वेद विश्वसाहित्यकै ज्येष्ठश्रेष्ठ अपौरुषेय ज्ञानगङ्गाको महासागरका रूपमा 
अभिलिखित आदिग्रन्थ मानिन्छ । यो ग्रन्थ सम्पूर्ण ज्ञानविज्ञानको आदिम स्रोत, ज्ञानसत्ता 
लाभ, विचार अर्थबोधक सर्वश्रेष्ठ क्रचाहरूको सँगालो हो । अन्वेषककका भौतिक 
आध्यात्मिक र मिश्रित विचारधाराहरूकै आधारमा सर्वश्रेष्ठ, सर्वमान्य एवं सर्वपक्षीय 
अध्ययनका लागि अपरिहार्य, मानवसंस्कृति, सभ्यता, साहित्यकलाहरूको मूल 

एवं आर्य धर्मसंस्कृति, सभ्यता ज्ञानविज्ञानहरूको अपरिहार्य स्रोतका रूपमा वेद प्रतिष्ठित छ। 
वेदलाई सरल नेपाली भाषामा रूपान्तरण गरी नेपाली जनमानसमा सेवा पुन्याउने अनुवादक 
विद्वान् श्री तिलकप्रसाद लुइटेलजीलाई अन्तरभआत्माद्वारा हार्दिक धन्यवादसहित उत्तरोत्तर 


प्रगतिको कामना गर्दछौँ । 
प्रा. पूर्णप्रकाश नेपाल भ्यात्री प्रा. रामचन्द्र भण्डारी 
महासचिव 


संरक्षक 
वैदिक सनातन कर्मकाण्ड महासङ्घ, नेपाल पैदिक सनातन कर्मकाण्ड महासधैँ, नेपाल 











मलाई भन्न मन लागेको 


यजुर्वेद यजु र वेद यी दुई शब्दको समास भएर बनेको रूप हो । बै 
यजति देवान् अनेन इति यजुः भन्ने गर्दछन् । त्यसो हुँदा यजुः शब्दले देवपूजालाई जनाउने 
अर्थ प्रदान गर्दछ । वेद शब्द विद् धातुमा घञ्  अ प्रत्यय लागेर बनेको हो, विद् धातुका 
ज्ञान, लाभ, सत्ता र विचार गर्ने यी चार अर्थ हुन्छन् भनी व्याकरण पढ्नेहरू अर्थ्याउने गर्दछन्। 
यी चारै अर्थले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चार पुरुषार्थ प्रदान गर्दछन् भन्ने विद्वान्हरूको भनाइ 
छ । त्यसो हुँदा यजुः र वेद यी दुवै शब्दको समास भएर बनेका यजुर्वेदबाट मानिसले 
जीवनमा के प्राप्त गर्न सक्ने रहेछ भन्ने कुरो आफैँ विचार गर्न सकिने देखिएको छ । माथिको 
व्युत्पत्ति र अर्थलाई हेर्दा यजुर्वेदको विषय यञ्ञ हो भन्ने मान्नै पर्दछ । यज्ञ शब्दले परम्परित 
रूपमा आँगनमा अग्निकुण्ड खनेर चरु आदि होम गर्ने कुरो हामीले बुझेका छौँ र यस 
पुस्तकभित्र पनि त्यसैको सङ्केत पाइन्छ । यसका अतिरिक्त यस ग्रन्थभित्र साङ्केतिक रूपमा 
स्थावरजङ्गमका यावत् प्राकृतिक तथा कृत्रिम कार्यव्यापार यज्ञका अर्थमा प्रयुक्त भएका छन्। 
 त्यसैले यद्यद् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम् भनेर सम्पूर्ण लोकहितकारा 
कार्यलाई यज्ञका रूपमा स्वीकार गर्न सकिने स्थिति देखिन्छ । कृत्रिम कार्यव्यापार मानिसको 
मात्रै हुन्छ। लोकको हित र अहित गर्ने कामको कर्ता पनि मानिस हो र पारखी पनि मानिस नै 
हो। मानिसभन्दा इतरले गरेका काममा हितको कार्य भयो वा भएन भनी प्रशंसा वा निन्दा गर्ने 
उपाय छैन, त्यसैले ती सबै प्राकृतिक कार्य मानिन्छन् । त्यस आधारमा विचार गर्दा मानिस 
चाहे जुनसुकै कुल, वंश, जाति, लौकिक व्यवहारमा जन्मिएको होस्, जानीनजानी छ वेदबाट 
निर्देशित छ भन्न कर लाग्छ । किनभने कसैलाई पनि आफू संसारको अहितकारी बन्ने रहर 
हुँदैन । कोही जानीजानी संसारको अहित गर्ने काममा अग्रसर हुन्छ भने क आत्मघाती हो, 
किनकि संसारका अहितमा उसको हित छैन, संसार मासिँदा क पनि मासिन्छ, आफूलाई 
आफैँले मास्नु नै आत्मघात हो । अतः लोकव्यवहारका रूपमा अर्थ लगाइएका यङ्गले 
आत्मघातबाट जोगाउँछ मात्रै होइन, सबैलाई सँगै बाँच्ने, सँगै हाँस्ने पाठ सिकाउँछ । असल 
आचारले नै वेदमा यञ्च भन्नखोजिएका असल कर्म गर्न सिकाउँछ । अध्ययन र चिन्तनमननले 
नै असल आचार पहिल्याउन दिशानिर्देश गर्दछ । त्यसैले वेद सबैको साझा निधि होर 
सामाजिक उन्नतिको निर्देशक हो । 


यस यजुर्वेदका कृष्ण सम्प्रदाय र शुक्ल सम्प्रदाय गरी दुई शाखा हुन्छन् भन्ने खोज 
विद्वान्हरूले गरेका छन् । शुक्ल सम्प्रदायलाई आदित्य सम्प्रदाय र कृष्ण सम्प्रदायलाई व्रत्म 
सम्प्रदाय पनि भनेको पाइन्छ । शुक्ल वा आदित्य सम्प्रदायका पन्श्र शाखा छन् भन्ने सुनिन्छ 
तापनि उपलब्ध भएका भनेर माध्यन्दिन र काण्व दुई शाखाको चर्चा भएको पाइन्छ । त्यसै 
गरी कृष्ण ना ब्रह्म शाखाको छयासी शाखा रहेको प्रसङ्ग कतैकतै उल्लेख भएको छ। उक्त 
छयासीमध्ये , मैत्रायणी, कठ र कपिष्ठल गरी चार शाखा हाल उपलब्ध हुन सकेको 
कुरो विद्वान्हरू गर्दछन् । प्रस्तुत ग्रन्थ माथि उल्लेख भएको शुक्ल यजुर्वेदको माध्यन्दिनीय 


शाखाको हो र यसका चालीस अध्याय छन्, 
रहेका छन्। लीस अध्याय छन्, तिनमा उन्नाईस सय छ्यहत्तर कण्डिकाहरू 


सवेतोमुखी ज्ञानको सङ्ग्रह वेद हो । त्यसो भएकैले सर्वजनः हिताय यसका 





उद्घोषहरू छन् । अत वेदको शिक्षा कसले लिन पाउने र कसले लिन नपाउने भनेर तर्क गर्नु 
वा त्यसमा प्रश्न उठाउनु युक्तिसङ्गत देखिँदैन । हाम्रा समाजमा यस किसिमको विचार 
कहिलेदेखि विकास भएर आयो भन्ने उति कियनीसाथ मैले भन्न नसके पनि अद्यावधि रहेकै 
छ। यस्तो कुविचार जहाँबाट उठेको भए पनि यसले संसारको अहित गरेको छ भनेर खेदका 
साथ हामीले स्वीकार गर्नुपर्छ । वेदकै वाक्यका आधारमा हेर्दा पनि यहाँ वर्णित ब्राह्मण, 
क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र र अन्य सबै नै वेदको प्रचारभन्दा पहिले नै उपस्थित थिए भन्न सकिन्छ । 
किनभने वस्तुको उपस्थिति ने नभईकन नामकरण हुँदैन । लेख्य वा श्रव्य जुन रूपमा वेदको 
परम्परा चलेको भए पनि प्रतीकको उपस्थिति विना नै त्यसले निर्वाह गरेको भूमिकाका 
विषयमा यति किदनीसाथ भन्न सकिँदैन । अतः मानिसको अस्तित्वसँगै भोकको उपस्थिति 
भयो, भोकले कर्म जन्मायो र कर्मले जातित्व विभाजन गरायो होला भन्ने साधारण अनुमान 
सबैले गर्न सक्ने कुरो हो । त्यसै क्रममा अनुभव र ज्ञानको सङ्ग्रहका रूपमा वेदको विकास 
भयो कि जस्तो लाग्दछ । बढ्दो जनसङ्ख्या, श्रम र् समयको बचत तथा सिपको परिमार्जन 
हुने क्रममा नै श्रुतिपरम्पराबाट लेख्य परम्परामा वेद आएको हुनुपर्दछ, तर पनि एकै पटक वा 
एकं ठाउँको उपजका रूपमा भने वेदलाई लिन सकिँदो रहेनछ । वेदमा उल्लेखित क्रषिहरू र 
उनले गुहारेका देवताहरूका प्रसङ्गले वेद अनेक काल, अनेक स्थान र अनेक व्यक्तिका ज्ञान 
सिपको .सङ्ग्रह हो भन्ने ठाउँ देखिन्छ । समय, पात्र र स्थानको विविधतालाई सङ्ग्रह गर्न 
सक्षम अभिलेखका रूपमा वेद समेटिएको छ । त्यसैले ब्रहमाका मुखको वाणी भन्नेहरूको 
भनाइ पनि प्रतीकात्मक अर्थले मात्र सिद्ध हुन्छ, अभिधात्मक रूपले होइन । यसभित्र 
इतिहासका आँखाले हेर्ने हो भने कैयौँ पटक सभ्यताको विकास भएको देखिन्छ । खल पात्र 
वा स्थितिका उपस्थितिको अभावमा नायकको नायकत्व परीक्षण हुँदैन । इतिहास निर्माणमा 
कसैले नेतृत्व गरेर नायक बने भने कसैले नायकका काममा बाधा हालेर खलनायक बने । 
वेदमा यी दुवै पक्ष विविध स्थितिमा उपस्थित छन् । नायकको प्रशंसा हुन्छ, खल 
धिक्कारिन्छ, तर उक्त इतिहास निर्माणमा उसको पनि अभिलेख हुन्छ । त्यसैले प्रशंसनीय 
रूपमा होस् वा निन्दनीय रूपमा होस्, सबैका पुर्खा वेदमा सक्रिय छन्, उनीहरूको लगानी 
रहेको हुनाले वेद सवैको साझा सम्पत्ति हो । वेदमा राज्यव्यवस्था, व्यापार, युद्धनीति, 
कूटनीति, आजका ढाँचाको तर अझै प्रभावकारी चिकित्सा पद्धति, वनसंरक्षणको महत्त्व, 
पशुप्राणीको उपादेयता, सौर्यशक्तिको महत्त्व आदि उल्लेख छ । यी मानवीय क्रियाकलाप 
तथा प्राकृतिक तत्त्व सबैका साझा हुन्, त्यसैले वेद संसारभरिका मानिसको साझा सम्पत्ति हो 
। यसमा उल्लेखित असङ्ख्य कुराहरू आजका हिसाबले जति महत्त्वपूर्ण ठहराइएका छन्, 
उस रूपमा वेदमा तिनको महत्त्व देखाइएको छ । त्यसो हुनाले आजका जस्ता कैयौँ सृष्ट्चक्र 
मसल पार गरेको हो कि जस्तो लाग्दछ । यस्तो विशाल ज्ञानको भण्डार कुनै कालमा सङ्ग्रह 
भएछ, तर हामी आजसम्म त्यसको ज्ञान प्राप्त गर्न त के कहिले र कसले तयार गरेको हो भन्ने 
न्नसम्म सक्षम भएका छैनौं । यसो हुँदा हामी देशकालभन्दा कति पछि परेका रहेछौं फन 
कुराले आश्चर्य लाग्छ। यौ सबै विषयमा पछि विद्वान्हरूले विधि पुग्याएर खोजी गर्लान्, यहाँ 
कहो नभनौं  
समाजमा ००५३१३७७ आजसम्म नै व्राह्मणका छोराले वेद पढ्नुपर्छ भन्ने मानसिकता हाम्रा 
०, छ । पठनपाठन गर्नुभन्दा राम्रो कुरो त अर्को के हुन सक्ला र ? तर, ब्राहमणका 
छेरावाहेक अरूले वेद पढ्नुहुँदैन भन्दै शिक्षा आर्जनमा कुनै समुदायले अवसर पाउनु र 


पक? २ 





कसैलाई जात वा लिङ्गका आधारमा वञ्चित गरिनु राम्रो कुरो पक्कै होइन । यो कुरो आफ्नो 
भनाइ दर्साउने क्रममा ग्रग्वेदमा पनि मैले उल्लेख गरेको छु, यसमा पनि भन्दै छु र अरू दुई 
वेदको भावार्थ लेख्ता पनि आफ्नो भनाइ राख्ता उल्लेख गर्नेछु । आधुनिक शिक्षाका 
आकर्षणले वेदको पठनपाठन क्रमशः घटेको छ । त्यसमा पनि वेद पढ्ने ब्राह्मण कुमारलाई 
सारस्वर सिकाउने, कण्ठस्थ गराउने र त्यतिमै गर्व गर्ने उहिलेदेखिको चलन अभैसम्म छ। 
विद्ययामृतमश्नुते भन्ने हामीले सुनेका छौँ । यति हुँदा पनि वेदमा के लेखिएको छ भन्ने 
कुराको जिञ्चासाअनुरूपको पठनपाठन आजसम्म कमै मात्रामा भएको पाइयो । आफूले 
कण्ठस्थ गरेका क्रचा वा मन्त्रको सामान्य भावार्थसम्म पनि जान्न पाउने अवस्था देखिएन  
व्युत्पत्तिमूलक ढङ्गले अर्थ लगाउँदै पढ्ने पढाउने परम्पराको विकास गराउन सकेमा वेदको 
प्रचार अझै धेरै हुने थियो । त्यो उद्देश्य पूरा गराउने खालका सामग्री आगामी समयमा 
विद्वान्हरूबाट आउलान् भन्ने आशा गरौँ । वर्तमानमा केवल सामान्य भावार्थ मात्रै भए पनि 
पाठकले बुझन सकून् भन्ने आशयले यस ग्रन्थको तयारी गरिएको हो । अर्थ बुझ्न नपाईकन 
सुगारयइ पढेका भरमा पाठ्य विषयमा रुचि जागृत हुन सक्दैन । अर्थ लगाएर पढ्ने परम्पराको 
थालनी होस् भन्ने सदाशय यस ग्रन्थमा मैले राखेको हुँ । वेदको अर्थ संसारका अन्य भाषामा 
पढाइ भएको छ भन्ने पनि सुन्न पाइन्छ भने हाम्रा समाजमा यसतर्फ सङ्घोच गर्नुपर्ने कुनै कारण 
देखिँदैन । अझ हाम्रो समाज त वैदिक सभ्यताबहुल समाज हो । त्यसैले पनि यहाँ वेदका 
अर्थको खाँचो अनुभव हुन्छ । वेदमा के लेखिएको छ भन्ने जिज्ञासा भएका नेपाली पाठकले 
अङ्ग्रेजी वा हिन्दी भाषामा अर्थ लेखिएका वेदका पुस्तक किनेर पढ्ने गरेको पाइन्छ । ती 
जिज्ञासुले नेपालीमा अर्थ भएको पुस्तक पाएका थिए भने अवश्य पनि नेपालीकै अर्थलाई 
प्राथमिकता दिने थिए होला जस्तो मलाई लाग्छ । त्यसो हुँदा पाठकलाई अर्थको खोजी हुन्छ। 
वेदलाई अर्थ लाग्ने ज्ञानको रूपमा पढाउने चलन बसोस्, केवल सारस्वर मिलाएर सिकिने 
सिपका रूपमा मात्र सीमित गराउनु हुँदैन भन्ने मलाई लाग्छ । 


यस यजुर्वेदको भाषान्तरण गर्दा नेपाली कथन सजिलो होस् भन्नेतर्फ म विशेष 
केन्द्रित भएको छु। टस क्रममा संस्कृतको व्याकरणात्मक कोटी पछ्याउन उति सम्भव भएन 
र वैदिक संस्कृतकै अनुरूप बहुअर्थ द्योतन गराउन पनि सम्भव भएन । त्यसो हुँदा नेपाली 
कथनलाई सकेसम्म सजिलो पार्ने प्रयास मेरो रह्यो । त्यस किसिमको प्रयास गर्दा वेदका 
वाक्यको सानो भनाइ पनि कतै नेपालीकरणमा दुईतीन आवृत्ति भएर मात्रै मैले देखेको जति 
अर्थमा व्यक्त हुन सकेको छ भने कतै दुई वा त्यसभन्दा अधिक अर्थ भएका वाक्यलाई तुलना 
गर्ने शैलीमा लेख्न बाध्य भएको छु । यजुर्वेदका मूल पुस्तक वा गुटिकाहरूमा भएभैँ यस 
पुस्तकमा द्वित्व भएको वर्णविन्यास पनि राखिएको छैन । द्वित्वसहित लेख्दा स्वाध्ययन गर्ने 
पाठकलाई कठिन हुने सम्भावना बढी हुन्छ । परम्परागत रूपमा वेद नपढेका तर अर्थ बुझ्न 
खोज्ने पाठकलाई सरल लेखन नै उपयोगी हुन्छ भनेर सरलीकृत रूपमा मूल वाक्य राखिएको 
हौ । यसो हुँदा नै स्वाध्ययन गर्ने पाठकलाई सजिलो होला कि भन्ने आशा गर्न सकिन्छ । 
गरिको साथै वेदमा प्रयुक्त भएको गुङ् ध्वनिलाई पनि हस्व र दीर्घका रूपमा प्रयोग 
वजार १०५७५. अनुनासिकभन्दा पर श, प, स, ह तथा र यी वर्ण आएमा त्यस अनुनासिकलाई 
कि छ। यो गुङ् ध्वनि हस्वभन्दा परवर्ती अवस्थामा दीर्घ र दीर्घभन्दा पर्ती 
यसका केही अवनाद हुन्छ दुर बुज्न भिन्न चिह्नले लेख्ने चलन रहेको पाइयो, त, 

द पनि हुँदा रहेछन् । त्यसैले जुन रूपमा आउनुपर्ने भए पनि 








जनाउन ४१ चिह्न एकै रूपमा राखिएको छ, हरस्व र दीर्घ चिह्न फरक पारेर देखाइएको छैन । 
यी सबैको कारण यस ग्रन्थको मुख्य उद्देश्य भावार्थ प्रदान गर्नु नै विशेष भएर हो । वेदमा 
आएका क्रषि, देवता र छन्दलाई पनि सैद्धान्तिक तरिकाले एकएक गरी खोजेर राखिएको 
नभई अध्यायपिच्छे देखा परेअनुसार सालाखाला उल्लेख गरिएको छ। 


वेदको विद्वान् भएर होइन, केवल नेपाली पाठकको जिज्ञासालाई ध्यानमा राखेर यो 
ग्रन्थ तयार गर्ने प्रयास गरेको हुँ भनी मैले क्रग्वेदका विषयमा आफ्नो भनाइ लेख्ता उल्लेख 
गरेको छुर फेरि पनि त्यसै भन्दै छु। क्रग्वेदको नेपाली भावार्थ लेख्न प्रेरित गर्ने कारक तत्त्व र 
जनसहयोग ने विशेषतः यस यजुर्वेदका वाक्यको नेपाली भावार्थ लेखनमा पनि मलाई उत्प्रेरक 
बनेका छन् । मूल क्रग्वेद, त्यसका स्रष्टाहरू, मूल यजुर्वेद, त्यसका स्रष्टाहरू, क्रग्वेदको 
नेपाली भावार्थ तयार गर्न मलाई सघाउने विभिन्न कृति, तिनका स्रष्यहरू, अन्य सहयोगी 


महानुभावहरू, आफैंले भावार्थ लेखेको क्रग्वेद, पं. गोपी सापकोटा र पं. श्रीधर पौडेलप्रति म 
विशेष आभारी छु। 


 विनीत 
तिलकप्रसाद लुइटेल 











प्रकाशकीय 


पाठकले खोजेको सामग्री उपलब्ध गराउनु हाम्रो व्यावसायिक कर्तव्य हो भने 
समाजको हित हुने सामग्री प्रकाशमा ल्याउनु समाजप्रतिको दायित्व हो । हामी वैदिक 
परम्परामा आबद्ध हिन्दू धर्मसंस्कृतिका अनुयायी हौँ । हाम्रो परिचय वैदिक दर्शनमा आधारित 
कर्म, ज्ञान र भक्तिमा रहेको छ। वैदिक दर्शन वेदबाट निर्देशित छ। एकाग्र मनले कर्तव्यनिष्ठ 
रहँदै देश, समाज र परम्पराप्रति आदरको भाव प्रकट गर्नु र सत्कर्मप्रति इमानदार रहनु हाम्रा 
दर्शनको मूल अभिप्राय हो । हाम्रो धार्मिक मान्यता अहिंसा र सदाचारका जगमा अडिएको 
हुनाले हाम्रो समाज धर्मप्रति आस्थावान् छ । त्यसैले हाम्रो धर्म र दर्शनका बीच गहिरो नाता छ 
। अहिंसा र सदाचार हाम्रा समाजका मूलभूत आदर्श हुन्, जो श्रुति, स्मृति, पुराण, उपनिषद् 

आदिबाट समाजमा प्रचार हुन्छन् । हाम्रो समाज उसै वैदिक परम्पराले ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र 
शूद्व गरी चार वर्णमा विभाजित छ । चार वर्णमध्ये ब्राहमणले वेदको अध्ययन गर्ने अधिकार 
पाएको र अरू तीन वर्णले वेद पढ्नुहुँदैन भन्ने धारणा समाजमा रहेको पाइन्छ । यो सबै 
मानिसप्रति न्यायको विचार पक्कै होइन । यस विचारले गर्दा हाम्रा समाजका क्षत्रिय, वैश्य र 
शूद्व यी तीन वर्ण आफूलाई चिन्ने र चिनाउने शिक्षाबाट वञ्चित रहने सम्भावना हुन्छ । 
जुनसुकै किसिमको शिक्षा जुनसुकै जिज्चासुले लिन पाउनुलाई मानवीय अधिकार मान्न 
सक्नुपर्छ । अन्य देशका जिज्ञासुले पढ्न पाएको सामग्री पढ्न हाम्रा समाजलाई हामीले नै 
बाधा हाल्यौँ भने त्यसको हानी हामीलाई नै हुन्छ । चारै वर्णले इच्छाबमोजिम पढ्न पाएका 
खण्डमा मात्रै प्राचीन समंयमा शिक्षाको प्रचारस्थलका रूपमा रहेको आर्यसभ्यताको गरिमा 
वढ्छ, प्राचीन कालका गार्गी मैत्रेयीझैँ नारीहरू शिक्षित हुन पाउँछन् र सिङ्गो समाज शिक्षाका 
ज्योतिले झलमल्ल हुन्छ । शिक्षा समाजलाई अग्रगति प्रदान गर्ने शक्ति हो, यसमा जातजाति 
वा वर्णधर्मको तगारो हाल्नुभन्दा उदार मनले सबैसम्म पुन्याउनु समाजका लागि हितको विषय 
हुन्छ भन्ने हामीले मान्नुभर्दछ । यसै भावनाले प्रेरित भएर नै अङग्रेजीलगायत विभिन्न भारतीय 
भाषाको जानकारी भएक। संस्कृतका विद्वान् श्रीतिलकप्रसाद लुइटेलले सरल नेपाली भाषामा 
यजुर्वेदको भावार्थ लेखेर ?,काशन गरिदिनका लागि आग्रह गर्नुभयो । हाम्रा प्रकाशनले 
समाजसेवाको उचित अवसर पाएभैँ मानेर त्यो प्रस्ताव सहर्ष स्वीकार गयो । भविष्यमा पनि 
उहाँबाट यस्तै सामग्री आउन् र समाजसेवा गर्न पाइयोस् भन्ने शुभकामना सहित । 


श्री शान्तकुमार गौतम 
विद्यार्थी पुस्तक भण्डार 


प्रथमोञ्ध्याय 
द्वितीयोञ्ध्याय 
तृतीयोज्ध्याय 
चतुर्थोञ्ध्याय 
पञ्चमोज्ध्याय 
षष्ठोञ्ध्याय 
अष्टमोजञ्ध्याय 
नवमोश्ध्याय 
दशमोध्याय 
एकादशोञ्ध्याय 
द्वादशोञ्ध्याय 
त्रयोदशोञ्ध्याय 
चतुर्दशोञ्ध्याय 
पञ्चदशोञ्ध्याय 
षोडशोञ्ध्याय 
सप्तदशोज्ध्याय 
अष्यदशोज्ध्याय 


एकोनविंशोञ्ध्याय 


विंशोञ्ध्याय 
एकविंशोज्ध्याय 
द्वाविंशोष्ध्याय 
त्रयोविंशोञ्ध्याय 
चतुविंशोञ्ध्याय 





विषयसची 


पहिलो अध्याय 
दोस्रो अध्याय 
तेस्रो अध्याय 
चौथो अध्याय 


 पाँचौँ अध्याय 


छैयँँ अध्याय 
आठौँ अध्याय 
नवौँ अध्याय 
दसौँ अध्याय 
एघारौँ अध्याय 
बाह्रँ अध्याय 
तेह्रौँ अध्याय 
चौधौँ अध्याय 
पन्ध्रौँ अध्याय 
सोहीँ अध्याय 
सत्रौँ अध्याय 
अठारौँ अध्याय 
उन्नाईसौँ अध्याय 
बीसौँ अध्याय 


एक्काईसौँ अध्याय 


बाईसौँ अध्याय 
तेईसौँ अध्याय 
चौबीसौँ अध्याय 


१२५ 
१२७ 
१४७ 

१६१ 
१७२ 
१०९ 
००७ 

२२० 
२२३४ 
२४७ 


२५५ 


२६६ 








पञ्चविंशोञ्ध्याय  पच्चीसाौँ अध्याय 
 पड्विंशोश्ध्याय  छब्बीसौँ अध्याय २३ 
सप्तविंशाोञ्ध्याय  सत्ताईसाँ अध्याय टर 
अष्यविंशोञ्ध्याय  अठठाईसौँ अध्याय २९६ 
एकोनविंशोञ्ध्याय  उनन्तीसौँ अध्याय ३०५ 
त्रिंशोञ्ध्याय  तीसौँ अध्याय ३१५ 
एकत्रिंशोञ्ध्याय  एकतीसौँ अध्याय ३२१ 
द्वात्रिंशोञ्ध्याय  बत्तौसौँ अध्याय ३२४ 
त्रयस्त्रिंशोञ्ध्याय  तेत्तौसौँ अध्याय ३२७ 
चतुस्त्रिंशोञ्ध्याय  चौँतीसौँ अध्याय ३४० 
पञ्चत्रिंशोञ्ध्याय  पैँतीसौँ अध्याय ३४२ 
पटरत्रिंशोञ्ध्याय  छत्तौसौँ अध्याय ३५३ 
सप्तर्त्रिंशोज्ध्याय  सैँतीसौँ अध्याय ३५७ 
अप्यत्रिंशोज्ध्याय  अदतीसौँ अध्याय ३६२ 
एकोनचत्वारिंशोञ्ध्याय  उनन्चालीसौँ अध्याय ३६० 
३७१ 


चालौीसौं अध्याय 


चत्वारिंशोध्याय 





३० 
भुर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि थियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसतनेयि माध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ प्रथमोञ्ध्याय॥ 
॥पहिलो अध्याय॥ 
क्रषि परमेष्ठी, प्रजापति, देवगण प्रजापति, अघशंस । 
देवता शाखा, वायु, इन्द्र, उखा, पय, प्रश्न, गौ, अग्नि, प्रजापति, म्रुक, शुर्प, राक्षस, 
ब्रह्म, राक्षसघाती, द्यू, अन्न, प्राणवायु, हवि, रक्ष, सविता, लिङ्गोक्त देवता, सूर्य, 
गृह, जल, पात्रसमूह, कृष्णाजिन, उलूखल, हवि, मुसल, वाक, पत्नी, शूर्प, 
हवि, तण्डुल, उपवेष, कपाल, दुषत्, शम्या, उपल, आज्य, आज्य, पुरोडाश, 
त्रित, द्वित, एकत, स्फ्य, वेदिका, पुरीष, पूरक, असुर, वेदिका, विष्णु, चन्द्रमा, 
प्रे, आभिचारिक, स्रुव । 
छन्द स्वराट् बृहती, ब्राह्मी उष्णिक, स्वराट् आर्षी त्रिष्टुप, भुरिक् जगती, अनुष्टुप, 
आर्ची त्रिष्टुप, आर्ची पङ्क्ति, प्राजापत्या जगती, निचुत् अतिजगती, निचृत् 
त्रिष्टुप, भुरिक बृहती, स्वराट् जगती, भुरिक अत्यष्टि, निचृत् उष्णिक, भुरिक् 
.आर्ची गायत्री, भुरिक् उष्णिक, निचृत् जगती, याजुषी पङ्क्ति, स्वराट ब्राह्यी 
त्रिष्टुप्, विराट् गायत्री, निचृत् ब्राह्मी पङ्क्ति, ब्राह्मी उष्णिक, आर्ची त्रिष्टुप, 
आर्ची पङ्क्ति, निचृत् ब्राल्यी त्रिष्टुप, विराट् ब्राल्ली त्रिष्टुप, गायत्री, निचृत् 
पङ्क्ति, भुरिक त्रिष्टुप् गायत्री, बृहती, स्वराट् ब्राह्ली पङ्क्ति, स्वराट् ब्राल्ली 
पङ्क्ति, भुरिक् ब्राल्यी पङ्क्ति, ब्राल्यी प्रिष्टुप, विराट् ब्राह्मी पङ्क्ति, त्रिष्टुप्, 
निचृत् जगती, जगती अनुष्टुप् । 
॥३॥ इषे त्वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण 
आप्यायध्वमध्न्या इन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्मा मा व स्तेन ईशत 
माघशथसो धुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्दीर्यजमानस्य पशून्पाहि ॥१॥ 
हे यञ्ञका साधनहरू हो ! अन्न प्राप्तिका लागि सवितादेवताले तिमीहरूलाई अघि 
सारुन् । सृष्टिकर्ताले तिमीहरूलाई तेजस्वी बन्नका लागि प्रेरित गरुन् । तिमीहरू सबै 
श्राणस्वरूप हौ । सृष्टिकर्ताले श्रेष्ठ कर्मका लागि तिमीहरूलाई अघि सारुन् । 
तिमीहरूको शक्ति विनाशक नभई उन्नतिशील होस् । आफ्ना उत्पादनको एक भाग 
इन्द्रलाई प्रदान गर । सुसन्ततियुक्त र आरोग्यसम्पत्न भएर क्षय आदि रोगबाट मुक्त 
ओ । चोरीचकारी गर्नेहरूले तिमीहरूलाई चलाउन नसकून् । तिमीहरू दुष्टका 


सकल नहोओ । मातृभूमिका रक्षाको छत्रछायामा रहेर सज्जनको सङ्ख्या वृद्धि गर 
याजकका पशु आदि धनको रक्षा गर । 


सडकका  





वसोः पवित्रमसि द्यौरसि पृथिव्यसि मातरिश्वनो घर्मो सि विश्वधा असि । 
परमेण धाम्ना दु४ हस्व मा ह्वार्मा ते यज्चपतिर्द्वर्षीत् ॥२॥ 
हे यञ्चका साधनहरू हो । तिमीहरू आफ्ना कर्मले सबै वस्तुलाई पवित्र गराउने 
द्युलोक र पृथ्वीका रूप हौ । तिमीहरू नै प्राणमा उष्णता धारण गर्दछौ । महान् शक्ति 
धारण गर र बिग्रन नदिई प्रगतिमार्गलाई अछि बढाओ । तिमीहरूसँग सम्बन्धित 
यञ्चपति पनि कुटिल नहोखन् । 
वसोः पवित्रमसि शतधारं वसोः पवित्रमसि सहस्रधारम् । देवस्त्वा सविता 
पुनातु वसोः पवित्रेणा शतधारेण सुप्वा कामधुक्षः ॥२॥ 
हे यज्ञका साधनहरू हो ! तिमीहरू सयौँ धारा भएका र पवित्र गराउने साधन हा । 
सबैलाई पवित्रता प्रदान गर्ने सविताका सयौँ धाराले तिमीहरूलाई पवित्र बनाछन् । हे 
मानिसहरू हो । तिमीहरू अब कुन कामधेनु दुहेर कस्तो कामना पूरा गर्न चाहन्छौ ? 
सा विश्वायुः सा विश्वकर्मा सा विश्वधायाः । इन्द्रस्य त्वा भाग४१ सोमेनातनच्मि 
विष्णो हव्य४ रक्ष ४॥ 
हे मानिसहरू हो ! पूर्ण आयु, कर्मशील शक्ति र धारक शक्ति नामका तीन कामधेनु 
तिमीहरूसँगै छन् । तिनबाट प्राप्त हुने पोषणक्षमतामध्ये इन्द्रको भागमा सोम मिसाएर 
तयार गरौँ । पोषणकर्ता विष्णुले हव्यपदार्थहरू सुरक्षित राखून् । 
अग्ने व्रतपते व्रत॑ चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताम् । 
इदमहमनृतात्सत्यमुपैमि ॥५॥ 
हे व्रतका पालक तेजस्वी अग्निदेवता ! हामी व्रतशील बन्न सकौँ । असत्यको मार्ग 
त्यागेर सत्यको मार्गमा चल्ने हाम्रो व्रत पूरा होस् । 
कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्ति कस्मै त्वा युनक्ति तस्मै त्वा युनक्ति । कर्मणे वा 
वेषाय वाम् ॥९॥ 
हे यञ्चका साधनहरू हो ! तिमीहरूलाई कसले नियुक्त गरेको हो ? कुन कामका 
लागि नियुक्त गरेको हो ? उसले तिमीहरूलाई कर्म गर्नका लागि नियुक्त गरेको होर 
दिव्य स्थानमा व्याप्त रहनका लागि नियुक्त गरेको हो । 
प्रत्युष्ट, रक्षः प्रत्युष्य अरातयो निष्टप्त४ रक्षो निष्टप्ता अरातयः । 
उर्वन्तरिक्षमन्वेमि ॥७॥ 
सम्बन्धित उपकरणहरूमा लुकिबसेका राक्षस र शत्रुहरू यञ्ञरूपी रर्जाका प्रभावले 
डढिसके, दुःख दिनेहरू डढिसके । त्यसैले यस यज्ञका साधनहरू बाधाविध्नरहित 
भएर अन्तरिक्षमा प्रवेश गर्दछन् । 
धूरसि धूर्व धूर्वन्त धूर्व त॑ योस्मान्धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वामः । देवानामसि 
वह्दितम४, सस्नितमं पप्रितम जुष्टतमं देवद्दूतमम् ॥८॥ 
तिमी आफ्ना विध्वंसकारी शक्तिले दुष्ट र हिंसरकहरूको विनाश गर, अनेकौँलाई दुःख 
दिने हत्याराहरूलाई नाश गर, सबैले नष्ट गर्न चाहेका दुरात्मालाई नष्ट गराओ, दैवी 
शक्तिका वाहक, बलवर्द्धक, पूर्णता प्राप्त गराउने, सेवनयोग्य र देवताहरूलाई 
आमन्त्रित गर्ने होओ । 


अहरुतमसि हविर्धानं दृथ, हस्व मा ह्वार्मा ते यञ्चपतिर्द्वर्षीत् । विष्णुस्त्वा 
 क्रमतामुरु वातायापहत४ रक्षो यच्छन्ताँ पञ्च ॥९॥ 
तिमीहरू देवशक्ति धारण गर्नका लागि दृढ र सुयोग्य पात्र हौ । तिमीहरू र 
तिमीहरूका यज्ञ सञ्चालकले कुटिल हुनुहुँदैन । सबैका पोषक विष्णुदेव नै 
तिमोहरूमाथि आरूढ होखन् । विशाल वायुमण्डलमा विचरण गर्दै वायु सेवन गरेर 
तिमीहरू प्राणसंवर्द्धन गर । राक्षसी वृत्तिहरू हयइसकेपछि पाँचै औँलारूपी पाँचै 
किसिमका शक्तिहरूसँग ईश्वरीय प्रयोजनमा संलग्न होओ । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्याँ पृष्णो हस्ताभ्याम् । अग्नये जुष्ट 
गृद्वाम्यग्नीषोमाभ्यां जुष्टं गृह्वामि ॥१०॥ 
हे यञ्चका सामग्रीहरू हो ! सृष्टिकर्ताले रचना गरेका यस सृष्टिमा अश्चिनीकुमारहरूका 
बाहु र पूषादेवताका हातबाट तिमीहरूलाई हामी ग्रहण गर्दछौँ । अग्निका लागि प्रिय 
लाग्ने हविष्यात्रका लागि तिमीहरूलाई हामी स्वीकार गर्दछौँ र अग्नि तथा सोमका 
लागि प्रिय लागेको पदार्थ तिमीहरू ग्रहण गर्दछौ । 
भूताय त्वा नारातये स्वरभिविख्येष दु ढ्न्ता दुर्याः पृथिव्यामुरवन्तरिक्षमन्वेमि । 
प॒थिव्यास्त्वा नाभौ सादयाम्यदित्या उपस्थेग्ने हव्य, रक्ष ॥११॥ 
तिमीहरूलाई अनुदारताका लागि नभएर उन्नतिका लागि निर्माण गरिएको हो । 
आत्ामा रहेको ज्योति हामीले देख्न पाऔँ । धर्तीमा सज्जनताको वृद्धि होस् । समस्त 
भूमण्डलमा अवरोधविना हामी विचरण गर्न सकौँ । हे अदितिपुत्र अग्निदेवता ! 
पृथ्वीको नाभीका रूपमा रहेको यस यशस्थलमा स्थापना गरिएको हविष्यान्नको 
रक्षा गर । 
 पवित्रै स्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसव उत्युनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य 
रश्मिभिः । देवीरापो अग्रेगुवो अग्रेपुवो ग्रड इममद्य यश नयताग्रे यज्ञपति 
सुधातुं यज्चपतिं देवयुवम् ॥१२॥ 
यज्ञका लागि प्रयोगमा आएका तिमीहरू दुई कुशका खण्डरूपी साधनहरूलाई 
पवित्रकर्ता वायु र सूर्यका रश्मिले दोषरहित र पवित्र गराउँछन् । हे दिव्य जलसमूह ! 
तिमी अग्रगामी र पवित्रता प्रदान गर्नेहरूमा श्रेष्ठ छौ । यज्ञकर्तालाई उन्नतिपथमा 
लैजाङ र राम्रोसित यञ्च सञ्चालन गर्ने याञ्चिकहरूलाई देवशक्तिले सम्पन्न गराङ । 
युष्मा इन्द्रोवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्ये प्रोक्षिताः स्थ । अग्नये त्वा 
जुष्ट प्रोक्षाम्यग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्ट प्रोक्षामि । दैव्याय कर्मणे शुन्धध्वं 
देवयज्यायै यद्दोशुद्धाः पराजघ्नुरिदं वस्तच्छुन्धामि ॥१२॥ 
हे रसतत्त्वका रूपमा रहेका जल ! इन्द्रदेवताले विकाररूपी वृत्रलाई नष्ट गदखिरि 
तिम्रो सहायता लिएका थिए, तिमीले पनि उनलाई सहयोग दिएका थियौ । अग्नि र 
सोमका निम्ति तिमी प्रिय छौ र हामीले शुद्ध गराउँदा तिमी शुद्ध होङ । हे यञीय 
उपकरणहरू हो  अशुद्ध रहेका कारण तिमीहरू ग्राह्ठा हुन सक्दैनौ, त्यसैले यञ्चीय 
कार्य र देवताको पूजाका लागि हामी तिमीहरूलाई पवित्र गराउँछौँ । 


३ 








ति 





शर्मास्यवधूत४, रक्षोवधूता अरातयो दित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितिर्वतु । 
अद्विरसि वानस्पत्यो ग्रावासि पृथुबुध्नः प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेतु ॥१४॥ 
यो सुखकारक मृगचर्मरूपी आसनबाट दुष्ट राक्षस र अबुदार वृत्ति हुनेहरूलाई 
हदाइसकिएको छ । यो पृथ्वीको आवरण हो । यसलाई पृथ्वीले स्वीकार गरेको छ । 
तिमीहरू वनस्पतिले निर्मित छै र जगको ढुङ्गोजस्तै बलिया छौ । पृथ्वीको आवरण 
तिमीहरूलाई प्राप्त होस् । 
अग्नेस्तनूरसि वाचो विसर्जन देववीतये त्वा गृह्वामि बृहदग्रावासि वानस्पत्यः 
सड इद देवेभ्यो हविः शमीष्व सुशमि शमीष्व । हविष्कृदेहि 
हविष्कृदेहि ॥१५॥ 
मन्त्ररूपी वाणीसँगै विसर्जित हुने तिम्रो हविष्यरूपी शरीर अग्निको बाहिरी आवरणरूप 
हो । मुसलका रूपमा ढुङ्गोजस्तो बलियो काठले बनाइएका तिमीलाई दैवी शक्तिको 
कीर्ति बढाउने उद्देश्यले हामी ग्रहण गर्दछौँ । त्यसैले देवताको प्रयोजनका लागि यो 
हविष्यान्न उत्तम रीतिले तयार गरेर हामीलाई प्रदान गर । हे हविष्यान्न तयार गर्ने 
मुसल  तिमी यहाँ आङ । र पी ४ 
कृक्कुवेसि मधुजिह्व इषमूर्जमावद त्वया वय४९, संघात४९ संघातं जेष्म 
वर्षवृद्धमसि प्रति त्वा वर्षवृद्ध वेत्नु परापूत४९ रक्षः परापूता अरातयोपहत२ 
रक्षो वायुर्वो विविनक्क देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण 
पाणिना ॥१६॥ 

 हेशमी ! तिमी कुखुरो झैँ खनेर असुरको संहार गर्ने र देवताहरूका लागि मिठो बोली 
बोल्ने मधुर जिब्रो भएका छौ, त्यसो हुनाले बलप्रदायक ध्वनि सुनाङ । तिम्रा 
सहयोगले हामी सङ्घर्षमा पशुत्वमाथि विजय पाउन हुन सकौँ । हे सुपो र हविष्यान्न ! 
तिमीहरू वर्षाका पानीले बढ्दछौ । वर्षा बढाउने यज्ञले तिमीहरूलाई स्वीकार 
गरोस् । राक्षसी र अनुदार तत्त्व हटाइएको छ, अब तिनीहरू नाश भइसके । वायुले 
तिमीहरूलाई शुद्ध गराञन् र सवितादेवताले सुनौला हातले तिमीहरूलाई 
धारण गरुन् । 

धृष्टिरिस्यपाग्ने अग्निमामादं जहि निष्क्रव्याद४,सेधा देवयजं वह । ध्ुवमसि 
पृ॒थिवीं दृथ्ह ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि सजातवन्युपदधामि भ्रातृव्यस्य 

वधाय ॥१७॥ 

हे अग्नि धारण गर्ने काठले बनेका उपवेष नामका पात्र ! काँचो पदार्थ पकाउने 

ं लौकिक अग्नि र मांस जलाउने चिताग्निलाई निषेध गरेर देवपूजनका लागि योग्य 

गाईप्रत्य अग्निको रूप धारण गर । हे यञ्चाग्नि ! तिमी पृथ्वीलाई बलियो बनाएर 
कपाल नामका पात्रमा स्थिर होङ । ज्ञानी ब्राह्मण, शौर्यशाली क्षत्रिय र अन्य सजातीय 
तेजस्वी नागरिकहरूको हित गर्ने हुनाले तिमीलाई हामी शत्रुको विनाश गर्नका लागि 
धारण गर्दछौँ । 
अग्ने ब्रह्म गृभ्णीष्व धरुणमस्यन्तरिक्षै दृश्रह ब्रहावनि त्वा क्षत्रवनि 
सजातवन्युपदधामि भ्रातृव्यस्य वधाय । धर्त्रमसि दिवं दु, ह ब्रह्वावनि त्वा 





।. 





क्षत्रवनि सजातवन्युपदधामि भ्रातृव्यस्य वधाय । विश्वाभ्यस्त्वाशाभ्यञ 
उपद्धामि चितः स्थोर्ध्वचितो भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वम् ॥१८॥ 
ब्राह्मण, शूर क्षत्रिय र मानवजातिका उन्नतिमा सहयोगीहरूका हितमा लागेका हे 
अग्निदेवता  तिमी ज्ञान धारण गर्ने धारक हौ, द्युलोक र अन्तरिक्षलाई बलशाली 
तुल्याछ । तिमी ब्राह्मण, क्षत्रिय र अन्य सजातीयहरूलाई चेतना प्रदान गर्ने हौ, त्यसैले 
तिमीलाई आफ्ना नजिकै हामी स्थापित गर्दछौँ । भृगु र अङ्गिराका तपस्यारूपी अग्निले 
तेजस्वी बनेर हामीलाई उन्नति गर्ने क्ध्वगामी चेतना प्रदान गर । 
शर्मास्यवधूत४१ रक्षोवधूता अरातयो दित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितिर्वेतु । 
धिषणासि पर्वती प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेतु दिवः स्कम्भनीरसि धिषणासि 
पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वती वेतु ॥१९॥ 
यो सुखकारक मृगचर्मरूपी आसनबाट दुष्ट राक्षस र अनुदार वृत्ति हुनेहरूलाई 
हटाइएको छ । यो पृथ्वीको आवरण हो । यसलाई पृथ्वीले स्वीकार गरेको छ । 
पृथ्वीको आवरण आफ्नै आधारसित परिचित रहोस् । अन्तरिक्षले द्युलोकलाई धारण 
गरेझँ पर्वतहरूलाई धारण गर्न सक्नेलाई तिमी चिन । तिमी ती पर्वतका सन्तानलाई 
कर्मशक्ति प्रदान गर्दछौ । 
धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणाय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा । दीर्घामनु 
प्रसितिमायुषे धां देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना 
चक्ुषे त्वा महीनाँ पयोसि ॥२०॥ 
हे हविष्यात्रहरू हो । तिमीहरू देवतालाई सन्तुष्ट गराओ । प्राण, उदान, व्यान आदि . 
प्राणलाई संवर्द्धन गर्ने र उचित पात्रताका रूपमा रहेका हुनाले तिमीहरूलाई हामी ग्रहण 
गर्दछौँ । तिमीहरू पृथ्वीका लागि पयका रूपमा पानी, दुध, घिउ आदि पोषक तत्त्व 
हौ । तिमीहरूलाई सवितादेवताले आफ्ना छिद्ररहित हातमा धारण गरुन् । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । सं वपामि समाप 
ओषधीभिः समोषधयो रसेन । सथरेवतीर्जगतीभिः पृच्यन्ता४१सं 
मधुमतीर्मधुमतीभिः पृच्यन्ताम् ॥२१॥ 
हे यज्ञका सामग्रीहरू हो ! सृष्टिकर्ताले रचना गरेका सृष्टिमा अश्चिनीकुमारहरूका बाह्ु 
र पूषादेवताका हातबाट तिमीहरूलाई हामीले विस्तार गरेका छौँ । औषधिहरूलाई जल 
प्राप्त होस् र तिनीहरू रसले परिपुष्ट होन् । गुणसम्पन्न औषधिहरू प्रवाहमान जलमा 
मिसिञन् । मधुरता युक्त तत्त्वहरू आपसमा मिसिञन् । 
जनयत्मै त्वा संयौमीदमग्नेरिदमग्नीषोमयोरिषे त्वा घर्मोसि विश्वायुरुरुप्रथा 
उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामग्निष्टे त्वचं मा हिथ९ सौद्ेवस्त्वा सविता 
श्रपयतु वर्षिष्ठेधि नाके ॥२२॥ 
याजकहरूमा उत्पादक क्षमता र पूर्ण आयु वृद्धिका लागि जल र चामलको पिठो 
मिसाउँछौँ । यो काम अग्निका लागि, सोमका लागि र अग्निसोमका लागि गरिएको 
हो । हे पिठोले पकाइएका पुरोडाश नामका रोटी ! विस्तार क्षमताले युक्त हुनाले तिमी 


५ 








७ 


विस्तृत होर र यसैबाट याजकको पनि यश विस्तृत होस् । अग्निदेवताले तिमीलाई 
क्षति नगरुन्, सवितादेवताले देवलोकका अग्निद्वारा तिमीलाई परिपक्व बनाउन् । 
मा भेर्मा संविक्था अतमेरुर्यज्ञोतमेरुर्यजमानस्य प्रजा भूयात् त्रिताय त्वा द्विताय 
त्वैकताय त्वा ॥२३॥ 
नडराऔँ, पछि नहटौँ । तीनका लागि, दुईका लागि वा एककै लागि गरिएको भए पनि 
यज्ञ कर्म क्लेशरहित हुन्छ । यज्ञकर्ताका प्रजाहरू दुःखबाट मुक्त रहन्छन् । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्याँ पृष्णो हस्ताभ्याम् । आददेध्वरकृत॑ 
देवेभ्य इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण सहस्रभृष्टिः शततेजा वायुरसि तिग्मतेजा 
द्विषतोवधः ॥२४॥ । 
हे यज्ञका सामग्रीहरू हो ! सृष्टिकर्ताले रचना गरेका सृष्टिमा अश्चिनीकुमारहरूका बाहु 
र पूषादेवताका हातबाट तिमीहरूलाई हामीले विस्तार गरेका छौँ । तिमी इन्द्रका लागि 
दाहिने हातजस्तै छौ । हजारौँ किसिमका विकृतिहरू डढाउने, अत्यधिक प्रकाशमान, 
तीक्ष्ण तेजयुक्त अग्निलाई प्रदीप्त गर्ने वायुको जस्तै तिम्रो क्षमता छ । तिमी यञ्ञमा 
बाधा पुन्याउनेहरूलाई नष्ट गर्नमा सक्षम छौ । 
पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूल॑ मा हि सि व्रजं गच्छ गोष्ठान वर्षतु । 
द्यौर्बधान देव सवितः परमस्यां पृथिव्या१ शतेन पाशैर्योस्मान्द्वेष्टि यं च वंय 
द्विष्मसस्तमतो मा मौक् ॥२५॥ 
हे पुथिवी ! देवताहरूका लागि तिमीमाथि नै हवन गरिँदै छ । तिमीमाथि उम्रने 
औषधिका जरामा हाम्रा कारणले क्षति नहोस् । हे खनेर निकालिएको माटो, ! तिमी 
गाईको निवासस्थानमा जाङ । द्युलोकमा तिमी मगग्गे वर्षा गर । हे सृष्टिकर्ता 
सवितादेवता । हामी सबैलाई जसले दुःख दिन्छ त्यस दुष्टहरूलाई सबैले रिस 
गर्दछन् । त्यस्ता दुष्टलाई विशाल पृथ्वीमा आफ्ना सयौँ बन्धनले बाँधिदेङ र कहिल्यै 
मुक्त हुन नदेङ । 
अपाररु पृथिव्यै देवयजनाद्वध्यास व्रजं गच्छ गोष्ठानं वर्षतु ते द्यौर्बधान देव 
सवितः परमस्यां पृथिव्या, शतेन पाशै्योस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्सस्तमतो मा 
मौक् । अररो दिवं मा पप्तो द्रप्सस्ते द्यां मा स्कन् व्रजं गच्छ गोष्ठान वर्षतु त 
द्यौर्बधान देव सवितः परमस्यां पृथिव्या४९ शतेन पाशैर्योस्मान्द्वेष्टि यं च वय 
द्विष्मसस्तमतो मा मौक् ॥२६॥ 
हामीले अररु नामका दुष्टलाई यहाँबाट निकालिसकेका छै । हे खनिएको माटो 
तिमी गाईको निवासस्थानमा जाङ । द्युलोकमा तिमी वर्षा गराङ । हे सूर्ष्टिकत 
सवितादेवता ! हाम्रो रिस गर्नेहरूलाई तिमी कहिल्यै छुट्न नसक्ने गरी सयौ 
किसिमका बन्धनले बाँध । क 
६ 


गायत्रेण त्वा छन्दसा परिगृह्वामि त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा परिगृह्वामि जागतेन त्वा 
छन्दसा परिगृह्वामि । सुक्ष्मा चासि शिवा चासि स्योना चासि सुषदा 
चास्यूर्जस्वती चासि पयस्वती च ॥२७॥ 
हे यज्ञवेदी ! हामी गायत्री, त्रिष्टुप् र जगती छन्दका मन्त्रले तिमीलाई प्राप्त गर्दछौँ । 
तिमी कल्याणकारिणी, आनन्ददायिनी, पोषक खाद्य एवं पेयले युक्त, बस्नका लागि 
स्थान उपलब्ध गराउने र सुन्दर भूभागका रूपमा रहेको छ्यौ । 
पुरा क्रूरस्य विसृपो विरष्शिन्नुदादाय पृथिवीं जीवदानुम् । यामैरयंश्वन्द्रमसि 
स्वधाभिस्तामु धीरासो अनुदिश्य यजन्ते । प्रोक्षणीरासादय द्विषतो वधोसि ॥२८॥ 
हे ज्ञानविज्ञानका अधिपति विष्णु । वीर पुरुषले क्रूर युद्धमा आफ्नो सर्वस्व होम्दछन्, 
तर त्यसभन्दा पहिले नै विवेकवानूले शक्ति र साधनलाई यञ्चका लागि प्रयोग 
गर्नुपर्दछ । उनीहरू आफूले धारण गरेको स्वधा शक्तिका माध्यमले भूमिलाई 
चन्द्रमातर्फ प्रेरित गर्दछन् । हे विज्ञानवेत्ता साधकहरू हो । पवित्र गराउने जलपात्र 
नजिकै राख । तिमीहरू रिसडाहा गर्नेहरूका विनाशक हौ । 
प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्य अरातयो निष्टप्त४ रक्षो निष्टप्ताष अरातयः । 
अनिशितोसि सपलक्षिद्वाजिनं त्वा वाजेध्यायै सम्मार्ज्मि । प्रत्युष्टट रक्ष 
प्रत्युष्य अरातयो निष्टप्तरक्षो निष्टप्ता अरातयः । अनिशितासि 
सपलक्षिद्वाजिनीं त्वा वाजेध्यायै सम्मारज्मि ॥२९॥ 
राक्षसी र अनुदार चरित्रकाहरू जति थिए ती सबै डढेर नाश भइसके । त्यसो हुँदा 
हामी याजकहरू व्यापक क्षेत्रमा यज्ञका लागि प्रवेश गर्दछौँ । हे ख्रुवा र स्रुची नामका 
यज्चपात्र हो ! शत्रु नाश गर्नमा र अन्न दिनमा तिमीहरू समर्थ छौ । तिमीहरूलाई अन्न 
र बल प्राप्तिका लागि हामी पवित्र गराउँछौ । 
अदिल्मै रास्नासि विष्णोर्वेष्पोस्यूर्जे त्वादब्धेन त्वा चक्भुषावपश्यामि । 
अग्नेर्जिद्वासि सुदर्देवेभ्यो धाम्ने धाम्ने मे भव यजुषे यजुषे ॥३०॥ 
तिमी पृथ्वीको रसरूपी सारतत्त्व हौ । तिमी अग्निको जिब्रोरूपी लप्का हौ । हाम्रा 
प्रत्येक यञ्चमा र प्रत्येक घरमा देवतालाई आह्वान गरिदेङ । तिमी सर्वव्यापी 
परमात्माको निवासस्थलजस्तै छौ । हामी अन्न र बल प्राप्त गर्नका लागि तिमीलाई 
आँखा नभझिम्क्याई हेरिरहन्छौँ । 
सवितुस्त्वा प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । सवितुर्व 
प्रसव उप्युनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य ररिमभिः । तेजोसि 
शुक्रमस्यमृतमसि धाम नामासि प्रियं देवानामनाधृष्ट देवयजनमसि ॥३१॥ 
हामी याजकहरू सवितादेवताका प्रेरणाले, तेजस्वी सूर्यका रश्मिका माध्यमबाट 
तिमीहरूलाई शुद्ध गराउँछौँ । तिमीहरू तेजरूप, प्रकाशरूप, अमृतरू हौर दिव्य 
आवास तथा कसैका दमनमा नपर्ने खालका छौ । त्यसैले देवताहरूका प्रिय यज्चका 
साधनका रूपमा रहेका छौ । 


॥ इति प्रथमोञ्ध्यायः ॥ 
पहिलो अध्याय सकियो ॥ 


७ 














 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनेयि माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ द्वितीयोञ्ध्यायः॥ 
दोस्रो अध्याय॥ 
क्रषि परमेष्ठी प्रजापति, देवगण, विश्वावसु, बृहस्पति आङ्गिरिस, कपि, देवल 
सोमशुष्म, शूर्प, यवमान, कृषि, उद्ठालवान्, धानान्तर्वान्, मनसस्पति, 
प्रजापति । 
देवता इध्म, लिङ्गोक्त, आपः, जल, प्रस्तर, वेदिका, परिधि, मेखला, अग्नि, विधृत 
प्रस्तर, जुहृ, उपभूत्, धुवा, हवि, विष्णु, अग्नि, देवगण, पितर, स्रुची, इद् 
आज्य, आशीर्वाद, पृथिवी, गौ, सविता, प्राशित्र, विश्वेदेवा, अग्निसोम, इन्द्रागी 
यञ्च, दक्षिणाग्नि, गार्ईपत्य, वेद, वात, प्रजापति, राक्षस, त्वष्टा, विष्णु भाग 
भूमि, देवगण, आहवनीय, सूर्य, असुर, कव्यवाहन अग्नि, पितर । 

 छन्द निचृत् पङ्क्ति, स्वराट् जगती, भुरिक् आर्ची शिष्टुप्, भुरिक् आर्ची पङ्क्ति, 
पङ्क्ति, निचृत् गायत्री, निचृत् व्राह्मी बृहती, ब्राह्यी त्रिष्टुप, निचृत् त्रिष्टप 
बृहती, विराट् ब्राझमी पङ्क्ति, जगती, भुरिक व्राह्मी पङ्क्ति, ब्राह्मी बृहत 
भुरिक् बृहती, विराट् जगती, अनुष्टुप्, भुरिक् आर्ची गायत्री, ब्राह्यी बृहती 
निचृत् अतिजगती, भुरिक् आर्ची पङ्क्ति, भुरिक् त्रिप्टुप्, निचृत् जगती, स्वराट 
त्रिष्टुप, भुरिक् पङ्क्ति, भुरिक् ब्राह्ली त्रिष्टुपू, भुरिक् ब्राह्ली बृहत, विराद 
त्रिष्टुपू, निचृत् बृहती, निचृत् आर्ची पङ्क्ति, आर्ची पङ्क्ति, भुरिक् जत 
उष्णिक, निचृत् पङ्क्ति, गायत्री, भुरिक् उष्णिक, स्वराट् आर्षी अनुष्टुप, त्रार्दी 
बृहती, स्वराट् बृहती । 
कृष्णोस्याखरेष्ठोग्नये त्वा जुष्ट प्रोक्षामि वेदिरसि बहिंषि त्वा जुष्यं प्रोक्षास 

. बर्हिरसि स्रुग्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामि ॥१॥ 
यञ्चका निमित्त प्रयोग हुने गरेका हे समिधाहरू हो  यञ्चका निम्ति हामीले 
तिमीहरूलाई पवित्र बनाएका छौँ । हे यञ्चवेदी । यज्ञकार्य सफल पार्नका ला 
तिमीलाई पवित्र गराएका छौँ । स्रुचाहरूको प्रयोग गर्ने प्रेरणा दिने आधाररूपी बह 
नामका कुशहरू हो. ! हामी तिमीहरूलाई पवित्र गराउँछौँ । 
सत सतमलि विष्णोः स्तुपोस्यूर्णम्प्रदस त्वा स्तृणामि स्वासस्था देवेभ्यौ 
तये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहा ॥२॥ 


हे यञ्चको काम सकेर बचेका जल । यञ्च, पृथ्वी ध औषधिको 
। यज्ञ, पृथ्वी र विविध औषधिको गुणले युर्त 
पदार्थलाई तिमी सेचन गर्दछौ । हे स्तुपको आकारमा बाँधिएका कुशहरू हो, 


देवताहरूका निम्ति कनजस्तै कोमल रूपमा आसन बनाएर तिमीहरूलाई हारम 


पत 








फिजाउँछौँ । हे याजकहरू हो । तिमी थ्वीका र अन्य 

पालनकर्ताका निम्ति सर्वस्व समर्पण गर । र, लोका प्राणीहरूका 
गन्धर्वस्त्वा विश्वावसुः परिदधघातु विश्वस्यारिष्टयै यजमानस्य 
परिधिरस्यग्निरिड ईडितः । इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिष्टै 


ईडितः । मित्रावरुणौ त्वोत्तरत परिधत्ता ध्रुवेण 
सपारके कृ पयु००१० यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिड ईडितः ॥३॥ ॥ 
ससारक। अनिष्ट निवारण गर्नका लागि हामी अग्निको स्तुति गर्दछौँ 

तिमी याजकको सुरक्षा गर्दछौ । विश्वावसु ई चा  लि । 


वसु गन्धर्वले तिमीलाई चारै तिरबाट सम्हालून् । 
तिमी याजकहरूका रक्षक इन्द्रदेवताका दाहिने भुजाजस्तै छै । हे यजमानका रक्षक । 
मित्रावरुणले धर्मपूर्वक तिमीलाई धारण गरुन् । 

 वीतिहोत्र त्वा कवे द्युमन्त४, समिधीमहि । अग्ने बृहन्तमध्वरे ॥४॥ 
हे भूत र भविष्यको ज्ञान भएका क्रान्तदर्शी अग्निदेवता । ऐश्वर्य प्राप्तिका कामना गर्ने 
तेजस्वी महान् याजकले तिमीलाई यज्ञमा प्रज्वलित गर्दछन् । 


समिदसि सूर्यस्त्वा पुरस्तात् पातु कस्याश्चिदभिशस्त्मै । सवितुर्बाह स्थ उर्णम्प्रदसं 
त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्य आत्वा वसवो रुद्रा आदित्याः सदन्तु ॥५॥ 
हे समिधा ! तिमी अग्निलाई प्रदीप्त गराउँछौ । सवितादेवताले तिम्रो रक्षा गरुन् । हे 
कृशका दुई डुक्राहरू हो ! तिमीहरू सवितादेवताका दुई भुजाजस्तै छौ । ञनीले 
बनेको कोमल आसनका रूपमा देवताहरूलाई सुबिस्ताले बस्नका लागि तिमीहरूलाई 
फिजाउँछौँ । वसुगण, मरुत्गण र रुद्रगण तिमीहरूमाथि स्थापित होउन् । 
घृताच्यसि जुद्र्नाम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय, सद आसीद 
घृताच्यस्युपभूत्राम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय, सद५ आसीद घृताच्यसि धुवा 
नाम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय, सद आसीद प्रियेण धाम्ना प्रिय सद 
आसीद । ध्रुवा असदन्रृतस्य योनौ ता विष्णो पाहि पाहि यस पाहि यञ्चपतिं 
पाहि मां यज्ञन्यम् ॥६॥ 
हे जु नामका पात्र ! तिमी आफ्ना लागि प्रिय घिउले भरिपूर्ण भएर घिउ प्रदान गर्नका 
लागि यस अग्निमा स्थापित भएका छौ । हे उपभृत् नामका पात्र । तिमौ आफ्ना 
घिउले युक्त भएर आफ्ना प्रिय यज्ञस्थलमा स्थापित छौँ । हे धुवा नामका पात्र ! तिमी 
आफ्नो प्रिय घिउले सिञ्चित भएर यज्ञस्थलमा स्थापित भएका छौ । हे यज्ञस्थलमा 
स्थापित विष्णुदेवता ! तिमी यज्ञस्थलमा स्थापित सबै खालका साधन, उपकरण, 
हाम्रो रक्षा गर । 
पी जाजाज त्वा सरिष्यन्तं वाजजितथ९ सम्मार्ज्मि । नमो देवेभ्यः स्वधा 
 सुयमे मे भूयास्तम् ॥७॥ मालाई 
अन्न ५ सा ,२०. । अन्न प्राप्तिको माध्यम र नक, ० पुन 
गर्दछन् । देवता र पितृहरूलाई अन्न दिएर तिमीलाई नमस्कार गर्दछौँ । तिमौ ह 
सहायक होङ । 


९ 





नट 


अस्कन्नमद्य देवेभ्य आज्य संभ्रियासमङ्प्रिणा विष्णो मा त्वावक्रमिप 
वसुमतीमग्ने ते च्छायामुपस्थेषं विष्णोः स्थानमसीत७ छ्न्ो 
वीर्यमकृणोदध्वोध्वर आस्थात् ॥८॥ 
हे यज्ञका अग्नि । यञ्चस्थललाई हामी आफ्ना गोडाले अपवित्र गराउँदैनौँ । 
देवताहरूलाई समर्पित गर्नका लागि आज हामीले पवित्र घिउ ल्याएका छौँ । हे 
अग्निदेवता । इन्द्रदेवताले आफ्ना पराक्रमले यञ्चलाई उन्नति गराएका थिए । 
यज्ञस्थलमा रहेर अन्न प्रदान गर्ने हामी याजकहरू सधैँ तिम्रा नजिकै रहन पाऔँ । 
अग्ने वेह्वत्रै वेर्दूत्यमवतां त्वां द्यावापृथिवी अव त्व॑ द्यावापृथिवी 
स्विष्टकदेवेभ्य इन्द्र, आज्येन हविषा भूत्स्वाहा सं ज्योतिषा ज्योतिः ॥९॥ 
हे अग्निदेवता । हवनकार्यको विधिव्यवस्था तिमीले राप्ररी जानेका छै । तिमीले नै देवताकहँ 
हविको भाग पुयाउने गरेका छै । तिमी द्युलोक र भूलोकको नै रक्षा गर । हाम्रो घिउरूप 
हविले देवताहरूसहित इन्द्र सन्तुष्ट होउन् । ज्योतिबाट नै ज्योतिको एकीकरण होस् । 
मयीदमिन्द्रड इन्द्रिय दधात्वस्मान् रायो मघवानः सचन्ताम् । अस्माकश 
सन्त्वाशिषः सत्या न सन्त्वाशिष उपदूता पृथिवी मातोपमां पृथिवी माता 
ह्वयतामग्निराग्नीध्रात्स्वाहा ॥१०॥ 
हे इन्द्रदेवता ! हाम्रो मनोकामना पूरा होस् । हामी सबै किसिमका ऐश्वर्यले युक्त 
। होऔँ । हामी पराक्रमी हुन सकौँ । हाम्रा इच्छाहरू सत्य फलयुक्त होञन् । पृथ्वीलाई 
हामीले माताको जस्तै स्तुति गरेका छौँ । यसले हामीलाई यज्ञाग्नि प्रदीप्त गराउन सके 
तेजस्वी बनाएर लोकहितमा समर्पित हुने अनुमति देओस् । 
उपहूतो द्ौष्पितोप मां द्यौष्पिता ह्ृयतामग्निराग्नीभ्रात्स्वाहा । देवस्य त्वा सिप 
प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्यां पुष्णो हस्ताभ्याम् । प्रतिगृह्वाम्यग्नेष्टवास्येन प्राश्नामि ॥११॥ 
द्युलोकलाई पालन गर्ने सवितादेवतालाई हामी अध्वर्युहरूले स्तुति गरेका छौँ । त्यसैले 
द्युलोकका  स्वामीले यञ्चको अवशेष ग्रहण गर्ने अनुमति दिन् । 
अनुक्लताले हामी यज्ञको अवशेष ग्रहण गर्दछौँ । यो यज्ञावशेष आहुतिका रूपमा रहर 
उन्नति गराउने होस् । सवितादेवताका  प्रेरणाले अश्विनीकुमारहरूका बाट ७  
पूषादेवताका हातका सहायताले हामी यज्ञको यो अवशेष ग्रहण गर्दछौँ । अर्गिनर्क 
मुखबाट हामी भक्षण गर्दछौँ । 
एतन्ते देव सवितर्यज्ञ प्राहुर्बुहस्पतये ब्रह्माणे । तेन यज्ञमव तेन यञ्ञपर्ति ते 
मामव ॥१२॥ 
हे सृष्टिकर्ता सवितादेवता ! यजमानहरू तिग्रै निम्ति यज्ञको यो अनुष्ठान गरिरहेर्क 
. छन् । त्यसैले तिमी यस यञ्चको, यजमानको र हामी यज्ञ सञ्चालकहरूको रक्षा गर 
मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यञ्चमिमं तनोत्वरिष्ट यज्ञ, समिम दघाठु 
विश्वे देवास इह मादयन्तामोउम्प्रतिष्ठ ॥१३॥ 
हे सवितादेवता । तिम्रा वेगवान् मनले आज्यको सेवन गरोस् । बृहस्पतिदेवताले यस 
यञ्चलाई अनिष्टरहित बनाएर यसको विस्तार गरुन् र धारणपोषण गरुन् । सबै दै 


१० 





शक्तिहरू प्रतिष्ठित भएर आनन्दित र सन्तुष्ट होञन् । सवितादेवताको तथास्तु कथन 
प्रतिष्ठित होस् । 
एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चा च प्यायस्व । वर्धिषीमहि च वयमा च 
प्यासिषीमहि । अग्ने वाजजिद्वाजं त्वा ससुवा४१९ सं वाजजित४ सम्माज्मि ॥१४॥ 
हे अग्निदेवता  यो समिधा तिमीलाई प्रज्वलित गर्नका लागि तयार गरिएको छ । 
हामी याजकहरू तिमीलाई प्रदीप्त गराउँदै स्वयं पनि समृद्ध हुने कामना गर्दछौँ । हे 
अन्नका उत्पादक अग्निदेवता ! तिमीलाई हामी जलसेचन गरेर परिष्कृत गर्दछौँ । 

 अग्नीषोमयोरुज्जितिमनूज्जेषं वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामि । अग्नीषोमौ 
तमपनुदतां योस्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मो वाजस्यैन॑ प्रसवेनापोहामि । 
इन्द्राग्न्योरुज्जितिमनूज्जेषं वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामि । इन्द्राग्नी तमपनुदतां 
योस्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मो वाजस्यैन॑ प्रसवेनापोहामि ॥१५॥ 

अन्नबाट प्रेरित भएपछि सोम र अग्निदेवताले प्राप्त गरेको जस्तै विजय प्राप्त गर्नका 
लागि हामी तयार भएका छौँ । जसले हाम्रो रिस गर्दछन् र जोसित हामी रिस गर्दछौँ 
तिनलाई अग्नि र सोमले पर भगाइदिञन् । अन्नले प्रेरित भएका हामीहरू इन्द्र र 
अग्निदेवताले प्राप्त गरेको जस्तै विजय प्राप्त गर्नका लागि प्रेष्टिति भएका छौँ । जसले 
हामीसित रिस गर्दछन् र जोसित हामी रिस गर्दछौँ उनलाई इन्द्र र अग्निदेवताले पर 
हटाइदिञन् । हामी हविष्यान्नका प्रेरणाले शत्रुलाई पर भगाउँछौँ । 
वसुभ्यस्त्वा रुद्रेभ्यस्त्वादित्येभ्यस्त्वा संजानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ त्वा 
वृष्ट्यावताम् । व्यन्तु वयोक्तं रिहाणा मरुतां पृषतीर्गच्छ वशा पृशिनर्भूत्वा दिवं 
गच्छ ततो नो वृष्टिमावह । चक्ुष्पा अग्नेसि चक्ुर्म पाहि ॥१६॥ 
हामी वसुहरूलाई, रुद्रहरूलाई र आदित्यहरूलाई क्रमैसँग यी तीन परिधिहरू समर्पित 
गर्दछौँ । यो कुरो द्युलोक र पृथ्वीलोकका शक्तिहरूले जानेका छन् । मित्रावरुणले वर्षाबाट 
तिनको रक्षा गरुन् । घिउले युक्त हव्यको स्वाद लिँदै पक्षीरूपी यज्ञीय ञर्जाले मरुतृहरूको 
अनुगमन गर्दै स्वाधीन किरणमा परिवर्तित भएर द्युलोकमा पुगून् । त्यहाँबाट वर्षा लिएर 
आउन् हे यज्ञाग्नि । तिमी नेत्रका रक्षक हौ त्यसैले हाम्रा नेत्रको रक्षा गर । 
यं परिधि पर्यधत्था अग्ने देव पणिभिर्गुद्यमानः । तं त एतमनु जोष भराम्येष 
नेत्वदपचेतयाता अग्नेः प्रियं पाथोपीतम् ॥१७॥ 
हे अग्निदेवता । तिमीले पणी नामका शत्रु व्यापारीबाट जोगाउनका लागि चारैतिर 
सीमा लगाएका थियौ । त्यस चारसीमाको घेरो तिमीबाट पर नहोस् भनेर हामी तिम्रै 
अनुकूल बनाउँछौँ । यो प्रिय हविष्यात्न तिमीलाई प्राप्त होस् । 
सश, स्रवभागा स्थेषा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठाः परिधेयाश्च देवा । इमां वाचमभि विश्वे 
गृणन्त आसद्यास्मिन् बरहिषि मादयध्व४१ स्वाहा वाट् ॥१०५॥ 
हे विश्वेदेवता हो । तिमीहरू आफ्नो परिधिका आश्रयमा बस । आफ्नै आसनमा बसेर 
मधुर रसले युक्त अन्नको भाग ग्रहण गरी पुष्ट हुँदै आनन्द मान । तिमीहरू यसै 
घोषणाअनुसारको कार्य गर । 


११ 





९ 





घृताची स्थो धुयौं पात सुम्ने स्थः सुम्ने मा धत्तम् । यज्ञ नमञ्च त७ उपच 
यज्ञस्य शिवे संतिष्ठस्व स्विष्टे मे संतिष्ठस्व ॥१९।। 
हे जुह र उपभूत् नामका घिउका पात्रहरू हो  तिमीहरू घिउले परिपूर्ण होओ । हे गाड 
तान्ने वाहनहरू हो । तिमीहरू धुरामा बाँधिएका बेला सबैको रक्षा गर । हे यञ्चवेदी ! यो 
हविष्यान्न तिम्रा निकटमा ल्याइएको छ । तिमी सुखका रूप हौ । त्यसैले यञ्च पूरा गराउनका 
लागि हाम्रो इष्ट बनेर हामीलाई सुख प्रदान गर्दै यहाँ स्थापित होक । 
अग्नेदब्धायोशीतम पाहि मा दिद्योः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्या 
अविर्ष नः पितुँ कृणु । सुषदा योनौ स्वाहा वाडग्नये संवेशपतये स्वाहा 
सरस्वत्यै यशोभगिन्यै स्वाहा ॥२०॥ 
हे तेजस्वी । हे आयु प्रदान गर्ने ! हे सर्वव्यापक अग्निदेवता ! शत्रुको शस्त्र र 
तिनका जालबाट हामीलाई रक्षा गर, हामीलाई विनाशबाट जोगाञ । हामीलाई बिखालु 
भोजनबाट जोगाञ । हाम्रो अन्न पवित्र, गरा । आफ्ना निवासमा सुख र आनन्दले 
रहेर हाम्रो मार्ग विशाल गराउ भन्ने हामी प्रार्थना गर्दछौँ । हाम्रा निकटमा रहने गरेका 
तिमी अग्निका लागि हामी यो आहुति चढाउँछौँ । यञ्ञकी बहिनीका रूपमा रहेको 
वाणीरूपी सरस्वतीलाई यो आहुति हामीले प्रदान गरेका छौँ । 
वेदोसि थेन त्व॑ देव वेद देवेभ्यो वेदोभवस्तेन मह्दों वेदो भूयाः । देवा गातुविदो 
गाठुं वित्त्वा गातुमित । मनसस्पत इम देव यज्ञ४, स्वाहा वाते धाः ॥२१॥ 
हे वेद ! तिमी ज्ञानका स्वरूप हौँ । देवताहरूलाई ज्ञानवान् बनाएझैँ हामीलाई पनि 
ज्ञान प्रदान गर । हे मार्गदर्शक देवताहरू हो ! सन्मार्ग चिनेर सत्यका पथमा अगाडि 
बढौँ । हे मनका परिपालक देवता ! यो यज्ञ तिमीलाई समर्पित गरेका छौँ, वायुका 
माध्यमबाट यसलाई तिमी विस्तृत गरा । . 
संबहिरङ्कता४, हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सम्मरुद्धिः । समिन्द्रो 
विश्वदेवेभिरङक्तां दिव्यं नभो गच्छतु यत् स्वाहा ॥२२॥ 
हे इन्द्रदेवता ! कुशको यो मुठो यञ्चका लागि ल्याइएका घिउले भिजाएर समर्पित गर्दै 
छौँ । यसलाई आदित्य, वमुहरू, मरुत् तथा सबै देवताहरूसँगै दिव्य आकाशमा 
स्थापित गरा । 
कस्त्वा विमुञ्चति स त्वा विमुञ्चति कस्मै त्वा विमुञ्चति तस्मै त्वा 
खल्छ विसुञ्वति । पोटी आसा भागोसि ॥२३॥ 
हा क । ? तिमीलाई उनै सृष्टिकर्ताले छोडेका हुन् । तिमीलाई 
किन छोडिएको हो ? तिमीलाई यज्ञ र याजकको हितका लागि १०५ हो । यसमा 
छरिएको र पोखिएको अन्न राक्षसको भागका रूपमा त्यागिएको हो । 
सं वर्चसा पयसा सं तनूभिरगन्महि मनसा सथ९ शिवेन । त्वष्य सुदत्रो 
विदधातु रायोनुमार्ष्, तन्वो यद्विलिष्टम् ॥२४॥ 
 हाम्रो शरीर तेजस्विता र पोषक तत्त्वले युक्त होस् । हाम्रो मन कल्याणकारी भावनाले 


युक्त होस् ।शरीरमा रहेको कमी सबै पूरा होस् 
अनेकौँ किसिमका ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । स् । श्रेष्ठ प्रदान गर्ने त्वष्टले हामीला 





१२ 


क 





दिवि विष्णुर्व्यक्र४, स्त जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तो योस्मान्द्वेष्टि यं च वयं 
द्विष्मोन्तरिक्षे विष्णुर्व्पक्र४, स्त त्रैष्टभेन छन्दसा ततो निर्भक्तो योस्मान्द्वेष्टि यं 
च वय द्विष्म पृथिव्यां विष्णुर्व्यक्र४, स्त गायत्रेण छन्दसा ततो निर्भक्तो 
योस्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मोस्मादन्नादस्यै प्रतिष्ठाया अगन्म स्वः सं 
ज्योतिषाभूम ॥२५॥ 
पोषणका देवता विष्णुले जगती छन्दका मन्त्रले द्युलोकमा, त्रिष्टुप् छन्दका मन्त्रले 
अन्तरिक्ष लोकमा र गायत्री छन्दका मन्त्रले पृथ्वीमा विचरण गरेका थिए । यसै कारण 
जसले हाम्रो रिस गर्दछ र जोसित हामी रिस गर्दछौँ तिनीहरूलाई हामीले द्युलोक, 
अन्तरिक्ष वा पृथ्वीमा समाप्त गरेका छौँ । हविष्यात्रका स्थानबाट र पूजाका स्थानबाट 


त्यस्ता शत्रुहरूलाई हटाइसकेका छौँ । यसै किसिमले स्वर्गधाम प्राप्त गरेर हामी 
तेजस्वी बनौँ । 


स्वयंभूरसि श्रेष्ठो रश्मिर्व्चोदाड असि वर्चो मे देहि। 
सूर्यस्यावृतमन्वावर्ते ॥२६॥ 


हे सवितादेवता ! तिमी तेजस्वरूप हौ । तिमी स्वयं सिद्ध र समर्थ छै । श्रेष्ठ तेजका 
रश्मिले युक्त छौ । त्यसैले हामीलाई पनि तेजस्वी बनाङ । हामी सूर्यको 
आवर्तनअनुसार स्वयंको पनि आवर्तन गर्न सफल होऔँ । 


अग्ने गृहपते सुगृहपतिस्त्वयाग्नेहे गृहपतिना भूयास४९ सुगृहपतिस्त्वं मयाग्ने 
गृहपतिना भूयाः अस्थूरि णौ गार्हपत्यानि सन्तु शत हिमाः 
सूर्यस्यावृतमन्वावर्त ॥२७॥ 
हे गृहपति अग्नि । गृहपालकका रूपमा तिम्रो निकटता पाएर हामी श्रेष्ठ गृहस्वामी 
बनौँ । गृहस्वामीका स्तुतिले तिमी उत्तम गृहपालक बन । हे अग्निदेवता ! हामी 


दाम्पत्य जीवन निर्वाह गर्दै सय वर्षसम्म यञ्च गरौँ । सूर्यले स्थापना गरेका सबै 
अनुशासन हामी पालन गरौँ । 


अन्ने व्रतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मेराधी दमहँ य एवास्मि सोस्मि ॥२८॥ 


हे व्रतको नियम पालन गर्ने अग्निदेवता । हामीले पालन गरेका नियमले हामी 
सामर्थ्यवान् बनेका छौँ । हाम्रा यञ्चकर्महरू तिमीले सिद्ध गराएका .हौ । यञ्चीय कर्म 
गर्न थाल्दा भएका हाम्रा भावनाहरू अहिले पनि उसै रूपमा छन् । 


अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा सोमाय पितुमते स्वाहा । अपहता असुरा रक्षा४९ 
सि वेदिषदः ॥२९॥ 


पितृहरूलाई कव्य पुस्याउने अग्निदेवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । 
पितृहरूका सहचर सोमदेवताका लागि यो आहुति अर्पित गरिएको छ । यञ्चभूमिमा 
विद्यमान आसुरी शक्ति नाश भइसकेको छ । 


१३ 








ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वघया चरन्ति । परापुरो निपुरो यै 


भरन्त्यग्निष्यँल्लोकाठ्रणुदात्यस्मात् ॥२०॥ 
पितृहरूलाई समर्पित गरेको अन्न सेवन गर्नका लागि अनेकौँ खालका रूप बदल्दै आए 
हीन कर्म गर्ने गराउने गरेका सूक्ष्म वा स्थूल आसुरी शक्तिलाई यस पवित्र भूमिबाट 
टाढा पुन्याऔँ । 
अत्र पितरो मादयध्वँ यथाभागमावृषायध्वम् । अमीमदन्त पितरे 
यथाभागमावृषायिषत ॥३१॥ 
हे पितृहरू हो ! साँढेले आफ्नो रुचिअनुसारको अन्नभाग पाएर सन्तुष्ट २ बलियो 
भएझैँ तिमीहरू पनि आआफ्नो कव्यको भाग प्राप्त गरेर बलिष्ठ र हर्षित तथा 
आनन्दित होओ । 
नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शोषाय नमो वः पितरो जीवाय नमो व 
पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे नमो वः पितर 
पितरो नमो वो गहान्नः पितरो दत्त सतो वः पितरो देष्मैतदद्दः पितरो वास 
आधत्त ॥२३२॥ 
हे पितृहरू हो ! तिमीहरूको रसरूपी वसन्त, शुष्कतारूपी ग्रीष्म, जीवनरूपा वर्षा 
अन्नरूपी शरद, पोषणरूपी हेमन्त र उत्साहरूपी शिशिर क्रतुहरूलाई हाम्रो नमस्का 
छ । हे पितृहरू हो ! हामीसँग भएका सबै खालका वस्त्र आदि वस्तुहरू तिमीलाई 
समर्पित गर्दछौँ । हामीलाई पुत्रपौत्रादिले युक्त गृह प्रदान गर । 
आधत्त पितरो गर्भ कुमार पुष्करस्रजम् । यथेह पुरुषोसत् ॥३२॥ 
हे पितृहरू हो ! यस पृथ्वीमा वीर पुरुष बन्न सकोस् भनेर तिमीहरू पौष्टिक पदार्थत 
शरीर बनेका यस सुन्दर बालकलाई पालनपोषण गर . 
झजै वहन्तीरमृतँ घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम् । स्वधा स्थ तर्पयत गै 
पितुन् ॥३४॥ 
हे जलसमूह ! अन्न, घिउ, दुध र फलफूलमा तिमी रसका रूपमा विद्यमान छौँ 
त्यसैले अमृतजस्तै सेवनीय र धारकशक्ति बढाउने भएकाले हाम्रा पितृहर्खत 
सन्तुष्ट गराओ । 


॥ इति द्वितीयो ध्यायः ॥ 
॥दोस्रो अध्याय सकियो॥ 


१४ 


हि 





३० 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
ताजसलैंयि माध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ तृतीयोञ्ध्याय॥ 
॥तेस्रो अध्याया॥ 
क्रषि विरूप आङ्गिरस, वसुश्रुत, भरद्वाज, सार्पराज्ञी, प्रजापति, तक्षा, जीवल चैलको, 
प्रजापति, देवगण, गोतम राहृगण, विरूप, देवश्रवा देववात भारत, वामदेव, 
अवत्सार, क्रषिगण, मधुच्छन्दा वैशवामित्र, बन्धु, सुबन्धु, श्रुतबन्धु, विप्रबन्धु, 
बन्धु, ब्रह्माणस्पति, मेधातिथि, सत्यधृति वारुण, आसुरी, आदित्य, शंयु 
बा्हस्पत्य, अगस्त्य, और्णवाभ, गोतमं, बन्धु, वसिष्ठ, नारायण । 
देवता अग्नि, वायु, सूर्य, यजमान आशीर्वाद, लिङ्गोक्त, इन्द्राग्नी, गौ, अग्नि, पय, 
रात्रि, गौ, ब्रह्मणस्पति, आदित्य, इन्द्र, सविता, अग्नि, गाईपत्य, आहवनीय, 
दक्षिणाग्नि, आहवनीय, गाईपत्य, अन्वाहार्यपचन, वास्तु, मरुद्गण, इन्द्र 
मरुद्गण, यज्ञ, मन, सोम, रुद्र, यजमान आशीर्वाद, क्षुर । 
छन्द गायत्री, निचृत् गायत्री, दैवी बृहती, निचृत् बृहती, पङ्क्ति, याजुषी पङ्क्ति, 
गायत्री, भुरिक् गायत्री, विराट् त्रिष्टुप्, निचृत् अनुष्टुप्, भुरिक त्रिष्टुप्, त्रिष्टुपू, 
निचृत् ब्राह्ली पङ्क्ति, जगती, भुरिक् बृहती, उष्णिक, भुरिक् आसुरी गायत्री, 
गायत्री, विराट् गायत्री, स्वाराद् बृहती पथ्या बृहती, ब्राह्मी उष्णिक, अनुष्टुप्, 
आर्षी पङ्क्ति, भुरिक् जगती, स्वाराद् अनुष्टुप, भुरिक् पङ्क्ति, विराट् अनुष्टुप, 
ब्राह्मी अनुष्टुप, भुरिक अनुष्टुप्, विराट् पङ्ुक्त, अतिपाद निचृत् गायत्री, स्वराट 
गायत्री, विराट् ब्राह्ली त्रिष्टुप, पङ्क्ति । 
समिधागिने दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् । आस्मिन् हव्या जुहोतन ॥१॥ 
हे क्रात्विक् हो ! अतिथिजस्तै अग्निदेवतालाई समिधाले सेवा गर । घिउका रूपमा 
श्रेष्ठ आहुति समर्पित गर । 
सुसमिद्धाय शोचिषे घृत तीव्र जुहोतन । अग्नये जातवेदसे ॥२॥ 


असल, राम्ररी प्रज्वलित, जाज्वल्यमान, सर्वञ्च, देदीप्यमान यज्ञाग्निमा हामी शुद्ध घिउ 
पगालेर आहुति प्रदान गरौँ । 


त॑त्वा समिद्धिरङ्गिरो घृतेन वर्षयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ॒य ॥३॥ 
हे ज्वालाले प्रदीप्त अग्निदेवता । तिम्रा लागि हामी घिउसहितका समिधा अर्पण गरेर 


उद्दीप्त गराउँछौँ । हे नित्य तरुण अग्निदेवता । त्यो भएपछि तिमी मास्तिर उरालिने 
ज्वालाद्वारा प्रकाशमान होङ । 


१५ 


००१??? 





