरूले गाई उपलब्ध गरे । उनले सुन्दर स्तुतिका 
सहयोगले यञ्चीय वाणी प्रयोग गर्दै पूर्ण गरे । उनीहरूले इहलौकिक र पारलौकिक दुवै किसिमका 
उपलब्धि प्राप्त गरे र इन्द्रका समीप गए। दक्षिणारहित निष्काम भावले सत्र नामको यज्ञ 
उनीहरूले सम्पन्न गरेर अनन्त फल प्राप्त गरे। 


मध्ू कनायाः सख्य॑ नवीया राधो नरेत क्रतमित्तुरण्यन्। 

शुचि यत्ते रेवण आयजन्त सबर्दुघायाः पय उस्रियायाः ॥११॥ 
अङ्गिराहरूले अमृततुल्य दुधालु गाईको सफा र पवित्र दुध यञ्चमा समर्पित गर्दा उत्तम स्तोत्र 
वाणीले नवीन सम्पत्तिजस्तै द्रुलोकले सेचन गरेको वर्षारूपी प्रवाह प्राप्त गरे । 


पश्चा यश्वा वियुता बुधन्तेति ब्रवीति वक्तरौ रराणः । 

वसोर्वसुत्वा काखोउनेहा विश्व विवेष्टि द्रविणमुप क्वु ॥१२॥ 
यजमान स्तोता गोठमा गाईविनाका देखिँदा स्तोत्रमा रमाउने र ऐश्वर्यले विशेष वैभवशाली, 
पापरहित इन्द्रदेव सबै गाईरूपी धन चाँडै चारै तिरबाट बटुलेर यजमान साधकलाई दिनका लागि 
तयार भएका छन् भन्दथे । 

तदिन्नवस्य परिषद्वानो अग्नन्पुरू सदन्तो नार्षद बिभित्सन्। 

वि शुष्णस्य संग्रथितमनर्वा विदसुरुप्रजातस्य गुहा यत् ॥१२॥ 
अनेकौँ रूपमा विस्तारयुक्त बलशाली इन्द्रदेवले शुष्ण नामका राक्षसको गोप्य मर्म पत्ता लगाएर 
त्यसलाई विनाश गर्दा अथवा नृषदका पुत्रको संहार गर्दा उनका सेवकहरू विभिन्न किसिमले 
उनलाई घेरेर उनीसितै जान्छन् । 

भर्गो ह नामोत यस्य देवाः स्वर्ण ये त्रिषधस्थै निषेधुः । 

अग्नि नामोत जातवेदाः श्रुधी नो हातेर्क्रतस्य होताधुक् ॥१४॥ 
स्वर्गीय स्थितिअनुसार यज्ञस्थलका कुशका आसनमा प्रतिष्ठित देवताहरू अग्निलाई भर्ग भन्ने 
नामले सम्वोधित गर्दछन् । अग्निका एउट तेजको नाम जातवेदस् पनि हो । हे यज्ञ उत्पादक यज्ञका 
होतारूप अग्निदेव  अनुकूल भएर हाम्रो आहवान स्नेहयुक्त भावनाले ग्रहण गर । 

उत त्या मे रैद्रावर्चिमन्ता नासत्याविन्द्र गूर्तये यजध्यै। 

म मनुष्वदवृक्तबहिषि राणा मन्दू हितप्रयसा विष्षु ज्यू ॥११॥ 

हे इन्द्रदेव ! तेजयुक्त दुवै रुद्रपुत्र अश्विनीकुमार स्तोत्र सुनेर यज्ञस्थलमा आञन्। ती आदिपुरुष 
महाराज मनुका यज्ञमा प्रशंसित भएभैँ यज्ञस्थलमा अति हर्षित होउन् । हामीमाथि कृपा गर्दै श्रेष्ठ 
धन र अन्रदाता प्रजाको सुखका लागि यज्ञ धारण गरुन् । 

अय स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः । 

स कक्षीवन्त रेजयत्सो अगि नेमिँ न चक्रमर्वतो रघुद्रु ॥१६॥ 
सबैका प्रेरक र सबैबाट स्तुति गरिएका औषधिका राजा सोमदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । शुद्ध र कार्यमा 
कुशल सोम स्वयं सेतुरूप हुन्। उनी सधैं जल पार गर्दछन्। शीघ्र गमनशील घोडो चक्रको मा 
कम्पित गरेझैँ कक्षीवान् र अग्निलाई पनि तिनै सोमदेव प्रकम्पित गराउँछन् । पुरा 

स ह्विबन्धुर्वैतरणो यष्य सबधुँ धेनुमस्व दुहध्यै। 

संयन्मित्रावरुणा वृञ्ज  कुन कुक १०० ॥१७॥ सुमी । 
अगनिदेव यो लोक र् परलोक दुवका लाग छन्। उनी हविले 

अमृततुल्य दुध दिएर रित्तिएका गाईलाई फेरि ब्याउने पारणकर्ता 

हत भे  बक उत्तम स्तवनले प्रशंसित गर्न सकिन्छ करा नि पार्दछन् । 


९१७ 





 तत पि र ति र उ रा कक? 


तद्ुन्धुः सूरिर्दिवि ते धियंधा नाभानेदिष्ठो रपति प्र वेनन्। 
सा नो नाभि परमास्य वा घाहँ तत्पश्वा कतिथश्चिदास ॥१०५॥ 
हे द्युलोकमा विद्यमान सूर्यदेव । तिमीलाई परम बन्धु नाभानेदिष्ठले प्रार्थना गर्दछन् । कर्मशील 
नाभानेदिष्ठ अङ्गिराले प्रदान गरेका एक हजार गाईको कामना गर्दै स्तुति गर्छन् । द्युलोक हाम्रो र 
सूर्यको उत्पत्तिस्थल हो । सूर्य र मेरा जन्ममा कति अन्तर छर ? 
इयं मे नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्व । 
द्विजा अह प्रथमजा ग्रतस्येदं धेनुरदुहज्जायमाना ॥१९॥ 
द्युलोक मेरो उत्पत्तिस्थल र आश्रयस्थल हो । सम्पूण देवता मेरा आफ्नै हुन् । म सबैमा विद्यमान 
छु। द्विजहरू सत्यका स्वरूप ब्रह्याबाट उत्पन्न भएका हुन् । यञज्ञका स्वरूप गाईले प्रकट भएर 
सबैको सृष्टि गरे । 
अधासु मन्द्रो अरतिर्विभावाव स्यति द्विवर्तनिर्वनोषाट्। 
उर््वा यच्छेणिर्न शिशुर्दन्मक्षू स्थिर शेवृधं सूत माता ॥२०॥ 
अति आनन्दित भएर अग्निदेव चारैतिर आफ्नो स्थान ग्रहण गर्दछन् । कान्तिमान्, काठभक्षक र दुवै 
लोकका सहायक अग्निको ज्वाला माथि उठ्छ। अति स्तुत्य, स्थायी सुखका प्रवर्द्धक, अग्निको 
माताले उनलाई यस्मा शीघ्र उत्पन्न गर्दछिन् । 
अधा गाव उपमातिं कनाया अनु श्वान्तस्य कस्य चित्परेयुः । 
श्रुधि त्वं सुद्रविणो नस्त्वं याडाश्वष्नस्य वावृधे सूनृताभिः ॥२१॥ 
श्रेष्ठ स्तोत्रवाणीको उच्चारणले नाभानेदिष्ठलाई शान्ति प्रदान गर्दछ। सबै किसिमका प्रशंसनीय 
इन्द्रदेवका समीप प्रार्थना जान्छ। हे ऐश्वर्यवान् अग्निदेव  हाम्रो स्तुतिमा ध्यान देञ । तिमी 
इन्द्रदेवको यज्ञ सम्पन्न गरारू । तिमी अश्वमेध यज्ञ सम्पन्न गर्ने मनु पुत्रका प्रार्थनाले समृद्ध हुन्छौ । 
अध त्वमिन्द्र विद्धयपस्मान्महो राये नृपते वज्रबाहुः । 
रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीननेहसस्ते हरिवो अभिष्टौ ॥२२॥ 
हे वज्रधारी र नरका अधिपति इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो विपुल ऐश्वर्यकामनाको अभिप्राय जान र 
बुझ। हामी तिम्रा लागि स्तुति गान गर्दै हविष्यान्न समर्पित गर्दछौँ । तिमी हाम्रो संरक्षण गर। हे 
अश्वले सम्पन्न इन्द्रदेव !। तिम्रा अनुकम्पाले हामी पापमुक्त होऔँ । 
अध यद्राजाना गविष्ठै सरत्सरण्यु कारवे जरण्युः । 
विप्र प्रेष्ठ स ह्योषाँ बभूव परा च वक्षदुत पर्षदेनान् ॥२३॥ 
हे दीप्तिमान् मित्रावरुण ! गाईरूपी धनका कामनाले प्रेरित भएर अङ्गिराहरूले यज्ञ सम्पन्न 
गर्दछन् । सर्वज्ञाता नाभानेदिष्ठ स्तोत्रका आकाङक्षाले यज्ञका समीप जान्छन् । नाभानेदिष्ठले स्तोत्र 
गाएर यज्ञ सम्पूर्ण गरे । यसैबाट उनी अति ज्ञानी विप्र भए । 
अधा न्वस्य जेन्यस्य पुष्यै वृथा रेभन्त ईमहे तदू नु। 
सरण्युरस्य सूनुरश्वो विप्रश्नासि श्रवसश्च सातौ ॥२४॥ 
हामी श्रद्धापूर्वक स्तुतिगान गर्न, जयशील र प्रशंसनीय वरुणेदवको अभीष्ट सिद्धिको कामना 
गर्दछौँ। शीघ्रगामी अश्व वरुणदेवका पुत्रजस्तै हुन् । हे वरुणदेव ! तिमी शुद्ध स्वरूप छौँ । 
 हामीलाई अन्न लाभबाट लाभान्वित गर्नका लागि प्रेरित होङ । 
युवोर्यदि सख्यायास्मै शर्धाय स्तोम जुजुषे नमस्वान् । 
विश्वत्र यस्मिन्ना गिर समीचीः पूर्वीय गातुर्दाशत्सूनुतायै ॥२५॥ 
हे मित्र र वरुणदेव हो ! तिमीहरूको मैत्री भावना बलियो गराउने र् बल वृद्धिका लागि अन्नले 
युक्त क्रत्विकले विनम्रतापूर्वक प्रार्थना गर्दा तिम्रा बन्धुत्व भाव प्राप्त गरेर सम्पूर्ण विश्वमा यज्ञको 


महिमा विस्तार हुन्छ। चिरपरिचित मार्ग सुखदायक भएझैँ तिमीहरूको मेत्री भावना हामी 
स्तोताका लागि सुखदायक होस् । 


स गृणानो अद्विर्देववानिति सुबन्धुर्नमसा सूक्तैः । 
वर्धदुक्थैर्वचोभिरा हि नूनं व्यध्यैति पयस उस्रियायाः ॥२६॥ 
 ३ परम बन्धु वरुणदेव । देवताका सहयोगले नमस्कार र श्रेष्ठ स्तोत्रले स्तुत्य भएर आनन्दपूर्वक 


समृद्ध हो। स्तोत्र वचनले देवताहरू चाँडै हामीकहाँ आञन् । देवताहरूकै निम्ति गाईको दुधका 
धारा यज्ञमा प्रवाहित हुन्छन् । । 





९१८ 





हक. 





तक पुणोमहो यजत्रा पत देवास उतये सजोषाः । 

येवाजाँ अनयता वियन्तो ये स्था निचेतारो अमूरा ॥२७॥ । 
है यजन याग्य देवता हो ! हाम्रो उचित संरक्षणका लागि सङ्गठित होओ  हे ज्ञानी अङ्गिरा  
परिश्र्मपरवक हामीलाई तिमीहरूले बल प्रदान गरेका छौ। तिमीहरूको मोहको दृष्टि सकिएको 
छ। यस बेला गाईरूपी ऐश्वर्यसम्पदा प्राप्त गर  


डिन सूक्त  ६२ 
क्रषिना । देवता  विश्वेदेवा सावर्णि । छन्द  जगती अनुष्टुप् त्रिष्टुप्। 
ये यसेन दक्षिणया समक्ता इन्द्रस्य सख्यममृतत्वमानश । 
, पेभ्यो भद्रमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥१॥ की 
हे मेधायुक्त अङ्गिरा हो  हवियोग्य पदार्थ र दक्षिणाले सम्पन्न यञ्गौय सत्कर्मले इन्द्रदेवको बन 


र अमृतत्त्व उपलब्ध गरेका हौ । उनका निमित्त तिमीहरू सबैको कल्याण होस् । म नभानेदिष्ठलाई 
पनि यञ्चका लागि स्वीकार गर। 


य उदाजन्पितरो गोमयं वस्वृतेनाभिन्दन्परिवत्सरे वलम्। 
दीर्घायुत्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥२॥ 
हे पिताजस अङ्गिरा हो ! तिमीहरूले वर्षभरिका सत्यका ज्ञानयज्ञले वल नामका राक्षस उच्छेदन 
गरेर गाईसँगै धनसम्पन्न आवास उपलब्ध गयौ । तिमीलाई दीर्घायु प्राप्त होस् । हे मेधावीजन हो  
तिमीहरू मनुका पुत्रलाई यञ्चका लागि स्वीकार गर्  
य त्रतेन सूर्यमारोहयन् दिव्यप्रथयन्पृथिवी मातरं वि। 
सुप्रजास्त्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥३॥ 
हे अङ्गिरा हो  तिमीहरूले सत्यरूपी यञ्चका तेजले दिव्य लोकमा सर्वप्रेरक सूर्य प्रतिष्ठित गरायौ र 
सबैको निर्मात्री पृथ्वीलाई यज्ञीय सत्कर्मले समृद्ध एवं विख्यात गरायौ। तिमीहरूका प्रजा र 
सन्तान असल होउन् । हे श्रेष्ठ ज्ञाननिष्ठ ग्रषि हो ! तिमीहरू मनुका पुत्रलाई आफूसाथै राख । 
अयं नाभा वदति वल्गु वो गृहे देवपुत्रा भ्रषयस्तच्छुणोतन । 
सुब्रह्मण्यमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥४॥ 
हे देवताका पुत्र अङ्गिरा हो ! यी नाभानेदिष्ठ तिमीहरूका यज्ञस्थलमा कल्याणकारी कुरा गर्दछन् । 
उनको कुरो आदरसहित सुन । तिमीहरू सुहाउँदो व्रह्वशक्ति प्राप्त गर । हे मेधासम्पन्न श्रेष्ठ अङ्गिरा 
हो  तिमीहरू मनुको पुत्र मलाई आफूसँगै राख। 
विरूपास इदृषयस्त इग्दम्भीरवेपसः । 
ते अङ्गिरसः सूनवस्ते अग्ने परि जशिरे ॥५॥ 
अङ्गिरा विभित्र रूपका छन् । यिनी गम्भीर कर्म गर्ने अग्निका पुत्र हुन् । यिनी सबैतिर प्रकट भएका 
छन् । 
ये अग्नेः परि जशिरे विरूपासो दिवस्परि । कि 
नवग्वो नु दशग्वो अङ्गिरस्तमः सचा देवेषु मंहते ॥६॥ 
विभिन्न रूपका अङ्गिरा दिव्यलोकमा अमिनद्वारा चारेतिर उत्पन्न हुन्छन् । तिनीहरूमध्ये कसैले नौ 
महिनासम्म र कसैले दस महिनासम्म यज्ञ गरेर तेज प्राप्त गरेका हुन् । देवतासँग रहेका अग्निदवले 
हामीलाई श्रेष्ठ धन प्रदान गर्दछन् । तायलाकाह 
इन्द्रेण युजा निः सुजन्त वाघता व्रज गामन्तर्माश्चनम् । 
सहस्र बि द्दतो अष्टकर्ण्यप श्रवो देवेष्वक्रत ॥७॥ 
उत्तम तरिकाले यज्ञकर्म सम्पन्न गर्ने अङ्गिराहरूले इन्द्रदेवका सहयोगले अश्व र गाईको समूह प्रकट 
गरे। ती क्रषिहरूले यज्चीय अवशिष्ट असङ्ख्य धन हामीलाई दिएर इन्द्र आदि देवतामा आफ्नो 
 पैशस्वितालाई प्रख्यात गराखन् । 
प्र नून जायतामयं मनुस्तोक्मेव रोहतु । यः सहस्र शताश्व सद्यो दानाय मंहते ॥ 
सयौँ गाई र हजारौँ अश्व शीघ्रताका साथ त्रषिहरूलाई दान दिनका लागि प्रेरित सावर्णि 
जलले सेचन गरिएको बिउजस्तै कर्मफलले युक्त भएर सन्तान र धन आदिले सम्पन्न छन्  भनु 


९९ 


 





न तमश्नोति कश्चन दिव इव सान्वारभम् । 

सावर्ण्यस्य दक्षिणा वि सिन्धुरिव पप्रथे ॥९॥ 
उच्च आकाशमा रहेका तेजस्वी सूर्यजस्ता सार्वा्णि मनुको जस्तो दान दिने सामर्थ्य अरू कसैमा 
छैन । सावर्णि मनुको दान सर्वत्र प्रवाहमान नदी झैँ प्रख्यात र विस्तृत छ। 


उत दासा परिविषे स्मद्विष्टी गोपरीणसा । यदुस्तुर्वश्च मामहे ॥१०॥ 
उत्तम कल्याणकारी, आज्ञाकारी, प्रचुर गाईले युक्त र सेवकजस्तका यदु र तुर्व नामका राजर्षिहरू 
दुधरूपी भोजन प्राप्त गर्न मनुलाई गाई आदि पशु प्रदान गर्दछन् । 

सहस्रदा ग्रामणीर्मा रिषन्मनुः सूर्येणास्य यतमानैतु दक्षिणा । 

सावर्ण्देवाः प्र तिरन्त्वायुर्यस्मिन्नश्रान्ता असनाम वाजम् ॥११॥ 
हजारौँ गाई दान गर्ने र मानिसका नायकजस्ता मनुको अशुभ गर्न कोही सक्षम छैन। यी मनुले 
प्रदान गरेको दक्षिणा सूर्यदेवका सहायताले तीनै लोकमा प्रख्यात होस् । सावर्णि मनुको आयु इन्द्र 
आदि देवताले समृद्ध गरुन् । आलस्यरहित हामी अन्न प्राप्त गरौँ । 

सूक्त  ६३ 

क्रषि  गयप्लात । देवता  विश्वेदेवा पथ्या स्वस्ति । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

परावतो ये दिधिषन्त आप्यं मनुप्रीतासो जनिमा विवस्वतः । 

ययातेर्ये नहुष्यस्य बर्हिषि देवा आसते ते अघि त्रुवन्तु न ॥१॥ 
इन्द्र आदि देवता दूर देशबाट आएर मानिससित मैत्रीभाव बलियो बनाउँछन् । उनीहरू यज्ञबाट 
सन्तुष्ट भएर विवस्वान्का पुत्र मनुका मानिस आदि सन्तान धारण गर्दछन् । देवताहरू नहुषका पुत्र 
ययाति राजाका यञ्चका आसनमा विराजमान हुन्छन्, उनीहरूले हामीलाई ऐश्वर्यसम्पदा प्रदान गरेर 
सम्माननीय बनाञन् र हाम्रो प्रगति गरुन् । 

विश्वा हि वो नमस्यानि वन्द्या नामानि देवा उत यशियानि वः । 

येस्थ जाता अदितेरद्धयस्परि ये पुथिव्यास्ते म इह श्रुता हवम् ॥२॥ 
हे देवता हो । तिमीहरूका सबै नाम नमस्कार गर्न योग्य र स्तुति गर्न योग्य छन्, त्यसै गरी सबै 
अङ्ग यजनीय छन् । तिमीहरू द्युलोक, अन्तरिक्ष र पृथिवीबाट प्रकट भएका छौ, यञ्चमा आएर हाम्रो 
आहवान सुन । 

येभ्यो माता मधुमत्पिन्वते पयः पीयूर्ष द्यौरिदितिरद्रिबर्हाः । 

हना उक्थशुष्मान् वृषभरान्त्स्वप्नसस्ताँ आदित्याँ अनु मदा स्वस्तये ॥२॥ 
 निर्माण गर्ने पृथ्वीमा देवताहरूका निम्ति दुधजस्तो मधुर जल प्रवाहित प्रवाहित हुन्छ। 
देवताकै लागि अविनाशी र मेघले ढाकिएका अन्तरिक्षले अमृत धारण गरेको छ र स्तुत्य यज्ञीय 
कर्मले अति सामर्थ्यवान् वृष्टिको आश्रय, उत्तमकर्मा ती अदितिका पुत्र देवताको स्तुति गरौँ । 
नृचक्षसो अनिमिषन्तो अर्हणा बृहद्देवासो अमृतत्वमानशुः । 

ज्योतीरथा अहिमाया अनागसो दिवो वर्ष्माणं वसते स्वस्तये ॥४॥ 
कर्तव्यनिष्ठ मानिसको हेरविचार गर्न सधैँ जागरुक रहने तेजस्वी देवताहरू उपासना र स्तुतिबाट 
सर्वत्र पूज्य भएर महिमावान् अमृत पद प्राप्त गर्दछन् । ज्योतिर्मय रथले युक्त, विघ्नरहित र 
पापरहित देवताहरू द्युलोकका उच्च स्थानमा लोककल्याणका लागि निवास गर्दछन् । 

सम्राजो ये सुवृधो यज्ञमायायुरपरिहवृता दधिरे दिवि क्षयम्। 

ताँ आ विवास नमसा सुवृक्तिभिर्महो आदित्याँ अदितिं स्वस्तये ॥५॥ 
आफ्ना तेजले प्रतिष्ठित र विकसित देवता हृविष्यात्र सेवन गर्नका लागि उपस्थित हुन्छन् । 
पराजयरहित भएर द्युलोकमा निवास गर्ने महिमामय देवतासँगै उनकी जननी अदितिलाई मङ्गलका 
निम्ति श्रेष्ठ हविष्यान्न र विनम्र स्तुति समर्पित गरौँ । 

को वः स्तोमं राधति यं जुजोषथ विश्वे देवासो मनुषो यति ष्ठन। 

को वो३ध्वरं तुविजाता अरं करद्यो नः पर्षदत्यंह स्वस्तये ॥६॥ हि ं 
नि हो ! हाम्रा अतिरिक्त कुन साधक तिमीलाई स्तुति गर्न सक्षम होलान् र कसलाई तिम। ं 
स्तेहवश कृपा गर्दछौ ? हे ज्ञानसम्पन्न देवता हो । हामीलाई पापबाट बचाउने, परम सुखकर र ं 
कल्याणमय यञ्ीय सत्कर्मलाई हामीबाहेक कसले स्तुति र आहुतिले सुशोभित र . सक्ला ? 


९२० 








येभ्यो हौत्रां प्रथमामायेजे मनुः समिद्धाग्निर्मनसा सप्त होतृभिः । 

तआदित्या अभयं शर्म यच्छत सुगा न कर्त सुपथा स्वस्तये ॥७॥ 
वैवस्वत् मनुले अग्नि प्रज्वलित गरेर श्रद्धायुक्त मनले सात क्रत्विकहरूसँगै देवताका लागि श्रेष्ठ 
हविरूपी द्रव्य समरपित गरे । ती अदितिका पुत्रले हामीलाई अभय र सुख प्रदान गरुन् र हाम्रो 
मङ्गल गर्नका लागि गन्तव्यमार्ग सुगम बनाउन । 

य ईशिरे भुवनस्य प्रचेतसो विश्वस्य स्थातुर्जगतश्व मन्तवः । 

ते नः कृतादकृतादेनसस्पर्यद्वा देवासः पिपृता स्वस्तये ॥८॥ 
श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न र मननीय देवताहरू स्थावर र जङ्गम सबै लोकका अधीश्वर हुन् । हे देवशक्ति 
हो । हाम्रो कल्याण र सुखका लागि तिमीहरू थाहा भएका वा नभएका सबै मानसिक पापकर्मबाट 
हामीलाई संरक्षित गर । 


भरेष्विन्द्र सुहवं हवामहेँहोमुचं सुकृत॑ दैव्यं जनम्। 

अग्नि मित्र वरुण सातये भगं द्यावापृथिवी मरुतः स्वस्तये ॥९॥ 
हामी सङ्ग्राममा शत्रुबाट जोगिनका लागि पापका मुक्तिदाता, सुखदायक इन्द्रदेवलाई आहृवान 
गर्दछौँ । श्रेष्ठ कर्मशील, दैवी गुणसम्पन्न, मनुष्य र अग्नि, वरुण तथा भग नामका देवलाई पनि 
सहयोगका लागि हामी आमन्त्रित गर्दछौँ । द्युलोक, पृथिवी र मरुतृहरूलाई अन्न र कल्याणका 
लागि आहवान गर्दछौँ । 

सुत्रामाण पृथिवीं द्यामनेहसं सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् । 

दैवी नावं स्वरित्रामनागसमस्रवन्तीमा रुहेमा स्वस्तये ॥१०॥ 
भर पर्दो गरी रक्षा गर्ने, पर्याप्त रूपमा विस्तृत, अत्यधिक विशाल, सुखदायक श्रेष्ठ आश्रय प्रदान 
गर्ने, निर्दोष, उत्तम पतवारसहितको, प्वाल नपरेको, मृत्युका भयबाट जोगाउने, दिव्य र अखण्डित 
द्युलोकका यञ्ञीय नौकामा हामी आरुढ होऔँ र त्यसबाट हाम्रो भलो होस् । 

विश्वे यजत्रा अधि वोचतोतये त्रायध्वं नो दुरेवाया अभिट्रुतः । 

सत्यया वो देवहृत्या हुवेम शुण्वतो देवा अवसे स्वस्तये ॥११॥ 
हे यजनीय देवता हो । तिमीहरू हामीलाई संरक्षणको आश्वासन प्रदान गर  सर्वत्र विनाशक 
दुर्गतिबाट सुरक्षित गर । हे देवता हो ! तिमीहरू हाम्रो सत्यस्वरूपको आदरभावले युक्त प्रार्थना 
सुन्दै हाम्रो संरक्षण र कल्याणका लागि आओ ।  

अपामीवामप विश्वामनाहुतिमपारातिं दुर्विदत्रामघायतः । 

अरे देवा द्रेषो अस्मद्युयोतनोरु णः शर्म यच्छता स्वस्तये । १२॥ 
हे देवता हो । तिमीहरू हाम्रो रोग र त्यस्तै खालका बाधक शत्रु निवारण गर । सबै किसिमको 
दानरहित बुद्धि र देवताविरोधी शत्रु पर हटाओ । तिमीहरू धनका लोभी, दुरवुद्धि र देवताका लागि 
हविष्यान्नले रहित शत्रु पर भगाओ। हामीसित सम्बन्धित शत्रुको वेरभाव निवारण गर र 
कल्याणका लागि प्रचुर सुखसम्पदा प्रदान गर । 

अरिष्ट स मर्तो विश्व एधते प्र प्रजाभिर्जायते धर्मणस्परि । 

यमादित्यासो नयथा सुनीतिभिरति विश्वानि दुरिता स्वस्तये ॥१३॥ 
हे आदित्य हो । तिमीहरू सम्मार्ग देखाउँदै पापकर्मबाट जोगाएर कल्याणकारी पथमा प्रेरित 
गर्दऔौ। मानिसहरू सबै खालका अनिष्टरहित भएर प्रगतिपथमा अग्रसर हुन्छन्। तिनीहरू 
सत्यरूपी धर्मको आचरणले सुसन्तति र पशु आदिले सम्पन्न हुन्छन्। 


यं देवासोवथ वाजसातौ यं शूरसाता मरुतो हिते धने। 
प्रातर्यावाणं रथमिन्द्र सानसिमरिष्यन्तमा  ११० ॥१४॥ 
देवता हो  अन्न सामग्री प्राप्त गर्न तिमीहरू रथ चलाउँछौ। हे मरुत्हरू हो  वीरका लागि उचित 
सङग्राममा शत्रुले जोगाएको सम्पदा प्राप्त गर्न तिमीहरू रथ जोगाउँछौ । हे इन्द्रदेव ! सङ्ग्राममा 
जान लागेका त्यही रथ बिहानीपख पाउने कामना त. यस्तो ध्वस्त नहुने रथमा आरुढ भएर हामी 
कल्याणका मार्गमा अग्रगामी होऔँ । 


९२१ 





स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वसु स्वस्त्यपप्सु वृजने स्वर्वति । 
स्वस्ति नः पुत्रकृथेषु योनिषु स्वस्ति राये मरुतो दधातन ॥१५॥ 

. मार्ग, मरुस्थल, जलका बीच र युद्धक्षेत्र आदि सबै ठाउँ हाम्रा लागि कल्याणकारी होउन् । 
अस्त्रआदिको प्रयोग भइरहेका सेनाका बीचमा पनि हाम्रो भलो नै होस् । सन्तान उपन्न गर्ने स्त्रीको 
गर्भ, शिशु र घरको हित होस्। हे देवता हो ! हाम्रो धन आदि ऐश्वर्य लाभका लागि तिमीहरू 
मङ्गलमय होओ । 


स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठा रेकणस्वत्यभि या वाममेति । 

सा नो अमा सो अरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगोपा ॥१६॥ 
पृथ्वी युद्धभूमिमा जाने मानिसका लागि कल्याणकारिणी छन् र श्रेष्ठ ऐश्वर्यशालिनी भएर अर्काका 
लागि सुख प्रदान गर्दछिन् । पृथ्वीले हाम्रो घर संरक्षित गरुन्, उनैले वन प्रदेशको पनि रक्षा गरुन् । 
हे देवताहरूबाट संरक्षित पृथिवी ! हाम्रा लागि तिमी उत्तम आश्रययुक्त सिद्ध होड । 

एवा प्लतेः सूनुरवीवृधद्दो विश्व आदित्या अदिते मनीषी । 

ईशानासो नरो अमर्त्यनास्तावि जनो दिव्यो गयेन ॥१७॥ 
हे सम्पूर्ण देवता र देवमाता अदिति ! ज्ञानले सम्पन्न स्तोता प्लात क्रषिका पुत्र गयले तिमीहरूलाई 
स्तुति प्रार्थनाले राम्रोसित समृद्ध पारेका छन् । अविनाशी देवताका कृपाले मानिस ऐश्वर्यका स्वामी 
हुन्छन् । दिव्य गय तिमी देवताहरू स्तुति गर्दछन् । 

सूक्त ६४. म 
क्रषि  गय प्लात । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
. कथा देवानां कतमस्य यामनि सुमन्तु नाम शुण्वतां मनामहे। 

को मृडाति कतमो नो मयस्करत्कतम ञती अभ्या ववर्तति ॥१॥ 
यञ्चमा हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गर्ने कुन देवताप्रति कस्ता खालका मननीय स्तोत्र कुन तरिकाले हामी 
प्रस्तुत गरौँ ? कुन देवताले हामीमाथि कृपा गरेर कल्याणकारी सुख प्रदान गर्छन् ? कुन देवता 
हाम्रो संरक्षणका लागि हाम्रा यञ्चमा उपस्थित हुन्छन् ? 

क्रतूयन्ति क्रतवो हत्सु धीतयो वेनन्ति वेनाः पतयन्त्या दिशः । 


न मर्डिता विद्यते अन्य एभ्यो देवेषु मे अधि कामा अयंसत ॥२॥ 
 हाम्रा विवेकबुद्धिले हामीलाई अग्निहोत्र कर्म गर्ने प्रेरणा प्रदान गर्दछ । तेजसम्पन्न व्यक्ति देवताको 
कामना गर्दछन् । हाम्रो अभिलाषा देवताको अनुसरण गर्ने हुन्छ। उनै देवताका अतिरिक्त अन्य कुनै 
पनि सुखदायक छैनन् । इन्द्र आदि देवतामा नै हाम्रो अभिलाषा स्थित छ। 
नरा वा शंसं पृषणमगोह्वामग्नि देवेद्धमभ्यर्चसे गिरा । 


सूर्यामासा चन्द्रमसा यमं दिवि त्रितँ वातमुषसमक्तृमश्चिना ॥३॥ 
हे साधक हो ! मानिसबाट स्तुत्य, अगम्य, पूषादेवको प्रार्थना गर र देवतामध्ये प्रज्वलित अग्निको 
स्तुति गर । तिमीहरू सबै आआफ्ना वाणीले सूर्य, चन्द्र, यम, तीनै लोकमा व्याप्त वायु, उषा, रात्रि 
र अश्विनीकुमारको स्तुति गर् । 

कथा कविस्तुवीरवान्कया गिरा बृहस्पतिर्वावृधते सुवृक्तिभि । 

अज एकपास्सुहवेभिर्त्रावर्वाभरहि शृणोतु बुध्न्यो३ हवीमनि ॥४॥ 


ज्ञानसम्पन्न अग्निदेव कसरी असङ्ख्य स्तोताले युक्त छन् र कुन वाणीले सम्माननीय हुन्छन् ? 
श्रेष्ठ स्तोत्र वाणीले बृहस्पतिदेव हर्षित भएर बढ्दछन् । अजएकपात् र अहिर्बुध्नय देवता आहवान 
गरिँदा खुसी भएर हाम्रो श्रेष्ठ मन्त्रयुक्त स्तोत्र सुनून् । 


दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विवाससि । 
 अतूर्तपन्था पुरुरथो अर्यमा सप्तहोता विषुरूपेषु जन्मसु ॥५॥ 


। अदिति  दक्षको जन्म हुँदा तिमी प्रकाशमान मित्रावरुणको सेवा गर्दछ्यौ । विभिन्न प्रकारका 


स्वरूपमा जन्म लिने सप्त होता अर्यमा अविचलित मार्गमा हिँडाउने सुखका साधनले युक्त रथले 
सम्पन्न हुन्छन् । 


९२२ 








तेनो अर्वन्तो हवनश्रुतो हव विश्व शृण्वन्तु वाजिनो मितद्रवः । 

सहस्रसा मेधसाताविव मना महा ये धन समिथेषु जभ्रिरे ॥६॥ 
इन्द्रदेवका अश्वले सङ्ग्रामका समयमा शत्रुको विशाल धन आफूखुसी वहन गर्दछन्  उनी यञ्च 
कालमा सधैँ हजारौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् र कुशल अश्वको जस्तै शीघ्र गतिले पाइला 
सार्छन्। ती ७ हाम्रो आहृवान सुनून् र आमन्त्रण कहिल्यै अस्वीकार गर्नेछैनन्। 

प्रवा वायु रथयुर्ज पुरन्धि स्तोमैः कृणुध्वं सख्याय पूषणम्। 

तेहि देवस्य सवितु सवीमनि क्रतु सचन्ते सचितः सचेतसः ॥७॥ 
हेस्तोता हो ! तिमीहरू रथ योजित गर्ने वायु, विपुल कर्म गर्ने इन्द्रदेव र पूषादेवलाई श्रेष्ठ स्तुति 
गरेर आफ्नो मैत्रीका लागि आमन्त्रित गर। ती सबैले एकै किसिमका मनले सर्वप्रेरक 
सवितादेवका यञ्चमा बिहानीकै समयमा आएर विराजमान हुन्छन्। 


त्रिः सप्त सम्मा नद्यो महीरपो वनस्पतीन्पर्वता अग्निमूतये। 
कृशानुमस्तृन्तिष्यं सधस्थ आ सुद रुदरेषु रुद्रियं हवामहे॥८॥ 
तीनै लोकमा निरन्तर सञ्चारित सात किसिमका प्रवाह, निरन्तर सञ्चरणशील सात सागर, 
वनस्पति, पर्वत, अग्नि, कृशानु नामका सोमपालक गन्धर्व, बाण चलाउने अनुचर गन्धर्व, पुष्य 
नक्षत्र, हविको भागका लागि योग्य रुद्र र रुद्रगणमा श्रेष्ठ रुद्रलाई हामी यज्ञको संरक्षणका लागि 
आहवान गर्दछौँ  
सरस्वती सरयुः सिन्धुरूर्मिभिर्महयो महीरवसा यन्तु वक्षणीः । 
देवीरापो मातर सूदयिल्वो घृतवत्पयो मधुमन्नो अर्चत ॥९॥ 
महान् पूजनीय र तरङ्गयुक्त तीन लोकका सातसात धारा हाम्रो संरक्षण गरुन् । माताजस्तै र जलका 
प्रेरक सबै देवीले घिउजस्तै पुष्टिदायक र महजस्तै पोषण प्रदान गरुन्  
उत माता बृहदिवा शुणोतु नस्त्वष्य देवेभिर्जनिभिः पिता वचः । 
 श्रभुक्षा वाजो रथस्पतिर्भगो रण्वः शंसः शशमानस्य पातु न ॥१०॥ 
तेजस्विनी देवमाताले हाम्रो निवेदन सुनून्। देवपिता त्वष्यले आफ्ना पुत्र देवता र उनका 
पलीहरूसँगै हाम्रा वचनको अभिप्राय बुझिदिन्। इन्द्र, वाज, रथपति भगदेव र स्तुत्य 
मरुत्हरूले हामी स्तोताको रक्षा गरुन्। 
रण्वः संदृष्यै पितुमां इव क्षयो भद्रा रुद्राणां मरुतामुपस्तुतिः । 
गोभिः ष्याम यशसो जनेष्वा सदा देवास इडया सचेमहि॥११॥ 
देख्ामा राम्रा मरुत्हरू अन्नले परिपूर्ण आवासगृहजस्तै छन्। रुद्रका पुत्र मरुत्हरूको प्रशंसनीय 
प्रार्थया अत्यन्त कल्याणकारी छ। मानिसहरूमा हामी गाई आदि पशुधनले युक्त भएर यशस्वी 
बनौँ। हे देवता हो  हामीलाई सधैँ अन्नले सम्पन्न बनाओ  
याँ मे धियं मरुत इन्द्र देवा अददात वरुण मित्र यूयम्। 
ता पीपयत पयसेव धेनुं कुविदूगिरो अधि रथे वहाथ ॥१२॥ 
है मरुत्गण, इन्द्र, देवतागण, वरुण र मित्र हो ! दुधले गाई भरिपूर्ण भएझैँ हामीलाई असल कर्मले . 
अभीष्ट फलयुक्त गराओ । तिमीहरू स्तोत्र सुनेपछि रथमा ००७०७७ आएका छौ। 
यथा चिदस्य नः सजात्यस्य मरुतो बुबोधथ। 
कपि नि संनसामहे तत्र जामित्वमदितिर्दधातु न ॥१३॥ 
है मरुतृहरू हो  तिमीहरूले यसभन्दा पहिले पनि अनेकौँ पटक हामीसित बन्धुत्वको सम्बन्ध 
बनाएका छौ । यज्ञस्थलको केन्द्रमा हामी सबैभन्दा पहिले तिमीहरूलाई अर्चना गर्दछौं । देवमाता 
अदितिले हामी मानिसबीचको आपसी ५७०३७७३३ै०० पारुन्  
मातरा मही देवी देवाञ्जन्मना यशिय इन । 
१०० ००००७ पुरू रेतासि पितृभिश्न सिञ्चत ॥१४॥ 
सम्पूर्ण विश्वको सृष्टि गर्ने, महिमासम्पन्न दीप्तिमान् र यजनयोग्य द्यावापृथिवी प्रकट हुनेबित्तिकै 
इन्द्र आदि देवतालाई प्राप्त गर्दछन्। द्युलोक र पृथिवीलोक यी दुवैलाई अनेकौँ किसिमले 
भेरणपोषण गर्न काम लाग्ने अन्नजल आदिले देवता र मानिसलाई पोषण गर्दछन्  पालनका 
देवताका सहयोगले विपुल तेजको सेचन हुन्छ। 


९२२ 





वि षा होत्रा विश्वमश्नोति वायँ बृहस्पतिररमतिः पनीयसी । 

ग्रावा यत्र मधुषुदुच्यते बृहदवीवशन्त मतिभिर्मनीषिणः ॥१५॥ 
सबैलाई बोलाउने माध्यमका रूपमा वाणी रहेको हुन्छ। त्यसले सबै खालका श्रेष्ठ ऐश्वर्य व्याप्त 
गराउँछ। महान् गुणको पालक, स्तुतियुक्त हुनाले देवताका निमित्त उसैले स्तोत्र प्रकट गर्दछ । यहाँ 
सोम पेल्ने ढुङ्गा पनि सुशोभित छन्, यस्ता स्तवनीय यज्ञमा स्तोताहरू आफ्ना प्रार्थनाले देवतालाई 
यञ्तिर अभिमुख गराउँछन् । 


एवा कव्स्तुवीरवाँ क्रतजा द्रविणस्युद्रेविणसश्चकानः । 
उक्थेभिरत्र मतिभिश्च विप्रोपीपयद््गयो दिव्यानि जन्म ॥१६॥ 
 क्रान्तदर्शी, धेरैको स्तुति प्राप्त गर्ने, यज्ञका विशेषज्ञ, पशु आदि ऐश्वर्य कामना गर्ने, ज्ञानले सम्पन्न 
गख ग्रषिका वचन र स्तुतिले अलौकिक देवताको प्रार्थना गरे । 


एवा प्लतेः सुनुरवीवृधद्दो विश्व आदित्या अदिते मनीषी । 
ईशानासो नरो अमर्त्यनास्तावि जनो दिव्यो गयेन ॥१७॥ 
हे देवता र देवमाता अदिति ! ज्ञानको खोजीमा संलग्न, सत्यको आचरण जात्ने, स्तोता प्लात 
क्रषिका पुत्र गयले स्तुतिका माध्यमले तिमीहरूलाई संवर्द्धित गरे । देवताका अनुग्रहले मानिस 
ऐश्वर्यसम्पन्न हुन्छ। अत गय दिव्यजनको स्तुति गर्छन् । 
सूक्त  ६५ 
क्रषि  वसुकर्ण वासुक्र । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगतीपत्रिष्टुप्। 
अग्निरिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा वायुः पृषा सरस्वती सजोषसः । 
आदित्या विष्णुर्मरुतः स्वर्बहत् सोमो रुद्रो अदितिब्रह्मणस्पतिः ॥१॥ 
अग्नि, इन्द्र, वरुण, मित्र, अर्यमा, वायु, पूषा, सरस्वती, आदित्यगण, विष्णु, मरुत्गण, स्वर्ग, सोम, 
रुद्र, अदिति र ब्रह्मणस्पति आदि सबै देवता परस्पर सङ्गठित भएर आफ्नै महिमाले यस महान् 
अन्तरिक्षलाई समृद्ध गर्दछन् । 
इन्द्राग्नी वृत्रहत्येषु सत्पती मिथो हिन्वाना तन्वार समोकसा । 
अन्तरिक्ष मह्या पप्ररोजसा सोमो घृतश्रीर्महिमानीरयन् ॥२॥ 
इन्द्र र् अग्निदेव सज्जनका संरक्षक हुन् । उनीहरू सङ्ग्राममा संयुक्त भएर आफ्ना शारीरिक 
सामर्थ्यले शत्रु विनाश गर्दछन् र व्यापक अन्तरिक्षलाई आफ्ना तेजले परिपूर्ण गराउँछन् । तेजस्वी 
सोमबाट उनको बल बढ्दछ। 
तेषां हि मह्का महतामनर्वणा स्तोमां इयर्म्यतज्ञा क्रतावृधाम् । 
ये अप्सवमर्णवं चित्रराधसस्ते नो रासन्तां महये सुमित्र्याः ॥३॥ 
महानूतम, अपराजेय र सत्यरूपी यञ्च बढाउने देवताका निम्ति हामी यञ्चको ज्ञान हुने यासिक 
स्तुतिवाणी प्रयोग गर्दछौँ । अत्यन्त आश्चर्य लाग्दो, ऐश्वर्यका अधिपति, पानी बर्साउने श्रेष्ठ 
मित्ररूपी देवताले हामीलाई ऐश्वर्यसँगै श्रेष्ठता प्रदान गरुन् । 
स्वर्णरमन्तरिक्षाणि रोचना द्यावाभूमी पृथिवीं स्कम्भुरोजसा । 
पृक्षा इव महयन्तः सुरातयो देवाः स्तवन्ते मनुषाय सूरयः ॥४॥ छि 
सबैका नायक सूर्य, आकाशमा रहेका ग्रह, नक्षत्र, तेज, द्युलोक, पृथिवी र व्यापक पृथ्वीलाई उन 
देवताले आफ्ना सामर्थ्यले यथास्थानमा अड्याएका छन् । धनदाताझैँ भएर साधकलाई श्रेष्ठ दान 
दिने देवता मानिसलाई असल बनाउँछन् । त्यसैले यिनको प्रार्थना गरिन्छ । 
मित्राय शिक्ष वरुणाय दाशुषे या सम्राजा मनसा न प्रयुच्छतः । 
ययोर्धाम धर्मणा रोचते बृहद् ययोरुभै रोदसी नाधसी वृतौ ॥५॥ सिक 
दानी मित्र र वरुणदेवलाई हविष्यात्न समर्पित गरौँ। यी दुवै सम्राट् मित्र र वरुणदेव कहित 
॥  भुल गर्दैनन् । यिनीहरूको धाम लोककल्याणकारी सत्कर्मले प्रकट भएको हौो। 
द्यावापृथिवी यी दुवैका सामु याचकजस्तै बनेर रहेका छन् । 
या गौर्वर्तनि पर्येति निष्कृत॑ पयो दुहाना व्रतनीरवारतः । 
सा प्रब्नुवाणा वरुणामय दाशुषे देवेभ्यो दाशद्धविषा विवस्वते ॥६॥ 
आफैँ बाटो कट्ने दुधालु गाई स्तुतिले प्रभावित भएर हाम्रो यज्ञ परिपूर्ण गराउँछन् । हामले प्रशंसा 


९२४ 





 पती 











न 


गरेका यी गाई, दाता वरुणदेव र अन्य देवतालाई यजनीय पदार्थ प्रदान गरुन् र हामी देवत्वको 
संवद्धन गर्ने लोकसेवीलाई संरक्षण प्रदान गरुन्। 


दिवक्षसो अग्निजिह्वा ७७७ ५०५७ योनि विमृशन्त आसते । 
च्या स्कभित्व्पपप आ यज्ञ जनित्वी तन्वी३ नि मामृजुः ॥७॥ 
आफ्ना तेजले आकाशमा व्याप्त अग्निदेवता ज्वालारूपी जिब्रो भएका र यञ्चसंवद्धक छन्। उनी 
यज्ञस्थलमा आआफ्ना निर्धारित स्थानमा विराजमान हुन्छन्। उनी अन्तरिक्ष धारण गरेर आफ्ना 
तेजस्वी बलले पानीको गतिचक्र चलाउँछन् र यजनीय हविष्यात्ले आप्नो शरीर सुशोभित 
गराउँछन् । 
परिक्षिता पितरा पूर्वजावरी क्रतस्य योना क्षयतः समोकसा। 
द्यावापृथिवी वरुणाय सव्रते घृतवत्पयो महिषाय पिन्वतः ॥८॥ . 
सर्वव्यापी, सबैका मातापिताजस्ता, सर्वप्रथम उत्पन्न, सहयोगका भावले रहने द्युलोक र 
पृथिवीलोक दुवै यज्ञस्थलमा रहन्छन्। दुवै समान मनले युक्त भएर अति वन्दनीय वरुणदेवको 
प्रसत्रताका लागि घिउको जस्तै पोषण बर्साउँछन्। 
पर्जन्यावाता वृषभा पुरीषिणेन्द्रवायू वरुणो मित्रो अर्यमा। 
देवाँ आदित्याँ अदिति हवामहे ये पार्थिवासो दिव्यासो अप्सु ये ॥९॥ 
मेघ र वायु यी दुवैले अभीष्ट कामनाको वर्षा गराउने जल धारण गर्दछन् । इन्द्र, वायु, वरुण, मित्र, 
अर्यमा, अदितिका पुत्र तथा आदित्य देवलाई हामी आवाहित गर्दछौँ । पृथ्वी, द्युलोक र अन्तरिक्ष 
लोकमा प्रकट भएका देवतालाई हामी आहवान गर्दछौँ । 
त्वष्यरं वायुमृभवो य ओहते दैव्या होतारा उषसं स्वस्तये । 
बृहस्पति वृत्रखादं सुमेधसमिन्द्रियं सोम धनसा उ ईमहे॥१०॥ 
हे क्रभु हो । सोमदेव तिमीहरूको कल्याणका लागि त्वष्य, वायु आदि देवतालाई आमन्त्रण गर्दै 
देवी उषाका नजिक जान्छन्। बृहस्पति श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न र वृत्रहन्ता इन्द्रदेवका समीपमा 
जान्छन् । इन्द्रदेवको सन्तुष्टिका लागि सोमदेवसित हामी ऐश्वर्य कामना गर्दछौँ । 
ब्रह्म गामश्चं जनयन्त ओषधीर्वनस्पतीन्पृथिवीं पर्वतां अप । 
सूर्य दिवि रोहयन्तः सुदानव आर्या व्रता विसृजन्तो अधि क्षमि ॥११॥ 
देवताले अन्न, गाई, अश्व, औषधि, वनस्पति, व्यापक धर्ती, पर्वत र जल उत्पन्न गरेका छन् । उनी 
आकाशमा सूर्यदेवलाई स्थापित गर्दछन्। श्रेष्ठ दानदाता देवताहरू भूलोकका सबै स्थानमा 
विद्यमान छन् । उनीहरूबाट नै श्रेष्ठ हितकारी यज्ञ आदि सत्कर्मको प्रसार भएको छ। उनीहरूबाट 
हामी धनको कामना गर्दछौँ  
भुज्युमंहसः पिपृथो निरञ्चिना श्याव पुत्रै वभ्रिमत्या अजिन्वतम् । 
कमद्युवं विमदायोह९थुर्युवविष्णाप्वी विश्वकायाव सृजथः ॥१२॥ 
है अशिवनीकुमार हो ! तिमीहरूले भुन्यलाई बचाएर आपद् निवारण गन्यौ र वप्रिमतीलाई श्याव 
नामको पुत्र प्रदान गयौ । विमद त्राषिलाई कमद्यु नामकी असल भार्या प्रदान गस्यौ र विश्वक 
श्रषिलाई विष्णाव नामको पुत्र प्रदान गयौ । 
पावीरवी तन्यतुरेकपादजो दिवो धर्ता सिन्धुरापः समुद्रियः । 
विश्वे देवासः शुणवन्वचासि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या॥१३॥ 
आयुधधारी, मधुर वाणी, आकाश धारणकर्ता अजएकपात्, सिन्धु, आकाशको जल, सम्पूर्ण देवता 
भन्न कर्म र ज्ञानले सम्पन्न सरस्वतीले हाम्रो स्तोत्र सुनून् । 
विश्वे देवाः सह धीभिः पुरन्ध्या मनोर्यजत्रा अमृता ग्रतशाः । 
भनेक रातिषाचो अभिषाचः स्वर्विदः स्वीर्गिरी ब्र .० ॥ ४॥ 
सत्कर्म र सद्ज्ञानले सम्पन्न मनुपुत्रका यज्ञमा यजनयोग्य, अमरस्वरूप, सत्य 
पारण दा ने,  यज्ञमा संयुक्त रूपले विद्यमान रहने र सर्वज्ञ इन्द्र आदि देवताले हाम्रो प्रार्थना र मति 
समर्पित उत्तम अन्न ग्रहण गरुन् । 


९२५ 











देवान्वसिष्ठो अमृतान्ववन्दे ये विश्वा भुवनाभि प्रतस्थुः । 

ते नो रासन्तामुरुगायमद्य ॥ स्वस्तिभिः सदा नः ॥१५॥ 
वसिष्ठ कुलमा उत्पन्न ग्रषिले अमर अर्चना गरे। सबै लोकमा आफ्ना तेजले 
देवताहरूले हामीलाई श्रेष्ठ र यशस्वी अन्न दिञन्। हे देवता हो ! तिमीहरू हाम्रा लागि 
कल्याणकारी भएर सधैँ हाम्रो संरक्षण गर । 


सूक्त  ६६ 
क्रषि  वसुकर्ण वासुक्र । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
देवान्हुवे बृहच्छुवसः स्वस्तये ज्योतिष्कृतो अध्वरस्य प्रचेतसः । 
ये वावृधुः प्रतरं विश्ववेदस इन्द्रज्येष्ठासो अमृता ग्रतावृधः ॥१॥ 
विपुल अन्नसम्पन्न, ज्योति सिर्जना गर्ने, श्रेष्ठ ज्ञानसम्पन्न इन्द्रदेवलाई अग्रज मान्ने, अमर र यञ्ले 
वृद्धि हुने देवतालाई यस्को निर्विध्न समाप्तिका लागि आहवान गर्दछौँ । 


इन्द्रप्रसूता वरुणप्रशिष्य ये सूर्यस्य ज्योतिषा भागमानशु । 

मरुद्गणे वृजने मन्म धीमहि माघोने यस जनयन्त   ॥२॥ 
इन्द्रदेवद्वारा कर्ममा प्रेरित र वरुणदेवद्वारा श्रेष्ठ रीतिले युक्त भएर देवताले तेजस्वी 
सूर्यदेवको मार्ग प्रशस्त गराए । शत्रुविनाशक इन्द्रदेवसहित मरुत्हरूको स्तोत्र हामी बुद्धिमा धारण 
गर्दछौँ । ज्ञानीहरूले यज्ञ सम्पन्न गरुन् । 

झ्न्द्रो ७१५ परि पातु नो गयमादित्यैरनो अदितिः शर्म यच्छतु। 

रुद्रो मृडयाति नस्त्वष्य नो ग्नाभिः सुविताया जिन्वतु ॥३॥ 
वसुहरूका सहयोगले इन्द्रले हाम्रो घर संरक्षित गरुन्, आदित्यगणसँग देवमाता अदितिले हामीलाई 
सुख प्रदान गरुन्, मरुत्गणसँग रुद्रदेवले सुखी गरुन् र त्वष्यदेवले देवपलीहरूसँग हामीलाई हर्ष 
प्रदान गरुन् । 

तिता थिवी क्रत॑ महदिन्द्राविष्ण् मरुतः स्वर्बहत्। 

देवाँ आदित्याँ अवसे हवामहे वसून् रुद्रान्त्सवितारं सुदेससम् ॥४॥ 
देवमाता अदिति, द्यावापृथिवी, महिमामय सत्यरूप अग्नि, इन्द्र, विष्णु, मरुतृगण, आदित्यदेव 
सासा सम्पूर्ण देवता, वसु, रुद्र, सुकर्मा र सवितादेवलाई पनि हामी आफ्नो संरक्षणका लागि 

लाउँछौँ। 

जाको भिवरुमो चूतत्रत पूषा विष्णुर्महिमा वायुरञ्चिना । 

ब्रह्मकृतो अमृता विश्ववेदसः शर्म नो यंसन् त्रिवरूथमंहसः ॥५॥ 
ज्ञानवान् समुद्र, कर्मनिष्ठ वरुण, पृषा, महिमायुक्त विष्णु, वायु, अश्विनीदेव, स्तोतालाई अन्न प्रदान 
गर्ने, ज्ञानी, पापकर्मका विध्वंसक र अविनाशी देवताले हामीलाई तीन खण्ड भएको दिव्य आश्रय 
प्रदान गरुन् । 

वृषा यञ्ञो वृषणः सन्तु यज्ञिया वृषणो देवा वृषणो हविष्कृतः । 

वृषणा द्यावापृथिवी क्रतावरी वृषा पर्जन्यो वृषणो वृषस्तुभः ॥६॥ 
यञ्चले हाम्रो अभीष्ट फल पूरा गरोस्। यजनीय देवताले सुख प्रदान गरुन् । देवता, हविष्यात्र 
सङग्रह गर्ने, यज्ञका अधिष्ठाता, द्युलोक, पृथ्वीलोक, पर्जन्यका अधिपति र स्तोता यी सबै हाम्रो 
कामना पूर्ति गर्नमा सहायक होङन् । 

अग्नीषोमा वृषणा वाजसातये पुरुप्रशस्ता वृषणा उप न्रुवे। 

यावीजिरे वृषणो देवयज्यया ता नः शर्म त्रिवरूथं वि यंसतः ॥७॥ 
 वर्षा गराउने, धेरैले स्तुति गर्ने अग्निदेव र सोमदेवलाई हामी अन्न प्राप्तिका लागि प्रार्थना 
गर्दछौँ । यज्ीय कर्ममा क्रत्विकलाई अभीष्ट कामना पूरा गराउने रूपमा प्रशंसित देवताले हामीलाई 
तीन तहको आश्रय प्रदान गरुन् । 

धृतव्रताः क्षत्रिया यज्ञनिष्कृतो बृहद्दिवा अध्वराणामभिश्रियः । 

अग्निहोतार ग्रतसापो अद्रुहोपो असृजन्ननु वृत्रतूर्ये ॥८॥ 
कर्तव्यरूपी धर्म निर्वाहमा सङ्कल्पित, शक्तिशाली, यज्चलाई शोभायमान गर्ने, महान् दीप्तिमान्, 
 कर्मलाई श्रेय प्रदान गर्ने, अग्निलाई आहवान गर्ने, सत्यको नियममा चल्ने, द्रोहको भावना 
नभएका गुणले सम्पन्न देवताले वृत्रासुरसित युद्ध गर्दै जलको सिर्जना गरे  


९२६ 








तिलक ३ ? तितितितमती 


 १००१७०५  ओषधीर्वनिनानि यञ्िया । 
अन्तरिक्ष स्वीरा पप्नुरूतये वशं देवासस्तन्वी३ नि मामृजुः ॥९॥ बै 
म देवताहरूले द्युलोक र भूलोकलाई लक्ष्य गरेर आफ्ना शुभकर्मद्वारा जल, औषधिर यजनीय वृक्षल 
भरिएको वन प्रकट गरेर आपना तेजले स्वर्गलोक र अन्तरिक्ष व्याप्त गराए । उनै देवताले अस 
स्वयं आफूलाई समाहित गरेर यञ्च शोभायमान गरे । 


धर्तारो दिव त्रभवः सुहस्ता वातापर्जन्या महिषस्य तन्यतोः । 
आप ओषधी प्र तिर्तु नो गिरो भगो रातिर्वाजिनो यन्तु मे हवम् ॥१०॥ 
दिव्यलोक धारण गर्ने, श्रेष्ठ आयुधले युक्त, त्रभुदेव, विशाल शब्दको ध्वनि गर्ने वायु र पर्जन्य, 
वनस्पतिले हाम्रो स्तुति विकसित गराउन्। धन प्रदान गर्ने भगदेव र अर्यमादेव हाम्रा यज्ञमा 
आउन् । 
समुद्र सिन्धू रजो अन्तरिक्षमज एकपात्तनयिलुर्णवः । 
अहर्बुध्यः शुणवद्वचांसि मे विश्वे देवास उत सूरयो मम ॥११॥ 
जलले भरिपूर्ण समुद्र, विशाल नदी, अन्तरिक्ष, रजयुक्त पृथ्वी, अजएकपात्, सागर, गर्जनशील 
मेघ, अहिर्बुध्नय र प्रज्ञावान् सबै देवताले हाम्रो स्तोत्र सुनून्। 
स्याम वो मनवो देववीतये प्राञ्चं नो यज्ञ प्र णयत साधुया। 
आदित्या रुद्रा वसवः सुदानव इमा ब्रह्म शस्यमानानि जिन्वत ॥१२॥ 
हे देवता हो ! हामी मनुका सन्तान मानिस तिमीहरूका लागि यज्ञीय सत्कर्म समर्पित गर्दछौँ । 
उहिलेदेखि चलेको हाम्रा यञ्चको परम्परा राग्ररी सम्पादित गर । हे आदित्य, रुद्र र श्रेष्ठ दानी वसु 
 हो! यी उच्चरित स्तोत्रले तिमीहरू खुसी होओ । 
दैव्या होताराप्रथमा पुरोहित क्रतस्य पन्थामन्वेमि साधुया। 
क्षेत्रस्य पति प्रतिवेशमीमहे विश्वान्देवाँ अमृताँ अप्रयुच्छतः ॥१२॥ 
अग्नि र आदिल दुवै सर्वश्रेष्ठ पुरोहितका रूप हुन् । यिनैले देवता आहृवान गर्दछन् । उनीहरूका 
लागि हामी हविष्यात्र समर्पित गर्दछौँ । यञ्चको श्रेष्ठ र कल्याणकारी पथ हामी अनुसरण गर्दछौँ । 
 हामी नजिकै रहेका क्षेत्रपति र अविनाशी एवं प्रमादरहित सम्पूर्ण देवतासित धनको कामना गर्दछौँ । 
वसिष्ठासः पितृवद्वाचमक्रत देवा ईडाना क्रषिवत् स्वस्तये। 
प्रीताइव ज्ञातयः काममेत्यास्मे देवासोच्व धूनुता वसु ॥१४॥ 
वसिष्ठ ग्रषिका वंशजले क्रषि वसिष्ठको जस्तै मङ्गलमयी कामनाले देवताको पूजा र वन्दना गरे । 
हे देवता हो । आँप्नो प्रिय मित्रभैँ तिमीहरू यहाँ आएर सन्तुष्ट हुँदै हाम्रो आकाङ्क्षा बुझेर 
हामीलाई गाई आदि धन प्रदान गर । म म 
देवान्वसिष्ठो अमृतान्ववन्दे ये विश्वा भुवनाभि प्रतस्थु । 
ते नो रासन्तामुरुगायमच्च पू पात पात स्वस्तिभिः सदा न ॥१५॥ 
वसिष्ठ कुलमा उतत्र क्रषिले अमर अर्चना गरे। सबै लोकमा आफ्ना तेजले विद्यमान् 
सबै देवताले हामीलाई श्रेष्ठ यशस्वी अन्न दिन् । हे देवता हो । तिमीहरू कल्याणकारी भएर सधैं 
हाम्रो संरक्षण गर । 
 स् ६७ 
क्रषि  अयास्य आङ्गिरस । देवता  बृहस्पति । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इमा धियं सप्पशीष्णी पिता न त्रतप्रजाता बृहतीमविन्दत्। 
तुरीय॑ स्विज्जनयद्िश्वजन्योश्यास्य उकथमिन्द्राय शंसन् ॥१॥ 
हाम्रा पुर्खा अङ्गिरा ग्रषिले सात छन्दको विशाल स्तोत्र रचना गरे। उनको उत्पत्ति भएको 
रर । संसारको कल्याणका लागि अयास्य ग्रषिले इन्द्रदेवलाई प्रशंसा गरेर एक पदा स्तोत्र रचना 
। 


त्रात शंसन्त त्राजु दीध्याना दिवस्पुत्रासो असुरस्य वीराः । 
विप्र पदमङ्गिरसो दधाना यज्ञस्य धाम प्रथम मनन्त ॥२॥ 
अङ्गिरा क्रषिले यज्ञका श्रेष्ठ स्थलमा जाने निश्चय गरे । सत्यत्रती, सरल मनोभावका, दिव्य 
महाबलवान् र ज्ञानीजस्तै आचरणनिष्ठ छन्। १०५७ पुत्र, 


९२७ 








हंसैरिव सखिभिर्वावदद्धिरश्यमन्मयानि बा डा व्यस्यन्। 

बृहस्पतिरभिकनिक्रदद्गा उत प्रास्तौदुच्च विद्दां अगायत् ॥३॥ 
बृहस्पतिदेवका मित्रले हंसको जस्तै स्वर निकाले । उनकै सहयोगमा बृहस्पतिदेवले ढुङ्गाका ढोका 
खाहीपछिई थुनिएका गाई कराउन थाले । ती ज्ञानीले देवताका प्रति श्रेष्ठ स्तोत्र उच्च स्वरमा 
गाउन थाले । 

 अवो द्वाभ्यां पर एकया गा गुहा तिष्ठन्तीरनृतस्य सेतौ। 

बृहस्पतिस्तमसि ज्योतिरिच्छन्नुदुस्रा आकर्वि हि तिस्र आवः ॥४॥ 
असत् रूपी थाहा अञ्चात ठाउँमा गाई लुकाइएका थिए । बृहस्पतिदेवले अन्धकारबाट प्रकाशको 
कामना गर्दै तलका दुई र माथिको एउय गरी जम्मा तीन किसिमका ढोका खोलेर गाई प्रकट गरे । 
विभिद्या पुरं शयथेमपाचीं निस्त्रीणि साकमुदधेरकून्तत्। 

बृहस्पतिरुषसं सूयँ गामर्क विवेद स्तनयन्निव द्यौः ॥५॥ 
बृहस्पतिदेवले उँधो फर्किएका पुर भेदन गरेर एकै साथ तीनै वय बन्धन काटेर गाई थुनेर राखेका 
बललाई परास्ता गरेपछि जलाशयबाट उषा, सूर्य र गाई एकै पटक प्रकट गराए । उनी विद्युत्को 
जस्तै गर्जना गर्ने र प्राणरूपी अर्क चिन्दछन् । 

इन्द्रो वल रक्षितारं दुघानां करेणेव वि चकर्ता रवेण। 

स्वेदाञ्जिभिराशिरमिच्छमानो रोदयत्पणिमा गा अमुष्णात् ॥६॥ 
बल नामका राक्षसले गाई लुकाएको थियो । त्यसलाई इन्द्रदेवले हिंस्रक हतियारजस्ता आफ्ना 
हप्कोले छिन्नभिन्न गराए । मरुत्हरूको सहायता प्राप्त गर्न इच्छुक पणिलाई नष्ट गराए र त्यस 
असुरले चोरेर लगेका गाई मुक्त गराए । 

स ई सत्येभिः सखिभिः शुर्चद्धिर्गोधायसं वि धनसैरदर्दः । 

ब्रह्मणस्पतिर्वृषभिर्वराहेर्घर्मस्वेदेभिर्द्रविणं व्यानट. ॥७॥ 
बृहस्पतिदेवले सत्यस्वरूप, मित्ररूप, तेजस्वी , र ऐश्वर्ययुक्त मरुत्हरूका सहयोगले गाई थुनिराख्ने 
बल नामको राक्षस विनाश गरे । वेदज्ञानका स्वामी यिनले वर्षणशील मेघद्वारा प्रज्वलित र 
गतिशील मरुत्हरूका सहयोगले द्रव्य उपलब्ध गरे । 

ते सत्येन मनसा गोपतिं गा इयानास इषणयन्त धीभिः । 

बृहस्पतिर्मिथो अवद्यपेभिरुदुस्रिया असृजत स्वयुग्भिः ॥८॥ 
गाई उपलब्ध गरेर सत्यनिष्ठ मन र आफ्ना असल कर्मले बृहस्पतिदेव गाईको अधिपति बन्न प्रेरित 
भए  बृहस्पतिदेवले दुष्ट राक्षसबाट गाईको संरक्षण गर्नका लागि एकत्रित भएका मरुत्हरूका 
सहयोगले गाई विमुक्त गराए । 

त॑ वर्घयन्तो मतिभिः शिवाभिः सिंहमिव नानदतं सधस्थे। 

बृहस्पति वृषणं शूरसातौँ भरेभरे अनु मदेम जिष्णुम् ॥९॥ 
अन्तरिक्षमा सिंहजस्तै बारम्बार गर्जना गर्ने, कामनावर्षक र विजयशील बृहस्पतिलाई प्रोत्साहित 
गर्ने हामी वीर मरुत्हरूलाई युद्धमा कल्याणकारी स्तुतिले प्रार्थना गर्दछौँ । 

यदा वाजमसनद्विश्वरूपमा द्यामरुक्षदुत्तराणि सद्म । 

बृहस्पति वृषणं वर्षयन्तो नाना सन्तो बिभ्रतो जयेतिरासा ॥१०॥  
बृहस्पतिदेव सबै सांसारिक अन्नको सेवन गर्दै आकाशमाथि गएर उत्तम लोकमा प्रतिष्ठित हु 
बलशाली बृहस्पतिदेवलाई देवताका वाणीले प्रोत्साहित गर्दछन् । उनीहरू विभिन्न दिशामा रहँदै 
तिनलाई उन्नतिदशील बनाउँछन् ।  

सत्यामाशिष कृणुता वयोधै कीरिँ चिद्धधवथ स्वेभिरेवैः । 

पश्चा मृधो अप भवन्तु विश्वास्तद्रोदसी शुणुतं विश्वमिन्वे ॥११॥ यले 
है देवता हो  अन्न प्राप्तिका लागि गरिएको हाम्रो प्रार्थना सफल गर। तिमी आफ्ना साउन 
साधकलाई संरक्षण गर र हाम्रा सबै आपद् निवारण गर । हे सम्पूर्ण विश्वलाई नै हर्षित ग 
द्यावापृथिवी  तिमीहरू दुवैले हाम्रा निवेदनको अभिप्राय बुझ । 


९२८ 


क 





इन्द्रो मह्वा महतो अर्णवस्य वि मूर्धनमभिनदर्बुदस्य। 
८ अहन्नहिमरिणात्सप्त सिन्धूनदेवैद्योवापृथिवी प्रावत न ॥१२॥ गराए । 
सर्वसमथ बृहस्पतिदेवले विशाल जलभण्डारका रूपमा रहेका मेघको शिर छिन्नभिन्न गा 


जलका अवरोधक शत्रु विनाश गरे। सात धारा प्रवाहित गराउँदै मिसाए। हे द्यावापृथिवी ! 
तिमीहरू देवतासँगै आएर हाम्रो संरक्षण गर  


म  नै  
क्रषि  अयास्य आङ्गिरिस । देवता  बृहस्पति । छन्द  त्रिष्टुप्। 
उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा वावदतो अभ्रियस्येव घोषा । 


गिरिभ्रजो नोर्मयो मदन्तो बृहस्पतिमभ्यपर्का अनावन्॥१॥ 


खेतको बालीबाट चरा उडाउँदा किसान कराएफैँ, मेघको गर्जन बारम्बार सुनिएभैँ, पर्वतबाट भर्ना 
खस्दा धाराले ध्वनि गरेझैँ, मेघ गर्जिएभँ, ग्रत्विकहरू बृहस्पतिलाई निरन्तर स्तुति गर्दछन् । 

सं गोभिराङ्गिरसो नक्षमाणो भग इवेदर्यमणं निनाय। 

जने मित्रो न दम्पती अनक्ति बृहस्पते वाजयाशूँरिवाजौ ॥२॥ 
अङ्ग्राका पुत्र बृहस्पतिदेवले गुप्त स्थानमा रहेका गाई प्रकाशित गरे। भगदेवको जस्तै आफ्ना 
तेजले उनी व्याप्त भए। दम्पतीको पारस्परिक मिलनमा मित्रहरू सहायक भएझैँ गनीहरूले 
जनसाधारणका लागि गाई उपलब्ध गराए  हे बृहस्पतिदेव ! तेज गतिमा अश्व दौडाएझैँ गाईलाई 
गतिशील बना । 

साध्वर्या अतिथिनीरिषरा स्पार्हाः सुवर्णा अनवद्यरूपा । 

बृहस्पतिः पर्वतेभ्यो वितूर्या निर्गा पे यवमिव स्थिविभ्यः ॥३॥ 
किसानले जम्मा पारेको जौ ढुकुटीबाट छर्नका लागि निकालेभैँ बृहस्पतिदेवले कल्याणकारी दुध 
दिने, निरन्तर गतिशील, खोजेको पोषणले भरिपूर्ण, राम्रो रूपरङ्गका, निन्दारहित सुन्दर गाई 
पर्वतबाट शीघ्रतापूर्वक निकाले । 

आप्रुषायन्मधुन त्रतस्य योनिमवक्षिपन्नर्क उल्कामिव द्यो । 

बृहस्पतिरुद्धरत्रश्मनो गा भूम्या उद्नेव वि त्वचं बिभेद ॥४॥ 
आकाशमा उल्का प्रकट भएभैँ, पूज्य बृहस्पतिदेव सत्यको उद्घाटन हुने ठाउँमा मधुर रस 
बर्साउँछन् । उनले मेघबाट गाई मुक्त गराएर वर्षाबाट पानीका थोपा चुहिएभैँ पृथ्वीका बाहिरी 
भागलाई भेदन गरे । 

अप ज्योतिष तमो अन्तरिक्षादुद्नः शीपालमिव वात आजत्। 

बृहस्पतिरनुमृश्या वलस्याभ्रमिव वात आ चक्र आ गाः ॥५॥ 
वायुले जलका पृष्ठ भागमा रहेको भ्याउ हटाएझैँ, वायुदेवले मेघ उडाएभझैँ, बृहस्पतिले 
बिचारपूर्वक वल नामका असुरको आवरण हटाएर गाई बाहिर निकाले । 

यदा वलस्य पीयतो जसुं भेद् बृहस्पतिरग्नितपोभिरकेँ । 

दद्धिर्न जिल्वा वरिविष्टमाददाविर्निधीरकृणोदुसिंयाणाम् ॥६॥ 
बृहस्पतिदेवको आगोजस्तै तातिएको र उज्यालो ७१०६. वलका शस्त्रास्त्र छिन्नभिन्न गराएर 
बृहस्पतिदेवले ती गाई आफ्ना अधिकास्षेत्रमा लिए। दाँतले चपाएको अन्न जित्राले भेटेभँ 
पणिहरूको वध गरेर बुइस्पतिदेवले गाई प्राप्त गरे । 

बृहस्पतिरमत हि त्यदासा ना स्वरीणां सदने गुहा यत्। 

आण्डेव भित्त्वा शकुनस्य १०० ३३ेल ०७ १००७५ १७ 
गुफामा लुकाएर राखिएका गाई कराएका सुगर बृहस्पतदवलाई गाइ त्यहाँ भएको आ 
अन्डा फुटेर भित्रबाट पक्षीको बच्चा बाहिर निस्केभैँ बृहस्पतिदेवले पर्वत र मेघको अफ। 
फुयएर गाई बाहिर निकालेर ल्याए । हु खु 

अश्नापिनद्ध मधु पर्यपश्यन्मत्स्य न दीन उदनि क्षियन्तम्। 

निष्ठन्जभार चमसं न वृक्षाद् बृहस्पतिर्विरवेणा विकृत्य ॥८॥ 


थोरै पानीमा माछाहरू नो दयनीय अवस्थामा बृहस्पतिदेवले पर्वतका गुफामा बाँधि 
सुन्दर गाई देखे। वृक्षबाट सोमपात्र निर्माणका लागि काठ निकालेभैँ बृहस्पतिदेवले विकि 
म्रकारका बन्धन तोडेर गाई मुक्त गराए । भिन्न 


९२९ 


। पा ५१  
६२ 





सोषामविन्दत्स स्व१ सो अग्नि सो अर्केण वि बबाधे तमासि । 
बहस्पतिर्गोवपुषे वलस्य निर्मज्जान न पर्वणो जभार ॥९॥ 
बृहस्पतिदेवले गाईको मुक्तिका लागि उषा प्रकट गरे । उनले सूर्य र अग्निका माध्यमले अन्धकार 
विनाश गरे । हड्डी पार गरेर मज्जा प्राप्त भएझैँ बल असुरलाई भेदन गरेर गाई बाहिर निकाले । 
हिमेव पर्णा मुषिता वनानि बृहस्पतिनाकृपयद्वलो गा । 
अनानुकृत्यमपुनश्चकार यात्सुर्यामासा मिथ उच्चरातः ॥१०॥ 
हिउँले पद्मपत्रको शोभा हरण गरेर विनाश गरेझैँ गाईको हरण गरिएको थियो  बृहस्पतिदेवले 
वल नामका असुरबाट तिनलाई मुक्त गराए । यस्तो कार्य अरू कसैले गर्न सम्भव छैन ! सूर्य र चन्द्र 
दुवैले यसको प्रमाण प्रस्तुत गर्दछन् । 
अभि श्यावं न कृशनेभिरश्व नक्षत्रेभिः पितरो द्यामपिंशन्। 
रात्र्या तमो अदधुर्ज्योतिरहन्बृहस्पतिर्भिनदद्रि विदद्गा ॥११॥ 
सुनका गहनाले कालो वर्णका घोडा सजाएभैँ देवताले नक्षत्रद्वारा द्युलोक सजाए । उनीहरूले 
रातका लागि अन्धकार र दिनका लागि प्रकाश स्थापित गराए । उसै बेला बृहस्पतिदेवले पर्वत 
. भत्काएर गाई प्राप्त गरे । ।  
इदमकर्म नमो अश्रियाय यः र २७०१७ ० । 
बुहस्पतिः स हि गोभिः सो अश्वैः स वीरेभिः स नृभिर्नो वयो धात् ॥१२॥ 
आकाशमा उत्पन्न बृहस्पतिदेवका निम्ति स्तुतिगान गाउँदै हामी आदरसहित प्रणाम गर्दछौँ । नाना 


प्रकारका चिरपुरातन क्रचा उच्चारण बारम्बार गरिने बृहस्पतिदेवले हामीलाई गाई, घोडा, वीर 
सन्तान र सेवकसहितको अन्न आदि प्रदान गरुन् । 


सूक्त  ६९ 

 श्राषि  सुमित्र वाक्र्यश्व । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

भद्रा अग्नेर्वश्वयश्वस्य संदुशो वामी प्रणीतिः सुरणा उपेतयः । 

यदी सुमित्रा विशो अग्र इन्धते घुतेनाहुतो जरते दविद्युतत् ॥१॥ 
प्रशंसा गर्न योग्य अग्निदेवको दर्शन वध्य्रश्वका लागि कल्याणकारी होस् । उनी प्रकट भएको 
कल्याणकारी होस् र यज्ञतर्फको आगमन सुखदायक होस् । सुमित्र अग्निलाई कुण्डमा स्थापना 
गर्दा अग्निदेव घिउका आहुतिले प्रज्वलित हुन्छन् र हामी उनको अर्चना गर्दछौँ । 

घृतमग्नेर्वध्रयश्वस्य वर्धन घुतमन्न घुतम्वस्य मेदनम्। 

घृतेनाहुत उर्विया वि पप्रथे सूर्य दुव रोचते सर्पिरासुति ॥२॥ 
वाध्य्रश्वका वंशज अग्निदव घिउका आहुतिले संवर्द्धित हुन्छन्। घिउ नै अग्निदेवको आहारको 
रूप हो र त्यही नै उनको पोषक हो। घिउको आहुति पाएर अग्निदेव तेजस्वी रूपमा अति 
प्रज्वलित हुन्छन् र घिउका आहुतिले सूर्यजस्तै प्रकाशमान हुन्छन् । 

यत्ते मनुर्यनीक सुमित्रः समीधे अग्ने तदिदे नवीयः। 

स रेवच्छोच स गिरो जुषस्व स वाजँ दर्षि स इह श्रवो धाः ॥३॥ 
हे अग्निदेव । तिम्रो ज्वालारूपी किरण मनुले प्रदीप्त गरेझैँ सुमित्र पनि प्रदीप्त गराउँछन् । यो 
तेजस्विता नवीन छ। तिमी धनले सम्पन्न भएर सुशोभित होङ । हाम्रो प्रार्थना प्रेमपूर्वक ग्रहण गर । 
तिमी शत्रुको सेना विध्वंस गर र हामीलाई अन्नले युक्त यशस्विता प्रदान गर । 

यं त्वा पूर्वमीडितो वध्रथश्व समीधे अग्ने स इदं जुषस्व। 

स न स्पिता उत भवा तनूपा दात्रै रक्षसव यदिदं ते अस्मे ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! वध्य्रश्व नामका त्रात्विकले तिमीलाई नै सर्वप्रथम हविले प्रज्वलित गरे । तिमी हाम्रो 
स्तोत्र पनि ग्रहण गर। तिमी हाम्रो निवासगृह र देहको संरक्षक बन र हाम्रा सन्तानलाई सुरक्षित 
गराछ । तिमीले उदार हृदयले हामीलाई जे प्रदान गरेका छौ, त्यसको संरक्षण पनि गर । 

भवा द्युम्नी वाफ्र्यश्वोत गोपा मा त्वा तारीदभिमातिर्जनानाम्। 

शुर इव धृष्णुक्षयवनः सुमित्रः प्र नु वो वाक्र्यश्वस्य नाम ॥५॥ 
हे वध्य्रश्का वंशज अग्निदेव ! तिमी यशस्वी बनेर हाम्रो संरक्षक भइदेछ। हिंस्रक शक्तिले 
तिमीलाई पराजित गर्न नसक्न् । किनभने तिमी स्वयं शत्रु पराजित गर्ने हौ। वीरभझैँ धैर्यशाली, 


९२० 








क्र 


बलिष्ठ तिमी शत्रु पराजित गर्ने र शत्रुसंहारक हौ। हार्म अग्निका नामको बयान 
सुमित्रबाट गराउँछौं। शत्रुसंहारक हाँ। हामा वाध्य्रशव 
७१११०००० दासा वृत्राण्यार्या जिगेथ । 
थ्यवनौ जनानां त्वमाने पृतनायूँरभि ष्याः ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी दास असुरको सम्पदा जितेर श्रेष्ठ आर्यलाई प्रदान गर्दछौँ । तिमी शूरवीर 
योद्धाझँ धैर्यवान् छौ र शत्रु पराजित गर्दछौ । युद्धका इच्छाले आइलाग्ने शत्रु पराजित गर । 
दीर्घतन्तुर्बुहदुक्षायमग्नि सहम्रस्तरीः शतनीथ क्रभ्वा। 
दयुमान् दयुमत्सु नृभि्मृज्यमानः सुमित्रेषु दीदयो पैतफ ॥७॥ 
विस्तृत तन्तुले युक्त, प्रमुख दानी सहम्र स्थान ढाकिदिने, अनेकौँ मार्गमा हिँड्ने, महिमाले सम्पन्न, 
तेजस्विताले युक्त अग्निदेव विशिष्ट क्रत्विकद्वारा सुशोभित हुन्छन् । हे अग्निदेव ! तिमी देवसाधक 
सुमित्र वंशीको घर उज्यालो बना  
त्वे धेनुः सुदुघा जातवेदोशसश्चतेव समना सबर्धुक्। 
त्वं नृभिर्दक्षिणावद्धिरुगने सुमित्रेभिरिध्यसे देवयद्धिः ॥८॥ 
हे सर्वज्ञ अग्निदेव । तिमीसित अति सजिलै दुध दिने गतिलो गाई छ। त्यसलाई दुहुन कुनै कठिन 
छैन । आदित्यका सहयोगले त्यसले अमृतजस्तै दुध दिन्छ। देवसाधक सुमित्रका वंशज प्रमुख 
क्रात्विकहरू दक्षिणायुक्त भएर तिमीलाई प्रदीप्त गराउँछन् । 
देवाश्ित्ते अमृता जातवेदा महिमान वाभ्रयश्व प्र वोचन्। 
यससम्पृच्छ मानुषीर्विश आयन्त्व नृभिरजयस्त्वावृधेभि ॥९॥ 
हे सर्वज्ञ वाध्य्ररच अग्निदेव  तिम्रा महिमाको गान अमर देवताले गर्दछन् । मनस्वी प्रजाले 
देवताका सहयोगले असुरता संहार गर्ने सम्बन्धमा तिम्रा सामु गएर प्रश्न गर्दा तिमीले नायक बनेर 
आफूलाई वृद्धि गराउने देवतासँग विघ्नकारी शत्रु पराजित गयौ । 
पितेव पुत्रमबिभरुपस्थे त्वामग्ने वप्रयश्वः सपर्यन्। 
जुषाणो अस्य समिध यविष्ठोत पूर्वा अवनोर्व्राधतश्चित् ॥१०॥ 
हे अग्निदेव । पिताले पुत्रको पालनपोषण गरेझैँ मेरा पिता वध्य्रश्वले नजिकै राखेर हविष्यान्न 
समर्पित गर्दै तिम्रो अर्चना गरे । हे तरुण रूपका अग्निदेव  हाम्रा पिता वध्य्रश्वबाट समिधा पाएर 
तिमीले विघ्नकारी शत्रु विनाश गयौ । 
शक्वदगिनर्वक्रयश्वस्य शत्रुवुभिर्जिगाय सुतसोमवद्धिः । 
समन चिददहश्चित्रभानो शव व्राधन्तमभिनद्वृधश्चित् ॥११॥ 
अग्निदेव, सोम पेल्ने काममा लागेका ग्रत्विक्हरूको सहयोगले वध्य्रश्वका शत्रुमाथि सधैँ विजय 
प्राप्त गरिरहेका छन्। हे अद्भुत तेजस्वी अग्निदेव ! तिमी सावधानीका साथ हिंस्रक शत्रु दहन 
गर्दछौ । तिमी स्वयं तेजस्वी ज्वालाले युक्त भएर अनिष्टकारी शत्रु नष्ट गरिदिन्छौ। 
अयमनिनर्वधंश्चस्य वृत्रृहा सनकाठेद्धो नमसोपवाक्य । 
स नो अजामाँरुत वा विजामीनभि तिष्ठ शर्धतो वाप्रयश्व ॥१२॥ 
वध्प्रश्व अग्निदेव शत्रुनाशक र प्राचीन कालदेखि गै अति तेजस्वी तथा प्रदीप्त रूपमा छन्। यिनी 
नमनयोग्य वचनले स्तुत्य छन्। हे वध्यरश्व कुलमा उत्पन्न अग्निदेव ! तिमी हाम्रा विद्रोही शत्रु र 


विजातीय हिंस्रकलाई पराजित गर । 
सूक्त  ७० 


क्राषि  सुमित्र वाभ्रयश्व । देवता  आप्रीसूक्त । छन्द  त्रिष्टुप्। 
इमा मे अग्ने समिधं जुपस्वेडस्पदे प्रति ह्या घृताचीम्। 
वर्षन्पृधिव्याः सुदिन्वे अद्वामूध्वो भव सुक्रतो देवयज्या ॥१॥ 
हे अग्निदेव । उत्तर वेदीमा प्रदान गरिएको हाम्रो यो समिधा ग्रहण गर र घिउले सेचन त 
 आकाङ्क्षा गर। हे श्रेष्ठ ज्ञानी अग्निदेव  पृथ्वीका माथिल्ला भागमा हाम्रो दिन श्रेष्ठ वेव 
आनन्दमय बनाउन देवयञ्द्वारा ज्वालासँगै ठर्ध्वगामी होङ । ॥ र् 


 


९३१ 





आ देवानामग्रयावेह यातु नराशंसो विश्वरूपेभिरञ्चैः । 

क्रतस्य पथा नमसा मियेधो देवेभ्यो देवतमः सुषूदत् ॥२॥ ७१ 
देवताका अगुवा र मानिसद्वारा स्तुत्य अग्निदेव विभिन्न वर्णले युक्त पँगै यस यज्ञमा पदार्पण 
गरुन् । अति पूजनीय, देवताका प्रमुख अग्निदेव यज्ञीय मार्गमा सम्मानित भएर स्तुतिका सहयोगले 
देवताका निम्ति आहुति ग्रहण गरुन् । 

शश्वत्तममीडते दूत्याय हविष्मन्तो मनुष्यासो अग्निम्। 

वहिष्ठैसश्वैः सुवृता रथेना देवान्वक्षि नि षदेह होता ॥३॥ 
हविदाता यजमान दविष्यात्न वहन गर्नका लागि हे अग्निदेव । उत्तम अश्व र रथमा इन्द्र आदि 
देवतालाई यज्ञमा लिएर आङ । होता बनेर यस यज्ञमा प्रतिष्ठित होङ भन्दै शाश्वत अग्निदेवको 
प्रार्थना गर्दछन् । 

वि प्रथतां देवजुष्ट तिस्थ्वा दीघँ द्राध्मा सुरभि भूत्वस्मे । 

अहेडता मनसा देव बहिंरिन्द्रज्येष्ठां उशतो यक्षि देवान्॥४॥ 
हे बर्हि नामका अग्निदेव ! देवताद्वारा सेवन गरिने बर्हि नामका यज्ञको विस्तार होस् । यसको 
समय र अवधि बढोस् र हाम्रा लागि सुगन्ध उत्पन्न होस्। हे देवतास्वरूप अग्निदेव । तिमी 
क्रोधको भावनाले रहित भएर प्रसन्न होछ । आहुतिका अभिलाषी इन्द्र आदि देवताको अर्चना गर । 

दिवो वा सानु स्पृशता वरीयः पृथिव्या वा मात्रया वि श्रयध्वम्। 

उशतीद्वारो महिना महाद्धिर्देवं रथं रथयुर्धारयध्वम् ॥५॥ 
हे दिव्य द्वार ! तिमी दिव्यलोकका माथिल्लो भाग स्पर्श गर र उन्नतिशील होङ । तिमी पृथ्वीजस्तै 
उत्पादनशक्तिले सम्पन्न भएर विस्तृत होछ। देवताको आकाङ्क्षा गर्ने र रथको इच्छा गर्ने बनेर 
तिमी आफ्ना महिमाले देवताद्वारा अधिष्ठित होङ र विहार गर्न योग्य साधनका रूपमा रथ धारण 
गर । 

देवी दिवो दुहितरा सुशिल्पे उषासानक्ता सदता नि योनौ। 

आ वा देवास उशती उशन्त उरौ सीदन्तु सुभगे उपस्थे ॥६॥ 
दिव्यलोकको सुन्दरता र तेजस्वी पुत्री उषा तथा रात्रि यज्ञका वेदीमा प्रतिष्ठित छन्। हे 
अभिलाषिणी र श्रेष्ठ वैभवले युक्त देवी हो । तिमीहरूको विस्तृत र निकटस्थ स्थानमा हविको 
अभिलाषाले प्रेरित भएर देवता विराजमान होङन् । 

कर््वो ग्रावा बृहदग्निः समिद्धः प्रिया धामान्यदितेरुपस्थे । 
पुरोहितावृत्विजा यज्चे अस्मिन् विदुष्टरा द्रविणमा यजेथाम्॥७॥ 
सोम कुट्नका लागि ढुङ्गो माथि उचालेर महिमायुक्त अग्निदेव अति प्रदीप्त गर्दै देवता खुसी 
बनाउने धामका रूपमा रहेका यज्ञस्थलमा अग्नि उपस्थित गराओ, अनि पुरोहित र क्रत्विक दुवै हे 
ज्ञानी पुरुष हो ! यस सत्कर्मरूपी यज्ञलाई ऐश्वर्यसम्पत्न बनाओ । 

तिम्रो देवीर्बहिरिदं वरीय आ सीदत चकुमा वः स्योनम्। 

१०७ हर्वीपीडा देवी घृतपदी जुषन्त ॥८॥ 
हे इडा आदि तीन देवीहरू हो  तिमीहरूका निम्ति सुखद आसन बिछाएका छौँ । यी श्रेष्ठ कुशका 
आसनमा स्थान ग्रहण गर। इडा, तेजस्विनी सरस्वती र दिव्य स्वरूप भएकी भारतीले मनुले 
सम्पन्न गरेका यञ्चमा आहुति ग्रहण गरेझैँ हाम्रा यज्ञमा उत्तम रौति र आदर भावले प्रदान गरिएको 
आहुति ग्रहण गरुन् । 

देव त्वष्टर्यद्ध चारुत्वमानड्यदङ्गिरसामभवः सचाभूः । 

स देवानां पाथ उप प्र विद्वानुशन्यक्षि द्रविणोदः सुरत्नः ॥९॥ 
हे त्वप्यदेव ! तिमीले मङ्गलमय स्वरूप धारण गरेका छौ। हामी अङ्चिराहरूका मित्र तिमी हौ। हे 
ऐश्वर्यदाता ! श्रेष्ठ सम्पदाका गुणवान् स्वामी तिमी हौ, हविष्यात्रका अभिलाषाले देवभाग चिनर्  
देवताहरूलाई अन्न प्रदान गर । 

वनस्पते रशनया नियूया देवानां पाथ उप वक्षि विद्वान्। 

स्वदाति देवः कृणवद्धवीष्यवता द्यावापृथिवी हवं मे॥१०॥ 
हे ज्ञानवान् विद्वान् वनस्पतिदेव । तिमी अग्निका जिव्राले संयुक्त भएर देवताका नजिकै हविष्यान्न 


९३२ 








पिरीतफिकतरिरीकोसकान की विविसाकसिसवातियसिनकिललसाहितकिनदसादतिङ थक सा पा उ नए . ००३० ३ ३७७ ४०  म बकमकुक डन्डी रसडिहरस न 


पुन्याउन सहयोग गर । अग्निदेव हव्यमा रहेको रस सेवन गरुन् र हामीले प्रदान गरेको आहुति 
देवताकहाँ पुग्याञन् । द्युलोक र पृथ्वीमा यज्ञको सुरक्षा गरुन्। 


आग्ने वह वरुणमिष्टये न इन्द्र दिवो मरुतो अन्तरिक्षात्। 

सीदन्तु बरहिर्विश्व आ यजत्राः स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम्॥११॥ 
हे अग्निदेव  तिमी द्युलोक र अन्तरिक्षलोकबाट इन्द्र, वरुण र मरुत् आदि देवतालाई हाम्रा यज्ञका 
निम्ति लिएर आरू। यज्ञका अभिलाषी देवता आएर आआफ्ना आसनमा विराजमान होउन् । 
अविनाशी देवता स्वाहा शब्दले दिएको आहुतिले खुसी होउन् । 


सूक्त  ७१ 
क्राषि  बृहस्पति आङ्गिरिस । देवता  ज्ञान । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
बृहस्पते प्रथम वाचो अग्र यल्रैरत नामधेयं दधानाः । 
यदेषा श्रेष्ठ यदरिप्रमासीत्रेणा तदेषां निहित गुहाविः ॥१॥ 
बृहस्पति क्रषि प्रारम्भिक स्थितिमा पदार्थको नाम राखेर आफैँसित अभिव्यक्त गर्दछन्, त्यो ज्ञानको 
पहिलो खुडकिलो हो। यिनी शुद्ध र दोषरहित ज्ञान अनुभूतिका गुफामा लुकेको छ, त्यो त 
अन्तःकरणका प्रेरणाले नै प्रकट हुन्छ भन्दछन् । 
सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरामनसा वाचमक्रत। 
अत्रा सखायः सख्यानि जानते भट्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि ॥२॥ 
नाङलाले खाद्यान्न सफा गरिएझैँ मेधावीहरूले आफ्ना जञानबुद्धिका सामर्थ्यले भाषा परिस्कृत 
गर्दछन् । त्यस बेला मित्र, आत्मीयजन मित्रताको भाव बुभ्दछन्। यस्ता स्थितिमा उनीहरूका 
वाणीमा मङ्गलकारी लक्ष्मीको निवास हुन्छ। 
यञ्चेन वाचः पदवीयमायन्तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्यम्। 
तामाभूत्या व्यदधुः पुरुत्रा ताँ सप्त रेभा अभि सं नवन्ते ॥३॥ 
ज्ञानी पुरुष श्रेष्ठ वाणीको अभिप्राय यञ्चीय प्रवृत्तिका माध्यमले प्राप्त गर्दछन् । उनीहरूले तत्त्वज्ञानी 
क्रषिका अन्तकरणमा प्रवेश गरेको वाणी उपलब्ध गरे । त्यसपछि भाषा उपलब्ध गरेर उनीहरूले 
त्यसको प्रचार गरे । यसै किसिमले त्यस भाषारूपी वाणीलाई उनीहरूले सात छन्दका स्तुतिका 
रूपमा प्रस्तुत गरे । 
उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शुण्वन्न शृणोत्येनाम्। 
उतो त्वस्मै तन्वं१ वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥४॥ 
कसेले देखे पनि त्यसको दर्शन गर्न सक्दैनन् । कुनै सुनेर पनि बुझ्न सक्दैनन्, तर पतिका अगाडि 
पत्नीले आफ्नो रूप नलुकाएझैँ वाणीरूपी देवीले असल पात्रका अगाडि आफ्नो रूप 
खोलिदिन्छिन् । म 
उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नेनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु। 
अधेन्वा चरति माययैष वाच शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥५॥ 
विद्वान्हरूमध्ये ज्ञानीको यस्तो प्रतिष्ठा छ कि रु श्रेष्ठ शाब्दिक भाव ग्रहण गर्न सक्षम छ। वाणी 
प्रकट गर्नमा उसको जति शक्ति अरू कसैको पनि छैन । तिनीहरूमै कुनै त भाषाको फल र फूलले 
रहित भएर सुन्न र अध्ययन गर्नमा मात्रै सीमित छ भन्ने मान्छन्। तिनीहरू दुधविनाका बाँझा 
गाईजस्ता वाणीले देखावटी गरिहिँड्दछन् । म 
यस्तित्याज सचिविदँ सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । 
यदीं शुणोत्यलक शुणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥६॥ 
दिव्यज्ञानको धाराजस्तो मित्रभाव त्याग्ने व्यक्तिलाई दिव्य वाणीमाकुनै भाग प्राप्त 
हुँदैन । त्यस्ताले सुनेको त्यो सबै त्यसका लागि निरर्थक हुन्छ र उसलाईसत्कर्मको मार्ग पनि प्राप्त 
हुँदैन । 
र अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । 
आदघ्रास उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥७॥ क 
दर्शनशक्तिले सम्पन्न, श्रवणशक्तिले युक्त, ५ उस्तै किसिमका ज्ञानले युक्त मित्र पनि मनका . 
अनुभवले प्राप्त ज्ञानमा समानता हुँदैन । कुने जलाशय मुखसम्म आउने, कुनै कम्मरसम्मपानीः 
आउने गरी गहिरो र कुनै स्नान गर्नका लागि उपयुक्त भएभै हो। पकन . 
९३२ 





. 





हदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद् ब्राह्मणा संयजन्ते सखायः । 

अत्राह त्वं वि जहुर्वेद्याभिरोहब्रल्माणो वि चरन्त्यु त्वे ॥८॥ 
समान योग्यतायुक्त वेदज्ञ विद्वानहरू हृदयले जान्ने योग्य निरुपणका लागि एकत्रित हुँदा ज्ञानमा 
अल्पज्ञजति छोडिन्छन् भने स्तोत्रविद् मर्मज्ञहरू विद्वान् बनेर विचरण गर्दछन् । 

इमेये नार्वाङ्न परञ्वरन्ति न ब्राह्मणसो 

त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्र . मन्न ॥९॥ 
विद्वत्तारहित, अज्ञानी मानिस यस लोकमा वेदज्ञ विद्वान् र परलोकमा देवताहरूका साथ यञ्च आदि 
सत्कर्मले रहित, न त त्रात्विक् नै हुन्, न सोम यज्ञ नै गर्दछन्, त्यस्ता व्यक्ति ज्ञाननिष्ठ हुन 
सक्दैनन् । ती पापबुद्धि वाणीले प्रपञ्च गर्छन् र हलो जोले आदिका स्थूल काममा श्रम गर्नतिर 
लागेका हुन्छन् । 

सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः । 

किल्विषस्पृत्पितुषणिर््रोषामरं हितो भवति वाजिनाय ॥१०॥ 
एकै विचारका मित्र, सभामा प्रमुखता प्रदान गर्ने यशस्वी सोमले आनन्दित हुन्छन् । अन्न प्रदान गर्ने 
र पापकर्म बीचैमा समाप्त गराउने सोमदेव मानिसलाई शक्ति प्रदान गर्नका लागि सक्षम छन् । 


क्रचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रै त्वो गायति शक्वरीषु। 
ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्चस्य मात्रा वि मिमीत उ त्वः ॥११॥ 
एउय स्तोता वेदमन्त्रका यञ्चीय अनुष्ठानमा विधिविधान प्रयोग गर्दै विराजमान हुन्छन्। अर्का 
शक्वरी क्रचामा गायत्री आदि छन्दको सामगान गर्दछन् । ब्रह्मा नामका तेस्रा विद्वान्ले प्रायश्चित 
आदि विधानको व्याख्या गर्दछन् र चौथा अध्वर्यु पुरोहितले यञ्चकर्मका विभिन्न कार्य विशेष रूपले 
निर्वाह गर्दछन् । 
सूक्त७ 


 
क्रषि  लौक्य आङ्गिरस अदिति दाक्षायणी । देवता  देवगण । छन्द  अनुष्टुप्। 
देवानां नु वयं जाना प्र वोचाम विपन्यया । 
म उक्थेषु शस्यमानेषु यः पश्यादुत्तरे युगे ॥१॥ 

७७५५ कविका उत्पत्तिको वर्णन उत्तम वाणीले गर्दछौँ । स्तोत्र प्रकट भएपछि आगामी युगको 
दर्शन हुनेछ। 

ब्रह्मणस्पतिरेता सं कर्मार इवाधमत्। देवानां पूर्व्ये युगेञसतः सदजायत ॥२॥ 
सृष्टिका प्रारम्भमा ब्रह्मणस्पतिले कर्मकारले झैँ यिनलाई परिपक्व गराए। देवताभन्दा पहिले 
सृष्टिमा अव्यक्त ब्रह्मबाट व्यक्त नामरूपात्मक देवशक्तिको उत्पत्ति भयो । 

देवानां युगे प्रथमेञसतः सदजायत । तदाशा अन्वजायन्त क ॥३ 
देवताको युगभन्दा पहिले असतृबाट सत् उत्पत्ति भयो। त्यसपछि आशाको विकास भयो। 
त्यसपछि माथि जाने अथवा पाइला सार्ने कणको जन्म भयो । 

भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त । 

अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥४॥ 
भूलोकबाट रर्ध्व गतिशीलको संरचना भयो र भुव नामको आशाशक्तिको विकास भयो। 
अदितिबाट दक्ष उततन्न भए । अनि दक्षबाट अदितिको जन्म भयो । 

अदितिदितिर्द्रजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । 

तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥५॥ 
हे दक्ष ! तिम्री कन्या उत्पन्न भइन्, उसै प्रक्रियाले अमृतका बन्धनले बाँधिएका देवता वा अन्य 
नक्षत्र आदिको जन्म भयो । 

यद्देवा अदः सलिले सुसंरब्धा अतिष्ठत । 

अत्रा वो नृत्यतामिव तीव्रो रेणुरपायत ॥६॥ 
हे देवता हो  तिमीहरू यस विस्तृत जलमा प्रतिष्ठित हुँदा त्यहाँ तिम्रा नर्तनले तीव्र रेणु प्रकट भए । 

यद्देव यतयो यथा भुवनान्यपिन्वत। अत्रा समु आ गृढहमा सूर्यमजभर्तन ॥७॥ 
देवताले ० कको भएर भुवनलाई पुष्ट गराएपछि समुद्रका गर्भमा सूर्यलाई स्वाभाविक ढङ्गले 
धारण गरियो । 


९३४ 





तिखा उहीरकको र छेह कक  ली गनका आकि मक 


अष्यै पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्व१ स्परि । 


 परा मार्ताण्डमास्यत् ॥८॥ 
अदितिका शरीरबाट आठ पुत्र उत्पन्न भए त । 
देवताकहाँ । सूर्यलाई वटासँग अदिति 
देवताकहाँ गइन् । त्पत्न भए। सूर्यलाई आकाशमा स्थापित गरेर सात व 


सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रैत्पूव्य 
प्रजायै मृत्यवे त्वप्युनर्मार्ताण्डमाभरत् बनिन् ।९॥ 
प्रारम्भिक युगमा अदिति सात 


त जुञ्रसँग आउँछिन् प्रजा गर्ने क्रममा 
सूर्यले तिमीलाई नै परिपूर्ण गराउँछन् । जिछन्। हे अदिति  प्रजा सृष्टि र विवाश ग 


सूक्त  ७३ 
ख्रषि  गौरिवीति शाक्त्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप । 
जनिष्ठा उग्र सहसे तुराय मन्द्र ओजिष्ठो बहुलाभिमानः । 
अवर्धन्रिन्द्रै मरुतश्चिदत्र माता यद्दीरँ दधनद्धनिष्ठा ॥१॥ 
धारण गर्ने माताले वीर इन्द्रलाई जन्म दिएपछि मरुत्हरूले उनको प्रशंसा गर्दै तिमी वन्दनीय, 


ओजवान् र महास्वाभिमानी छौ, तिमी पराक्रमका लागि र शत्रु विनाशका लागि प्रचण्ड शक्तिले 
सम्पन्न भएर जन्मेका छौ भने । 


द्रुहो निषत्ता पृशनी चिदेवै पुरू शंसेन वावृधुष्ट इन्द्रम्। 
अभीवृतेव ता महापदेन ध्वान्तात्रपित्वादुदरन्त गर्भाः ॥२॥ 
शत्रुविध्वंसक इन्द्रदेवका नजिक अनुशासित सैन्यदल छ। गतिशील मरुतहरूले इन्द्रदेवलाई 
अनेकाँ स्तोत्रले उत्साहित गरे । गोठमा भरिएका गाई ढोका उघ्रनासाथ बाहिर निस्केभझेँ वृष्टिको 
जलरूपी गर्भ बादलभित्रका अन्धकारबाट बाहिर आयो । 
त्रष्वा ते पादा प्र यज्जिगास्यवर्धन्वाजा उत ये चिदत्र। 
टू त्वमिन्द्र सालावृकान्त्सहस्रमासन् दधिषे अश्चिना ववृत्याः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा दुवै चरण महिमामय छन्। तिमी अगाडि जाँदा क्रभुहरू र तिमीसित भएका 
देवता उत्साहित हुन्छन् । हे इन्द्रदेव । तिमी सहस्रौँ वृक मुखमा धारण गर्दछौ र अश्चिनीकुमारलाई 
पनि फुर्तिला बनाउँछौ । म 
समना तूर्णिरुप यासि यज्ञमा नासत्या सख्याय वक्षि। 
वसाव्यामिन्द्र धारयः सहस्राश्विना शुर ददतुर्मघानि ॥४॥ ँ 
हे इन्द्रदेव । सङ्ग्राम क्षेत्रमा पुग्न हतार भएका बेला पनि तिमी यज्ञमा पुग्दछौ । त्यस्ता बेलामा 
तिमी अश्चिनीकुमारसित मैत्री गर्दछौ । हाम्रा लागि असङ्ख्य सम्पदा धारण गर्दछै । हे पराक्रमी 
वीर  तिम्रा सेवक अश्चिनीकुमारले धनसम्पदान प्रदान गरुन् । 
मन्दमान क्रतादधि प्रजायै सखिभिरिन्द्र इषिरेभिरर्थम्। 
आभिहिं माया उप दस्यमागान्मिह प्र तम्रा अवपत्तमांसि ॥५॥ 
इन्द्रदेव यज्ञमा आनन्दित भएर गतिशील मित्रजस्तै मरुत्गणसँग यजमानलाई ऐश्वर्य सम्पदा प्रदान 
गर्छन् । इन्द्रदेवले यजमानका लागि दुष्ट दस्युको छलपूर्ण माया नष्ट गरे। उनले जल वर्षा गरे र 
अन्धकार हटाए । म 
सनामाना चिद् ध्वसयो न्यस्मा अवाहन्रिन्द्र उषसो यथानः । 
क्रष्वैरगच्छ सखिभिर्निकामैः साक प्रतिष्ठा हृद्या जघन्थ ॥६॥ 
इन्द्रदेव सबै शत्रु एकै किसिमले विनाश गर्दछन् । उनले उषाको शकट नामको शत्रु विनाश गरेझैँ 
वृत्रासुरलाई पनि वध गरे । हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना देदीप्यमान र पराक्रमी मरुत्हरूका सहयोगले 
वृत्रको संहार गर्दछौ । शत्रुको बलिष्ठ शरीर पनि तिमीले नाश गयौ । म 
त्वँ जघन्थ नमुर्चि मखस्युँ दासं कृण्वान क्रषये विमायम्।  
त्वँ चकर्थ मनवे स्योनान्पथो देवत्राञ्जसेव यानान् ॥७॥ क 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले क्रषिका यज्ञमा बाधा उत्पन्न गर्ने अथवा तिम्रो धन लिन खोज्ने नमुची नामको 
असुर विनाश गयौ । क्रषिको कल्याणका लागि तिमीले विध्वंसक नमुचीको छलप्रपञ्च समाप्त 
गरायौ। तिमीले देवताका माझमा जनसाधारणका लागि सुखदायी र सहज गमनयोग्य पथ प्रशस्त 
गरायौ। हेम 


९२३५ 


त्वमेतानि पप्रिषे वि नामेशान इन्द्र दधिषे गभस्तौ। 

अनु त्वा देवाः शवसा मदन्त्युपरिबुध्नान्वनिनश्चकर्थ ॥८॥ 
हे सम्पूर्ण विश्वका अधिपति इन्द्रदेव ! तिमी यो संसार जल अथवा तेजले व्याप्त गर्दछौ र हातमा 
वज्ज नामको अस्त्र लिन्छौ। तिमी शक्तिशाली हुनाले सबै देवताले अर्चना गर्दछन् । तिमीले नै 
जलबाट मनग्गे बादलका मुखहरू उँधोतिर फर्कायो । 


चक्र यदस्याप्स्वा निषत्तमुतो तदस्मै मध्विच्चच्छद्यात् । 

पृथिव्यामतिषितं यदूध पयो गोष्वदधा ओषधीषु ॥९॥ 
देदीप्यमान वज्जधारी इन्द्रदेवका वज्जले उपासकका लागि अन्तरिक्षका मधुर जललाई प्रेरित गर्दछ  
पृथ्वीमा प्रवाहमान उही जल गाईको दुधका रूपमा र वनस्पतिमा पोषक रसका रूपमा विद्यमान 
छ। 

अश्वादियायेति यद्वदन्त्योजसो जातमुत मन्य एनम्। 

मन्योरियाय हर्म्येषु तस्थौ यतः प्रजस इन्द्रो अस्य वेद ॥१०॥ 
इन्द्रदेवको उत्पत्तिको कारण अश्वरूपी आदित्य हुन् भन्ने कतिपय विद्वान्को भनाइ छ, तर पनि हामी 
यिनलाई शक्ति अथवा क्रोधरूपी अग्निबाट उत्पन्न भएका हुन् भन्ने मान्दछौँ । त्यसो भएकैले उनी 
सङ्घर्ष गर्नका लागि सधैँ तत्पर रहन्छन् । इन्द्रदेव केबाट उत्पन्न भए भन्ने वास्तविक तथ्य त उनैले 
पनि जान्दैनन् । 

वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्र प्रियमेधा ग्रषयो नाधमानाः । 

अप ध्वान्तमूर्णुहि पूर्धि चक्भुर्मुमुग्ध्य१स्मान्रिधयेव बद्धान् ॥११॥ 
सञ्चरणशील सूर्यको किरण बलशाली इन्द्रदेवका नजिकै पुग्दछ। देवताले बन्धनमा परेकालाई 
मुक्ति दिकन्, अन्धकार हटाइदिङन् र हाम्रा आँखालाई दिव्य प्रकाशले युक्त बनाइदिङन् भनेर 
प्रियमेघ अथवा यञ्ञप्रेमी क्रषि याचना गरिरहेका छन् । 

सूक्त  ७४ 
क्रषि  गौरिवीति शाक्त्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
वसूनां वा चकृष इयक्षन्धिया वा यझैर्वा रोदस्यो । 
अर्वन्तो वा ये रयिमन्तः सातौ वर्नु वा ये सुश्रुणं सुश्रुतो धुः ॥१॥ 


ऐश्वर्य प्रदानका निम्ति इन्द्रदेवलाई यञ्ले प्रेरित गरिन्छ। उनी द्युलोक निवासी देवता र पृथ्वीलोक 
निवासी मानिसद्वारा आकर्षित हुन्छन् । सङ्ग्राम क्षेत्रमा 


धन जिलका लागि गतिशील हुनेहरू 

उनलाई आकृष्ट गर्दछन् र शत्रु संहार गर्नमा सुप्रसिद्ध हुनेहरू पनि इन्द्रदेवलाई आह्वान गर्दछन् । 
हव एषामसुरो नक्षत द्यां श्रवस्यता मनसा निंसत क्षाम्। 

चक्षाणा यत्र सुविताय देवा द्यौर्न वारेभिः कृणवन्त स्वै ॥२॥ 
अङ्गिराका आहवानको पुकारले आकाश गुञ्जायमान छ। इन्द्रदेव र अन्नका अभिलाषी देवताको 
इच्छाशक्तिले पृथ्वी प्राप्त गर्दछन् । पृथ्वीमा पणिले चोरेका गाई खोज्दै आफ्नो कल्याणका लागि 
देवताहरू अन्तरिक्षका सूर्यझैँ आआफ्नो उत्तम तेज प्रकट गर्छन् ।  

इयमेषाममृतानां गीः सर्वताता ये कृपणन्त रलम्। ५. 

धियं च यज् च साधन्तस्ते नो धान्तु वसव्यपमसामि॥ ३॥ 
सबैको कल्याणका लागि यज्ञमा श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान गर्ने अविनाशी देवताको प्रार्थना गरिन्छ। ती 
देवताहरू हाम्रो प्रार्थना र यज्ञ सिद्ध गराउँदै प्रचुर मात्रामा विशिष्ट ऐश्वर्य सम्पदा प्रदान गरुन्। 

आ तत्त इन्द्रायवः पनन्ताभि य रव गोमन्त तितृत्सान्। न 

सकृत्स्व। ये पुरुपुत्राँ महीँ सहस्रधारां बृहर्ती दुदुक्षन् ॥४॥ 


हे इन्द्रदेव । शत्रुका गाईरूपी धन जिल चाहनेले तिम्रो वन्दना गर्दछ। यो विस्तृत भूमि एक पटक 
उत्पन्न भयो तर बारम्बार हरियाली उत्पन्न गर्दछ। यस महान् भूमिका सहस्र धारा दुहुन चाहनेले 
पनि इन्द्रदेवको अर्चना गर्दछन् । 


शचीव इन्द्रमवसे कृणुध्वमनानत॑ दमयन्त पृतन्यून्। 
क्रभुक्षण मघवान सुवृक्ति भर्ता यो वजन नर्य पुरुक्चु ॥५॥ 
हे सत्कर्मनिष्ठ याजक हो ! कसेका सामु टाउको ननिहुराउने, युद्धको रहर गर्ने, शुत्र परास्त गर्ने, 


९३६ 





      ३० हट  छक  वकयालनि पन 


महिमासम्पन्न, ऐश्वर्यशाली, शोभायमान स्तुतिले युक्त, युद्धका विभित्न कलाको जान भएका र 
मानिसको कल्याणका लागि वञ्ज धारण गर्ने इन्द्रदेवलाई आफ्नो संरक्षणका लागि आहवान गर । 
यद्वावान पुरुतम पुराषाडा वृत्रहेन्द्रो नामान्यप्राः । 
अचेति प्रासहस्पतिस्तुविष्मान्यदीमुश्मसि कर्तवे करत्तत् ॥६॥ 
शत्रुको नगर ध्वस्त पार्ने इन्द्रदेवले अति सामर्थ्यशाली शत्रु वध गरेर वृत्रहन्ता इन्द्रदेवले जलद्वारा 


पृथ्वी परिपूर्ण बनाएपछि मानिसहरूले अति सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव नै सबैका अधिपति हुन् र उनले नै 
हाम्रो सबै कामना पूरा गराउँछन् भन्ने धारणा बनाए। 


सूक्त ७५  
त्ररषि  सिन्धुक्षित् प्रैयमेध । देवता  नदी समूह । छन्द  जगती । 

प्रसु वा आपो महिमानमुत्तम कारुवाचाति सदने विवस्वतः । 

प्र सप्तसप्त त्रेधा हि चक्रमुः प्र सृत्वरीणामति सिन्धुरोजसा ॥१॥ 
हे जलदेवता ! हामी सेवाभाव भएका यजमानका घरमा तिम्रा श्रेष्ठ महिमाको कुरो गर्दछौँ । यी 
नदीहरू सातसात वया भएर तीन स्थानबाट प्रवाहित भए  यी प्रवाहमध्ये सिन्धु नै सबैभन्दा 
ओजसम्पन्न छ। 

प्र तेडरदद्वरणो यातवे पथः सिन्धो यद्वाजाँ अभ्यद्रवस्त्वम्। 

भूम्या अधि प्रवता यासि सानुना यदेषामग्रे जगतामिरज्यसि ॥२॥ क 
हे सिन्धु ! तिमी हरियालीले परिपूर्ण प्रदेशतर्फ बहँदा वरुणदेवले गमनका लागि मार्ग विस्तृत 


 गराए। तिमी पृथ्वीमाथि सजिलो मार्गबाट प्रवाहित छै र जीवधारी प्राणीका जीवनको प्रमुख 
आधार पनि होङ । 


दिवि स्वनो यतते भूम्योपर्यनन्त ताम सति दियर्ति भानुना । 

अभ्रादिव प्र स्तनयन्ति ढृष्ट्यः सिन्धुयदेति वृषभो न रोरुवत्॥३॥ 
भूमिमाथि गर्जनशील तिम्रा स्वरले आकाश गुञ्जायमान गर्दछ। तिमी आफ्ना प्रचण्ड लहरले 
प्रवाहित हुन्छौ। सिन्धु महानदी साँढे डुक्रिएझैँ प्रचण्ड शब्द गर्दै आउँदा आकाशबाट महान् 
गर्जनसँगै जलको वर्षा भइरहेझैँ आभास हुन लाग्दछ । 

अभि त्वा सिन्धो शिशुमिन्न मातरो वाश्रा अर्षन्ति पयसेव धेनवः । 

राजेव युध्वा नयसि त्वमित्सिचौ यदासामग्रे प्रवतामिनक्षसि ॥४॥ 
माताहरू आफ्ना शिशुका नजिक र दुधालु गाई बाछाका नजिक गएभैँ अन्य नदीहरू शब्द सुसाउँदै 
सिन्धुतिरै जान्छन् । युद्ध गर्ने राजाको जस्तै तिमी सहभागिनी दुई धारा लिएर अगाडि बढ्ने गर्दछौ । 

इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोम सचता परुष्ण्या । 

असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये थृणुद्या सुषोमया ॥५॥ 
गङ्गा, यमुना, सरस्वती, शुतुद्री, परुष्णी, असिक्नीसँगै मरुद्वृधा, वितस्ता, सुषोमा र आजीर्कीया 
आदि नदी हो  तिमीहरू सबै हाम्रो स्तोत्र कन  

तृष्यमया प्रथम यातवे सजूः सुसत्वा श्वेत्या त्या। 

त्वं सिन्धो कुभया गोमतीं क्रुमु मेहल्वा सरथं याभिरीयसे ॥६॥ 
हे सिन्धु महानदी  तिमी पहिले तृष्खमयासित प्रवाहित भयौ । त्यसपछि सुसर्ता, सजु र श्वेत्यासित 
मिसियौ। तिमी क्रमु, गोमतीलाई कुभा र मेहतुलाई आफैँसित मिसाउँछै । यी सबै नदीसँगै एउटै 
रथमा आरुढ भएर जान्छौ । 

क्रजीत्येनी रुशती महित्वा परि ज्रयांसि भरते रजांसि। 

अदब्धा सिन्धुरपसामपस्तमाश्चा न चित्रा वपुषीव दर्शता ॥७॥ 
सिन्धु महानदी सोझो मार्गमा हिँड्ने, सेतो वर्ण हुने, प्रदीप्तिले युक्त भएर तीव्र गतिमा प्रवाहित 
छन्। अत्यन्त गहिरो सिन्धु नदी नै नदीहरूमा सबैभन्दा वेगशाली छ। यो अद्भुत वेग हुने 
घोडाजस्तो र स्त्रीजस्तोरहेर्नमा सुन्दर छ   , हि विना १   

स्वश्चा सिन्धु सुरथा सुवासा हिरण्ययी सुकृता वाजिनीवती । त 

 कर्णावती युवतिः सीलमावत्युताधि वस्ते सुभगा मधुवृधम् ॥८॥ 
सिन्धु महानदी गतिला अश्च, उत्तम रथ, सुन्दर वस्त्र, सुवर्णमय आभूषण, पुण्यले सम्पन्न, अन्नले 


९२३७ 
? 





सम्पन्न र ञनले युक्त छ। सिन्धु सधैँ नै तरुणीजस्तो र अनेकौँ तन्तुले युक्त छ। यो श्रेष्ठ 
ऐश्वर्यसम्पन्न सिन्धु मधु वृद्धि गराउने र फूलले सिँगारिएको छ। 
सुख रथ युयुजे सिन्धुरश्चिनं तेन वाजं सनिषदस्मिन्नाजौ । 
महान्ह्यस्य महिमा पनस्यते५दब्धस्य स्वयशसो विरप्शिनः ॥९॥ 
सुखदायी सिन्धु महानदी र अश्चयुक्त रथ चलाउँछ । त्यस रथले हामीलाई अन्न आदि प्रदान गरोस् । 
यस यज्ञमा सिन्धुका रथको विस्तृत महिमाको बयान गरियो । सिन्धुको रथ हिंसारहित, यशस्वी र 
महानताले युक्त छ। 
सूक्त७६ 
क्रषि  जरत्कर्ण ऐरावत । देवता  ग्रावा । छन्द  जगती । 
आ व तक्राज्जस ञजाँ व्युष्टिष्विन्द्रै मरुतो रोदसी अनक्तन । 
. उभे यथा नो अहनी सचाभुवा सदःसदो वरिवस्यात उद्धिदा ॥१॥ 
हे ग्रावा ! अन्न प्रदान गर्ने उषा आउनासाथ तिमीलाई प्रयोग गर्न हामी तयारी गर्दछौँ । तिमी सोम 
दिएर इन्द्र, मरुत्गण र द्यावापृथिवीलाई अनुकूल बनाङ। दुवै कालमा संयुक्त रहने यी 
द्यावापृथिवी प्रत्येक आवासमा आतिथ्य स्वीकार गरेर सबै क्षेत्रलाई उत्तम अन्नधन आदिले परिपूर्ण 
गरुन् । 
तढु श्रेष्ठ सवनं सुनोतनात्यो न हस्तयतो अद्वि सोतरि । 
विदद्धयपर्यो अभिभूति पौँस्यं महोराये चित्तरुदे यदर्वतः ॥२॥ 
हे ग्रावा ! तिमी सोम शोधित गरेर प्रस्तुत गर। हे पहाड ! तिमी हातले समाउन सकिने अश्चजस्तै 
अनुशासित हुन्छौ । सोम पेल्ने क्रियामा संलग्न यजमानले शत्रु जितले सामर्थ्य प्राप्त गर्दछन् । सोमले 
अश्च र प्रचुर ऐश्वर्य प्राप्ति हुन्छ । 
तदिद्धयस्य सवनं विवेरपो यथा पुरा मनवे गातुमश्रेत्।  
गोअर्णसि त्वाष्ट्रे अश्चनिर्णिजि प्रेमध्वरेष्वध्वराँ अशिश्रयु ॥३॥ म 
उहिले नै मनुले यज्ञमा सोमरस प्रस्तुत गरेझैँ यस यज्ञमा पेलेको सोम जलरूपी कर्ममा मिसियोस्। 
गाई र अश्च शुद्ध गराउने त्वष्टाका पुत्रका कार्यमा अविनाशी सोमरसकै उपयोग गरिन्छ । 
अप हत रक्षसो भङ्गुरावतः स्कभायत निर््रीति सेधतामतिम्। 
आ नो रयिं सर्ववीरं सुनोतन देव्याव्यं भरत श्लोकमद्रयः ॥४॥ 
हे ग्रावा ! अनिष्टकारी असुर संहार गर । पापदेवता निर्क्नातिलाई निवारण गर  दुर्मति पर हटाङ । 
हामीलाई सुसन्ततियुक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । देवताका लागि हर्ष प्रदायक यशले हामीलाई सम्पन्न 
बनाङ। 
दिवश्चिदा वोञमवत्तरेभ्यो विभ्वना चिदाश्चपस्तरेभ्यः । 
वायोश्चिदा सोमरभस्तरेभ्योग्नेश्चिदर्च पितुकृत्तरेभ्यः ॥५॥ 
देवताको सन्तुष्टिका लागि दिव्यलोकभन्दा पनि अधिक तेजस्वी, सुधन्वाका पुत्र विभुभन्दा 
अधिक क्रियाशील, वायुभन्दा पनि बढी सोमरस पेल्न सक्ने, र अग्निभन्दा पनि बढी अन्न प्रदान 
. गर्ने ग्रावालाई अर्चना गरौँ । 
भुरन्तु नो यशसः सोत्वन्धसो ग्रावाणो वाचा दिविता दिवित्मता । 
नरोयत्र दुहते काम्यं मध्वाघोषयन्तो अभितो मिथस्तुरः ॥६॥ 
यज्ञ गर्ने क्रत्विकहरू सबैतिर ध्वनि गर्दै शीघ्रतापूर्वक इच्छित सोमरस निकाल्दछन्। त्यसमा 
यशस्वी ग्रावाले हाम्रा लागि सोम उपलब्ध गराञन्। यस दिव्य कर्ममा मन्त्रका माध्यमबाट 
हामीलाई दिव्यता सम्पन्न गराङन् । 
सुन्वन्ति सोम रथिरासो अद्रयो निरस्य रसं गविषो दुहन्ति ते। 
दुहन्त्यूधरुपसेचनाय कं नरो हव्या न मर्जयन्त आसभि ॥७॥ 
तिनै पहाडले सोमरस बर्साउँछन् । उनी सोमको रस दोहन गर्दछन् । उनी स्तोत्रको कामनाले प्रेरित 
भएर अग्निसेचनका लागि सोमरस निकाल्छन् । पेल्ने क्रषिहरू यिनका मुखमा बचेको सोम पान 
गरेर नै पवित्रता धारण गर्दछन् । 


९३० 





सिरिज सासमा यानि 


एते नरः स्वपसो अभूतन य इन्द्राय 
वा्मवाम वो दिव्याय धाम्ने वुवा वामलप ॥८॥ 
हे क्रात्विक् हो ! हे पहाड ! तिमीहरू पेलेर राम्रो बनाउने काम गर्दछौ, इन्द्रदेवका निम्ति सोमरस 
पेल्दछौ। देवलोक प्राप्त गर्नका लागि हामीलाई सर्वश्रेष्ठ विभूति प्रदान गर। हरेक आवास र 
पार्थिव देहधारीका लागि योग्य सम्पदा उत्पन्न गर । 
सूक्त  ७७ 
क्रषि  स्यूमरश्मि भार्गव । देवता  मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
अभ्रप्रुषो न वाचा प्रुषा वसु हविष्मन्तो न यज्ञा विजानुषः । 
सुमारुत न ब्रह्माणमहसे गणमस्तोष्येषाँ न शोभसे ॥१॥ 
बादलबाट भर्ने पानीको विन्दुजस्तै स्तुतिले प्रशंसित मरुतृगण धनसम्पदा प्रदान गर्छन् । 
हविष्यात्नयुक्त यज्ञजस्तै सृष्टि रचनाका माध्यम मरुत्हरू नै हुन् । यी महान् शोभायुक्त मरुत्हरूको 
अर्चना यथार्थमा हामीले गर्न सकेनौँ, सुहाउँदो स्तोत्र पनि रच्न सकेनौँ । 
श्रिये मर्यासो अञ्जीरकृण्वत सुमारुत न पूवीरति क्षपः । 
दिवस्पुत्रास एता न येतिर आदित्यासस्ते अक्रा न वावृधुः ॥२॥ 
मरुतृहरू मरणशील थिए, यिनीहरूले गतिला कार्यबाटै आफूलाई दिव्य विभूतिले सजाएका हुन् । 
एकत्रित भएका अनेकौँ सेनाले पनि मरुत्हरूलाई पराजित गर्न सक्दैनन्। यी दिव्यलोकका 
रहाराल पुत्रहरू अगाडि सर्दैनन् । यी अदितिका पुत्रहरू आक्रामक क्षमता हुँदा पनि आफैँ अघि 
सर्दैनन्। 
प्रयेदिवः पृथिव्या न बर्हणा त्मना रिरिन्ने अभ्रान्न सूर्यः । 
पाजस्वन्तो न वीराः पनस्यवो रिशादसो न मर्या अभिद्यवः ॥३॥ 
मरुत्हरू आफ्ना महान् सामर्थ्यले द्युलोक र पृथ्वीभन्दा पनि अति सामर्थ्यशाली छन् । यसै 
किसिमले सूर्यदेव पनि अन्तरिक्षमा महिमाशाली छन् । उनी शक्तिशाली वीरजस्तै स्तोत्रको कामना 
गर्दछन् । दुष्ट विनाश गर्ने मानिसजस्तै पराक्रमी छन् । 
युष्माक बुध्ने अपां न यामनि विधुर्यति न मही श्रथर्यति । 
विश्वप्सुर्यज्ञचो अर्वागयं सु वः प्रयस्वन्तो न सत्राच आ गत ॥४॥ 
हे मरुत् हो ! आपसमै घात प्रतिघात गर्दै बगेको पानीझैँ शीघ्र तिमीहरू हिँड्दा पृथ्वी कम्पित 
हुँदैन, न त दुःखी नै हुन्छ। विश्वरूपी यञ्चीय हविष्यान्न तिम्रै निम्ति प्रस्तुत छ। तिमीहरू अन्नदाता 
मानिसभैँ हाम्रा लागि सुखदायक र सङ्गठित भएर आओ । 
युव धा प्रयुजो न रश्मिभिर्ज्योतिष्मन्तो न भासा व्युष्टिषु । 
न स्वयशसो रिशादसः प्रवासो न प्रसितासः परिप्रुषः ॥५॥ 
हे मरुतृहरू हो  तिमीहरू सबै गतिशील रश्मिले योजित होओ र सूर्य आदिको आलोकभैँ 
तेजस्वी, गरुड पक्षीझैँ स्वयं यश विस्तार गर्ने, पराक्रमशाली र शत्रुप्रति उग्र छौ। बटुवाजस्तै 
तिमीहरू सबै तिरबाट गतिशील भएर जलको वर्षा गराउँछौं । 
प्र यद्वहध्वे मरुतः पराकाद्यूयं मह संवरणस्य वस्वः । 
विदानासो वसवो राध्यस्याराच्चिद् द्वेषः सनुतर्युयोत ॥६॥ 
हे मरुत् हो । तिमीहरू अति यढाबाट आउँदा महिमामय, उत्तम, धारण गर्न योग्य ऐश्वर्य प्रदान 
गर्दछौ । हे वसुहरू हो ! तिमीहरू विद्रोही शत्रु परै विनाश गर । 
य उद्चि ये अध्वरेष्ठा मरुद्धयो न सानुपा दु षा ददाशत्। 
रेवत्स वयो दधते सुवीरं स देवानामपि अस्तु ॥७॥ 
अनुष्ठान सम्पन्न गरेर मरुत्हरूझौँ काम लाग्ने दान दिने व्यक्तिले श्रेष्ठ, वीर सन्तानले युक्त, अन्न र 
आयु प्राप्त गर्दछन् । ती वीर व्यक्तिले यज्ञमा स्थान प्राप्त गर्दछन् । 
ओ तेहि यश्चेषु यज्ञियास कमा आदित्येन नाम्ना शम्भविष्ठाः । 
ते नोञवन्तु रथनूर्मनीषां महक्ष यामन्नध्वरे चकानाः ॥८॥ 
यी मरुत्हरू यज्ञजस्तै हुन् र यज्ञका संरक्षक हुन् । यिनीहरू सबैका लागि कल्याणकारी भावनाले 
युक्त भएर आदित्य सम्बोधित छन् । यिनीहरूले हामीलाई संरक्षण दिन्  
चाँडै रथमा जाने इच्छा भएका मरुत्हरूले हाम्रा स्तुतिको रक्ष। गरुन्। यज्ञमा उनीहरू अभीष्ट 
हविष्यात्रको अभिलाषा गर्दछन् । म 


फाइनल 


९३९ 
. 





सूक्त  ७८५ 
क्राषि  स्यूमरश्मि भार्गव । देवता  मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

विप्रासो न मन्मभिः स्वाध्यो देवाव्यो३ न यझै स्वप्नसः । 

राजानो न चित्राः सुसन्दृशः क्षितीनां न मर्या अरेपस ॥१॥ 
मरुत्हरू ज्ञानी स्तोताजस्तै स्तुतिले प्रशसित भएर हाम्रा प्रार्थनामा ध्यान दिञन्। देवता हर्षित 
गराउने यज्ञीय कार्यमा खट्न्। मरुतृहरू राजाजस्तै पूजनीय, दर्शनीय र गृहपति मानिसजस्तै 
पापरहित र शोभायमान छन् । । 

अग्निर्न ये भ्राजसा रुक्मवक्षसो वातासो न स्वयुजः सद्यकतय । हँ 

प्रज्ञातारो न ज्येष्ठाः सुनीतयः सुशर्माणो न सोमा क्रत॑ यते ॥२॥ बाको 
मरुत्हरू अग्निजस्तै तेजले युक्त, सुनौलो वक्ष भएका, वायुजस्तै शीघ्र गतिशील, अर्काको सहायता 
गर्ने, श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न, ज्ञानीझैँ वन्दनीय, सुन्दर नेत्रले युक्त श्रेष्ठ सुखको सम्पादन गर्ने 
सोमजस्तै शोभायुक्त मुख भएका छन् । यस्ता गुणले सम्पन्न ती मरुत्देवताहरू यज्ञमा उपस्थित 
होखन्। 

वातासो न ये धुनयो जिगलवोउग्नीनां न जिह्वा विरोकिण । 

वर्मण्वन्तो न योधाः पलन च्नयुट १०७५ णां न शंसाः सुरातयः ॥३॥ 
मरुत्हरू वायु शत्रु प्रकम्पित गराउँछन्, छन्, अग्निको ज्वालाजस्तै तेजस्वी कान्तिले 
युक्त छन्, कवच लगाएको शूरवीरजस्तै शौर्यले सम्पन्न छन् र पितृको वाणीजस्तै उदार दानी छन्। 
 ती मरुत्हरू हाम्रा यज्ञमा आउन्  

सथानां न येपराः सनभयो जिगीवांसो न शूरा अभिद्यवः । 

वरेयवो न मर्या घृतप्रुषोभिस्वर्तारो अक न सुष्टुभ ॥४॥ 
मरुत्हरू रथका चक्रमा हुने अरभैँ केन्द्रसित आबद्ध छन्, विजयशील शूरवीरभझैँ तेजयुक्त छन्, 
दानी मानिसझैँ जलसेचक छन् र सुन्दर स्तोत्र गाउनेझैँ श्रेष्ठ शब्दले युक्त छन् । ती मरुत्हरू हाम्रा 
यञ्चमा आउन् । 


अश्वासो न ये ज्येष्ठास आशवो दिधिषवो न रथ्यः सुदानवः । 

आपो न निम्नैरुदभिर्जिगलवो विश्वरूपा अङ्गिरसो न सामभिः॥५॥ 
मरुत्हरू श्रेष्ठ अश्वजस्तै वेगशील, ऐश्वर्यशालीजस्तै रथका स्वामी, उदार दानी छन्। । 
नदीको पानीजस्तै ओरालोतिर प्रवाहित, विभिन्न रूपले युक्त र अङ्गिराहरूकै जस्तो सामगान 
गर्दछन् । ती मरुत्हरू हाम्रा यज्ञमा आइदिउन् । 

ग्रावाणो न सूरयः सिन्धुमातर आदर्दिरासो अद्रयो न विश्वहा। 

शिशूला न क्रीडयः सुमातरो महाग्रामो न यामन्नुत त्विषा ॥६॥ 
मरुत्हरू जल उत्पादन गर्ने मेघजस्तै जलप्रवाहका निर्माता हुन् । यी सबै किसिमका शत्रुलाई नाश 
गर्ने, सधैँ शस्त्रजस्तै आदरणीय छन्। मरुत्हरू श्रेष्ठ स्नेहयुक्त माताझैँ क्रीडा मन पराउँछन् र 
विशाल जनसमूहजस्तै गतिशील एवं तेजस्वी छन् । ती मरुत्हरू हाम्रा यज्ञमा आइदिउन् । 

उषसां न केतवो३ ध्वरश्रियः शुभंयवो नाञ्जिभिर्व्यश्चितन्। 

सिन्धवो न ययियो भ्राजदृष्टय परावतो न योजनानि ममिरे॥७॥ 
उषा कालका रश्मिजस्ता मरुत्हरू यज्ञका आश्रयी हुन् । मङ्गल कामना गर्ने, असल व्यक्तिजस्तै 
अलङ्कृत छन् । यिनीहरू नदीभझैँ निरन्तर गतिशील, तेजस्वी आयुध धारण गर्ने र दूरगामी मार्गमा 
जाने बढुवाजस्ता भएर वेगपूर्वक ठूलो ठाउँ कटेर जान्छन् । ती मरुत्हरू हाम्रा यज्ञमा आइदिउन् । 

सुभागान्रो देवाः कृणुता सुरतानस्मान्त्स्तोतृन्मरुतो वावृधानाः । 

अधि स्तोत्रस्य सख्यस्य गात सनाद्धि वो रलधेयानि सन्ति ॥८॥ 
हे देवतास्वरूप मरुत्हरू हो ! स्तुतिले आनन्दित भएर तिमीहरू हामीलाई श्रेष्ठ ऐश्वर्य र श्रेष्ठ 
रतका स्वामी बनाओ । तिमीहरू हाम्रा मैत्री भावनाले युक्त स्तोत्रपाठ स्वीकार गर । तिमीहरू सधैँ 
रल दान गरिरहन्छौ । । 


९४० 





न भानमा   . . कडीलको केही केल्लानमिलिभतलगितिकिएरि 


सूक्त  ७९ 
क्राषि  अग्नि वैश्वानर सप्तिवाजम ॥  
अपश्यमस्य महतो भिर । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप्। 


मर्त्यासु विक्षु। 
नाना हनू विभृते सं भरेते असिन्वती बप्सती भूर्यत्त ॥१॥ 
मरणशील मानिसमध्ये हामी अविनाशी अग्निको महान् सामर्थ्य अनुभव गर्दछौँ । यिनका दुवै 
भक विभिन्न किसिमले पूर्णता प्राप्त गर्दछ। यिनी चपाउने काम नगरीकन नै काठ 


अनाफरनिहितमृषगकष असिन्वन्नत्ति जिह्वया वनानि। 
अग्निदेवको टाउको गोप्य सकी कानहस्ता नमसाधि विष्मु ॥२्॥ 


छ। यिनका आँखा भिन्नभिन्न स्थानमा छन्। यिनी 
नचपाईकनै ज्वालाले नै समिधा सेवन गर्दछन् । हामी विभिन्न पद वा चरणमा हात उठाएर नमस्कार 
गर्दै यिनलाई सन्तुष्ट गराउँछौं । 


प्र मातु प्रतर गुद्यमिच्छन्कुमारो न वीरुध सर्पदुर्वीः । 
ससं न पक्वमविदच्छुचन्तै रिरिह्वांस रिप उपस्थे अन्तः ॥३॥ 
अग्निदेव बालकजस्तै पृथ्वीमातामाथि रहेर लहरा भक्षण गर्न पाउने कामना गर्दछन् । यिनी तिनका 


जरासम्म पुग्दछन् । अग्निदेव स्वयं पृथ्वीका भित्री सतहको पक्वान्नजस्तै दीप्तिमान् काष्ठ सेवन 
गर्ने विधि जान्दछन् । 


०० ७०. प्रब्रवीमि जायमानो मातरा गर्भो अत्ति। 
नाहँं मर्त्यश्चिकेग्निरङ्ग विचेताः स प्रचेताः ॥४॥ 


है द्युलोक र पृथ्वीलोक ! हामी तिमीहरूसित अरणीबाट उत्पन्न, गर्भमा रहेको शिशुजस्ता अग्निले 
आफ्ना मातापितारूपी दुवै अरणी सेवन गर्दछन् भन्ने यथार्थमा आधारित कुरो भन्दछौँ। हामी 
मानिस, देवतारूपी अग्निको विशेषताबाट अनभिज्ञ छौँ । हे वैश्वानर ! तिमी विभिन्न ज्ञानले सम्पन्न, 
उत्तम ज्ञानयुक्त छौ। 

यो अस्मा अन्न तृष्वा२ दधात्याज्यै्धृतैर्जुहोति पुष्यति। 
 तस्मै सहस्रमक्षभिर्वि चक्षेग्ने विश्वतः प्रत्यङङसि त्वम्॥१॥ 
अग्निका निम्ति शीघ्रतापूर्वक हविष्यात्न समर्पित गर्ने, गाईको घिउ अथवा सोमरसले अग्निमा यज्ञ 
गर्ने र समिधाले अग्नि प्रज्वलित गर्ने यजमानलाई अग्निदेव आफ्ना इजारौं असीम 
ज्वालाले हेर्दछन् । हे अग्निदेव ! हाम्रा लागि अनुकूल ०००५ँ 

किं देवेषु त्यज एनश्वकर्थाग्ने पृच्छामि नु त्वामविद्वान्। 

अक्रोडन् क्रीडन्हरिरत्तवेदन्वि पर्वशश्चकर्त गामिवासि ॥६॥ 
है अग्निदेव ! तिमीले कहिल्यै देवताहरूप्रति क्रोध गरेका छौ ? चर्म वा लहरा शस्त्रले टुक्राटुक्रा 
गरेझैं कतै क्रीडा गर्दै र कतै नगर्दै हरणशील अग्निदेवले खाद्य सामग्री सेवन गर्दा डुक्राटक्रा 
पार्दछन् । 

विपषूचो अश्ान्युयुजे वनेजा क्रजीतिभी रशनाभिर्गुभीतान्। 

चक्षदे मित्रो वसुभिः सुजातः समानृधे पर्वभिर्वावृधानः ॥७॥ 
जङ्गलमा हुर्किएका अग्निदेव, सर्वत्र गतिमान्, सरल मार्गगामी भोगको आकाङ्क्षा भएका अश्च 
वशमा गरेर सुनियोजित बनाउँछन् । हाम्रा मित्ररूपी अग्निदेव वसुहरूबाट प्रदीप्त भएर प्रस्फुटित 
हुन्छन् । उनी पर्वरूपी समयले सम्पन्न भएर बढ्दछन् । 

५ यी ङ्चि 
 अग्नि वैश्वानर सप्तिवाजम्भर । देवता  अग्नि । छन्द  ष्टुप्। 

 सप्तिं वाजंभरं ददात्यगिनर्वीर श्रुत्यै कर्मनिःष्ठाम्। 

अग्नी रोदसी वि चरत्समञ्जत्नगिनिर्नारी वीरकुक्षि पुरन्धिम् ॥१॥ 
वेगशील, सङ्ग्राममा शत्रु जिले र अन्नप्रदाता अश्च अग्निदेवले प्रदान गर्दछन् । यिनी यज्ञशाली, 

वेदञ्ञ र यज्ञरूपी सत्कर्मप्रेमी पुत्र प्रदान गर्दछन् । अग्निदेव द्युलोक ५. भूलोक दुवैलाई प्रकाशित गर्दै 

सञ्चरित हुन्छन् । यी अग्निदेव स्त्रीलाई वीर सन्तान जन्माउने छ्न्  ९१ म 


९४१ 





अग्नेरप्नसः समिदस्तु भद्राग्निर्मही रोदसी आ विवेश। 

अग्निरेकं चोदयत्समत्स्वगिनर्वुत्राणि दयते पुरूणि ॥२॥ 
अग्नि प्रज्वलित गराउने समिधा कल्याणकारी होञन् । अग्निदेव आफ्ना तेजले द्युलोक र पृथ्वीका 
सबै ठाउँमा व्याप्त रहेका छन्। अग्निदेव युद्धक्षेत्रमा आफ्ना साधकको सहायक बनेर उसलाई 
विजयी बनाउँछन् र अनेकाँ शत्रु विनाश गरिदिन्छन् । 

अग्निई त्यं जरतः कर्णमावाग्निरद्धयो निरदहज्जरूथम्। 

अग्निरत्रि घर्म उरुष्यदन्तरगिनिर्नुमेधे प्रजयासृजत्सम् ॥३॥ 
अग्निदेवले वास्तवमा जरत्कर्ण नामका प्रख्यात क्रषिको सुरक्षा गरे। उनलाई जलबाट बाहिर 
निकालेर अग्निले जरूथ नामका राक्षसलाई भस्मीभूत गराए। अग्निदेवले तातिएका कुण्डमा 
खसेका अत्रि क्रषिलाई निकाले । अग्निदेवले नृमेध क्रषिलाई सन्तान प्रदान गरेका थिए । 


अनगिनर्दाद् द्रविण वीरपेशा अगिनर्श्रीषि यः सहस्रा सनोति। 

अनिनर्दिवि हव्यमा ततानाग्नेर्धामानि विभृता पुरुत्रा ॥४॥ 
अग्दिदेव श्रेष्ठ, ज्योतिष्मान् ऐश्वर्य प्रदान गर्दछन् । अग्निदेव मन्त्रद्रष्य क्रषिका लागि सहस्र गाई 
प्रदान गर्दछन् । यजमानले प्रदान गरेको आहुति अग्निदेव दिव्यलोकमा लिएर जान्छन् । यसबाट 
उनको ज्वालारूपी शरीर अनेकाँ लोकमा विस्तृत हुन्छ। 


अग्निमुक्यैर्क्ाषयो वि हृयन्ते  गनि नरोयामनि बाधितासः । 

अगिनि वया अन्तरिक्षे पतन्तो गनि सहस्रा परि याति गोनाम् ॥५॥ 
सर्वप्रथम क्रषिहरू अग्निदेवको प्रार्थना वेदमन्त्रले गर्दछन्। समरक्षेत्रमा शत्रुबाट पीडित मानिस 
विजय पाउन अग्निदेवलाई आहवान गर्दछन् । आकाशमा उड्दै गरेका पक्षीले राति अग्नि 
देख्दछन् । अग्निदेव हजारौँ गाईयुक्त भएर चारै दिशामा विचरण गर्छन् । 

अगिनि विश ईडते मानुषीर्या अग्नि मनुषो नहुषो वि जाताः । 

अनिनर्गन्धिर्वी पथ्यामृतस्याग्नेर्गव्यूतिर्घत आ निषत्ता ॥६॥ 
साधारण मानिसले पनि अग्निदेवको अर्चना गर्दछन् । राजा नहुषका प्रजा ॥ अनेकोँ 
किसिमले प्रार्थना गर्दछन् । अग्निदेव यज्ञीय मार्गका निम्ति कल्याणकारी वेदको वाणी सुन्दछन्। 
अग्निको मार्ग घिउसँग संलग्न छ। 

अग्नये ब्रह्म क्रभवस्ततक्षुरग्निँ महामवोचामा सुवुक्तिम्। 

अग्ने प्राव जरितारं यविष्ठाग्ने महि द्रविणमा यजस्व ॥७॥ 
ग्रभुहरूले अग्निदेवका निम्ति स्तोत्र रचना गरे । हामी सबै महिमामय अग्निदेवको प्रार्थना गर्दछौँ । 
८१५ अग्निदेव  तिमी स्तोतालाई संरक्षण प्रदान गर । हे अग्निदेव । हामीलाई तिमी महान् 
. ऐश्वर्य प्रदान गर । म 


सूक्त  ०१ 
क्रषि  विश्वकर्मा भौवन । देवता  विश्वकर्मा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

य इमा विश्वा भुवनानि जुद्ृदृषिर्होता न्यसीदत् पिता नः । 

स आशिषा द्रविणामिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ आ विवेश ॥१॥ 
द्रष्यका रूपमा रहेका विश्वकर्मा क्रषि पिताकै जस्तो स्थितिमा रहेर समस्त लोकका निम्ति र 
समस्त लोकले दिएको आहुति समर्पित गर्दछन् । यिनी सङ्कल्पले मात्रै विभिन्न सम्पदालाई इच्छित 
रूप प्रदान गर्दै पहिले उत्पन्न भएका जगत्लाई संव्याप्त गराउँछन् र अन्यत्र प्रविष्ट हुन्छन् । 

किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत्। 

यतो भूमि जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥२॥ 
सृष्टिको निर्माणभन्दा पहिले परमात्मा कुन आश्रयमा अडिएका थिए ? सृष्टिको निर्माणमा प्रयोग 
भएका मूल द्रव्य के र कस्ता थियो ? त्यसबाट सर्वद्रष्य विश्वकर्मा परमात्माले यस सुविशाल 
पृथ्वी र महान् द्युलोकको सिर्जना महान् सामर्थ्यले कहाँ बसेर गरे ? 

विश्वतश्वक्ुरुत विश्वतोमुखोविश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । 

सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्धावोमूमी्जनुयन्देव एकः ॥३॥ . ति 

सर्वत्र आँखा भएका, सबैतिर मुख भएकी, सबैतिर भुजा भएका र सबैतिर चरण भएका उनै 


९४२ 





रिति निल्न हर सह र हि हा डलर ा्राडाह काहक 


अद्वितीय परमात्माले आफ्ना भुजाले गतिशील पृथ्वी र द्युलोक आश्रयविनै निर्माण गरेका थिए र 
उचित रूपमा तिनलाई सञ्चालित गर्ने उनी एक्लै थिए 


मनीधिएी काठ सवूक आस यतो द्यावापृथिवी 

पृथिवी निष्य्तक्षु । 
मनीषिणो मनसा बि ० तद्यदध्यतिष्ठद्धवनानि धारयन् ॥४॥ 
कस्तो वन र कस्ता वृक्षबाट निर्माण सामग्री लिएर विश्वकर्मा ईश्वरले पृथिवी र द्युलोक निर्माण 
गरे ? हे विवेकी पुरुष हो ! समस्त भुवन धारण गर्दै ती विश्वकमदिव कुन ठाउँमा अडिएका छन् 
भनेर आआफ्ना मनका शक्तिसित सोध । 


या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मत्रुतेमा । 
शिक्षा सखिभ्यो हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥५॥ 
हे विश्वको रचना गर्ने परमात्मा  हे सबैलाई धारणपोषण गर्ने ईश्वर ! तिम्रा उच्चतम, मध्यम वा 


तल्ला धामका विषयमा हामीलाई मित्रको भावना राखेर सिकार । सबै जीवलाई तिमीले वृद्धि 
प्रदान गरेपछि नै हामी उत्तम हविष्यान्नद्वारा यजन गरौं । 


विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम्। 

मुद्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥६॥ 
हे विश्वका स्रष्य परमात्मा ! हामीले दिइएका हविष्यान्नले प्रस्न भएर पृथ्वीले जस्तै सबै 
आश्रितहरूको हितका लागि यज्ञमा स्वयं यजन गर। तिमी सबै शत्रु आफ्ना बलले मोइग्रस्त 
गराछ । यञ्चमा ऐश्वर्यसम्पन्न देवता हाम्रा लागि श्रेष्ठ फल प्रदान गरुन् । 


वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम । 

स नो विश्वानि हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥७॥  
हामी आज जीवनयज्ञमा आफ्नो रक्षाका लागि ज्ञानका अधिपति सृष्टिका रचयिता परमेश्वरलाई 
आहवान गर्दछौँ। सत्कर्ममा प्रेरणा दिएर कल्याण गर्ने ती विश्वकर्माले हामीबाट प्रदान गरिएको 
हविष्यान्न हाम्रो रक्षाका लागि प्रेमपूर्वक ग्रहण गरुन् ।  

सूक्त ०२ 
क्रषि  विश्वकर्मा भौवन । देवता  विश्वकर्मा । छन्द  त्रिष्टुप् । 

चक्षुष पिता मनसा हि धीरो घुतमेने अजनन्नम्माने । 

यदेदन्ता अददृहन्त पूर्व आदिद् द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥१॥ 
उहिल्यै द्यावापृथिवीको विस्तार भएर तिनका बाहिरीभित्री भाग बलियोसँग अडिएपछि चक्षुसम्पन्न 
पिताले नमनशील घृतको सृष्टि गरे । 

विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदुक्। 

तेषामिष्यनि समिषा मदन्ति यत्रा सप्तग्रषीन्पर एकमाहुः ॥२॥ 
विश्वकमदिव विशिष्ट महाशक्तिसम्पन्न, व्यापक विश्वका निर्माता, धारणकर्ता, महान् र सर्वद्रष्ण 
हुन्। उनैलाई प्राणका सप्तधाराका रूपमा रहेका सप्तक्रषि पनि भनिन्छ। तिनको अभीष्ट पूर्ति 
उनकै पोषणशक्तिले हुन्छ। ती एउटै अद्वितीय हुन्। , 

यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा। 

यो देवानां नामधा एक एव त॑ सम्पश्नं भुवना यन्त्यन्या ॥३।॥ 
परमेश्वर हामी सबैका उत्पन्न र पालन गर्ने हुन्, उनी सबैका धारणकर्ता हुन् । उनी सम्पूर्ण लोकका 
स्थानका ज्ञाता हुन् र एउटै भएर पनि विविध देवताको विभिन्न नाम धारण गर्दछन्। सबै लोकका 
प्राणी आखिरमा उनैसित पुग्दछन् । 

त आयजन्त द्वविण समस्मा ग्रषयः पूर्वे जरितारो न भूना । 

असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्िमानि ॥४॥ 
अन्तरिक्षमा प्रत्यक्ष अथवा परोक्ष रूपले निवास गर्ने परमेश्वरले समस्त प्राणीको रचना गरेका हुन्। 
उनै स्रष्टाका लागि हाम्रा पूर्वज क्रषिहरू स्तुति गर्दै यज्ञमा महान् वैभव समर्पित गर्दछन् । 

परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यदस्ति। नु 

कं स्विग्दभ प्रथम दधं आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ॥५॥ 
हृदयमाको ईश्वरीय तत्त्व द्युलोकभन्दा पर छ, पृथ्वीभन्दा पर छ, देवता र असुरभन्दा पनि पर छ 


९४३ 


।।।  फ्ज्जिडिडिड 


जल तत्त्वले सर्वप्रथम कुन गर्भ धारण गयो  त्यो गर्भ कस्तो विलक्षण थियो ? उहिलेका 
ग्रषिहरू त्यस परमतत्त्वको उचित दर्शन पाउनासाथ देवत्वको परमपद प्राप्त गर्दथे । 
तमिग्दभ प्रथम दध्र आपो यत्र देवा समगच्छन्त विश्वे । 
अजस्य नाभावध्येकमर्पितँ यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थु ॥६॥ 
सृष्टिका आदिदेखि नै विद्यमान त्यस परमतत्त्वले अपतत्त्वको गर्भ धारण गरेको हो । त्यहीँ सम्पूर्ण 
देवशक्तिको आश्रयस्थल छ। यस्ता अजन्मा ईश्वरका केन्द्रमा एउटै परम तत्त्व अडिएको छ 
त्यसैबाट समस्त भुवन रक्षित भएर अडिएको छ। 
न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । 
नीहारेण प्रावुता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति ॥७॥ 
हे मानिस हो । यस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको रचना गर्ने परमेश्वरलाई तिमीहरू जान्दैनौ । परमतत्त्वका 
रूपमा रहेका तिनी सबैबाट भिन्न भएर पनि सबैभित्र प्रतिष्ठित छन् । अञ्चानको बाक्लो अन्धकारमा 
डुबेका, केवल गफ र विवादमा लागेर जिउ जोगाउने र पोस्ने चिन्ताले सताइएकाहरूले त्यस्ता 
परमेश्वरका सम्बन्धमा व्यर्थ विवाद गर्दै विचरण गर्दछन्, साक्षात्कार गर्न सक्दैनन् । 
सूक्त  ८३ 
क्रषि  मन्यु तापस । देवता  मन्यु । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
यस्ते मन्योडविधद्वज्ज सायक सह ओजः पुष्यति विश्वमानुषक। 
साद्याम दासमार्य त्वया युजा सहस्कृतेन सहसा सहस्वता ॥१॥ 
हे वज्ज वा तीखो बाणजस्तो र क्रोधका प्रतीक, अभिमानी मन्युदेव ! तिमीलाई हरण गर्ने साधक 
शक्ति र सामर्थ्य निरन्तर परिपुष्ट गराउँछन् । बलवर्द्धक र विजयप्रदाता तिम्रा सहयोगले हामी दास 
र आर्यजस्ता विरोधीलाई आफ्ना अधीनमा राख्दछौँ । 
मन्युरिन्द्रो ९२०० देवो मन्युर्होता वरुणो जातवेदाः । 
मन्युं विश ईडते मानुषीर्याः पाहि नो मन्योतपसा सजोषाः ॥२॥ 
मन्यु नै इन्द्रदेव हुन्, यज्ञ सञ्चालन गर्ने वरुण र जातवेदा अग्नि हुन्। सम्पूर्ण मानवी प्रजाले 
मन्युको प्रशंसा गर्दछन्। हे मन्यु ! स्नेहयुक्त भएर तपद्वारा हाम्रो संरक्षण गर । 
अभौीहि मन्यो तवसस्तवीयान्तपसा युजा वि जहि शत्रून्। 
अमित्रहा वृत्रहा दस्युहा च विश्वा वसून्या भरा त्वं न ॥३॥ 
हे महान् सामर्थ्यशाली मन्यु । यहाँ आर । तिमी तपस्याको सामर्थ्यले युक्त भएर शत्रुको विध्वंस 


गर। तिमी शत्रुविनाशक, वृत्रहन्ता र दस्यु दलन गर्ने हौ । हामीलाई सबै किसिमको ऐश्वर्य प्रदान 
गर। 





त्वं हि मन्यो अभिभूत्योजाः स्वयम्भूर्भामो अभिमातिषाहः । 

विश्वचर्षणिः सहुरि सहावानस्मास्वोजः पृतनासु धेहि॥४॥ 
हे मन्यु । तिमी विजयी शक्तिले सम्पन्न, आफ्ना सामर्थ्यले बढ्ने, तेजयुक्त, शत्रु पराजित गराउने, 
सबैको निरीक्षण गर्नमा सक्षम र बलशाली छौ। सङ्ग्राम क्षेत्रमा तिमी हामीभित्र ओज स्थापना 
गर । 

अभागः सन्नप परेतो अस्मि तव क्रत्वा तविषस्य प्रचेतः । 

त॑ त्वा मन्यो अक्रतुर्जिहीडाहं स्वा तनूर्बलदेयाय मेहि॥५॥ 
हे श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न मन्यु ! तिमीसित सहभागी नभएका कारणले नै हामी छुट्टिएर पर 
पुगिसकेका छौँ। महिमामय तिमीबाट विमुख भएर हामी कर्महीन भइसकेका छौँ। सङ्कल्पशील 
भएर तिम्रा निकट आउँछौँ । हाम्रा शरीरमा बल सञ्चार गर्न आठ । 

अयं ते अस्म्युप मेद्यार्वाङ् प्रतीचीनः सहुरे विश्वधायः । 

मन्यो वज्रिन्नभि मामा ववृत्स्व हनाव दस्यूँरुत बोध्यापेः ॥६॥ 
हे मन्यु ! हामी तिम्रा नजिकै उपस्थित छौँ। तिमी आफ्नो अनुकूलतापूर्वक हाम्रा नजिक आघात 
सहन र सबैलाई धारण गर्न समर्थ छै । हे वज्रधारी मन्यु ! तिमी हाम्रा नजिक आङ, हामीलाई 
मित्र ठान, त्यसो भएपछि हामी दुष्टलाई मार्न सकौँ । 


९४४ 








जुहोभिहि दकषिणतो भवा मेञ्धा 


वृत्राणि जङ्घनाव भूरि। 
है मन्यु । तिमी हाम्रा नजिक आक १००७ । उपाशु प्रथमा पिबाव ॥७॥ 


दाहिनेतिर बसिदेञ । हामी दुवैले मिलेर शत्रु संहार गर्न 
सोल हिन लागि मधुर र श्रेष्ठ चारक सोम हवन गर्दछौँ । हामी दुवै एकान्तमा सर्वप्रथम 


सूक्त  ८४ 
क्रषि  मन्यु तापस । देवता  मन्यु। छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
त्वया मन्यो सरथमारुजन्तो धृषिता मरुत्व । 
तिग्मेषव आयुधा संशिशाना अभि प्र यन्तु नरो अग्निरूपा ॥१॥ 
हे मन्यु ! तिम्रा अगिरि सहयोगले थमा आरुढ भएर अनन्दित र प्रसन्नचित्त हुँदै आफ्ना आयुध धारिलो 
बनाएर अग्निको जस्तै तीक्ष्ण दहनशक्ति उतन्न गर्ने सरुत्गण आदि युद्धका नायक हाम्रो 
सहायताका लागि युद्धक्षेत्रमा जाछन्। 
अग्निरिव मन्यो त्विषित, सहस्व सेनानीर्न सहुरे हूत एधि। 
हत्वाय शत्रून्वि भजस्व वेद ओजो मिमानो वि मृधो नुदस्व ॥२॥ 
हे मन्यु ! अग्निजस्तै प्रदीप्त भएर शत्रु पराजित गर। हे युक्त मन्यु ! तिम्रो आहृवान 
गरिएको छ। तिमी हाम्रा सङ्ग्राममा नायक बनिदेर। रव सहार गरेर उनको सम्पदा हामीलाई 
देछ। हामीलाई बल प्रदान गरेर शत्रु पर भगाइदे । 
सहस्व मन्यो रजन्मृणन्प्रमृणन् प्रेहि शत्रून्। 
उग्र ते पाजो नन्वा रुरुधे वशी वशं नयस 
मन्यु । हाम्रा विरुद्धमा सक्रिय शञ्जुलाई तिमी परास्त गर। दुःख दिँदै र कुच्याउँदै शत्रुमाथि 
आक्रमण गर  तिम्रो प्रभावपूर्ण क्षमता रोकन कसले पो सक्छ र ? हे अद्वितीय मन्यु । तिमी स्वयं 
संयमशील भएर शञ्नुलाई नियन्त्रणमा गर्दछौ  म 
 एकोबहूनामसि 


विशंविशं युधये सं शिशाधि। 
अकृत्तरुक्त्वया युजा वयं द्युमन्तं घोष विजयाय कृण्महे॥४॥ 
हे मन्यु । तिमी एकलै नै अनेकौँबाट सत्कारयोग्य छौ । तिमी युद्धका निमित्त प्रत्येक 


ऐण बनाख  हे अक्षय अ्रकाशयुक्त मन्यु ! तिम्रो मित्रताका सहयोगले हामी हर्षित भएर विजय 
प्राप्तिका लागि सिंहनाद गर्दछौँ । 
स्माक मन्यो अधिपा भवेह। 


प्रियं ते नाम सहुरे गृणीमसि विद्या तमुत्सं यत आबभूथ ॥५॥ 
हे मन्यु । इन्द्रजस्तै विजेता, असन्तुलित नबोल्ने तिमी हाम्रा अधिपति है। हे सहनशील मन्यु । 
तिम्रा निम्ति प्रिय स्तोत्र उच्चारण गर्दछौँ  तिमी विपेलीको हुने स्रोत थाहाछ। . 
आभूत्या सहजा वज्ज सायक सहो बिभर्ष्यभिभूत उत्तरम्। 
क्रत्वा नो मन्योसह मेच्चेधि महाधनस्य पुरुह्ूत संसृजि ॥६ ॥ 
हे शत्रु संहार गर्ने वज्रजस्तै मन्यु ! शत्रु विनाश गर्नु तिम्रो सहज स्वभाव हो। हे शत्रु पराजित गर्ने 
गन्यु । तिमी श्रेष्ठ तेज ग्रहण गर्दछौ। कर्मशक्तिका साथ युद्धक्षेत्रमा तिमी हाम्रा निम्ति सहायक 
हो । तिम्रो आहवान असङ्ख्य वीरले हत छन् कनाहन। 
संसृष्टं धनमुभयं समाकृतमस्म  
भियं दधाना हृदयेषु शत्रवः पराजितासो अप नि लयन्ताम् ॥७॥ 
है वरुण र मन्यु  उत्पादित र सङ्ग्रहित ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर। भयभीत हृदयका शत्रु 
भएर भागूत् 
पर भागून् ।  
क्रषि  सूर्या सावित्री । तका सोमा सोम ना चन्द्रमा । छन्द  अनुष्टुप् त्रिष्टुप् जगती । 
भूमि सूर्येणोत्तभिता द्यौः । त 
क्रतेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधि श्रित ॥१॥ 
देवताहरूमा सत्यस्वरूप ब्रह्माले पृथ्वीलाई आकाशमा स्थापित गरे । सूर्यदेव द्युलोक अड्याउँछन्  
शको आहुतिका आश्रयमा देवशक्ति रहेको हुन्छ। सोम द्युलोकभन्दा माथि रहेकोछ।  


९४५ 





सोमेनादित्या  ततुहुुकुनुईु सोमेन पृथिवी मही। 
अथो नक्षत्राणामेषामुपस्थै सोम आहितः ॥२॥ 
आदित्य आदि देवता सोमका कारण नै बलशाली छन्। सोमले नै पृथ्वी महिमाशाली हुन्छ। यी 
नक्षत्रका बीचमा पनि सोमलाई स्थापित गरिएको छ। 
सोम मन्यते पपिवान्यत्संपिषन्त्योषधिम्। 
सोम यं ब्रह्याणो विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन ॥३॥ 
सोमलता आदि औषधि पेल्दा मुखले पिउन योग्य मान्यता प्राप्त सोम बन्छ। ब्रह्मनिष्ठ ज्ञानीले 
जानेको सोम कुनै पनि व्यक्तिका मुखले पिउने सक्ने खालको हुँदैन । 
आच्छद्विधानैर्गुपितो बार्हतैः सोम रक्षितः । 
ग्राव्णामिच्छुण्वन्तिष्ठसि न ते अश्नाति पार्थिव ॥४॥ 
हे दिव्य सोम  तिमी बृहती विद्याका जानकारले जानेका र गोप्य विधिले सुरक्षित छै। तिमी 
ग्रावाको ध्वनि सुन्दछौ । तिमीलाई पृथ्वीका प्राणीले सेवन गर्न सक्दैनन्। . 
यत्त्वा देवा प्रपिबन्ति तत आ प्यायसे पुनः । 
वायुः सोमस्य रक्षिता समानां मास आकृतिः ॥५॥ 
हे सोमदेव ! मानिसले औषधिका रूपमा तिमीलाई ग्रहण गरेर बारम्बार तिम्रो सेवन गर्दछन्। 
महिनाले वर्षलाई सुरक्षित गरेझौँ वायुदेव सोमलाई सुरक्षा गर्दछन् । 
रैभ्यासीदनुदेयी नाराशंसी न्योचनी । 
सूर्याया भद्रमिद्वासो गाथयैति परिष्कृतम्॥६॥ 
सूर्यको कन्याको पाणिग्रहणका समयमा रैभी नामका क्रचा उनका सखीजस्ता भए । नाराशंसी 
नामका क्रचा तिनका सेविका बनेका थिए । सूर्याको पहिरन अति शोभायमान थियो, कल्याणकारी 
गाथामन्त्र आदि विशेष रूपमा परिष्कृत थिएँ।  
चित्तिरा उपबईणं चक्ुरा अभ्यञ्जनम्। 
द्यौभूमिः कोश आसीद्यदयात्सूर्या पतिम् ॥७॥ 
सूर्यपुत्री पतिघरमा जानका लागि प्रस्थान गर्दा श्रेष्ठ विचार उनको आच्छादन र आँखाका अञ्जन 
पनि बनेका थिए । द्युलोक र पृथ्वी नै उनका खरखजाना भए । 
स्तोमा आसन्प्रतिधयः कुरीरं छन्द ओपशः । 
सूर्याया अश्चिना वराग्निरासीत्पुरोगवः ॥८॥ 
स्तवन नै सूर्याका रथका दण्ड थिए, क्रीर नामको छन्द रथको भित्री भाग थियो । सूर्याका वर 


अश्चिनीकुमार थिए र अग्नि अगाडि लागेका दूतका रूपमा थिए । 
म खोप वथुमुर्पतरसिनासासुभा वरा। 

सूयाँ शंसन्ती मनसा सविताददात् ॥९॥ 
सूर्यको पुत्री हृदयदेखि नै पतिको कामना गर्दै थिइन् । सूर्यले आफ्नी पुत्री सूर्या अश्चिनीकुमारलाई 
दिने बेलामा सोम पनि उनीसित विवाह गर्न इच्छुक थिए, अश्चिनीकुमार नै उनका वरका रूपमा 
स्वीकृत भए। 
मनो अस्या अन आसीद् द्यौरासीदुत च्छदिः । 

शुक्रावनड्वाहावास्तां यदयात्सूर्या गृहम् ॥१०॥ 

सूर्या आफ्ना पतिका घरमा जाँदा मन उनको रथ थियो र आकाश रथको छानो थियो । दुई शुक्रहरू 
उनको रथका वाहन थिए। म म 

भ्रक्सामाभ्यामभिहिती गावौ ते सामनावितः । 

श्रोत ते चक्रे आस्तां दिवि पन्थाश्वराचरः ॥११॥  
हे सूर्यादेवी ! क्रक् र साम स्तवन सुन्ने, धारण गर्ने, एकअर्कासित समानता भएका, दुई श्रोत्र तिम्रा 
मनरूपी रथका पाङ्ग्रा थिए । रथले हिँड्ने बाटो आकाश निश्चित भयो । 

शुची ते चक्रे यात्या व्यानो अक्ष आहतः । ँ 

अनो मनस्मयं सूर्यारोहस्रयती पतिम् ॥१२॥ हे 
जाने बेलामा तिम्रा रथका दुवै पाङ्ग्रा पवित्र र उज्ज्वल भए। त्यस रथको धुरो वायु थिए। 
पतिगृहमा जान लागेकी सूर्या मनरूपी रथमा आरूढ भइन् । 


९४६ . 





 बिके द्  निजि डलर रारा ।। 


सूर्याया वहतुः प्रागत्सविता यमवाजसृजत्। 
अधघासु हन्यन्ते गावोजुन्यो पर्युह्मते ॥१३॥ 
सूर्या पतिका घरमा जाँदा छोरीका मायाले सूर्यले दाइजोका रूपमा बर्साएको धनजति सबै पहिले नै 
पठाइएको थियो। मघा नक्षत्रमा बिदाइका बेलामा दिएका गाई धपाइए र अर्जुनी वा पूर्वाफाल्गुनी 
र उत्तरफाल्गुनी नक्षत्रमा कन्यालाई पतिगृहमा पठाइयो । 
यदश्चिना पृच्छमानावयारत त्रिचक्रेण वहतुं सूर्यायाः । 
विश्वे देवा अनु तद्वामजानन्पुत्रः पितराववृणीत पूषा ॥१४॥ 
सूर्यासँग वुर्णात पूए 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू सूर्यासँग विवाहसम्बन्धी कुरो बुझन पुगेका बेला सबै देवताले 
समर्थन गरे र तिमीहरूका पुत्र पूषाले तिमीहरूलाई स्वीकार गरे । 
यदयातं शुभस्पती वरेयं सूर्यामुप। 
क्वैकं चक्र वामासीत्वव देष्ट्रय तस्थथुः ॥१५॥ 
हे शुभस्पति अश्चिनीकुमार हो ! सूर्याले वरण गर्नेका लागि जाँदा तिमीहरूका रथको एउय पाङ्प्रो 
कहाँ थियो ? मार्ग जान्ने जिज्ञासामा तिमीहरू कहाँ रहेका थियौ ? 
द्वेते चक्रे सूर्य ब्रह्माण ग्रतुथा विदुः । 
अथैकं चक्र यदुहा तदद्धातय इद्विदु ॥१६॥ 
हे सूर्य ! तिम्रा रथका दुई पाङ्ग्रा क्रतुअनुसार गतिशील रूपमा चलेका छन् भन्ने कुरो ब्राह्मणले 
जानेका छन् । तेस्रो गोपनीय चक्रका विषयमा पनि विद्वान्हरू जान्दछन् । 
सूर्यायै देवेभ्यो मित्राय वरुणाय च। 
ये भूतस्य प्रचेतस इद तेभ्यो कर नमः ॥१७॥ 
सूर्या, मित्र र वरुण आदि देवताहरू तथा सबै प्राणीका लागि उनी कल्याणकारी हितचिन्तक हुन् । 
हामी उनलाई प्रणाम गर्दछौँ । । 
पूर्वापरं चरतो माययैतौ शिशू क्रीडन्तौ परि यातो अध्वरम् । 
विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ग्रतुँरन्यो विदधाज्जायते पुनः ॥१०५॥ 
दुवै शिशु आफ्ना तेजले पूर्व र पश्चिममा विचरण गर्दछन् । दुवै क्रीडा गर्दै यज्ञमा पुग्दछन् । उनीहरू 
दुईमा एउय सूर्यले सबै लोक हेर्दछन् र अर्का चन्द्रले क्रतु निर्धारण गर्छन्। त्यसैले यिनीहरू 
 बारम्बार उदाउनेअस्ताउने गर्दछन् । 
नवोनवो भवति जायमानोउद्वां केतुरुषसामेत्यग्रम्। 
भाग देवेभ्यो वि दधात्यायन्प्र चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥१९॥ 
चन्द्रदेव दिनहुँ उदाएर सधैँ नवीनतम हुनछन् । दिनका सूचक सूर्यदेव प्रतिदिन नवीन रूपमा बिहान 
सबैका अगाडि आउँछन्। सूर्यदेव आएर देवतालाई यज्ञको हविर्भाग दिने व्यवस्था गर्दछन् । 
चन्द्रदेव आएर जीवनलाई आनन्द र चिरायु प्रदान गर्दछन् । 
सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्ण सुवृत सुचक्रम्। 
आरोह सूर्ये अमृतस्य लोक स्योनं पत्ये वहतुँ कृणुष्व ॥२०॥ 
हे सूर्यपुत्री ! तिमी आफ्ना पतिका घरतिर जाँदै सुन्दर प्रकाशयुक्त पलाशका वृक्षले बनेको र 
शाल्मली वृक्षका काठले बनाइएको विभिन्न रूपका सुनौला वर्णका, उत्तम र सुन्दर चक्र जडिएका 
रथमा आरुढ होङ । तिमी पतिका लागि अमृतमय लोकलाई सुखदायी बनाउ । 
उदीर्ष्वातः पतिवती ह्योरषा विश्वावसुँ नमसा गीर्भिरीडे। 
अन्यामिच्छ पितृषदं स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ॥२१॥ 
हे विश्वावसु ! यस ठाउँबाट उठ, किनभने यी कन्याको पाणिग्रहण भइसकेको छ। हामी नमस्कार र 
स्तोत्रले तिम्रो अर्चना गर्दछौँ । पितृगृहमा रहेका अरू विवाहयोग्य कन्याको कामना गर । उनैले 
सौभाग्य प्रदान गर्नेछन्, भनाइको राम्रो अभिप्राय बुझ। 
उदीर्ष्वातो विश्वावसो नमसेडामहे त्वा। 
अन्यामिच्छ प्रफव्यँ१सं जायाँ पत्या सृज ॥२२॥ म  पु 
हे विश्ववसु । यो स्थान छोडिदेछ । हामी नमस्कारपूर्वक तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । तिमी अर्कै युवतीको 
कामना गर र त्यस स्त्रीलाई पतिसँग जान संयुक्त गराउ । नपम 
९४७ 








अनृक्षरा क्रजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम्। 

समर्यमा सं भगो नो निनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवा ॥२३॥ 
हे देवता हौ । बाटाहरू कष्टले रहित र सरल होञन् । तिनैबाट हाम्रा मित्र कन्याका पिताका घरमा 
जाछन्। अर्यमा र भगदेवले हामीलाई यहाँ सुबिस्तासाथ ल्याञन् । यौ पतिपत्नी आदर्श दम्पती 
सिद्ध होञन्। 

प्रत्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशाद्येन त्वाबध्नात्सविता सुशेवः । 

क्रतस्य योनौ सुकृतस्य लोकेरिष्यं त्वा सह पत्या दधामि ॥२४॥ 
हे कन्या ! तिमीलाई हामी वरुणका बन्धनबाट छुटाइदिन्छौँ। सवितादेवले सेवाकार्यका लागि 


तिमीलाई बन्धनयुक्त गराएका थिए। सत्यको आधार र सत्कर्मको निवास भएका स्थानमा 
तिमीलाई अनिष्टरहित पतिका साथ विराजमान गराउँछौं  


प्रेतो मुञ्चामि नामुतः सुबद्धाममुतस्करम्। 
यथेयमिन्द्र मीद्वः सुपुत्रा सुभगासति ॥२५॥ 
हे कन्या । यस पिताका कुलबाट तिमीलाई मुक्त गर्दछौँ, तर पतिका कुलबाट होइन । पतिका 
कुलमा तिमीलाई राम्ररी आबद्ध गराउँछौँ । हे कामनावर्षक इन्द्रदेव । यी वधू सुसन्तानले सम्पन्न र 
सौभाग्यवती रह्न् । 
पूषा त्वेतो नयतु हस्तगुद्याश्िना त्वा प्र वहतां रथेन। 
गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदथमा वदासि ॥२६॥ १० लकल 
पूषादेवले तिमीलाई यहाँबाट हात समातेर लैजाञन्। अगाडि अश्चिनीकुमारले रथमा बसाएर 
लैजाञन्। तिमी आफ्ना पतिका घर प्रस्थान गर। त्यहाँ तिमी गृहस्वामिनी र सबैलाई आफ्नो 
नियन्त्रणमा राख्ने बन, विवेकपूर्ण वाणीको प्रयोग गर । 
इह प्रियं प्रजया ते समृध्यतामस्मिन् गृहे गार्हपत्याय जागृहि। 
ना पत्या तन्वीसं सृजस्वाधा जिव्री विदथमा वदाथः ॥२७॥...  
पतिका घरमा सुसन्तानले युक्त भएर तिम्रा स्नेहको वृद्धि होस् र त्यस घरमा तिमी गृहस्थधर्मको 
कर्तव्य निर्वाह गर्नका लागि सधैँ जागरुक होर  स्वामीसँग मिलेर बस । वृद्धाअवस्थामा तिमीहरू 
दुवै राम्रो उपदेश दिन सक्ने होओ । 
नीललोहितं भवति कृत्यासक्तिर्व्यज्यते । 
एघधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिर्बन्धेषु बध्यते ॥२८॥ 
रजोवतीभझैँ रातोनीलो वर्णकी हुँदा उनमा कृत्याशक्ति अभिव्यक्त हुन्छ। उसै कृत्याको 
तत्त्वको वृद्धि हुन्छ। त्यसका प्रभावले पति बन्धनमा बाँधिन्छन्  , 
परा देहि शामुल्यं ब्रह्मभ्यो वि भजा वसु। म 
कृत्यैषा पद्दती भूत्व्या जाया विशते पतिम् ॥२९॥ ॥ 
शामुल्यका रूपमा शरीरको मलविकार त्याग गर । ब्रह्माको विचार गर्ने ब्राझमणलाई धन वा आवास 
प्रदान गर । यस्तै कृत्याशक्तिले जन्म प्रदान गर्ने जायाका रूपमा पतिका साथ सहगामिनी बन्दछन् । 
अश्रीरा तनूर्भवति रुशती पापयामुया  
पतिर्यद्वध्वोर वाससा स्वमङ्गमभिधित्सते ॥३०॥ 
उक्त कृत्याजन्य विकारका स्थितिमा स्त्री पीडादायक हुन्छन्। यस्ता स्थितिमा वधूसित संयुक्त 
हुनाले पतिको शरीर कान्तिरहित भएर रोग आदिले दूषित हुन्छ। म 
ये वध्वञ्वन्द्र वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनादनु। 
पुनस्तान्यज्ञिया देवा नयन्तु यत आगताः ॥३१॥ 
चन्द्रमाजस्तै सुन्दर वधूको रोग जन्मदाता मातापिताबाट स्वभावतः बारम्बार आउँछ। त्यस्तो रोग 
यजनीय देवताले पहिलेकै स्थानतिर फिर्ता गरिदिउन् । म 
मा विदन्परिपन्थिनो य आसीदन्ति दम्पती । 
सुगेभिर्ढुर्गमतीतामप द्रान्त्वरातयः ॥३२॥ 


दम्पतीका निकट आउने रोगरूपी शत्रु नाश होङन् । तिनीहरू सुगम मार्गबाट दुर्गम स्थानमा 
जाछन् । शत्रु हामीबाट दढा पुगून् । 


९४८ 





 ११०० वधूरिमाँ समेत पश्यत। 
दत्वायाथास्तं वि परेतन ॥३३॥ 

नौली दुलही मङ्गल चिहनले सुसज्जित छन् । आशीर्वाद दिन आएका सबैले यिनको दर्शन गरुन् । 

विवाहितालाई उत्तम सौभाग्यवती हुने शुभआशीर्वाद दिइसकेपछि सबै आआप्ना घरमा जाउन् । 


सूयाँ यो ब्रह्मा विद्यात्स इद्दाधुयमर्हति ॥३४॥ 


स्थिति दोषपूर्ण, अग्रहणीय, परैबाट देख्न योग्य विषजस्तै घातक छ, व्यवहारयोग्य होइन । सूर्यालाई 
राम्ररी चिनेका मेधावी विद्वान् नै वधूसँग हितकारी सम्बन्ध स्थापित गर्न योग्य हुन्छन्। 
आशसनं विशसनमथो अधिविकर्तन्म। 
सूर्यायाः पश्य रूपाणि तानि ब्रह्मा तु शुन्धति॥३५॥ 
सूर्याको स्वरूप कस्तो छ, त्यो पनि हेरौँ। यिनको वस्त्र कैयौँ ठाउँमा च्यातिएको छ। कतै माझमा 
त कतै चारै तिरबाट उश्चिएको छ। सृष्टिको निर्माण गर्ने ब्रह्माले यसलाई सुन्दर बनाउन सक्छन् । 
गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्त मया पत्या जरदिष्टिर्यथासः । 
भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्यं त्वादुर्गाहपत्याय देवा ॥३६॥ 
हे वधू । सौभाग्य वृद्धि गर्नका लागि म तिम्रो यो हात समाउँछु। मलाई पतिका रूपमा स्वीकार 
गरेर वृद्ध अवस्थासम्म साथै रहिदेङ भन्ने मेरो प्रार्थना छ। भग, अर्यमा, सविता र पूषादेवले 
तिमीलाई मेरा निमित्त गृहस्थधर्म पालन गर्न प्रदान गरेका छन्। 
तां पूषजञ्छिवतमामेरयस्व यस्यां बीज मनुष्या पवन्ति 
यान करू उशती विश्रयाते यस्यामुशन्तः प्रहराम शेपम् ॥३७॥ 


हे पृषादेव ! तिमी त्यस कल्याणकारीलाई प्रेरित गर, जसमा मानिसले बीज स्थापना गर्न सकोस् । 
हामी मानिसप्रति उल्लसित हुँदै जो आफ्ना उरु भाग फैलाउँछिन् र जसका गर्भमा उत्साहपूर्वक 
बीज स्थापित गर्न सकिन्छ, उनैलाई प्रेरित गर । 


तुभ्यमग्रे पर्यवहन्त्सूयाँ वहतुना सह। 

पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह॥३८॥ 
हे अग्निदेव ! सबैभन्दा पहिलो दाइजोका रूपमा कन्या नै तिम्रा सामु लगिन्छ। तिमी पतिलाई श्रेष्ठ 
सुसन्तान प्रदान गर्ने स्त्री प्रदान गर र विवाहित दम्पतीलाई सुसन्ततिले सम्पन्न गराङ । 

पुनः पलीमग्निरदादायुषा सह वर्चसा । 

दीर्घायुरस्या य पतिर्जीवाति शरदः शतम् ॥३९॥ 
अग्निले दीर्घायु, तेजस्वी र कान्तियुक्त पली प्रदान गरे । यिनका पति सय वर्ष बाँचून् । 

सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तर । 

तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥४०॥ 
हे सूर्या । सोमले सर्वप्रथम पतीका रूपमा तिमीलाई प्राप्त गरे । त्यसपछि गन्धर्व तिम्रा पति भए। 
तिम्रो तेस्रो पति अग्निदेव हुन् । मानिसका वंशज तिम्रा चौथा पति हुन्। 

सोमो ददद् गन्धर्वाय गन्धर्वो दददग्नये । 

रयिं च पुत्राँश्वादादग्निर्मद्ममथो इमाम् ॥४१॥ 
सोमले ती स्त्री गन्धर्वलाई दिए । गन्धर्वले अग्निलाई र अग्निले त्यसपछि ऐश्वर्य र नारीबाट उत्पन्न 
सन्तानसहित मलाई प्रदान गर्दछन् । पमाकदकातय 

इहैव स्तं मा वि यौष्टंवि तम्। 

क्रीडन्तौ पुत्रैर्नप्तभिर्मोदमानी स्वे गृहे ॥४२॥ उद 
है वर र वधू ! तिमीहरू यहाँ बस। कहिल्यै पनि आपसमा छुट्टा नहोओ। पूरा जीवन विशेष 
रीतिले उपभोग गर। आफ्नो गृहस्थधर्म निर्वाह गर्दै पुत्रपौत्रादि सन्तानसँग आमोदप्रमोदपूर्वक 
जीवन निर्वाह गर । । 

आ नः प्रजा जनयतु प्रजापतिराजरसाय समनक्त्वर्यमा । 

अदुर्मङ्गलीः पतिलोकमा विश शं नो भव द्विपदे शं चुतष्पदे ॥४३॥ 


प्रजापति ब्रह्माले हामीलाई असल सन्तान प्रदान गरुन् । अर्यमादेवले वृद्ध अवस्थासम्म हामीलाई  
९४९ १ 


त? 





... भि 


सँगसँगै राखून्। हे वधू  तिमी मङ्गलमयी बनेर पतिका घरमा प्रवेश गर । तिमी हाम्रा सम्माननीय 
बन्धु र पशुका लागि मङ्गलकारिणी होउ । 
अघोरचक्षुरपतिष्न्येधि शिवा पशुभ्य सुमना सुवर्चा । 
वीरसूर्देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥४४॥ 
हे वधू ! तिमी शान्तिदृष्टियुक्त र पतिका निमित दुःखनिवारक तथा मङ्गलमयी होङ । तिमी 
पशुका लागि हितप्रद, सुविचारयुक्त, तेजस्वी, वीर जन्माउने र देवताको उपासना गर्ने भएर 
कल्याणकारिणी होङ । हाम्रो परिवार र आफन्तसँगै उपयोगी पशुका लागि कल्याणकारिणी होङ । 
इमा त्वमिन्द्र मीदवः सुपुत्रां सुभगां कृणु। 
दशास्यां पुत्राना धेहि पतिमेकादशं कृधि ॥४५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी यी स्त्रीलाई सुसन्ततियुक्त र सौभाग्यशाली बना । यिनलाई दस पुत्र भएको 
बनाङ र पतिसहित यी स्त्रीका एघार जनाको परिवारले युक्त गराउ । 
सम्राज्ञी श्वशुरे भव सग्राजञी श्वश्रवां भव। 
ननान्दरि सप्राज्ञी भव सप्राज्ी अधि देवृषु ॥।४६॥। . 
हे वधू  तिमी सासु, ससुरा, नन्द र देवरका लागि महारानीजस्तै होछ। तिमी सबैमाथि 
स्वामिनीजस्तै होङ । 
समञ्जन्तु विश्वे देवाः समापो हृदयानि नौ। 
सं मातरिश्वा सं धाता समु देष्ट्रै दधातु नौ ॥४७॥ । 
सम्पूर्ण देवताले हामी दुईको हृदय संयुक्त गराञन् । जल, वायु, धाता र सरस्वतीले हामी दुवैलाई 
परस्पर मेल गराउन् । 
सूक्त  ८६ 
क्रषि  इन्द्र वृषाकपि इन्द्राणी । देवता  इन्द्र । छन्द  पंक्ति । 
वि हि सोतोरसूक्षत नेन्द्र देवममंसत। के 
यत्रामदद्वृषाकपिरर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥१॥ . 
इन्द्रदेवले स्तोतालाई सोम पेल्न अथवा अन्य काममा प्रेरित गरेका थिए । उनीहरूले इन्द्रदेवको 
प्रार्थना गरेनन् । सोमरसले गरिने यज्चमा आएर वृषाकपि सोमपान गरेर हर्षित भए। त्यस्ता यज्ञमा 
पनि इन्द्रदेव नै प्रमुख हुन्छन् । 
परा हीन्द्र धावसि वुृषाकपेरति व्यथिः। 
नो अह प्र विन्दस्यन्यत्र सोमपीतये विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी दिक्क भएर वृषाकपिका निकटमा गएका थियौँ । तिमी सोमपान गर्नका लागि 
अन्य यज्ञमा जाँदैनौ । निश्चय नै इन्द्रदेव महान् छौ । 


किमसयं त्वां वृषाकपिश्वकार हरितो मृगः । 

यस्मा इरस्यसीदु न्वपर्यो वा पुष्टिमद्वसु विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । हरियो रङ्गका मृगजस्ता वृषाकपिले तिम्रो कस्तो हित गरेका छन् ? कुन हितका लागि 
तिमी उदार भएर उनलाई पुष्टिकर ऐश्वर्य प्रदान गर्दछौ र त्यो कस्तो खालको हित हो ? इन्द्रदेव 
वास्तवमा नै सर्वोत्तम छौ । 

यमिमं त्व वृषाकपि प्रियमिन्द्राभिरक्षसि । 

श्वा न्वस्य जम्भिषदपि कर्णे वराहयुर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव तिमी जुन प्रिय वृषाकपिलाई सुरक्षा गर्दछौ, बनेललाई आक्रमण गर्ने कुकुरले उनको 
कान टेकिदेओस् । इन्द्रदेव वास्तवमा महान् छौ । 

प्रिया तष्यनि मे कपिर्व्यक्ता व्यदुदुषत्। 

शिरो न्वस्य राविष न सुगं दुष्कृते भुवं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥५॥ 
मलाई सन्तुष्ट गराउने पदार्थ वृषाकपिले दूषित गरिदिए । मलाई यिनको टाउको छिनाइदिउँजस्तो 
लागेको छ। यस्ता दुष्कर्ममा लाग्नेको म कहिल्यै हितैषि बन्नेछैनँ । इन्द्रदेव सबैभन्दा महान् छन् । 


९५० 








न मत्सत्री सुभसत्तरा न सुयाशुतरा भुवत्। 


न मत्रतिच्यवीयसी न सक्थ्युद्यमीयसी  
मभन्दा बढी सौभाग्यशालिनी कुनै अर्की मीयसी विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥६॥ 


आइमाई छैन। न त मभन्दा सुखी नै कुनै छन् न मेरा भन्दा 
असल सन्तानले युक्त नै कुनै होली। पतिलाई 
नहोलान् । इन्द्रदेव वास्तवमा महान् छन् । ।ई सुख दिनमा मभन्दा सक्षम पनि सायद कुनै 


सन मन बुदाधिको सेवा भविष्यति। 
म्ब्स रो मे वीव उन्रः 
हे माता इन्द्राणी । अहिले तिमी सुखको क त जङ्घा, मस्तक 
आदि आवश्यकताअनुसार आआफ्नो स्वरूप धाण गर्न र कार्य गर्न सक्षम छन् । तिमी इन्द्रदेव 
पिताका लागि स्नेहको सुख दिने गर्दछयौ । इन्द्रदेव महान् छन् । 
कि सुबाहरो स्वङगुरे पृथृष्ये पृथुजाघने। 
हना छ.  ८ १५०५७१० वृषाकपिं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥८॥ 
 ।, सुन्दर औँला, असल केश र जङ्घा भएको 
वृषाकपिको रिस गर्दछ्यौ । इन्द्रदेव वास्तवमा महान् । ति चङ्गा भएको छौ । किन 
अवीरामिव मामयं शरारुरभि मन्यते। 
उताहमस्मि वीरिणीन्द्रपली मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥९॥ 
मलाई यस घातक वृषाकपिले पति र पुत्रविनाकी जस्तै ठानेको छ, तर म इन्द्रकी पली, पति र 
सन्तानयुक्त छु, मरुत्हरू हाम्रा सहायक छन् । इन्द्रदेव विश्वमा सर्वोत्तम छन् । 
संहोत्रै स्म पुरा नारी समनं वाव गच्छति। 
वेधा क्रतस्य वीरिणीन्द्रपली महीयतेविश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥१०॥ 
सत्यको विधानमा रहने, सत्यको अनुसन्धान गर्ने र पुत्रवती इन्द्रकी पत्नी इन्द्राणी यञ्चमा पहिले नै 
पुग्दछिन् । त्यसो भएकैले सबै ठाउँमा उनको स्तुति हुन्छ। मेरा पतिका रूपमा इन्द्रदेव महान् छन् । 
इन्द्राणीमासु नारिषु सुभगामहमश्रवम् । 
 नह्यस्या अपरं चन जरासा मरते पतिर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥११॥ म 
सबै स्त्रीमध्ये इन्द्राणीलाई म सर्वाधिक सौभाग्यशालिनी मान्दछु। अन्य स्त्रीका पतिभैँ इन्द्राणीका 
पति इन्द्रको बुढो भएर मृत्यु हुँदैन । वास्तवमा उनै इन्द्र सर्वोत्तम छन् । 
नाहिमिन्द्राणि रारण सख्युर्वुषाकपेक्रति। 
यस्येदमप्यं हविः प्रिय देवेषु गच्छति विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥१२॥ 
हे इन्द्राणी । हाम्रा मित्र मरुतृहरू वृषाकपिविना खुखी हुँदैनन् । वृषाकपिको अत्यन्त प्रिय द्रव्य नै 
देवताकहाँ पुग्दछ । इन्द्रदेव नै सर्वोत्तम छन् । 
वृषाकपायि रेवति सुपुत्र आदु सुस्नुषे । 
घसत्त इन्द्र उक्षणः प्रियः काचित्करं हविर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥१३॥ 
हे वृषाकपिका माता पली हो ! तिमीहरू. धन, असल पुत्र र सुन्दर पुत्रवधूले सम्पन्न छौ। 
तिमीहरूबाट अर्पित उक्षा नामको पोषक खाद्यान्न इन्द्रदेवले चाँडै सेवन गरुन् । प्रिय र सुखदायक 
 हविष्यात्न उनले सेवन गरुन् । इन्द्रदेव वास्तवमै महान् छन् । 
उक्ष्णो हि मे पञ्चदश साक पचन्ति विंशतिम्। 
उताहमद्ि पीव इदुभा कुक्षी पृणन्ति मे विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥१४॥ 
मेरा लागि शचीले पठाएका पन्ध्र वा बीस वद उक्षा एकैसाथ तयार छन्। म त्यो सेवन गरेर 
बलियो हुन्छु। मेरा दुवै पाखुरामा बल भरिन्छ। विश्वमा इन्द्र नै सर्वश्रेष्ठ छन् । 
वृषभो न तिग्मशुङ्गो न्तर्यूथेषु रोरुवत्। 
मन्थस्त इन्द्र शं हृदे यं ते सुनोति भावयुर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥१५॥ 
तिखा सिङ भएको साँढे गाईका बथानमा पसेर डुक्रँदै रमाएभझैँ हाम्रा माझमा तिमी रमाएर बस । 
मनको भावना हितकारी होस् । तिमीलाई मनैदेखि रुचाउने इन्द्राणीले तयार गर्ने सोमरस पनि 
कल्याणकारी होस् । विश्वमा इन्द्रदेव सर्वोत्तम छन् । 


९५१ 


तहल्का 


न सेशे यस्य रम्बतेन्तरा सक्थ्या३ कपृत । 

सेदीशे यस्य रोमशं निषेदुषो विजुम्भते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥१६॥ 
जसका दुई वदको भारी थाम्ने अङ्गका बीचमा कुख्यात गराउने विकृति डुक्रिन्छ, त्यो शासन गर्न 
सक्ने हुँदैन । त्यो रोमकिरणबाट चुहिने सम्भावना हुँदा शासन गर्न समर्थ हुन्छ । वास्तवमा इन्द्रदेव 
नै सर्वश्रेष्ठ छन्। 

न सेशे यस्य रोमशं निषेदुषे विजुम्भते। 

सेदीशे यस्य रम्बतेन्तरा सक्थ्याद कपृद्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥१७॥ 
कुरूप विस्तार भएका धर्ती र आकाश दुवै धारकबीच अन्तरिक्षमा शब्द निकाल्छन् र उनैले शासन 
गर्दछन् । जसका बिग्रिएका अङ्गको विकार प्रकट हुन्छ, उसले शासन गर्दैन । इन्द्रदेव नै सर्वश्रेष्ठ 
छन्। 

, अयमिन्द्र वृषाकपिः परस्वन्त हत विदत्। 

असिं सूनं नवं चरुमादेधस्यान आचितँ विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥१८५॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृषाकपिले यढा रहेको दुर्लभ वस्तु पनि प्राप्त गरुन् । यो खड्ग, चरु र काठदाउराले 
भरिएको गाडा ग्रहण गर । इन्द्रदेव वास्तवमै सर्वोत्तम छन् । 


अयमेमि विचाकशदहिचिन्वन्दासमार्यम् । 

पिबामि पाकसुत्वनोभि धीरमचाकशं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥१९॥ 
म इन्द्र यजमानको निरीक्षण गर्दै, शत्रु पर हटाउँदै र आर्यको खोजी गर्दै यञ्चमा उपस्थित हुने गरेको 
छु। सोम पेलेर तयार गर्ने र हविष्यात्न तयार गर्नेले दिएको सोम सेवन गर्छु। उचित किसिमले 
बुद्धिमान् याजककी रक्षा गर्दछु । इन्द्रदेव नै सर्वश्रेष्ठ छन्। 


धन्व च यकत्कुन्तत्रै च कति स्वित्ता वि योजना । 

नेदीयसो वृषाकपे३स्तमेहि गृहँ उप विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥२०॥ 
पानीविनाको मरुस्थल र फाँड्नै पर्ने अनावश्यक जङ्गलसमेत आफैँ उब्जने ठाउँका बीचमा कति 
अन्तर छ ? त्यसो हुँदा दुवैलाई सह्यार्नका लागि हे वृषाकपि ! नजिकै रहेका हाम्रा घरमा तिमी 
बस्ने गर । इन्द्रदेव सर्वश्रेष्ठ छन् । 

पुनरेहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै। 

 य एष स्वप्ननंशनोस्तमेषि पथा पुनर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥२१॥ 
हे वृषाकपि ! तिमी फेरि फर्कर आउ । तिम्रा लागि हामी सुखदायी श्रेष्ठ कर्म सम्पन्न गर्दछौँ । तिमी 
निद्रा हटाएर स्वप्न नाश गराउने सूर्यजस्तै भएर सुगम मार्गबाट फेरि हाम्रै घरमा आउ । इन्द्रदेव 
सर्वोत्तम छन् । 
 यदुदञ्चो वृषाकपे गृहमिन्द्राजगन्तन । 

क्व१ स्य पुल्वघो मृगः कमगञ्जनयोपनो विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥२२॥ 
हे वृषाकपि र इन्द्रदेव ! माथि घुमिसकेर तिमीहरू हाम्रा घरभित्र पस । धेरै किसिमको भोग गर्ने र 
दुनियाँलाई सुख दिने तिमी घुमन्तेजस्तो भएर कहाँ गएका थियौ ? वास्तवमा इन्द्रदेव सर्वश्रेष्ठ 
छन्। 

पर्शुह नाम मानवी साक ससूव विंशतिम्। 

भद्रै भल त्यस्या अभूद्यस्या उदरमामयद्विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ॥२३॥ 
मनुको पुत्रीको नाम पर्शु वा स्पर्शा हो। तिनले एकै पटक बीस वय पुत्र जन्माएकी थिइन् । पर्शुको 
विशाल पेटको सधैँ भलो होस् । इन्द्रदेव नै वास्तवमा महान् छन् । 

सूक्त  ५७ 
क्रषि  पायु भारद्वाज । देवता  रक्षोहा अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 

रक्षोहणं वाजिनमा जिधघर्मि मित्र प्रथिष्ठमुप यामि शर्म । हं 

शिशानो अग्नि क्रतुभिः समिद्धः स नो दिवा स रिषः पातु नक्तम् ॥१॥ 
राक्षसविध्वंसक, बलवान्, याजकका मित्र.र प्रतिष्ठित अग्निलाई हामी घिउले प्रज्वलित गराउँदै 
अत्यन्त सुखको अनुभव गर्दछौँ । यी अग्निदेव आफ्नो ज्वाला तेजस्वी गराउँदै यञ्चकर्ता यजमानद्वारा 
प्रदीप्त हुन्छन् । यिनै अग्निदेवले हिंस्रक राक्षसबाट हामीलाई रातदिन रक्षा गरुन् । 


९५२ 





अयोदष्ट्रे अर्चिषा यातुधानानुप स्पृश जातवेदः समिद्धः । 

आ जिह्ृया मूरदेवात्रभस्व क्रव्यादो वृक्त्व्यपि धत्स्वासन् ॥२॥ 
हे ज्ञानस्वरूप अग्निदेव ! तिमी अत्यन्त तेजस्वी र फलामका दाँत भएजस्तै छौ। त्यस्तै भएर 
आफ्ना ज्वालारूपी जिह्वाले हिंस्रक राक्षस नष्ट गर। मांसभक्षी राक्षसलाई काटेर आफ्ना 
ज्वालारूपी मुखमा हाल । 

उभोभयावित्रुप धेहि दष्द्न हिस्रः शिशानोवरं पर च। 

उतान्तरिक्षे परि याहि राजञ्जम्भैः सं धेद्यभि यातुधानान् ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! आफ्ना दाँत तिखा बनाञ । असुरलाई ती दाँत गाडिदैङ । दुई किसिमले राक्षस संहार 
गर र परसम्मका प्रजाको रक्षा गर । हे दीप्तिमान्, बलशाली अग्निदेव । तिमी अन्तरिक्षमा रहेका 
असुरनजिकै जाञ । दुष्ट असुरलाई आफ्ना दाह्वाले चपाङ । 

यशेरिष्ः संनममानो अग्ने वाचा शल्याँ अशनिभिर्दिहान । 

ताभिर्विध्य हृदये यातुधानान् प्रतीचो बाहरन्प्रति भङ्ध्येषाम् ॥४॥ 
हे अग्निदेव । तिमी सामर्थ्यवर्द्धक यज्ञ र हाम्रा प्रार्थनाले सन्तुष्ट हुँदै बाणले निसाना लगाएझँ 
वज्जका अघिल्ला भागले असुरको मुटु छेडिदेर । त्यसपछि युद्ध गर्नका लागि कस्सिएका तिनका 
साथीका पनि हातपाखुरा भाँचिदेङ । 

अग्ने त्वचं यातुधानस्य भिन्धि हिंस्राशनिर्हरसा हन्त्वेनम्। 

प्र पर्वाणि जातवेदः शुणीहि क्रव्यात्रविष्णुर्वि चिनोतु वृक्णम् ॥५॥ 
हे सर्वज्च अग्निदेव । तिमी असुरको छाला काडिदेङ । तिनलाई तिम्रा हिंस्रक अस्त्रका तेजले नष्ट 
गरा । असुरलाई अङ्गभङ्ग गराइदेछ। असुरका डुक्रै टुक्रा भएका अङ्ग मांसाहारी ब्वाँसा आदि 
पशुलाई खाउन् । 

यत्रेदानीँ पश्यसि जातवेदस्तिष्ठन्तमग्न उत वा चरन्तम्। 

यद्वान्तरिक्षे पथिभिः पतन्तं तमस्ता विध्य शर्वा शिशानः ॥६॥ 
हे ज्ञानवान् र बलशाली अग्निदेव ! राक्षस उभिएका बेला, यताउति हिँडेका बेला, आकाशमा छँदा 
वा मार्गमा वा जहाँसुकै तिरको निसाना लगाउँदै तिमी तिखो बाण हानेर संहार गरिदेङ । 

उतालब्ध स्पृणुहि जातवेद आलेभानादृष्टिभिर्यातुधानात्। 

अग्ने पूर्वो नि जहि शोशुचान आमादः क्ष्वङ्कास्तमदन्त्वेनीः ॥७॥ 
हे ज्ञानी अग्निदेव ! आक्रमणकारी असुरका हातले सताइएका यजमानलाई तिमी क्रष्टि नामको 
दुईतर्फ धार हुने खड्गले रक्षा गर । सबैभन्दा पहिले तिमी प्रदीप्त भएर काँचो मासु खाने राक्षसको 
संहार गर । आवाज निकाल्दै तीव्र गतिमा उड्ने चराले यी राक्षमलाई खाउन् । 

इह प्रब्रूहि यतमः सो अग्ने यो यातुधानो य इद कृणोति। 

तमा रभस्व समिधा यविष्ठ नूचक्षसश्चक्षुषे रन्धयैनम् ॥८॥ 
हे युवा अग्निदेव  यो यज्ञ विध्वंस गर्ने राक्षस कुन हो ? हामीलाई भन । समिधाले दन्किएर तिमी 
त्यसलाई संहार गर । मानिसमाथि तिम्रो कृपापूर्ण दृष्टि रहन्छ। त्यसै कल्याणकारी दृष्टिभित्रका 
आफ्ना तेजले असुरको विनाश गर । 

तीक्ष्णेनाग्ने चक्षुषा रक्ष यञ्च प्राञ्चं वसुभ्यः प्र णय प्रचेतः । 

हिंस्रे रक्षांस्यभि शोशुचानं मा न्त्वा दभन्यातुधाना नूचक्षः ॥९॥ 
है अग्निदेव  तिमी आफ्नो मधुर तेजले हाम्रा यञ्चको सुरक्षा गर । हे श्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव । 
यस सर्वोत्तम यञ्चलाई तिमी धनले सम्पन्न गराउ । हे मानिसको हेरविचार गर्ने अग्निदेव । तिमी 
असुरका संहारक र अति प्रज्वलित छौ । दुष्ट असुरताले तिम्रो विनाश नगरोस् । 

नूचक्षा रक्षः परि पश्य विक्कु तस्य त्रीणि प्रति शृणीह्वग्रा। 

तस्याग्ने पृष्टीर्हरसा शुणीहि त्रेधा मूल यातुधानस्य वृश्व ॥१०॥ 

मानिसको हेरविचार गर्ने अग्निदेव ! मानिसका घातक असुरलाई पनि विचार गर। त्यस 

राक्षसका अघिल्ला तीन वटा टाउका छिनाङ । उसका नजिकै रहेका राक्षसलाई पनि चाँडै समाप्त 
गर । यसै गरी तीन तिरबाट राक्षसको जरै मासिदेछ । 


. ९५२३ 





त्रिर्यातुधानः प्रसिति त एत्वृत यो अग्ने हन्ति। 
तमर्चिषा स्फूर्जयञ्जातवेदः समक्षमेन  वृङ्धि ॥११॥ 
हे ज्ञानले युक्त अग्निदेव  तिम्रा ज्वालामा झोसिन राक्षस तीन पटक आउन् । सत्यलाई असत्य 
॥ ८५७ नष्ट गराउने राक्षसलाई आफ्ना तेजले खरानी बना । तिनलाई स्तोताका अगाडि नै विनष्ट 
पारिदेङ । 
तदग्ने चक्षु प्रति धेहि रैभे शफारुजं येन पश्यसि यातुधानम् । 
अथर्ववज्ज्योतिषा दैव्येन सत्यं धूर्वन्मचितं न्योष ॥१२॥ 
हे ज्ञानसम्पन्न, बलशाली अग्निदेव ! गर्जन गर्ने अहङ्खारी असुरमाथि त्यस्तो तेज फ्याँक, जसको 
प्रकाशमा तिमी खुरजस्ता नङले क्रषिलाई दुःख दिने असुर देख्न सक्दछौ । सत्यलाई असत्यले 
छोप्न खोज्ने अज्ञानी असुरलाई आफ्ना तेजस्विताले अथर्वा क्रषिले जस्तै गरी भस्म गराइदेछ । 
यदग्ने अद्य मिधुना शपातो यद्वाचस्तृष्टं जनयन्त रेभाः । 
मन्योर्मनसः शरव्याद जायते या तया विध्य हृदये यातुधानान् ॥१२॥ 
हे अग्निदेव । आज सबै स्त्रीपुरुष आपसी झगडा गर्दछन् र स्तोताहरू आपसमा मुख छोडेर बाभ्दै 
छन्। यस्ता बेलामा रिसका झौँकले छोडिएको बाणले राक्षसको हृदय प्वाल पारिदेछ । 
परा शुणीहि तपसा यातुधानान्पराग्ने रक्षो हरसा शुणीहि। 
परार्चिषा मरुदेवाञ्छुणीहि परासुतृपो अभि शोशुचानः ॥१४॥ 
हे अग्निदेव ! असुरलाई तिमी आफ्ना तेजले भस्म गरा । तिनलाई आफ्ना तपशक्तिले विनाश 
गर। हिंस्रक असुरलाई आफ्ना तिखा ज्वालाले नष्ट र। अति ज्वलनशील अवस्थामा मानिसको 
प्राण हरण गर्ने असुरलाई भस्म गराइदेङ । 
पराद्य देवा वृजिनं शुणन्तु प्रत्यगेनं शपथा यन्तु तृष्यः । 
वाचास्तेनं शरव क्रच्छन्तु मर्मन्विश्वस्यैतु प्रसिति यातुधानः ॥१५॥ 
अग्नि आदि देवताले प्राणघाती असुर विनाश गरुन् । असुरलाई हाम्रो सराप लागोस् । असत्ती 
राक्षसका मर्ममा बाण पसून् । सर्वव्यापक अग्निदेवका बन्धनले असुर मासोस् । 
यः पौरषेयेण क्रविषा समङक्ते यो अश्व्येन पशुना यातुधानः । 
यो अध्न्याया भरति क्षीरमग्ने तेषां शीर्षाणि हरसापि वृश्व ॥१६॥ 
हे अग्निदेव  मान्छेका मासुले भुँडी भर्दा रमाउने, अश्च आदि पशुको मासु भेला पार्ने र हिंसारहित 
सोभा गाईको दुध चोर्ने दुष्ट राक्षसको मुन्ये आफ्ना शक्तिले छिनाइदेउ । 
संवत्सरीणं पय उस्रियायास्तस्य माशीद्यातुधानो नृचक्षः । 
पीयूषमग्ने यतमस्तितृप्सात्त प्रत्यञ्चमर्चिषा विध्य मर्मन् ॥१७॥ 
हे मानिसको विचार पुग्याउने अग्निदेव ! वर्षभरिमा जम्मा हुने गाईको दुधजति दुष्ट राक्षसले पान 
गर्न नसक्कुन् । यो अमृतजस्तो दुध खाने विचार गर्ने राक्षस तिम्रा छेउमा आउनेबित्तिकै आफ्ना 
ज्वालारूपी तेजले तिमी छिन्नभिन्न गराइदेछ । 
विर्ष गवां यातुधानाः पिबन्त्वा वृश्च्यन्तामदितये दुरेवाः । 
म परैनान्देवः सविता ददातु परा भागमोषधीनां जयन्ताम् ॥१८॥ 
राक्षसी शक्तिले गाईको दुध खानेबित्तिकै त्यो दुध विषसरि होस् । देवमाता अदितिको सन्तुष्टिका 
लागि राक्षसलाई ज्वालारूपी अस्त्रले काटिदेछ । सवितादेवले राक्षसलाई हिंस्रक जन्तुका माझमा 
हालिदिञन् । यिनलाई खानयोग्य औषधि प्राप्त नहोस् । 
सनादग्ने मृणसि यातुधानान्न त्वा रक्षांसि पृतनासु जिग्यु । 
अनु दह सहपुरान्क्रव्यादो मा ते हेत्या मुक्षत दैव्यायाः ॥१९॥ 
हे ज्ञानवान्, बलशाली अग्निदेव ! सधैँ तिमी राक्षसलाई दल्दै आएका छौ । तिनलाई युद्धमा परास्त 
गराएका छौ । क्रुर प्रकृतिका, अभक्ष्य आहार खाने दुष्टलाई तिमी नाश गर । तिम्रो तेजबाट तिनीहरू 
जोगिन नसक्मून् । 
त्यं नो अग्ने अधरादुदक्तात्त्व पश्चादुत रक्षा पुरस्तात्। 
प्रति ते ते अजरासस्तपिष्ठा अघशंसं शोशुचतो दहन्तु ॥२०॥ 
हे अग्निदेव  हामीलाई तिमी पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण चारै तिरबाट सुरक्षित गर । तिम्रो अति 
उज्ज्वल, अविनाशी र अत्यन्त रापिलो ज्वालाले दुष्कर्मी राक्षस डढाओस् । 





९५४ 


पश्चातुरस्तादधरादुदक्तात्कविः काव्येन 
सखे सखायमजरो जरिम्णेग्ने मतौ लमधिलादि राजा ं 


हे दीप्तिसम्पन्न क्रान्तदर्शी अग्निदेव । आफ्ना कक तल फे 
तिरबाट हाम्रो रक्षा राम्ररी गर । हे जीर्णतारहित दृष्टिका कुशलताले उत्तर, दक्षिण, पू 


रहित मित्र अग्निदेव ! हामी तिम्रा मित्र हुनाले कृपादृष्टिले 
दीर्घजीवी बनौँ । तिमी अविनाशी है, हामी मरणशील मानिसलाई चिरञ्जीवी बनाउ । 
परि त्वाग्ने पुर वयं विप्रे सहस्य धीमहि। 
धृषद्व्ण दिवेदिवे हन्तारं भङ्गुरावताम् ॥२२॥ 
हे शक्तिशाली अग्निदेव ! तिमी पूर्णता प्रदान गर्न जान्ने, सङ्घर्षणील असुरलाई सधैँ संहार गर्न 
सक्दछौ । हामी तिम्रै गुण पाउनका लागि ध्यान गर्दछौं । 
विषेण भङ्गुरावतः प्रति ष्म रक्षसो दह। 
अग्ने तिग्मेन शोचिषा तपुरग्राभिर्क्राष्टिभः ॥२३॥ 
विध्वंसक कर्मतिर लागेका राक्षसलाई तिमी आफ्ना विस्तृत, तीक्ष्ण तेजले जलाइदेङ र तातिएको 
दुईतिर धार हुने क्रष्टि नामका अस्त्रले तिनलाई नष्ट गराउ  

प्रत्यग्ने मिथुना दह यातुधाना किमीदिना। 

सं त्वा शिशामि जागृह्यदब्ध विप्र मन्मभि ॥२४॥ 

हे बलशाली अग्निदेव  स्त्रीपुरुषका बीचमा कहाँ के छ भन्ने कुरो हेर्दै र सुनाउँदै हिँड्ने गरेका 
राक्षसलाई भस्म गराङ । हे ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेव ! तिमी अदम्य छै। तिमीलाई हामी सधैँ 
जागृत रहनका लागि स्तुति गर्दछौँ । 

प्रत्यग्ने हरसा हर शुणीहि विश्वतः प्रति । 

यातुधानस्य रक्षसो बल वि रुज वीर्यम् ॥२५॥ 

५.१ ५ तेजले आतंतायी असुर नष्ट गर्ने हे अग्निदेव ! यी असुरको बल र पराक्रम तिमी पूरै विनाश 
गरिदेङ । 
सूक्त०० 
क्रषि  मूर्धन्वान् आङ्िरस वामदेव्य । देवता  सूर्य वैश्वानर । छन्द  त्रिष्टुप्। 
हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्याहुतँ जुष्टमग्नौ । 

तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधया पप्रथन्त ॥१॥ 
पोषण प्राप्तिका लागि पान गर्न योग्य, अविनाशी र देवताद्वारा सेवन गरिने सोमरस दिव्यलोक छुन 
पुग्ने, स्वर्गका विषयमा जानेका अग्निदेवका निम्ति समर्पित छ। त्यही सोमरस पोषणयुक्त ढङ्गले 
उत्पादन र धारण गर्नका लागि देवताले सुखप्रद अग्निलाई धर ुु गराए । 

गीर्ण भुवन तमसापगूडहमावि  स्वरभक्ज्जाते अग्नौ । 

तस्य देवाः पृथिवी द्यौरुतापोरणयन्नोषधीः सख्ये अस्य॥२॥ 
सम्पूर्ण भुवन अन्धकारग्रस्त भएर हामी अँध्याराले छोपिँदा अग्नि आविष्कार भए र सम्पूर्ण विश्व 
फेरि स्पष्ट रूपमा प्रकट भयो । जगत्लाई विलय गराउने यी महिमाशाली अग्निदेवको मित्रता इन्द्र 
आदि देवता, पृथिवी, आकाश, जल, अन्तरिक्ष र ओषधिमा रमाएको हुन्छ। 

देवेभिर्न्विषितो यञ्ञियेभिररिने स्तोषाण्यजर बृहन्तम् । 

यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् ॥२॥ हिल 
यज्ञीय प्रक्रियाका सञ्चालक देवताले हामीलाई प्रेरणा प्रदान गरेका छन्। हामी उनै अविनाशी र 
विस्तृत अग्निदेवलाई प्रार्थना गर्दछौँ। उनै अग्निका तेजले द्यावापृथिवी र अन्तरिक्ष विस्तृत 
गराउँछ । य 

यो होतासीद्रथमो देवजुष्ये यं समाञ्जत्राज्येना वृणानाः । 

स पतत्रीत्वरं स्था जगत्यच्छुवात्रमग्निरकुणोज्जाततेदा न ॥॥ ० फी 
वैश्वानर अग्निदेवले देवताबाट सेवा प्राप्त गर्दै सबैभन्दा पहिलो होता हुने अवसर पाए । उनलाई 
वरणकर्ता देवता र याजकले राम्ररी प्रज्वलित गराउँछन् । उनै अग्निदेवले उड्ने चरा, गतिशील   
सर्पआदि र जगतका समस्त स्थावरजङ्गम चाँडै उत्पन्न गरेका हुन् । मद  


जन 
१०२८ 
६   ? 


  पा 


प्यार 





६६ ८०९१  
१ ककन? र  हने 


यज्जातवेदो भुवनस्य मूर्धन्नतिष्ठो अग्ने सह रोचनेन। 

त॑ त्वाहेम मतिभिर्गीर्भिरुरुक्थैः स यश्ञियो अभवो रोदसिप्राः ॥५॥ 
हे ज्ञानी अग्निदेव ! सम्पूर्ण विश्वका सबैभन्दा उच्च स्थानमा तिमी रहन्छौ । तिम्रा मनको विचार र 
७७७५, हामी स्तुति र सुन्दर गानले प्राप्त गर्दछौँ। तिमी यञ्चीय क्रमले आकाश र पृथ्वी परिपूर्ण 
 

? मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन्। 

मायामू तु यशियानामेतामपो यच्तूर्णिश्चरति प्रजानन् ॥६॥ 
रात अथवा प्रलयकालका अन्धकारमा अग्निदेव यस संसारका सबै प्राणीका लागि शिर जोगाउने 
आश्रयका रूपमा रहन्छन् । यिनी बिहान अथवा सृष्टिकालमा सूर्यका रूपमा प्रकट हुन्छन् । यिनै 
अग्निदेवलाई यज्ञ सम्पन्न गर्ने देवताको माया भनिन्छ। उनी सर्वज्ञाता भएर शीघ्रताका साथ 
अन्तरिक्षमा विचरण गर्दछन् । 


दृशेन्यो यो महिना समिद्धोञरोचत दिवियोनिर्विभावा । 

तस्मिन्नग्नौ सूक्तवाकेन देवा हविर्विश्च आजुहवुस्तनूपाः ॥७॥ 
अग्नि आफ्ना महिमाले सर्वदर्शनीय, प्रज्वलनशील, दिव्यलोकमा विराजमान, विशिष्ट रूपले 
तेजस्वी भएर सुशोभित हुन्छन् । अग्निदेवलाई शरीरका रक्षक देवताले सूक्त पाठ गर्दै हविष्यात्रको 
आहुति समर्पित गरे । 


सूक्तवाक प्रथममादिदग्निमादिद्धविरजनयन्त देवाः । 

स एषां यज्ञो अभवत्तनूपास्त द्यौर्वेद त॑ पृथिवी तमापः ॥८॥ 
सर्वप्रथम देवताले पहिलो वाक्यका रूपमा सूक्त बनाए । त्यसपछि अग्दिदेवले उर्जाप्रवाह प्रकट 
गरे, अनि हविष्य बनाए । यसै गरी यो दिव्य यज्ञ सम्पत्न भयो । यस यज्ञले शरीरको संरक्षण हुन्छ। 
यसलाई द्युलोक, पृथ्वी र अन्तरिक्षले जानेका छन् । 

यं देवासोजनयन्तागिनिं यस्मित्नाजुहवुर्भुवनानि विश्वा । 

सो अर्चिषा पृथिवीं द्यामुतेमामृजूयमानो अतपन्महित्वा ॥९॥ 
अग्नि देवशक्तिबाट उत्पत्न भए। अग्निमा सम्पूर्ण लोकले आआफ्ना आहुति समर्पित गर्दछन् । 
अग्निले सरल मार्गबाट पृथ्वी, द्युलोक र अन्तरिक्षलाई ताप प्रदान गरेका छन् । 

स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनञ्छक्तिभी रोदसिप्राम्। 

तमू अकृण्वन् त्रैधा भुवे कं स ओषधीः पचति विश्वरूपाः १०॥ 
द्युलोक र पृथ्वी व्याप्त गराउने अग्निदेवलाई देवताले देवलोकमा स्तुति र प्रार्थनाले प्रकट गरे । 
सुखदायक अग्निलाई उनले पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोक गरी तीन भावमा प्रस्तुत गरे। अग्निदेव 
पृथ्वीमा सर्वव्यापी औषधिलाई परिपक्व अवस्था प्रदान गर्दछन् । १ 

यदेदेनमदधुर्यशियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम्। 

यदा ॥६ ७६,५०० ०७५ १००० न विश्वा ॥११॥ 
देवताले यञ्चीय कार्यक्रममा अग्निदेवलाई आदित्य र सूर्यका रूपमा आकाशमा प्रतिष्ठित गराउँदा 
विचरणशीौल धनात्मक र क्रणात्मक गरी वैभवका दुई स्वरूप रचना भए । त्यसपछि मात्रै तिनले 
सारा संसार देखिने रूपमा रचना गरेका हुन् । 

विश्वस्मा अगिनि भुवनाय देवा वैश्चानरं केमुमहामताहिर मह्वामकुण्वन्। 

आ यस्ततानोषसो विभातीरपो झर्णोति तमो अर्चिषा यन् ॥१२॥ 
अग्निदेव विशेष दीप्तिले युक्त उषाका निर्माता हुन् र गमनशील भएर आफ्नै तेजले अन्धकार 
समाप्त गर्दछन् । विश्वको कल्याण गर्ने अग्निदेवलाई सम्पूर्ण देवताले दिउँसोका लागि उज्यालो 
प्रदान गर्ने बनाए । 

वैश्वानर कवयो यज्ञियासो डगिनँ देवा अजनयन्रजुर्यम् । 

नक्षत्र प्रतमिनच्चरिष्णु यषस्याध्यक्षे तविष बृहन्तम् ॥१३॥ 
क्रान्तदर्शी र यञ्चको विचार भएका देवताले अजर वैश्वानर अग्निदेव प्रकट गरे । अग्निदेव विस्तृत र 
०१ ०००३ भएर अन्तरिक्षमा पहिलेदेखि विचरण गरेका नक्षत्रलाई देवताका अगाडि प्रभावहीन 
बनाइदिन्छन् । 


।।। ९५६  के 





वैश्वानर विश्वहा दीदिवांसं मन्त्रैरग्नि कविमच्छा 
च्छा वदामः । 
यो महिम्ना परिबभूवोर्वी उतावस्तादुत देव परस्तात्॥११॥ 
सधैँका दीप्तमान्, क्रान्तद्शी र विश्वमङ्गलकारी अग्निदेवलाई हामी मन्त्रले प्रार्थना गर्दछौं । 
अग्निदेव आफ्ना महत्त्वपूर्ण उपयोगिताले द्यावापृथिवी परिपूर्ण गराउँछन् । अग्निदेव माथि र तल 
गरी दुवै तिरबाट प्रकाशित हुँदै तात्दछन् । 


दरै स्रुती अभूणवं पितृणामह देवानामुत मर्त्यानाम्। 
ताभ्यामिद विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितर मातरं च॥११॥ 
पितृ, देवता र मानिसका देवयान र पितृयान गरी दुवै मार्गसित हामी परिचित छौं। यो जगत् 
००। द्यावापृथिवीका बीचमा प्रकट भएको छ। संसार अगाडि सर्दै तौ दुवै लोकको मार्ग 
ला पार्दछ। 


दे समीची बिभूतश्वर्त शीर्षतो जात मनसा विमृष्टम्। 
स प्रत्यङ्विश्वा भुवनानि तस्थावप्रयुच्छन्तरणिभ्रजिमानः ॥१६॥ 
एकापसमा सम्बन्धित भएर गतिशील रहेका द्यावापृथिवी, सूर्यबाट उत्पादित, यउका माथिको 
स्थानमा विद्यमान, मनन गर्न योग्य स्तुतिले विशेष रूपमा शोधित भएपछि अग्निदेवलाई धारण 
गर्दछन् । सबैलाई तार्ने उनै देदीप्यमान अग्निदेव नियम भङ्ग नगरीकन आफ्ना कार्य गर्दै सम्पूर्ण 
 लोकका अगाडि नै रहेका हुन्छन् । 


यत्रा वदेते अवर परञ्च यज्ञन्योः कतरो नौ वि वेद। 
आ शेकुरित्सधमादं सखायो नक्षन्त यज्ञ क इद वि वोचत्॥१७॥ 
तल्लो लोकमा व्याप्त भएका अग्नि र माथिल्लो लोकमा विचरण गर्ने अग्नि या वायुका बीचमा 
यज्ञका विषयमा हामी दुईमध्ये को विशेष रूपमा जान्ने भनेर विवाद हुन्छ। त्यस बेला मित्रसरिका 
क्रत्िकहरू यज्ञ सम्पन्न गर्दछन् । उनीहरूको त्यस्तो विवाद टुङ्ग्याउन भने कोही सक्षम हुँदैन । 
कत्यग्नयः कति सूर्यासः कत्युषासः कत्यु स्विदापः । 
नोपस्पिजं वः पितरो वदामि पृच्छामि वः कवयो विद्यने कम् ॥१८॥ 
हे पितृ हो  तिमीहरूसित प्रतिस्पर्धा गर्नका लागि प्रश्न सोध्न लागेका होइनौँ । ज्ञान प्राप्त गर्नका 
लागि सोध्दछौँ । अग्नि कति किसिमका हुन्छन् ? सूर्य कति छन् ? उषा कति हुन्छन् र जलदेवता 
कति किसिमका छन् ? 
यावन्मात्रमुषसो न प्रतीक सुपर्ण्योरवसते मातरिश्वः । 
तावद्दधात्युप यज्ञमायन्बाहाणो होतुरवरो निषीदन् ॥१९॥ 
हे वायुदेव । रात्रिहरू बिहानीको तेजरूपी मुखको घुम्ये नहटाउन्जेल ज्ञानीहरूमा तल रहने 
होताहरू यञ्चअग्निका नजिकै बसेर स्तोत्र गाउँदै तिनको उपासना गर्दछन् । 
सूक्त  ०९ 
क्रषि  रेणु वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र सोम देवता । छन्द  त्रिष्टुप् । 
इन्द्र स्तवा नृतमं यस्य मह्वा विबबाधे रोचना वि ज्मो अन्तान्। 
आ यः पप्रौ चर्षणीधृद्वरोभिः प्र सिन्धुभ्यो रिरिचानो महित्वा ॥१॥ 
इन्द्रदेव आपना महानताले प्रकाश पनि छेकिदिन्छन् र पृथ्वीको आन्तरिक भाग पनि ओगद्छन्। हे 
क्रत्विक हो । मानिसको पालनपोषण गर्न समुद्र भन्दा बढी समर्थ, विश्वको अन्धकारनाशक, तेजले 
द्युलोक र पृथ्वी व्याप्त गराउने इन्द्रदेलाई वन्त 
 वरास्येन्द्रो ववृत्य चक्त। 
॥  न सग कृष्णा तमांसि त्विष्या जधान ॥२्॥ 
सामर्थ्यशाली इन्द्रदेव आफ्ना तेजले अनेकौँ लोकलाई सारथीले चक्र घुमाएभझैँ चारैतिर घुमाउँछन्। . 
निरन्तर गतिशील र सधैँ कर्ममा रहने अश्वजस्तै इन्द्रदेवका प्रखर तेजले यस सृष्टिका चारैतिर 
फेलिएको कालो अन्धकार विनाश गर्दछ । .. 
  समानमस्मा अनपावृदर्च क्ष्मया दिवो असम ब्रह्म नव्यम्। 
वि यः पृष्ठेव जनिमान्यर्य इन्द्रश्चिकाय न सखायमीषे॥३॥ 
है क्रात्विक् हो ! हामीसँगै भेला भएर उनै इन्द्रदेवका लागि पृथ्वी र आकाशमा अनुपम मानिएको 


क? ९५७ 





नयाँनौलो स्तोत्र उच्चारण गर । इन्द्रदेव यज्ञमा बताइएका पृष्ठ नामको पोषक स्तोत्र पाउन आशा 
गर्दछन् । उनी शत्रुको निरीक्षण र मित्रको संरक्षणका लागि प्नि तयार भइरहेका हुन्छन् । 
 इन्द्राय गिरो अनिशितंसर्गा अपः प्रेरयं सगरस्य बुध्नात्। 

यो अक्षेणेव चक्रिया शचीभिर्विष्वक्तस्तम्भ पृथिव्रीमुत द्याम् ॥४॥ 

इन्द्रदेवता आफ्ना क्षमताले द्युलोक र पृथिव्रीलाई . धुंराले चक्रलाई सम्हालेझै सम्हाल्दछन् । 
. इन्द्रदेवका लागि उच्च स्वरले उच्चारणगरिनै स्तुति अन्तरिक्षबाट जल प्रवाहित गर्नमा पनि सक्षम 
. .. आपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाञ्छरुमाँ क्रजीषी । 
. ... सोमो व्शिान्यतसा वनानि नार्वागिन्द्रै प्रतिमानानि देभुः ॥५॥ 
तेज उत्पन्न गर्ने, शीघ्र अति वेगपूर्वक प्रहार गर्ने, पराक्रमले शत्रु थर्काउने, अनेकाँ कर्म सम्पन्न गर्ने, 
  अस्त्रशस्त्र धारण गर्नेसरल र धर्मका मार्गमा प्रेरित गर्ने सोमदेव सम्पूर्ण विस्तृत वनमा व्याप्त 
भएर इन्द्रलाई बलियो बनाउँछन् । कुनै पनि उपमानले इन्द्रदेवको समानता गर्न सक्दैन । 


न यस्य द्यावापृथिवी न धन्व नान्तरिक्ष नाद्रयः सोमो अक्षाः । 
यदस्य मन्युरधिनीयमानः शुणाति वीड रुजति स्थिराणि ॥६॥ 
हुलोक, पृथिवी, अन्तरिक्ष र पर्वतले इन्द्रदेवको समानता गर्न सक्दैनन् । इन्द्रदेवका लागि सोमरस 
चुहुने गर्दछ । दुष्ट शत्रुमाथि उनको रिस बसंदा दृढतापूर्वक तिनलाई उनले विनाश गर्दछन् र स्थिर 
पदार्थलाई पनि भत्काइदिन्छन् । 
जघान वृत्रै स्वधितिर्वनेव रुरोज पुरो अरदन्न सिन्धून्। 
बिभेद गिरि नवमित्र कुम्भमा गा इन्द्रो अकृणुत स्वयुग्भि ॥७॥ 
बन्चराले वन कारेफैँ इन्द्रदेवले असुरता विनाश गरे । शत्रुको सहर विनाश गरेर काँचो घैलोभेँ मेघ 
भत्काए । सहयोगी मरुत्हरूसँगै इन्द्रदेवले हामीलाई जल प्रदान गरे । 
त्वँ ह त्यदृणया इन्द्र धीरोसिर्न पर्व वृजिना शुणासि । 
प्र ये मित्रस्य वरुणस्य धाम युजं न जना मिनन्ति मित्रम् ॥८॥ म 
हे इन्द्रदेव । तिमी धैर्यशाली भएर स्तोतालाई क्रणबाट मुक्त गराउँछै । खड्गले जेसुकैको गाँठो 
काटेझैँ साधकको दुःख विनाश गर्दछै । वरुण र मित्रका बन्धुत्वपूर्ण धारक कर्ममा बाधा हाल्ने 
अज्ञानी मानिसलाई इन्द्रदेवले विनाश गर्दछन् । म 
प्रये मित्र प्रार्यमर्ण दुरेवाः प्र सङ्िर प्र वरुण मिनन्ति। 
न्यपमित्रेषु वधमिन्द्र तुम्रे वृषन्वृषाणमरुषं शिशीहि ॥९॥ 
हे रहर पूरा गराउने इन्द्रदेव ! मित्र, अर्यमा, प्रशंसनीय वरुणलाई पीडित गर्ने दुष्कर्मी शत्रु संहार गर्न 
आफ वेगवान्, सामर्थ्यशाली र प्रदीप्त वज्ज नामको अस्त्र धारण गर । 


इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत्पर्वतानाम् । 

इन्द्रो वृधामिन्द्र इन्मेधिराणामिन्द्र क्षेमे योगे हव्य इन्द्र ॥१०॥ 
द्युलोक, पृथ्वी, जल र पर्वत आदि सबैतिर इन्द्रकै आधिपत्य छ। अनुभवशील वृद्ध र ज्ञानी 
मानिसमाथि उनैको स्वामित्व छ। नयाँ पदार्थ पाउने र पाएको कुरो जोगाउनका लागि इन्द्रदेवको 
स्तुति गर्नुपर्दछ। 

प्राक्तृभ्य इन्द्र प्र वृधो अहभ्यः प्रान्तरिक्षात्र समुद्रस्य धासेः । 

प्र वातस्य प्रथसः प्रज्मो अन्तात्र सिन्धुभ्यो रिरिचे प्र क्षितिभ्यः ॥११॥ 
राति, दिउँसो, अन्तरिक्ष, जल धारण गरेको समुद्र, वायुको विस्तृत ठाउँ, पृथ्वीको सीमा, नदी र. 
मानिस आदि सबैबाट इन्द्रदेवको शक्ति महिमाशाली भएको छ। इन्द्रदेवले सबैलाई जिल 
सक्दछन् । । 

प्र शोशुचत्या उषसो न केतुरसिन्वा ते वर्ततामिन्द्र हेतिः । 

अश्मेव विध्य दिव आ सृजानस्तपिष्ठेन हेषसा द्रोघमित्रान् ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो शत्रु हनन गर्ने अक्षय वज्रास्त्र, ज्योतिले सम्पन्न उषाको ध्वजाका किरणले एकै 
 समान रूपमा शत्रु ध्वस्त पारोस्। तिमी सन्तापकारी, भयङ्कर गर्जनकारी, आकाशबाट बिजुलीझैँ 
खस्ने वज्जले विरोधी शत्रु संहार गर । 


९५८ 








अन्वह मासा अन्तिद्वनान्यन्वोषधीरनु पर्वतास । 

इन्द्रदेव प्रकट की र वशाने लन्वाप ॥१०० जायमानम् ॥१३॥ 
। १, आषधि र पर्वत उनका पछि थाल्दछन् । कान्तिमान् 

आकाश, पृथ्वी र जल पनि इन्द्रदेवकै पछि लाग्दछन्। परी हिद्त थाल्यछन् 

कहि स्वित्सा त इन्द्र चेत्यासदघस्य यद्धिनदो रक्ष 

एषत्। 

मित्रक्रुवो यच्छसने न गावः पृथिव्या आपृगमुया शयन्ते ॥१४॥ 
हे इन्द्रदेव ! युद्ध गर्ने पापी राक्षसलाई तिमी प्रख्यात अस्त्रले नष्ट गर्दछौ । त्यो अस्त्र कहिले उत्पन्न 
होला ? त्यसबाट हितका विरोधी राक्षस, वधशालाका पशुजस्तै हुँदै मरेर धर्तीमा ढलेका होउन् । 

शत्रूयन्तो अभि ये नस्ततम्रे महि व्राधन्त ओगणास इन्द्र । 

अन्धेनामित्रास्तमसा सचन्तां सुज्योतिषो अक्तवस्ताँ अभि ष्युः ॥१५॥ 
हे इन्द्रदेव ! शत्रुतापूर्वक दुःख दिनका लागि हामीलाई चारै तिरबाट छेक्ने असुर शत्रु अन्धकारमा 
खसून् र प्रकाशमयी रात्रि पनि तिनीहरूलाई अन्धकारपूर्ण नै लागोस् । 

पुरूणि हि त्वा सवना जनानँ ब्रह्माणि मन्दन्गृणतामृषीणाम्। 

इमामाघोषन्नवसा सहूति तिरो विश्वाँ अर्चतो याद्यार्वाङ्॥१६॥ 
हे इन्द्रदेव ! यजमानहरू तिम्रै लागि यज्ञ आदिको अनुष्ठान गर्दछन् । स्तोताले संयुक्त रूपले गर्ने 
८४०५७  पनि तिमीलाई हर्षित गराउँछौँ । त्यसो हुँदा प्रसन्न भएर तिमी हाम्रो संरक्षणका लागि 
नजिक आइदेङ । 


एवा ते वयमिन्द्र भुञ्जतीनां विद्याम सुमतीनां नवानाम्। 
विद्याम वस्तोरवसा गृणन्तो विश्वामित्रा उत त इन्द्र नूनम् ॥१७॥ 
हे. इन्द्रदेव ! कृपापूर्वक संरक्षण गर्ने हुनाले तिम्रै अनुग्रह हामीलाई उपलब्ध होस् भनेर हामी 
१५०७. स्तुति गर्दछौँ । हामी विश्वामित्रका वंशज निश्चित रूपमा तिम्रो अनुग्रहबाट असल दिन 
ख्न पाउँछौँ । 


शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । 

शुण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सञ्जितं धनानाम् ॥१८॥ 
सङ्ग्राममा हामी अत्यन्त पवित्र, यजमानमाथि कृपा गर्ने, युद्ध रुचाउने शत्रु नाश गर्ने, सम्पूर्ण 
धनेऐश्वर्यका विजेता र पुरुषहरूमा उत्तम इन्द्रदेवलाई अन्न प्राप्तिका लागि र संरक्षण गरुन् भनेर 
आइ्वान गर्दछौँ । 

५३ सूक्त  ९० 
क्रषि  नारायण । देवता  पुरुष । छन्द  अनुष्टुप् त्रिष्टुप्। 

सहस्रशीर्षा पुरुष सहस्राक्षः सहस्रपात्। 

स भूमि विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङगुलम् ॥१॥ 
हजारौँ शिर, हजारौँ नेत्र, हजारौँ चरण भएका विराट् पुरुषले सारा ब्रह्माण्ड जितेर त्यसलाई दस 
औँलाले निर्माण गर्दै ओगटेका छन् । 

 पुरुष एवेदं सवै यद्धूत॑ यच्च भव्यम्। 

उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥ 
निर्माण भइसकेको र निर्माण हुनुपर्ने सृष्टिको रूप उनै विराट् पुरुष हुन् । ती विराट् पुरुषका एक 
चरणमा सबै प्राणी अटेका छन् र तीन वटा चरण दिव्यलोकमा छन् । 

एतावानस्य महिमातो ज्यार्यांश्च पूरुषः । 

पादोञस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥२॥ 
यस संसारको विशालताभन्दा ठूला उनै विराट् पुरुष छन्। अमर आत्मा र अविनाशी जगत्का 
स्वामी पनि उनै विराट् पुरुष हुन् । अन्न खाएर बढ्नेहरूका स्वामी उनै हुन् । 

त्रिपादूर्ध्व उदैत्युरुषः पादोस्येहाभवद्युनः । 

ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि॥४॥ . 
उपल्लो लोकमा तीन चरण हुने विराट् पुरुषको एक भाग यहाँ फेरि प्रकट भयो । अन्न खाने प्राणी र 
अन्न नखाने वनस्पति आदिमा उनै विराट् पुरुष व्याप्त रहेका छन् । कहानि 


९५९ 


 





तस्माद्विराडजायत   । 

स जातो अत्यरिच्यत पुरः ॥५॥ 
सृष्टिको रचना गर्ने परम पुरुष परमात्माबाट ती विराद् पुरुषको उत्पत्ति सृष्टिको मूल आधारतत्त्वका 
रूपमा भयो । त्यही विराद् मूल तत्त्व प्रकट भएपछि त्यसको विभाजन सुरु भयो । त्यसैबाट भूमि 
आदिको पिण्ड र प्राणीको उत्पत्ति भएको छ। 

य्ुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । 

वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्मा शरद्धविः ॥६॥ न 
विराद् पुरुषले हवि निर्माण गरेपछि देवताले यज्ञरूपी सृष्टिको थालनी गर्दा वसन्त क्रतु घिउ र 
ग्रीष्म ग्रतु समिधा र शरद् क्रतु हविष्यका रूपमा प्रकट भए । 


त॑ यज्ञ बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुष जातमग्रतः । 

तेन देवा अयजन्त साध्या क्रषयश्च ये ॥७॥ 
विशिष्ट प्राणप्रवाहरूपी त्यस यज्ञका साध्य बनेका देवता र क्रषिहरूले पहिले प्रकट भएका 
यञ्चपुरुषलाई नै यज्ञका काममा खदएर यज्ञको कार्य सम्पन्न गरे । 

तस्मादज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम्। 

पशुन्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥५॥ 
सबै हवन गरेका यज्ञबाट सन्तुष्टिदायक पोषण तत्त्व उत्पन्न भयो। त्यसैबाट वायुमा गतिशीलता 
उत्पन्न भयो भने वन र गाउँमा रहने प्राणीको पनि उत्पत्ति भयो। 

तस्माचञ्ञात्सर्वहुत न्रच सामानि जशिरे। 

छन्दांसि जसशिरे तस्मद्चनजुस्तस्मादजायत ॥९॥ 
विराट यज्ञ पुरुषबाट क्रग्वेद र सामवेदका गीत प्रकट भए । त्यहीँबाट यजुर्वेद र अन्य वेदका क्रचा 
उत्पन्न भए । 

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । 

गावो ह जशिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥ 
विराट् पुरुषबाटै दुवैतिर दाँत भएका र गाई, बाखा, भेडा आदि उत्पन्न भए । 

यत्पुरुष व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्। 

मुखं किमस्य कौ बाहु का करू पादा उच्येते ॥११॥ 
सङ्कल्पबाट उत्पन्न विराट् पुरुषलाई ज्ञानीहरू विभिन्न किसिमले वर्णन गर्दछन् । त्यसको कस्तो 
कल्पना गर्छन् ? त्यसको मुख कुन हो ? त्यसका पाखुरा, जङ्घा र गोडा कुनकुन हुन् ? शरीर 
संरचनामा त्यो पुरुष कसरी पूर्ण बनेको छ ? 

ब्राह्मणोञ्स्य सुजमासीद बाइ साजन कृतः। 

रू तदस्य यद्वैश्यः पद्धयां शुद्रो अजायत ॥१२॥ 
त्यस विराट् पुरुषको मुख ब्रह्वज्ञानी, पाखुरा शूरवीर, तिघ्रा वितरण गर्ने वैश्य र गोडा श्रमिक शूद्र 
वर्गले वा तिनको भावले प्रकट गराए । 

चन्द्रमा मनसो जातश्वक्षोः सूर्यो अजायत । 

मुखादिन्द्रश्वाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥ 
क काका पुरुषका मनमा चन्द्रमा, आँखामा सूर्य, कानमा वायु र प्राण तथा मुखमा अग्निको रूप 

ँ 

नाभ्या आसीदन्तरिक्ष शीर्ष्ण द्यौः समवर्तत । 

पद्धयां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोका अकल्पयन् ॥१४॥ 
त्यसै विराट् पुरुषका नाभीमा अन्तरिक्ष, शिरमा द्युलोक, गोडामा भूमि, कानमा दस दिशा प्रकट 
भएका लोकको कल्पना भयो। 

सप्तास्यासन् परिधयस्त्रि सप्त समिधः कृताः । 

देवा यद्यज तन्वाना अबध्नन्पुरुष पशुम् ॥१५॥ 
देवताहरूले यस सृष्टिरूपी यज्ञको सुरसार गर्दै सात वय परिधि बनाए । सातलाई तीनले गुनेका 
समिधा भए । त्यसपछि स्वतन्त्र पुरुष पशुका बन्धनमा आबद्ध भयो । 


९६० 





यञ्चेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् 
महिमान न् । 
तेह नाक महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥ 
देवताले यज्ञ पुरुषबाट यञ्चको यजन कार्य गरे। यजनलाई धर्म कार्यमा प्रथम स्थान प्राप्त भयो । 
यज्ञीय सङ्कल्पका नियममा महिमा सम्पन्न व्यक्ति स्वर्ग आदि स्थानमा निवास गर्न थाले। ती 
ठाउँमा यो प्रक्रिया हुनुभन्दा पहिले साधनका रूपमा देवताहरू नै रहने गरेका थिए । 


क्रषि  अरुण वैतहव्य ७.० . अलि जगती त्रिष्टुप् 
हि  । छन्द  
सं जागृवद्धिर्जरमाण इध्यते दमे दमूना इषयन्निडस्पदे । 
विश्वस्य होता हविषो वरेण्यो विभुविभावा सुषखा सखीयते ॥१॥ 
जागरुक पुरुषले प्रशंसनीय अग्नि प्रज्वलित गर्दछन्। सबै किसिमका हविका होता, उदार, 


दानशील अग्निदेव अन्नको कामना गर्दछन्। उनी श्रेष्ठ, सर्वव्यापी, प्रकाशवान् छन् र मित्रभाव 
राख्नेहरूका मित्र हुन् । 


 स दर्शतश्रीरतिथिगृहिगृहे वनेवने शिभ्रिये तक्ववीरिव। 
जनञ्जनं जन्यो नाति मन्यते विश आ क्षेति विश्यो३ विशंविशम् ॥२॥ 
सुशोभित र अतिथिका रूपले पूजा गरिने अग्निदेव यजमानका प्रत्येक घरमा र वनमा रहन्छन् । 
जनहितैषि अग्निदेव प्रत्येक वाणीमा व्याप्त हुन्छन् । त्यसैले उनी कसैको उपेक्षा गर्दैनन् । प्रजाका 
लागि कल्याणकारी अग्नि सबैका घरमा निवास गर्दछन्  


सुदक्षो दक्षैः क्रतुनासि सुक्रतुरग्ने कविः काव्येनासि विश्ववित्। 

वसुर्वसूनां क्षयसि त्वमेक इद् द्यावा च यानि पृथिवी च पुष्यतः ॥३॥ 
हे कुशलताबाट उप्पत्न हुने अति कुशल अग्निदेव ! तिमी कर्ममध्येका श्रेष्ठ कर्म हौ र काव्यरूपी 
मन्त्रबाट उपन्न क्रान्तदर्शी हौ। तिमी सर्वञ्च हुनाले वैभवका व्यवस्थापक हौ र द्यावापृथिवी 
संरक्षक बनेका सबै धनका प्रथम स्वामी हौ । 


प्रजानन्नग्ने तव योनिमृत्वियमिडायास्पदे घृतवन्तमासदः । 

आ ते चिकित्र उषसामिवेतयोरेपसः सूर्यस्येव रश्मयः ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! यज्ञस्थलमास्तिर उपयुक्त समयमा घिउले सम्पन्न आवास बनाएका छौँ । तिमी त्यहाँ 
पुगेर विराजमान होङ । तिम्रो ज्वाला उषाकालको प्रकाशजस्तै पवित्र र सूर्यको किरणजस्तै निर्दोष 
छ। 


तव श्रियो वर्ष्यस्येव विद्युतश्चित्राश्चिकित्र उषसां न केतवः । 

यदोषधीरभिसृष्ये वनानि च परि स्वयं चिनुषे अन्नमास्ये ॥५। । म 
है अग्निदेव ! तिमीले मुखमा हालेर अन्नरूपी औषधि र बोटबिरुवा डढाउँदा तिम्रो रश्मि वर्षा 
कालको विद्युत् अथवा उषा कालको प्रकाशजत्तिकै देखिन्छ। 

तमोषधीर्दधिरे गर्भमृत्वियं तमापो अग्नि जनयन्त मातर । 

तमित्समानं वनिनश्व वीरुधोञ्न्तर्वतीश्व सुवते च विश्वहा ॥६॥ 
क्रतुअनुसार उत्पन्न हुने अग्निको शक्ति औषधिले आफ्नै गर्भमा धारण गर्दछ। जलका धाराले 
माताजस्तो भएर अग्नि उत्पत्न गर्दछन् । वनस्पति र औषधिले त्यसलाई गर्भका रूपमा धारण गरेर 
उत्पन्न गराउँछन् । म 

वातोपधूत इषितो वशाँ अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे। 

आते यतन्ते रथ्योर यथा पृथक् शधास्यग्ने अजराणि धक्षतः ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! वायुले प्रकम्पित र प्रेरित हुँदै आफ्नो आहार वनस्पतिलाई तिम्रा लप्काले चारै 
तिरबाट घेर्दा त्यो अदम्य तेज सबैलाई भस्म गराउने विचारले रथमा बसेको शूरवीरझैँ सबै दिशामा 
बढ्दछ। 

मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमरगिनि होतारं परिभूतमं मतिम्। 

तमिदभैं हविष्या समानमित्तमिन्महे वृणते नान्यं त्वत्॥८॥ 


विवेक र बुद्धि बढाउने, शत्रुको विनाश गर्ने, यज्ञ एवं देवताका होताजस्तै बनेका अग्निदेवलाई 


हामी वन्दना गर्दछौँ । हे अग्निदेव ! हविष्यात्र ग्रहण गर्न तिमीलाई हामी साझा स्वरमा आहृवान 
गर्दछौँ । तिमीबाहेक अरू कसैलाई पनि पुकार्दैनौँ । न 


९६१ 


जा? 