उप त्वाग्ने हविष्मतीर्घुताचीर्यन्तु हर्यत । जुषस्व समिधो मम ॥४॥ 
हे अग्निदेवता ! हविद्रव्य र घिउले युक्त भएका समिधा तिमीलाई सधैँ प्राप्त हुने 
गरून् । हे देदीप्यमान् अग्निदेवता ! हामीले प्रदान गरेका समिधा तिमी 
स्वीकार गर । 
भूर्भुवः स्वद्यौरिव भूम्ना पृथिवीव वरिम्णा । तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि 
पृष्ठेग्निमन्नदमन्नाद्यायादधे ॥५॥ 
हे अग्निदेवता  तिमी पृथ्वीलोकमा अग्निरूप, अन्तरिक्षलोकमा विद्युत्रूप र 
द्युलोकमा सूर्यरूपमा रहेर सर्वत्र विद्यमान छौ । देवताहरूका लागि यञ्च सम्पन्न गर्ने 
उपयुक्त स्थान प्रदान गर्ने हे पृथिवी देवी ! देवताहरूलाई हवि प्रदान गर्नका लागि 
तिमीमाथि बनाइएका यञ्चवेदीमा हामी अग्निदेवतालाई प्रतिष्ठित गर्दछौँ । यस कर्मले 
हामी द्युलोकजस्तै सुविस्तृत र पृथ्वीजस्तै महिमाशाली बन्न सकाँ । 
आयं गौ पुशि्निरक्रमीदसदन् मातरं पुरः । पितरं च प्रयन्त्स्वः ॥६॥ 
अनेकौँ किसिमका रङ्गीबिरङ्गी प्रकाशले युक्त भएर तीनै लोकमा विचरण गर्ने अग्निको 
तेज धारण गरेका, विद्युत्जस्तो आभायुक्त गतिमान सूर्यदेव प्रकट भए । सबैभन्दा 
पहिले उनी माता पृथ्वी, पिता स्वर्ग र अन्तरिक्षलोकमा पुगेर तिनीहरूलाई 
प्राप्त गर्दैछन् । 
अन्तश्वरति रोचनास्य प्राणादपानती । व्यख्यन्महिषो दिवम् ॥७॥ 
यिनको प्रकाश आकाशमा सञ्चरित छ । रश्मिले प्राणबाट अपान प्रक्रिया सम्पत्न 
गराउँछ । यी महान् सूर्यदेव द्युलोकलाई विशेष रूपले प्रकाशित गर्दछन् । 
त्रिथ्,शद्धाम वि राजति वाक्पतङ्गाय धीयते । प्रति वस्तोरह द्युभिः ॥८॥ 
सबैका प्रेरक सूर्यदेव दिनका तीस घटीसम्म आफ्ना रश्मिले प्रकाशित हुन्छन् । यी 
प्रकाशित सूर्यदेवताको प्रार्थना गरिन्छ । 
अग्नि्ज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योर्तिज्योतिः सूर्यः स्वाहा । अग्नर्वचों 
ज्योतिर्वर्चः स्वाहा सूर्यो वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा । ज्योतिः सूर्यः सूयो 
ज्योतिः स्वाहा ॥९॥ 
अग्नि तेज हुन् र तेज नै अग्नि हुन्, हामी तेजरूपी अग्निलाई हवि प्रदान गर्दछौँ । सू 
ज्योति हुन् र ज्योति नै सूर्य हुन् । हामी ज्योतिरूप अग्निलाई हवि प्रदान गर्दछौँ । 
अग्नि वर्चस् हुन् र ज्योति पनि वर्चस् हुन् । हामी वर्चस्रूप अग्निलाई हवि प्रदान 
गर्दछौँ । सूर्य व्रह्मतेजका रूप हुन् र ब्रह्ावर्चस् सूर्यका रूप हुन् । हामी सूर्यरूपी 
त्रह्मतेजलाई हवि प्रदान गर्दछौँ । ज्योति नै सूर्य हुन् र सूर्य नै ज्योति हुन् । हामी उन 
सूर्यलाई आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
सजूर्देवेन सवित्रा सजू रात्र्ेन्द्रवत्या । जुषाणो अग्निर्वेतु स्वाहा । सञूर्देवेन 
सविचा सजूरुपसेन्द्रवत्या । जुषाणः सूर्यो वेतु स्वाहा ॥१०॥ 
सवितादेव र इन्द्रसँगै रात्रिसित रहने गरेका अग्निदेवताले यो आहुति ग्रहण गरुन 
सवितादेवसँगै इन्द्रसहित उषासँग सम्बद्ध सूर्यदेवतालाई यो आहुति चढाइएको छ । 


८ 





उपप्रयन्तो अध्वरं मन्त्रै वोचेमाग्नये । आरे अस्मे च शृण्वते ॥११॥ 
इन्द्रदेवताले हाम्रो भावना सुनिदिन्छन् । उनी यञ्चका नजिकै वा दाढा जहाँ उपस्थित 
भए पनि उनलाई हामी स्तुति र मन्त्र समर्पित गर्दछौँ । 

अगिनर्मूर्धा दिवः ककृत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपा९ रेताथ,सि 

जिन्वति ॥१६॥ 


सर्वश्रेष्ठ देवता, आकाशका उच्चतम स्थानमा प्रतिष्ठित, पृथ्वीका स्वामी अग्निदेवमा 
ओज स्थापित गरिएको छ । 


उभा वामिन्द्रागनी आहुवध्या उभा राधस सह मादयध्यै । उभा दाताराविषा४९ 
रयीणामुभा वाजस्य सातये हुवे वाम् ॥१३॥ 
हे इन्द्र र अग्नि ! तिमीहरू दुवैलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू हामीलाई धन 
प्रदान गरेर प्रसन्न गर्दछौ । अन्न र धन प्राप्तिका लागि तिमीहरूलाई यज्ञमा 
आह्वान गर्दछौँ । 
अयं ते योनिर्क्रात्रियो यतो जातो अरोचथाः । त॑ जानन्नग्न आरोहाथा नो वर्धया 
रयिम् ॥१४॥ 
हे अग्निदेवता ! प्रातः, मध्याह्क र सायंको समयानुसार उनै गार्हपत्य अग्निलाई आफ्नो 
उत्पादक मानेर फेरि पनि प्रदीप्त हुनका लागि, यञ्चकार्यको अन्त्य भएपछि तिमी पुनः 
उसै गा्हपत्य अग्निमा नै प्रविष्ट होङ । त्यसपछि फेरि यज्ञ गर्नक्ष लागि 
प्रदीप्त होङ । 
अयमिह प्रथमो धायि धातृभिरहोता यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यः । यमप्नवानो भृगवो 
विरुरुचुर्वनेषु चित्रै विभ्वं विशेविशे ॥१५॥ 
देवता ,बोलाइदिने, यज्ञीय कर्म निर्वाह गर्ने अग्निदेवताले यज्ञमा क्रत्विकहरूको 
प्रशंसनीय स्तुति प्राप्त गर्दछन् । यज्ञको कार्य गर्न यस यञ्चवेदीमा उनलाई स्थापित 
गरेका छन् । यजमानको उन्नतिका लागि भुृगुवंशी क्रषिले विलक्षण एवं विस्तृत 
कर्मका सम्पादक अग्निदेवतालाई वनमा प्रज्वलित गरेका थिए । 
अस्य प्रलामनु द्युत४१ शुक्र दुदुहे अह्ृयः । पयः सहस्रसामृषिम् ॥१६॥ 
याजकहरू सनातन स्वरूप भएको शुद्ध सोम निकाल्दछन् । त्यस द्रष्टा सोमरसले 
हजारौँ किसिमका धन प्रदान गर्छ । 
तनूपा अग्नेसि तन्वं मे पाह्यायुर्दा अग्नेस्यायुर्मे देहि वर्चोदा अग्नेसि वर्चो 
मे देहि । अग्ने यन्मे तन्वा नं तन्म आपृण ॥१७ 
हे अग्निदेवता  तिमी स्वभावैले आफ्ना होताहरूका शरीरको रक्षा गर्दछौ । त्यसैले 
हाम्रा शरीरको पनि रक्षा गर । हे आयुदाता अग्निदेवता  हामीलाई आयु देख । हे 
अग्निदेवता  तिमी वैदिक अनुष्ठानबाट तेज प्राप्त गरेर हामीलाई वर्चस् प्रदान 
गर्दछौ । हे इन्द्रदेवता । हाम्रा अङ्गहरूको अपूर्णता हटाएर हाम्रो शरीर 
सर्वाङ्गसम्पन्न गराछ । 


१७ 


 १९९ पै 


इन्धानास्त्वा शत४, हिमा द्युमन्त४ समिधीमहि । वयस्वन्तो वयस्कृत 
सहस्वन्तः सहस्कृतम् । अग्ने सपलदम्भनमदब्धासो अदाभ्यम् । चित्रावसो 
स्वस्ति ते पारमशीय ॥१०५॥ 
हे अग्निदेवता  तिमी दीप्तिमान्, धनसम्पन्न, अहिँसक, कसैबाट पनि पराजित नहुने 
छौ । आयुष्मान्, शक्तिसम्पन्न, कसैसित पराजित नहुने गरी तिम्रो कृपा पाएपछि हामी 
याजकहरू सय वर्षसम्म तिमीलाई प्रज्वलित गरेर झलमल्ल गराउँछौँ । हे रात्रिटेवी ! 
कल्याण प्राप्तिका लागि हामी यजमानहरू तिम्रा निकट रहन पाऔँ । 
सं त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसागथाः समृषिणा४९ स्तुतेन । सं प्रियेण धाम 
समहमायुषा सं वर्चसा सं प्रजया स४ रायस्पोषेण ग्मिषीय ॥१९॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी सूर्यको तेज, क्रषिहरूका स्तोत्र र आहुतिले युक्त रहेका छौँ । 
हामी पनि तिम्रो कृपा पाएर दीर्घायु, सुशिक्षा, ऐश्वर्ययुक्त तेज र पुत्रपौत्रादि सहित 
धनधान्य आदि पोषणले सम्पन्न हुन सकौँ । 
अन्धस्थान्धो वो भक्षीय महस्थ महो वो भक्षीयोर्जस्थोजँ वो भक्षीय रायस्पोषस्थ 
रायस्पोष वो भक्षीय ॥२०॥ 
हे गाईहरू हो ! तिमीहरू अन्नका स्रोत हौ । तिमीहरूका कृपाले हामी विभित् 
किसिमका अन्न आदि सेवन गरौँ । तिमीहरू पूज्य भएर हामीलाई पूज्यभावको प्रसिद्धि 
प्राप्त गराओ । तिमीहरू बलवान् छौ । तिमीहरूका कृपाले हामीलाई बल प्राप 
होस् । तिमीहरू धनका रूप हौ । तिमीहरूका कृपाले हामीलाई धनधान्य आदिको 
पोषण प्राप्त होस् । 
रेवती रमध्वमस्मिन्योनावस्मिन् गोष्ठेस्मिँल्लोस्मिन् क्षये । इहैव सत 
मापगात ॥२१॥ 
हे धनसम्पन्न गाईहरू हो ! अग्निहोत्रका समयमा तिमीहरू आनन्दपूर्वक बस ।  
दुहुनुभन्दा पहिले नै तिमीहरू गोठमा पुग र यजमानका आँखाले देख्न पाउने ठाउ 
रहिराख । राति यजमानका घरमा सुखपूर्वक निवास गर र तिमीहरू यजमानक घर 
नछोड थढा नजाओ त्यहीँ बस्ने गर । 
सथ,हितासि विश्वरुप्यूर्जामाविश गौपत्येन । उप त्वाग्ने दिवेदिवै 
दोषावस्तर्द्धिया वयम् । नमो भरन्त एमसि ॥र२२॥ 
हे गाईहरू हो ! काला, सेता अनेकौँ रूपरङ्गका तिमीहरू दुध आदि द्रव्य प्रदान 
यञ्ञकार्यसित संयुक्त रहेका छै । दुध आदि बलवर्द्धक रस प्रदान गर्ने गाइका 
यजमानलाई तिमीहरू आफ्ना स्वामीका रूपमा प्रतिष्ठित गराओ । रातदिन रस 
गरिरहेका हे गार्हस्पत्य अग्निदेवता ! हामी यजमानहरू सधैँ श्रद्धाभावले झु ति 
नजिकै आउँछौँ । 
राजन्तमध्वराणां गोपामृतस्य दीदिविम् । वर्घमान४ स्वे दमे ॥२२॥ 
प्रकाशयुक्त, यज्ञका रक्षक, सत्य वचनरूपी व्रतमा प्रेरित गर्ने, यज्ञस्थलमा हुर्कने यश 
खुसी हुने अग्निदेवतालाई स्तुति गर्दै हामी गृहस्थहरू उनैका नजिक आएका  


 








गर्द 


प् 





स नः पितेव सूनवे ग्ने सूपायनो भव । सचस्वां नः स्वस्तये ॥२४॥ 
हे गृहस्थका स्वामी अग्नि ! पुत्रले पितालाई सजिलै भेटेझँँ हामी यजमानका लागि 
बिनाबाधा तिमी प्राप्त होर । हाम्रो कल्याणका लागि तिमी हाम्रा नजिकै रहिदेङ । 
अग्ने त्वं नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वसूथ्यः । वसुरगिनिर्वसुश्रवा 
अच्छा नक्षि द्युमत्तम४ रयिं दाः ॥२५॥ 
हे अग्निदेवता  तिमी हाम्रा अति नजिकै असल संरक्षक र मङ्गलकारी भएर रहन्छौ । 
सबैलाई आश्रय दिने, धनवानहरूमा प्रथम हे अग्निदेवता ! तिमी हाम्रा नजिकै सहजै 
आङ र तेजस्वितायुक्त भएर हामीलाई धन प्रदान गर । 


तन्त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमीमहे सखिभ्यः । स नो बोधि श्रुधी 
 हवमुरुष्या णो अघायतः समस्मात् ॥२६॥ 

हे तेजस्वी र प्रकाशवान् अग्निदेवता ! मित्र आदि स्नेही आफन्तका लागि सुखको 
कामना गर्दै निश्चित रूपमा हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । हे अग्निदेवता । हामीहरूलाई 
तिमी चिन, हाम्रो आह्वान सुन र समस्त पापीबाट रक्षा गर । 

इडषएह्यदितञ्एहि काम्याञ्एत । मयि वः कामधरणँ भूयात् ॥२७॥ 
हे इडाका रूपमा रहेका गाईहरू हो ! इडा र मनुभझैँ तिमीहरू हाम्रा यञ्चमा आओ । हे 
अदितिका रूपमा रहेका गाईहरू हो  अदिति र आदित्यभझैँ तिमीहरू पनि हाम्रा 
यज्ञस्थलमा आओ । हे अभीष्ट रूपी गाईहरू हो  यहाँ आएर तिमीहरूले हाम्रा 
 मनको रहर पूरा गराओ । 

सोमानथ, स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्त य औशिजः ॥२८॥ 
हे सम्पूर्ण ज्ञानका अधिपति ब्रह्मणस्पतिदेवता । सोमरस सेवन गराउने यजमानलाई 
तिमी उशिजूका पुत्र औशज अर्थात् कक्षीवानूलाई जस्तै उत्तम प्रकाशका शक्तिले 
सम्पन्न गराइदेछ । 

यो रेवान्यो अमीवहा वसुवित् पुष्खिर्धनः । स नः सिषक्त यस्तुरः ॥२९॥ 
ब्रह्मणस्पतिदेव ऐश्वर्यशाली, रोगनाशक, धनदाता, पुष्टिवर्धक र शीघ्र फलदायक छन् । 
तिनले हामीमाथि कृपा राखून् । 

मा नः शष,सो अररुषो धूर्तिः प्रणङ् मर्त्यस्य । रक्षा णो व्रह्मणस्पते ॥३०॥ 
हे ब्रह्णस्पतिदेवता ! यज्ञ गर्नुको सट्टा अनिष्ट होस् भन्ने विचार भएका दुष्ट शत्रुहरू 
संहार गर । हामीमाथि दुष्टको प्रभाव नपरोस् । तिमी हाम्रो रक्षा गर । 

महि त्रीणामवोस्तु द्युक्षे मित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्ष वरुणस्य ॥३१॥ , 
मित्र, वरुण र अर्यमा तीन देवताको तेजस्वी, संयुक्त अवस्थाको संरक्षण हामीलाई प्राप्त 
होस् । त्यसबाट हामी अर्कालाई पराजित गर्न सक्षम होऔँ । 

नहि तेषाममा चन नाध्वसु वारणेषु । ईशे रिपुरघशशसः ॥३२॥ 
यो देवताका आश्रयमा रहनेलाई अनिष्टकारी आसुरी शक्तिले केही बिगार्न सक्दैन । 
देवताका कृपाले उनीहरूको आवास र यात्रा सुरक्षित हुन्छ । 


१९ 





ते हि पुत्रासौ अदितेः प्र जीवसे मर्त्याय । ज्योतिर्यच्छन्त्यजस्रम् ॥३२॥ 
मित्र, अर्यमा र वरुण यी अदितिपुत्रहरूले मानिसलाई दीर्घ जीवनको आधारका रूपमा 


रहेको अक्षय ज्योति निरन्तर प्रदान गर्दछन् । 
कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषे । उपोपेत्नु मधवन् भूय इन्नु ते दान 


देवस्य पुच्यते ॥३४॥ 
हे इन्द्रदेवता ! तिमी कहिल्यै सृष्टि विखण्डित गर्दैनौ । तिमी याजकका सहयोगी 
देवता हौ । तिम्रो दान बारम्बार आउँछ, त्यो आशाभन्दा बढी नै प्राप्त भएको हुन्छ । 


तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥३५॥ 
आफ्ना तेजले सबै सत्कर्म सम्पदान गराउनका लागि हाम्रा बुद्धिलाई सन्मार्गमा प्रेरित 
गर्ने सवितादेवताको वरण गर्न योग्य विकृतिनाशक, दिव्यता प्रदायक तेजको हामी 


ध्यान गर्दछौँ । 
परि ते दूडभो रथोरस्माँ अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुषः ॥२९॥ 
कसैबाट पनि प्रभावित नहुने तिम्रो त्यो रथ, जसबाट तिमी दान दिनेहरूको रक्षा गर्दछौ, 
उसैबाट हामी सबैलाई चारै तिरबाट राम्ररी रक्षा गर । 
भूर्ब्भुवः स्वः सुप्रजाः प्रजाभिः स्या४९ सुवीरो वीरैः सुपोषः पोषैः । नर्य प्रजा मे 
पाहि श्ट९स्य पशुन्मे पाद्यथर्य पितुँ मे पाहि ॥२७॥ 
हे सत्य एवं स्थायी आनन्दका रूपमा स्थापित अग्निदेव असल प्रजा र सन्तानले, श्रेष्ठ 
वीरले र पौष्टिकता प्रदायक अन्नले तिमी सम्पन्न छै । हे मानिसका हितैषि 
अग्निदेवता  हाम्रा सन्तानको रक्षा गर । हे प्रशंसनीय अग्निदेवता ! हाम्रा सहयोगी 
पशुको रक्षा गर । हे गतिमान् अग्निदेवता ! हाम्रा पोषणकारी अन्नको रक्षा गर । 
आ गन्म विश्ववेदसमस्मभ्यं वसुवित्तमम् । अग्ने सम्राडभि द्युम्नमभि सह आ 
यच्छस्व ॥३०८॥ 
हे दीप्तिसम्पन्न, आह्वान गर्न योग्य अग्निदेवता ! तिमी सर्वञ्च छौ र यजमानका लागि 
सर्वाधिक सम्पत्ति धारण गर्दछौ । हे अग्निदेवता ! हामी तिम्रा नजिक आउँदै छौँ, 
हामीलाई बल र ऐश्वर्य प्रदान गर । 
अयमनिनर्गृहपतिर्गाहपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेभि द्युम्नमभि 
सह५ आ यच्छस्व ॥३९॥  
हाम्रा अगाडि रहेका यी अग्नि गृहपति हुन् । यिनले नै हामीलाई पुत्रपौत्रादि र धनधान्य 
प्रदान गर्दछन् । हे अग्निदेवता  हामीलाई शक्ति र वैभव प्रदान गर । 
अयमग्निः पुरीष्यो रयिमान् पुष्टिर्धनः । अग्ने पुरीष्याभि द्युम्नमभि सह आ 
यच्छस्व ॥४०॥ 
यी दक्षिणाग्नि पशु आदिले युक्त छन् । यिनी 
रहेका दक्षिणाग्नि !.हामीलाई तिमी शक्ति र ४२०५ हि रिन 


२० 








गृहा मा बिभीत मा वेपध्वमूर्ज बिभ्रत एमसि । उजै बिभ्रद्। सुमनाः 
गृहानेमि मनसा मोदमान ॥४१॥ 
हे आवासगृह तिमी नडराञ । हामी शक्तियुक्त भएर तिम्रा सामु आउँछौँ । हामी 
ओजमसम्पन्न, श्रेष्ठ बुद्धियुक्त, दुःखरहित र हर्षित हुँदै तिमीकहाँ प्रवेश गर्दछौँ । 
येषामध्येति प्रवसन्येषु सौमनसो बहुः । गृहानुपह्कयामहे ते नो जानन्तु 
जानतः ॥४२॥ 
हे घर ! अन्यत्र देशमा जानुपर्दा तिम्रा विषयमा मनग्गे सोच्ने गर्दछौँ, हामीलाई तिमी 
ज्यादै प्रिय छौ । त्यसैले हामी उपस्थित रहेका अवस्थामा तिमीलाई सन्तुष्ट राख्छौँ । 
घरका अधिष्ठातादेव ज्ञानवान् छन्, उनले हाम्रो यो भावना ग्रहण गरुन् । 
उपहूताञ्डह गावञ्उपद्ूताञ्ञजावय । अथो अन्नस्य कीलालञ्उपूतो गृहेषु 
नः । क्षेमाय वः शान्त्यै प्रपद्ये शिव४१ शग्मश शंयो शंयोः ॥४३॥ 
हाम्रा घरमा गाईगोरु र भेडाबाखालाई सुखपूर्वक रहनका लागि सम्मानपूर्वक हामीले 
बोलाएका छौँ । घरको समृद्धिका लागि अन्नरसलाई आह्वान गरेका छौँ । कल्याणका 
लागि र सबै किसिमका अनिष्टबाट जोगिनका लागि हामीले घर प्राप्त गरेका छौँ । 
यस घरमा नै हामीलाई लौकिक र पारलौकिक सुख प्राप्त होस् । 
प्रघासिनो हवामहे मरुतश्च रिशादसः । करम्भेण सजोषसः ॥४४॥ 
हे शत्रुलाई विनाश गर्ने, प्रघास नामको विशेष किसिमको हवि ग्रहण गर्ने र दही 
मिश्रित जौको सतुलाई हविका रूपमा ग्रहण गर्ने मरुत््हरू हो । हामी तिमीहरूलाई 
आह्वान गर्दछौँ । 
यदग्रामे सदरण्ये यत्सभायां यदिन्द्रिये । यदेनश्वकृतमा वयमिर्दे तदवयजामहे 
स्वाहा ॥४५॥ 
गाउँमा रहँदा, जङ्गलमा रहँदा, सामाजिक कार्य गर्दा अथवा जिब्रो आदि अङ्गले 
जेजस्तो पापकर्म उब्जाएका वा हामीले गरेका छौँ, त्यो सबै खालको पापलाई यसै 
आहुतिले विनाश गरिंदेओस् । त 
मो पूण इन्द्रात्र पृत्सु देवैरस्ति हि ष्मा ते शुष्मित्रवयाः । महश्चिद्यस्य मीढुषो 
यव्या हविष्मतो मरुतो वन्दते गीः ॥४६॥ 
हे इन्द्रदेवता ! युद्धमा तिमी हाम्रो पनि साथ नछोड । हे बलशाली इन्द्रदेवता  तिम्रा 
लागि यज्ञको भाग प्रस्तुत छ । हामीलाई सुख दिने र प्रतिफल पाइने स्तुतिले अन्न र 
जल प्रदान गर्ने मरुत्हरूको पनि वन्दना गर्दछन् । 
अक्रन् कर्म कर्मकृतः सह वाचा मयोभुवा । देवेभ्य कर्म कृत्वास्तँ प्रेत 
 सचाभुवः ॥४७॥ 
कर्म गर्ने क्रत्विकहरूले सुख प्रदान गर्ने खालको वाणीले मन्त्रपाठ गरुन् । आपसमा 
समानताको भावना राखेर रहेका हे क्रत्विकहरू हो ! देवताहरूका लागि अनुष्ठान पूरा 
गरिसकेपछि आआफ्ना घरतिर प्रस्थान गर । 


२१ 





अवभूथ निचुम्पुण निचेरुरसि निचनुम्पुणः । अव देवैर्देवकृतमेनोयासिषमव 
मत्यैर्मर्यकृत॑ पुरुराव्णो देव रिषस्पाहि ॥४०॥ 
अवभूथ यञ्चका रूपमा उँधोतिर प्रवाहित हुने हे जलप्रवाह हो । तिमीहरू अत्यन्त 
वेगवान् भए पनि अत्यन्त मन्द गतिमा प्रवाहित भइदेओ । चैतन्य इन्द्रियले देवताप्रति 
गरेका पापकर्म यस जलमा पखाल्नका लागि आएका छौँ । हे अवभूथ नामका 


यञ्चदेवता ! दुःखदायी शत्रुबाट हामीलाई जोगाङ ।  
पूर्णा दर्वि परापत सुपूर्णा पुनरापत । वस्नेव विक्रीणावहा इपमूर्जश 


शतक्रतो ॥४९॥ 
हे काठले बनेका दाबिलाहरू हो ! नजिकै रहेका अन्नले उत्कृष्ट रूपमा तिमीहरू पूरा 
भएर इन्द्रदेवतर्फ जाओ । कर्मफलले परिपूर्ण भएर फेरि पनि इन्द्रदेवतर्फ नै जाओ । 
अनेकौँ खालका असल कर्म सम्पन्न गर्ने हे इन्द्रदेवता ! हामीहरू दुवैले निश्चित गरेका 
मूल्यमा नै यो हविरूपी अन्नको रस परस्परमा क्रयविक्रय गरौँ । 
देहि मे ददामि ते नि मे धेहि नि ते दधे । निहारं च हरासि मे निहार निहराणि ते 
स्वाहा ॥५०॥ 
हे यजमान ! तिमी सबैभन्दा पहिले मलाई हवि प्रदान गर । त्यसपछि म तिमीले 
खोजेको र रोजेको फल प्रदान गर्नेछु । तिमी निश्चित रूपमा हवि प्रदान गर, म निश्चित 
रूपले तिमीले रुचाएको फल प्रदान गर्नेछु । हे इन्द्रदेवता ! म तिम्रा लागि पक्कै हवि 
प्रदान गर्नेछु, तिमी त्यसको प्रतिफल अवश्य प्रदान गर । 
अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत । अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया 
मती योजा न्विन्द्र ते हरी ॥५१॥ 
हे इन्द्रदेवता ! तिम्रो अन्नले तृप्त भएका ब्राहाणहरूले आफ्नो आनन्द व्यक्त गर्दै शिर 
हल्लाए । त्यसपछि उनीहरूले अरू नयाँ स्तोत्र पाठ गरे । अब तिमी यञ्ञमा प्रस्थान 
गर्नका लागि रथमा अश्व नियोजित गर । 
सुसंदुशं त्वा वयं मघवन्वन्दिषीमहि । प्र नून पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशाँ२३ 
अनु योजा न्विन्द्र ते हरी ॥५२॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवता ! सबै प्राणीहरूप्रति अनुग्रहको दृष्टि राख्ने भएकाले हामी म 
तिम्रो अर्चना गर्दछौँ । स्तोतालाई दिन तयार गरेका धनले तिम्रो रथ परिपूर्ण छ । तिमी 
रुचाएका यजमानसमक्ष तुरुन्तै आउँछौ । हे स्तुत्य इन्द्रदेवता ! तिमी हरी नामको अश्व 
रथमा नियोजित गर । 
मनो न्वा हवामहे नाराशथ,सेन स्तोमेन । पितृणां च मन्मभि ॥५२॥ 
हामी श्रेष्ठ पुरुषमा प्रशंसित सोम र पितृ सन्तुष्ट गराउने स्तोत्रले देवता आह्वान गर्छौ । 
आ न एतु मनः पुन क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक च सूयं दुशे ॥५४॥ 
सक्कर्म र कार्यदक्षताका लागि चिरकालसम्म सूर्यदेवताको दर्शन गर्ने मन श्रेष्ठ होस् । 


२२ 





ओ। क 





पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं व्रात४ सचेमहि ॥४१॥ 
हाम्रा मनलाई श्रेष्ठताका लागि पितृहरूले पुनः प्रेरित गरुन् अनि त्यसैबाट हामी आफ्नो 
जीवन र प्राण बलियो बनाउन सकौँ । 
वय सोम व्रते तव मनस्तनृषु बिभ्रतः । प्रजावन्तः सचेमहि ॥ ५६॥ 
हे सोमदेवता ! हामी याजक तिम्रै अनुरूप कर्मका नियममा आबद्ध रहँदै शरीर र मन 
लगाउछौँ । त्यसले गर्दा हामी सन्तानयुक्त भईकन पोषणमा सक्षम पनि होऔँ । 
एषते रुद्र भाग सह स्वग्राम्बिकया त॑ जुषस्व स्वाहैष ते रुद्र भागषआखुस्ते पशुः ॥५७॥ 
हे रुद्रदेवता ! यो पुरोडाशको भाग मैले तिम्रा लागि अर्पित गरेको छु । तिमी आफ्नी 
बहिनी अम्बिकासँगै सेवन गर । यो तिम्रो घरपालुवा मुसाका लागि दिइएको भाग 
पनि तिग्रैहो । 
अव रुद्रमदीमह्यव देव त्र्यम्बकम् । यथा नो वस्यसस्करद्यथा न 
श्रेयसस्करद्यथा नो व्यवसाययात् ॥१८५॥  
हे तीन आँखाले तीनै कालका दुष्टको दमन गर्ने रुद्रदेवता । तिमीलाई अर्पित 
गरिसकेपछि मात्रै हामी अन्न ग्रहण गर्दछौँ । त्यसो गर्नाले हामीलाई असल आवास, 
व्यवसायमा सफलता र यशकोर्ति प्राप्त होस् । 
भेषजमसि भेषजं गवेश्वाय पुरुषाय भेषजम् । सुख मेषाय मेष्यै ॥१९॥ 
हे रुद्रदेवता ! तिमी कष्ट निवारण गर्ने औषधिजस्तै सम्पूर्ण आपद्हरू निवारण 
गर्दछौ । त्यसो हुँदा हाम्रा अश्च र आफन्तका सबै किसिमका रोगव्याध निको पार्ने 
औषधि हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा भेडा आदि पशुहरूलाई पनि सुखी वा 
निरोगी बनाञ । 
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्खिर्धनम् । ञर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय 
मामृतात् । त्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । अर्वारुकमिव बन्धनादितो 
मुक्षीय मामुतः ॥६०॥ 
सुगन्धित पुण्य, कोर्तिवान्, पुष्टिवर््धक र तीन किसिमले संरक्षण प्रदान गर्ने तीन 
किसिमको दृष्टि भएका भगवान्को हामी उपासना गर्दछौँ । रुद्रदेवताले हामीलाई 
काँक्रोखरबुजो आदि उर्वारुक फलले भै मृत्युको बन्धनबाट मुक्त गरून् र अमरताको 
सूत्रदेखि पर नपुन्याञन् । पाकेको फल भेटनाबाट आफैँ खुस्किएझैँ सहजै हामी 
मृत्युका डरबाट मुक्त हुन सकौँ, तर हामी अमरताबाट भने विमुख नहोऔँ । हामी 
संसारका बन्धनहरूबाट मुक्त होऔँ तर स्वर्गीय आनन्दबाट होइन । 
एतत्ते रुद्रावसं तेन परो मूजवतोतीहि । अवततधन्वा पिनाकावसः 
कृत्तिवासाष्अहि९ सन्नः शिवोतीहि ॥६१॥ 
हे रुद्रदेवता ! तिमी आफ्नो बाँकी रहेको हविको अंश लिएर धनुषको प्रत्यञ्चा 
खुकुल्याउँदै सबै प्राणीलाई भयमुक्त गराउन त्यस धनुषलाई कपडाले छोपेर मूजवान् 


रर 


पर्वतमा रहेका आफ्ना निवासतर्फ जाञ । हे छालामा बेरिएका रुद्रदेवता ! ति 
कल्याणकारी हुँदै, कष्टबाट जोगाउँदै हाम्रो पूजाले सन्तुप्ट भएर पर्वतभन्द 


पल्लोतिर् जाड । 
त्र्यायुषे जमदग्नेः कश्यपस्य त्यायु्ष । यदेवेषु त्र्यायुषं तत्रो अस 
ञ्यायुषम् ॥६२॥ 
बाल्य, यौवन र वृद्ध यी तीनै किसिमका आयु जमदग्नि, कश्यप र देवताहरूको जसै 
तेजस्वी रूपमा हामीलाई प्राप्त होस् । 


शिवो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते अस्तु मा माहिथसीः । ति 
वर्तयाम्यायुपेन्राद्याय प्रजननाय रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय ॥६३॥ 
हे रुद्रदेवता ! तिमी आफ्नो छुरा भन्ने नामकै कारण कल्याणकारी छौ । धारयुक्त शस्न 
तिम्रा पिता हुन् । तिमीलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । हामीलाई दुःख नदेङ । हाम 
आयु, पोषक अन्न, सुसन्तान, ऐश्वर्य वृद्धि, उत्तम प्रजा र श्रेष्ठ पराक्रम प्राप्त गर्नका 
लागि विशिष्ट सन्दर्भमा तिमीलाई चलाउने प्रयास गर्दछौँ । 





॥इति तृतीयोञ्ध्यायः॥ 


तेस्रो अध्याय सकियो॥ 





न 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनेयिं माध्यन्ढिन शुक्ल 


यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ चतुर्थोञ्ध्यायः॥ 
।॥ चौथो अध्याय॥ 
क्रषि प्रजापति, स्वस्त्य आत्रेय, आङ्गिरस्, वत्स, अभितपन सूर्य, गोतम । 
देवता देवयजन, कुशतरुण, क्षुर, आपः, जल, वास,,. नवनीत, अञ्जन, प्रजापति, 
सविता, आशीर्वाद, यज्ञ, अग्नि, लिङ्गोक्त, सविता, कृष्णाजिन, मेखला, नीवि, 
कृयाणविषाण, वास, दण्ड, यञ्च, धी, वाक, प्राण उदान, चक्षु, श्रोत्र, 
मित्रावरुण, आदित्य, विश्वेदेवा, लोष्ट, मूत्र, सोम, हिरण्य, आज्य, वाक, गौ, 
पत्नी, सोम, अजा, धिष्ण्य नाम, पन्था, सोमवरुण, अनडुत्, सूर्य । 
छन्दविराट् ब्राह्ली जगती, स्वराट् ब्राह्यी त्रिष्टुप्, स्वराट् अनुष्टुप्, निचृत् ब्राल्यी 
पङ्क्ति, निचृत् आर्षी अनुष्टुप, पङ्क्ति, आर्षीबृहती, आर्षी अनुष्टुप्, आर्षी 
पङ्क्ति, निचृत् आर्षी जगती, साम्नी त्रिष्टुप्, स्वराट् ब्राह्यी अनुष्टप्, आर्षी 
उष्णिक, भुरिक ब्राह्मी अनष्टुप्, भुरिक् आर्षी बृहती, स्वराट् आर्षी उष्णिक, 
ब्राझ्ी बृहती, भुरिक् आर्षी पङ्क्ति, आर्ची त्रिष्टुप्, स्वराट् आर्षी बृहती, साम्नी 
जगती, भुरिक आर्षी उष्णिक, विराट् आर्षी बृहती, ब्राह्मी पङ्क्ति, आस्तार 
पङ्क्ति, ब्राह्मी जगती, याजुषी पङ्क्ति, भुरिक शक्वरी, भुरिक् गायत्री, भुरिक 
ब्राह्मी पङ्क्ति, साम्नी बृहती, साम्नी उष्णिक, स्वराट् याजुषी त्रिष्टुप्, आर्षी 
त्रिष्टुप्, विराट् आर्षी त्रिष्टुप्, निवृत् आर्षी गायत्री, याजुषी जगती, भुरिक् आर्ची 
गायत्री, भुरिक आर्ची बृहती, विराट् आर्ची अनुष्टुप्, निवृत् आर्षी जगती, विराट् 
ब्राह्मी बृहती, निवृत् आर्षी त्रिष्टुप् । 
एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासो अजुषन्तविश्वे । क्रक्सामाभ्या४९ 
सन्तरन्तो यजुर्भी रायस्पोषेण समिषा मदेम । इमाञ आपः शमु मे सन्तु 
देवीरोषधे त्रायस्व स्वधिते मैन४९ हिथ,सी ॥१॥ 
सबै देवताहरू आनन्दित हुने खालको यज्ञको उत्कृष्ट भूमिमा हामी यजमानहरू भेला 
भएका छौँ । क्रक् र सामवेदका मन्त्रले यञ्च पूर्ण गर्दै हामी धन र अन्नले सन्तुष्ट 
हुनेछौँ । यो दिव्य जल हाम्रा लागि सुखदायक होस् । हे दिव्य गुणले सम्पन्न 
औषधि ! हाम्रो रक्षा गर । हे शस्त्र ! तिमी यस यजमान र औषधिलाई हिंसा नगर । 

 आपो अमस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतप्वः पुनन्तु । विश्वश 
हिरिप्रम्प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरा पूत एमि । दीक्षातपसोस्तनूरसि तां त्वा 
शिवा४, शग्मां परिदधे भद्र वर्ण पुष्यन् ॥२॥ 

आमाजस्तै सह्यार गर्ने जलले हामीलाई पवित्र बनाओस् । घिउका रूपमा रहेका 
जलले हाम्रो अशुद्धता निवारण गरोस् । तेजयुक्त यस जलको दिव्यताका दिव्य स्रोतले 
सबै पाप शोधन गरोस् । जलले शुद्ध र पवित्र बनेर हामी उँभो लाग्न सकौँ । 


२५ 


महिना पयोसि वर्चोदा असि वर्चो मे देहि । वृत्रस्यासि 
असि चश्नुर्मे देहि ॥३॥ 
हे गाईका दुधले बनेका कान्तिप्रद नौनी ! हामीलाई कान्ति प्रदान गर हे अञ्जन । 
तिमी वृत्रका आँखाको पुतलीझैँ छै । हामीलाई हेर्न सक्ने हुनका लागि दृष्टिशक्ति 
प्रदान गर । 
चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेष 
सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुग 
तच्छकेयम् ॥४॥ 
ज्ञानका अधिपति मनरूपी देवताले हामीलाई शुद्ध गराछन् वाणीका स्वामीले हाम्रो 
वाणी पवित्र गरुन् । दोषरूपी छिद्रविहीन सवितादेवताले हामीलाई शोधित गरुन् । हे 
पवित्रका अधिपति ! शोधन गरिएका पवित्री साधनले यजमानको अभीष्ट पूरा होस् । 
सोमयज्ञको अनुष्ठान गर्ने रहरले हामी पवित्र हुने विचार गर्दछौँ, हामीलाई यज्ञ गर 
सामर्थ्य प्राप्त होस् । 
आ वो देवास ईमहे वामं प्रयत्यध्वरे । आ वो देवास आशिषो यशियासो 
हवामहे ॥५॥ 
हे देवताहरू हो ! यञ्च प्रारम्भ भएपछि हामी यञ्चको फलका आशाले तिमीहरूलाई 
आह्वान गर्दछौँ । हे देवताहरू हो ! हामी आशीर्वादरूपी यज्ञको फल प्राप्त गर्नका 
लागि तिमीहरूलाई बोलाउँछौँ । 
स्वाहा यञ्चै मनसः स्वाहोरोरन्तरिक्षात्स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या४ स्वाहा 
वातादारभे स्वाहा ॥६॥ 
हामी अन्तःकरणदेखि नै पूरा मन लगाएर यञ्चको अनुष्ठान गर्दछौँ । विस्तृत 
अन्तरिक्षका लागि यज्ञ गर्दछौँ । द्युलोक र पृथ्वीलोकका लागि हामी यञ्चका कार्यहरू 
गर्दछौँ । सबै कर्मका प्रेरक वायुदेवताका कृपाले हामी यज्ञ प्रारम्भ गर्दछौँ । 
आकूत्यै प्रयुजेग्नये स्वाहा मेधायै मनसेग्नये स्वाहा दीक्षायै तपसेग्नये स्वाही 
ससस्वत्यै पृष्णेग्नये स्वाहा । आपो देवीर्बहतीर्विश्वशम्भुवोदद्यावापृथिवी 
उरो अन्तरिक्ष । बृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहा ॥७॥ 
यञ्च गर्ने मानसिक सङ्कल्पका प्रेरक अग्निदेवताका लागि हामी यो आहुति चढाउँछौँ । 
मन्त्र धारण गर्ने मेधाशक्ति र मनलाई प्रेरित गर्ने अग्निदेवतालाई हामी आहुति 
गर्दछौँ । दीक्षा र तपको सिद्धिका लागि अग्निदेवतालाई हामी आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
मन्त्र उच्चारण गर्ने शक्तिले युक्त सरस्वती र वाणीका इन्द्रियलाई पोषण दिनै 
पूषादेवतालाई प्रेरित गर्ने अग्निदेवतालाई यो आहुति प्रदान गरेका छौँ।हे द्युलोक, 
विशाल पृथ्वीलोक र विस्तृत अन्तरिक्षलोक ! द्युतिमान् विशाल संसारका ला 
सुखको कामना गर्ने हे जल ! हामी श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि हविष्यान्न अर्पित 
गर्दछौँ । यो आहुति बृहस्पतिदेवताका लागि समर्पित गरिएको छ । 


२६ 





विश्वो देवस्य नेतुर्मर्तो वुरीत सख्यम् । विश्वो राय इपुध्यति द्युम्नं वृणीत 
पुष्यसे स्वाहा ॥५॥ ।। 
सब्रै मानिसलाई कर्मफल प्रदान गर्ने प्रेरणादायी सवितादेवताको मित्रता स्वीकार गर्दै 
हामी उनीबाट प्रेरणा प्राप्त गर्दछौँ । हामी आफ्ना प्रजाको पोषणका लागि दीप्तिमान् 
धनको कामना गर्दछौँ । सबै मानिस उनीबाट धन प्राप्त गर्दछन् र ऐश्वर्यका अधिपति 
हुन्छन् । यसैका निम्ति यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
क्रक्सामयोः शिल्पे स्थस्ते वामारभे ते मा पातमास्य यज्ञस्योदुचः । शर्मासि शर्म 
मे यच्छ नमस्ते अस्तु मा मा हिथ,सीः ॥९॥ 
हे शिल्प रूपात्मक त्रक् र सामवेदका अधिष्ठाता देवताहरू हो । हामी तिमीलाई 
स्पर्श गर्दछौँ । तिमी उत्तम क्रचा उच्चारण गर्ने बेलामा हाम्रो रक्षा गर । हे शिल्पका 
अधिपति  तिमी शरणदाता भएर हामीलाई आश्रय देङ । क्रक र सामका रूपमा 
तिमीलाई नमस्कार छ । यजमानलाई तिमी हिंसा नगर । 
ठर्गस्याङ्गिरस्यूर्णप्रदा कजँ मयि धेहि । सोमस्य नीविरसि विष्णोः शर्मासि शर्म 
यजमानस्येन्द्रस्य योनिरसि सुसस्याः कृषीस्कृधि । उच्छ्यस्व वनस्पत अर्ध्वो 
मा पाह्यथ,हस५ आस्य यञ्ञस्योदुचः ॥१०॥ ९ 
अङ्गमा शक्ति प्रदान गर्ने हे यञ्चका मेखला ! हामीलाई बल प्रदान गर । हे सोमप्रिय 
मेखला  तिमी हाम्रा लागि दुवै पारीहरू जोडिन सक्ने होङ । तिमी विष्णुका लागि 
सुखदायी माध्यम हुनाले यजमानका लागि सुखदायी होङ । तिमी इन्द्रदेवताका लागि 
उत्पादनको स्रोत हुनाले खेतीबाली हरियो बनाउ । हे वनस्पतिबाट उत्पन्न भएका 
दण्ड  तिमी उन्नत भएर यज्ञको समाप्तिसम्म हामीलाई पापकर्मबाट जोगाञ । 
व्रत कृणुतागिनर््रह्याग्निर्यज्ञो वनस्पतिर्यज्चियः । दैवीं धियं मनामहे 
सुमृडीकामभिष्ट्ये वर्चोधाँ यञ्चवाहस४९ सुतीर्था नो असद्दशे । ये देवा 
मनोजाता मनोयुजो दक्षक्रतवस्ते नोवन्तु ते नः पान्तु तेभ्यः स्वाहा ॥११॥ 
हे सेवासुसार गर्नेहरू हो ! आफ्ना नियमित कामहरू राम्ररी पूरा गर । श्रौत अग्नि 
वेदरूपी ब्रह्म हुन् । अग्नि नै यञ्च हुन् । वनस्पतिहरू नै यञ्ञका लागि योग्य छन् । 
यज्ञको सिद्धिका लागि देवताहरूलाई लक्ष्य प्रदान गर्ने, सुखका लागि तेज धारण गर्ने, 
यज्ञ सम्पन्न गराउने, यज्ञअनुष्ठानका विषयको बुद्धि हामीले प्राप्त गरौँ । हाम्रा अधीनमा 
सुस्पष्ट बुद्धि होस् । देख्ने, सुन्नेजस्ता रूप र इच्छाबाट उत्पन्न भएर मनले संयुक्त, 
कुशल सङ्कल्प भएका देवताहरूले यज्ञमा विघ्न निवारण गरेर हामीलाई रक्षा गरुन् । 
प्राणरूप देवताहरूका निम्ति यो आहृति अर्पित गरिएको छ । 
श्वात्राः पीता भवत यूयमापो अस्माकमन्तरुदरे सुशेवाः । ता 
अस्मभ्यमयक्ष्मा अनमीवा अनागसः स्वदन्तु देवीरमृता क्रतावृधः ॥१२॥ 
हे जल ! दुधका रूपमा हामीले सेवन गर्दा तिमी चाँडै पच्ने र पचाउने होङ । हामीले 
पिइसकेपछि पेटमा पुगेर सुखकर होङ । ठूला रोगविहीन, सामान्य बाधाहरू हटाउने, 
अपराध मेटाउने यञ्चमा सहायक, अमृतरूपी यो जल दिव्य गुणले युक्त र हाम्रा लागि 
स्वादिष्ट होस् । 
२७ 


इ्यं ते यञ्चिया तनूरपो मुञ्चामि न प्रजाम् । अश१होमुचः स्वाहाकृताः 
पृथिवीमाविशत पृथिव्या सम्भव ॥१२॥ 
हे यञ्चपुरुषरूपी पृथ्वी । तिम्रो शरीर यज्ञका लागि योग्य छ । हामी यस ठाउँको 
विकारयुक्त जल परित्याग गर्दछौँ, प्रजाका लागि उपयोगी रस त्याग्दैनौँ । यो काम 
पापविनाशक होस् । स्वाहाका रूपमा स्वीकार गर्न योग्य जल विकारयुक्त भएपछि 
त्याग्नुपर्ने हुन्छ । त्यस्तो जल धर्तीका माटामुनि पसेर त्यसैमा मिसियोस् । 
अग्ने त्व, सु जागृहि वयथ, सु मन्दिषीमहि । रक्षा णो अप्रयुच्छन् प्रबुधेन 
पुनस्कृधि ॥१४॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी राम्रोसित बलिदेङ । हामी यजमानहरू निद्राको आनन्द लिन्छैँ । तिमी 
निरन्तर हाम्रो रक्षा गर । हे अग्निदेवता ! हामीलाई फेरि जगाएर तिमी क्रियाशील गराउ । 
पुनर्मनः पुनरायुर्म आगन् पुनः प्राण पुनरात्मा म आगन् पुनश्चक्चुः पुनः श्रोत्र 
म आगन् । वैश्वानरो अदब्धस्तनूपा अग्नर्नः पातु दुरितादवद्यात् ॥१२॥ 
निदाएर अचेतन भएको यजमानको मन जागेपछि फेरि शरीरमा आइसकेको छ । सुतेर 
गुमिसकेको मेरो आयु जागेपछि फेरि प्राप्त भएको छ । यसै गरी प्राण, आत्मा, चश्नु 
कान आदि इन्द्रियहरू मलाई फेरि प्राप्त भएका छन् । यसै गरी सबै इन्द्रियहरू 
क्रियाशील भएका, सम्पूर्ण विश्वका लागि हितकारी, दमन गर्न नसकिने, शरीरलाई 
सुरक्षित राख्ने हे अग्निदेवता ! घिन लाग्दा पापबाट हामीलाई जोगार । 
त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्यष्वा त्व यज्चेष्वीड्यः । रास्वेयत्सोमा भूयो 
भर देवो नः सविता वसोर्दाता वस्वदात् ॥१९॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न हे अग्निदेवता ! तिमी मानिस र देवताबीचको श्रेष्ठ सङ्कल्पक 
संरक्षक हौं । त्यसैले समस्त यसमा तिम्रो उपस्थितिका लागि प्रार्थना गरिन्छ । 
एषा ते शुक्र तनूरेतद्वर्चस्तया सम्भव भ्राजं गच्छ । जूरसि धृता मनसा जुप्थ 
विष्णवे ॥१७॥ 
हे स्वच्छ वर्णका अग्निदेवता ! शरीरको रूपमा यो घिउ र तेजका रूपमा यो सुनौला आभा 
तिमीसँगै छन् । तिम्रो स्वरूप र तेज एकाकार भएर आकाशमा त्यात रहन् । मनले ग्रहण 
गरेका मन्त्ररूपी वाणीहरू वेगवान् भएर विष्णुरूपी यञ्चलाई सन्तुष्ट गरुन् । 
तस्यास्तै सत्यसवसः प्रसवे तन्वो यन्त्रमशीय स्वाहा । शुक्रमसिं 
चन्द्रमस्यमृतमसि वैश्वदेवमसि ॥१०॥ 
तिमी सलका स्वरूप हौँ र हामी तिम्रा कृपापात्रले तिम्रा शरीरबाट नियमित शक्ति प्रा 
गर्न सकौँ । यो आहुति तिम्रै लागि हौ । हे सुनौला देवता ! तिमी दीप्तिमात र 
विनाशरहित छौँ । तिमी सबै देवताको सङ्गठित शक्तिका रूपमा छौ । 
चिदसि मनासि धीरसि दक्षिणासि क्षत्रियासि यञ्चियास्यदितिरस्युभयर्त 
शीर्ष्णी । सा नः सुप्राची सुप्रतीच्येधि मित्रस्त्वा पदि बरी 
॥१९॥ 
हे वाणी ! तिमी चित्त, मन र बुद्धिका रूप हौ । तिमी दक्षिणाका लागि दिइने द्रव्यकी 
श्रेष्ठ रूप हौ । तिमी क्षत्रियको शक्तिका रूपमा रहेका छौ र यज्ञमा प्रयुक्त हुन 


२८ 


 











। तिमी अखण्डित र देवमाताका रूप हौ । तिमी दुई शिरले युक्त छौ र अगाडि 
बढ्न तथा पछाडि हट्नका लागि सहयोग पुन्याउँछौ । मित्रले तिम्रा दाहिने गोडामा 
बन्धन हालिदिङन् । इन्द्रदेव अध्यक्षजस्ता होङन् र पूषा देवताले मार्गको रक्षा गर्दै 
आनन्दित गराखन् । म 
अनु त्वा माता मन्यतामनु पितानु भ्राता सगर्भ्योनु सखा सयुथ्यः । सा देवी 
देवमच्छेहीन्द्राय सोम रुद्रस्त्वा वर्त्तयतु स्वस्ति सोमसखा पुनरेहि ॥२०॥ 
यज्ञका लागि सोम जम्मा गर्न लाग्दा तिमीलाई तिम्री माता, तिम्रा पिता, सहोदर 
दाजुभाइ, सँगै रहने साथीभाइहरूले अनुमति दिउन् । हे वाणीरूपी देवी ! 
दुन्द्रदेवताका लागि सोम प्राप्त गर्नका लागि तिमी प्रस्थान गर । सोम प्रहण 
गरिसकेपछि तिमीलाई रुद्रदेवताले हामीतिर ल्याङन् । सोमसँगै हाम्रो कल्याण गर्न 
तिमी फेरि यहाँ आउ । 
वस्व्यस्यदितिरस्यादित्यासि रुद्रासि चन्द्रासि । बृहस्पतिष्दवा सुम्ने रम्णातु रुद्रो 
वसुभिरा चके ॥२१॥ 
सोम प्राप्त गराउने गाईरूपी हे वाणी ! तिमी वसु, देवमाता अदिति, द्वादश आदित्य, 
एकादश रुद्र र चन्द्रका रूप हौं । बृहस्पतिले तिमीलाई अत्यन्त हर्ष प्रदान गरुन् । 
रुद्रले वसुगणसँगै तिम्रो रक्षा गरुन् । 
अदित्यास्त्वा मूर्द्रन्नाजिधर्मि देवयजने पृथिव्या इडायास्पदमसि घृतवत् 
स्वाहा । अस्मे रमस्वास्मे ते बन्धुस्त्वे रायो मे रायो मा वयश१ रायस्पोषेण 
वियौष्म तोतो रायः ॥२२॥ 
हे वाणीरूपी देवी ! समस्त पृथ्वीको सबैभन्दा उत्तम स्थानका रूपमा रहेको 
यज्ञस्थलमा हामी तिमीलाई घिउको आहुति प्रदान गर्दछौँ । तिमी पृथ्वीकी अधिष्ठात्री 
देवी हौ । हाम्रो यस घिउको आहुतिले सन्तुष्ट होक । तिमी ऐश्वर्यशाली छौ । 
हामीलाई आफ्नै स्वजन ठानेर धनधान्यले समृद्ध गराछ । हामीलाई त्यसबाट 
वञ्चित नगर । 
समसख्नै देव्या धिया सं दक्षिणयोरुचक्षसा । मा म आयु प्रमोषीर्मो, अहं तव 
वीरं विदेय तव देवी सन्दुशि ॥२२॥ 
हे सोम एकत्र गर्ने दीप्तिमती, दक्षिणायोग्य, विस्तृत दर्शनयुक्त देवी ! हामीलाई तिमी 
विवेकपूर्वक हेर्दछ्यौ । पलीको र हाम्रो आयु क्षीण नगराङ । हामीले तिम्रो आयु नष्ट 
नगरौँ । तिम्रो कृपादृष्टिमा रहँदा हामीलाई पराक्रमी पुत्र प्राप्त होस् । 
एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय ब्रूतादेष ते त्रैष्ठमो भाग इति मे सोमाय 
ब्रूतादेष ते जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूताच्छन्दोनामाना४१ साम्राज्य गच्छेति 
मे सोमाय ब्रूतादास्माकोसि शुक्रस्ते ग्रह्यो विचितस्त्वा वि चिन्वन्तु ॥२४॥ 
हे सोम  अगाडि देखिँदै गरेको तिम्रो भाग गायत्री छन्दको हो । यो त्रिष्टुप् छन्दको 
भाग हो, यो तिम्रो जगती छन्दको भाग हो र यो उष्णिक आदि छन्दको भाग हो । हामी 
यजमानहरू यो कुरो सोमलाई भन्दछौँ । हे दिव्य सोम किनबेचका रूपमा आउने भए 
पनि तिमीसँग हाम्रो आफ्नोपना छ । शुक्र आदि सबै ग्रहहरू तिम्रै नियमका अधीनमा 


२९ 





रहेका छन् । विवेकपूर्वक तिमीलाई चयन गर्नेहरूले तत्त्व र अतत्त्व कुनकुन हुन् भनी 
ठम्याएर ग्रहण गरुन् । 
अभि त्यं देव४, सवितारमोण्योः कविक्रतुमर्चामि सत्यसवश रलधामभि प्रियं मति 
कविम् । उर्घ्वा यस्यामतिर्भा अदिद्युतत्सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतुः कृपा 
स्वः । प्रजाभ्यस्त्वा प्रजास्त्वानुप्राणन्तु प्रजास्त्वमनुप्राणिहि ॥२५॥ 
द्युलोक र पृथ्वीलोकका मध्य भागमा विद्यमान, मेधावी, सत्यका प्रेरक, रलद्वारा 
पोषक, सबै प्राणीले रुचाउने, स्मरण गर्न योग्य, नवीन तत्त्वको साक्षात्कार गर्ने, उर्ध्व 
मुख भएर आकाशमा विद्यमान, सबैलाई प्रकाशित गराउने, आफ्नो दीप्तिले स्वयं पनि 
प्रकाशित भइरहने, सुनौला आभूषणले युक्त हात भएका, सत्यसङ्कल्पले स्वर्गको रचना 
गर्नमा समर्थ सवितादेवतालाई हामी अर्चना गर्दछौँ । हे सोम ! प्रजाको उपकारका 
लागि हामी तिमीलाई स्थिर गराउँछौँ । हे सोम ! सास फेर्ने बेलामा तिम्रो, अनुसरण 
गर्दै प्रजाले जीवन धारण गरुन् । तिमी पनि प्रजाको अनुसरण गर्दै श्वास लिने गर । 
शुक्र त्वा शुक्रेण क्रीणामि चन्द्र चन्द्रेणामृतममृतेन । सग्मे ते गौरस्मे ते 
चन्द्राणि तपसस्तनूरसि प्रजापतेर्वर्णः परमेण पशुना क्रीयसे सहस्रपोष 
पुषेयम् ॥२६॥  
चन्द्रमाजस्तै आनन्ददायी र अमृतस्वरूपका हे सोम ! तिमी सुनझैँ दीप्तिमान् भएर 
चम्कने हुनाले हामी सुनका सट्टामा किन्न चाहन्छौँ । हे सोम विक्रेता ! सोमको 
मूल्यका लागि तिरेका गाई फेरि यजमानकहाँ फिर्ता जारन् । तिमीलाई दिइएको 
देदीप्यमान स्वर्ण फेरि हामीकहाँ नै आओस् । हे अज  तिमी तपस्वीको पवित्र 
शरीरझैँ छै र सबै देवताका लागि प्रिय एवं प्रजापतिका शरीर हौ । हे सोम ! हामी 
श्रेष्ठ पशुधनले तिमीलाई किन्दछौँ । त्यसैले हजारौँ पुत्रपौत्रादिलाई पालनपोषण गर्न 
पुग्ने सम्पत्ति हामीकहाँ वृद्धि गराइदेरू । 
मित्रो न३ एहि सुमित्रध इन्दस्योरुमा विश दक्षिणमुशब्नुशन्त४१ स्योनः 
स्योनम् । स्वान भ्राजाङ्वारे बम्भारे हस्त सुहस्त कृशानवेते वः 
सोमक्रयणास्तात्रक्षध्वें मा वो दभन् ॥२७॥ 
हे प्रिय मित्र सोमदेवता ! मित्रको पोषण गर्ने हुनाले तिमी हामीतर्फ आउ । तिमी 
सुखदायक हुँदै मङ्गलदायिनी जङ्घामा प्रवेश गर । ध्वनि गर्ने, सुशोभित रहने, पापको 
शत्रु, विश्वका पोषणकर्ता, सधैँ प्रसन्न रहने, श्रेष्ठ हात भएका, शक्तिहीन प्राणीका लागि 
जीवनदाता र सोमको रक्षा गर्ने हे सात विशिष्ट देवताहरू हो ! सोम किन्नका लागि 
तिमीहरूका सामु स्वर्ण राखिएको छ, त्यस बहुमूल्य पदार्थको रक्षा गर । तिमीहरूलाई 
कसैले दुःख नदेओस् । 
परि माग्ने दुश्वरिताद्वाधस्वा मा सुचरिते भज । उदायुषा स्वायुषोदस्थाममृताँ२० 
अनु ॥२०।॥ त 
हे अग्निदेवता । हामीलाई तिमी पूरै बचाङ । सदाचाररूपी पुरुषलाई हामी 
यजमानहरूका बीचमा तिमी प्रतिष्ठित गरा । यञ्च आदि उत्तम कर्म गर्दै, सोम आदि 


२० 





देवताहरूको आयुको अनुसरण गर्दै सोम प्राप्ति रूपी अमरत्व प्राप्त गरेर हामी उत्कृष्ट 
हुन पाएका छौँ । 
प्रति पन्थामपद्महि स्वस्तिगामनेहसम् । येन विश्वाः परि द्विषो वृणक्ति विन्दते 
वसु ॥२९॥ 
हामीलाई कल्याणको यात्रामा गमन गर्न योग्य, पाप या अपराधरूपी बाधाहरू नभएको 
मार्ग प्राप्त होस् । त्यस मार्गमा जाँदा यजमानलाई चोर आदि सबै शत्रु निवारण हुँदै 
जाञन् र सम्पदाहरूको प्राप्ति होस् । 
अदित्यास्त्वगस्यदित्यै सद आसीद । अस्तभ्नादद्यां वृषभो अन्तरिक्षममिमीत 
वरिमाणं पुथिव्या । आसीदद्विश्वा भुवनानि सग्राइविश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि ॥३०॥ 
हे कृष्णसार मृगका चर्म ! तिमी सम्पूर्ण पृथ्वीकै लागि चर्मजस्तै छौ । तिमी पृथ्वीको 
सानो भागका रूपमा रहेका यञ्चवेदीमा बस । शक्तिसम्पन्न वरुणदेवताले द्युलोक र 
अन्तरिक्षलाई स्थिर गराउँछन् । उनले पृथ्वीको परिमाण पनि मापन गर्दछन् । अत्यन्त 
सजिसजाउ सम्राटझै भएका वरुणदेवताले सम्पूर्ण भुवनलाई व्याप्त गरेर प्रतिष्ठित 
भएका छन् । यो उनको निश्चित कार्य हो । 
वनेषु व्यन्तरिक्षे ततान वाजमर्वत्सु पय उस्रियासु । हत्सु क्रतुँ वरुणो विष्ष्वगिने 
दिवि सूर्यमदधात्सोममद्रौ ॥३१॥ 
वरुणदेवताले वनका वृक्षका टुप्पामा अन्तरिक्ष विस्तृत गराए । अश्च या मानिसमा वीर्य 
वृद्धि गरे, गाईमा दुध स्थापित गरे, हृदयमा सङ्कल्पशक्ति भएको मन बनाए, प्राणीमा 
पचाउने जठराग्नि स्थापित गरे । द्युलोकमा सूर्यदेव र पर्वतमा सोम उत्पन्न गरे । 
सूर्यस्य चश्भुरारोहाग्नेरक्ष््ः कनीनकम् । यनत्रैतशेभिरीयसे भ्राजमाने 
विपश्चिता ॥३२॥ 
हे ज्ञानले सम्पन्न तेजस्वी किरण ! तिमी अश्वको जस्तै सञ्चरण गर्दछौ र अग्निको 
प्रकाशझैँ दुनियाँका आँखाका पुतलीमा आरोहण गर्दछौ । 
 उस्रावेत धुर्षाही युज्येथामनश्रू अवीरहणौ बत्रह्यचोदनौ । स्वस्ति यजमानस्य 
गृहान् गच्छतम् ॥३३॥ 
हे बलिष्ठा गोरुका रूपमा रहेका सूर्य र अग्निदेवता ! यो ब्रह्माण्डरूपी गाडाको भार 
वहन गर्नमा तिमीहरू सक्षम छौ । तिमीहरू अत्यन्त जोसिला हुनाले आँसु भार्दैनौ । 
तिमीहरू अत्यन्त वीर हुनाले वीरलाई सताउँदैनौ । तिमीहरू नै ब्राह्मणलाई यज्ञको 
कार्यमा नियुक्त गर्दछौ । तिमीहरू आफूखुसी आएर रथमा जुट । अनि तिमीहरू दुवै 
हितकारी भएर यजमानका घरमा आओ । 
भद्रो मेसि प्रच्यवस्व भुवस्पते विश्वान्यभि धामानि । मा त्वा परिपरिणो विदन् 
मा त्वा परिपन्थिनो विदन् मा त्वा वृका अघायवो विदन् । श्येनो भूत्वा परापत 
यजमानस्य गृहान् गच्छ तन्नौ सथ९स्कृतम् ॥३४॥ 
हे प्राणीका पालक सोम  तिमी यजमानहरूको पालन गर्दछौ । तिमी यजमानको 
परिवार, यञ्चशाला आदि सबैतिर लक्ष्य बनाएर तीव्र गतिमा गमन गर । सबैतिर घुम्ने 


३१ 


। करी कि बिल 











गरेका तस्करले तिम्रा विषयमा जानकारी नपाठन् । यञज्ञविरोधी शत्रुले तिमीलाई चित्र 
नसकून् । पापी, ब्वाँसा र त्यस्तै दुर्जनहरूले तिमीलाई नजानून् । तिमी बाजपक्षीभै 
तीव्रगामी बनेर परसम्म जार । तिमी यजमानको घर फेला पार र त्यहाँका यज्ञीय 
उपकरणले युक्त, यञ्चीय स्थानमा पुग । 
नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदृत४२ सपर्यत । दूरदुशे देवजाताय 
केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय श४सत ॥२५॥ 
हे क्रात्विकहरू हो ! मित्र वरुणदेवतालाई देखेका महान् दिव्यतायुक्त, अति दूरबाट नै 
सबै वस्तु देख्ने, देवताका कुलमा उत्पन्न, संसार प्रकाशित गर्ने र द्युलोकका पुत्रजस्ता 
सूर्यदेवतालाई नमस्कार गर । उनका सत्यपथको अनुसरण गर्दै उनलाई पूजा गर । 
वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थो वरुणस्यक्रतसदन्यसि 
वरुणस्यत्रतसदनमसि वरुणस्यक्रतसदनमासीद ॥२५॥ 
हे काठका उपकरणहरू हो  तिमीहरू वरुणरूपी सोमको उन्नति गराओ । हे शमी ! 
तिमी वरुणदेवताको गति स्थिर गराछ । हे डुम्रीका काठले बनेका आसन्दी  तिमी 
यज्ञमा वरुणको आसनका रूपमा रहेको यस कालो मृगको चर्ममाथि सुखपूर्वक आसन 
ग्रहण गर । 
या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्फानः 
प्रतरणः सुवीरो वीरहा प्र चरा सोम दुर्यान् ॥३७॥ 
हे सोमदेवता ! यज्ञ गर्नेहरू तिम्रा जुन तेजका लागि हवि प्रदान गर्दछन्, ती सबै तेज 
प्रखर यज्ञक्षेत्रका चारैतिर रहन् । घरको उन्नति गराउने, विपत्तिमा जोगाउने, पुत्रपोत्रादि 
श्रेष्ठ वीरहरूले युक्त गराउने, शत्रुका विनाशक सौमदेवता । तिमी हामीतिर आउ । 


॥इति चतुर्थो ञ्ध्याया॥ 
चौथो अध्याय सकियो॥ 


३२ 








 


भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
ताजसनेयि माध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ पञ्चमोञ्ध्यायः॥ 
॥ पाँचौँ अध्याय॥ 
क्रषि गोतम, श्यावाश्च, मेधातिथि, वसिष्ठ, दीर्घतमा औतथ्य, मधुच्छन्दा, मधुच्छन्दा 
क्रतु भार्गव, अगस्त्य । 
देवता विष्णु, शकल, दर्भतरुण, लिङ्गोक्त, अग्नि, वायु, सोम, पुथिवी, वेदिका, जल, 
वाक, म्रुक, परिधि, गुल्गुल, सविता, अक्षधुरी, हविर्धान, अश्रि, राक्षसघाती, 
उपरव, यव, औदुम्बर, पितर, औदुम्बरी, द्यावापृथिवी, इन्द्र, विश्वेदेवा, धिष्ण्य, 
आहवनीय, बहिष्पवमान, देश, चात्वाल, शामित्र, व्रह्मासन, शालाट्ठार, 
प्राजहित, सद, द्वार, सूर्य, क्रत्विग्गण, धिष्णु, सोम, अप्तु, वनस्पति, कुशतरुण, 
परशु । 
छन्द स्वराद ब्राल्ली बृहती, आर्षी गायत्री, आर्ची त्रिष्टुप, आर्षी पङ्क्ति, आर्षी त्रिष्टुप्, 
आर्षी उष्णिक, भुरिक् आर्षी पङ्क्ति, विराट् ब्राह्मी पङ्क्ति, आर्षी बृहती, आर्षी 
जगती, बिराद् आर्षी बृहती, निचृत् आर्षी बृहती, भुरिक् आर्षी गायत्री, भुरिक् 
आर्षी, भुरिक आर्षी गायत्री, भुरिक ब्राल्ली बृहती, निचृत्, ब्राह्ली जगती, याजुषी 
अनुष्टुपप्, ब्राह्मी उष्णिक, निचृत् ब्राल्ली त्रिष्टुप, भुरिक ब्राह्ली पङ्क्ति, भुरिक् 
आर्षी अनुष्टुपू, स्वराट् आर्षी जगती, भुरिक आर्षी गायत्री, स्वराट् आर्षी त्रिष्टुप्, 
स्वराट ब्राह्ली त्रिष्टुप्, निचृत् आर्षी जगती, विराद् आर्ची त्रिष्टुप, भुरिक् आर्ची 
पङ्क्ति, साम्नी पङ्क्ति, भुरिक आर्षी बृहती, याजुषी बृहती, भुरिक् अष्टि, 
स्वराट ब्राह्मी उष्णिक, व्राह्मी बृहती, आर्षी पङ्क्ति, निचृत् आर्षी पङ्क्ति, 
निचृत् आर्षी त्रिष्टुप्, ब्राह्मी जगती, आरपी जगती, अनुष्टुप् । आर्ची उष्णिक, 
विराट् आर्षी अनुष्टुप्, त्राह्मी पङ्क्ति अतिजगती, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप, भुरिक् 
आर्षी त्रिष्टुप, साम्नी बृहती, निचृत् आर्षी पङ्क्ति, भुरिक अत्यष्टि, ब्राल्ली 
त्रिष्टुप् । 
अग्नेस्तनूरसि विष्णवे त्वा सोमस्य तनूरसि विष्णवे त्वातिथेरतिथ्यमसि विष्णवे 
त्वा श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वाग्नये त्वा रायस्पोषदे विष्णवे त्वा ॥१॥ 
हे सोम । तिमी अग्निको जस्तै उर्जा प्रदान गर्ने अग्नि नै हौ । तिमी दिव्य पोषक 
रसका रूपमा रहेका छौ । तिमी यञ्चमा आएका अतिथिहरूलाई यथोचित सत्कार 
गर्दछौ । तिमी सोम लिएर आउने श्येनजस्तै छौ । धनषऐश्वर्य प्रदान गरेर सम्पूर्ण 


७००० पोषक अग्नि एवं विष्णुदेवताको सन्तुष्टिका लागि हामी तिमीलाई ग्रहण 
ग ट ।  


३२ 


 








अग्नेर्जनित्रमसि वृषणौ स्थञ्उर्वश्यस्यायुरसि पुरूरवाश्असि । गायत्रेण त्वा 
मन्थामि त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा मन्थामि जागतेन त्वा छन्दसा मन्धामि ॥२॥ 
हेशकल ! तिमी अग्नि उत्पादनका आधार हौ । हे कुश ! तिमी अग्निको उत्पादक 
वीर्यरूप हौ । अग्नि उतत्न गर्नमा सहायक, तल रहेको शमीकाठ उर्वशीझँ र माथिको 
काठ पुरुरवाजस्तै भएर सबैको ध्यान आकर्षित गर्दछौ । हे पात्रमा राखिएका घिउ । 


तिमी अग्निलाई आयु प्रदान गरेर लामो समयसम्म प्रज्वलित गर्दछौ । हे अग्निदेवता  


तिमीलाई प्रकट गर्नका लागि गायत्री, त्रिष्टुप् र जगती छन्दले मन्थन गर्दछौँ । 
भवतं नः समनसौ सचेतसावरेपसौ । मा यञ्चश, हिथसिष्टं मा यज्ञपति 
जातवेदसौ शिवौ भवतमद्य नः ॥३॥ 


शकाग्र मन भएका, सद्भावयुक्त र नसुस्ताउने हे अग्निदेवता ! हाम्रा अपराधहरूमा 
नरिसाएर हाम्रो यञ्च तिमी नष्ट हुन नदे । यजमानको नाश हुन पनि नदेछ, उनको 
रक्षा गर । आजको दिन हामी सबैका लागि कल्याणप्रद र शुभ होस् । 
अग्नावग्निश्चरति प्रविष्टक्रषीणां पुत्रो अभिशस्तिपावा । स नः स्योनः सुयजा 
यजेह देवेभ्यो हव्य४, सदमप्रयुच्छन्त्स्वाहा ॥४॥ 
वेदको ज्ञान भएका क्रषिपुत्रहरूजस्ता हे ग्रत्विकहरू हो । प्रमादवश यजमानलाई शाप 
दिएको भए आह्वनीय अग्निदेव रक्षक भएर त्यसबाट यी यजमानहरूको रक्षा गरुन्, 
यञ्चकुण्डमा प्रतिष्ठित भएर हवन सेवन गरुन् । हे अग्निदेवता ! तिमी यजमानहरूका 
लागि कल्याणकारी हुनाले यस श्रेष्ठ यञ्चमा हामीले प्रदान गरेको आहुति 
जोसजाँगरसाथ ग्रहण गर र इन्द्र आदि देवताहरूकहाँ पुग्याइदेङ । 
आपतये त्वा परिपतये गृह्वामि तनूनप्न्रै शाक्वराय शक्वनञ्ओोजिष्ठाय । 
देवानामोजोनभिशस्त्यभिशस्तिपा 


अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं अनभिशस्तेन्यमञ्जसा 
सत्यमुपगेष४, स्विते मा धाः ॥९१॥ 


सर्वत्र गमन गर्ने, सर्वव्यापी, सबैका लागि नातिजत्तिकै प्रिय, सबै खालका काम सम्पन्न 
गराउन सक्षम, बलशाली हे आज्य  तिमीलाई हामी यज्ञकार्यका लागि स्वीकार 
गर्दछौँ । तिमी कसैबाट तिरस्कृत नहुने खालका छौ, कसैलाई तिरस्कार गर्दैनौ । तिमी 
अग्नि आदि देवताका ओजस्वरूप, निन्दित कर्मबाट जोगाउने र प्रशंसाका योग्य छौ । 
त्यसैले हे शरीरको रक्षा गर्ने आज्य ! सरल र श्रेष्ठ मार्ग निर्देशन गर्ने भएर हामीलाई 
तिमी यस्का लागि स्थापित गर । 


अग्ने व्रतपास्त्वे व्रतपा या तव तनूरियथ, सा मयि यो मम तनूरेषा सा त्वयि । 
सह नौ व्रतपते व्रतान्यनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यतामनु तपस्तपस्पतिः ॥६॥ 

हे व्रतपालनमा सर्वश्रेष्ठ अग्निदेवता  तिमी हाम्रा हालका नियमहरू पालन गर्दछौं । 
व्रतपालक भएर तिम्रो शरीर हामीसँग एकीकृत होस् । हे व्रतका अधिपति ।! 
व्रतकार्यले अग्नि र यजमान समान रूपले सम्मानित होखन् । दीक्षा पालन गर्ने सोमले 
हाम्रो दीक्षा पालन गरुन् र दीक्षा दिने तथा दीक्षा लिनेका बीचमा आपसी प्रेम बलियो 
होस् । तपस्याका अधिपति गुरु र तपको आचरण गर्ने शिष्यको भावना एक समान 
मिलेको होस् । 


२४ 








हु शुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे । आ तुभ्यमिन्द्रः 
प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व । आप्याययास्मान्त्सखीन्त्सन्या मेधया स्वस्ति 
ते देव सोम सुत्यामशीय । एष्य रायः प्रेषे भगाय ग्रतमृतवादिभ्यो नमो 
द्यावापृथिवीभ्याम् ॥७॥ 
हे सोमदेवता ! सोमवल्लीका सबै अवयव धनवान् इन्द्रका लागि हितकारी होञन् र 
त्यसका निम्ति वृद्धि होङन् । तिमीलाई पान गरेर इन्द्रदेवताको उन्नति होस् । हे 
सोम ! तिमी पनि इन्द्रदेवताका निम्ति नै बढिराख । तिमी प्रिय त्रत्विकहरूको धन 
प्रदान गर्ने शक्तिले वृद्धि होङ । हे सोमदेवता ! तिम्रो कल्याण होस् । तिम्रा कृपाले 
हामी सोम सवन गर्ने कार्य चाँडै सम्पन्न गर्न सकौँ । तिम्रो अनुकम्पाले हामी धन प्राप्त 
गरौँ । सत्यको पथ अनुसरण गर्ने अग्निदेवताका होताहरूलाई सत्यरूपी फल प्राप्त 
होस् । द्यावापृथिवीलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 


या ते अग्नेयः शया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्र वचो अपावधीत्तवेषं वचो 
अपावधीत्स्वाहा । या ते अग्ने रजःशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्रेष्ठा । उग्र वचो 
अपावधीच्चेष वचो अपावधीत्स्वाहा । या ते अग्ने हरिशया तनूर्वर्षिष्ठा 
गह्वरेष्ठा । उग्र वचो अपावधीत्वेषं वचो अपावैधीत्स्वाहा ॥८॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमीसँग फलामे, चाँदीको र सुनको शरीर छ । त्यसले देवताहरूका 
मनको रहर पूरा गर्दछ । असुरहरूलाई टाढाका गुफामा पस्ने बनाउँछ । त्यसले 
राक्षसका कठोर शब्द नाश गर्दछ र देवताहरूका विषयमा आरोपप्रत्यारोप गर्दै 
बोलिएका कुराहरूलाई पूर्ण रूपले प्रभावहीन पारिदिन्छ । यस किसिमको महिमाले 
सम्पन्न शरीर भएका तिमी अग्निलाई हामी आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
तप्तायनी मेसि वित्तायनी मेस्यवतान्मा नाथितादवतान्मा व्यथितात् । 
विदेदगिनिर्नभो नामाग्ने अङ्गिरञ्आायुना नाम्नेहि योस्यां पृथिव्यामसि यत्तेनाधृष्ट 
नाम यशिय तेन त्वा दधे विदेदग्निर्नभो नामाग्ने अङ्गिरञ्आयुना नाम्नेहि यो 
द्वितीयस्यां पृथिव्यामसि यत्तेनाधृष्टं नाम यसियं तेन त्वा दधे विदेदगिनिर्नभो 
नामाग्ने अङ्गिर्आयुना नाम्नेहि यस्तृतीयस्यां पृथिव्यामसि यत्तेनाधृष्टे नाम 
यशियं तेन त्वा दधे । अनु त्वा देववीतये ॥९॥ 
हे पृथ्वीदेवी ! तिमी उर्जा प्रदान गर्ने हुनाले तप्यायनी र धन प्रदान गर्ने हुनाले 
वित्तायनी हौ, हामीलाई दुःखकष्टबाट जोगाञ । हे खनजोत हुने धर्तीदेवी । नभ 
नामका अन्तरिक्षका अग्निले तिमीलाई जानून् । हे अङ्गिरस्का नामले अङ्गमा रहेका 
अग्निदेवता ! तिमी आयुका रूपमा यस ठाउँमा रहिदेङ । तिमी दृश्य रूपमा नै 
पृथ्वीमा निवास गर्दछौ । तिम्रो अति स्वच्छ, तिरस्काररहित, अनिन्द्य यञ्चीय रूपलाई 
हामी यहाँ स्थापित गर्दछौँ । हे नभ नामले परिरिचत अग्निदेवता ! तिमी जुन उद्देश्यले 
अर्को स्थानमा छौ, उसै उद्देश्यले धर्तीमा फेरि नाश नहुने खालको यञ्चीय रूपमा हामी 


स्थापित गर्दछौँ । हे माटो ! देवताका लागि उत्तर वेदिकाका रूपमा तिमीलाई स्थापित 
गर्दछौँ । 


२५ 








सिश्टह्यसि सपलसाही देवेभ्यः कल्पस्व सिश१ह्मसि सपलसाही देवेभ्य 

शुन्धस्व सि४१ह्यसि सपलसाही देवेभ्य शुम्भस्व ॥१०॥ 
सिंहिनीजस्तै भएर सबै शत्रु नाश गर्ने हे उत्तर वेदिका ! तिमी आफ्ना सामर्थ्यले 
देवताहरूको हित गर्नमा समर्थ छौ । शत्रुको नाश गर्ने सिंहिनीका रूपमा देवताको हित 
गर्नका लागि तिमीलाई पवित्रता प्राप्त होस् । तिमी शत्रु विनाश गर्ने सिंहिनी हौ । शुद्ध 