   


त्वामिदत्र वृणते त्वायवो होतारमग्ने विदथेषु वेधसः। 
यद्देवयन्तो दधति प्रयांसि ते हविष्मन्तो मनवो वृक्तबहिषः ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! यज्ञका समयमा प्रतिष्ठित गराउने विचारले हामी होताका रूपमा तिमीलाई नै वरण 
गर्दछौँ । सुखदायी देवत्वको अभिलाषा गर्ने याजक कुश काटेर तिम्रै लागि आहुति दिने गर्दछन् । 
तवाग्ने होत्रै तवा पोत्रमूत्वियं तव नेष्ट्रे त्वमग्निदृतायतः । 
तव प्रशास्त्रै त्वमध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्व नो दमे॥१०॥ 
हे अग्निदेव ! उपयुक्त समयमा तिमीले नै होता र पौताको कार्य गर्नुपर्ने हुन्छ । यज्ञकर्ता यजमानका 
लागि तिमी नै नेष्ट्र र आग्नीध्र पनि हौ। प्रशस्ता र अध्वर्युको कार्य पनि तिमी नै निर्वाह गर्दछौ । 
तिमी नै ब्रह्मा र घरमा रहेका गृहपति पनि हौं। 
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय मर्त्यः समिधा दाशदुत वा हविष्कृति। 
तस्य होता भवसि यासि दूत्यपमुप त्रुषे यजस्वध्वरीयसि ॥११॥ 
हे अग्निदेव ! तिमीलाई अमृतको रूप सम्झेर समिधा र हविष्यात्न समर्पित गर्ने मानिसका लागि 
तिमी होता हौ। उनीहरूकै लागि तिमी देवतासमक्ष दूतको काम गर्न पुग्दछौ । ब्रह्माको जस्ती तिमी 
उपदेश गर्दछौ । यजमानका रूपमा हवि समर्पित गर्दछौ । र यज्ञमा अध्वर्युको कार्य गर्दछौ । 
इमा अस्मै मतयो वाचो अस्मदाँ क्रचो गिरः सुष्टुतयः समग्मत। 
 वसूयवो वसवे जातवेदसे वृद्धासु चिद्र्धनो यासु चाकनत् ॥१२॥ 
अग्निदेवकै निंम्त यी सबै वेदका वाक्य र स्तोत्र एकाग्रतापूर्वक उच्चारण गर्दछौँ । सर्वज्ञ र 
आश्रयका रूपमा रहेका अग्निदेवमा धनको कामनाले नै स्तोत्र समर्पित हुन्छ। ऐश्वर्य बढाउने 
अग्निदेव यस्तै स्तुतिले ज्यादै हर्षित हुन्छन् । 
इमा प्रलाय सुष्टुति नवीयसीं वोचेयमस्मा उशते शुणोतु न । 
भूया अन्तरा हद्यस्य निस्पृशे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥१२॥ 
स्तोत्रका अभिलाषी प्राचीन अग्निदेवलाई सर्वोत्तम, नवीन र सुन्दर स्तोत्र उच्चारण गछौं। 
अग्निदेवले हाम्रो प्रार्थना सुनूत् । सौभाग्यको आकाङक्षा भएकी नारी शोभायमान वस्त्र र 
अलङ्कारले सजिएभैँ देखिने अग्निदेवलाई हामी हृदयमा धारण गर्दछौँ । 
यस्मित्रश्चास क्रषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्यस द । 
कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मति जनये चारुमग्नये ॥१४॥ 
अन्नको रसपान गर्ने, सोमको आहुति ग्रहण गर्ने, श्रेष्ठ बुद्धिले सम्पन्न अग्निदेवका लागि मनर बुद्धि 
शुद्ध गरौँ । यसो भएपछि नै अश्च, सेचन गर्न सक्षम साँढे, गाई र भेडा आदि सजिसजाउ भएर 
कोसेलीका रूपमा प्राप्त हुनेछन् । 
अह्दाव्यग्ने हविरास्यै ते स्ुचीव घृतँ चम्वीव सोमः । 
वाजसनिं रयिमस्मै सुवीरं प्रशस्त धेहि यशसं बृहन्तम् ॥१ ५॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रा ज्वालामा हामी हवि प्रदान गर्दछौँ । सुरोमा घिउ र जम्मा पार्ने पात्रमा सोमरस 
रहेझैँ हामीलाई अन्न, वीर पुत्र आदि गतिला धन र सबै लोकमा यशस्वी हुन सक्ने खालको अपार 
वैभव प्रदान गरेर सुखी बनाउ । १० . 
सूक्त  ९२ 
क्रषि  शार्यात मानव । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती । 
यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पति विशां होतारमक्तोरतिथि विभावसुम्। 
शोचञ्छुष्कासु हरिणीषु जर्भुरदवृषा केतुर्यजतो द्यामशायत ॥१॥ 
हे देवता हो ! तिमीहरू यञ्चका नायक, मानिसका संरक्षक, होता, रात्रिका अतिथि र विभिन्न 
ऐश्वर्यसम्पत्न अग्निदेवको अर्चना गर । सुकेका काठ डढाउने र काँचा काठमा तेर्सिने, सुखवद्धक र 
यज्ञका ध्वजारूपी यजनीय अग्निदेव आकाशमा शयन गर्दछन् । 
इममञ्जस्पामुभये अकृण्वत धर्माणमग्निं विदथस्य साधनम्। 
अक्तु न यह्वमुषसः पुरोहित तनूनपातमरुषस्य निंसते ॥२॥ 
देवता र मानिसका सबैभन्दा ठूला संरक्षक र धर्म धारण गर्ने अग्निदेवलाई यञ्चका लागि साधक 
बनाइएको छ। उनी तेजले सम्पन्न वायुका पुत्र र अघि लागेर बायो देखाउने महान् नेता हुन् । 
उषाहरूले उनलाई सूर्यदेवलाई झैँ स्पर्श गर्दछन् । 


९६२ 





. परेका इन्द्रदेव वेगशाली मरुत्गणका साथमा 


बडस्य नीथा वि पणेश्व मन्महे वया अस्य प्रहुता आसुरत्तवे । 
सकिन १० घोरासो अमृतत्वमाशतादिज्जनस्य दैव्यस्य चकिरन्॥२॥ 
स्तुति गर्न योग्य अग्निदेवसित सम्बन्धित ज्ञान सधैँ सत्य होस् भन्ने हामी चाहन्छौँ । यञ्चका अग्निमा 
प्रदान गरिएको हाम्रो आहुति अग्निदेवले सेवन गरुन् भन्ने हामीले चाहेका छौँ । यञ्चका अग्निका 
ज्वालाले प्रचण्ड रूप लिएर देदीप्यमान हुँदा अग्निदेवका निम्ति हामी आहुति प्रदान गर्दछौँ । 


क्रतस्य हि प्रसितिद्यौरुरु व्यचो नमो मह्य१रमतिः पनीयसी । 

इन्द्रो मित्रा वरुणः सं चिकित्रिरेश्थो भग सविता पूतदक्षसः ॥४॥ 
विस्तृत द्यलोक, व्यापक अन्तरिक्षलोक, अत्यन्त प्रशंसनीय एवं अनन्त पृथ्वीले यज्ञका अग्निलाई 
प्रणाम गर्दछन्। इन्द्र, मित्र, भग, सविता आदि पवित्र सामर्थ्यसम्पत्न देवताले उनलाई सम्मान 


गर्दछन् । 

प्र रुद्रेण ययिना यन्दि सिन्धवस्तिरो महीमरमतिं दधन्निरे । 

थेभिः परिज्मा परियब्रुरु ज्रयो वि रोरुकज्जठरे विश्वमुक्षते ॥५॥ 
गतिशील मरुत्हरूको सहयोग प्राप्त गरेर तीव्रताका साथ असीम भूक्षेत्र ढाक्दै नदी प्रवाहित 

हुन्छन्। सबैतिर विचरण गर्ने इन्द्रदेव मरुत्हरूका सहायताले आकाशमा गर्जन गर्दछन् र 

महावेगशाली भएर सम्पूर्ण विश्वमा नै जलको वर्षा गराउँछन् । 

क्राणा रुद्रा मरुतो विश्वकृष्टयो दिवः श्येनासो असुरस्य नीडयः । 

॥ 


तेभिश्चष्टे वरुणो मित्रो  ॥६ 
मरुत्गणले आफ्नो कार्य प्रारम्भ गरेकै समयमा सबै मानिसमा उनी व्याप्त हुन्छन् । उनी 
अन्तरिक्षको श्येन पक्षी र मेघका आश्रम बनेका छन्। वरुण, मित्र, अर्यमा र अश्चमा आरोहण 


इन्द्रे भुजं शशमानास आशर्त सूरो दुशीके वृषणश्व पाँस्ये। 
प्र ये न्वस्याईणा ततक्षिरे युजं वज्र नृषदनेघु कारवः ॥७॥ 
स्तोताहरू इन्द्रदेवसित संरक्षण, बल, पौरख र सूर्यदेवसित दृष्टिको शक्ति प्राप्त गर्छन् । इन्द्रदेवलाई 
उचित किसिमले स्तुति गर्ने स्तोताले यञ्चका समयमा वज्नको सहायता प्राप्त गर्दछन् 
सूरश्चिदा हरितो अस्य रीरमदिन्द्रादा कश्चिद्धयते तवीयसः । 
भीमस्य वृष्णो जठरादभिश्वसो दिवेदिवे सहुरिः स्तन्नबाधितः ॥०॥ 
डरले सूर्य पनि आफ्ना अश्च धपाउँछन् र सोझो मार्गमा सबैलाई प्रसन्न गराउँदै, 
हिँड्दछन्। भयानक र जलवर्षक इन्द्रदेवसित को नडराउला ? उनी आकाशमा गर्जन्छन्। शत्रु 
पराजित गराउने वज्जको ध्वनि उनका प्रभावले सधैँ निस्कने गर्दछ । 
स्तोम वो अघ्च रुद्राय शिववसे क्षयद्दीराय नमसा दिदिष्टन। 
येभिः शिवः स्ववाँ एवयावभिर्दिवः सिषक्ति स्वयशा निकामभिः ॥९॥ 
व्रात्विकहरू हो ! अश्चमा आरुढ र उत्साहप्रद मरुत्हरूको सहयोग प्राप्त गरेर आत्मशक्तिले 
आफ्ना सामर्थ्यले स्वयं कीर्तिमान्, सुखप्रद, दिव्यलोकबाट साधकको आशा पूरा गराउने, 
रूपले मरुत्हरूसँग रहने, वीर, शत्रुका घातक, सामर्थ्यशाली रुद्रदेवलाई नमस्कार गर र 


स्तोत्र समर्पित गर । 
ते हि प्रजाया अभन्त वि श्रवो बृहस्पतिर्वृषभः सोमजामयः । 


यङ्ैरथर्वा प्रथमो वि धारयद्देवा दक्षैर्भगवः सं चिकित्रिरै ॥१०॥ 
वर्षा गराउने, बृहस्पति र सोमको अभिलाषा गर्ने देवताले प्रजाका लागि अन्न आदि सङ्ग्रह 


कामना 
गरे। सर्वप्रथम अथर्वा क्रषिले यञ्चद्वारा देवतालाई आनन्दित गराए, देवता र 
यज्ञमा गएर त्यस विषयमा जानकारी लिए।  कापर 
ते हि द्यावापृथिवी भूरिरेतसा नराशंसश्चतुरङ्गो यमोदितिः । 
देवस्त्वष्य द्रविणोदा क्रभुक्षणः प्र रोदसी मरुतो विष्णुरहिरे ॥११॥ 
नराशंस यज्ञमा चार किसिमका अग्नि स्थापित गरियो । अति वर्षक द्यावापृथिवी, यम अदिति 
धनदाता अग्निदेव, त्रभुगण, रुद्रपली र विष्णु आदि सबै देवता यज्ञमा स्तोत्रले प्रशसित हुन्छन्। 


हेत्रा 
सम्पन्न, 


९६२ 


उत स्य न उशि जामुर्विया कविरहि शृणोतु बुध्न्योर हवीमनि। .. . 
सूर्यामासा विचरन्ता दिविक्षिया धिया शमीनहुषी अस्य बोधतम् ॥१२॥ आभारी । ति 
श्रेष्ठ आकाङक्षाले हामीले यज्ञका समयमा पाठ गरेका विस्तृत स्तोत्र अन्तरिक्षवास ध्नय 
अग्निदेवले सबै सुनून् । आकाशमा भ्रमण गर्ने सूर्य र चन्द्रमा स्थिर भएर अन्तःकरणदेखि नैं यी 
स्तोत्र सुनून् । ही कित 
प्रनः पूषा चरथं विश्वदेव्योपां नपादवतु वायुरिष्टये। . त 
आत्मान वस्यो अभि वातमर्चत तदश्चिना सुहवा यामनि श्रुतम्॥१३॥ .  
सम्पूर्ण देवताका कल्याणकारी र जलका वंशज पूषादेवले हाम्रा पशु आदिको, संरक्षण. गरुन् । 
यञ्चका निम्ति वायुदेव हाम्रा संरक्षक भइदिउन् । आत्मरूपमा रहेका वायुदेवको प्रार्थना अन्न र धन 
७५७७ लागि गरौँ। हे स्तुति गर्न योग्य अश्चिनीकुमार हो ! मार्गमा यात्रा गर्दा तिमीहरू पनि यी 
विशामासामभयानामधिक्षित गीर्भिर स्वयशसं गृणीमसि । 
ग्नाभिर्विश्वाभिरदितिमनर्वणमक्तोर्युवान नुमणा अधा पतिम्॥१४। .. 
अन्तकरणदेखि नै प्रजालाई अभय प्रदान गर्ने र आफ्नो यशस्वी कोर्ति स्वयं उत्पादन गर्ने प्रार्थना 
हामी गर्दछौँ । देवपलीहरूसँगै स्वतन्त्र रहने देवमाता अदिति र निशापति चन्द्रमालाई हामी प्रार्थना 
गर्दछौँ। सबै मानिसमाथि कृपा गर्ने आदित्य र सम्पूर्ण जगतृका पालक इन्द्रदेवलाई पनि हामी 
प्रार्थना गर्दछौँ । 
रेभदत्र जनुष पूर्वो अङ्गिरा ग्रावाण कर्घ्वा अभि चक्षुरध्वरम्। . . 
येभिर्विहाया अभवद्विचक्षणः पाथः सुमेक स्वधितिर्वनन्वति । ।१५॥  
यस सञ्चमा सुजन्मा अङ्गिरा क्रषिले देवतालाई प्रार्थना गरेका छन्। सोमरस निकाल्नका लागि 
कुट्ने वा पिँध्ने ढुङ्गा माथिसम्म उचाल्ने काममा लागेकाहरू यज्ञीय सोम हेर्दछन् र त्यो प्राप्त 
गर्दछन् । सबै कुराको ज्ञान भएका इन्द्रदेव सोमरस पान गरेर खुसी भएका थिए । इन्द्रदेवका वज्जले 
आकाशमार्गबाट अन्न उत्पन्न गराउने जल प्रकट गरोस् । ! हि 
सूक्त  ९३ 
क्राषि  तान्व पार्थ । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  पंक्ति अनुष्टुप् बृहती । 
महि द्यावापृथिवी भूतमुर्वी नारी यह्वी न रोदसी सद न । 
हदावाक को सा सह्भास एभिर्नः  ७०७० ॥१ १८, 
द्यावापृथिवी  हरू दुवै अत्यन्त विस्तृत भएर नेतृत्व गर्ने नारीजस्तै हामीलाई सधैँ सहयोगी 
होओर   ?५०४०७०,५०००००५ अनेकौं ०९ ०७०१ बचाओ। । 
यशेयञश्चे स वान्त्सपर्यति । य आविवासात्येनान् 
यज्ञमा नै देवताको अर्चना गर्ने, विभिन्न शास्त्रको ज्ञान लिने र सुखदायी हवि अर्पण १ ३ अर्चना गर्ने 
मानिस सबै वास्तविक सेवक हुन् । 
विश्वेषामिरज्यवो देवानां वार्महः । 
विश्वे हि विश्वमहसो विश्वे यञ्चेषु यञ्चिया ॥३॥ 
हे सर्वेश्वर ! देवताको महिमामय तथा धारण गर्न योग्य ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर । निश्चय नै तिमी 
सम्पूर्ण तेजस्विता धारण गर्दछौँ र यज्चमा आफ्नो भाग प्राप्त गर्दछौ । 
ते घा राजानो अमृतस्य मन्द्रा अर्यमा मित्रो वरुणः परिज्मा । 
कढ्ठुदो नृणा स्तुतो मरुतः पूषणो भगः ॥४॥ 
अर्यमा, मित्र, सर्वज्ञ वरुण, सबैले स्तुति गर्ने रुद्र, सबैलाई पोषण दिने मरुतृगण र भगदेव आदि 
देवता स्तुति गर्न योग्य छन् । यिनीहरू मानिसका लागि सुखदाता र अमृतजस्तै हविरूपी द्रव्यका 
अधिपति हुन् । 
उत नो नक्तमपां वृषण्वसू सूर्यामासा सदनाय सधन्या । 
सचा यस्साध्येषामहिर्वुध्नेषु बुध्न्यः ॥५॥ 
हे वृषण्वसू नामले चिनिएका अश्चिनीकुमार हौ ! अहिर्बुध्न्य अग्निदेव बादलको पानीमा बसेका 
हुन्छन्। सूर्य र चन्द्र पनि जलकै शक्तिका साधन हुन् । उनीहरूसँगै तिमीहरू पनि रातदिन हाम्रा 
आवासमा रसको वर्षा गराओ । 


९६४ 





उत नो देवावश्चिना शुभस्पती धामभिर्मित्रावरुणा उरुष्यताम्। 

महः स राय एषतेति धन्वेव दुरिता ॥६॥ 
कल्याणकारी कर्मका पालक हे अश्चिनीकुमार हो  मित्र, र वरुणदेव आपना शारीरिक तेजले हाम्रो 
संरक्षण गरुन्। यी देवताले संरक्षण गरेका यजमानले महान् ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछन् र कष्टदायी 
मरुभूमिजस्ता स्थितिबाट मुक्ति पाउँछन् । 


उत नो रुद्रा चिन्मृडतामश्चिना विश्वे देवासो रथस्पतिर्भगः । 

क्रभुर्वाज त्रभक्षणः परिज्मा विश्ववेदसः ॥७॥ 
रुद्रका पुत्र मरुत्, अश्चिनीकुमार, रथमा आरुढ भएका पूषा, क्रभु, अत्रका धनी भग, सर्वत्र गमन 
गर्ने इन्द्र र सर्वज्ञ ग्रभुगण आदि सबै देवताले हामीलाई सुख प्रदान गरुन् । हामी सबै देवताको 
प्रार्थना गर्दछौँ । 

क्रभुर्करभुक्षा त्रभुर्विषतो मद आ ते हरी जूजुवानस्य वाजिना। 

दुष्टरं यस्य साम चिदृधग्यसो न मानुषः ॥८॥ 
महान् इन्द्रदेव यञ्द्वारा कान्तिमान् हुन्छन् । हे इन्द्रदेव ! तिम्रा सेवक यजमान पनि यज्ञले आनन्दित 
हुन्छन् । यज्ञतर्फ अति हतारिएर आउने तिम्रा रथका घोडा ज्यादै बलिया छन् । तिनले गर्ने यज्ञको 
अनुष्ठान मानिसका लागि साध्य छैन । तिनीहरू सबै दिव्यतायुक्त हुन्छन् । 


कृधी नो अह्ृयो देव सवितः स च स्तुषे मघोनाम्। 
सहो न इन्द्रो वह्टिभिर्न्येषां चर्षणीनां चक्रे रशिमि न योयुवे ॥९॥ 
हे सवितादेव । हामीलाई कहिल्यै पनि लज्जित हुन नदेछ। तिमी स्तोताबाट स्तुत्य छौ। 
मरुतृहरूसितै निवास गर्ने इन्द्रदेव रथका पाङ्ग्रा र लगामरूपी किरणजस्तै भएर हाम्रा लागि संसार 
नियन्त्रित गर्दछन् । 
 ऐषुद्यावापृथिवी धातं महदस्मे वीरेषु विश्वचर्षणि श्रवः । 
पृक्षे वाजस्य सातये पृक्ष रायोत तुर्वणे ॥१०॥ 
हे द्यावापृथिवी  हाम्रा वीर पुत्रलाई जीवनमा काम लाग्ने यश प्रदान गर । शक्ति उत्पन्न गराउनका 
लागि पौष्टिक अन्न आदि प्रदान गर र शत्रुसंहार गर्दै आपद्बाट मुक्त हुनका लागि धन प्रदान गर । 
एत॑ शंसमिन्द्रास्मयुष्द्व कूचित्सन्त सहसावन्नभिष्ट्ये सदा पाद्यभिष्टये । 
मेदतां वेदता वसो ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव । हाम्रा नजिक तिमी आउन खोज्छौ । तिमी जहाँसुकै रहे पनि स्तोतालाई चाहेको कुरो 
पूरा गराउँदै सधैँ सुरक्षा गरिराख । तिम्रा लागि स्तुतिको गीत गाउने स्तोताको विचार सुनिदेछ । 


एत॑ मे स्तोम तना न सूर्य द्युतद्यामान वावृधन्त नृणाम्। 

संवनन॑ नाश्व्यं तष्टेवानपच्युतम् ॥१२॥ 
सूर्यका व्यापक तेजस्वी रशिमले दीप्तिमान् ज्योति फिँजाएभैँ हाम्रा यस स्तोत्रका गीतले 
मानिसलाई श्रीसम्पत्ति बढाइदियोस्। शिल्पकारले बलियो, सजिलोसित गुड्ने घोडाले तान्न 
सजिलो र राम्रो रथ बनाएभैँ हामी पनि स्तोत्र रचना गरौं । 

वावर्त येषां राया युक्तैषा हिरण्ययी । नेमधिता न पाँस्या वृथेव विष्यन्ता ॥१३॥ 
जसबाट हामी ऐश्वर्यको कामना गर्दछौं, उनकै लागि हामी अति श्रेष्ठ स्तोत्र बारम्बार उच्चारण 
गर्दछौँ । जसरी युद्धमा क्रमैसँग पराक्रम गर्दै गइन्छ अथवा घडीको चक्र क्रमिक रूपमा अघिपछि 
चल्दछ, उसै किसिमको हाम्रो स्तोत्र होस् । 

प्रतहुःशीमे पुथवाने वेने प्र रामे वोचमसुरै मधवत्सु। 

ये युक्त्वाय पञ्च शतास्मयु पथा विश्वाव्येषाम् ॥१४॥ 
पाँच सय रथमा घोडा जोतेर हाम्रा यज्ञको मार्गमा यात्रा गर्ने देवताका लागि प्रशंसनीय स्तोत्रको 
उच्चारण हामीले दुःशीम, पृथवान्, वेन र शक्तिशाली राम आदि ऐश्वर्यशाली राजाका नजिकमा 
पनि गरेका छौँ । 

अधीत्र्वत्र सप्ततिँ च सप्त च। 

सद्यो दिदिष्ट तान्व सद्यो दिदिष्ट पार्थ्यः सद्यो दिदिष्ट मायवः ॥१५॥ 
ती राजासित तान्व, पार्थ्थ र मायव आदि क्रषिले तुरुन्तै सतहत्तर सय गाई माग गरे । 


९६५ 
?   








सूक्त  ९४ 
क्रषि  अर्बुद काद्रवेय । देवता  ग्रावा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
प्रैते वदन्तु प्र वयं वदाम ग्रावभ्यो वाच वदता वदद्धयः । 
यदद्रयः पर्वता साकमाशवः श्लोक घोष भरथेन्द्राय सोमिनः ॥१॥ 
ग्रावाले पेल्ने काम गर्दाखेरि हामी याजक आवाज निकालिरहेका ढुङ्गालाई प्रार्थना गर्दछौँ। हे 
ग्रात्विकहरू हो ! तिमीहरू स्तोत्र पाठ गर। आदरणीय र दरिला ढुङ्गाले इन्द्रदेवका लागि ध्वनि 
निकाल्दै सोम पेल्दा सोमपान गरेर उनी सन्तुष्ट हुन्छन् । 


एते वदन्ति शतवत्सहस्रवदभि क्रन्दन्ति हरितेभिरासभिः 


विष्दी ग्रावाण सुकृतः सुकृत्यया होतुश्चित्पूर्वे हविरद्यमाशत ॥२॥ 
ग्रावाले सयौँ वा हजारौँ मानिसको जस्तै आवाज निकाल्छन् । तिनका तेजस्वी मुखले देवतालाई 
आहवान गर्दछ। उत्तम कर्म गर्ने यी ढुङ्गा यञ्चमा पुगेर देवता बोलाउने अग्निदेवभन्दा पहिले नै 
सेवन गर्ने हविष्यान्न प्राप्त गर्दछन् । 

एते वदन्त्यविदन्नना मधु न्युङ्खयन्ते अधि पक्व आमिषि। 

वृक्षस्य शाखामरुणस्य बप्सतस्ते सूभर्वा वृषभाः प्रेमराविषुः ॥२३॥ 
राता रङ्गका वृक्षका हाँगाबिँगा खाइरहेका गोरुजस्तै यी ग्रावाले शब्द निकाल्छन् । मासु पाक्दा 
मांसाहारीले खुसीको स्वर निकालेभैँ यी ग्रावा सोम पेल्दा शब्द निकाल्छन् । 

बृहद्वदन्ति मदिरेण मन्दिनेन्द्रै क्रोशन्तो विदन्नना मधु। 

  संरभ्या धीराः स्वसृभिरनर्तिषुराधोषयन्तः पृथिवीमुपब्दिभिः ॥४॥ 

सोम चुसेझैँ पेल्न लागेका आनन्दप्रद यी ग्रावाले भयङ्कर शब्द निकाल्दै इन्द्रदेवलाई आहवान 
गर्दछन् । यिनीहरूले आफ्ना मुखमा आनन्दप्रद सोमरस प्राप्त गरे । पेल्ने कार्यमा लागेर बिस्तारैसित 


गम्भीर शब्दले गर्जन गर्दै पृथ्वीमा व्याप्त हुन्छन् । ग्रावासँगै सोम दिदीबहिनीजस्ता औँलामा हर्षित 
भएर नाच्दछन् । 


सुपर्णा वाचमक्रतोप द्यव्याखरे कृष्णा इषिरा अनर्तिषुः । 

न्यपङ्नि यन्त्युपरस्य निष्कृत॑ पुरू रेतो दधिरे सूर्यश्चितः ॥५॥ 
यी ढुङ्गाको ध्वनि सुन्दा अन्तरिक्षमा चरा कराइरहेका पो हुन् कि जस्तो लाग्दछ। मृगस्थलीमा 
कृष्णसार नाच्दै छन् । पेलिएको सुखदायी सोमरस ढुङ्गाबाट चुहुँदै, मानौँ तिनीहरू सूर्यजत्तिकै सफा 
रूपमा रहेको जल पिउन लागेका छन् । 

उग्राइव प्रवहन्तः समायमुः सांक युक्ता वृषणो बिभ्रतो धुरः । 

यच्छ्वसन्तो जग्रसाना अराविषुः शुण्व एषां प्रोथथो अर्वतामिव ॥६॥ 
बलिया अश्चवका आपसी सहयोगले रथको जुवा थाम्दै रथ तानेझैँ कामना पूरा गराउने ढुङ्गा भारी 
बोकेर सोमरसको वर्षा गर्छन् । यिनले सोमरस ग्रहण गर्दै सास फेरेझैँ आवाज निकाल्छन् र त्यसै 
बेला अश्वचझैँ शब्द यिनका मुखबाट आएको सुनिन्छ । 

दशावनिभ्यो दशकक्षेभ्यो दशयोक्त्रेभ्यो दशयोजनेभ्यः । 

दशाभीशुभ्यो अर्चताजरेभ्यो दश धूरोदश युक्ता वहद्धयः ॥७॥ 
दस औँलासँग सम्बन्धित, दस किसिमका कर्म प्रकट गर्ने, दस वय अश्वजस्तै, सोममा मिसाइएको, 
दस कर्म निर्वाह गर्ने, सञ्चालनकर्ता, दस किसिमका शक्तिले सम्पन्न भएर पेल्ने कार्यमा खटिएका 
ढुङ्गाको महिमा गुणगान गरौँ । 

ते अद्रयो दशयन्त्रास आशवस्तेषामाधान पर्येति हर्यतम्। 

त उ सुतस्य सोम्यस्यान्धसोशोः पीयू्ष प्रथमस्य भैजिरे ॥८॥ 
यी ढुङ्गाले दस वटा औँलालाई बन्धनरूपी डोरीजस्तै ठानेर शीघ्रताका साथ काम गर्दछन्। यी 


ढुङ्गाको पेल्ने काम अत्यन्त प्रशंसनीय र गतिशील छ। चुहिँदै गरेका सोमरसको भाग सबैभन्दा 
पहिले यिनीहरूलाई नै प्राप्त हुन्छ। 


९६६ 





ते सोमादो हरी इन्द्रस्य निंसतेशुं दुहन्तो अध्यासते गवि। 

तेभिर्ढुग्ध पपिवान्त्सोम्यं मध्विन्द्रो वर्धते प्रथते वृषायते ॥९॥ 
यी ढुङ्गाले सोमरस सेवन गरेर इन्द्रदेवका दुवै अश्वलाई स्नेहपूर्वक चुम्दछन्। सोमरस पेल्दाखेरि 
यिनीहरू चाल्ने यन्त्रभन्दा माथि नै रहेका हुन्छन् । यी ढुङ्गाका सहायताले निकालिने 
मिठो रस पिएर इन्द्रदेव बढ्दछन्, विकसित हुन्छन् र बलियो साँढेजस्तो भएर पराक्रम देखाउँछन् । 


वृषा वो अंशुर्न किला रिषाथनेडावन्तः सदमित्स्थनाशिताः । 
रैवत्येव महसा चारवः स्थन यस्य ग्रावाणो अजुषध्वमध्वरम् ॥१०॥ 
हे ढुङ्गा हो ! सोमरसले तिमीहरूलाई चाहिएको जस्तै सामर्थ्य प्रदान गर्दछ। तिमीहरू कहिल्यै 
निराश वा क्षीण नहोओ । अन्न आदिले सम्पन्न भएँ तिमीहरू सधैँ भोजन आदिले सन्तुष्ट रहन्छौ । 
७००१, जुन यङ्ञ ग्रहण गर्दछौ, ती ऐश्वर्यशाली मानिस उज्ज्वल कान्तिले युक्त र कल्याणकारी हुने 
गर्दछन् । 
तृदिला अतृदिलासो अद्रयोश्रमणा अशुथिता अमृत्यवः । 
अनातुरा अजराः स्थामविष्णवः सुपीवसो अतृषिता अतृष्णज ॥११॥ 
हे ढुङ्गा हो ! तिमीहरूलाई थकाइ, अल्छ्याइँ, मृत्यु, रोग, बुढ्यौली, लोभलालच, मायामोह आदिले 
कहिल्यै छोप्दैन। तिमीहरू आफैँ निराशरहित भएर अन्य दुष्टलाई निराश गराउँछै । तिमीहरू 
चाहिँदो बटुल्न र नचाहिँदो फ्याँबनमा सिपालु छौ । 
ध्रुवा एव व पितरो युगेयुगे क्षेमकामासः सदसो न युञ्जते। 
अजुर्यासो हरिषाचो हरिद्रव आ द्यां खेण पृथिवीमशुश्रवुः ॥१२॥ 
हे ढुङ्गा हो ! तिमीहरूका पुर्खा पर्वत हुन् । ती पर्वत उहिलेदेखि नै अटल, पूर्ण अभिलाषाले युक्त र 
कुनै कारणले आफ्नो ठाउँबाट हट्न नरुचाउने छन् । तिनीहरू बुढिँदैनन् र सोमवल्लीले भरिएको 
हरियाली बोकेर आकाश र पृथ्वी सोम पेलेका शब्दले परिपूर्ण गराउने खालका छन् । 
तदिद्वदन्त्यद्रयो विमोचने यामन्नञ्जस्पाइव घेदुपब्दिभिः । 
वपन्तो बीचमवि धान्याकृतः पृञ्चन्ति सोम न मिनन्ति बप्सतः ॥१२॥ 
ढुङ्गाले सोम पेल्ने काम गर्दा तीव्र गतिमा कुदेको रथजस्तै ध्वनि निकाल्छन्। पेल्नमा खटिएका 
 धानको बिउ छर्न लागेको किसानभझैँ सोम फिँजाउँछन्। उनीहरू त्यसलाई खाएर नोकसान 
गर्दैनन् । 
सुते अध्वरे अधि वाचमक्रता क्रीडयो न मातर तुदन्तः । 
वि पू मुञ्चा सुषुवुषो मनीषां वि वर्तन्तामदंयश्वायमानाः ॥१४॥ 
पूजनीय ढुङ्गा यञ्चमा सोम पेल्ने काम गर्दा आमासित खेल्ने बालक आफ्ना हातले आमालाई 
हिर्काएर खुसीले हाँसेझैँ रमाएका देखिन्छन् । सोमरस पेल्न प्रयोग गरिएका ढुङ्गालाई विभिन्न 
किसिमले प्रार्थना गरौँ । अब ढुङ्गाले पेल्ने काम बन्द गरुन् । 
सूक्त  ९५ 
क्रषि  पुरूरवा उर्वशी । देवता  पुरूरवा उर्वशी । छन्द  त्रिष्टुप्। 
हये जाये मनसा तिष्ठ घोरै वचांसि मिश्रा कृणवावहै नु। 
ननौ मन्त्रा अनुदितास एते मयस्करन्परतरे चनाहन् ॥१॥ 
हे निष्ठुर पनी ! सद्भावनापूर्वक केही समय बस । हामी दुईको भेटघाट उपयोगी कुराका लागि 
सफल होस्। हामी दुईले एकापसमा गरेका विचारको आदानप्रदानबाट हाम्रो भविष्य सुखदायक 
हुन सक्दैन र ? 
किमेता वाचा कृणवा तवाहँ प्राकमिषमुषसामग्रियेव । 
पुरूरवः पुनरस्त परेही दुरापना वातइवाहमस्मि ॥२॥ 
फोस्रा कुराले मात्रै के लाभ होला र ? उषाको जस्तै गरी म पनि तिग्रै नजिकबाट हट्दै छु। त्यसै 
कारण हे पुरुरवा ! तिमी फेरि आफ्नो घर फर्केर जा । म तिम्रा लागि वायुजस्तै दुर्लभ छु। 
इषुर्न श्रिय इषुधेरसना गोषाः शतसा न रहि । म 
सिर अरवीरे क्रतौ वि दविद्युतन्नोरा न मायुँ चितयन्त धुनयः ॥२३॥ 
म्रो वियोगमा व्यथित भएपछि मेरा ठोक्राबाट विजयश्रीका निम्ति बाण निस्कँदैन । शक्तिशाली 


९६७ 
??? । 





भए पनि मैले असङ्ख्य गाई प्राप्त गर्न सक्दिनँ । वीरतारहित भएका कारण कर्म पनि अँध्यारोमा 
पर्न लागे । युद्धमा शत्रु थर्काउने गरेका मैले अब सिंहजस्तो गर्जन गर्न सक्दिनँ । 


सा वसु दधती श्वशुराय वय उषो यदि वष्ट्यन्तिगृहात्। 

अस्त ननक्षे यस्मिञ्चाकन्दिवा नक्त श्नथिता वैतसेन ॥४॥ पढ 
उषाकालमा उनले ससुराका लागि वैभव र आयु धारण गर्दी हुन्, त आफ्ना घरमा प्रवेश गर्न पाउँ 
हुन् । अनि दिनरात कामना गरेजस्तै सुखको उपभोग पनि गर्न पाउँथिन् । 


त्रिः स्म माह्ः श्नथयो वैतसेनोत स्म मेञव्यत्यै पुणासि । 
 पुरूखोज्नु ते केतमायं राजा मे वीर तन्व१स्तदासीः ॥५॥ 
हे पुरुरवा ! दिउँसो तिमीले मलाई तीन बन्धनले बाँधेका थियौ । अन्य कुनै वीरताहीन र प्रजनन 
सामर्थ्य नभएकासित मेरो प्रतिद्वन्द्िता नै थिएन । त्यसै अभिप्रायले मैले तिम्रा शरीरअनुसारकै 
आश्रय पाउँथे । त्यति बेला पनि मेरा शरीरमा मेरै अधिकार थियो । 
या सुजूर्णि श्रेणिः सूम्न आपि्दुदेचक्ुर्न ग्रन्थिनी चरण्युः । 
ता अञ्जयोरुणयो न सम्नु श्रिये गावो न धेनवोशनवन्त ॥६॥ 
सजुर्णी, श्रेणी, सुम्नेआपी, हृदचक्षु, चरण्यु आदि तेजस्वी र रातो वर्णका अप्सरा तिम्रा भएर 
सजिएर आउँदैनन् । ती सबै देवी श्रीसम्पन्न, धारणशक्तिसम्पन्न र वाणीका प्रकाशले सम्पन्न भएर 
अब कराउँदै आउँदैनन् । 
समस्मिञ्जायमान आसत ग्ना उतेमवर्धन्नद्य१ स्वगूर्ताः । 
महे यत्त्वा पुरूरवो रणायावर्धयन्दस्युहत्याय देवाः ॥७॥ 
हे पुरुरवा ! तिम्रो जन्म भएका बेला देवशक्ति पनि उत्पन्न भए। प्रवाहशील नदी स्वयंले उनलाई 
हुर्कईबढाई गरे । तिमीलाई ठूला सङ्ग्राममा शत्रु विनाश गर्नका लागि देवताले सामर्थ्यशक्तिले 
सम्पन्न गराए । 
सचा यदासु जहतीष्वत्कममानुषीषु मानुषो निषेवे । 
अप स्म मत्तरसन्ती न भुज्युस्ता अत्रसत्रथस्पृशो नाश्चाः ॥८॥ ४ 
मानिसका यस चोलाले आफ्नो स्वरूप छोडेर अमानवी शक्ति उपभोग गर्न देवंशक्तिका नजिकै 
जाँदा देवता डराएको पोथी हरिणझैँ भएर रथमा नारेका घोडाभझैँ भाग्दथे । ०३  
यदासु मर्तो अमृतासु निस्पृक्सं क्षोणीभिः क्रतुभिर्न पुङ्क्ते। 
ता आतयो न तन्वः शुम्भत स्वा अश्वासो न क्रीडयो दन्दशाना ॥९॥ 
०७७७७०७७० निवास ०१५ अप्सरासित ब्कृक््नु चोला लिएका पुरुरवा अत्यन्त स्नेहले संवाद गर्दै 
याकलापमा सहयोग माग्न गएका बेला अप्सरा अन्तर्ध्यान हुँदै आफ्नो शरीर लुकाउँथे । 
तिनीहरू दाँतले लगाम टोक्दै बुर्कुसी मार्ने घोडाझँ भागे । हँदै र हन रथ 
विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्धरन्ती मे अप्या काम्यानि । 
जनिष्ये अपो नर्य सुजातः प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः ॥१०॥ 
उर्वशीले अन्तरिक्षबाट खस्ने विद्युत् झै सेतो ज्योति धारण गरेर मेरो कामना पूरा गरिन् । उनका 
गर्भमा क्रियाशील मानिसको कल्याणकारी सुन्दर पुत्र उत्पन्न भयो। उर्वशीले त्यसलाई दीर्घायु 
प्रदान गर्दछिन् । 
जशिष इत्था गोपीथ्याय हि दधाथ तत्वपुरूरवो म ओजः ।  
अशासं त्वा विदुषी सस्मिन्नहन्न म आशुणोः किमभुग्वदासि ॥११॥ 
हे पुरुरवा ! पृथ्वीको संरक्षण गर्न भनेर तिमीले पुत्र जन्माउन मभित्र गर्भ स्थापना गन्यौ भन्ने कुरो 
जानेर मैले बारम्बार भनिरहेकै थिएँ, तर तिमीले मेरा कुरामा ध्यान दिएनौ । तिमीले आपसी स्नेह नै 
भताभुङ्ग बनायौ । अब बिलाप गरेर केही लाभ हुनेछैन । । 
कदा सूनुः पितरं जात इच्छाच्चक्रन्राश्रु वर्तयद्विजानन्। 
को दम्पती समनसा वि यूयोदध यदग्निः श्वशुरेषु दीदयत् ॥१२॥ 
जन्म लिएपछि छोराले आँसु नबगाईकन परमेश्वर प्राप्त गर्ने इच्छामा लागेको आजसम्म कहिल्यै 
कतै छर ? मन मिलेका दम्पतीलाई कसले छुट्याउन सक्छर ? हे उर्वशी ! तिमीजस्तै यो पुत्ररूपी 
अग्नि कहिले तिम्रा ससुराका घरमा पसेर उज्यालो बनाङला ? 


९६८ 





प्रति ब्रवाणि वर्तयते अश्रु चक्रन्न क्रन्ददाध्ये शिवामै। 
प्रतत्ते हिनवा यत्ते अस्मे परेह्यस्त नहि मूर माप ॥१३॥ 
हे पुरुखवा ! म तिम्रै हितका लागि बोल्दै छु। तिमी आँसु झार्दै नफर्क भन्ने किसिमको शुभकामना 


मेरो छ। तिमीले चाहेको पुत्र म तिमीकहाँ पुग्याइदिन्छु। तिमीभित्र बढेको आसक्ति मेटाङ । मूर्ख 
व्यक्तिले मेरो ठेगाना पाउन सक्दैन । जयाशादन्छु। ।तमीभत्र ब 


सुदेवो अद्य प्रपतेदनावृत्परावत परमां गन्तवा उ। 
अधा शयीत नित्रतिरुपस्थे धैन॑ वृका रभसासो अद्यु ॥१४॥ 
तिमीप्रति हुरुक्क हुँदै व्यवहार गर्ने तिम्रो यो पुरुरवा भन्ने पति आज धर्तीमा पछारियोस् वा 


सुरक्षापूर्वक यढा कतै जानका लागि हिँडोस् वा यहाँ भुईँमा पसारिएर मरोस् वा उसलाई वनका 
बलिया ब्वाँसा आदि हिंस्रक पशुले खाओस् । 


पुरूरवो मा मृथा मा प्र पप्तो मा त्वा वृकासो अशिवास उ क्षन्। 
नवैस्त्रैणानि सख्यानि सन्ति सालावृकाणां हृदयान्येता ॥११॥ । 
हे पुरुरवा ! तिमी मृत्युका मुखमा नपर । भुईंमा पसारा पनि नपर । अमङ्गलकारी ब्वाँसा आदिले 
पनि नखाउन्। तिम्रो हानी नहोस् । स्त्रीसितको मैत्री र स्नेह स्थायी हुँदैन । स्त्री र ब्वाँसाको हृदय 
उस्तै हुन्छ। 
यद्विरूपाचर मर्त्यष्वसं रात्री शरदश्वतस्रः । 
घृतस्य स्तोक सकृदहृ आश्नां तादेवेदं तातृपाणा चरामि ॥१६॥ म 
मानिसको चोला विभिन्न रूपमा धारण गरेर मानिसका माभझमै मैले भ्रमण गर्ँ। तिमीसित म चार 
वर्षसम्म बसँ। घिउ आदिको स्वाद दिनमा कैयौँ पटक प्राप्त गरेँ। त्यसैबाट सन्तुष्ट भएर म 
हिँड्डुल गर्दै छु। 
अन्तरिक्षप्रा रजसो विमानीमुप शिक्षाम्युर्वशीं वसिष्ठः । 
.. उपत्वारातिः सुकृतस्य तिष्ठान्रि वर्तस्व हृदयं तप्यते मे॥१७॥ 
अन्तरिक्ष परिपूर्ण गर्ने र् तेज उत्पन्न गर्ने उर्वशीलाई म वसिष्ठको वंशज पुरुरवा आफ्ना नियन्त्रणमा 
राख्न चाहन्छु। असल कर्मले सम्पन्न भएका दाता तिम्रा नजिकै रह्न् । मेरो हृदय तिम्रा वियोगमा 
व्याकुल भएको छ। हे उर्वशी । तिमी फेरि फिर्ता आउ । 
इति त्वा देवा इम आहुरैड यथेमेतद्धवसि मृत्युबन्धुः । 
प्रजा ते देवान्हविषा यजाति स्वर्ग उ त्वमपि मादयासे ॥१८॥ हक 
 हेइडाका पुत्र ! तिमी मृत्युमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्छौ भनेर यी सबै देवताले तिम्रै विषयमा कुरा 
गरिरहेका छन् । जीवनको काम पूजासमान मान र स्वर्गमा गएर सुख तथा आनन्द प्राप्त गर । 
सूक्त  ९६ 
क्रषि  आङ्गिरस । देवता  हरि । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
प्र ते महे विदथे शंसिष हरी प्र ते वन्वे वनुषो हर्यतं मदम्। 
घृतं न यो हरिभिश्चारु सेचत आ त्वा विशन्तु हरिवर्पसँ गिर ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा दुवै घोडालाई यस महायञ्चमा हामी अर्चना गर्दछौँ । तिम्रा सेवा र प्रशंसा गर्न 
योग्य उत्साहको कामना गर्दछौँ। हरि नामका अश्वबाट इन्द्रदेव घिउले सेचन गर्दछन्। त्यस्तो 
मनोहारी इन्द्रदेवका समीप हाम्रो स्तुति पुगोस्। ति 
हरि हि योनिमभि ये समस्वरन्हिन्वन्तो हरी दिव्यं यथा सदः । 
आ यं पृणन्ति हरिभिर्न धेनव इन्द्राय शुषं हरिवन्तमर्चत ॥२॥ 
हे क्रात्विक् हो ! द्रुतगतिका अश्वले इन्द्रलाई दिव्य धाममा पुन्याउँछन्। उस्तै स्तोत्रले अश्वझैँ 
बसस्थलतर्फ पुग्याञन् । अश्वसहितका इन्द्रदेवलाई हितकारी स्तुति गरौँ । गाईले दुध दिएझैँ हरियो 
आभासम्पन्न सोम र स्तुतिले इन्द्रदेवलाई तृप्त गरौँ । 
सो अस्य वज्जो हरितो य आयसो हरिरनिकामो हरिरा गभस्त्योः । 
द्युम्नी सुशिप्रो हरिमन्युसायक इन्द्रे नि रूपा हरिता मिमिक्षिरे ॥३॥ 
इन्द्रदेवको वज्र हरियो आभायुक्त र फलामे धातुले बनेको छ। त्यस वज्जलाई दुवै हातले उचाल्न 
मात्रै पनि गाहारो छ। सुन्दर च्यापुका वैभवशाली इन्द्रदेव रिसले मुर्मुरिँदै दुष्टलाई बाणले विनाश 
। हरियो आभासम्पन्न सोमले उनलाई सन्तुष्ट गराउँछ । 


? ९६९ 








दिवि न केतुरधि धायि हर्यतो विव्यचद्वज्रो हरितो न रंह्या। 
तुददहिँ हरिशिप्रो य आयसः सहस्रशोका अभवद्धरिम्भरः ॥४॥ 
अन्तरिक्षमा सूर्यजस्तै कान्तिमान् वज्र प्रशंसनीय भएर व्याप्त रहन्छ। मानौँ क आफ्ना गतिले रथ 
वहन गर्ने अश्वचह हो र सम्पूर्ण दिशा ओगट्छ । सुन्दर च्यापुले सोमरस पान गर्ने इन्द्रदेव वज्ज नामका . 
फलामे अमस्त्रले वृत्रासुर नामको राक्षस वध गर्ने बेलामा असाधारण आभासम्पन्न भएका थिए । 
त्वंत्वमहर्यथा उपस्तुतः पूर्वेभिरिन्द्र हरिकेश यज्वभिः । 
त्वं हर्यसि तव विश्वमुक्थ्यपमसामि राधो हरिजात हर्यतम् ॥५॥ 
हे हरिकेश, हे इन्द्रदेव । उहिलेका क्रषि तिमीलाई यङ्चमै प्रार्थना गर्दथे र तिमी पनि यज्ञमै उपस्थित 
हुन्थ्यौ। हे सबैलाई मन पर्ने र प्रशंसायोग्य इन्द्रदेव ! तिम्रा सबै अन्न प्रशंसनीय छन्। तिमी 
कान्तिमान् र असाधारण विशेषताले सम्पन्न छौ । 
ता वज्रिणं मन्दिनं स्तोम्यं मद इन्द्र रथे वहतो हर्यता हरी । 
पुरूण्यस्मै सवनानि हर्यत इन्द्राय सोमा हरयो दधिन्नविरे ॥६॥ 
स्तुति गर्न योग्य र वज्जधारी इन्द्रदेव सोमरस पान गर्न हर्षित भएर अघि सर्दा दुई वय सुन्दर हरियो 
वर्णका घोडा रथमा नारिएर उनलाई बोक्छन् । यज्ञमा कामनायोग्य इन्द्रका लागि अनेकौँ पटक 
सोमरस पेल्ने गरिन्छ । 
अरं कामाय हरयो दधन्निरे स्थिराय हिन्वन्हरयो हरी तुरा। 
अर्वद्धिर्यो हरिभिर्जोषमीयते सो अस्य काम हरिवन्तमानशे ॥७॥ 
इन्द्रदेवका लागि चाहिँदो मात्रामा सोमरस राखिएको छ। सोमरसले इन्द्रका अविचल घोडा 
यज्ञतर्फ वेगपूर्वक गतिमान हुन्छन् । गतिशील घोडाले रथ कुदाउँदै युद्धभूमितर्फ लगेझैँ इन्द्रको मन 
पर्दो रथ सोमरसले सम्पन्न यज्ञमा लगेर प्रतिष्ठित गराउँछ । म 
हरिश्मशारुहरिकेश आयसस्तुरस्पेये यो हरिपा अवर्धत। .. 
अर्वीद्धिर्यो हरिभिर्वाजिनीवसुरति विश्वा दुरिता पारिषद्धरी ॥८॥  
हरियो किरणरूपी दाह्वीजुँघा र कपाल भएका, भरणपोषण गर्ने, फलामजस्तै बलियोशरीर हुने 
इन्द्रदेव तीव्र हर्षित गराउने सोमरस पान गरेर उत्साहित हुन्छन्। उनी गतिशील अश्चले यज्ञमा 
पुग्दछन् । दुवै अश्च रथमा नारेर उनेल हाम्रा सबै विघ्न र बाधा निवारण गरुन् । 
स्ुवेव यस्य हरिणी विपेततुः शिप्रे वाजाय हरिणी दविध्वतः । 
प्र यत्कृते चमसे ममृजद्धरी पीत्वा मदस्य हर्यतस्यान्धसः ॥९॥ 
इन्द्रदेवका दुई वटा हरियो वर्णका दीप्तिमान नेत्र यज्ञवेदीका दुई वय सुरोजस्तै भएर विशिष्ट 
ढङ्गले सोमरसमा केन्द्रित रहन्छन्। उनका हरियो रङ्गका दुवै ओठ सोमपान गर्नका लागि 
कम्पायमान हुन्छन्। सफा गरिएका चमस पात्रमा भएको सुखदायक, उज्ज्वल सोमरस पिएर 
उनले आफ्ना दुवै अश्वको शरीर सफा पार्दछन् । 
उत स्म सद हर्यतस्य पस्त्योड रत्यो न वार्ज हरिवौं अचिक्रदत्। 
मही चिद्धि धिषणाहर्यदोजसा बृहद्वयो दधिषे हर्यतश्चिदा ॥१०॥ 


कान्तिमान् इन्द्रदेवको आवास द्यावापृथिवीमै छ। उनी रथमा आरुढ भएर घोडाभैँ तीव्र वेगले 
समरक्षेत्रमा गमन गर्दछन् । हे इन्द्रदेव ! उत्कृष्ट स्तोत्रले प्रशंसा गर्दा तिमी आफ्नो सामर्थ्यअनुसार 
विपुल अन्न धारण गर्दछौ । 


आ रोदसी हर्यमाणो महित्वा नव्यंनव्यं हर्यसि मन्म नु प्रियम्। 

प्रपस्त्यमसुर हर्यत गोराविष्कृधि हरये सूर्याय ॥११॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रा महत्ताले द्यावापृथिवी ओगट्दै नयाँ प्रिय स्तोत्र रोज्छ। हे बलसम्पन्न इन्द्रदेव । 
गाईरूपी पृथ्वी हर्षित गर्ने प्रेरक सूर्यका निम्ति आकाश प्रकट गर्छौं । 

आत्वा हर्यन्त प्रयुजो जनानां रथे वहन्तु हरिशिप्रमिन्द्र । 

पिबा यथा प्रतिभृतस्य मध्वो हर्यन्यज्चे सधमादे दशोणिम् ॥१२॥ 
हे सुन्दर च्यापु भएका इन्द्रदेव ! तिम्रा अश्च रथमा जोतिएर मानिसले सम्पन्न गर्ने यज्ञमा तिमीलाई 
पुन्याञन्। तिम्रा लागि प्रेमपूर्वक तयार गरिएको मधुर सोमरस पिछ। दस औँलाले निचोरेको, 
ययञ्चको साधनरूपी सोमरस युद्धमा विजय प्राप्त गर्नका लागि पिउने कामना गर । 


९७० 


 कव्किासिसमिलितकि सतक हक छ 


अपाः पूर्वेषा हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवल ते। 
ममद्धि सोम मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषञ्जठर 
हे अश्चले युक्त इन्द्रदेव वृषज्जठर आ वृषस्व ॥१३॥ 


व ! पहिले प्रातःकालीन यज्ञमा सोमरस दिँदा तिमीले ग्रहण गच्यौ र अहिले 
मध्याहन कालीन सोमरस तिम्रा लागि पात्रमा प्रस्तुत छ। मिठो सोमरसले आनन्द प्राप्त गर्दै विशाल 
वर्षा गराउने हे इन्द्रदेव । तिमी आफ्नो पेट सोमरसले भराङ । 


सूक्त  ९७ 
क्राषि  भिषक् आथर्वण । देवता  ओषधि समूह । छन्द  अनुष्टुप् । 
याओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यसित्रयुग पुरा । 

मनै नु बभ्रूणामहं शत धामानि सप्त च॥१॥ 
सृष्टिका प्रारम्भमा देवताले उत्पन्न गरेका औषधि वसन्त, वर्षा र शरद् यी तीन क्रतुमा पाकेर पहँला 
भए । ती औषधिका एक सय सात ठाउँका विषयमा हामीलाई थाहा छ। 

शत वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुह । 

अधा शतक्रत्वो यूयमिमं मे अगद कृत ॥२॥ 


माताजस्तो पोषण गुणले सम्पन्न हे औषधि हो ! तिमीहरू प्रत्येकका सयौँ किसिमका नाम र सहस्राँ 
वा असङ्ख्य अङ्कुर छन् । सयौँ किसिमका कर्म सिद्ध गर्ने हे औषधि हो ! तिमीहरू सबैले 
हामीलाई आरोग्य प्रदान गर् । 

ओषधीः प्रतिमोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः । 

अश्वाइव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः ॥२३॥ 
हे औषधि हो ! वेगशाली घोडाझैँ भएर तिमीहरूले शत्रुजस्ता अनेकौँ रोग नष्ट गयौ । फूलसहित 
र फल उप्पादन गर्ने गुणसम्पन्न हुँदै हाम्रा लागि आनन्ददायक होओ । 

ओषधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुप त्रुवे। 

सनेयमश्च गाँ वास आत्मान तव पूरुष ॥४॥ 
हे औषधि हो । तिमीहरू माताजस्तै पालनशक्तिले युक्त, दिव्य गुणले सम्पन्न छौ। तिमीहरूका 
यस्ता गुणको हामीले प्रशंसा गर्दा स्वीकार गर । हे पुरुष ! गाई, घोडा, वस्त्र र म स्वयं तिम्रा लागि 
समर्पित छु। 

अश्चत्थे वो निषदनं पर्ण वो वसतिष्कृता। 

गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥५१॥ 
पिपल र पलाशजस्ता वृक्षमा निवास गर्ने हे औषधि हो । तिमीहरू यजमानलाई जीवनशक्ति प्रदान 
गरेर उसमाथि कृपा गर्दछौ । त्यसै कारणले तिमीहरू विशेष रूपमा कृपाका पात्र बनेका छौ । 

यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव। 

विप्र स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातनः ॥९॥ 
लडाइँमा राजाहरू जम्मा भएझैँ जोसित औषधि जम्मा हुन्छन्, ती ज्ञानवान् पुरुषलाई चिकित्सक 
भनिन्छ । उनैले दुखाइपिराइ र रोगव्याध निको पार्दछन्। 


श्वावतीं सोमाहती कती र्जयन्तीमुदोजसम् । 
आवित्सि सर्वा ओषदोरस्मा अरिष्यातये ॥७॥ 


यी यजमानको रोग हटाउनका लागि अश्ववती नामको बलप्रदायक, सोमवती नामको शान्तिदायक, 
कर्जवन्ती नामको उर्जाप्रदायक, उदोजस् नामको ओज र पोषणप्रदायक आदि सबै खालका 
औषधिका दिव्य गुणसँग हामी राम्ररी परिचित छौँ। 

उच्छुष्मा छ७१०१०१,० गावो गोष्ठादिवेरते । 

सनिष्यन्तीनामात्माने तव पूरुष ॥० 

गोठबाट ० १० छरिएभझँ यज्ञका प्रभावले औषधिको सामर्थ्य वायुमण्डलमा फैलिन्छ। हे 
पुरुष । औषधिले तिमीलाई स्वास्थ्यरूपी सम्पदा प्रदान गर्छ। 

इष्कृतिर्नाम वो माताथो यूयं स्थ निष्कृतीः । 

सीराः पतत्रिणीः स्थन यदामयति निष्कृथ ॥९॥ 
हे औषधि हो । तिमीहरू विकृति हटाउने, माताजस्तै निष्कृति अर्थात् रोगनिवारण गर्ने हौ। भोक 
मेटाउने अन्नझैँ तिमीहरू मानिसको रोग हटाइदेओ । 


९७१ 
. तिला 





अति विश्वाः परिष्ठाः स्तेनइव व्रजमक्रमुः । 
ओषधीः प्राचुच्यवुर्यत्कि च तन्वोर रपः ॥१०॥ म कि 
चोरले गाईका बथानमा आक्रमण गरेझैँ आफ्ना गुणले सर्वत्र व्याप्त हुन पुगेका औषधिले रोगका 
समूहमा आक्रमण गर्दछन् र शरीरका समस्त विकृति आफ्ना आरोग्यवर्द्धक सामर्थ्यले 
हटाइदिन्छन्। 
यदिमा वाजयन्नहमोषधीहस्त आदधे । 
आम्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥११॥   
विशेष शक्तिले सम्पन्न औषधिको सेवन गर्नका लागि हामीले हातमा लिँदा राजयक्ष्माजस्तो 
भयानक रोग पनि आफूलाई नाश भएको मान्दछ । त्यस रोगको सोचाइ वधशाला पुग्नुभन्दा अघि 
नै वधशालातिर लगिँदै गरेका प्राणीले आफूलाई मरिसकेको ठानेभैँ हुन्छ 
यस्यौषधीः असहज परुष्परु । 
ततो यक्ष्म वि बाधध्व उग्रो मध्यमशीरिव ॥१२॥  
हे औषधि हो ! तिमीहरू रोगी मानिसका अङ्गप्रत्यङ्गमा पूर्ण रूपले समाहित हुँदा वीर पुरुषले 
शत्रुको मर्मस्थलमा प्रहार गरेझैँ यक्ष्म आदि सबै शारीरिक रोग निर्मूल गर्दछौ । 
साक यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना।  
साक वातस्य ध्राज्या साक नश्य निहाकया ॥१२॥ 
हे शरीरमा लागिसकेका यक्ष्म रोग ! तिमी चाँडै नीलकण्ठ, मयुर आदि चरा र वायु वेगले 
यहाँबाट भाग र गोही आदि हिंस्रक पशुकहाँ पुगेर विनाश होङ । 
अन्या वो अन्यामवत्यन्यान्यस्या उपावत । 
ताः सर्वाः संविदानां इद मे प्रावता वचः ॥१४॥ 
हे औषधि हो ! तिमीहरू एकापसमा प्रभाव वृद्धि गराओ । प्रयोग गरिएका औषधि अरू औषधिका 
नजिक आओ र तिनले अरू औषधिसित निकटता बढाओ । सबै औषधिले एकापसमा सहयोगी 
भावनाको परिचय दिँदै हाम्रो निवेदन स्वीकार गर । 
या फलिनीर्या अफला अपुष्मा याश्च पुष्पिणीः । 
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्न्त्वंहसः ॥१५॥ 
फल भरिएका, फल नलागेका, फूल फुलेका, फूल नभएका सबै औषधि बृहस्पति नामका । 
वैद्यबाट प्रयुक्त भएर हामीलाई रोगबाट मुक्ति दिलाउन् । 
मुञ्चन्तु मा शपथ्यारदथो वरुण्यादुत । म 
अथो यमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषात् ॥१६॥ ।.  ३ 
हे औषधि हो ! तिमीहरू कुपोषणबाट उब्जेका रोग अथवा निन्दित  कुकृत्यबाट उत्पन्न रोग, 
वरुणको पाश अथवा यमको बन्धनरूपी रोग, पापकृत्य र दैवी अनुशासनको पालन नगर्नाले 
लागेका सबै रोगबाट हामीलाई मुक्त गराओ । 
अवपतन्तीरवदन्दिव ओषधयस्परि। . 
यं जीवमश्नवामहै न स रिष्याति पूरुषः ॥१७॥  
दिव्यलोकबाट प्राणका रूपमा धर्तीमा आउने औषधिले हामीलाई आश्वासन दिन्छन् कि जुन 
प्राणीमाथि हाम्रो कृपा हुन्छ, त्यसले आरोग्य लाभ गरेर कृतार्थ हुँदै समयभन्दा पहिले कहिल्यै त्यो 
मृत्युका मुखमा पर्दैन । ससल 
या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणा ।. 
तासां त्वमस्युत्तमारं कामाय शं हृदे ॥१८॥  ७ 
औषधिका अधिष्ठाता सोम हुन् । उनी सयौँ किसिमका रोग निर्मूल गर्न सक्षम छन्। हे सबैका 


बीचमा रहने औषधि ! तिमी श्रेष्ठ गुणले युक्त छौ। तिमी अभीष्ट सुख प्राप्त हृदयलाई शक्ति 
दिनमा पूर्ण सक्षम छौ । 


या ओषधीः सोमराञ्चीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु । 
बृहस्पतिप्रसूता अस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥१९॥ 
विभिन्न रूपमा धर्तीमा विद्यमान सोमजस्ता विशिष्ट गुणले सम्पन्न विभिन्न खालका औषधि 
बृहस्पतिद्वारा तयार गरेर सेवन गर्न दिइँदा तिनले यी पुरुषलाई ओजस्वी र वीर्यवान् बनाउन् । 


९७२ 





मा वो रिषत्खनिता यस्मै चाह खनामि वः । 
द्विपच्चतुष्पदस्माक सर्वमस्त्वनातुरम् ॥२०॥ 
हे औषधि । तिमीलाई खनेर निकाल्ने मानिस खनेका दोषबाट सर्वथा मुक्त रहून् र जुन रोगको 
उपचारका लागि तिमीलाई खनेर निकालिएको हुन्छ, त्यो पनि दोषमुक्त होस्  हाम्रा स्त्री, पुत्र 
आदि आफन्त र गाई आदि पशु सबै निरोगी हुन पाउन् । 
याश्चेदमुपशुण्वन्ति याश्च दूर परागता । 
सर्वाः सङ्गत्य वीरुधोषस्यै सं दत्त वीर्यम्॥२१॥ 
औषधिका सम्पर्कमा रहेका वा निकै दुर्गम क्षेत्रमा रहे पनि सम्पर्कमा हुने बोटबिरुवा, विभिन्न 
रूपमा उम्रिएर हाम्रो प्रार्थना सुन्ने सबै औषधिका पारस्परिक सहयोगले यी मानिसलाई शक्ति र 
ओजले परिपूर्ण गराओस् । म 
ओषधयः सं वदन्ते सोमेन सह राज्ञा। 
यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्त॑ राजन् पारयामसि ॥२२॥ 
हे राजा सोम ! रोगीको रोग हटाउनका लागि चिकित्सा विशेषज्ञले हाम्रो जरो, गानो, फल, पात 
आदि रिप्छन्। हामी आरोग्य प्रदान गर्दछौँ भनेर आफ्ना स्वामी सोमसित औषधिहरू भन्दछन् । 
त्वमुत्तमास्योषधे तव वृक्षा उपस्तय । 
उपस्तिरस्तु सो३स्माक यो अस्माँ अभिदासति ॥२३॥ 
हे औषधि । तिमी उत्तम छौ। सबै बोटबिरुवा तिमीभन्दा कनिष्ठ छन् । जसले हाम्रो विनाश गर्न 
खोज्दछन्, तिनीहरू पनि हाम्रै अधीनमा रहन् । 
 सूक्त ९८ 
कग्रषि  देवापि आर्ष्टिषिण । देवता  देवगण । छन्द  त्रिष्टुप्। 
बृहस्पते प्रति मे देवतामिहि मित्रो वा यद्वरणो वासि पूषा। 
आदित्यैर्वा यद्वसुभिर्मरुत्वान्त्स पर्जन्यं शन्तनवे वृषाय ॥१॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! हाम्रा लागि प्रत्येक देवताकहाँ गएर तिमी मित्र हौ, तिमी वरुण हौ, तिमी पूषा हौ, 
त्यसैले मरुत्हरूसँगै शन्तनुका लागि जलको वर्षा गराओ भन । 
आ देवो दूतो अजिरञश्चिकित्वान्त्वदेवापे अभि मामगच्छत्। 
प्रतीचीन प्रति मामा ववृत्स्व दधामि ते द्युमती वाचमासन् ॥२॥ 
हे देवापि  तिमीकहाँबाट कुनै ज्ञानवान् र तीव्रगामी देवता दूत बनेर हामीकहाँ आछन्। हे 
बृहस्पतिदेव । तिमी सबै विषयबाट विमुख भएर हाम्रा नजिक आउ । तिम्रो सेवाका लागि हामी 
तेजस्वी स्तोत्र समर्पित गर्दछौँ । 
अस्मे धेहि द्युमतीं वाचमासन् बुहस्पते अनमीवामिषिराम् । 
यया वृष्टिं शन्तनवे वनाव दिवो द्रप्सो मधुमाँ आ विवेश॥२॥ 
. हे बृहस्पतिदेव । हाम्रा मुखमा स्पष्ट, ओजस्वी र तेजस्वी वाणी प्रदान गर। वाणीले नै शन्तनु 
जलवर्षा गर्नमा प्रेरित गरुन् । आकाशबाट मधुररसयुक्त वर्षा प्रवेश गरोस् । 
आनो द्रप्सा मधुमन्तो विशन्त्विन्द्र देह्मधिरथं सहस्रम्। 
नि षीद होत्रमृतुथा यजस्व देवान्देवापे हविषा सपर्य ॥४॥ 
हामीलाई मधुरतायुक्त वर्षाको रस उपलब्ध होस्। हे इन्द्रदेव । रथमा राखिएको प्रचुर ऐश्वर्य 
हामीलाई देङ। हे देवापि । तिमी यस यज्ञीय कार्यमा आएर विराजमान होङ। यथासम्भव 
देवताको अर्चना गर र हविष्यान्न दिएर सन्तुष्ट गराउ । 
आर्ष्टिषिणो होत्रमृषिर्निषीदन् देवापिर्देवसुमतिँ चिकित्वान्। 
स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वर्ष्या अभि ॥५॥ 
आष्एिषिणका पुत्र देवापि, स्तुतिका ज्ञाता हुनाले यज्ञकार्यका लागि विराजमान छन्। उनले 
अन्तरिक्षमाथिबाट समुद्रमुनिका भूलोकमा रहेका समुद्रमा दिव्यतायुक्त वर्षाको जल प्रदान गरुन् । 
अस्मिन्त्समुद्रे अध्युत्तरस्मित्नापो देवेभिर्निवृता अतिष्ठन्। 
ता अद्रवत्रार्षिषिणेन सृष्य देवापिना प्रेषिता मृक्षिणीपु ॥६॥ । कप  
भूमिमा रहेका समुद्रमा अन्तरिक्षमा रहेका समुद्र प्रदेशका देवताले आवरणयुक्त जल स्थापित गरेका 


९७३ 





छन्। आर्ष्टिषिण देवापिले त्यो जल गतिमान बनाए । त्यसो भएपछि नै त्यो पानी भूमिमा वर्षाका 
रूपमा बर्सन थाल्दछ। 


यद्देवापिः शन्तनवे पुरोहितो होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत्। 
देवश्रुतं वृष्खिनि रराणो बृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छत्॥७॥ 
शन्तनुमाथि कृपादृष्टि गरेर पुरोहित देवापि यञ्ञकर्म गर्न तयार भएर देवप्रख्यात र जल उत्पादक 


बृहस्पतिदेवलाई स्तुति गर्न लागेका बेला प्रशंसित भएर बृहस्पतिदेवले उनका मनमा नयाँ सूत्रका 
रूपमा स्तोत्र उदित गराए । 


यं त्वा देवापिः शुशुचानो अग्न आरष्टिषिणो मनुष्यः समीधे । 

विश्वेभिर्देवैरनुमद्चमानः प्र पर्जन्यमीरया वृष्टिमन्तम् ॥८॥ 
हे अग्निदेव ! आर्ष्रषिणका पुत्र देवापिले पवित्र भएर स्तोत्र गाएर उत्तम विधिले तिमीलाई प्रदीप्त 
गरेका थिए। सम्पूर्ण देवताको सहायता प्राप्त गरेर तिमी जलको वर्षा गराउन बादललाई प्रेरित 
गर । 

त्वां पूर्व क्रषयो गीर्भिरायन्त्वामध्वरेषु पुरुह्ूत विश्वे। 

संहस्राण्यधिरथान्यस्मे आ नो यश रोहिदश्वोप याहि॥९॥ 
हे अग्निदेव ! उहिलेका ग्रषि स्तोत्रका साथ तिमीकहाँ उपस्थित भएका थिए। हे असङ्ख्य 
तिरबाट आहवान गरिने अग्निदेव ! सबै यजमान अहिले यज्ञमा स्तोत्रले तिम्रै नजिक आउँछन् । 
रथले सम्पन्न असङ्ख्य ऐश्वर्य सम्पदा शन्तनु राजाले भेटीका रूपमा प्रदान गरे। हे रोहित अश्च 
भएका अग्निदेव  हाम्रा यञ्चमा विराजमान होङ । 

एतान्यग्ने नवतिर्नव त्वे आहुतान्यधिरथा सहस्रा । 

तेभिर्वर्धस्व तन्वः शूर पूर्वीर्दिवो नो वृष्टिमिषितो रिरीहि॥१०॥ त 
हे वीर अग्निदेव । रथसँगै उनान्सय हजार पदार्थ आहुतिका रूपमा तिमीलाई चढाएका छौँ 
तिनबाट तिमी आफ्ना विभिन्न रूप संवर्द्धित गराएर प्रज्वलित गर । हामीले प्रार्थना गरिसकेपछि 
तिमी दिव्यलोकमा वर्षा गराङ । 

एतान्यग्ने नवतिं सहस्रा सं प्र यच्छ इन्द्राय भागम्। 


विद्वान्पथ त्रतुशो देवनयानानप्यौलान दिवि देवेषु धेहि॥११॥ 
हे अग्निदेव ! नब्बे हजार आहुतिमध्ये जलको वर्षा गराउने इन्द्रदेवलाई खुसी पार्नका लागि उनको 
भाग प्रदान गर । देवयानको मार्ग चिनेका र उचित 


समयमा यज्ञ गर्ने शन्तनुलाई देवताका बीचमा 
विराजमान गराञ । 


अग्ने बाधस्व वि मृधो वि दुर्गहापामीवामप रक्षांसि सेध। 

अस्मात्समुद्राद् बृहतो दिवो नोपां भूमानमुप नः सृजेह ॥१२॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी शत्रुका दुर्गम नगर विनाश गर र रोग तथा राक्षसी शक्ति रोक । यस विशाल 
अन्तरिक्षरूपी सागर र आकाशबाट हाम्रा पृथ्वीमा अथाह जलराशि प्रदान गर। 

 पया ९९ 
ब्म्रषि  वम्र वैखानस । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

कं नश्चित्रमिषण्यसि चिकित्वान्पृथुग्मान वाश्रैं वावृधध्यै। 

कत्तस्य दातु शवसो व्युष्यै तक्षदज्च वृत्रतुरमपिन्वत् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! ज्ञानसम्पन्न बनेर निरन्तर वर्द्धनशील, विलक्षण, प्रशंसनीय र कल्याणकारी सम्पदा 
हाम्रो प्रगतिका लागि दिन्छौ । इन्द्रदेवको पराक्रमी सामर्थ्य वृद्धि गराउन हामीले के 


गर्नुपर्ला ? 
उनका लागि वृत्रसंहारक वञ्जास्त्र रचना गरिएको छ। उनैबाट जलको वर्षा गरेर संसारमा सेचन 
गरिन्छ । 


ख्  विद्युता वेति साम पृर्थु योनिमसुरत्वा ससाद । 

स  प्रसहानो अस्य भ्रातुर्न ग्रते सप्तथस्य माया ॥२॥ 
इन्द्रदेव दीप्तिमान् विद्युत् नामको आयुध लिएर यज्ञमा सामगान सुन्न आउँछन्, बलले सम्पन्न भएर 
अनेकौँ स्थानमा आधिपत्य स्थापित गर्दछन् र विमानमा विराजमान मरुत्हरूसँगै शत्रु पराजित 
गर्दछन् । आदित्यगणका सातौँ भाइ इन्द्रदेवविना कुनै कार्य गर्न सकिँदैन । 


९७४ 





स वाजं यातापदुष्पदा यन्त्स्वर्षाता परि षदत्सनिष्यन्। 

अनर्वा यच्छतदुरस्य वेदो घ्नञ्शिनदेवाँ अभि वर्पसा भूत ॥३॥ 
उनी उत्तम वेगले गएर लडाइँका मैदानमा पुग्दछन्, अविचलित हुँदै सयौँ ढोका भएका शत्रुको 
सहरमा भएजति धन आफ्नै बलले ल्याउँछन् र इन्द्रिय लिप्सामा लांग्नेलाई नष्ट गराउँछन् । 

स यङ्ख्ययो३७वनीर्गोष्वर्वा जुहोति प्रधन्यासु सस्रिः । 

अपादो यत्र युज्यासोरथा द्रोण्यश्चास ईरते घृतं वाः ॥४॥ 
उनी मेघतिर गतिमान भएर मेघभित्रै भ्रमण गर्दै उब्जाउ भूमिमा मनग्गे जलको वर्षा गराउँछन्, 
जलसम्पन्न स्थानमा अनेकौँ सानातिना नदी एकत्र भएर घिउजस्तै जल प्रवाहित गराउँछन् । गोडा र 
रथ आदि नै नभए पनि उनी बसिरहँदैनन्। 


स रुद्रेभिरशस्तवार क्रभ्वा हित्वी गयमारेअवद्य आगात् 
,  वप्रस्य मन्ये मिथुना विवव्री अन्नमभीत्यारोदयन्मुषायन् ॥५॥ 

इन्द्रदेव प्रार्थनाविना नै मनोकामना पूरा गराउने, महिमाले सम्पन्न र निन्दारहित छन्। उनी आफ्ना 
स्थानबाट रुद्रपुत्र मरुत्हरूसँगै यहाँ आछन् । वम्रका मातापिताको कष्ट मेटियो, किनभने म वम्रले 
शत्रुको ऐश्वर्य हरण गर्दै शत्रुलाई सताएको छु। 

स इद्दासं तुवीरवं पतिर्दन्षडक्ष त्रिशीर्षाण दमन्यत्। 

अस्य त्रितो न्वोजसा वृधानो विपा वराहमयोअग्रया हन् ॥६॥ 
सबैभन्दा ठूला ईश्वर इन्द्रले अति गर्जनशील दुष्ट दस्यु दमन गरेका थिए  उनले छ वय आँखाले 
युक्त र तीन वय टाउका भएका व्वष्यका पुत्र विश्वरूपलाई हनन गरेका थिए । इन्द्रदेवको 
तेजस्विताले तेजस्वी भएर त्रित नामका क्रषिले फलामजस्तै बलिया र तिखा नङ भएका औँलाले 
वराह भत्रे राक्षस वध गरेका थिए । 

सद्रुह्ृणे मनुष उर्ध्वसान आ साविषदर्शसानाय शरुम्। 

स नृतमो नहुषो ५स्मत्सुजातः पुरोभिनदर्हन्दस्युहत्ये ॥७॥ 
भक्तमाथि आक्रमण भएको देखेर इन्द्रले अभिमानपूर्वक शरीर विस्तार गराउँदै शत्रुको संहार गर्न 
घातक अस्त्र प्रदान गर्छन्। उनी मानिसका सबैभन्दा गतिला नायक हुन्। दुष्टको संहार गर्ने 
बेलामा श्रेष्ठ कुलमा उत्पन्न इन्द्रदेवले शत्रुका अनेकौँ नगर ध्वस्त गराएका थिए । 

सो अशभ्रियो न यवस उदन्यनक्षयाय गाठुँ विदन्नो अस्मे। 

उप यत्सीददिन्द शरीरैः श्येनोयोपाष्टिहन्ति दस्यून् ॥८॥ 
उनी अन्न आदिको पुष्टिका लागि मेघको समूहभै भूमिमा जल बर्साउँछन् र हाम्रा घरको बाटो 
प्रशस्त गराउँछन् । उनी आफ्ना शरीरका सबै अङ्गले सोम वर्षा गरेर गरुड पक्षीझैँ फलामको जस्तो 
तिखो र बलियो अङ्गले शत्रु संहार गर्दछन् । 

स व्राधतः शवसानेभिरस्य कृत्साय शुष्ण कृपणे परादात्। 

अर्य कविमनयच्छस्यमानमत्क यो अस्य सनितोत नृणाम् ॥९॥ 
इन्द्रदेव पराक्रमशाली शस्त्रले दुर्धर्ष शत्रु पर भगाउँछन् । उनले कुत्सको स्तोत्र सुनेर शुष्ण नामको 
राक्षस संहार गरेका थिए । उनैले स्तोता र क्रान्तदर्शी उशनाका विद्रोही वशीभूत गराएका थिए । 
उनै उशनाले इन्द्रदेवको विस्तृत स्वरूप र इन्द्रदेवका अनुचर मरुत्हरूलाई पनि चिनेका थिए । 


अर्य दशस्यन्नर्येभिरस्य दस्मो देवेभिर्वरुणो न मायी। 

अर्य कनीन त्रतुपा अवेद्यमिमीताररु यश्वतुष्पात्॥ 
मानिसका शुभचिन्तक मरुत्हरूसँगै निवास गर्ने इन्द्रदेव, स्तोतालाई धन प्रदान गर्दछन् र सबै दुष्ट 
संहार गर्दछन् । उनी वरुणको जस्तै तेजले सुन्दर र बलवान् छन्। यी कान्तिमान् र सधैँ सबैका 
संरक्षक हुन् भनेर चिनिन्छन् । उनैले चार पदले युक्त शत्रु सहार गरेका थिए । 

अस्य स्तोमेभिरौशिज त्रजिश्वा व्रज दरयद्वृषभेण पिप्रोः । 

सुत्वा यद्यजतो दीदयदगीः पुर इयानो अभि वर्पसा भूत् ॥११॥ 
औशिज, त्राजिश्वा, पिप्रुका गोरुको बथान यिनै प्रभुको स्तुति गर्नाले बिथोलियो। शत्रुका सहर 
यिनले नष्ट गर्दछन्  


९७५ 
पकन 








एवा महो असुर वक्षथाय वम्नकः पड्भिरुप सर्पदिन्द्रम्। 
स इयानः करति स्वस्तिमस्मा इषमूर्ज सुक्षितिं विश्वमाभाः ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव । म वम्र यसै किसिमले विपुल हवि प्रदान गर्ने कामनाले तिम्रा सामु आएको छु। नजिक 
आउने साधकको भलो गर्ने उद्देश्यले अन्न, बल र आवास प्रदान गर । 
सूक्त  १०० 
क्रषि  दुवस्यु वान्दन । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
इन्द्र दृह्मा मघवन्त्वावदिद्धज इह स्तुतः सुतपाबोधि नो वृधे । 
देवेभिर्नः सविता प्रावतु श्रुतमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥१॥ दै 
हे वैभवशाली इन्द्रदेव ! तिमी आफूजस्तै शक्तिशाली शत्रुका सैनिक संहार गर । यस यज्ञमा स्तोत्र 
प्राप्त गरेर र सोमरस पान गरेर तिमी हाम्रो संरक्षणका लागि सधैँ तयार रहिदेङ । देवताहरूसँगै 
 ०१०१ हाम्रो प्रख्यात यञ्च सुरक्षा गरुन्। सबैलाई उत्पादन गर्ने देवी अदितिलाई हामी स्तुति 
गर्दछौँ । 
भराय सु भरत भागमृत्वियं प्र वायवे शुचिपे क्रन्ददिष्टये । 
गौरस्य यः पयसः पीतिमानश आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥२॥ 
सबैको पालनपोषण गर्ने इन्द्रदेवलाई ग्रतुअनुसार यज्ञको भाग प्रदान गरौँ । शुद्ध अन्न उपभोग गर्ने र 
शीघ्रगमनका समयमा ध्वनि उत्पन्न गर्ने वायुदेवका निम्ति यज्चीय भाग प्रदान गरौँ। उनी गाईको 
खु पवित्र र पौष्टिक दुध पान गर्छन् । सबैलाई उत्पादन गर्ने अदितिदेवीलाई हामी प्रार्थना 
गर्दछौँ । 
 आनो देवः सविता साविषद्वय त्रजुयते यजमानाय सुन्वते । 
यथा देवान्प्रतिभूषेम पाकवदा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे॥३॥ म 
सर्वप्रेरक सवितादेव हामीलाई सोझो तथा छोयो मार्गमा प्रेरणा दिञन् र सोमयाग गर्ने यजमानलाई 
परिपक्व अन्न प्रदान गरुन् । त्यसबाट हामी देवतालाई सन्तुष्टि दिनुका साथै विभूषित गर्न सकाौँ । 
सबैलाई कल्याण गर्ने देवी अदितिलाई हामी स्तुति गर्दछौँ । ., 
इन्द्रो अस्मे सुमना अस्तु विश्वह राजा सोमः सुवितस्याध्येतु नः । 
यथायथा मित्रधितानि संदधुरा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥४॥ 
इन्द्रदेव हामीसित सधैँ खुसी रह्न्। हाम्रा यञ्चमा राजा सोमले हाम्रो स्तोत्र पाठ सुनून् । त्यसबाट 
सबैका मित्रजस्ता इन्द्रदेवले प्रदान गरेको प्रिय धन उपलब्ध होस्। सबैलाई प्रेरित गर्ने 
अदितिदेवीलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । 
इन्द्र उक्थेन शवसा परुदधे बृहस्पते प्रतरीतास्यायुषः । 
यज्ञो मनुः प्रमतिर्नः पिता हिकमा सर्वतातिमदितिं वुणीमहे ॥५॥ 
इन्द्रदेव स्तुत्य सामर्थ्यले हाम्रा यञ्चको सुरक्षा गर्दछन्। हे आयु बढाउने बहरस्पति । असल विचार 
भएका, बुद्धिमान् र यज्चका पालकले हामीलाई सुख प्रदान गरुन् । उत्पादन गर्ने अदितिदेवीलाई 
हामी सबैले प्रार्थना गर्दछौँ । 


इन्द्रस्य नु सुकृत॑ दैव्य सहोगिनर्गुहे जरिता मेधिरः कविः । ३ 

यञ्श्च चारुरन्तम आ सर्वतातिमदिति वुणीमहे॥६॥ 
देवताको शक्ति नै बनाएका हुन् । घरमा रहेका अग्निदेव, देवताको प्रार्थना गर्दछन् र यञ्च 
सम्पन्न गराउँदै कार्य सम्पादन गर्दछन् । उनी देवताका लागि स्तुत्य, ज्ञानवान्, क्रान्तदर्शी र पूज्य 
छन् । उनै यजनीय र रमणी अग्निदेव हाम्रा नजिक रहिदिङन्। हामी सर्वप्रेरक अदितिदेवीलाई 
प्रार्थना गर्दछौँ । 

न वो गुहा चकृम भूरि दुष्कृत नाविष्ट्यें वसवो देवहेडनम् । 

माकिर्नो देवा अनृतस्य वर्पस आ सर्वतातिमदितिं वृणीमहे ॥७॥ 
हे वसुदेवता हो  तिमीहरूको परोक्ष दृष्टिमा पनि हाम्रो कुनै पाप लुक्न सकेको छैन । तिमीहरूका 
अगाडि हामीले देवताका क्रोधको सिकार हुनुपर्ने गरी कुनै दुष्कृत्य गरेका छैनौँ । हे सर्वव्यापक 
देवता हो ! हामीलाई मरणशील शरीर प्राप्त नहोस् । हामी सर्वोत्पादक अदितिदेवीलाई प्रार्थना 


गर्दछौँ । ं 
९७६  .। । ठत 





ग्वरीय इदप 
गरावा यत्र मधुपुदच्यते बृहद इदप सेधन्त्वद्रयः  


 सर्वतातिमदिति वृणीमहे॥८॥ 
सबैका प्रेरणादयाक हाम्रा दुःखदायी रोग निवारण गरुन् । उदार पर्वतका अधिष्ठाता 
देवताले अति विशाल पापरूपी अनर्थ हटाइदिङन् 


ठर्घ्वो ग्रावा वसवोञस्तु सोतरि विश्वा द्वेषासि सनुतर्युयोत । 
स नो देव सविता पायुरीङ्य आ वृणीमहे॥९॥ 
है वसु हो  सोम पेल्न प्रयोग गरिएका ढुङ्गा उँभोतिर लाग्ने 


ग्ने होछन् । हाम्रा लुकेर बसेका शत्रु 
मेटाइदेर । सवितादेव हाम्रा पालनकर्ता, नमनीय र स्तुतिका लागि योग्य छन् । सबैलाई उत्पादन 
गर्ने अदितिदेवीलाई हामी सबैले स्तुति गर्दछौँ । 


करज गावो यवसे पीवो अत्तन त्रतस्य या सदने कोशे अड्ध्वे। 
तनूरेव तन्वो अस्तु भेषजमा वृणीमहे॥१०॥ 
हे गाई हो ! तिमीहरू देखिएका चहुरमा घुम्दै घाँस खाएर बलिया होओ र पौष्टिक दुधरूपी रस 
प्रदान गर । यञ्चवेदी र गोठमा रहेको घाँस पनि खाओ। तिमीहरूको दुध सोमरसको औषधिजत्तिकै 
हाम्रा लागि पुष्टिदायक होस् । हामी सबैलाई प्रेरित गर्ने अदितिदेवीलाई प्रार्थना गर्दछौँ । 
क्रतुप्रावा जरिता शश्चतामव इन्द्र इद्धद्रा प्रमतिः सुतावताम्। 
पूर्णमूधर्दिव्यं यस्य सिक्तय आ सर्वतातिमदिति वृणीमहे॥११॥ 
सम्पूर्ण कर्म पूर्ति गर्ने, सबैको प्रशंसा गर्ने र समयको गतिअनुसार सबैलाई बुढ्याएर मास्ने इन्द्रदेव 
सोमरस पेल्नेहरूका संरक्षक र प्रशंसनीय छन् । उनले पान गर्ने सोम कलशमा भरिएको हुन्छ। 
हामी सर्वप्रेरक अदितिदेवीलाई प्रार्थना गर्दछौँ । 


चित्रस्ते भानु क्रतुप्रा अभिष्ट सन्ति स्पृधो जरिणप्रा अधृष्यः । 

रजिष्ठया रज्या पश्च आ गोस्तुतूर्षति पर्यग्रं दुवस्युः ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो प्रकाश विलक्षण छ। तिमी हाम्रा कर्म पूर्ण गराउने र सबैका साध्य हौ। तिम्रो 
अभिलाषा स्तोता यजमानको मनोकामना पूर्ति गराउने हो र दबाव नभएको छ । दुवस्यु क्रषिका 
सरल डोरीले गाई अगाडि छिटोछिये तानिएभझेँ हामी पनि तिमीतिर तानिएका छौँ । 

सूक्त  १०१ 
क्रषि  बुध सौम्य । देवता  विश्वेदेवा क्रत्विगगण । छन्द  त्रिष्टुप् गायत्री बृहती । 

उद्बुध्यध्वं समनसः सखायः समग्निमिन्ध्वे बहवः सनीडा । 

दधिक्रामग्निमुषसं च देवीमिन्द्रावतोवसे नि ह्वये वः ॥१॥ 
हे क्रत्विक् मित्र हो ! तिमीहरू एकाग्र चित्त भएर, एकै ठाउँमा जम्मा भएर, एकै ठाउँमा निवास 
गर्दै अग्नि प्रदीप्त गराओ । हामी इन्द्रदेवका साथै दधिक्रा, अग्नि र उषादेवीलाई तिमीहरूको 
सुरक्षाका लागि आहवान गर्दछौँ । 