भएर देवताका पक्षमा काम गर र उनीहरूलाई प्रसन्न गरार । 


इन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पातु प्रचेतास्त्वा रुद्रैः पश्चात्पाठु मनोजवास्त्वा 
पितृभिर्दक्षिणतः पातु विश्वकर्मा त्वादित्यैरुत्तरतः पात्विदमह तप्तँ वार्बहिरघा 
यञ्चान्रिः सुजामि ॥११॥ 
हे उत्तरवेदिका ! अप्खसुहरूसँगै इन्द्रदेवताले पूर्व दिशामा तिम्रो रक्षा गरुन् । 
एकादश सुद्रहरूसँगै वरुणदेवताले पश्चिमतर्फ तिम्रो रक्षा गरुन् । पितृहरूसँगै 
यमदेवताले दक्षिण दिशामा तिम्रो रक्षा गरुन् । द्वादश आदित्यसँगै विश्वेदेवताले उत्तर 
दिशामा तिम्रो रक्षा गरुन् । तिम्रो रक्षाका लागि तयार गरिएको जललाई हामी वेदीका 
बाहिरतर्फ स्थापित गर्दछौँ । 
सिशह्वसि स्वाहा सि४ह्यस्यादित्यवनिः स्वाहा सि४द्यसि ब्रह्ववनिः क्षत्रवनिः 
स्वाहा सि४ह्वसि सुप्रजावनिः रायस्पोषवनिः स्वाहा सि४,्यस्या वह देवान् 
यजमानाय स्वाहा भूतेभ्यस्त्वा ॥१२॥ 
हे उत्तरवेदिका  तिमी सिंहिनीको रूप हौ । तिम्रो सिंहिनी रूपलाई यो आहुति प्रदान 
गरिएको छ । तिमी आदित्यलाई प्रसत्र गर्ने सिंहिनी रूप हौ । यो आहुति तिमीलाई 
दिइँदै छ । तिमी ब्राह्मण र क्षत्रियलाई हर्षित गराउने सिंहिनी रूप हौँ । तिम्रा यसै 
रूपलाई आहुति प्रदान गरिँदै छ । तिमी पुत्रपौत्र, धनधान्य र स्वर्ण आदि प्रदान गर्न 
हौँ । तिम्रो सिंहिनी रूपलाई यो आहुति दिइँदै छ । यजमानको हित गर्नका लागि 
देवताहरूलाई आह्वान गर्ने हौ । सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणका लागि यो आहुति 
तिमीलाई समर्पित गर्दछौँ । 
ध्वुवोसि पृथिवीं दृ४, ह ध्रुवक्षिदस्यन्तरिक्ष दृ४, हाच्युतक्षिदसि दिवं दु४१ हाने 
पुरीषमसि ॥१३॥ 
हे स्थिर मध्यम परिधि ! पृथ्वीलाई तिमी स्थिर गरा । हे दक्षिण परिधि । तिमी 
अन्तरिक्षमा स्थिर यञ्चमा निवास गर्दछौ । त्यसैले अन्तरिक्षलाई पुष्ट गरा । हे उत्तर 
परिधि ! तिमी द्युलोकको रूप हौ । त्यसैले द्युलोकलाई स्थिर गराङ । हे सुगन्धित 
द्रव्यहरू हो हो निक पूर्ण पयध   
ञ्जते मन उत युञ्ज प्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः दधै 
वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः स्वाहा   
एक्लै यज्ञ धारण गर्ने, मार्गको ज्ञान भएका सवितादेव महान् स्तुतिका पात्र हुन् । अति 
बुद्धिमान् र ज्ञानी मानिस आफ्नो मन र बुद्धि उनै प्रेरक सवितादेवमा योजित गर्दछन् । 
इद विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूढमस्य पा४१सुरे स्वाहा ॥१५॥ 
यस्तो सबै विष्णुदेवताको पराक्रम हो, उनका तीन प्रकारका चरण छन् । यसको मर्म 
धुलो भरिएका ठाउँमा रहेको हुन्छ । 


३६ 





इरावती धेनुमती हि भूत, सूयवसिनी मनवे दशस्या । व्यस्तभ्ना रोदसी 
विष्णवेते दाधर्त्थ पृथिवीमभितो मयूखै स्वाहा ॥१६॥ 
हे द्यावापृथिवी ! मानिसको कल्याणका आकाङक्षाले तिमीहरू दुवै गाई र अन्नले 
परिपूर्ण भएका छौँ । हे विष्णुदेवता ! तिमीले द्युलोक र पृथ्वीलाई स्थिरता प्रदान 
गरेका छौं र पर्वतबाट पृथ्वीलाई अड्याएका छौ । 
देवश्रुती देवेष्वा घोषतं प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती कध्वै यञ्चै नयतं मा 
जिह्वरतम् । स्वं गोष्ठमा वदतं देवा दुर्ये आयुर्मा निर्वादिष्टं प्रजा मा 
निर्वादिष्टमत्र रमेथां वर्ष्मन् पुथिव्याः ॥१७॥ 
हे दिव्य विद्यामा निपुण देवश्रुतहरू हो ! देवताहरू यञ्चलाई पूर्व दिशामा अघि 
बढाञन्, यञ्ञलाई उन्नति गराञन्, तल खस्न नदिङन् भनेर तिमीहरू दुवैले देवसभामा 
घोषण गरिदेओ । देवस्थानमा रहेका गौशालामा गएर तिमीहरू दुईले आयु छउन्जेल 
देवताहरूले यञ्चकर्ता र प्रजालाई निन्दित हुन नदिञन् भन्ने कुरो गरिदेओ । पृथ्वीका 
यस रहन योग्य र सेवा गर्न योग्य स्थलमा आनन्दपूर्वक निवास गरौँ । 
विष्णोर्नुक वीर्याणि प्रवोचे यः पार्थिवानि विममे रजाथ,सि । यो 
अस्कभायदुत्तर४ सधस्थं विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायो विष्णवे त्वा ॥१८॥ 
पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकका निर्माता, देवताहरूको निवासस्थान द्युलोकलाई स्थिर 
गराउने, तीन खुट्टाले तीनै लोकमा विचरण गर्ने विष्णुदेवताका वीरतापूर्ण कार्यको वर्णन 
कति गरौँ ? 
दिवो वा विष्णश्उत वा पृथिव्या महो वा विष्णश्उरोरन्तरिक्षात् । उभा हि हस्ता 
वसुना पृणस्वा प्रयच्छ दक्षिणादोत सव्याद्विष्णवे त्वा ॥१९॥ 
हे विष्णुदेवता ! द्युलोक वा पृथिवीलोक वा अत्यधिक विस्तृत अन्तरिक्षलोकबाट 
उपलब्ध गरेका धनले तिमी दुवै हात परिपूर्ण गरा । अनि दाहिने हातले र बायाँ 
हातले बहुमूल्य एवं प्रचुर ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर । हे काष्ठ  विष्णुदेवताको 
प्रसन्नताका लागि तिमीलाई हामी स्थापित गर्दछाँ । 
प्र तद्विष्णु स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु 
विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ॥२०॥ 
विप्णुदेवताका तीन पाउमा ब्रह्माण्ड अडेको छ । भयङ्कर, हिंस्रक र पहाडका कन्दरामा 
बस्ने पराक्रमी पशु आदि सारा संसारले विप्णुदेवताका पराक्रमको प्रशंसा गर्दछ । 
विष्णो रराटमसि विष्णोः रनप्त्रे स्थो विष्णोः स्यूरसि विष्णोर्धुवोसि । 
वैष्णवमसि विष्णवे त्वा ॥२१॥ 
कुश अडिनका लागि आधार दिएको हे ठाउँ ! तिमी विष्णुको निधारजस्तै हौ । हे 
।शरका दुव भागहरू हो  तिमीहरू विष्णुरूपी मण्डपका काठका जोर्नी हौ । हे 
ही  तिमी विण्णुरूपी लोकलाई व्यापक बनाउँछौँ । हे धागोमा बाँधिएका ग्रन्थि 
तिमी विप्णुको रूपमा लोकहरूलाई स्थिर गराउँछौ । हे हविर्धान नामका यज्ञमण्डप ! 
तमा सर्वव्यापक विप्णुसित सम्बन्धित छौँ । त्यसैले हामी विष्णुदेवताको प्रसन्नताका 
लागि तिमीलाई स्पर्श गर्दछौँ । 


३७ 


का, २ 





ति 





देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेषश्चिनोर्बाहुभ्याँ पूष्णो हस्ताभ्याम् । आ ददे नार्यसी 
दमहथर रक्षसां ग्रीवा अपिकुन्तामि । बृहन्नसि बृहद्रवा बृहतीमिन्द्राय वाच 
वद ॥२२॥ 
हे अश्रि देवता । सवितादेव छँदाछँदै पनि हामी अश्चिनीकुमारहरूका बाहु र 
पूषादेवताका हातबाट तिमीलाई स्वीकार गर्दछौँ । तिमी हाम्रा पकन हो । मौलो 
गाड्नका लागि खाडल खन्दा यज्ञमा बाधा हाल्ने राक्षसको घाँटी छिनाउँछौँ । हे उपरव 
नामका खाडल  तिमी महान् छौ, मनग्गे ध्वनि निकाल्छौं । त्यसैले इन्द्रलाई लक्ष्य 
गरेर उनैलाई सुहाउने स्तोत्रको पाठ गर । 
रक्षोहणं वलगहनं वैष्णवीमिदमहँ त॑ वलगमुत्किरामि यं मे निष्ट्यो यममात्यो 
निचखानेदमहँ त॑ वलगमुत्किरामि यं मे समानो यमसमानो निचखानेदमहँ त॑ 
वलगमुत्किरामि यं मे सबन्धुर्यमसबन्धुर्निचखानेदमहं त॑ वलगमुत्किरामि यं मे 
सजातो यमसजातो निचखानोत्कृत्यां किरामि ॥२२॥ 
राक्षसको विनाश गर्ने, हिंसाका गोप्य प्रयोगहरू नष्ट गर्ने, पोषण दिन समर्थ बृहद् 
वैष्णवी वेदका वाणीहरू बोलून् । हाम्रो अनिष्ट गर्न सक्ने गोप्य मन्त्रणाहरू र गोप्य 
रूपमा स्थापित घातक प्रयोगहरूलाई परामर्शदाताहरूले उखेलेर मिल्काइदिउन् । 
हामीसरहका वा भिन्नै खालकाहरूले गोप्य रूपमा प्रयोग गरेका अनिष्टकारी प्रयोगहरू 
हामी निकालेर पर फ्याँकिदिन्छौँ । हाम्रो आफन्त वा बिरानाले छलपूर्वक स्थापित 
गरेका अनिष्टकारी प्रयोग झिकेर पर फ्याँकिदिऔँ । हाम्रा सजातीय वा 
विजातीयहरूले हाम्रो अनिष्ट गर्नका लागि स्थापित गरेका गुप्त प्रयोगहरू हामी उघिनेर 
पर मिल्काऔँ । यसरी हामीमाथि हुने गोप्य तथा घातक क्रियाकलापहरू हामी निर्मूल 
गर्न सकाोँ । 
स्वराडसि सपलहा सत्रराडस्यभिमातिहा जनराडसि ख्षोहा 
सर्वराडस्यमित्रहा ॥२४॥ 
हे यज्चका खाडल ! तिमी प्रकाशवान् भएर अन्धकाररूपी शत्रुलाई नष्ट गर्दछौ । तिमी 
यञ्चको पूरै अवधिभरि रहन्छौ र अभिमानीहरूको विनाश गर्दछौ । तिमी असल 
मानिसहरूमा सुप्रतिष्ठित भएका कारण राक्षसहरूलाई नष्ट गर्न सक्दछौ । तिमी 
सबैलाई प्रकाशित गराउँछौ र अमित्रहरूलाई विनाश गर्दछौ । 
रक्षोहणो वो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवान् रक्षोहणो वो वलगहनोवनयामि 
वैष्णवान् रक्षोहणो वो वलगहनोवस्तृणामि वैष्णवान् रक्षोहणौ वा 
वलगहनाण्उपदधामि वैष्णवी रक्षोहणौ वा वलगहनौ पर्यूहामि वैष्णवी 
वैष्णवमसि वैष्णवा स्थ ॥२५॥ 
राक्षस र अभिचारी साधनहरूको विनाश गर्ने विष्णुदेवतासित सम्बन्धित यस यज्ञका 
खाडललाई हामी पखाल्छौँ । राक्षस र अभिचारी साधनको विनाश गर्ने विष्णुदेवताक 
रूपमा स्थापित यस यञ्चको खाडललाई पखालेर बचेको पानी छर्किएर हामी कुशका 
आसन बिछाउँछौँ । राक्षस र अभिचारसाधनका विनाशक विष्णुदेवताका रूपमा रहेक 
यञ्ञका खाडलका वरिपरि हामी कुशका आसनले ढाक्छौँ । राक्षस र तिनको अभिचार 





३८ 





यु 


हला मा सकी ती  । फि सिक 


विनाश गर्ने विष्णुदेवतासित सम्बन्धित दुवै यञ्चका खाडलहरूमा एकएक फल्याक 
राख्दछौँ । राक्षस र तिनको अभिचार मन्त्र विनाश गर्ने विष्णुदेवतासित सम्बन्धित 
यञ्ञका खाडललाइ चारै तिरबाट माले छोप्दछौँ । हे पत्थरहरू हो । तिमीहरू यज्ञका 
रक्षक विष्णुदेवसित एकीकृत होओ । 
देवस्य त्वा सविठुः प्रसवेषश्चिनोर्बाहुभ्याँ पृष्णो हस्ताभ्याम् । आददे नार्यसी दमहश१ 
रक्षसां ग्रीवा अपिकून्तामि । यवोसि यवयास्मद्द्ेषो यवयारातीर्दिवेत्वान्तरिक्षाय त्वा 
पृथिव्यै त्वा शुन्धन्ताँल्लोकाः पितृषदनाः पितृषदनमसि ॥२६॥ 
हे अश्रि देवता ! सवितादेव छँदाछँदै पनि हामी अश्विनीकुमारहरूका बाहु र 
पूषादेवताका हातबाट तिमीलाई स्वीकार गर्दछौँ । तिमी हाम्रा सहायक हौ । मौलो 
गाड्नका लागि खाडल खन्दा यज्ञमा बाधा हाल्ने राक्षसको घाँटी छिनाउँछौँ । हेयव ! 
दुर्भाग्य र शत्रुका समूहका दुःखबाट हामीलाई तिमी जोगाञ । हे डुम्रीका हाँगा ! 
द्युलोकलाई हर्षित गराउनका लागि, अन्तरिक्षलाई हर्षित गराउनका लागि र मूल 
भागको रूपमा रहेको पृथ्वीलाई प्रसन्न गर्नका लागि हामी तिमीलाई सफा गर्दछौँ । हे 
यजुष् । यस जलले पितृको निवासस्थान शुद्ध होस् । हे कुश ! तिमी पितृका 
आवासस्थान हौ । 
उद्दिव४, स्तभानान्तरिक्षै पण दृश१,हस्व पृथिव्यां द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोठु 
मित्रावरुणौ ध्रुवेण धर्मणा । ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि रायस्पोषवनि पर्यूहामि ब्रह्म 
दृथ्रह क्षत्र दु४९,हायुदु४,ह प्रजां दु१ ह ॥२७॥ 
हे डुम्रीका हाँगा ! तिमी द्युलोकलाई माथि उठाङ, अन्तरिक्षलाई विशाल बनाउ र 
पृथ्वीलाई स्थिर गरा । दीप्तिमान् मरुत्, वायु र मित्रावरुणले तिमीलाई स्थिर 
गराउनका लागि खाडलमा हाल्छन् । हे डुम्री ! ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यले स्तुति गरिने 
तिम्रा चारैतिर हामी माये हाल्दछैँ । हे डुम्रीका हाँगा तिमीलाई हामी स्थिर गर्दछौँ । 
तिमी पनि ब्राह्मण, क्षत्रिय, धन र पुत्र आदिलाई सुस्थिर गराछ । 
ध्रुवासि ध्रुवोयं यजमानोस्मित्रायतने प्रजया पशुभिर्भूयात् । घृतेन द्यावापृथिवी 
पूर्येथामिन्द्रस्य छदिरसि विश्वजनस्य छाया ॥२०॥ 
हे डुम्रीका हाँगा ! तिमी स्थिर हौ । यजमान पनि आआफ्ना घरमा पुत्र र पशुले 
परिपूर्ण हुँदै स्थिर रहून् । यस घिउका आहुतिले तिमी द्युलोक र पृथ्वी व्याप्त गराउ । 
हे झारपातले बनेका घरकटेराहरू हो तिमीहरू इन्द्रसँग सम्बन्धित छौ, त्यसैले तिमीहरू 
सबै मानिसका लागि छहारीका रूपमा रहेका छौ । 
परि त्वा गिर्वणो गिरुइमा भवन्तु विश्वतः । वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्य भवन्तु 
जुष्टय ॥२९॥ 


हे स्तुत्य इन्द्रदेवता ! श्रेष्ठ वृद्ध पुरुष, तीनै कालमा सवन गर्ने यजमान र स्तोत्ररूपी 


शास्त्रका वाणीहरू तिमीलाई सबै तिरबाट प्राप्त ७७०४  पुन प्रसन्न हो । 
स्यूरसीन्द्रस्य धुवोसि । ऐन्द्रमसि वैश्वदेवमसि ॥२० को गा 

हे डोरी रै म झन्द्रदेवसँगको सम्बन्ध गाँस्ने गँसोटका रूप हौ । हे डोरीको गाँठाहरू 

हो ! तिमीहरू इन्द्रदेवसित संयुक्त भएर स्थिर होओ । हे सदो नामका यज्ञमण्डप ! 


३९ 











इन्द्र तिम्रा अभिमानी देवता हुन् । हे आग्नीध्र नामका मण्डप  तिमी इन्द्रदेवताका 
सम्बन्धित भएका छै । अब सबै देवताहरूसँग सम्बन्धित होङ । 
विभूरसि प्रवाहणो वह्विरसि दृव्यवाहनः । श्चात्रोसि प्रचेतास्तुथोसि 
विश्ववेदाः ॥३१॥ 
हे आग्नीध्रीय धिष्ण्य नामका प्रमुख यञ्चवेदी  तिमीभित्र प्रज्वलित भएको अगि 
अन्य वेदीहरूमा लगिन्छ । त्यसैले त्यस व्यापक अग्निलाई विभिन्न रूपमा चित्ने 
गरिएको छ । हे होतृधिष्ण्य नामका यज्ञवेदी ! तिमीमा प्रकट भएका अग्निले यञ्चलाई 
वहन गर्दछन् र देवताहरूका लागि प्रदान गरिएको हवि धारण गर्ने हुनाले तिनी 
हव्यवाहन हुन पुगेका छन् । हे मित्रावरुणधिष्ण्य यञ्चवेदी !। तिमीमा प्रकट भएका 
अग्नि सबैका मित्र हुनाले श्वात्र नाम भएका हुन्छन् र सबै विकृतिहरू हटाउनाले वरुण 
नाम तिनको हुन्छ । हे ब्राह्मणच्छन्सिधिष्ण्य ! तिमी व्रह्यस्वरूप हौ र सबैलाई 
चिनेजानेका छौ । 
उशिगसि कविरङ्घारिरसि बम्भारिरवस्यूरसि दुवस्वाञ्छुन्ध्यूरसि मार्जालीयः 
सम्राडसि कृशानुः परिषद्योसि पवमानो नभौसि प्रतक्वा मृष्येसि 
हव्यसूदनश्ग्रतधामसि स्वर्ज्योतिः ॥३२॥ 
हे पोतृधिष्णय ! तिमी कामनायोग्य छौ र नूतन क्रचाहरूको दर्शन गर्न सक्छौ । हे 
नेष्ट्रधिष्णय ! तिमी पापनाशक र पोषणकर्ता हौ । हे अच्छावाकृधिष्ण्य । तिमी 
अन्नको कामना गर्ने र हवियुक्त छौ । हे होत्रादिधिष्ण्य ! तिमी दक्षिण दिशामा रहेर 
शुद्ध र पवित्र गराउने गर्दछौ । हे उत्तर वेदीमा रहेका आहवनीय । तिमी अनेक 
आहुति धारण गर्ने हुनाले सम्राट् हौ र व्रत लिएर खिइएका यजमानकहाँ जाने हुनाले 
कृशानु हौ । हे बहिष्पवमान देश ! तिमी क्रत्विकहरूले चारै तिरबाट घेरिएका हुनाले 
पावन हौ । है चात्वाल ! खन्ने काम गर्दा माथितिर उचालिने हुनाले तिमी आकाशरूप 
हौ र प्रदक्षिणाका निम्ति क्रात्विकहरूले हिँडाउने हुनाले तिमी प्रतक्वा हौ । हे 
शामित्र ! तिमी शुद्ध छौ तथा हवि पकाउने हौ । हे डुम्रीका हाँगाहरू हो । तिमीहरू 
सामगान हुने ठाउँमा र सुनमा प्रकाशित हुने सूर्यको ज्योतिरूप हौ । 
समुद्रोसि विश्वव्पचाञ्अजोस्येकपादहिरसि बुध्न्यो वागस्यैन्द्रमसि सदोस्युतस्य द्वरै 
मामा सन्ताप्तमध्वनामध्वपते प्र मा तिर स्वस्ति मेस्मिन्पथि देवयाने भूयात् ॥३३॥ 
हे ब्रह्मासन ! तिमी समुद्रजस्तै अनन्त ज्ञानवान् छौ र सदसत् कार्यका ज्ञाता हौ । है 
पुराना यज्ञस्थलका ढोकाहरू हो  तिमीहरू यज्ञस्थलमा जाने जुनसुकै प्राणीका गोडा 
अनुशासित गराउँछौ । हे प्राजहित ! तिमी नयाँ स्थानमा राखिँदा पनि नष्ट नहुनै २ 
सबैभन्दा पहिले राखिएका कारणले मूल अग्निका रूप हौँ । हे सदो मण्डप । तिमी 
वाणीका रूप हौ । इन्द्रदेवतासँग संयुक्त छौ र उनका गृहका रूप हौँ । हे संदो 
मण्डपका द्वारमा रहेका तीन शाखाहरू हो ! तिमीहरू यज्ञका द्वारमा स्थापित छौँ 


छु 





बारम्बार आउनेजानेबाट दुखी नहोओ । हे मार्गरक्षक सूर्य । मार्गका मध्य भागमा 
विद्यमान भएर तिमीले मेरो उन्नति गरा । देवत्व प्राप्तिको मार्ग वा यज्चमार्गमा लागेर 
हाम्रो कल्याण होस् । 


मित्रस्य मा चक्षुषेक्षध्वमग्नयः सगराः सगरास्थ सगरेण नाम्ना रौद्रेणानीकेन पात 
माग्नयः पिपृत माग्नयो गोपायत मा नमो वोस्तु मा मा हि४,सिष्ट ॥३४॥ 


हे त्राखिकहरू हो ! हामी याजकहरूमाथि तिमीहरूको मङ्गलमयी दृष्टि रहोस् । हे 
अग्नि हो । तिमीहरू नामविना वा धिष्ण्य नामले गरिएका स्तुतिप्रति सम्मानको 
भावना राख । हे अग्निहरू हो ! भयङ्कर सेनाले तिमी हाम्रो रक्षा गर । हे अग्निहरू 
हो । धनधान्यले परिपूर्ण गरेर हामीलाई रक्षा गर । तिमीहरूलाई हामी नमस्कार 
गर्दछौँ । हामीलाई हिंसित नगर र हाम्रो यज्ञ निर्बाध सम्पन्न गराओ । 


ज्योतिरसि विश्वरूपं विश्वे्षां देवाना४, समित् । त्व४, सोम तनूकृदभ्यो 
द्रेषोभ्यान्यकृतेभ्यञ्ठरुयन्तासि वरूथ४ स्वाहा जुषाणो अप्तुराज्यस्य वेतु 
स्वाहा ॥३५॥ 


हे आज्य । तिमी अनेकौ आहुतिले युक्त भएका कारण विश्वरूप हौ । प्रकाशले युक्त र 
सबै देवताका लागि समिधाजस्तै छौ । तिमी प्रचरणी नामका जुहूमा राखिएको सोमले 
शुत्रको नाश गराउँछौै । हाम्रा विरोधीहरूले गरेका अरू सबै असत् कर्मका तिमी 
विनाशक है । तिमी शत्रुहरूबाट सुरक्षित स्थानमा हामीलाई लैजाने भएकाले हाम्रा 
बल हौँ । सोम लिएर जानका लागि यो आहुति तिमीलाई प्रदान गरिएको छ । हे 
सोम । प्रसन्न हुँदै तिमी आज्य सेवन गर, यो आहुति तिमीलाई समर्पित छ । 


अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । 
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेम ॥३६॥ 


दिव्य गुणले युक्त हे अग्निदेवे ! सबै मार्ग जानेका हुनाले हामी याजकहरूलाई यज्ञको 

फल प्राप्त गराउनका लागि तिमी नै सन्मार्गतिर लैजा । हामीलाई कुटिल आचरण 

भएका शत्रु र पापबाट मुक्त राख । तिम्रा लागि स्तोत्र र नमस्कारको व्यवस्था गर्दछौँ । 
अयं नो अग्निर्वरिवस्कृणोत्वयं मृधः पुरु एतु प्रभिन्दन् । अर्य वाजाञ्जयतु 
वाजसातावयश९ शत्रूञ्जयतु जईषाणः स्वाहा ॥२७॥ 


अग्निले हामीलाई श्रेष्ठ धन प्रदान गरुन् । शत्रुको विनाश गर्दै अग्नि हाम्रासामु 
आखन् । यिनै अग्नि अन्नको कामना गर्ने यजमानहरूलाई, शत्रुबाट प्राप्त धन प्रदान 
गरेर विजयी गराञन् । यिनै अग्नि शत्रुलाई प्रसन्नतापूर्वक जितून् र हामीले चढाएको 
आहुति ग्रहण गरुन् । 


४१ 





उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि । घृतं घृतयोने पिब प्रप्र यज्ञपति ै 
स्वाहा ॥३८॥ 


हे सर्वव्यापी आह्ृनीय अग्निदेवता ! तिमी आफ्ना पराक्रमले शत्रुलाई परास्त गर  
हाम्रो निवासका लागि हामीलाई प्रचुर क्षमताले सम्पन्न गरा । हे घिउको आहुति 
प्रदीप्त अग्निदेवता ! यज्ञमा तिमी घिउको सेवन गर र यजमानको अत्यधिब 
उन्नति गरा । 

देव सवितरेष ते सोमस्तश्ट, रक्षस्व मा त्वा दभन् । एतत्त्वं देव सोम देव 


देवाँ२५ उपागाञ्डदमहँ मनुष्यान्त्सह रायस्पोषेण स्वाहा निर्वरुणर 
पाशान्मुच्ये ॥३९॥ 


हे सवितादेवता  यो सोम तिमीलाई प्रदान गरिएको छ । तिमी यसको रक्षा गर । हे 
सोमको रक्षा गर्नेहरू हो । तिमीहरूलाई राक्षसले दुःख नदिञन् । हे सोमदेवता  
तिमी देवत्व प्राप्त गरेर देवताहरूमा अधिष्ठित भएका छौ । हामीलाई हामासित 
सम्बन्धित सबै व्यक्ति, पशु आदि धन प्राप्त होङन् । मण्डपबाट निस्केका यप 
सोमका आहुतिले हामी वरुणदेवताको पाशबाट मुक्त भएका छौँ । 

अग्ने व्रतपास्त्वे व्रतपा या तव तनूर्मय्यभूदेषा सा त्वयि यो म 


तनूस्त्वय्यभूदियश, सा मयि । यथायथं नौ व्रतपते व्रतान्यनु मे दीक्षा 
दीक्षापतिरम४९ स्तानु तपस्तपस्पति ॥४०॥ 


हे व्रतपालनमा सर्वश्रेष्ठ अग्निदेवता । तिमी हाम्रा व्रत रक्षा गर । व्रतकालमा हाम्रो र 
तिम्रो शरीर एकीकृत होस् । हे व्रतका अधिपति अग्निदेव श्रेष्ठ व्रतकार्यमा दीक्षा 
पालक अग्निले हाम्रो दीक्षा पालन गरेका छन् । तपका पालक अग्निले हाग्रो तपस्या 
स्वीकार गरुन् । 


उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि । घृतं घृतयोने पिब प्रप्र यज्ञपति ति 
स्वाहा ॥४१॥ 


हे सर्वव्यापी आह्वृनीय अग्निदेवता । तिमी आफ्ना पराक्रमले शत्रुलाई परास्त गर । 
हाम्रो निवासका लागि हामीलाई प्रचुर क्षमताले सम्पन्न गराक । हे घिउको आहिले 
प्रदीप्त अग्निदेवता ! यञ्चमा तिमी घिउको सेवन गर र यजमानको अत्यधिक 
उन्नति गरा । 

अत्यन्याँ२७ अर्गा नान्याँ७ उपागामर्वाक् त्वा परेभ्योविदं परोवरेभ्यः । तंख्ा 


जुषामहे देव वनस्पते देवयज्यायै देवास्त्वादेवयज्यायैजुषन्ता विष्णवे त्वा । 
ओषधे त्रायस्व स्वधिते मैन४, हि४,सी ॥४२॥ 


हे यूपवृक्ष । मौलो निर्माण गर्नमा उपयोगी यूपवृक्षहरू हामी प्राप्त गरौँ । मौली 
बनाउन काम नलाग्ने वृक्ष हामीलाई प्राप्त नहोङन् । यढा वा नजिकका वृक्षम 
हामीले तिमीलाई नै नजिकै पाएका छौ । हे वनका पालक । देदीप्यमान त 
देवताहरूका यञ्चकार्यका लागि हामी तिम्रो सेवा गर्दछौँ । देवताकार्यका लागि देव 


४२ 





पु 








पनि तिम्रो सेवा गर्दछन् । हे मौलो तयार गर्ने वृक्ष । हामी यञ्चका लागि घिउ 
छर्कन्छौँ । हे औषधि ! बन्चरोबाट यसको रक्षा गर । हे फर्सा  यस मौलोलाई तिमी 
नष्ट नगर । 

द्यां मा लेखारन्तरिक्षै मा हिसीः पृथिव्या सम्भव । अयश हि त्वा 

स्वधिस्तेतिजानः प्रणिनाय महते सौभगाय । अतस्त्वं देव वनस्पते शतवल्शो 

वि रोह सहस्रवल्शा वि वयं रुहेम ॥४३॥ 
हे मौलोका लागि उपयोगी वृक्ष  तिमी द्युलोकलाई नष्ट नगर, अन्तरिक्षलाई पनि 
हिंसित नगर बरु तिमी पृथ्वीसित मिलेर एकाकार होङ । हे काटिएका रुख ! यो 
ज्यादै धारिलो बन्चरो तिम्रै सौभाग्यका लागि हो । तिमी यञ्चका लागि मौलोको रूप 
भइदेछ । हामी यञ्चमा मौलोका रूपमा तिमीलाई प्रयोग गरौँ । हे वनस्पतिरूपी 
देवता !। हालसम्म तिमी केवल काठ नै थियौ, अब तिमी यञ्चको मौलोका रूपमा 
प्रयुक्त हुनाले अनेकौँ आँकुराहरूले युक्त हुँदै विशिष्ट जीवन प्राप्त गर्दछौ । हामी 
याजकहरू वृक्षका हाँगाबिँगा१भैँ पुत्रपौत्रादिले युक्त भई वंश वृद्धि गर्न सकाँ । 

॥इति पञ्चम अध्याय ॥ 
पाँचौँ अध्याय सकियो॥ 


४२ 








 
भूर्भुव स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनेयिं माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ पषष्ठोञ्ध्यायः ॥ 


., ७  ॥छैटदौँ अध्याय॥ 
क्राषि अगस्त्य, दीर्घतमा, मेधातिथि, मधुच्छन्दा, गोतम । 


देवता सविता, शकल, यूप, चषाल, विष्णु, स्वरु, लिङ्गोक्त, पशु, अग्नि, सोम, अफ, 


शास, वाक, तृण, देवगण, रज्जू, यज्ञ, आशीर्वाद, सुख, द्वेष, असि, राक्षस, 


द्यावा, पृथिवी, वायु, वपाश्रावण्य, पवमान, हृदय, वसा, विश्वेदेवा, दिशा, प्राण,  


त्नष्टा, समुद्र, शूल, वरुण, आज्य, ग्रावा, निग्राभ्या, इन्द्र । 


छन्द निचृत् पङ्क्ति, आसुरी उष्णिक, भुरिक् आर्षी उष्णिक, निचृत् गायत्री, स्वराट् 


पङ्क्ति आर्ची उष्णिक, साम्नी त्रिष्टुप्, स्वराट् प्राजापत्या जगती, निचृत् आर्षी 


गायत्री, आर्षी गायत्री, आर्षी उष्णिक् भरिक् साम्नी बृही, निचृत् आर्षी बृहती,  
व्राजापत्या अनुष्टुप, भरिक् प्राजापत्या बृहती, प्राजापत्या बृहती, निचृत् 


अतिजगती, प्राजापत्या बृहती, भरिक् आर्षी गायत्री, स्वराट् प्राजापत्या बृहती, 


भरिक् आर्षी उष्णिक् निचृत गायत्री, भुरिक प्राजापत्या अनुष्टुप्, साम्नी  
उष्ण्कि, निचृत् आर्षी अनुष्टुप् भुरिक् आर्षी जगती, स्वराट् धृति, निचृत् आर्षी ं 


अनुष्टुप्, पुरोष्णिक् । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेजश्चिनोर्बाहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्याम् । आ ददे नार्यसी 
मह, रक्षसा ग्रीवा अपिकून्तामि । यवोसि यवयास्मद् द्रेषो 

त्वा पृथिव्यै त्वा शुन्धन्ताँल्लोका पितृषदनाः 
पितृषदनमसि ॥१॥ पहला 


हे अश्रि देवता ! सवितादेवसँगै रहेर हामी अश्चिनीकुमारहरूका पूषादेवताका 
हातबाट तिमीलाई स्वीकार गर्दछौँ । तिमी हाम्रा सहायक हौ । मौलो बालक सा 
खाडल खन्दा यज्ञमा बाधा हाल्ने राक्षसको घाँटी छिनाउँछौँ । हे यव ! दुर्भाग्य र 
शत्रुका समूहका दुःखबाट हामीलाई तिमी जोगाञ । हे डुम्रीका हाँगा ! द्युलोकलाई 
हर्षित गराउनका लागि, अन्तरिक्षलाई हर्षित गराउनका लागि र मूल भागको रूपमा 


४४ 


। 
 





रहेको पृथ्वीलाई प्रसन्न गर्नका लागि हामी तिमीलाई सफा गर्दछौँ । हे यजुष् ! यस 
जलले पितृको निवासस्थान शुद्ध होस् । हे कुश ! तिमी पितृका आवासस्थान हौँ । 
अग्रेणीरसि स्वावेशञ्उन्नेतृणामेतस्य वित्तादधि त्वा स्थास्यति देवस्त्वा सविता 
मध्वानक्तु सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्यः । द्यामग्रेणास्पृक्ष आन्तरिक्षे मद्द्धयेनाप्राः 
पुथिवीमुपरेणादु४,हीः ॥२॥ 
हे यञ्चका साधनहरू हो  तिमीहरू पहिलो पटक प्रयोग गरिने हौ र आफ्नो महान् 
दायित्व बुझेर समाजको नेतृत्व गर्ने सबै मानिसलाई सन्मार्गमा प्रेरित गर । संसारका 
अधिष्ठाता सविता देवताले तिमीहरूलाई मधुर र श्रेष्ठ फलदायक औषधीय गुणले 
सम्पन्न गराञन् । तिमीहरू आफ्ना सद्भावनाले द्युलोकको स्पर्श गर, सद्घिचारले 
अन्तरिक्ष भर र सत्कर्मले पृथ्वीलाई सुदृढ बनाओ । 
या ते धामान्युश्मसि गमद््द्धयै यत्र गावो भूरिशृङ्गाई अयासः । 
अत्राहतदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमव भारि भूरि । ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि 
रायस्पोषवनि पर्यूहामि । ब्रह्म दु४ह क्षत्र दृ४९हायुर्दु४१ह प्रजा दु, ह ॥२॥ 
हे यज्ञका सम्पूर्ण सामग्रीहरू हो ! सूर्यका रश्मिले प्रकाशित, सर्वव्यापक, सम्माननीय 
भगवान् विष्णुको परम धामजस्तै उत्तम धाममा पुग्ने रहर गर्दछौँ । हे यज्ञसामग्रीहरू हो! 
हामी तिमीहरूलाई ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य आदिका लागि बल र वैभव प्रदान गर्ने मान्दछौँ । 
त्यसैले तिमीहरू ब्रह्मनिष्ठलाई सद्ञ्ञानरूपी सम्पदा, क्षत्रियलाई पराक्रमरूपी सम्पदा र 
वैश्यलाई धनेऐश्वर्य प्रदा गरेर सबैको आयु र सङ्ख्या वृद्धि गराओ । 
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्न्य सखा ॥४॥ 
हे याजकहरू । सर्वव्यापक भगवान् विष्णुका सृष्टि सञ्चालनमा सम्बन्धित कार्यहरू 
ध्यानपूर्वक हेर । यसमा अनेकौँ किसिमका व्रत वा नियमहरूको दर्शन गर्न सकिन्छ । 
इन्द्रका योग्य मित्रहरूले त्यस्ता परम सत्ताको अनुकूल बनेर रहनुपर्दछ । 
तद्विष्णो परमं पदश९ सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चश्वुराततम् ॥५॥ 
जसरी सामान्य आँखाले आकाशमा रहेका सूर्यदेवतालाई सहजतापूर्वेक देख्न सकिन्छ 
उसै गरी विद्वान्हरूले आफ्ना ज्ञानचक्षुले विष्णुदेवताका श्रेष्ठ स्थानलाई पनि देख्छन् । 
परिवीरसि परि त्वा दैवीर्विशो व्ययन्ताँ परीमँ यजमान४९ रायो मनुष्याणाम् । 
दिवः सुनुरस्येष ते पृथिव्याँल्लोकञ्आारण्यस्ते पशुः ॥९॥ 
हे सर्वव्यापी यञ्ञदेवता । ज्ञानीजलका समूहले तिमीलाई सूर्यको दिव्य प्रकाशभँ 
कणकणमा निहित रहेको अनुभव गर्दछन् । समस्त पृथ्वी, वन र पशुप्राणीमा तिम्रो 
विस्तार छ । तिमी याजकहरूलाई सत्कर्मका मार्गबाट सबैतिरको वैभव परिपूर्ण रूपमा 
प्रदान गर । 
उपावीरस्युप देवान्दैवीर्विशः प्रागुरुशिजो वह्वितमान् । देव त्वष्टर्वसु रम हव्या 
ते स्वदन्ताम् ॥७॥ 
हे त्वष्टादेवता । तिमी आफ्ना अगाडि आएकाहरूको रक्षा गर्दछौ । श्रेष्ठ गुणले युक्त 
प्रजा, दिव्य गुणसम्पन्न, तेजस्वी समर्थ विद्वान्लाई तिमी प्राप्त हुन्छौ । तिमी साधनको 
सदुपयोग गर्दछौ । यस हव्य पदार्थले तिमीलाई सन्तुष्ट गरोस् । 


४५ 








रेवती रमद्ध्वम्बृहस्पते धारया वसूनि । क्रतस्य त्वा देवहवि  
प्रतिमुञ्चामि धर्षा मानुषः ॥८॥  
द्ान् पुरुषहरूले श्रेष्ठ यञ्चमा श्रेष्ठ हवि प्रदान गर्नका लागि बाँधेका ज 
७ उधालु पशुहरू मुक्त होछन् र दुध आदि ऐश्वर्य प्रदान गर्दै तिनीहरू 
आनन्दले रहून् तथा मानिसहरू पनि समर्थ होखन् । 
 देवस्यत्वा सवितुः प्रसवेजश्चिनोर्बाहुभ्यां पृष्णो हस्ताभ्याम् । अग्नीसोमाभ्य 
जुष्टं नियुनज्मि । त्वा माता मन्यतामनु पितानु भ्राता 
सगर्भ्योनु सखा सयूथ्यः । अग्नीषोमाभ्या त्वा जुष्टंप्रोक्षामि ॥९॥ 


तिम्रा मातापिता, भाइबन्धु र मित्रहरूले 


 अपा पेरुरस्यापो देवी स्वदन्तु स्वात्तै चित्सद्देवहविः । सन्ते प्राणो वातेन 
गच्छता४ समङ्गानि यजत्रैः सं यञ्चपतिराशिषा ॥१०॥ 
हे यज्ञसँग सम्बन्धित पशु ! तिमी जलको रक्षा गर्दछौ 


जीवन पूर्ण रूपमा 
करको ७०१ आ्राण शुद्ध वायुसँग सम्बद्ध होस् र तिमी यञ्गीय 
अनुशासनको पालनकर्ता होङ । 


घृतेनाक्त्कौ पशूँस्त्रायेथा४९ रेवति यजमाने प्रियं धाञ्ञाविश । 


वातेनास्य यज समस्य तन्वा भव । वर्षो 
वर्षीयसि यञ्चे यञ्चपति धा स्वाहा देवेभ्यो देवेभ्य 


हे यज्ञको भनका रूपमा रहेका स्तम्भ र हतियार । तिमीहरू घिउ आदि पदार्थ 
प्रदान गर्ने पशुको रक्षा गर । अन्तरिक्षबाट सबैको रक्षा गर्ने 


रक्षा गर । हे याजकहरू 
हो ! सबै किसिमका सुख प्रदान गर्ने यस महान् यज्ञमा 


दत्त श्रेष्ठ हविष्यान्नले आहृति 
प्रदान गर । त्यो आहुति देवताको सम्मानका लागि समर्पित गर्दै यञ्गीय अनुशासनको 
पालनकर्ता होओ । म 


माहिर्भूर्मा पृदाकुर्नमस्त आतानानर्वा प्रेहि । घरृतस्य कुल्या. उप व्रतस्य 
पथ्याञ्ञनु ॥१२्॥ 
सत्कर्मले सुख विस्तार गराउने हे यञ्चका साधनहरू 


हो ! सर्प आदि हिंस्रक प्राणीको 
जस्तो तिमीहरू क्रोधी र प्राणनाशक नहोओ । हे 


याजकहरू हो । निर्बाध रूपले 


प्रवाहित जलधाराको जस्तो तिमीहरू शाश्वत सत्यका मार्गमा चल, हामी तिमीहरूको. 


सम्मान गर्दछौँ । 


४६ 


छ... 





 देवीरापः शुद्धा वोड्द्व४ सुपरिविष्य देवेषु सुपरिविष्य वयं परिवेष्यरो 
भूयास्म ॥१३॥ 
जलको जस्तो सरस दिव्य गुणले सम्पन्न, स्वाभाविकतया शुद्ध हे देवीहरू हो! 
तिमीहरू देवताहरूका सन्तुष्टिका लागि उत्तम पात्रमा रहेको हृविष्यान्न ग्रहण गर । 
देवताहरूलाई आहुति दिँदै हामी पनि यस देवताकार्यमा संलग्न हुन्छौँ । 


वाच ते शुन्धामि प्राणं ते शुन्धामि चक्षुस्ते शुन्धामि श्रोत्रै ते शुन्धामि नाभिं ते 
शुन्धामि मेड ते शुन्धामि पायुं ते शुन्धामि चरित्राँस्ते शुन्धामि ॥१४॥ 
हे याजकहरू हो ! हामी तिम्रो प्राण, वाणी, दृष्टि, श्रोत्र, नाभी, जननेन्द्रिय, गुदा 
आदिको सफाइ गर्दछौँ र यसै अनुकूल तिम्रो चरित्रलाई पनि शुद्ध गराएर यञ्चका लागि 
अनुकूल गराउँछौँ । 
मनस्त आप्यायतां वाक्त आप्यायतां प्राणस्तञ्आप्यायतां चक्षुस्तञ्आप्यायता९ 
 श्रोत्रै तञ्आाप्यायताम् । यत्ते क्रूर यदास्थितं तत्तञ्आाप्यायतां निष्ट्यायतां तत्ते 
शुध्यतु शमहोभ्यः । ओषधे त्रायस्व स्वधिते मैन४१ हि४सीः ॥१५॥ 
हे याजकहरू हो  तिम्रा मन, वाणी र प्राणले उत्कर्ष प्राप्त गरुन् । तिम्रा नेत्र र कान 
कल्याणकारी शक्तिले युक्त होछन् । यञ्ञीय पशुको क्र्रता शान्त होस् र स्वाभाविकता 
स्थिर रहोस् । उसको आचरण सधैँ सुखदायी होस् । हे औषधि ! यिनको रक्षा गर र 
यिनलाई नष्ट हुनबाट जोगार । 
रक्षसा भागोसि निरस्त४ रक्षञ्डदमहश, रक्षोभि तिष्ठामीदमहश९ रक्षोव बाध 
इदमहश रक्षोधमं तमो नयामि । घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्णुवाथां वायो वे 
स्तोकानामग्निराज्यस्य वेतु स्वाहा स्वाहाकृतेक उदध्वनभसं मारुत॑ 
गच्छतम् ॥१६॥ 
हे काम नलाग्ने झारपातहरू हो ! तिमीहरू विनाकारी तत्त्व नै हौ । त्यसैले 
तिमीहरूलाई पर हटाउने गर्दछन् । तिमीहरू दुष्ट स्वभावका भएकाले उम्रन नदिएर 
उन्मूलन गर्नतिर सबै लाग्दछन् । व्यवहारका सानाठुला सबै कुरा बुझेका हे याजकहरू 
हो । तिमीहरूले दिएका अर्घ्यका जलले पृथ्वी र द्युलोक भरिपूर्ण होस् । तिमीहरूले 
समर्पित गरेको घिउ आदिको हृविष्यान्न अग्निले प्राप्त गरुन् र वायुका रूपमा 
आकाशमा भरिपूर्ण होस् । 
इदमापः प्रवहतावद्य च मल च यत् । यच्चाभिदुद्रीहानुर्त यच्च शेपे 
अभीरुणम् । आपो मा तस्मादेनसः पवमानश्च मुज्चतु ॥०। 
हेजलदेवता । तिमी शरीरमा भएको मल र विकार हटाएझैँ याजकलाई रिसडाहा गर्ने, 
असत्य बोल्ने, ढाँट्नेछल्ने, दोषारोपण गर्ने जस्ता निन्दनीय कर्म गर्ने र त्यस्ता 
कर्महरूलाई दोषका रूपमा हटाइदेछ । जल वायुले आफ्नो पवित्र प्रवाहले हामीलाई 
यञ्चीय प्रयोजन पूरा गर्ने अनुरूप भइदिउन् । 


शु 





सन्ते मनो मनसा सं प्राणः प्राणेन गच्छताम् । रेडस्यग्निष्ठवा श्रीणात्वापस्त्व 

समरिणन्न्वातस्य त्वाद् ध्राज्यै पृष्णो र४,ह्ृया उष्मणो व्यथिषत् प्रयुतं द्वेषः ॥१८॥ 
हे याजक ! तिम्रो मन, विराट् मनस्तत्त्व र प्राण दिव्यताले युक्त होङन् । हे अन्न आदि 
उपभोग्य वस्तु हो ! तिमीहरू आस्वादनयोग्य छौ । तिमीहरूलाई अग्निले कीर्तिमान 
गराखन् । तिमीहरू जलले युक्त होओ, वायुको गति र सूर्यको प्रचण्ड ञर्जाले परिपक्व 
होओ र तिमीहरूको विकार नाश होस् । 

 घृतं घृतपावानः पिबत वसां वसापावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा । 
दिशः प्रदिशञ्ञादिशो विदिशण्उद्दिशो दिग्भ्यः स्वाहा ॥१९॥ . 


 


हे घिउ आदि चिल्लो पदार्थ सेवन गर्ने पुरुषहरू हो । तिमीहरू आफूले रुचाएका 


वस्तुको सेवन गर । हे चिल्लो पदार्थ । तिमी अन्तरिक्षका लागि हविका रूपमा 


चिनिएका छौ, हामी आहुति दिन्छौँ । सबै दिशाउपदिशा, अगाडिपछाडि र माथितलर 


शत्रुका दिशाहरूलाई पनि हामी आहुति प्रदान गर्दछौँ । 


ऐन्द्रः प्राणो७ अङ्गेशअङ्गे निदीध्यदैन्द्रञ्डदानो अङ्गे अङ्गे निधीतः । देव 


त्वष्टर्भूर ते ससमेतु सलक्ष्मा यद्विषुरूप॑ भवाति । देवत्रा यन्तमवसे 
सखायोनु त्वा माता पितरो मदन्तु ॥२०॥ 


हे त्वष्टदेवता ! प्राण र उदानका रूपमा रहेर इन्द्रका शक्तिले अङ्गप्रत्यङ्गको सुरक्षा 


गर्दछ । तिमीले सबै खालका असमानताहरू हटाएर एकरूपता प्रदान गर । देवत्वको 


अनुगमन गर्ने तिम्रा मित्र, सहयोगी र मातापिताले तिम्रा यस उत्कृष्ट कर्मको समर्थन 
गरुन्, कसैले विरोध नगरुन् । 


समुददङ्गच्छ स्वाहान्तरिक्षङ्गच्छ स्वाहा देव४सवितारङ्गच्छ स्वाहा मित्रावरुणी गच्छ 
स्वाहाहोरात्रे गच्छ स्वाहा छन्दा४,सि गच्छ स्वाहादद्यावापृथिवी गच्छ स्वाहा यज्चङ्गच्छ 
स्वाहा सोमङ्गच्छ स्वाहा दिव्यन्नभो गच्छ स्वाहागिनि वैश्वानरङ्गच्छ स्वाहा मनो मे. 


हार्द्रियच्छ दिवं ते धूमो गच्छतु स्व्ज्योतिः पुथिवीं भस्मनाप॒ण स्वाहा ॥२१॥ 


हे हवि ! तिमी स्थूल, सूक्ष्म र कारण भेदले याजकहरूको भावनाद्वारा सुसमृद्ध हुँदै. 
सिन्धुदेखि पृथ्वी, अन्तरिक्ष र पृथ्वी एवं द्युलोकसम्म आफैँ विस्तृत होङ । त्यसका 
साथै यस संसारका उत्पादक सवितादेवता, मित्र, वरुण, सोम, वैश्वानर अग्नि, दिन,  
रात्रि, छन्द, यञ्च आदि समस्त देवशक्तिलाई सन्तुष्ट गरा । आफ्नो धुवाँ र वायुका 
रूपमा रहेको अर्जाद्वारा द्युलोकलाई, प्रकाशद्वारा अन्तरिक्षलाई र भस्मले पृथ्वीलाई 


परिपूर्ण गराङ । सत्कर्म गर्नका लागि हाम्रा अन्तःकरणलाई दिव्य प्रेरणा प्रदान गर । 


माञ्पो मौषधीर्हिष, सीर्धाम्नो धाम्नो राजँस्ततो वरुणो नो मुञ्च। 
यदाह्ुरघ्न्याण्इति वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्च । सुमित्रिया न आफ. 


ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योञस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥र२॥ 


हे यज्ञको साधनका रूपमा रहेका छेकबारहरू हो । तिमीहरू औषधि तथा जललार 


नष्ट हुन नदिई यथास्थानमा सुरक्षित रहन देओ । हे वरुणदेवता ! तिम्रो प्रवाह हाम्री 


निम्ति मित्रभैँ सुखदायी होस् । हामी गाई आदि अवध्य प्राणीको हिँसा नगरौँ र 


थर 





 १ 


पापबाट मुक्त रहन सकाँ । जुन दुराचारीहरूप्रति हाम्रो भाव शत्रुताको छ अथवा जो 


शत्रुताको भावले रिसडाहा गर्दछन् तिनीहरूप्रति तिमी कठोर व्यवहार गर र 
तिनलाई नष्ट गरिदेछ । 


हविष्मतीरिमाञ आपोहविष्माँ आ विवासति । हविष्मान् देवो अध्वरो 
हविष्माँ२ अस्तु सूर्यः ॥२३॥ 


अघिल्लै दिन नदीबाट ल्याएर सोमयञज्ञका लागि राखिएको हे वसतीवरी नामका 
जल ! तिमी निरन्तर अन्न रस आदि उपपन्न गर्दै यञ्चका कार्यमा सहयोग गर । हाम्रो 
यञ्च उत्तम किसिमका हविले सम्पन्न भएर निरन्तर सद्गुण विकास गर्ने खालको 


होस् । सूर्यदेवताले पनि यजमानलाई पुण्यरूपी फल प्रदान गर्नका लागि हवि 
स्वीकार गरुन् । 


अग्नेर्वोपन्नगृहस्य सदसि सादयामोन्द्राग्न्योर्भागधेयी स्थ मित्रावरुणयोर्भागधेयी 
स्थ विश्वेषषा देवानाँ भागधेयी स्थ । अमूर्याञ्उप सूर्ये याभिर्वा सूर्य सह । ता नो 
हिन्वन्त्वद्ध्वरम् ॥२४॥ 
हे यज्ञको तयारीमा राखिएका जल ! हामी तिमीलाई यञ्चाग्निका नजिकै पुच्याउँछौँ । 
उनले इन्द्र, अग्नि, मित्र, वरुण आदि सबै देवताहरूसम्म उनीहरूको यज्ञभाग 
पुन्याइदिन्छन् । सूर्यको किरणले बाफका रूपमा उडेको जल धेरै दिनसम्म सूर्यसँगै 
रहेको हुन्छ । त्यस जलले हाम्रो यञ्च सफल गराइदेओस् । 
हुदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्याय त्वा । डदरध्वमिममध्वरं दिवि देवेषु होत्रा 
यच्छ ॥२५॥ 
सोमले मन अन्तःकरण, सूर्य र द्युलोकको सन्तुष्टिका लागि तिमी यस यज्ञलाई सफल 
बनाइदिङन् र होताहरूलाई देवताका दिव्यलोकसम्म पुग्याइदिछन् । 
सोम राजन् विश्वास्त्वं  प्रजाष्ठपावरोह विश्वास्त्वा प्रजा उपावरोहन्तु । 
शुणोत्वग्निः समिधा हवं मे शुण्वन्त्वापो धिषणाश् देवीः । श्रोता ग्रावाणो 
विदुषो न यज्ञथ, शुणोतु देवः सविता हवं मे स्वाहा ॥२६॥ 
हे सोम । सबै याजकहरूले तिमीप्रति अनुकूल व्यवहार गरुन् र तिमी पनि सबैप्रति 
पिताको जस्तै अनुग्रहपूर्वक व्यवहार गर । प्रज्वलित अग्नि, दिव्य जल, ज्ञानीजन र 
संसारका उत्पादक सवितादेवताले हाम्रो स्तुति ध्यानपूर्वक सुनून् भनेर ने हामी यो 
आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
देवीरापो अपां नपादद्यो वञ्ञर्मिहविष्यष्इन्द्रियावान् मदिन्तमः । त॑ देवेभ्यो 
देवत्रा दत्त शुक्रपेभ्यो येषां भाग स्थ स्वाहा ॥२७॥ 
हे दिव्य जल । लहरका रूपमा सधैँ माथि उठाउने, हवन गर्न योग्य, इन्द्रियशक्ति 
बढाउने र आनन्दवर्ड्धक प्रवाह तिमीसित छ । देवता, विद्वान् र प्राणपर्जन्यका 
माध्यमबाट पराक्रम बढाउनेहरूलाई त्यो लहर समर्पित गर । त्यसको एक भागमा 
तिम्रो पनि सुनिश्चित अधिकार रहेको छ । 


४९ 


कार्षिरसि समुदद्वस्य त्वा क्षित्याष उन्नयामि । समापो अदृद्धिरग्मत 
समोषधीभिरोषधीः ॥२८॥ 
समुद्रसम्मको भूमि उर्वर होस् भनेर नै तिमीलाई माथि उठाइएको हो । प्राणरूपी 
पर्जन्यका रूपमा बर्सिएका पानीले औषधिहरू उत्पन्न हुन्छन् । लोकहितका लागि 
कृषिकार्यका रूपमा यस्तो यञ्चको प्रक्रिया निरन्तर चलिरहन्छ । 


यमग्ने पृत्सु मर्त्यमवा वाजेषु यं जुना । स यन्ता शश्वतीरिषः स्वाहा ॥६.२९॥ 
हे अग्निदेवता ! जीवन सङ्ग्राममा जुन पुरुषहरूलाई तिमी प्रेरित गर्दछौ, तिनीहरूको 
रक्षा पनि स्वयं नै गर्दछौ । त्यसका साथै उनीहरूलाई पोषक अन्न पनि आपूर्ति गर्दछौँ । 


देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्यां पृष्णो हस्ताभ्याम् । आ ददे रावासि 
गभीरमिममध्वरङ्कृधीन्द्राय सुषूतमम् । उत्तमेन पविनोर्जस्वन्त मधुमन्त 
पयस्वन्त निग्राभ्या स्थ देवश्रुतस्तर्पयत मा मनो मे ॥३०॥ 


हे यञ्चका साधनहरू हो ! हामी याजकहरू तिमीलाई सूर्योदयका समयमा 


फिर 





अश्चिनीकुमारहरू र पूषादेवताका हातबाट ग्रहण गर्दछौँ । तिमीहरू इच्छा पूरा गराउने  


हौँ । इन्द्रदेवताको सन्तुष्टिका लागि यस विशाल यज्ञलाई शक्तिसामर्थ्य, मधुर रसर 


पोषक पदार्थहरूले परिपूर्ण गराओ । तिमीहरू उचित किसिमले दव्य ग्रहण गरेर. 


हामीलाई सन्तुष्ट गराओ । 


मनोमे तर्पयत वाचम्मे तर्पयत प्राणम्मे तर्पयत चक्कुर्मे तर्पयतशश्रोत्रम्मे 
तर्पयतात्मानम्मे तर्पयत प्रजाम्मे तर्पयत पशुन्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणामेमा 


वितृषन् ॥३१॥ 


हे यज्ञका लागि तयार गरिएका जलराशि ! तिमीले आफ्ना दिव्य गुणले हाम्रो मन, 


वाणी र प्राणलाई सन्तुष्ट गरा । तिमीले हाम्रा आँखा, कान र आत्मालाई सन्तुष्टि 
प्रदान गर । हाम्रा सन्तान, सेवक र घरपालुवा पशुधनलाई सन्तुष्ट गराङ । हाम्रा 
सहयोगीहरू तिम्रा अभावका कारण कहिल्यै प्यासा रहनुनपरोस् । 
इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवत इन्द्राय त्वादित्यवत इन्द्राय त्वाभिमातिगघ्ने । 
श्येनाय त्वा सोमभूतेग्नये त्वा रायस्पोषदे ॥३२॥ 
हे सोम ! सूर्यजस्तै तेजस्वी भएर शत्रुलाई दुःख दिँदै तिनीहरूको विनाश गर्ने, सोमरस 
पान गर्नका लागि बाजपक्षीझैँ झम्टिने र ऐश्वर्यशालीहरूमा अग्रगण्य इन्द्रदेवताका 
सन्तुष्टिका लागि तिमीलाई हामी स्वीकार गर्दछौँ । 
यत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत्पृथिव्याँ यदुरावन्तरिक्षे । तेनास्मै यजमानायोरु रयि 
कृदध्यघधि दात्रे वोचः ॥३२॥ 
पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकसम्म फैलिएका हे दिव्य सोम ! तिमी लोकहितका लागि 
सत्कर्ममा लागेका याजकहरूलाई सहायता गर । 


० 


नजिक भाइमहरमन्याकतलनमाकरमाकमकममणान्समहकाममकमाडाकहरूमकाररलवआानरममाकाकहमाकामताकरकमाकक 





श्वात्रा स्त्थ व्वृत्रतुरो राधोगूर्ताञ्अमृतस्य पलीः । ता देवीर्देवत्रेम यञ्ं 
नयतोपहूताः सोमस्य पिबत ॥३४॥ 


सोमरूपी अमृतको रक्षा गर्ने देवशक्तिहरू हो । तिमीहरू कल्याणकारी छौं । 
वृत्ररूपी विकृतिहरू मासेर सोमको पोषण गर्ने र धन प्रदायक होओ । तिमीहरू यस 
यज्ञको नेतृत्व गर्दै सोमरस पान गर । 


मा भेर्म्मा सं विक्थाउर्ज धत्स्व धिषणे वीड्वी सती वीडयेथामूजँ दधाथाम् 
पाप्मा हतो न सोमः ॥३५॥ 


हे सोम । रस निकाल्दाखेरि ढुङ्गाका प्रहार पर्दा तिमी त्यसबाट भयभीत र विचलित 
नहोङ । चन्द्रमाको जस्तै आनन्द प्रदान गर्ने, आकाश र पृथ्वीजस्तै शक्तिसामर्थ्यले 
युक्त भएर तिमीले सबैका दोष दूर गराङ । 
प्रागपागुदगधराक्सर्वतस्त्वा दिशश्ञआा धावन्तु। अम्ब निप्पर 
समरीविदाम् ॥३६॥ 


हेसोम ! तिमी पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण आदि सबै दिशाबाट आफ्नो अंश प्राप्त गरेर 
यञ्चशालामा आठ । हे धर्तीमाता ! आफ्ना अंशले सोमलाई पूर्णता प्रदान गर । यस 
यञ्चलाई सबेले राम्ररी जान्न सकून् । 


त्वमङ्ग प्र शथ्,सिषो देवः शविष्ठ मर्त्यम् । न त्वदन्यो मघवतन्नस्ति मरडितिन्द्र 
ब्रवीमि ते वचः ॥६.३७॥ 


हे प्रशंसनीय बलवान् इन्द्रदेवता ! तिमी आफ्ना तेजले तेजस्वी भएर साधकको प्रशंसा 
गर्दछै । हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेवता ! सुख प्रदान गर्ने तिमीबाहेक अन्य कोही पनि छैन 
भनेर तिम्रै वचनका आधारमा हामी भन्दछौँ । त्यसैले हामी सबैले तिम्रै स्तवन 
गरिरहेका छौँ । 

॥इति षष्ठोञ्ध्याय ॥ 

॥ छैटौँ अध्याय सकियो॥ 


५१ 


कि 


  
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वताजसनेयिं गाध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ सप्तमोञ्ध्याय॥ 
।॥सातौँ अध्याय॥ 
क्राषि गोतम, वसिष्ठ, मधुच्छन्दा, गृत्समद, त्रसदस्यु, मेधातिथि, अवत्सार काश्य 
वेन, परुच्छेप, भरद्वाज, देवश्रवा, विश्वामित्र, त्रिशोक, वत्स, प्रस्कण्व, कुत 
आङ्गिरसं, अगस्त्य । 
देवता प्राण, लिङ्गोक्त, सोम, उपांशु, देवगण, सोमाँशु, ग्रह, उपांशुसवन, इन्द्र, म 
देवगण, ग्रह, वायु, इन्द्रवायु, मित्रावरुण, अश्चिनीकुमार, विश्वेदेवा, शुक्र 
आभिचारिक, शकल, सोम, इन्द्र, वेन, शुक्र मन्थी, दक्षिणोत्तरवेदिक 
श्रोणीमन्थी, आग्रयण, ग्रह वैश्वानर, ध्रुव, चात्वाल, उपाँशुसवन, प्रजापति 
इन्द्रामरुत्, महेन्द्र, सूर्य, अग्नि, दक्षिणा । 
छन्द निचृत् आर्षी अनुष्टुप्, निचृत् आर्षी पङ्क्ति विराट् ब्राह्मी जगती आर्षी उष्ण 
आर्षी पङ्क्ति, भुरिक त्रिष्टुप, निचृत् जगती, आर्षी गायत्री, आर्षी स्वर 
गायत्री, आर्षी गायत्री, आसुरी गायत्री, ब्राह्मी बृहती, ब्राह्मी उष्णिक, निच 
आर्षी जगती, पङ्क्ति, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप्, प्राजापत्या गायत्री, विराट् जगत! 
निचृत् ब्राह्मी अनुष्टुप्, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप्, साम्नी गायत्री, स्वराट् ग्राह्य 
त्रिष्टुप, निचुत् त्रिष्टुप्, प्राजापत्या गायत्री, भुरिक् आर्षी पङ्क्ति, निचृत् आप 
जगती, स्वराट् ब्राल्ली त्रिष्टुप, याजुषी जगती, विराट् ब्राह्ली त्रिष्टुप्, अनुष् 
प्राजापत्या अनुष्टुप्, स्वराट् साम्नी अनुष्टुप, भुरिक् आर्ची गायत्री, भुरिक् साम 
अनुष्टुप्, आर्षी त्रिष्टुप, याजुषी अनुष्टुप्, विराट् आर्षी बृहती, स्वराट् ग्रह 
बृहती, आसुरी अनुष्टुप, आसुरी, उष्णिक, साम्नी गायत्री, आसुरी गाग्री 
ब्राह्मी बृहती, आर्ची पङ्क्ति, भुरिक् साम्नी पङ्क्ति, साम्नी गायत्री, आएु॥ 
अनुष्टुप्, याजुषी पङ्क्ति, आसुरी उष्णिक्, आर्षी गायत्री, आर्ची उष्णिक, आप 
गायत्री, निचृत् आर्षी उष्णिक्, आर्षी, त्रिष्टुप् विराट् आर्ची पङ्क्ति, विर 
आर्षी त्रिष्टुप, विराट् आर्ची पङ्क्ति, साम्नी उष्णिक, निचृत् आर्षी त्रि। 
विराट आर्ची पङ्क्ति, भुरिक् पङ्क्ति, साम्नी त्रिष्टुपू, आर्षी गायत्री, विर 
आर्षी गायत्री, भुरिक आर्षी गायत्री, भुरिक् आर्षी त्रिष्टुप्, विराट् जगती, भुर्छि 
प्राजापत्या जगती, स्वराट् प्राजापत्या जगती, निचृत् आर्ची जगती, 
जगती । 
वाचस्पतये पवस्व वृष्णोञ्अ४शुभ्यां गभस्तिपूतः । देवो देवेभ्यः पवस्व येषां भागोसि ॥ तन 
सबै किसिमका सुख प्रदान गर्ने, उत्तम गुणले सम्पन्न हे दिव्य सोम ! सूर्यका ररि ? 
माध्यमबाट वाचस्पति आदि देवताहरूको सन्तुष्टिका लागि तिमी पवित्रता प्राप्त । 
तिमी जुनजुन देवताका अंश हौ, तिनीहरूलाई सन्तुष्ट गरा । 


५२ 








मधुमतीर्न इषस्कृधि यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहा 
 स्वाहोर्वन्तरिक्षमन्वेमि स्वाङ्कृतोसि ॥२॥  
कहिल्य विनाश नहुने हे दिव्य सोम .! तिमी हाम्रो आहार मधुर रस आदि तत्त्वले 
परिपूर्ण गरार । तिम्रो जाग्रत स्वरूपका लागि हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । यो 
आहुति अनन्त अन्तरिक्षमा विस्तृत रूपमा फैलियोस् । 
स्वाङकृतोसि विश्वेभ्यष्इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यो मनस्त्वाष्ट स्वाहा त्वा 
सुभव सूर्याय देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यो देवा४१शो यस्मै त्वेडे तत्सत्यमुपरिप्लुता 
भङ्गेन हतोसौ फट् प्राणाय त्वा व्यानाय त्वा ॥३॥ 
हे उत्तम जन्म पाएका सुभव ! पृथ्वी र. द्युलोकमा रहने सबै प्राणी र इन्द्रियको 
कल्याणका लागि तिमी स्वयं प्रकाशित भएका छौ । हे पवित्र मन भएका उपांशु 
नामका पात्र  तिमीलाई सूर्यदेवताको किरणजस्तै प्रकाशित छै र देवता तथा 
मानिसको सन्तुष्टिका लागि नियुक्त गरिएको छ । हे तेजस्वी देवताहरू हो  तिमीहरू 
मर्यादा उल्लङ्घन गर्ने दुराचारीको चाँडै नाश गराओ । तिमीहरू आफ्नै सत्य 
आचरणका कारण प्रशंसनीय छौ । प्राण र व्यान नामका वायुले शरीर सञ्चालन गरेझैँ 
यञ्च सञ्चालनका लागि तिमीहरूलाई नियुक्त गरिएको छ । 
उपयामगृहीतोस्यन्तर्यच्छमघवन् पाहि सोमम् । उरुष्य रायञ्एषो यजस्व ॥४॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवता । यज्ञका लागि नियमअनुसार ग्रहण गरिएका यस कलशमा 
रहेको सोमरस तिमी स्वीकार गर र उपयाम नामका पात्रमा स्थापित सोमको रक्षा गर । 
याजकहरूलाई शत्रुबाट रक्षा गर्दै अपार धनवैभव प्रदान गर । 
अन्तस्ते द्यावापृथिवी दधाम्यन्तर्दधाम्युर्वन्तरिक्षम् । सञूर्देवेभिरवरैः 
 परैश्चान्तर्यामे मघवन् मादयस्व ॥५॥ 
हे इन्द्रदेवता ! पृथ्वी, द्युलोक र अनन्त अन्तरिक्षमा तिम्रो विस्तार रहेको छ । तिम्रा नजिकै 
स्वर्गमा रहेका देवता र पर रहेका याजकहरूलाई समान रूपले तिमी आनन्द प्रदान गर । 
स्वाङ्कृतोसि विश्वेभ्यञ्डन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यो मनस्त्वाष्टु स्वाहा त्वा 
सुभव सूर्याय देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यञ्डदानाय त्वा ॥६॥ 
हे उत्तम जन्म पाएका सुभव ! पृथ्वी र द्युलोकमा रहने सबै प्राणी र इन्द्रियको 
कल्याणका लागि तिमी स्वयं प्रकाशित भएका छौ । हे पवित्र मन भएका उपांशु 
नामका पात्र । तिमीलाई सूर्यदेवताको किरणजस्तै प्रकाशित छौ र देवता तथा 
मानिसको सन्तुष्टिका लागि नियुक्त गरिएको छ । उदान नामका वायुले शरीर 
सञ्चालन गरेझैँ यज्ञ सञ्चालनका लागि तिमीहरूलाई नियुक्त गरिएको छ । 
आ वायो भूष शुचिपा उप नः सहस्र ते नियुतो विश्ववार । उपो ते अन्धो 
मदद्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयम् वायवे त्वा ॥७॥  पनत 
हे पवित्रत विस्तार गर्ने वायुदेवता ! तिमी अनन्त गुणका आश्रय हा । हाम्रा जीवनलाई 
सद्गुणले विभूषित गराङ । तिम्रा लागि तृप्तिकारक श्रेष्ठ ०५७७१४ नामको आहार 
हामी समर्पित गर्दछौँ । तिमीले यस्तो सोमरस पहिले पनि पान गरेका छौँ । हे सोम ! 
वायुदेवताका लागि हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 


५२ 








की 


इन्द्रवायूषछ इमे सुता उप प्रयोभिरागतम् । इन्दवो वामुशन्ति हि 
उपयामगृहीतोसि वायवञ्इन्द्रवायुभ्यां त्वैष ते योनिः सजोषोभ्यां त्वा ॥८॥ 


हे इन्द्रदेवता ! हे वायुदेवता ! यो सोमरस तिमीहरूकै लागि पेलेर र निचोरेर तया 

गरीकन राखिएको हो । तिमीहरू अन्न आदि पदार्थ आफूसित लिएर यहाँ आइदेओ, 

किनभने यस सोमरसले तिमीहरू दुवैलाई खोजिरहेको छ । 
अर्य वा मित्रावरुणा सुतः सोम क्रतावृधा । ममेदिह श्रुतश हवम्  
उपयामगृहीतोसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा ॥९॥ 


सत्यलाई विस्तार गराउने हे मित्र र वरुणदेवताहरू हो ! तिमीहरूको तृप्तिका लागि 
सोमरस प्रस्तुत गरेका छौँ । तिमीहरू यञ्चशालामा आओ, हामी तिमीहरूलाई आहवान 
गर्दछौँ । हे सोम देवता ! उपयाम नामका पात्रामा इन्द्र र वरुणदेवताका लागि 
तिमीलाई हामीले नियमपूर्वक तयार गरेका छौँ । हामी उनीहरूकै लागि तिमीलाई 
समर्पित गर्दछौँ । 
राया वयथ, ससवा९सो मदेम हव्येन देवा यवसेन गावः । तां धेनु मित्रावरुणा 
युवं नो विश्वाहा धत्तमनपस्फुरन्तीमेष ते योनिर्त्रातायुभ्यां त्वा ॥१०॥ 
सत्यको विस्तार गर्ने हे मित्र र वरुणदेव हो ! पलायन नगर्ने किसिमका गाईहरू हामी 
यजमानलाई प्रदान गर । त्यस्ता किसिमका गाईहरू भएपछि हामी सम्पत्तिवान् हुन 
सक्नेछौँ र घाँस पाएर गाई अथवा हवि पाएर देवता खुसी भए१झैँ हामी खुसी हुनेछौँ । 
सत्य र यज्ञको विस्तारका लागि तिमीहरू यञ्चशालामा आएर सुनिश्चित आसनमा 
विराजमान होओ । 


या वा कशा मधुमत्यश्चिना सूनृतावती । तया यै मिमिक्षतम् । 
उपयामगृहीतोस्यश्चिभ्यां त्वैष ते योनिर्माध्दीब्भ्यान्त्वा ॥११॥ 


हे अश्चिनीकुमारहरू ! तिमीहरूको वाणी मधुर र सत्यवचनयुक्त छ । त्यसबाट यञ्चको 
सेचन गर्ने कृपा गर । हे उपांशु नामका यञज्ञपात्र ! मधुरताका लागि प्रसिद्ध हुनाले 
अश्चिनीकुमारको खुसीका लागि हामी नियमअनुसार तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । तिमी 
यस यञ्ञशशालामा नियमअनुसार सुनिश्चित आसनमा विराजमान होङ । 

त॑ प्रलथा पूर्वथा विश्वथेमथा ज्येष्ठताति बर्हिषद४ स्वर्विदम् । प्रतीचीनं वृजन 

दोहसे धुनिमाशुं जयन्तमनु यासु वर्धसे । उपयामगृहीतोसि शण्डाय त्वैष ते. 

योनिर्वीरता पाह्ययपमृष्ट शण्डो देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्वनाधृष्यसि ॥१२॥ 
पोषक तत्त्वले युक्त, तृप्तिदायक सोमरस बारम्बार पान गरेर, यज्ञशालाको सर्वोच्च 
स्थानमा विराजमान हुने हे इन्द्रदेवता ! तिमी शत्रुलाई भयभीत गराउने, प्राचीन  
क्रपिहरूलाई झैँ याजकलाई वाञ्छित वैभवका रूपमा यज्ञको फल प्रदान गर्दछौ कि 
हामी तिम्रो वन्दना गर्दछौँ । हे उपांशु ग्रह ! तिमीलाई देवताहरूका लागि हामीले 
नियमअनुसार ग्रहण गरेका छौँ । सोमरस पान गर्ने देवताहरूले तिमीलाई प्राप्त गरेर  
याजकहरूको शक्ति तथा सामर्थ्य वृद्धि गरुन् । 


५४ 








सुवीरो वीरान् प्रजनयन्परीह्मयभि रायस्पोषेण यजमानम् । सञ्जग्मानो दिवा 

पृथिव्या शुक्र शुक्रशोचिषा निरस्तः शण्डः शुक्रस्याधिष्ठानमसि ॥१३॥ 
सूर्यको जस्तै तेजस्विताले पृथ्वी र द्युलोकलाई प्रकाशित गर्ने हे ग्रहहरू हो । तिमीहरू 
याजकको पराक्रम वृद्धि गराउँदै उनीहरूलाई वैभव प्रदान गर । तिमीहरू दुष्टता 
हटाउने र कल्याणकारी पराक्रमलाई आश्रय दिएर बढाउने काम गर्दछौ । 

अच्छित्रस्य ते देव सोम सुवीर्यस्य रायस्पोषस्य ददितारः स्याम । सा प्रथमा 

संस्कृतिर्विश्ववारा स प्रथमो वरुणो मित्रो अग्नि ॥१४॥ 
अनन्त शक्तिले सम्पन्न अक्षय ऐश्वर्यवान् हे सोमदेवता ! तिप्रा अनुग्रहले हामी 
याजकहरू सधैँ देवताका लागि हवि प्रदान गर्ने सत्कर्म गरौँ । यो विश्व मानवसमुहले 
स्वीकार गर्न योग्य सबैभन्दा पहिलो र सर्वोत्कृष्ट संस्कृति हो । संस्कारित सोमदेव नै 
वरुण, मित्र र अग्नि आदि देवताहरूमा अग्रणी हुन् । 

स प्रथमो बृहस्पतिश्च्चिकित्वाँस्तस्माञ्इन्द्राय सुतमा जुहोत स्वाहा । तृम्पन्तु 

होत्रा मद्ध्द्वोयाः स्विष्य याः सुप्रीताः सुहुता यत्स्वाहायाडग्नीत् ॥१५॥ 
सर्वश्रेष्ठ विद्वान्, मेधावी इन्द्रदेवताका लागि सोमरस अर्पित गरौँ । होताहरू उनलाई 
मधुर हविष्यान्न प्रदान गरेर सन्तुष्ट गराञन् । सोमरस नामको वाञ्छित आहारले तृप्त 
हुन चाहने देवताहरू यञ्ञाग्निका नजिकै पुगून् । 

 अरयं वेनश्चोदयत्यृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने । इममपा४ सङ्गमे 

सूर्यस्य शिशु न विप्रा मतिभी रिहन्ति । उपयामगृहीतोसि मर्क्काय त्वा ॥१६॥ 
परम तेजस्वी देवताले अन्तरिक्षबाट जल प्राप्त गरेर त्यही जल वर्षाका रूपमा उपलब्ध 
गराउँछन् । जलका रूपमा पाएको त्यस अनुदानलाई पुत्र जन्मेको जस्तै सुखद रूपमा 
पाएपछि विद्वान्हरूले विभिन्न किसिमका स्तोत्रले सूर्यदेवताको वन्दना गर्दछन् । हे 
सोमदेवता  शुक्रको पुत्र मर्क नामका असुरको विनाश गर्नका लागि तिमीलाई 
५ नियमअनुसार ग्रहण गरिएको छ । 

मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता। आ यः 

शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशँ गभस्तावेष ते योनि प्रजा पाद्ययपमृष्टे 

मर्क्को केचास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्त्वनाधृष्यसि ॥१७॥ 
सधैँभरि सत्कर्म गर्नमा लागेका ज्ञानीहरूले जुन सोमयागमा मन लगाएर सहभागी हुने 
गरेका छन्, ती यञ्बाट प्राप्त हुने सोमरसलाई पौष्टिक आहारका रूपमा ग्रहण 
गर्दछन् । हे मन्थी नामका ग्रह ! शत्रुलाई विनाश गर्दै सन्तानहरूका साथै 
याजकहरूको सुरक्षा गर्ने कर्तव्य तिमी निर्वाह गर । तिमी निर्भय हुँदै देवताहरूलाई 
प्राप्त गर । 

सुप्रजाः प्रजा प्रजनयन् परीह्मयभि रायस्पोषेण यजमानम् । सञ्जग्मानो दिवा 

पृथिव्या मन्थी मन्थीशोचिषा निरस्तो मर्क्को मन्थिनोधिष्ठानमसि ॥१०८॥ 
मन्थन कार्यमा लाग्ने हे मन्थी ! तिमी उत्तम सन्तति भएका यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान 
गर्दै सत्कर्ममा प्रेरित गर । सूर्य र पृथ्वीजस्तै विचारशील साधकका जीवनमा तिमी 
सद्गुणको विकास गरा । महान् दुःखदायी असुरहरू प्र । तेजका प्रभावले भागून् । 


५५ 





बै. 


ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामद्ध्येकादश स्थ । अप्सुक्षितो महिनैकादश 
स्थ ते देवासो यज्ञमिमं जुषध्वम् ॥१९॥ त हन 
हे देवताहरू हो ! तिमीहरू पृथ्वी, अन्तरिक्ष र देवलोक यी तीनै लोकमा 
एघारएघारको सङ्ख्यामा छौ । हे देवताहरू  तिमीहरू सबै आहुतिहरू ग्रहण गर । 
उपयामगृहीतोस्याग्रयणोसि स्वाग्रयणः । पाहियजँ पाहि यञ्ञपति 
विष्णुस्त्वामिन्द्रियेण पातु विष्णु त्वं पाद्मयभि सवनानि पाहि ॥२०॥ 
हे सर्वप्रथम ग्रहण गरिने आग्रयण ग्रह । तिमीलाई यञ्चका निम्ति सर्वप्रथम बोलाइएको 
र स्थापित गरिएको छ । यस यज्ञ र यजमानको रक्षा गरेर उनलाई उन्नति गराउ  
यञ्ञका अधिष्ठाता विष्णुदेवताले तिम्रो रक्षा गरुन् र तिमी उनको रक्षा गर । तिमी 
बिहान, दिउँसो र साँझ तीनै वटा यञ्चका सवनको रक्षा गर । 
सोम पवते सोमः पकवतेस्मै ब्रह्यणेस्मै क्षत्रायस्मै सुन्न्वते यजमानाय 
पवतञ्डषञ्ञर्ज पवतेभ्यञ्ओोषधीभ्यः पवतेदद्यावापृथिवीभ्याँ पवते सुभूताय 
पवते विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्यञ्एष ते योनिर्विश्चेभ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥२१॥ 
ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि सबै यजमानको सन्तुष्टिका लागि यो सोमरस पवित्र गरेर तयार 
गरिएको छ । पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकमा धनधान्य, वनस्पति र जीवनशक्तिको 
विस्तार गर्नका लागि सोमरस पवित्र गरिन्छ । सबै देवताको सन्तुष्टिका लागि ग्रहण 
गरिएका हे सोम  तिमी यञ्चशालामा सुनिश्चित पात्रको आफ्नो स्थानमा स्थिर होङ । 
उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा बृहद्द्ते वयस्वतञ्उक्क्थाव्यङ्गृह्वामि । यत्तष्ड्द्र 
ब्बृहद्द्वयस्तस्मै त्वा विष्णवे त्वैष ते योनिरुक्थेन्भ्यस्त्वा देवेभ्यस्त्वा देवाव्य 
यज्ञस्यायुषे गृह्वामि मित्रावरुणाभ्यां त्वा ॥२२॥ 
नियमअनुसार ग्रहण गरिएका हे सोम ! मित्र, वरुण, इन्द्र, विश्वव्यापक विष्णु आदि 
देवताहरूको सुन्तुष्टिका लागि हामी तिमीलाई स्थापित गर्दछौँ । आफ्नो प्रिय आहार सोमरस 
पान गर्नका लागि इन्द्रदेवतालाई हामी वन्दना गर्दछौँ । यञ्चको सफलता र याजकको 
दीर्घायुको कामना गर्दै तिमीलाई यज्चशालाको सुनिश्चित श्रेष्ठ आसनमा स्थापित गर्दछौँ । 
मित्रावरुणाभ्यां त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृह्वामीन्द्राय त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुपे 
गृह्वामौन्द्राग्निभ्याँ त्वा देवाव्यं यञ्स्यायुषे गृह्वामीन्द्रावरुणाभ्यां त्वा देवाव्य 
यज्ञस्यायुषे गृह्वामीन्द्राबृहस्पतिभ्याँ त्वा देवाव्यं यञ्चस्यायुषे गृद्वामीन्द्राविष्णुभ्या 
त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृह्वामि ॥२३॥ ं 
हे आनन्ददायक दिव्य सोम ! मित्र, वरुण, इन्द्र, अग्नि, बृहस्पति र विष्णु आदि 
देवताहरूलाई सन्तुष्ट गर्नका लागि तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । यज्ञलाई निर्विध्न रूपमा सर्फल 
गर्नका लागि र त्यसको विस्तार गर्नका लागि तिमीलाई हामी यज्ञशालामा स्थापित गर्दछौँ । 
मूर्घानै दिवो अरतिं पृथिव्या वैश्वानरमृतब आ जातमग्निम् । कवि  
सश्राजमतिथिञ्जनानामासन्नापात्रञ्जनयन्त देवाः ॥२४॥ 
द्युलोकको सबैभन्दा माथि बस्ने, भूलोकका स्वामी, वैश्वानर अग्निदेव सबै प्राणीभित्र  
छन् । ज्ञानी अतिथिजस्ता र पूज्य देवताहरूका मुखरूपी अग्निदेवतालाई देवताहरूले  
नै प्रकट गरेका हुन् । ं 


५६ 





छु 


उपयामगृहीतोसि ध्रुवोसि ध्रुवक्षितिर्धुवाणा ध्रुवतमोच्युतानामच्युतक्षित्तमञ्एष ते 
योनिवैश्वानराय त्वा । धव ध्रुवेण मनसा वाचा सोममवनयामि । अथा न् इन्द्र 
इद्द्विशोसपत्नाः समनसस्करत् ॥२५॥ 
नियमपूर्वक ग्रहण गरिएका हे सोमदेवता ! आफ्ना स्थानबाट कहिल्यै विचलित नहुने, 
स्थिर रहनेहरूमा अग्रणी र स्थिर निवास भएकाले तिमी ध्रुव नामले परिचित छौं । 
हामी स्थिर चित्त भएका याजकहरू तिमी कल्याणकारी हुनाले देवताहरूको 
सन्तुष्टिका लागि यज्चस्थलमा स्थापित गर्दछौँ । इन्द्रदेवताले शत्रुको विनाश गर्दै हाम्रा 
सन्तानहरूलाई सद्बुद्धि प्रदान गरुन् । 
यस्तेदद्वप्सः स्कन्दति यस्ते अ२शुग्ग्रबच्युतो धिषणायोरुपस्थात् । 
अद्दृध्वर्यार्वा परि वा यः पवित्रात्ते ते जुहोमि मनसा वषद्कृत४१ स्वाहा 
देवानामुत्कमणमसि ॥२६॥ म 

देवताहरूलाई सर्वोच्च पद प्राप्त गराउने हे सोमदेवता । ढुङ्गामा पेल्दा, निचोर्दा र 

छानेर पात्रमा खन्याउँदा तिम्रो जुन भाग मायमा खस्दछ वा अध्वर्युका साथमा जुन भाग 
बँचेको हुन्छ, त्यो सबै नै सङ्कल्पशक्तिका प्रभावले जम्मा पारेर हामी अग्निलाई 
समर्पित गर्दछौँ । तिमी देवशक्तिलाई ठर्घ्व गति प्रदान गर्नमा समर्थ छौ । 

प्राणाय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्व व्यानाय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वोदानाय मै 
वर्चोदा वर्चसे पवस्व वाचो मे वर्चोदा वर्चसे पवस्व क्रतुदक्षाभ्या मे वर्चोदा 
वर्चसे पवस्वश्श्रोत्राय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्व चक्षुभ्याँ मे वर्चोदसौ वर्चसे 
पवेथामात्मनमे ॥२७॥ 

 हे यज्चका पात्र !। तिमी दिव्य आकाशलाई धारण गर्ने वर्चस्वी हौ । हाम्रा प्राणवायु, 
उदानवायु र व्यानवायुलाई तेज प्रदान गर । हे देवता ! हाम्रा मन, वाणी र कर्ममा 
तेजस्विता स्थापना गर्ने उपाय गर । तेजस्विता प्रदान गर्नेहरूमा अग्रणी हे देवता  
हाम्रा आँखा र कानहरूलाई दिव्यशक्तिले सम्पन्न गराइदेङ । 

आलने मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वौजसे मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वायुषे मे वर्चोदा 
वर्चसे पवस्व विश्वाभ्यो मे प्रजाभ्यो वर्चोदसौ वर्चसे पवेथाम् ॥२८॥ 
हे तेज प्रदान गर्ने देवता ! हाम्रा आत्मामा तेजस्विता जागृत गराङ, हाम्रा ओजमा 
वर्चस् जागृत गराङ, हाम्रा आयुमा वर्चस् जागृत गराङ । हे तेजस्वी ग्रहरूपी 
उपकरणहरू हो ! पृथ्वीका सबै प्राणी र प्रजाहरूलाई तेज प्रदान गर्ने कृपा गर । 
कोसि कतमोसि कस्यासि को नामासि । यस्य ते नामामन्महि यं त्वा 
सोमेनातीतृपाम । भूर्ब्भुवः स्वः सुप्रजाः प्रजाभिः स्या४१ सुवीरो वीरैः सुपोषः 
पोष ॥२९॥ म 
हे सोमपात्र । दिमी को हौ ? कोसित सम्बन्धित छौ ? तिम्रो नाम कुन क्रममा छ ? 
तिम्रो नाम के हो, तिम्रो परिचय के हो ? हामी यी सबै कुराहरू जानेपछि तिमीलाई 
हामी सोमरसले परिपूर्ण गराउन सक्छौँ । पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकमा अग्नि, वायु र 
सूर्यका रूपमा व्याप्त रहेका हे देवता ! हामीलाई तिमी वीर, पराक्रमी र वैभवले 
सम्पन्न सन्तान प्रदान गर । 


५७ 











उपयामगृहीतोसि मधवे त्वोपयामगृहीतोसि माधवाय त्वोपयामगृहीतोसि शुक्र 
त्वोपयामगृहीतोसि शुचये त्वोपयामगृहीतोसि नभसे 
नभस्याय त्वोपयामगृहीतोसीषे त्वोपयामगृहीतोस्यूर्जे त्वोपयामगृहीतोसि सह 
त्वोपयामगृहीतोसि सहस्याय त्वोपयामगृहीतोसि तपसे त्वोपयामग्हीतोपि 
तपस्याय त्वोपयामगृहीतोस्य४, हसस्पतये त्वा ॥३०॥ 
हे त्रतुरूपी ग्रह !. तिमी नियमअनुसार ग्रहण गरिएका छौँ । हामी तिमीलाई खै 
वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्र, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ, फाल म 
र पुरुषोत्तम आदि तेह वटा महिनाको सन्तुष्टिका लागि नियमअनुसार नियुक्त गर्दछौँ। , 
इन्द्रागगी आ गतथ सुतङ्गीरब्भीर्नभो वरेण्यम् । अस्य पातन्धियेषिता  
उपयामगृहीतोसीन्द्राग्निभ्यां त्वैष ते योनिरिन्द्राग्निभ्यान्त्वा ॥३१॥ 
हे पात्रमा ग्रहण गरिएका सोम  इन्द्र र अग्निदेवतालाई तृप्त तथा प्रसन्न गराउनका 
लागि तिमी यस यञ्चशालामा आफ्नो निश्चित स्थानमा बस । हे इन्द्रदेवता ! हे 
अग्निदेवता । याजकहरूका उत्तम वाणीले गरिएका स्तुतिले प्रसन्न भएर सोमपात 
गर्नका लागि यञज्चशालामा आओ र आआफ्नो भाग ग्रहण गर । 
आ घा ये अग्निमिन्धते स्तृणन्ति बर्हिरानुषक । येषामिन्द्रो युवा सखा। 
उपयामगृहीतोस्यग्नीन्द्राभ्या त्वैष ते योनिर१्नीन्द्राभ्यान्त्वा ॥३२॥ 
इन्द्र र अग्निदेवतालाई सन्तुष्ट गराउनका लागि विधिपूर्वक ग्रहण गरिएका ई् 
सोमग्रह ! यज्ञशालामा तिम्रा लागि यो स्थान निश्चित गरिएको छ, आसन ग्रहण गर  
तेजस्वी इन्द्रदेवता तिम्रा मित्र हुन् र समिधाहरूले अग्निलाई प्रदीप्त गराउँदै ति 
आहति प्रदान गर्दै । है कलशमा रहेका सोम ! यी याजकहरूका यञ्चलाई सफ 
बनाङ । 
ओमासञ्चर्षणीधुतो विश्वे देवास आगत । दाश्चा,सो दाशुषः सुतम् 
उपयामगृहीतोसि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यञ्एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥२३ 
याजकहरूलाई पोषण र संरक्षण प्रदान गर्ने हे विश्वदेवहरू हो ! यजमान 
सोमसहितको हवि दान गर्दै सम्पन्न गर्ने यस यञ्चहरूमा आइदेओ । तिमीहरूका ला 
 यो स्थान सुनिश्चित गरिएको छ र समस्त देवताहरूको सन्तुष्टिका लागि तिमीहरू 
स्थिर होओ । 
विश्वे देवास आगत शुणुता म इम, हवम् । एदं बहिर्नि पीद 
उपयामगृहीतोसि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यञ्एष ते योनिर्विश्चिभ्यस्त्वा देवेभ्यः । र 
हाम्रो स्तुतिबाट प्रसन्न हुने गरेका हे विश्वदेवताहरू हो ! हामीले आहवान गर्दा तिमी, 
आओ र यञ्ञशालाका यस पवित्र आसनमा विराजमान होओ । हे ग्रहण गर्ने ग्रह ताक 
पात्र । सबै देवताहरूको सन्तुष्टिका लागि तिमीलाई ग्रहण गरिएको छ । यो 
तिम्रा लागि निश्चित गरिएको हो । देवताहरूको प्रसत्रताका लागि हामी तिमीलाई 
गर्दछौँ । 


पद 








छि मरुत्व इह पाहि सोम यथा शार्याति अपिबः सुतस्य । तव प्रणीती तव 

शूर शर्मन्ना विवासन्ति कवयः सुयज्ञाः । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा मरुत्वत 

एष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते ॥३५॥ 
मरुत्गणसँग निवास गर्ने गरेका हे इन्द्रदेवता ! नीतिवान्, दूरदर्शी, सत्कर्ममा लागेका, 
नेष्ठिक याजकहरूले तिमीलाई उपासना गर्दछन् । शर्यातका यज्ञमा सोमरस पान गरेझैँ 
यस यश्मा आएर पनि सोमरस पान गरेर सन्तुष्ट होङ । हे ग्रहरूपी पात्र । 
मरुत्हरूका साथै इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गराउनका लागि तिमीलाई विधिपूर्वक तयार 
गरेर ग्रहण गरेका छौँ । यो तिम्रा लागि निश्चित गरिएको स्थान हो, इन्द्रको सन्तुष्टिका 
लागि मरुत्हरू यस स्थानमा स्थिर होङन् । 

मरुत्वन्त वृषभ॑ वावृधानमकवारिँ दिव्यथ, शासमिन्द्रम् । विश्वासाहमवसे 

नूतनायोग्र४, सहोदामिह त४ हुवेम । उपयामगृहीतोसौन्द्रायत्वा मरुत्वत एष 

ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते । उपयामगृहीतोसि मरुतां त्वौजसे ॥३६॥ 
साधकहरूको रक्षा गर्नका लागि मरुत्हरूको सहायताले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कार्य गर्ने, 
दिव्य गुणले सम्पन्न, असल शासक, वीर, पराक्रमी र शत्रु विनाश गर्ने इन्द्रदेवतालाई 
हामी आह्वान गर्दछौँ । उनले हामीलाई सबै किसिमले संरक्षण प्रद्वान गरून् । हे 
ग्रहपात्र ! मरुत्हरूका साथै इन्द्रदेवतालाई सन्तुष्ट गराउनका लागि हामी तिमीलाई 
नियमअनुसार ग्रहण गर्दछौँ । यो मूल स्थान तिम्रा लागि निश्चित गरिएको हो । 
मरुत्हरूलाई बल र प्रसत्रता प्रदान गर्नका लागि तिमीलाई यस स्थानमा स्थापित 
गराउँछौँ । 

सजोषा  इन्द्र सगणो मरुद्धिः सोम पिब वृत्रहा शूर विद्वान् । जहि शत्रुँरप 

मृधो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो न । उपयामगृहीतोसीन्द्रायत्वा मरुत्वतथ्एष 

ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते ॥३७॥ 
मरुतहरूका सहयोगले वृत्र संहार गर्ने, देवताका मित्र, वीर, पराक्रमी हे इन्द्रदेवता । 
याजकले चढाएको सोमरस पिएर तिमी सन्तुप्ट होङ । हिंसक प्राणी र शत्रु विनाश 
गर्दै हाम्रो डर मेटाञ । हे ग्रहपात्र ! मरुत्हरूका साथै इन्द्रदेवतालाई सन्तुष्ट गराउनका 
लागि हामी तिमीलाई नियमअनुसार ग्रहण गर्दछौँ । यो मूल स्थान तिम्रा लागि निश्चित 
गरिएको हो । मरुतहरूलाई बल र प्रसन्नता प्रदान गर्नका लागि तिमीलाई यस स्थानमा 
स्थापित गराउँछौं । 

मरुत्वाँर इन्द्र वृपभो रणाय पिबा सोममनुष्वधं मदाय । आसिञ्जस्व जठरे 

. मद्ध्वड कठर्मि त्व४राजासि प्रतिपत्सुतानाम् । उपयामगृहीतोसीन्द्रायत्वा 

मरुत्वतश्एष ते योनिरिन्द्राय त्या मरुत्वते ॥३८॥ 
है इन्द्रदेवता ! मरुतहरूका सहयोगले तिमी वर्षा गर्दछौ । हव्य आदिले युक्त सोम 
पान गरेर खुसीले रमाउँदै तिमी युद्धका लागि तयार होङ । द्युलोकमा रहेको दिव्य 
सोमका तिमी अधिपति हौँ । हे ग्रहपात्र ! मरुत्हरूका साथै इन्द्रदेततालाई सन्तुष्ट 


४९ 





हर हा हरु? 


गराउनका लागि हामी तिमीलाई नियमअनुसार ग्रहण गर्दछौँ । यो मूल स्थान पि 
लागि निश्चित गरिएको हो । मरुतृहरूलाई बल र प्रसन्नता प्रदान गर्नका लागि तिमीलाई 
यस स्थानमा स्थापित गराउँछाँ । त 


महाँरषइन्द्रो नृवदा चर्षणिप्राण्डतदद्विबर्हाञ्अमिनः सहोभिः । अस्मद्दयागावृ 

वीर्यायोरुः पृथुः सुकृतः कर्तृभिर्भूत् । उपयामगृहीतोसि महेन्द्राय त्यैप । 

योनिर्महेन्द्राय त्वा ॥३९॥ 
स्तोता र प्रजाको पालन गर्ने हे महान् इन्द्रदेवता ! तिमी हामीकहाँ आउ । अनेक 
शक्तिका कारण दुवै लोकमा अहिंसित, पराक्रमी, वीरताका कार्य गरेर मनग्गे साम 
भएका इन्द्रदेव हाम्रा अगाडि आञन् । विशाल शरीर र उत्तम गुणसम्पन्न द्न्द्रदेव 
आफ्ना कर्म र सामर्थ्थका कारण नै पूजनीय छन् । हे ग्रहपात्र ! मरुत्हरूका सा 
इन्द्रदेवतालाई सन्तुष्ट गराउनका लागि हामी तिमीलाई नियमअनुसार ग्रहण गर्दछौँ । यो 
मूल स्थान तिम्रा लागि निश्चित गरिएको हो । मरुत्ृहरूलाई बल र प्रसन्नता प्रदा 
गर्नका लागि तिमीलाई यस स्थानमा स्थापित गराउँछौँ । 

महाँरषइन्द्रो यञ्ओोजसा पर्जन्यो वृष्टिमाँरञ्डव । स्तोमैर्वत्स्यस्य वावृधे । 

उपयामगृहीतोसि महेन्द्राय त्वैष ते योनिर्महेन्द्राय त्वा ॥४०॥ 
जल वर्षा गराउने मेघजस्तै महान् र तेजस्वी इन्द्रदेव आफ्ना प्रियपात्रको स्तुतिले समूद 
भएर व्यापक रूप ग्रहण गर्दछन् । हे ग्रहपात्र ! मरुत्हरूका साथै इन्द्रदेवतालई 
सन्तुष्ट गराउनका लागि हामी तिमीलाई नियमअनुसार ग्रहण गर्दछौँ । यो मूल स्थाग 
तिग्रा लागि निश्चित गरिएको हो । मरुत्हरूलाई बल र प्रसन्नता प्रदान गर्नका ला 
तिमीलाई हामी यस स्थानमा स्थापित गराउँछौँ । 

उढु त्यं जातर्वेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यथ्, स्वाहा ॥४१॥ 
सम्पूर्ण प्राणीका ज्ञाता सूर्यदेवताले समस्त विश्वलाई दृष्टि प्रदान गर्नका ला 
ज्योतिर्मयी रश्मिहरू विशेष रूपले प्रकाशित भएका छन् । 

चित्रै देवानामुदगादनीकं चक्कुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापूधितँ 

 अन्तरिक्षश, सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्व स्वाहा ॥४२॥ 

चराचर जगत्का आत्मारूपी सूर्यदेव दैवी शक्तिको अद्भुत तेजका रूपमा उदाए 
मित्र, वरुण आदिका आँखाजस्ता सूर्यदेव उदाउनासाथ द्युलोक, पृथ्वीलोक र 
प्रकाशले झलमल्ल भए । 

अग्ने नय सुपथा राये सअमस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् 

युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्ति विधेम स्वाहा ॥४२॥ 
दिव्य गुणले युक्त हे अग्निदेवे ! सबै मार्ग जानेका हुनाले हामी याजकहरूलाई यह 
फल प्राप्त गराउनका लागि तिमी नै सन्मार्गतिर लैजा । हामीलाई कुटिल 
भएका शत्रु र पापबाट मुक्त राख । तिम्रा लागि स्तोत्र र नमस्कारको व्यवस्था गर्दछौँ 


६० 


  म ... 





अर नो अगिनर्वरिवस्कृणोत्वयं मृधः पुरष्एतु प्रभिन्दन् । अयं वाजाञ्जयतु 
वाजसातावयश९ शत्रूञ्जयतु जईषाणः स्वाहा ॥४४॥ 
अग्निले हामीलाई श्रेष्ठ धन प्रदान गरुन् । शत्रुको विनाश गर्दै अग्नि हाम्रासाउ 
आउन् । यिनै अग्नि अन्नको कामना गर्ने यजमानहरूलाई, शवत्रुबाट प्राप्त धन प्रदान 
गरेर विजयी गराङन् । यिनै अग्नि शत्रुलाई प्रसत्नतापूर्वक जितून् र हामीले चढाएको 
आहुति ग्रहण गरुन् । 
रूपेण वो रूपमभ्यागां तुथो वो विश्ववेदा विभजतु । क्रतस्य पथा प्रेत 
चन्द्रदक्षिणा वि स्वः पश्य व्यन्तरिक्षे यतस्व सदस्यैः ॥४५॥ 
हे दक्षिणा ! हामीले तिम्रो स्वरूप राम्रोसँग जानिसकेका छौँ । सर्वद्रष्य प्रजापतिले 
तिमीलाई ग्रत्विकहरूका लागि विधिपूर्वक वितरित गरेका छन् । तिमीलाई प्राप्त गरेर 
हामी सत्य मार्गका अनुगामी बनौँ र सूर्यदेव जसरी अनन्त अन्तरिक्षको अवलोकन 
गर्नमा समर्थ छन्, उसै गरी हामी पनि दूरदृष्टिले युक्त हुन सकाँ । 
ब्राह्मणमब्च विदेयं पितृमन्त पैतृमत्यमृषिमार्षेय४ सुधातुदक्षिणम् । अस्मद्राता 
देवत्रा गच्छत प्रदातारमाविशत ॥४६॥ 
मन्त्रद्रष्टा, ऐश्वर्यणाली, दिव्य गुणले सम्पन्न पिता र पितामह भएका दीर्घजीवी प्रसिद्ध 
क्रपि र ब्राह्मणहरूले हामी युक्त होऔँ । उनीहरूसँग सबै दक्षिणा एकत्र होस् । हे 
दक्षिणा । तिमी क्रत्विकहरूकहाँ पुगेर देवताहरूलाई सन्तुष्ट गर र दान दाता 
याजकहरूलाई अभीप्ट फल प्रदान गर । 
अग्नये त्वा मह्यय॑ वरुणो ददातु सोमृतत्त्वमशीयायुर्दात्रथएधि मयो मह्यायं 
प्रतिग्रहीत्रे रुद्राय त्वा मह्ययं वरुणो ददातु सोमृतत्त्वमशीय प्राणो दात्रञ्एधि वयो 
मह्ार्य प्रतिग्रहीत्रै बृहस्पतये त्वा मह वरुणो ददातु सोमृतत्त्वमशीय 
त्वग्दात्रण्एधि मयो मह्या्य प्रतिग्रहीत्रै यमाय त्वा मह्ययं वरुणो ददातु 
सोमृतत्तव्वमशीय हयो दात्रञ्एधि वयो मह्यायं प्रतिग्रहीत्रे ॥४७॥ 
हे दक्षिणा । अग्नि, रुद्र, बृहस्पति र यम आदि विभिन्न देवशक्तिहरूका कृपाका रूपमा 
तिमी वरुणदेवताद्वागा हामीलाई प्राप्त होङ । तिमीलाई प्राप्त गरेर हामी स्वस्थ रहन 
सकौँ र हामी दौघायु होऔँ । तिमी दान दातालाई धनधान्यले परिपूर्ण सुख, ऐश्वर्य र 
दीर्घायु प्रदान गर । 
कोदात्कस्माञ्अदात्कामोदात्कामायादात् । कामो दाता कामः प्रतिग्ग्रहीता 


कामैतत्ते ॥४५॥ 
दक्षिणा कसले दिन्छ ? कसका लागि दिन्छ ? यस किसिमका कामनाहरूले नै दान 


दिनका लागि प्रेरित गर्दछन् । कामनाहरूलाई नै दान दिने गरिन्छ र कामनाले नै दान 
लिने गर्दछन् । त्यसैले यहाँ कामनाहरू नै सबैभन्दा ठूला कुरा हुन् । 

॥इति सप्तमोञ्ध्याय ॥ 

सातौँ अध्याय सकियो॥ 


६१ 





विट 


 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचौदयात् । 
ताजसतनेयिं माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ अष्टमोञ्ध्याय॥ 
।॥ आठौँ अध्याय॥ 
क्रषि कुत्स आङ्गिरस, भरद्वाज बाहंस्पत्य, मनसस्पति, अत्रि, मेधातिथि, शुनःशेप, 
अगस्त्य, गोतम, मेधातिथि, मधुच्छन्दा, विवस्वान्, वैखानस, कृसस्तुति, 
प्रस्कण्व, देवगण, कुसुरुबिन्दु, शास भारद्वाज, परुच्छेप, वसिष्ठ, नैधुवि 
कश्यप । 
देवता सोम, विष्णु, आदित्य, आशीर्वाद, सविता, विश्वेदेवा, रूप आत्मा, अग्नि 
प्रजापति, क्रक्साम, धान, भक्षणीय द्रव्य, त्वप्टा, घात्र, देवगण, वात, यज्ञपति, 
रज्जु, वरुण, सोम, आपः, अग्नि, गर्भ, वशा, मरुद्गण, द्यावापृथिवी, द्न्द्र 
इन्द्रावरुण, षोडशी, सूर्य, गौ, विश्वकर्मा, अदाभ्य, पशु, यजमान आसस्तुति, 
इन्द्रापर्वत, प्रजापति, सिन्धु, विष्णु, लिङ्गोक्त, धर्म, यञ्च । 
छन्द आर्ची पङ्क्ति, भुरिक् पङ्क्ति, निचृत् आर्षी पङ्क्ति, निचृत् जगती, प्राजापत्या 
अनुष्टुप्, निचृत् आर्षी जगती, निच्त् आर्षी त्रिष्टुप, विराट् ब्राह्ली अनुष्टप, 
 प्राजापत्या गायत्री, निचृत् आर्षी बृहती, प्राजापत्या गायत्री, आर्षी उष्णिक, 
स्वराट् आर्षी पङ्क्ति, विराट् ब्राह्यी बृहती, निचृत् आर्षी अनुष्टप्, आर्षी 
पङ्क्ति, साम्नी उष्णिक, निचृत् साम्नी उष्णिक, निचृत् साम्नी अनुष्टुप्, भुरिक 
प्राजापत्या गायत्री, निचृत् आर्षी उष्णिक, विराट् आर्षी त्रिष्टुप्, भुरिक् आफ 
त्रिष्टुप, स्वराट् आर्षी त्रिष्टुप, आर्षी त्रिष्टुप, स्वराट् आर्षी उष्णिक, भुरिक 
साम्नी बृहती, विराट् आर्ची बृहती, याजुषी उष्णिक, निचृत् आर्षी त्रिष्ठन 
आसुरी गायत्री, भुरिक् आर्षी पङ्क्ति, स्वराट् आर्षी बृहती, भुरिक् प्राजापत्या 
अनुष्टुप, स्वराट् आर्षी बृहती, भुरिक् प्राजापत्या अनुष्टुप्, स्वराट् आर्षी बृहती, 
भुरिक साम्नी उष्णिक, प्राजापत्या अनुष्टुप, भुरिक् आर्षी अनुष्टुप, 
जगती, आर्षी गायत्री, आर्षी अनुष्टुप, आर्षी उष्णिक, विराट् आर्षी अनुष्ठप 
आर्षी उष्णिक, साम्नी त्रिष्टुपू, विराट् आर्ची त्रिष्टुप्, भुरिक् त्रिपाद् गायत्री, 
स्वराट् आर्ची अनुष्टुप, भुरिक् आर्ची अनुष्टुप्, आर्षी गायत्री, आर्ची उष्णिक 
आर्षी गायत्री, स्वराट् आर्षी गायत्री, निचृत् आर्षी गायत्री, स्वराट् आरषी गायत्री, 
स्वराट् ब्राह्मी उष्णिक, निचृत् अनुष्टुप्, स्वराट् आर्षी गायत्री, भुरिक् 
त्रिष्टुप, विराट् आर्षी अनुष्टुप्, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप्, विराट् अर्षी अनुष्ठ 
याजुषी पङ्क्ति, याजुषी जगती, साम्नी बृहती, विराट् प्राजापत्या जगती, निर्च 
आर्षी उष्णिक, भुरिक् आर्षी जगती, निचुत् आर्षी बृहती, आर्षी अनुष्ठ, 
आसुरी उष्णिक, प्राजापत्या बृहती, विराट् प्राजापत्या पङ्क्ति, निचृत् 


६२ 


यक 


उष्णिक, आर्षी बृहती, निचृत् ब्राह्मी बृहती, भुरिक आर्षी जगती, निचृत् जगती, 
तिता आर्षी गायत्री, स्वराट् ब्राह्यी त्रिष्टुप्, ब्राह्मी उष्णिक, स्वराट आरपी 
गायत्री । 
उपयामगृहीतोस्यादित्येभ्यस्त्वा । विष्णश्डरुगायैष ते सोमस्त४९ रक्षस्व मा त्वा 
दभन् ॥१॥. 
हे सोम ! तिमी उपयाम पात्रमा ग्रहण गर्न योग्य छौ । आदित्यको जस्तै तेजस्विताका 
लागि तिमीलाई हामी ग्रहण गर्दछौँ । महान् स्तोत्रले सुशोभित हे विष्णु । यो सोमरस 
तिमीप्रति समर्पित छ । तिमी यस सोमरसको रक्षा गर । शवत्रुले तिम्रो दमन गर्न 
कहिल्यै मसक्क्न् । 
कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सञ्चसि दाशुषे । उपोपेन्नु मघवन् भूयञ्ड्ननु ते 
दानन्देवस्य पुच्यतञ्आादित्येभ्यस्त्वा ॥२॥ 
हे इन्द्रदेवता ! तिमी हिंस्रक प्रवृत्तिबाट सर्वथा मुक्त छै । यजमानले प्रदान गरेको 
हविष्य अति नजिकैबाट ग्रहण गर्दछौ । हे श्रेष्ठ ऐश्वर्यले सम्पन्न इन्द्रदेवता । याजकले 
दिएको हविको प्रतिदान स्वरूप तिमीले प्रदान गरेको दानले सम्पन्नता बढाउँछ । हे 
इन्द्रदेवता । हामी आदित्यको स्नेहभाव प्राप्त गर्नका लागि तिमीलाई स्तुति गर्दछौँ । 
कदा चन प्र युच्छस्युभे नि पासि जन्मनी । तुरीयादित्य सवर्न 
तञइन्द्रियमातस्थावमृतन्दिव्यादित्येभ्यस्त्वा ॥३।॥ 
हे आदित्य । तिमी आलस्य, प्रमाद आदिबाट सर्वथा रहित छौ । तिमी देवता र मानव 
दुवैलाई नै श्रेष्ठ रीतिले संरक्षित गर्दछौ । तिम्रो छलछामरहित, अविनाशी र दिव्य 
आनन्ददायक शक्तिसामर्थ्य सूर्यमण्डलमा स्थापित छ । हे आदित्य ग्रहका रूपमा 
स्थापित पात्र । हामी आदित्यदेवताको प्रसन्नताका लागि तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
यञ्चो देवानां प्रत्येति सुम्नमादित्यासो भवता मृडयन्तः । आ वोर्वाची 
सुमतिर्ववृत्याद४,होश्चिद्या वरिवोवित्तरासदादित्येभ्यस्त्वा ॥४॥ 
देवताहरूका लागि यज्ञ सुखदायक हुन्छ । हे आदित्यगण ! हाम्रा लागि तिमीहरू 
कल्याणकारी छौ । तिमीहरूको श्रेष्ठ विवेकशील प्रेरणा हामीलाई प्राप्त होस् । 
पापीहरूको धन उपार्जनमा लागेको बुद्धि पनि हाम्रा लागि नै अनुकूल होस् । हे 
सोमदेवता । आदित्यहरूको प्रसन्नताका लागि हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
विवस्वन्नादित्यैष ते सोमपीथस्तस्मिन् मत्स्व । श्रदस्मै नरो वचसे दधातन 
यदाशीर्दा दम्पती वाममश्नुतः । पुमान् पुत्रो जायते विन्दते वस्वधा 
विश्वाहारपष्एधते गृहे ॥५॥ 
हे आदित्य । तिमी अज्ञानरूपी अन्धकारलाई विनाश गर्ने साधन हौ । पात्रमा रहेको 
सोमरस तिम्रा निम्ति सेवनयोग्य छ । यसबाट तिमी सबै किसिमले प्रसन्नचित्त होङ । 
हे पुरुषार्थी मानिसहरू हो ! तिमीहरू आफ्ना वाणीमा सुसंस्कार धारण गर । गृहस्थ 
आश्रममा दम्पतीले धर्माचरण निर्वाह गरेपछि सबै किसिमका संस्कारहरूले सम्पन्न 
भएर पुत्र उत्पन्न हुन्छ र नित्य नै समृद्धि प्राप्त गरेर उनीहरू दुष्कर्म र ग्रण आदिबाट 
निवृत्त रहँदै श्रेष्ठ गृहमा निवास गर्छन् । 


६२ 


वि 





व्वाममद्य सवितर्वाममुश्थ्रो दिवे दिवे वाममस्मभ्य, सावीः । वामस्य  
क्षयस्य देव भूरेरया थिया वामभाजः स्याम ॥६॥ 
हे सर्वउत्पादक सवितादेवता ! आज हाम्रा लागि श्रेष्ठ सुख प्रदान गर आउँदा दिन 
पनि सुखप्रदायक होङ । यसै किसिमले प्रतिदिन हामीलाई उत्तम सुख प्रदान गर  
तिमी विपुल धन र आश्रयका अधिपति हौ भन्ने भावनाअनुसार हामीले पनि श्रेष्ठ ध 
प्राप्त गरौँ । 
उपयामगृहीतोसि सावित्रोसि चनोधाश्चनोधाञ असि चनो मयि धेहि । जिय 
यश जिन्व यञ्चपतिं भगाय देवाय त्वा सवित्रै ॥७॥ 
हे सोम । तिमी उपयाम नामका पात्रमा सेवन गर्न योग्य छौ । तिमी सवितादेवसित 
सम्बन्धित अन्न वृद्धि गर्नमा समर्थ छौ, त्यसो हुनाले हामीलाई अन्न प्रदान गर । तिर 
यज्ञ र यज्ञपतिलाई पूर्णता प्रदान गर । हामी सम्पूर्ण वैभव आदिले युक्त, स्वपरेख 
सवितादेवताका लागि तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
उपयामगृहीतोसि सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानो बृहदुक्षाय नमः । व्विश्वेभ्यस्ता 
देवेभ्यष्एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य ॥०॥ 
हे सोम । तिमी श्रेष्ठ नियमअनुशासनले सम्बद्ध छौ, श्रेष्ठ तथा सुखदायक गृहले 
सम्पन्न छौ । तिमी अति महत्त्वपूर्ण कर्तव्य निर्वाह गर्नमा सक्षम छौ, त्यसैले तिमीलाः 
हाम्रो नमस्कार छ । जगत्को सिर्जना गर्ने र धेरै किसिमका सेचन गुणले सम्पन 
प्रजापतिका लागि यो अन्न अर्पित छ । हामी तिमीलाई विश्वेदेवाको प्रसन्नताका लागि 
स्थापित गर्दछौँ । 
उपयामगृहीतोसि बृहस्पतिसुतस्य देव सोम तञ्झन्द्रोरिन्द्रियावतः पलीवतो 
ग्रहाँ२५ क्रादध्यासम् । अहँ परस्तादहमवस्ताद्द्यदन्तरिक्षे तढु मे पिताभूत् । 
अहथ९ सूर्यमुभयतो ददर्शाहँ देवानाँ परमं गुहा यत् ॥९॥ 
हे सोम । दिव्य गुणले सम्पन्न छै । तिमी उपयाम पात्रमा ग्रहण गर्नका लागि योग 
छौ । ब्रह्यनिष्ठ क्रत्विकहरूका प्रेरणाले तिम्रा मधुरतासम्पन्न शक्तिलाई हामी आफै 
धर्मपलीका साथमा ग्रहण गर्दछौँ । हामी आत्मरूप भएपछि उच्च स्थान र भूमिमा 
छँदा उन्नति गर्न सकौँ । अन्तरिक्ष पिताझैँ भएर हाम्रो पालन गर्दछन् । हामी दु 
तर्फबाट सूर्यको दर्शन गर्न पाऔँ । वेदञ्चका हदयरूपी सर्वोत्कृष्ट तथा अति गोपनी 
गुफामा रहेको परम तत्त्वज्ञानको हामी दर्शन गर्न सकौँ । 
अग्नाइइ पलीवन्त्सजूर्देवेन त्वष्ट्र सोमं पिब स्वाहा । प्रजापतिर्वृषासि रेतोरध 
रेतो मयि धेहि प्रजापतेस्ते वृष्णो रेतोधसो रेतोधामशीय ॥१०॥ 
हे अग्नि ! त्वपष्यदेवताले जस्तै तिमी पनि पतल्ीसहित भएर सोमपान गर । यो आठौँ 
तिम्रै लागि समर्पित छ । हे उद्गाता ! तिमीहरू तेजस्वी वीर्य धारण गर्नमा  
सन्तानको पालन गर्नमा सक्षम छौ । त्यसैले हामीमा पराक्रमको स्थापना गर 
तिमीहरू यस्ता गुणले सम्पन्न व्यक्तिको निकटता पाएर हामी शक्तिवान, 
पराक्रमशाली र सुसन्ततिले युक्त हुन सकाँ । 


६४ 





उपयामगृहीतोसि हरिरसि हारियोजनो हरिभ्यां त्वा । हयोँदर््वानास्त्थयसहसोमा 
इन्द्राय ॥११॥ 


हे उपायाम नामका पात्रमा ग्रहण गर्न योग्य सोम । तिमी हरियो वर्णका र रसको 
रूपमा रहेका छौ । तिमीलाई क्रग्वेद र सामवेदको स्तुति गर्नका लागि हामी धारण 
गर्दछौँ । तिमीलाई इन्द्रका रथका दुवैतिरका अश्वका निम्ति नियोजित गर्दछौँ । हे 
सोमले युक्त धान्य ! तिमी इन्द्रदेवताका दुवै हरि नामका अश्वका निम्ति ग्रहण गर्न 
योग्य छौ । 
यस्तै अश्वसनिर्भक्षो यो गोसनिस्तस्य तञ्दष्टयजुष स्तुतस्तोमस्य 
शस्तोक्थस्योपदूतस्योपद्ूतो भक्षयामि ॥१२॥ 
हे सोमले सेचन गरिएका धान्य ! यजुर्वेदका मन्त्रले जसको कामना गरिएको छ, 
ग्रकवेदका मन्त्रले जसलाई स्तुति गरिएको छ सामवेदका स्तोत्रले जसलाई संवर्द्धित 
गरिएको छ, त्यस्ता तिम्रो सेवन गर्नाले अश्च र गाईलाई पनि प्रेरणा दिन हामी समर्थ 
भएका छौँ । तिम्रा सेवनले प्राप्त हुने अभीष्ट फलको इच्छाले युक्त भएर हामी 
तिमीलाई सादर सेवा गर्दछौँ । 
देवकृतस्यैनसोवयजनमसि मनुष्यकृतस्यैनसोवजनमसि 
पितृकृतस्यैनसोवयजनमस्यात्मकृतस्यैनसोवयजनमस्येनस 
एनसोवयजनमसि । यच्चाहमेनो विद्दाँश्ञ्वकार यच्चाविद्दाँस्तस्य 
सर्वस्यैनसोवयजनमसि ॥१३॥ 
हे यञ्चका साधनहरू हो ! तिमीहरू देवताका प्रति गरिएका यञ्च आदि कर्मका बीचमा 
उपेक्षित भएका कर्मका पापहरू पर हटाइदिन्छै । मानिसप्रति ईर्ष्या, द्वेष, निन्दा, 
स्वार्थपन आदि दोष गरिएका भए तिनका पाप हदाउँछै । पितृहरूप्रति श्राद्धतर्पण 
आदि कर्महीन हुनाले उत्पन्न भएका पाप नाश गर्दछौ र आम्माप्रति भएका घात 
प्रतिघातजन्य पापबाट पनि हामीलाई मुक्त गराउन सक्षम छै । तिमी पहिलो अपराध र 
अपराधबाट उत्पन्न पापलाई निवारण गर्दछौ । जानीजानीकन वा अनजानमा हामीबाट 
जेजस्ता अपराधकर्म हामीबाट भए हामी ती सबै पापको निवारण गर्नमा तिमी सक्षम 
छौ, त्यसैले हामीलाई सम्पूर्ण पापबाट विमुक्त गर । 
सं वर्चसा पयसा सं तनुभिरगन्महि मनसा स शिवेन । त्वष्य सुदत्रो 
विदधातु रायोनुमार्ष्ट्ध तन्वो यद्द्विलिष्टम् ॥१४॥ 
हामीहरू सबैले ब्रह्मतेजले सम्पन्न, दुध आदि रसले परिपूर्ण, श्रेष्ठ शरीर र 
लोककल्याणकारी मनले सधैँ युक्त रहन सकौँ । श्रेष्ठ दान दाता त्वष्टादेवताले 
हमीलाई ऐश्वर्य प्रदान गरुन् र हाम्रा शरीरमा जुन कुराको कमी रहेको छ, त्यो पनि सबै 
पूरा गराइदिरन् । म 
समिन्द्र णो मनसा नेषि गोभिः स९ सूरिभिर्मघवन्त्स स्वस्त्या । सं ब्रह्मणा 
देवकृतं यदस्ति सं देवाना४ सुमतौ यञ्चियाना४९ स्वाहा ॥१५॥ 
हे ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेवता ! हामीलाई असल मन, गाई, अश्च, श्रेष्ठ ज्ञान र हितकारी 
भावना प्रदान गर । देवताहरूको हित गर्ने ज्ञान र यज्ञीय कर्मले देवताको जस्तै 


६५ 





कि. 


सद्बुद्धि हामीलाई प्रदान गर । जस्ता किसिमका सत्कर्मले हामीलाई देवताको कृपा 
प्राप्त हुने गर्दछ, यज्चका रूपमा त्यही श्रैष्ठ कर्म, श्रेष्ठ मतिका साथ तिमीलाई हामी 
समर्पित गर्दछौँ । 
सं वर्चसा पयसा सं तनुभिरगन्महि मनसा सङ शिवेन । त्वष्य सुदत्रो 
विदधातु रायोनुमाष्द् तन्वो यद्द्विलिष्टम् ॥१९॥ 
हामीहरू सबैले ब्रह्मतेजले सम्पन्न, दुध आदि रसले परिपूर्ण, श्रेष्ठ शरीर र 
लोककल्याणकारी मनले सधैँ युक्त रहन सकौँ । श्रेष्ठ दान दाता त्वष्यदेवताले 
हमीलाई ऐश्वर्य प्रदान गरुन् र हाम्रा शरीरमा जुन कुराको कमी रहेको छ, त्यो पनि सबै 
पूरा गराइदिरन् । 
धाता रातिः सवितेदं जुषन्तां प्रजापतिर्निधिपा देवोअग्निः । त्वष्य विष्णु 
प्रजया सथरराणा यजमानायदद्रविण दधात स्वाहा ॥॥ 
दानशील धाता, सर्वोत्पादक सविता, प्रजापालक प्रजापति, देदीप्यमान अग्निदेव, 
त्वष्देव र सर्वव्यापक विष्णुदेव आदि देवताहरूले हाम्रो आहुति स्वीकरा गरुन् । यौ 
सबै देवताहरूले यजमानलाई सुसङ्गतिले प्रसन्न भएर उनलाई प्रचुर धन, साधन आदि 
प्रदान गरुन् । उनले हाम्रो आहुति उत्तम रीतिले ग्रहण गरुन् । 
सुगा वो देवाः सदनाश्अकर्म यब्आजग्मेद४, सवनं जुषाणाः । भरमागा 
वहमाना हवीश९ प्यस्मे धत्त वसवो वसूनि स्वाहा ॥१०॥ 
हे देवताहरू हो ! यञ्च सेवन गर्नका लागि तिमीहरू यहाँ आउने ठाउँ सुगम 
बनाइदिएका छौँ । हे सबैका आश्रयदाता देवताहरू हो ! तिमीहरू हवि वहन गर्दै र 
उपभोग गर्दै हामीलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । यो आहति तिमीहरूलाई नै समर्पित 
गरिएको छ । 
याँ२३ आवहज्उशतो देव देवाँस्तान् प्रेरय स्वे अग्ने सधस्थे । जक्षिवा१सः 
पपिवाश९ सञ्च विश्वेसुङ्घर्म्म४, स्वरातिष्ठतानु स्वाहा ॥१९॥ 
हे अग्निदेवता ! हविष्यान्नको कामना गर्ने देवताहरूले तिमीलाई आमन्त्रित गरेका हुन् । तौ 
सबै देवताहरूलाई यथायोग्य स्थानमा प्रेरित गर । हे देवताहरू हो ! हवि ग्रहण गर्दै सोमपात 
गरेर तृप्त भएर तिमीहरू यो यञ्च पूरा भएपछि प्राणरक्षक वायुमण्डल वा सूर्घमण्डलमा 
आश्रित होओ । यो आहुति तिमीहरूकै लागि समरपित छ । 
वयथ९ हि त्वा प्रयति यज्चे अस्मिन्नग्ने होतारमवृणीमहीह । 
क्रधगयाष्क्रधगुताशमिष्ठाः प्रजानन् यज्चमुपयाहि विद्द्वान्त्स्वाहा ॥२०॥ 
हे अग्निदेवता ! यस स्थानमा हामीले जुन यञ्चका लागि तिमीहरूलाई बोलाएका छ 
त्यस यज्ञलाई संवर्द्धित गर्दै तिमीहरूले विधिपूर्वक सम्पन्न गराइसकेका छौ । यज्ञ पूरा 
भएको कुरो तिमीहरू ज्ञानसम्पन्न देवताले थाहा पाएपछि उचित किसिमले आइति 
स्वीकार गरेर आआफ्ना स्थानतर्फ प्रस्थान गर 
देवा गातुविदो गएुं विच्वा गाठुमित । मनसस्पतञ्डम देव यञ्थ, स्वाहा वाते धाः ॥२। 
हे यज्ञकर्मको जानकारी भएका देवताहरू हो ! तिमीहरू हाम्रा यज्चमा आओ रर यङ्चबाट 
सन्तुष्ट भएर आआफ्ना गन्तव्यस्थलतर्फ प्रस्थान गर । हे मनका अधिष्ठाता देवता  


६६ 





यस यञज्ञलाई श्रेष्ठ औषधिले परिपूर्ण गराञ र वायुलाई शोधन गराइदेङ । यो आहुति 
तिमीहरूलाई समर्पित गरिएको छ । 
यज्ञ यै गच्छ यञ्ञपतिं गच्छ स्वां योनिं गच्छ स्वाहा । एष ते यज्ञो यञ्चपते 
सहसूक्त्क्वाकः सर्ववीरस्त जुषस्व स्वाहा ॥२२॥ 
हे यञ्चदेवता ! तिमी यज्ञ प्राप्त गर र यञ्च सम्पन्न गर्ने याजकहरूकहाँ जार । तिमी 
आफ्ना आश्रयस्थलतर्फ जार । यो आहुति उचित रीतिले स्वीकार गर । हे 
यजमानहरू हो ! तिम्रो यो यञ्च, श्रेष्ठ श्रौतयञ्च र अनेकौँ वीर पुरुषहरूका कारणले 
सर्वाङ्ग रूपमा पूर्ण भएको छ । तिमीहरू यस यञ्लाई श्रेष्ठ विधिले स्वाहा भन्दै 
सम्पन्न गराओ । 
माहिर्भूर्मा पृदाकुः । उरु४९ हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा उ । 
अपदे पादा प्रतिधातवेकरुतापवक्क्ता हृदयाविधश्चित् । नमो वरुणायाथिष्ठितो 
वरुणस्य पाशः ॥२३॥ 
अजिङ्गर आदि सर्पजस्तो दुष्ट हिंस्रक नहोओ । वरुणदेवताले सूर्यको यात्राका लागि 
विस्तृत मार्ग तयार गरिदिएका छन् । त्यसमा गोडा अडिन सक्दैनन्, त्यस अन्तरिक्षमा 
पनि उनी यात्रा गर्ने मार्ग निर्माण गर्न सक्दछन् र उनैले हृद्यको पीडा पनि निवारण 
गरिदिन्छन् । दुष्टलाई दमन गर्ने पाशले युक्त वरुणदेवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । 
अग्नेरनीकमपञ्ञा विवेशापां नपात् प्रतिरक्षन्नसुर्यम् । दमेदमे समिधं यक्ष्यग्ने 
प्रति ते जिह्वा घृतमुच्चरण्यत् स्वाहा ॥२४॥ 
हे अग्निदेवता  जललाई ओरालो बगाउने तिम्रा क्षमतालाई जलमा नै प्रविष्ट गराङ । 
प्रत्येक यज्ञस्थललाई विघ्नकारी असुरताबाट रक्षा गर्दै तिमी समिधा ग्रहण गर । हे 
अग्निदेवता  तिम्रो ज्वालारूपी जिब्रो घिउ धारण गर्नका लागि प्रेरित होस् । यो 
आहुति उचित किसिमले स्वीकार गर । 
समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तः सं त्वा विशन्त्वोषधीरुतापः । यञ्चस्य त्वा यज्ञपते 
सूक्क्रोक्को नमोवाके विधेम यत् स्वाहा ॥२५॥ 
हे सोम  तिम्रो हृदय समुद्रका गहिरो जलमा रहेको छ । हामी तिमीलाई उसैमा 
स्थापित गराउँछौँ । तिमीतिर औषधि र जल प्रवाहमान भइरहून् । हे यज्चका पालक । 
तिमीलाई हामी श्रेष्ठ यञ्चमा वैदिक मन्त्रहरू उच्चारण गर्दै नमस्कार गर्दछौँ र आहुति 
समर्पित गर्दछौँ । 
देवीरापष्एष वो गर्भस्त४, सुप्रीत४, सुभृतं विभृत । देव सोमैष ते 
लोकस्तस्मिच्छँ च वक्ष्व परि च वक्ष्व ॥२६॥ 
हे दैवी गुणले सम्पत्र जलसमूह यो सोमपात्र तिम्रो उत्पत्तिस्थल हो । यसलाई उचित 
विधिले स्नेहपूर्वक पोषित गर्दै ग्रहण गर । हे दिव्य सोम ! जल तिम्रो आश्रयस्थल हो 
त्यसैमा निवास गरेर सुखी होङ र हाम्रो दुःख हटाउँदै हामीलाई सुरक्षित गराछ । 
अवभृथ निचुम्पुण निचेरुरसि निचुम्पुणः । अव 
मत्यैर्मर्त्यकृत पुरुराव्णो देव रिषस्पाहि । देवाना४, समिदसि ॥२७॥ 
हे अवभृथ नामको स्नान गरिने यज्ञ ! तिमी शीघ्रगामी छौ, निरन्तर प्रवाहमान छौ तर 


६७ 





ति 


अब मन्द गतिमा गतिमान होङ । हामीबाट देवताहरूप्रति भएका पापहरूलाई हामीले 
जलमा विसर्जन गरेका छौँ । मानिसहरूप्रति भएका पापहरू पनि पानीमा नै बगाएका 
छौँ । अनेकौँ खालका कष्टदायी शत्रुबाट हामीलाई तिमी सुरक्षित गर । तिम्रो आश्रय 
पाएर हामी सबै किसिमका पापबाट मुक्त हुन पाऔँ । देवत्व प्राप्त र संवर्द्धन गर्ने हाम्रो 
भावना जागोस् । 
एजतु दशमास्यो गर्भो जरायुणा सह । यथायं वायुरेजति यथा समुद्र एजति । 
एवायं दशमास्यो अस्रज्जरायुणा सह ॥२८॥ 
वायु प्रकम्पित भएझैँ र समुद्रका लहरहरू कम्पायमान भएझैँ दस महिना पूरा भएपछि 
गर्भले परिपक्वता प्राप्त गरेर चलायमान होस् र कुशलतापूर्वक बाहिर आओस् । 
यस्यै ते यञ्चियो गर्भो यस्यै योनिहिरण्ययी । अङ्गान्यह्नुता यस्य त॑ मात्रा 
समजीगमश९ स्वाहा ॥२९॥ 
हे नारीरूपी श्रेष्ठ प्रकृति ! तिम्रो गर्भ यज्चीय भावनाले प्रेरित छ, तिम्रो गर्भस्थान 
सुवर्णजस्तै पवित्र छ । अवयवहरू अखण्डित, अकुटिल र श्रेष्ठ भएका पुरुषलाई 
मन्त्रका प्रभावले तिमीसित सम्बद्ध गराउँछौँ । प्रकृतिको प्रजनन प्रक्रिया सम्पन्न गर्नका 
लागि यो आहुति तिमीलाई समर्पित छ । 
पुरुदस्मो विषुरूप इन्दुरन्तर्महिमानमानञ्जधीरः । एकपदीं द्विपदीं त्रिपदीँ 
चतुष्पदीमष्यपदीं भुवनानु प्रथन्ता स्वाहा ॥२३०॥ 
दानशील, अनेकौँ रूपगुण युक्त, धीर, मेधावी गर्भले आफ्नो महानता प्रकट गरेको 
होस् । गर्भलाई आफ्ना नियन्त्रणमा राख्ने एक पदको सिर्जनशक्ति, दुई पद युक्त 
प्रकृतिपुरुष, तीन पदले युक्त गुणस्वभाव, चार पद हुने पुरुषार्थ, आठ पद भएको 
वर्णाश्रम आदि शक्तिहरू भुवनमा विस्तृत होखन् भनेर यो आहुति प्रदान गरिएको छ । 
मरुतो यस्य हि क्षये पाथा दिवो विमहसः । स सुगोपातमो जनः ॥३१॥ 
हे दिव्य लोकका बासिन्दा, विशिष्ट तेजस्विताले सम्पन्न मरुत््गण । जुन यजमानका 
यज्ञमा तिमीहरूले सोमपान गन्यौ, चिरकालसम्म तिनीहरूलाई निश्चय नै तिमीहरूले 
संरक्षित गर्नेछौ । 
मही दद्यौः पृथिवी च न इमं यझँ मिमिक्षताम् । पिपूर्ता नो भरीमभिः ॥३२॥ 
अत्यन्त विस्तृत पृथ्वी र द्युलोकले हाम्रा यस यञ्चकर्मलाई आआफ्ना अंशबाट परिपूर्ण 
गरुन् । भरणपोषण गर्ने सामग्रीहरूद्वारा तिनीहरूले हामी सबैलाई तृप्त गराङन् । 
आ तिष्ठव्वृत्रहन्रथं युक्ता ते ब्रह्मणा हरी । अर्वाचीन४, सु ते मनो ग्रावा कृणाए 
वग्नुना । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा षोडशिनञ्एष ते योनिरिन्द्राय ता. 
षोडशिने ॥३२॥ ं 
हे वृत्रहन्ता इन्द्रदेवता ! तिम्रा हरियो वर्णका दुई अश्व सङ्केत गर्नासाथ गतिमान हुने 
गर्दछन् । त्यसो हुँदा तिमी अश्वले युक्त भएका रथमा विराजमान होङ । सोमपान गर्ने 
अभिलाषाले उत्पन्न भएका शब्दले तिम्रा मनमा आनन्द प्रदान गर्दै यज्ञतर्फ अभिमुखँ . 
गराओस् । हे सोम ! तिमी उपयाम नामको यङञ्चीय पात्रमा स्थिर छौ, हामी सो. 
कलाले युक्त इन्द्रदेवताको प्रसन्नताका लागि तिमीलाई धारण गर्दछौँ । 


६ 


  


युक्ष्वा हि केशिना हरी वृषणा कक्ष्यप्रा । अथा न इन्द्र सोमपा गिरामुपश्रुतिं चर । 
उपयामगृहीतोसीग्द्रय त्वा पोडशिनष्एष ते योनिरिन्द्राय त्वा पोडशिने ॥३४॥ 
हे सोमरस ग्रहण गर्ने इन्द्रदेवता ! लामो जगर भएका, शक्तिशाली र लक्ष्यसम्म 
पुन्याउने दुई वटा घोडा तिमी रथमा नार । अनि सोमपानले तृप्त हुँदै हामीले गरेको 
प्रार्थना सुन । हे सोम  तिमी उपयाम नामका यञज्ञीय पात्रमा राख्न योग्य छै । त्यसो 
हुनाले सोह कलाले युक्त वैभवशाली इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गराउनका लागि हामी तिम्रो 
प्रार्थना गर्दछौँ । हे ग्रहण गर्ने पात्र ! यो तिम्रो आश्रय स्थान हो । सोह कलासम्पन्न 
इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गर्नका लागि हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
इन्द्रमिद्ध्वरी वहतोप्रतिधृष्टशवसम् । क्रषीणाँ च स्तुतीरु॒प यज्चै च 
मानुषाणाम् । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा पोडशिनश्एष ते योनिरिन्द्राय त्वा 
षोडशिने ॥३५॥ 
अपराजये शक्तिले सम्पन्न इन्द्रदेवताका लागि उनका अश्व यञ्चशालामा पुन्याऔँ । त्यहाँ 
याजक क्राषिहरूद्वारा स्तुति गान भइरहेको छ । त्यसो हुनाले सोह्र कलाले युक्त 
वैभवशाली इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गराउनका लागि हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । हे ग्रहण 
गर्ने पात्र ! यो तिम्रो आश्रय स्थान हो । सोह्र कलाले सम्पन्न इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न 
गर्नका लागि हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति यश्ञाविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः 
प्रजया स४९ रराणस्त्रीणि ज्योती४ षि सचते स षोडशी ॥३६॥ 
जो सबैभन्दा उत्तम भएर सम्पूर्ण लोकमा व्याप्त छन्, त्यस्ता प्रजापालक सोह 
कलायुक्त भएर आफ्ना सन्तानहरूमा रमाउँछन् । तिनले तीन ज्योतिलाई आफूभित्र 
अटाएका छन् र आफू तीन ज्योतिमा निहित छन् । 
इन्द्रश्च सम्राड् वरुणश्च राजा तौ ते भक्ष चक्रतुरग्रश्एतम् । तयोरहमनु भक्ष 
भक्षयामि वाग्देवी जुषाणा सोमस्य तुप्यतु सह प्राणेन स्वाहा ॥३७॥ 
हे यञ्चपात्ररूपी ग्रह ! संसारका अधिपति इन्द्रदेव र वरुणदेव दुवै सर्वप्रथम 
तिमीहरूको यस भोग्य पदार्थलाई सेवन गर्दछन् । त्यसपछि हामी त्यही सोम ग्रहण 
गर्दछौँ । सरस्वती प्राणसँगै संयुक्त भएर सन्तुष्ट लाभ गरुन् भन्नका लागि यो आहुति 
समर्पण गरिएको छ । 
अग्ने पवस्व स्वपा अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दघद्रयि मयि पोषम् । 
उपयामगृहीतोस्यग्नये त्वा वर्चस एष ते योनिरग्नये त्वा वर्चसे । अग्ने 
 वर्चस्विन्वर्चस्वाँस्त्व देवेष्वसि वर्चस्वानहँ मनुष्येषु भूयासम् ॥३८॥ 
हं अग्निदेवता  तिमी उत्तम कर्मको प्रेरणा दिन्छौ । हामीलाई तेज र पराक्रमले युक्त 
शक्ति प्रदान गर । हामीलाई ऐश्वर्य र पोषक तत्त्वले सम्पन्न बना । हे सोम । तिमी 
उपयाम नामका यञ्चीय पात्रमा स्थिर होङ । अग्रगामी तेजस्विताका लागि हामी 
तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । यो तिम्रो आश्रयस्थल हो । हे तेजस्वी अग्निदेवता । तिमी 
देवशक्तिका बीचमा अत्यन्त तेजस्वी छौँ । त्यसैले तिम्रो कृपा पाएर हामी 
मानिसहरूमा तेजस्विता सञ्चार गर्न सकौँ । 


६९ 








उत्तिष्ठन्नोजसा विक आब पीत्वी शिप्रे अवेपयः । सोममिन्द्र चमू सुतम्  
उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वौजसश एष ते योनिरिन्द्राय त्वौजसे। 
इन्द्रौजिष्ठौजिष्ठस्त्व देवेष्वस्योजिष्ठोह मनुष्येषु भूयासम् ।०.२,॥ 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवता ! तिमी आफ्ना पराक्रमले प्रगति गर्दै पात्रमा राखिएको 
सोमरस पान गर र आफ्नो चिउँडो तथा नाकलाई कम्पायमान गराउँदै प्रसत्रता व्यक्त 
गर । हे सोम । तिमी उपयाम पात्रमा राखिएका छौँ । तिम्रो स्थान यही हो । तिग्रे 
सेवामा उपस्थित भएका हामी याजकहरू ओजस्वी पराक्रम प्राप्त गर्नका ला 
तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । सबै देवताहरूका अगुवा तथा शक्तिशाली हे इन्द्रदेवता ! 
हामी पनि मानिसहरूमा तिमीजस्तै सर्वश्रेष्ठ पराक्रमी बन्न सकौँ । 
अदृश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जनाँ२५ अनु । भ्राजन्तो अग्नयोयथा  
उपयामगृहीतोसि सूर्याय त्वा भ्राजायैष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजाय । सूर्य 
 आ्राजिष्ठ भ्राजिष्ठस्त्वँ देवेष्वसि भ्राजिष्ठोहँ मनुष्येषु भूयासम् ॥४०॥ 
सूर्यको किरणजस्तै सबै मानिसहरूमा विशेष रूपमा देखा पर्ने अग्नि सर्वत्र प्रकाशित 
भएका छन् । हे अतिग्राह्य नामका यञ्चीय पात्र ! तिमी नियमपूर्वक ग्रहण गरिएका 
छौँ ।. हामी तेजस्वी सूर्यदेवताको प्रसन्नताका लागि तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । तिमी 
आश्रय स्थान यही हो । ज्योतिसम्पन्न, तेजस्वी सूर्यदेवतालाई प्रसन्न गराउनका लागि 
हामी तिमीलाई स्थापित गर्दछौँ । हे सूर्यदेवता । तिमी देवताहरूमा सर्वश्रेष 
ज्योतिसम्पन्न भएझैँ हामी पनि मानिसहरूमा सर्वश्रेष्ठ देदीप्यमान हुन सकौँ । 
उदु त्यं जातवेदसं देव वहन्ति केतवः । दुशे विश्वाय सूर्यम् । उपयामगृहीतोपि 
सूर्याय त्वा भ्राजायैष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजाय ॥४१॥ 
सम्पूर्ण प्राणीका ज्ञाता सूर्यदेवताले समस्त विश्वलाई दृष्टि प्रदान गर्नका ला 
ज्योतिर्मयी रश्मिहरू विशेष रूपले प्रकाशित भएका छन् । 
आजिघ्न कलशं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः । पुनर्र्जा निवर्त्तस्व सा न सह 
धुक्ष्वोरुधारा पयस्वती पुनर्मा विशताद्रयिः ॥४२॥ 
हे महिमाशाली गाईहरू हो ! तिमीहरू यस कलशलाई सुँघ, यसमा भएको सोम आदै 
पोषक तत्त्व तिमीहरूमा प्रवेश होस् । त्यस रर्जालाई पुनः हजारौँ पोषक धाराहरखूक 
माध्यमबाट हामीलाई प्रदान गर । हामीलाई दुध र ऐश्वर्य आदि बारम्बार प्रा होस्  
इडे रन्ते हव्यै काम्ये चन्द्र ज्योतेणदिते सरस्वति महि विश्वुति । एता ते अर्झ। 
नामानि देवेभ्यो मा सुकृत ब्रूतात् ॥४२॥ 


विभिन्न खालका दैवी गुणले सम्पन्न हे गाईहरू हो ! तिमीहरू सबैबाट 
रमणीय, यज्ञका लागि उपयोगी, दुधघिउ दिने, दैवी गुण बढाउने, दुधको खो 
बगाउने, महिमाशाली, सुप्रसिद्ध र वध नगर्न योग्य छौ । यसो हुनाले हर 
तिमीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । देवताहरूका लागि समर्पित यस श्रेष्ठ ्य 
देवताहरूसित हाम्रो निवेदन स्वीकार गर्नका लागि भनिदेओ । 


 


७० 


१० 








हनन 


वि नञ्न्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँर५ अभिदासत्यधर 

गमया तमः । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा विमृधष्एष ते योनिरिन्द्राय त्वा 

विमृधे ॥४४॥ १ ५ । 
हे इन्द्रदेवता । हाम्रा शत्रुहरूलाई तिमी परास्त गरिदेङ । रणक्षेत्रमा हाम्रा 
विरोधीहरूलाई पराजित गराइदेछ । हामीलाई आफ्ना अधीनमा राख्न खोज्नेहरूको 
जीवन अन्धकारमय होस् । हे ग्रह ! तिमी उपयाम पात्रमा ग्रहण गरिएका छौ । 
तिमीलाई शत्रुसंहारक इन्द्रदेवताका लागि ग्रहण गरिएको छ । तिम्रो स्थान यही हो, 
भे यहाँ विशिष्ट रणकौशल प्रदर्शत ,गर्ने इन्द्रदेवताको प्रसत्नताका लागि स्थापित 
गरेका छौँ । १ 

वाचस्पर्ति विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजें अद्या हुवेम । स नो विश्वानि 

हवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा 

विश्वंकर्मण एष ते योनिरिन्द्राय त्वा विश्वकर्मणे ॥४५॥ 


मनजस्तै गतिशील, महाव्रती वाचस्पति नै श्रेष्ठ कर्मका निर्माता हुन् । यस यञज्ञका 
लागि उनै इन्द्रदेवतालाई हामी आहवान गर्दछौँ । उत्तम कर्म गर्ने, सबैका हितकारी 
हुनाले उनले हाम्रो हविष्यान्न स्वीकार गर्दछन् । हे ग्रह ! तिमी उपयाम पात्रमा ग्रहण 
गरिएका छौ र तिम्रो आश्रयस्थल यही हो । विश्वकर्मा इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गर्नका 
लागि हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन त्रातारमिन्द्रमकुणोरवध्यम् । तस्मै विशः समनमन्त 
पूर्वीरयमुग्रों विहव्यो यथासत् । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा विश्वकर्मणञ्एष ते 
युनिरिन्द्राय त्वा विश्वकर्मणे । ॥४६॥ १ 
. सबैक्रिसिमका उत्तम कर्महरूलाई सम्पन्न गर्ने हे विश्वकर्मा देवता ! तिमी वृद्धि 
गराउने हविष्यान्नरूपी साधनले हामी यजमानहरूको रक्षा गर । क्रषिहरूका ज्ञानले 
 प्रेखि साधकहरू तिमीलाई नमस्कार गर्दछन् । तिमी विशेष किसिमले आदरपूर्वक 
आहृवान गर्ने योग्य छौ । त्यसो हुनाले तिमीलाई सबैले प्रणाम गर्दछन् । हे सोम ! 
तिमीउपयाम नामका यञ्चीय पात्रमा ग्रहण गर्न योग्य छौ । तिमीलाई विश्वकर्मा 
इनद्रदेवताको प्रसन्नताका लागि हामी ग्रहण गर्दछौँ, तिम्रो स्थान यही हो । त्यसो हुँदा 
विश्वकर्मा इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गर्नका लागि हामी तिमीलाई प्रतिष्ठित गराउँछौं । 
उपयामेगृहीतोस्यगनग्ने त्वा गायत्रच्छन्दसं गृहवामीन्द्राय त्वा त्रिष्ठप्छन्दस गृह्वामि 
 विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यौ जगच्छन्दसं गृह्वाम्यनुष्टप्तेभिगरः ॥४०॥  
दाभ्य पात्रमा ग्रहण गरिएका सोम ! तिमी उपयाम छन यैपनलद पन कुक की 
छन्दले धारण गर्नु,योग्य हुनाले तिमीलाई हामी अभिनित जता क ५७७ लि 
स्वीकार । श्रिष्टुप् छन्दले वरण गर्न योग्य तिमीलाई इन्द्रदेवताको पा गर्दछौँ हामी 
र कार गर्दछौँ र जगती छन्दले तिमीलाई सर्वदेव समूहका लागि धा 
पुष छन्दमा आबद्ध भएका वाणीले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । ५. 


७१ 





भिर 





व्रेशीनां त्वा पत्मन्ना धूनोमि कुकूननानान्त्वा पत्मन्ना धूनोमि भन्दनाना ते 
पत्मन्ना धूनोमि मदिन्तमानां त्वा पन्ना धूनोमि मधुन्तमानां त्वा पमन्ना धूनोपि 
शुक्र त्वा शुक्र आ धूनोम्यन्न्हो रूपे सूर्यस्य रश्मिषु ॥४८॥ 
हे सोम ! मेघमा अडिएको पानी बसाउनका लागि हामी तिमीलाई कम्पायमा 
गराउँछौँ । संसारको हितका लागि ध्वनि गर्ने मेघभित्र रहेको पानी बर्सनका ला 
तिमीलाई कम्पित गराउँछौँ । अत्यन्त आनन्ददायक बादलभित्र रहेको पानी बर्साउनक 
लागि तिमीलाई कम्पित गराउँछौँ । अति सन्तुष्टिप्रद बादलभित्रको पानी बर्साउनक् 
लागि तिमीलाई कँपाउँछौँ । अमृतरूपी जलले परिपूर्ण मेघबाट वर्षा गराउनका ला 
तिमीलाई हामी कम्पित गराउँछौँ । शक्तिसम्पन्न, पवित्र जल प्राप्त गर्नका लागि 
तिमीलाई कम्पित गराउँछौँ र तिमीलाई दिवसरूपी सूर्यदेवताका किरणका निम 
कम्पित गराउँछौँ । 
ककुभथ्दरूप॑ वृषभस्य रोचते बृहच्छुक्रः शुक्रस्य पुरोगाः सोमंः सोमस्य 
पुरोगाः । यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवि तस्मै त्वा गृह्वामि तस्मै ते सोम सोमा  
स्वाहा ॥४९॥ ं 
हे सोम ! तिम्रो बलवान्, तेजस्वी स्वरूप सूर्यजस्तै प्रकाशित भएको छ । महान् 
आदित्य सोमका अघि लागेर हिँड्दछन् वा सोम नै सोमका अघि हिँड्दछन् । हे 
सोम ! तिमी हानी नहुने, जीवन्त र जाग्रत छौं । त्यसो भएकैले हामीले तिमीलाई 
ग्रहण गरेका छौँ । श्रेष्ठ कर्ममा संलग्न रहँदा हामी तिमीलाई आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
उशिक् त्वं देव सोमाग्नेः प्रियं पाथोपीहि वशी त्वं देव सोमेन्द्रस्य प्रिय 
पाथोपीद्यस्मत्सखा त्व देव सोम विश्वेषां देवानां प्रियं पाथोपीहि ॥५०॥ ं 
हे दिव्य गुणले सम्पन्न सोम ! तिमी दीप्तिमान् अग्निका प्रिय आहारका रूपमा उनलाई  
प्राप्त होङ । हे सोमदेवता ! तिमी जितेन्द्रिय इन्द्रका लागि प्रिय पेयका रूपमा 
उनलाई प्राप्त होङ । हे सोमदेवता  तिमी हाम्रो मित्र भएर सम्पूर्ण देवसमूहको प्रिय. 
मार्ग अनुसरण गर र हामीलाई पोषण गरेर सन्तुप्ट गरार् । 
इह रतिरिह रमध्वमिह धृतिरिह स्वधृतिः स्वाहा । उपसृजन् धरुणं मात्रै धरुणो  
मातरं धयन् । रायस्पोषमस्मासु दीधरत् स्वाहा ॥५१॥ 
हे गाईहरू हो  याजकहरूप्रतिको तिमीहरूको प्रेम स्थायी होस् । यिनीहरूसित सन्तुष्ट 
रहेर आनन्दपूर्वक बस्ने गर । यो आहुति तिमीहरूका लागि समर्पित छ । संसारलाई धारण 
गर्ने दिव्य अग्निदेवताले धर्तीमा स्थूल अग्नि प्रकट गरुन् र वाप्पीकरणका माध्यमबाट 
धर्तीको जल सुकाएर प्राणपर्जन्यका रूपमा बर्साञन् । हामीलाई पुत्रपौत्रादिसहित अपार 
वैभव प्रदान गरुन् । यो आहुति तिमीलाई समर्पित छ । 
सत्रस्य क्राद्धिरस्यगन्म ज्योतिरमृताञ्अभूम । दिवं पृथिव्याड अध्यारुहामाविदा्म  
देवान्त्स्वर्ज्योतिः ॥५२॥ 
हे सोम तिमी यज्ञको समृद्धि बढाउँछौ । हामी यजमानहरू तिम्रा सहयोगले सूर्यरुपा । 
ज्योतिबाट ज्योतित भएर अमर्त्व प्राप्त गरौँ र भूलोकबाट दिव्यलोकमा आरोहण गर  
सफल होऔँ । हामी देवताको ज्योतिर्मय स्वर्गलोक हेर्नमा सफल होऔँ । ं 





७२ 


। 


छ 


। 











युवं तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यापद त॑ तमिद्धत वज्रेण त॑ तमिद्धतम् । 
दुरे चत्ताय छन्त्सद्गहनं यदिनक्षत् । अस्माक, शत्रूत्परि शूर विश्वतो दर्मा 
दर्षीष्ट विश्वतः । भूर्ब्भुवः स्वः सुप्रजाः प्रजाभिः स्याम सुवीरा वीरैः सुपोषाः 
पोषैः ॥५२३॥ 
अघि सरेर पराक्रम प्रदर्शन गर्ने हे इन्द्र र पर्वतदेवताहरू हो  तिमीहरू दुवै 
युद्ध गर्ने प्रत्येक शत्रुलाई आफ्ना धारिला वज्जका प्रहारले यमलोक पुग्याओ । हे वीर ! 
शत्रुले चारै तिरबाट घेरेका बेलामा हामीलाई शत्रुबाट मुक्त गराओ । पृथ्वी, अन्तरिक्ष र 
स्वर्ग यी तीनै लोकमा व्याप्त रहेका हे देवताहरू हो ! तिमीहरूका अनुग्रहले हामी सबै 
कने श्रेष्ठ, वीर, पराक्रमी सन्तानले युक्त हुँदै अपार धन तथा वैभवले लाभान्वित 
हुन सकाँ । 
परमेष्ठ्यभिधीतः प्रजापतिर्वाचि व्याह्रतायामन्धो अच्छेतः । सविता सन्याँ 
विश्वकर्मा दीक्षायां पूषा सोमक्रयण्यामिन्द्रश्च ॥५४॥ 
हे यज्ञमा परमेष्ठी नाम प्राप्त गरेका सोम ! तिम्रो मन्त्र उच्चारण गर्दै यजमानले आहुति 
प्रदान गरुन् । स्तुति गर्दा प्रजापति नाम प्राप्त गर्ने हे सोम ! तिम्रो मन्त्र उच्चारण गरेर 
यजमानले तिमीलाई आहुति प्रदान गरुन् । सोमतर्फ यजमान फर्किएका अवस्थानमा 
अन्ध भन्ने नाम उच्चारण गर्दै उसैका मन्त्रले हे सोम ! तिमीलाई यजमानले आहुति 
प्रदान गरुन् । सबैका लागि पोषक र संरक्षक भएका अवस्थामा तिमीलाई सविता 
नामले मन्त्रसहित आहुति प्रदान गरुन् । दीक्षाका समयमा तिम्रो नाम विश्वकर्मा हुँदा 
उपयुक्त मन्त्रसहित तिमीलाई यजमानले आज्यको आहुति प्रदान गरुन् । आरोग्यवर्द्धक 
किरणहरू तिमीले लिएर आएका अवस्थामा पूषा भन्ने तिम्रो नाम हुँदा त्यही 
नामसुहाउँदो मन्त्रले तिमीलाई यजमानले आज्यको आहुति प्रदान गरुन् । 
इन्द्र्च मरुतश्व क्रयायोपोत्थितोसुरः पण्यमानो मित्रः क्रीतो विष्णु 
शिपिविष्रञरावासन्नो विष्णुर्नरन्धिषः ॥५५॥ 
किन्नका लागि तयारी गरेका अवस्थामा तिम्रो नाम इन्द्र र मरुत् हुने हुँदा इन्द्राय 
मरुदभ्यश्ष भन्ने मन्त्र उच्चारण गरी यजमानले आहुति प्रदान गरुन् । किन्ने बेलामा 
असुर नाम हुने हुँदा तिमीलाई असुराय स्वाहा भन्ने मन्त्रले यजमानहरू आहुति प्रदान 
गरुन् । मूल्य तिरेर किनिएका सोम मित्र हुनाले त्यस अवस्थामा त्यस्तै सुहाउँदो 
मन्त्रले तिमीलाई आहुति प्रदान गरुन् । यजमानले आफ्ना अधीनमा सोमलाई 
लिइसकेपछि तिनको नाम विष्णु हुने हुँदा विष्णुकै नामका मन्त्रले तिमीलाई 
आज्यआहुति प्रदान गरुन् । गाडामा राखेर लगिँदै गरेका सोमको पनि विष्णु नै नाग 


हुनाले यजमानले त्यस अवस्थामा विष्णवे नरन्धिषाय स्वाहा भन्ने मन्त्रले तिमीलाई 


आज्य र आहुति प्रदान गरुन् । 
प्रोद्रमाणः सोम आगतो वरुण 


थर्वोपावहियमाणो विश्वेदेवाः ॥१५६॥ 


बाहनमा आउने परिचित छन् । उनलाई सोमाय स्वाहा भनेर 
उने सोम सोमकै नामले तले असिछ हनन् । 


आसन्द्यामासत्रो ग्निराग्नीध्रछ इन्द्रो हविर्धनि 


भज्याहुति प्रदान गरिन्छ । चौकीमा सुरक्षित सोम व 


७२३ 





र 


त्यसैले तिनलाई वरुणकै मन्त्रले आज्य आहुति प्रदान गरिन्छ । आग्नीध्रका 
रहेका सोम अग्निका नामले परिचित हुनाले अग्नये स्वाहा मन्त्रले उनलाई आम 
आहुति प्रदान गर्दछन् । हविष्यान्नका रूपमा रहेका सोमलाई इन्द्र नामले चिन्ने गरिन, 
त्यसो हुँदा उनलाई इन्द्राय स्वाहा भन्ने मन्त्रले आहुति प्रदान गर्दछन् । अभिषब्ष 
निम्ति तयार गरिएको सोमको नाम अरथर्व हुनाले अथर्वाय स्वाहा भन्ने मन्त्रले उनलाई 
आज्य र आहुति प्रदान गरिन्छ । 
विश्वे देवाञ्अ४शुषु न्युप्तो विष्णुराप्रीतपाष आप्याय्यमानो यमः सूयमानो बिष्णु 
सम्भ्रियमाणो वायुः पूयमानः शुक्र पूतः शुक्रः क्षीरश्रीर्मथ 
सक्तुश्रीर्विश्वेदेवाः ॥५७॥ 
विभिन्न भागमा विभाजन गरिसकेपछि हे सोम तिम्रो नाम विश्वेदेवा हुन्छ । त्यस बेत् 
विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा भन्दै आज्याहुति प्रदान गरिन्छ । उपासकको संरक्षकका रूप 
विष्णु नाम हुनाले सोमलाई विष्णवे आप्रीतपाय स्वाहा भनेर घिउको आहुति प्रदान गरौँ । ं 
अभिषव गरिएको सोमको नाम यम हुन्छ त्यस बेलामा यमाय स्वाहा भनेर नै उनलाई आह्वत 
प्रदान गर्नुपर्दछ । शुद्धीकरण क्रियामा सोमको नाम वायु हुने हुँदा त्यस बेला वायुकै नामक 
मन्त्र उच्चारण गर्दै सोमलाई घिउको आहुति दिने गर्दछन् । शोधित भइसकेपछि पवित्र सेम 
शुक्र नामले परिचित हुन्छन् अनि तिनलाई शुक्राय स्वाहा भन्ने मन्त्रले घिउको आहुति प्रदा 
गरिन्छ । सातुमा मिसिएका सोमलाई मन्थी भन्ने नाम दिइएको हुँदा त्यस अवस्थामा मन्थि  
स्वाहा भन्ने मन्त्रले सोमलाई आहुति प्रदान गर्नुपर्दछ । 
विश्वे देवाश्चमसेषून्नीतोसुर्होमायोद्यतो रुद्रो हृयमानो वातोभ्यावृतो नृचक्षा 
प्रतिख्यातो भक्षो भक्ष्यमाणः पितरो नाराशथ,साः ॥५०५॥ 
यञ्चका लागि चमस नामका पात्रमा राखिएका सोमलाई विश्वेदेवा भन्ने नाम दिइएको 
हुँदा विश्वेदेवताकै मन्त्रले उनलाई आहुति प्रदान गर्नुपर्दछ । ग्रहयज्ञका लागि प्रयुक्त 
सोमको नाम अमसु हुन्छ, त्यस बेलामा असवे स्वाहा भनेर उनलाई आहुति प्रदाः 
गरिन्छ । हविका रूपमा प्रयुक्त सोमको नाम रुद्र हो । त्यस बेला रुद्राय स्वाहा भने  
आहुति दिनुपर्दछ । अवशेष हविका रूपमा भक्षण गर्न ल्याइएका अवस्थामा उनको 
नाम वात हुन्छ र त्यसै अनुसारका मन्त्रले उनलाई हवि प्रदान गर्नुपर्दछ । हे ब्रहा ! 
यज्ञबाट बचेका सोमलाई नूचक्ष भन्ने नामले ग्रहण गर र नृचक्षसे स्वाहा भन्ने मन्त्रते 
हवि प्रदान गर । पान गरिँदै भएका अवस्थामा सोमलाई भक्षक नाम दिनुपर्दछ  
उनका लागि भक्षाय स्वाहा भनेर आहुति प्रदान गर्नुपर्दछ । भक्षणपछि सोमलाई 
नराशँस र पितृ नाम दिइन्छ तिनलाई पितृभ्यो नराशंसेभ्यो स्वाहा भन्ने मन्त्रले घिउकी 
आहुति प्रदान गरिन्छ । 
सन्नः सिन्धुरवभृथायोद्यतः समुद्रोभ्यवह्रियमाणः सलिलः प्रप्लुतो ययोरोजसा 
स्कभिता रजा४, सि वीयेभिर्वीरतमा शविष्ठा । या पत्येते ॥ 
सहोभिर्विष्णू अगन्वरुणा पूर्वदूतौ ॥५९॥ 
यज्ञ सकिएपछि अवभूथ स्नान गर्नका लागि प्रयुक्त सोमको नाम सिन्धु हो । हग 
बेला कुनै बाधाविघ्न आएमा सिन्धवे स्वाहा भन्ने मन्त्रले आज्यको आहुति दिनुपर्दछ 


७४ 





ग्रजीष नामका कुम्भमा जलमाथि राखिएका सोमको नाम समुद्र हो । समुद्राय स्वाहा 
भनेर उनलाई घिउको आहुति दिनुपर्दछ । ग्रजीष कुम्भका जलमा मिसिएका सोमको 
नाम सलिल हो । सलिलाय स्वाहा भनेर तिनलाई घिउको आहुति प्रदान गर्दछन् । जुन 
विष्णु र वरुणका पराक्रमले ब्रह्माण्डरूप घडा आआफ्ना स्थानमा विद्यमान छन्, जो 
आफ्नै पराक्रमले अत्यन्त बलशाली छन् र जो आफ्ना सामर्थ्यशक्तिले अद्वितीय छन्, 
तिनीहरूले नै शत्रुलाई परास्त गर्दछन् । उनीहरूका लागि यञ्चमा जुन प्रथम आहुति 
अर्पित गरिन्छ, त्यही मङ्गलमय आहुति यहाँ उनीहरूका लागि समर्पित गरिएको छ । 
देवान्दिवमगन्यज्ञस्ततो मा द्वविणमष्टु मनुष्यानन्तरिक्षमगन्यज्ञस्ततो मा 
द्रविणमष्टु पितृन्पृथिवीमगन्यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु यङ्कञ्च लोकमगन्यञ्चस्ततो 
मे भद्रमभूत् ॥६०॥ 
जुन यञ्च दिव्यलोकमा देवताहरूसमक्ष गयो, उसै दिव्य यञ्चको फल, दैवी कृपाका 
रूपमा विशिष्ट ऐश्वर्यका रूपमा हामीलाई प्राप्त होस् । जुन यज्ञ अन्तरिक्षलाई प्राप्त 
भएको छ, त्यसबाट हामीलाई श्रेष्ठ धन प्राप्त होस् । जुन यज्ञ पितृ र पृथ्वीलाई प्राप्त 
भएको छ, त्यसबाट हामीलाई वैभव प्राप्त होस् र यस यस्तो यञ्च जुनसुकै लोकमा 
सम्पन्न भएको भए पनि हामीलाई त्यसबाट मङ्गल होस् । 
चतुस्त्रिथ्,शत्तन्तवो ये वितल्लिरे य इमं यज्ञश, स्वधया ददन्ते । तेषां छित्र 
सम्वेतद्दधामि स्वाहा घर्मो अप्येतु देवान् ॥६१॥ 
यञ्च संवर्द्धित गर्ने प्रजापति आदि चाँतीस देवताले यस यज्ञलाई विस्तृत गराउँछन् र 
श्रेष्ठ पोषक पदार्थ याजकहरूलाई प्रदान गर्दछन् । यञ्ञलाई विस्तार गर्ने देवताहरूबाट 
प्राप्त वैभव हामी यज्ञको कार्यमा नै खटाउँछौ । देवताहरूका लागि समर्पित यो आहुति 
उनीहरूको आनन्द बढाउने काम गर्दछ । 
यज्ञस्य दोहो विततः पुरुत्रा सो अष्टधा दिवमन्वाततान । स य् धुक्ष्व महि मै 
प्रजाया४ रायस्पोर्ष विश्वमायुरशीय स्वाहा ॥६२॥ 
यज्ञको फल विभित्र किसिमले विस्तृत भएर अखिल ब्रह्माण्डका आठै दिशामा व्याप्त 
होस् । यो यञ्च पृथ्वी, अन्तरिक्ष र स्वर्गमा विस्तृत भएर हामीलाई धन, सन्तान आदि 
अपार वैभव प्रदान गर्ने होस् । यसै रीतिले हामी सम्पूर्ण आयु भएको जीवन प्राप्त गरौँ 
भनेर यो आहुति समर्पित गर्दै छौँ । 
आ पवस्व हिरण्यवदश्ववत्सोम वीरवत् । वाजं गोमन्तमा भर स्वाहा ॥६३॥ 
सोमदेवता ! हामीलाई सुन आदि धन, अश्व र वीर सन्ततिले युक्त वैभव प्रदान 
गर । गाईका दुधले युक्त अन्नले हामीलाई सम्पन्न बनाइदेछ भनेर हामीहरू यो आहुति 
समर्पण गर्दछौँ । 
॥इति अष्टमोञ्ध्याय ॥ 
॥ आठौँ अध्याय सकियो॥ 


७५ 








 पट । 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्।  
ताजसतनेयि माध्यन्ढिग शुक्ल ॥। 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ नवमोञ्ध्याय॥ 
॥नवाँ अध्याय॥  
क्रषि बृहस्पति, इन्द्र, दधिक्रावा वामदेव्य, वसिष्ठ, नाभानेदिष्ठ, तापस, वरुषु 
देवगण, देवश्रवा, देववात भारत । 
देवता सबिता, इन्द्र, रस, लिङ्गोक्त, रथ, पृथिवी, अश्च, अश्चस्तुति, प्रजापति, यजमान  
दिशा, आसन्दी, सुन्वन्, विश्वेदेवा, अर्यमा, अग्नि, पूषा, मित्र, वसु, देवगण  
राक्षसघाती । म 
छन्द स्वराट् आर्षी त्रिष्टुप्, आर्षी पङ्क्ति, विकृति, निचृत् अतिशक्वरी, भुरिक् कृति, 
भुरिक् अष्टि, भुरिक् जगती, उष्णिक्, त्रिष्टुप, धृति, विराट् उत्कृति, जगती, 
स्वराट् अतिधृति, निचृत् अतिजगती, भुरिक् पङ्क्ति, निचृत् त्रिष्टुप्, निचृत् 
धृति, अत्यष्टि, निचृत् अत्यष्टि, स्वराट् त्रिष्टुप्, अनुष्टुप्, स्वराट् अनुष्टुप् 
भुरिक अनुष्टुप्, भुरिक् आर्षी गायत्री, स्वराट् अतिधृति, कृति, निचृत्, जगती,  
निचृत् धृति, विराट् उत्कृति, विकृति, निचृत् अनुष्टुप्, भुरिक ब्राह्ली बृहती, 
अतिजगती, स्वराट् ब्राहेमी त्रिष्टुप् । 
देव सवितः प्रसुव यज्ञ प्रसुव यञ्चपतिं भगाय । दिव्यो गन्धर्व केतपूः के्तन 
पुनातु वाचस्पतिर्वाजं नः स्वदतु स्वाहा ॥१॥ 
हे तेजस्वी सवितादेवता ! यस यञ्चलाई उत्तम विधिले पूर्ण गर । यजमानलाई 
धनधान्य लाभका लागि प्रेरित गर । अन्नलाई पवित्र गराउने दिव्य किरणले हाम्रो अन्न 
पवित्र बनाङ र वाचर्स्पातदेवताले हाम्रो अन्नरूपी आहुति ग्रहण गर । 
ध्रुवसदं त्वा नृषद मनःसदमुपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा जुष्ट गृह्वाम्येष ते 
योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम्। अप्पुषदे त्वा घूतसद 
व्योमसदमुपयामगृहीतोसौन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्वाम्येप ते योनिरिन्द्राय ता 
जुष्टतमम् । पृथिविसदै व्वान्तरिक्षसदे दिविसर्द देवर 
नाकसदमुपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृद्वाम्येष ते योनिरिन्द्राय ला. 
जुष्टतमम् ॥२॥ 
हे सोमदेवता ! तिमी सबैभन्दा अधिक योग्य, नेतृत्व गर्नेहरूका पालक. 
मानवसमुदायका मनमा रमाउने, स्थिर रूपले प्रतिष्ठित इन्द्रदेवताका आश्रयस्थल हौँ ।  
इन्द्रका लागि योग्य छौ भन्ने जानेर तिमीलाई ग्रहण गर्दछँ । तिमी पहिले उपर्थाम  
पात्रमा स्थापित होङ । यसै गरी प्रजाहरूमा, आकाशमा र घिउमा तेजस्वी 
विराजमान भएकाले इन्द्रदेवताका लागि योग्य भएको जानेर हामी तिमीलाई ग्रह । 
गर्दछौँ । तिमी दोस्रो उपयाम पात्रमा स्थापित होर । यसै गरी पृथ्वी, अन्तर, . 
७६ 


६ बछ ७० बै ८ हक ,.  