मन्द्रा कृणुध्यं थिय आ तनुध्वं नावमरित्रपरणीं कृणुध्वम्। 

इष्कृणुध्वमायुधार कृणुध्व प्राञ्चं यश प्र णयता सखाय ॥२॥ 
हे क्रत्विक मित्र हो । आनन्ददायी स्तोत्र उच्चारण गर । असल कामको विकास गर । पार लगाउने 
हलोरूपी नौका बनाओ । अनेकौं किसिमका धेरै शस्त्रास्त्र राम्ररी बनाओ । यसै किसिमले तिमीहरू 

यञ्चको अनुष्ठान सम्पन्न गर । 

युनक्त सीरा वि युगा तनुध्वं कृते योनो वपतेह बीजम्। 

गिर च श्रुष्टि सभरा असन्नो नेदीय इत्सृण्यः पक्वमेयात्॥३॥ धुम 
है क्रस्विक् हो  हलो आदि खेतीका हतियार व्यवस्थित गरेर गोरुका काँ जुवा राखेर खेत 
जोत। तयार गरिएका खेतमा बिउ छर र कषिविज्ञानअन्तर्गत बालीका अनेकौँ उत्तम प्रजाति 
विकास गर  चाँडै काट्न सकिने पाकेको अन्न प्राप्त होस् हनी देव  

सीरा युगा वि तन्वते पृथक्। धीरा देवेषु सुम्नया ॥४॥ 
तयहरू  १७७८ ५० विभिन्न किसिमले जुवा तयार गर्दछन्। बुद्धिले सम्पन्न 
व्यक्ति देवताका लागि श्रेष्ठ मनले स्तुति गर्दछन् । 


२९७७ 





निराहावान्कृणोतन सं वरत्रा दधातन । 

सिञ्चामहा अवतमुद्रिणं वयं सुषेकमनुपक्षितम् ॥५॥ 
हे मित्र हो । गाई आदि पशुले जल पिउने उपयुक्त ठाउँ बनाओ । तिनलाई एकापसमा डोरीले 
बाँध। हामी सफा पानीले युक्त, उत्तम रीतिले खेत सिँचाइ गर्न सक्षम, अनन्त स्रोत भएका 
कुवाबाट जल ल्याएर सिँचाइ गर्दछौँ । 

इष्कृताहावमवतं सुवरत्रै सुघेचनम्। उद्रिणं सिञ्चे अक्षितम् ॥५॥ 
पिउनलायक गतिलो पानीले योग्य स्थान सजिएको, उत्तम डोरी भएको, उचित विधिले सेचन 
कार्य गर्न जान्ने, अक्षय जलको भण्डारजस्ता कुवाबाट हामी सिँचाइ गर्दछौँ । 


प्रीणीताश्वान्हितं जयाथ स्वस्तिवाहँ रथमित्कृणुध्वम् । 

द्रोणाहावमवतमश्चक्रमंसत्रकोशं सिञ्चता नृपाणम् ॥७॥ 
हे किसान हो ! अश्वजस्तै बलिया जोले गोरुलाई पुग्ने गरी घाँसपानी खुवाओ। खेतमा भएको. 
हितकारी अन्न उपलब्ध गर। सुगमताले बाली ओसार्ने रथ बनाओ । यहाँ पानी भरेर ढुङ्गाको 
चक्रजस्तो डुँड पशुले पानी खान राख। मानिसका लागि सुहाउँदो पानीको भाँडो इनारका 
आकारमा बनाएर त्यसमा पानी भर । 


व्रजं कृणुध्वं स हिवो नृपाणो वर्म सीव्यध्वं बहुला पृथूनि। 

पुरः कृणुध्वमायसीरधृष्य मा वः सुस्रोच्चमसो दुँहता तम्॥८॥ 
हेमित्र हो । गोठ राम्ररी बनाओ । त्यो ठाउँ निश्चय पनि मानिसले सजिलै पानी खान हुने खालको 
छ। अनेकौँ ठूला कवच बनाओ । शत्रुबाट सुरक्षित, फलामले बनेका शस्त्रास्त्राले सुसज्जित, 
बलिया सहर निर्माण गर। तिमीहरूको चमस पात्रमा प्वाल नपरोस्, त्यसमा राखिएको जल 
व्यर्थमा खेर नजाओस् । 


आ वो धियं यञियां वर्त कतये देवा देवी यजतां यसियामिह । 

सा नो दुहीयद्यवसेव गत्वी सहस्रधारा पयसा मही गौः ॥९॥ 
हे देवता हो ! हामी यञ्च धारण गर्ने बुद्धि तिमीहरूतिर प्रेरित गर्दछौँ । यंजनीय, तेजस्वी र 
सम्माननीय बुद्धि यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित गराओ। घाँस खाएर गाईले हजारौँ धाराले युक्त दुध 
दिएभँ त्यस बुद्धिले अभिलाषा पूर्तिमा सहायता गरोस् ।  म 

आ तू षिञ्च हरिमी द्रोरुपस्थे वाशीभिस्तक्षताशमन्मयीभिः । 

परिष्वजध्वं दश कक्षयाभिरुभे धुरो प्रति वह्लि युनक्त ॥१०॥ 
हे अध्वर्यु हो । काठका भाँडामा रहेको हरियो वर्णको सोमले सेचन गर । ढुङ्गाले बनेका बन्चराले 
पात्र बनाओ । दस औँलाले त्यो पात्र कसेर समात । रथ तान्नका लागि धुराका दुवैतिर पशु, नार  


उभे धुरौ वह्विरापिब्दमानो न्तर्योनिव चरति द्विजानिः । 

वनस्पति वन आस्थापयध्वं नि पू दधिध्वमखनन्त उत्सम् ॥११॥ 
ध्वनि गुन्जाउँदै गोरुले रथका दुवै धुरा तानेका छन् । त्यसले मानौँ सोमरस पात्रमा खन्याउँदै छन् 
कि जस्तो लाग्दछ। हे त्रत्विक हो ! आधारस्थलमा गाडा राम्ररी अड्याओ । त्यसो भएपछि गाडा 
आश्रयहीन हुन पाउँदैन । 

कपून्नरः कपृथमुद्दधातन चोदयत खुदत वाजसातये। 

निष्टिग्रयः पुत्रमा च्यावयोतय इन्द्र सबाध इह सोमपीतये॥१२॥  
हे कर्मशील मानिस हो ! इन्द्रदेव गतिलो सुखदाता हुन् डन ती सुखदाता इन्द्रदेवलाई आफ्ना आतमा 
धारण गर र अन्न, बल, ऐश्वर्य आदि लाभ गराउनका लागि प्रेरित गर । उनैलाई प्रार्थना गर र शान्ति 
प्राप्त गर। यस भूलोकमा संरक्षण पाउन, कष्ट निवारण गर्न र सोमपान गर्नका लागि अदितिका 
पुत्र इन्द्रदेवलाई आहवान गर । 

सूक्त  १०२ 
क्राषि  मुद्गल भार्म्यश्व । देवता  द्रुघण इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् बृहती । 

प्र ते रथं मिथूकृतमिन्द्रोश्वतु । 

अस्मित्नाजौ पुरुहत श्रवाय्ये नोञव ॥१॥ ॥ पण 
हे मुद्गल त्रषि ! तिम्रो रथ युद्धभूमिमा आश्रयविहीन अवस्थामा हुंदा पराक्रमी इन्द्रदेवले संरक्षण 


९७० 





हक ।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।। कानो उ   पछ लो जदजीरजी रु  सी 


गरुन्। अनेकौँ तिरबाट बोलाइने हे इन्द्रदेव ! यस प्रख्यात सङ्ग्राम भूमिमा ऐश्वर्य प्राप्त गर्न 
बेलामा हामीलाई उचित संरक्षण प्रदान गर। प्रख्यात सङ्ग्राम भूमिमा ऐ 


उत्स्म वातो वहति वासो अस्या अधिरथं 

रथीरभून्मुद्गलानी गविष्यै भरे कृत व्यचेदिन्रसेना॥२॥ म 
सङ्ग्रामक्षेत्रमा रथमा चढेर मुद्गल क्रषिकी पली इन्द्रसेनाले हजारौं गाईमाथि विजय प्राप्त गर्दा 
उनको वस्त्र वायुले मास्तिर उडायो । गाईमाथि विजय प्राप्त गर्ने बेलामा उनी सारथी भइन् । तिनैले 
सङ्ग्राममा शत्रुको अधिकारक्षेत्रबाट गाई छुटाएर ल्यएकी हुन् । 

अन्तर्यच्छ जिघांसतो वज्मिन्द्राभिदासतः । 

दासस्य वा मघवत्रार्यस्य वा सनुतर्यवया वधम्॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी अनिष्टकारी र विध्वंसक शत्रुमाथि वज्र प्रहार गर । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव ! दास 
वा आर्यशत्रुले परोक्ष रूपमा गरेका शस्त्रको प्रहार असफल गराङ । 

उद्नो हृदमपिबज्जर्हषाणः कूटं तृंहदभिमातिमेति । 

प्र मुष्कभारः श्रव इच्छमानोजिरं बाहू अभरत्सिषासन् ॥४॥ 
यो गोरु जलले भरिपूर्ण भएका जलाशयको जल आनन्दमग्न भएर पिउँछ। आफ्ना सिङले मायको 
ढिस्को खनेर भत्काउँदै शत्रुमाथि हमला गर्दछ । ऐश्वर्यको कामनाले प्रेरित भएर वेगपूर्वक दुवै सिङ 
हल्लाउँदै आक्रमण गर्नका लागि अगाडि सर्दछ । 

न्यक्रन्दयत्नुपयन्त एनममेहयन्वृषभं मध्य आजेः । 

तेन सूभ्व शतवत्सहस्र गवां मुग्दलः प्रधने जिगाय ॥५॥ 
मानिसले नजिकै गएर त्यस साँढेलाई डुक्रिएर हल्ला गर्न प्रेरित गर्दै युद्धभूमिमा लगेर उभ्याए । 
यसो भएपछि मुद्गल क्रषिले लडाइँमा गतिलो र धेरै आहार आदिमा निपुण सयौँ मात्रै होइन, 
हजारौँ गाई विजय गरे । । 

ककर्दवे वृषभो युक्त आसीदवावचीत्सारथिरस्य केशी। 

दुधेर्युक्तस्य द्रवतः सहानस क्रच्छन्ति ष्मा निष्पदो मुग्दलानीम् ॥९॥ 
शत्रु हिंसाका लागि युद्धभूमिमा गाडामा गोरु नारियो। त्यसको रासडोरी नियन्त्रण गर्न सक्ने 
मुद्गल क्रषिकी पली कराउँदै त्यसलाई प्रोत्साहित गर्दै थिइन्। रथमा बाँधिएको गोरु एकै छिन 
उभिएन, रथ लिएर कुद्यो । सुसज्जित सेना मुद्गल्नीका पछि कुद्यो । 

उत प्रधिमुदहन्नस्य विद्वानुपायुनग्वंसगमत्र शिक्षन्। 

इन्द्र उदावत्पतिमध्ल्यानामरहत पद्याभिः ककुद्न्॥०॥  
ज्ञानवान् मुद्गल क्रषिले रथको चक्र आफ्ना नियन्त्रणमा राखे । अति कुशलताका साथ गोरु रथमा 
बाँधेर तयार गरे । इन्द्रले गाईको स्वामी त्यस गोरुको सुरक्षा गरे । त्यसपछि त्यो गतिलो गोरु अति 
वेगका साथ मार्गमा अघि बढ्न लाग्यो । 

शुनमष्ट्रव्यचरत्कपर्दी वरत्राया दार्वानह्यामान । 

नृम्णानि कुण्वन्बहवे जनाय गाः पस्पशानस्तविषीरधत्त ॥०॥ 
चाबुक र आभूषणले युक्त वृषभ छालाको डोरीले रथमा बाँधिएर सुबिस्तासाथ डुल्न लाग्यो । 
उसले असङ्ख्य मानिसलाई खोजेअनुसारको ऐश्वर्य प्रदान गयो र गाई जितेर महान् शक्ति धारण 
गत्यो। 

इम तं पश्य वृषभस्य युज्जँ काष्ठाया मध्ये द्रुघणं शयानम्। 

येन जिगाय शतवत्सहस्र गवां मुग्दलः पृतनाज्येघु ॥९॥ 
गोरुलाई मद्दत पुन्याउने काठका हतियार स्गामका मैदानमा खसेका हेर । यिनै हतियारले मुद्गल 
ग्रषिले सयौँ मात्र होइन, हजारौँ गाई जितेका थिए । 

आरेअघा को न्विपत्था ददर्श यं युञ्जन्ति तम्वा स्थापयन्ति। 

नास्मै तृरण नोदकमा भरन्त्युत्तरो धुरोवहति प्रदेदिशत् ॥१०॥ 
रथ तान्न नारिकालाई नै त्यही रथ चलाउन पनि बसाएको कसैले नजिकै वा टाढै पनि देखेको छ 
त? त्यसका लागि घाँसपानी ल्याइँदैन तापनि रथका धुराको भारी बोकेकै हुन्छ र स्वामीलाई 
विजयी बनाउँछ । 


९७९ 


परिवृक्तेव पतिविद्यमानद् पीप्याना कूचक्रेणेव सिञ्चन्। 
ऐषैष्या चिद्रथ्या जयेम सुमुन्गुल सिनवदस्तु सातम् ॥११॥ 


त्यागिएको स्त्रीजस्ती मुदगल्नीले बाणको वर्षा गर्दै शक्ति प्रदर्शन गरेर आफ्ना पतिको धन 
ग्रहण गरिन् । यस्तै सारथीले हामी विजयी भई प्रचुर अन्न र धन पाऔँ । 


त्वं विश्वस्य जगतश्वक्षुरिन्द्रासि चक्षुषः । 
वृषा यदाजिं वृषणा सिषाससि चोदयन्वध्िणा युजा ॥१२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सम्पूर्ण विश्वका लागि आँखाजस्तै छौ । तिमी शक्तिमान् र मन लागेको कुरो पूरा 


गराउने पनि हौ। तिमी सङ्ग्रामक्षेत्रमा दुवै अश्च एकै चोटि डोरीले बाँधेर धपाउँदै विजयश्री 
उपलब्ध गर्दछौ । 


सूक्त  १०३ 
क्रषि  अप्रतिरथ ऐन्द्र । देवता  इन्द्र देवी मरुद्गण । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 

आशु शिशानो वृषभो न भीमो घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम्। 

सङ्क्रन्दनोनिमिष एकवीर शतं सेना अजयत्साकमिन्द्र ॥१॥ 
स्फुर्तिवान्, विकराल, साँढेझैँ शत्रु तर्साउने, दुष्टनाशक, शत्रु रुवाउने, द्वेष गर्नेलाई दिक्क पार्ने 
अल्छ्याइँ नभएका वीर इन्द्रदेव सयाँ शत्रु जितेर विजयी हुन्छन् । 

सङक्रन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्कारेण दुश्च्यवनेन धृष्णुना। 

तदिन्द्रेण जयत तत्सहध्वं युधो नर इषुहस्तेन वृष्णा ॥२॥ 
हे योद्धा हो ! शत्रु रुवाउने, अल्छ्याइँ नभएका, विजयी, निपुण, अविचल, बाणधारी इन्द्रदेवका 
सहायताले युद्ध जितेर शत्रु भगाओ । 

स इपुहस्तैः स निषङ्गिभिर्वशी संस्रष्य स युध इन्द्रो गणेन। 

संसृष्टजित्सोमपा बाहुशर्ध्युपग्रधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता ॥३॥ 
इन्द्रदेव बाण र तरवारधारी योद्धाका सहयोगले शत्रु नियन्त्रण गर्दछन् । उनी युद्धमा अति कुशल, 
विजेता, सोमपान गर्ने, बाहुबलसम्पन्न, धनुर्धारी र शत्रुसंहारक छन् । 

बृहस्पते परि दीया रथेन रक्षोहामित्राँ अपबाधमानः । 

प्रभज्जन्त्सेनाः प्रमृणो युधा जयन्नस्माकमेध्यविता रथानाम् ॥४॥ 
हे सर्वपालक इन्द्रदेव ! राक्षस मार्दै, शत्रु तर्साएर उसको सेना ध्वंस गराउँदै तिमीहरू रथमा यहाँ 
आओ । युद्धमा विजयी भएर हाम्रा रथको रक्षा गर्दै अघि बढ । 

बलविज्ञाय स्थविरः प्रवीर सहस्वान्वाजी सहमान उग्र । 

अभिवीरो अभिसत्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथमा तिष्ठ गोवित्॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । सबैका बलको ज्ञान भएका, उत्तम वीर, शत्रुको आक्रमण खप्ने, बलवान्, शत्रुमाथि 
विजय गर्ने, उग्र, महावीर, शक्तिशाली भएर जन्मेका, गाईको रक्षा गर्ने तिमी विजयी रथमा 
प्रतिष्ठित छौ । 

गोत्रभिदं गोविदं वज्नबाहुँ जयन्तमज्म प्रमृणन्तमोजसा । 

इमं सजाता अनु वीरयध्वमिन्द्रै सखायो अनु सं रभध्वम् ॥६॥ 
हे योद्धा हो ! तिमीहरू सबै शत्रुका किल्लाका भेदक, गाईको रक्षा गर्ने, वज्जजस्तै बलिया भुजा 
भएका, शत्रु विनाश गर्ने, विजेता इन्द्रका नेतृत्वमा रहेर पराक्रम देखाओ । हे मित्र हो । इन्द्रदेव 
रिसाउँदा शत्रुमाथि रिस गर । 

अभि गोत्राणि सहसा गामानोदयो वीर शतमन्युरिन्द्रः । 

दुश्च्यवनः पृतनाषाडयुध्यो३स्माकं सेना अवतु प्र युत्सु ॥७॥ 
बलले शत्रुको किल्ला भत्काउने, पराक्रमी, शत्रुमाथि दया नगर्ने, वीर, अनीतिप्रति रिसाउने, 
अविचल, शत्रुविजेता, अद्वितीय योद्धा इन्द्रदेवले हाम्रो सेना संरक्षित गरुन् । 

इन्द्र आसां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञ पुर एतु सोमः । 

देवसेनानामभिभञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्त्वग्रम् ॥८॥ 
हाम्रा सेनालाई नेतृत्व प्रदान गर्ने हे इन्द्रदेव ! बृहस्पतिदेव सबैभन्दा अघि जाञन्। दक्षिणायज्ञका 
सञ्चालक सोम अघि जाउन् । शत्रुनाशक मरुत्हरू विजयी देवताका सेनाका अघि लागून् । 


९०० 


इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य राञ्ज आदित्यानां मरुतां शर्ध उग्रम्। 

मनमनसां भुवनच्यवानां घोषो देवानां जयतामुदस्थात् ॥९॥ 
बलशाली इन्द्रदेव, राजा वरुण, आदित्य र मरुतृहरूको तीक्ष्ण बल सहायक होस् । शत्रुको सहर 
ध्वस्त पार्ने, विशाल मन भएका र विजयी देवताको जयघोष गुन्जियोस् । 


उद्धर्षय पघवतन्रायुधान्युत्सत्वनां मामकानां मनांसि। 

उद्वृत्रहन्वाजिना वाजिनान्युद्र्थानाँ जयता यन्तु घोषाः ॥१०॥ 
हे सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव ! हाम्रा शस्त्रधारी सेनालाई हर्ष र अश्चलाई वेग प्रदान गर । सैनिकका मनमा 
उत्साह भर । हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेव । विजयी भएर आउने हाम्रा रथको शब्द गुञ्जायमान होस् । 


अस्माकम्िन्द्रः समृते तेषु ध्वजेष्वस्माक या इषवस्ता जयन्तु। 

अस्माक वीरा उत्तरे भवन्त्वस्माँ उ देवा अवता हवेषु ॥११॥ 
युद्धमा हाम्रा सेनालाई इन्द्रदेवले सुरक्षा प्रदान गरुन् । हाम्रा बाण शत्रुमाथि विजयी होउन् । हाम्रा 
वीरहरू विजयी होउन् । हे देवता हो ! हामीलाई युद्धमा सुरक्षा गर । 

अमीषां चित्त प्रतिलोभयन्ती गृहाणाङ्गान्यप्वे परेहि । 

अभि प्रेहि निर्दह हत्सु शौकैरन्धेनामित्रास्तमसा सचन्ताम् ॥१२॥ 

 हे पापवृत्ति हो । हामीदेखि टाढै बस । शत्रुको चित्त भुल्याओ । उनका अङ्गमा ओगट। शत्रुमाथि 
आक्रमण गरेर उनका हृदयमा शोकका ज्वाला दन्काइदेओ । हाम्रा शत्रुलाई गहिरो अन्धकारमा 
पारेर अचेत गराओ । 

प्रेता जयता नर इन्द्रो वः शर्म यच्छतु। 
उग्रा वः सन्तु बाहवोनाधृष्या यथासथ ॥१२॥ 
हे वीर हो ! शत्रुमाथि आक्रमण गरेर विजयी होओ । इन्द्रदेवले तिमीहरूलाई सुख र शान्ति प्रदान 
गर्नेछन्। तिमीहरूका भुजामा उग्र सामर्थ्य भरियोस् । त्यसो भएपछि शत्रुले तिमीलाई आफ्ना 
अधिकारमा लिन नसकूत्। 
सूक्त  १०४ 
क्रषि  अष्टक वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
असावि सोगः पुरुहत तुभ्य हरिभ्यां यज्ञमुप याहि तूयम्। 
तुभ्यं गिरो विप्रवीरा इयाना दधन्विर इन्द्र पिबा सुतस्य ॥१॥ 
हे असङ्ख्य तिरबाट बोलाइने इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि सोमरस पेलिएको छ। तिमी दुवै अश्चसँगै 
यञ्चमा शीघ्र उपस्थित होङ । प्रमुख स्तोताले तिम्रा लागि उत्तम स्तोत्र गाउँदै यो सोम तयार गरेका 
हुन् । हे इन्द्रदेव । तिमी आएर यो सोमरस ग्रहण गर ।  
अप्सु धूतस्य हरिवः पिबेह नृभिः सुतस्य जठरं पृणस्व । 
मिमिओ्भुर्यमद्रय इन्द्र तुभ्यं तेभिर्वर्धरव मदमुक्थवाहः ॥२॥ ग्द्को 
अश्वका अधिपति हे इन्द्रदेव । तिमी कर्मशली अध्वर्युले पेलेको, जलले सफा गरेको, यस यज्ञमा 
ल्याएको सोमरस पान गर । यसले तिम्रो पेट भरोस् । हे प्रशंसनीय इन्द्रदेव ! ढुङ्गाले पेलेको सोम 
पिएर उत्साहित हुँदै हाम्रो स्तुति प्रहण गर । 
प्रोग्रा पीति वृष्ण इयर्मि सत्यां प्रयै सुतस्य हर्यश्व तुभ्यम्। 
इन्द्र धेनाभिरिह मादयस्व धीभिर्विश्वाभिः शच्या गृणानः ॥३॥ 
हरियो वर्णका अश्वका अधिपति हे इन्द्रदेव ! तिम्रै लागि सोमरस पेलिएको छ। सुख र ऐश्वर्यको 
वर्षा गराउने तिमी यञ्चतर्फ सुनिश्चित रूपले आउँछौ भन्ने जानेर नै तिमीले पान गर्नका लागि हामी 
यो सोम प्रस्तुत गर्दै छौँ। हे देव ! तिमी श्रेष्ठतम स्तोत्र प्रहण गरेर आनन्दित होङ । विभिन्न 
खालका सक्कर्म तिमी नै सम्पादन गर र विभिन्न खालका स्तोत्रले सन्तुष्ट होङ । 
कती शचीवस्तव वीर्येण वयो दधाना उशिज क्रतजाः । 
प्रजावदिन्द्र मनुषो दुरोणे तस्थुर्गणन्तः सधमाद्यासः ॥४॥ 
है सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव । उशिज्का वंशज यज्ञका विशेषज्ञ हुन् । उनीहरू तिम्रो आश्रित भएर तिम्रै 
प्रभावले अन्न र सन्तति प्राप्त गर्दै यजमानका यञ्चगृहमा रहन थालेका छन्। उनीहरू सबै 
आनन्दविभोर भएर तिम्रो प्रार्थना गर्न लागे । 


स्क््य, 


९५१ 





प्रणीतिभिष्टे हर्यश्व सुष्ये सुषुम्नस्य पुरुरुचो जनासः । 

मंहिष्ठामूति वितिरे दधानाः स्तोतार इन्द्र तव सूनुताभिः ॥५॥ 

 अश्वका अधिपति हे इन्द्रदेव । तिम्रो स्तोत्र सुहाउँदिलो छ । तिम्रो ऐश्वर्य अद्भुत छ र तिम्रो कान्ति 
 अति उज्ज्वल छ। तिमीबाट अपार वैभव पाएर प्रसन्न हुँदै स्तोताले तिम्रो प्रार्थना गरे । उनीहरूले 
 आफ्नो सँगै अरूको संरक्षण गर्न सहयोग प्रदान गरे । 

उप ब्रह्माणि हरिवो हरिभ्यां सोमस्य याहि पीतये सुतस्य । 

१ ८ इन्द्र त्वा यज्ञ क्षममाणमानड् दाश्चाँ अस्यध्वरस्य प्रकेत ॥६॥ 

 ,हे अश्चले सम्पन्न इन्द्रदेव ! तिमी पेलिएको सोमरस पान गर्नका लागि आफ्ना दुवै अश्चमा यज्ञमा 
 आउँछौ। हँ इन्द्रदेव । तिमी क्षमाशील र शक्तिशाली छौ। तिमीलाई नै यज्ञ प्राप्त हुन्छ। यञ्चका 
विषयमा उत्तम ज्ञान भएकाले अविरल कर्मफल प्रदान गर्छौ । 


सहस्रवाजमभिमातिषाहँ सुतेरणं मघधवानँं सुवृक्तिम्। 
उप भूषन्ति गिरो अप्रतीतमिन्द्रै नमस्या जरितुः पनन्त ॥७॥ 
. असीम शक्तिका अधिपति, शत्रु पराजित गराउने, सोमपानमा रुचि लिने, श्रेष्ठ स्तुतिले युक्त र 
सङ्ग्रामबाट विमुख नहुने इन्द्रदेवलाई स्तोत्ररूपी वाणीले सुशोभित गर्दछन् । स्तोताका अर्चनाले 
 उनलाई नै महिमाशाली बनाउँछ । 


सप्तापो देवीः सुरणा अमृक्ता याभिः सिन्धुमतर इन्द्र पूर्भित्। 
नवतिं स्रोत्या नव च स्रवन्तीर्देवेभ्यो गातुँ मनुषे च विन्द ॥८॥ ॥ 
हे इन्द्रदेव ! तीव्र गतिशील गङ्गा आदि सात नदीले तिम्रा शत्रुको सहर विनाश गर्दै सागरलाई 
बलियो पारेका छन्। तिमीले देवता र मानिसको हितका लागि उनान्सय नदीलाई बग्नका लागि 
बाये खोलिदियौ । तु 
अपो महीरभिशस्तेरमुञ्चो५जागरास्वधि देव एकः । 
इन्द्र यास्त्वं वृत्रतूर्य चकर्थ ताभिर्विश्वायुस्तन्व पुपुष्याः ॥९॥ . 
हे इन्द्रदेव । तिमीले जीवनदायी जललाई असुरका आक्रमणबाट जोगायौ। जल ल्याउन तिमी 
स्वयं खटिएका थियौ। तिमी वृत्रासुर सहार गर्न काम गर्दा सबैका लागि जीवनदाता बन्छौ र 
सम्पूर्ण विश्वको शरीर नै परिपुष्ट गराउँछौ ।  
वीरेण्यः क्रषुरिन्द्र सुशस्तिरुतापि धेना पुरुहूतमीद्वे । 
आर्दयद्वृत्रमकृणोदु लोक ससाहे शक्रः पृतना अभिष्ट ॥१०॥  
हे इन्द्रदेव ! तिमी महान् योद्धा, क्रियाकुशल र श्रेष्ठ स्तवनीय छै। वाणी नामकी देवीले प्रकट 
भएर तिमीलाई नै प्रार्थना गर्दछिन् । तिमी वृत्रका नाशक र प्रकाशका उत्पादक हौ । सामर्थ्यशाली 
तिमीले आक्रमण गर्दा शत्रुको सेना पराजित गरायौ । 
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ। । 
शुण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सञ्जितं धनानाम् ॥११॥ 
विशाल काया भएका र ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवलाई हामी आहवान गर्दछौँ। युद्धमा अन्न ट 
वितरण हुँदा उनैले मुख्य रूपमा नेतृत्व गर्दछन् । आफ्ना पक्षको संरक्षणका लागि उनले समरक्षेत्रमा 
उग्ररूप धारण गर्दछन्, शत्रु संहार गर्दछन्, वृत्रलाई विनाश गर्दछन् र ऐश्वर्य सम्पदामाथि विजय 
प्राप्त गर्दछन् । 
सूक्त  १०५ 
क्राषि  दुर्मित्र सुमित्र कौत्स । देवता  इन्द्र । छन्द  उष्णिक् गायत्री त्रिष्टुप् । 
कदा वसो स्तोत्र हर्यत आव श्मशा रुधद्वाः । दीर्घ सुतं वाताप्याय ॥१॥ 
स्तुतिले प्रसन्न हुने हे इन्द्रदेव ! नहरमा बगाउन पानी रोकिएभझैँ तयार गरिएको सोमरस तिमीलाई 
प्रदान गर्न कहिले रोकौँ ? 
हरी यस्य सुयुजा विव्रता वेरर्वन्तानु शेपा। उभा रजी न केशिना पतिर्दन् ॥२॥ 
इन्द्रदेवका दुवै अश्व राम्ररी दाइएका छन्, अनेकाँ कार्य निर्वाह गर्दछन्, कुशल छन्, अति बलिष्ठ र 
चन्द्रसूर्य तथा द्यावापृथिवीजत्तिकै महिमामय तेजले सम्पन्न छन् । सबैलाई सुशोभित गराउने सबैका 
स्वामी इन्द्रदेव चाहिएको कुरो दिनमा सक्षम छन् । 


९०५२ 








अप योरिन्द्र पापज आ मर्तो न शश्रमाणो बिभीवान्। 

शुभे यद्युयुजे तविषीवान्॥३॥ 
भयकारक, इन्द्रदेव मानिसजत्तिकै परिश्रमी छन्। उनी सक्षम साधनले सम्पन्न भएर शुभ कार्य 
बढाएर पाप पराजित गर्दछन् । । 


सचायोरिन्द्रश्वर्कृष औँ उपानसः सपर्यन्। नदयोर्विव्रतयोः शूर इन्द्र ॥४॥ 
मानिसले पूजा गर्ने इन्द्रदेवले सम्पूर्ण ऐश्वर्य सङ्ग्रह गरे । उनी विभित्न कार्य सम्पन्न गर्छन् र ध्वनि 
गर्ने दुई अश्च गतिमान् बनाउँछन् । 

अधि यस्तस्थौ केशवन्ता व्यचस्वन्ता न पुष्टयै। 

वनोति शिप्राभ्यां शिप्रिणीवान् ॥५॥ 
लामा जगर हुने, विशाल कायायुक्त दुवै अश्वमा आरुढ इन्द्रदेव आफ्नो शारीरिक पुष्टिका निम्ति 
प्रतिष्ठित हुन्छन् । उनी बलिया दाह्वायुक्त भएर शत्रु विनाश गर्दछन् । । 

प्रास्तौदृष्वौजा क्रष्वेभिस्ततक्ष शुरः शवसा । क्रभुर्न क्रतुभिर्मातरिश्चा ॥६॥ 
शक्तिले सम्पन्न, अत्यन्त सुन्दर मरुत्हरूसँगै इन्द्रदेव यजमानद्वारा श्रेष्ठ रीतिले स्तुति गर्न योग्य 
छन्। उनी अन्तरिक्षमा निवास गर्दछन् । क्रभुदेवका कौशलले रथ रचना गरेझैं शूरवीर इन्द्रदेवका 
सामर्थ्यले विभिन्न वीरोचित कार्य पूरा गरेको छ। म 


वज्ने यश्चक्रे सुहनाय दस्यवेहिरीमशो हिरीमान्। अरुतहनुरद्धत॑ न रजः ॥७॥ 
इन्द्रदेव हरियो वर्णका लामो जगर भएका अश्वयुक्त र सुन्दर च्यापु भएका छन्, उनैले दुष्ट दस्यु 
संहार गर्न वज्र सिर्जना गरे । त्यो वज्र विलक्षण तेज र शक्तिसम्पन्न छ। 


अव नो वृजिना शिशीद्युचा वनेमानूचः । नाव्रल्वा यज्ञ क्रधग्जोषति त्वे ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव । हाम्रा सबै दुष्कर्मरूपी पाप नष्ट गर र हामी स्तुतिका प्रभावले उपासनारहित 
नास्तिकलाई पराजित गर्न सकौँ । स्तोत्ररहित यज्ञकर्मले तिमीलाई कहिल्यै आनन्दित गर्न सक्दैन । 


ञर््वा यत्ते त्रेतिनी भूद्य्ञस्य धूर्षु सद्मन् । सजूर्नावं स्वयशसं सचायोः ॥९॥ ततडील 
हे इन्द्रदेव । तिम्रा त्रेताग्निको ज्वाला यज्ञस्थलमा क्रत्विकहरूले प्रदीप्त गराउँदा तिमी ँ 
प्रसन्न भएर सबैलाई प्रेरित गर्दै यशस्वी नौकामा आरुढ होउ । 


श्रिये ते पुश्निरुपसेचनी भूच्छिये दर्विररेपाः । 

यया स्वे पात्र सिञ्चस उत् ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! दुधालु गाई तिम्रै कल्याणका लागि होञन् । तिमीले मधु लिएर जाने दर्वी नामको पात्र 
तिम्रा लागि शुद्ध र कल्याणकारी होस् । ॥ 

शत वा यदसुर्य प्रति त्वा सुमित्र इत्थास्तौदुदुर्मित्र इत्थास्तौत्। 

आवो यदस्युहत्ये कृत्सपुत्रै प्रावो यद्दस्युहत्ये कृत्सवत्सम् ॥११॥ 
हे सामर्थ्यवान् इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि यस किसिमले सुमित्रले सयौँ खालका स्तोत्र पाठ गरे । 
दुर्मित्रले पनि तिमीलाई स्तुति गरे । दस्यु वधका समयमा तिमीले कृत्सका पुत्र दुर्मित्र र सुमित्रलाई 
संरक्षण प्रदान गरेका थियौ । 
सूक्त  १०६  
क्राषि  भूतांश काश्यप । देवता  अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप् । 

उभा उ नून तदिदर्थयेथे वि तन्वाथे धियो वस्त्रापसेव । 

सध्रीचीना यातवे प्रेमजीगः सुदिनेव पक्ष आ तंसयेथे ॥१॥ 
है अश्चिनीकुमार हो  तिमीहरू दुवै निश्चय पनि हाम्रो आहुति र स्तोत्रको आकाङ्क्षा गर्दछौ । 
जुलाहाले लुगाको तान फैलाएभझैँ तिमीहरू दुवै हाम्रो स्तुति विस्तार गर्दछौ। यजमानले 
तिमीहरूलाई राम्रो स्तुति गर्दछन् । त्यसो भएकाले तिमीहरू दुवै सँगसँगै आओ । सूर्य र चन्द्रमाझैँ 

तिमीहरू दुवै खाद्य पदार्थ कल्याणकारी बनाउँछौ । 

उष्यरेव फर्वरषु श्रयेथे प्रायोगेव श्वात्र्या शासुरेथः । 

दूतेव हि ष्ठो यशमा जनेषु माप स्थातं महिषेवावपानात् ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । हलगोरुले देखिने गरी जमिनमा हलाको भारी बोकेर हिँडेझैँ तिमीहरू दुवै 
यज्ञकर्ता यजमानका नजिकै पुग्दछौ। रथमा नारिएका जोडा अश्चभँ धन दान गर्नका लागि 

९८३ 





स्तोताका नजिकै जान्छौ । दूतजस्तै तिमीहरू कीर्तिमान होओ । जलाशयभन्दा पर भैँसी नगएभैँ 
तिमीहरू दुई हामीभन्दा पर नजाओ । 
सांकयुजा शकुनस्येव पक्ष पश्चेव चित्रा यजुरा गमिष्टम्। 
अग्निरिव देवयोर्दीदिवांसा परिज्मानेव यजथः पुरुत्रा ॥३॥ 
चराका दुवै पँखेटा एकापसमा जोडिएभझौँ तिमीहरू दुई परस्पर आबद्ध छौ। दुई वय विलक्षण 
पशुझैँ तिमीहरू दुई हाम्रा यज्ञमा उपस्थित भएका छौ। देवत्वको आकाङक्षा गर्ने याजकका 
यज्ञाग्निजस्तै तिमीहरू दुवै दीप्तियुक्त छौ । सर्वत्र विचरण गर्ने दुवै पुरोहितजस्तै अनेकौँ स्थानमा 
सम्मानित हुन्छौ । 
आपी वो अस्मे पितरेव पुत्रोग्रेव रुचा नृपतीव तुर्य। 
इर्येव पुष्ट्यै किरणेव भुज्यै श्रुष्ठीवानेव हवमा गमिष्टम् ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो । मातापिताले पुत्रलाई माया गरेजस्तै हामीप्रति तिमीहरूको प्रीति रहेको छ। 
तिमीहरू दुवै अग्नि र सूर्यको जस्तै दीप्तिले सम्पन्न छौ । राजाजस्तै गतिमा शीघ्रतापूर्वक कार्य 
गर्दछौ । साधनसम्पन्न व्यक्तिले जस्तै पालनपोषण गर्दछौ । अन्न आदि उपभोग्य सामग्री सम्पादन 
गर्न प्रकाशजस्तै छौ । तिमीहरू दुवै शीघ्र गतिशील अश्वको जस्तै सुखपूर्वक यस यञ्चमा आओ । 
वंसगेव पूषर्या शिम्बाता मित्रेव ग्रता शतरा शातपन्ता । 
वाजेवोच्चा वयसा घर्म्येष्ठा मेषेवेषा सपर्याई पुरीषा ॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवै साँढेजस्तै स्वस्थ, सुन्दर र सुखदायक छौ । मित्र र वरुणजस्तै 
परस्पर यथार्थदर्शी, सयौँ किसिमका धनले युक्त र श्रेष्ठ कार्य गर्दछौ । बलशाली दुई अश्वजस्ता 
तिमीहरू अग्ला र बलसम्पन्न छौ। तिमीहरू चन्द्रसूर्यजस्तै तेजस्वी, भेडाजस्तै अन्न आदि सेवन 
गरेर सुगठित अङ्गप्रत्यङ्गले सम्पन्न छौ । 
सृण्येव जर्भरी तुर्फरीतू नैतोशेव तुर्फरी पर्फरीका । 
उदन्यजेव जेमना मदेरू ता मे जराय्वजरं मरायु ॥६॥ । 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू मदमत्त हात्ती नियन्त्रण गर्ने अङ्कुशभझैँ शत्रुहन्ता हौ । दुष्ट संहार 
गर्ने, राजपुरुषजस्तै हिंस्रक र विदारक छौ। तिमीहरू प्रजाको भरणपोषण गर्ने, जलमा उप्पन्न 
भएको रलजस्तै स्वच्छ, विजयशील, अति बलशाली र प्रशंसनीय छौ। हाम्रो बुढिएको, जीर्ण 
भएको र मरणशील शरीर तिमीहरू अजर र स्वस्थ गराओ । 
पज्रेव चर्चर जारं मरायु क्षद्मेवार्थेषु तर्तरीथ उग्रा। 
क्रभू नापत्खरमज्रा खरस्रुर्वायुर्न पर्फरत्क्षयद्रयीणाम् ॥७॥ 
हे पराक्रमी अश्चिनीकृमार हो ! गोडा हुने मानिस अर्कालाई पानीमा पारि तर्न सहायक भएझैँ 
तिमीहरू दुवै हाम्रा मरणशील शरीरलाई सङ्कटबाट मुक्त गरेर अभीष्ट उद्देश्यतर्फ उन्मुख गराउन 
 सक्छौ। बलसम्पन्न क्रभुहरूको जस्तै तिमीहरूले पनि वेगवान् रथ प्राप्त गरेका छौ । वायुजस्तै तीव्र 
गतिशील भएर सर्वत्र सञ्चरित हुँदै तिमीहरू शत्रुको सम्पदा लिएर हाम्रा नजिकै आओ । 
धर्मेव मधु जठरे सनेरू भगेविता तुर्फरी फारिवारम्। 
पतरेव चचरा चन्दनिर्णिङ्मनत्रङ्गा मनन्यार न जग्मी ॥८॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! महाबलीजस्त। तिमीहरू, आफ्ना पेटमा मधुर घिउ धारण गर। तिमीहरू 
धनका संरक्षक, शत्रुविनाशक र अति श्रेष्ठ आयुध धारण गर्ने हौ। तिमीहरू चरो उडेभझैँ 
सजिलैसित सर्वत्र गमन गर्दछौ र चन्द्रमाजत्तिकै आनन्ददायक छौ । स्तुति रुचाउने तिमीहरू दुवै 
मनका इच्छाले नै सिँगारिएर यज्ञमा उपस्थित हुन्छौ । 
बृहन्तेव गम्भरेषु प्रतिष्ठा पादेव गाधं तरते विदाथः । 
कर्णेव शाशुरनु हि स्मराथोशेव नो भजतँ चित्रमप्न ॥९॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! श्रेष्ठ पुरुषजस्तै तिमीहरू दुवै गम्भीर स्थानमा पनि गौरव प्राप्त गर्दछौ । पौरने 
गोडाजस्तै तिमीहरू जलको गहिराइ अनुभव गर्दछौ। कानजस्तै भएर स्तोताको मधर स्तुति 
सुन्दछौ । यञ्चको अङ्गजस्तै भएर हाम्रो अचको कर्म सेवन गर् । 


९०४ 





७. ०७ ! मध्वेरयेथे सारधेव गवि नीचीनबारे। 
स्वेदमासिष्विदाना क्षामेवोर्जा सूयवसात्सचेथे ॥१०॥ विल 
मौरीले मह जम्मा गरेझैँ तिमीहरू गाईका धुनमा महजस्तै दुध सञ्चय गराउँछौ। परिश्रमी 
किसानले मिहिनेत गरेर पसिना बगाएभैँ शीतका थोपाका रूपमा जल सेचन गर्दछौ । दुब्लाएका 
गाईले चरनमा जाँदा आहारा प्राप्त गरेझे तिमीहरू दुवै यज्ञमा आएर हविष्यात्ररूपी आहार ग्रहण 
गर । 
त्रध्याम स्तोमं सनुयाम वाजमा नो मन्त्र सरथेहोप यातम्। 
यशो न पक्वं मधु गोष्वन्तरा भूतांशो अश्चिनो काममप्राः ॥११॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू प्रार्थनायुक्त स्तोत्र बढाओ र हविष्ययुक्त अन्न हामीलाई प्रदान गर्  
तिमीहरू एउटे रथमा बसेर हाम्रो स्तोत्र सुन्न आओ। भूतांश त्रषिले यो स्तोत्र पाठ गरेर 
अश्चिनीकुमारको अभिलाषा पूरा गरेका छन् । 
सूक्त  १०७ 
क्रषि  आङ्गिरस दक्षिणा प्राजापत्या । देवता  दक्षिणा यजमान । छन्द  त्रिष्टुप् । 
आविरभून्महि माघोनमेषां विश्व जीवं तमसो निरमोचि । 
महि ज्योति पितृभिर्दत्तमागादुरु पन्था दक्षिणाया अदर्शि ॥१॥ 
साधक यजमानको सिद्धिका लागि इन्द्रदेवको विस्तृत तेज सूर्यका रूपमा प्रकट भयो र सम्पूर्ण 
घराचर जगत् अन्धकारबाट मुक्त भयो । पितृहरूले प्रदान गरेको सूर्यरूपी महान् ज्योति विराजमान 
भयो । दक्षिणा प्रदान गर्ने वा यज्ञको समाप्त गर्ने समय भयो । 
उच्चा दिवि दक्षिणावन्तो अस्थुर्ये अश्चवदाः सह ते सूर्येण। 
हिरण्यदा अमृतत्व भजन्ते वासोदाः सोम प्र तिरन्त आयुः ॥र॥ 
दानी मानिस स्वर्गका उच्च पदमा विराजमान हुन्छन् । अश्च दान गर्नेहरू सूर्यसित रमाउँछन् । सुन 
दान गर्नेले अमर पद पाउँछन् । हे सोम । वस्त्र आदि आङ ढाक्ने वा रक्षा गर्ने साधन तिमीलाई दान 
गर्ने सबैले तिमीबाट दीर्घायु प्राप्त गर्दछन् । 
दैवी पूर्तिर्दक्षिणा देवयज्या न कवारिभ्यो नहिते पृणन्ति। 
अथा नर प्रयतदक्षिणासोवद्यभिया बहवः पुणन्ति ॥३॥ 
देवतालाई श्रद्धाका भावनाले द्रव्य आदि दान गर्नाले पुण्यकर्मको वृद्धि हुन्छ। त्यो देवपूजाको 
विशिष्ट अङ्ग हो। यज्चीय भावनाले रहित व्यक्तिलाई यस्तो पुण्य प्राप्त हुँदैन, किनभने दुराचारीले 
प्राथना र हविष्यान्नले देवता सन्तुष्ट गराउँदैन । पवित्र भावनाले दक्षिणा दिने र पापकर्मबाट डराउने 
देवता खुसी बनाउँछन् ।  
रातधार वायुमर्क स्वर्विदं नृचक्षसस्ते अभि चक्षते हविः । 
सबै पृणन्ति प्र च यच्छन्ति सङ्गमे ते दक्षिणा दुहते सप्तमातरम् ॥४॥ 
सयौँ मार्गबाट प्रवाहित वायु, स्वर्गका प्राप्त गराउने आदित्य, अन्य सबै कल्याणकारी देवता र 
मानिसका लागि पनि हविष्यान्न अर्पित गर्न यजमान तयार हुन्छन् । देवतालाई सन्तुष्ट गर्ने र यञ्च 
हित ००७७ द्रव्य आदि दान गर्ने मानिसबाट दक्षिणा पाउन योग्य पात्र भनेका सात किसिमका 
। 


 देक्षिणावान्प्रथमो हत एति दक्षिणावान्प्रामणीरग्रमेति। 
तमेव मन्ये नृपति जनानां यः प्रथमो दक्षिणामाविवाय॥५॥ 
प्र पातालाई सर्वप्रथम आमन्त्रित गरिन्छ, उनीहरू नै प्रधान मानिन्छन्। दक्षिणादाता, दानी 
पालक मभक्ष भद्जुवा हुन्छन् । मानिसमध्ये सर्वप्रथम दक्षिणा प्रदान गर्नेलाई नै हामी सबैका 
कै राजाको संज्ञा दिनेछौं  


तमेव त्रषि तमु ब्रह्माणमाहुर्यञ्चन्यं सामगामुक्थशासम्। 
सर्वप्रथम टा ुक्रस्य तन्वो वेद तिम्रो यः प्रथमो दक्षिणया रराध॥६॥ । 
वेदमा । दक्षिणादातालाई शत्वञ्ञानी र ब्रह्माको संज्ञा दिइन्छ। उनै यज्ञाध्यक्ष सामगान कर्ता र् 
स्वेरूपका स्तोता पनि कहलाउँछन् । यस्ता दानी नै दीप्तिमान् एवं शुद्ध तथा पावन अग्निका तीनै 
साता हुन् र उनैले सर्वप्रथम अन्न आदिको दक्षिणा दिएर सबैलाई सन्तुष्टि प्रदान गर्दछन् 


९०५ 





दक्षिणाश्व दक्षिणा गां ददाति दक्षिणा चन्द्रमुत यद्धिरण्यम्। 
दक्षिणान्न वनुते यो न आत्मा दक्षिणां वर्म कृणुते विजानन् ॥७॥ 
दक्षिणाका रूपमा अश्च, गाई, स्वर्ण, रजत् आदि खुसी लाग्दो धन दान गर्ने र जीवनका लागि 
उपयोगी अन्न आदि दान गर्नेहरूका लागि यो पुण्यफल सुरक्षा कवचका रूपमा रहेर कष्ट र 
कठिनाइबाट रक्षा गर्ने हुन्छ। 
न भोजा मग्नुर्न न्यर्थमीयुर्न रिष्पन्ति न व्यथन्ते ह भोजाः । 
इद यद्विश्व भुवनं स्वश्वैतत्सवं दक्षिणैभ्यो ददाति ॥८॥ हुदैन 
उदारतापूर्वक दान दिने व्यक्ति कहिल्यै मृत्युका मुखमा पर्दैन र उसको दुर्गति हुँदैन । त्यस्तो व्यक्ति 
दुःख, कष्ट र पीडाबाट मुक्त रहन्छ। यस धर्तीमा रहेका सबै स्वर्गीय सुखका साधन सबै दक्षिणाकै 
रूपमा प्राप्त हुने गर्दछन् । 
भोजा जिग्युः सुरभिं योनिमग्रे भोज जिग्युर्वध्वँ१ या सुवासाः । 
भोजा जिग्युरन्तः पेयं सुराया भोजा जिग्युर्ये अहूताः प्रयन्ति ॥९॥ 
उदार दानीले दुध, घिउ प्रदान गर्ने असल गाई प्राप्त गर्छन् । उनले राम्रा लुगा लगाएका सुन्दर वधू 
प्राप्त गर्दछन् । औषधि आदिको रस प्राप्त गर्दछन् । धोका दिएर आक्रमण गर्ने शत्रुमाथि दानदाताले 
नै विजय प्राप्त गर्दछन् । 
भोजायाश्च सं मृजन्त्याशुँ भोजायास्ते कन्याई शुम्भमाना । 
भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृत देवमानेव चित्रम् ॥१०॥ 
दक्षिणा दाताले शीघ्र गतिमान् अश्च सजाएर भेटीका रूपमा चढाउँछन् । लुगागहनाले सजिएका 
सेवकसेविका उनलाई प्राप्त हुन्छन्। उनको आवासगृह कमलको फूलले भरिएको तलाउभैँ 
 स्वच्छ, निर्मल फूलले सजिएको र देवालयजस्तै पवित्र हुन्छ । 
भोजमश्चाः सुष्ठुवाहो वहन्ति सुवृद्रथो वर्तते दक्षिणायाः । 
भोज देवासोवता भरेषु भोजः शत्रून्त्समनीकेषु जेता ॥११॥ 
उत्तम तरिकाले वहन गर्ने अश्चले दातालाई लिएर जान्छ। दानीको रथ पनि गतिला पाङ्ग्रा हालेर 
बनाएको हुन्छ। युद्धका समयमा देवताले दाताकै संरक्षण गर्दछन् । युद्धभूमिमा दानदाताले नै 
शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्दछन् । 
सूक्त  १०८ 
क्राषि  पणि असुरसमूह सरमा देवशुनी । देवता  सरमा पणिसमूह । छन्द  त्रिष्टुप्। 
किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमानड् दूरे ह्यध्वा जगुरिः पराचै । 
कास्मेहितिः का परितक्म्यासीत्क्थं रसाया अतर पयांसि ॥१॥ 
हे सरमा ! कुन इच्छाले प्रेरित भएर तिमी यहाँ उपस्थित भयौ ? यो मार्ग त ज्यादै दुर्गम छ। 
आएका मार्गमा पछिल्तिर फर्केर हेत्यो भने यहाँ आउन सम्भव छैन। हामीसित भएका कुन वस्तु 
वा शक्तिका लागि तिमीले यहाँ आउनुपन्यो ? यस्ता घनघोर रातमा तिमी कसरी आयौ ? पानीरूपी 
रसप्रवाह कसरी पार गग्यौ ? 
इन्द्रस्य दूतीरिषिता चरामि मह इच्छन्ती पणयो निधीन्वः । 
अतिष्कदो भियसा तत्र आवतथा रसाया अतरं पयांसि ॥२॥ 
हे पणीहरू हो ! म इन्द्रदेवकी दूत बनेर यहाँ आएकी हुँ। तिमीहरूले एकत्र गरेको महिमाशाली 
गाईरूपी धन पाउने मेरो रहर छ। इन्द्रदेवका डरले मलाई आउन जलले बाये दियो। यसैले म 
रसप्रवाह पार गरेर आएको हुँ। 
कीदुङ्डिन्द्रः सरमे का दुशीका यस्येदं दूतीरसरः पराकात्। 
आ च गच्छान्मित्रमेना दधामाथा गर्वा गोपतिर्नो भवाति ॥३॥ 
हे सरमा ! तिम्रा स्वामी इन्द्रदेव कस्ता छन् ? उनको पराक्रम कस्तो छ ? उनको दृष्टि कस्तो छ । 
तिमी दूत बनेर त्यति यढाबाट यहाँ आएका इन्द्रलाई हामी मित्रका रूपमा स्वीकार गर्न तयार छौँ । 
हाम्रा गाई लिएर उनै तिनका संरक्षक मात्र होउन् । 


९०८६ 





नाहँ त॑ वेद दभ्यं दभत्स यस्येदं दूतीरसर 
अपराजेय न  गृहन्ति सवतो गभीरा हत भै  १ ॥४॥ 
कन्। तीव्र अकुई क ७००६५३०० यहाँसम्म आएँ । उनी सबैलाई पराजित गन ८५१५ 
वेग 
इन्द्रेदेवले न नै तिमीहरूलाई मरेर १५००० वेग रोक्न सक्दैनन् । हे पणी हो ! मेरा स्वा 
इमा गावः सरमे या ऐच्छः परि दिवो अन्तान्त्सुभगे पतन्ती । 
कस्त एना अव सृजादयुध्व्युतास्माकमायुधा सन्ति तिग्मा ॥५॥ 
हे सौभाग्यवती सरमा । तिमी द्युलोकको अन्तिम सीमादेखि यहाँसम्म आइपुगेर गाईको रहर गरेको 
छ्यौ तर कुनै पराक्रमीले युद्ध नगरीकनै खोसेर लैजान सक्ला र ? हामीसित पनि अनेकौँ खालका 
तिखा हतियार छन् । 
असेन्या वः पणयो वचांस्यनिषव्यास्तन्वः सन्तु पापीः । 
अधृष्ये व एतवा अस्तु पन्था बृहस्पतिर्व उभया न मृडात् ॥६॥ 
हे पणी हो ! तिमीहरूका कुरा सैनिकको गरिमाअनुसारका छैनन् । तिमीहरूको शरीर पापले 
भरिएको हुनाले बाण चलाउन नसक्ने, पराक्रमरहित छ, त्यसैले तिमीहरूको देवत्व प्राप्तिका लागि 
हिँड्ने बाटो जान नसकिने होला । बृहस्पतिदेवले तिमीहरूलाई सताञन् कि भन्ने कुरामा मलाई 
सन्देह छ। यदि तिमीहरू गाई फिर्ता गर्न तयार छैनौ भनेदेखि अगाडि सङ्कट मात्रै उभिएको होला । 
अयं निधिः सरमे अद्रिबुध्नो गोभिरश्चेभिर्वसुभिर्न्यष्टः । 
रक्षन्ति तं पणयो ये सुगोपारेकु पदमलकमा जगन्थ ॥७॥ 
हे सरमा । हाम्रा सम्पत्तिको यो कोष अद्रिबुध्न नामका पर्वतले सुरक्षा गरेको छ। त्यो गाई र अन्य 
धनसम्पदाले परिपूर्ण छ। संरक्षण गर्नमा समर्थ पणीहरूले नै यो कोष सुरक्षा गर्दछन् । गाईको 
आवाज सुनेर तिमी यहाँ आएको त व्यर्थ भयो । 
एह गमन्रृषयः सोमशिता अयास्योअङ्गिरसो नवग्वाः । 
त एतमूर्व वि भजन्त गोनामथैतद्वचः पणयो वमन्नित् ॥८॥ 
सोमपान गरेर प्रोत्साहित भएपछि नवीन मार्गबाट हिँडेर अङ्गिरा र अयास्य क्रषि यहाँ आइपुग्छन् र 
यी सबै गाई भाग लगाएर लैजान्छन् । हे पणी हो ! त्यस बेला तिमीहरूको अहङ्कार त्यसै चुर 
हुनेछ। 
एव च त्वं सरम आजगन्थ प्रबाधिता सहसा दैव्येन। 
स्वसारं त्वा कृणवै मा पुनर्गा अप ते गवां सुभगे भजाम ॥९॥ 
हे सरमा । देवताका बलकै डरले तिमी यहाँ आइछ्यौ, त्यसो हुँदा हामी दिदीबहिनीफैँ आफन्त 
ठान्दछौँ । तिमी यहाँबाट सोझै इन्द्रदेवकहाँ फिर्ता नजार। हे सौभाग्यवती ! तिमीलाई नै हामी 
गाईरूपी धनको भाग दिन तयार छौँ । 
नाहँ वेद भ्रातृत्व नो स्वसृत्वमिन्द्रो विदुरङ्गिरसश्च घोराः । 
गोकामा मै अच्छदयन्यदायमपात इत पणयो वरीयः ॥१०॥ 
हे पणी हो । म दाजुभाइ भन्ने भावनाको सम्बन्ध जान्दिनँ र मलाई कसैको दिदीबहिनी बन्नुपरेको 
पनि छैन । इन्द्रदेव र अत्यन्त भयङ्कर अङ्गिरस्ले नै यस विषयमा गर्नुपर्ने सबै कुरो जानेका छन् । 
यस ठाउँबाट यदि म इन्द्रकहाँ फिर्ता जानुपन्यो भने मैले भनेझै तिमीहरूमाथि आक्रमण गर्नेछन् । 
त्यसैले हे पणी हो । तिमीहरू यहाँबाट भागेर निकै टाढा जाओ । 
दूरमित पणयो वरीय उद्गावो यन्तु मिनतीत्रतिन । 
बृहस्पतिर्या अविन्दन्निगूदहाः सोमो ग्रावाण क्रषयश्च विप्राः ॥११॥ 
हे पणी हो  तिमीहरू यहाँबाट अति टाढा भाग । गाईले दुःख पाएका छन्, आफ्ना तेजले अन्धकार 
नाश गर्दै ती गाई पर्वतभन्दा माथि पुगून् । बृहस्पति, सोम, सोमरस पेल्ने ढुङ्गा, भ्रषि र मेधावीजले 
अति गोप्य तरिकाले तिमीहरूले लुकाइराखेका गाईका विषयमा जानकारी पाइसकेका छन् । 


९०७ 


व जि क क  








सूक्त  १०९ 
क्रषि  जुह् ब्रह्मजाया । देवता  विश्वदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 
तेञवदन्प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेकृपारः सलिलो मातरिश्वा । 
वीडुहरास्तप उग्रो मयोभूरापो देवीः प्रथमजा क्रतेन ॥१॥ 
. उनीहरूले पहिले ब्रह्म किल्विषका रूपमा सृष्टिका विषयमा चर्चा गरे । उग्र तपभन्दा पहिले दिव्य 
आप र सोमरूपी मूल एवं सक्रिय तत्त्व प्रकट भए । टाढा रहेका सूर्य, जल र वायु तेजसम्पन्न भए  
सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छदहृणीयमानः । 
अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदगिनिर्हाता हस्तगृद्या निनाय ॥२॥ 
सङ्घोच त्यागेर राजा सोमले पवित्र चरित्र भएकी ब्रह्मजाया बृहस्पतिलाई प्रदान गरे । मित्रावरुणले 
यो कार्य समर्थन गरे । त्यसपछि यञ्च सम्पन्न गराउने अग्निदेवले हातमा पक्रेर उनलाई अगाडि 
लिएर आए । 
हस्तेनैव ग्राद्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवोचन्। 
न दूताय प्रह्ये तस्थ एषा राष्ट्र गुपितँ क्षत्रियस्य ॥२३॥ 
हे बृहस्पतिदेव ! यिनलाई हातले स्पर्श गर्नु उचित नै हुनेछ। किनभने यिनी ब्रह्मजाया हुन् भनेर 
सबै देवताले भने। यिनलाई खोज्नका लागि दूत बनाएर पठाइएकाप्रति यिनको आसक्ति भाव 
थिएन । शक्तिशाली राजाको राज्य सुरक्षित रहेझैँ यिनको पनि चरित्रनिष्ठा अडिग रहेको छ। 
देवा एतस्यामवदन्त पूर्वे सप्तग्रषयस्तपसे ये निषेदुः । 
भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुधाँ दधाति परमे व्योमन् ॥४॥ 
तपस्यामा लागेका सप्तर्षिहरू र उहिलेका देवताले पनि यौ ब्राह्मणद्वारा ग्रहण गरिएको कन्या अति 
सामर्थ्यवान् छन् भनेर यिनका विषयमा घोषणा गरेका थिए । यिनले परम व्योममा दुर्लभ शक्ति 
धारण गर्दछिन् । 
ब्रह्मचारी चरति वेविषद्धिषः स देवानां भवत्येकमङ्गम्। 
तेन जायामन्वविन्दद् बृहस्पतिः सोमेन नीतां जुहवँप न देवाः ॥५॥ 
हे देवता हो  सर्वव्यापी बृहस्पतिदेव विरक्त भएर ब्रह्यचर्य नियम निर्वाह गर्दै सर्वत्र विचरण 
गर्छन् । उनी देवतासँग एकाकार छन् र देवताकै अङ्गअवयवजस्ता छन् । सबैभन्दा पहिले सोमका 
हातबाट जुलु प्राप्त गरेझैँ बृहस्पतिले यिनलाई प्राप्त गरे । 
पुनर्वै देवा अददुः पुनर्मनुष्या उत। 
राजानः सत्य कृण्वाना ब्रह्यजायां पुनर्ददु ॥६॥ 
देवता र मानिसले बारम्बार बृहस्पतिदेवलाई उनकी पली समर्पित गरे। सत्यनिष्ठ राजाले पनि 
चरित्रसम्पत्न उनको पली उनलाई प्रदान गरे । 
पुनर्दाय ब्रह्वाजायां कृत्वी देवैर्निकिल्बिषम् । 
उर्ज पृथिव्यां भक्त्वायोरुगायमुपासते ॥७॥ 
चरित्रनिष्ठ पली फेरि दिएर देवताले बृहस्पतिलाई दोषमुक्त गराए । त्यसपछि पृथ्वीको सर्वोत्तम 
अन्न विभाजन गरेर सबैले सुखपूर्वक यञ्चीय उपासना गर्न थाले । 
सूक्त  ११० 
क्रषि  जमदग्नि । देवता  आप्रीसूक्त । छन्द  त्रिष्टुप्। 
समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे देवो देवान्यजसि जातवेद । 
आच वह मित्रमहश्चिकित्वान्त्वं दूत कविरसि प्रचेताः ॥१॥ 
हे सबै प्राणीका हितैषि मित्र र अग्निदेव ! तिमी महान् गुणले सम्पन्न भएर प्रज्वलित होङ । कुशल 
याजकले निर्धारण गरेका यज्ञमण्डपमा देवता बोलाञ र यजन गर । तिमी श्रेष्ठ चेतनायुक्त, विद्वान् 
र देवताका दूत हौँ । 
तनूनपात्पथ क्रतस्य यानान्मध्वा समञ्जन्त्सवदय सुजिह्व । 
मन्मानि धीभिरुत यञज्ञमृन्धन्देवत्रा च कृणुद्यध्वरं नः ॥२॥ 
शरीरका रक्षक र श्रेष्ठ वाणी भएका हे अग्निदेव  तिमी सत्यरूप यज्ञको मार्ग वाणीका मिठासले 
खुसकत् । गर्दै हवि ग्रहण गर ! विचारपूर्वक ज्ञान र यञ्च देवताका लागि ग्रहण गरेर उनीहरूसम्म 
पुस्याइदरू  


९८०८ 





आजुद्वान ईड्यो वन्द्श्वा याह्यग्ने वसुभिः सजोषाः । 

त्वं देवानामसि यह्क होता स एनान्यक्षीषितो यजीयान् ॥३॥ 
देवता बोलाउने हे अग्निदेव । तिमी प्रार्थनायोग्य, वन्दनीय र वसुजस्तै प्रेम गर्ने हौ । तिमी देवताका 
होताका रूपमा यहाँ आएर उनीहरूकै लागि यञ्च गर  


प्राचीन बर्हि प्रदिशा पृथिव्या रसमा कू ते अग्रे अद्दाम्। 
व्यु प्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो अदितये कत ॥४॥ 

दिनको थालनीमा भूमि छोप्ने कुश ज्यादै उत्तम छ। यो देवता र अदितिले सुखपूर्वक बस्नका 

लागि योग्य छ। यसलाई यञ्चवेदी ढावनका लागि फिँजाइन्छ। 


व्यचस्वतीरुविंया वि श्रयन्ताँ पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । 

देवीद्वारो बृहतीर्विश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुप्रायणाः ॥५॥ 
पतिव्रता स्त्रीले पतिको उन्नति गराएभैँ देवत्वले सम्पन्न द्वारका रूपमा रहेका देवीहरू सबैले 
आवतजावत गर्नका लागि खाली ठाउँमा मार्ग प्रदान गर्ने हुनाले सजिलैसित देवत्व प्राप्त गर्न सक्ने 
हुन्छन्। 

आ सुष्वयन्ती यजते उपाके उषासानक्ता सदतां नि योनौ। 

दिव्ये योषणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशँ दधाने ॥६॥ 
यञ्चभागका अधिकारिणी उषा र रात्रि दुवै देवी मानिसका लागि विभिन्न किसिमका सुख प्रकट 
गर्दछन्। उनीहरू यज्ञस्थलमा आएर प्रतिष्ठित होञन्। ती दिव्यलोक वासिनी दुवै देवी अति 
गुणवती, श्रेष्ठ आभूषण आदिले शोभायुक्त, उज्ज्वल, तेजस्वी स्वरूप भएका र सौन्दर्य धारण गर्ने 
खालका छन् । 

दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यस मनुषो यजध्यै । 

प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीन ज्योति प्रदिशा दिशन्ता ॥७॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न होता, अग्निदेव र आदित्यगण सर्वश्रेष्ठ वेदमन्त्रका ज्ञाता र मानिसका लागि 
यज्ञ रचना गर्दछन् । उनी देवताको पूजा गर्न यज्ञीय अनुष्ठानका प्रेरक, कर्मकुशल, स्तुतिकर्ता हुन् र 
पूर्व दिशामा राम्रोसित प्रकाश प्रकट गराउँछन् । 

आनो यश भारती , मनुष्वदिह चेतयन्ती । 

तिस्रो देवीर्बहिरेदै स्योनं सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥८॥ 
भारती देवी हाम्रा यञ्चमा चाँडै आइदिञन् । यस यज्ञको कुरो बुझेर इडा देवी मानिसभौँ यहाँ 
आउन् र देवी सरस्वती पनि, चाँडै आउन्। सत्कर्मशील यी तीन देवीहरू यस यञ्चमा आएर 
सुखकारी आसनमा बसून् । 

यइमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैरपिंशद्भुवनानि विश्वा। 

तमद्य होतरिषितो यजीयान्देवं त्वष्यरमिह यक्षि विद्वान् ॥९॥ 
हे होता हो ! द्यावापृथिवीले उत्पादन गर्दछन् । उनलाई त्वष्टादेवले सजाए । तिमीहरू ज्ञानवान्, 
न७०५०७ र यज्ञशील छै। त्यसैले आज यस यञ्चमा उनै त्वष्टादेवको अर्चना उचित 

मले गर । 


उपावसुज म्मन्या समञ्जन्देवानां पाथ क्रतुथा हर्वीषि । 

वनस्पति शमिता देवो अगिनिः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥१०॥ 
हे यज्ञको स्तम्भरूपी यूपदेवता । तिमी आफ्नै सामर्थ्यले देवताका लागि अन्न आदि अन्य यजनीय 
पदार्थ असल तरिकाले ल्याएर उचित समयमा प्रस्तुत गर । वनस्पतिदेव, शमितादेव र अग्निदेव 
मधुर घिउ आदिका साथ यजनीय हविष्यात्रन सेवन गरुन् । 

सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमगिनिर्देवानामभवपुरोगाः । 

अस्य होतुः प्रदिश्युतस्य वाचि स्वाहाकृत हविरदन्तु देवाः ॥११॥ 
प्रदीप्त हुनासाथ अग्निदेवले यज्गीय भावना प्रकट गरे र देवताका अगुवा दूत बने । यस यज्ञका 
प्रमुख स्थानमा होताको भावनाअनुसार वेदका मन्त्र उच्चारण होञन्। स्वाहा शब्दसँगै यज्ञका 

अग्निमा समर्पित गरिएको हविष्यान्न देवताले ग्रहण गरुन् । 


९८९ 


पाक? 





सूक्त  १११ 
क्रषि  अष्ट्रदष्ट्र वैरूप । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् 
मनीषिणः प्र भरध्वं मनीषा यथायथा मतयः सन्ति नृणाम्। 
इन्द्र सत्यैरेरयामा कृतेभिः स हि वीरो गिर्वणस्युर्विदानः ॥१॥ 
हे स्तोता हो । जुन रूपमा मानिसका बुद्धिको स्तर बढ्दछ, उसैअनुसार तिमीहरू स्तुतिपाठ गर  
हामी असल स्तुतिले इन्द्रदेवलाई आफूतर्फ आकृष्ट गर्दछौँ । शूरवीर र ज्ञानवान् इन्द्रदेव स्तोत्रको 
अभिप्राय जानेर स्तोता साधकलाई माया गर्नेछन् । 


क्रतस्य हि सदसो धीतिरद्यौत्सं गार्ष्टेयो वृषभो गोभिरानट्। 

उदतिष्ठत्तविषेणा रेण महान्ति चित्सँ विव्याचा रजाँसि ॥२॥ माईको 
अन्तरिक्ष धारण गर्ने इन्द्रदेव प्रकट हुन्छन्। तरुण गाईका गर्भबाट उत्पन्न साँढे गाईसँगै मिलेभँ 
इन्द्रदेव सर्वत्र व्याप्त छन्। गर्जनका साथै उनी सबैभन्दा माथि विराजमान हुन्छन् र विस्तृत 
लोकहरूमा पनि व्याप्त हुन्छन् । 


इन्द्र किल श्रुत्या अस्य वेद स हि जिष्णुः पथिकृत्सूर्याय । 
आन्मेनां कुण्वन्नच्युतो भुवद्गो पतिर्दिवः सनजा अप्रतीत ॥२॥ 
यस स्तोत्रको लक्ष्य इन्द्रदेव नै हुन् । विजयशील पनि उनै हुन् र उनैले सूर्यदेवको मार्ग पनि प्रशस्त 
गराएका हुन् । अविनाशी र विजयी इन्द्रदेवले सेना उत्पन्न गरे र त्यसपछि यज्ञमा प्रवेश गरे । 
स्वर्गका अधिपति र गाईका संरक्षक उनै हुन् । उनी शाश्वत र सर्वाधिक सामर्थ्यशाली छन् । 
इन्द्र मह्वा महतो अर्णवस्य व्रतामिनादङ्गिरोभिर्गुणानः । 
पुरूणि चिन्नि तताना रजांसि दाधार यो धरुणं सत्यताता ॥४॥ 
अङ्गिराहरूले स्तुति गर्दा प्रसन्न भएर इन्द्रले जल भरिएको मेघ आफ्ना सामर्थ्यले भताभुङ्ग गरे । 
उनैले जलराशि निर्माण गरे । द्युलोकलाई धारण गर्ने शक्ति प्रदान गरे । 
इन्द्रो दिवः प्रतिमानं पृथिव्या विश्वा वेद सवना हन्ति शुष्णम्। 
महीं चिदद्यामातनोत्सूर्येण चास्कम्भ चित्कम्भनेन स्कभीयान् । ।५॥ 
इन्द्रदेव द्युलोक र भूलोक दुवैका अधिपति हुन्। उनी समस्त यज्ञका ज्ञाता पनि हुन् । उनी 
जलप्रवाहमा बाधक शुष्णलाई विनाश गर्दछन्। उनी सूर्यदेवद्वारा व्यापक आकाश र धर्तीलाई 
आलोकित गराउँछन् । सर्वश्रेष्ठ धारकका रूप मानिएका उनले स्तम्भद्वारा अन्तरिक्षलाई माथि 
धारण गरेका छन् । 
त्ज्नेण हि वृत्रहा वृत्रमस्तरदेवस्य शूशुवानस्य माया। . 
वि धृष्णो अत्र कृषता जघन्थाथाभवो मघवन्बाह्वोजाः ॥६॥ . 
हे इन्द्रदेव !  वृत्रहन्ता हौ । तिमीले नै वज्जका प्रहारले वृत्रासुर संहार गरेका थियौ । हे इन्द्रदेव 
 खै हेरर इयर बढ्दै आउँदा त्यसको कुटिल माया समर्थ वज्जले तिमीले नष्ट 





गरायौ । हे ऐश्व इन्द्रदेव ! तिमी पराक्रमले सम्पन्न भयौ । 


सचन्त  सूर्यण चित्रामस्य केतवो रामविन्दन्। 
आ यन्नक्षत्रै ददृशे दिवो न पुनर्यतो नकिरद्धा नु वेद ॥७॥ 
उषाहरू सूर्यदेवसँगै रहँदा सूर्यको किरण विलक्षण वर्णमा शोभायमान भइरहेको हुन्छ। अनि फेरि 
७०५० नक्षत्र देखिन छोडेपछि सर्वत्रगामी सूर्यदेवको मर्म कसैले पनि बुझेर सक्दैन भन्ने कुरो 
सत्य हो। 
दूरंकिल प्रथमा जग्मुरासामिन्द्रस्य याः प्रसवे सस्नुरापः । 
क्व स्विदग्रे क्व बुध्न आसामापो मध्यं क्व वो नूनमन्तः ॥८॥ 
इन्द्रदेवका निर्देशले प्रवाहित जल तत्त्व प्रारम्भिक स्थितिमा नै अति दढा पुगेको थियो । हे आपः ! 
 पहिलो थालनीको कहाँ हो ? मूलभाग कहाँ छ ? मध्यभाग कहाँ छ ? र अन्तिम भाग कहाँ 
छखै? 
सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानौँ आदिदेताः प्र विविज्रे जवेन । 
मुमुक्षमाणा उत या मुमुन्रेषधेदेता न रमन्ते नितिक्ताः ॥९॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृत्रासुरले रोकेका जलधारा तिमीले मुक्त गराउँदा तिनीहरू अति वेगपूर्वक सर्वत्र 


९९० 





प्रवाहित हुन लागे। तिमीले आफ्ना 
॥७ ७,  अजि जल स्वच्छ जल 
भयो । एका ठाउंमा अडिन पनि सकेन । भलाषाले जल खोल्दा स्वच्छ जल तीव्र वेगले प्रवाहित 
सध्रीचीः सिन्धुमुशतीरिवायन्त्सनाज्जार 


एकापसमा सँगसँगै बग्ने नदी मायाजालमा तपा इन्द्र पूर्वीः ॥१०॥ 
गरेर उनको सहर भत्काउने इन्द्रदेव सबै 


पृथ्वीका विभिन्न ऐश्वर्यसम्पदा, मधुर स्तोत्र र उत्तम आवास उपलब्ध होस् । 


क्रषि  नभ प्रभेदन बैरी र 
 झ ॥ ॥ 
इन्द्र पिब प्रतिकाम सुतस्य प्रातः सावस्तव हि पूर्वपीकि। होल 
हर्षस्व हन्तवे पि र शत्रुनुक्थेभिष्टे वीर्यार प्र ब्रवाम ॥१॥ 
हे हु इद । पेलेर तयार सोमरस तिमी मन लागेजति खाङ । बिहानीपख तयार हुने सोम 
सबैभन्दा पहिले किमले ने खान योग्य हुन्छ। हे शूरवीर इन्द्रदेव ! तिमी शत्रु संहार गर्न उत्साहित 
होङ । तिम्रा पराक्रमी कर्मको बयान हामी वेदमन्त्रले गर्नेछौँ । 
यस्ते रथो मनसो जवीयानेन्द्र तेन सोमपेयाय याहि। 
तूयमा ते हरयः प्र द्रवन्तु येभिर्यासि वृषभिर्मन्दमान ॥२॥ 
हे इन्द्र ! मनको गतिभन्दा तेज रूपमा चल्ने रथमा सोमपान गर्न यहाँ आ । आनन्द र सहयोग 
प्रदान गर्ने हरिया अश्वमा तिमी तीव्र वेगका साथ हामीकहाँ आउ । 
हरित्वता वर्चसा सूर्यस्य श्रेष्ठै रूपैस्तन्वं स्पर्शयस्व । 
अस्माभिरिन्द्र सखिभिर्हुवानः सध्रीचीनो मादयस्वा निषद्य ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव !। तिमी सुनौला सूर्यको तेजजस्तै श्रेष्ठतम स्वरूपमा शरीर सजाञ । हामी मित्रले 
 आहवान गर्दा देवताहरूसँग यञ्चमा प्रतिष्ठित भएर सोमपानले आनन्दित हो । 
स्य त्यत्ते महिमानं मदेष्विमे मही रोदसी नाविविक्ताम् । 
तदोक आ हरिभिरिन्द्र युक्तैः प्रियेभिर्याहि प्रियमनत्नमच्छ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमपान गरेर प्रोत्साहित भएपछि द्यावापृथिवीले पनि धारण गर्न नसक्ने गरी तिम्रो 
महिमा गाउँछौँ । आफ्ना प्रीतियुक्त अश्व रथमा जोडेर स्नेहयुक्त अन्न र सोमयुक्त यज्ञसामग्रीको लक्ष्य 
लिएर तिमी हाम्रा यज्ञस्थलमा आउ । 
 यस्य शश्वचत्पपिवाँ इन्द्र शत्रूननाकृत्या रण्या चकर्थ। 
स ते पुरन्धिं तविषीमियर्ति स ते मदाय सुत इन्द्र सोम ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । जसको सोमपान गर्दाखेरि तिमी आश्चर्यजनक युद्धमा काम लाग्ने सामर्थ्यले हर्षित 
भएर बारम्बार शत्रु संहार गर्दछौ, ती यजमान नै तिम्रा लागि अभीष्ट स्तोत्रले प्रेरित गर्दछन् । तिम्रै 
खुसीका लागि सोमरस पेलिएको हो । 
इद ते पात्र सनवित्तमिन्द्र पिबा सोममेना शतक्रतो । 
पूर्ण आहावो मदिरस्य मध्वो यं विश्व इदभितर्यन्ति देवाः ॥६॥ 
सयौँ यज्ञ गरिसकेका हे इन्द्रदेव ! उहिलेदेखिका सोमपात्रमै तिमी सोमपान गर । तिनको अभिलाषा 
सारा देवताले पनि गर्दछन् । ती पात्र प्रोत्साहन दिने खालको मिठो सोमरसले भरिएका छन् । 
विहित्वामिन्द्र पु का नासो  . कने । 
अस्माक ते मधुमत्तमानीमा भुवन्त्सवना तषु हेय ॥०॥ 
हे अभीष्ट वर्षा गराउने इन्द्रदेव ! हविष्यान्न समर्पित गर्दै यजमानहरू विभिन्न किसिमले तिम्रो स्तुति 
गर्दछन् र सोमपानका लागि आहवान गर्दछन् । हाम्रो यो यज्ञकर्म तिम्रा लागि नै मधुर सोमरस युक्त 
छ। यसैबाट चाहिएजति आनन्द प्राप्त गर । 
प्रतइन्द्र १७०४ म मृत वीर्या वो प्रथमा सवा त 
श्रथायो अ 
हे इन्द्रदेव ॥००००० नै तिमीले गरेका पराक्रमपूर्ण प्रदर्शनका महिमाको वर्णन हामी गर्दछौँ । 
जल वर्षाका लागि तिमीले मेघलाई वज्रले भत्कायौ र स्तोताका लागि गाई प्राप्त गर्न सजिलो 
बनायौ ।  


९९१ 





कनाललाणपतव 
भयआानमीन्यमाममनबसातसाममममममसनिलालाह बी 





नि षु सीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् । 

न ग्रते त्वक्क्रियते किचनारे महामक मघमञ्चित्रमर्च ॥९॥  
सङ्घका अधिपति हे इन्द्रदेव । तिमी स्तोताका बीचमा स्तोत्र सुन्नका लागि विराजमान छौ। 
विद्वान्हरू तिमीलाई सबैभन्दा उत्तम ज्ञानले सम्पन्न ठान्दछन् । नजिकै वा टाढाकै पनि जुनसुकै 
अनुष्ठान तिमीविना पूरा गर्न सम्भव छैन । हे वैभवशाली इन्द्रदेव ! हाम्रो स्तुति तिमी विभित्न रूपले 
विस्तृत गरा । 

अभिख्या नो मघवन्राधमानन्त्सखे बोधि वसुपते सखीनाम्। 

रणं कृधि रणकृत्सत्यशुष्माभक्ते चिदा भजा राये अस्मान् ॥१०॥ 
हे वैभवशाली इन्द्रदेव । हामी याजकलाई तिमी तेजस्वी बना । धनका अधिपति र मित्रजस्ता हे 
इन्द्रदेव ! मित्रताको भावनाले युक्त भएर हाम्रो स्तुति बुझ । युद्धकलामा कुशल हे इन्द्रदेव । सत्य 
ने तिम्रो बल हो, हामीलाई दुर्लभ ऐश्वर्य प्रदान गर । 


सूक्त  ११३ 
क्रषि  शत प्रभेदन वैरूप । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप् । 
तमस्य द्यावापृथिवी सचेतसा विश्वेभिर्देवैरनु शुष्ममावताम्। 
यदैत्कृण्वानो महिमानमिन्द्रियं पीत्वी सोमस्य क्रतुमाँ अवर्धत ॥१॥ 
समस्त देवतासँगै चेतन द्यावापृथिवीले इन्द्रदेवका सामर्थ्यको रक्षा गरुन् । महान् कार्य सम्पन्न गर्ने 
इन्द्रदेव आफ्ना सामर्थ्यले महिमा प्राप्त गर्दै सोमपान गरेपछि वृद्धि हुन्छन् । 


तमस्य विष्णुर्महिमानमोजसांशु दधन्वान्मधुनो वि रप्शते। 
देवेभिरिन्द्रो मघवा सयावभिर्वत्रै जघन्वाँ अभवद्वरेण्यः ॥२॥ 
विष्णुदेवले मधुर सोमरसको अंश प्रेरित गरे । यसका ओजबाट विकसित इन्द्रदेवको महिमा अनेक 
किसिमले स्तुतिगान गरिन्छ। ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवले सहायक देवतासँग एकत्र भएर वृत्रासुरको 
संहार गरेर सर्वश्रेष्ठ पद प्राप्त गरे । 
वृत्रेण यदहिना बिभ्रदायुधा समस्थिथा युधये शंसमाविदे । 
विश्वे ते अत्र मरुतः सह त्मनावर्धन्नुग्र महिमानमिन्द्रियम् ॥३॥ 
सङ्ग्रामका लागि आयुध धारण गर्ने इन्द्रदेव प्रतिरोध गर्न वृत्रासुर शत्रुसित युद्ध गर्छन् । त्यस बेला 
बढिरहेका उनका ख्यातिको वर्णन सबैले गर्दछन् । हे पराक्रमी इन्द्रदेव । यस्ता बेलामा तिम्रो महान् 
सामर्थ्य र महिमा सबै मरुत्हरूले बढाउँछन्  
जज्ञान एव व्यबाधत स्पृधः प्रापश्यद्दीरो अभि पौँस्यं रणम्। 
अवृश्वदद्रिमव सस्यदः सृजदस्तभ्नान्नाक स्वपस्यया पृथुम् ॥४॥ 
जन्मकालदेखि नै शत्रुलाई दुःख दिने वीर पराक्रमी इन्द्रदेव सङ्ग्रामका विषयको विचार गर्दै 
आफ्नो शौर्य बढाउँछन् । उनले जल वर्षा गराउन मे छिन्नभिन्न गराए र सँगै प्रवाहित हुने जलधारा 
ओरालोतिर बगाए । उनले आफ्ना कर्मका कौशलले व्यापक स्वर्ग पनि स्थिर गराए । 
आदिन्द्र सत्रा तविषीरपत्यत वरीयो द्यावापृथिवी अबाधत। 
अवाभरदधृषितो वज्रमायसं शेवं मित्राय वरुणाय दाशुषे ॥५॥ 
इन्द्रदेव विशाल शत्रुसेनातर्फ अचानक कुदे। आफ्ना विशेष महत्ताले उनले द्युलोक र भूलोक 
नियन्त्रित गरे । दानशील मित्रावरुणलाई सुख प्रदान गर्ने वज्रास्त्र इन्द्रदेवले शत्रु संहार गर्नका लागि 
विकराल रूपमा लिए । 
इन्द्रस्यात्र तविषीभ्यो विरप्शिन क्रघायतो अरंहयन्त मन्यवे । 
वृत्रै यढुग्रो व्यवृश्वदोजसापो बिभ्रत॑ तमसा परीवृतम् ॥६॥ 
इन्द्रदेव विभिन्न किसिमले भयङ्कर गर्जना गर्दै शत्रु संहार गर्दछन् । उनका पराक्रमको उद्घोष गर्दै 
जल प्रवाहित भयो । बलशाली वृत्रासुरले अन्धकारमा जल थुनेर राखेको थियो, तर महान् तेजस्वी 
इन्द्रदेवका आफ्ना सामर्थ्यले वृत्रासुर संहार गरे । 
या वीर्याणि प्रथमानि कर्त्वा महित्वेभिर्यतमानौ समीयतुः । 
ध्वान्त तमोशव दध्वसे हत इन्द्रो मह्वा पूर्वहूतावपत्यत ॥७॥ 
आआफो सामर्थ्य र वीरता प्रदर्शन गर्दै इन्द्रदेव र वृत्रासुर क्रोधित भएर आपसमा युद्ध गर्न लागे । 


९९२ 


न 


? 


वृत्रासुरको संहारसँगै भयङ्कर अन्धकार विनाश भयो । वीरको गणना गर्ने बेलामा सबैभन्दा पहिले 
इन्द्रदेवको नाम लिनुपर्ने उनको विशेषता छ। 


विश्वे देवासो अध वृष्ण्यानि तेशवर्धयन्त्सोमवत्या वचस्यया । 
रद्ध वृत्रमहिमिन्द्रस्य हन्मनागिनर्न जम्भैस्तृष्वत्रमावयत् ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव ! वृत्रहनन गरिसकेपछि सब्रै याज्चिक र स्तोता, सोमसहित स्तुति गर्दै तिम्रो सामर्थ्य 


बढाउन लागे । इन्द्रदेवका वज्जका प्रहारले प्रताडित दुर्द्ध्ष वृत्रासुरको विनाश हुनाल दुनियाँले 
प्रसन्नतापूर्वक अग्निदेवले हविष्यात्र ग्रहण गरे ।  


भूरि दक्षेभिर्वचनेभिर्त्नववाभि सख्येभिः सख्यानि प्र वोचत। 

इन्द्रो धुनिँ च चुभुरि च दम्भयञ्छुद्धामनस्या भृणुते दभीतये ॥९॥ 
हे स्तोता हो ! इन्द्रदेवले मित्रभावले श्रेष्ठ कार्य सम्पन्न गरेका हुन् । उनको स्तुति श्रेष्ठतम वाक्य र 
बन्धुत्वका भावले वेदमन्त्रद्वारा गर । इन्द्रदेवले दभीति नरेशका लागि धुनी र चुमुरी नामका राक्षस 
संहार गरे । उनी श्रद्धायुक्त श्रेष्ठ स्तुति सुन्दछन् । 

त्वं पुरूण्या भरा स्वश्व्या येभि्मसै निवचनानि शंसन्। 

सुगेभिर्विश्वा दुरिता तरेम विदो षु ण उर्विया गाधमद्य ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीले स्तोत्र पाठ गर्ने बेलामा विपुल सम्पत्ति र श्रेष्ठ अश्वयुक्त ऐश्वर्यको आशा गरेका 
थियौँ । हामीलाई त्यो सबै प्रदान गर । उनै श्रेष्ठ ऐश्वर्य अथवा स्तोत्रले हामी सबै खालका अनिष्ट 
निवारण गर्नेछौँ । हामीले आज निर्माण गरेका स्तोत्र तिमी प्रीतिपूर्वक स्वीकार गर । 

सूक्त  ११४ 
व्राषि  सञ्चि वैरूप अथवा घर्म तापस । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

घर्मा समन्ता त्रिवृत व्यापतुस्तयोर्जुष्टि मातरिश्वा जगाम । 

दिवस्पयो दिधिषाणा अवेषन्विदुर्देवाः सहसामानमकम् ॥१॥ 
चारैतिर अग्निदेव र आदित्यदेव आलोकित भएर तीनै लोक व्याप्त गराए । अन्तरिक्षमा रहेका 
वायुदेवले उनीहरूको प्रसन्नता प्राप्त गरे। सम्पूर्ण तेजले युक्त स्तुत्य सूर्यदेवको तेज देवताले 
उपलब्ध गर्दा उनले तीनै लोक संरक्षण गर्न अन्तरिक्षमा जल रचना गरे । 

तिस्रो देष्य्यय निर्कातीरुपासते दीर्घश्रुतो वि हि जानन्ति वह्दयः । 

तासां नि चिक्युः कवयो निदान परेषु या गुद्येषु व्रतेषु ॥२॥ 
साधकहरू पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकमा रहेका अग्नि, वायु र सूर्यदेवलाई हविष्यान्न समर्पित गर्दै 
उपासना गर्दछन् । कोर्तिवान् अग्निदेवको परिचय देवताले प्राप्त गर्छन्। विद्वान् साधक, 
अग्निदेवका मूल उपत्तिका ज्ञाता हुन् । परम गोप्य व्रतको मूल कारण पनि उनेले जान्दछन् । 

चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्तै। 

तस्यां सुर्पणा वृषणा नि पेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ॥२॥ 
एउटा यञ्ञवेदी चार कुना भएको छ। त्यसको स्वरूप श्रेष्ठ र घिउ आदिले चिल्लो भएको छ। 
श्रेष्ठ यज्ञले सामग्रीरूपी वस्त्र धारण गर्दछ। यजमान र पुरोहितरूपी दुई वटा चरा विराजमान 
भएपछि यञ्चवेदीमा अग्नि आदि देवशक्तिले आआफ्नो हविष्यको भाग ग्रहण गर्दछन् । 

एक सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इद विश्व भुवन वि चष्टे। 

त॑ पाकेन मनसापश्यमन्तितस्तँ माता रेढिह स उ रिढिह मातरम्॥४॥ 
एउटा पक्षी ब्रह्लाण्डरूपी समुद्रमा सञ्चार गर्दै प्रवेश हुन्छ। त्यसैले समस्त संसार विशिष्ट रूपले 
हेर्दछ। त्यस प्राणवायुलाई उपासना आदि गर्दै प्रखर बुद्धिले हामी नजिकेबाट देख्दछौँ । त्यसको र 
मातारूपी वाणीको मिलन हुने स्थितिमा माताले प्रेमपूर्वक त्यसको आस्वादत गरिन् र निश्चित पनि 


त्यो माताका स्नेहले युक्त भयो । 
सुपर्ण विप्राः कवयो वचोभिरेक सन्त बहुधा कल्पयन्ति । 
छन्दासि च दधतोअध्वरेषु ग्रहान्त्सोमस्य मिमते द्वादश ॥५॥ 
श्रेष्ठ पालनकर्ता अद्वितीय परमेश्वरका सम्बन्धमा मेधावीहरू विभिन्न दृष्टिकोणले कल्पना गर्दछन् । 
कहर तिता विविध छन्दको उच्चारण गर्दै बाह्र किसिमका उपांशु, अन्तर्यामा आदि सोमपात्रको 
णग छन्  


२९९३ 








षदत्रिशाँश्र चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम्। 
यज्ञ विमाय कवयो मनीष त्रक्सामाभ्यां प्र रथ वर्तयन्ति ॥६॥ 
चालीस किसिमका सोमपात्रलाई मेधावीहरू बाह्र किसिमका छन्दमा आब मन्त्रको उच्चारण 
गर्दै स्थापित गर्दछन् । यस किसिमले विचारपूर्वक यज्ञको अनुष्ठान गरेर ग्रक र सामद्वारा यज्ञीय 
रथ गतिवान् गराउँछन् । 
चतुर्दशान्ये महिमानो अस्य त॑ धीरा वाचा प्र णयन्ति सप्त । 
आफ्नान तीथँ क इह प्र वोचद्येन पथा प्रपिबन्ते सुतस्य ॥७॥ 
यज्ञरूपी परमेश्वरका चौध वटा महिमारूपी भुवन छन्। सात वटा होताले स्तोत्र उच्चारण गरेर 
यज्ञीय कार्य सम्पन्न गराउँछन् । देवताहरू पनि सोमपान गर्ने विश्वव्यापी पवित्र यज्ञमार्गको वर्णन 
गर्न यस लोकमा को समर्थ होला ? 
सहस्रधा पञ्चदशान्युक्था यावद् द्यावापृथिवी तावदित्तत्। 
सहस्रधा महिमानः सहस्र यावद् ब्रह्म विष्ठितँ तावती वाक्॥०॥ हातै 
पन्ध्र हजार उक्थरूपी मन्त्र छन् । द्यावापृथिवीजस्तै ती मन्त्र पनि विस्तृत महिमाशाली छन् । हजारौ 
किसिमको मन्त्रको महान् सामर्थ्य छ। स्तोत्र अनन्त भएभेँ वाणीको महिमा पनि अपार छ। 
कश्छन्दसां योगमा वेद धीरः को धिष्ण्यां प्रति वाच पपाद । 
कमृत्विजामष्टम शूरमाहुर्हरी इन्द्रस्य नि चिकाय कः स्वित् ॥९॥ नि 
सम्पूर्ण छन्दविद्या राम्रोसित जानेको ज्ञानी को होला ? मूल वाक्यको रचना कुन ज्ञानीले बु 
छ ? सात होताभन्दा माथि आठौँ ब्रह्मा हुन सक्ने प्रमुख पुरुष को होला ? इन्द्रदेवका दुई घोडालाई 
कसले राम्ररी देखेको र बुझेको होला ? 
भूम्या अन्त पर्येके चरन्ति रथस्य धूर्षु युक्तासो अस्थुः । 
श्रमस्य दायं वि भजन्त्येभ्यो यदा यमो भवति हर्म्ये हितः ॥१०॥ 
कतिपय अश्व भूलोकको सीमाबाट अन्तरिक्षसम्म विचरण गर्दछन् भने कतिपय रथका धुरामा नै 
जोतिएका हुन्छन् । यिनको थकाइ मेटाउन सारथी सूर्यका रथमा विराजमान भएपछि देवताहरू 
आहारा दिन्छन् । 
सूक्त  ११५ 
क्राषि  उपस्तुत वार्ष्टिहव्य । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप् शक्वरी । 
चित्र इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षथो न यो मातरावप्येति धातवे । 
अनूधा यदि जीजनदधा च नु ववक्ष सद्यो महि दूत्य चरन् ॥१॥ 
शिशु अवस्थाबाट सोझै युवक हुने गरेका अग्निदेवको क्रम ज्यादै अदभुत छ। उनी उत्पन्न भएपछि 
आफ्ना स्तनविनाका दुवै मातासँग दुध खान गइरहँदैनन्, बरु त गतिलो दूतको भूमिका निर्वाह गर्न 
थालेर सोझै देवताकहाँ हवि पुन्याउँछन् । 
अगिनर्ह नाम धायि दन्नपस्तमः सं यो वना युवते भस्मना दता । 
अभिप्रमुरा जुद्वा स्वध्वर इने न प्रोथमानो यवसेवृषा ॥२॥ 
असल कर्म गर्ने र दाताका रूपमा रहेकालाई यजमानले अग्नि भन्ने नाम तोकिदिए । उनै अग्नि 
ज्वालारूपी दाँतले गजबसित वन खान्छन् । बलिया साँढेले घाँस खाएभझौँ उनी जुहु नामका राम्रो 
पात्रमा समर्पित हवि खान्छन् । 
त॑ वो विं न द्वुषद देवमन्धस इन्दु प्रोथन्त प्रवपन्तमर्णवम्। 
आसा वह्ि न शोचिषा विरण्शिन महिव्रतँ न सरजन्तमध्वनः ॥२॥ 
हे स्तोता हो  रुखमा आश्रय पाउने चरोझैँ अरणीका आश्रित, यु अन्नदाता, ध्वनि निकाल्दै 
वन डढाउने, जलयुक्त, मुखले हवि बोक्ने, तेजले महान् बनेका, महत्त्वपूर्ण कर्मको निर्वाह गर्ने र 
सूर्यझैँ मार्ग देखाउने अग्निदेवलाई प्रार्थना गर । 
वि यस्य ते जरयसानस्याजर धक्षोर्न वाता परि सन्त्यच्युताः । 
आ एण्वासो युयुधयो न सत्वनं त्रितं नशन्त प्र शिषन्त इष्टये ॥४॥ 
हे अविनाशी अग्निदेव ! डढाउने काम गर्दा तिमीलाई चारै तिरबाट वायुले सञ्चालन गराउँछन् । 
क्रास्विकहरू गतिशील योद्धाभैँ यज्ञ गर्दै तिम्रो स्तुतिगान गर्दछन् र तिमीलाई छेकेर उपस्थित 
हुन्छन् । तीनै कालका यज्ञमा, तीनै लोकमा व्याप्त, बलसम्पन्न तिमीलाई उनीहरूले फेला पार्दछन् । 


९९४ 





स इदग्नि कण्वतमः कण्वसखार्य परस्यान्तरस्य तरुषः । 
अग्नि पातु गृणतो अग्नि सूरीनगिनिर्ददातु तेषमवो नः ॥१॥ 
अग्निदेव सर्वाधिक ध्वनि गर्दै र दाढा वा नजिकका शत्रु नाश गर्दछन् । शब्द उच्चारण गर्दै पाठ 


गर्नेहरूका लागि अग्निदेव मित्रजस्तै संरक्षक हुन् । अग्निदेवले हामीलाई अन्न र सुरक्षा प्रदान 
गरुन्। म 


वाजिन्तमाय सद्यसे सुपित्र्य तृषु च्यवानो अनु जातवेदसे । 

अनुद्रे चिद्यो धृषता वरं सते महिन्तमाय धन्वनेदविष्यते ॥६॥ 
श्रेष्ठ पितृभावयुक्त, प्रचुर अन्न प्रदाता, विपुल सामर्थ्ययुक्त, सर्वोत्तम ज्ञाता हे अग्नि ! तिम्रो स्तुति 
गर्नका लागि हामी शीप्रतापूर्वक तत्पर भएका छौँ। सङ्कटकालका स्थितिमा महापराक्रमी 
सामर्थ्यले धनुषबाण लिएर तिमी संरक्षण प्रदान गर्दछौ। यस्ता पूजनीय, सर्वश्रेष्ठ दाता 
अग्निदेवलाई हामी असल यञ्च सामग्री समर्पित गर्दछौँ । 


एवागिनर्मपेः सह सूरिभिर्वसु ष्खे सहसः सूनरो नृभिः । 

मित्रासो न ये सुधिता क्रतायवो द्यावो न द्युम्नैरभि सन्ति मानुषान् ॥७॥ 
यज्ञ कर्ममा संलग्न, ज्ञानी मानिस अग्निदेवलाई शक्तिका पुत्र र ऐश्वर्यशाली भनेर पुकार्दछन् । 
यज्ञीय सत्कर्म निर्वाह गर्ने मित्रजस्ता अग्निदेवका नजिकै हामी सन्तुष्टि प्राप्त गर्दछौँ। उनले 
आफ्ना दिव्यतायुक्त यशस्वी तेजले शत्रुलाई पराजित गर्दछन् । 


उर्जो नपात्सहसावन्निति त्वोपस्तुतस्य वन्दते वृषा वाक्। 
त्वां स्तोषाम त्वया सुवीरा द्राधीया आयुः प्रतरं दधानाः ॥८॥ 
हे बलका पुत्र, सामर्थ्यवान् अग्निदेव ! उपस्तुत क्रषि तिम्रा लागि तेजस्वी स्तोत्र गाउँछन्, हामी 
तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । तिम्रा कृपादृष्टिले सुसन्तति र दीर्घायु प्राप्त गरौँ । 
इति त्वाग्ने वृष्टहिव्यस्य पुत्रा उपस्तुतास भ्रषयो५वोचन्। ताँश्च पाहि 
त गृणतश्व सूरीन्वषड्वषडित्यूर्धर्वासो अनक्षन्नमो नम इत्यूर्ध्वासो अनक्षन ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! वृष्टिहव्य नामका क्रषिका पुत्र उपस्तुत आदि द्रष्टा क्रषिले तिमीलाई स्तुति र अर्चना 
गरे। तिमी ती र स्तोता विद्वान्लाई सुरक्षा गर । वषट्, वषट् गर्दै मन्त्रको उच्चारण गरेर हात माथि 
उचाल्दै हवि समर्पित गर्ने र नमः, नमः भन्दै स्तुति गर्ने स्तोतालाई तिमी संरक्षण प्रदान गर । 
सूक्त  ११६ 
क्रषि  अग्नियुत स्थौर अथवा अग्नियूप स्थौर । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 
पिबा सोम महत इन्द्रियाया पिबा वृत्राय हन्तवे शविष्ठ। 
पिब राये शवसे हृयमानः पिब मध्वस्तृपदिन्द्रा वृषस्व ॥१॥ 
बलशालीहरूमा अग्रणी हे इन्द्रदेव ! प्रचुर सामर्थ्य प्राप्त गर्न र वृत्रासुर वध गर्नका लागि सोमपान 
गर । तिमी स्तुति गरिँदा हामीलाई अन्न र ऐश्वर्य प्रदान गर्न सोमपान गर । तिमी मधुजस्तो सोमरस 
पान गरेर सन्तुष्ट हुँदै हाम्रो कामना पूरा गराउ । 
अस्य पिब क्ुमतः प्रस्थितस्येन्द्र सोमस्य वरमा सुतस्य । 
स्वस्तिदा मनसा मादयस्वार्वाचीनो रेवते सौभगाय ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी राम्ररी प्रस्तुत, पेलिएको हविरूपी सोमरसको उचित भाग पान गर  
कल्याणकारी मनले तिमी आनन्दित र ऐश्वर्य तथा सौभाग्य प्रदान गर्न अघि आउ । 
ममत्तु त्वा दिव्यः सोम इन्द्र ममचु यः सूयते पार्थिवेषु। 
ममत्नु येन वरिवश्चकर्थ ममत्नु येन निरिणासि शत्रून् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीलाई दिव्य सोमले प्रोत्साहित गरोस् । पृथ्वीमा मानिसले सम्पन्न गर्ने यज्ञमा पेलेका 
सोमरसले तिमीलाई प्रशंसित गरोस् । जेबाट तिमी श्रेष्ठ ऐश्वर्य धारण गर्दछौ, त्यसले पनि आनन्दित 
गराओस् । जेबाट शत्रु नाश हुन्छन्, त्यस सोमरसले पनि तिमीलाई हर्षित गरोस् । 
आ द्विबरहा अमिनोयात्विन्द्रो वृषा हरिभ्यां परिषिक्तमन्धः । 
गव्या सुतस्य प्रभृतस्य मध्वः सत्रा खेदामरुशहा वृषस्व ॥४॥ 
दुवै लोकमा व्याप्त रहेका, सर्वत्र गमन गर्ने र कामना पूरा गराउने इन्द्र चारै तिरबाट अभिषिञ्चित 
आहारका लागि दुवै अश्वमा यहाँ आउन्। हे इन्द्रदेव  तिम्रा लागि मधुर सोम, वृषभचर्ममाथि 


९९५ 


... ५ जडित पि १ 


शोधन गरेर भाँडाभरि राखिएको छ। त्यो सोमरस पान गरेर साँढेले जस्तै यज्ञका शत्रुको विनाश 
गर । 


नि तिग्मानि भ्राशयन्भ्राश्यान्व स्थिरा तनुहि यातुजूनाम्। 

उग्राय ते सहो बल ददामि प्रतीत्या शत्रून्विगदेप्रु वृश्च ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमी धारिलो शस्त्र देखाउँदै राक्षसको बलियो शरीर भुइँमा पसारा पार । तिमीजस्ता 
पराक्रमीलाई हामी उत्साहवर्द्धक सोमरस प्रदान गर्दछौँ । सोमपानबाट प्राप्त सामर्थ्यले युद्धमा 
शत्रुमाथि प्रहार गरेर विनाश गर । 


व्यपरर्य इन्द्र तनुहि श्रवांस्योजः स्थिरेव धन्वनोभिमातीः । 

अस्मद्र्यग्वावृधानः सहोभिरनिभूृष्टस्तन्वं वावृधस्व ॥६॥ 
हे समर्थ इन्द्रदेव ! हामीलाई अन्नधन प्रदान गर। अहङ्कारी दुष्ट शत्रुमाथि आफ्ना असाधारण 
पराक्रम र धनुषबाण चलाङ । अनुकूल भएर हामीलाई संवर्द्धित गर । शत्रुबाट पराजित नभएर 
आफ्नो सामर्थ्यले शरीर वृद्धि गर । 


इद हविर्मघवन्तुभ्यं रात प्रति सम्राडह्रणानो ग॒भाय । 

तुभ्यं सुतो मघवन्तुभ्यं पक्वोरद्धीन्द्र पिब च प्रस्थितस्य ॥७॥ 
हे वैभवशाली इन्द्रदेव ! यो यज्ञीय सामग्री हामी तिम्रै लागि समर्पित गर्दछौँ । हे सम्राट् इन्द्रदेव ! 
क्रोधरहित भएर तिमी ग्रहण गर । हे धनका अधिपति इन्द्रदेव ! तिम्रा लागि नै सोम पेल्ने काम 
गरिएको हो। तिम्रा लागि नै पुरोडाश आदि खाद्यपरिकार पकाइएको छ । स्नेहपूर्वक प्रस्तुत 
गरिएको खाद्यपदार्थ खाएर मधुर सोमरस पान गर् । 


अद्धौदिन्द्र प्रस्थितेमा हवींषि चनो दधिष्व पचतोत सोमम्। 

प्रयस्वन्तः प्रति हर्यामसि त्वा सत्याः सन्तु यजमानस्य कामा ॥८॥ 
हे इन्द्रदेव !। यी यञ्ञीय पदार्थ तिमीलाई ने चढाएका छौँ। प्रस्तुत गरिएका खाद्यपदार्थ र 
खाद्यसामग्री सेवन गर। हामी अन्न आदि प्रस्तुत गर्दै तिमीलाई आमन्त्रित गर्दछौँ। तिमीद्वारा 
यज्ञकर्ता यजमानको मनको रहर पूरा होस् । 

प्रेन्द्राग्निभ्याँ सुवचस्यामियर्मि सिन्धाविव प्रेरयं नावमकैः । 

अयाइव परि चरन्ति देवा ये अस्मभ्यं धनदा उद्धिदश्च ॥९॥ 
इन्द्रदेव र अग्निदेवका लागि श्रेष्ठ स्तुति हामी उत्तम रीतिले समर्पित गर्दछौँ । नदीमा डुँगा पठाएभँ 
पवित्र पूजनीय मन्त्रले हामी उनलाई प्रोत्साहित गर्दछौँ । हामी देवताको सेवाअर्चना गर्दछौँ । उनी 
हाम्रा लागि धनदाता र शत्रुका संहारकर्ता हुन् । 

सूक्त  ११७ 
क्रषि  भिश्चु आङ्गिरस । देवता  धनअन्न दान प्रशंसा । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 

नवाउदेवाः हद मिद्रधं ददुरुताशितमुप गच्छन्ति मृत्यवः । 

उतो रयि पृणतो नोप दस्यत्युतापुणन्मर्डितारं न विन्दते ॥१॥ 
देवताले रचना गरेको भोकतिर्खा दुःखदायी छ। अन्न खानेले पनि मृत्युबाट मुक्ति पाउन सक्दैनन् । 
अर्काका लागि दान गरेको धन कहिल्यै नाश हुँदैन । अर्काका लागि दान नगर्नेलाई कसैले सुखी 
बनाउन सक्दैन । 

य आध्राय चकमानाय पित्वो न्नवान्त्सत्रफितायोपजग्मुषे । 

स्थिरं मनः कृणुते सेवते पुरोतो चित्स मर्डितारं न विन्दते ॥२॥ 
भोकले आत्तिएका मानिस उपस्थित भएर अन्नको भिक्षा मागेका बेला अन्नवान् भईकन पनि निष्टुर 
बनेर याचकका अगाडि नै भोजन गर्ने सङ्कीर्ण वृत्तिका मानिसलाई केही पनि सुख दिन सक्दैन । 

स इृद्धोजो यो गृहवे ददात्यन्नकामाय चरते कृशाय । 

अरमस्मै भवति यामहुूता उतापरीषुकृणुते सखायम् ॥३॥ 
अन्नका अभिलापाले कुनै गरिव व्यक्तिले मागेका बेला अन्नदान गर्ने नै साँच्चो अर्थमा दाता हुन् । 
उनलाई सम्पूर्ण यञ्चको फल प्राप्त हुन्छ र शत्रुका बीचमा पनि मित्रको भावना प्राप्त हुन्छ। 


९९६ 








नस सखा यो न ददाति सख्ये सचाभुवे सचमानाय पित्वः । 

अपास्मास्रेयान्न तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ॥४॥ 
आफ्ना साथी अगाडि आउँदा मित्र भएर पनि कसैले अन्न दान गरेन भने त्यस्ता कृपण माथिको 
परित्याग गरेर पर जानु नै उचित हुन्छ। उसको घर निवास गर्न योग्य हुँदैन । यस्ता बेलामा कुनै 
श्रेष्ठ स्वामीका शरणमा जानु नै श्रेयस्कर हुन्छ । 


पृणीयादिन्नाधमानाय तव्यान्द्राधीषंसमननु पश्येत पन्थाम्। 

ओ हि वर्तन्ते रथ्येव चक्रान्यमन्यमुप तिष्ठन्त रायः ॥५॥ 
माग्नका लागि आएका मानिसलाई निश्चय पनि समर्थ मानिसले धन दिएर सन्तुष्ट गर्नुपर्दछ। यस्ता 
दातालाई स्वर्गीय सुमार्ग प्राप्त हुन्छ। माथि र तल गरी घुम्ने रथको पाङग्रोजस्तै धनसम्पत्ति 
कहिल्यै पनि स्थिर हुँदैन, कहिले एउय त कहिले अर्काकोमा आउने र जाने गर्दछ। 


मोधमन्न विन्दते अप्रचेताः सत्य ब्रवीमि वध इत्स तस्य। 

नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥६॥ 
मनको उदारताविनाको किरन्टोकीको अन्नधन लिनु पनि निरर्थक हुन्छ। त्यो अन्न मृत्युभैँ विषालु 
हुन्छ भन्ने कुरो साँच्चो हो । देवतालाई हविष्यात्न अर्पित नगरी र बन्धुधान्धवलाई नदिई आफूले मात्रै 
खानेले केवल पापको गाँस खाएको हुन्छ। म 

कृषिन्नित्काल आशितं कृणोति यन्नध्वानमप वृङ्क्ते चरित्रैः । 

वदन्ब्रह्ावदतो वनीयान्पृणत्रापिरपृणन्तमभि ष्यात् ॥७॥ 
खेतीको काम गर्दा हलाले गहिरो गरी भूमि जोले किसानले अन्न उत्पादन गर्दछ। उसैले आफ्नो 
मार्ग हिँडेर आफ्ना कर्मले स्वामीका लागि अन्न प्राप्त गर्दछ। वेदं जान्ने मानिस अज्ञानी पुरुषभन्दा 
उत्तमभएभैँ दानी मानिस दानरहितभन्दा सधैँ असल हुन्छ । 

एकपाद्धूयो द्विपदो वि चक्रमे द्विपात्रिपादमभ्येति पश्चात् । 

चतुष्पादेति द्विपदामभिस्वरे संपश्यन्पङ्क्तीरुपतिष्ठमानः ॥८॥ 
 धनसम्पदाको एक भाग हुनेले दुई भाग खोज्दछ । दुई भाग हुने तीन भाग हुने धनीसित जान्छ । तीन 
भाग भएको चार भाग हुनेसँग र चार भाग हुने त्यसभन्दा बढी सम्पत्ति हुनेकहाँ जान्छन् । यसै 
किसिमले धनसम्पत्तिको शृङ्खला बनेको छ। थोरै धन हुनेले आफूभन्दा धेरै हुने नै बन्न खोजिरहेको 


हुन्छ।  
समौ चिद्धस्तौ न सम विविष्टः सम्मातरा चिन्न सम दुहाते। 

यमयोश्चित्न समा वीर्याणि ज्ञाती चित्सन्तौ न समं पुणीतः ॥९॥ 

हामीसित भएका दुवै हात एकै किसिमका भए पनि धारण गर्ने १७ ५,११८ हिसाबले एकै नासका 
हुँदैनन्। एकै आमाबाट जन्मिएका गाईले पनि उत्तिकै दुध दिँदैनन् । जुम्ल्याहा दाजुभाइ पनि 
बलका हिसाबले उत्तिकै हुँदैनन् । एउटै कुलका सन्तान भए पनि दुई भाइमा दानको भावना उस्तै . 


किसिमको हुँदैन । 
सूक्त  ११० 


 
क्राषि  उरुक्षण आमहीयव । देवता  रक्षोहा अग्नि । छन्द  गायत्री । 


अग्ने हसि न्यपत्रिणं दीद्यन्मर्त्येष्वा । स्वे क्षये शुचिव्रत ॥१॥ । 
हे व्रशील अग्निदेव । तिमी मानिस याजकका बीचमा आफ्ना तोर्किएका ठाउँमा प्रदीप्त भएर 


अन्धकाररूपी शत्रु विनाश गर । पैयर 
उत्तिष्ठसि स्वाहुतो घृतानि प्रति मोदसे । यत्त्वा स्रुचः समस्थिरन् ॥२॥ 

म्रुक नामको यज्चीय घिउको पात्र तिम्रा नजिकै ल्याएका छौँ। हे अग्निदेव  तिमी उत्तम विधिले 

समर्पित आहुति पाएर प्रज्वलित हुँदै मास्तिर उठ। यो घिउको आहुति तिमीलाई नै समर्पित 

गरिएको छ। 

स आहुतो वि रोचतेग्निरोडेन्यो गिरा। ख्नुचा प्रतीकमज्यते ॥३॥ 

आदरसहित आहवान गरिएका र स्तुतिमन्त्रले स्तुत्य अग्नि प्रदीप्त भएर प्रकट हुन्छन् । सम्पूर्ण 

देवताभन्दा पहिले उनलाई म्रुक नामका पात्रले घिउसहित आहुति अर्पित गर्छौं 


९९७ 








घुतेनाग्नि समज्यते मधुप्रतीक आहुतः । रोचमानो विभावसुः ॥४॥ 
अग्निदेव घिउ आदि हविष्यात्नले संयुक्त हुँदा स्तुति र आहुतिले तृप्त भएर प्रचुर मात्रामा प्रकाशले 
प्रदीप्त हुन्छन् । 

जरमाणः समिध्यसे देवेभ्यो हव्यवाहन। त॑ त्वा हवन्त मर्त्याः ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी देवताका लागि हविवाहक हौ । स्तोत्रले स्तुति गरिँदा तिमी प्रदीप्त हुन्छौ । सबै 
याजकले तिमीलाई भावनापूर्वक आहवान गर्दछन् । 

त॑ मर्ता अमत्य घृतेनाग्नि सपर्यत । अदाभ्यं गृहपतिम् ॥९॥ 
हे मरणशील मानिस हो ! अग्निदेव अविनाशी, पराक्रमी र गृहपति हुन् । घिउ आदिले उनलाई 
अर्चना गर । म 

अदाभ्येन शोचिषाग्ने रक्षस्त्वै दह। गोपा क्रतस्य दीदिहि॥७॥ नि 
हे अग्निदेव । तिमी आफ्ना प्रखर तेजले राक्षसी प्रवृत्ति दहन गर । यज्ञको संरक्षक बनेर तिमी 
दीप्तिमान् होङ । 

स त्वमग्ने प्रतीकेन प्रत्योष यातुधान्य। उरुक्षयेषु दीद्यत् ॥८॥ 
हे अग्निदेव । तिमी आफ्ना स्वाभाविक तेजले प्रदीप्त भएर राक्षसी शक्ति भस्मीभूत गराछ । तिमी 
निर्धारित स्थानमा रहेर तेज धारण गर । 

त॑ त्वा गीर्भिरुरुक्षया हव्यवाहँ समीधिरे। यजिष्ठं मानुषे जने ॥९॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी हवि वहनकर्ता, मानिसमा सर्वोत्तम यज्ञकर्ता र विलक्षण निवासले युक्त छौ। 
तिमीलाई स्तोत्रले प्रदीप्त गर्दछौँ ।  । 

सूक्त  ११९ 


क्राषि  लब ऐन्द्र । देवता  लब ऐन्द्र । छन्द  गायत्री । 
इति वा इति मे मनो गामश्वचं सनुयामिति । कुवित्सोमस्यापामिति ॥१॥ 
म इन्द्र हुँ। पोषणका रूपमा गाई र बलका रूपमा अश्च आदि दान गर्ने मेरा मनको इच्छा छ। 
किनभने मैले कैयौँ पटक सोमरस पान गरिसकेको छु। 
प्र वाताइव दोधात उन्मा पीता अयंसत । कुवित्सोमस्यापामिति ॥२॥ 
अत्यन्त वेगवान् वायु वृक्षलाई कम्पायमान गराउँदै माथि उठेझैँ पान गरेका सोमरसले कंपाउँछ र 
प्रोत्साहित गर्दछ । मैले कैयौँ पटक सोमपान गरेको छु। 
उन्मा पीता अयंसत रथमश्चा इवाशवः । कुवित्सोमस्यापामिति ॥३॥ 
तीव्र गतिका घोडाले रथलाई माथि उचालेर लगेभझैँ पान गरिएका सोमरसले मलाई उत्कर्ष प्रदान 
गर्दछ । मैले कैयौँ पटक सोमपान गरेको छु। लता 
उप मा मतिरस्थित वाश्चा पुत्रमिव प्रियम् । कुवित्सोमस्यापामिति ॥४॥ 
बाँ गरेर कराउने गाई बाछाका नजिक आएझैँ पान गराउने स्तोताहरू मतिरै आउँछन् । मैले कैयाँ 
पटक सोमपान गरेको छु। 
अहं तष्ेव वन्धुरं पर्यचामि हृदा मतिम्। कुवित्सोमस्यापामिति ॥५॥ 
त्वष्टदेवले रथको माथिल्लो भाग बनाएभँ स्तोताका हृदयमा म श्रद्धा उत्पन्न गराउँछु। 
। नहि मे अक्षिपच्चनाच्छान्त्सु पञ्च कृष्टयः । कुवित्सोमस्यापामिति ॥९॥ 
पाँच किसिमका जनताको सृष्टि मेरा दृष्टिबाट एकै छिन पनि छलिन सक्दैन । मैले कैयौँ पटक 
सौमपान गरेको छु। 
नहि मै रोदसी उभे अन्यं पक्ष चन प्रति कुवित्सोमस्यापामिति ॥७॥ 
द्यावापृथिवी दुई भए पनि मेरो एकातर्फ जति पनि हुँदैनन् । मैले कैयौँ पटक सोमपान गरेको छु। 
अभि द्यां महिना भुवमभीउमां पृथिवीं महीम्। कुवित्सोमस्यापामिति ॥८॥ 
मैले आफ्ना महत्ताले द्युलोक र विस्तृत पृथ्वीलाई आफ्नै वशमा राखेको छु। मैले कैयौँ पटक 
सोमपान गरेको छु। 
हन्ताहँ पुथिवीमिमां नि दधानीह वेह वा। कुवित्सोमस्यापामिति ॥९॥ 
मभित्र यति धेरै सामर्थ्य छ कि यस पृथ्वीलाई जतासुकै अर्का ठाउँमा सारिदिन सक्छु। मैले कैयाँ 
पटक सोमपान गरेको छु। 


९९८ 


ओषमित्पृथिवीमहं जङ्घनानीह वेह वा । कुवित्सोमस्यापामिति ॥१०॥ 
म यो धर्ती अथवा आफ्ना तेजले तताउने सूर्यलाई यहाँ अथवा द्युलोक जहाँ मन लाग्छ, त्यहीँ 
विनाश गर्न सक्दछु। मैले कैयाँ पटक सोमपान गरेको छु। 
 दिविमेअन्य पक्षोरधो अन्यमचीकृषम्। कुवित्सोमस्यापामिति ॥११॥ 
मेरो एक भाग द्युलोकमा रहेको छ भने अर्को भाग पृथ्वीका तल्ला भागमा छ। मैले कैयौँ पटक 
सोमपान गरेको छु। 


अहमस्मि महामहोभिनभ्यमुदीषितः । कुवित्सोमस्यापामिति ॥१२॥ 


अन्तरिक्षमा उदय हुने सूर्यजस्तै म इन्द्र पनि महान्भन्दा झन महान् छु। मैले कैयौँ पटक सोमपान 


गरेको छु। 


गृहो याम्यरङ्कृतो देवेभ्यो हव्यवाहनः । कुवित्सोमस्यापामिति ॥१३॥ 


देवताका लागि हवि वहन गर्ने म यजमानद्वारा स्तुत्य भएर हवि ग्रहण गर्नका लागि जाने गर्दछु। 
मैले कैयौँ पटक सोमपान गरेको छु।  


सूक्त  १२० 
क्रषि  बृहद्दिव आथर्वण । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप। 

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठ यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषनृम्णः । 

शद्यो जज्ञानो नि रिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्युमाः ॥१॥ 
संसारको कारणका रूपमा रहेको ब्रह्म स्वयं नै सबै लोकमा प्रकाशका रूपमा व्याप्त छन् । उनीबाट 
प्रचण्ड तेजस्वी बलले सम्पन्न सूर्य प्रकट भए। तिनको उदय हुनासाथ अन्धकाररूपी शत्रु विनाश 
हुन्छ। त्यो देखेपछि सबै प्राणी हर्षित हुने गर्दछन् 

वावृधानः शवसा भूर्योजाः शत्रुर्दासाय भियसं दधाति। 

अव्यनच्च व्यनच्च सस्नि सं ते नवन्त प्रभृता मदेषु ॥२॥ 
आफ्ना सामर्थ्यले बढ्दै आएका, अनन्त शक्तिले सम्पन्न, दुष्टका शत्रु इन्द्रदेवले शत्रुका मनमा डर 
उत्पन्न गराउँछन् । सबै चर र अचर प्राणीलाई उनैले सञ्चालन गर्दछन् । हामी एकजुट भएर उनै 
इन्द्रदेवलाई स्तुति गर्दछौँ र आफूभित्रै हामी रमाउँछौँ । 

त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति विश्व द्विर्यदेते त्रिर्भवन्त्युमाः । 

स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समदः सु मधु मधुनाभि योधी ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! सबै यजमानले तिम्रै लागि अनुष्ठान गर्दछन् । बिहा गरेका यजमान एक या दुई सन्तान 
भएर दुईपछि तीन भएपछि प्रिय सन्तानलाई धन र गुणले सम्पन्न गरारू। अनि ती सन्तानबाट 
नातिपनातिको मधुर स्नेहले सम्पन्न गराछ । 

इति चिद्धि त्वा धना जयन्त मदेमदे अनुमदन्ति विप्राः । 

ओजीयो धृष्णो स्थिरमा तनुष्व मा त्वा दभन्यातुधाना दुरेवाः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । सोमपान गरेर आनन्दित हुँदै धनसम्पदामाथि विजय प्राप्त गर्दा ज्ञानी स्तोताले 
तिमीलाई नै स्तुति गर्दछन् । हे अपराजेय इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी तेजस्विता प्रदान गर । दुस्साहसी 
असुरले कहिल्यै पनि तिमीलाई पराजित गर्न नसकोस् । 

त्वया वय शाशदाहे रणेषु प्रपश्यन्तो युधेन्यानि भूरि। 

चोदयामि त आयुधा वचोभिः सं ते शिशामि ब्रह्मणा वयांसि ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । तिम्रै सहयोगले हामी रणभूमिमा दुष्ट शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्दछौँ । युद्धको इच्छाले 
प्रेरित अनेकौँ शत्रु भेटिन्छन् । तिम्रा बह  आयुधलाइ हामी स्तोत्रले प्रोत्साहित गर्दछौँ । स्तुति 
मन्त्रले हामी तिम्रो तेजस्विता तीक्ष्ण गराउँछौं । 

पुरुवर्पसमृभ्वमिनतममाप्त्यमाप्त्यानामू । 

सस सप्त दानून्त्र साक्षते प्रतिमानानि भूरि ॥६॥ 
स्तुत्य, विभिन्न स्वकप भएका, दीप्तिमान्, सर्वेश्वर र सर्वश्रेष्ठ आत्मीय इन्द्रदेवलाई हामी स्तुति 
गर्दछौँ । उनले आफ्ना सामर्थ्यले वृत्र, नमुची, कृयव आदि सात राक्षस विनाश गरे र असुरलाई 
पराजित गराएका थिए । हु 


 








नि तद्दधिषेवर परं च यस्मिन्नाविधावसा दुरोणे। 

आ मातरा स्थापयसे जिगतलू अत इनोषि कर्वरा पुरूणि ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी यजमानका घरमा हविरूप अन्नले सन्तुष्ट हुन्छौ। उसलाई दिव्य र भौतिक 
सम्पदा प्रदान गर्दछौ । सम्पूर्ण प्राणीका निर्माता, गतिशील द्युलोक र पृथ्वीलाई तिमीले नै स्थिर 
गराएका हौ । त्यस बेलामा तिमीले अनेकौँ कार्य निर्वाह गर्नुपर्दछ । 


इमा ब्रह्म बृहद्दिवो विवक्तीन्द्राय शुषमग्रियः स्वर्षाः । 

महोगोत्रस्य क्षयति स्वराजो दुरश्च विश्वा अवृणोदप स्वाः ॥८॥ 
क्रषिहरूमा श्रेष्ठ र स्वर्गलोकका आकाङ्क्षी बृहद्दिव क्रषिले इन्द्रदेवलाई सुख प्रदान गर्न वैदिक 
मन्न पाठ गरे । तेजस्वी, दीप्तिमान् इन्द्रदेवल विशाल पर्वत हटाउँछन् र शत्रुका सहरको ढोका 
उघार्दछन्। 


एवा महान्बृहद्दिवो अथर्वावोचत्स्वां तन्वपमिन्द्रमेव । 
स्वसारो मातरिभ्वरीररिप्रा हिन्वन्ति च शवसा वर्धयन्ति च ॥९॥ 
अर्थ्वा त्रषिका पुत्र महाप्राञ्च बृहद्दिवले इन्द्रदेवका लागि आफ्नो विशाल स्तुति उच्चारण गरे । 
माताजस्ती भूमिमा उत्पन्न भएका नदी आपसमा दिदीबहिनी झैँ स्नेहका साथ जल प्रवाहित गर्दछन् 
र अन्नबलले लोकको कल्याण गर्दछन् । 
सूक्त  १२१ 
क्रषि  हिरण्यगर्भ प्राजापत्य । देवता  को प्रजापति । छन्द  त्रिष्टुप्। 

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। 

स दाधार पृथिवी द्यामुतेमाँ कस्मै,देवाय हविषा विधेम ॥१॥ 
उहिले नै हिरण्यगर्भका नाममा, सबै खालका उत्पादनशील पदार्थका स्वामी उनै एक मात्र 
परमात्मा उचित रूपमा स्थापित भएर पृथ्वी र द्युलोक धारण गरे । उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा 
विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 

य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । 

ययस्य छायामृतं यस्म मृत्यू कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥२्॥ 
आलमञ्ञानको प्रेरणा प्रदान गर्ने परमात्माको आज्ञा सम्पूर्ण मानिस र देवसमुदायले पालन गर्दछन्, 
उनको छत्रछाया अमृतमय छ र मृत्यु उनैका अधीनमा छ, उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक 
उनैको अर्चना गर्दछौँ । 

यः प्राणतो निमिषतो महत्वैक इद्राजा जगतो बभूव । 

य ईशे अस्य द्विपदश्वतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥३॥ 
आफ्ना महान् सामर्थ्यले प्राणयुक्त र गतिशील हुँदै देखिने प्राणीसमुदायका एक मात्र अधिपति 
परमात्मा दुईखुट्टे वा चारखुट्टेका स्वामी हुन् । उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको 
अर्चना गर्दछौँ । 

यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रै रसाय सहाहु । 

स्येमाः प्रतिशो यस्य बाह कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥४॥ 
कसका महिमाले हिउँले ढाकिएका पहाड प्रकट भए, कसका महान् सामर्थ्यलाई जलले भरिएका 
नदी, गतिशील पृथ्वी, समुद्र र आकाश आदिले व्यक्त गर्दछन्, सबै मुख्य दिशा पाखुराजस्ता भएर 
कटन सामर्थ्यलाई सङ्केत गर्दछन् र उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना 
गर्दछौँ । । 

येन द्यौरुग्रा पुथिवी च दृढहा येन स्वः स्तभितं येन नाकः । 

यो अन्तरिक्षे जसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥५॥ 
यी उच्च अन्तरिक्ष र पृथ्वीलाई आआफ्ना तोकिएका ठाउँमा कुशलतापूर्वक स्थापित गर्ने, 
स्वर्गलोक अड्याउने, सूर्यलाई अन्तरिक्षमा केन्द्रित गर्ने, अन्तरिक्षमा रज र तेजका अनन्त पिण्ड 
स्थापना गर्ने को हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 


१००० 





यंक्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्मैक्षेता 
मनसा रेजमाने। 
घावापूधिवी हिड सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम॥६॥ 
रूपमा जजिन भएर, मानिसलाई संरक्षण प्रदान गर्न स्थिर र प्रकाशित हुँदै महिमाशाली 
छन्, जसका आश्रयले सूर्यदेव उदाएर अन्तरिक्षमा प्रकाशित हुन्छन्, उनी को 
हुन् ? हामी निक विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
आपाो ह यद् बृहतीर्विश्वमायन्गभै दधाना जनयन्तीरग्निम्। 

सुष्टिका ततो देवानां समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥७॥ 
सृष्टिका प्रारम्भमा अप् वा जलतत्तवले सम्पूर्ण विश्व ढाकेको थियो । त्यसले गर्भधारण गरेर महान् 
अग्नि र आकाश आदि उपन्न भए । त्यसपछि देवतामध्ये अद्वितीय प्राण उत्पत्ति भयो। उनी को 
हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 


यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षे दधाना जनयन्तीर्यञ्चम्। 
छि यो देवेष्वधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥८॥ 
परमेश्वरले जलरूपी मूल क्रियाशील तत्तवबाटै सृष्टि संरचनामा दक्षता धारण गर्ने खालको विराट् 
यज्ञ उतन्न हुँदै गरेको देखे । त्यस बेला देवताका उनी एक मात्र देवता रहेका थिए । उनी को हुन् ? 
हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 


मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवं सत्यधर्मा जजान । 
यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥९॥  
सृष्टिका रचयिता, सत्यरूपी धर्मका पालक, जगत् धारण गर्ने र स्वर्गलोकका निर्माता, 
आहलादकारी र प्रचुर मात्रामा अप् तत्त्व उत्पादनकर्ताले हामीलाई हिंसित नगरुन् । उनी को हुन् ? 

हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 

प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव। 

यत्कामास्ते जहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥१०॥ 
हेप्रजापति ! तिम्रा अतिरिक्त अन्य कसैले वर्तमान, भूत र भविष्यका सबै उत्पन्न पदार्थ व्याप्त 
गराउन सक्दैन । जुन विभूतिको आकाङ्क्षा गर्दै हामी हविष्यान्न अर्पित गर्दछौँ, त्यो प्राप्त होस् । 
हामी सम्पूर्ण ऐश्चर्यक्षा अधिपति होऔँ । 

सूक्त  १२२ 
क्रषि  चित्रमहा वासिष्ठ । देवता  अग्नि । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 

वसुं न चित्रमहसं गृणीषे वाम शेवमतिथिमद्विषेण्यम् । 

स रासते शुरुधो विश्वधायसोगिनिहोता गृहपतिः सुवीर्यम् ॥१॥ 
सूर्यजस्तै अद्भुत, तेजस्वी, रमणीय, अतिथिजस्तै पूजनीय र विद्वेषरहित अग्निदेवलाई हामी अर्चना 
गर्देछौँ । सर्वपोषक दुधले संसार धारण गर्दै दुःख नाश गर्न अग्निदेवले गाई र श्रेष्ठ बल हामीलाई 
प्रदान गरुन् । उनी देवताका आहृवानकर्ता र गृहपति हुन् । 

जुषाणो अग्ने प्रति हर्य मे वचो विश्वानि विद्वान् वयुनानि सुक्रतो। 

घृतनिर्णिगब्रह्मणे गातुमेरय तव देवा अजनयन्नवु व्रतम्॥२॥ 
हे अग्निदेव । हर्षित भएर हाम्रा स्तोत्रको कामना गर। हे श्रेष्ठ कर्मशील र समस्त लोकका ज्ञाता 
अग्निदेव । घिउको आहुति ग्रहण गरेर स्तोतालाई सामगान गर्ने प्रेरणा देछ। तिम्रो अनुकरण गर्दै 
देवता यज्ञमा आउँछन् र यजमानलाई यज्ञको फल दिन्छन् । 

सप्त धामानि परियतमत्य बरबपन समा त जुपस्व  

सुवीरेण रयिणाग्ने स्वाभुवा यस्त आनद 

हे अग्निदेव  पृथ्वी आदि सातै लोकमा व्याप्त, अविनाशी रूप हुनाले तिमी पुरोडाश आदि हवि 
समर्पित गर्ने दानशील, सत्कर्मशील यजमानका सबै अभीष्ट कामना पूरा गराछ। समिधा आदि 
समर्पित गरेर तिमीलाई संवर्द्धित गर्नेलाई वीर सन्तान र श्रेष्ठ विवेकसम्मत सम्पदा प्रदान गर । 


यज्ञस्य केतु प्रथम पुरोहित हविष्मन्त ईडते सप्त वाजिनम्। 
शुण्वन्तमगिने घुतपृष्ठमुक्षण पुणन्त देवं पृणते सुवीर्यम् ॥४॥ 
अग्निदेव यञ्चका ध्वजारूप, सर्वश्रेष्ठ, सम्मुख विराजमान, बलिष्ठ, समस्त स्तोत्रको श्रोता, 


१००१ 





? 


 म   सिजन जज वि जिज्तिड् उडि 





तेजस्वी, अभिलषित फल प्रदान गर्ने यजमानलाई धन आदिले हर्षित गर्दछन् । सामर्थ्ययुक्त दिव्य 
गुणले सम्पन्न अग्निदेवलाई हविष्यान्न समर्पित गरेर सात क्रत्विकहरू अर्चना गर्दछन् । 

त्वं दूतः प्रथमो वरेण्य स हृयमानो अमृताय मत्स्व । 

त्वां मर्जयन्मरुतो दाशुषो गृहे त्वां स्तोमेभिर्भुगवो वि रुरुचु ॥५॥ 
हे अग्निदेव !। तिमी देवताहरूमा सर्वोत्तम र अग्रणी, पूजनीय दूत हौ । अमरत्व प्राप्त गर्न आहवान 
गर्दा हर्षित हुन्छौ। मरुत्हरू तिमीलाई सुशोभित गराउँछन् । भृगुका वंशज क्रषिले तिमीलाई 
यजमानका घरमा स्तोत्रले विशिष्ट रूपमा प्रज्वलित गर्दछन् । 


इषं दुहन्त्सुदुघां विश्वाधायसं यञ्चप्रिये यजमानाय सुक्रतो । 

अग्ने घृतस्नुसित्रर््वृतानि दीव्यद्वर्तिर्यज्षै परियन्त्सुक्रतूयसे ॥६॥ 
हे अद्भुत कर्मशील अग्निदेव । यञज्ञीय सत्कर्ममा संलग्न रहने यजमानका लागि तिमी 
यज्ञस्वरुपिणी यथेष्ट दुध दिने र विश्वलाई पालन गर्ने गाईका रूपमा यञ्चको फल प्रदान गर । तिमी 
प्रदीप्त भएर तीनै लोक प्रकाशित गर्दछै। यञ्ञस्थलमा सर्वत्र विराजमान भएर तिमी स्वयं नै 
सत्कर्मरूपी यञ्च सम्पादित गरिरहेका छौ । 


त्वामिदस्या उषसो व्युष्टिषु दूत कुण्वाना अयजन्त मानुषाः । 

त्वां देवा महयाय्याय वावृधुराज्यमग्ने निमृजन्तो अध्वरे ॥७॥ 
हे अग्निदेव ! उषा प्रकाशित हुने बेलामा तिमीलाई दूतको रूप मानेर यजमान साधक यज्ञ 
सम्पादित गर्दछन् । देवताहरू पनि तिमीलाई नै यजनीय मानेर अर्चना गर्दछन् र यज्ञमा घिउको 
आहुति अर्पण गरेर तिमीलाई नै संवर्द्धित गर्दछन् । 

नि त्वा वसिष्ठा अह्वृन्त वाजिनं गृणन्तो अग्ने विदथेषु वेधसः ! 

रायस्पोषं यजमानेषु धारय यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥८॥ 
हे अग्निदेव ! यञ्चमा अनुष्ठानकर्ता र स्तोत्रकर्ता वसिष्ठका वंशज क्रषिले तिमीलाई नै अन्नसम्पन्न र 


बलिष्ठ मानेर आहवान गर्दछन् । तिमी दानशील यजमानका घरमा ऐश्वर्य स्थापित गर । हामीलाई 
तिमी कल्याणकारी संसाधनले सधैँ संरक्षित गर  


सूक्त  १२३ 
क्रषि  वेन भार्गव । देवता  वेन । छन्द  त्रिष्टुप्। 

अयं वेनश्वोदयन्पुश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने । 

इममपां सङ्गमे सूर्यस्य शिशु न विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥१॥ 
वेनले ज्योतिका जरायुरूपी गर्भका आवरणमा रहेको तेज विशिष्ट सन्दर्भमा प्रेरित गर्दछन् । 
जलतत्त्वसँग सूर्यको सम्पर्क हुँदा विप्रहरू शिशुले झैँ स्तुति गर्दछन् । 

समुद्रादूर्मिमुदियर्ति वेनो नभोजाः पृष्ठ हर्यतस्य दर्शि। 

क्रतस्य सानावधि विष्टपि भ्राट् समान योनिमभ्यनूषत व्राः ॥२॥ 
वेनदेव अन्तरिक्षमा व्याप्त लहरलाई प्रेरित गर्दछन् । आकाशमा त्यस कान्तिमान्को पृष्ठभूमि स्पष्ट 
रूपमा प्रकट हुन्छ। ग्रतका शिखरमा त्यो प्रकाशित हुन्छ। उसैको जस्तै उत्पत्ति केन्द्रबाट उत्पन्न 
वेदवाणीले उसै प्रक्रियाको स्तुति गर्दछ । 

समान पूर्वीरभि वावशानास्तिष्ठन्वत्सस्य मातरः सनीडा। 

क्रतस्य सानावधि चक्रमाणा रिहन्ति मध्वो अमृतस्य वाणी ॥३॥ 
पहिले नै वर्णन गरिएका वेन रूपी वत्स उत्पादक शक्तिरूपा मातासित एउटै गुँडमा रहेर ग्रतका 
शिखरमा मधुर अमृत प्रवाह सञ्चालित गर्दछन् । वेदका वाणीले त्यसैको वर्णन गर्दछ । 

जानन्तो रूपमकृपन्त विप्रा मृगस्य घोष महिषस्य हि ग्मन्। 

क्रतेन यन्तो अधि सिन्धुमस्थुरविदग्दन्धर्वो अमृतानि नाम ॥४॥ 
महान् मृगको घोष बुभने विद्वान्ले त्यसको स्वरूप जानेपछि व्यक्त गर्दछन् । क्रतका मार्गमा 
गमनशील सिन्धुका अधिपति गन्धर्व नै अमृतरूपी प्रवाहका ज्ञाता हुन्। 

अप्सरा जारमुपसिष्मियाणा योषा बिभर्ति परमे व्योमन्। 

चरत्रियस्य योनिषु प्रियः सन्त्सीदत्पक्षे हिरण्यये स वेनः ॥५॥ 
पत्नीका मन्द मुस्कानले प्रेमी पतिलाई यथोचित स्थानमा विराजमान गराएभझैँ परम व्योममा 


१००२ 





अप्सराले वेनलाई धारण गरेकी थिइन् । उनी आफ्ना प्रिय वेनका घरमा सञ्चरित भइन् । वेन 
उनका प्रियतम भएर प्रकाशित क्षेत्रमा विराजित हुन्छन् । 
नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तं हृदा वेनन्तो अभ्यचक्षत त्वा। 
 हिरण्यपक्षे वरुणस्य दूत यमस्य योनौ शकुनं भुरण्युम् ॥६॥ 
७ क कुन भुरण्युम् ॥६ 
सुनौला पँखेटा  पक्षीफझै आकाशमा गतिशील, सर्वत्र पोषण प्रदान गर्ने वरुणका दूत हे 
वेनदेव ! दुनियाँले तिमीलाई हृदयमा राख्छ। अग्निको उत्पत्तिस्थल अन्तरिक्षमा तिमीलाई चरोझेँ 
विचरण गर्दै हामी देख्छौँ । 
कर्घ्वो गन्धर्वो अधि नाके अस्थात्रत्यङ् चित्रा बिभ्रदस्यायुधानि । 
वसानो अत्क सुरभिं दृशे कं स्वपर्ण नाम जनत प्रियाणि ॥७॥ 
किरणरूपी वेदवाणी धारण गर्ने वेनदेव अन्तरिक्षको माथिल्लो भागमा रहेका छन्। उनी आफ्नो 
अदभुत शस्त्र धारण गरेर सुन्दर रूपमा सजिन्छन् । उनले पनि सूर्यकै जस्तो विभिन्न नामका प्रिय 
वस्तु उत्पादन गर्दछन् । 
द्रप्सः समुद्रमभि यज्जिगाति पश्यन्गृध्रस्य चक्षसा विधर्मन्। 
भानु शुक्रेण शोचिषा चकानस्तृतीये चक्रे रजसि प्रियाणि ॥८॥ 
उनी विकसित हुँदै द्रप्सलाई गिद्धजस्तो दृष्टिले हेर्दछन्। उनी समुद्रमा पुग्दछन्, त्यस बेला 
भानुजस्तै शुभ्र तेजले चम्कँदै प्रिय रज उत्पन्न गर्दछन् । 
सूक्त  १२४ 
क्रषि  अग्नि वरुण सोम । देवता  अग्नि वरुण सोम इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
इमं नो अग्न उप यञ्मेहि पञ्चयामं त्रिवृतँ सप्ततन्तुम्। 
असो दव्यवाडुत नः पुरोगा ज्योगेव दीघँ तम आशयिष्ठाः ॥१॥ 
हे अग्निदेव । हाम्रा यस पाँच नियामक, तीन प्रकारका अनुष्ठान र सात होता भएका यञ्चतर्फ 
आउ  तिमी नै हाम्रा हविवाहक र अग्रगामी दूत हौ। तिमी चिरकालदेखि नै अन्धकारपूर्ण गुफा 
प्रकाशित गराउँछौ । 
अदेवाद्देवः प्रचता गुहा यन्प्रपश्यमानो अमृतत्वमेमि । 
शिवं यत्सन्तमशिवो जहामि स्वात्सख्यादरणीं नाभिमेमि ॥२॥ 
दीप्तिहीन अव्यक्त स्थितिमा रहँदा म देवताका प्रार्थनाले प्रकट भएर स्वयं ज्योतिर्मान् हुन्छु। 
देवताले श्रेष्ठ रीतिले स्तुतिपूर्वक प्रदान गरेको हविर्भाग प्राप्त गरेर अमर देवत्व पद प्राप्त गर्दछु। 
कुशलतापूर्वक यञ्च सम्पन्न हुँदा म अव्यक्त रूपमै फिर्ता जान्छु र अभिन्न सखारूपी सनातन 
आवासमा रहन्छु। 
पश्यन्नन्यस्या अतिथि वयाया क्रतस्य धाम वि मिमे पुरूणि। 
शंसामि पित्रै असुराय शेवमयजियाद्यसियं भागमेमि ॥२३॥ 
पृथ्वीअतिरिक्त आकाशको गमनमार्गमा चल्ने सूर्यको गतिअनुसार नै म वसन्त आदि विभिन्न 
ग्रतुमा यञ्चका अनेकौँ स्थान बनाउँछु। पितृरूप देवताको सुखका लागि म स्तोत्र गाउँछु। यज्ञको 
भावनाविहीन र अपवित्र स्थान छोडेर म यञ्चका लागि उचित स्थानतफ जान्छु । 
बह्दीः समा अकरमन्तरस्मिन्निन्द्र वृणानः पितरं जहामि । 
अग्नि सोमो वरुणस्ते च्यवन्ते पर्यावर्द्राष्ट्र तदवाम्यायन् ॥४॥ 
यञ्चस्थलमा मैले अनेकौँ वर्ष बिताएको छु। यहाँ इन्द्रदेवलाई वरण गर्दै उत्पत्तिस्थल त्याग्दछु । 
अग्नि, सोम र वरुण आदिको पतन हुँदा म प्रकट भएर उनलाई संरक्षण गर्छु। 
निर्माया उ त्ये असुरा अभूवन्त्वं च मा वरुण कामयासे । 
क्रतेन राजन्ननृत॑ विविञ्चन्मम राष्ट्रस्याधिपत्यमेहि ॥५॥ 
म आएपछि सबै असुर सामर्थ्यविहीन भए । हे वरुणदेव ! तिमी पनि मेरो प्रार्थना गर । हे राजन् ! 
सत्यबाट असत्य छुट्याएर मेरा राष्ट्रको आधिपत्य स्वीकार गर । 
इद स्वरिदमिदास वाममयं प्रकाश उर्वपन्तरिक्षम्। 
हनाव वृत्र निरेहि सोम हविष्ठ्वा सन्त हविषा यजाम ॥६॥ 
हे सोमदेव ! यो सुन्दर स्वर्ग अति रमणीय छ। प्रकाश र व्यापक अन्तरिक्ष हेर । वृत्रासुर संहार गर्न 
हामी दुई उत्पन्न भएका थियौँ । तिमी यजनीय छौ, तिम्रा लागि म यजनीय पदार्थ समर्पित गर्दछु। 


१००३ 


? हि 





कविः कवित्वा दिवि रूपमासजदप्रभूती वरुणो निरपः सृजत्। 
क्षेम कुण्वाना जनयो न सिन्धवस्ता अस्य वर्ण शुचयो भरिभ्रति ॥७॥ 
क्रान्तदर्शी मित्रदेवले आफ्ना कर्तृत्व सामर्थ्यले दिव्यलोकमा तेज स्थापित गराए । वरुणदेव अति 
थोरै प्रयासले नै मेघमा जल सृष्टि गर्दछन् । जल वर्षाले परिपूर्ण नदीहरू स्त्रीले पतिको सेवा गरेँ 
विश्वको हित संरक्षणमा संलग्न छन् । तिनीहरू पवित्र भएर बग्दै वरुणेदवको तेज धारण गर्दछन् । 
ता अस्य जेष्ठमिन्द्रियं सचन्ते ता ईमा क्षेति स्वधया मदन्ती । 
ता ईं विशो न राजानं वृणाना बीभत्सुवो अप वुत्रादतिष्ठन् ॥८॥ 
जलले वरुणदेवको अप्यन्त श्रेष्ठ सामर्थ्य प्राप्त गर्दछ। हविष्यान्न प्राप्त गरेर सबैलाई सन्तुष्ट 
गराउँदै प्रसत्चचित्त भएर जल वरुणदेवसित पुग्दछ। डराएका प्रजाले राजाको आश्रय लिएभैँ 
वुत्रासुरदेखि डराएको जल त्यहाँबाट भागेर वरुणका आश्रयमा पुग्यो  
बीभत्सूना सयुजं हंसमाहुरपां दिव्यानां सख्ये चरन्तम्। 
अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रै नि चिक्युः कवयो मनीषा ॥९॥ 
भयभीत जलका मित्र इन्द्रदेव या सूर्यदेव हुन भनिन्छ। उनीहरू दिव्य गुणले युक्त जलका 
मित्रतामा रहेर स्तृतियोग्य भएका छन्। यी गुणयुक्त इन्द्रदेवलाई मेधावी क्रषिहरू विवेकपूर्वक 
अर्चना गर्दछन् । 
सूक्त  १२५ 
क्रषि  वागाम्भृणी । देवता  वागाम्भृणी । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
अह रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेव। 
अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यहमिन्द्रागनी अहमश्चिनोभा ॥१॥ 
म वाग्देवी रुद्रगण र वसुगणसँगै भ्रमण गर्दछु। म आदित्यगण र विश्वेदेवसँग रहन्छु । मित्रावरुण, 
इन्द्र, अग्नि र दुवै अश्चिनीकुमार सबैलाई म नै धारण गर्दछु । 
अहं सोममाहनसं बिभर्म्यह त्वष्यरमुत पूषणं भगम्। 
अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्येश्यजमानाय सुन्वते ॥२॥ . 
ढुङ्गामा पिँधिएको सोम, त्वष्टा, पूषा र भग मेरै आश्रयमा हुन्छन् । उत्तम हविबाट बनेको हविष्यात्र 
देवतालाई सन्तुष्ट हुने गरी मैले दिने गरेकी छु र सोमरस पेल्ने यजमानका यञ्चलाई खोजेको जस्तै 
धन प्रदान गरेको छु। र 
अहं राष्ट्री सङ्गगनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यसियानाम्। 
तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ॥३॥ 
जगदीश्वरी, धनप्रदात्री, ज्ञानवती र यञ्चका उपयोगी देवतामा सर्वोत्तम वाग्देवी मै हुँ। मेरो स्वरूप 
विभिन्न रूपमा विद्यमान छ र आश्रयस्थान पनि विस्तृत छ। सबै देवताले विभिन्न किसिमले मलाई 
नै प्रतिपादन गर्दछन् । म । 
मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य ईं शुणोत्युक्तम्। 
अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि ॥४॥ 
प्राणीमा हुने जीवनशक्ति, दर्शनक्षमता र अन्न भोग गर्ने सामर्थ्य म वाग्देवीकै सहयोगले प्राप्त 
हुन्छन् । मेरो सामर्थ्य नजान्नेहरू विनाश हुन्छन् । हे बुद्धिमान् मित्र हो ! तिमीहरू ध्यान देओ, मैले 
भनेको कुरो श्रद्धाको विषय हो । 
अहमेव स्वयमिद वदामि जुष्टे देवेभिरुत मानुषेभि। 
यं कामये तंतमुग्रै कृणोमि त॑ ब्रह्माणं तमृषि त सुमेधाम् ॥५॥ 
देवता र मानिसले श्रद्धापूर्वक मनन गर्ने विचारका सन्देश मबाट नै प्रसारित हुन्छन् । मेरो कृपादृष्टि 
भएका बलशाली स्तोता क्रषि अथवा श्रेष्ठ बुद्धिमान् हुन्छन् । 
अहं रुद्राय धनुरा तनोमि ब्रह्याद्विषे शरवे हन्तवा उ। 
अहँ जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आ विवेश ॥६॥ 
रुद्रदेवले ब्रह्वाद्रोही शत्रु विध्वंस गर्न सचेत हुँदा दुष्टलाई दुःख दिने रुद्रको धनुषबाण म नै 


ताकिदिन्छु। मानिसको हितका लागि म सङ्ग्राम गर्दछु। म द्युलोक र पृथ्वी दुवैमा व्याप्त भएर 
रहन्छु। 


१००४ 





अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वपन्तः समुद्रे 
 समुद्रे। 
जगतका ततो वि तिष्ठे भुवनानु विश्वीतामू द्यां वर्ष्पणोप स्पृशामि ॥७॥ 
जय ख्य पुकुनको विः ७१०० ७ न प्रकट गरेको हुँ। मेरो उत्पत्तिस्थल विराट् आकाशका 
बाट सम्पुए हुन्छु 
०११००३ , पूण विश्वमा म व्याप्त हुन्छु। महान् अन्तरिक्षलाई मैले नै आफ्ना 
अहमेव वात इव प्र वाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा । 
परो दिवा पर एना महिना सं बभूव ॥८॥ 


समस्त लोक बनाएर म वायुजस्तै सबै ठाउँमा विचरण गर्दछु। मेरो महिमा स्वर्गलोक र पृथ्वीभन्दा 
पनि महान् छ। 


सूक्त  १२६ 
क्रषि  शैलूषि वामदेव्य । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  बृहती त्रिष्टुप् । 
न तमंहो न दुरित देवासो अष्ट मर्त्यम्। 
सजोषसो यमर्यमा मित्रो नयन्ति वरुणो अति द्विषः ॥१॥ 
हे देवता हो ! अर्यमा, मित्र र वरुणदेवको रिस गर्नेबाट बचाएर तिमीहरूले अघि बढाएका मानिस 
पापरहित भएर सधैँ दुर्गतिबाट पर रहन्छन् । 
 तद्धि वयं वृणीमहे वरुण मित्रार्यमन्। 
 येना निरंहसो यूयं पाथ नेथा च मर्त्यमति द्विषः ॥२॥ 
हे वरुण, मित्र र अर्यमा देव हो ! जुन उपायले तिमीहरू मानिसलाई पापबाट जोगाउँछौ र शत्रुबाट 
रक्षा गर्दछौ, त्यसका लागि हामी तिमीहरूलाई प्रार्थना गर्दछौँ । म 
ते नून नोञ्यमूतये वरुणो मित्रो अर्यमा । 
नयिष्ठा उ नो नेषणि पर्षिष्ठा उ न पर्षण्यति द्विषः ॥३॥ 
हे मित्र, वरुण र अर्यमा देवता हो ! तिमीहरू हाम्रो संरक्षण सुनिश्चित गर्दै सन्मार्गतर्फ प्रेरित गर । 
हामीलाई सङ्कटबाट पार लगाओ र शत्रुले दिने दुःखबाट जोगाओ । 
यूयं विश्व परि पाथ वरुणो मित्रो अर्यमा । 
युष्माक शर्मणि प्रिये स्याम सुप्रणीतयो ति द्विषः ॥४॥ 
वरुण, मित्र र अर्यमा आदि सबै देवताले सम्पूर्ण विश्व श्रेष्ठ रीतिले सुरक्षा गर्दछन् । श्रेष्ठ 
सत्कारयोग्य हे देवता हो । तिमीहरूका अत्यन्त प्रीतियुक्त, श्रेष्ठ सुखका छायामा हामी रहन पाऔँ 
र दुष्ट शत्रुबाट सुरक्षित रहीँ । 
आदित्यासो अति स्रिधो वरुणो मित्रो अर्यमा। 
उग्र मरुद्धी रुद्र हुवेमेन्द्रमग्नि स्वस्तयेञति द्विषः ॥५॥  
अदितिपुत्र वरुण, मित्र र अर्यमा यी सबै देवताले ६०५ शत्रुबाट जोगाउन् । हामी शत्रुबाट 
छुटकारा पाउन र कल्याण लाभ गर्नका लागि मरुतहरूसँगै तेजस्वी रुद्र, इन्द्र र अग्निदेवलाई 
आहवान गर्दछौँ । 
णस्तिरो वरुणो मित्रो अर्यमा। 
केन दुरिता राजानश्वर्षणीनामति द्विषः ॥६॥ 
नेतृत्व क्षमताले सम्पन्न वरुण, मित्र र अर्यमादेवले हाम्रो पापकर्म हटाएर सुखदायक मार्गतिर प्रेरित 
गरुन्। मानिसका स्वामी देवताले हामीलाई पापबाट मुक्त गराञन् र विकाररूपी शत्रुबाट 
जोगाङन् । 


वरुणो मित्रो अर्यमा । 
शुनमस्मभ्यमूत  आदित्यासो यदीमहे अति द्िष॥७॥ 
श निल देवलाई हामी सुख र संरक्षण प्राप्त गर्नका लागि प्रार्थना गर्दछौँ। यी 
७ १३५ क प्रेरित गरुन् । उनीहरूले सबै किसिमका शवत्रुनाशक बल हामीलाई 


प्रदान गरुन् र शत्रुबाट बचाउन् । 
१००५ 





यथा ह त्वद्वसवो गौर्य चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः । 
एवो ष्वपस्मन्मुञ्चता व्यंहः प्र तार्यग्ने प्रतरं न आयु ॥८॥ हनी 
संरक्षक र यज्ञभागका अधिकारी हे देवता हो  स्वच्छ वर्णका गाईका खुट्टा बाँधिएका बेला 
तिमीहरूले नै बन्धनबाट मुक्त गराएका थियौ । हामीलाई पनि पापबाट मुक्त गराओ । हे अग्निदेव । 
हामीलाई दीर्घायु प्रदान गर । 
सूक्त  १२७ 
क्रषि  कुशिक सौभर । देवता  रात्रि । छन्द  गायत्री । 
रात्री व्यख्यदायती पुरुत्रा देव्य१ क्षभिः । विश्वा अधि श्रियोञधित ॥१॥ 
अनेकाँ भागमा फैलिने, आउँदै गरेकी नक्षत्ररूपी नेत्रले संसार हेर्ने रात्रिदेवी सबै किसिमका सौन्दर्य 
धारण गरेको छिन् । 
ओर्वप्रा अमर्त्या निवतो देव्यु१ द्वतः । ज्योतिषा बाधते तमः ॥२॥ 
अविनाशी रात्रिदेवी सर्वप्रथम अन्तरिक्ष र त्यसपछि तल र अग्ला ठाउँ ढाक्दछिन्। उनी ग्रहनक्षत्र 
आदिका रूपमा आफ्ना तेजले अन्धकार नाश गराउँछिन् । 
निरु स्वसारमस्कृतोषसं देव्यायती । अपेदु हासते तमः ॥३॥ 
आउँदै गर्ने रात्रिले बहिनी उषालाई प्रतिष्ठित गराएपछि उषाले अन्धकार नष्ट गर्दछिन् । 
सा नो अद्य यस्या वयं नि ते यामन्नविक्ष्महि। वृक्षे न वसतिँ वयः ॥४॥ 
जसको आगमन हुँदा चरो रुखमा गएभैँ हामी घरमा पसेर विश्राम गर्दछौँ ती रात्रिदेवी हाम्रा लागि 
कल्याणदायी होञन् । 
नि ग्रामासो अविक्षत नि पद्दन्तो नि पक्षिणः । नि श्येनासश्चिदर्थिनः ॥५॥ 
रातमा सबै गाउँले मानिस सुखपूर्वक सुत्दछन् । गोडाले हिँड्ने गाई, अश्च आदि पशु र शीघ्रगामी 
श्येन आदि पक्षी शान्त भएर सुत्दछन् । 
यावया वृक्यंपवृक यवय स्तेनमूर्म्ये। अथा नः सुतरा भव ॥६॥ 
हे निशादेवी ! ब्वाँसाका भालेपोथी हामीदेखि पर लैजा, चोरलाई हामीदेखि पर लगिदेङ । हाम्रा 
लागि तिमी सबै किसिमले कल्याणप्रद होङ । 
उप मा पेपिशत्तमः कृष्ण व्यक्तमस्थित । उष ग्रणेव यातय ॥७॥ 
रात्रिको अन्धकार स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । हे उषादेवी  धन प्रदान गरेर स्तोताको क्रण नष्ट गरेझँ 
यो अन्धकार नष्ट गरा । 
उप ते गा इवाकर वृणीष्व दुहितर्दिवः । रात्रि स्तोमँ न जिग्युषे ॥८॥ 
हे आकाशकन्या ! तिमीलाई हामी दुधालु गाईजस्तै स्तोत्र गाउँदै प्राप्त गरौँ। तिमी विनम्र भएर 
स्तोत्रभैँ हवि पनि ग्रहण गर । 
सूक्त  १२८ 
क्राषि  विहव्य आङ्गिरस । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्तु वय त्वेन्धानास्तन्व पुषेम । 
मह्य नमन्तां प्रदिशश्वतस्रस्त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम ॥१॥ 
हे अग्निदेव ! सङ्ग्रामका समयमा हामीभित्र तेज जागृत होस् । तिमीलाई समिधाले प्रज्वलित गर्दै 
हामी आफ्नो देह परिपुष्ट गराउँछौँ। हाम्रा लागि चारै दिशा भझुकिदिङन्। तिमीलाई स्वामीका 
रूपमा प्राप्त गरेर हामी शत्रुसेनामाथि विजय प्राप्त गरौँ । 
मम देवा विहवे सन्तु सर्व इन्द्रवन्तो मरुतो विष्णुरग्निः । 
ममान्तरिक्षमुरुलोकमस्तु मह्य वातः पवतां कामे अस्मिन् ॥२॥ निति? 
इन्द्रदेवसँगै मरुत्गण, विष्णु र अग्नि आदि सबैले युद्धमा हामीलाई सहयोग गरुन् । अन्तरि 
विस्तृत लोक हाम्रा लागि प्रकाशमान होस् । हाम्रो इच्छा लागेका कार्यमा वायु अनुकूल भएर 
प्रवाहित होस् । 


१००६ 


 न 





मयि देवा द्रविणमा यजन्तां मय्याशीरस्तु  
०५ होम वनुषन्त पूर्वेरिष्टः ०००. हि ॥ ॥ 
श्रेष्ठ ॥१०० .. प्रसन्न भएर सबै देवताले हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । हामी देवशक्तिलाई 
आहवान गरौँ। उहिले ने देवतालाई आहुति समर्पित गर्ने होताहरू अनुकूल भएर देवताको अर्चना 
गरुन् । शारीरिक दृष्टिले सुदृढ भएर हामी वीर सन्ततिले सम्पन्न होऔँ । 

मद्य यजन्तु मम यानि कव्याकूतिः सत्या मनसो मे अस्तु। 

एनो मा नि गां कतमच्चनाहँ विश्वे देवासो अधि वोचता नः ॥४॥ 
ग्रखिकहरूले हाम्रो चरु, पुरोडाश आदि यञ्ञकसामग्री आहुतिका रूपमा देवतालाई समर्पित गरुन् । 
हाम्रा मनको सङ्कल्प पूर्ण होस्। हामी कुनै पापमा लिप्त नहोऔँ। हे विश्वेदेव हो ! तिमीहरू 
हामीलाई आशोर्वाद युक्त वचन प्रदान गर् । 

देवीः षुडुर्वीरुरु नः कृणोत विश्वे देवास इह वीरयध्वम्। 

मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर्या रधाम द्विषते सोम राजन् ॥५॥ 
हे छ वटी देवी हो ! हामीलाई प्रचुर धन र बल प्रदान गर । हे देवता हो ! धन आदि प्राप्त गर्नका 
लागि पराक्रम गर र हामीलाई धन प्राप्त होस्। हाम्रा सन्तति र शरीरको अनिष्ट नहोस्। है 
प्रकाशवान् सोम ! विद्वेषी शत्रुबाट हामी कहिल्यै परास्त नहोऔँ । 

अग्ने मन्युं प्रतिनुदन्परेषामदब्धो गोपाः परि पाहि नस्त्वम् । 

प्रत्यञ्चो यन्तु निगुतः पुनस्तेरेमैषां चित्त प्रबुधाँ वि नेशत्॥६॥ 
हे अग्निदेव ! शत्रुको क्रोधित स्वभाव दबाएर दुर्द्धर्ष हुँदै हाम्रो सुरक्षा गर । व्यर्थ कुरा गर्ने शत्रु 
भयभीत भएर पछिल्तिर फर्कदै भागून् । शत्रुको मनमस्तिष्क भ्रमित होस् । 

धाता धातृणां भुवनस्य यस्ततिर्देवं त्रातारमभिमातिषाहम् । 

इमं यज्ञमश्चिनोभा बृहस्पतिर्देवाः पान्तु यजमानँ न्यर्थात् ॥७॥ 
निर्माताका पनि स्रष्टा, सम्पूर्ण विश्वका अधिपति, सर्वप्रेरक, पालनकर्ता र अहङ्कारी शत्रुमाथि 
विजेता इन्द्रदेवलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । अश्चिनीकुमार, बृहस्पति र सबै प्रमुख देवताले यस 
यज्ञको संरक्षण गरुन् र यजमानलाई पापबाट जोगाउन् । 

उरुव्यचा नो महिषः शर्म यंसदस्मिन्हवे पुरुहूतः पुरुक्षु । 

स नः प्रजामै हर्यश्व मृडयेन्द्र मा नो रीरिषो मा परा दाः ॥०॥ 
सर्वव्यापक, पूजनीय, अनेकाँ यजमानबाट बोलाइने, विभिन्न स्थानमा वास गर्ने इन्द्रदेव यस यज्ञमा 
आएर हामीलाई सुख प्रदान गरुन् । हे हरियो अश्वका स्वामी इन्द्रदेव ! हाम्रा सन्तति सुखी बनाउ । 
हाम्रो प्रतिकूल नभएर अनिष्टबाट बचारु । 

चेन सपला अप ते भवन्त्विन्द्राग्निभ्यामव बाधामहे तान्। 

वसवो रुद्रा आदित्या उपरिस्पृशं मोग्न चेत्तारमधिराजमक्रन् ॥९॥ 
हाम्रा शत्रुहरू हारुन्। हामी उनलाई इन्द्राग्निका सामर्थ्यले विनाश गर्दछौँ । वसुगण, रुद्रगण र 
आदित्यगण यी सबै देवताले हामीलाई उच्च स्थानमा बसाएर पराक्रमी, ज्ञानसम्पत्न र सबैका 


तन् 


अधिपति बनाउन् । ८ 
सूक्त  १२९ 


व्राषि  प्रजापति परमेष्ठी । देवता  भाववृत्त । छन्द  त्रिष्टुप्। 
नासदासीन्रो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्। 
किमावरीवः कह कस्य शर्मत्रम्भः किमासीग्दहनं गभीरम् ॥१॥ 
प्रलयकालमा पञ्चमहाभूत आदि सृष्टिको अस्तित्व थिएन र अभावग्रस्त असत् सृष्टिको अस्तित्व 
भूलोक, आकाश र आकाश आदिभन्दा परको लोक पनि थिएन । सबैलाई 


पनि थिएन । त्यस बेला भूलो म 
ढाक्ने ब्रह्माण्ड पनि थिएन । कसको स्थान कहा थियो ? अगाध र गहिरो जलको अस्तित्व त्यस 


बेला कहाँ थियो ? 

न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह आसीठ्रकेतः । 

आनीदवातँ स्वधया तदेक तस्माद्धान्यन्न पर कि चनास ॥२॥ 
त्यस बेला न मृत्यु थियो, न अमरताकै अस्तित्व थियो । दिन र रातको ज्ञान थिएन, प्राणवायु पनि 
थिएन । एकमात्र ब्रहाको अस्तित्व थियो । अन्य कुनै कुराको पनि अस्तित्व त्यस बेला थिएन । 


१००७ 





तम आसीत्तमसा गृढहमग्रेञ्प्रकेत सलिलं सर्वमा इदम्। 

तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिनाजायतैकम् ॥३॥ ५७ 
सृष्टिभन्दा पहिले प्रलयकालमा सम्पूर्ण विश्व मायावी अज्ञान नामका अन्धकारले ग्रस्त थियो। सबै 
अव्यक्त र सर्वत्र एकै किसिमको प्रवाह थियो। उस बेला चारैतिर सत् वा असत तत्त्वले ढाकेको 
थियो । एउद अविनाशी तत्त्व तपस्याका प्रभावले उत्पन्न भयो । 


कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथम यदासीत्। 

सतो बन्धुमसति निरविन्दन्हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषा ॥४॥ ७७ 
सर्वप्रथम परब्रह्म परमात्माका मनमा विराट् सृष्टि उत्पन्न गर्ने इच्छा प्रकट भयो। उसै मनबाट 
सबैभन्दा पहिले उत्पत्तिको कारण उत्पन्न भयो । मेधावी ज्ञानीले विवेक, बुद्धिले हृदयमा विचार 
गरेर व्यक्त नहुने असत्बाट सत् तत्त्वको उत्पत्तिस्थान ठम्याए । 


तिरश्रीनो विततोरश्मिरेषामधः स्विदासी३दुपरि स्विदासीउत्। 

रेतोधा आसन्महिमान आसन्त्स्वधा अवस्तात्रयतिः परस्तात् ॥५॥ गिता 
बीज धारण गर्ने देवताको प्रकाश तेर्छो भएर तल र माथि फैलियो र देवताका महिमाले जल प्रेरित 
गरे । स्वधाको भोग्यस्थान तल र प्रयतिको स्थान माथि स्थिर गराए । 


को अद्धा वेद क इह प्र वोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः । 
अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आबभूव ॥६॥ 
यो सृष्टि कहाँबाट र कसरी उत्पन्न भएको हो भन्ने कुन मानिसले जान्दछ र कसले भन्न सक्दछ ? 
किनभने विद्वान्हरू पनि सृष्टिभन्दा पछि नै उत्पत्न भएका हुन् । त्यसैले सृष्टि उत्पन्न कसरी भयो 
भन्ने कुरो उचित रूपमा बुभन को सक्ला ? 
इयं विसृष्टिर्यत आबभूत यदि वा दधे यदि वान। 
यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥७॥ 
यस सृष्टिको उत्पादन कहाँबाट भयो, कसले रचना गरेको हो र कसले गरेको होइन, यी सबै कुरा 
एक मात्र परमेश्वरले जान्दछन् । परमधाममा रहने उनी सृष्टिका अध्यक्ष हुन् । हुन सक्छ, उनले पनि 
यस सम्बन्धमा पूरा जानेका छैनन् कि ? 
ओ। सूक्त  १३० 
कृषि  यज्ञ प्राजापत्य । देवता  भाववृत्त । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
यो यञ्चो विश्वतस्तन्तुभिस्तत एकशत देवकर्मेभिरायतः । 
इमे वयन्ति पितरो य आययुः प्र वयाप वयेत्यासते तते ॥१॥ 
यो सृष्टि यज्ञको रूप हो। यस सृष्टिमा पञ्चभूत रूपी वस्त्र बुनिन्छ। यो चिरकालसम्म रहने सृष्टि 
देवताका दिव्य कर्मले स्थिर रहन्छ। यस सृष्टिरूपी,यज्ञमा पितृहरू कपडा बुन्दै अनेकौँ किसिमका 
उत्कृष्ट र निकृष्ट वस्त्र या पदार्थको रचना गर्दछन् । यु 
पुमा एनं तनुत उत्कृणत्ति पुमान्वि तले अधि नाके अस्मिन्। 
इमे मयूखा उप सेदुरू सदः सामानि चक्रस्तसराण्योतवे ॥ य्॥ 
प्रजापति परमेश्वर नै यस सृष्टिका उत्पादक र संहारक हुन्। उनै पुरुषका सामर्थ्यले यस सृष्टिको 
विस्तार गर्दछ। यस यज्ञस्थलमा परमात्माको किरणरूपी शंक्ति निवास गर्दछ र अनेकौँ किसिमका 
सामरूपी सुख उतन्न गर्दछन् । 
कासीत्रामा प्रतिमा कि निदानमाज्यं किमासीत्परिधि क आसीत्। 
छन्द किमासीत्रउगं किमुक्थं यद्देवा देवमयजन्त विश्वे ॥३॥ 
सम्पूर्ण देवशक्तिले यज्ञ सम्पन्न गरेका बेला त्यसको सीमा कस्तो थियो ? प्रतिमा कस्तो थियो  
उनका सङ्कल्प के थिए? प्रमाण के थिए ? छन्द र स्तोत्र कस्ता थिए ? 