४ उँट ३ 
न्ध न तै कुहै १ 
५। १६० , 
॥॥ 
 ३१, ७८ लोक ०३६  ५ 
१० ्साह१ ७ 


 


स्थापित सौँकी आश्रयस्थल हो । तिमी यहाँ तेस्रो उपयाम पात्रमा 
पनि स्थापित रहन्छौ । 
अपाश रसमुद्ववयसश४ सूर्ये सन्तथ, समाहितम् । अपाथ रसस्य यो रसस्तँ वो 
गृह्वाम्युत्तममुपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्वाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा 
जुष्ख्तमम् ॥२३॥ 
हेसोम ! प्रकाशपुञ्जमा रहने गरेका, सबै किसिमले धारण गर्न योग्य, जलको सारका 
पनि सार, कल्याणकारी रूपमा रहेका तिमीलाई हामी इन्द्र र वायुदेवताका लागि चतुर्थ 
उपयाम पात्रमा स्थापित गर्दछौँ । यो तिम्रो स्थान हो । तिमी इन्द्रदेवताका लागि 
सबैभन्दा प्रिय हुनाले हामी उनैका लागि तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
ग्रहा ञर्जाहुतयो व्यन्तो विप्राय मतिम् । तेषां विशिप्रियाणा वोहमिषमूर्ज४, 
समग्रभमुपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृहवाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा 
जुष्टतमम् । सम्पूचौ स्थः सं मा भद्रेण पृङ्क्त विपूचौ स्थो वि मा पाप्मना 
पृङ्क्तम् ॥४॥ 
हे सोमरस तथा आसवका ग्रह नामका पात्रहरू हो । तिमीहरू मेधावीजनलाई विशिष्ट 
मति प्रदान गर्दछौ । हामी याजकहरूका लागि तिमीभित्र रहेको रस उचित किसिमले 
स्थापित गर । हे ग्रह नामका पाँचौँ पात्र !। तिमी नियमअनुसार स्थापित गरिएका छौ । 
इन्द्र आदि देवताहरूको प्रसन्नताका लागि हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । यो तिम्रे 
निवास हो । तिमीहरू दुवै सँगै रहेर हामीलाई कल्याण र सुख प्रदान गर २ हामीभन्दा 
छुट्टै रहेर पापबाट हामीलाई जोगार । 
इन्द्रस्य वज्रोसि वाजसास्त्वयायं वाज? सेत् । वाजस्य नु प्रसवे मातरं 
महीमदितिं नमा वचसा करामहे । यस्यामिर्द विश्व भुवनमाविवेश तस्यां नो 
देवः सविता धर्म साविषत् ॥५॥ 
तिमी इन्द्रको वज्रजस्तै अचुक छौ । तिमी अन्नयुक्त छौ, त्यसैले तिमीबाट अन्न प्राप्त 
होस् । हामी आफ्नो वाणीरूपी मन्त्रले माता अदितिजस्तै धर्ती मातालाई अन्न प्राप्त 
गर्नका लागि निश्चित रूपले प्रेरित गर्दछौँ । यो सम्पूर्ण विश्वलाई नै आफ्नो प्रभाव क्षेत्र 
बनाएका सविता देवताले हामीलाई धर्मका निम्ति गतिशील बनाउन् । 
अप्स्वन्तरमृतमप्सु भेषजमपामुत प्रशस्तिष्वश्वा भवत वाजिनः । देवीरापो यो 
वश्डर्मिः प्रतूर्तिः ककुन्मान् वाजसास्तेनायं वाज४९ सेत् ॥९॥ 
जलका अन्तःस्तलमा अमृत र पुष्टिदायक औपधिहरू छन् । अश्च, अमृत र 
औषधिरूपी जल पान गरेर हामी बलवान् होऔँ । है जलसमूह ! तिम्रा उच्च र 


वेगवान् तरङ्गहरू हाम्रा लागि अन्नप्रदायक बनूत् 
वातो वा मनो वा गन्धर्वाः सप्तविशतिः । ते अग्रेश्वमयुञ्जँस्ते 


अस्मिञ्जवमादधुः ॥७॥  
वायु, मन, गन्धर्व, पृथ्वीलाई धारण गर्ने सत्ताईस नक्षत्र आदि पहिलेदेखि नै अश्वसँग 


आबद्ध छन् । तिनले यस यज्ञलाई गतिशील बनाउन् । 


७७ 











जातरथ,हा भव वाजिन्युज्यमानञ्न्द्रस्येव दक्षिण श्रियैधि । युञ्जन्तु त 
मरुतो विश्वदेवसञ आ ते त्वष्य पत्सु जवं दधातु ॥८॥ 
हे अग्निरूपी घोडा । रथमा नारिएपछि तिमी वायुको जस्तै वेगले सम्पन्न हुन्छै  
दाहिनेतर्फ रहेर इन्द्रदेवताको शोभा बढाङ । मेधावी मरुत्हरू तिमीलाई रथमा नियुक्त 
ररुन् र त्वष्टादेवताले तिम्रा खुट्टा वेगवान् बनाञन् । ं 
जवो यस्ते वाजिन्निहितो गुहा यः श्येने परीत्तो अचरच्च वाते । तेन नो वाजिन् 
बलवान् बलेन वाजजिच्च भव समने च पारयिष्णु । वाजिनो वाजजिते ं 
वाज९ सरिष्यन्तो बृहस्पतेर्भागमवजिघ्नत ॥९॥ 
हे बलशाली  तिम्रो गति हृदयमा, श्येनपक्षीमा र वायुमा छ । त्यसै बलले बलशाली  
भएर हामीलाई युद्धमा विजयी बनाङ । युद्धमा शत्रुलाई पराजित गरेर हाम्रो सङ्कट ं 


ङकेट  
हटाइदे । हे अन्न विजेता बलशाली अग्नि ! अन्न प्राप्तिका कामनाले बृहस्पतिका  


याजकहरू बृहस्पतिदेवताको श्रेष्ठ तथा इन्द्रको उत्कृष्ट स्वर्गमा आरोहण गरौँ । र 


न्यायले युक्त सबै खालका सुख प्रदान गर्ने सवितादेवताका प्रेरणाले हामी याजकहरू 
बृहस्पतिदेव र इन्द्रदेवताका उत्कृष्ट स्वर्गमा आरुढ होऔँ । 


बृहस्पते वाजं जय बृहस्पतये वाच वदत बृहस्पति वाजं जापयत । इन्द्र वाजं 
जयेन्द्राय वाच वदतेन्द्र वाजं जापयत ॥११॥ 

हे बृहस्पति ! तिमी तिजय प्राप्त गर । हे याजकहरू हो  बृहस्पतिदेवताका लागि 

स्तुति गाओ र विजयी बमाओ । हे इन्द्रदेवता । तिमी विजय प्राप्त गर । हे याजकहरू 

हो ! इन्द्रदेवताका लागि स्तृति गाओ र विजयी बनाओ । म 
शा वः सा सत्या संवागभूद्यया बृहस्पति वाजमजीजपताजीजपत बृहस्पति  
वाज वनस्पतयो विमुच्यध्वम् । एषा वः सा सत्या संवागभूटायेन्द्र 

बाज वनस्पतयो विमुच्यध्वम् ॥१२॥ 

हे गाउनेबजाउनेहरू हो ! एकैसाथ स्वर मिलाएर बृहस्पतिदेवतालाई युद्धमा विजयी गराउन 

सक्ने खालको वाणी निकाल । हे वनसमूहका स्वामी । इन्द्रदेवताले विजय प्राप्त गर्न 

सकून् भनेर आफ्ना सैनिक, घोडा र रथ छोडिदेओ । हे सेनाध्यक्ष हो । त्यसरी विजयी 

भएपछि आफ्ना सैनिक, घोडा र रथलाई सुस्ताउनका लागि मुक्त गरिदेओ । ॥ क 
देवस्याहथ सवितुः सवे सत्यप्रसवसो बृहस्पतेर्वाजजितो वाजँ जेषम् । 
वाजिन्रो वाजजितोध्वन स्कभ्नुवन्तो योजना मिमानाः काष्ठां गच्छत ॥१३॥ 

सबैलाई प्रेरणा प्रदान गर्ने, सबैलाई प्रकाशित गराउने, सत्यका प्रेरक बृहस्पतिदेवताका 

अनुशासनमा रहेर युद्धमा विजयी होऔँ । हामीलाई युद्धमा विजयी गराउने हे अश्चहरू 


छेद 





हो ! शत्रुको माग रोक्दै गतिका साथ कोसौँ परसम्म कुदेर हामीलाई सीमापारि 


ओ । 
एष स्य वाजी क्षिपणिं पुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपिकक्ष आसनि । क्रठुं 
दधिक्राञ्अनु स४ सनिष्यदत्पथामङ्का, स्यन्वापनीफणत् स्वाहा ॥१४॥ 
 यी अश्च, ग्रीवा, वक्ष र मुखमा बाँधिएका, यज्ञको उद्देश्यले मार्गका सबै बाधाहरू 
हटाउँदै शब्दनाद गर्दै अगाडि बढिरहेका छन् । त्यसमाथि बसेका वीरहरू शीघ्रतापूर्वक 
शत्रुहरूलाई हतियारले प्रहार गर्दछन् भन्ने उद्देश्यले हामी आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्ण न वेरनुवाति प्रगर्धिनः । श्येनस्येव ध्रजतो 
उङ्कसं परि दधिक्क्राग्ण सहोर्जा तरित्रतः स्वाहा ॥१५॥ । 
पँखेवाले चराको अनुसरण गरेझैँ वेगपूर्वक कुद्ने र प्रतिस्पर्धा गर्ने दधिक्रादेवताको 
अनुसरण मानिसले गर्दछन् । बाज पक्षीको उडानजस्तो गरी हिँड्ने र सुरक्षा प्रदान गर्ने 
दधिक्रादेवताका शरीरलाई सबैले एकै ठाउँमा भेला भएर अन्न आदि प्राप्त गर्नका लागि 
चारै तिरबाट घेर्छन् । 
शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितद्रवः स्वर्काः । जम्भयन्तोहिँ वृक४, 
रक्षा४, सि सनेम्यस्मद्नुयवन्नमीवाः ॥१६॥ 
यज्ञ र युद्धमा वाजिन् नामका अग्नि र घोडा हाम्रा लागि कल्याणकारी होछन् र दैवी 
कार्यमा यज्ञको आहृतिले अझै सुसज्जित होउन् । तिनीहरूले चाँडै सर्पभझैँ कुटिल, 
ब्वाँसाजस्तो पछाडिबाट आक्रमण गर्ने, विघ्नकारी दुष्ट पुरुषलाई हामीबाट उनैले धेरै 
पर पुस्याइदिङन् । 
ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो हव विश्वे शृण्वन्तु वाजिनो मितद्रवः । सहस्रसा 
मेधसाता सनिष्यवो महो ये धन४ समिथेषु जभ्रिरे ॥१७॥ 
प्रसिद्ध याञ्चिक, अश्चमा सवार गर्ने, बलवान्, असामान्य गतिमा गमन गर्ने, वीरले हाम्रो 
कुरो सुनून् । हजारौँलाई तृप्त गराउने, यज्ञका अधिष्ठाता, आवश्यकताहरूलाई पूरा 
गराउने, वीरहरू जीवन सङ्ग्राममा महान् ऐश्वर्यशाली बन्दछन् । 
वाजे वाजे वत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता त्रातज्ञा । अस्य मध्वः पिबत 
मादयध्वन्तृप्ता यात पथिभिर्देवयानै ॥१५॥ 
हे बलशाली वाजी देवताहरू हो । तिमीहरू अमर, सत्ययञ्ञका ज्ञाता र विद्वान् छौ । 
तिमीहरू धनका लागि हुने युद्धमा हाम्रो रक्षा गर । तिमीहरू यस यज्ञमा आएर सोमरस 
पान गरेर आनन्दित होओ र सन्तुष्ट भएपछि देवयानका मार्गबाट प्रस्थान गर । 
आमा वाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे । आ मा गन्तां पितरा 
मातरा चा मा सोम अमृतत्वेन गम्यात् । वाजिनो वाजजिती वाज, ससुवा९ 
सो बृहस्पतेर्भागमवजिम्नत निमृजानाः ॥१९॥ 
मातापिताका रूपमा रहेका विश्वरूप द्यावापृथिवी आएर हाम्रो रक्षा गरुन् । हामीलाई 
उत्पादनको ज्ञान प्राप्त होस् र अमृतभावले सोम प्राप्त होस् । हे बलशालीहरू 
। बृहस्पतिदेवताका अन्नको भाग प्रसन्न चित्तले प्राप्त गर । 


७९ 











आपपये स्वाहा स्वापये स्वाहापिजाय स्वाहा क्रतवे स्वाहा वसवे स्वाहाहर्पते 
स्वाहाह्वे मुग्धाय स्वाहा मुग्धाय वैन४, शिनाय स्वाहा विनष, 
शिनञ्आन्त्यायनाय स्वाहान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य पतये स्वाहाधिपतपे 
स्वाहा ॥२०॥ 


देवत्व प्राप्त गर्नका लागि, उत्तम सुखको प्राप्तिका लागि, बारम्बार जन्मने देवताहरूका 
लागि, यज्ञरूपी परम शक्तिका लागि, प्रजापतिका लागि, दिनका स्वामीका लागि, 
सुन्दर दिवसका लागि, अविनाशी सुन्दर समयका लागि, अन्त्यसम्म पुय्याउने . 
अविनाशीका लागि, भुवनको सीमाका लागि, सम्पूर्ण भुवनका स्वामीका लागि 
अधिपति आदि सबै देवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ, सबै देवशक्तिले 
त्यसलाई ग्रहण गरुन् । 


आयुर्यञ्चेन कल्पन्ता प्राणो यञ्चेन कल्यन्तां चक्भुर्यञ्चेन कल्पन्ता४, श्रोत्र 
कल्पन्ता पृष्ठ यञ्चेन कल्पन्तां यज्ञो यज्चेन कल्पन्ताम् । प्रजापतेः प्रजा अभूम 
स्वर्देवाञ्ञगन्मामृताञ्अभूम ॥२१॥ 


यस यज्ञका प्रभावले हाम्रो आयु बढोस्, हाम्रो प्राण बलियो होस्, आँखाको ज्योति 
तेजिलो होस्, सुन्ने शक्ति टडकारो होस्, हाम्रो ढाड बलियो होस्, हाम्रो यज्ञ विस्तृत 
होस् । हामी सबै ईश्वरका सन्तान बनेर रहँ । हामी सबै मेधावी बनेर दिव्य सुख प्राप्त 
गरौँ र अमृतत्त्व प्राप्त गर्नमा समर्थ होऔँ । 
अस्मे वोञ्ञस्त्विन्द्रियमस्मे नृम्णमुत क्रतुरस्मे वर्चा४्,सि सन्तु वः । नमो मात्रे 
पृथिव्यै नमो मात्रै पृथिव्याष इयं ते राड्यन्तासि यमनो ध्रुवोसि धरुणः । कृष्पै 
त्वा क्षेमाय त्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वा ॥२२॥ 


हे दिशाहरू हो । तिमीहरूको सबै ऐश्वर्य, धन, कार्यशक्ति र तेज हामीलाई प्राप्त 
होस् । माता पृथ्वीका लागि आदरसहित हामी नमस्कार अर्पित गर्दछौँ । हे 
मातृभूमि ! तिमी सञ्चालनशक्ति भएकी शासनशक्तिले सम्पन्न छ्यौ । तिमी नै 
अनेकाँ किसिमका व्यवस्था बनाउने र सबैलाई आश्रय प्रदान गर्ने हौ । खेतीको 
कामका लागि, संसारको हितका लागि, देशमा ऐश्वर्य वृद्धि गर्नका लागि, प्रजाको 
पालनपोषण गर्नका लागि र आफ्नो कुशलतापूर्वक उन्नतिका लागि तिमीलाई हामी 
स्वीकार गर्दछौँ । 


वाजस्येमँ प्रसवः सुषुवेश्य्रे सोम४१ राजानमोषधीष्वप्सु । ताङ अस्मभ्य 
मधुमतीर्भवन्तु वय राष्ट्रे जागृयाम पुरोहिताः स्वाहा ॥२३॥ 


सोम नामका अत्यन्त दीप्तिमान् पदार्थलाई अन्नका उत्पादक प्रजापतिले सबैभन्दा 
पहिले जल र औषधिका बीचमा उत्पन्न गरे । हाम्रा लागि यो सोम मधुर रसले युक्त 


८० 


ं 













होओस् । हामी पुरोहितहरू राष्ट्रमा जागरुक अवस्थामा रहन सकौँ भन्दै यो आहुति 
समर्पित गरिएको छ । 
वाजेस्येमां प्रसवः शिश्रिये दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राद । अदित्सन्त 


दापयति प्रजानन्त्स नो रयि४९ सर्ववीरं नियच्छतु स्वाहा ॥२४॥ 
अन्नका उत्पादक प्रजापतिले सम्पूर्ण भुवनसहित द्युलोकलाई आश्रय दिएका छन् । उनै 
प्रजापतिले आहुति प्रदान गर्नका लागि हाम्रा बुद्धिलाई प्रेरित गरुन् र सुसन्ततिसहित 
ऐश्वर्य प्रदान गरुन् भनेर यो आहुति समर्पित गरिएको छ । 
वाजस्य नु प्रसवञ्ञाबभूवेमा च विश्वा भुवनानि सर्वतः । सनेमि राजा परियाति 
विद्वान् प्रजा पुष्टि वर्ध्यमानो अस्मे स्वाहा ॥२५॥ . 
अन्नका उत्पादक प्रजापतिले सबै तिरबाट सम्पूर्ण भुवनहरूलाई उत्पन्न गरे । उनै सनातन, 
सर्वञ्चाता प्रजापति हाम्रा प्रजा, पशुधन र समस्त ऐश्वर्यको वृद्धि गर्दै सबैभन्दा माथिल्लो 
स्थानमा निवास गरेका छन् । यो आहुति उनै प्रजापतिका लागि समर्पित छ । 
सोम४१ राजानमवसेग्निमन्वारभामहे । आदित्यान्विष्णु४ सूर्य ब्रह्यार्ण च 


बृहस्पति४ स्वाहा ॥२९॥ 
हाम्रो पालनपोषणका लागि जसले राजा, सोम, अग्नि, बाइ आदित्य, विष्णु, सूर्य, ब्रह्या 
र बृहस्पति उत्पन्न गरे, उनै प्रजापतिको हामी स्तुति गर्दछौँ । यो आहुति उनै प्रजापतिका 


लागि समर्पित छ । 
अर्यमण बृहस्पतिमिन्द्र दानाय चोदय । वात विष्णु सरस्वती४ सवितारं च 


वाजिन४९ स्वाहा ॥२०॥ । 
हे परमात्मा ! तिमी अर्यमा, बृहस्पति, इन्द्र, वाणीकी अधिष्ठात्री देवी सरस्वती, 
विष्णु, सवितादेवता र बलवान देवगणलाई दान गर्नका लागि प्रेरति गर । हामी यो 
आहति तिम्रा लागि समर्पित गर्दै छौँ । 
अग्नै अच्छा वदेह न प्रति न 
असि स्वाहा ॥२०॥ 
हे अग्निदेवता ! हामीप्रति तिमी श्रेष्ठ मनोभाव राखेर यज्ञमा उपस्थित होङ र हाम्रा 
उपदेश दे । हे एक्लै अनेकौं शत्रु जितेर प्रजाको पालन गर्ने 


लागि हितकारी उप हक, 
अनिनदेवता ! तिमी ऐश्वर्यप्रदाता हौ । त्यसैले हामीलाई पनि धनधान्यले परिपूर्ण 


गराङ । हामी यो आहुति तिमीलाई समर्पित गर्दछौँ । 


प्रनो यच्छत्वर्यमा प्र पूषा प्र बृहस्पतिः । प्र वाग्देवी ददातु नः स्वाहा ॥२९॥ 


अर्यमा, भग र बृहस्पतिदेवताले हामीलाई ऐश्वर्यले परिपूर्ण गरुन् । समस्त देवता र 


वाणीकी अधिप्ठात्री, सत्यप्रिय देवी सरस्वतीले भरपूर धन आदि सम्पदा प्रदान गरुन् । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्या पुष्णो हस्ताभ्याम् । सरस्वत्यै वाचो 


सविठु 
दधामि बृहस्पतेष्द्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चाम्यसौ ॥३०॥ 
गर्ने सविता देवताका सृष्टिमा सरस्वतीका वाणीका प्रेरणाले 


सबैलाई उत्पन्न  
अश्चिनीकुमारदेवताहरूका बा  पुपादेवताका हातले हामी तिमीहरूलाई धारण 


सुमना भव । प्रनो यच्छ सहस्रजित्त्व हि धनदा 





गर्दछौँ । त्यसपछि बृहस्पति देवताका श्रेष्ठ  सुव्यवस्था बनाएर ं 
साम्राज्यलाई सञ्चालन गर्ने काममा तिमीलाई स्थापित गर्दछौँ । 
अग्निरेकाक्षरेण प्राणमुदजयत्तमुज्जेपमश्चिनौ द्वयक्षरेण द्विपदो मनुष्यानुदजयत 
ताबुज्जेष विष्णुस्त्र्यक्षरेण त्रील्लोकानुदजयत्तानुज्जेष सोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पद 
पशृनुदजयत्तानुज्जेषम्पूृषापञ्चाक्षरेण॥३१॥ 
अग्निदेवताले एकाक्षरका दैवी गायत्री छन्दका प्रभावले उत्कृष्ट प्राणमाथि विजय प्राप्त 
गरे । हामी पनि त्यसै एकाक्षरका प्रभावले प्राणमा विजय प्राप्त गरौँ । दुइ अक्षरका 
उष्णिक् छन्दका प्रभावले अश्चिनीकुमारहरूले दुई खुट्टे मानिसमाथि विजय प्राप्त गरे न 
हामी पनि त्यसका प्रभावले मानिसमाथि विजय प्राप्त गरौँ । तीन अक्षरको दैवी 
अनुष्डुप् छन्दका प्रभावले विष्णुले तीनै लोकलाई विजय गरेझैँ हामी पनि तीन लोक 
विजयी बनौँ । चार अक्षरको दैवी बृहती छन्दका मन्त्रको प्रभावद्वारा सोमले चार खुट्टे 
पशुहरूलाई जितेभझैँ हामी पनि उसै मन्त्रका प्रभावले पशुमाथि विजय प्राप्त गरौँ । 
पूषा पञ्चाक्षरेण पञ्च दिशष उदजयत्ताष उज्जेष सविता षडक्षरेण 


भड्तूनुदजयत्तानुज्जेषं मरुतः सप्ताक्षरेण सप्त ग्राम्यान् पशूनुदजयंँस्तानुज्जेष 
बृहस्पतिरष्यक्षरेण ॥२२॥ 


पाँच अक्षरको दैवी पङ्क्ति छन्दका प्रभावले पूषा देवताले पाँचै दिशाहरूमाथि विजय 
प्राप्त गरेका छन् । हामी पनि उसै गरी उसै मन्त्रका प्रभावले ती दिशाहरूमा विजयी 
होऔँ । छ अक्षर भएका दैवी त्रिष्टुप् छन्दका प्रभावले सविता देवताले छ वद 
ग्रतुहरूमाथि विजय प्राप्त गरेझैँ हामी पनि त्यस छन्दका मन्त्रले छ क्रतुहरूमा विजय 
प्राप्त गरौँ । सात अक्षरको दैवी जगती छन्द हो, त्यसका प्रभावले मरुत् देवताहरूले 
सात किसिमका गाई आदि घरपालुवा दुधालु पशुमाथि विजय प्राप्त गरेका छन् । हामी 
तस छन्दयुक्त मन्त्रका प्रभावले ती पशुमाथि विजयी हुन सकाँ । दैवी जगती छन्द 
आठ अक्षरको हुन्छ । त्यस छन्दका प्रभावले बृहस्पतिदेवताले गायत्री सिद्ध गरे । 
हामी पनि उनकै जस्तो त्यसै छन्दका मन्त्रले गायत्री सिद्ध गर्न सकौँ । 
मित्रो नवाक्षरेण त्रिवृतषर वरुणो दशाक्षरेण 
विराजमुदजयत्तामुज्जेषमिन्द्रद एकादशाक्षरेण त्रिष्ठुभमुदजयत्तामुज्जेष विश्वेदेवा 
द्वादशाक्षरेण जगतीमुदजयँस्तामुज्जेष वसवस्त्रयोदशाक्षरेण ॥३३॥ 


देवी शक्वरी छन्द नौ अक्षरको छ, त्यस छन्दका मन्त्रका प्रभावले मित्र देवताले ज्ञान, 


कर्म र भक्ति यी तीन किसिमका वृत्तिहरूमाथि विजय प्राप्त गरेका छन् । हामी पनि 
उसै मन्त्रका प्रभावले उसै गरी तीन वृत्तिहरूमारि 


का थ विजय प्राप्त गर्न सकाोँ । दस 
अक्षरको देवी अतिशक्वरी छन्द हुन्छ । त्यस छन्दका मन्त्रका प्रभावले वरुण देवताले 








मन्त्रले विश्वेदेवताले जगती नामको स्तोममाथि विजय प्राप्त गरे । हामी पनि त्यसका 

प्रभावले त्यही विजय प्राप्त गर्न सकाँ । 
वसकस्त्रयोदशाक्षरेण त्रयोदश४? स्तोममुदजयँस्तमुज्जेष रुद्वाश्चतुर्दशाक्षरेण 
चतुर्दशश क कबि, ५ स्तोममुदजयँस्तमुज्जेषमादित्याः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदश, 
ममुदजयँस्तमुज्जेषमदितिः पोडशाक्षरेण पोडशश स्तोममुदजयत्तमुज्जेष 
प्रजापतिः सप्तदशाक्षरेण सप्ददश४१ स्तोममुदजयत्तमुज्जेषम् ॥३४॥ 


दैवी धुति छन्दमा तेह्र वटा अक्षर छन् । त्यस छन्दका मन्त्रको प्रभावले वसुहरूले 
नौद्वार र चार अन्तःकरण गरी तेह्र शक्ति जितेका छन् । हामी पनि उसरी नै त्यस 
छन्दले विजयी हुन सकौँ । चौध अक्षरको दैवी अतिधृति छन्दका प्रभावले रुद्रहरू 
चौध किसिमका रलहरू जिल सफल भए । हामी त्यस मन्त्रका प्रभावले त्यो विजय 
प्राप्त गर्न सकौँ । पन्ध्र अक्षरको आसुरी गायत्री छन्द हुन्छ । त्यस छन्दका मन्त्रक 
बलले आदित्यहरूले चार वेद, चार उपवेद, छ वेदाङ्ग र कार्यकुशलता गरी पन्ध्र वय 
शक्तिमा अधिकार जमाएका थिए । त्यस छन्दका मन्त्रका प्रभावमा हामी पनि त्यो 
विजय प्राप्त गर्न सकौँ । सोह्र अक्षरको प्राजापत्या अनुष्टुप् छन्द हुन्छ । त्यसका 
प्रभावले देवमाता अदितिले सोह्र वटा कलाको समूह जितेकी थिइन् । हामी पनि 
त्यसका प्रभावले त्यो विजय प्राप्त गर्न सकोँ । सत्र अक्षरको निचृत आर्ची गायत्री छन्द 
छ । त्यस छन्दका मन्त्रका प्रभावले प्रजापतिले चार वर्ण, चार आश्रम, चार कर्म, चार 
पुरुषार्थ र् आफ्नो मति गरी जम्मा सत्र वटा शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए । 
हामी पनि त्यसका प्रभावले ती शक्तिहरूमाथि विजय प्राप्त गर्न सकौँ । 
एष ते निर्त्रति भागस्तं जुषस्व स्वाहाग्निनेत्रेभ्यो देवेभ्यः पुरः सद््भ्यः स्वाहा 
यमनेत्रैभ्यो देवेभ्यो दक्षिणासदभ्यः स्वाहा विश्वेदेवनेत्रेभ्यो देवेभ्यः पश्चात्सद्भ्यः 
स्वाहा वा मस्न्रेत्रेभ्यो वा देवेभ्यङ उत्तरासद्भ्यः स्वाहा 


सोमनेत्रेभ्यो देवेभ्यष्डपरिसद्भ्यो दुवस्वद्भ्यः स्वाहा ।३५॥ 
ग्रहण गर । पूर्व दिशामा विराजमान अग्निदेवताका 
देवताका निम्ति, पश्चिम दिशामा रहेका विश्वेदेवताका 
मित्रावरुण वा मरुत् देवताका निम्ति र अन्तरिक्षमा 
तथा द्युलोकमा रहेका हवि प्रहण गर्नै देवताहरूको प्रसत्रताका लागि यो आहुति 
समर्पित गरिएको छ । सबै देवशक्तिहरूले स्नेहपूर्वक यो आहुति ग्रहण गरुन् । 

ये देवाञ्ञगिननेत्राः पुरःसदस्तेभ्यः स्वाहा ये देवा यमनेत्रा दक्षिणासदस्तेभ्य 

स्वाहा । ये देवा विश्वदेवनेत्राः पश्चात्सदस्तेभ्यः स्वाहा ये देवा मित्रावरुणनेत्रा 

वा मरन्नेत्रा वोत्तरासदस्तैभ्यः स्वाहा ये देवाः सोमनेत्राञ्डपरिसदो 


हे पृथ्वीदेवी ! यो तिम्रो भाग हो, 
निम्ति, दक्षिण दिशामा रहेका यम 
निम्ति, उत्तर दिशामा विराजमान 


दुवस्वन्तस्तेभ्यः स्वाहा ॥२९॥  
पूर्वमा रहेका देवताको नेतृत्व अन्निदेवताले गर्दछन्, दक्षिण दिशामा रहका देवताहरूको 
भएका देवताहरूको नेतृत्व विश्वेदेवताले गरेका 


नेतृत्व यमले गर्दछन्, पश्चिम दिशामा भ 
छन् र उत्तरमा हुने देवताहरूक। गे नेतृत्व मित्रावरुण वा मरुत्हरूले गर्दछन् । ती सबै 


८३ 





फे 





देवताका साथ द्युलोकमा हुने देवताको नेतृत्व हवि स्वीकार गर्ने सोमले गरेका हुन्छन्  
ती सबै देवताहरूका लागि यो श्रेष्ठ आहुति प्रदान गरिएको छ । 
अग्ने सहस्व पृतनाञ्ञअभिमातीरपास्य । ढुष्टरस्तरत्ररातीर्वचोधा 
यज्ञवाहसि ॥३७॥ ं 
हे शत्रुले जित्न नसक्ने अग्निदेवता ! शत्रुको सेना पराजित गर । आपद् 
निम्त्याउनेलाई हटारू । तिमी आफ्ना शत्रुको सेना जितेर यञ्च गर्ने यजमानलाई मनगो ं 
अन्न दिएर तेजस्वी बनाङ । ं 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम् । उपा४ शोर्वीयंण 
जुहोमि हत४ रक्षः स्वाहा रक्षसां त्वा वधायावधिष्म रक्षोवधिष्मामुमसौ 
हतः ॥३८॥ 
संसार उत्पन्न गर्ने सवितादेवताका सृष्टिमा प्राणवान् शक्तिको सामर्थ 
अश्चिनीकुमारहरूका बाहुबाटर पूषादेवताका हातबाट हामीले तिम्रा लागि ग्रहण गरेर यो 
उत्तम आहुति समर्पित गरेका छौँ । तिमीले शत्रु नाश गरेभझैँ हामी पनि दुष्टहरूलाई 
विनाश गर्न सकौँ । यो दुष्ट राक्षस नाश भएझैँ हामी पनि यी विकृतिरूपी दुष्टहरूलाई 
विनाश गरौँ । 


सविता त्वा सवाना्ट सुवतामग्निर्गृहपतीना४ सोमो वनस्पतीनाम् । 
बृहस्पतिर्वाचञ्डन्द्रो ज्यैष्ठ्याय रुद्र पशुभ्यो मित्रः सत्यो वरुणो ! 


हे याजक । सवितादेवताले यञज्ञकार्यका लागि तिमीलाई 





ई प्रेरित गरुन् । अग्निदेव 


पशुषनका लागि रुद्रदेवताले, सत्य व्यवहारका 
चल्नका लागि वरुणदेवताले प्रेरित गरुन् । 


इमं देवाष असपल६ सुवध्व महते क्षत्राय महते ज्यैष्ठ्याय महते  
जानराज्यायेन्द्रस्येन्द्रियाय । इमममुष्य पुत्रममुष्यै पुत्रमस्यै विशञ्एष वोमी राजा 
सोमोस्माक ब्राह्मणाना४१ राजा ॥४०॥ 


हे देवताहरू हो ! महान् क्षत्रबल सम्पादन गर्नका लागि, महान् राज्यको प्राप्तिका 
लागि, श्रेष्ठ जनसमूहको नेतृत्वका लागि, इन्द्रको जस्तै अनेकौँ विभूतिले विभूषित 
हुनका लागि, शत्रुरहित बन्नका लागि, मनले चाहेका पिताको पुत्र वा मनले चाहेका 
माताको पुत्रलाई प्रजाको हितका लागि अभिषेक गरा 


औँ । हे अमुक प्रजाहरू हो ! 
तिमीहरू सबैका लागि र हामी विद्वान्हरूका लागि पनि त्यस्तो राजा चन्द्रजस्तै 
आनन्ददायी हुनेछ । 


॥इति नवमोज्ध्याय ॥ 


।। नवौँ अध्याय सकियो॥ 


प्ष्ठ 





का . . तन तयभानलका काललाहरल बभ तधगम्िणागालावररललााभााााालणाातललकी जगेर्ना कालका तका लकर पनामा 





जड 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसतैयि माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ दशमोध्यायः ॥ 
दसौँ अध्याय॥ 


क्रषि देवश्रवा देववात भारत, संवरण प्राजापत्य, वामदेव, शुनशेप, अश्चिनीकुमार, 
सुकीर्ति काक्षीवत । 


देवता आप लिङ्गोक्त, चर्म, अग्नि, वरुण, तार्प्य, पाण्डव, अधीवास, उष्णीष, धनु, 
बाहु, इषु, प्रजापति, अग्नि, मृत्युनाशन, यजमान, असुर, रुक्म, मित्रावरुण, 
सुन्वन्, रुद्र, रथ, इन्द्र, भूमि, सूर्य, शतमानद्वय, शाखा, बाहु, आसन्दी, 
अधीवास, सुन्वन्, अक्ष यजमान, ब्रह्मा, स्फय, अग्नि अक्ष, सविता, सुरा, सोम, 
अश्चिनीकुमार, सरस्वती, इन्द्र । 


छन्द निचृत् आर्षी त्रिष्टुप्, स्वराट् ब्राह्ी पङ्क्ति, अभिकृति, निचृत् जगती, जगती, 

स्वराट् पङ्क्ति, स्वराट् संकृति, भुरिक् आकृति, भुरिक् त्रिष्टुप्, स्वराट् धृति, 

स्वराट ब्राह्मी बृहती, विराट् आर्षी त्रिष्टुप, कृति, भुरिक अष्टि, विराट् आर्षी 

पङ्क्ति, निचृत् आर्पी अनुष्टुप्, भुरिक् जगती, विराट् आर्ची पङ्क्ति, स्वराट् 

आर्पी जगती, आर्षी पङ्क्ति, स्वराट् ब्राह्ली त्रिष्टुप्, विराट् ब्राह्यौ त्रिष्टुप्, भुरिक् 

अतिधृति, भुरिक् ब्राह्ली बृहती, जगती, भुरिक आर्षी जगती, आर्षी जगती, 

 भुरिक् अनुष्टुप, पिपीलिकामध्या विराट् गायत्री, विराट् धृति, भुरिक ब्राल्यी 
त्रिष्टुप्, आर्पी त्रिप्टुप्, निचृत् त्राल्ली त्रिप्टुप्, निचृत अनुष्ठुप्, भुरिक् पङ्क्ति । 


अपो देवा मधुमतीरगृभ्णनरूर्जस्वती राजस्वश्चितानाः । 
याभि्मित्रावरुणावभ्यषिञ्चन्याभिरिन्द्रमनयन्नत्यरातीः ॥१॥ 


मिठो स्वाद भएको, विशिष्ट अन्नरसले युक्त, राजाहरूले पनि सेवन गर्ने, विवेक प्रदान 

गर्ने जल देवताहरूले ग्रहण गरे । मित्रावरुणले देवताहरूको अभिषेक गरेको, 

देवताहरूले इन्द्रदेवताको राज्याभिषेक गरेको जललाई नै हामी ग्रहण गर्दछौँ । 
वृष्णाञ्ञर्मिरसि राष्ट्रदा राष्ट्र मे देहि स्वाहा वृष्णञञर्मिरसि राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै 
देही वृषसेनोसि राष्ट्रदा राष्ट्र मे देहि स्वाहा वृषसेनोसि राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै 
देह्यर्त्थतस्त्थ ॥२॥ 


हे पानीका धाराहरू हो ! तिमीहरू बलवान् पुरुषलाई उच्च पदमा पुन्याउन र राष्ट्र 
प्रदान गर्नमा समर्थ छै । यसै कारणले यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । तिमीहरू 
सुखवर्षक राष्ट प्रदान गर्दछौ, त्यसैले राज्य प्रदान गर्नमा समर्थ भएर ने राजाको पद 


०५ 





 


 प्रदान गर । तिमीहरूका लागि आहुति समर्पित गरिएको छ । तिमीहरू राज्य दिनमा 
समर्थ छौ । त्यसैले बलवान् सेनाले युक्त राज्य प्रदान गर । 
अर्थेत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहार्थेत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्तौजस्व 
स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहौजस्वती स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्पै दद्तापः 
परिवाहिणी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहापः परिवाहिणी स्थ राष्ट्र 
राष्ट्रममुष्मै दत्तापां पतिरसि राष्ट्रदा राष्ट्र मे देहि स्वाहापाँ पतिरसि राष्ट्र  
राष्ट्रममुष्मै देह्यपां गर्भोसि राष्ट्रदा राष्ट्र मे देहि स्वाहापां गर्भोसि राष्ट्र 
राष्ट्रममुष्मै देहि सूर्यत्वचसस्त्थ ॥३॥ 
हे जलधाराहरू हो  तिमीहरू धन कमाउन समर्थ छौ । त्यसैले हामीलाई राष्ट्र प्रदान 
गर । त्यसैका निम्ति हामी आहुति समर्पित गर्दछौँ । तिमीहरू ऐश्वचर्यका बलले 
सामर्थ्यवान् छौ, ओजस्वी छौ र पराक्रमी छौ । त्यसो भएकैले तिमीहरू राष्ट्र प्रदान 
गर्नमा समर्थ छौ र त्यसैका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । तिमीहरू बलर 
उत्तम सेनाले युक्त छौ, त्यसैले राष्ट्र प्रदान गर्नमा समर्थ छै । त्यसो भएर नै 
७ तिमीहरूलाई यो आहुति प्रदान गरिएको छ । तिमीहरू अनेकौँ खालका सेनाले युक्त 
। भएको राष्ट्र प्रदान गर्नमा समर्थ छौ । त्यसैले हामीलाई राष्ट्र देओ भनेर यो आहत 
समर्पित गरेका छौँ । तिमीहरू सबै जलका संरक्षक, पालक र आफ्ना अधीनमा राख 
सक्षम छौ । त्यसैले योग्य पुरुषलाई राष्ट्र प्रदान गर भनेर नै यो आहुति प्रदान 
गरेका छौँ । 
सूर्यत्वचसस्त्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा सूर्यत्वचस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै 
दत्त सूर्यवर्चस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा सूर्यवर्चस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुषष 
दत्त मान्दा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा मान्दा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त 
व्रजक्षित स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा व्रजक्षित स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त 
वाशा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा वाशा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त शविष्ठा 
स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रमे दत्त स्वाहा शविष्ठा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त शक्वरी स्थ 
राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा शक्वरी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त जनभृत स्थ  
राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा जनभूत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त विश्वभृत स्थ  
राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा विश्वभृत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्तापः स्वराज स्थ 
राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त । मधुमतीर्मधुमतीभिः प॒च्यन्ता महि क्षत्र क्षत्रियाय 
वन्वानाञ्भनाधृष्यः सीदत सहौजसो महि क्षत्र क्षत्रियाय दधतीः ॥४॥ 
हे जलसमूह ! तिमी सूर्यका कान्तिले उत्पन्न भएका हौ र स्वयं नै प्रकाशमान हुँदै   
सबैलाई तेज प्रदान गर्दछौ । तिमी राष्ट्र प्रदान गर्नमा समर्थ हुनाले हामीलाई राष्ट्र प्रदान  
गर । तिमी सूर्यजस्तै तेजस्वी छौ, तिम्रो प्रभाव सूर्यको जस्तै छ र तिमी राष्ट प्रदा  
गर्नमा समर्थ हुनाले हामीलाई राष्ट्र प्रदान गर भनेर हामी यो आहुति चढाउँछौँ । तिमी  
मानिसलाई आनन्द प्रदान गर्ने हुनाले राष्ट्र प्रदान गर्नमा समर्थ छौ, त्यसैले सुखदाता  
व्यक्तिलाई राष्ट्र प्रदान गर भनेर यो आहुति समर्पित गरेका छौँ । तिमी गाई आदि  
पशुको रक्षा गर्नमा सक्षम छौ, त्यसैले रक्षक पुरुषलाई राष्ट्र प्रदान गर भन्दै हामी आह  


विनिविवि जि 


५६ 











 गर्दछौँ । तिमी कामना पूति गर्ने हुनाले राष्ट्र  न गर्नमा समर्थ छै, त्यमैले 
सामर्थ्यवान्लाई राष्ट्र प्रदान गर भनेर यो आहुति समर्पित गरिएको छ । तिमी अत्यन्त 
बलशाली र महान् पराक्रमी हुनाले राष्ट्र प्रटान गर्न सक्ने छौ । त्यसैले हामीलाई   


जि 
० 


प्रदान गर भनेर यो आहुति प्रदान गरिएको छ । तिमो श्रेप्ठ पुरुषहरूको पा, र 
उनलाई धारण गर्ने हौ । त्यसैले हामीलाई श्रेष्ठ गुणले युक्त गराएर राष्ट्र प्रदान गर भनेर 
यो आहुति प्रदान गरिएको छ । तिमी समस्त विश्वकै पालनपोषणकर्ता र धारणकर्ता 
हौ । त्यसैले पोषण र धारण गर्ने पुरुषहरूलाई राष्ट्र प्रदान गर । तिमी सबै विद्या र 
धर्महरूका ज्ञाता तथा यी गुणले युक्त राष्ट्र प्रदान गर्नमा समर्थ छौ । त्यसैले त्यस्ता 
धर्मज्ञ विद्वान् पुरुषलाई राष्ट्र प्रदान गर भनेर यो आहुति समर्पित गरिएको छ । हे मधुर 
रसले सम्पन्न जलका कणहरू हो ! माधुर्यमय जलको समूहसहित महान् क्षात्रबल 
भएका पराक्रमी यजमानका लागि आफ्ना रसले अभिषेक गर्दै राष्ट्र प्रदान गर । हे 
जलका कण हो ! राक्षससित नहार्ने बल तिमीहरू यस क्षत्रियमा स्थापित गराओ र 
यसै स्थानमा प्रतिष्ठित होओ । 
सोमस्य त्विषिरसि तवेव मे त्विषिर्भूयात् । अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे 
स्वाहा सरस्वतयै स्वाहा पृष्णे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहेन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहा 
श्लोकाय स्वाहा४शाय स्वाहा भगाय स्वाहार्यम्णे स्वाहा ॥५॥ 
अग्नि, सोम, सविता, सरस्वती, पूषा, बृहस्पति, इन्द्र, श्रेष्ठ उद्घोष, श्रेष्ठ काव्य, ऐश्वर्य, 
अर्यमादेव र पुण्यपापको विभाग गर्ने देवताहरूका निमित्त हामी यो आहुति दिँदै छौँ । 
तिमी जस्ता किसिमका ऐश्वर्यका प्रकाशक हौ, हामी पनि उस्तै किसिमले तिमीजस्तै 
कान्तिमान् हुन सकौँ । 
पवित्रै स्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसवञ्उत्युनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य 
रश्मिभिः । अनिभृष्टमसि वाचो बन्धुस्तपोजाः सोमस्य दात्रमसि स्वाहा 
राजस्वः ॥६॥ 
हे दुई वटा कुशहरू हो ! हामीले यस यज्ञमा तिमीहरूलाई पवित्रकर्ताका रूपमा 
निरन्तर उत्तम विधिले पवित्र गराएका छौ । तिमीहरू दुवै पवित्र होओ । सूर्यका 
रश्मिले जञल पवित्र भएर मास्तिर उडेझैँ हामी पनि तिमीहरूलाई उन्नत गराउन सकौँ । 
हे जलसमूह ! तिमीहरू भ्रष्टता र पापाचारबाट मुक्त छै । श्रेष्ठ वाणीका साथ 
एकापसमा दाजुभाइभैँ रहौँ । तपस्याका शक्तिले राजाको पद प्रदान गर्नमा तिमीहरू नै 
सक्षम छौँ, त्यसैले राज्यलाई ऐश्वर्य प्रदान गर । त्यसैका निम्ति हामीहरू यो आहुति 
प्रदान गदछँ। 
सधमादो द्युम्निनीराप एताष्अनाधृष्य अपस्यो वसानाः । पस्त्यासु चक्रे 
वरुणः सधस्थामपा, शिशुर्मातृतमास्वन्तः ॥७॥ 
अभिषेक गर्नका लागि भाँडामा तयार पारिएको यो जल आनन्ददायी, छकछनाल उत्तम 
काममा प्रेरित गर्ने र पराजित नहुने किसिमको छ । यो आवासजस्तै भएर निवास 
प्रदान गर्दछ, धर्तीझैँ धारण गर्दछ, माताझैँ पोषण प्रदान गर्दछ र शिशुरूपी यजमानहरू 
आदरसहित यस जललाई स्थापित गर्दछन् । 


प्७ 





ओ। जिरी क भाउ 





क्षत्रस्योल्बमसि क्षत्रस्य जराय्य्वसि क्षत्रस्य योनिरसि क्षत्रस्य नाभिरसीद्रर 
वार्त्रध्नमसि मित्रस्यासि वरुणस्यासि त्वयायं वृत्रै वधेत् । दृवासि रु 
क्रुमासि पातैनं प्राञ्चं पातैनं प्रत्यञ्चं पातैनं तिर्यञ्चं दिग्भ्यः पात ॥५८॥ 


तिम क्षत्रियको बलका निम्ति उल्ब र जरायुले गर्भलाई पोषण र रक्षण गरेझैँ पोषक 
संरक्षक हौ । तिमी त्यस क्षात्रधर्मका उत्पादक र केन्द्रस्थल पनि हौँ । इन्द्रको धनुप 
भएर यजमानका शत्रुको विनाश गर्दछौँ । मित्र र वरुणले धनुपका दुई कोरिभेँ साथ 
रहेर शत्रुको विनाश गरुन् । तिमी वाणझैँ भएर शत्रुलाई भेदन गर्ने, उनलाई सताउने 
थर्काउने गर्दछौ । तिमी नै वीरको वाणझैँ भएर यजमानलाई पूर्व, पश्चिम, उत्तर आदि 
सबै दिशाबाट रक्षा गर्छौ । 

आविर्मार्या आवित्तो अग्निर्गहपतिरावित्तञइन्द्रो वृद्धश्रवा आवित्तौ मित्रावरुणै 

धृतव्रतावावित्तः पूषा विश्वेदेवाडण आवित्तो द्यावापृथिवी 

विश्वशम्भुवावावित्तादितिरुरुशर्मा ॥९॥ 
समस्त मानवसमाजले यस सूक्ष्म वातावरणको रक्षा गरुन् । यसलाई गृहपालक  
अग्निदेव, यशस्वी इन्द्रदेव, व्रतधारी मित्र एवं वरुणदेव, सर्वञ्चाता पूपादेव, समस्त 
विश्वको कल्याण गर्ने पृथ्वीलोक, द्युलोक र सुखस्वरूप देवमाता अदितिंदेवीले पति 
चिनेर रक्षा गरुन् । 

अवेष्य दन्दशुकाः प्राचीमारोह गायत्री त्वावतु रथन्तर साम त्रिवृत्स्तोमे 

वसन्तञ््रतुर्व्रह्मद्द्वविणन्दक्षिणामारोह ॥१०॥ 
मानिसलाई देकेर, ठुँगेर दुःख दिने यज्ञविरोधी तत्त्वहरू सब्ै विनाश भए । तिमी पू 
दिशातर्फ अगाडि जाञङ । गायत्री छन्द, रथन्तर साम, त्रिवृत् स्तोम, वसन्त त्रतु र 
ज्ञानरूप धनले तिम्रो रक्षा गरुन् । 

दक्षिणामारोह त्रिष्टप् त्वावतु बृहत्साम पञ्चदश स्तोमो ग्रीष्म क्रतुः धत 

द्रविणम्प्रतीचीमारोह ॥११॥ 


तिमी दक्षिण दिशातर्फ लाग । त्रिष्टुप् छन्द, बृहत् साम, पञ्चदश स्तोम, ग्रीष्म त्रठु 
पुरुषार्थरूपी धनले तिम्रो रक्षा गरुन् । ॥ 
प्रतीचीमारोह जगती त्वावतु वैरूप साम सप्तदश स्तोमो वर्षा न्रातु्विद 
द्रविणमुदीचीमारोह ॥१२॥ 
तिमी पश्चिम दिशातर्फ लाग । जगती छन्द, वैरूप साम, सप्तदश स्तोम, वर्षा । र  
पोषणकारी धनेऐश्वर्यले तिम्रो रक्षा गरुन् । 
उदीचीमारोहानुष्टुप् त्वावतु वैराज सामैकविध्श स्तोमः शददूतु रफ 
द्रविणमूद्ध्वामारोह ॥१३॥ 
तिमी उत्तर दिशातर्फ लाग । अनुष्डुप् छन्द, वैराज साम, एकविंश स्तोम, शरद् त्र ॥ 
फलदायी ऐश्वर्यले तिम्रो रक्षा गरुन् । 





ञर्ध्वामारोह पङ्क्तिस्त्वावतु शाक्वररैवते सामनी त्रिणवत्रयसित्रः शौ स्तोमौ 
हेमन्तशिशिरावृतू वर्चो द्रवि्ण प्रत्यस्तं नमुचेः शिर ॥१४॥ 
तिमी मास्तिर जा । पङ्क्ति छन्द, शाक्वर र रैवत साम, त्रिणव र त्रयस्त्रिश नामका 
दुवै स्तोम, हेमन्त र शिशिर दुत क्रतु तथा तेजरूप धनले तिमीलाई रक्षा गरुन् । 
अनाचारमा संलग्न नमुचि नामको प्रवृत्ति वा त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई नष्ट गराइदेङ । 
सोमस्य त्विषिरसि तवेव मे व्विषिर्भूयात् । मृत्योः पाह्योजोसि 
सहोस्यमृतमसि ॥१५॥ 
तिमी ऐश्वर्यका प्रकाशक, पराक्रमी, बलशाली र जन्ममरणबाट मुक्त छौ । हामी पनि 
तिमीजस्तै प्रकाशवान्, बलशाली र पराक्रमी होऔँ । हामीलाई मृत्युबाट रक्षा गर । 
हिरण्यरूपाञउषसो विरोकषउभाविन्द्राण्उदिथः सूर्यश्च । आरोहत वरुण मित्र गर्तँ 
ततश्वक्षाथामदिति दितिँ च मित्रोसि वरुणोसि ॥१६॥ 
हे मित्र र वरुण  तिमीहरू दुवै सुवर्णजस्तै तेजस्वी, राजाजस्तै ऐश्वर्ययुक्त र उषालाई 
प्रकाशित गराउँदै चन्द्रसूर्यफैँ उदित हुन्छौ । त्यसैले तिमीहरू दुवै आरूढ भएर 
अव्यवस्थितलाई व्यवस्थित गर्ने सुझाव प्रदान गर । हे मित्र । तिमी सुखका स्वरूप 
हौ, हे वरुण  तिमी बाधाहरू निवारण गर्दछौ । 
सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिञ्चाम्यग्नेश्नीजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण । 
क्षत्राणां क्षत्रपतिरेध्यति दिद्यून् पाहि ॥१७॥ 
हे यजमान ! तिमीलाई चन्द्रमाको कान्तिले, अग्निका तेजले र इन्द्रदेवताका बलले 
हामी अभिषेक गर्दै छौँ । तिमी शौर्यवान् क्षत्रियका अधिपति भएर हानी गर्ने शक्तिबाट 
प्रजालाई जोगाङ । म 
इमं देवाञ्ञअसपल सुवध्वं महते क्षत्राय महते ज्यैष्ठ्याय महते 
जानराज्यायेन्द्रस्येन्द्रियाय । इमममुष्य पुत्रममुष्यै पुत्रमस्यै विश एष वोमी 
राजा सोमोस्माक ब्राह्मणाना४१ राजा ॥१८॥ 
हे देवताहरू हो ! महान् क्षत्रिय बलको सम्पादनका लागि, विशाल राज्यको पदका 
लागि, इन्द्रदेवजस्तै ऐश्वर्यशाली बन्नका लागि, शत्रुविहीन भई योग्य पितामाताको योग्य 
पुत्रका रूपमा प्रजाको पालनपोषणका लागि यी राजालाई हामी अभिषेक गरौँ । हे 
प्रजाहरू हो । तिमीहरूलाई आनन्दित गराउने यी राजा नै सोम हुन् र ब्राह्मणका राजा 
 श्ररन्ति स्वसिचड इयानाः । ताड 
प्र पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठात्राव स्व  
आवतवृत्रत्रधरागुदक्ता अहिं बुध्न्यमनु रीयमाणा । विष्णोर्विक्रमणमसि 
विष्णोर्विक्रान्तमसि विष्णोः क्रान्तमसि ॥१९॥ 
अभिषेक म राजालाई पिठ्युँतर्फ सेचन गर्ने जलका धाराहरू 
पर्वतका  नहिकुन२। निक । पर्वतबाट ओरालोतर्फ बग्ने नदीका धाराले 
पर्वतलाई छेकारो हालेझैँ यी जलधाराले ऐश्वर्यवान् पुरुषलाई छेकारो हाल्दछन् । ७. 
पराक्रमीले यो पृथ्वी विष्णुको पहिलो पाइलोद्वारा वामन अवतार वा यस्का कारण 


०९ 


लि. 


ं 
जितेझैँ, अन्तरिक्ष दोस्रो पाइलोले विष्णुले नै जितेभँ र स्वर्लोंक विण्ुक्ष ५ 
पाइलाले जितेझैँ जिल सक्ने विजयी होञन् । त 
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस 
अस्त्वयममुष्य पितासावस्य पिता वयश९ स्याम पतयो रयीणा, स्वाहा । ६ 
यत्ते क्रिवि परं नाम तस्मिन्हुतमस्यमेष्टमसि स्वाहा ॥२०॥  
हे प्रजाको पालन गर्ने प्रजापति ! यस संसारमा तिम्रा अतिरिक्त अन्य कोही पनि स्वा 
छैन । हामी जुन कामनाले तिम्रा लागि यज्ञ गर्दछौँ, त्यो पूर्ण होस् । यो फलाना 
पिता हो र यसको पिता फलानो हो भन्नेजस्तो नभई तिमी सबैका, पिता हौँ । धार 
आचरण र उत्तम व्यवस्थाले हामी ऐश्वर्यवान् बन्न सकौँ भनेर यो आहुति प्रदान 
छौँ । हे सबैले घरघरमा पूज ।गर्ने आदरणीय रुद्रदेवता ! तिम्रो प्रलयङ्घर  
कल्याणकारी रूपका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । 
इन्द्रस्य वज्जोसि मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मि । अव्यथायै ॥ 
स्वधायै त्वारिष्ये अर्जुनो मरुतां प्रसवेन जयापाम मनसा समिन्द्रियेण ॥२१ 
हे रथ ! तिमी वज्जकै रूप हौ । तिमीलाई मित्र र वरुणदेवताले यी दुवै उत्त 
शासकको उत्तम शासनको अधिकारले युक्त गराएका छन् । तिमीलाई स्वयं धारण 
स्वधा गर्नका लागि नियुक्त गरिएको हो । प्रहारबाट घाइते नहुने, समर्थ, परम तेज 
शत्रुविध्वंसक वीरजस्ता भएकाले आफ्नै शक्तिले विजय प्राप्त गर, अधिकार प्र 
गर । हामी मन र बलले तिम्रा सहयोगी हौ । म 
मा तञ्ड्न्द्र ते वयं तुराषाडयुक्तासो अब्रह्माता विदसाम । तिष्ठा रथमधि १ 
 वज्रहस्ता रश्मीन् देव यमसे स्वश्वान् ॥२२॥ 
शत्रुलाई चाँड नष्ट गर्नमा समर्थ, हातमा वज्र धारण गर्ने तिमी दिव्य गुणले सम्पन्न भ 
जसरी रथमा आरुढ हुँदै सुशिक्षित घोडाको लगाम समाइन्छ । उसै गरी हामी ति 
स्वजन हौँ र हामीबाट छुट्टिएर हानी नपुन्याइदेछ, हामी ज्ञानरहित नहोउँ ।  
 अग्नये गृहपतये स्वाहा सोमाय वनस्पतये स्वाहा मरुतामोग 
स्वाहेन्द्रस्येन्द्रियाय स्वाहा । पृथिवि मातर्मा मा हिष्टसीर्मो अहँ त्वाम् ॥र। 


गृहपालक अग्नि, वनस्पतिरूपी सोम, मरुत्गणको ओज र इन्द्रदेवताको बलका निकेँ। 

यो आहुति समर्पित गरिएको छ । हे मातृभूमि ! हामी तिमीलाई नष्ट गर्दैनौँ र  

पनि हामीलाई विनाश नगर । ट 
हस शुचिषद्सुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । 
बृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा क्रतजा अद्विजा त्रत॑ बृहत् ॥२४। 


तिमी पवित्र, चु आचरण भएका, प्रजालाई पालनपोषण गर्ने, अन्तरिक्षमा वा, 
रूपमा रहेर देवताहरूलाई यज्ञको आहुति पुच्याउने, यज्ञस्थलमा प्रति जती 
अतिथिजस्तै सर्वत्र पूजनीय छौ । तिमी आफैँ कष्ट सहन गर्दै घरहरूमा रहन्छौ  
प्रदान गर्नेहरूमा प्रतिष्ठित भएका छौ । तिमी सत्यमा आश्रित श्रेष्ठ पदार्थमा परी 
आकाशमा विद्यमान छै । तिमी नै जलका उत्पादक, विशेप सामर्थ्यले ७  





२९० 





तिमी कति महान् छौ । तिमी नै जीवनस्वरूप हौ 
, गर । शुभकर्मसँग सम्बन्धित गराउने तिमी नै तेजरूप हौ, त्यसैले हामीलाई तेजस्वी 
 बनाङ । तिमी बलरूप हौ, त्यसैले हामीलाई बलशाली बनाङ । तिमी इन्द्रदेवताका 
. सामर्थ्थशाली भुजाका रूपमा रहेका मित्र 
यज्ञका निकट स्थापित गर्दछौँ । . 


हु ला 


 ज्ञानवान् भएर विदीर्ण नहुने किसिमका बलले सम्पन्न, महान् र सत्यरूपी वलवीर्यलाई 


धारण गरेका छो । 
 डयदस्यायुरस्यायुर्मय धेहि युझङसि वर्चौसि वरचो मि धेद्यर्गस्यूजँ मयि 
धेहि । इन्द्रस्य वा वीर्यकृतो बाह्र अभ्युपावहरामि ॥२५॥ 
 त्यसले हामीलाई दीर्घायु प्रदान 


र वरुणजस्तै छौ । हव्य पदार्थलाई हामी 


स्योनासि सुषदासि क्षत्रस्य योनिरसि । स्योनामासीद सुषदामासीद क्षत्रस्य 
योनिमासीद ॥२६॥ 


 तिमी सुखकारी छौ, सुखरूप हौ र पुरुषार्थ धारण गर्ने झै । हे याजक । तिमी 


सुखकारी आसनमा विराजमान होउ । सुखको रूप र क्षात्रबलको आश्रयरूपी यस 


 आसनमा विराजमान होङ । 


नि षसाद धृतव्रतो वरुण पस्त्यास्वा । साम्राज्याय सुक्रतुः ॥२७॥ 


 प्रकृतिको नियम विधिवत् पालन गर्ने र सधैँ श्रेष्ठ कर्महरूमा लागिरहने वरुणदेवताले 
 प्रजाहरूमा साम्राज्य स्थापित गर्न लागेका छन् । 


फम्ल्स्दुरु 


अभिभूरस्येतास्ते पञ्च दिशः कल्पन्ता ब्रह्मँस्त्व ब्रह्मासि सवितासि सत्यप्रसवो 
वरुणोसि सत्यौजाञ्डन्द्रोसि विशौजा स्द्रोसि सुशेवः । बहुकार श्रेयस्कर 
भूयस्करेन्द्रस्य वज्रोसि तेन मे रध्य ॥२८॥ 


है अक्षरूपी यजमान । तिमी शत्रुलाई पराजित गराउने है । पाँचै दिशाहरू तिम्रा 


 सत्यकर्मले ऐश्वर्य प्रदान 


फि न 
७ 





कल्याणकारी होन् । हे महान् शक्तिमान्  तिमी सर्वश्रेष्ठ ज्ञानी छै । तिमी 
गर्दछौ । तिमी सत्यका बलले सम्पन्न वरुणदेव हौ । तिमी 
तजाका सहयोगले पराक्रमी बनेका इन्द्रदेव हौ । तिमी सेवा गर्न योग्य रुद्रदेव हौ । 
तिमी धेरै किसिमका कर्म गर्नमा समर्थ छौ, कल्याणकारी छै, ऐश्वर्यवान् छौ । तिमी 
इन्द्रदेवताको वज्र हो, हाम्रा यजमानलाई पेश्चर्य प्रदान गर । 


१ 


अग्नि पृषुर्धर्मणस्पतिर्जुषाणो अग्नि पृथुर्धर्मणस्पतिराज्यस्य वेतु स्वाहा । 
ाह्राकृताः सूर्यस्य रश्मिभिर्यतध्व, सजातानां मध्यर्मष्ठ्याय ॥२९॥ 
हान् पुरुषार्थयुक्त धर्मपालक, सबैका अग्रणी, तेजस्वी अग्निदेवताले हाम्रो आज्यको 
भाहुति स्वीकार गरुन् । आहुति प्राप्त गरेर उनीहरू सूर्यरश्मिबाट बलशाली हुँदै 
भमर्थ्यवान् राजाहरूका माझमा हामीलाई सर्वश्रेष्ठ बनाउने प्रयास गरुन् । 
सवित्रा प्रसवित्रा सरस्वत्या वाचा त्वष्द् रूपैः पृष्णा पशुभिरिन्द्रेणास्मे 
ब्रह्मणा वरुणेनौजसाग्निना तेजसा सोमेन राज्ञा विष्णुना दशम्या 
शुभ देवतया प्रसूतः प्रसर्पामि ॥३०॥ विलाहकन 
कैमेका उत्पादक सवितादेवताका दिव्य गुणले, वाणीरूपी 
जापतिका रूपले, पशुधनले युक्त भएका पूषादेवताले, देदको जानयुक्त 


९१ 





पिक, 





बहस्पतिदेवताले, राजारूप इन्द्रदेवताले पराक्रमयुक्त वरुणदेवताले, तेकई 
अग्निदेवताले, राजास्वरूप सोमदेवताले र पालनकर्ता विष्णुदेवताले प्रेरणा प्रदान ४ 
हामी देवत्वको मार्गमा अघि बढ्न सकाँ । । 
अश्चिभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्व । वायु 
पवित्रेण प्रत्यङकसोमो अतिस्रुतः । इन्द्रस्य युज्य सखा ॥२।॥ 
तिमी अश्चिनीकुमारहरूका निम्ति, देवी सरस्वतीका निम्ति र देवशक्तिलाई नियन्रि 
गर्ने इन्द्रका निम्ति परिपक्व होङ । वायुले पवित्र गरिएका, इन्द्रदेवसित सम्बन्धि 
ऐश्वर्यशाली सोमलाई उनका मित्रले अवतरण गराइरहेका छन् । 
कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूय । इहेहैषां कृणुहि भोज 
ये बर्हिषो नमण्उक्ति यजन्ति । उपयामगृहीतोस्यश्चिभ्या त्वा ससरस्वत्यै लेबर 
त्वा सुत्राम्णे ॥३२॥ 
हे सोम । प्रजाको रक्षा गर्ने कामनाले तिमीलाई ज्ञानवान्, ऐश्वर्ययुक्त अश्चिनीकुमारई 
देवी सरस्वती र इन्द्रदेवताका लागि हामी उपयाम पात्र ग्रहण गर्दछौँ । जोखेती 
किसानले जतन गरेर जौ काटेझैँ देवताहरूको प्रिय सोमले दुष्टको दमन गर्नका ता 
उत्तम पुरुषको भनाइअनुसार श्रेष्ठजणनलाई पोषण प्रदान गरेर उनीहरूको सुरक्षा गरोस्! 
युवश, सुराममश्चिना नमुचावासुरे सचा । विपिपाना शुभस्पती ४ 
कर्मस्वावतम् ॥३२॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो  नमुची नामका असुरका अधिकारमा रहेको श्रेष्ठ मधुर सोम 
प्राप्त गरेर पान गर्दै तिमीहरू दुवै शुभ कर्मका पालक इन्द्रदेवताको रक्षा गर । 
पुत्रमिव पितरावश्चिनोभैन्द्रावथुः काव्पैर्दशटसनाभिः । यप्सुराम व्य 
शचीभिः सरस्वती त्वा मघवन्नभिष्णक ॥२४॥  
हे इन्द्रदेवता ! राक्षसको संसर्गले अशुद्ध भएको सोम पान गरेर सङ्कटग्रस्त हुँदा 
पिताले पुत्रको रक्षा गरेभझँ अश्चिनीकुमारले तिम्रो रक्षा । तिमीले नमुची वध 
प्रसन्नता प्रदान गर्ने सोम पान गरेपछि देवी सरस्वती पनि तिम्रै अनुकूल भइन् ।  
॥इति दशमोञ्ध्याय ॥ 
॥ दसौँ अध्याय सकियो॥ 














९२ 


हन 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनैयि माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ एकादशोज्थ्याय॥ 
॥ एघारौँ अध्याय॥ 
क्रषि प्रजापति साध्या, सविता, नाभानेदिष्ठ, कुश्रि, शुनशेप, पुरोधस, मयोभुव, 
गृत्समद, सोमक, पायु, भरद्वाज, देवश्रवा देववात, प्रस्कण्व, सिन्धुद्वीप, 
 विश्वमना, त्रित, उत्कील कात्य, विश्वामित्र, स्वस्त्य आत्रेय, सोमाहुति, विरूप 
 आङ्गिरस, आरुणि, जमदगि्नि । 
देवता सविता, अश्व, गर्दभ, अज, अग्नि, सविता, पुष्करपर्ण, कृष्णाजिन, आपः, 
पुथिवी, वायु, रासभ, लिङ्गोक्त, अग्नि, औषधि, मित्र, रुद्रगण, सिनीवाली, 
अदिति, मृत्पिण्ड, उखा, रास्ना, अदिति, अवट, उषा, मित्र । 
छन्द विराट् आर्षी अनुष्टुप, विराट् शङ्कुमती गायत्री, निचृत् अनुष्टुप्, जगती, निचृत् 
ब्राह्ी उष्णिक, निचृत् आर्षी जगती, आर्षी त्रिष्टुप, भुरिक् शक्वरी, भुरिक् 
अतिशक्वरी, भुरिक् अनुष्टुप, भुरिक् आर्षी पङ्क्ति, आस्तार पङ्क्ति, गायत्री, 
आषी जगती, विराट् त्रिष्टुप्, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप, निचृत् आर्षी बृहती, आर्ष 
पङ्क्ति, निचृत गायत्री, अनुष्टुप्, पङ्क्ति, प्रकृति, स्वराट् पङ्क्ति, त्रिष्टुप्, निचृत 
त्रिष्टुप्, न्यङ्कुसारिणी बृहती, विराट् त्रिष्टुप्, उपरिष्यत् बृहती, विराट् अनुष्टुप्, 
विराट् पथ्याबृहती, ब्राह्ली बृहती, विराट ब्राल्ली त्रिष्टुप, भुरिक् बृहती, विराट् 
अभिकृति, अभिकृति, स्वराट संकृति, भुरिक ट प्रकृति, भुरिक् धुति, 
विराट् गायत्री, भुरिक् उष्णिक, स्वराट् आर्पी त्रिष्टुप, निचचुत् आर्षी पङ्क्ति । 
युज्जानः प्रथम मनस्तत्त्वाय सविता धिय । अन्नेज्योतिर्निचाय्य 
 पृथिव्याश्अध्याभरत ॥१॥ 
अनेद्रप्या सवितादेवताले आफ्ना सङ्कल्पशक्तिद्वारा सृष्टि गर्दाका समयमा 
भनब्भन्दा पहिले मनस्तत्त्व र बुद्धिरूपा धारणशक्ति विकासगरे र अग्निबाट ज्योति 
जाग्रत गराएर भूमण्डलमा व्याप्त गराए । 
युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे । स्वर्ग्याय शक्त्या ॥२॥ 
ञ्ने सर्वद्रष्टा सवितादेवताले बनाएका न हामी  आफ्नो 
रमतत्त्वसित युक्त गराएर पारलौकिक आनन्द प्राप्त गर्नका लागि त्यसै ज्योतिलाई 
आफूभित्र समाहित गराउँछौं । 


युक्त्वाय सविता देवान्त्स्वर्यतो धिया दिवम् । बृहज्ज्योतिः करिष्यतः सविता प्र 





, सुवाति तान् ॥३॥ 
भेनेप्रकाशक सवितादेवताले सुखस्वरूप र आलोक सूर्य आदि देवतालाई 
भफ्ना प्रेरक शक्तिले तेजद्वारा परिपूर्ण गराए । रूपमा उनै सवितादेव 


९३ 


हक, २ 








व्यापक प्रकाशलाई समस्त विश्वमा फेलाउनका लागि सूर्य आदि देवतालाई प्रश 
सामर्थ्यले सम्पन्न गराउँछन् । 
युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । वि होत्रा दै 
वयुनाविदेकषइन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः ॥४॥ ं 
एक्लै यज्ञ धारण गर्ने, मार्गको ज्ञान भएका सवितादेव महान् स्तुतिका पात्र हुन् । अती  
बुद्धिमान् र ज्ञानी मानिस आफ्नो मन र बुद्धि उनै प्रेरक सवितादेवमा योजित गर्दछन् । ं 
युजे वां ब्रह्म पू्यै नमोभिर्वि श्लोकञ्एतु पथ्येव सूरेः । शुण्वन्तु विश्व अमृतर्थ 
पुत्राञड आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥५॥ 
हे शकट हो ! तिमीहरू दुवैलाई हामी सोम आदि दविष्यात्रले गर 
पत्नीशालाबाट हविर्धानतर्फ ल्याउँछौँ र त्यसपछि यञ्च सम्पन्न गर्दछौँ । आहतिभ 
स्तोत्ररूपी वचन प्नि देवतासमक्ष पुगून् । दिव्यलोकका उच्च स्थानमा प्रतिष्ि 
अमरता प्राप्त देवताले हाम्रो स्तोत्र सुनून् । 
यस्य प्रयाणमन्वन्यण्डद्ययुर्दव देवस्य महिमानमोजसा । यः पार्थिवानि विममे 
सञ्एतशो रजा४९ सि देवः सविता महित्वना ॥६॥ 
उने सवितादेवताको कर्म, महिमा र सामर्थ्य शक्तिलाई अन्य सबै देवताहरूले अनुगमन 
गर्दछन् । उनी आफ्नै उत्पादक क्षमताले सम्पूर्ण लोकका रचयिता हुन् । उनै स्रप्ट 
सवितादेवताको सिर्जनशीलट यस विश्वब्रह्माण्डमा सर्वत्र व्याप्त भएर रहेको छ । 
देव सवितः प्र सुवयज्ञ प्र सुव यञ्चपतिं भगाय । दिव्यो गन्धर्व केतपूः केतन 
पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदतु ॥७॥ 
हे सवितादेवता ! तिमी सबैलाई यज्ञीय कर्मको प्रेरणा प्रदान गर । यञ्चकर्म सम्प 
गर्नेहरूलाई ऐश्वर्यसम्पदाले युक्त गराएर सत्कर्मतर्फ प्रेरित गर । हे सवितादेवता ! 










दिव्यज्ञानको संरक्षक र ताणीको अधिपति हुनाले तिमी हाम्रो ज्ञान पवित्रतायुक्त गराउ 
र वाणीमा मधुरता बर सववयश देख । 
इमं नो देव सं प्रणय देवाव्य४१ सखिविद४९ सत्राजितँ धनजितध 
स्वर्जितम् ।  स्तोमथ्, समर्धय गायत्रेण रथन्तरं बृहदगायपत्रवर्तति  
स्वाहा ॥५॥ 
हे दिव्य गुणले सवितादेवता ! तिमी देवताहरूका पोषक, मैत्रीभावका 
विस्तारक, यज्ञीय दु सुनियोजक र सुख एवं समृद्धि प्रदान गर्ने हुनाले हाम्रा यस 
यज्ञलाई सफल बनाञ । यस यज्चलाई ग्रक् आदि वेदका क्रचाहरूले परिपुष्ट गराउ । 
गायत्र सामले रथन्तर साम र बृहत् सामलाई सुमृद्ध गराङ । हामीले उत्तम भावनाले 
प्रदान गरेको यो स्वीकार गर । 


देवस्य त्वा सवितु प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । आददे गायत्रेष 


थव्याः सधस्थादग्नि पुरीष्यमङ्गिरस्वदाभर त्रैष्टभे 
त ॥९॥ 


सबैका सृष्टिकर्ताले रचना गरेका सृष्टिमा हामी गायत्री छन्दका प्रभावले दु 
२श्चिनीकुमारका बहु । पूपादेवताका हातबाट तिमीहरूलाई अङ्चिराले झैँ ग्रहण गरेक 


९४ 





हि 


छँ । तिमीहरू अङ्गिराले झैँ त्रिष्टुप् छन्दका प्रेरणाले पृथ्वीलाई पोषणयुक्त उर्जाले 


परिपूर्ण गराओ । 
अश्रिरसि नार्यसि त्वया वयमग्नि४१ शकेम खनितु४१९ सधस्थञ आ । जागतेन 


॥१०॥ 
हे मावे खन्ने काममा आउने अभ्रि ! तिमी शत्रुरहित नारीजस्तो र खन्ने कामले नभुत्तिने 
स्वभावका छौ । हामी तिमीद्वारा जगती छन्दका प्रभावले पृथ्वीको यञ्चवेदीमा रहेका 
अग्निरूपी ञर्जालाई विशिष्ट ज्ञानका सहायताले खनेर निकाल्न अङ्गिराझँ सफल होऔँ । 
हस्तञ्आाधाय सविता बिप्रदभ्रिश, हिरण्ययीम् । अन्ने्ज्योतिर्निचाय्य 
प॒थिव्याञ्अध्याभरदानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वत् ॥११॥ 
सबैको सृष्टि गर्ने सवितादेवताले हातमा सुवर्ण निर्मित अभ्रि लिएर अङ्गिराले झैँ 
अग्निलाई यञ्चका लागि तयार भूमिमा स्थापित गरुन् र यजमानहरू अनुष्ठप् छन्दको 
राम्रो प्रकारले प्रयोग गर्दै ती अग्निलाई हुर्काञन् । 
प्रतृत्तै वाजिन्ना द्रव वरिष्ठामनु संवतम् । दिवि ते जन्म परममन्तरिक्षे तव नाभिः 
पृथिव्यामधि योनिरित् ॥१२॥ 
अत्यन्त तीव्र गतिमा गमन गर्ने हे अग्निको ञर्जाका रूपमा रहेका अश्च ! द्युलोकमा 
तिम्रो उत्पत्ति भएको हो, अन्तरिक्षमा तिम्रो केन्द्रस्थल छ र पृथ्वी तिम्रो फैलने 
आश्रयस्थल हो । त्यसैले चाँडै नै पृथ्वीका उपयुक्त स्थानमा स्थापित होर । 
युञ्जाथा४, रासभ॑ युवमस्मिन् यामे वृषण्वसू । अग्नि भरन्तमस्मयुम् ॥१२॥ 
हे याजक र अध्वर्युरूपी यजमानका दम्पती ! धन आर्जन गर्नका लागि तिमीहरू दुवै 
हाम्रा अत्यन्त लाभदायी अग्निलाई प्रदीप्त गर्नमा समर्थ छौ । तिमीहरू यी बल, शब्द र 
दीप्तिले सम्पन्न रासभरूपी अग्निलाई यञ्चकर्ममा नियुक्त गर । 
योगे योगे तवस्तरं वाजेवाजे हवामहे । सखाय इन्द्रमूतये ॥१४॥ 
अरूका तुलनामा अत्यन्त सामर्थ्यले सम्पन्न इन्द्रदेवतालाई हामी सबैले पारस्परिक 
मित्रता बढाउने किसिमका प्रत्येक कार्यमा आफ्नो सुरक्षाका निम्ति र प्रत्येक सङ्घर्षमा 
विजय प्राप्त गर्न सहयोगका निम्ति आहवानगर्दछौँ । 
प्रतूर्वननद्यवक्रामत्रशस्ती रुद्रस्य गाणपत्यं मयोभूरेहि । उर्वन्तरिक्षे वीहि 
स्वस्तिगव्यूतिरभयानि कृण्वन् पूष्णा सयुजा सह ॥१९॥ 
हे तीव्र गतिशीर्ल अग्निरूपी शक्ति । अन्धकार र विकृतिरूपी दुष्टहरूको विनाश गर्दै 
हामीलाई सुखमय प्रकाश प्रदान गर्नका लागि तिमी आउ । यसो गर्दा तिमीलाई 
दुष्टलाई रुवाउने रुद्वका समूहको नेतृत्व प्राप्त हुन्छ । हे तीव्र गति भएका ! तिमी 
मरत्विक् यजमानहरूलाई निर्भय प्रदान गर्दै पृथ्वीका साथै विशाल अन्तरिक्षसम्म 
अनजलले सम्पन्न भएर मार्गमा व्याप्त हुन पुग । 


पृथिव्याः सधस्थादगिन पुरीष्यमङ्गिरस्वदाभराग्नि पुरीष्पमङ्गिरस्वदच्छेमोग्नि 


हे अपि पुरीष्यमङ्गिरस्वद्धरिष्यामः ॥१९॥ तलाई 
अञ्रि आदि यज्ञका उपकरणहरू हो ! तिमीहरू धर्तीमा सबैलाई पालनपोषण गर्नमा 


 तेजस्वी, अग्रगति हुनेहरूका अगुवा, सबैका पोषक अग्निदेवतालाई यहाँ लिएर 





९५ 


४० 















आओ । ती अग्निदेव पोषणका सामर्थ्यले युक्त छन्, शत्रुविनाशक अन्गिराले त ै । 
नेतृत्वप्रदायक हुन् । हामी विशिष्ट पोषणक्षमताले सम्पन्न भए अजर झैँ उनै ! 
तेजस्वी अग्निलाई आफ्ना यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित गदछ । 
अन्वग्निरुषसामग्रमख्यदन्वहानि प्रथमो जातवेदाः । अनु सूर्यस्य पुरुत्रा च ं 
रश्मीननु द्यावापृथिवी आततन्थ ॥१७॥ 
पहिलेदेखि नै विद्यमान अग्निदेवताले उषाकालभन्दा पहिले नै दिनलाई प्रकट ँ 
गराउँछन् । उनैले सूर्यका सम्पूर्ण किरणहरूलाई प्रकट गर्दछन् । हामी ती लोकसर्जक 
अग्निदेवतालाई द्युलोक र पृथ्वीलोकमा क्रमबद्ध रूपले सञ्चार गरिरहेको अनुभव 
गर्दछौँ । 
आगत्य वाज्यध्वान९ सर्वा मृधो विधूनुते । अग्नि सधस्थे महति चक्षुषा ति 
चिकीषते ॥१०५॥ 
उनै चेतनायुक्त ञर्जाले सम्पन्न अग्नि बलवान् तथा तीव्रगामी अश्चले युद्धभूमि कंपाएभ 
सर्वत्र विचरण गर्दछन् । उनैले स्थिर दृष्टिले यज्ञाग्निलाई पनि निरीक्षण गर्दछन् ।  
आक्रम्य वाजिन् पुथिवीमग्निमिच्छ रुचा त्वम् । भूम्या वृत्वाय नो ब्रूहि यतः । 
खनेम तं वयम् ॥१९॥ 
हे वाज वा अश्चको रूपमा रहेका गतिशील वाजी ! तिमी पृथ्वीमा तीव्र गतिले 
सञ्चरित भएर अग्निको खोजी गर । भूमण्डलको खोजी गरेर हामीलाई अग्निकूपाँ 
ञर्जा फेला पारेर ल्यार । 
द्यौस्ते पृष्ठ पृथिवी सधस्थमात्मान्तरिक्षथ४, समुद्रो योनिः । विख्याय चक्कु 
त्वमभि तिष्ठ पृतन्यत ॥२०॥ 
हे वाजी  तिम्रो पृष्ठभाग द्युलोकमा छ, पृथ्वीमा तिम्रा गोडा छन् र अन्तरिक्षमा तिम्री 
जीवात्मा छ । तिम्रा लागि उत्पत्तिस्थल योनिका रूपमा जलको बडवाग्नि विद्यमा। 
छ । तिमी आफ्ना विवेकले सृष्टिचक्रका बाधक विकृतिरूपी राक्षसहरूलाई आक्रम 
गरेर नष्ट गरार । 
उत्क्राम महते सौभगायास्मादास्थानाद् द्रविणोदा वाजिन् । वयश१ स्याम सुमी  
पृथिव्याञ्अग्निं खनन्त उपस्थे अस्याः ॥२१॥ 
हे अग्निका रूपमा रहेका वाजी ! धन र सौभाग्य प्रदान गर्नका लागि तिमी यस 
यज्ञस्थलबाट माथि उठेर आउ । पृथ्वीका माथिल्ला भागमा अग्निमाथि आधारित यश 
आदि शोधनकार्य गरेर हामी सद्बुद्धिले सम्पन्न भई रहन सकौँ । 
उदक्रमीद् द्रविणोदा वाज्यर्वाकः सुलोक४ सुकृत पृथिव्याम् । ततः खने 
सुप्रतीकमग्निथ, स्वो रुहाणा अधि नाकमुत्तमम् ॥२२॥ 
छन ०७००५ लिक, र समृद्धि प्रदायक अश्वरूपी अग्नि धर्तीलाई पार गर्दै आएर 
। यसले श्रेष्ठ लोकलाई पुण्यवान् बनाएको छ । त्यसै कारणले संसारमा आरोह 


गर्ने निक? र देवताको जस्तै सुन्दर मुख भएका अग्निदेवतालाई खनेर निरकातँ  
वगममा सरवात्तम सुख प्राप्तिका लागि हामी याजकहरू खटिन्छौँ । 


९६ 









निज  लिविविधिटल उडि त क  


आत्वा जिघर्मि मनसा घृतेन प्रतिक्षियन्त भुवनानि विश्वा । पृथुं तिरश्चा वयसा 
बृहन्तँ व्यचिष्ठमन्नै रभसं दुशानम् ॥२३॥ 
दिव्य प्रकाशका रूपमा सारा ब्रह्माण्डमा व्याप्त रहेका, ते्छो ज्योति फिँजाउने, लामो 
समयसम्म व्यापक रूपमा आफूलाई विस्तार गर्ने हे अग्निदेवता । अन्न आदिको 
आहुतिले शक्तिशाली र प्रत्यक्षतः देखिने गरेका तिमीलाई योगमग्न मनले घिउ हालेर 
तिमीलाई यञ्चका लागि हामी प्रज्वलित गर्दछौँ । 
आ विश्वतः प्रत्यञ्च॑ जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत । मर्यश्रीः स्पृहयद्र्णो 
अग्निर्नाभिमृशे तन्वा जर्भुराणः ॥२४॥ 
सर्वत्र व्याप्त अग्निदेवतालाई हामी घिउले सेचन गरेर प्रदीप्त गराउँछौँ । हे 
अग्निदेवता ! अर्पण गरिएका घिउको आहुति शान्तिपूर्वक ग्रहण गर । मानिसबाट 
पूज्य, कान्तिवान् अग्निदेव तेजस्वी रूपमा प्रदीप्त हुँदा कसैले स्पर्श गर्न सक्दैनन् । 
परि वाजपतिः कविररगिनर्हव्यान्यक्रमीत् । दघद्रलानि दाशुषे ॥२५॥ 
सर्वञ्च, अन्नका स्वामी अग्निदेव याजकले दिएको हवनीय पदार्थ स्वीकार गर्दछन् र 
परमार्थको हित गर्न चाहनेलाई धनधान्यले परिपूर्ण बनाउँछन् । 
परि त्वाग्ने पुर वयं विप्र४, सहस्य धीमहि । धृषद्रण दिवेदिवे हन्तारं 
भङ्गुरावताम् ॥२६॥ 
हे शक्तिशाली अग्निदेवता  तिमी पूर्णता प्रदान गर्न जान्ने, सङ्घर्षणील असुरलाई सधैँ 
संहार गर्न सक्दछौ । हामी तिम्रै गुण पाउनका लागि ध्यान गर्दछौँ । 
त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमदभ्यस्त्वमश्मनस्परि । त्वं 
वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्व नृणां नुपते जायसे शुचिः ॥२७॥ 
हे मनुष्यका स्वामी अग्निदेवता । तिमी द्युलोकबाट प्रकट भएपछि तुरुन्तै प्रकाशित 
भएकाले पवित्र छै । तिमी जल, ढुङ्गा, वन र औषधिबाट उतन्न हुन्छौ । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम् । पृथिव्याः सधस्था 
दर्ग्नि पुरीष्यमङ्गिरस्वत्खनामि । ज्योतिष्मन्तँ त्वाग्ने सुप्रतीकमजस्रेण भानुना 
दीद्यतम् । शिव प्रजाभ्योणहि सन्त पृथिव्याः सधस्थादगिनि 
पुरीष्यमङ्गिरस्वत्खनामः ॥२८॥ 
हे यज्ञका सामग्रीहरू हो ! सृष्टिकर्ताले रचना गरेका सृष्टिमा अश्चिनीकुमारहरूका बाहु 
र पूपादेवताका हातबाट तिमी सर्वत्र विचरण गर्ने अग्निदेवतालाई भूमिका माथिल्लो 
भागमा अङ्गिराले झैँ हामी ग्रहण गर्दछौँ । हे अग्निदेवता । तिमी ज्योतिस्वरूप, श्रेष्ठ 
शोभायुक्त, निरन्तरका उज्ज्वल, देदीप्यमान, प्रजाको कल्याणका लागि शान्त रूप 
लिएका, अनिष्ट निवारक, ऐश्वर्य प्रदायक छौ । निति 
अर्पा पृष्ठमसि योनिरग्नेः समुद्रमभितः पिन्वमानम् । वर्घमानो महाँ२५ आच 
पुष्करे दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथस्व ॥२९॥   
तिमी जलका आधार हौ, अग्निका उत्पादक हौ । तिमी समुद्र  स्वयं सबैतर्फ 
विस्तार हुँदै जलमा व्याप्त रहेका छौ । द्युलोकको तेजस्विता र पृथ्वीको 
अनुरूप तिमी विस्तृत होछ । 


२९७ 


कि 








शर्म च स्थो वर्म च स्थोच्छिद्रे बहुले उभे । व्यचस्वती सं वसाथां 
॥३०॥ हितैपि 
तिमोहरू दे हित अति व्यापक र साधकका हितपि तथा सुखदायक हौ  
तिमीहरू दुवै सुरक्षा कर्वचडाँतै भएर रक्षा गर्दछा, त्यसले पोपक अग्निदेवतालाई 
संवर्द्धन गराओ । 
सं वसाथा९ स्वर्विदा समीचीष उरसा त्मना । अग्निमन्तर्भरिष्यन्ती 
ज्योतिष्मन्तमजस्रमित् ॥३१॥ 
तिमाहरू दुवै आफैँ समान निरन्तर तेजयुक्त अग्निदेवतालाई आफ्ना पेटमा प्रज्वलित गराइराख ं 
दिव्यलोकका आधारका रूपमा रहेका अग्निदेवतालाई आफ्ना हृदयमा सधैँ धारण गरिराख 
पुरीष्योसि विश्वभराश्अथर्वा त्वा प्रथमो निरमन्थदग्ने । त्वामम्मे 
पुष्करादध्यथर्वा निरमन्थत । मूर्ध्नो विश्वस्य वाघतः ॥३२॥ 
सम्पूर्ण विश्वलाई नै भरणपोषण र कल्याण गर्ने हे अग्निदेवता । तिमीलाई सबैभन्दा 
पहिले अथर्वा क्रषिले गजबसँग मन्थन गरेर निकाले । हे अग्निदेवता  अर्थर्वा 
क्रषिले विशाल आकाशमा मन्थन गरेर तिमीलाई प्रकट गरेर सम्मानपूर्वक उच्च 
स्थानमा विराजमान गराएका हुन् । म 
तमु त्वा दध्यङ्ढुषिः पुत्र ईधे अथर्वणः । वृत्रहण पुरन्दरम् ॥३३॥ 
हे अग्निदेवता ! अथर्वाका पुत्र दध्यङ् ग्रषिले तिमीलाई 


हारक हौ ्ययैले क पि  पहिलो पटक प्रदीप्त गराए । 
तिमी शत्रुसंहारक हौ, त्यसैले शत्रुको सहर नष्ट गर्न सक्दछौ  


तमु त्वा पाथ्यो वृषा समीधे दस्युहन्तमम् । धनञ्जयथ, रणेरणे ॥३४॥ 
हे सन्मार्गगामी र शक्तिमान् अग्निदेवता । पाथ्यवृषाले तिमीलाई प्रदीप्त गरे । तिमी 


असुर सहारक तथा युद्धका विजेता हौ । 
सीद होतः स्व उ लोके चिकित्वान्त्सादया यज्ञ, सुकृतस्य योनौ । 
यजास्यग्ने बृहद्यजमाने वयो धा ॥ ३५॥ 


। सबै कर्मका ज्ञाता तिमी आफ्ना प्रतिष्ठित स्थानलाई 
०७ स्थानलाई 
सुशोभित गरा र असल कर्मरूपी देवतालाई सन्तुष्ट गराउने हे 
अग्निदेवता ! तिमी याजकहरूले दिएको आहुतिले ८ रद 


मेधावी, प्रदीप्त पोषक 
० त, पापक, बलशाली, नियमपालक, आश्रयदाता 
र सत्यवक्ता हुन् । त्यसैले उनी हजारौँका क  तार 
अग्निदेव होताका घरमा प्रतिष्ठित होखन् । 
स९ सौीदस्व महाँ२३ असि शोचस्व देववीतम धूममग्ने म 
६  । 
सृज प्रशस्त दर्शतम् ॥३७॥ व पत मती 
यज्ञका गुणहरूले गर्दा अत्यन्त प्रशंसनीय बनेका ३ अग्निदेवता । तिमी 
लेहात र महान् गुणका प्रेरक हौ । यस उपबुकत स्थानतवेतता । तिमी देनताका 
९८ 





होछ र घिउको आहुतिले दर्शन योग्य तथा तेजस्वी हुँदै धुवाँको ठूलो मुस्लो 
माथि उठाङ । 
अपो देवीरुपसृज मधुमतीरयक्ष्माय प्रजाभ्यः । तासामास्थानादुज्जिहतामोषधयः 
सुपिप्पलाः ॥३८॥ 
हे यज्चका अग्निदेवता ! मधुर, स्निग्ध, धर्तीको सेचन गर्नका लागि रसको रूपमा 
रहेको जल उत्पन्न गर । त्यसो भएपछि औषधिका बोटबिरुवाहरू फलफूलले भरिएर 
याजकको हानीनोकसानी र रोगव्याध निवारण गर्न सक्षम होडन् । 
सन्ते वायुर्मातरिश्वा दधातूत्तानाया हुदयं यद्विकस्तम् । यो देवानां चरसि प्राणथेन 
कस्मै देव वषडस्तु तुभ्यम् ॥३९॥ 
माथितिर मुख फर्किएको यञ्चकुण्ड धारण गर्ने हे पृथ्वी ! तिमी माताजस्तै विशाल 
हृदयको बनेर प्राणशक्तिका सञ्चारक वायु, जलर वनस्पतिहरूलाई भरिपूर्ण गरा । 
हे वायुदेवता ! तिमी दिव्य प्राणरूपी ञर्जासँगै सञ्चरित हुन्छौ । त्यसो हुनाले वषट् 
उच्चारण गरिने यो पृथ्वी तिम्रा निम्ति कल्याणप्रद होस् । 
सुजातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमासदत्स्वः । वासो अग्ने विश्वरूपथ९ सं 
व्ययस्व विभावसो ॥४०॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी तेजयुक्त ज्वालाले नियमित रूपमा प्रज्वलित भएर श्रेष्ठ 
सुखदायक यञ्चवेदीलाई सुशोभित गराङ । हे कान्तिमान् अग्निदेवता  तिमी विशिष्ट 
आभाले वस्त्रभँ संसारलाई उचित रूपमा धारण गर, तिमी पृथ्वीकुँ आवरण बनेर 
उसको सुरक्षा गर । 
उदु तिष्ठ स्वध्वरावा नो देव्या धिया । दुशे च भासा बृहता शुशुक्वनिराग्ने 
याहि सुशस्तिभिः ॥४१॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रा तेजयुक्त ज्वालाले वि 
वेदीहरू सुशोभित होञन् । हे कान्तिमान् अग्निदवता 
वस्त्र्फैँ भएर संसारलाई राम्ररी ढाकोस् र पृथ्वीको 
उर्घ्व क षु ण उतये तिष्ठा देवो न सविता । ञर्घ्वो 
यदञ्जिभिर्वाघद्धिर्विह्ृयामहे ॥४२॥ सबैको 
हे काठमा रहने अग्निदेवता ! सर्वोत्पादक सवितादेवताले अन्तरिक्षबाट हामी सबैको 
रक्षा गर्दछन् । त्यसै गरी तिमी पनि आफ्नो ज्वाला माथितिर दनु अन्न कुन 
पोषक पदार्थ दिएर हाम्रो जीवनलाई रक्षा गर । मन्त्रोच्चारणपूर्वक हान प्रदान त 
याजकहरूले तिम्रा उत्कृष्ट स्वरूपको आह्वान गरेका छन् । शिशु परि 
स जातो गर्भो असि रोदस्योरने चारुविभृत ओषधीपु । चिक साह 
तमा४रस्यक्तत्प्र मातृभ्यो अधि कनिक्रददगाः ॥९२ 


अग्निदेव द्यावापृथिवीका गर्भमा रहन्छन् । औषधिबाट हन कक ७ जा 
प्रतिष्ठित हुन्छन् । अन्धकार परास्त गर्दछन् र शब्द गर्दै मातानजिक 


९९ 


धवत् प्रज्वलित भएर श्रेष्ठ सुखप्रद यज्ञ 
देवता । तिम्रो आफ्नै विशिष्ट आभा 
को आवरणभैँ बनेर सुरक्षा गरोस् । 

वाजस्य सनिता 


शिशुझै श 





 
स्थिरो भव वीड्वङ्गडङ आशुर्भव वाज्यर्वन् । पृथुर्भव सुषदस्त्वमग्ने 
पुरीषवाहणः ॥४४॥ 
पदार्थहरूप्रति गमनशील रहने हे अर्वन् घोडाजस्तै चञ्चल यज्ञाग्नि ! तिमी सुस्थिर, 
सुदृढ र वेगयुक्त भएर शक्तिशाली होर । तिमी सबैलाई वहन गर र सर्वञ्च व्यापक 
रूपमा पुगेका अग्निलाई सुख प्रदान गर्ने होछ । 
शिवो भव प्रजाभ्यो मानुषीभ्यस्त्वमङ्गिरः । मा द्यावापृथिवी अभि 
शोचीर्मान्तरिक्षै मा वनस्पतीन् ॥४५॥ 
हे सबै अङ्गमा व्याप्त हुनाले अङ्गिरस् नाम पाएका अग्नि । तिमी मानिस र सबै 
प्राणीका लागि कल्याणकारी छौ । तिमी स्वर्ग, पृथ्वी, अन्तरिक्ष र वनस्पति आदिमा 
कसैलाई पनि नसतार । 
प्रैतु वाजी कनिक्रदन्नानदद्रासभः पत्वा । भरन्नग्निं पुरीष्यें मा पाद्यायुषः पुरा । 
वृषाग्निं वृषणं भरन्नपां गर्भ४, समुद्रियम् । अग्न० आ याहि वीतये ॥४६॥ 
यी गतिशीले यञ्चीय कर्जारूपी वाजी मन्त्ररूपी ध्वनि गर्दै अगाडितर्फ प्रस्थान गरुन् । 
रासभका रूपमा रहेको यो तेजस्वी अघि बढोस् । यसले प्राणरूपी अग्नि धारण 
गरेपछि लक्ष्यमा नपुगी नरोकियोस् । अत्यन्त शक्तिले सम्पन्न र सामर्थ्यले युक्त भएर 
जलका बीचमा यसले विद्युत् धारण गरेर प्रस्थान गरोस् । हे अग्निदेवता ! तिमी हवि 
ग्रहण गर्नका लागि आउ । 
क्रत, सत्यमृतश४, सत्यमग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वद्धरामः । ओषधयः प्रति 
मोदध्वमग्निमेत४, शिवमायन्तमभ्यत्र युष्माः । व्यस्यन् विश्वाञ्अनिराञ्ञमीवा 
निषीदन्नो अप दुर्मति जहि ॥४७॥ 
शाश्वत सत्यका स्वरूप, अविनाशी अग्निदेवतालाई अङ्गिराले झैँ हामी पनि परिपुष्ट 
गराउँछौँ । हे समस्त औषधि रूपी हविहरू हो ! तिमीहरू मङ्गलमय यञ्चकुण्डमा 
स्थित अग्निदेवतालाई समर्पित भएर आनन्द प्रदान गर । हे अग्निदेवता ! तिमी यहाँ 
उपस्थित रहेर हामीलाई सबै किसिमका शारीरिक कष्ट र मानसिक सन्तापबाट 
आरोग्य लाभ प्रदान गर र हाम्रो दुर्मतिजन्य कुविचार समाप्त गरिदेङ । 
ओषधयः प्रति गृभ्णीत पुष्पवतीः सुपिप्पलाः । अयं वो गर्भञ्क्रत्वियः प्रल४ 
सधस्थमासदत् ॥४८॥ 
हे औषधिहरू हो ! तिमीहरू गतिला फूल र फलले लादिएर यञज्ञीय अग्निरूपी उर्जा 
ग्रहण गर । यो अग्निरूपी गर्भ क्रतुअनुसार नै उत्पन्न हुने गर्दछ । यो यहाँ उहिलेदेखिं 
नैछ । 
वि पाजसा पृथुना शोशुचानो बाधस्व द्विषो रक्षसो अमीवाः । सुशर्मणो बृहत 
शर्मणि स्यामग्नेरह४, सुहवस्य प्रणीतौ ॥४९॥   
हे अग्निदेवता ! तिमी आफ्नो बढ्दो तेजले डाह गर्ने शत्रुको बेहोरा भएका  राक्षस 
वृत्ति भएकाहरूलाई बाधा हालिदे । हे असल, सुखदायी, महान्, सुविर्ख्  
अगिनदेवता ! हामीलाई तिम्रै आश्रयमा रहन मन लाग्छ । 


१०० 





कलि 


आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न अर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥१०॥ 


हे जलदेवता ! तिमी सुखका मूल स्रोत हौ । हामीलाई पराक्रमले युक्त उत्तम कर्म 
गर्नका लागि पोषक रस प्रदान गर । 


यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह न । उशतीरिव मातरः ॥११॥ 


हे जलधाराका समूह ! तिम्रो सबैभन्दा कल्याणकारी रस यहाँ विद्यमान छ, तिमी 
वात्सल्यमयी आमाले बालकलाई आफ्नो कल्याणकारी दुध चुसाएर परिपुष्ट गराएभँ 
त्यो रस पान गर्नका लागि हामीलाई सम्मिलित गरा । 

तस्मा५ अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥ ५२॥ 


हे जलसमूह ! तिम्रो त्यही कल्याणकारी रस हामीलाई मनग्गे रूपमा उपलब्ध होस् । 
तिमीले विश्वलाई सन्तुष्ट गराउने, तिमीलाई हाम्रो उत्पत्तिको कारण सिद्ध गराउने र 
जीवनका लागि उपयोगी त्यस रसका गुणले हामीलाई परिपूर्ण गरा । 
मित्रः स४१सृज्य पृथिवीं भूमिँ च ज्योतिषा सह । सुजाता जातवेदसमयक्ष्माय 
त्वा स४ सृजामि प्रजाभ्यः ॥५३॥ 
परम ओजस्वी सूर्यदेवताले अन्तरिक्ष र पृथ्वीलाई प्रकाशित गरेभझैँ श्रेष्ठ गुणले युक्त 
सवज्ानले सम्पन्न अग्निलाई हामी र हाम्रा प्रजारूपी सन्तानले आरोग्य लाभ गर्न सकाँ 
भनी हामी प्रज्वलित गर्दछौँ । 


सद्राः ससृज्य पृथिवीं बृहज्ज्योतिः समीधिरे । तेषां भानुरजस्रण इच्छुक्रो देवेषु 
रोचते ॥५४॥ 


रुद्रदेवताले भूलोकको सृष्टि गरे र त्यसलाई महान् तेजस्वितायुक्त सूर्यदेवताले 
प्रकाशित ००७१ । उने रुद्रको पवित्र तथा प्रचण्ड ज्योति नै अन्य देवशक्तिहरूका 
अस्तित्वको परिचायक बनेको छ । 


स१सृष्यं वसुभी रुद्रैधीरैः कर्मण्याँ मृदम् । हस्ताभ्यां मृद्दीं कृत्वा सिनीवाली 


निके कृणोतु ताम् ॥५५॥ 
आफ्नै गि अधिष्ठात्री देवी सिनिवालीले धैर्यवान् वसु र रुद्रगणद्वारा तयार गरिएको मागे  
हातले सुकोमल बनाएर त्यसबाट उपयोगी पात्रहरू निर्माण गरुन् । 
सुकपर्दा सुकुरीरा स्वौपशा । सा ठुभ्यमदिते मह्योखाँ दधातु ई 

हस्तयो ॥ १६॥  


त देवमाता सि५ ता अदिति । सुन्दर केश, उत्तम आभूषणले सजिएको र चन्द्रमाजस्ता 
पकाउने ७ ल शरीर सजिएकी सिनिवाली देवीले तिम्रा लागि दुवै हातमा पुरोडाश 
नामको पात्र लिङन् । 


१०१ 


८ 
झरे, 
 १ १ 
७७ 
 हुँने 
३ 
थि 
 जी 
, ३ ० 
क.  
पक   
  
न्चि। 
।  बक 
हट... 
क 
।। । रो  भि कमको? 





, 


उखाँ कृणोतु शक्त्या बाहुभ्यामदितिर्थिया । माता पुत्रै यथोपस्थे साग्नि बिभ 
गर्भञ्ञा । मखस्य शिरोसि ॥५७॥ 
अदितिंदेवीले आफ्ना शक्ति र सामथ्यल उत्तम बुद्धिपूर्वक दुवै हातमा पकाउने भाँडे ँ 
लिंङन् र यस उखा नामका पकाउने भाँडाले पनि आमाले आफ्ना सन्तान काखमा ँ 
लिएझैँ उचित तरिकाले आफूमा अग्निलाई धारण गरोस् । हे पकाउने भाँडा ! तिमी 
यञ्चका प्रमुख पात्र हौ । 
वसवस्त्वा कुण्वन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्वदध्नुवासि पृथिव्यसि धारया मपि  
 प्रजाथ रायस्पोष गौपत्य४ सुवीर्य४ सजातान्यजमानाय रुद्रास्त्वा कृतनु 
त्रैष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदधुवास्यन्तरिक्षमसि धारया मयि प्रजाश४१रायस्पोप 
 गौपत्य४१ सुवीर्यश सजातान्यजमानायादित्यास्त्वा कृण्वन्तु जागे 
छन्दसाङ्गिरस्वद्धुवासि द्यौरसि धारया मयि प्रजा४रायस्पोष गौपत्यष 
सुवीर्यश्, सजातान्यजमानाय विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः कृण्वन्त्वानुष्ठभे 
छन्दसाङ्गिरस्वद्धुवासि दिशोसि धारया मयि प्रजा४९ रायस्पोष गौपत्य४ 
सुवीर्यध, सजातान्यजमानाय ॥५०॥ 


यज्ञको कार्य सम्पन्न गराउनाले उखा नामका हे पात्र ! वसुहरूले गायत्री छन्दका 

सामर्थ्यले अङ्िराले झैँ तिमीलाई निर्माण गरुन् । तिमी पृथ्वीजस्तै बलियो छौ ।  
हामी याजकहरूलाई सन्तान, धन, बल, गाईको स्वामित्व, श्रेष्ठ पराक्रम, सजातीप  
बान्धवहरूको उचित स्नेह प्रदान गर । है उखा ! रुद्रगणले त्रिष्टप् छन्दका प्रभावले . 
अङ्चिराले झैँ तिमीलाई धारण गरुन् । तिमी अन्तरिक्षजस्तै बलियो होङ । हामँ। 
याजकहरूलाई सन्तान, धन, बल, गाईको स्वामित्व, श्रेष्ठ पराक्रम, सात  
बान्धवहरूको उचित स्नेह प्रदान गर । है उखा ! आदित्यगणले जगती छन्द. 
प्रभावले अङ्गिराले झैँ तिमीलाई निमाण गरुन् । तिमी सुदृढ भएको द्युलोकजस . 
होङ । हामी याजकहरूलाई सन्तान, धन, बल, गाईको स्वामित्व, श्रेष्ठ परा  । 
सजातीय बान्धवहरूको उचित स्नेह प्रदान गर । है उखा ! विश्वेदेवताले तिमीती 
अनुष्टुप् छन्दका प्रभावले अङ्गिराले झैँ बलियो पारेर निर्माण गरुन्  
दिशाहरूको जस्तै बलियो बन । हामी याजकहरूलाई सन्तान, धन, बल गा 
स्वामित्व, श्रेष्ठ पराक्रम, सजातीय बान्धवहरूको उचित स्नेह प्रदान गर ।  
अदित्यै रास्नास्यदितिष्टे बिल गृभ्णातु । कृत्वाय सा महीमुखा मृ  
योनिमग्नये । पुत्रेभ्यः प्रायच्छददितिः श्रपयानिति ॥५९॥  
हे उखा नामका पात्रमा तानिएका रेखाहरू हो । तिमीहरू देवमाताका अर्दित . 
प्रभावले.यस उखा पात्रको बर्कीजस्तो भएका छौ । हे उखा ! देवताहरूकी  । 
मध्य भाग धारण गरुन् । अदितिंदेवी यस पृथ्वीरूपी माटले  अर्घ  । 
सक्ने गरी उखा बनाखन् र आफ्ना पुत्र देवताहरूलाई पकाउने काममा ला  
भाँडो प्रदान गरुन् ।  


 








१०२ 


वसवस्त्वा धूपयन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्वदनुद्वास्त्वा धूपयन्तु त्रैष्टुभेन 
छन्दसाङ्गिरस्वदादित्यास्त्वा धूपयन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वद्िशधे त्वा देवा 
वैश्वानरा धृपयन्त्वानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदिन्द्रस्त्वा र धूपयतु वरुणस्त्वा धुपयतु 
विष्णुस्त्वा धृपयतु ॥६०॥ 
उखा ! गायत्री छन्दका प्रभावले वसुहरू अङ्गिराको जस्तै गरी तिमीलाई सूर्यको 
ताप प्रदान गरुन् । रुद्रगणले त्रिष्ठुप् छन्दका प्रभावले अङ्गिराले झैँ तिमीलाई सूर्यका 
तापबाट जोगाञन्. । आदित्यगणले जगती छन्दका स्तोत्रले अङ्गिराले झैँ तिमीलाई 
घाममा सफा गरुन् र सबैका कल्याणकारी विश्वेदेवताहरूले अनुष्टुप् छन्दका प्रभावले 
अङ्गिराले झैँ घाममा सुकाञन् । यसै गरी इन्द्र, वरुण र विष्णुदेव आदि सबै 
देवताहरूले तिमीलाई तातोमा राखेर सुकाएर तयार गरुन् । 
अदितिष्ठ्वा देवी विश्वदेव्यावती पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वत् खनत्ववट 
देवानां त्वा पलीर्देवीर्विश्चदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वद्दधतूखे 
धिषणास्त्वा देवीर्विश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्िरस्वदभीन्धतामुखे 
वरूत्रीष्ठ्वा देवीर्विश्वेदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वच्छपयन्तूखे 
ग्नास्त्वा देवीर्विश्देव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वत्पचन्तूखे 
जनयस्त्वाच्छित्नपत्रा देवीर्विश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे 
अङ्चिरस्वत्पचन्तूखे ॥६१॥ 
. यञ्चको कार्य सम्पन्न गराउनाले अवट नाम पाएका हे खाडल ! सम्पूर्ण दैवी गुणकी 
 अधिष्ठात्री, देववृत्तिकी पोषक देवमाता भूमिका उच्च भागमा अङ्गिराले झैँ तिमीलाई 
खनेका छौँ । हे उखा ! देवताहरूको शक्तिलाई समस्त दैवी गुणसहित दीप्तिमान् 
पृथ्वीका माथिल्ला भागमा तिमीलाई अङ्गिराले झैँ स्थापित गर्दछौँ । हे उखा ! 
सम्पूर्ण देवताकी अधिष्ठात्री, स्तुत्य, सुमतिले सम्पन्न, दैवी गुणले युक्त पृथ्वीका. 
माथिल्ला भागमा तिमीलाई अङ्गिराले झैँ प्रज्वलित गर्दछौँ । हे उखा ! समस्त 
देवगुणले युक्त, दिन र रातकी निर्मात्री भूमिमाथि अङ्गिराले झैँ तिमीलाई पकाऔँ । हे 
उखा । समस्त शक्तिकी पोषक देवी पृथ्वीका माथिल्ला भागमा तिमीलाई अङ्गिराले 
झैँ पकाऔँ । हे उखा । निरन्तर गतिशील देवशक्तिको सम्पूर्ण दैवी गुणले सम्पन्न 
पृथ्वीका माथिल्ला भागमा अङ्गिराले झैँ तिमीलाई परिपक्व गराऔँ । 
मित्रस्य चर्षणीधृतोष्वो देवस्य सानसि । द्युम्न चित्रश्ववस्तमम् पो ।६२॥ जी 
मानिसलाई पोषण प्रदान गर्ने शक्तिले प्रकाशवान्, मित्रदेवताका शाश्वत, आश्व्यजक 
पदा श्वर्यलाई हामी धारण गरौँ । 
र्थले डे पा सुपाणिः स्वङगुरिः सुबाहुरुत शक्त्या । अव्यथमाना 
पृथिव्यामाशा दिश आपृण ॥६२॥ 


भुजा र औँलारूपी दिव्य 
उखा ! संसारका सृष्टिकर्ता सवितादेवताले आफ्ना उत्तम पुष  औँलारू 


किरणले, उनका निजी सामर्थ्यले र बुद्धिको ६ खगुरकिकके. 
 शेकाशित गराञन् । तिमी दुःखरहित भएर भूलोकमा आ 
। उच्च आदर्शहरूको प्राप्ति गर । 


१०२ 








उत्थाय बृहती भवोदु तिष्ठ ध्रुवा त्वम् । मित्रैताँ तण्उखां परिददाम्यभिर, 
एषा मा भैदि ॥६४॥ 
हेउखा । तिमी खाडलबाट निस्केर विशालता प्राप्त गर र स्थायित्व प्राप्त गरेर 
कार्यहरू सम्पन्न गर । हे मित्रदेवता ! यो पकाउने भाँडालाई क्षति होला कि भे 
हामी तिम्रो जिम्मा लगाउँछौँ । यो नभत्कियोस् र राम्ररी यसले काम पूरा गरोस् । 
वसकस्त्वाच्छुन्दन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्वद्वुद्रास्त्वाच्छुन्दतु त्रैष्ठुभे 
छन्दसाङ्गिरस्वदादित्यास्त्वाच्छुन्दन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वद्विश्वे त्वा देव 
वैश्वानराञ्आच्छुन्दन्त्वानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वत् ॥६५॥ 
गायत्री छन्दका स्तोत्रले वसुगण, त्रिष्टुप् छन्दका मन्त्रले रुद्रगण, जगती छन्दका मन्रले 
आदित्यगण र अनुष्टुप् छन्दका मन्त्रशक्तिले विश्वदेवताका रूपमा तिमी रहेका छौ  
सामूहिक कल्याणकारी देवशक्तिका रूपमा रहेका हे उखा. ! तिमीलाई हामी तिनै 
देवताका रूपमा उनै छन्दका मन्त्रले अभिषिक्त गर्दछौँ । 


आकूतिमगिने प्रयुज४स्वाहा मनो मेधामग्नि प्रयुज४९ स्वाहा चित्त विज्ञातमणि  
प्रयुज४,स्वाहा वाचो विधृतिमगिनिँ प्रयुज४ स्वाहा प्रजापतये मनवे स्वाहानपे . 


वैश्वानराय स्वाहा ॥६६॥ 


यज्ञरूपी सत्कर्मका प्रेरक अग्निदेवताका निम्ति यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । मगर . 
सदबुद्धिलाई प्रेरणा प्रदान गर्ने अग्निदेवतालाई यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । चित्र . 


 वा यु 
० ९ ८   छ 
१ र पे  


अनन७ 
हा  ले 


विशिष्ट ज्ञानलाई प्रेरित गर्ने अग्निदेवतालाई यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । वाणी र विशिए . 


विद्याका प्रेरक अग्निदेवतालाई यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । मन्वन्तरका प्रवर्तक, प्रजाका 
पालक मनुरूपी अग्निदेवतालाई यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । संसारका कल्याणकारा 
अग्निदेवताका निम्ति यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
विश्वो देवस्य नेतुर्मर्तो वुरीत सख्यम् । विश्वो राय इघुध्यति द्युम्नँ वृणीत 
पुष्यसे स्वाहा ॥६७॥ 
सबै मानिसले प्रेरणादायी सवितादेवताको मित्रता स्वीकार गर्दछन् । मानिसहरू आफ्नी 
पोषणका लागि दीप्तिमान् धन प्राप्त गर्दछन् र ऐश्वर्यका अधिपति हुन्छन् । 
मा सु भित्था मा सु रिषोञ्म्ब ध्रृष्णु वीरयस्व सु । अग्निश्चेदं करिष्यथः ॥६०। 


हे उखा ! तिमी कहिल्यै क्षतिग्रस्त नहोङ, कहिल्यै नष्ट नहोङ, दुढतापूर्वक श्रेष्ठ  म 
पराक्रमी शूरवीरभैँ कर्तव्य पूरा गरिराख । अग्निदेवता र तिमी दुवैले यस यज्ञको कर्म . 


सम्पादन गर । 


दृथ्रहस्व देवि पृथिवि स्वस्तयञ्ञासुरी माया स्वधया कृतासि । जुट । 


देवेभ्यञ्डदमस्तु हव्यमरिष्य त्वमुदिहि यज्चे अस्मिन् ॥६९॥ 


हे पृथ्वी देवी ! आसुरी मायाजस्तो रूप बदल्न सक्ने तिमीले कल्याणको 

युक्त भएर उखाको रूप धारण गरेकी छ्यौ । तिमी श्रेष्ठ र सुदृढ हो । हे उखा  ॥ 
हविष्यान्न देवशक्तिका लागि आनन्ददायक होस् । तिमी यज्ञको समाप्तिसम 
यज्ञशालामा उपस्थित भइराख । 


१०४ 





० ५ भोऐकहट उनि कोल हितन  ७   हक  
य पल  


क  ७ 
विट पछ ४ 
हिन ६  उङुँछ   ॥ 


द्रवन्नः सर्पिरासुतिः प्रलो होता वरेण्यः । सहसस्पुत्रो अद्भुतः ॥७०॥ 

वृक्षका. समिधाहरूलाई प्रमुख रूपमा आहार गर्ने, घिउलाई प्रमुख रूपमा पिउने, प्राचीन 

देवशक्तिलाई आमन्त्रण गर्ने र बलपूर्वक अरणीमन्थनबाट प्रकट हुने अग्निदेवताले यस 

यञ्चलाई सफल गराछन् । 
परस्याष अधि संवतो वराँ२ अभ्यातर । यत्राहमस्मि ता२ अव ॥७१॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी शत्रुसेनाको सट्टा हाम्रो सेना विजयी बनाउ । हामी जुन 
सेनासित हुन्छौँ, त्यसलाई संरक्षण प्रदान गर । 
परमस्याः परावतो रोहिदश्वष्दहा गहि । पुरीष्यः पुरुप्रियोग्ने त्व॑ तरा 
मृधः ॥७२॥ म 
उदाउँदा सूर्यको कान्तिरूपी रोहित नामका अश्वले सम्पन्न भएका हे अग्निदेवता ! 
वैभवशाली र अत्यन्त लोकप्रिय बनेका तिमी टाढाका स्थानबाट पनि यहाँ आउ र 
लडाइँका मैदानमा शत्रुको संहार गरिसकेर त्यहाँबाट आएर पनि हाम्रो. यञ्च सफल 
बनाङ । 
यदग्ने कानि कानि चिदा ते दारूणि दध्मसि । सवै तदस्तु ते घृ्तं तज्जुषस्व 
यविष्ठ्॒य ॥७३॥ . 

 है सामर्थ्यवान् अग्निदेवता ! तिमीलाई समर्पित गरेका जुनसुकै दाउरा घिउको 
आहुतिझै परम प्रिय होञन् । ती सबैलाई तिमी अति प्रेमका साथ प्रसन्नतापूर्वक 
ग्रहण गर । 

यदत्युपजिह्विका यद्दम्रो अतिसर्पति । सं तदस्तु ते घृतम् तज्जुषस्व 
यविष्ठ॒य ॥७४॥ । 
हे तरुण अग्निदेवता ! धमिराले सिध्याउने, धुल्याहाले खाने काठका समिधा पनि 
घिउभैँ प्रिय होङन् र तिनलाई पनि तिमी प्रेमपूर्वक सेवन गर । 
अहरहरप्रयावं भरन्तोश्वायेव तिष्ठते घासमस्मै । रायस्पोषेण समिषा मदनतोग्ने 
माते प्रतिवेशा रिषाम ॥७५॥ 
हे अग्निदेवता ! तबेलामा रहेका घोडाहरूलाई नित्य नियमित रूपमा घाँस हालिएझैँ 
तिम्रा आश्रयमा रहेका हामी याजकहरू यज्ञको आहारका लागि जम्मा गरेका 
समिधाहरूसँगै नित्य हविष्यान्न, प्रदान गर्दछौँ । हामी धनवैभव प्राप्त गरेर सुखी हुन 
सकाँ, दुःखी हुनु नपरोस् । । 
। गाभा पृथिव्याः समिधाने अग्नौ रायस्पोषाय बृहते हवामहे । इरम्मदं बृहदुक्थं 
 यजत्र जेतारमग्नि पृतनासु सासहिम् ॥७ 
 पृथ्वीको नाभीकेन्द्रजस्तो यञ्चकुण्डमा प्रदीप्त हुने अवस्थामा, हविष्यान्नले सन्तुष्टि प्राप्त 
गर्न, अत्यन्त प्रशंसनीय यज्ञाग्निलाई हामी आह्वान गर्दछौँ । शत्रुलाई ह्याकुलाले मिच्दै 


उुद्धमा विजय प्राप्त गर्ने अग्निदेवबाट हामी महान् धनेषश्वर्य प्राप्त होस् भन्ने 
कामना गर्दछौँ । 


१०५ 








फक 


याः सेना अभीत्वरीराव्याधिनीरुगणा उत । ये स्तेना ये च तस्करास्ताँसन 
अग्नेपि दधाम्यास्ये ॥७७॥  
हे अग्निदेवता ! आक्रमण गर्नका लागि तयार भएका शत्रुलाई, सजधजसहितक्षा  
विरोधी सेनालाई र चोरडाकालाई हामी तिम्रा प्रज्वलित मुखमा हालिदिन्छौँ, त्यस 
भएपछि तिम्रो प्रचण्ड तेजले विरोधी तत्त्वलाई विनाश गर्दछन् । 
दथदष्ट्रभ्या मलिम्लूज्जम्भ्यैस्तस्कराँ७ उत । हहनुभ्याथ, स्तेनान्  
भगवस्ताँस्त्वाँ खाद सुखादितान् ॥७०८॥  
हे ऐश्वर्यशाली अग्निदेवता ! दुष्कर्ममा लागेका दुष्टहरूलाई तिमी आफ्ना दाह्वाले, । 
दस्युलाई दाँतले र चोरलाई चिउँडाले थर्कमान गराछ । दुःख दिने र सताउनेहरूलाई । 
निर्मूल हुने गरी नष्ट गर र हामीलाई दुष्कर्मीहरूबाट मुक्ति देछ । त्यसो भएपछि हामी  
निर्भयपूर्वक सत्कर्म गर्न सकोँ । 
ये जनेषु मलिम्लवः स्तेनासस्तस्करा वने । ये कक्षेष्वघायवस्ताँस्ते दधामि । 
जम्भयोः ॥७९॥ 
हे अग्निदेवता ! हीन आचरण भएका, चोर, एकान्त वनमा घुम्ने गरेका तस्कर र  
बाक्लो मानिसको बस्तीमा रहने गरेका जनघाती हत्याराहरू सबैलाई तिम्रा दाह्वारूपी । 
प्रचण्ड ज्वालामा हामी हाल्न सकाँ । 
यो अस्मभ्यमरातीयाद्यश्व नो द्वेषते जनः । निन्दाद्यो अस्मान्धिप्साच्च सवै तं  
मस्मसा कुरु ॥०॥ ॥ 
हे अग्निदेवता !। हामीसित शत्रुको व्यवहार गर्ने मानिसहरू, हाम्रो रिसडाह गर्ने । 
मानिसहरू, हाम्रो निन्दा गर्ने मानिसहरू र हाम्रो निर्भयतामा बाधा हाल्ने मानिसहरूवा। 
तिनका दुर्गुणहरू सबैलाई निर्मूल हुने गरी नष्ट गराइदेङ् ।  
सथशितँ मे ब्रह्म स४शितं वीर्य बलम् । स९शितँ क्षत्र जिष्णु यस्याहमरिम . 
पुरोहितः ॥८१॥  
हे अग्निदेवता ! हामी पुरोहित र हाम्रा यजमानको ब्रह्वञ्ञान, तेज र विजयशीलता तिम्रा  
प्रभावले क्षात्रबलले युक्त होस् । ॥  
उदेषां बाद अतिरमुद्र्चो अथो बलम् । क्षिणोमि ब्रह्यणाजमित्रानुन्नयामि स्वार . 
अहम् ॥०२॥ । 
हे अग्निदेवता ! दुष्कर्मीहरूको बाहुबलका तुलनामा हाम्रो पराक्रम बढी होस्, उनका  
तेजको अपेक्षा हाम्रो ब्रह्मतेज अधिक होस् । ज्ञानको तेजले विरोधीहरूलाई समाप्त गन  
सकोँ, हामी आफन्तहरूको उन्नति गराउन सकौँ । . 
अन्न्पतेन्नस्य नो देह्मनमीवस्य शुष्मिणः । प्रप्र दातार तारिषञ्ञर्जँ नो धेहि दिदै . 
चतुष्पदे ॥८३॥ । 
हे अन्नका स्वामी अग्निदेवता ! हामीलाई आरोग्यप्रद र पोषणयुक्त अन्न प्रदान गर  
दानशील मानिसलाई उचित किसिमले पालनपोषण गर । हाम्रा पुत्रपौत्रादि र पशुर्क । 





लागि पनि शक्तिवर्द्धक अन्न प्रदान गर ।  
॥ इति एकादशो ध्याय ॥ ॥ 
॥एघारौँ अध्याय सकियो ॥ ८ 


१०६ छ 





८७ 
भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 


ताजसगेयिं माध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ द्वादशोज्ध्याय॥ 
 बाह्राँ अध्याय॥ 
क्रषि वत्सप्री, कुत्स, श्यावाश्च, धव, शुनःशेप, त्रित, वामदेव, भालन्दन, विरूपाक्ष 
आङ्गिरिस, तापस, वसिष्ठ, विरूप, दीर्घतमा, सोमाहुति, विश्वामित्र, देवश्रवा 
देववात भारत, प्रियमेध ऐन्द्र, जेता मधुच्छन्दा, गोतम, विश्वावसु, देवगन्धर्व, 
बुध, सौम्य, कुमारहारित, आथर्वण, भिषक्, बन्धु, हिरण्यगर्भ, पावकाग्नि, 
अवत्सार । 
देवता रुक्म, अग्नि, सविता, गरुत्मान्, उखा, लिङ्गोक्त, वरुण, सूर्य, आपः, अगिन, 
विश्वकर्मा, बहुदेवता, कष, सिकता, परिश्रित, इष्टका, लोकम्पृणा, इन्द्र, उखा, 
निर्त्राति, यजमान, भूति, सीर, सीता, अनडुत्, अप, औषधि, कः, आशीर्वाद, 
सोम । । 


छन्द भुरिक् पङ्क्ति, आर्षी त्रिष्टुप, विराट् जगती, भुरिक् धृति, भुरिक उत्कृति, 
निचृत् आर्षी त्रिष्टुप, भुरिक् आर्षी अनुष्टुप्, आर्षी त्रिष्टुप, निचृत् आर्षी गायत्री, 
निचृत् गायत्री, आर्षी अनुष्टुप्, विराट् आर्षी त्रिष्टुपू, भुरिक् आर्षी पङ्क्ति, 
 भुरिक् जगती, विराट् त्रिष्टुप, विराट् अनुष्टुप्, गायत्री, भुरिक आर्षी उष्णिक, 
निचृत् आर्षी अनुष्टुप, निचृत् अनुष्टुप, आर्ची पङ्क्ति, स्वराट आर्षी त्रिष्टुप्, 
भुरिक् आर्षी त्रिष्टुप्, स्वराट् अनुष्टुप्, भुरिक् उष्णिक्, भुरिक् उपरिष्टात् बृहती, 
आर्षी पङ्क्ति, आर्षी जगती, त्रिष्टुप्, विराट् पङ्क्ति, भुरिक आर्षी गायत्री, 
अनुष्ठप्, स्वराट् उष्णिक, विराट् आर्षी अनुष्टुप, विराट् बृहती, निचृत् उष्णिक्, 
८ गायत्री, निचृत् पङ्क्ति, निचृत् आर्षी पङ्क्ति, स्वराट् आर्षी पङ्क्ति 
उष्णक् । य 
दृशानो रुक्मड उर्व्या व्यद्यौददुर्मर्षमायुः श्रिये रुचानः । अग्निरमृतो 
अभवद्वयोभिर्यदेन द्यौरजनयत्सुरेताः ॥१॥ 
समस्त पदार्थ प्रकाशित गर्ने तेजस्वी सूर्यदेव यस लोकमा सहज दर्शनीय भएझैँ र 
विभिन्न प्रकारले धनेऐश्वर्य बढाउँदै शोभायमान भएभैँ अग्निदेव श्रेष्ठ, शक्तिसम्पन्न, 
अमृतस्वरूप, दुखनाशक र आयुसंवरद्धक हुन् । देवताले यिनलाई प्रकट गरेका हुन् । 


नक्तोषासा समनसा विरूपे धापयेते शिशुमेक४१ समीची । द्यावाक्षामा रुक्मो 
अन्तर्विभाति देवा अग्नि धारयन्द्रविणोदाः ॥२॥ 

चाबुर आमा एके चित्त भएर जसरी आफ्ना सन्तानको पालनपोषण गर्दछन्, उसै गरी 

पत्रे र दिवस मानौँ दुबैले एक चित्त भएर नै अग्निरूपी शिशुलाई बिहानबेलुकै हविले 


१०७ 


जक २ 





ओ रा 


पोषण गर्दछन् । त्यसो भएर नै उनी दिव्यलोक र भूलोकका भित्री भागमा सूर्यदेवनद 
सुशोभित हुन्छन् । तिनै अग्निदेवतालाई ऐश्वर्यप्रदायक शक्तिहरूले धारण गरेका छन्  
विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविः प्रासावीद्धद्र ,द्विपदे चतुष्पदे । ति 
नाकमख्यत्सविता वरेण्योनु प्रयाणमुषसो वि राजति।शि।॥ 
अत्यन्त मेधावी सवितादेव आफ्ना सबै रूप प्रकट्रट्गदैछन् । उनी मानिस र पशुम्र 
 कल्याणकारी हुन् । सबैले रुचाएका सवितादेवं द्युलोकमा प्रकाश छर्दछन् । उपादेबै 
गएपछि यिनी प्रकट हुन्छन् । 
सुपर्णोसि गरुम्ाँस्त्रिवृत्ते शिरो गायत्र चक्भुर्बुहद्रथन्तरे पक्षौ । स्तोम आम्रा 
छन्दा४, स्यङ्गानि यजूथ, षि नाम । साम ते तवूर्वामदेव्यं यञ्चायशियं पुर 
धिष्ण्याः शफाः । सुपर्णोसि गरुत्मान्दिवं गच्छ स्वः पत ॥४॥ 
उकालोतर्फ लाग्ने हे महान् अग्निदेवता  तिमी राम्रा पँखेटा हुने गरुड पक्षीजसै 
गतिशील छौ । त्रिवृत् नामको स्तोमशक्ति तिम्रो शिर र गायत्री छन्द तिम्रो नेत्र हो । दुई 
पँखेटाका रूपमा बृहत् र रथन्तर नामका सामहरू छन् भने यञ्च तिम्रो अन्तरात्मा होर 
सबै छन्दहरू तिम्रा शरीरका अङ्गहरू हुन्, त्यसो भएर नै तिम्रो नाम यजुष् भएको हो । 
वामदेव नामको साम तिम्रो देह, यज्चायञ्चिय नामको साम तिम्रो पुच्छर र रहने 
अग्नि तिम्रा नङ वा खुरका रूपमा छन् । हे अग्निदेवता  तिमी गरुडभ 
दिव्यलोकतर्फ प्रस्थान गर र स्वर्गलोकमा पुग । 
विष्णोः क्रमोसि सपलहा गायत्रै छन्द आरोह पृथिवीमनु विक्रमस्व विष्णे 
क्रमोस्यभिमातिहा त्रैष्टुभ छन्द आरेहान्तरिक्षमनु विक्रमस्य विणोः 
क्रमोस्यरातीयतो हन्ता जागत छन्द आरोह दिवमनु विक्रमस्व विष्णोः क्रमोसि 
शत्रूयतो हइन्तानुष्टभ॑ छन्द आरोह दिशोनु विक्रमस्व ॥५॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी सर्वव्यापक विष्णुदेवताका शत्रुसंहारक पराक्रममा गागत्री 
छन्दका प्रभावले भूलोकभरि, त्रिष्टुप् छन्दमा आरोहण गरेर अन्तरिक्षमा, जगती छन्दमा 
 आरोहित भएर स्वर्गलोकमा र अनुष्टुप् छन्दका प्रभावले सबै दिशामा विशेष पराक्रम 
देखा । त्यसपछि सबै लोकका दुष्ट प्रवृत्तिहरूलाई समाप्त गर । 
अक्रन्ददग्निः स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहद्दीरुधः समञ्जन् । सद्यो जज्चानो पि 
हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः ॥६॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी आकाशमा मेघका बीचमा विद्युत् रूपमा चम्कन्छौ र गर्जना गर्दै 
पृथ्वी गुञ्जायमान गराउँछौ । प्राणरूपी पर्जन्यका रूपमा बोटबिरुवा अङ्कृरि 
गर्दछौ । तिमी चाँडै उत्पन्न र प्रज्वलित भएर सबैलाई प्रकाशित गर्दछौ । पृथ्वी 
द्युलोकका माझमा विद्युत्का रूपमा सुशोभित हुने तिमी सबैका लागि स्तुत्य छौ । 
अग्नेभ्यावर्तित्नरभि मा निवर्त्तस्वायुषा वर्चसा प्रजया धनेन । सन्या मेधया 
पोषेण ॥७॥ . , 
सम्मुखमा प्रकाशित हुने हे अग्निदेवता ! तिमी दीर्घायु, तेज, सम्मान, श्रेष्ठ बाद  
स्वर्ण आदि आभूषण र शारीरिक पोषण आदिका रूपमा अभीष्ट लाभ प्रदान गर्दै हा 
अनुकूल हो । 


१०० 





्विव्नि 





अग्ने अङ्गिरः शतँ ते सन्त्वावृतः सहस्र त उपावृतः । अधा पोषस्य पोषेण 
म पुनर्नो नष्टमाकृधि पुनर्नो रयिमाकृधि ॥८॥ 

। हेअङ्गिराजस्तै दीप्तिमान् अग्नि ! तिमी सयौँ पटक हामीले आह्वान गर्दा आठ  तिम्रो 
बिदावारी पनि यहाँबाट हजारौँ पटक हुन पाओस् । तिमी पोषण प्रदान गर्ने धन 
बढाउँदै, हाम्रो हराएको धन पुनः उपलब्ध गराउँदै हामीलाई फेरि पनि वैभवशाली  


बनाञ । 
पुनररू्जा निवर्त्तस्व पुनरग्न७ इषायुषा पुनर्नः पाह्य४९ हस ॥९॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी आफ्ना प्रखर ञर्जासँगै यहाँ उपस्थित होङ । अन्न र आयु 
संवर्द्धन गराउनका लागि पुनः आङ र पापबाट हामीलाई मुक्ति प्रदान गर । 
सह रय्या निवर्ततस्वाग्ने पिन्वस्व धारया । विश्वप्स्न्या विश्वतस्परि ॥१०॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी धनसँगै आउ र संसारको उपयोगका लागि श्रेष्ठ तथा पवित्र 
जलधाराले औषधि, वनस्पति आदिलाई अभिषिक्त गरा । 
आ त्वाहार्षमन्तरभूर्धुवस्तिष्ठाविचाचलिः । विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा 
त्वद्वाष्ट्रमधिभ्रशत् ॥११॥ 
हे अग्निदेवता  सम्मानपूर्वक तिमीलाई ल्याएका छौँ । तिमी उखाका मध्य भागमा 
अविचलित भएर स्थिरतापूर्वक उपस्थित होर । सबै प्रजाहरूले तिग्रै कामना गरुन्, 
हाम्रो राष्ट्र तिम्रा तेजस्वितायुक्त गुणले कहिल्यै खाली हुन नपाओस् ।  
उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधमं वि मध्यम४ श्रथाय । अथा वयमादित्य व्रते 
तवानागसो अदितये स्याम ॥१२॥ 
हे वरुणदेवता । हामीलाई तीनै किसिमका तापरूपी बन्धनहरूबाट मुक्त गर । यी 
आधिदैविक, आधिभौतिक र आध्यात्मिक नामका तीन किसिमका पाशहरू हामीदेखि 
यढा होन् । हाम्रा मध्य एवँ अधोभागका बन्धनहरूबाट छुटाइदेरु । हे सूर्यपुत्र ! 
पापबाट मुक्त भएर हामी तिम्रै कर्मफलका सिद्धान्तमा अनुशासित होऔँ । हाम्रो स्थिति 
दयनीय नहोस् । 
अग्रे बृहन्नुषसामूर्ध्यो अस्थात्निर्जगन्वान् तमसो ज्योतिषागात् । अगिनर्भानुना 
रुशता स्वङ्घड आ जातो विश्वा सद्मान्यप्राः ॥१२॥ . 
बिहान सबैभन्दा पहिले अग्निदेव माथितिर मुख पारेँ प्रज्वलित र स्थित हुन्छन्, 
अन्धकार हटाएर तेजमय रूपमा अघि आउँछन् र उत्तम तेजले सबैतिर प्रकाश 
छर्दछन् । 
हश्टस शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । 
नैृषद्वरसंदृतसद्व्योमसदब्जा गोजाउ क्रतजा अद्विजा ग्रतम् बृहत् ॥१४॥ 
चैतन्य रूपमा पवित्रतापूर्वक सर्वत्र विद्यमान, अन्तरिक्षमा वायुका रूपमा रहेका, 
सबैका लागि आश्रय बनेका, यञ्चवेदीमा देवताहरूलाई आहवान गर्ने, यज्ञशालामा 
निवास गर्ने, सबैका लागि पूज्य, अतिथिका रूप, प्राणाग्निका रूपमा सबै मानिसमा 
रहेका, आकाशमा विद्युत्का रूपमा रहेका, जलमा बाडवाग्निका रूपमा रहेका, भूमिमा 


ज्वालामुखीका रूपमा समयसमयमा विस्फोट हुने गरेका, सत्य ज्ञानले सम्पन्न, ढुङ्घाबाट 
१०९ 














झिल्कोका रूपमा निस्कने गरेका उनै अग्निदेवता नै हुन् । उनको यस्तो सर्वत्र व्याप्त 
महिमा अत्यन्त प्रशंसनीय रहेको छ । 
सौद त्व॑ मातुरस्या उपस्थे विश्वान्यग्ने वयुनानि विद्वान् । मैना तपा 
मार्चिषाभि शोचीरन्तरस्या४ शुक्रज्योतिर्विभाहि ॥१५॥ ... 
. है अग्निदेवता ! सम्पूर्ण कर्मका ज्ञानले युक्त भएर तिमी उखारूपी माताका काखमा  
स्थित होङ । यसलाई आफ्ना तापरूपी ठर्जाले सन्तप्त हुन नदेरु र ज्वालाले । 
नडढार । यसका बीचमा अडिएर तिमी आफ्ना शीतल ज्योतिले प्रकाशित होञ।  
अन्तरण्ने रुचा त्वमुखायाः सदने स्वे । तस्यास्त्व४९ हरसा तपञ्जातवेद शिबे 
भव ॥१६॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी आफ्नै प्रकाशमान ज्योतिले यस उखाका मध्य भागमा आफो  
आवास बनाएर प्रज्वलित होङ । हे सम्पूर्ण ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेवता ! तिमी आफ्न  
ज्वालाले तेजस्वी हुँदै यस उखाको सबै किसिमले हित गर । 
शिवो भूत्वा मह्यामग्ने अथो सीद शिवस्त्वम् । शिवा कृत्वा दिशः सर्वा ख 
योनिमिहासदः ॥१७॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी हाम्रा लागि हितकारी भएर 


एर शान्तिपूर्वक यहाँ विराजमान होङ ।  
सम्पूर्ण दिशाहरूलाई कल्याण भावले युक्त गराक र उखाका काखमा उचित किसिमले  
विराजमान होरु । 


दिवस्परि प्रथमं जञ्चे अग्निरस्मद् द्वितीय॑ परि जातवेदाः । तृतीयममु । 
वृमणाञ्ञजस्रमिन्धान एनं जरत्ते स्वाधीः ॥१८॥  
सबैभन्दा पहिले अग्निदेव आकाशमण्डलमा विद्युत्का रूपमा उत्पन्न भए, उनको दोस्रो क 
जन्म जातवेदाका नामले हाम्रा बीच पार्थिव रूपले प्रकट भयो र तेस्रो बडवानलका त 
रूपमा समुद्री जलमा उत्पन्न भए । मानिसका लागि कल्याणकारी अग्निदेव निस्त . 
प्रदीप्त रहन्छन् ।, ध्याभ गर्नमा कुशलहरूले उनै अग्निदेवताको प्रार्थना गर्दछन् । क 
विद्या ते अग्ने त्रेधा त्रयाणि विद्या ते धाम विभूता पुरुत्रा । विद्या ते नाम पर्म . 
गुहा यद्विद्या तमुत्सँ यत आजगन्थ ॥१९॥ रर 
है अग्निदेवता ! हामी तिप्रा तीनै किसिमका स्वरूप जान्दछौं । अनेकौँ स्थानमा तिम्रो . 
जुन स्थिति छ, हामी त्यससित पनि परिचित छौँ । तिम्रो जुन अति गोप्य र परम श्रेष . 
नाम छ, हामी त्यससित पनि परिचित छौँ । तिम्नो उत्पन्न हुने स्थल जुन हो, सस . 
कारणभूत स्थानसित पनि हामी परिचित छौँ । हो 
समुद्र त्या नृमणाड अप्स्वन्तर्नुचक्षाड ईधै दिवो अग्न छधन् । तृतीये . 
रजसि तस्थिवा, समपामुपस्थे महिषा अवर्धन् ॥२०॥ । 
हे अग्निदेवता ! मनुष्यका कल्याणकारी वरुणदेवताले तिमीलाई समुद्री जली . 
प्रज्वलित गरेका छन् । मानिसका निरीक्षक सूर्यदेव तिमीलाई दिव्य स्थानमा प्रज्वति 
गर्छन् । तिमी आफ्नो तेस्रो स्थान मेघमण्डलमा वर्षा उत्पादन गर्ने विद्युत्का रूप 
छौ । मुख्य देवताका समूहले स्तुति गर्दै तिम्रो तेज बढाउँछन् ।  
११० जा 





विकल ।।।।।।।।। व्वव्व्व तत त त  क 


अक्रन्ददग्नि स्तनयन्चिव द्यौः क्षामा रेरिहद्वीरुध समज्जन् । सद्यो जज्चानो वि 
हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्त । २१॥ 
द्युलोकमा मेघको जस्तै गर्जन गर्ने अग्निदेवताले पृथ्वीलाई आलोकित गर्दछन् । 
बोटबिरुवालाई अङ्कुरित गराउँदै सबैतिर व्याप्त हुन्छन् । चाँडै नै प्रकट भएर आफ्ना 
तेजस्विताले द्युलोक र भूलोकका मध्य भागमा प्रकाशमान हुन्छन् । 
श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणा प्रार्पण सोमगोपाः । वसुः सूनुः सहसो 
अप्सु राजा वि भात्यग्र उषसामिधान ॥२२॥ 
उदार सम्पत्तिशाली, ऐश्वर्य धारण गर्ने, मनीषीहरूका प्रेरक, सोमका संरक्षक, धन 
प्रदायक, बलका पुत्र, जलका स्वामी अग्निदेव उषाभन्दा अगाडि प्रज्वलित भएर 
शोभायमान हुन्छन् । म 
विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जायमान । वीडुँ 
चिदद्रिमभिनत्परायज्जना यदग्निमयजन्त पञ्च । ।२२॥ 
सम्पूर्ण विश्वका प्रकाशक, पानीबाट उत्पन्न अग्निदेव प्रकट हुँदाखेरि नै द्युलोक र 
भूलोक व्याप्त गर्दछन् । पाँचै वर्णका मानिसले अग्निदेवताको अर्चना गर्दा उनी राम्ररी 
बलियो पर्वतजस्तै बादल भेदन गरेर जलको वर्षा गराउँछन् । 
उशिक्पावको अरतिः सुमेधा मर्तेष्वग्निरमृतो नि धायि । इयर्ति धूममरुषं 
भरिभ्रदुच्छुक्रेण शोचिषा द्यामिनक्षन् ॥२४॥ 
ज्योतिष्मान् देखिएका अग्निदेवताको दीप्ति महान् छ । उनी अदम्य प्राणयुक्त प्रकाशले 
शोभायमान हुन्छन् । उनी अन्न र वनस्पति पाएर अमर हुन्छन् । अग्निको जन्मदाता र 
चुलोकको उत्पादक शक्ति विचित्र रमाइलो छ । 
दृशानो रुक्मड उर्व्या व्यद्यौददुर्मर्षमागुः श्रियै रुचानः । अग्निरमृतो 
अभवद्वयोभिर्यदेन द्यौर्जनयत्सुरेताः ॥२५॥ 
समस्त पदार्थ प्रकाशित गर्ने तेजस्वी सूर्यदेव यस लोकमा सहज दर्शनीय भएझैँ र 
विभिन्न प्रकारले धनऐश्वर्य बढाउँदै शोभायमान भएभैँ अन्निदेव श्रेष्ठ, शक्तिसम्पन्न, 
अमृतस्वरूप, दुःखनाशक र आयुसंवर्द्धक हुन् । देवताले यिनलाई प्रकट गरेका हुन् । 
यस्तै अद्य कृणवद्धद्रशोचेपूप देव घृतवन्तमग्ने । प्र त॑ नय प्रतरं वस्यो 
अच्छाभि सुम्नं देवभक्त यविष्ठ ॥२६॥ म 
हे मङ्गलमय ज्योतिस्वरूप अग्निदेवता ! तिमीलाई घिउयुक्त पुरोडाश समर्पित गर्ने 
श्रेष्ठ याज्ञिकलाई तिमी श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्रदान बनन चैवताका उपासक र हृविष्य समर्पित 
गर्ने भाग्यतफ हाजार । 
॥ अपील किसिमका चुखसोमा उक्थ आ भज शस्यमाने । प्रियः सूर्ये प्रियो 
अग्ना झनददुज्जनित्वै  ॥२७॥ 
है अग्निदेवता र चाक क्रियाकलाप सम्पादित गर्ने ० १० 
अभीष्ट फल पदा गर्दछौ । स्तुतियोग्य तिमी प्रत्येक स्तोत्रमा उनीहरूलाई अभीष्ट 


१११. 





फल प्रदान गर । स्तुतिकर्ता यजमान सूर्य र अग्निदेवताका प्रियपात्र होङन् । 
पुत्रपौत्रादि सन्तानका साथै उनीहरूका शत्रु संहार गरिदेछ । 
त्वामग्ने यजमाना अनु द्यून् विश्वा वसु दघिरे वार्याणि । त्वया सह 
द्रविणमिच्छमाना व्रजं गोमन्तमुशिजो विवत्रुः ॥२८॥ । 
हे अग्निदेवता । तिम्रा साधक नित्य सबै किसिमका श्रेष्ठतम पूजन सामग्री तिम्रा 
निमित्त समर्पितगर्छन् । तिमीसित गाईरूपी धनको आकाङक्षाले प्रेरित देवताजस्ता 
ज्ञानीले गाईले परिपूर्ण गोठको ढोका तिम्रा लागि खोलिदिएका छन् । 
अस्ताव्यग्निर्नरा४१ सुशेवो वैश्वानर क्रषिभि सोमगोपाः । अद्देषे द्यावापृथिवी 
हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ॥२९॥ 
मानिसहरूमा अग्निदेवताको सुन्दर आभा स्थित छ र सोम संरक्षक पनि उनै हुन् । उने 
अग्निदेवताको स्तुति क्रषिहरूले गर्छन् । विद्वेषको भावनारहित द्यावापृथिवीलाई हामा 
आह्वान गर्दछौँ । हेदेवता हो ! हामीलाई श्रेष्ठ वीर सैन्तानयुक्त ऐश्वर्य प्रदान गर । 
समिधाग्नि दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् । आस्मिन् हव्या जुहोतन ॥३०॥ 


हे क्रत्िक हो !। अतिथिजस्तै अग्निदेवतालाई समिधाले सेवा गर । घिउका रूपमा 
श्रेष्ठ आहुति समर्पित गर । 


गी उदु त्वा विश्वे देवा अग्ने भरन्तु चित्तिभिः । स नो भव शिवस्त्व४, सुप्रतिको 
५ विभावसुः ॥३१॥ म 
 हे अग्निदेवता ! तिमीलाई सबै देवल्व संवर्द्धक शक्तिहरूले श्रेष्ठ वृत्तिद्वारा परिपोषित 
गरुन् । तिमी श्रेष्ठ ज्वालाले सुशोभित र प्रचुर वैभक्ले युक्त भएर हाम्रा लागि सबै 
किसिमले कल्याणकारी होङ ।...... ६ .... 
प्रेदग्ने ज्योतिष्मान् याहिँ शिवैभिरचिभिष्ट्वम् । बूहाद्धिर्भानुभिर्भासन्मा हि 
सौस्तन्वा प्रजा ॥२२॥ , मनि । 
हे अग्निदेवता ! तिमी कल्याण्कारी तेजस्व्री ज्वालाले युक्त भएर यहाँ आङ र व्यापक 
रश्मिहरूले प्रकाशित भएर हाम्रा सन्तान र प्रजाहरूलाई प्रत्येक आपद्बाट जोगाञ । 


अक्रन्ददग्नि स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहद्वीरुध समञ्जन् । सद्यो जज्ञानो वि 
हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः ॥ दश॥ 


कुतनामा गनको जती गर्जन गर्ने अग्निदेवताले पृथ्वीलाई आलोकित गर्दछन् । 
बोटबिरुवालाई अङ्क्रित गराउँदै सबैतिर व्याप्त हुन्छन् । चाँडे नै प्रकट भएर आफ्ना 
तेजस्विताले गा वलोकका मध्य भागमा प्रकाशमान हुन्छन् ।.  

प्रप्रापमा नभतस् शुण्ने वि यत्सूर्यो न रोचते बृहद्धाः । अभि यः पूरु पृनासु  

तस्थौ नु०१ दैव्यो ,. शिवोनः ॥३४॥ क  
हविष्यान्न प्रदान गन याजकको निमन्त्रणा स्वीकार गर्ने देवताहरूका अतिथि अग्निदिव  
अति तेजस्वी भएर सूर्यदेवजत्तिकै प्रकाश फैलाउँछन् । त्यस्ता अग्निदेवता युद्धमा 
दुप्रवृत्तिरूपी राक्षस शत्रुका सामु उपस्थित हुन्छन् र हाम्रा लागि कल्याणकारी 
भावनाले युक्त भएर प्रज्वलित भइदिन्छन् । 








११२ 


।  
क्य १ बिलय हि । १ द्र है गध १ १३ क हा ७ हु बन्द ७ 
टक १५ ३? हरि  १७ चे नक  ०११ हल सी हनी 
र   ३ छि ७ ८ त १ 





आपो देवीः प्रतिगृभ्णीत भस्मैतत्स्योने कृणुष्व४, सुरभा उ लोके । तस्मै 
नमन्ताँ जनयः सुपलीर्मतिव पुत्र बिभृताप्स्वेनत् ॥३५॥ 


हे दिव्यताले परिपूर्ण जलधाराहरू हो ! तिमीहरू भस्म ग्रहण गरेर उपयुक्त, श्रेष्ठ, 
सुगन्धित स्थानमा राखिदेओ । श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न स्त्री पतिसामु विनग्रतापूर्वक 
भझुकेझैँ अग्निदेवताका सामु तिमी भुकिदेञछ । आमाले आफ्ना छोराछोरीलाई 
अँगालोमा लिएझैँ तिमीहरू यो भस्म धारण गर । 

अप्स्वग्ने सधिष्ख सौषधीरनु रुध्यसे । गर्भ सञ्जायसे पुनः ॥३६॥ 


हे अग्निदेवता । तिमी जलमा प्रवेश गर्दै र औषधिलाई स्थिरता प्रदान गर्दै उनैका 
बीचबाट उपन्न हुन्छौ । 


गर्भा अस्योषधीनां गर्भो वनस्पतीनाम् । गर्भो विश्वस्य भूतस्याग्ने गर्भो 
अपामसि ॥३७॥ 


हे अग्निदेवता ।तिमी औषधि, वनस्पति, सम्पूर्ण प्राणी र जललाई गर्भमा अंड्याएका 
छौ र ती सबैको उत्पत्तिका माध्यम तिमी नै हौ । 
प्रसद्य भस्मना योनिमपश्च पृथिवीमग्ने । सश सृज्य. मातृभिष्ट्वं ज्योतिष्मान् 
पुनरा सदः ॥३८॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी भस्मका रूपमा जल र पृथ्वीमा अडिएका छौ ।माताका रूपमा 
रहेका जलले अभिषिक्त भएर तेजस्विताले परिपूर्ण हुँदै यज्ञमा फेरि पनि उपस्थित हुन्छै । 
पुनरासद्घ सदनमपश्च पृथिवीमग्ने । शेषे मातुर्यथोपस्थेन्तरस्या४१ 
शिवतमः ॥३९॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी अत्यन्त मङ्गलमय भएकाले जल र भूमिका स्थानहरूलाई प्राप्त 
गर्दछौ । त्यसपछि माताका काखमा सुतेको बालक्र झैँ भएर उखाका गर्भस्थलरूपी 
मध्य भागमा विश्राम गर्दछौ । 
पुनररर्जा निवर्त्तस्व पुनरग्न इषायुषा । पुनर्नः पाह्४, हस ॥४०॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी आफ्ना प्रखर ञर्जासँगै यहाँ उपस्थित होङ । अन्न र आयु 
संवर्द्धन गराउनका लागि पुनः आङ र पापबाट हामीलाई मुक्ति प्रदान गर । 
र सहरय्या निवर्ततस्वाग्ने पिन्वस्व धारया । विश्वप्न्या विश्वतस्परि ॥४१॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी धनसँगै आङ र संसारको उपयोगका लागि श्रेष्ठ तथा पवित्र 
जुलधाराले औषधि, वनस्पति आदिलाई अभिषिक्त गरा । 
बोधा मे अस्य वचसो यविष्ठ म४हिष्ठस्य प्रभृतस्य स्वधावः । पीयति त्वो 
अनु त्वो गृणाति वन्दारुस्टै तन्व वन्दे अग्ने ॥४२॥ 
सुहाउँदो तरुण रूप भएका, वैभवशाली हे अग्निदेवता ! हामीले बारम्बार गरेको 
महिमायुक्त निवेदन तिमी स्वीकार गर । तिम्रा कोही निन्दक छन् भने कोही प्रशंसक 
छेन् । हामी स्तोताहरू स्वाभाविक रूपमा तिम्रा प्रज्वलित ज्योतिलाई वन्दना गर्दछौँ । 


११२३ 





.  फुले 
। 





स बोधि सूरिर्मघवा वसुपते वसुदावन् । युयोध्यस्मद् द्वेषा४१सि विश्वकर्मणे 
स्वाहा ॥४३॥ न चा 
हे ऐश्वर्यप्रदाता धनाधिपति अग्निदेवता ! तिमी ऐश्वर्यवान् तथा ज्ञानवान् हुनाले 
कामना बुझेर हामीमाथि डाह गर्ने हाम्रा शत्रु पर धपार । तिमी विश्वका सम्पूर्ण 


क्रियाकलाप उत्तम किसिमले सम्पादन गर्दछौ, हाम्रो यो आहुति तिमीलाई नै 
समित छ । 


पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतां पुनब्रह्माणो वसुनीथ यझैः । घृतेन तव 
तन्वं वर्धयस्व सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः ॥४४॥ 
हे अग्निदेवता ! ऐश्वर्यका निम्ति आदित्यगण, रुद्रगण र वसुगणले तिमीलाई फेरि पनि 
प्रज्वलित गरुन् । याजकहरू यज्चकर्म गर्दै फेरि पनि तिमीलाई प्रदीप्त गरुन् र तिमी 


आज्यको आहुतिले आफ्नो ज्योतिरूपी शरीरलाई संवर्द्धित गरा । तिम्रा संवर्डनले नै 
याजकको अभीष्ट लाभ हुन सकोस् । 


अपेत वीत वि च सर्पतातो येत्र स्थ पुराणा ये च नूतनाः । अदाद्यमोवसान 
पृथिव्या अक्रन्निमं पितरो लोकमस्मै ॥४५॥ 
हे यमदूतहरू हो !। तिमीहरू नयाँ वा पुराना जेजस्ता स्थितिमा भए पनि यस 
यसस्थलभन्दा धेरै टाढा जाओ । यो स्थान र यहाँका वस्तु यजमानका लागि भनेर 
यमदेवताले निर्धारित गरिदिएका हुन् । त्यसेले तिमीहरू यो ठाउँ छोडेर अन्यत्र 
अगाडि जाओ । 


संज्ञानमसि कामधरणं मयि ते कामधरण 
चित स्थ परिचित झर्घ्वचित श्रयध्वम् 
हे उखा ! यञ्चका कर्मद्वारा तिमी उत्तम ज्ञान प्राप्त 


आर्जनको शक्ति र सामर्थ्य हामीलाई पनि उपलब्ध होस् । तिमी अग्निदेवताका 
प्रकाशक वा भासक रूप हुनाले भस्म रूप हौ 


र । त्यसैले प पनि हौ । तिमी पृथ्वीमा फैलेकाले सबैतिर 
व्याप्त हुन पुगेका छौ । त्यसैले यस गा्हस्पत्य 


भूयात् । अग्नेर्भस्मास्यग्नेः पुरीषमसि 
॥४६॥ 


सप्तिषट  सुत दधे जठरे वावशान । सहस्रिय 

वाजमत्य न सप्ति४, ससवान्त्सन्त्स्तुयसे  ॥४७॥ 
इन्द्रदेव इच्छायुक्त भएर हजारौँका उपयोगमा  आनन्ददायक र सन्तुष्टिपद 
सोमरस पान गरेर पेटमा पुग्याउने माध्यम भनेका यिनै अग्निदेवता हुन् । हे सर्वज्ञानले 
सम्पन्न अग्निदेवता ! यस किसिमको सोमयुक्त आहुति ग्रहण गर्दै तिमी क्रस्विकहरूले 
गरेको स्तुति प्राप्त गर्दछौ । 

अग्ने यत्ते दिवि वर्चः पृथिव्यां चजत्र । येनान्तरिक्षमुर्वाततन्थ 

त्वेषः स भानुरर्णवो नृचक्षाः ॥४८॥ 
हे यज्ञरूपी अग्निदेवता ! तिम्रा तेजले स्वर्गलोक ढाकेको छ । पृथ्वीमा त्यो तेज 
औषधिमा छ र विद्युत्का रूपले जलमा व्याप्त भएर अन्तरिक्षलोक ढाकेको छ।हे  
सर्वत्र गतिमान्, संसारलाई उज्यालो दिने अग्निदेवता । तिम्रा उसै दिव्य तेजका कारण  
मानिसले सबै राम्रा र नराम्रा काम देख्तछन् ।   


११४ 





अग्ने दिवो अर्णमच्छा जिगास्यच्छा देवाँ२५ ञचिषे धिष्ण्या ये । या रोचने 
परस्तात् सूर्यस्य पाश्चावस्तादुपतिष्ठन्त आप ॥४९॥ 
हे अग्निदेवता ! दिव्यलोकको अमृतरूपी जल तिमी विशेष ढङ्गले धारण गर्दछौँ । 
बुद्धि प्रेरित गर्ने प्राणरूपी देवताका अगाडि तिमी गतिशील छौ । प्रकाशमान 
सूर्यमण्डलमा स्थित सूर्यका अगाडिको जल यसका तल छ । सबै जल तिमीमा 
विराजमान होस् ।  
पुरीष्यासो अग्नयः प्रावणेभिः सजोषसः । जुषन्ता यज्ञमद्वहोनमीवा इषो 
महीः ॥५०॥ 
प्रजाको पालन गर्ने, समान विचार भएकाहरूमा स्मेहयुक्त रहने, द्रोहको भावनारहित 
अग्निले यज्ञमा आरोग्यप्रद वनौषधिले युक्त हविष्य पर्याप्त मात्रामा ग्रहण गरून् । 
इडामग्ने पुरुदथ,स४९ सनिं गोः शश्वत्तम४ हवमानाय साध । स्यातन्नः 
सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मै ॥५१॥ 
हे अग्निदेवता ! यञ्च आदि कार्यका लागि, अनेकौँ सत्कर्मका लागि र गाईको 
स्याहारका लागि उचित भूमि हामीलाई प्रदान गर । हाम्रा पुत्रले सन्तान बढाञन् । 
तिम्रो सद्बुद्धि हामीलाई पनि प्राप्त होस् । । 
अयं ते योनिर्क्रत्वियो यतो जातो अरोचथाः । त॑ जानत्नग्ने आ रोहाथा नो 
वर्षया रयिम् ॥५२॥ 
हे अग्निदेवता !। तिमी यिनै अरणीका कारण सुन्दर रूपमा उत्पन्न भयौ । आफ्नो त्यो 
रहस्य जानेर तिमी त्यसै मूलमा प्रतिष्ठित होउ र हाम्रो स्तुति बढाइदेछ । मिलाउनुपन 
चिदसि तया देवतयाङ्गिरस्वद् धुवा सीद । परिचिदसि तया देवतयाङ्गिरस्वद् 
धुवा सीद ॥५३॥ 
हे इष्टकाहरू हो । तिमीहरू सुखका साधन जुदाइदिने हौ । वाणीका देवताले 
प्राणलाई सञ्चार गराएझैँ तिमीहरू निर्धारित स्थानमा विराजमान होओ । तिमीहरू 
सबैतिरबाट आआफ्ना स्थानमा रहिदेओ । सबै तिरबाट साधनहरूलाई एकत्र गर्ने भएर 
वाणीका देवताले अङ्गमा प्राणलाई सञ्चार गराएझैँ तिमीहरू आआफ्ना उपयुक्त 
स्थानमा विराजमान भइराख । 
लोक पृण छिद्र पुणाथो सीद धुवा त्वम् । इन्द्रागनी त्वा बृहस्पतिरस्मिन् 
योनावसीषदन् ॥५४॥ 
हे इष्टकाहरू हो । तिमीहरू गार्टपत्यको चयन हुने स्थानमा रिक्त स्थानलाई पूरा 
गराओ, छिँडहरू टाल र यहाँ बलियो रूपमा नै स्थापित होओ । इन्द्रदेव, अग्निदेव र 
बृहस्पतिदेवताले यो स्थान तिमीहरूकै लागि रोजिदिएका हुन् । 
ता५ अस्य सूददोहसः सोम श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवार्ना विशस्त्रिष्वा 
रोचने दिवः 
देवलोकमा रद्द विभित् काका अन्नलाई प्राणपर्जन्यले युक्त गराएर सूर्योदयका 
समयमा जलप्रवाहले स्वर्ग, अन्तरिक्ष र पृथ्वी यी तीनै लोकका सबै ठाउँमा यञ्चको 
श्रेष्ठ विधानअनुसार परिपूर्ण हुने गरी पुग्याउँछन् । 
११५ 


 








इन्द्रै विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः । रथीतमथ९ रथीनां वाजाना४ । 


सत्पति पतिम् ॥५६॥ 


समुद्रजस्तै व्यापक, रथीहरूमा महानतम, अन्नका स्वामी र सप्रवृत्ति भएका इन्द्रलाई । 


सबै स्तुतिले उन्नतिशील गराउँछन् । 


समित, सङ्कल्पेथा४१ संप्रियौ रोचिष्णू सुमनस्यमानौ । इषमूर्जमभि । 


संवसानौ ॥५७॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी आपसी प्रेम भावनाका प्रेरक, सुनौलो कान्तिले युक्त र 


पारस्परिक सामूहिक विचारधाराका प्रेरक हौ । अन्न, घिउ आदिले युक्त यो हविष्यात्न । 


ग्रहण गर र हामीलाई उपयुक्त हुने यञ्चरूपी श्रेष्ठ कार्यलाई सफल बनाइदेङ । 


सं वां मना४ सि सं व्रता समु चित्तान्याकरम् । अग्ने पुरीष्याधिपा भव तं  


नञ्डषमूजँ यजमानाय धेहि ॥५८॥ 


हे अग्निदेवता ! हामी तिम्रो कार्य, विचार र भावनालाई संयुक्त गर्दछौँ । हे  
अग्निदेवता ! तिमी नै हाम्रा अधीश्वर हौ, अतः पोषणशक्तिले युक्त अन्न यजमानको । 


कल्याणका लागि प्रदान गर । 


अग्ने त्वं पुरीष्योरयिमान् पुष्टिमाँ२५ असि । शिवाः कृत्वा दिशः सर्वाः स्व  


योनिमिहासदः ॥५९॥ 
सबैको भलो गर्ने हे वैभवशाली अग्निदेवता ! तिमी सबै प्राणीलाई पोषण गर्दछौ । 
हाम्रा लागि सबै दिशाहरू नै मङ्गलमय गराउँदै यहाँ आउ र आफ्ना स्थानमा बस । . 


भवतन्नः समनसौ सचेतसावरेपसौ । मा यञ्चथ, हिथ,सिष्ट मा यज्ञपति  


जातवेदसी शिव भवतमद्य नः ॥६०॥ 
एकाग्र मन भएका, सद्धभावयुक्त र नसुस्ताउने हे अग्निदेवता । हाम्रा अपराधहरूमा 
नरिसाएर हाम्रो यञ्च तिमी नष्ट हुन नदेक । यजमानको नाश हुन पनि नदेङ, उनको 
रक्षा गर । आजको दिन हामी सबैका लागि कल्याणप्रद र शुभ होस् । 
मातेव पुत्र पृथिवी पुरीष्यमग्नि४ स्वे योनावभारुखा । तां विश्वैदेवैरचतुभि 
संविदानः प्रजापतिर्विश्चकर्मा वि मुञ्चतु ॥६१॥ 
पृथ्वीबाट माटो झिकेर बनाइएको उखा प्राणीहरूको कल्याण गर्ने अग्निलाई आफूभित्र 


आमाले बच्चालाई बोकेझँ बोकिरहेको छ । सबै देवता र क्रतुहरूको एकताको भावले . 