०७००५०५७०० ४०००७०३. सं बभूव। 
अनुष्टुभा सोम वाचमावत्॥४॥ 


अग्निदेव गायत्री छन्दका सहायक भए र उष्णिक् छन्दका सहायक सविता भए । सोम अनुष्टुप् 
छन्दका र उक्थको सम्बन्ध तेजस्वी सूर्यसित भयो । त्यसै गरी बृहती छन्दले बृहस्पतिका वाणीको 
आश्रय लियो । 


१००० 





विराण्मित्रावरुणयोरभिश्रीरिन्द्रस्य त्रिष्टुबिह भागो अद्दः । 

विश्वान्देवाञ्जगत्या विवेश तेन चाक्लुप्र भ्रषयो मनुष्याः ॥५॥ 
विराट् छन्द मित्रावरुण देवतामा आश्रित भयो र त्रिष्ट॒प् छन्द यस यज्ञमा इन्द्र र दिनका भागमा 
पन्यो। जगती छन्दले अन्य देवताको आश्रय लियो। यस यञ्बाट सम्पूर्ण क्रषि र मानिस 
सामर्थ्यशाली भए । 

चाक्लुप्रे तेन क्रषयो मनुष्या यज्चे जाते पितरो नः पुराणे । 

पश्यन्मन्ये मनसा चक्षसा तान् य इमं यज्ञमयजन्त पूर्वे ॥६॥ 
प्राचीन कालमा यस सृष्टियज्ञको उतत्ति हुँदा हाम्रा पूर्वज क्रषि र मानिसले माथि बताइएको 
नियमअनुसार यञ्चको अनुष्ठान सम्पन्न गरे । उहिल्यै यञ्च सम्पन्न गर्नेहरू मनका आँखाले हामीले 
उनलाई देखिरहेका छौँ भन्ने अनुभव हामीलाई गराउँदै । 

सहमस्तोमाः सहछन्दस आवृतः सहप्रमा क्रषयः सप्त दैव्याः । 

कवेवान पूर्वेषा पन्थामनुदृश्य धीरा अन्वालेभिरे रथ्यो३ न रश्मीन्॥७॥ 

धेर्यवान् सात क्रषिले स्तोत्र र छन्द सङ्ग्रह गरेर बारम्बार यञ्चको अनुष्ठान गर्दै यज्ञका विद्यालाई 


स्थायित्व प्रदान गरे । सारथीले घोडाको लगाम हातले समातेभझैँ मेधावी ग्रषिले पूर्वजहो परम्परामा 
अति सशक्त दृष्टि राखेर यञ्चको अनुष्ठान सम्पन्न गरे । 


सूक्त  १३१ 
क्रषि  सुकोर्ति काक्षीवत । देवता  इन्द्र अश्चिनीकुमार । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप् । 

अप प्राच इन्द्र विश्वाँ अभित्रानपापाचो अभिभूते नुदस्व । 

अपोदीचो अप शुराधराच उरौ यथा तंव शर्मन्मदेम ॥१॥ 
शत्रुलाई पराजित गर्ने हे इन्द्रदेव । तिमी हाम्रा समक्ष आउने सबै शत्रु हटा । पछिबाट आउने, 
उत्तर तथा दक्षिणबाट आउने शत्रु पर हटाङ । हामी तिम्रा नजिकै सुखपूर्वक निवास गर्न सकौँ । 

कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूवै वियूय। 

इहेहैषां कृणुहि भोजनानि ये बर्हिषो नमोवृक्ति न जग्मुः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । जौ खेती गर्ने किसानले बारम्बार बाली काटेभझौँ, देवताका प्रिय तिमी दुष्ट दमन गरेर 
श्रेष्ठजनको पोषण बारम्बार प्रदान गर्दै उनलाई रक्षा गर । 

नहि स्थूर्युतुथा यातमस्ति नोत श्रवो विविदे सङ्गमेषु। 

गव्यन्त इन्द्र सख्याय विप्रा अश्वायन्तो वृषणं वाजयन्तः ॥३॥ 
एउटा मात्रै पाङ्ग्रो भएको गाडा कहिल्यै भनेको समयमा उपयुक्त ठाउँमा पुग्दैन । युद्धका समयमा 
पनि त्यसबाट अन्न लाभ हुँदैन । त्यसैले हामी गाई, गोरु, अश्च, अन्न र बलको कामना गर्दै 
वृष्टिवर्षक इन्द्रदेवको मित्रताका लागि आहवान गर्दछौँ । 

युवं सुराममश्चिना नमुचावासुरे सचा। 

विपिपाना शुभस्पती इन्द्र कर्मस्वावतम् ॥४॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! नमुची नामका असुरका अधिकारमा रहेको श्रेष्ठ मधुर सोमरस प्राप्त गरेर 
पान गर्दै तिमीहरू दुवै शुभ कर्मका पालक इन्द्रदेवको रक्षा गर । 

पुत्रमिव पितरावश्चिनजोभेन्द्रावथुः काव्यैदैसनाभिः ०००० 

यत्सुरामं व्यपिबः शचीभिः सरस्वती त्वा मधवन्नभिष्णक् ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव ! राक्षसको संसर्गले अशुद्ध भएको सोम पान गरेर सङ्कटग्रस्त हुँदा पनि पिताले पुत्रको 
रक्षा गरेझँ अश्चिनीकुमारले तिम्रो रक्षा । तिमीले नमुची वध गरेर प्रसन्नता प्रदान गर्ने सोम पान 
गरेपछि देवी सरस्वती पनि तिम्रै अनुकूल भइन् । 

इन्द्र सुत्रामा स्ववाँ अवोभिः सृमृडीको भवतु विश्ववेदा । 

बाधतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥६॥ 
उचित किसिमले संरक्षण प्रदान गर्नमा समर्थ इन्द्रदेवले हामीलाई संरक्षण प्रदान गरुन् । उनै सर्वज् 


परमेश्वर हाम्रा शत्रुका संहारक होङन्। हामीमा निर्भीकता स्थापित गरुन्, त्यसबाट हामी उत्तम 
बलका स्वामी बनौँ । 


१००९ 


तस्य वयं सुमती यञ्चियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम। 

स सुत्रामा स्ववाँ इन्द्रो अस्मे आराच्चिद् द्वेष सनुतयुयोत ॥७॥ 
यज्ञीय पुरुषका श्रेष्ठ बुद्धिमा हामी वास गरौँ । कल्याणकारी श्रेष्ठ मनले हामी सम्पन्न होऔँ । श्रेष्ठ 
संरक्षक र ऐश्वर्यवान् उनै इन्द्रदेव हाम्रा नजिक र दढा लुकेका शत्रु सधैँका लागि पर भगाइदिउन् । 


सूक्त  १३२ 


क्राषि  हक आम पेय । देवता  मित्रावरुण । छन्द  विराडरूपा न्यंकुसारिणी । 
ईजानमिद् भूमिरभि प्रभूषणि । 


ईजान देवावश्चिनावभि सुम्नैरवर्धताम् ॥१॥  
यञ्च आदि कर्म सम्पन्न गर्ने स्तोतालाई आकाश र पृथ्वीले श्रेष्ठ अलङ्कार र श्रीसम्पन्न गराउँछन् । 
अश्चिनीकुमारले यज्ञकर्ता मानिसलाई विभिन्न किसिमका सुखसाधनले परिपूर्ण गर्दछन् । 


ता वां मित्रावरुणा धारयम्क्षिती सुषुम्नेषितत्वता यजामसि । 

युवोः क्राणाय सख्मैरभि ष्याम रक्षसः ॥२॥ 
हे मित्र र वरुण देवता हो  पृथ्वी धारण गर्ने तिमीहरू दुवै श्रेष्ठ सुखसाधनका अधिकारी हौ। 
सुखसाधन प्राप्त गनैका लागि हामी हविष्यात्र समर्पित गरेर दुवैलाई अर्चना गर्दछौँ । यजमानको 
कल्याणका लागि तिमीहरूका सहयोगले आसुरी शक्ति पराजित गरौँ । 


अध चिन्नु यद्दिधिषामहे वामभि प्रिय रैक्णः पत्यमानाः । 

यद्वा वा यत्युष्यति रेक्णः सम्वारन्नकिरस्य मघानि ॥३॥ 
हे मित्र र वरुण देवता हो ! हामीले स्तुति मन्त्रसँगै तिम्रा लागि यञ्च सामग्री समर्पित गरेपछि चाँडै 
नै प्रिय धन उपलब्ध गराउँछौ । हवि प्रदाता यजमानले प्राप्त गर्ने धन कसैले पनि नष्ट गर्न सक्दैन । 


असावन्यो असुर सूयत द्यौस्त्वं विश्वेषा वरुणासि राज । 

मूर्धा रथस्य चाकन्नैतावतैनसान्तकधुक् ॥४॥ 
हे प्राणदाता मित्रदेव ! आकाशमा प्रकाशित सूर्यदेव तिमीभन्दा भिन्न होइनन् । हे वरुणदेव । तिमी 
सम्पूर्ण विश्वका अधिपति हौ । तिम्रा रथको शिखर हाम्रा यञ्चतर्फ उन्मुख छ। हिंस्रक संहार गर्ने यस 
यञ्ञलाई कसैले अनिष्ट गर्न सक्दैन । 

अस्मिन्त्स्वेर तच्छकपूत एनो हिते मित्रे निगतान्हन्ति वीरान्। 

अवोर्वा यद्धात्तनृष्ववः प्रियासु यञ्चियास्वर्वा ॥५॥ 
म शकपूतभित्र रहेको पाप पनि कल्याणकारी भएपछि मित्रदेवको अनुकूलता पाएर आक्रान्ता दुष्ट 
शत्रु विनाश गर्ने कारण बन्दछ। मित्रदेव आएर हाम्रा शरीरमा संरक्षण प्रदान गरुन् र यज्ञमा प्रयुक्त 
संसाधन संरक्षित गरुन् । 

युवोर्हि मातादितिर्विचेतसा द्यौर्न भूमि पयसा पुपूतनि। 

अव प्रिया दिदिष्टन सूरो निनिक्त रश्मिभिः ॥६॥ 
विशिष्ट ज्ञानले सम्पन्न है मित्र र वरुणदेवता हो ! तिमीहरूकी जन्मदातृ अदिति माता हुन्। 
द्युलोकजस्तै धर्ती पनि अन्नजलले . उनैले परिष्कृत गर्दछिन् । तिमीहरू हामीलाई प्रीतियुक्त धन 
प्रदान गर र सूर्यका रश्मिले सम्पूर्ण विश्वलाई परिपुष्ट गर । 

युवं ह्यप्नराजावसीदतं तिष्ठद्रथं न धुर्षदं वनर्षदम्। 

ता नः कणूकयन्तीर्नुमेधस्तत्रे अंहसः सुमेधस्तत्रे अंहसः ॥७॥ 

हे मित्र र वरुणदेव  आफ्ना सत्कर्मले प्रकाशमान भएर आआफ्ना स्थानमा तिमीहरू प्रतिष्ठित 
हुन्छौ । उपद्रव गर्ने यी शत्रु पराजित गर्नका लागि तिमीहरू दुवै वनमा विहार गरने रथमा आरुढ 
होओ। आफ्ना प्रिय नृमेध र सुमेध नामका यज्ञ र तिनलाई सम्पन्न गर्ने क्रषिलाई विकृतिबाट 
बचाओ । 
सूक्त  १३३ 

क्रषि  सुदास पैजवन । देवता  इन्द्र । छन्द  शक्वरी महापक्ति त्रिष्टुप्। 

प्रो ष्वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शूषमर्चत। अभीके चिदु लोककृत्सङ्गे समत्सु वृत्रहास्माक 
बोधि चोदिता नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥१॥ 
हे स्तोता हो ! इन्द्रदेवका रथका अगाडि रहने बलको उपासना गर । शवत्रुसेनाको आक्रमणका 


१०१० 





अवसरमा यी . शत्नुनाशक इन्द्रदेव नै प्रेरणाका आधार हुन्छन् भन्ने निश्चित जान  
शत्रुको धनुषको प्रत्यञ्चा चुँडियोस् भन्ने हामी कामना गर्दछौँ । 


त्वं सिन्धूरवासृजो५धराचो अहन्नहिम्। अशतरुरिन्द्र जज्चिषे विश्व पुष्यसि वायं त॑ त्वा परि 
ष्वजामहे। नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी नदीका प्रवाहमा आउने अवरोधलाई हटाउँछौ र मेघ फोर्दछौ । तिमी शत्रुविहीन र 
सबैबाट वरणीय पदार्थका पोषक हौ। हामी तिमीलाई हविष्यान्न दिएर हर्षित गर्दछौँ । शत्रुको 
धनुषको प्रत्यञ्चा चुँडियोस् भन्ने कामना गर्दछौँ । 


वि षु विश्वा अरातयोश््यो नशन्त नो धियः। अस्तासि शत्रवे वर्ध यो न इन्द्र जिघांसति 
या ते रातिर्ददिर्वसु नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥३॥ 
हामीमामथि आक्रमण गर्ने शत्रुको विनाश होस्। हे इन्द्रदेव ! हामीमाथि आक्रमण गर्ने जघन्य 
दुष्टलाई तिमी आफ्ना शस्त्रले मार्दछौ । हाम्रो बुद्धि तिमीतिर प्रेरित होस् । तिम्रो धन आदि प्राप्त 
होस् । शत्रुको धनुषको प्रत्यञ्चा चुँडियोस् भन्ने कामना गर्दछौँ । 

यो न इन्द्राभितो जनो वृकायुरादिदेशति। अधस्पदं तमीँ कृधि विबाधो असि सासहि 
र्नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! शस्त्र आदिले सम्पन्न भएर हाम्रा वरिपरि घुमिरहेका ब्वाँसाजस्ता हिंस्रक वृत्तिका दुष्ट 
मानिसलाई तिमी गोडाले मिचिदेछ । अरू सबै शत्रुका धनुषको प्रत्यञ्चा चुँडियोस् भन्ने कामना 


गर्दछौँ  
यो न इन्द्राभिदासति सनाभिर्यश्च निष्ट्यः। अव तस्य बलं तिर महीव द्यौरध त्मना. 
नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥५॥ 
हे इन्द्रदेव । निकृष्ट स्वभाव भएका अनिष्टकारी शत्रुको पराक्रम तिमी उसरी नै विनष्ट गराउ, 
जसरी महान् द्युलोकले समस्त पदार्थ आफूभन्दा तल रहेकै देख्दछ। हाम्रा शत्रुको . धनुषको 
प्रत्यञ्चा चुँडियोस् भन्ने कामना गर्दछौँ । 
वयमिन्द्र त्वायवः सखित्वमा रभामहे। क्रतस्य नः पथा नयाति विश्वानि दूरिता 
नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥६। 
हे इन्द्रदेव ! हामी तिम्रा अनुगामी बनेर तिमीप्रति मित्रभाव परिपोषित गर्दछौँ । हामीलाई यज्ञय 
सन्मार्गमा प्रेरित गर्दै सबै पाप र दुःखदायी दुष्परिणामबाट पार गर । शत्रुको धनुषको प्रत्यञ्चा 
चुँडियोस् भन्ने कामना गर्दछौँ । 
अस्मभ्यं सु त्वमिन्द्र ताँ शिक्ष या दोहते प्रति वर जरित्रे। 
 अच्छिद्रोध्नी पीपयद्यथा नः सहस्रधारा पयसा मही गौः ॥७॥ 
हे इन्द्रदेव । हामी स्तोतालाई तिमी सबै अभीष्ट मनोरथ पूर्ति हुने प्रेरणा प्रदान गर । पृथ्वीस्वरूपा 
विशाल स्तनयुक्त गाई सहस्र धाराले पोषक रसरूपी दुध दिएर हामीलाई परिपुष्ट गरोस् । 
सूक्त  १३४ 
क्रषि  मान्धाता यौवनाश्च गोधा । देवता  इन्द्र । छन्द  महापंक्ति पंक्ति । 
उभै यदिन्द्र रोदसी आपप्राथोषाइव। महान्तं त्वा महीना सम्राजँ 
चर्षणीनां देवी जनित्र्यजीजनद्धद्वा जनित्र्यजीजनत् ॥१॥ 
तेजस्विनी उषाजस्तै द्युलोक र पृथ्वीलोकलाई प्रकाशले पूर्ण गराउने, प्राणीका स्वामी हे महान् 
इन्द्रदेव ! तिमीलाई कल्याण गर्ने देवमाता अदितिले जन्माएको हुन् । 
अव स्म दुर्णायतो मर्तस्य तनुहि स्थिरम् । अधस्पदं तमी 
कृधि यो अस्माँ आदिदेशति देवी जनित्र्यजीजनद्धद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव । हामीलाई परतन्त्र गराउने दुष्कर्मी शत्रुलाई गोडाले मिचिदेञछ। तिमीलाई 
कल्याणकारिणी अदिति माताले उत्पन्न गरेको हुन्। 
अव त्या बृहतीरिषो विश्वश्वन्द्रा अमित्रहन् । शचीभिः शक्र 
धृनुहीन्द्र विश्वाभिरूतिभि देवी जनित्र्यजीजनद्धद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥२॥ 
शत्रु हनन गर्ने, सामर्थ्यशाली हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना सामर्थ्य र कर्मले सबैलाई आहलादित 
गर्देछै । तिमी विपुल अन्नभण्डार हामीतिर पठाछ र सबै किसिमले हाम्रो संरक्षणगर । तिमीलाई 
कल्याणकारिणी अदिति.माताले उत्पन्न गरेको हुन् । 


१०११ 








अव यच्चं शतक्रतविन्द्र विश्वानि धूनुषे । रयिं न सुन्वते 

सचा सहस्रिणीभिरूतिभि देवी जनित्र्यजीजनद्धद्रा जनित्रयजीजनत् ॥४॥ 
हे सयौँ यज्ञ गर्ने इन्द्रदेव । तिमी सबै किसिमका अन्नधन लोकको हितका लागि प्रस्तुत गर्दछौ । 
सोम पेल्ने यजमानलाई हजारौँ किसिमका सम्पदा, सुसन्तति र संरक्षण प्रदान गर्दछौ । तिमीलाई 
कल्याणकारिणी अदिति माताले उत्पन्न गरेको हुन्  


अव स्वेदाइवाभितो विष्वक्पतन्तु दिद्यवः । दूर्वायाइव तन्तवो 

व्यपस्मदेतु दुर्मति देवी जनित्र्यजीजनद्धद्रा जनित्यजीजनत्॥१॥ , 
इन्द्रदेवको वज्जास्त्र पसिनाको थोपाजस्तै, चारैतिर संरक्षणका लागि प्रस्तुत होस् । दुबो माल्लाएझ 
उनका आयुध सर्वव्यापी होङन्। दुर्बुद्धिग्रस्त शत्रु हामीदेखि पर. होञन्।. तिमीलाई 
कल्याणकारिणी अदिति माताले उपत्न गरेको हुन्। 


दी ह्यङ्कुशं यथा शक्ति बिभर्षि मन्तुमः ।पूर्वेण मघवन्पदाजो ,  नो छ 
वयां यथा यमो देवी जनित्र्यजीजनद्धद्रा जनित्र्यजीजनत् ॥६॥ 
हे ज्ञानवान् इन्द्रदेव । महान् अङ्कुशजस्तो शक्ति तिमी धारण गर्दछौ । हे इन्द्रदेव ! अजबाट उत्पन्न 
पूर्व पदझौँ तिमी आफ्ना सामर्थ्यले सबैलाई वशमा गर्दछौ । तिमीलाई कल्याणकारिणी .अदिति 
माताले उपन्न गरेको हुन् । य 


नकिर्देवा मिनीमसि नकिरा योपयामसि मन्त्रश्रुत्यंचरामसि । यु. 
पक्षेभिरापिकक्षेभिरत्राभि सं रभामहे ॥७॥  
हे देवता हो ! हामी याजक कोही पनि अमर्यादित र धर्मघिंहीन कर्म गर्दैनौँ । हामी कसैको केही 
हानी गर्दैनौँ । हातमा हवन सामग्री लिएर हामी यञ्च आदि श्रेष्ठ कर्म सम्पन्न गर्दछौँ । 
सूक्त  १३५३ 
क्रषि  कुमार यामायन ।.देवता  यम ।छन्द  अनुष्टप् । 
यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे देवैः सम्पिबते यम .. 
अत्रा नो विश्पतिः पिता पुराणाँ अनु वेनति ॥१॥ हत ति 
सुन्दर पत्रले सुशोभित यमदेव देवतासँग बसेर सोमपान गर्ने वृक्षमा गएर म पुर्खाको सहायक बनूँ 
भन्ने हाम्रा पिता प्रजापतिको अभिलाषा छ . 
पुरणाँ अनुवेनन्तं चरन्तं पापयामुया। 
ता पिस त पर्या तस्मा अस्पुहयं त ॥२॥ 
प्रजापति पिताले म पुर्खाको सहायक बनूँ भन्ने इच्छा प्रकट गर्दो मैले निष्ठुरतापूर्वक उनका त 
रहरप्रति विरक्ति प्रकट गरेँ, अहिले ममा उनीप्रति श्रद्धाभाव जागेको छ। रिकका दुपस 
यं कुमार नवं रथमचक्र मनासाकृणो । 
॥ १., विल नमा या कसिकि  
कुमार नचिकेता ! मसित पाङ्ग्राविनाको, एउटा दण्डको र सर्वत्र 
गरेका थियौ र सोचविचार नगरीकनै तिमी त्यसमा आरूढ भयौ। रमाखल स्थको रहर 
यं कुमार प्रावर्तयो रथ विप्रेभ्यस्परि। 
त॑ं १७७ मातृ छै हनन बाल्माड्तिम ० 
हे कुमार नचिकेता ! बुद्धिमान् साथीभाइ छोडेर तिमी जुन रथ लिएर आफैँ 
पिताका ज्ञानको उपदेशले चंल्दछ। त्यही उपदेश नै रथका लागि त  तिता 
नौकामा आरूढ भएरत्यस रथले यहाँबाट प्रस्थान गर् । 
कः कुमारमजनयद्र्थं को निरवर्तयत्। 
छ ०३... स्वित्तदद्य नो ब्रूयादनुदेयी खु०००  म 
बालक नचिकेताका जन्मदाता को हुन् ? यो बालक भाट यहाँ आइपुग्नका 
यो रथ पठाइदियो ? आज यो कुरो हामीसित कसले भन्न सक्छ हट ः क लान ला 
यथाभवदनुदेयी ततो अग्रमजायत । 
पुरस्ताद् बुध्न आततः पश्चान्रिरयणं कृतम् ॥६॥ 
जुन कारणले यी बालकलाई यमराजबाट भूलोकमा यिनका पितालाई जिम्मा लगाइन्छ, त्यसका 


१०१२ 


विषयमा पहिले नै बताइसकिएको छ। सबैभन्दा पहिले पिताका भनाइको मुख्य भाग भनियो, 
त्यसपछि फिर्ता ल्याउने उपाय पनि भनियो । 

इद यमस्य सादनं देवमान यदुच्यते । 

इयमस्य धम्यते नाडीरयं गीर्भि परिष्कृतः ॥७॥ 
जसलाई देवताले निर्माण गरे, त्यो नै नियन्ता यमदेवको आश्रयस्थल हो भन्ने मानिसको भनाइ छ। 


यो वेणु नामको बाजा यमदेवको सन्तुष्टिका लागि बजाइन्छ। स्तुति मन्त्रले उनलाई सुशोभित 
गराइन्छ । 


सूक्त  १३६ 
त्रषि  वातरशन मुनिगण । देवता  केशी । छन्द  अनुष्टुप्। 
केश्यपेग्निँ केशी विष केशी बिभर्ति रोदसी । 
केशी विश्व स्वर्दुशे केशीदं ज्योतिरुच्यते ॥१॥ । 
रश्मिले प्रकाशमान सूर्यदेव अग्नि, जल र द्यावापृथिवी धारण गर्दछन्। सूर्यले नै सम्पूर्ण विश्वलाई 
प्रकाश दिएर दर्शनयोग्य बनाउँछन् । यिनै सूर्यका ज्योतिलाई केशी नामले सम्बोधन गरिन्छ । 
मुनयो वातरशनाः पिशङ्गा वसते मला । 
वातस्यानु ध्राजिं यन्ति यद्देवासो अविक्षत ॥२॥ 
वातरसनका वंशज मनीषि पहेँलो वस्त्र धारण गरेर तपस्या गर्दछन् । देवत्व धारण गर्ने स्थितिमा 
उनीहरू वायुका गतिको अनुगमन गर्दछन् । 
उन्मदिता मौनेयेन वाताँ आ तस्थिमा वयम्। 
शरीरेदस्माक यूयं मर्तासो अभि पश्यथ ॥२॥ हद 
सबै सांसारिक व्यवहारबाट निवृत्त भएपछि मुनिको वृत्तिमा लागेर परम आनन्दमा मग्न हुँदै हामी 
वायुजस्तै सृक्ष्म भएका छौँ । हे मानिस हो ! हाम्रो स्थूल शरीर मात्रै देख्न तिमीहरू सक्दछौ । 
अन्तरिक्षेण पतति विश्वा रूपावचाकशत्। क 
मुनिर्देवस्यदेवस्य सौकृत्याय सखा हितः ॥४॥ 
मुनिहरू अन्तरिक्षमार्गबाट आउनजान सक्दछन् । उनीहरू सबै कुरो आफ्ना तेजस्वी दिव्यदृष्टिले 
हेर्न सक्छन् । तिमी देवशक्तिसित मित्रभावले युक्त छौ । तिनीहरू सबै सत्कर्मका लागि नै प्रतिष्ठित 
हुन्छन्। 
वातस्याश्चो वायोः सखाथो देवेषितो मुनिः । 
उभौ समुद्रावा क्षेति यश्च पूर्व उतापरः ॥५॥ 
मुनिहरू वायुमार्गमा भ्रमण गर्नका लागि अश्वरूप धारण गर्दछन् र वायुका सखाजस्तै छन्। 
देवताहरू उनलाई प्राप्त गर्ने कामना गर्दछन् । उनीहरू पूर्व र पश्चिमका दुवै समुद्रमा निवास 
गर्दछन् । म 
अप्सरसां गन्धर्वाणां मृगाणाँ चरणे चरन्। 
केशी केतस्य विद्वान्त्सखा स्वादुर्मदिन्तमः ॥६॥ 
सूर्यदेव अप्सरा, गन्धर्व र अन्य मृग आदिका स्थानमा विचरण गर्दछ्। तेजस्वी सूर्यदेव सबै ज्ञातव्य 
विषयका ज्ञाता, रसका उत्पादक र आनन्ददाता हुन् । 
वायुरस्मा उपामन्थत्पिनष्टि स्मा कुनन्नमा। 
केशी विषस्य पात्रेण यद्रुद्रेणापिबत्सह ॥७॥ . 
केशीले रुद्रसँग जलपात्रमा जल पान गरिरहँदा वायुदेव उनलाई प्रकम्पित गर्दछन् र कठिन . 
माध्यमिका वाणी भङ्ग गराउँछन् । 
सूक्त  १३७ 
क्रषि  सप्तर्षिगण । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  अनुष्टुप् । 
उत देवा अवहितँ देवा उन्नयथा पुनः । 
उतागश्रक्रृष देवा देवा जीवयथा पुनः ॥१॥ तले 
हे देवता हो ! हामी पतितलाई बारम्बार माथि उकास । हे देवता हो । हामी अपराधीको अपराध 
कर्म निवारण गर । हे देवता हो  हाम्रो संरक्षण गर्दै दीर्घायुसम्पन्न बनाओ । 


१०१२ 





द्वाविमौ वातौ वात आ सिन्धोरा परावतः । 
दक्षे ते अन्य आ वातु परान्यो वातु यद्रपः ॥२॥ 
दुई वायुमध्ये एउदा समुद्रसम्म र अर्को समुद्रभन्दा परसम्म प्रवाहित हुन्छन् । दुईमध्ये एउयले 
स्तोतालाई बल प्रदान गरुन् भने अर्काले उनका पाप नाश गराउन् । 
आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद्रपः । 
त्वं हि विश्वभेषजो देवानां दूत ईयसे ॥३॥ आउुँछौ। 
हे वायुदेव ! तिमी व्याधि निवारण गर्दछौ र कल्याणकारी औषधि लिएर आउँछौ । अहितकारी 
पापरूपी मललाई यहाँबाट उडाउँदै लिएर जाञ। तिमी संसारका लागि औषधिको रूप, 
कल्याणकारी र देवदूत बनेर सर्वत्र सञ्चार गर्दछौ । 
आ त्वागमं शन्तातिभिरथी अरिष्टतातिभिः । 
दक्ष ते भद्रमाभा्ष परा यक्ष्म सुवामि ते ॥४॥ 
हे स्तोता हो ! तिम्रा लागि सुखशान्ति प्रदायक र अहिंसक संरक्षणसाधन लिएर मआएको छु। 
तिम्रा लागि मङ्गलमय शक्ति पनि मैले धारण गरेको छु। त्यसैले त यति बेला तिमीहरूका सबै 
खालको रोग निवारण गर्दछु। 
त्रायन्तामिह देवास्त्रायतां मरुताँ गण । 
त्रायन्तां विश्वा भूतानि यथायमरपा असत्॥५॥ 
यस लोकमा समस्त देवताले हामीलाई संरक्षण प्रदान गरुन् । मरुतृहरू र सबै खालका प्राणीले 
हाम्रो रक्षा गरुन् । तिनले हाम्रा शरीरको रोग र पाप निवारण गरुन् । 
आप इद्दा उ भेषजीरापो अमीवचातनीः । 
म आपः सर्वस्य भेषजीस्तास्ते कृण्वन्तु भेषजम् ॥६॥ 
जल सम्पूर्ण रोगको निवारक हो । जलले नै रोगका कारणको विनाश गर्दछ। जल नै सबैका लागि 
हितकारी औषधि हो । त्यही नै तिम्रा लागि रोगनाशक छ।  
हस्ताभ्याँ दशशाखाभ्यां जिह्इन वाचः पुरोगवी । 
अनामयिलुनभ्यां त्वा ताभ्यां त्वोप स्पृशामसि ॥७॥ 
मन्त्रको उच्चारण गदखिरि वाणीसँगै जिब्रो चलेझैँ दस औँला भएका दुवै हातले तिम्रो स्पर्श गर्दा 
रोगबाट मुक्त गरिदिन्छौ । 
सूक्त  १३० 
क्रषि  अङ्ग औख । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती । 
तव त्य इन्द्र सख्येषु वह्ृय क्रतं मन्वाना व्यदर्दिरर्वलम्। 
यत्रा दशस्यन्नुषसो रिणन्नपः कुत्साय मन्मन्नद्यश्ष दंसयः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिम्रो मित्रतामा रहने यज्ञकर्ताले हवनसामग्री समपिर्त गर्दै यज्ञ सम्पन्न गरेर बल 
नामको असुर संहार गर्नका लागि तिम्रो स्तोत्र गाए। अनि तिमीले कृत्स क्रषिलाई बिहानीका 
आलोक दर्शन गरायौ । तिमीले जल मुक्त गरायौ र वृत्रासुरका समस्त कार्य विनाश गयौ । 
अवासृजः प्रस्वः श्वञ्चयो गिरीनुदाज उस्रा अपिबो मधु प्रियम्। 
अवर्धयो वनिनो अस्य दंससा शुशोच सूर्य ्रतजातया गिरा ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले जल निर्माण गरेपछि पर्वत भेदन गरेर बगायौ। बल असुरले अपहरण गरेका 
गाई तिमीले मुक्त गरायौ। तिमीले मधुर सोमरस पान गरेर वनका वृक्ष वर्षाले संवरद्धित गरायौ। 
यञ्चमा उत्तम मन्त्रले तिम्रो स्तुति गरियो । हे इन्द्रदेव ! तिम्रा असल कर्मको प्रभावबाट सूर्यदेवले 
तेज धारण गरे । म 
वि सूर्यो मध्ये अमुचद्र्थं दिवो विदद्वासाय प्रतिमानमार्यः । 
दुढहानि पिप्रोरसुरस्य मायिन इन्द्रो व्यास्यच्चकृवाँ ग्रजिश्वना ॥३॥ 
द्युलोकमा सूर्यदेवले आफ्नो रथ अघि बढाए । श्रेष्ठ इन्द्रदेवले दासलाई पराजित गरे । इन्द्रदेवले 
क्राजिश्वासँग मित्रता गरेर पिप्रु नामका मायावी असुरको पराक्रम नष्ट गरे । 


१०१४ 


अनाधृष्यनि धृषितो व्यास्यन्निधीरदेवाँ अमृणदयास्यः । 
मासेव सूर्यो वसु पुर्यमा ददे गृणानः शव्रूरशृणाद्विरुक्मता ॥४॥ 
पराक्रमी इन्द्रदेवले अपराजेय शत्रुको सैन्यदल विनाश गरे । अयास्य क्रषिले स्तुति गरेका इन्द्रदेवले 
शक्तिशाली देवताविरोधी राक्षसलाई विनाश गरे । सूर्यदेवले भूमिबाट रस प्राप्त गरेभैँ इन्द्रदेव 
शत्रुको नरगबाट धन ग्रहण गर्दछन् । स्तुति ग्रहण गर्दै उनले तेजस्वी वज्रले शत्रु विध्वंस गराए।  
 अयुद्धसेनो विभ्वा विभिन्दता दाशदवृत्रहा तुज्यानि तेजते । 
उददैवका इन्द्रस्य वज्रादबिभेदभिश्नथः प्राक्रामच्छुन्ध्यूरजहादुषा अनः ॥१॥ 
सेनासित युद्ध गर्न कसैले पनि सक्दैन । ती सर्वञ्च गतिशील र शत्रु विदीर्ण गर्ने वज्जले 
वृत्रको संहार गर्दछन् । चिरा पार्ने वज्जदेखि शत्रुपक्षका सबै डराउँछन् । त्यसै बेला सूर्यदेव विश्वलाई 
प्रकाशित गर्दछन् र उषादेवी रथ अघि बढाउँछिन् । 


एता त्या ते श्रुत्यानि केवलायदेक एकमकृणोरयज्ञम्। 
 मासां विधानमदधा अधि द्चवि त्वया विभिन्न भरति प्रधि पिता ॥६॥ 
हे इन्द्रदेव  । यी पराक्रमी कार्य तिमीबाटै सम्पन्न भएका छन् । यज्ञविरोधी असुर तिमीले एक्लै 
संहार गच्यौ। महिना निर्धारण गर्ने सूर्यदेवलाई तिमीले नै द्युलोकमा प्रतिष्ठित गरायौ । वृत्रासुरले  
भङ्ग गरेका रथको चक्र सबैका पिताजस्ता सूर्यदेव तिम्रै शक्तिले धारण गर्दछन् । 
म सूक्त  १३९ 
क्रषि  विश्वावसु देवगन्धर्व । देवता  सविता विश्वावसु देवगन्धर्व । छन्द  त्रिष्टुप्। 
सूर्यरश्मि्हरिकेशः पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयाँ अजसम् । 
तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वान्त्सम्पश्यन्विश्वा भुवनानि गोपाः ॥१॥ 
हरियो रङ्गका वनस्पति र यसमा आश्रित सबै जीवलाई पोषण गर्ने परम ज्योतिर्वान् सूर्यदेव आफ्नो 
रश्मि पूर्व दिशामा प्रकट गर्दछन् । जितेन्द्रिय विद्वान् र पोषणकर्ता सूर्यदेव उत्पन्न भएर सम्पूर्ण 
लोकलाई प्रकाशित गर्दछन् र निरन्तर गतिशील हुन्छन् । 
नुचक्षा एष दिवो मध्य आस्त आपप्रिवान् रोदसी अन्तरिक्षम्। 
स विश्वाचीरभि चष्टे घृतचीरन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् ॥२॥ 
सबैलाई उत्पन्न गराउने सवितादेव द्युलोकका मध्यमा अवस्थित छन्। यिनले द्युलोक, पृथ्वी र 
अन्तरिक्ष तीनैलाई आफ्ना तेजले दीप्तिमान् गराउँछन् । यी सम्पूर्ण विश्वलाई आफ्नो आश्रयमा लिने, 
जल धारण गर्ने र् सबैले स्पष्ट देख्ने हुन् । यो लोक, परलोक र मध्यलोकमा रहेका प्राणीको सूक्ष्म 
भाव सवितादेवले राम्रोसित जानेका छन् । 
रायो बुध्नः सङ्गमनो वसूनां विश्वा रूपाभि चष्टेशचीभिः । 
देवइव सविता सत्यधर्मेन्रो न तस्थौ समरे धनानाम् ॥२। 
ऐश्वर्यका मूल, वैभवप्रदाता, सत्यधर्मका प्रेरक सवितादेव आफ्ना दीप्तिले समस्त विश्व आलोकित 
गर्दछन् । सवितादेव इन्द्रदेवको जस्तै सम्पदा प्राप्त गर्न सङ्ग्राम क्षेत्रमा स्थिर रहन्छन् । 
विश्वावसुँ सोम गन्धर्वमापो ददुशुषोस्तदृतेना व्यायन् । 
तदन्ववैदिन्द्रो रारहाण आसाँ परि सूर्यस्य परिधीरपश्यत् ॥४॥ 
हे सोमदेव ! यञ्चकर्मका पुण्य प्रभावले विश्वावसु गन्धर्व देखेर विलक्षणतापूर्वक जल प्रवाहित 
भयो । जललाई प्रेरणा दिने इन्द्रदेवले यो प्रवाह देखेपछि यो यज्ञकार्य कहाँ चल्दै छ भन्ने हेर्नका 
लागि सूर्यमण्डलका चारैतिर निरीक्षण गरे॥ 
, विश्वावसुरभि तन्नो गृणातु दिव्य गन्धर्वो रजसो विमानः । 
यद्दा घा सत्यमुत यन्न विद्य धिये हिन्वानो धिय इ्न्नो अव्याः ॥५॥ 
दिव्यलोकनिवासी र जल निर्माण गर्ने गन्ध विश्वावसुले हामीलाई यस विषयमा सम्पूर्ण जानकारी 
दिन् । यथार्थ सत्य के हो, हामी । हे विश्ववसु हो  हाम्रो स्तुतिलाई प्रेरित गर्दै तिमी 
विचारपूर्वक गरेका कामलाई संरक्षण प्रदान र । 
सस्निमविन्दच्चरणे पपावपोदुरो अश्मव्रजानाम् । 
प्रासा गन्धर्वो अमृतानि वोचदिन्द्रोदक्ष परि जानादहीनाम् ॥६॥ 
इन्द्रदेवले नदीको अन्तिम भाग अन्तरिक्षका गैघम देखे । उनले मेघमा सञ्चार गर्ने जलको ढोका 
उघारे । उनले यसलाई जलमय स्वरूप प्रदान परे । इन्द्रदेवले मेघको शक्ति राम्ररी चिनेका छन् । 







०१५ 











सूक्त १४०  
क्राषि  अग्नि । देवता  अग्नि । छन्द  सतोबृहती विष्टारपंक्ति त्रिष्टुप्। 
अग्ने तव श्रवो वयो महि भ्राजन्ते अर्चयो विभावसो । 
बृहद्धानो शवसा वाजमुक्थ्य१ दधासि दाशुषे कवे॥१॥ शो 
हे अग्निदेव । तिम्रो हविष्यात्न प्रशंसनीय छ। हे तेजस्वी अग्निदेव  तिम्रो ज्वाला अति सुशोभित 
हुन्छ। तेजस्वी, ज्ञानी हे देव । तिमी आफ्ना सामर्थ्यले हविदातालाई उत्तम अन्न प्रदान गर्दछौ । 
पाकववर्चाः शुक्रवर्ता अनूनवर्चा उदियर्षि भानुना। 
पुत्रो मातरा विचरच्नुपावसि पृणक्षि रोदसी उभै ॥२॥ जस  ७ 
हे अग्निदेव ! पवित्र किरण र निर्मल तेजले युक्त तिमी सूर्यदेवजस्तै उदित हुन्छौ र पूर्ण तेज प्रप्त 
गर्दछौँ । हविष्यान्नले द्युलोक र वर्षाले पृथ्व सुसम्पन्न बनाउँछौ । 
उर्जो नपाज्जातवेदः सुशस्तिभिर्मन्दस्व धीतिभिर्हितः । 
त्वे इषः सं दधुर्भूरिवर्पसञ्चित्रोतयो वामजाताः ॥३॥ 
सर्वज्ञाता, शक्तिवान् हे अग्निदेव  तिमी हाम्रा उत्तम स्तुतिले हर्षोल्लास प्राप्त गर, हाम्रा यज्च आदि 
कर्मले सन्तुष्ट होङ । अनेकौँ रूपका विलक्षण द्रष्य तिमी यजमामले प्रदान गरेको हविष्यात्र ग्रहण 
गर । 
इरज्यन्नग्ने प्रथयस्व जन्तुभिरस्मे रायो अमर्त्य। . 
स दर्शतस्य वपुषो वि राजसि पृणक्षि सानसिं क्रतुम् ॥४॥ 
हे अविनाशी अग्निदेव ! तिमी आफ्ना तेजले प्रदीप्त भएर हाम्रो धन वृद्धि गर। तिमी हाम्रा 
यज्ञकर्ममा आफ्ना तेजस्वी रूपले सुशोभित हुन्छौ र यञ्चको फल प्रदान गर्दछौँ । 
इष्कर्तारमध्वरस्य प्रतेतसं क्षयन्त राधसो मह । 
रातिं वामस्य सुभगां महीमिर्ष दधासि सानसिं रयिम् ॥१॥ 
संस्कारित र सुशोभित यञ्च गराउने, सर्वज्, असङ्ख्य धनका अधिपति, धनप्रदाता, हे अग्निदेव 
हामी तिम्रो आराधना गर्दछौँ, मनग्गे धन र सौभाग्ययुक्त अन्न प्रदान गर । । 
क्रतावान महिषं विश्वदर्शतमग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जना । । 
श्रुत्कर्ण सप्रथस्तम त्वा गिरा दैव्य मानुषा युगा ॥६॥॥ 
याजकहरू यञज्चका महान् आधार, सामर्थ्यवान्, सर्वज्च, दर्शनीय अग्निदेवलाई सुखको आकाङक्षाले 
आफ्ना सामु स्थापित गर्दछन् । हाम्रो स्तुति सुन्ने, सर्वत्र विख्यात, दिव्य गुणसम्पन्न हे अग्निदेव । 
यजमान दम्पती आफ्ना वाणीले तिम्रो स्तुति गर्दछन् । 
सूक्त  १४१  
क्राषि  अग्नि तापस । देवता  विश्वेदेवा । छन्द ।अनुष्टुप्। 
अग्ने अच्छा वदेह नः प्रत्यङ् न सुमना भव ।  
प्रनो यच्छ विशस्पते धनदा असि नस्त्वम्॥१॥ . 
हे अग्निदेव ! हामीप्रति तिमी श्रेष्ठ भनोभाव राखेर यज्ञमा उपस्थित होङ र हाम्रा लागि हितकारी 
उपदेश देङ । हे प्रजापालक अग्निदेव ! तिमी र । त्यसैले हामीलाई पनि धनधान्यले 
परिपूर्ण गराङ । म 
प्र नो यच्छत्वर्यमा प्र भग प्र बृहस्पतिः । 
प्र देवाः प्रोत सूनुता रायो देवी ददातु नः ॥२॥ 
अर्यमा, भग र बहस्पतिदेवले हामीलाई ऐश्वर्यले 
अधिष्ठात्री, सत्यप्रिय देवी सरस्वतीले भरपूर धन आदिर 
सोम राजानमवसेगिरने गीर्भिईवामहे । 
आदित्यान्विष्णु सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् ॥६॥ 
हामी आफ्नो संरक्षण र पालनका लागि राजा सोम, 
प्रजापति ब्रह्या र बृहस्पतिदेवलाई स्त्रोत्रले आमन्त्रित र 


१०१६ 










गरुन् । समस्त देवता र वाणीकी 
 प्रदान गरुन् । 


, आदित्यगण, विष्णुदेव, सूर्यदेव, 


इन्द्रवायू बृहस्पति सुहवेह हवामहे। 
विलाता यथा नः सर्व इज्जनः सङ्गत्यां सुमना असत्॥४॥ 
प्रशंसनीय इन्द्र, वायु र बृहस्पतिलाई हामी यस यज्ञीय कार्यमा आदरपूर्वक आमन्त्रित गर्दछौँ । यी 
सबै देवताहरू हामीप्रति अनुकूल विचार राख्दै हर्षित होङन् । 


अर्यमणं बृहस्पतिमिन्द्रै दानाय चोदय । 

वात विष्णु सरस्वती सवितारं च वाजिनम्॥१॥ हकका २ 
हे स्तोता हो । तिमीहरू सबैले अर्यमा, बृहस्पति, इन्द्र, वायु, विष्णु, सरस्वती, अन्न र बलप्रदाता 
सवितादेवलाई आहवान गर । सबै देवता हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्नका लागि यहाँ आउन् । 


त्वं नो अग्ने अग्निभिब्रह्म यस च वर्धय। 
तिमान त्वं नो देवतातये रायो दानाय चोदय ॥९॥ 
हेअ । तिमी अन्य सबै अग्निसँगै आएर हाम्रो स्तोत्र र यज्ञ अभिवृद्धि गराङ । तिमी 
धनवैभव प्रदान गर्नका लागि दाताका रूपमा देवतालाई प्रेरित गर । 
सूक्त  १४२ 
क्रषि  शार्ङ्गगण । देवता  अग्नि । छन्द  त्रिष्टुप् जगती अनुष्टुप् । 

अयमग्ने जरिता त्वे अभूदपि सहसः सूनो नह्यपन्यदस्त्याप्यम् । 

भद्र हि शर्म त्रिवरूथमस्ति त आरे हिंसानामप दिद्युमा कृधि ॥१॥ 
हे अग्निदेव । स्तोताहरू स्तोत्रले तिम्रै प्रार्थना गर्दछन् । हे वलका पुत्र अग्निदेव  हाम्रा लागि 
तिमीबाहेक अर्को कुनै लक्ष्य पनि छैन। तिमीले दिएको कल्याणकारी सुख, निश्चित नै तीनै 
किसिमका दुःखबाट संरक्षण प्रदान गर्ने खालको छ। हामी तिम्रा प्रतप्त ज्वालाले पीडित नहोऔँ 
भनेर तिनलाई हामीदेखि परै राख । 

प्रवत्ते अग्ने जनिमा पितुयतः साचीव विश्वा भुवना न्युञ्जसे । 

प्र सप्तयः प्र सनिषन्त नो धियः पुरश्चरन्ति पशुपाइव त्मना॥२॥ 
हे अग्निदेव ! अन्नको अभिलाषा गर्दै भएको तिम्रो उत्पत्ति अति मनोहर हुन्छ। बन्धुले जस्तै तिमी 
सम्पूर्ण लोक सुशोभित गराउँछौ । जताततै जाने ज्वाला देखेर हाम्रो स्तोत्रको उदय भएको छ। यी 
ज्वाला पशुपालकजस्तै अगाडि बढ्दछन् । 

उत वा उ परि वृणक्षि बप्सद्बहोरग्न उलपस्य स्वधावः । 

उत खिल्या उर्वराणां भवन्ति मा ते हेतिं तविषीं चुक्रुधाम ॥२॥ 
हे दीप्तिमान् अग्निदेव ! घाँसलाई खाएभझँ डढाएर समाप्त गर्दछौ । उब्जाउ भूमिलाई तिम्रा प्रभावले 
रुखो गराउँछ । हामी तिम्रो प्रचण्ड ज्वालाको कोपभाजन नबनौँ। 

यदुद्तो निवतो यासि बप्सत्पृथगेषि प्रगर्धिनीव सेना । 


यदा ते वातो अनुवाति शोचिर्वप्तेव मश्रु वपसि प्र भूम॥४॥ 
हे अग्निदेव तिमी माथिदेखि तलसम्म रुख डढाउद विजयको आकाङ्क्षा बोकेका सेना 


अलगअलग दिशामा गएँ अगाडि बढ्दछौ। तिम्रा ०५००१ अनुकूल दिशामा वायु बहँदा 
हजामले दाह्वीजुँगा खौरेभैँ विशाल भूखण्डका वृक्षवनस्पति रित्याउँछौ । 
प्रत्यस्य श्रेषणे ददृश्र एक नियानं बहवो रथासः।. 


बाहु यदग्ने अनुमर्मुजानो न्यङ्ङुत्तानामन्वेषि  भूमिम् ॥५॥ 
हे अग्निदेव । तिमी आफ्नो ज्वाला बारम्बार विस्तृत गर्दै समस्त वनक्षेत्र भस्म पारेर कहिले तल त 


कहिले माथिका भूभागमा सौ । तिम्रा शरीरको ज्वाला शृङ्लाबद्ध भएर सेनाको एउदय रथका 
पछाडि अर्को रथ हिँडेझँ अगाडि बढ्दछ। 
उत्ते शुष्मा जिहतामुत्ते अर्चिरुत्त अग्ने शशमानस्य वाजाः । 


उच्छ्वञ्चस्व नि नम वर्धमान आ त्वाद्य विश्वे वसवः सदन्तु ॥६॥ 
हे अग्निदेव ! तिम्रो ज्वाला माथितिर उक्लियोस्। तिम्रा तेज र बलपराक्रम बढोस् । आज सबै 


वसुहरू अति नै नम्र भएर तिम्रो वन्दना गर्दछन् । 


१०१७ 





वा ्््णि  ३०  


अपामिदं न्ययनं समुद्रस्य निवेशनम् । . । 
अन्यं कृणुष्वेतः पन्थां तेन याहि वशाँ अनु ॥७॥ . 
है अग्निदेव ! जलको आधार यस स्थानमा विशाल समुद्र विद्यमान छ। तिमी हाम्रा यस स्थानका 
अतिरिक्त अन्य मार्ग अपनाङ । अनि तिमी स्वेच्छापूर्वक वनस्पतितर्फ अगाडि बढ्न सक्दछौ । 
आयने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः । 


 हेदाश्र पुण्डरीकाणि समुद्रस्य गृहा इमे ॥८॥ ु 
हे अग्निदेव ! तिमी आउँदा र जाँदा हाम्रा निवासस्थानमा फूलले भरिएका लहरा र दुबो हुर्कियोस् । 


. जलाशयमा अनेकाँ किसिमका कमल फुलून् । समुद्रको जलप्रदेशमा हाम्रो यो निवासस्थल होस् । 
त्यहाँ हामी तिम्रो तापदेखि सुरक्षित रहन सकौँ ।  ,. ।, 


सूक्त  १४३ 
क्रषि  अत्रि.सांख्य । देवता  आश्विनीकुमार । छन्द  अनुष्टुप् . 
त्यं चिदत्रिमृतजुरमर्थमश्चं न यातवे । 
कक्षीवन्त यदी पुना रथं न कृणुथो नवम्॥१॥ म ॥  
हे अश्चिनीकुमार हो ! यज्ञ आदि गर्दागर्दै अत्रि ग्रषि वृद्ध भइसकेका थिए । तिमीहरूले उनलाई 
बलवान् बनाएपछि अश्वजस्तै गन्तव्य स्थलमा पुग्न समर्थ भए । कक्षीवान् क्रषिलाई तिमीले पुरानो 
रथ मरम्मत गरेझैँ नवजीवन प्रदान गग्यौ । 


त्यं चिदश्वं न वाजिनमरेणवो यमलत । 
दृढहं ग्रन्थि न वि ष्यतमत्रिँ यविष्ठमा रज ॥२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! शीघ्रगामी अश्वजस्तै अत्रि क्रषिलाई अति पराक्रमी असुरले बाँधेका थिए । 
तिमीहरूले कसिलो गाँठो खोलेझैँ गरी उनलाई मुक्ति प्रदान गच्यौ । उनी युवा पुरुषजस्तो भएर यस 
लोकमा आए । 
नरा दंसिष्ठावत्रये शुभ्रा सिषसतं धियः । 
अथा हि वा दिवो नरा पुनः स्तोमो न विशसे ॥३॥ 
शुभ्रवर्ण र सुन्दर नायक हे अश्चिनीकुमार हो ।. तिमीहरू अत्रि क्रषिलाई कार्यकुशलता प्राप्त गर्नका 
लागि बुद्धि प्रदान गर । हामी दिव्य स्तोत्रले तिमीहरूको प्रार्थना गर्दछौँ । 
चिते तद्वां सुराधसा रातिः सुमतिरञ्चिना । 
. आयन्नः सदने पृथौ समने पर्षथो नरा ॥४॥ म 
श्रेष्ठ अन्नदाता हे अश्चिनीकुमार हो । हाम्रा यज्ञगृहमा उपस्थित भएर तिमीहरूले महान् यज्ञको रक्षा 
गन्यौ। यसबाट निश्चित रूपमा तिमीहरू हाम्रा दानको भावना र स्तोत्रका अभिप्रायबाट परिचित छौ 
भन्ने हामी अनुभव गर्दछौँ । ं 
युव भुज्यु समुद्र आ रजस पार ईङ्कितम्। 
यातमच्छा पतत्रिभिर्नासत्या वने बुतम् तम्॥५॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! समुद्रका तरङ्गमा डुब्न लागेका भुज्युलाई उतार्नका लागि तिमीहरू 
बक पतवार भएको नौका लिएर पुग्यौ र उनलाई बचाएर पुनः यज्ञको अनुष्ठान गर्न समर्थ 
गरयौ । 
आवां सुम्नैः शंयूइव मंहिष्ठा विश्ववेदसा । 
समस्मे भूषत नरोत्स न पिप्युषीरिषः ॥६॥ 
सर्वज्ञ नायकस्वरूप हे अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू राजाजस्तै सुखी र श्रेष्ठ पूजनीय छौ । हाम्रा 
नजिके धन र ऐश्वर्यसँगै आओ । गाईका थुन दुधले भरिएझँ हामीलाई धन आदिले परिपूर्ण गराउ । 
सूक्त १४४ 
क्राषि  सुपर्ण तारक्ष्य पुत्र । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री बृहती विष्टार पंक्ति । 
अयं हि ते अमर्त्य इन्दुरत्यो न पत्यते । दक्षे विश्वायुर्वेधसे ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी सृष्टिका निर्माता हौ। अमृतस्वरूप बल वृद्धि गर्ने र जीवनको आधार यो 
सोमरस अश्वजस्तै भएर तिम्रा नजिक पुग्दछ । 


, १०१८ 


अयमस्मासु काव्य क्रभुर्वज्जो दास्वते । 

 . अयं बिभर्त्यूध्वकृशनं मदमृभुर्न मदम्॥२॥ भौ 
दाता इन्द्रदेवको तेजस्वी वञ्ज हाम्रा स्तोत्रले वर्णन गर्नयोग्य छ। उनी यसैले ञर्ध्वकृशन नामका 
ग्रषि अथवा रर्ध्वरेता साधकको रक्षा गर्दथे । त्रभुदेव यञ्चकर्ताका संरक्षक भएभैँ इन्द्रदेव पनि 
यजमानलाई ३० गर्दै पोषण प्रदान गर्दछन्।  ला ं 

नद श्यनाय कृत्वन आसु स्वासु वंसग । अव दीधेदहीशुवः ॥३॥. 
तेजस्वी यजमानरूपी प्रजाका लागि अति प्रशंसनीय छन् । उनी कर्मशील श्येन क्रषिका . 
निम्ति उनका सन्तानलाई तेज प्रदान गरुन्। ही. 
यं सुपर्ण परावतः श्येनस्य पुत्र आभारत्। शतचक्र योउह्यो वर्तनिः ॥४॥ 
तारक्र्यका पुत्र सुपर्ण श्येनले ऐश्वर्यप्रदाता सोमदेवलाई अति यढाबाट लिएर आए। सोमले वृत्र 
वधका लागि इन्द्रदेवलाई प्रोत्साहित गर्दछन्। .. 
यं ते श्येनश्वारुमवृक पदाभरदरुणं मानमन्धसः । 
एना वयो वि तार्ययुर्जीवस एना जागार बन्धुता॥ 
हे इन्द्रदेव ! सुन्दर रातो वर्णको अन्न उत्पादन गर्ने र सुखप्रद सोम श्येनका खुट्टाले च्यापेर ल्याए। 
हामीलाई यसैले तिमी अन्न र आयु प्रदान गर । सोमले हाम्रो मैत्री भावना जागृत गर । 
एवा तदिन्द्र इन्दुना देवेषु चिद्धारयाते महि त्यजः । 
क्रत्वा वयो वि तार्यायुः सुक्रतो क्रत्वायमस्मदा सुत ॥६॥ 
सोमरस पान गरेर इन्द्रदेव महान् बल र दुःख निवारक संरक्षण सामर्थ्यले हाम्रो रक्षा गर्दछन् । हे 
शुभ्र कर्मशील इन्द्रदेव ! हाम्रा यञ्च आदि कर्मले आनन्दित भएर अन्न र दीर्घायु प्रदान गर। यो 
सोमरस तिम्रा लागि नै पेलेर तयार गरिएको हो । 
सूक्त १४५ 
क्रषि  इन्द्राणी । देवता  सपत्नी बाधन । छन्द  अनुष्टुप् पंक्ति । 
इमां खनाम्योषधिं वीरुधं बलवत्तमाम्। 
यया सपली बाधते यया संविन्दते पतिम् ॥१॥ 
लहरारूपी बलशाली औषधि हामी खनेर निकाल्दछौँ । यसैबाट सौतालाई दुःख दिएर स्वामीको 
असाधारण प्रेम पाइन्छ। 
उत्तानपर्णे सुभगे देवजूते सहस्वति। 
छु सपली मे परा धम पर्ति मे केवल कुरु ॥२॥ 
हे औषधि । तिम्रा पात माथि फैलन्छन् । तिमी स्वामीका लागि उत्तम सौभाग्ययुक्त छौ। तिमी 
देवताबाट निर्मित हौ । तिम्रो तेज अत्यन्त प्रखर छ। तिमी मेरी सौता हयङु । तिमी मेरा स्वामीलाई 
मेरै लागि मात्र प्रेम गर्ने बनाइदेङ । 
उत्तराहमुत्तर उत्तरेदुत्तराभ्यः । अथा सपली या ममाधरा साधराभ्यः ॥२॥ 
हे अति उत्तम औषधि । हामी उत्कृष्ट बनौँ, श्रेष्ठमा अति श्रेष्ठता उपलब्ध गरौँ। सौता निकृष्टमा 
पनि अति निकृष्ट स्थितिमा पुगून् । 
नह्यस्या नाम गृभ्णामि नो अस्मित्रमते जने । 
परामेव परावतं सपलीं गमयामसि ॥४॥ 
म इन्द्राणी सौताको नाम पनि सुन्न उचित ठान्दिनँ । सौता सबैका लागि अप्रिय हुन्छन् । सौतालाई म 
दढैबाट पर पुन्याउन चाइन्छु। 
अहमस्मि सहमानाथ त्वमसि सासहिः । 
उभे सहस्वती भूत्वी सपली मे सहावहै ॥५॥ 
हे औषधि । म तिम्रा सहयोगले सौता पराजित गराउँछु। तिमी पनि यस कार्यमा समर्थ छै । हामी 
दुवै शक्तिले सम्पन्न बनेर सौतालाई शक्तिहीन बनाऔँ । 
उप तेधां सहमानामभि त्वाधाँ सहीयसा । 
मामनु प्र ते मनो वत्स गौरिव धावतु पथा वारिव धावतु॥६॥ 
हे पतिदेव । म तिम्रो शिर राख्ने सिरानीका नजिकै सौतालाई पराजित गराउने औषधि राख्दछु। 
पराजित गराउने औषधिका प्रभावले बाछातिर गाई कुदेझैँ वा ओरालोतिर पानी बगेभझैँ तिम्रो मन 
मतिर आकर्षित होस् । 


 


१०१९ 








सूक्त  १४६ 
क्रषि  देवमुनि ऐरंमद । देवता  अरण्यानी । छन्द  अनुष्टुप् । 
अणण्यान्यरण्यान्यसौ या प्रेव नश्यसि । 
कथा ग्राम न पृच्छसि न त्वा भीरिव विन्दती३॥१॥  
हे वनदेवी ! तिमी जङ्गलमा हेर्दाहेदै बिलाउँछ्यौ तर गाउन जाने मार्ग किन सोध्दिनौ ? निर्जन 
वनमा नै किन बस्दछ्यौ ? तिमीलाई एक्लै बस्न किन डर नलागेको ? 


वृषारवाय वतदे यदुपावति चिच्चिकः । 
आघाटिभिरिव धावयन्नरण्यानिर्महीयते ॥२॥ 
कुने प्राणी साँढे डुक्रिएझैँ कराउँछन् अनि कुनैले चाँचीँ गर्दै मानौँ उत्तर दिन्छन् । त्यस बेला 
तिनीहरू मानौँ वीणाको जस्तै ध्वनि गर्दै वनकी देवीको गुणगान गर्दछन् । 
उत गावइवादन्त्युत वेश्मेव दृश्यते। 
उतो अरण्यानिः सायं शकदीरिव सर्जति ॥३॥ । 
यस वनमा कतै गाई चर्दै भएझैँ लाग्दछ भने कतै लहरा भझाडीको घर देखिन्छ। साँझपख 
घाँसदाउरा लिएर गाडा निस्कँदा अरण्यदेवीले घरतिर पठाएभँ लाग्दछ । 
गामङ्गैष आ ह्वयति दार्वङ्गैधौ अपावधीत्। 
वसन्नरण्यान्यां सायमक्रुक्षदिति मन्यते ॥४॥ 
हे अरण्यदेवी ! एउटा मानिस गाई बोलाइरहेको छ भने अर्को काठ कारटिरहेको छ। वनमा बस्ने 
मानिस राती विभिन्न खालका शब्द सुनेर डराउँछन् । 
न वा अणण्यानिहन्त्यन्यश्वेन्राभिगच्छति । 
स्वादोः फलस्य जग्ध्वाय यथाकामं नि पद्यते ॥५॥ 
अरण्यको अधिष्ठात्री देवी अरण्यानीले कुनै प्राणीको हिंसा गर्दिनन् । अरू बाघ आदिले उनीमाथि 
आक्रमण गर्दैनन् । वनमा मधुर स्वादिष्ट फलफूल खाएर स्वेच्छापूर्वक निवास गर्न सक्छिन् । 
आज्जनगन्धिं सुरभिं बह्दन्नामकृषीवलाम्। 
प्राहँ मृगाणाँ मातरमरण्यानिमशंसिषम् ॥६॥ 
मृगको नाभीमा भएको कस्तुरी आदि उत्तम सुगन्धले युक्त, प्रचुर फलफूल आदि भक्ष्य पदार्थले 
परिपूर्ण कृषि कार्य नगर्ने र हरिणका माउको रूपमा रहने अरण्यानी देवीको हामी स्तुति गर्दछौँ । 
सूक्त  १४७ । 
क्रषि  सुवेदस शैरीष । देवता  इन्द्र । छन्द  जगती त्रिष्टुप्। 
श्रत्ते दधामि प्रथमाय मन्यवेञहन्यदवृत्रै नय विवेरपः । 
उभे यत्त्वा भवतो रोदसी अनु रेजते शुष्मात्पृथिवी चिदद्रिवः ॥१॥ 
हे हातमा वज्र लिएका इन्द्रदेव ! दुष्ट संहार गर्ने, प्राणीका हितकारी, जल प्रवाहित गर्ने, द्युलोक र 
पृथ्वीलाई आफ्ना इच्छाले गतिशील गराउने, तिम्रा जोसप्रति हामी याजकहरू श्रद्धा व्यक्त गर्दछौँ । 
त्व मायाभिरनवद्य मायिनं श्रवस्यता मनसा वृत्रमर्दय । 
त्वामिन्नरो वृणते गविष्टिषु त्वां विश्वासु हव्यास्विष्टिषु ॥२॥ 
हे प्रशंसनीय इन्द्रदेव ! तिमी अन्न उत्पन्न गर्ने इच्छा गर्दै बुद्धिका कुशलताले मायावी वृत्रासुरलाई 
पीडित गर्दछौ । हामी गाई उपलब्ध गर्न तिम्रै प्रार्थना गर्दछौँ । हवि समर्पित गर्न योग्य तिमीलाई सबै 
यज्ञमा मानिसले आहवान गर्दछन्। . ं 
ऐघु चाकन्धि पुरुहूत सूरिषु वृधासो ये मघवन्नानशुर्मघम्। 
 अर्चन्ति तोकेक तनये परिष्टिषु मेधसाता वाजिनमहृये धने ॥३॥ 
अनेकौँ स्तोताले आहवान गर्ने,ऐश्वर्यशाली हे इन्द्रदेव । याजकहरू तिम्रा कृपाले वाञ्छित धन पाएर 
उन्नति गर्दछन् । शक्तिशाली अन्नदाता हे इन्द्रदेव ! उनीहरू पुत्रपौत्रादिले सम्पन्न उत्तम हितकारी 
वैभव प्राप्त गर्नका लागि नै पूजा गर्दछन् । 
   सउइन्नुरायः सुभृतस्य चाकनन्मदं यो अस्य रह्यो चिकेतति। 
त्वावृधो मधवन्दाश्चध्वरो मक्षू स वाजं भरते धना नृभिः ॥४॥ 
तेजस्वी इन्द्रदेवको सक्रियता र आनन्द सोमरसले बढाउँछ। यो कुरो जान्नेहरू नै मन लागेका 


१०२० 





ऐश्वर्यका लागि प्रार्थना गर्दछन्। हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव । तिमी यज्ञ आदि कर्म सम्पन्न गर्ने जुन 
यजमानको ऐश्वर्य वृद्धि गराउँछौ, उनीहरू चाँडै धनधान्य र सेवकले परिपूर्ण वैभव प्राप्त गर्दछन् । 

त्वं शर्धाय महिना गृणान उरु कृधि मधवञ्छगिधि राय । 

त्वं नो मित्रो वरुणो न मायी पित्वो न दस्म दयसे विभक्ता ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! महिमामय स्तवनले प्रार्थना गरिँदा हामीलाई तिमी विशाल बलले सम्पन्न बनाउ । हे 
ऐश्वर्यपति दर्शनीय इन्द्रदेव ! हामीलाई तिमी विविध प्रकारका ऐश्वर्य प्रदान गर। तिमी मित्र र 
वरुणदेवको जस्तै सर्वश्रेष्ठ ज्ञानले सम्पन्न छौ । हामीलाई तिमी धनधान्य प्रदान गर । 

सूक्त  १४० 
क्रषि  पृथुवैन्य । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् । 

सुष्वाणास इन्द्र स्तुमसि त्वा ससवांसश्च तुविनृम्ण वाजम्। 

आ नो भर सुवितं यस्य चाकन्त्मना तना सनुयाम त्वोताः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव । हामी सोम र अन्न आदि हव्य समर्पित गर्दे तिमीलाई प्रार्थना गर्दछौँ । तिम्रा इच्छाको 


अनुकूल सम्पदा हामीलाई प्रदान गर । तिम्रा कृपाले हामी आफ्ना परिश्रमबाट उत्तम सम्पदाका 
अधिकारी बनौँ। 


ग्रष्वस्त्वमिन्द्र शुर जातो दासीर्विशः सूर्येण सद्याः । 

गुहा हित गुद्यं गूढहमप्सु बिभृमसि प्रसवणे न सोमम् ॥२॥ 
दर्शनीय र शूरवीर हे इन्द्रदेव । सूर्यका रूपमा तिमी असुरका प्रजा उत्पन्न हुनासाथ पराजित गर्दछौ । 
गुफामा लुकेर बसेका अथवा जलमा गुप्त रीतिले विद्यमान शत्रु पनि तिमी पराजित गर्दछौ । 
जलको वर्षा हुँदा हामी तिम्रा लागि सोमयाग सम्पन्न गर्दछौँ । 


अर्यो वा गिरो अभ्यर्च विद्वानृषीणां विप्रः सुमतिँ चकानः । 

ते स्याम ये रणयन्त सोमैरेनोत तुभ्यं रथोढह भक्षै ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी मन्त्रद्रष्य ग्रषिका श्रेष्ठ स्तोत्रका अभिलाषी ज्ञाता र सर्वेश्वर भएर स्तुति स्वीकार 
गर । सोमरस समर्पित गरेर हामीले तिम्रा स्नेहको भावनालाई पूजा गरेका छौँ । त्यसैले हामी तिम्रा 
आत्मीय हौ । हे रथमा आरुढ भएका इन्द्रदेव ! श्रेष्ठ हव्य पदार्थसँगै स्तोत्र पनि हामी तिम्रा निमित्त 
समर्पित गर्दछौँ । 

इमा ब्रह्योन्द्र तुभ्यं शंसि दा नृभ्यो नृणां शूर शवः । 

तेभिर्भव सक्रतुर्येषु चाकन्नुत त्रायस्व गृणत उत स्तीन् ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! सबै श्रेष्ठ स्तोत्र तिम्रा लागि नै प्रस्तुत गरिएका हुन् । हे वीर इन्द्रदेव ! मानिसमा 
सर्वश्रेष्ठलाई तिमी शक्ति प्रदान गर । तिमीसित प्रेमको कामना गर्ने स्तोता तिम्रा लागि यज्ञ आदि 
कर्म सम्पन्न गर्दछन् । सङ्गठित भएर स्तोत्र पाठ गर्नेलाई तिमी संरक्षण प्रदान गर । 

श्रुधी हवमिन्द्र शूर पृथ्या उत स्तवसे वेन्यस्याकैः । 

आ यस्ते योनि घृतवन्तमस्वारूर्मिर्न निम्नैरद्रवयन्त वक्वाः ॥५॥ 
हे शूरवीर इन्द्रदेव ! पृथुका आहवानमाथि ध्यान देछ । वेनका पुत्र पृथुले वेदमन्त्रले तिम्रो अर्चना 
गर्दछन् । घिउरूपी हव्ययुक्त भएर यञ्चको अनुष्ठान गर्दै तिम्रो स्तुतिगान गर्ने स्तोतालाई स्वीकार 
गर । तिनीहरू सबै ओरालोतिर जाने पानीको भलभेँ तिमीतिर शीघ्र आइपुगून्। 
सूक्त  १४९ 

क्रषि  अर्चन् हैरण्यस्तूप । देवता  सविता । छन्द  त्रिष्टुप्। 

सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता द्यामदृंहत्। 

अश्चमिवाधुक्षद्धनिमन्तरिक्षमतूर्ते बद्ध सविता समुद्रम् ॥१॥  
सृष्टिका उत्पादक सवितादेव आफ्ना नियन्त्रण साधनले पृथ्वी सुस्थिर पार्दछन् । आधार र स्तम्भ 
विनै द्युलोक बलियो रूपमा अन्तरिक्षमा स्थापित गर्दछन् । सवितादेव आधाररहित नै अन्तरिक्षमा 


रहेको जलराशिका रूपमा अडिएका छन् । अश्चको जस्तै कम्पायमान शरीर भएका मेघबाट जलको 
वर्षा गराउँछन् । म 


१०२१ 


यत्रा समुद्र स्कभितो व्यौनदपां नपात्सविता तस्य वेद । 
अतो भूरत आ उत्थितं रजोञ्तो द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥२॥ 
. जल धारण गरेका हे अग्निदेव ! अन्तरिक्षमा विद्यमान रहँदै मेघले पृथ्वी सेचन गर्दछ। त्यस 
स्थानसित सवितादेव परिचित छन्। सवितादेवबाटै पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोक विस्तृत भएका 
छन्। 
पश्चेदमन्यदभवद्यजत्रममर्त्यस्य भुवनस्य भूना । 

.  सुपर्णो अङ्ग सवितुर्गरुत्मान्पूर्वो जात स उ अस्यानु धर्म ॥३॥। . 

अविनाशी, अमर सोमले देवताका लागि यज्ञ सम्पन्न गरिन्छ। ती सबै सवितादेवभन्दा पछि उत्पन्न 
भएका हुन् । सवितादेवबाट सबैभन्दा पहिले सुपर्ण चरोरूपी सूर्य उत्पत्न भए। सवितादेवको 
 धारणशक्तिका आधारमा नै उनले प्रतिष्ठा प्राप्त गरेका छन् । 


. गावइव ग्राम युयुधिरिवाश्चान्वाश्रेव वत्सं सुमना दुहाना। 
पतिरिव जायामभि नो न्येतु धर्ता दिवः सविता विश्ववारः ॥४॥ 
वनमा चर्ने गाई घरतिर, योद्धाहरू युद्धका समयमा घोडातिर, भर्खर ब्याएको गाई दुध खुवाउन 
लैनो बाछातिर र पति पलीतिर स्वाभाविक रूपले हतारिएर गएझैँ स्वर्ग धारण गर्ने, सबै तिरबाट 
प्रार्थन गरिने सवितादेव हामी याजककहाँ आइपुग्दछन् । 


हिरण्यस्तुपः सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुद्दे वाजे अस्मिन् । 

एवा त्वार्चन्चवसे वन्दमानः सोमस्येवांशु प्रति जागराहम् ॥५॥ 
हे सवितादेव ! हाम्रा पिता अङ्गिराका पुत्र हिरण्यस्तृपले अन्न प्राप्तिका लागि गरेका यज्ञमा 
तिमीलाई आहवान गरेझैँ हामी तिम्रो वन्दना गर्दै सेवा समर्पित गर्दछौँ । सोमलताको संरक्षणका 
लागि यजमान यज्ञको समाप्तिसम्म उत्साहपूर्वक खटेझैँ गरी हामी तिम्रो सेवामा संलग्न रहन्छौँ । 

सूक्त  १५० 

क्रषि  मृडीक वासिष्ठ । देवता  अग्नी । छन्द  बृहती उपरिष्यज्ज्योति । 

समिद्धश्चित्समिध्यसे देवेभ्यो हव्यवाहन । 

आदित्यै रुद्रैर्वसुभिर्न आ गहि मृडीकाय न आ गहि॥१॥ 
हे हव्यवाहक अग्निदेव ! देवताका निमित्त तिमीलाई प्रदीप्त गराएका छौँ । तिमी हाम्रा यज्ञको 
अनुष्ठानमा आदित्यगण, रुद्रगण र वसुगणसँग कल्याणका लागि आउ । 

इमं यज्ञमिदं वचो जुजुषाण उपागहि। 

मर्तासस्त्वा समिधान हवामहे मृडीकाय हवामहे॥२॥ 
हे अग्निदेव  तिमी यस यञ्चलाई प्रेमपूर्वक सेवन गर्दै हाम्रा प्रार्थना स्वीकार गर र यहाँ प्रतिष्ठित 
होङ । हे तेजस्वी अग्निदेव ! हामी सबै मानिस यज्ञको सफलता र आफ्ना सुखको संवर्द्धनका 
लागि तिमीलाई आहवान गर्दछौँ । 

त्वामु जातवेदसं विश्ववारं गृणे धिया । 

अग्ने देवाँ आ वह नः प्रियव्रतान्मृडीकाय प्रियव्रतान् ॥३॥ 
हे अग्निदेव ! तिमी सबैलाई धारण गर्ने र सबै उत्पत्न पदार्थका ज्ञाता हौ । हामी उत्तम स्तोत्रले तिम्रो 
प्रार्थना गर्दछौँ । हाम्रो सुखका लागि तिमी श्रेष्ठ व्रतको नियम पालन गर्दै देवतालाई यस यज्ञमा 
लिएर आउ । 

अगिनर्देवो दोवनामभवत्युरोहितो गि्ने मनुष्याशक्षषयः समीधिरे । 

अगिने महो धनसातावह हुवे मृडीकं धनसातये ॥४॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न हे अग्निदेव ! तिमी देवताका पुरोहित हौ। सबै मनस्वी र तत्त्वद्रष्य क्रषिले 
तिमीलाई प्रदीप्त गराएका हुन्  प्रचुर ऐश्वर्य सम्पदा प्राप्त गर्न हामी तिम्रो आहवान गर्दछौँ । 
कल्याणकारी सुख प्राप्तिका लागि हामी तिम्रै प्रार्थना गर्दछौँ । 

अग्निरत्रिं भरद्वाज गविष्टिरं प्रावन्नः कण्वं त्रसदस्युमाहवे। 

अर्गिनि वसिष्ठो हवते पुरोहितो मृडीकाय पुरोहितः ॥५॥ 
सङ्ग्राम कालमा अग्निदेवले अत्रि, भरद्वाज, गविष्ठिर, कण्व र त्रसदस्यु आदि क्रषिलाई राम्ररी 
सुरक्षित गरेका थिए। पुरोहित वसिष्ठ अग्निदेवको आहृवान गर्दथे। उहिलेका मानिस सुख 
पाउनका लागि अग्निदेवकै उपासना गर्दथे । 


१०२२ 





सूक्त  १५१ 
क्रषि  श्रद्धा कामायनी । देवता  श्रद्धा । छन्द  अनुष्टुप्। 

श्रद्धयाग्नि समिध्यते श्रद्धया हृयते हविः । 

श्रद्धा भगस्य मूर्घनि वचसा वेदयामसि ॥१॥ 
श्रद्धाले यञ्चको अग्नि प्रज्वलित गर्न सकिन्छ र श्रद्धाले नै हविष्यात्नको आहुति समर्पित गर्न 
सकिन्छ। श्रद्धाले विभूतिको सर्वोच्च स्थान प्राप्त हुने कुरो स्पष्ट भन्न सकिन्छ । 

प्रियं श्रद्धे ददतः प्रियं श्रद्धे दिदासतः । 

प्रियं भोजेषु यज्वस्विद म उदित कृधि ॥२॥ 
हे श्रद्धा ! तिमी दान दिने विचारका दातालाई अभीष्ट फल प्रदान गर । हे श्रद्धा ! याजकलाई तिमी, 
हाम्रा यी क्राअनुसार इच्छित फल प्रदान गर । 


यथा देवा असुरेषु श्रद्धामुग्रेषु चत्रिरे । 

एवं भोजेषु यज्वस्वस्माकमुदितं कृधि ॥२३॥ 
हे श्रद्धा ! इन्द्र आदि देवताले विचार गरेअनुसार बलवान् असुरको विनाश गरिदिएभैँ हाम्रा 
याजकलाई तिमी अभीष्ट फल प्रदान गर । 


श्रद्धा देवा यजमाना वायुगोपा उपासते । 
श्रद्धा हृदय्यपयाकृत्या श्रद्धया विन्दते वसु ॥४॥ 
देवता र याजक मानिस वायुदेवका संरक्षणमा श्रद्धाको उपासना गर्दछन् । अन्तःकरणमा कुनै 
सङ्कल्प जागृत हुँदा उनीहरू श्रद्धाके आश्रय लिन्छन् । श्रद्धाले नै मानिस धनवैभव आर्जन गर्दछ । 
श्रद्धा प्रातर्हवामहे श्रद्धा मध्यंदिन परि। 
श्रद्धा सूर्यस्य निम्नुचि श्रद्धे श्रद्धापयेह न ॥५॥ 
हामी प्रातःकाल श्रद्धाको आहवान गर्दछौँ । मध्याहन कालमा श्रद्धाको आहवान गर्दछौँ । सूर्यास्त 
कालमा पनि श्रद्धाकै उपासना गर्दछौँ । हे श्रद्धा ! हामी सबैलाई तिमी श्रद्धाले परिपूर्ण गर । 
सूक्त  १५२ 
व्रषि  आश भारद्वाज । देवता  इन्द्र । छन्द  अनुष्टुप् । 
शास इत्था महाँ अस्यमित्रखादो अद्धुतः । 
म न यस्य हन्यते सखा न जीयते कदा चन ॥१॥ 
हे महान् इन्द्रदेव ! तिम्रो शत्रु मार्ने क्षमता महान् र अद्भुत छ। तिम्रा मित्रको कहिल्यै मृत्यु हुँदैन र 
कहिल्यै शत्रुबाट पराजित पनि हुँदैनन् भनेर शास क्रषि प्रार्थना गर्दछन् । 
स्वस्तिदा विशस्पतिर्वुत्रहा विमृधो वशी । 
वृषेन्द्रः पुर एतु न सोमपा अभयङ्करः ॥२॥ 
इन्द्रदेव सबैको कल्याण गर्ने, प्रजापालन गर्ने, वृत्रासुर विनाश गर्ने, युद्धकर्ता शत्रु वशमा गर्ने, 
साधकको कामना पूरा गर्ने, सोमपान गर्ने र अभय दान गर्ने हुन्। उनी हामीकहाँ आउन् । 


विरक्षो वि मृधो जहि वि वृत्रस्य हनू रुज। 

वि मन्युमिन्द्र वृत्रहन्नमित्रस्याभिदासतः ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! राक्षस विनाश गरेर हिंस्रक दुष्ट नाश गर । वृत्रासुरको मुख भत्काङ । हे शत्रुनाशक 
इन्द्रदेव । तिमी हाम्रो संहारक शत्रुजस्तो क्रोध र घमन्ड नष्ट गर । 

वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । 

यो अस्माँ अभिदासत्यधरं गमया तमः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो शत्रु विनाश गर । हाम्रा सेनासित पराजित शत्रुलाई मुख लुकाउँदै भाग्ने . 


बनाउ । हामीलाई वशमा पार्ने मन भएका शत्नु खाडलमा हालिदेङ । 
अपेन्द्र द्विषतो मनो५प जिज्यासतो वधम्। 
वि मन्योः शर्म यच्छ वरीयो यवया वधम् ॥५॥ 

हे इन्द्रदेव ! शत्रुको दुष्ट मन विनाश गर । हाम्रो संहार गर्ने विचारका शत्रु नष्ट गर। शत्रुका 

रिसबाट रक्षा गर्दै हामीलाई श्रेष्ठ सुख प्रदान गर र शत्रुबाट आउने मृत्यु रोक । 


१०२३ 





सुक्त  १५३ 
क्राषि  इन्द्र । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 

४ ७ इन्द्र जातमुपासते । भेजानासः सुवीर्यम् ॥१॥  
इन्द्रदेवका पुगेर उनको सेवा गर्ने, यज्ञ आदि सकत्कर्म गर्नमा लागेका माताहरूले उनैको 
उपासना अर्चना गर्दछन् । उनीबाट सुखकारी श्रेष्ठ धन उपलब्ध गराउँछन् । 

त्वमिन्द्र बलादधि सहसो जात ओजसः । त्वँ वृषन्वुषेदसि ॥२॥ 


हे बलवर्द्धक इन्द्रदेव ! तिमी शत्रु पराजित गर्ने सामर्थ्य र धैर्यले प्रख्यात छै । तिमी सबैभन्दा 
सामर्थ्यशाली र साधकको कामना पूरा गर्ने हौ ।  


त्वमिन्द्रासि वृत्रहा व्यपन्तरिक्षमतिरः । उद् द्यामस्तभ्ना ओजसा ॥२३॥ लाई 
हे इन्द्रदेव । तिमी वृत्रहन्ता र अन्तरिक्ष विस्तार गर्ने हौ । तिम्रा सामर्थ्यले द्यु स्थायित्व 
प्रदान गर्दछ । 

त्वमिन्द्र सजोषसमक बिभर्षि बाह्वो । वज्र शिशान ओजसा ॥४॥ 


हे इन्द्रदेव आफ्ना कार्यमा सहयोगी सूर्यलाई तिमीले दुवै हातले अन्तरिक्षमा स्थापित गरेका छै। 
तिमी आफ्ना सामर्थ्यले वज्रास्त्र तीक्ष्ण गराउँछौ । 


त्वमिन्द्राभिभूरसि विश्वा जातान्योजसा। स विश्वा भुव आभवः ॥५॥ 


हे इन्द्रदेव ! तिमी आफ्ना शक्तिले सबै प्राणीलाई वशीभूत गराउँछौ । समस्त स्थानमा तिम्रो प्रभुत्व 
छ। 


सूक्त १५४ 
क्रषि  यमी वैवस्वती । देवता  भाववृत्त । छन्द  अनुष्टुप्। 

सोम एकेभ्यः पवते घृतमेक उपासते । 

येभ्यो मधु प्रधावति ताँश्चिदेवापि गच्छतात् ॥१॥ ।  
कुने पितृका लागि सोमरस उपलब्ध रहन्छ र कोही घिउको आहुति सेवन गर्दछन् । हे प्रेतात्मा ! 
जसका लागि मधुर रसको धारा प्रवाहित हुन्छ, तिमी उनैकहाँ पुग । 

तपसा ये अनाधृष्यास्तपसा ये स्वर्ययुः । 

तपो ये चतक्रिरे महस्ताँश्चिदेवापि गच्छतात्॥२॥ 
तपस्याका प्रभावले कुने पनि किसिमको पराजय हुन सक्दैन र तपस्याका कारणले स्वर्ग प्राप्त 
हुन्छ। जसले कठिन तपस्या सम्पन्न गरेका छन्, हे प्रेतात्मा ! तिमी उनैका नजिक जाङ । 

ये युध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनूत्यजः । 

ये वा सहस्रदक्षिणास्ताश्चिदेवापि गच्छतात् ॥३॥ 
हे प्रेतात्मा ! सङ्ग्राममा आफ्ना प्राणको आहुति दिएर वीरगति प्राप्त भएका अथवा अनेकौँ 
किसिमका दान दिएर आफ्नो कीर्ति यस संसारमा अमर गराएका शूरवीर छन् । हे प्रेतात्मा ! तिमी 
उनैका नजिक जाञ । 

ये चित्पूर्व भ्रतसाप क्रतावान क्रतावृधः । 

पितृन्तपस्वतो यम ताँश्चिदेवापि गच्छतात् ॥४॥ 
हे प्रेतात्मा ! हाम्रा सधैँ सत्यको रक्षा गरेका, नियमित रूपले यञ्च आदि सत्कर्ममा लागिरहेका र 
तपोबलका धनी पूर्वज पितृका नजिकै तिमी जाङ । 

सहस्रणीथाः कवयो ये गापायन्ति सूर्यम्। 

क्रषीन्तपस्वतो यम तपोजाँ अपि गच्छतात् ॥१॥ 
हे प्रेतात्मा ! जीवनका हजारौँ श्रेष्ठ विधाको विकास गर्ने, सूर्यका शक्तिका संरक्षक र तपबाट 
उत्पन्न भएर तपस्वी जीवन बिताउने हाम्रा पुर्खा मनीषी पितृका नजिक जार । 

सूक्त १५५ 
क्रषि  शिरिम्बिठ भारद्वाज । देवता  अलक्ष्मीघ्न विश्वेदेवा । छन्द  अनुष्टुप् । 

अरायि काणे विकटे गिरिँ गच्छ सदान्वे । 

शिरिम्बिठस्य सत्वभिस्तेभिष्वा चातयामसि ॥१॥ 
हे अलक्ष्मी ! तिमी सधैँ दानको विरोध गर्दै कुत्सित शब्द उच्चारण गर्दछ्यौ। विकृत आकृति 


१०२४ 





भएकी तिमी सधैँ रिसाउँछ्यौ, मानिस नभएका ठाउँतिर जाङ । अन्तरिक्षलाई भेदन गर्ने मेघका 
बलले तिमीलाई विनाश गर्नेछन् । 
चत्तो इतश्वत्तामुतः सर्वा भ्रूणान्यारुषी । 
आरय्य ब्रह्मणस्पते तीक्ष्णशृङ्गोदृषन्िहि ॥२॥ 
अलच्छिनले वृक्ष, लता, शस्य आदिको अङ्कुर विनाश गरेर दुर्भिक्ष उत्पन्न गर्दछ । त्यसलाई यस 
लोक र उस लोकबाट हामी पर हदाउँछौँ । हे तेजस्वी ब्रह्मणस्पतिदेव ! दानविरोधिनी ती धननाशक 
देवीलाई तिमी यहाँबाट पर हटाङ । 
अदो यद्दारु प्लवते सिन्धोः पारे अपूरुषत्। 
तदा रभस्व दुर्हणो तेन गच्छ परस्तरम् ॥३॥ 
विकृत आकृति भएको हं अलक्ष्मी ! तिमी त्यो संरक्षणविना आफैँ समुद्रका किनारबाट बग्दै गरेका 
काठमाथि बसेर समुद्रको पल्लो किनारमा जाउ । 
यद्ध प्राचीरजगन्तोरो मण्डूरधाणिकी । 
हता इन्द्रस्य शत्रवः सर्वे बुद्बुदयाशवः ॥४॥ 
हिंस्रक र कुत्सित शब्द बोल्ने हे अलक्ष्मी । तिमी यहाँ आउँदा वीर इन्द्रदेवका सबै शत्रु, पानीको 
फिँजका फोकाभँ विनाश हुन्छन् । 
परीमेह गामनेषत पर्यग्निमहृषत । देवेष्वक्रत श्रवः क इमाँ आ दधर्षति ॥५॥ 
सबै देवताले गाईको उद्धार गरे। उनले अग्निदेवलाई विभिन्न स्थानमा प्रतिष्ठित गरे र देवताका 
लागि हविष्यान्न प्रदान गरे । यिनीमाथि आक्रमण गर्ने कसको सामर्थ्य छर ? 
सूक्त  १५६ 
क्रषि  केतु आग्नेय । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
अगि हिन्वन्तु नो धियः सप्तिमाशुमिवाजिषु । तेन जेष्मा धनन्धनम् ॥१॥ ७ 
हाम्रा स्तुतिले अग्निदेवलाई युद्धमा शीघ्र चल्ने घोडालाई प्रेरित गरेझैँ यज्ञको प्रेरणा दिन् । जीवन 
सङ्ग्राममा हामी सबै ऐश्वर्यका विजेता होऔँ । 
म यया गा आकरामहे सेनयाग्ने तवोत्या । तां नो हिन्व मघत्तये ॥२॥ 
हे अग्निदेव । तिम्रो विघ्नबाधा निवारण गर्ने र संरक्षण प्रदान गर्ने शक्तिले हामीलाई जसरी ज्ञान 
प्राप्त हुन्छ, उसै गरी हाम्रा लागि उत्तम धन पनि प्रदान गर । 


अग्ने स्थूरं रयिं भर पृथुं गोमन्तमश्चिनम्। अङ्धि खं वर्तया पणिम् ॥२॥ 
हे अग्निदेव ! स्वस्थ र महान् गाई एवं अश्वचसहितको प्रचुर धन हामीलाई प्रदान गर । आकाश तिम्रै 
तेजले प्रकाशित छ। तिमी व्यापारीलाई पनि मार्गदर्शन गराङ । 
अग्ने नक्षत्रमजरमा सूर्य रोहयो दिवि । दधज्न्योतिर्जनेभ्यः ॥४॥ 
हे अग्निदेव ! सबै वस्तु प्रकाशित गराउने, नबुढिने र निरन्तर गतिशील सूर्यदेवलाई तिमीले 
अन्तरिक्षमा स्थापित गरेका छौ । 
अग्ने केतुर्विशामसि प्रेष्ठः श्रेष्ठ उपस्थसत्। बोधा स्तोत्रै वयो दधत्॥५॥ 
हे अग्निदेव । ध्वजाजस्तो भएर तिमी प्रजालाई ज्ञान दिने, प्रिय सर्वश्रेष्ठ छौ । तिमी यज्ञशालामा 
रहेर हाम्रो स्तुति गान स्वीकार गर्दै श्रेष्ठ पोषण प्रदान गर । 
सूक्त  १५७ 
क्रषि  भुवन आप्त्य । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  द्विपदा त्रिष्टुप् । 
इमा नु क भुवना सीषधामेन्द्रश्व विश्वे च देवाः ॥१॥ 
हामी चाँडै सबैलोक प्राप्त गरौँ । इन्द्रदेव र अर सबै देवता हाम्रा लागि सुखशान्ति प्राप्त गर्नमा 
सहायक होखन् । 
यश च नस्तन्वं च प्रजां चादित्यैरिन्द्र सह चीक्लुपाति ॥२॥ 
इन्द्रदेव र आदित्यले हाम्रो यज्ञ सफल पारुन्, शरीर निरोगी बनाञन् र हाम्रा सन्तानाई 
सद्व्यवहारमा प्रेरित गरुन्। 


१०२५. 


आदित्यैरिन्द्र सगणे मरुद्धिरस्माक भूत्वविता तनूनाम् ॥३॥ 

आदित्य र मरुत्हरूसँग इन्द्रदेव आएर हाम्रा शरीरलाई सुरक्षा प्रदान गरुन् । 
हकले हत्वाय देवा असुरान्यदायन्देवा देवत्वमभिरक्षमाणाः ॥४॥ बेला 

देवगणले वृत्र आदि असुर संहार गरेर आआफ्ना स्थानतर्फ फर्कदै गरेका बेला अमर देवत्वको 
सुरक्षा हुन सक्यो । 

प्रत्यञ्चमर्कमनयञ्छचीभिरादित्स्वधामिषिरां पर्यपश्यन् ॥५॥ 
स्तोताले इन्द्र आदि देवताका निम्ति ठूला यञ्च आदि कर्मले युक्त स्तुति प्रस्तुत गरे । त्यसपछि सबैले 
अन्तरिक्षबाट बर्संदै गरेको जल देखे । 





सूक्त १५८ 
न्राषि  चक्षु सौर्य । देवता  सूर्य । छन्द  गायत्री । 
सूर्यो नो दिवस्पातु वातो अन्तरिक्षात्। अग्निर्नः पार्थिवेभ्य ॥१॥ 
सबैलाई प्रेरणा प्रदान गर्ने सूर्यदेव द्युलोकका अनिष्टबाट हाम्रो रक्षा गरुन् । अन्तरिक्षका अनिष्टबाट 
हामीलाई बचाङन् र अग्निदेवले हामीलाई पृथ्वीको माथिल्लो भागमा रहेका शत्रुबाट जोगाउन् । 
जोषा सवितर्यस्य ते हरः शत सवाँ अ्हति। पाहि नो दिद्युतः पतन्त्याः ॥२॥ 
सयौँ किसिमले यजनीय तेज भएका सवितादेवले हाम्रो स्तुति स्वीकार गरुन् र शत्रुका चम्किला 
हतियारबाट हामीलाई जोगाछन् । 
चक्भुर्नो देवः सविता चक्भुर्न उत पर्वतः । चक्षुर्धाता दधातु न ॥२॥ 
सबैलाई प्रेरणा दिने सवितादेव हाम्रा आँखामा राम्रो ज्योति प्रदान गरुन्, पर्वतले तेजस्वी नेत्र प्रदान 
गरुन् र विधाताले हामीलाई ज्योतिसम्पन्न नेत्र प्रदान गरुन् । 
चक्षुर्नो धेहि चक्षुषे चक्षुविख्यै तनृभ्यः । सं चेदं वि च पश्येम ॥४॥ 
हे सूर्यदेव ! हाम्रा नेत्रमा सम्पूर्ण पदार्थलाई राम्ररी हेर्न सक्ने ज्योति प्रदान गर । हामी तिम्रा तेजले 
यो संसार विभिन्न किसिमले राम्रो देख्न सकौँ । 
सुसन्दृशं त्वा वयं प्रति पश्येम सूर्य । वि पश्येम नृचक्षसः ॥५॥ 
हे सूर्यदेव ! हामी तिम्रो दर्शन गर्न सकौँ । मानिसले जेजति देख्न सक्दछन्, त्यसलाई हामी विशिष्ट 
रूपमा देख्न सकौँ । 


सूक्त  १५९ 
न्रषि  शची पौलोमी । देवता  शची पौलोमी । छन्द  अनुष्टुप्। 

उदसौ सूर्यौ अगादुदयं मामको भगः । 

अह तद्विद्वला पतिमभ्यसाक्षि विषासहिः ॥१॥ 
द्युलोकमा रहेका सूर्यदेवको उदय मेरा लागि सौभाग्यजस्तै हो। उनका शक्तिले नै मैले आफ्ना 
स्वामीलाई वशमा राखेर सौतालाई पराजित गरैँ । 

अहं केतुरहँ मूर्वहसुगा विक ग्रा विवाचनी । 

ममेदनु क्रठुँ पति सहछी उपाचरेत्॥२॥ 
म नै ध्वजाजस्तै ज्ञानयुक्त र शिरजस्तै प्रमुख हुँ। उग्न भए स्वामीलाई मधुर वचन बोल्न सहमत 
गराउँछु। मलाई सर्वोत्तम ठानेर स्वामीले मेरो कार्य सधैँ समर्थन गर्दछन् । 

मम पुत्राः शत्रुहणोञ्थो मे हा विराट्। 

उताहमस्मि सञ्जया पत्यौ मे शलोक उत्तम ॥३॥ 
मेरो पुत्र शत्रु नाश गर्न सक्ने होस् र मेरा कन्या सबैभन्दा राम्रो रूप रङ्गले सुशोभित होञन्। म 
सबैमाथि विजय प्राप्त गर्छु । स्वामी पनि मेरा यशको चर्चा गर्छन्। . 

येनेन्द्रो हविषा कृत्व्यभवद द्युम्न्युत्तमः । 

इद तदक्रि देवा असपला किलाभुवम् ॥४॥ 
यज्ञले मेरा स्वामी इन्द्रदेव समर्थ र जगतूविख्यात भएका छन् । देवताका निमित्त यज्ञ अनुष्ठान मैले 
नै सम्पन्न गरेँ । अब मेरा सन शत्रुरूपी सौता मासिए । 


 ०२६ 





असपल सपलघ्नी जयन्त्यभिभूवरी । 
बिलिन .०३७०    राधो अस्थेयसामिव ॥५॥ 

म सौताको विनाश गरेर उ थ विजय प्राप्त गर्दछु । अस्थिर तेज र ऐश्वर्यजस्तै म 
सबै सौताको तेज र धन विनाश गर्दछु। म्रप्तग्दछु। अस्थिर व्यक्तिको तेज र ऐशवर्जनतै 

समजैषमिमा अहं सपलीरभिभूवरी । 

यथाहमस्य वीरस्य विराजानि जनस्य च ॥६॥ 
सबैलाई पराजित गर्न सक्षम म सबै सौतामाथि विजय प्राप्त गर्दछु। आफ्ना वीर स्वामी इन्द्रदेव र 
उनका आफन्तलाई पनि म आफ्ना अधिकारमा राख्दछु। हु 

हि सूक्त  १६० 
न्रषि  पूरण वैश्वामित्र । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

तीव्रस्याभिवयसो अस्य पाहि सर्वरथा वि हरी इह मुञ्च । 
इन्द्र मा त्वा यजमानासो अन्ये नि रीरमन्तुभ्यमिमे सुतासः ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी तीव्र प्रभाव भएको यो सोमरस सेवन गर । गतिशील रथमा जोडेका अश्च लिएर 
आउ । अन्य यजमानले तिमीलाई खुसी पार्न सक्दैनन् । हामी तिमीलाई खुसी पार्नेछौँ । तिम्रा निम्ति 
यो सोमरस पेलेर तयार गरिएको छ। 

ठुभ्यं सुतास्तुभ्यमु सोत्वासस्त्वां गिर श्वात्र्या आ ह्ृयन्ति । 

इन्द्रेदमद्च सवनं जुषाणे विश्वस्य विद्वौं इह पाहि सोमम्॥२॥ 
हे इन्द्रदेव तिम्रा निम्ति सोमरस तयार छ र पछि पनि हुनेछ। सबै स्तुतिले तिमीलाई आहवान 
गर्दछन् । हे सर्वञ्च इन्द्रदेव ! चाँडै हाम्रा यज्मा उपस्थित भएर सोमपान गर । 

य उशता मनसा सोममस्मै   देवकामः सुनोति । 

न गा इन्द्रस्तस्य परा ददाति पा ाकियाहकी कृणोति ॥३॥ 
निश्छल भावनाले स्नेह र श्रद्धाभक्तिपूर्वक सोमरस पेलेर तयार गर्ने साधकका गाई इन्द्रदेवले 
दुब्लाउन दिँदैनन् । तिनले असल र प्रशंसनीय ऐश्वर्य प्रदान गर्छन् । म 

अनुस्पष्ये भवत्येषो अस्य यो अस्मै रोवन्न सुनोति सोमम्। 


निररलौ मघवा त॑ दधाति ब्रह्द्िषो हन्त्यनानुदिष्ट ॥४॥  
इन्द्रदेवका निम्ति सोमरस प्रस्तुत गर्ने धनी मानिसलाई प्रत्यक्ष लाभ हुन्छ। वैभवशाली इन्द्रदेवले 
उनका पाखुरा समातेर भयदेखि मुक्त गराउँदै संरक्षण प्रदान गर्दछन् । उत्तम कार्यसित द्वेष गर्नेलाई 


इन्द्रदेव तुरुन्त नष्ट गरिदिन्छन् । 

अश्चायन्तो गव्यतो वाजयन्तो हवामहे त्वोपगन्तवा उ । 

आभूपषन्तस्ते सुमतौ नवायां वयमिन्द्र त्वा शुनं हुवेम ॥५॥ 
हेइन्द्रदेव ! अश्व, गाई र ऐश्वर्यका अभिलाषाले प्रेरित हामी तिम्रा सुखद आगमनको अपेक्षा गर्दछौँ । 
तिम्रा निम्ति नयाँ र असल स्तोत्र रचना गरेर तिमीलाई आहवान गर्दछौँ । 

सूक्त  १६१ 
व्राषि  यक्ष्मनाशन प्राजापत्य । देवता  इन्द्र राजयक्ष्मष्न । छन्द  त्रिष्टप् अनुष्टप् । 

मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमञ्चातयक्ष्मादुत राजयक्ष्मात् । 

ग्राहिर्जग्राह यदि वैतदेन॑ तस्या इन्द्राग्नी प्र मुमुक्तमेनम् ॥१॥ 
हे रोगी  यज्ञका हवि आदि द्रव्यले हामी तिम्रो अज्ञात रोग र राजयक्ष्मा मुक्त पार्दछौँ । यस बेला 
कुनै पाप ग्रहले यस रोगीलाई दुःख दियो भने त्यसबाट इन्द्रदेव र अग्निदेवले मुक्ति प्रदान गरुन् । 


यदि क्षिवायुयवि वा परेतो यदि ला ता वा परेतो यदि ७०० नीत एव। 

तमा हरामि शतशारदाय ॥२॥ 
रोगीको आयु सकियो, छ यस लोकबाट जानेछ र र मृत्युका नजिके पुगेको छ भने पनि उसलाई 
मृत्युदेव निर्त्रीतिबाट फिर्ता ल्याउन सकिन्छ। मैले त्यसलाई छोएको छु, त्यसो हुँदा रू सय वर्षसम्म 


जीवित रहन्छ। 


१०२७ 








सहइस्राक्षेण शतशारदेन शतायुषा हविषहार्षमेनम् । 
शतं यथेमं शरदो नयातीन्द्रो विश्वस्य दुरितस्य पारम् ॥२॥ 
हामीले प्रदान गरेको आहुतिका हजार आँखाले सय वर्षको लामो जीवन दिन्छ। आहुतिले रोगीको 
जीवन थाम्दछ । सम्पूर्ण दुःख मेटाएर इन्द्रदेवले दीर्घायु प्रदान गरुन् । 
शतं जीव शरदो वर्धमानः शत हेमन्ताञ्छतमु वसन्तान् । 
शतमिन्द्रागनी सविता बृहस्पति शतायुषा हविषेम पुनर्दु ॥४॥ 
हे रोगमुक्त प्राणी । निरन्तर बढिरहने तिमी सय वय शरद्, सय वद हेमन्त र सय वटा वसन्त 
सुखपूर्वक बाँच । इन्द्रदेव, अग्निदेव, सवितादेव र बृहस्पतिदेव हविष्यात्रद्वारा सन्तुष्ट भएर 
तिमीलाई सय वर्षसम्मका लागि जीवनशक्ति प्रदान गरुन् । म 
आह्तार्ष त्वाविदं त्वा पुनरागाः पुनर्नव। 
सर्वाङ्ग सवँ ते चक्षुः सर्वमायुश्च तेविदम् ॥५॥ ॥ 
हे रोगी मानिस ! तिमीलाई हामीले मृत्युपाशबाट फिर्ता ल्याएका छौँ । पुनः नयाँ जीवन पाएका 
मानिस ! हामी तिम्रा नजिकै फेरि आयौँ । हे सर्वाङ्ग स्वस्थ मानिस ! तिम्रा लागि सम्पूर्ण विश्व हेर्न 
सक्ने आँखा र आयु हामीले उपलब्ध गरायौँ।   
 क. ननननल्याल्नबाधि डौ रिता सूक्त१४२ 
क्रषि  रक्षोहा ब्राह्व । देवता  गर्भसंस्राव प्रायश्चित्त । छन्द  अनुष्टुप्। 
ब्रह्मणाग्निः संविदानो रक्षोहा बाधतामितः । 
अमीवा यस्तै गर्भ दुर्णामा योनिमाशये ॥१॥ 
हाम्रा स्तोत्रले प्रसन्न भएर अग्निदेवले शरीरका सबै बाधा निवारण गरुन्  हे नारी  तिम्रा शरीरमा 
रोगको विकार देखिने वा नदेखिने गरी छ भने अग्निदेवले हदङन् । 
यस्ते गर्भममीवा दुर्णामा योनिमाशये । 
अनिष्ट ब्रह्मणा सह निष्क्रव्यादमनीनशत्॥२्॥ 
हे नारी  तिमीलाई सताउने र तिम्रो सिर्जन र धारण गर्ने क्षमता गर्ने रोगरूपी आसुरी प्रवृत्ति 
अग्निदेवले नाश गराङन् भनी हामी उनको स्तुति गरौँ । 
यस्ते हन्ति पतयन्त निषत्स्नु यः सरीसुपम्। 
जात यस्ते जिघांसति तमितो नाशयामसि ॥३॥ 
हेस्त्री । विभिन्न रोगका रूपमा जुनसुकै पैशाचिक शक्तिले तिम्रा गर्भलाई दुःख दिन खोज्छ। 
त्यसले तिम्रा सन्तान पिर्दछ भने ती सबै तिमीबाट पर पुन्याएर नाश गरौँ । 
यस्त करू विहरत्यन्तरा दम्पती शयै। 
योनि यो अन्तरारेढिह तमितो नाशयामसि ॥४॥ 
हे नारी ! थाहा पाएर वा नपाईकन तिम्रा शरीरमा पसेका र तिम्रा सन्तानलाई दुःख दिन खोज्ने 
जुनसुकै विकृतिलाई अग्निदेवका सहायताले हामी विनाश गरौँ । 
यस्त्वा भ्रता पतिभूत्वां जारो भूत्वा निपद्यते । 
प्रजा यस्तै जिघांसति तमितो नाशयामसि ॥५॥ 
हेस्त्री ! तिमीसित दाजुभाइका रूपमा, पतिका रूपमा वा प्रेमीका रूपमा आएर तिम्रा सन्तान नाश 
गर्ने छल गर्न लागेका रोगलाई हामी यहाँबाट टाढा पुन्याइदिन्छौँ । 
यस्त्वा स्वप्नेन तमसा मोहयित्वा निपद्यते । 
प्रजा यस्तो जिघांसति तमितो नाशयामसि ॥६॥ 
हे नारी ! स्वप्न अवस्थामा र निदाएका बेला तिमीलाई मोहमा पारेर नजिकिँदै आएर तिम्रा सन्तान 
नाश गर्ने विचारमा लागेका रोगलाई हामी दढा पुय्याउँछौ । 
सूक्त  १६३ 
क्राषि  विवृहा काश्यप । देवता  यक्ष्मनाशन । छन्द  अनुष्टुप् । 
अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां छुबुकादधि । 
यक्ष्म शीर्षण्यं मस्तिष्काज्जिह्वाया वि वृहामि ते॥१॥ 
हे रोगी ! तिम्रा दुवै आँखा, दुवै कान, दुवै नाकका प्वाल, चिउँडो, याउको मस्तिष्क र जिब्राबाट 
हामी यक्ष्मा रोग हटाइदिन्छौँ । 


शतक १? ककन 


१०२८ 








ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्यो अनूक्यात्। 
यक्ष्म दोषण्यपमंसाभ्याँ बाहुभ्याँ विहामि ते ॥२॥ 


हे रोगी ! तिम्रा गर्धन, नाडी, माथिल्ला ओठ, स्नायु, हाडजोर्नी, काँध, पाखुरा र भित्री भागबाट 
यक्ष्मा रोग मेटाइदिन्छौँ । 


आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो वनिष्ठो्हदयादधि । 
 यक्ष्म मतस्नाभ्यां यक्नः प्लाशिभ्यो वि वृहामि ते ॥३॥ 
तिम्रो आँत, गुदा, नसा, हृदय, मूत्राशय, यकृत र अन्य पाचन प्रणलीका अवयवको रोग निवारण 


गर्दछौँ । 
करुभ्यां ते अष्ठीवद्धयां पार्षणिभ्याँ प्रपदाभ्याम्। 
यक्ष्म श्रोणिभ्यां भासदाद्धंससो वि वृहामि ते ॥४॥ 
हे रोगी तिम्रा दुवै तिघ्रा, पिँडौला, घुँडा, कुर्कुच्च, पैताला, हत्केला, नितम्ब, कम्मर र गुदाबाट हामी 
यक्ष्मा रोग निवारण गर्छौं । 
मेहनाद्वनंकरणाल्लोमभ्यस्ते नखेभ्यः । 
यक्ष्म सर्वस्मादात्मनस्तमिद वि वृहामि ते॥५॥ 
तिम्रा नङ, राँ, प्रजनन अङ्गबाट र समस्त शरीरबाटै हामी रोग हटाइदिन्छौँ । 
अङ्गादङ्गाल्लोम्नोलोम्नो जात पर्वणिपर्वणि । 
 यक्ष्म सर्वस्मादात्मनस्तर्मिदै वि वृहामि ते ॥६॥ 
प्रत्येक अङ्ग, प्रत्येक रौँ र शरीरका जोर्नीमा रहेका रोगका गुँडबाट रोग हटाउँछौँ । 
सूक्त  १६४ 
क्रषि  प्रचेता आङ्गिरस । देवता  दुःस्वप्ननाशन । छन्द  अनुष्टुप् त्रिष्टुप् पंक्ति । 
अपेहि मनसस्पतेप क्राम परञ्चर । 
परो निर््रात्या आ चक्ष्व बहुधा जीवतो मनः ॥१॥ 
हे दुःस्वप्न ! तिमीले हाम्रो मन आफ्ना अधीनमा पारेका छौ । तिमी यहाँबाट पर भाग, पर कुनै 
देशमा गएर आफूखुसी विचरण गर । निर््राति देवता यहाँबाट यढै रहन्छन्, उनीसित गएर जीवित 
व्यक्तिका मनको रहर विशाल गराइदेर् भन । त्यसै गरी मनको रहर मास्ने दुःस्वप्न नामको 
मानसिक अस्वस्थता विनाश गरिदेङ । 
भद्र वै वरं वृणते भद्र युञ्जन्ति दक्षिणम् । 
भद्र वैवस्वते चक्षुर्बहुत्रा जीवतो मनः ॥२॥ 
मानिसले असल फलकै आशा गरेको हुन्छ। मानिस असल फलके रहर गर्ने हो । विवस्वतका पुत्र 
यमबाट हामी शुभदृष्टिको कामना गर्दछौँ । हाम्रो मन विभिन्न खालका असल कुरामा रमाउने होस् । 
यदाशसा निः शसाभिशसोपारिम जाग्रतो यत्स्वपन्तः । 
अगिनर्विश्वान्यप दुष्कृतान्यजुष्यन्यारेअस्मद्दधातु ॥२३॥ 
निराश भएका बेला, आशा सफल बनाउँदा, जागा अवस्थामा र निद्रामा हामीबाट हुने सबै पापकर्म 
र कष्टदायक कर्मको फल अग्निदेवले हामीबाट पर पारिदिउन् । 


यदिन्द्र ब्रह्मणस्पते भिद्रोहे चरामसि । 

प्रचेता न आङ्गिरसो द्विषतां पात्वंहसः ॥४॥ 
हे इन्द्रदेव र व्रह्मणस्पतिदेव ! हामीबाट स्वप्न अवस्थामा तिमीप्रति कुनै पापकर्म भएमा क्षमा गर । 
अङ्िराका पुत्र प्रचेताले पापजन्य अमङ्गलबाट हाम्रो रक्षा गरुन् । 

अञजैष्माद्यासनाम चाभूमानागसो वयम्। 

जाग्रत्स्वप्नः सङ्घल्पः पापो यं द्विष्सस्त स क्रच्छतु यो नो द्वेष्टि तमृच्छतु ॥५॥ 
आज हामी विजयी भएपछि प्राप्त गर्नुपर्ने वैभव उपलब्ध गर्दै निरपराध भएका छौँ। जागा र निद्रा 
अवस्था वा मनको सोचाइसम्बन्धी गरेका सबै पाप द्वेष गर्ने शत्रुलाई प्राप्त होञन् । हामी जोसित 
विद्वेष गर्दछौँ, सबै पाप उनीहरूतिरै जाउन् । ।  


१०२९ 





सूक्त १६५ 
क्रषि  कपोत नैर्क्रात । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टुप्। 

देवाः कपोत इषितो यदिच्छन्दूतो निर्त्रीत्या इदमाजगाम । 

तस्मा अर्चाम कृणवाम निष्कृतिं शं नो अस्तु द्विपदे शंँ चतुष्पदे ॥१॥ 
हे देवता हो । निर्त्रातदेवको दूत यो मलेवा दुःख दिने विचारले हाम्रा घरमा आएको छ । त्यो बाधा 
निवारणका लागि हामी देवतालाई हविले अर्चना गर्दछौँ । हामी हविले पाप हदाउँछौँ। हाम्रा 
छोरानाति र गाई, अश्व आदिले सुखशान्ति पाउन् । 

शिवः कपोत इषितो नो अस्त्वनागा देवाः शकुनो गृहेषु । 
अग्निहि विप्रो जुषतां हर्विन परि हेतिः पक्षिणी नो वृणकु ॥२॥  

त हो । हाम्रा घरमा आएको कपोत कल्याणकारी र निष्पाप होस् । ज्ञानवान् र आत्माय 
अग्निदेवले हाम्रो हवि सेवन गरुन् । उनैका कृपादृष्टिले यो पँखेय भएको पक्षी हामीबाट यढै 
। 


हेतिः पक्षिणी न दभात्यस्मानाष्ट्र्या पद कृणुते अग्निधाने । 
शं नो गोभ्यश्च पुरुषेभ्यश्वास्तु मा नो हिंसीदिह देवाः कपोतः ॥२॥ 
पँखेटा भएका यस कपोतले हाम्रो अनिष्ट नगरोस् । अग्निदेव प्रतिष्ठित हुने विस्तृत स्थानमा 
यो विराजमान होस् । गाई र मानिसका लागि यो सुखदायी होस्। हे देवता हो ! यस कपोतले 
हामीलाई यहाँ नमारोस्। 
यदुलूको वदति मोभमेतद्यत्कपोतः पदमग्नौ कृणोति । 
यस्य दूतः प्रहित एष एतत्तस्मै यमाय नमो अस्तु मृत्यवे ॥४॥ 
यस लाेकोसेराले गरेका अमङ्गल ध्वनिको प्रभाव निष्फल होस् । अग्निगृहमा रहेको कपोत पनि 
निष्प्रभावी होस् । स्वामीबाट प्रेरित भएर कपोतका रूपमा आउने मृत्युरूपी यमलाई नमस्कार छ। 
क्रचाकपोतं नुंदत प्रणोदमि्ष मदन्तः परि गां नयध्वम् । 
संयोपयन्तो दुरितानि विश्वा हित्वा न उर्ज प्र पतात्पतिष्ठः ॥५॥ 
हे देवता हो ! उत्तम मन्त्रले स्तुति गर्दाखेरि त्याग्न योग्य कपोतलाई हाम्रा घरबाट यढेै राख । 
आहुतिले प्रसन्न भएर पाप नाश गर्ने गाई हामीलाई उपलब्ध गराओ । यो तीव्रगामी कपोत हाम्रो अन्न 
परित्याग गरेर अर्कैतिर उडेर जाओस् । 
सूक्त  १६६ 
क्रषि  ग्रषभ वैराज शक्वर । देवता  सपल हन्ता । छन्द  अनुष्टुप् महापङ्क्ति । 
क्रषभं मा समानानां सपलानां विषासहिम्। 
हन्तारं शत्रूणाँ कुधि विराज गोपतिं गवाम् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! हामीसरहका व्यक्तिका माझमा हामीलाई श्रेष्ठता प्रदान गर । शत्रु पराजित गर्न हामी 
विशेष समर्थ बनौँ । शत्रु संहार गरेर शोभायमान हुँदै हामी गाईका धनी बनौँ  
अहमस्मि सपलहेन्द्र इवारिष्ये अक्षतः । 
अधः सपला मे पदोरिमे सर्वे अभिष्ठिताः ॥२॥ 
म शत्रुनाशक हुँ । इन्द्रदेवलाई झैं मलाई पनि कसैले हत्या वा आघात गर्न सक्दैन । सबै शत्रु म 
पैतालाले कुल्चूँ र तिनको अपमान गरु । 
अत्रैव वोःपि नद्याम्युभे आर्ली इव ज्यया। 
वाचस्पते नि पेधेमान्यथा मदधरं वदान् ॥२३॥ 
हे शत्रु हो ! धनुषको दुवै छेउ प्रत्यञ्चाले बाँधेझैँ म तिमीहरूलाई यसै ठाउँमा बाँध्दछु। हे 
वाचस्पतिदेव । हाम्रा वार्तामा बाधा हाल्न यिनलाई रोक । 
अभिभूरहमागमं विश्वकर्मेण धाम्ना। 
आ वश्चित्तमा वो व्रतमा वोहं समिति ददे ॥४॥ म 
सबैलाई पराजित गर्ने म सर्वसमर्थ तेजले सम्पन्न भएर आएको छु। हे शत्रु ! म तिम्रो बुद्धि, कर्म र 
सङ्गठन अस्तव्यस्त पारिंदिन्छु। 


१०२० 


 योगक्षेम व आदायाहं भूयासमुत्तम आ वो मूर्धानमक्रमीम्। 
, म पस्दान्म उद्ददत मण्डूका इवोदकान्मण्डूका उदकादिव ॥५॥ 
अप्राप्तलाई प्राप्त गर्ने योग 


० गा र त्यसलाई सुरक्षा गर्ने क्षेमको योग्यता प्राप्त गरेर म तिमीभन्दा ठूलो 
बनेको छु। यसैले तिमीहरूका बीचमा शीर्ष भागजस्तो श्रेष्ठ पद प्राप्त गरेको छु। जलमा रहने 
भ्यागुतोजस्ता तिमीहरू मेरा पैतालामुनि रहेर कराउँदै गर । 
मना सूक्त  १६७ 
क्रषि २ विश्वामित्र और जमदग्नि । देवता  इन्द्र लिङ्घोक्त देवता । छन्द  जगती । 

ठुभ्येदमिन्द्र परि षिच्यते मधु त्वं सुतस्य कलशस्य राजसि । 

त्वं रयिं पुरुवीरामु नस्कृधि त्वं तप परितप्याजयः स्वः । ।१॥ 
हे इन्द्रदेव ! मधुर सोमरस तिम्रा लागि तयार छ। तिमी नै तयार गरिराखेका कलशमा भएका 
सोमरसका अधिपति हौ । हाम्रा लागि मनग्गे ऐश्वर्य र वीर सन्तान प्रदान गर। तपस्या गरेर तिमीले 
स्वर्गमा विजय प्राप्त गरेका छौ । 


स्वर्जितँ महि मन्दानमन्धसो हवामहे परि शक्र सुताँ उप। 


इमं नो यज्ञमिह बोध्या गहि स्पृधो जयन्त मधवानमीमहे॥२॥ 
स्वर्गलोकमा विजय प्राप्त गर्ने र सोमरूप आहारले सन्तुष्ट हुने इन्द्रदेवलाई हामी नजिकै 
बोलाउँछौँ । हे इन्द्रदेव ! तिमी हाम्रो यज्ञीय भावना बुझेर आउ । ईर्ष्या गर्ने शत्रु सेनामाथि विजयी 
हुने ऐश्वर्यशाली इन्द्रबाट हामी मनले रुचाएको धन माग्दछौँ । 

सोमस्य राञ्चो वरुणस्य धर्मणि बृहस्पतेरनुमत्या उ शर्मणि। 

तवाहमद्च मघवन्नुपस्तुती धातर्विधातः कलशाँ अभक्षयम् ॥३॥ 
म राजा सोम हुँ र वरुणदेवका नजिक, बृहस्पति र अनुमतिका शरणमा रहन्छु। हे इन्द्रदेव । म 


तिम्रो स्तुति गर्दछु। हे धारणकर्ता विधाता ! तिम्रा निर्देशमा मैले कलशमा बचेको यञ्चको सोमरस 
सेवन गरेको हुँ। 


प्रसूतो भक्षमकरं चरावपि स्तोमं चेम प्रथमः सूरिरुन्मृजे । 

सुते सातेन यद्यागरम वाँ प्रति विश्वामित्रजमदग्नी दमे ॥४॥ 
हे बलशाली इन्द्रदेव । तिमीबाट प्रेरित भएर हामीले यञ्चमा चरुसँगै अन्य हवनीय द्रव्य तयार 
गरेका छौँ। सर्वप्रमुख स्तोता भएर म यो स्तोत्र तिम्रा लागि उच्चारण गर्दछु। हे विश्वामित्र र 
जमदग्नि ! यज्ञशालामा सोम पेल्ने काम भएपछि म धन लिएर आउँछु। त्यसपछि तिमीहरू 
गतिलो गरी स्तोत्र उच्चारण गर् । 

सूक्त  १६० 
न्रषि  अनिल वातायन । देवता  वायु । छन्द  त्रिष्टुप्। 

वातस्य नु महिमानं रथस्य रुजन्नेति स्तनयन्नस्य घोषः । 

दिविस्पृग्यात्यरुणानि कुण्वन्नुतो एति पृथिव्या रेणुमस्यन् ॥१॥ 
तीव्र वेगले बहने वायुदेवका महत्त्वको हामी गुणगान गर्दछौँ । उनी विभिन्न किसिमको ध्वनि उपत्न 
गर्दै बोटबिरुवा लतार्दै, आकाश व्याप्त गर्दै र चारैतिर रातो वर्ण उत्पन्न गराउँदै गमन गर्छन् । तिनले 
पृथ्वीको धुलोकसिङ्गर जताततै पुन्याउँछन् । 

सम्प्रेरते अनु वातस्य विष्ठा ऐन गच्छन्ति समन न योषाः।  

ताभिः सयुक्सरथं देव ईयतेस्य विश्वस्य भुवनस्य राजा ॥२॥ 
वायुका तीव्र वेगले पर्वत आदि पनि कम्पायमान हुन्छन् । युद्धस्थलतिर जान लागेका ७५०६ वृक्षले 
वायुकै आश्रत लिन्छन् । वायुदेव वृक्षरूपी रथमा आरूढ भएर सम्पूर्ण भुवनका राजाजस्तै भएर 
चल्दछन् । 

अन्तरिक्षे पथिभिरीयमानो न नि विशते कतमच्चनाहः । 

अपां सखा प्रथमजा क्रतावा क्व स्विज्जातः कृत आ बभूव ॥३॥ 
अन्तरिक्षका विभित्र मार्गमा चल्ने वायु कहिल्यै स्थिर छैनन्। जलका मित्र, प्राणीभन्दा पहिले 
जन्मने र सत्यधर्मका अधिपति वायुदेव कहाँ उत्पन्न भएर कताबाट आए ? 


१०३१ 


आला देवानां भुवनस्य गर्भो यथावशं चरति देव एषः । 

घोषा इदस्य शृण्विरे न रूप॑ तस्मै वाताय हविषा विधेम ॥४॥ जे 
वायुदेव समस्त देवताका आत्मा र भुवनका गर्भरूप हुन् । यिनी स्वेच्छाले विचरण गर्छन् । यिनको. 
शब्द नै विचित्र सुनिन्छ। यिनको स्वरूप प्रत्यक्ष रूपमा देखिँदैन यी वायुदेवलाई हामी हवि . 
समर्पित गर्दै अर्चना गर्दछौँ । पट 







५०१ ५., 
१ 


सूक्त  १६९ 
भ्रषि  शबर काक्षीवत । देवता  गाई ।, छन्द  त्रिष्टुप्। 
मयोभूर्वातो अभि वातुम्रा उर्जस्वतीरोषधीरा रिशन्ताम्। 
पीवस्वतीर्जीवधन्याः पिबन्त्ववासाय पद्वते रुद्र मृड ॥१॥ 
 सबैलाई सुख दिने वायुदेव गाईतिर बहन्छन् । बल प्रदान गर्ने औषधि गाईले सेवन गरुन् । श्रेष्ठ र 
प्राणलाई सन्तुष्टि प्रदान गर्ने जलको सेवन गरुन् । हे रुद्रदेव ! दुधरूपी पोषक रस दिने गाईलाई 
सुख प्रदान गर । 


याः सरूपा विरूपा एकरूपा यासामग्निरिष्ट्या नामानि वेद। 
म या अङ्गिरिसस्तपसेह चक्रुस्ताभ्यः पर्जन्य महि शर्म यच्छ॥२॥ 
उस्तै रूपरङ्ग, विभन्न वर्ण र एकै आकृतिका गाईलाई अग्निदेव चिन्दछन् । हे पर्जन्य ! अङ्गिराका 
तपस्याका साधनले उत्पन्न गरेका गाईलाई सुख प्रदान गर । 
या देवेषु तन्वपमैरयन्त यासां सोमो विश्वा रूपाणि वेद । 
ता अस्मभ्यं पयसा पिन्वमानाः प्रजावतीरिन्द्र गोष्ठे रिरीह ॥२३॥ 
देवयज्ञका लागि आफ्ना शरीरबाट दुध प्रदान गर्ने, सोमदेवले जसका दुध आदिको रसका ज्ञान 
पाएका गाई हुन् । हे इन्द्रदेव ! आफ्ना दुधले पोषण प्रदान गर्ने गाईलाई असल सन्तानयुक्त बनाएर 
हाम्रा गोठमा पठाइदेर । 
प्रजापतिर्मद्यमेता रराणो विश्वैर्देवै पितृभिः संविदानः । 
शिवाः सतीरुप नो गोष्ठमाकस्तासां वयं प्रजया सं सदेम ॥४॥ 
देवता र पितृहरूसित परामर्श गरेर प्रजापतिले यी उत्तम गाई हामीलाई दिएका हुन् । यी सबै गाई 
हितकारी बनाएर उनले हाम्रा गोठमा पठाञन् । तिनीबाट सन्तान र दुध पाएर हामी वैभवशाली 
बनौँ। 
सूक्त  १७० 
क्रषि  विभ्राट सौर्य । देवता  सूर्य । छन्द  जगती आस्तार पङ्क्ति । 
विभ्राड् बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यस्चपतावविद्वृतम्। 
वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पुपोष पुरुधा वि राजति ॥१॥ 
अत्यन्त तेजस्वी सूर्यदेव प्रचुर मात्रामा सोमपान गरुन् । याजकलाई बाधारहित लामो आयु प्रदान 
गरुन् । सूर्यदेव वायुबाट प्रेरित रश्मिका माध्यमबाट सम्पूर्ण जगत्को पोषण गर्दछन् र उनलाई आभा 
आदिले पुष्ट गरेर विविध रूपमा प्रकाशित गर्दछन् । 
विभ्राड बृहत्सुभृतं वाजसातमं धर्मन्दिवो धरुणे सत्यमर्पितम्। 
अमित्रहा वृत्रहा दस्युहतमं ज्योतिर्जज्चे असुरहा सपतहा ॥२्॥ 
विशेष तेजयुक्त, महान्, उत्तम पोषक, अन्न र बलप्रदायक, धर्मका कारण आकाश धारण गर्ने, 
०५०११ वृत्रसंहारक, दुष्ट र राक्षसका विनाशक सूर्यदेव आफ्नो प्रकाश चारैतिर विस्तृत 
गर्दछन् । 
इद श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिरुत्तम विश्वजिद्धनजिदुच्यते बृहत् । 
विश्वभ्राड् भ्राजो महि सूर्यो दृश उरु पप्रथे सह ओजो अच्युतम्॥३॥ 
प्रकाशपुञ्ज, सर्वश्रेष्ठ ज्योतिरूपी सूर्यदेव विश्वविजेता हुन् । प्रकाशमान, धनविजेता, महान् 
जगतका प्रकाशक, अविनाशी सूर्यदेव ओज प्रसार गर्दछन् ।  ... छ ११ 
विभ्राजञ्ज्योतिषा स्वपरगच्छो रोचनं दिवः । 
येनेमा विश्वा भुवनान्याभृता विश्वकर्मणा विश्वदेव्यावता ॥४॥ 


हे दिव्यलोकगामी सूर्यदेव ! तिमी आफ्ना ज्योतिले सारा विश्व प्रकाशित गर्दछौ । विश्वसंरक्षक र 
कल्याणकारी तेजले तिमी यी सबै लोकलाई पोषण प्रदान गर्दछौ । म 


१०३२ 


॥ 
३ 
। 
 

॥ 

 
छो 
 


तिकका जक हनन क पिकिसित भग हो पात ३१ पु 


सूक्त  १७१ 
क््रषि  इट भार्गव । देवता  इन्द्र । छन्द  गायत्री । 
त्वं त्यमिट्तो रथमिन्द्र प्रावः सुतावतः । अशृणोः सोमिनो हवम् ॥१॥ 
हे इन्द्रदेव ! इट नामका तीव्र गति भएका क्रषिले पेलेको सोमरस समर्पित गर्दा तिमीले उनलाई 
दिव्य संरक्षण प्रदान गच्यौ र सोमयुक्त उनका स्तोत्रको अभिप्राय सुन्यौ । 
त्व॑ मखस्य दोधतः शिरोव त्वचो भर । अगच्छ सोमिनो गृहम् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमीले देवताका नजिकबाट 


कबाट भाग्ने, यज्ञमा बाधा हाल्नेको टाउको शरीरबाट छुट्यायौ र 
सोमयुक्त हाम्रा यी इट ग्रषिका घरमा तिमी पस्यौ । म 


त्वं त्यमिन्द्र मर्त्यमास्त्रबुध्नाय वेन्यम्। मुहुः श्रथ्ना मनस्यवे ॥३॥ 
हे इन्द्र । अस्त्रबुध्नका पुत्रले बारम्बार तिम्रो प्रार्थना गरे, त्यसो हुँदा तिमीले वेनका पुत्र पृथुलाई 
उनका अधीनस्थ गरायौ । 


. त्वं त्यमिन्द्र सूर्य पश्चा सन्त पुरस्कृधि । देवानां चित्तिरो वशम्॥४॥ 
हे इन्द्रदेव । साँझपख सूर्य पश्चिममा अस्ताएपछि कता गए भनेर देवताले पनि जानेका हुँदैनन् । 
त्यसपछि तिमी सूर्यदेवलाई बिहानीपख पूर्वतिर प्रकट गराउँछौं । 
सूक्त  १७२ 
क्रषि  संवर्त आङ्गिरस । देवता  उषा । छन्द  द्विपदा विराट्। 

आ याहि वनसा सह गावः सचन्त वर्तनिं यदूधभिः ॥१॥ 
५५० । मन पर्ने प्रकाशसँग तिमी पृथ्वीमा आर! दुधले भरिएका थुन भएका गाई बाटामा 
हुनछन् । 

आ यामि वस्व्या धिया मंहिष्ठो जारयन्मखः सुदानुभिः ॥२॥ 
हे उषादेवी ! राम्रो स्तोत्र ग्रहण गर्न तिमी आङ । याञ्चिकहरू उत्तम दानसामग्री लिएर असल 
भावनाले यञ्च सम्पन्न गर्दछन् । 

पितुभृतो न तन्तुमित्सुदानवः प्रति दध्मो यजामसि ॥३॥ 
अन्नको सङ्ग्रह गरेर हामी अति राम्रो द्रव्य दान गर्न प्रस्तुत छौँ । सूत्रजस्तै यज्च हामी विस्तृत गर्दछौँ 
र यज्ञबाट उषादेवीको स्तुति गर्दछौँ । 

उषा अप स्वसुस्तमः सं वर्तयति वर्तनि सुजातता ॥४॥ 


उषादेवी दिदीबहिनीजस्ती रात्रिको अन्धकार आफ्नै रश्मिले हटाउँदै उत्तम प्रकाशले आफ्नो मार्ग 
प्रकाशित गराउँछिन्  


सूक्त  १७३ 
क्रषि  धुव आङ्गिरस । देवता  राजा । छन्द  अनुष्टुप्। 
आ त्वाहार्षमन्तरेधि ध्रुवस्तिष्ठाविचाचलिः । 
 विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधि भ्रशत् ॥१॥ 

हे राजन् । तिमीलाई यस ठाउँको अधिपति र स्वामी बनाइएका छौ। नित्य अविचल र स्थिर 
भएका तिमीलाई प्रजाले रुचाञन् । तिम्रा कारणले राष्ट्रको गौरव क्षीण नहोस् । 

इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः । 

इन्द्र इवेह ध्ुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय ॥२॥ 
तिमी यसै ठाउँमा अडिग होछ। कहिल्यै पदवञ्चित नभईकन पर्वतजस्तै निश्चल भएर बस। 
स्वर्गमा इन्द्रदेव भएजस्तै पृथिवीमा तिमी स्थिर शासन र राष्ट्रको नेतृत्व गर । 
इममिन्द्रो अदीधरद् धरुवं ध्रुवेण हविषा। 

तस्मै सोमो अधि ब्रवत्तस्मा उ ब्रह्यणस्पतिः ॥३॥ 
इन्द्रदेवले यस आधिपत्यलाई अक्षय यजनीय सामग्री उपलब्ध गराएर स्थिरता प्रदान गरुन् । सोमले 
आफ्नो आत्मीय मानून् । ब्रह्मणस्पतिले पनि आत्मीय ठानून् । 


१०३२ 





धुवा द्यौर्धुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे। 
धुवं विश्वमिदं जगद् ध्रुवो राजा विशामयम् ॥४॥ 
आकाश, पृथिवी र सम्पूर्ण पर्वत निश्चल भएभँ प्रजाका स्वामी राजा निश्चल रहन् । 


ध्रुव ते राजा वरुणो धुवं देवो बृहस्पतिः । 

ध्रुव त इन्द्रश्वाग्निश्च राष्ट्र धारयतां ध्वुवम् ॥५॥ 
हे राजन्  तिम्रो राष्ट्र वरुणदेवले स्थायी गरुन् । दिव्य गुणले सम्पन्न बृहस्पतिदेवले स्थिरता प्रदान 
गरुन् । इन्द्रदेव र अग्निदेवले तिम्रो राष्ट्र स्थिर रूपले धारण गरुन्। 

ध्ुवं ध्ुवेण हविषाभि सोम मृशामसि । 

अथो त इन्द्र केवलीर्विशो बलिह्ृतस्करत् ॥६॥ । 
नित्य रहने हविले हामी सोमदेवलाई सन्तुष्ट गर्दछौँ। उनले हामीलाई स्थिरता प्रदान गरुन् । हे 
राजन्  इन्द्रदेवले प्रजालाई केवल तिम्रै निम्ति कर तिर्ने बनाङन् । 

सूक्त  १७४ 
क्रषि  अभीवर्त आङ्गिरस । देवता  राजा । छन्द  अनुष्टुप्। 

अभौीवर्तेन हविषा येनेन्द्रो अभिवावृते । हु 

तेनास्मान्ब्रह्मणस्पतेभि राष्ट्रय वर्तय ॥१॥ 
हे ब्रह्मणस्पति ! हवि आदि यज्ञका साधनले युक्त भएर हामी इन्द्रदेवनजिक जान्छौँ । उनै यञ्ञ 
साधनले हामीलाई तिमी राष्ट्रको हितका लागि प्रोत्साहित गर।  ... 


अभिवृत्य सपलानभि या नो अरातयः । छ 

अभि पृतन्यन्तं तिष्ठाभि योन इरस्यति ॥२॥ 
हे राजन्  हाम्रा विरोधी र हिंस्रक भएर हामीसित युद्ध गर्न खोज्नेवा रिसडाह गर्ने शत्रुसेनालाई 
छेकारो मारेर परास्त गरिदेङ । 

अभि त्वा देवः सविताभि सोमो अवीवृतत्। 

अभि त्वा विश्वा भूतान्यभीवर्तो यथाससि ॥३॥ 
हे राजन् ! सवितादेव, सोमदेव र समस्त प्राणीसमुदाय तिमीलाई शासनमा बस्नका लागि सहयोग 
गरुन् । यी सबैको अनुकूलताले तिमी राम्ररी शासन गर । 


येनेन्द्रो हविषा कृत्वयभवद द्युम्न्युक्तमः । हि 

इदं तदक्रि देवा असपलः किलाभुवम् ॥४॥ 
हे देवता हो ! इन्द्रदेव क्रियाशील, अन्नका धनी र श्रेष्ठ बन्नका लागि हामीले हवि आदि साधन 
बनाएका छौँ । यसै कारण हामी शत्रुविहीन बन्न सकेका हौँ । 

असपलः सपलहाभिराष्ट्रे विषासहिः । 

यथाहमेषां भूतानां विराजानि जनस्य च ॥५॥ 
शत्रु समाप्त पारेर मैले आरफंलाई अजातशत्रु सिद्ध गरेको छु । शासनमा बसेको हुनाले शत्रु पराजित 
गर्नमा म समर्थ भएको छु। मैले सबै प्राणी र अधिकारी आफ्ना अधीनमा राखेको छु। 

म सूक्त १७५ 

क्रषि  ञर्घ्वग्रावा आर्बुदि ! देवता  ग्रावा प्रस्तरखण्ड । छन्द  गायत्री । 

प्रवो ग्रावाणः सविता देवः सुवतु धर्मणा । धूर्षु युज्यध्वं सुनुत ॥१॥ 
हे ग्रावा ! सवितादेवले आफ्ना सामर्थ्यले तिमीलाई सोमरस पेल्ने कार्यमा प्रेरित गरुन् । तिमी पेल्ने 
ठाउँमा काममा खटिएका छौ, त्यसैले सोमरस तयार गर । 

ग्रावाणो अप ढुच्छुनामप सेधत दुर्मतिम्। उस्राः कर्तन भेषजम् ॥२॥ 
हे ग्रावा ! दुःख दिने प्रजालाई तिमी हामीबाट टाढा लैजाङ । दुर्बुद्धि हटाइदेछ। सुखदायक 
औषधिलाई हाम्रा लागि रसप्रदायक बनाङ । 

ग्रावाणा उपरेष्वा महीयन्ते सजोषसः । वृष्णे दधतो वृष्ण्यम् ॥३॥ 
ढुङ्गाहरू एकआपसमा मिलेर एउटा ठूलो ढुङ्गालाई चारै तिरबाट सजाएका छन् । रस  
सोमप्रति तिनीहरू आफ्नो बल प्रयोग गर्दछन् । 


१०३४ 





ग्रावाण सविता 


वोदेवः 
हे पाषण हो । सवितादेव नु वो देवः सुवतु धर्मणा । यजमानाय सुन्वते ॥४॥ 


आफ्ना सामर्थ्यले तिमीलाई यजमानका निम्ति सोम पेल्न प्रेरित गरुन् । 
सूक्त  १७६ 
क्रषि  सुनू आर्भव । देवता  क्रभुगण अगिनि । छन्द  अनुष्टुप् जगती । 
प्रसूनव त्रभूणां बृहन्नवन्त वृजना। 
क्षामा ये विश्वधायासोश्नन्धेनु न मातरम् ॥१॥ 


क्रभुहरू यश प्राप्तिका लागि सङ्ग्राममा प्रवृत्त भएका छन्। बाछाले आफ्नो माउ छेकेर उभिएभँ 
यी विश्वका आधार त्रभुहरू पु 


।नु१७११ ५, थ्वीका चारैतिर व्याप्त भएर बसेका छन् । 
प्र दव दव्या धिया भरता जातवेदसम्। हव्या नो वक्षदानुषक्॥२॥ 
हे स्तोता हौ ! तिमीहरू दिव्य गुणले सम्पन्न, सम्पूर्ण विश्वका ज्ञाता अग्निदेवको उपासना गर । उनी 
दिव्य बुद्धिले हाम्रो हव्य विधिपूर्वक देवताका समीप पुन्याउन् । 
अयमु घ्य प्र देवयुर्हाता यज्ञाय नीयते। 
० रथा न योरभीवृतो घृणीवाञ्चेतति त्मना ॥३॥ 
देवतालाई बोलाउने अग्निदेव हुन् । उनी देवताका नजिकै जान्छन् र यज्ञका लागि विशेष रूपले 
१२७७ गर्दछन्। उनी रथजत्तिकै दीप्तिमान् र यञ्च राम्ररी सम्पन्न गर्न जान्ने हुनाले याज्चिकले 
रएका हुन्छन् । 
अयमग्निरुरुष्यत्यमृतादिव जन्मनः । 
सहसश्चित्सहीयान्देवो जीवातवे कृतः ॥४॥ 
अग्निदेव अमृतजस्तै बनेर सांसारिक भयबाट हामीलाई संरक्षण गर्दछन्। बलवान्मध्ये अति 
बलवान् अग्निलाई विधाताले जीवको आयु वृद्धि गर्न उत्पन्न गरेका हुन् । 
सूक्त  १७७  
क्राषि  पतङ्ग प्राजापत्य । देवता  मायाभेद । छन्द  त्रिष्टुप् जगती । 
पतङ्गमक्तमसुरस्य मायया हृदा पश्यन्ति विपश्चितः । 
समुद्रे अन्तः कवयो वि चक्षते मरीचीनाँ पदमिच्छन्ति वेघसः ॥१॥ 
बलियो मायाले छोपिएको एउटा पतङ्ग मेधावीले देखे । कवि आकाशको कुरो जान्दछन् । उनले 
प्रकाशयुक्त पद पाउने रहर गर्दछन् । 
पतङ्गो वाच मनसा बिभर्ति ताँ गन्धर्वोञ्वदद् गर्भ अन्त । 
ता द्योतमाना स्वयं मनीषामृतस्य पदे कवयो नि पान्ति ॥२॥ 
विवेकी पतङ्गका मनले दिव्यवाणी धारण गर्दछ। गन्धर्व देवताले उसका मनमा गर्भावस्थामा 
ज्ञानको बीजारोपण गर्दछन् । यो वाणी दिव्यतायुक्त सुख र बुद्धिको अधिष्ठात्री हो। सत्यमार्गका 
साधकले यस वाणीको रक्षा गर्दछन् । 
अपश्यं गोपामनिपद्यमानसा च परा ३ छपुकेतकिनिक 
सध्रीचीः स विषुचीर्वसान आ वरारवाति भुवनष्वन्तः ॥२॥ 
गाईका बनि यिनको पतन कहिल्यै हुँदैन भन्ने हाम्रो अनुभव छ। उनी कहिले नजिकै र कहिले 
टाढाका विभिन्न मार्गमा विचरण गर्दछन् । उनी कहिले अनेकौँ वस्त्र एकै चोटि लगाउँछन् र कहिले 
अलगअलग । फराकिला दिशा आफ्ना ज्योतिले प्रकट गराउँदै संसारमा बारम्बार भ्रमण गर्दछन् । 
सुक्त १७८ 
क्राषि  अरिष्टनेमि तारक्य । देवता  तार्क्र्य । छन्द  त्रिष्टुप्। 
तमु हानि देवजूतं सहावान तरुतारं रथानाम्। 
अशि प॒तनाजमाशुं स्वस्तये तारक्ष्यमिहा हुवेम ॥१॥ ला 
हामी आफ्नो कल्याणका लागि देवताबाट सेवित, शक्तिशाली, सङ उद्धार गर्ने कार्यमा 
क क्षम, शत्रुसेनामथि विजय प्राप्त गर्ने, नरोकिने खालको गति भएका, तीव्र गतिले उड्न सक्ने 
ताक भनिएका गरुडवा सूर्यलाई आहवान गर्दछौँ । 


१०३५ 





सिदा 





इन्द्रस्येव रातिमाजोहुवाना स्वस्तये नावमिवा रुहेम। 

उर्वी न पृथ्वी बहुले गभीरे मा वामेतौ मा परेतौ रिषाम ॥३॥ 
इन्द्रको जस्तै ताक्ष्यका दानशक्तिको पनि हामी बारम्बार आहवान गर्दछौँ । हामी आफ्नो कल्याणका 
लागि दानशक्तिको आश्रय उसै किसिमले लिन्छौँ जसरी दुर्गम समुद्र पार गर्नका लागि नौकाको 
लिनुपर्दछ। हे द्यावापृथिवी । तिमीहरू विशाल, विस्तृत, गम्भीर र प्रख्यात छौ। तार्क्ष्यले 
आवतजावत गराउँदा हाम्रो मृत्यु नहोस् । 


सद्यशिद्यः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषापस्ततान । 
सहस्रसाः शतसा अस्य रहिर्न स्मा वरन्ते युवति न शर्याम् ॥३॥ 
। सूर्यदेवका बलले पानीको वर्षा गराएभँ ताक्ष्यका बलले पाँचै किसिमका मानिसलाई ऐश्वर्यले 


परिपूर्ण गराएको छ। उनै ताक्ष्यको वेगले असङ्ख्य किसिमका धन प्रदान गर्दछ । धनुषबाट छुटेको 
।वाणजस्तै यिनको वेग रोक्ने शक्ति कसैसित पनि छैन । । 


सूक्त १७९ 

क्राषि  शिबि औशीनर प्रतर्दन रोहिदश्व । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप् अनुष्टुप्। 
उत्तिष्ठताव पश्यतेन्द्रस्य भागमृत्वियम् । 

यदि श्रातो जुहोतन यद्यश्रातो ममत्तन ॥१॥ 
हे स्तोता हो ! उद्,र इन्द्रदेवका लागि उचित खालको यज्ञको भाग तयार गर। यजनीय भाग 
प॒काइसकिएको छ भने उनका लागि यजन गर । पाकिसकेको छैन भने पकाउने काम चाँडो गर  

श्रातं हविरो ष्विन्द्र प्र याहि जगाम सूरो अध्वानो विमध्यम्। 

परि त्वासते निधिभिः सखायः कुलपा न व्राजपतिं चरन्तम् ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! हविको भाग तयार भयो । तिमी चाँडै नजिक आरु । सूर्यदेव मार्गका बीचमा आएका 
छन् । कुलको संरक्षक पुत्र वरपर घुम्न गएको घरमुली पर्खेझैँ सखा क्रत्विकहरू विभिन्न प्रकारको 
सोम आदि यञ्चीय सामग्री लिएर तिमीलाई पर्खन्छन् । 

श्रातँ मन्य कधनि श्रातमग्नौ सुश्रात मन्ये तदुत॑ नवीयः । 

माध्यन्दिनस्य सवनस्य दध्नः पिबेन्द्र वज्रिन्पुरुकृज्जुषाणः ॥३॥  दुधले 
गाईका थुनमा सबैभन्दा पहिले दुधरूपी हवि परिपुष्ट हुन्छ। त्यही दुध अग्निमा पाक्छ। दुध 
उत्तम पाक पाएर अत्यन्त पवित्र र नयाँ रूप धारण गर्छ । पराक्रमी, वृत्रहन्ता र वज्रधारी हे इन्द्रदेव 
। तिमी मध्याहन यज्ञमा समर्पित सोमरस खुसी मनले पान गर् । 

सूक्त  १८० 
त्राषि  जय ऐन्द्र । देवता  इन्द्र । छन्द  त्रिष्टुप्। 

प्र ससाहिषे पुरुहूत शत्रुञ्ज्येष्ठस्ते शुष्म इह रातिरस्तु। 

इन्द्रा भर दक्षिणेना वसूनि पतिः सिन्धूनामसि रेवतीनाम्॥१॥ 
हे सबैले स्तुति गर्ने इन्द्रदेव । तिमी शत्रु पराजित गर्न समर्थ छौ । सर्वोत्तम तेज हुने तिम्रो कृपारदृष्टि 
हामीलाई उपलब्ध होस्। तिमी दाहिने हातले विभिन्न किसिमको ऐश्वर्य हामीलाई देङ । ऐश्वर्यका 
स्रोत र अधिपति तिमी नै हौ। । 

मृगो न भीमः कुचरो गिविष्ठा परावत आ जगन्था परस्याः । 

सृक संशाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रून्ताढिह वि मृधो नुदस्व ॥२॥ 
हे इन्द्रदेव ! तिमी पर्वतीय हिंस्रक सिंहजस्तै भयङ्कर छौ । तिमी टाढाबाट यहाँ आएर टाढासम्म हान्न 
सकिने वज्र धारिलो बनाएर शत्रु विनाश गर । लडाइँ गर्न खोज्ने असुर पर पुस्याङ । 

इन्द्र क्षत्रमभि वाममोजो ५जायथा वृषभ चर्षणीनाम्। 

अपानुदो जनममित्रयन्तमुरु देवेभ्यो अकुणोरु लोकम् ॥३॥ 
हे इन्द्रदेव । तिमीले जन्मजात तेज प्राप्त गरेका छौ। यसै सामर्थ्यले तिमी अत्याचारी विरोधीको 
सामना गर्दछौ । हे मनको रहर पूरा गराउने इन्द्रदेव ! हामीजस्ता मानिससित शत्रुता गर्ने दुष्टलाई 
तिमी पर भगाउने गर्दछौ । तिमीले नै देवताका लागि विस्तृत स्वर्गको रचना गरेका हौँ । 


१०२६ 





ति सूक्त  १८१ 
क्राषि  पा प्रथ वासिष्ठ सप्रथ भारद्वाज घर्म सौर्य । देवता  विश्वेदेवा । छन्द  त्रिष्टप् । 
थ यस्य सप्रथञ्च नामानुष्टुभस्य हविषो हविर्यत्। 
विस्तृत धातुद्युतानात्सवितुश्व विष्णो रथन्तरमा जभारा वसिष्ठः ॥१॥ 
स्तृत र सुविख्यातको अर्थ लाग्ने खालको प्रथ र सप्रथ नाम भएका वसिष्ठले अनुष्टुप् छन्दले 
हविष्यान्न हुक उनले धारणकर्ता, तेजस्वी सविता र विष्णुबाट रथान्तर साम प्राप्त गरे । 
अविन्दन्ते अतिहितँ यदासीचद्यज्ञस्य धाम परम गुहा यत्। 
धातुर्धुतानात्सवितुश्व विष्णोर्भरद्वाजो बृहदा चक्रे अग्नेः ॥२॥ 
यञ्ञका परम आधार र अत्यन्त गोप्य, तेजस्वी, बृहत् साम सविता आदि देवताले प्राप्त गरे । 
००न। तेजस्वी सवितादेव,विष्णुदेव र अग्निदेवका नजिकैभरद्वाज क्रषि यही बृहत् साम लिएर 
आउन् । 
तेञविन्दन्मनसा दीध्याना यजुः ष्कन्न प्रथम देवयानम्।  
धातुर्दुतानात्सवितुश्व विष्णोरा सूर्यादभरन्घर्ममेते ॥३॥ 
अभिषेक आदि क्रिया पूरा गराउने, घर्मको यञ्ञीय कार्यमा अति महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। धाता 


,ईमादि देवताले उनलाई मनन गरेर फेला पारे । क्रात्विकहरू धाता, विष्णु, सूर्य र तेजस्वी सविताका 
ट्ुलजिकैबाट घर्मलाई लिएर आउन् । 


श्र 


सूक्त  १०२ 
क्रषि  तपुमूर्धा बार्हस्पत्य। देवता  बृहस्पति । छन्द  त्रिष्टुप्। 
बृहस्पतिर्नयतु दुर्गहा तिर पुनर्नेषदघशंसाय मन्म । 
क्षिपदशस्तिमप दुर्मतिं हन्नथा करद्यजमानाय शं योः ॥१॥ 
बहस्पतिदेवले हाम्रो दुःख मेवङन्। उनले हामीप्रति दुर्भावना राख्ने मानिसलाई पर हटाउनका 
लागि तेजस्वी शस्त्र प्रयोग गरुन् । उनले अमङ्गल र दुर्बुद्धि नाश गरुन् । उनले यजमानको रोग 
मेटाञन् र निर्भय गराञन् । 
नराशंसो नोञवतु प्रयाजे शं नो अस्त्वनुयाजो हवेषु । 
क्षिपदशस्तिमप दुर्मतिं हन्नथा करद्यजमानाय शं योः ॥२॥ 
यज्ञको प्रयाजमा नराशंस अग्निले हाम्रो रक्षा गरुब्ग, अनुयाजमा शान्ति प्रदान गरुन् । उनले अनिष्ट 
मेटाएर दुर्बुद्धि नाश गरुन् । यजमानलाई शान्ति प्रदान गरेर निर्भय गरुन् । ॥ 
॥१ तपुर्मुर्धा तपतु रक्षसो ये ब्रह्मद्विषः शरवे हन्तेवा उ। 
र क्षिपदशस्तिमप दुर्मतिं हन्नथा करद्यजमानाय शं योः ॥३॥ 
ब्रेहवद्वेषीलाई बृहस्पतिदेवले डढाउन् र हिंस्रक शत्रु नाश गरुन्। अनिष्ट निवारण गर्दै दुर्मति र 
दुर्भावना विनाश गरुन् । यजमानलाई निर्भय प्रदान गर्दै सुखशान्ति दिन् । 
सूक्त  १०३. म 
क्रषि  प्रजावान् प्राजापत्य । देवता  यजमान, यजमान पली ।क्वद  त्रिष्टुप्। 
अपश्यं त्वा मनसा चेकितानं तपसो जात तपसो विभूतम्। . 
इह प्रजामिह रयिं रराणः प्र जायस्व प्रजया पुत्रकाम ॥१॥ 
हे यजमान ! तिमी विवेकपूर्ण कर्मको ज्ञान भएका, असल कर्मका लागि उत्पन्न र तपश्चर्या 
आदिबाट सर्वत्र प्रसिद्ध छै । पुत्र आदिको रहर गर्ने हे यजमान ! यस लोकमा धनसम्पत्ति र असल 
 सन्तान पाएर तिमी सधैँ खुसी मनका साथ बस। 
अपश्यं त्वा मनसा दीध्यानां स्वायां तनू क्रत्व्ये नाधमानाम्। 
उप.मामुच्चा युवतिर्बभूयाः प्र जायस्व प्रजया पुत्रकामे ॥२॥ 
हे अर्द्धाङ्गिणी ! विवेकका दृष्टिले मैले तिमीलाई चिनेको छु। तिमी सुन्दर रूप भएकी छ्यौ। 
तिमीसित गर्भ धारण गर्ने शक्ति मैले देखेको छु। है पुत्रको रहर लिएकी भार्या ! तिम्रो कामना पूरा 
होस्, तिमी मातृत्वको सुख प्राप्त गर । 


१०३७ 





अहं गर्भमदधामोषधीष्वहँ विश्वेषु भुवनेष्वन्तः । 
अह प्रजा अजनयं पृथिव्यामहं जनिभ्यो अपरीषु पुत्रान् ॥३॥ 
म होताका रूपमा औषधिमा गर्भाधान गर्दछु। म नै प्राणीलाई प्रजनन क्षमता प्रदान गर्दछु। पृथ्वीमा 


प्रजनन शक्तिको उत्पादन म नै गर्दछु। यञ्च आदि क्रियाले म नै सबै स्त्रीलाई प्रजननका लागि 
योग्य बनाउँछु। 


सूक्त १८४ 
न््रषि  त्वष्टा गर्भकर्ता । देवता  लिङ्गोक्त देवता । छन्द  अनुष्टुप् । 
विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्य रूपाणि पिंशतु। 
आ सिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते॥१॥ 
विष्णुदेवले गर्भधारण क्षमतासम्पन्न गराञन् । त्वष्टादेवले विभिन्न अङ्ग निर्माण गरुन् । प्रजापति 
सेचन प्रक्रियामा सहायक होञन् र धाताले गर्भधारणमा सहयोग गरुन् । 


गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति। 
गर्भ ते अश्चिनौ देवावा धत्तां पुष्करस्रजा ॥२॥ 


हे सिनीवाली ! तिमी गर्भको संरक्षण गर । हे सरस्वतीदेवी  तिमी गर्भधारणमा सहायक होङ  हे 
स्त्री । सुनौलो कमलका गहना लगाउने अश्चिनीकुमारले तिम्रा गर्भमा स्थिरता प्रदान गरुन्  
हिरण्ययी अरणी यं निर्मन्थतो अश्चिना । 
त॑ ते गर्भ हवामहे दशमे मासि सूतवे ॥३॥ 
गर्भका सन्तानको रक्षाका लागि अश्चिनीकुमार सुनौला अरणी घोट्तछन्। त्यस गर्भमा रहेका 
सन्तानलाई हामी दसौँ महिनामा प्रसूत हुनका लागि बोलाउँछौँ । 
सूक्त  १०५ 
क्रषि  सत्यधृति वारुणि । देवता  आदित्य । छन्द  गायत्री । 
महि त्रीणामवोस्तु दयुक्षे मित्रस्यार्यम्णः । दुराधष वरुणस्य ॥१॥ 
मित्र, वरुण र अर्यमा तीन देवताको तेजस्वी, संयुक्त अवस्थाको संरक्षण हामीलाई प्राप्त होस् । 
त्यसबाट हामी अर्कालाई पराजित गर्न सक्षम होऔँ । म 
नहि तेषाममा चन नाध्वसु वारणेषु । ईशे रिपुरघशंसः ॥२॥ क? पू 
यी देवताका आश्रयमा रहनेलाई अनिष्टकारी आसुरी शक्तिले केही बिगार्न सक्दैन । देवताका 
कृपाले उनीहरूको आवास र यात्रा सुरक्षित हुन्छ। म क 
यस्मै पुत्रासो अदितेः प्र जीवसे मर्त्याय । ज्योतिर्यच्छन्त्यजस्म्   
अदितिदेवीका तीन पुत्रले सुरक्षाका लागि तेज प्रदान गरेका मानिसलाई कुनै दुष्ट शत्रुले केही 
बिगार गर्न सक्दैन । शत्रुका सबै प्रयास नै असफल हुन्छन् । 


 अक 
क्रषि  उल वातायन ।  वायु। छन्द  गायत्री । 
वात आ वातु भेषजं शम्भु मयोभु नो हृदे। प्रण आयूँषि तारिषत् ॥१॥ 


हाम्रा हृदयमा शान्ति र सुख दिन सक्ने औषधिलाई वायुदेवले हामीकहाँ पुच्याञन्। यी औषधिले 
हामीलाई दीर्घजीवी बनाञन् । 


उत वात पितासि न उत भ्रातोत न सखा। स नो जीवातवे कृधि॥२॥ 
हे वायुदेव ! तिमी हाम्रा लागि पिताजस्तै उत्पत्तिकर्ता, दाजुभाइजस्तै प्रिय र मित्रजस्तै हितकारी 
छौ। तिमी हाम्रा जीवनको रक्षा गर्न हितकारी औषधि ल्याइदेरु । 

यददो वात ते गृहेर मृतस्य निधिहितः । ततो नो देहि जीवसे ॥३॥ 
हे सर्वत्र गमन गर्ने स्वभावका वायुदेव ! तिमीसित भएको प्राणरूप जीवनतत्वको भण्डार हाम्रा 


हितका लागि यहाँ पुच्याइदेर । 
सूक्त  १०७ 
क्राषि  वत्स आग्नेय । देवता  अग्नि । छन्द  गायत्री । 
प्राग्नये वाचमीरय वृषभाय क्षितीनाम्। स नः पर्षदति द्विषः ॥१॥  
हे स्तोता हो ! मानिसले खोजेको कुरो पूरा गरिदिने अग्निदेवको स्तुति गर । उनले हामीलाई शत्रुको 
दुष्ट्याइँबाट जोगाउछन् । 


१०३ 
छा र १.  ओ हक म  
 ॥ हि लकक नपछ तीस ...., ....  छि ॥ 





बना य परस्या परावतस्तिरो धन्वातिरोचते । स नः पर्षदति द्विषः ॥२॥ 
यढबाट अन्तरिक्ष पार गर्दै यज्ञवेदीमा प्रकट हुने अग्निदेवले शत्रुबाट हाम्रो रक्षा गरुन् । 
यो रक्षांसि निजूर्वति वृषा शुक्रेण शोचिषा। स नः पर्षदति द्विषः ॥३॥ 


जल बर्साउने अग्निदेव आफ्ना कान्तिमान ज्वालाले यज्ञ ध्वंस गर्ने असुर संहार गर्छन् । उनै 
अग्निदेवले डाह गर्ने शत्रुबाट हाम्रो रक्षा गरुन् । 


 योविश्वाभि विपश्यति भुवना सं च पश्यति। स नः पर्षदति द्विषः ॥४॥ 

सबै लोक फरकफरक रूपमा हेर्ने र एकत्र भावले हेरविचार गर्ने अग्निदेवले शत्रुको दुष्ट्याइँबाट 
हाम्रो रक्षा गरुन् । 

यो अस्य पारे रजसः शुक्रो अग्निरजायत । स नः पर्षदति द्विष ॥५॥ 
अन्तरिक्षपरि माथिल्लो दिव्यलोकमा तेजस्वी प्रकाशका रूपमा प्रकट हने अग्निदेवले हामी 
सबैलाई कष्टबाट जोगाञन् । 

सूक्त  १०८ 
क्रषि  श्येन आग्नेय । देवता  जातवेदस् अग्नि । छन्द  गायत्री । 

प्र नून॑ जातवेदसमश्चं हिनोत वाजिनम्। इद नो बहिरासदे ॥१॥ 
हे यजमान हो  सर्वञ्च, सर्वव्यापक र अन्नवान् अग्निदेवलाई प्रदीप्त गराओ । हामीले ओछ्याएका 
आसनमा उनी विराजमान होउन् । 

अस्य प्र जातवेदसो विप्रवीरस्य मीढहुषः । महीमियर्मि सुष्टुतिम् ॥२॥ 
विद्वान् याजक अग्निदेवलाई पुत्रझैँ उत्पन्न गर्दछन् । अग्निदेवले नै जल बर्साउँछन् । असल स्तोत्र 
गाउँदै हामी उनको वन्दना गर्दछौँ । 

या रुचो जातवेदसो देवत्रा हव्यवाहनीः । तार्भिर्नोयञ्ञमिन्वतु ॥३॥ 
सर्वञ्च अग्निदेव काली, कराली आदि सात जिब्राले देवताकहाँ हवि लिएर जान्छन्। तिनै 
ज्वालासँग उनी हाम्रा यज्ञमा उपस्थित होञन् । 

सूक्त  १०९ 
व्रषि  सार्पराज्ञी । देवता  सार्पराञ्गची अथवा सूर्य । छन्द  गायत्री । 

आयं गौः पुश्निरक्रमीदसदन् मातरं पुर । पितरं च प्रयन्त्स्वः ॥१॥ 

गतिमान सूर्यदेव प्रकट भए। सबैभन्दा पहिले उनी माता पृथ्वी, पिता स्वर्ग र अन्तरिक्ष प्राप्त 


गर्दछन्  

साबारति तार्न हकुतासन प्राणादपानती । व्यख्यन्महिषो दिवम् ॥२॥ 
यिनको प्रकाश सञ्चरित छ। रश्मिले प्राणबाट अपान प्रक्रिया सम्पन्न गराउँछ। यी 
महान् सूर्यदेव द्युलोकलाई विशेष रूपले प्रकाशित गर्दछन् । 

त्रिंशद्धाम वि राजति ॥ ०७,५०७, गय धीयते। प्रति वस्तोरह द्युभिः ॥२३॥ 
सबैका प्रेरक सूर्यदेव दिनका तीस आफ्ना रश्मिले प्रकाशित हुन्छन्। यी प्रकाशित 
सूर्यदेवको प्रार्थना गरिन्छ । 


सूक्त १९० 
क्रषि  अघमर्षण माधुच्छन्दस । देवता  भाववृत्त । छन्द  अनुष्टुप्। 
क्रतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसो ध्यजायत । 
ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥१॥ 
महान् तपस्याबाट क्रत र सत्यका अधिकृत उत्पत्ति भए र रात्रि उत्पन्न भयो । त्यसपछि अर्णव समुद्र 
उत्पन्न भयो । 
समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । 
अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ॥२॥ 
अर्णव अर्थात् समुद्रका माध्यमबाट संवत्सरको प्रादुर्भाव भयो। विश्वका नियन्त्रकले आँखा 
झिम्क्याएझैँ गरी दिन र रातको स्वरूप बनाए । । 


१०३९ 





सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्। 

दिवं च पुथिवीं चान्तरिक्षमथो स्व ॥३॥ 
विधाताले सूर्यचन्द्र, आकाशपृथ्वी, अन्तरिक्षस्वर्गलाई पहिले निर्माण गरे । 

सूक्त  १९१ 
क्राषि  संवनन । देवता  अग्नि संज्चान । छन्द  अनुष्टुप् त्रिष्टुप् । 

संसमिद्युवसे वृषन्नग्ने विश्वान्यर्य आ । 

इडस्पदे समिध्यसे स नो वसून्या भर ॥१॥ 
हे सुख बर्साउने अग्निदेव ! तिमी सम्पूर्ण विश्वका अधिपति भएर समस्त तत्त्वमा रहन्छौ । यज्चको 
वेदी वा पृथ्वीमा नै प्रकट हुँदा हामीलाई विभिन्न ऐश्वर्य प्रदान गर । 

सङ्गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम्। 

देवा भागं यथा पूर्वे सञ्जानाना उपासते ॥२॥ 
हे स्तोता हो ! आपसमा मिलेर हिँड, आपसमा मिलेरै बोलचाल गर, मनको कुरो आपसमा मिलेर 
आदानप्रदान गर र नयाँ कुरो सिक । उहिलेका सज्जनले आपसमा मिलेर यज्ञ उपासना आदिका 
काम गरेझौँ तिमीहरू पनि एकमत होओ । 

समानो मन्त्रः समितिः समानी समान मनः सह चित्तमेषाम्। 

समान मन्त्रमभि मन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ॥३॥ 
हे स्तोता हो ! तिमीहरू सबैको प्रार्थना एकै होस् । आपसी आत्मीयता एकै होस् । मन्त्रविचार एकै 
होस्। हे स्तोता हो ! म तिमीहरूको जीवन एउटै मन्त्रले शुद्धतामा अभिप्रेरित गर्दछु र एक समान 
आहुति प्रदान गरेर यञ्चजस्तै बनाइदिन्छु । 

समानी व आकृतिः समाना हृदयानि वः । 

समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥४॥ 
हे स्तोता हो ! तिमीहरूको हृदय एकै होस्, तिमीहरूको मन एकै होस्, सङ्कल्प एकै होस्। 
त्यसैबाट सङ्गठित भएर तिमीहरूले आआफ्ना सबै काम पूरा गर्न सक । 

॥इति दशमं मण्डले समाप्तम्॥ 
दसौँ मण्डल सकियो 
इति ग्रग्वेदसंहिता समाप्ता ॥ 
॥ क्रग्वेदसंहिता सकियो ॥ 