प्रेरित भएको उखालाई सृष्टिका स्रष्य प्रजापति विश्वकर्माले पाशबाट मुक्त गराउन् । 
असुन्वन्तमयजमानमिच्छ स्तेनस्येत्यामन्विहि तस्करस्य । अन्यमेस्मदिच्छ सा 
तञ्ड्त्या नमो देवि निर्श्रति तुभ्यमस्तु ॥६२॥ 

हे दुष्ट नाश गर्नमा समर्थ निर््राति शक्ति ! तिमी यञ्चकर्मबिनाका र धर्मकार्य नभएका 

पुरुषका निकटमा जाउ र तिनलाई नियन्त्रण गर । तिमीप्रति हाम्रो इच्छा यस्तै छ । हे 

देवी । तिमीलाई हाम्रो नमस्कार छ । 


११६ 





ब्ानुननुन  वन्नु तिल 
ाकु १,७३   ०. ॥  खा त ०  
  पक लाईक फोर हि ७ ३ 
क तक त ई ड ही १ 


नमः सु ते निर्त्नति तिग्मतेजोष्यस्मयं विचृता बन्धमेतम् । यमेन त्वं यम्या 
संविदानोत्तमे नाके अधि रोहयैनम् ॥६३॥ 
ह निर्त्रृति ! तीक्ष्ण तेजस्वितायुक्त तिम्रा शक्तिलाई हाम्रो नमस्कार छ । तिमी 
फलामभझौँ बलिष्ठ भएर हामीलाई जन्ममरणरूपी फन्दाबाट जोगाङ । त्यसपछि अग्नि 
र भूमिसँग एकमतो हुन सक्ने यी यजमानलाई श्रेष्ठ स्वर्गलोकमा विराजमान गराठ । 
यस्यास्ते घोरञ्ञासञ्जुहोम्योषां बन्धानामवसर्जानाय । याँ त्वा जनो भूमिरिति 
प्रमन्दते निर्त्रातिं त्वाहँ परिवेद विश्वतः ॥६४॥ 
हे क्र्र स्वभावकी निर्त्रति देवी ! यी यजमानहरूको पापरूपी कृत्य नाश गर्नका लागि 
तिम्रा मुखमा हामी आहुति समर्पित गर्दछौ । हामी साधारण ज्ञानबुद्धिका मानिसहरू 
तिमीलाई हे भूमि भनेर पुकार्दछौँ र सबै किसिमका पापबाट मुक्त गराउने भनेर 
तिमीलाई नै हामीले मानेका छौँ । 
यं ते देवी निर््रतिराबबन्ध पाशं ग्रीवास्वविचृत्यम् । त॑ ते विष्याम्यायुषो न 
मध्यादथैत॑ पितुमद्धि प्रसूतः । नमो भूत्यै येदं चकार ॥६५॥ 
हे यजमानहरू हो । पापकी देवीले तिमीहरूलाई बलियो पाशले घाँटीमा बाँधेको 
थिइन् । अग्निका बीचमा निर््राति देवी प्रसन्न हुनाले त्यो पाश उनैले हटाइदिइन् । 
पाशबाट फुक्का गराएपछि अब यो पोषक अन्न तिमी ग्रहण गर । जुन देवीका कृपाले 
यो कार्य सम्पन्न भयो, ती ऐश्वर्यशालिनी देवीलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
निवेशनः सङ्गमनो वसूनां विश्वा रूपाभिचष्टे शचीभिः । देवण्डव सविता 
सत्यधर्मेन्द्री न तस्थौ समरे पथीनाम् ॥६६॥ र 
यजमानलाई आआफ्ना थान्कामा स्थिर राख्ने, धनेऐश्वर्य प्रदान गर्ने, सत्य धर्मको पालन 
गर्ने यी अग्निदेव आफ्ना कर्मले आफ्ना सबै रूपहरूलाई प्रकट गर्दछन् । सवितादेवभझैँ 
प्रकाशित भएर इन्द्रदेवझैँ उनी पनि सङ्ग्राममा स्थिर रहन्छन् । 
सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वितन्वते पृथक् । धीरा देवेषु सुम्नया ॥६७॥ 
द्रष्यहरू हलो नार्दछन् । समयअनुसार विभिन्न किसिमले जुवा तयार गर्दछन् । बुद्धिले 
सम्पन्न व्यक्ति देवताका लागि श्रेष्ठ मनले स्तुति गर्दछन् । 
युनक्त सीरा वि युगा तनुध्वं कृते योनौ वपतेह बीजम् । गिरा च श्रुष्टिः सभरा 
 असन्नो नेदीय इत्सृण्यः पक्वमेयात् ॥६८॥ ॥ ८ 
ह ग्रत्विक् हो । हलो आदि खेतीका हतियार व्यवस्थित गरेर गोरुका काँधमा जुवा 
राखेर खेत जोत । तयार गरिएका खेतमा बिउ छर र कृषिविज्ञानअन्तर्गत बालीका 
अनेकौँ उत्तम प्रजाति विकास गर । चाँडै काट्न सकिने पाकेको अन्न प्राप्त होस् ।  
शुन४, सु फाला वि कृषन्तु भूमि शुनं कोनाशाए अप साख नार । 
शुनासीरा हविषा तोशमाना सुपिप्पलाष ओषधीः कर्तनास्मे ॥६९॥ पा 
हलाको तल्लो भागमा लगाइएको फलामे फाली राम्ररी खेत जोतोस् र १०३८ै रुका 
पछि लागेर सजिलैसित हिँडोस् । हे वायु र सूर्यदेव हो ! तिमाह  


भएर पृथ्वीलाई जलले सिञ्चित गरीकन यी औषधिलाई असल फलयुक्त गराओ । 
। 


  ११७ 





घुतेन सीता मधुना समंज्यता विश्वैर्देवैरनुमता मरुद्धिः । अर्जस्वती पयसा 


पयसाभ्याववृत्स्व ॥७०॥ 
सालै  गरेको हलाको फाली मधुर घिउ आदिले सेचन 
गाँसिएका फाली  तिमी अन्नले युक्त भएर दुध, घिउ आदिले 
गरियोस् । हे हलामा गाँसिएका फाली ! हस तत यएले 
सबै दिशालाई समृद्ध गराउँदै हामीलाई दहीदुध आदि पौष्टिक पदा .५ मृद्ध गराछ । 
लाङ्गल॑ पवीरवत्सुशेव४, सोमपित्सरु । तदुद्वपति गामविं प्रफव्यं चपीवरी 
प्रस्थावद्रथवाहणम् ॥७१॥ हत 
पृथ्वीलाई खनजोत गर्ने, सोमको रक्षा गर्ने, फाली गाँसिएको यो हलो ज्यादै हितकारी 
छ । यसैले भेडाबाखा, गाई र रथ तान्ने घोडाहरू बलिया बनाएर हामीलाई प्रदान 
गर्दछ । 
काम कामदुधे धुक्ष्व मित्राय वरुणाय च । इन्द्रायाश्चिभ्यां पृष्णे प्रजाभ्य 
 ओषधिभ्यः ॥७२॥ 
ं सबै खालका कामनाहरू पूरा गराउने हे हला ! तिमी मित्र, वरुण, इन्द्र, अश्चिनीकुमरा 
र पूषा आदि देवताहरू र समस्त प्रजाहरूका लागि उपयोगी र श्रेष्ठ औषधिका साथै 
ं रोजेको भोग्य सामग्री हामीलाई उपलब्ध गरारु । 
विमुच्यध्वमध्न्या देवयाना अगन्म तमसस्पारमस्य । ज्योतिरापाम ॥७३॥ 
कृषिको कर्म परिश्रमपूर्वक गर्दै देवत्वको मार्गतिर प्रेरित गर्ने हे मानिसहरू हो  यस 
संसारमा वध गर्न नहुने गोरु आदि पशुका सहायताले तिमीहरू संसारको सुव्यवस्था 
चलाउनका लागि कृषिको कार्य निरन्तर् सम्पन्न गरिराख । तिमीहरूकै कृपाले हामी 
हकको उःखहरूबाट मुक्ति पाउन सकौँ र ज्योतिरूप यञ्चकर्मलाई प्राप्त 
सजूरब्दो अयवोभिः सजूरुषा अरुणीभिः । सजोषसावश्चिनाद४९ सजूः 
१ नाद४९, सोभिः सज्ः 
माह हना ॥ सजूर्तैश्वानर इडया घृतेन स्वाहा ॥७४॥ ॥ 
 भइन, दन, आदि अवयवहरूमा विशेष प्रीति गर्ने 
अरूण रश्मिसित प्रीति गर्ने उषाका लागि बकित्सकीरकण संवत्सरका लागि 
अश्चिनीकुमारहरूका लागि, अश्चसित प्रीति गर्ने सूर्यदेव 
गर्ने अग्निदेवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ पत आदि हृविष्यसित प्रीति 
या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुग बभ्रूणामहश 
। सप्त च ॥७५॥ स्त्ियुग पुरा । मनै नु बभ्रूणामहश, शत धामानि 
॥ सृष्टिका प्रारम्भमा देवताले उत्पन्न गरेका औषधि वसन्त वर्ष ८ 
ं पाकेर पहँला भए । ती औषधिका एक सय सात ठाउँका विषयम। शार्द् यौ तीन त्रातुमा 
॥ शतँ वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुह । निशा डि मा हामीलाई थाहा छ । 
ं कृत ॥७६॥ कत्यो यूयमिमं मे अगर्द 





माताजस्तो पोषण गुणले सम्पन्न हे औषधि हो । तिमीहरू 
नाम र सहस्रौँवा असड्ख्य अङ्कुर छन् । सयौँ किसिमका पकावहिरि ७७०३१७०० 
हो ! तिमीहरू सबैले हामीलाई आरोग्य प्रदान गर । द्ध गर्ने हे औष 


११८५ 





ओषधीः प्रति मोदध्वं 
 पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अ 
पारयिष्ण्वः ॥७७॥ सूतरी । अलप सजितरीबीरुष 
हे औषधि हो ! वेगशाली घोडाझँ भएर 
 एर तिमीहरूले शवत्रुजस्ता अनेकौँ रोग नष्ट गप्यौ 
फूलसहित र फल उप्पादन गर्ने गुणसम्पत्न हुँदै हाम्रा लागि आनन्ददायक होओ । ३ 
ओषधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुप ब्रुवे । सनेयमश्वं गाँ वास आत्मान तव 

पूरुष ॥७८॥ 
हे औषधि हो ! तिमीहरू माताजस्तै पालनशक्तिले युक्त, दिव्य गुणले सम्पन्न छौँ । 
तिमीहरूका यस्ता गुणको हामीले प्रशंसा गर्दा स्वीकार गर । हे पुरुष ! गाई, घोडा, 
वस्त्र र म स्वयं तिम्रा लागि समर्पित छु । 

अश्चत्यै वो निषदन॑ पर्णे वो वसतिष्कृता । गोभाजछ इत्किलासथ यत्सनवथ 


पूरुषम् ॥७९॥ 
पिपल र पलाशजस्ता वृक्षमा निवास गर्ने हे औषधि हौ ! तिमीहरू यजमानलाई 
जीवनशक्ति प्रदान गरेर उसमाथि कृपा गर्दछौ । त्यसै कारणले तिमीहरू विशेष रूपमा 


कपाका पात्र बनेका छौ । 
यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव । विप्रः सष उच्यते 


 ॥००॥ 
जोसित औषधि जम्मा हुन्छन, ती ज्ञानवान् पुरुषलाई 


लडाइँमा राजाहरू जम्म भएझैँ जोसित 
चिकित्सक भनिन्छ । उनैले दुखाइपिराइ र रोगव्याध निको पार्दछन् । 
 अश्चावती४, सोमावतीमूर्जयन्तीमुदोजसम् । आवित्सि सर्वाड ओषधीरस्माछ 
अरिष्ख्तातये ॥०१॥  
यी यजमानको रोग हटाउनका लागि अश्चवती नामका बलप्रदायक, सोमवती नामको 
शान्तिदायक, उर्जवन्ती उर्जाप्रदायक, 
 औषधिका दिव्य गुणसँग हामी राम्ररी परिचित छौँ । सय 


पुरुष ॥८५२॥ हत 
छरिएभझौँ यञ्चका प्रभावले प्रदान गर्छ 
स्वास्थ्यरूपी सम्पदा प्रदान गर्छ । 

पतत्रिणीः 


गोठबाट गाई निस्केर १७ 
फैलिन्छ । हे पुरुष धले कुन क निष्कतीः । सीरा 


विश्वाः परिष्ठा नदिन 
तन्वो रपः ० प्रभा आफ्ना बि 
चेपले गाईका बाम साल भर ररीएका समतल 
अरोग्यवर्द्धक सामर्थ्यले हटाइदिन्छन् 
१ 


१९ 











यदिमा वाजयन्नरहमोषधीहस्तञ्ञादधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगभे १ 


यथा ॥८१५॥ 
विशेष शक्तिले सम्पन्न औषधिको सेवन गर्नका लागि हामीले हातमा लिँदा 


राजयक्ष्माजस्तो भयानक रोग पनि आफूलाई नाश भएको मान्दछ । त्यस रोगको  


सोचाइ वधशाला पुग्नुभन्दा अघि नै वधशालातिर लगिँदै गरेका प्राणीले आफूलाई  


मरिसकेको ठानेझैँ हुन्छ । 


यस्यौषधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गै परुष्परुः । ततो यक्ष्मे वि बाधध्वम्ग्रो 
मध्यमशीरिव ॥८६॥ 
हेऔषधि हो । तिमीहरू रोगी मानिसका अङ्गप्रत्यङ्गमा पूर्ण रूपले समाहित हुँदा वीर 
पुरुषले शत्रुको मर्मस्थलमा प्रहार गरेझैँ यक्ष्म आदि सबै शारीरिक रोग निर्मूल गर्दछौ । 
साक यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना । साकं वातस्य ध्राजा सांक नश्य 
निहाकया ॥८७॥ 
हे शरीरमा लागिसकेका यक्ष्म रोग ! तिमी चाँडै नीलकण्ठ, मयुर आदि चरा र वायुभैँ 
वेगले यहाँबाट भाग र गोही आदि हिंस्रक पशुकहाँ पुगेर विनाश होङ । 
अन्या वो अन्यामवत्वन्यान्यस्याड उपावत । ताः सर्वा संविदाना इदं मे प्रावता 
वचः ॥द८८॥ 
हे औषधि हो ! तिमीहरू एकापसमा प्रभाव वृद्धि गराओ । प्रयोग गरिएका औषधि 
अरू ओषधिका नजिक आओ र तिनले अरू औषधिसित निकटता बढाओ । सबै 
औषधिले एकापसमा सहयोगी भावनाको परिचय दिँदै हाम्रो निवेदन स्वीकार गर । 
याः फलिनीर्याञ अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता गो 
गुञ्न्त्व, हस ॥८५९॥ 
फल भरिएका, फल नलागेका, फूल फुलेका, फूल नभएका सबै औषधि बृहस्पति 
नामका विशेष वैद्यबाट प्रयुक्त भएर हामीलाई रोगबाट मुक्ति दिलाउन् । 
पुच्चन्तु मा शपथ्यादयो करुण्यादुत। अथो यमस्य 
पड्वीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषात् ॥९०॥ 
हे औषधि हो ! तिमीहरू कुपोषणबाट उब्जेका रोग अथवा निन्दित कुकृत्यबाट उत्त 
रोग, वरुणको पाश अथवा यमको बन्धनरूपी रोग, पापकृत्य र दैवी अनुशासनको 
पालन नगर्नाले लागेका सबै रोगबाट हामीलाई मुक्त गराओ । १६ 
अवपतन्तीरवदन्दिवञ्ओषधयस्परि । यं जीवमश्नवामहै न स रिष्याति 
पूरुषः ॥९१॥ 
दिव्यलोकबाट प्राणका रूपमा धर्तीमा आउने औषधिले हामीलाई आश्वासन दिन्छन् किं 
जुन प्राणीमाथि हाम्रो कृपा हुन्छ, त्यसले आरोग्य लाभ गरेर कृतार्थ हुँदै समयभन्दा 
पहिले कहिल्यै त्यो मृत्युका मुखमा पर्दैन । 


१२० 





० ० क ७ 
गो त  तह   

क हि  १० । ॥ . ॥  कक फि 

कु कछ छ  





या. ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । तासामसि त्वमुत्तमारं कामाय 
शर, हृदे ॥९२॥ 
औषधिका अधिष्ठाता सोम हुन् । उनी सयौँ किसिमका रोग निर्मूल गर्न सक्षम छन् । 
हे सबैका बीचमा रहने औषधि ! तिमी श्रेष्ठ गुणले युक्त छौ । तिमी अभीष्ट सुख 
प्राप्त हृदयलाई शक्ति दिनमा पूर्ण सक्षम छौ । 
याश्ओोषधीः सोमराज्ञीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु । बृहस्पतिप्रसूताष्ञस्यै संदत्त 
वीर्यम् ॥९२॥ 
विभिन्न रूपमा धर्तीमा विद्यमान सोमजस्ता विशिष्ट गुणले सम्पन्न विभिन्न खालका 
औषधि बृहस्पतिद्वारा तयार गरेर सेवन गर्न दिइँदा तिनले यी पुरुषलाई ओजस्वी र 
वीर्यवान् बनाङन् । 
याश्चेदमुपशुण्वन्ति याश्च दूर परागताः । सर्वाः संगत्य वीरुधोस्यै संदत्त 
वीर्यम् ॥९४॥ 
औषधिका सम्पर्कमा रहेका वा निकै दुर्गम क्षेत्रमा रहे पनि सम्पर्कमा हुने बोटबिरुवा, 
विभिन्न रूपमा उग्रिएर हाम्रो प्रार्थना सुन्ने सबै औषधिका पारस्परिक सहयोगले यी 
मानिसलाई शक्ति र ओजले परिपूर्ण गराओस् । 
मा वो रिषत् खनिता यस्मै चाह खनामि वः । द्विपाच्चतुष्पादस्माक४९ 
सर्वमस्त्वनातुरम् ॥९५॥ 
हेऔषधि । तिमीलाई खनेर निकाल्ने मानिस खनेका दोषबाट सर्वथा मुक्त रहून् र जुन 
रोगको उपचारका लागि तिमीलाई खनेर निकालिएको हुन्छ, त्यो पनि दोषमुक्त होस् । 
हाम्रा स्त्री, पुत्र आदि आफन्त र गाई आदि पशु सबै निरोगी हुन पाञन् । 
ओषधय समवदन्त सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्माणस्तर्थ, राजन् 
पारयामसि ॥९६॥ 
है औषधि ! तिमी उत्तम छै । सबै बोटबिरुवा तिमीभन्दा कनिष्ठ छन् । जसले हाम्रो 
विनाश गर्न खोज्दछन्, तिनीहरू पनि हाम्रै अधीनमा रहुन् । 
नाशयित्री बलासस्यार्शस उपचितामसि । अथो शतस्य यक्ष्माण पाकारोररि 
नाशनी ॥९७॥ 
हे औषधिहरू हो । तिमीहरू शक्ति नाश गर्ने कफ, गलगण्ड आदि रोगहरूलाई निर्मूल 
गर्नमा सक्षम छै । यस किसिमका असङ्ख्य रोगहरू र रक्तको विकारबाट उपत्न हुने 
अथवा पाक्ने पिलो आदि घाउखटिरा हटाउने गर्दछौ । 
त्वां गन्धर्वा. अरखनँस्त्वामिन्द्रस्त्वा बृहस्पतिः । त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान् 
यक्ष्मादमुच्यत ॥९८॥ 
है औषधिहरू हो ! तिमीहरूको गुण 
तिमीहरूलाई खनेर निकालेका हुन् । 


ण जान्न सक्ने हुनाले गन्धर्व भनिएकाहरूले 
इन्द्रदेव र बृहस्पतिदेवताले तिमीहरूलाई खनेर 


१२१ 





निकालेका हुन् । त्यसंपछि औषधिका स्वामी सोमक्नो उपयोगिता जान्नेहरूले  के १ 
निको पारेका हुन् । ॥ 
सहस्व मे अरातीः सहस्व पूतनायतः । सहस्व सव पापा, 
५ हँ 
सहमानास्योषधे ॥९९॥ 
हे औषधिहरू हो  तिमीहरू शरीरमा रहेको दुःखदायी रोगलाई निवारण गर्नमा सक् 
छौ । त्यसैले सबै किसिमका विकृतिहरू समाप्त पारिदेओ । हामीलाई मानसि . 
शारीरिक कष्टबाट मुक्त गराओ । र. 
दीर्घायुस्त ओषधे खनिता यस्मै च त्वा खनाम्यहम् । अथो त्व दीर्घायुभ 
शतवल्शा विरोहतात् ॥१००॥ ई 
हे औषधिहरू हो .! तिमीहरूलाई खनेर निकाल्नेहरू सबै दीर्घायु होखन् । जुन रोगका 
उपचारका लागि खनेर निकालिएको हो, त्यो पनि दीर्घायु होस् र तिमीहरू पनि रद्ध 
प्राप्त गर । तिमीहरू असङ्ख्य आँकुराहरूले युक्त होओ । १ 
त्वमुत्तमास्योषधे तव वृक्षाड उपस्तयः । उपस्तिरस्तु सोस्माकं यो अस्मारे. 
अभिदासति ॥१०१॥ 
हे औषधि  तिमी उत्तम छै । सबै बोटबिरुवा तिमीभन्दा कनिष्ठ छन् । जसले हम्रो. 
विनाश गर्न खोज्दछन्, तिनीहरू पनि हाम्रै अधीनमा रह्न् । 
मा मा हि सौज्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवश सत्यधर्मा व्यानद्। . 
यञ्चापश्चन्द्राः प्रथमो जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१०२॥  
सृष्टिका रचयिता, सत्यरूपी धर्मका पालक, जगत् धारण गर्ने र स्वर्गलोकका निर्मत 
आह्लादकारी र प्रचुर मात्रामा अप् तत्त्व उत्पादनकर्ताले हामीलाई हिंसित नगरुन् । न. 
जो भए पनि हामी उनैका अनुशासनमा रहेर हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछँ।  
अभ्यावर्त्तस्व पृथिवि यञ्चेन पयसा सह । वपां ते अग्निरिषितो अरोहत् ॥१०३।  
हे भूमि ! यञ्चका अनुष्ठानहरूको परिणामस्वरूप हुने गरेको प्राणरूपी वर्षासँगै तिर्म 
पनि हाम्रा लागि अनुकूल होइदेञ । प्रजापतिका प्रेरणाले अग्निदेव तिम्रा पछिल्ति . 
प्रतिष्ठित होञन् । र 
अग्ने यत्ते शुक्र यच्चन्द्र यत्पूतं यच्च यशियम् । तद्देवेभ्यो भरामसि ॥१०४॥ ॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रो ज्वालारूपी शरीर सेतो रङ्गझैँ कान्तिमान्, चन्द्रमाको किरण 
आनन्ददायी, ज्योतिस्वरूप, पवित्र र यञ्चीय कर्मका लागि उपयुक्त छ। तस  
ज्योतिस्वरूप, प्रशंसनीय शरीरलाई हामी देवताहरूका निमित्त हव्य समर्पित गनका  
लागि प्रदीप्त गराउँछौँ । । 
इषमूर्जमहमित आदमृतस्य योनि महिषस्य धाराम् । आ मा गोषु विशत्वा त  
जहामि सेदिमनिराममीवाम् ॥१०५॥  
यज्ञका उत्पत्तिको मूल वस्तुका रूपमा रहेका अन्नघिडउ आदि हविष्यान्नहरू मह   
कामनाले युक्त भएर अग्निदेवताका लागि हामी उत्तर दिशाबाट ग्रहण गर्दछौँ । यी  
कुराहरू हाम्रा सामु आउन् र हाम्रा सन्तान, प्रजा तथा गाई आदि पशुहरूमा प्रर्वि . 






१२२ 





कि 


होकन् । अन्नका अभावबाट उतत्न हुने प्राणघातक आपदहरूलाई हामीले 
दया स्काँ । 
अग्ने तव श्रवो वयो महि भ्राजन्ते अर्चयो विभावसो । बृहद्धानो शवसा 
वाजमुक्थ्यं दधासि दाशुषे कवे ॥१०६॥ 


हे अग्निदेवता ! तिम्रो हविष्यात्न प्रशंसनीय छ । हे तेजस्वी अग्निदेवता ! तिम्रो 
ज्वाला अति सुशोभित हुन्छ । तेजस्वी, ज्ञानी हे देवता  तिमी आफ्ना सामर्थ्यले 
हविदातालाई उत्तम अन्न प्रदान गर्दछौ । 
पाकववर्चाः शुक्रवर्चाञ्ञनूनवर्चाण्डदियर्षि भानुना । पुत्रो मातरा 
विचरन्नुपावसि पृणक्षि रोदसी उभै ॥१०७॥ 
हेअग्निदेवता ! पवित्र किरण र निर्मल तेजले युक्त तिमी सूर्यदेवजस्तै उदित हुन्छौ र 
पूर्ण तेज प्राप्त गर्दछौ । हविष्यात्नले द्युलोक र वर्षाले पृथ्व सुसम्पन्न बनाउँछौ । 
उर्जो नपाज्जातवेदः सुशस्तिभिर्मन्दस्व धीतिभिर्हितः । त्वे इषः 
 संन्दधुर्भूरिवर्पसश्चित्रोतयो वामजाताः ॥१०८॥ 
सर्वज्ञाता, शक्तिवान् हे अग्निदेवता । तिमी हाम्रा उत्तम स्तुतिले हर्षोल्लास प्राप्त गर, 
हाम्रा यञ्च आदि कर्मले सन्तुष्ट होङ । अनेकौँ रूपका विलक्षण द्रष्ठा तिमी यजमानले 
प्रदान गरेको हविष्यात्र ग्रहण गर ।  
इरज्यन्नग्ने प्रथंयस्व जन्तुभिरस्मे रायो अमर्त्य । स दर्शतस्य वपुषो वि राजसि 
प॒णक्षि सानसिं क्रतुम् ॥१०९॥ 
हे अविनाशी अग्निदेवता । तिमी आफ्ना तेजले प्रदीप्त भएर हाम्रो धन वृद्धि गर । तिमी 
हाम्रा यज्ञकर्ममा आफ्ना तेजस्वी रूपले सुशोभित हुन्छौ र यञ्चको फल प्रदान गर्दछौँ । 
इष्कर्तारमध्वरस्य प्रचेतसं क्षयन्त४, राधसो महः । राति वामस्य सुभगा 
महीमि्ष दधासि सानसिश४ रयिम् ॥११०॥ 
संस्कारित र सुशोभित यञ्च गराउने, सर्वञ्, असङ्ख्य धनका अधिपति, धनप्रदाता, हे 
अग्निदेवता । हामी तिम्रो आराधना गर्दछौँ, मनग्गे धनर सौभाग्ययुक्त अन्न प्रदान गर । 
क्रतावान महिषं विश्वदर्शतमग्नि सुम्नाय दघिरे पुरो जनाः । श्रुत्कर्णश 
सप्रथस्तम त्वा गिरा दैव्यं मानुषा युगा ॥१११॥ 
याजकहरू यज्ञका महान् आधार, सामर्थ्यवान्, सर्वज्ञ, दर्शनीय अग्निदेवतालाई सुखको 
आकाङ्क्षाले आफ्ना सामु स्थापित गर्दछन् । हाम्रो स्तुति सुन्ने, सर्वत्र विख्यात, दिव्य 
गुणसम्पन्न हे अग्निदेवता ! यजमान दम्पती आफ्ना वाणीले तिम्रो स्तुति गर्दछन् । 
आ प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥११२॥ 
हे सोमदेवता । प्रत्येक ठाउँमा तिमीलाई बल प्राप्त होस् । तिमी विस्तृत हुँदै 
सङ्ग्राममा हाम्रा लागि अन्न प्रदान गर्दछौ । 
सन्ते प॒याथ,सि समु यन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाह । आप्यायमानो 


१२२ 











अमृताय सोम दिवि श्रवा४१ स्युत्तमानि थिष्व ॥११३॥  
हे शत्रुसंहारक सोमदेवता ! दुध र अन्नबाट बल धारण गर । आफ्नो अमस्त्व प्रापिक  
लागि द्युलोकमा श्रेष्ठ अन्नहरू प्राप्त गर । ३ 
आप्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिर४१,शुभिः । भवा नः सप्रथस्तमः 
वृधे ॥११४॥  
हे अति आह्वादक सोमदेवता ! आफ्ना दिव्य गुणका यशगाथाहरू चारै दिशामा , 
विस्तार गराञ । हाम्रो उन्नतिका लागि मित्रका रूपमा तिमीले सहयोग गर । ३ 
आ ते वत्सो मनो यमत्परमाच्चित्सधस्थात् । अग्ने त्वाङ्कामया गिरा ॥११९  
सर्वव्यापी प्रदीप्त हे अग्निदेवता ! हामी तिम्रा पुत्र हौँ, हृदयदेखि नै स्तुति गद . 
तिमीलाई आफूतिर आकर्षित गर्न चाहन्छौँ । 
ठुभ्यन्ता अङ्गिरिस्तम विश्वाः सुक्षितयः पृथक् । अग्ने कामाय येमिरे ॥११६  
है अग्निदेवता । अङ्चिराहरूमा तिमी सर्वश्रेष्ठ हौ । आफ्नो कामना पूरा गर्नका लाग  
सबै प्रजाले तिम्रो उपासना गर्दछन् । 
अग्नि प्रियेषु घामसु कामो भूतस्य भव्यस्य । सम्राडेको वि राजति ॥११७॥ 


याजकहरूका वर्तमान र भविष्यका सबै आकाङ्क्षाहरू पूरा गराउने, राम्रोसि . 
उज्यालिएका अग्निदेवता आफ्नो प्रिय स्थान यञ्चवेदीमा स्वयं नै सुशोभि . 
भइरहेका छन् । 


की 
हि 
री 
१ 
 


॥ इति द्वादशो ध्यायः ॥ 
॥बाह्ँ अध्याय सकियो ॥ 





 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसनैयिं लाध्यन्ढिल शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ त्रयोदशोञ्ध्यायः॥ 
॥तेद्ौँ अध्याय॥ 
ग्रषि अवत्सार, गृत्समद, हिरण्यगर्भ, देवश्रवा, देवा, वामदेव, विरूप, त्रिशिरा, 
अग्नि, इन्द्राग्नी, सविता, देवा, गोतम, मेधातिथि, भरद्वाज, कुत्स आङ्गिरस, 
उशना काव्य । 
देवता अग्नि, पुष्करपर्ण, आदित्य, कः, सर्पसमूह, इन्द्र, स्वयमातृण्णा, दूर्वा, इष्टका, 
अयंलोक, असौ लोक, विश्वज्योति, क्रतु, विश्वेदेवा, कूर्म, द्यावापृथिवी, विष्णु, 
उषा, लिङ्गोक्त, हिरण्यशकल, सूर्य, प्राणभृत् । 
छन्द आर्ची पङ्क्ति, विराट् त्रिष्टुप, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप, आर्षी त्रिष्टुप, भुरिक् 
उष्णिक, अनुष्टुप्, निचृत् अनुष्टुप्, भुरिक पङ्क्ति, निचृत् त्रिष्टुप, भुरिक आरषी 
पङ्क्ति, निचृत् आर्षी अतिजगती, भुरिक् अनुष्टुपृ, स्वराट् आष अनुष्ठुप् 
प्रस्तार पङ्क्ति, भुरिक् अतिजगती, निचृत् धृति, भुरिक ब्राह्ली बृहती, निचृत् 
गायत्री, गायत्री, आर्षी पङ्क्ति, त्रिष्टुप, भुरिक त्रिष्टुप्, निचृत बृहती, निचृत् 
उष्णिक, विराद् ब्राह्मी पङ्क्ति निचृत् ब्राह्ी पङ्क्ति, कृति, भुरिक् कृति, 
भुरिक ब्राह्ली पङ्क्ति, ब्राह्मी जगती, निचत् ब्राह्मी पङ्क्ति, स्वराट् ब्राह्यी 
जगती, निचृत् अतिधृति, स्वराद् ब्राह्ली त्रिष्टुप्, विराट् आकृति । 
मयि गृह्वाम्यग्रे अग्नि रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । मामु देवता 
सचन्ताम् ॥१॥ 
सर्वप्रथम अपार वैभव र सुसन्तति प्राप्त गर्नका लागि तथा श्रेष्ठ शक्तिसामर्थ्यका लागि 
हामी अग्निदेवतालाई यज्ञस्थलमा स्थापित गर्दछौँ । यसका लागि हामीलाई 
देवशक्तिहरूले सहयोग प्रदान गरुन् । 
अपा पृष्ठमसि योनिरग्नेः समुद्रमभितः पिन्वमानम् । वर्षमानो महाँर आच 
पुष्करे दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथस्व ॥२॥ 


बढाउँछौ, स्वयं सबैतर्फ 
तिमी जलका आधार हौ, अग्निका उत्पादक हौ । तिमी समुद्र बढाउछ, क्त 
विस्तार हुँदै जलमा व्याप्त रहेका छौँ । द्युलोकको तेजस्विता र पृ 


विशालताअनुरूप तिमी विस्तृत होङ । 
ब्रह्म जज्ञान प्रथम पुरस्ताद्वि सीमतः सुरुचो वेनः आवः । स बुध्न्या उपमाठ 


 ॥२॥ 
अस्य विष्ठाः सतश्व योनिमसतश्वच विव 
सृष्टिका प्रारम्भमा ब्रहाका रूपमा परमात्म शक्ति उत्त भयो, त्यही शक्ति समस्त 


ग्रह्माण्डमा व्यवस्थाका रूपमा व्याप्त भयो । उसै कान्तिमान् त्रह्म पूर्य आदि विभिन्न 


१२५ 





भक 


रूपमा स्थित भएर अन्तरिक्ष आदि विभिन्न व्यक्त लोकर अव्यक्त जगत्लाई प्रकाशित 
गर्ने गर्दछ । 
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रै भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवी 
द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥४॥ 
उहिले नै हिरण्यगर्भका नाममा, सबै खालका उत्पादनशील पदार्थका स्वामी उनै एक 
मात्र परमात्मा उचित रूपमा स्थापित भएर पृथ्वी र द्युलोक धारण गरे । उनी र्को 
हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमं च योनिमनु यश्च पूर्वः । समान योनिमनु 
सञ्चरन्तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्त होत्रा ॥५॥ 
सोमरस प्राचीन क्रषि तथा देवताका लागि अन्तरिक्ष लोकमा उत्पन्न भएको हो । 
आँदटिला पुर्खाले यो सोमरस फेला पारे । हामी सात याशिक, उसै लोकमा रहने त्यस 
दिव्य सोमरसलाई आहुतिका रूपमा समर्पित गर्दछौँ 
नमोस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु । ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो 
नमः ॥६॥ 
सर्ने स्वभाव भएका सर्पहरू पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकमा छन्, ती सबै सरिहिँड्ने 
भएकाले सर्प नाम पाएकाहरूलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
या इषवो यातुधानानां ये वा वनस्पती४९१ रनु । ये वावरटेषु शेरते तेभ्यः 
सर्पेभ्यो नमः ॥७॥ 
राक्षसले हानेका गतिशील बाणका रूपमा आउने सर्पहरू जेजति छन्, जो वनस्पतिमा 
आश्रित रहने गरेका छन् र गहिरा खाडल आदिमा रहने गरेका छन्, ती सबै सर्पहरूलाई 
हाम्रो नमस्कार छ । 


ये वामी रोचने दिवो ये वा सूर्यस्य रशिमपु । येषामप्सु सदस्कृत तेभ्यः सपैभ्यो 
नम ॥०॥ 
ज्योतिर्मय द्युलोक अथवा सूर्यका किरणमा निवास गर्ने जति सर्पहरू छन्, जलभित्र 
निवास गर्ने सर्पहरू जति छन्, ती सबैलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
कुन भाजः प्रसिति न पृथ्वी याहि राजेवामवाँर५ इभैन । तृष्वीमनु प्रसिति 
द्रूणानो स्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठै । ।९॥ 
 हे शत्रु धपाउने अग्निदेवता । बलिया राजाले हात्तीमाथि चढेर राक्षसी वृत्तिका 
शत्रुमाथि आक्रमण गरेझैँ आक्रमण गर । चरा समाले आकारको विस्तृत जालले 
दुष्टलाई विभिन्न किसिमका दुःख दिएर विनाश गर । 
तव भ्रमास आशुया पतन्त्यनु स्पृश धृषता शोशुचानः । तपूर्थष्यग्ने जु्ा 
पतङ्गानसन्दितो वि सृज विष्वगुल्काः ॥१०॥ ॥ि 
पायुका सम्पर्कले भुल्न लागेको तीव्र गतिको तिप्रा लप्काले असुर भस्म गराओस् । 


आहुति प्रदान गर्दा तिम्रा दन्केका ज्वालाले असुरलाई भस्म पारोस् । त्यसका लागि 
आकाशबाट तारा खसेको जस्तो तीव्र गतिमा आफ्ना तेजलाई तिमी प्रेरित गर । 


१२६ 





रठिन्वि 


प्रति स्पशो वि सृज तूर्णितमो भवा पायुर्विशो अस्या अदब्धः । यो नो दूरे 
 अघशर्थ,सो यो अन्त्यग्ने माकिष्टे व्यथिरादधर्षीत् ॥११॥ 
हदमनमा नपर्ने अग्निदेवता ! नजिक वा ठाढा रहेका हाम्रा सबै शत्रुलाई वशमा गर्नका 
लागि अत्यन्त तेज गतिमा सैनिक पठाइदेङ । हाम्रा सन्तानको रक्षा गर । कसैले पनि 
तिम्रा भक्तलाई दुःख दिन नसकोस् । 
उदग्ने तिष्ठ प्रत्या तनुष्व न्यमित्रां ओषतात्तिमहेते । यो नो अराति४१ 
समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्यतसं न शुष्कम् ॥१२॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी जोसिलो भएर आफ ज्वाला विस्तार गर । तीव्र ज्वालाका 
प्रभावले शत्रु पूरै रूपमा भस्म होखन् । हे ज्योतिर्मय अग्निदेवता ! हाम्रो प्रगतिमा 
बाधक हुनेलाई सुकेको वृक्ष झैँ जरैसमेत जलाएर भस्म पारिदे । 
कर्घ्वो भव प्रति विध्याध्यस्मदाविष्कृणुष्व दैव्यान्यग्ने । अव स्थिरा तनुहि 
यातुजूनाँ जामिमजामि प्र मृणीहि शत्रून् । अग्नेष्द्वा तेजसा सादयामि ॥१२॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी उँभो लाग्ने स्वभावका ज्वालायुक्त भएर हाम्रा शत्रु विध्वंस 
गर । देवत्व संवर्द्धन गर्ने सत्कर्महरूको सम्पादन गर । प्राणीलाई दुख दिने दुष्टलाई 
विजयश्रीविहीन बना र शत्रु बलशाली हुन नदेञ । हे म्रुव ! अग्निको तेजद्वारा 
हामी तिमीलाई प्रतिष्ठित गर्दछौँ । 
अनिर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्याञ्अयम् । अपा४१ रेता४१सि जिन्वति । 
इन्द्रस्य त्वौजसा सादयामि ॥१४॥ 
हेम्रुवा । सर्वश्रेष्ठ देवता, आकाशका उच्चतम स्थानमा प्रतिष्ठित, पृथ्वीका स्वामी 
अग्निदेवमा ओज स्थापित गरिएको छ । 
भुवो यञ्चस्य रजसञ्च नेता यत्रा नियुद्धिः सचसे शिवाभिः । दिवि मूर्घानं दधिषे 
स्वरषाँ जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहम् ॥१५॥ 
हे अम्निदेवता । तिमीले हविष्यात्न ग्रहण गर्ने आफ्नो जित्रोरूपी ज्वाला प्रदीप्त गर्दा 
यञ्च र फलश्रुतिका रूपमा रहेका पर्जन्यको प्रवर्तक मानिन्छौ । तिमी कल्याणस्वरूप 
अश्चसँग पुग्दा दिव्यलोकमा विराजमान आदित्यको शोभा धारण गर्दछौ । 
धुव्रासि धरुणास्तृता विश्वकर्मणा । मा त्वा समुद्र उद्दधीन्मा सुपर्णोश्व्यथमाना 
पृथिवीं दृ४९ह ॥१६॥ 
तिमी समस्त विश्वलाई धारण गर्दछौ । विश्वकर्माले विस्तृत गराएका हुनाले सुदृढ र 
सुस्थिर छौ । समुद्रले तिमीलाई नष्ट नगरोस्, वायु तिम्रो बाधक नहोस् । तिमी 
नेआत्तिईकन पृथ्वीलाई स्थिरता प्रदान गर । 
प्रजापतिष्ठवा सादयत्वपाँ पृष्ठे समुद्रस्येमन् । व्यचस्वतीं प्रथस्वतीं प्रथस्व 
पुथिव्यसि ॥१७॥ 
आफ्नो रूपलाई विशेष रूपमा प्रकट गर्ने हे मातृरूपा पृथ्वी ! तिमीलाई प्रजापतिले 
समुद्रका पृष्ठभागमा स्थापित गराएका छन्, तिमी जलमा व्यापक रूपमा विस्तृत 
होड । तिमी पृथ्वीका अंशले बनेकी हुनाले तिमी उनैकी प्रतिरूप हौ । 


१२७ 





   

















भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धत्री । पृथिवी यदु 
पृथिवीं दृ४१,ह पृथिवीँ मा हिष,सीः ॥१०५॥ म 
भूमिको जस्तै सुख प्रदान गर्ने माताका रूपमा रहेकी हे धर्ती तिमी विश्वलाई पालन गर्ने हुनाले 
देवमाता अदिति हौं । समस्त विश्वका प्राणीहरूको पोषण तिमी नै गर्दछ्यौ । तिमी 
पृथ्वीमाथि कृपा गर, भूभागलाई बलियो बनाङ र यसलाई कहिल्यै दुखी हुन नदेङ । 
विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय । अग्निष्ट्वाभि पातु 
मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शन्तमेन तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥१९॥ 
हे स्वयमातृण्णे ! प्राण, अपान, व्यान र उदान नामले शरीरमा रहेका सनै वायुको 
प्रतिष्ठाका लागि र सदाचरणलाई रक्षा गर्नका लागि हामी यञज्ञस्थलमा तिमीलाई 
स्थापना गर्दछौँ । लोकहितकारी अग्निदेव शीतल र सुखद साधनले तिम्रो रक्षा गरुन् । 
त्यस महान् दैवी अनुकम्पाले तिमी अङ्गिराको जस्तै दृढता र स्थिरता प्राप्त गर । 
काण्डत्काण्डाठ्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि । एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्मेण शतेनच ॥२॥ 
हे दुबोहरू हो ! तिमीहरू अनेकौँ ग्रन्थि र मर्मस्थल भएका कारणले उचित किसिमले 
अङ्क्रित हुने गर्दछौ ! त्यसैले तिमीहरूको आफ्नै जस्तो गरी असङ्ख्य पुत्रपौत्रादिका 
रूपमा हाम्रो पनि वैभव वृद्धि गराओ । 
या शतेन प्रतनोषि सहस्रेण विरोहसि । तस्यास्ते देवीष्टके विधेम हविषा 
वयम् ॥२१॥ 
हे दिव्य गुणले सम्पन्न भएका दुबोहरू हो । तिमीहरू सयौँ हाँगा र हजारौँ आँकुराबाट 
अङ्कुरित हुने गर्दछौ । तिमीहरू यस्तै हुनाले नै हामी तिमीहरूका लागि हवि प्रदान 
गर्दछौँ । 
यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो दिवमातन्वन्ति रश्मिभिः । ताभिर्नो अद्द सर्वाभी रुचे 
जनाय नस्कृधि ॥२२्॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रो आभा सूर्यमण्डलमा स्थित किरणका रूपमा रहेको छ । यस 
समस्त रश्मिले हामी र हाम्रा शाखासन्तान सबैलाई तेजस्विता प्रदान गर । 
या वो देवाः सूर्ये रुचो गोष्वश्वेषु या रुचः । इन्द्राग्नी ताभि सर्वाभी रुचं नो धत्त 
बृहस्पते ॥२३॥ 
हे इन्द्र, अग्नि र बृहस्पति ! हे देवताहरू हो ! तिमीहरूको जुन आभा सूर्यमण्डलमा 
सुशोभित छ, जुन पुष्टिप्रद दीप्तिहरू गाईलाई पोषण प्रदान गर्नमा सक्षम छन र 
बलशाली तथा गतिशील अश्चका रूपमा रहेका छन्, ती सबै दीप्तिहरूले सुशोभित 
भएर तिमीहरू हामीलाई आरोग्य र कान्ति प्रदान गर । 
विराड्ज्योतिरधारयत्स्वराड्ज्योतिरधारयत् । प्रजापतिष्टवा सादयतु पृष्ठ 
पृथिव्या ज्योतिष्मतीम् । विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानाय विश्व ज्योतिर्यच्छ । 
अग्निष्टेधिपतिस्तया देवतयाङ्गिरिस्वद् धुवा सीद ॥२४॥ 
यस अत्यन्त सुन्दर विराद्रूप लोकले अग्निदेवताको ज्योति धारण गरेको छ । स्वयं 
ज्योतिर्मय दिव्य लोकले ज्योतिरूपी तज धारण गरेको छ । प्राण, अपान, व्यात 
आदिका ज्योतिलाई ज्योतिबाट प्रजापालक प्रजापतिले तिमीलाई पृथ्वीको पृप्ठ भागमा 


१२८ 





॥  क ८  क्य ८ ३ ै १६८७, ७  

५ , ६० १८छिने। फक क टक पति सक? कक क ई ढनकिककस्डर 

॥ बताए भ्न्दिक क् ॥। ०७  फि  ७ न क तो हि टे  गि हि 
हि ७  भई पे पा न  ने ५ ५  ७  ॥ौँ  न 
२००० , ५   क कत  लङ ३ 


टर रन 
  





नय 





हु  डर्टि 
२७०, 


ह््.   पक पेत ५ न 
० १४  १०९   
०५४७ ८ नु कक 


॥  ही  १, 
 १०० ब् ले 
छन नि ९००१ 


त ॥ या 
॥ । ३ 
 पा न निलाट बर 


न्म् 








विराजमान गराछन् । तिमी सम्पूर्ण ज्योति प्रदान गर । अग्निदेव तिग्रा अधीश्वर 
उनै प्रख्यात देवतासँगै सुस्थिर भएर तिमी अङ्गिराजस्तै तेजले परक होम 
मधुञ्च माधवश्व वासन्तिकावृतू अग्नेरन्तःश्लेषोसि कल्पेता द्यावापृथिवी 
कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्तामग्नयः पृथङ् मम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये 
अग्नय पवन०७८१००३०७० द्यावापृथिवी इमे । वासन्तिकावृतू अभिकल्पमाना 
इन्द्रमिव देवा अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरिस्वद् धुवे सीदतम् ॥२५॥ 
मधुका रूपमा चैत्र र माधवका रूपमा वैशाख महिना वसन्त ग्रतुसित सम्बन्धित 
। ग्रतुहरूजस्तै दुवै इष्टका अग्निको आधारका रूपमा स्थापित रहून् । 
कार्यअनुरूप अग्निको छनोट गर्न जानेका हामी याजकहरूलाई उत्कर्ष प्राप्तिका लागि 
यी द्युलोक र पृथ्वीलोकले परस्पर सहयोग गरुन् । जल र औषधि हामीलाई श्रेष्ठता 
प्रदान गर्ने होछन् । समान व्रतशील अनेक अग्निहरू उत्कृष्टतापूर्वक सहयोगी कार्य 
गरुन् । द्युलोक र पृथ्वीका बीचमा यस्ता बेलामा एकै किसिमको मन भएका जुन 
अग्नि छन्, तिनले वसन्त क्रतुलाई सम्पादन गर्दै यस यज्ञकर्ममा आश्रित होउन् । 
देवशक्तिले इन्द्रदेवताको आश्रय ग्रहण गरेझैँ तिमी पनि अङ्गिराको जस्तै 
अग्निदेवताको आश्रय ग्रहण गरेर स्थिरता स्थापित गर । 
अषाढासि सहमाना सहस्वारातीः सहस्व पृतनायतः । सहस्रवीर्यासि सा मा 
जिन्व ॥२६॥ 
 हेइष्टकाहरू हो । तिमी स्वभावैले शत्रुलाई पराजित गराउनमा समर्थ र शुत्रबाट 
पराजित नहुने हौ । तिमी शत्रुलाई पराजित गर, सङ्ग्रामको कामना गर्ने शत्रुलाई 
पराजित गर । तिमी अत्यन्त पराक्रमले युक्त होङ र हामीलाई प्रसन्नता प्रदान गर्न 
सक्ने होङ । 
मधु वाता ग्रतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥२७॥ 
यज्ञ कर्म गर्नेहरूका लागि वायु एवं नदीले मधुर प्रवाह उत्तर गराछन् सबै औषधी 
मधुर रसले सम्पन्न होङन् । 
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव रजः । मधु च्यौरस्तु न पिता ॥२०॥  
पिताझैँ पोषणकर्ता दिव्यलोक हाम्रा निम्ति माधुर्ययुक्त होस् । माताजस्त रक्षक १ 
धुलो मधुजस्तै आनन्दप्रद होस् । रात्रि र उषादेवी हाम्रा निम्ति माधुर्ययुक्त होङन् ।  


अस्तु सूर्य । माध्वीर्गावो भवन्तु न ॥२९॥ 
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ२ अस्तु सू. छ २ 


सम्पूर्ण वनस्पतिहरू हाम्रा लागि मधुर सुखप्रदायक होउन् ! कन छी दुधरूपी 
आफ्ना माधुर्यले परिपुष्ट गरुन् र गाईहरू हाम्रा लागि अमृतजस्तै मिठो दुधरूपा रस 
प्रदान गर्न सक्षम रह्न् । 

अपां गम्भन्त्सीद मा त्वा सुयोभिताप्सीतमग्िनेका । अच्छित्रपत्राः प्रजाष 

अनुवीक्षस्वानु त्वा दिव्या वृष्टि सचताम् ॥३०। होङ, तिमीलाई त्यहाँ 
तिमी गहिरो जलको भित्री भागमा र सुचना शसताला त होङ, तलाई तिमी 
सूर्यदेवताले नतताङन् । वैश्वानर अग्निले पनि तिमीह ५७० कैहे० म न् 

हेरविचार गर र दिव्य वर्षाका लागि तिमीलै सह 


१२९ 











त्रीन्त्समुद्रान्त्समसृपत् स्वर्गानपाँ पतिर्वृषभ इष्टकानाम् । पुरीषं वसान, 

सुकृतस्य लोके तत्र गच्छ यत्र पूर्वे परेताः ॥३१॥ 
हे कछुवाका रूपमा रहेका प्राण  तिमी विश्व निर्माण गर्ने एकाइका रूपमा रहेका या 
इष्टकाहरूमा शक्ति स्थापित गर्नमा सक्षम छौ । तिमीले नै भोग्य सामग्रीका रूपमा 
रहेका तीनै लोक र समुद्रहरूलाई संव्याप्त गरेका छौ । तिमी पशुलाई ओगट्दै असल 
कर्म गर्ने जीवहरू पहिलेदेखि नै जाने गरेका दिशातर्फ प्रस्थान गर । 

मही द्यौः पृथिवीच न इमं यज्गं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः ॥३२॥ 


अत्यन्त विस्तृत पृथ्वी र द्युलोकले हाम्रा यस यज्ञकर्मलाई आआफ्ना अंशबाट परिपूर्ण 
गरुन् । भरणपोषण गर्ने सामग्रीहरूद्वारा तिनीहरूले हामी सबैलाई तृप्त गरान् । 
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥३३॥ 
हे याजकहरू ! सर्वव्यापक भगवान् विष्णुका सृष्टि सञ्चालनमा सम्बन्धित कार्यहरू 
ध्यानपूर्वक हेर । यसमा अनेकौँ किसिमका व्रत वा नियमहरूको दर्शन गर्न सकिन्छ 
इन्द्रका योग्य मित्रहरूले त्यस्ता परम सत्ताको अनुकूल बनेर रहनुपर्दछ । 
धुवासि धरुणेतो जञ्चे प्रथममेभ्यो योनिभ्यो अधि जातवेदा । स गायत्र्या 
त्रिष्टुभानुष्टभा च देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥३४॥ 
हेउखा ! तिमी हवि धारण गर्ने क्षमताले युक्त र सुस्थिर छौ । विश्वका सबै पदार्थको 
ज्ञानले सम्पन्न हुनाले जातवेद भनिएका अग्निदेव पनि सबैभन्दा पहिले तिम्रै सामुमा 
उपस्थित भएका छन् । त्यस्ता प्रख्यात अग्निदेव आफ्ना कर्मले, उचित तरिकाले 
परिचित गायत्री, त्रिष्टुप् र अनुष्टुप् छन्दका माध्यमबाट आहुतिका रूपमा देवताहरूलाई 
दिएको हविष्यान्न पुन्याइदिङन् । 


इषे राये रमस्व सहसे द्युम्नड कर्जे अपत्याय । सग्राडसि स्वराडसि सारस्वतौ 

त्वोत्सौ प्रावताम् ॥३५॥ 
हे उखा ! तिमी अन्न, धन, बल, यश, दुध आदि रसिलो पदार्थ र पुत्रपोत्रादि प्रदान 
गर्नका लागि प्रसन्नतापूर्वक यस ठाउँमा धेरै समयसम्म बसिराख । तिमी भूमिलाई 
उचित तरिकाले प्रकाशित गराउने हुनाले सम्राट हौ र आफैँ आफूलाई प्रकाशित गराउने 
हुनाले स्वराट् हो । सरस्वतीसित सम्बन्धित मन र वाणीले तिमीलाई पालनशक्तिले 
सम्पन्न गराङन् । 

अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाश्चासो देव साधवः । अरं वहन्ति मन्यवे ॥३६॥ 


हे ज्योतिपुञ्ज अग्निदेवता ! तिमीलाई यज्ञका निम्ति वहन गर्ने कुशल र श्रेष्ठ अश्व 
रथमा नियोजित गर । 


युक्ष्वा हि देवहूतमाँ२५ अश्वाँर५ अग्ने रथीरिव । नि होता पूर्व्यः सद ॥३७॥ 


है अग्निदेवता ! देवताको आह्वान गर्ने अश्चलाई सारथीजस्तै बनेर आफ्ना रथमा नियोजित 
गर । सर्वप्रथम हविदाता भएर तिमी हाम्रा यज्ञको अनुप्ठानमा प्रतिष्ठित होङ । 


१२० 





क 


सम्यक् स्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्हदा मनसा पूयमानाः । घृतस्य धारा 
अभि चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्ये अग्ने ।॥२३०॥ 
आँतबाट निस्केको र चित्तले शुद्ध गरेको तेज धारा खुसीको नदीझैँ आनन्दले बग्दछ । 
सिकारीदेखि तर्सिएर हरिण भागेभ गरा घिउको धाराले स्वर्णिम प्रकाशयुक्त अग्निलाई 
तीव्र प्रभावयुक्त गराउँछ । 
ग्रचे त्वा रुचे त्वा भासे त्वा ज्योतिषे त्वा । अभूदिर्द विश्वस्य भुवनस्य 
वाजिनमन्नेर्वैश्वानरस्य च ॥३९॥ 
सत्य, ज्ञान, प्रकाश, विशिष्ट ज्ञान र तेजस्विता प्राप्त गर्नका लागि हामी तिम्रो आश्रय 
ग्रहण गर्दछौँ । तिम्रा कृपाले यहाँका आश्रित प्राणीसमूह सबै मानिसमा रहेर वैश्वानर 
नाम भएका प्राणरूपी अग्निको साङ्केतिक भनाइ बुझ्न सक्ने भएका छन् । 
अग्नर्ज्योतिषा ज्योतिष्मान् रुक्मो वर्चसा वर्चस्वान् । सहस्रदाञ्असि सहस्राय 
त्वा ॥४०॥ 
हे तेजस्वी  तिमी ज्योतिबाट प्रकाशित भएका हुनाले अग्निका स्वरूप हौ, तेजले 
तेजवान् भएका हुनाले सुवर्ण वर्णका अर्थात् रुक्म हौ । तिमी ने असङ्ख्य 
वैभवसम्पदा प्रदान गर्ने हौ, प्रचुर ऐश्वर्य र ज्ञानको संरक्षण र आर्जन गर्नेका लागि हामी 
तिम्रो उपासना गर्दछौँ । 
आदित्यं गर्भ पयसा समङ्ग्धि सहस्रस्य प्रतिमा विश्वरूपम् । परि वृङ्ग्धि 
हरसा माभि मस्था शतायुषं कृणुहि चीयमानः ॥४१॥ 
देवशक्तिको उत्पत्तिस्थल र पशुको भरणपोपण गर्ने शक्तिले सम्पन्न हजारौँ स्वरूप 
भएका तथा विश्वका प्रकाशक अग्निदेवतालाई दुध आदिले अभिषेक गरौँ र प्रदाप्त 
तेजले सबै किसिमका रोगको विनाश गरौँ । अग्निदेव संवद्ित भएर यजमानलाइ 
सयौँ वर्षको आयु प्रदान गर्दछन् र अहङ्कारलाई उसबाट पर राखिदिन्छन् । 
वातस्य जूतिं वरुणस्य नाभिमश्च जज्ञान४सरिरस्य मध्ये । शिशु 
नदीना४१हरिमद्रिबुध्नमग्ने मा हिसीः परमे व्योमन् ॥४२॥ 
ह अग्निदेवता । वायुका प्रिय, वरुणदेवताका नाभीरूप, जलप्रवाहका नाचमा रहने, 
नदीको सानो रूप, हरियो आभाले सम्पन्न, विस्तृत आकाशमा समाविष्ट, पर्वतका मूल 
करण र पर्वतमा आफ्ना गतिको चिह्द बनाउने यस अश्वका रूपमा रहर प्रकृतिमा व्याप्त 
७५ पर्यावरणलाई सन्तुलित गराउने जललाई तिमी नाश नगरिंदेछ । 
अजस्रमिन्दुमरुषं भुरण्युमग्निमीडे पूर्वचित्ति नमोभिः । स पर्वभिर््रतुशः 
कल्पमानो गां मा हिश,सीरदितिं विराजम् ॥४२४ 
अविनाशी, ऐश्वर्यले सम्पन्न, उत्तेजनारहित, प्राचीन क्राषिहरूले 
पोषण गर्ने अग्निदेवतालाई हामी स्तुति गर्दछौँ । त्यस्त 


ग्रहण गर्न योग्य, अन्नले 
स्ता ख्याति प्राप्त 


१३१ 





प्रत्येक क्रतुका लागि अनुकूल कर्महरू सम्पन्न 
आदि दिनमा सक्षम गाईरूपी 


अग्निदेवताले औँसी आदि पर्वहरूमा प्रत्ये 
गरुन् र देवमाता अदितिले पोषण प्रदान गरेभझैँ दुधआ 
प्रकृतिको सम्पन्नतालाई नष्ट नगरुन् । 
वरूत्री त्वष्टुर्वरुणस्य 
मही४साहस्रीमसुरस्य मायामग्ने मा 
हे अग्निदेवता ! तिमी उत्तम आकाशमा स्थापित 
वरुणको नाभीस्वरूप, रक्षा गर्न योग्य, अत्यन्त उच्च 


नाभिमविं जलाना१रजसः रस्सात् । 
हिथ,सीः परमे व्योमन् ॥४४॥ 

, विभिन्न रूपहरूको निर्माण गर्ने, 
लोकमा उत्पत्र, महिमाले सम्पत्न 


असङ्ख्य कल्याणप्रद, प्राणीको संरक्षकका रूपमा 


वा भेडालाई नष्ट नगर । 
यो अग्निग्नेरध्यजायत शोकात्पृथिव्या उत वा दिवस्परि । येन प्रजा 


विश्वकर्मा जजान तमग्ने हेड परि ते वुणछ ॥४५॥ 
विराट् अग्निबाट उत्पन्न भएका अग्निदेव प्रजापतिका दुःखकप्ट मेटाउनका लागि उततर 
भएका हुन् । उनले आफ्ना दिव्य तेजका प्रभावले दिव्यलोक र पृथ्वीलाई प्रकाशमय 
पार्छन् । स्रष्टाले जसका सहायताले सृष्टि गरे, त्यस्ता हे अग्निदेवता ! तिम्रा क्रोधले 
कहिल्यै याजकलाई पीडा नहोस् । 

चित्रै देवानामुदगादनीक चक्भुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी 


अन्तरिक्ष४९ सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥४९॥ 


चराचर जगत्का आत्मारूपी सूर्यदेव दैवी शक्तिको अदभुत तेजका रूपमा उदार 


मित्र, वरुण आदिका आँखाजस्ता सूर्यदेव उदाउनासाथ द्युलोक, पृथ्वीलोक र अन्तरिक्ष 


प्रकाशले लमल्ल भए । 
इमं मा हि४ सीर्द्विपाद पशुश सहस्राक्षो मेघाय चीयमानः । मयुँ पशु मेधमग्ने 


जुषस्व तेन चिन्वानस्तन्वो निषीद । मयुं ते शुग्च्छतु यं द्विष्मस्त 

शुगृच्छतु ॥४७॥ 
यज्ञको काम पूरा गर्नका तागि प्रकट गरिएका हे अग्निदेवता ! तिमी मानिस र 
पशुहरूलाई दुःख नदेङ । तिमी हजारौँ आँखा भएका छौ । हाम्रा लागि पौष्टिक अत्र र 
हाम्रा पशुहरू वृद्धि गराक । वैभव प्राप्त गरेपछि हामी सुखी र समृद्ध जीवन निर्वाह 
गर्न पाऔँ । तिम्रा दुःखदायी क्रोधले हिंस्रक पशुलाई र हाम्रो रिसडाह गर्ने तथा हामीले 
रिस गर्नुपर्नेहरूलाई पीडित गरोस् । 

इ्मं मा हिष्,सीरेकशर्फ पशुँ कनिक्रद वाजिन वाजिनेषु । गौरमारण्यमनु पै 

दिशामि तेन निषीद । गौरं ते शुगृच्छतु यं द्विष्पस्त 


शुगृच्छतु ॥४०॥  लल्तिद 
यज्ञको काम पूरा गर्नका लागि प्रकट गरिएका हे अग्निदेवता ! तिमी । 
फुर्तिलो रूपमा कुद्ने गरेका हाम्रा अश्व र मानिसलाई दुःख नदेञ । तिम्रा 


दुःखदायी क्रोध जङ्गलका हिंस्रक पशुलाई हिंसित गर्दै सधैँ झन्झन् बढिरहोस् । तिरी 
१३२ 


रहेको अवि नामको रक्षण क्षमता 





 कजा  








अपां त्वेमन्त्सादयाम्यपां 


ज्योतिषि सादयाम्यपां त्वायने सादयाम्यर्णवे त्वा सदने सादयामि समुद्रे ता 





। त्वा भस्मन्त्सादयाम्यपा ला  


ह। 


सदने सादयामि सरिरे त्वा सदने सादयाम्यपा त्वा क्षये सादयाम्यपा त्या सधिपि . 
सादयाम्यपां त्वा सदने सादयाम्यरपा त्वा सदस्थै सादयाम्यपां त्वा योगै  
सादयाम्यपां त्वा पुरीषे सादयाम्यपाँ त्वा पाथसि सादयामि । गायत्रेण ला  
छन्दसा सादयामि त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि जागतेन त्वा छन्दमा । 
सादयाम्यानुष्टुभेन त्वा . छन्दसा सादयामि पाङक्तेन त्वा छ्दसा  


सादयामि ॥५२॥ 


हे अपस्या नामका इष्टकाहरू हो ! तिमीहरूलाई हामी जलका स्थानमा प्रतिष्ठि 
गर्दछौँ, औषधिमा स्थापित गर्दछौँ, विद्युत्का ज्यौतिमा स्थापित गर्दछौँ र वाणीका 
स्थानमा स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरूलाई आँखाका स्थानमा, कानक स्थानमा 
दिव्यलोकमा, अन्तरिक्षलोकमा, समुद्रमा, बालुवामा र अचमा स्थापित गर्दछौँ ं 
तिमीहरूलाई हामी गायत्री छन्दले, त्रिष्टुप् छन्दले, जगती छन्दले, अनुष्टुप् छन्दल र 
पङ्क्ति छन्दले स्थापित गराउँछौँ र यी सबै स्थानहरूमा तिमीहरूलाई हामी स्थापना 
गर्दछौँ । 


नु सरि उनकनट 
 १६ ॥ ३ ॥ 
हु उ कु 


अयं पुरो भुवस्तस्य प्राणो भौवायनो वसन्तः प्राणायनो गायत्री वासन्ती गायत्रै . 


गायत्रै गायत्रादुपा४१९ शुरुपा४, शोस्त्रिवृत् त्रिवृतो रथन्तरं वसिष्ठ न्राषि 
प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राण गृह्वामि प्रजाभ्यः ॥५४॥ 


हे इष्टकाहरू हो ! यी अग्निदेव सबैभन्दा पहिले उत्पन्न भएका हुनाले प्राणको रूपमा 
रहेका छन् । यो प्राण भुवनरूपी अग्निबाट उतत्न हुनाले प्राणका रूपमा रहेको छ । 
प्राण भुवनरूपी अग्निबाट उत्पन्न भएका कारणल भौवायन नामले परिचित 

छ । यो भौवायनका निम्ति नै हामी इष्टकाहरूलाई प्रतिष्ठित गर्दछौँ । वसन्त क 
प्राणबाट उत्पन्न भएको हो । वसन्तबाट गायत्री, गायत्रीबाट गायत्र साम, गार्फ 
सामबाट उपांशु नामको प्राण उत्पन्न भएको छ । उपांशु प्राणबाट त्रिवृत् नामको । 
त्रिवृत् स्तोमबाट रथन्तर साम उत्पन्न भएका हुन् । यी सबैका प्रवर्तक र द्रप्द नै सत 
प्राणहरूमध्ये प्रधानका रूपमा रहेर वसिष्ठ क्रषिका रूपमा परिचित छन् । यौ सै 
देवशक्तिहरूका लागि हामी इष्टकालाई प्रतिष्ठित गर्दछौँ । हे चितिशत्ति 


प्रजापालकले तिम्रो सहयोगद्वारा बनाएको आरोग्यप्रदा प्राण हामी ग्रहण गर्दछौँ र सब 
लागि दीर्घायुको कामना गर्दछौँ । 


अयं दक्षिणा विश्वकर्मा तस्य मनो वैश्वकर्मण ग्रीष्मो मानसस्त्रिष्टुग्रैष्मी   
स्वार स्वारादन्तर्यामोन्तर्यामात्पञ्चदशः पञ्चदशाद् बृहद् भरद्वाज 
प्रजापतिगृहीतया त्वया मनो गृह्वामि प्रजाभ्य ॥५५॥ 


७ नामले प्रसिद्ध भएका यी इष्टकाहरू दक्षिण दिशामा स्थापना गरि 


पाउ नु  
५७ रक त काट 


०ब   किक कह  कान ७ 
 ।,  
दु  पया न रि करन फुजौँ 


करे न, 
८ कि  
१० बलठने३ 


पे कत 


क ०७  ०. . १ हु ॥ 
र १ हन करे 
न? १ ७ ०७ 


५३० १५००६०३८५७५ ५ रौ डे 
त  वल छ क    ड   सिक 


छन् । वायु देवतालाई मनले सम्झँदै हामी यी इष्टका स्थापित गर्दछौँ । मनको उती ।. 


१२३४ 








उनै विश्वकर्माबाट भएको हौ । मनबाट नै ग्रीष्म ग्रतु उत्पन्न भयो । सूर्यको खरो 
ग्रीष्म क्रतुका मानसिक तेजबाट त्रिष्टुप् छन्द उत्पन्न भयो । तरिषटप ॥ बात खरो रापले 
प्रकट भयो । स्वार सामबाट अन्तर्याम नामले परिचित गाइ वतन थरी  
पञ्चदश स्तोम प्रकट भए, पञ्चदश स्तोमबाट बृहत्साम उत्पत्न भयो । 
द्रष्ण र सञ्चालक स्वयं प्राणकै रूपमा रहेका भरद्वाज ग्रषि हुन् । यी सबै 
दिव्यशक्तिका धाराहरूलाई मनले चिन्तन गर्दै हामी यी इष्टकाहरूको स्थापना गर्दछौँ । 
हे इष्टका ! प्रजापतिले ग्रहण गर्दै उनका सहयोगले हामी सबै प्रजाहरूको हितका 
लागि मन धारण गर्दछौँ र सबैमा मनोबल होस् भन्ने कामना गर्दछौँ । 
अर्य पश्चाद्विशवव्यचास्तस्य चक्भुवैश्वव्यचसं वर्षाश्चाक्षुष्यो जगती वार्षी जगत्याछ 
क्रक्सममृक्समाच्छुक्रः शुक्रात्सप्तदशः सप्दशाद्वैौरू्प॑ जमदगिनर्क्रषिः 
 प्रजापतिगृहीतया त्वया चक्भुर्गह्वामि प्रजाभ्यः ॥५६॥ 
सूर्यको विश्वव्यचा नामले प्रसिद्ध यी इष्टकाहरूलाई हामी पश्चिम दिशामा स्थापित 
गर्दछौँ । सूर्यलाई मनले स्मरण गर्दै यी इष्टकाहरू स्थापित हुन्छन् । उनै विश्वव्यचा 
सूर्यदेवताबाट नेत्र उत्पन्न भए । नेत्रबाट वर्षा त्रतु प्रकट हुन्छ । वर्षाग्रतुबाट जगती 
छन्द उत्पन्न भयो, जगती छन्दबाट क्रकसाम उतत्न भयो, क्रक्सामबाट शुक्र ग्रह उत्त 


भयो, शुक्र ग्रहबाट सप्तदश स्तोम उत्पन्न भए, सप्तदश स्तोमबाट विविध जीवसृष्टि 
वैरूप सामका नामबाट उत्पन्न भयो । यस्तो विभित्न किसिमका जीवजन्तुहरको रक्षा 
गर्ने चक्चुरूपी सूर्यदेवताका द्रष्य भनेका जमदग्नि क्रषि हुन् । यी सबै देवताहरूलाई 
मनले स्मरण गर्दै हामी यी इष्टकाहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । हे इष्टकाहरू हो ! 

सहयोगले हामी नेत्र धारण गर्दछौँ र 


प्रजापतिले निर्माण गरेका ठाउँमा तिमीहरूका सह 
सबैलाई दूरदर्शी विवेक प्राप्त होस् भन्ने कामना गर्दछौँ । ८ 
पोत्रटसौवश ति 
इदमुत्तरात् स्वस्तस्य ७७७५७००७ त शारदनुष्टुभ० , 
मैडान्मन्थी मन्धिन एकवि१श कु विश्वामित्र क्राषिः 
प्रजापतिगृहीतया वया श्रोत्र गृह्वामि प्रजाभ्यः । ५ 
या सम्बन्धित श्रीत्र नै प्रजापतिको मुख्य सुखको 
उत्तर द्विशातर्फ रहेको, स्वर्गलोकसग टषटकाहरूको स्थापना गर्दछौँ । श्रोत्रबाट शरद् 


साधन हो । त्यसैलाई स्मरण गर्दै हामी छम्द उतन्न भयो । अनुष्टुप् छन्दबाट 


क्षृतु उत्पन्न भएको हो । शरद् क्रतुबाट ग्रहबाट 
मन्थी प्रहबाट यजमा 
एड साम उत्पन्न भएको हो, एड सामबाट मन्धी उन भा भयो । यी सबैका 
एकविश स्तोम उत्पन्न भए । एकविंश वैराज साम उत्त कमा स्थापना 
म उत्पन्न भए । ए शक्तिलाई मनन गर्दै हामी इष्टका स्थापना 
तिमीहरूको सहायता लिएर 


परष्य विश्वामित्र क्रषि हुन् । यी सबै पेकुलितले गरेका तिमीहरू 
गर्दछौँ । हे इष्टकाहरू हो ! अब्बैले पछिसम्मका लागि असल 
हामी प्रजाका लागि श्रोत्र ग्रहण गर्दछौ 

कर्तव्याकर्तव्य के हो भन्ने सुनून् भन्ने कारन 


सल तथा 


१३५ 











इयमुपरि मतिस्तस्यै वाङ्मात्या हेमन्तो वाच्यः पडङ्एक्तहैमन्ती पङ्क्यै 
निधनवन्चिधनवत आग्रयण आग्रयणात् त्रिणवत्रयस्त्रि९शौ त्रिणवत्रयसित्रषट 
शाभ्या शाक्वररैवते विश्वकर्म क्रषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया वाच गृह्वामि 
प्रजाभ्यो लोक ता इन्द्रम् ॥५८॥ 


सर्वोच्च भागमा चन्द्रमारूपी मति विराजमान छ । त्यसैलाई मनले स्मरण गर्दै हामी यौ 
इष्टकाहरू स्थापना गर्दछौँ । त्यस चन्द्रमारूपी प्रज्ञाबुद्धिबाटै वाणी उत्पन्न भयो । त्यस 
वाणीबाटै हेमन्त ग्रतु उत्पन्न भएको हो । हेमन्त क्रतुबाट पङ्क्ति छन्द उत्पन्न भयो । 


पङ्क्ति छन्दबाट निधनवत् नामको साम प्रकट भयो । निधनवत् सामबाट आग्रयण 


नामको ग्रह उत्पन्न भयो र आग्रयण ग्रहबाट त्रिणव र त्रयस्त्रिंश नामका दुई स्तोमहरू 
उत्पन्न भए । त्रिणव र त्रयस्त्रिंश यी दुवै स्तोमबाट शक्वर र रैवत नामका साम उतन्न 
हुन्छन् । यी सबैका द्रष्टा विश्वकर्मा क्रषि हुन् । यी सबै शक्तिलाई मनन गर्दै हामी 
इष्टकाहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । हे इष्टकाहरू हो । प्रजापतिले बनाएका तिमीहरूकै 
सहयोगले प्रजाको रक्षाका लागि हामी वाणी ग्रहण गर्दछौँ र सबैलाई वक्तत्वको श्रेष्ठ 
शक्ति प्राप्त होस् भन्ने कामना गर्दछौँ । हे समस्त इष्टकाहरू हो । तिमीहरू सबै 
लोकका अभावरूपी छिद्रहरू पूरा गर, तिमीहरूका लागि सबै प्रजाले स्तोम गान गर्दै 
इन्द्रदेवतालाई आह्वान गर्दछन् । 


इतित्रयोदशो ध्यायः 
॥तेह्रौँ अध्याय सकियो।॥ 


१३६ 








 





लि 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
ताजसतनेयिं लाध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ चतुर्दशोञ्ध्यायः॥ 


॥ चौधौँ अध्याय॥ 
ग्रषि उशना काव्य, विश्वेदेवा । 


देवता अश्चिनीकुमार, क्रातु, विश्वेदेवा, वायु, आपः, लिङ्गोक्त, इन्द्रागनी, स्वयमातृण्णा, 
दिशा, प्राण, त्रिवृदाय लिङ्गोक्त, इष्टका लिङ्गोक्त । 

छन्द त्रिष्टुप्, निचृत् ब्राझ्मी बृहती, विराट् ब्राह्ली बृहती, भुरिक ब्राह्ली बृहती, भुरिक 
शक्वरी, निचृत् उत्कृति, भुरिक प्रकृति, स्वराट् पङ्क्ति, निचृत् आकृति, भुरिक् 
अतिजगती, निचूत् ब्राल्ली पङ्क्ति, स्वराट् ब्राह्यी बृहती, निचृत् अष्ट, भुरिक 
अनुष्टुप, भुरिक् विकृति, विराट् पङ्क्ति, स्वराट् उत्कृति, उत्कृति, विराट् 
अतिजगती, भुरिक् अतिजगती, आर्षी जगती, भुरिक् ब्राह्ली त्रिष्टुप्, निचृत् 
अनुष्टुप, निचृत् उष्णिक, भुरिक् ब्राह्ली पङ्क्ति, भुरिक् अति जगत, भुरिक 
विकृति, निचृत् अभिकृति, भरिक् अतिजगती, भुरिक् ब्राह्मी बृहती, निचृत् 
विकृति, आर्षी त्रिष्टुप्, ब्राह्मी जगती, स्वराट् ब्राझ्मी जगती, ब्राह्मी पङ्क्ति, 
स्वराट् ब्राह्मी जगती। । 
धरुवक्षितिर्धुवयोनिर्धुवासि धुर्वं योनिमासीद साधुया । उख्यस्य केतु प्रथम 
जुषाणाश्चिनाध्वर्यु सादयतामिह त्वा ॥१॥ 

हे इँटहरू हो । तिमीहरू स्थिर निवास, स्थिर स्वभाव र अविचल स्वरूपका छौ । 

तिमीहरू अग्निदेवताको प्रथम ध्वजारूपी ज्वालाको सेवन गरेर स्थिर हुँदै अविचल 

भएर श्रेष्ठ स्थान अन्तरिक्ष प्राप्त गर । तिमीहरूलाई देवताहरूका अध्वर्यु 

अश्चिनीकुमारले यस उत्तम स्थलमा स्थापित गरेका हुन् । 
कूलायिनी घृतवती पुरन्धिः स्योने सीद सदने पृथिव्याः । अभित्वा रुद्रा वसवो 
गृहन्त्विमा ब्रह्म पीपिहि सौभगायाञ्चिनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा ॥२॥ 

हे इष्टकाहरू हो । तिमीहरू निवास गर्न योग्य घरले सम्पन्न भर, घिउ आदि पौष्टिक 

पदार्थले सम्पन्न भएर, विभिन्न पुरीहरूलाई धारण गर्ने पृथ्वीका सुखदायक निवासमा 

बिराजमान होओ । रुद्र र वसुगणले तिमीहरूको स्तुति गान ! ती मन्त्रहरूलाई 

तिमीहरू आफ्नो सौभाग्य वृद्धि गर्नका लागि सुरक्षित गर । तिमीहरूलाई देवताहरूका 
अध्यर्यु अश्चिनीकुमारले यस उत्तम स्थलमा स्थापित गरेका हुन् । 


१३७ 





स्वैर्दक्षै्दक्षपितेह सीद देवाना४ सुम्ने बृहते रणाय । पितेवैधि सूनक 
सुशेवा स्वावेशा तन्वा सं विशस्वाश्चिनाध्वर्यु सादयतामिह त्वा ॥३॥ 


हे शक्तिका संरक्षक इष्टकाहरू हो ! देवशक्तिलाई सुख दिन र संवर्द्धन गर्नका हो  
तिमीहरू यस द्वितीय चितीका स्थानमा स्थिर होओ र सबैको कल्याण गर । पुत्रक्  
लागि सुखको कामना गर्ने पिताको जस्तै तिमीहरू पनि प्रयासरत होओ । तिमीहरुल  
देवताहरूका अध्वर्यु अश्चिनीकुमारले यस उत्तम स्थलमा स्थापित गरेका हुन् । 
पृथिव्याः पुरीषमस्यप्सो नाम तां त्वा विश्वै अभिगृणन्तु देवाः । स्तोमपृषा । 
घृतवतीह सीद प्रजावदस्मै द्रविणायजस्वाश्चिनाभ्वर्यू सादयतामिह त्वा ॥॥  
पृथ्वीका प्रथम चितिलाई पूर्ण गराउने हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू जलबाट उत्तर  
भएका हौ । समस्त देवशक्तिले सबै तर्फबाट तिमीहरूको स्तुति गरुन् । तिमाल । 
स्तुतिको अभिप्राय बुझ्दै हविरूपी घिउले सन्तुष्ट भएर यसै ठाउँमा विराजमान होओ।  
हामीलाई पुत्रपौत्रादिसहित समृद्धि र वैभव प्रदान गर । तिमीहरूलाई देवताहरूका । 
अध्वर्यु अश्चिनीकुमारले यस उत्तम स्थलमा स्थापित गरेका हुन् । 
अदित्यास्त्वा पृष्ठे सादयाम्यन्तरिक्षस्य धत्रीँ विष्टम्भनीं दिशामधिपलौ  
भुवनानाम् । अर्मिरद्रप्सो अपामसि विश्वकर्मा त क्रषिरश्चिनाध्वर्यू सादयतामिह  
त्वा ॥५॥ 
सम्पूर्ण प्राणीमा शासन गर्ने, दिशाहरूलाई स्थिर गराउने हे इष्टकाहरू हो  तिमीरु । 
अन्तरिक्षलाई धारण गर्नमा समर्थ छौ । तिमीहरूलाई हामी पृथ्वीको प्रथम चितिमाथि  
स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरू जलरूपी रसको तरङ्गजस्तै छौ । विश्वकर्मा तिमीहरूका  
द्रष्टा ग्रषि हुन् । तिमीहरूलाई देवताहरूका अध्वर्यु अश्चिनीकुमारले यस उत्त  
स्थलमा स्थापित गरेका हुन् । 
शुक्रश्च शुचिश्व ग्रैष्मावृतू अग्नेरन्तःश्लेषोसि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाफ  
ओषधयः कल्पन्तामग्नय पृुथङ्मम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये अन  
समनसोन्तरा द्यावापृथिवी इमे । ग्रैष्मावृतृ अभिकल्पमाना इन्द्रमिव देव  
अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ॥६॥ 
ग्रीष्म क्रतुका जेठअसार महिनाजस्ता हे दुवै इष्टकाहरू हो  तिमीहरू अग्निदेव्तर्क  
बीचमा ज्वलनशीलताका रूपमा विद्यमान छौ । हामी प्रगति गर्दै दुलो . 
प॒थ्वीलोकसम्म विस्तृत होओ । जल र औषधिहरूले यस कार्यमा हाम्रो सह्य 
गरुन् । व्रतशील विभिन्न अग्निहरूले हामीलाई श्रेष्ठता प्राप्त गर्नमा प्रेरित गरुन् 
ग्रीष्म त्रतुलाई सम्पादन गर्ने पृथ्वी र द्युलोकका मध्य भागमा विराजमान भएक 
टप्टकाहरू देवताका माझमा रहेका इन्द्रभैँ शोभायमान होउन् । हे इष्टकाहरू ४ 
तिमीहरू आफ्ना दिव्य गुणले अङ्गिराभझैँ स्थिर होओ । ॥ 
सजूर्क्रातुभिः सचूर्विधाभिः सजुर्देवैः सञजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये ट 
वैश्वानरायाश्चिनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा सजूर्क्रातुभिः सजूर्विधाभि सबूर्वस १ 
सजुर्देवैर्वयोनाधेरग्नये त्वा वैश्वानरायाश्चिनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा सबूठीी 


१२३० 





नि 


सचूर्विधाभिः सजू रुद्रैः सञूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वानरायाश्चिनाध्वर्यू 
सादयतामिह त्वा सजूर्क्रातुभिः सजूर्विधाभिः सजूरादित्यै सञूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये 
त्वा वैश्वानरायाधिनाध्वर्यु सादयतामिह त्वा सञूर्क्रतुभिः सजूर्विधाभिः 
सजूर्विश्चर्देवैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वानरायाश्चिनाध्वर्यु सादयतामिह 
त्वा ॥७॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! त्रतुहरू र जलसँगको प्रीतियुक्त भएर, शैशव आदि अवस्था प्राप्त 
गर्ने प्राणीहरूसित इन्द्र आदि देवताहरूसँग तिमीहरूलाई अग्निदेवताको प्रसत्रताका 
लागि ग्रहण गर्दछौँ । यस यञ्चका प्रधान अध्वर्युका रूपमा रहेका अश्चिनीकुमारहरूले 
तिमीहरूलाई द्वितीय चितिमा स्थापित गरेका छन् । त्रतु र जलसितको प्रीतियुक्त 
भएर, वसुगणसँगै प्राणीका साथ देवताको प्रेमपूर्ण व्यवहारले युक्त हुने तिमीहरूलाई 
अग्निदेवताको तृप्तिका लागि ग्रहण गर्दछौँ । यस कर्मका प्रधान अध्वर्यु 
अश्चिनीकुमारले तिमीहरूलाई द्वितीय चितिमा स्थापित गरुन् । त्रतुहरू, जल, स्द्र, 
प्रिय प्राणका साथै देवताहरूसितको प्रीतियुक्त तिमीहरूलाई अग्निदेवताको प्रेमपूर्ण र 
प्रसत्नताका लागि ग्रहण गर्दछौँ । यस कर्मका मुख्य अध्वर्युका रूपमा रहेका 
अश्चिनीकुमारहरूले तिमीहरूलाई द्वितीय चितिमा स्थापित गरुन् । ग्रतु र जलका प्रिय 
आदित्यगणको प्रिय प्राणसित प्रीतियुक्त रहेका तिमीहरूलाई अग्निदेवसितको 
प्रीतियुक्त सन्तुष्टिका लागि हामी ग्रहण गर्दछौँ । यस .कार्यका प्रधान अध्वर्यु दुवै  
अश्चिनीकुमारहरूले तिमीहरूलाई द्वितीय चितिमा स्थापित गरुन् । ग्रतुहरूले सेवित, 
प्राणसित प्रीतियुक्त, समस्त देवताहरूसँगको प्रीतिले युक्त प्राणीका प्रिय तिमीहरूलाई 
अग्निदेवताको प्रसन्नताका लागि हामी ग्रहण गर्दछौँ । देवताहरूका प्रधान अध्वर्यु 
क तिनिक तिमीहरूलाई पृथ्वीका यस यञ्चको द्वितीय चितिमा विराजमान 
जन् । 
प्राण मे पाह्यपान मे पाहि व्यानं मे पाहि चक्षुर्म उर्व्या विभाहि श्रोत्रै मे 
श्लोकय । अपः पिन्वौषधीर्जिन्व द्विपादव चतुष्पात् पाहि दिवो 
वृष्टिमेरय ॥८॥ 
है रष्टकाहरू हो  हाम्रो प्राण, अपान र व्यानको संरक्षण तिमीहरूले गर । हाम्रा 
त्रहरूलाई व्यापक दृष्टिशक्तिले सम्पन्न बनाओ । तिमीहरूका कृपाले यो घर्ती 
होस् । तिमीहरू औषधिमा पोषक तत्त्व वृद्धि गर, मानिसलाई सुरक्षित गर, 
गाई आदि पशुहरूको रक्षा गर र द्युलोकलाई जल वर्षा गराउने प्रेरणा सधैँ प्रदान गर । 
मूर्घा वयः प्रजापतिश्छन्दः क्षत्र वयो मयन्द छन्दो विष्टम्भो वयोधिपतिश्छन्दो 
विश्वकर्मा वय परमेष्ठी छन्दो वस्तो वयो विवलं छन्दो वृष्णिर्वयो विशाल 
छन्द पुरुषो वयस्तन्द्र छन्दो व्याप्रो वयोनाधृष्टं छन्द सि४१हो वयश्डदिश्छन्दः 
पष्ठवाड्वयो बृहती छन्द उक्षा वयः ककृप् छन्द क्रषभो वयः सतोबृहती 


गपत्रीको छ्न्द ॥९॥  हा हिल तिर 
आको रूपमा रहेर प्रजापति ब्रह्माका इच्छाशक्तिले मूर्धन्य त्राहाणहरू उत्पन्न गरे । 
भनसकते छन्दले संरक्षणयुक्त क्षत्रियहरूको सिर्जना गर । संसारको भरणपोषणका 


१३९ 








लागि उनेले छन्दका रूपमा वैश्यको रचना गरे । परमेष्ठी विश्वम्रष्टका  
शूद्रहरूलाई उत्पत्ति गरे । एकपद नामका छन्दले भेडा उत्पन्न गरे । पङ्क्ति फैछे।  
प्रभावले मानिस उत्पन्न गरे र विराट् छन्दका प्रभावले प्रजापतिले बाघ आदि पशु 
गराए । अतिजंगती छन्दले सिंह प्रकट गरे । बृहती छन्दले भारी बोक्ने पशुहरू जप ३ 
गरे । ककुप् छन्दले उनै प्रजापतिले उक्षा साँढे ? उत्पन्न गरे । सतोबृहती काप 
भालु आदि पशुहरू उत्पन्न गराए । छ 
अनड्वान्वयः पङ्क्तिश्छन्दो धेनुर्वयो जगती छन्दस्त्र्यविर्वयस्त्रिष्टप् छे  
दित्यवाड्वयो विराट् छन्द पञ्चाविर्वयो गायत्री छन्दस्त्रिवत्सो वयष उपि  
छन्दस्तुर्यवाड्वयोनुष्टुप् छन्दो लोक ता इन्द्रम् ॥१०॥ 
है इष्टकाहरू हो ! पङ्क्ति छन्दले प्रजापतिले गोरु उत्पन्न गरे । जगती छन्दले गई  
रचना गरे । त्रिष्टुप् छन्दले त्र्यवि तीन पटक ब्याउने, तीन बच्चा पाउने वा तीन । 
आयु भएका ? जातिका प्राणी उत्पन्न गरे । विराट् छन्दले दित्यवाट् भनिने भा  
बोक्ने पशुहरू उत्पन्न गरे भने गायत्री छन्दले पञ्चावि पाँच पटक ब्याउने, पाँच बच्चा 
पाउने वा पाँच वर्षको आयु हुने ? प्राणी उत्पन्न गरे । उष्णिक छन्दले त्रिवत्सा न  
पटक ब्याउने वा तीन वर्ष आयु हुने पशुहरू उत्पन्न गरे । अनुष्टुप् छन्दका प्रभावले  
प्रजापतिले तुर्यवाट् चार वर्षको आयु हुने, चार बेत ब्याउने वा चार वय बच्चा । 
पाउने ? पशु उत्पन्न गरे । हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू यस संसारलाई सुरक्षा ग।  
सन्रै प्राणीहरूले ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवताको प्रार्थना गर्दछन् ।  
इन्द्रागनी अव्यथामानामिष्टकां दृथ१हतँ युवम् । पृष्ठेन द्यावापृथिवी अन्तरिक्षेच  
वि बाधसे ॥११॥ 
हे इन्द्राग्नि देवशक्तिहरू हो ! तिमीहरू दुवै पीडारहित भएर इष्टकाहरूलाई स्थिर । 
गराओ । आफ्ना उच्च पृष्ठभागले पृथ्वी, अन्तरि र द्युलोक व्याप्त गराउँछौ ।  
विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठे व्यचस्वतीं प्रथस्वतीमन्तरिक्ष . 
यच्छान्तरिक्षै दृथ्दहान्तरिक्षै मा हिथ्दसीः । विश्वस्मै प्राणायापाताय . 
व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय । वायुष्ट्वाभि पातु मह्या स्वस्त्या छदिषा । 
शन्त्येम तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥१२॥ 
हे इष्टकाहरू हो  प्रजापति विश्वकर्माले विस्तृत गराउँदै तिमीहरूलाई अन्तरिक्षका  
उच्च स्थानमा विराजमान गराछन् । तिमीहरू समस्त विश्वका प्राण, अपान, व्या,  
उदान आदि प्राणलाई प्रतिष्ठित गर्नका लागि अन्तरिक्षलाई धारण गर । अन्तरिक्षलाई  
सुदृढ गर, हानी नगर । वायुदेवताले आफ्नो अति कल्याणकारी र प्रखर तेजले . 
तिमीहरूलाई रक्षित गरुन् । त्यस्ता देवताहरूले ग्रहण गरेका हुनाले तिमीहरु . 
अङ्गिराजस्तै सुस्थिर होओ । ॥ 
राज््यसि प्राची दिग्विराडसि दक्षिणा दिक् सम्राडसि प्रतीची दिक  
स्वराडस्युदीची दिगधीपल्यसि बृहती दिक् ॥१३॥ क 
हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू तेजले सम्पन्न भएर पूर्व दिशामा सुशोभित छौ, तिमीहर . 
विशिष्ट किसिमका तेजरूप भएर दक्षिण दिशाका स्वरूप हौ । विभिन्न खालकाश्र . 


१४० 








 रहेको पश्चिम दिशा पनि तिमीहरू नै हौ । स्वयं प्रकाशमान् रहेको उत्तर दिशा 
पति तिमीहरू नै हौ । अत्यन्त संरक्षणले युक्त भएको उध्व दिशा तिमीहरू नै हुनाले 
तिमीहरू दिशाका अधिष्ठाताका रूपमा विराजमान छौँ । 

विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठे ज्योतिष्मतीम् । विश्वस्मै प्राणायापानाय 
व्यानाय विश्व ज्योतिर्यच्छ । वायुष्टेधिपतिस्तया देवतयाङ्गिरस्वद् धुवा 
सीद ॥१४॥ 

दृष्टकाहरू हो ! विश्वस्रष्टाले तिमीहरूलाई अन्तरिक्षका उच्च भागमा विराजमान 
गराञन् । तिमीहरू याजककीो समस्त प्राण, अपान, व्यान प्राप्त गर्नका लागि सम्पूर्ण 
ज्योति प्रदान गर । आफ्ना अधिपति वायुदेवताका सामर्थ्यले अङ्गिराजस्तै भएर यस . 
कार्यमा अडिग होओ । 
नभश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतू अग्नेरन्तःश्लेषोसि कल्पेतां द्यावापृथिवी 
कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्तामग्नयः पृथङ्मम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये 
अग्नयः समनसोन्तरा द्यावापृथिवी इमे । वार्षिकावृतू अभिकल्पमानाउ इन्द्रमिव 
देवाञ्अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् धुवे सीदतम् ॥१५॥ 

प्रावण र भाद्रपद यी मासहरू वर्षा त्रतुसित सम्बन्धित छन् । हे इष्टकाहरू हो ! 
तिमीहरू प्रकाशमान अग्निदेवताका बीचमा ज्वलनशीलताका रूपमा स्थिर छौ । हाम्रो 
उन्नतिका लागि द्युलोक र पृथ्वीलोकले सहयोग गरुन्, जल र औषधिहरूले हाम्रो 
सहयोग गरुन् । एकरूपता साथ कार्यमा संलग्न रहेका अग्निले उत्कर्ष प्रदान गरुन् । 
द्युलोक र पृथ्वीका बीचमा रहेका अग्निदेवता पनि वर्षासित सम्बन्धित ग्रतुलाई सम्पन्न 
गराउने कार्य सम्पन्न गरुन् । देवताहरूले इन्द्रदेवताको प्रशंसा गर्दै उनको सहयोगमा 
लागिपरेझँ हे इष्टकाहरू हो  तिमीहरू पनि उने अङ्गिरा नामका प्रमुख देवताझैँ भएर 
स्थापित होओ । 

इषश्वोर्जश्च शारदावृतृू अग्नेनतःश्लेषोसि कल्पेताँ द्यावापृथिवी 
कल्पन्तामाप्ओषधयः कल्पन्तामग्नयः पृथङ्मम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये 
अग्नयः समनसोन्तरा द्यावापृथिवी इमे । शारदावृतू अभिकल्पमाना इन्द्रमिव 


देवा अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् धुवे सौदतम् ॥१९॥ 
आश्विन र कार्तिक यी दुई महिना शरद् क्रतुका हुन्. हे क्रतुरूपी इष्टकाहरू हो! 
 तिमीहरू प्रज्वलित अग्निका बीचमा दृढताका निमित्त स्थापित गरिएका छौ । हाम्रो 
प्रगतिका लागि पृथ्वी, द्युलोक, जल र औषधिहरूले सहयोग गरुन् । सम्पूर्ण देवता 
इन्द्रदेवताका नजिक पुगेर अडिएझैँ समान विचार भएका इष्टकाहरू यज्ञमा एकत्रित 
होन् । हे इृष्टकाहरू हो ! तिमीहरूलाई यौ देवताहरूले अङ्गिराको जस्तै सुदृढ 
बनाएर स्थापित गराञन् । 
आयुमे पाहि प्राण मे पाह्वापान मे पाहि व्यान मे पाहि चक्भुमें पाहि श्रोत्रै मे पाहि 
 वार्च मे पिन्व मनो मे जिन्वात्मान मे पाहि ज्योतिमे जलेका ७ जतन 
इष्टकाहरू हो । तिमीहरू हाम्रो आयु संरक्षित गराउ ! हाम्रा रालाइ संरक्षित, 
गर । हाम्रो अपान वायुलाई संरक्षित गर । हाम्रो व्यान वायुलाई रक्षा गर । हाम्रा नेत्रको 


१४१ 


पटक 


रक्षा गर । हाम्रा दुवै कानलाई सुरक्षित गर । हाम्रा वाणीलाई हर्षप्रदायक बनाओ ं 
हाम्रा मनलाई उन्नत विचारले परिपूर्ण गर । हाम्रा आत्माको कल्याण गर र हाम्रो तेज 
अति प्रखर गराओ । ं म 
मा छन्दः प्रमा छन्द प्रतिमा छन्दो अस्त्रीवयश्छन्दः पङ्क्तिश्छन्द 
छन्दो बृहती छन्दोनुष्टप् छन्दो विराट् छन्दो गायत्री छन्दस्त्रिष्टुप् छन्दो जगत 
छन्द ॥१०॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकलाई मनन गर्दै हामी तिमीहरूलाई 
स्थापित गर्दछौँ । हामी अस्रीवय, पङ्क्ति, उष्णिक, बृहती, अनुष्टुप, विराट, गायत्री, 
त्रिष्टुप् र जगती नामका छन्दहरूलाई मनन गर्दै तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । 
पुथिवी छन्दोन्तरिक्ष छन्दो द्यौश्छन्दः समाश्छन्दो ु छन्दो वाक् छन्दो 
मनश्छन्दः कृषिश्छन्दो हिरण्यं छन्दो गौश्छन्दोजाछन्दोश्चश्छन्दः ॥१९॥ 
हे इष्टकाहरू हो  पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकसित सम्बन्धित छन्दहरूलाई मनन गर्दै 
हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । वर्षादेवता, नक्षत्रदेवता, वाकदेवता, मनदेवता, 
कृपिदेवता, हिरण्यदेवता, गोदेवता, अजदेवता र अश्वदेवताका छन्दहरूलाई मनन गर्दै 
हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । 
अग्निर्देवता वातो देवता सूर्यो देवता चन्द्रमा देवता वसवो देवता स्द्रा 
देवतादित्या देवता मरुतो देवता विश्वेदवा देवता बृहस्पतिर्देवतेन्द्रो देवता वरुणो 
देवता ॥२०॥ 
अग्निदेवता, वायुदेवता, सूर्यदेवता, चन्द्रमादेवता, आठवय वसुदेवता, एकादश 
रुद्रदेवता, बाह्र आदित्यदेवता, मरुत्गण, विश्वेदेवा, बृहस्पतिदेवता, इन्द्रदेवता र 
वरुणदेवता आदि सबै दिव्य शक्तिधारालाई मनन गर्दै हामी यी सबै इष्टकाहरूलाई 
स्थापित गर्दछौँ । 
मूर्धासि राड् ध्रुवासि धरुणा धर्तर्यसि धरणी । आयुषे त्वा वर्चसे त्वा कृष्यै त्वा 
क्षेमाय त्वा ॥२१॥ 
सर्वोच्च शिरोभागमा स्थित हे इप्टकाहरू हो  तिमीहरू स्वयं स्थिरतायुक्त भएर 
अर्कालाई धारण गर्ने सामर्थ्ययुक्त छौ । सम्पूर्ण प्रजालाई धारण गर्ने धर्तीजस्ता यस 
स्थानलाई धारण गर । दीर्घ आयु प्राप्त गर्नका लागि हामी तिमीहरूलाई स्थापित 
गर्दछौँ, तेजस्विता प्राप्त गर्नका लागि तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ, कृषिजन्य अनन 
आदि वृद्धिका लागि हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ र सुखवृद्धिका लागि प्नि 
हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । 
यन्त्री राड् यन्त्रयसि यमनी ध्रुवासि धरित्री । इषे त्वोर्जे त्वा रय्यै त्वा पोषाय 
त्वा लोर्क ता इन्द्रम् ॥२२॥ 
धर्तीजस्तै अविचल, नियमअनुसार गतिशील हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू स्वप 
नियमपुर्वक रहेर सबैलाई नियमअनुसार सञ्चालन गर्दछौ । हामी अन्न प्राप्त गर्नक 
लागि तिमीहरूलाई स्वीकार गर्दछौँ, हामी पराक्रमका लागि तिमीहरूलाई स्वीकार 
गर्दछौँ । ऐश्वर्य वृद्धिका लागि तिमीहरूलाई स्वीकार गर्दछौँ र सबैको पोषणका लागि 


१४२ 





वि 


तिमीहरूलाई स्वीकार गर्दै स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरू सबै लोकको रक्षा गर्दै इन्द्र 
आदि देवताहरूलाई सन्तुष्ट गराओ । 
आशुस्त्रिवृद्धान्तः पञ्चदशो व्योमा सप्तदशो धरुणषएकविश१शः 
नवदशोभीर्वर्तः सविषशो वर्चो द्वाविश्टशः 
सम्भरणस्त्रयोविशो योनिश्चतुर्विषषशो गर्भाः पञ्चविशष ओजरित्रणवः 
क्रतुरेकत्रिष्,शः प्रतिष्ठा त्रयसित्रेशशो व्रध्नस्य विष्टपं चतुसित्रष्टशो नाकः 
षद्त्रि४शो विवर्ततोष्यचत्वारि४शो धत्रै चतुष्येमः ॥२३॥ 
हेइष्टकाहरू हो ! त्रिवृत् स्तोममा व्याप्त रहेका तिमीहरूलाई यस स्थानमा विराजमान 
गराउँछौँ । पन्ध्र दिनसम्म बढ्दै पन्ध्र दिनसम्म नै घट्दै जाने चन्द्रमाका ज्योतिलाई 
मनन गरेर तिमीहरूको स्थापना गर्दछौँ । प्रजापतिका सत्रवटा स्तोमलाई मनन गरेर 
तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । धारण गर्न योग्य एक्काईस स्तोमहरूलाई मनन गरेर 
 तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । बाह्र महिना, पाँच क्रतु र एक संवत्सर गरी अठारवटा 
अङ्घले युक्त प्रतूर्ति स्तोमलाई मनन गरेर तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । तपरूपी 
उन्नाईस स्तोम देवताहरूलाई मनन गरेर तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । सबै प्राणीलाई 
आफ्ना वशमा राख्ने बाह्ृवय महिनाहरू, सात क्रतुहरू र संवत्सर गरी जम्मा बीस 
सङ्ख्या भएको विंश अभीवर्तदेवतालाई मनन गरेर तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । 
महान् तेज प्रदान गर्ने बाईस स्तोमहरू छन्, ती सम्भरण देवतालाई मनन गरेर हामी 
तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । प्रजा उत्पन्न गर्ने स्तोम चौबीसवद हुन्छन्, त्यस्ता 
योनीलाई मनन गरेर हामी इष्टकालाई स्थापना गर्दछौँ । त्रिणव नामका ओजस्वी 
देवतालाई स्मरण गरेर हामी इृष्टका ओछ्याउँछौँ । एकतीस अवयवहरूले युक्त 
एकत्रिंश स्तोम भएका क्रतु देवतालाई मनन गर्दै हामी तिमीहरलाई स्थापना गर्दछौँ । 
तेत्तीस अवयवहरूले युक्त प्रतिष्ठाका कारण त्रयस्त्रिंशत् स्तोम छन्, ती प्रतिष्ठा 
देवतालाई मनन गरेर तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । सूर्यको निवास स्थल चौबीस 
स्तोम हो, उनै ब्रध्नविष्टप देवतालाई मनन गरेर हामी इष्टका स्थापित गर्दछौँ । सामका 
आवर्तनहरूले सम्पन्न अठचालीस स्तोम छन्, ती विवर्त्त देवतालाई मनन गर्दै हामी 
रेष्टका स्थापित गर्दछौँ । त्रिवृत, पञ्चदश, सप्तदश, एकविंश यी चार स्तोमहरूको 
र्रा चतुष्येम सबैलाई धारण गर्ने शक्तिले सम्पन्न छ । चतुष्टोम धर्त्र देवतालाई मनन 
दै हामी इष्टका स्थापित गर्दछौँ । 
अग्नेर्भागोसि दीक्षाया आधिप्त्य ब्रह्ल स्पूत त्रिवृत्स्तोम इन्द्रस्य भागोसि 
विष्णोराधिपत्यं क्षत्रथटस्पूत पञ्चदश स्तोमो नूचक्षसा भागोसि धातुराधिपत्यं 
जनित्र४,स्पृत१सप्तदश स्तोमो मित्रस्य भागोसि वरुणस्याधिपत्यं दिवो 
एकविश१ स्तोमः ॥२४॥ 
है इष्टकाहरू हो हईलेलिमुलेनिकन अङ्ग हौ, दीक्षाको आधिपत्य तिमीहरूमाथि छ, 


तेसैले ब्राद्वणको रक्षा भयो । त्रिवृत् स्तोमलाई मनन गरेर 
तिपीहरू दत स्तोमद्वारा मृत्युबाट ब्राह्य खा मय नि हो, तिमोहरूगाथि 


स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरू 
षिष्णुदेवताको अधिकार छ । पञ्चदश स्तोमले मृत्युबाट क्षत्रियको रक्षा भयो । 


१४२ 





त्यसैले पञ्चदश स्तोमलाई मनन गर्दै हामी इष्टका स्थापना गर्दछौँ । हे इप्टकाहरू 
हो । तिमीहरू मानवका असल र खराब कर्मका ज्ञाता हौ र देवताको अङ्गका रूपमा 
छौ । तिमीहरूमाथि धाता देवताको अधिकार छ । तिमीहरूले सप्तदश स्तोमद्वारा 
वैश्यहरूलाई मृत्युबाट रक्षा गरेका. छै, त्यसैले सप्तदश स्तोमलाई मनन गर्दै हामी 
तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू मित्रदेवताका अङ्गरूप 
हौ । तिमीहरूमाथि वरुणदेवताको अधिकार छ । एकविंश स्तोमका कारणले 
द्युलोकसित सम्बन्धित वर्षा र वायु मृत्युबाट संरक्षित भए, त्यसैले एकविंश 
स्तोमदेवतालाई मनन गर्दै हामी तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । 
वसूनां भागोसि रुद्राणामाधिपत्यं चतुष्पात् स्पृतं चतुर्वि,श स्तोम आदित्याना 
भागोसि मरुतामाधिपत्यं गर्भा स्पुताः पञ्चविश,श स्तोमोदित्यै भागोसि 
पृष्णञ्आाधिपत्यमोज स्पृतं त्रिणव स्तोमो देवस्य सवितुर्भागोसि 
बृहस्पतेराधिपत्य४, समीचीर्दिश स्पृताश्वतुष्येम स्तोमः ॥२५॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू वसुगणका भाग हौ, रुद्रदेवताको तिमीहरूमाथि अधिकार 
छ । तिमीहरूले चतुविंश स्तोमद्वारा पशुलाई मृत्युबाट संरक्षित गच्यौ, चतुविंशस्तोम 
देवतालाई मनन गर्दै हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । हे इष्टकाहरू हो  तिमीहरू 
आदित्यदेवताका भाग हौ, तिमीहरूमाथि मरुत््गणको अधिकार छ । तिमीहरूले 
 पञ्चविंश स्तोमद्वारा गर्भमा रहेका प्राणीहरूलाई मृत्युबाट सुरक्षित गरायौ । पञ्चविंश 
स्तोमदेवतालाई मनन गरेर हामी तिमीहरूलाई यस ठाउँमा विराजमान गराउँछौँ । हे 
इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू अदितिका अंश हौ, तिमीहरूमाथि पूषादेवताको अधिकार 
छ, त्रिणवस्तोमद्वारा तिमीहरूले प्रजाको शक्तिलाई सुरक्षित गन्यौ । हामी त्रिणव 
स्तोमदेवताको मनन गर्दै तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । हे इष्टकाहरू हो । तिमीहरू 
सर्वप्रेरक सवितादेवताका अंश हौ, तिमीहरूमाथि बृहस्पतिदेवताको अधिकार छ । 
तिमीहरूले चतुष्टोम स्तोमद्वारा सबै मानिसले विचरण गर्ने गरेका दिशाहरूलाई संरक्षण 
प्रदान गन्यौ । उनै चतुष्टोमदेवतालाई मनन गर्दै हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । 
यवाना भागोस्ययवानामाधिपत्यं प्रजा स्पृताश्वतुश्वत्वारिष,श स्तोम त्रभूणा 
भागोसि विश्वेषां देवानामाधिपत्यं भूत४ स्पृत त्रयस्त्रिष,श स्तोमः ॥२६॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू शुक्लपक्षका तिथीहरूका भाग हौ, कृष्णपक्षीय 
तिथिहरूको तिमीहरूमाथि अधिकार छ । तिमीहरूले चत्वारिंशत स्तोमद्वारा प्रजालाई 
मृत्युबाट संरक्षित गग्यौ, चत्वारिंशतस्तोम देवतालाई मनन गर्दै हामी तिमीहरूलाई 
स्थापित गर्दछौँ । हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू क्रतुहरूका भाग हौँ, समस्त 
देवताहरूको तिमीहरूमाथि अधिकार छ । तिमीहरूले त्रयस्त्रिशत स्तोमद्वारा सम्पूर्ण 
प्राणीलाई मृत्युबाट संरक्षित गच्यौ, उनै देवतालाई मनन गर्दै हामी तिमीहरूलाई यस 
ठाउँमा स्थापित गर्दछौँ । 
सहञ्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतू अग्नेरन्तःश्लेषोसि कल्पेता द्यावापृथिवी 
कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्तामग्नयः पृथङ्मम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । 


१४४ 











अग्नयः समनसोन्तरा द्यावापृथिवी इमे । हैमन्तिकावृतू 
 इन्द्रमिव देवा अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सक कलामाना 
मंसिर र पुस महिना हेमन्त क्रतुका भाग हुन् । यी दुवै अग्निदेवताका बीचमा रहेर 
सुदृढताका लागि नियुक्त भएका छन् । अग्निचयन गर्दै हामी याजकहरूको उन्रतिका 
लागि द्यावापृथिवीले अनुग्रह गरुन् । जल र औषधिहरूले हामीलाई आरोग्य प्रदान 
गरुन् । समान व्रतहरूमा सङ्कलित, अनेकौँ नाम भएका अग्निले हामीलाई उचित 
किसिमले सहायता गरुन् । यी द्युलोक र पृथ्वीका बीचमा रहेका समान मनका 
अग्निहरू हेमन्त क्रतुलाई सम्पन्न गराउँदै देवताहरू इन्द्रदेवतामा आश्रित भएझैँ यस 
यञ्चकर्ममा आश्रित होखन् । हे इष्टकाहरू हो  प्रख्यात देवताहरूबाट अङ्गिरा सुदृढ 
भएझैँ तिमीहरू प्रतिष्ठित होओ । 
एकयास्तुवत प्रजा अधीयन्त प्रजापतिरधिपतिरासीत् तिसृभिरस्तुवत 
ब्रह्मासृज्यत ब्रह्मणस्पतिरधिपतिरासीत् पञ्चभिरस्तुवत भूतान्यसृज्यन्त भूतानां 
पतिरधिपतिरासीत्सप्तभिरस्तुवत सप्त क्रषयोस्ज्यन्त 
धाताधिपतिरासीत् ॥२८॥ 
प्रजापति स्रष्टाले एकाग्र वाणीले प्रार्थना गरेका हुँदा परमेश्वरले अचेतन प्रजा उत्पन्न गरे, 
अनि प्रजापति सबैका अधिपति भए । प्राण, अपान र व्यान यी तीन शक्तिद्वारा ब्रह्मको 
उत्पत्ति भयो, यी तीनैले त्यसको स्तुति गरे, ब्रह्मणस्पति त्यस सृष्टिका अधिपति भए । 
पाँच प्राणले परमेश्वरको स्तुति गरे । त्यसबाट पञ्चभूतको निर्माण भयो । ती 


 पञ्चभूतको स्वामी परमात्मा नै सबैका अधिपति भए । कान, नाक, जिब्रो, आँखा, यी 


सातैका सहयोगले सप्तर्षि प्रकट भए, संसारलाई धारण गर्ने परमेश्वर नै तिनका 
अधिपति भए । 
नवभिरस्तुवत पितरोसृज्यन्तादितिरधिपल्यासीदेकादशभिरस्तुवत क्रातवो 
सुज्यन्तार्तवा अधिपतय आसंस्त्रयोदशाभिरस्तुवत मासा५ अस्ज्यन्त संवत्सरो 
घिपतिरासीत् पञ्चदशभिरस्तुवत क्षत्रमस्ज्यतेन्द्रोधिपतिरासीत् 
सप्तदशभिरस्तुवत ग्राम्याः पशवोस्ज्यन्त बृहस्पतिरिधिपतिरासीत् ॥२९॥ 


परमेश्वरले पितृहरूलाई संरक्षकका रूपमा उत्पन्न गरे, देवमाता अदिति उनीहरूकी 
अधिपति भइन् । नवप्राणले उनको स्तुति गरियो, वसन्त आदि त्रतुहरू उत्पन्न भए र 
उनीले नै त्रतुहरूका गुण आआफ्ना विषयमा अधिपति भए । उनलाई कानकहरे प्राण र 
एघारौँ आत्माले प्रार्थना गरे । उनैले सबै महिनाहरूको रचना गरे र पन्ध्र तिशि 
संवत्सरकाललाई अधिपति बनाए । उनैलाई दस प्राण, एघारौँ कलको दुई पाउले 
स्तुति गरे । राज्य र क्षत्रिय वंशको सिर्जना गर्नेका गोडाका दसतर गौ १ जङ्घा, 
दुई घुँडा र एउटा नाभि अनि त्यसभन्दा माथिका अन्त झन पनि गो ० 
पन्ध्रवयाले स्तुति गरे । जसले वैश्ववर्गका ७००७७ढु०करपिमु लिवकेबिकुकनत ॥ 
घरपालुवा पशुहरूको रचना गरे । उसका गोडाका भागको क किने 
माथिका चार जोर्नी, दुई गोडा र सत्रौँ नाभिभन्दा तल भ 


१४५ 





नवदशभिरस्तुवत शुद्वार्यावसृज्येतामहोरात्रै अधिपत्नी आस्तामेकविश१ 
शत्यास्तुवतैकशफाः पशवोस्ज्यन्त वरुणोधिपतिरासीत् त्रयोवि४शत्यास्तुवत 
क्रुद्राः पशवोसृज्यन्त पूषाधिपतिरासीत् पञ्चविशशत्यास्तुवतारण्याः 
पशवोसुज्यन्त वायुरधिपतिरासीत् सप्तविश४शत्यास्तुवत द्यावापृथिवी व्यैतां 
वसवो रुद्राछ आदित्या अनुव्यायँस्त एवाधिपतयक आसन् ॥२०॥ 
दुई हातका दस औँला र शारीरिक नौ प्राण गरी उन्नाईसवटले स्तुति गरियो । यी 
उन्नाईसवय आन्तरिक तथा बाह्य अङ्गको जस्तै शूद्वको सेवाभाव र आर्यको ब्रह्यनिष्ठ 
भाव प्रादुर्भाव भए । रात र दिन यिनका स्वामी भए । हातका दस तथा गोडाका दस 
गरी बीस औँला र एक आम्मा शरीरमा विद्यमान छन्, यिनीहरूबाटै परमात्माको 
गुणानुवाद हुन्छ । ती अङ्गहरूका शक्तिले क्भुद्र पशुहरू उत्पन्न भए र ती सबैका 
अधिपति पूषादेवताका रूपमा अन्नदात्री भूमि रहेको छ । हातगोडाका दसदस औँला, 
दुई भुजा, दुई गोडा र आत्मा जम्मा यिनको सङ्ख्या पच्चीस छ । यी पच्चीस शरीरका 
अवयव हुन् । यिनीहरूबाट विधाताका महिमाको गुणगान गरिन्छ । ती अवयवहरूबाटै 
जङ्गली पशुहरूको रचना भयो, यी सबैका स्वामी वायु हुन् । हातगोडाका दसदस 
औँला, दुई भुजा, दुई घुँडा, दुई गोडा र आत्मा जम्मा गरी सत्ताईस भए । यिनै सत्ताईस 
घटकहरूले परमेश्वरका कलाकौशलको वर्णन गर्दै महिमाको गुणगान गरियो । 
यिनीहरूले नै देवलोक र पृथ्वीलोक दुवै व्याप्त छन् । उनीहरूमै आठ वसु, एघार रुद्र 
र बाह्र महिना व्यवस्थित भएका छन् । उनीहरू नै आकाश र भूलोक दुवैका अधिपति 
र पालक हुन् । 
नवविशशत्यास्तुव वनस्पतयोसृज्यन्त सोमोधिपतिरासीदेकत्रिशतास्तुवत 
प्रजा असुज्यन्त यवाश्चायवाश्चाधिपतयद आस्ँस्त्रयस्त्रिङ९,शतास्तुवत 
भूतान्यशाम्यन् प्रजापतिः परमेष्ठ॒यधिपतिरासील्लोक ता इन्द्रम् ॥३१॥ 
शरीरमा हातगोडाका दसदंस औँला र नौ प्राण जम्मा गरी भएका उनन्तीस 
शक्तिघटकहरूले नै विश्वको रचना गरिरहेका छन्, उनैले विधाताको स्तुति गर्दछन् । 
तिनै घटकहरूले नै वनस्पति निर्माण गरे र सोम त्यसका अधिपति भए । हातगोडाका 
दसदस औँला, दस प्राण र एकतीसौँ जीवात्मा यी घटकशक्तिहरूले सम्पूर्ण शरीर 
बनेको छ । यिनै शक्तिले परमात्माका कौशलको महिमाको गुणगान गरियो । यिनैले 
प्रजाको सृष्टि भयो । पुरुष र स्त्री यिनका अधिपति हुन् । हातगोडाका दसदस औँला, 
दस प्राण, दुई गोडा र तेत्तीसौँ जीवात्माबाट सम्पूर्ण शरीरको रचना भयो । यौ 
शक्तिबाटै परमात्माको स्तुति गरियो । त्यसैबाट सम्पूर्ण प्राणीहरू सुखी भए । परम 
पदमा रहेका प्रजापति परमेश्वर नै सबैका अधिपति भए । सबैले ऐश्वर्यशाली 
इन्द्रदेवतालाई प्रार्थना गर्दछन् । 
इति चतुर्दशो ध्यायः 
चौधौँ अध्याय सकियो 


१४६ 








३० 
भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो । नः प्रचोदयात् । 
पाजसबेयि लाध्यल्ढिब शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ पञ्चदशोज्ध्याय॥ 
॥पन्ध्रौँ अध्याय॥ 
क्रषि परमेष्ठी विरूप, भरद्वाज, त्रिशिरा, बुध गविष्ठिर, वामदेव, सुतम्भर, इप, 
संवनन, प्रस्कण्व, वसिष्ठ, गोतम, सौभरि, कुमारवृष, बन्धु, देवश्रवा देववात, 
भारत, प्रियमेध ऐन्द्र, जेता माधुच्छन्दस । 
देवता अग्नि, लिङ्गोक्त, ग्रातु, सूर्य, लोकम्पृणा लिङ्गोक्त, आपः, इन्द्र 
स्वयमातृण्णा । 
छन्द त्रिष्टुप्, भुरिक् त्रिष्टुप, ब्राल्ली त्रिष्टुप्, निचृत् आकूक्ति निचृत् अभिकृति, विराट् 
अभिकृति, भुरिक् आर्षी अनुष्टुप्, विराट् ब्राह्ली जगती, विराट् ब्राह्ली त्रिष्टुप् 
ब्राह्यी बृहती, स्वराट् ब्राल्ली त्रिष्टुप्, ब्राह्मी बृहती, भुरिक ब्राह्मी जगती, ब्राह्यी 
बृहती, ब्राह्ली जगती, ब्राल्ली त्रिष्टुप, विकृति, निचृत् प्रकृति, कृति, भुरिक् 
अतिधृति, निचृत् कृति, निचृत गायत्री, निचृत् आर्षीत्रिष्टुप, निचृत् त्रिष्टुप्, 
भुरिक् आर्षी त्रिप्टुप, निचृत् आर्षी जगती, विराट् आर्षी जगती, विराट् अनुष्टुप्, 
विराट बृहती, निचृत् बृहती, आर्षी अनुष्टुप, उष्णिक, निचृत् उष्णिक्, निचृत् 
पङ्क्ति, आर्षी पङ्क्ति, आर्पी गायत्री, भुरिक् आर्षी गायत्री, विराट् ब्राल्ली 
त्रिष्टुप्, स्वराट् ब्राह्यी बृहती, आर्षी त्रिष्टुप्, स्वराद् आर्ष त्रिष्टुप, भुरिक् आर्षी 
पङ्क्ति निचृत् अनुष्टुप, स्वराद् उत्कृति, ब्राह्मी बृहती, विराद् त्रिष्टुप् 
आकृति । जातवेद 
अग्ने जातान् प्र णुदा न सपलान् प्रत्यजातान् पुद  । अधि नो ब्रूहि 
सुमना अहेडँस्तव स्याम शर्म४ स्त्रिवरूध उद्धौ ॥१॥ 
हे सर्वज्ञानसम्पन्न अग्निदेवता ! देखा परेका हाम्रा शत्रुहरूलाई तिमी राम्ररी विनाश गर 
र पछि देखा पर्ने शत्रुहरूलाई रोक । तिमी खुसी होछ र हामीलाइ छ 
चाहिएको वर प्रदान गर । हामी तिम्रा उत्तम सुखको क लेल  
आग्निप्र, हविर्धान तथा सदोमण्डप तीनै मण्डपमा यज्ञको कार कान । अधि नो ब्रूहि 
सहसा जातान् प्रणुदा न सपलान् 


सुमनस्यमानो वय४१स्याम प्र णुदा न सपलान् ॥ २॥ सा याह पट 
सम्पूर्ण ८ अग्निदेवता सबै खालका 
ज्ञानले सम्पन्न अग्निदेवता ! हाम्रा केपी 
भविष्यमा देखा पर्ने शत्रुलाई पनि नष्ट गराउ । तिमी कयतकनकरल मार्गदर्शन 
राक, त्यसो भएपछि हामी सबै शत्रुलाई विनाश गर्नमा समर्थ हु 


१४७ 





षोडशी स्तोमड ओजो द्रविणं चतुश्वत्वारि, श स्तोमो वर्चो द्रविणम् । अग्ने 
पुरीषमस्यप्सो नाम तां त्वा विश्वे अभि गृहन्तु देवाः । स्तोमपृष्ठा धृतवतीह सीद 
प्रजावदस्मे द्रविणा यजस्व ॥३॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! सोह कलाले सम्पन्न स्तोमलाई ध्यान गर्दै तिमीहरूलाई स्थापित 
गर्दछौँ । ती स्तोमहरूले पराक्रमयुक्त सम्पदा प्रदान गर्दछन् । चवालीस शक्तिले युक्त 
स्तोमहरूलाई मनन गर्दै तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । तिनले तेज र शक्ति प्रदान 
गर्नेछन् । तिमीहरू रक्षकका नामले पूर्णिमाका चन्द्रमाजस्तै अग्निदेवतालाई पूर्णता 
प्रदान गर्दछौ । पूर्ण शक्तिलाई देवताका समूहले प्रशंसा गर्दछन् । सबै शक्तिहरू र 
बलशाली पुरुषहरूले सम्मान गरेपछि तेजस्विता धारण गरेर तिमीहरू यस स्थानमा 
विराजमान होओ । तिमीहरू हामीलाई उपयोगी ऐश्वर्य प्रदान गर । 
एवश्छन्दो वरिवश्छन्दः शम्भूश्छन्दः परिभूशछन्द आच्छच्छन्दो मनश्छन्दो 
व्यचश्छन्दः सिन्धुश्छन्दः समुद्रश्छन्दः सरिर छन्दः ककुप्छन्दस्त्रिककुप्छन्द 
काव्य छन्दो अङ्कृपं छन्दोक्षरपङ्क्तिश्छन्दः पदपङ्क्तिश्छन्दो 
विष्यरपङ्क्तिश्छन्दः क्वुरोभ्रजश्छन्दः ॥४॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! प्राणीहरूका लागि विचरण गर्न योग्य पृथ्वी, प्रभामण्डलले 
अन्तरिक्ष, स्वर्गीय आनन्द प्रदाता द्युलोक र सबेतिर व्याप्त रहेका दिशाहरूलाई मनन 
गर्दै हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । प्रजापतिको सङ्कल्प, मनको मनन शक्ति, 
समस्त संसारमा व्याप्त हुने गुणले युक्त सूर्य, नाडिहरूद्वारा शरीरमा व्याप्त प्राणवायु, 
समुद्रजस्तै गम्भीर मन र मुखबाट निस्केको वाणी यी सबैलाई मनन गर्दै तिमीहरूलाई 
स्थापना गर्दछौँ । प्राण र उदानलाई मनन गरेर तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । 
प्रकाशरूपी तीन वेद, कुटिल मार्गमा प्रवाहित हुने जल, पृथ्वी, आकाश, पाताल, 
दिशाहरू र देदीप्यमान विद्युत्लाई मनन गर्दै हामी तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । 
आच्छच्छन्दः प्रच्छच्छन्दः संयच्छन्दो वियच्छन्दो बृहच्छन्दो रथन्तरजञ्छन्दो 
निकायश्छन्दो विवधश्छन्दो गिरश्छन्दो भ्रजश्छन्दः सटस्तुप्छन्दोनुष्टुप्छन्दः 
एवश्छन्दो वरिवश्छन्दो वयश्छन्दो वयस्कृच्छन्दो विष्पर्धाशछन्दो विशाल 
छन्दश्छदिश्छन्दो दूरोहण छन्दस्तन्द्रे छन्दो अङ्काङ्ख छन्द ॥५॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! शरीरलाई ढाक्ने अन्नलाई मनन गरेर तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । 


शरीरलाई पखाल्ने जललाई, कर्मबाट निवृत्त गर्ने रात्रिलाई, विशिष्ट व्यापारका प्रवर्तक 
दिनहरूलाई मनन गरेर तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । विस्तृत द्युलोक, रथ आदिमा 


गमन गर्न योग्य पृथ्वी र अत्यन्त शब्द निकाल्ने वायुदेवतालाई मनन गरेर 


स्थापित गर्दछौँ । वैखरी वाणी, मध्यमा वाणी र भूलोकलाई स्थापना गरेर. 
तिमीहरूलाई स्थापना गर्दछौँ । प्रभामण्डललाई मनन गरेर, बाल्य आदि उमेरलाई मन 


गरेर, जठराग्निलाई मनन गरेर, तिमीहरूको प्रचुर ऐश्वर्य प्रदायक स्वर्गलाई मनन गरर 
जहाँ विभिन्न किसिमका मानिसहरू शोभायमान हुन्छन्, त्यस्तो भूतललाई मनन गरेर 
सूर्यको रश्मिले व्याप्त अन्तरिक्ष तथा द्युलोकलाई मनन गरेर तिमीहरूलाई 


१४८ 













गर्दछौँ । निष्काम ज्योतिष्टोम यज्ञका कृपाले सिद्ध 
गरेर ढुङ्गामाटो, खाडल आदिले युक्त जललाई मनन 
स्थापित गर्दछौँ । 
रश्मना सत्याय सत्यं जिन्व प्रतिना धर्मणा धर्म जिन्वान्वित्या दिवा दिवं जिन्व 
सन्धिनान्तरिक्षेणान्तरिक्षै जिन्व प्रतिधिना पृथिव्या पृथिवीं जिन्व विष्टम्भेन 
वृष्ट्या वृष्टि जिन्व प्रवयाह्वाहर्जिन्वानुया रात्र्या रात्री जिन्वोशिजा वसुभ्यो 
वसूञ्जिन्व प्रकेतेनादित्येभ्य आदित्याञ्जिन्व ॥६॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! तेजस्विताका माध्यमबाट सत्यको प्रतिष्ठा गर्नका लागि सत्यलाई 
पुष्ट गराओ । गतिशील आचरणद्वारा धर्मको प्रतिष्ठा गर्नका लागि धर्मलाई परिपुष्ट 
गराओ । दिव्यताको अनुगमन गर्दै द्युलोकलाई तृप्त गराओ । परस्पर सञ्चार सन्धिका 
माध्यमबाट पृथ्वी, द्युलोक, पदार्थ र चेतनालाई एकीकृत प्रतिष्ठा गर्नका लागि 
अन्तरिक्षलाई परिपुष्ट गराओ । पदार्थहरूलाई प्रतिपादनका माध्यमबाट उर्वरता र 
यथास्थितिलाई निरन्तरता प्रदान गर्नका लागि पृथ्वीलाई सन्तुष्ट गराओ । वर्षाबाट जल 
प्राप्त गरेर सार्थकता प्रदान गर्नका लागि वर्षालाई सन्तुष्ट गराओ । कर्तव्यअनुसार 
विशिष्ट कर्म सम्पादन गर्दै दिवसलाई सार्थकता प्रदान गर्नका लागि दिवसहरूलाई पुष्ट 
गराओ । शरीर र प्रकृतिका अवयवहरूको अनुकूल माध्यमबाट विश्रामको स्थिति 
प्राप्त गर्नका लागि रात्रिलाई सन्तुष्ट गराओ । आवास प्रदान गराउने वसुहरूको 
प्रतिष्ठाका लागि, हित, आकाङ्क्षाका माध्यमबाट सबैमा वास गरेका चेतनारूपी 
वसुहरूलाई सन्तुष्ट गराओ । ज्ञानरूपी प्रतिभाको विकासका माध्यमबाट प्रकाशको 
स्रोतका रूपमा रहेका प्रकाशपुञ्ज आदित्यलाई पुष्ट गराओ । 
तन्तुना रायस्पोषेण रायस्पोषं जिन्व सङ सर्पेण श्रुताय श्रुतं जिन्वै 
डेनौषधीभिरोषधीर्जिन्वोत्दमेन तनूभिस्तनूर्जिन्व वयोधसाधीतेनाधीत 
जिन्वाभिजिता तेजसा तेजो जिन्व ॥७॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! विस्तार र उत्पादन गर्नमा समर्थ तन्तुहरूका माध्यमबाट ऐश्वर्यको 
प्रतिष्ठाका लागि सम्पत्तिलाई सम्पन्न गराओ । श्रुतिज्ञानको प्रतिष्ठाका लागि उचित 
किसिमले प्रचारका माध्यमबाट वेदहरूमाथि प्रेम गर । पृथ्वीमा उत्पन्न अन्न वनस्पति 
भादिका गुणले औषधिउपचारको प्रतिष्ठाका लागि औषधिहरूलाई परिपुष्टता प्रदान 
गर  बिक्रृति उच्छेदन गर्ने सामर्थ्यरूपी उत्तमताका माध्यमबाट शरीरलाई प्रतिष्ठा 
प्रदान गर्न अङ्गअवयवहरूलाई पुष्ट गराओ । अध्ययनलाई ६००७ गर्नका लागि 
ननुभवसम्पन्नताका माध्यमबाट अध्ययनसित प्रीति गर । तेजस्विताको प्रतिष्ठाका 
तगि विजयशीलताका माध्यमबाट बाधाहरूलाई जितेर तेजस्वितालाई पक म 
प्रतिपदसि प्रतिपदे त्वानुपदस्यनुपदे त्वा सम्पदसि सम्पदै त्वा तेजोसि तेजसे 
हेर त्वा ॥८॥ का कही  कानको ता 
रेष्टकाहरू हो  तिमीहरू जीवनको मूल आधार अन्नका रूप हा । बुद्धिका  
तिमीहरूलाई स्वीकार गर्दछौँ । तिमीहरू विचारका रूप हौँ । त्यसैले ७७३ द्धका लागि 
तिमीहरूलाई गर्दछौँ । तिमीहरू रूप हौ । त्यसले सम्पत्तिका 
म स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरू सम्पत्तिका रूप 


जञानस्वरूप सूर्यदेवतालाई मनन 
गरेर तिमीहरूलाई यस ठाउँमा 


१४९ 


लागि तिमीहरूलाई उपलब्ध गर्दछौँ । तिमीहरू मानिसका शरीरमा तेजका रूप है  
त्यसैले तेजस्विताका लागि तिमीहरूलाई स्वीकार गर्दछौँ । 
त्रिवृदसि त्रिवृते त्वा प्रवृदसि प्रवृते त्वा विवृदसि विवृते त्वा सवृदसि सके 
त्वा क्रमोस्याक्रमाय त्वा सङ्क्रमोसि सङ्क्रमाय त्वोत्क्रमोस्युत्रमाप 
त्वोत्करान्तिरस्युत्रान्त्यै त्वाधिपतिनोर्जोज जिन्व ॥९॥ वात 
हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू कृषि, वर्षा र बीजबाट उत्पन्न हुने अन्नजस्त छौ । अत्र 
वृद्धि गर्नका लागि तिमीहरूलाई स्वीकार गर्दछौँ । तिमीहरू सत्कर्मका प्रवर्तक है 
त्यसैले सत्कर्मको प्रवृत्तिको तिस्तारका लागि तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरु 
विशिष्ट विधिले कर्म सम्पादन गर्दछौ । त्यसैले शुभकर्मका लागि तिमीहरूलाई 
स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरू श्रेष्ठ आचरणले युक्त छौ । त्यसैले उत्तम चरित्रका लागि 
तिमीहरूलाई स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरू भोक निवारण गर्ने अन्नजस्तै छौ । त्यसैले 
, भौक निवारण गर्नका लागि तिमीहरूलाई हामी स्थापित गर्दछौँ । तिमीहरू उन्नत 
क्रान्तिका प्रवर्तक हौ । त्यसैले क्रान्तिकारी परिवर्तनका लागि हामी तिमीहरूलाई 
स्थापित गर्दछौँ । 
राज््यसि प्राची दिग्वसवस्ते देवा अधिपतयोग्निहेतीनां प्रतिधर्तता त्रिवृत् ता 
स्तोमः पृथिव्या४१ श्रयत्वाज्यमुक्थमव्यथायै स्तभ्नातु रथन्तर४१ साम  
प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्ष ग्रषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथनु  
विधर्तता चायमधिपतिश्व ते त्वा सर्वे संविदाना नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमात 
च सादयन्तु ॥१०॥ 
हे इष्टकाहरू हो  तिमीहरू पूर्व दिशाका स्वामिनी हौ । अष्खसु तिमीहरूका पालक 
हुन् । अग्निदेवता समस्त अनिष्ट निवारक हुन् । त्रिवृत् स्तोमले तिमीहरूलाई 
भूमिमाथि स्थापित गरुन् । आज्य र उक्थले तिमीहरूलाई सुदृढ गराञन् । प्रतिष्ठाका 
लागि रथन्तर सामले अन्तरिक्षलोकमा तिमीहरूलाई स्थापित गराखन् । सर्वप्रथम 
उत्पन्न भएका क्रषिगणले देवलोकमा तिमीहरूलाई श्रेष्ठ देवताहरूका साथमा स्थापित 
गराञन् । विशिष्ट रीतिले धारण गर्ने अधिपतिले तिमीहरूलाई विस्तारित गरुन् । यस 
किसिमले सम्पूर्ण वसु आदि देवताहरू एक साथ भएर याजकलाई स्वर्गको सुखबट 
लाभान्वित गराञन् । 
विराडसि दक्षिणा दिग्रुद्रास्तै देवा अधिपतयच्इन्द्रो हेतीनां प्रतिधत 
पञ्चदशस्त्वा स्तोमः पृथिव्या४९ श्रयतु प्र उगमुक्थमव्यथायै स्तभ्नातु बृहत्साप 
प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्ष ग्रषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा प्र 
विधर्त्ता चायमधिपतिश्व ते त्वा सर्वे संविदाना नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजम 
च सादयन्तु ॥११॥ 
हे इप्टकाहरू हो ! तिमीहरू विशेष रूपले व्यापक दक्षिण दिशाका रूप हौँ ।  
रुद्रदेवता तिमीहरूका पालक हुन् । विध्नविनाशक इन्द्रदेवताले पञ्चदश सै . 
पृथ्वीमा स्थापित गरुन् । प्रउग नामका उक्थले स्थिरताका निम्ति तिमीहरूलाई सुट 
गराउन् र बृहत्साम अन्तरिक्षमा स्थापित गराङन् । क्रषिगणले दिव्यलोकमा वै 

















१५० 


नि व्जवव ितित  


रूपमा प्रतिष्ठित गरुन् । यसै गरी वसु आदि 
याजकहरूको सुखका लागि स्वर्गलोकमा पुग्याङन् । देवताहरू एकत्रित भएर 


सम्राडसि प्रतीची दिगादित्यास्ते देवा  
सप्तदशस्त्वा स्तोमः पृथिव्या४ आय सी थिपतयो वरुणो हेतीना तिचरत 
वैरूपथ,साम प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्ष क्राषयसस्वा तु 


यस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो 
वरिम्णा प्रथन्तु विधे्तता चायमधिपतिश्व ते त्वा सर्वे संविदाना १००७०७५ 
 स्वर्गेलोके यजमानंच सादयन्तु ॥१२॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू विशेष 


स्थापित गरुन् । सृष्टिक्रममा 
प्रथमपटक उतन्न क्रषिहरूले तिमीहरूलाई देवलोकमा पल 


। स्थापित गरुन् । यसै गरी 
सम्पूर्ण वसु आदि सबै देवताहरूले याजकहरूको सुखका रूपमा तिमीहरूलाई 
स्वर्गलोकमा पुन्याञन् । म 


स्वराडस्युदीची दिङ्मरुतस्तै देवा अभिपतयः सोमो हेतीनां 
प्रतिध्तेकविशस्त्वा स्तोमः पृथिव्या१ श्रयतु निष्केवल्यमुक्थमव्यथायै 
स्तभ्नातु वैराज४१साम प्रतिष्ठित्याण अन्तरिक्ष क्रषयस्त्वा प्रथमजा देवेषु दिवो 
मात्रया वरिम्णा प्रथन्तु विधर्त्ता चायमधिपतिश्व ते त्वा सर्व संविदाना नाकस्य 
पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानं च सादयन्तु ॥१३॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू स्वयं दीप्तिमान् रहेको उत्तर दिशाका रूप हौ, मरुत्गण 
तिमीहरूका स्वामी हुन् । सोमले व्याधि निवारण गर्दछन् । एकविंश स्तोमले 
तिमीहरूलाई पृथ्वीमा विराजित गराञन् । सुदृढताका लागि तिमीहरू निष्करेवल्य 
नामको शस्त्ररूपी स्तोत्रमा स्थित गरेर वैराज सामले अन्तरिक्षमा स्थिर गराङन् । 
त्रथम उतन्न क्रषिहरूले सम्पूर्ण दिव्यलोकमा उत्तम दैवी गुणले व्याप्त गराछन् । 
अभीष्ट सिद्धि गराउने र मुख्य यी स्वाभिमानी देवताहरूले पनि तिमीहरूलाई 
विस्तारित गरुन् । यसै किसिमले सम्पूर्ण रण वसु । आदि देवताले एकमत भएर 
पाजकहरूलाई माथि रहेको सुखस्वरूपको स्वर्गलोकमा अवश्य पुग्याञन् । 
अधिपल्यसि बृहती दिग्विश्वे ते देवा अधिपतयो बृहस्पतिहेतीनां प्रतिधर्त्ता 
त्रिणवत्रयसित्रश, शौ त्वा स्तोमौ पृथिव्या४ श्रयता वैश्वदेवाग्निमारुते उक्थे 
 अव्यथायै स्तभ्नीता४१ शाक्वरैवते सामनी प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्ष ग्रषयस्त्वा 
प्रथमजा देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा प्रधन्तु विधर्ता चायमधिपतिश्व ते त्वा सवै 
संविदाना नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमान च १॥७०११०ौ लि 
है इृष्टकाहरू हो ! तिमीहरू पालनशक्तिले युक्त, विस्तृत, र सनिवार लप हौँ । 
देवरक्तिहरू तिमीहरूका पालक हुन । वृहपति हुखनिवारक हुन् 
अग्निदेवता, मरुत्देवतासम्बन्धी स्तोत्रहरूले म 


१५१ 











गरुन् । शाक्वर र रैवत नामका दुई सामले तिमीहरूलाई ।खिकिलोइको। प्रतिष्ठित गरुन 
प्रथम उत्पन्न क्रपिहरूले दिव्यलोकमा उत्तम देवी गुणल तिर्माहरूलाइ मी गराउनै विर । ं 
अभौष्ट कार्य सम्पन्न गर्ने र प्रधान स्वाभिमानी देवताहरूले पनि तिमीहरूलाई विस्ता 
गरुन् । यसै किसिमले वसु आदि देवताहरू एकमत भएर सुखस्वरूप उच्चतायुक् 
स्वर्गलोकमा यजमानलाई अवश्य प्रतिष्ठित गरुन् । 
अयं पुरो हरिकेशः सूर्यरश्मिस्तस्य रथगृत्सञ्च रथौजाश्च सेनानीग्रामण्यै । 
पुञ्जिकस्थला च क्रतुस्थला चाप्सरसौ दङ्क्ष्णवः पशवो हेतिः पौरुपेयो वु 
प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो दरेषि 
तमेषां जम्भै दध्मः ॥१५॥ 
सूर्यदेवताको सुनौलो आभाजस्तै देदीप्यमान अग्निदेवता पूर्व दिशामा इप्टकाका रुपमा 
प्रतिष्ठित छन् । उनै अग्निदेवताको रथमा विद्या र् सिपमा कुशल वसन्तग्रतु सेनापति 
र ग्रामनायक बनेर रहेको छ । सत्सङ्कल्प र रूप आदिका प्रेरक दिशा र उपदिशाहरु 
असराका रूपमा छन् । व्याघ्र आदि हिंस्रक पशुहरू नै यिनका शम्त्रास्त्र हुन्र  
लडाइँको मृत्यु नै यिनले गरेको वध हो । यस किसिमले उनै अग्निदेवतालाई सबै 
सहभागिहरूका साथ नमस्कार गर्दछौँ । उनीहरू सबैले हाम्रो रक्षा गर्दै सुख प्रदान 
गर्दछन् । जो हामीसित प्रेमभावविनाका छन् र जसले हाम्रो रिस गर्दछन्, ती सबैलाई 
हामी अग्निदेवताका ज्वालारूपी दाह्वामा हालिदिन्छौँ । 
अयं दक्षिणा विश्वकर्मा तस्य रथस्वनश्च रथेश्ित्रश्न सेनानीग्रामण्यौ । मेनका च 
सहजन्या चाप्सरसौ यातुधाना हेती रक्षा४१ सि प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्तु ते 
नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्म ॥१६॥ 
सबै कर्महरूलाई निर्वाह गर्ने विश्वकर्मा वायुका रूपमा या इप्टकाहरू दक्षिण दिशामा 
स्थापित छन् । रथमा बसेर शब्द गर्दै शासक, सेनापति र नगर रक्षकका रूपमा ग्रोष 
क्रतु रहेका छन् । सबैले मानेकी मेनका र सबैसँग समान भाव राख्ने सहजन्या यी दुई 
अप्सराहरू छन् । विभिन्न किसिमका आसुरी वृत्ति र क्रेर खालका विभित्र राक्षसहरु 
यिनका तीक्ष्ण शस्त्रास्त्र हुन् । यसै किसिमले यी वायुरूपी इप्टकालाई सै 
उनीहरू सबैले हामीलाई सुख 


 छन छो सद  । जो हामीसित प्रेमभावविनाका छन् र 
जसले हाम्रो रिस गर्दछन्, ती सबै रिस गर्नेहरूलाई हामी अग्निदेवताका ज्वालारुपा 
दाह्रामा हालिदिन्छौँ । 


अं पश्चाद्विश्वव्यचास्तस्य रथप्रोतञ्चासमरथश्च सेनानीग्रामण्यौ । प्रम्लोचन्ती 
चानुम्लोचन्ती चाप्सरसौ व्याघ्रा हेति सर्प प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्तु ते नोवन्तु त 
नो मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यञ्च नो द्वेष्टि तमेषा जम्भे दध्मः ॥१७॥ 
सम्पूर्ण विश्वलाई प्रकाशित गर्ने, आदित्यस्वरूपका इष्टका पश्चिम दिशामा स्थापित 
छन् । युद्धमा धर्यशाली वीर महारथी वर्पक्रतु यिनका सेनानायक ग्रामरक्षक हुन् । 
आफ्नो परिधानको सौन्दर्यले सबैको मन लोभ्याउने, मख्ख पार्ने व्यक्तिलाई पनि मोहित 
पार्ने प्रम्लोचनी र अनुम्लोचनी यिनका दुई अप्साहरू छन् । बाघ आदि पशु सर्प 


१५२ 








॥ जीव यिनका शस्त्रास्त्र हुन् । यी सबैलाई हाम्रो नमस्कार छ । यिनीहरू 
हवम्रा लागि सुखकारी होन्, यी सबैले हामीलाई रक्षा गरुन् । जो ०००५ 
प्रेम छन् र जसले हाम्रो रिस गर्दछन्, ती सबैलाई हामी अग्निदेवताका 
जवालारूपी दाह्वामा हालिदिन्छौँ । 

अयमुत्तरात्संयद्वसुस्तस्य तार्क्ष्यक्वारिष्टनेमिश्च सेनानीग्रामण्यौ । विश्वाची च 
घृताची चाप्सरसावापो हेतिर्वातः प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्तु ते नोवन्तु ते नो 
मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश् नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ॥१८॥ 

उत्तर दिशामा प्रतिष्ठित रहेका यी इष्टकाहरू धनले सम्पन्न हुने यञ्चका रूप हुन् । 
अन्तरिक्षमा उनीहरूका तीक्ष्ण पक्षरूपी आयुधहरूलाई विस्तार गर्ने र विकृति नाश गर्ने 
खालका अपराजेय शस्त्रास्त्रले युक्त सेनापति र ग्रामपालकका रूपमा शरद क्रतु रहेको 
छ । विश्वले वन्दना गर्ने र घिउ भक्षण गर्ने विश्वाची र घृताची नामका दुई अप्सरा 
उसका छन् । जल उनको शस्त्र हो र वायु उनको तीक्ष्ण आयुध हो । उनीहरू सबैलाई 
हाम्रो नमस्कार छ । तिनीहरू सबैले हामीलाई रक्षा गरुन् । जो हामीसित 
प्रेममावविनाका छन् र जसले हाम्रो रिस गर्दछन्, ती सबैलाई हामी अग्निदेवताका 
ज्वालारूपी दाह्वामा हालिदिन्छौँ । 

अयमुपर्यर्वाग्वसुस्तस्य सेनजिच्च सुषेणश्व सेनानीग्रामण्यौ । उर्वशी च 
पूर्वचित्तिश्वाप्सरसाववस्फूर्जन् हेतिर्विद्युम्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्तु ते नोवन्तु ते नो 
मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्व नो द्वेष्टि तमेषां जम्भै दध्मः ॥१९॥ 

माथिल्लो दिशामा रहेका इष्टकाहरू पर्जन्यका रूप हुन् । उनीहरूसित विजेता र समर्थ 
सेनायुक्त सेनानायक र ग्रामपालक हेमन्त त्रतु छन् । उनले विस्तार गरेका कार्यलाई 
नियन्त्रित गर्ने र अत्यन्त सुन्दर रूपसम्पन्न हुनाले जुनसुकै व्यक्तिका मनलाई वशीभूत 
गर्ने उर्वशी र पूर्वचिति नामका दुई अप्सराहरू छन् । भयानक गर्जना तथा विद्युत् 
उनका शस्त्रास्त्र र तीक्ष्ण आयुध हुन्, उनीहरू सबैलाई हाम्रो नमस्कार छ । उनीहरू 
सबैले हामीलाई सुखी बनाञन् र रक्षा गरुन् । जो हामीसित प्रेमभावविनाका छन् र 
जसले हाम्रो रिस गर्दछन्, ती सबैलाई हामी अग्निदेवताका ज्वालारूपी दाह्वामा 
हालिदिन्छौँ । टु पेताई 
अनि्मुर्धा दिवः ककृत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपा९ सि 
जिन्वति ॥२०॥ 

सर्वश्रेष्ठ देवता, छ उच्चतम स्थानमा प्रतिष्ठित, पृथ्वीका स्वामी अग्निदेवमा 


ओज स्थापित गरिएको छ । शतिनस्पतिः । मूर्धा कवी रयीणाम् ॥२१॥ 


अयमग्नि सहस्रिणो वाजस्य पा 
शानी अग्निदेव सयौँ वा हजारौँ किसिमका अन्न र धन सर्वोच्च नहुने हुन् । 
त्वामग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्धत । मुर्धो विश्वस्य वात .। 
परम श्रेष्ठ, अखिल विश्व धारण गर्ने है अजिदेवता ! अधर्वाले तिमीलाई विश्वका 


 
महानूतम आधारका रूपमा अरणीमन्धनद्वारा प्रकट गरे 


१५२ 


भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रा नियुद्धिः सचसे शिवाभिः । दिवि मूर्धान दि 
जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहम् ॥२३॥  । 
हे अमिनदेनता । तिमीले हविष्यान्न ग्रहण गर्ने आफ्नो जित्रोरूपी ज्चाला प्रदाप्त गर्दो 
यज्ञ र फलश्रुतिका रूपमा रहेका पर्जन्यको प्रवर्तक मानिन्छौ । तिमी कल्याणस्वरूप 
अश्चसँग पुग्दा दिव्यलोकमा विराजमान आदित्यको शोभा धारण गर्दछौ । 
अबोध्यग्निः समिधा जनानां प्रति धेनुमिवायतीमुषासम् । यह्वा इव प्र 
वयामुज्जिहानाः प्र भानवः सिस्रते नाकमच्छ ॥२४॥  । 
उप्राकालमा गाई जागेभझैँ याजकका समिधाले प्रज्वलित भई जागेका दिव्य ज्वाला 
रुखको हाँगो मौलाएभैँ द्युलोकसम्म फेलिन्छन् । 
अवोचाम कवये मेध्याय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे । गविष्ठिरो नमसा 
स्तोममग्नौ दिवीव रुक्ममुरुव्यञ्चमश्रेत् ॥२५॥ 
त्रिकालदर्शी, शक्तिशाली र सेचन गर्नका लागि सक्षम यञ्चका अग्निलाई स्तोत्र पाठ 
गर्दै हामी स्तुति गर्दछौँ । द्युलोकमा प्रकाशमान आदित्यलाई सन्ध्योपासनाका समयमा 
विशिष्ट महिमाले युक्त प्रार्थना समर्पित गरेझैँ स्थिर वाणी भएका हविदाताले आह्वान 
गर्दै अग्निमा मन्त्रोच्चारणपूर्वक हविष्यान्न समर्पित गर्दछन् । 
अयमिह प्रथमो धायि धातृभिहोता यजिष्ठो अध्वरेष्वीङय । यमप्नवानो भृगवो 
विरुरुचुर्वनेषु चित्र विभ्वं विशेविशे ॥ २६॥ 
देवता बोलाइदिने, यञ्गीय कर्म निर्वाह गर्ने अग्निदेवताले 
सनी उनलाइ स्थापित 


गरेका. छन् । यजमानको उन्नतिका लागि भृगुवंशी क्रषिले विलक्षण एवं विस्तृत 
कर्मका सम्पादक अग्निदेवतालाई वनमा प्रज्वलित गरेका थिए । 
जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविरग्नि सुदक्ष 


आकाश स्पर्श गर्न सक्छन् । साधकलाई तेजले युक्त पवित्रता प्रदान गर्नका लागिनै  
तिमी प्रकट हुन्छौ । 


त्वामग्ने छ ७ गुहा हितमन्वविन्दञ्छिश्रियाण वनेवने । स जायसे  
हे अग्निदेवता ! विभिन्न वनस्पतिमा व्याप्त भएर गे 


हे ग्रत्िक मित्रहरू हो । वरिष्ठ अग्निदेव जलका नाति हुन् र असल बल प्रदान   
गर्दछन् । तिमीहरू यिनका लागि असल स्तवन गाउँदै हविष्यान्न समर्पित गर । 


१५४ 





सथ१समिद्युवसे वृषन्नग्ने विश्वान्यर्य आ । इडस्पदे समिध्यसे स नो 
॥२०॥ 
द सुख बर्साउने अग्निदेवता  तिमी सम्पूर्ण विश्वका अधिपति भएर समस्त तत्त्वमा 
रहन्छौ । यञ्चको वेदी वा पृथ्वीमा नै प्रकट हुँदा हामीलाई विभिन्न ऐश्वर्य प्रदान गर । 
त्वाँ चित्रश्रवस्तम हवन्ते विश्वु जन्तवः । शोचिष्केशं पुरुप्रियाग्ने हव्याय 
वोढवे ॥३१॥ 
प्रेमपूर्वक हविष्य ग्रहण गर्ने हे यशस्वी अग्निदेवता ! तिमी आश्चर्यजनक वैभवले 
सम्पन्न छौँ । सम्पूर्ण मनुष्य एवं त्रत्विकगण यज्ञ सम्पादन गर्नका लागि तिम्रो आह्वान 
गर्दै हवि समर्पित गर्दछन् । 
एना वो अग्नि नमसोर्जो नपातमा हुवे । प्रियं चेतिष्ठमरतिश४१ स्वध्वरं विश्वस्य 
दूतममृतम् ॥३२॥ 
शक्ति अक्षुण्ण गराउने, चेतना एवं स्नेह प्रदाता, उत्तम यज्ञका आधाररूप, ज्ञानप्रदाता, 
सनातन अग्निदेवतालाई आह्वान गर्दै हामी उनको वन्दना गर्दछौँ । 
विश्वस्य दूतममृतं विश्वस्य दूतममृतम् । स योजते अरुषा विश्वभोजसा स 
दुद्रवत्स्वाहुतः ॥३३॥ 
दूतले झैँ तत्परातापूर्वक यज्ञ आदि कार्यहरू सम्पन्न गर्ने, अमृतरूपी अग्निदेवतालाई 
हामी आह्वान गर्दछौँ । ती क्रोधरहित प्रख्यात अग्निदेवत् सम्पूर्ण उत्तम यञ्चमा भाग 
पाउँछन् । यञ्चमा उनलाई बोलाएपछि तुरुतै अश्चलाई आफ्ना रथमा नियुक्त गर्दछन् र 
श्रेष्ठ विधिले यज्ञमा उपस्थित हुन्छन् । 
स ढुद्रवत्स्वाहुतः स दुद्रवत्स्वाहुतः । सुन्रह्मा यज्ञ सुशमी वसूना देव राधो 
जनानाम् ॥३४॥ 
उत्तम किसिमका याञ्चिक आदिले सम्पन्न, सत्कर्मरूपी यज्ञमा आह्वान गरिएका प्रख्यात 
भग्निदेवता चाँडै प्रकट हुन्छन् । वसु, रुद्र, आदित्य आदि देवताहरूले युक्त भएका 
बज्ञमा दैवी सम्पदायुक्त व्यक्तिहरूद्वारा उत्तम विधिले आहुति समर्पित गरिन्छ । त्यस 
कसिमका यञ्चमा नै तिमी जाने गर्दछौँ । 
अग्ने वाजस्य गोमत ईशान सहसो यहो । अस्मे धेहि जातवेदो महि 
क श्रेवः ॥३५॥ 
 उत्पन्न हुने हे ज्ञानसम्पन्न अग्निदेवता ! तिमी अन्न र गाई आदि पशुधनले 
भम्पन्न छौ । हाम्रा लागि पनि तिमी अपार वैभव प्रदान गर । 
स इधानो वसुष्कविरग्निरीडेन्यो गिरा । रेवदस्मभ्यं पुर्वणीक दीदिहि ॥३६॥ 
कनत रूपमा विभिन्न मुख भएका जाज्वल्यमान हे अग्निदेवता ! तिमी त्रिकालदर्शी 
तिमो , आश्रयस्थल हौ । दिव्य स्तुतिले सन्तुष्ट भएर यज्ञमा सर्वप्रथम उपस्थित हुने 
तेजस्विताले हामीलाई अपार धनवैभव प्रदान गर । 
ज्याला राजन्नुत त्मनाग्ने वस्तोरुतोषसः । स तिग्मजम्भ रक्षसो दह प्रति ॥३७॥ 
संहार गरवछ निकराल दाह्वा हुने हे अग्निदेवता ! आफ्ना तीक्ष्ण स्वभावले तिमी असुर 
। त्यसैले रात्रि, दिन, उषाकाल र हाम्रा सबै हानीकारक असुर भस्म गर । 


को... 


१५५ 





भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा रातिः सुभग भद्रो अध्वरः । भद्रा उत 

प्रशस्तयः ॥३८ 
हविले सन्तुष्ट भएका हे अग्निदेवता ! हाम्रा लागि मङ्गलकारी होर । हे 
ऐश्वर्यणाली । हामीलाई कल्याणकारी धन प्राप्त होस् र तिम्रो स्तुति हाम्रा लागि 
मङ्गलकारी होस् । 

भद्रा उत प्रशस्तयो भद्रै मनः कृणुष्व वृत्रतूर्ये । येना समत्सु सासहः ॥३९॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी जुन मनका शक्तिले जीवनरूपी समरमा कुविचाररूपी 
शत्रुहरूलाई पराजित गर्दछै, मनको उही शक्तिलाई हाम्रो दुष्कर्मरूपी पाप नाश गर्नका 
लागि लगाएर हाम्रो कल्याण गर । 

येना समत्सु सासहोव स्थिरा तनुहि भूरि शर्धताम् । बनेमा ते 

 अभिष्टिभिः ॥४०॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी जुन शक्तिले युद्धमा शत्रुलाई संहार गर्दछौ, उसै किसिमले अति 
सङ्घर्षणील शत्रुहरूलाई बलिया धनुषको प्रत्यञ्चा कारिदेछ । तिमीले प्रदान गरेको 
ऐश्वर्यले हामी सबै सधैँका लागि सुखी रहीँ । 

अग्नि तँ मन्ये यो वसुरस्तँ यं यन्ति धेनवः । अस्तमर्वन्तः आशवोस्तनित्यासो 

वाजिन७ इष४, स्तोतृभ्यः आ भर ॥४१॥ 
सबैका आश्रयस्थलका रूपमा रहेका उनै अग्निदेवता हामीसित परिचित छन् । 
साँझको अग्निहोत्रका समयमा अग्निदेवता प्रदीप्त भएको देखेपछि गाईहरू आआफ्ना 
थलामा फकन्छन् र तीव्रगामी अश्च पनि सधैँ उनै अग्निदेवतालाई प्रदीप्त भएको 
देखेपछि तबेलामा फर्कन्छन् । हे अग्निदेवता  तिमी यस किसिमका हुनाले 
याजकहरूलाई प्रचुर धनधान्य प्रदान गर । 

सो अग्निर्यो वसुर्गुणे सं यमायन्ति धेनवः । समर्वन्तो रघुद्कवः स४९ सुजातासः 

सूरय इषश, स्तोतृभ्य आ भर ॥४२॥ 
जो सबेका आश्रयरूप र सहायक हुन्, उनै अग्निदेवतालाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । 
अग्निका नजिकै गाई र तेत्र गतिमा कुद्ने अश्च पनि आउँछन् । श्रेष्ठ कुलमा उतन्न र 
सुसंस्कार सम्पन्न विद्वान्हरूले अग्निदेवतालाई उपासना गर्दछन् । उपास्य गुणले युक्त 
हे अग्निदेवता ! याजकहका लागि मनग्गे धनधान्य प्रदान गर । 

उभे सुश्रन्द्र सर्पिषो दर्वी श्रीणीष आसनि । उतो न७ उ्पुपूर्या उक्थेपु 

शवसस्पत इषश९ स्तोतृभ्य आ भर ॥४३॥ 
प्रजाको पालन गर्ने, शक्तिले सम्पन्न, देदीप्यमान हे अग्निदेवता । आहुति प्रदान 
गर्दाखेरि दुवै पात्र तिम्रा मुखसम्म पुग्छन् । हविष्यात्रद्वारा तिमीलाई प्रसन्न गर्ने 
स्तोतालाई महान् ऐश्वर्य प्रदान गर । 

अग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैः क्रतुँ न भद्र४, हृदिस्पृशम् । क्रध्यामा क 

ओहैः ॥४४॥ 
खोजेको कुरो पूरा गराउने हे अग्निदेवता ! आज तिग्रा यस यज्ञलाई सामगरनलै 
संवरद्धित गराउँछौँ । अश्चमेध यञ्चमा जसरी विभिन्न किसिमका स्तुतिहरूले अश्चलाई 


१५६ 





विशेष गरिन्छ ् ०१७। ८ त कल्याणकारी दि 
।राउँछौ रूपले प्रेरित १ उसै गरी हामी कल्याणकारी यज्ञीय सङ्कल्पहरूलाई सुदृढ 
ह्यग्ने 
,  ५७००छु॥७१० हने । रथीर्तस्य बृहतो बभूथ ॥४५॥ 
हक क क न गर्न र सत्यस्वरूप अग्निदेवता ! तिमी 
छौ र हाम्रो यञ्चका मुख्य आधार हौ । 
एभिर्नो अर्केर्भवा नो अर्वाङ्क् स्वर्ण ज्योति । अग्ने विश्वेभिः सुमना 
अनीकैः ॥४६ 
हे अग्निदेवता ! सूर्यजस्तै तेजस्वी, असल विचारका तिमी पूज्य इन्द्र आदि देवताका 
साथ हाम्रा यञ्चमा आर । 
अग्निथ४९ होतारं मन्ये दास्वन्त वसु४१ सूनु४१ सहसो जातवेदसं विप्रे न 
जातवेदसम् । य अर्ध्वया स्वध्वरो देवो देवाच्या कृपा । घृतस्य विभ्राष्टिमनु 
वष्टि शोचिषाजुद्वानस्य सर्पिषः ॥४७॥ 
दैवी गुणसम्पन्न, श्रेष्ठ कर्मका सम्पादक, देवताका नजिक जाने, ञर्ध्वंगामी ज्वालाले 
सन्दीप्त र विस्तारयुक्त भएर अग्निदेव निरन्तर घृतपानको अभिलाषा गर्दछन् । 
देवताका आह्वानकर्ता, दानकर्ता, सब्रैका आश्रयस्वरूप अग्नि अरणि मन्धनबाट उत्पन 
हुनाले शक्तिका पुत्र हुन् । सर्वञ्चानसम्पन्न, शास्त्र र ब्रह्मनिष्ठ ज्ञानीजस्ता 
अग्निदेवतालाई हामी स्वीकार गर्दछौँ । 
अग्ने त्व॑ नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वरूध्यः । वसुरग्निर्वसुश्रवाष अच्छा 
नक्षि द्युमत्तम रयिं दाः । त॑ त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमीमहे 
सखिभ्यः ॥४८॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी हाम्रा अति नजिकै असल संरक्षक र मङ्गलकारी भएर रहन्छौ । 
सबैलाई आश्रय दिने, धनवानहरूमा प्रथम हे अग्निदेवता ! तिमी हाम्रा नजिकै सहजै 
आङ र तेजस्वितायुक्त भएर हामीलाई धन प्रदान गर । हे तेजस्वी र प्रकाशवान् 
अग्निदेवता । मित्र आदि स्नेही आफन्तका लागि सुखको कामना गर्दै निश्चित रूपमा 
हामी तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । 
येन क्रषयस्तपसा सत्रमायन्रिन्धाना अग्नि९ स्वराभरन्तः तस्मिन्नह नि दधे 
नाके अग्नि यमाहुर्मनवस्तीर्णबहिँषम् ॥४९॥ 
मनलाई केन्द्रित गराउने तपस्साधनाले क्रापिहरूले अग्निलाई प्रज्वलित गरेर देवत्व 
प्राप्तिरूपी परम पुरुपार्थ प्राप्त गरे । उसै मनका एकाग्रतारूपी तपस्साधनाले हामी पनि 
देवी क्षमतालाई जगाउनका लागि अग्निदेवतालाई लाइ स्थापना गर्दछौँ । उन 
अग्निदेवतालाई मनीपीहरूको यज्ञीय श्रेष्ठ कर्मलाइ सफल बनाउनका लागि हामी 
सम्बोधन गर्दछौँ । 
त॑ पन्तीभिरनु गच्छेम ०७० ने दिवः ॥५०॥ 
खच ।१ 
सुकृतस्य लोके ठृतीये पृष्ठ आव पुण्यकर्मले प्राप्त गरेको तेस्रो ज्योतिर्मय 


दैवीगुणसम्पन्न व्यक्तिहरू हौ ! त जा निम 
दिव्यलोकमा श्रेष्ठ आनन्दमय स्थान उपलब्ध गर्न इच्छा गर्दै हाम , पुत्र, 


भ्रीतभिरुत वा हिरण्यैः । नाक गृभ्गाना 


१५७ 





बन्धुबान्धव र स्वर्ण आदि पदार्थका साथसाथै अग्निको सेवन गर्दछौँ । यसबाट हामी 
श्रेष्ठ देवलोक प्राप्त गर्दछौँ । 
आ वाचो मध्यमरुहदभुरण्युरयमग्निः सत्पतिश्वेकितान् । पृष्ठे पृथिव्या निहितो 
दविदूतदधस्पदं कृणुतां ये पुतन्यवः ॥५१॥ 
विश्वलाई भरणपोषण गर्ने, श्रेष्ठ महामानवहरूका पालक, चैतन्य, भूमिका उच्च भागमा 
रहेका, अति प्रकाशमान हे अग्निदेवता ! मन्त्रोच्चारका बीच तिमी यञ्चरूपी 
घयनस्थलमा स्थापित हुनेछौ । सैन्यशक्तिले सम्पन्न भएर जुन दुष्ट दुराचारीहरू 
हामीसित युद्ध गर्द खोज्दछन्, उनीहरूलाई तिमी आफ्ना गोडाले किचेर नाश गरिदेङ । 
अयमग्निर्वीरतमो वयोधाः सहस्रियो द्योततामप्रयुच्छन् । विभ्राजमान सरिरस्य 
मध्यष उप प्रयाहि दिव्यानि धाम ॥५२॥ 


अत्यन्त बलवान्, हविष्यान्न ग्रहण गर्नमा समर्थ, हजारौँ किसिमका कार्य सम्पन्न गर्नेहे 
अग्निदेवता  तिमी प्रारम्भ गरिएका धार्मिक अनुष्ठानहरूलाई पूरा गराउनका लागि 
आलस्यरहित भएर प्रकट होङ । तीनै लोकका बीचमा विशेष रूपले प्रकाशमान भएर 
हामीलाई दिव्यलोक उपलब्ध गरा । 
अम्म्रच्यवध्वमुप सम्प्रयाताग्ने पथो देवयानान् कृणुध्वम् । पुनः कृण्वानाः पितरा 
युवानान्वाता४, सीत् त्वयि तन्तुमेतम् ॥५३॥ 
हे क्रषिहरू हो ! तिमीहरू जु यी अग्निदेवताका नजिक आओ । नजिक आएर 
राम्रोसँग उनलाई प्रज्वलित गर । हे अग्निदेवता ! हाम्रो देवयानको मार्ग तिमी प्रशस्त 
गराइदेख । वाणी र मनलाई तरुण गराउँदै क्रषिहरूले यस यञ्चमा तिमीलाई श्रेष्ठ 
रीतिले विस्तारित गरेका छन् । 
उदनुध्यस्वाग्ने प्रति जागृहि त्वमिष्यपूर्ते सथ१ सृजेथामयं च । अस्मिन्त्सधस्थे 
अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सीदत ॥ ५४॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी जागृत होङ र प्रतिदिन यजमानलाई पनि जागृत गरा । यस 
यज्ञमा यजमानसँग सुसङ्गत होन् । तिम्रा अनुग्रहले यस यजमानका श्रेष्ठ इच्छाहरू 
पूर्ति होछन् । हे विश्वेदेवताहरू हो ! याजकहरू, देवताहरू देवताहरूका लागि योग्य 
सर्वश्रेष्ठ स्थान देवलोकमा चिरकालसम्म हामी निवास गरौँ । 
येन वहसि सहस्र येनाग्ने सर्ववेदसम् । तेनेम यश नो नय स्वर्देवेषु 
गन्तवे ॥५५॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी जुन शक्तिले सहस्र दक्षिणले सम्पन्न सर्वमेध नामको सर्वस्व 
समर्पित गर्ने यञ्च सम्पन्न गर्दछौ, उसै पराक्रमी शक्तिले हाम्रो यो यञ्च सम्पन्न गरा । 
यज्ञका प्रभावले हामी याजकहरूलाई देवत्वको परमपद प्राप्त गराञ । 
अयं ते योनिर्क्ेत्वियो यतो जातो अरोचथाः । त॑ जानन्नग्न आरोहाथा नो वर्षया 
रयिम् ॥५६॥ 
हे अग्निदेवता ! यो गार्हपत्य अग्नि तिम्रो उत्पत्तिस्थल हो । जुन त्रतुकालका 
गार्हपत्यबाट उत्पन्न भएर तिमीले यज्ञ आदि श्रेष्ठ कर्म सम्पन्न गर्नका लागि प्रदीप्त 


१५८ 





कक 


हुनौ, उसै गाईपत्यलाई राम्ररी अनुभव गर्दै हे अग्निदेवता ! तिमी दक्षिण कुण्डमा 
स्थापित होङ र त्यसपछि हाम्रा लागि धनऐश्वर्यलाई मनग्गे संवर्धित गर । 
तपश्च तपस्यञ्च शैशिरावृत् अग्नेरन्तःश्लेषोसि कल्पेतां द्यावापृथिवी 
कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्तामग्नय पृथङ्मय ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये 
अग्नयः समनसोन्तरा द्यावापृथिवी इमे । शैशिरावृत् अभिकल्पमाना इन्द्रमिव 
देवा अभिसंविशन्तु तया देवतायाङ्गिरस्वदधुवे सीदतम् ॥५७॥ 
म्राध र फागुन महिनाहरू शिशिर ग्रतुसित सम्बन्धित छन् । हे इष्टकाहरू हो ! 
तिमीहरू प्रज्वलित अग्निमा त्यसको सुदुढताका लागि स्थिर होओ । तिमीहरूले गर्दा 
द्युलोक र भूलोक आनन्ददायक होङन्, जल रं सोमलता आदि औषधिहरू आनन्दप्रद 
होञन् । सम्पूर्ण अग्निहरू हामी याजकहरूका लागि उन्नतिदायक होञन् । द्यावा र 
पृथ्वीका बीचमा जुन अनेकाँ खालका अग्निहरू एक समान मन भएका छन् तिनीहरू 
यस शिशिर क्रतुसित सम्बन्धित भएर उसलाई पनि उस्तै किसिमले सुदृढ गराछन्, 
जसरी सम्पूर्ण देवशक्तिहरू इन्द्रदेवतालाई आफ्नो आश्रय मानेर कर्म सम्पादन 
गर्दछन् । हे इष्टकाहरू हो  उनै प्रधान देवताद्वारा अङ्गिराको जस्तै स्थित भएर 
तिमीहरू पनि सुदृढता धारण गर । 
परमेष्ठी त्वा सादयतु दिवस्पृष्ठे ज्योतिष्मतीम् । विश्वस्मै प्राणायापानाय 
व्यानाय विश्व ज्योतिर्यच्छ । सूर्यस्तेधिपतिस्तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा 
सीद ॥५८॥ 
हे जाज्वल्यमान इष्टकाहरू हो ! वायुरूपी तिमीहरूलाई विश्वकर्माले स्वर्गलोकमाथि 
विराजमान गराञन् । सूर्यदेवता तिमीहरूका स्वामी हुन् । तिमी याजकहरूका प्राण, 
अपान र व्यानलाई उत्थान गर्नका लागि ज्योति प्रदान गर । तिमीहरू वायुदेवताका 
सामर्थ्यले अङ्गिराजस्तै भएर यञ्चका कार्यमा अविचल र सुस्थिर भइराख । 
लोक पृण छिद्र पृणाथो सीद धुवा त्वम् । इन्द्रागनी त्वा 
बृहस्पतिरस्मिन्योनावसीषदन् ॥५९॥ 
है इृष्टकाहरू हो । तिमीहरू पहिलेदेखि स्थापित इृष्टकाहरूले स्पर्श नभईकन, 
चयनस्थलका सिक्न स्थानलाई पूर्ण गराङ र दृढतापूर्वक स्थित होओ ! इन्द्रदेवता, 
अग्निदेवता र बृहस्पतिदेवताले यस स्थानमा तिमीहरूलाई विराजित गरेका छन् । 
ता अस्य सूददोहस सोम४ श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मदेवार्ना विशरित्रेष्वा रोचने 
दिवः । ।६०॥ 
सूरपादिय हुँदा गाईले देवताको जन्मस्थानबाट तीनै वटा सवनमा प्रचुर दुध प्रदान गर्छन् । 
तिनीहरू इन्द्रदेवताका लागि आफ्नो दुध सोमरसमा मिसाउछन् । 
इन्द्र विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः । रथीतम१ रथीनां वाजाना४९ सत्पति 


पतिम् ॥६१॥ 
समस्त व्यापक, रथीहरूमा महानतम, अन्नका स्वामी र सप्रवृत्ति भएका इन्द्रलाई 
स्तुतिले उन्नतिशील गराउँछन् । 


१५९ 











प्रोथदश्वो न यवसेविष्यन्यदा मह संवरणाद्वयस्थात् । आएर वातो अनु वाति 


 शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति ॥६२॥ 
हिल्लिने घोडाले घाँसमा चरेझैँ दावानलले पेटमा रुख भराउँछन् । यस अवस्थामा 
वायुका प्रभावले कालो धुवाँ जतातिर जान्छ, अग्निदेवताको मार्ग त्यतै हुन्छ । 

आयोष्ट्वा सदने सादयाम्यवतश्छायायाथ९ समुद्रस्य हुदये । रश्मीवती 
भास्वतीमा या द्यां भास्या ॥६२॥ 
तेजस्वी रश्मिहरूका प्रकाशले सुशोभित है स्वयमातृण्णे ! जल वर्षा गराउने सागरको 
जस्तै पोषक तत्वको वर्षा गरेर संसारलाई पालनपोषण गर्ने आदित्यका हृदयस्थलमा 
हामी तिमीलाई स्थापित गर्दछौँ । तिमी पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकलाई आफ्ना दिव्य 
प्रकाशले परिपूर्ण ज्योतिसम्पन्न गराउँछौ । 
परमेष्ठी त्वा सादयतु दिवस्पृष्ठे व्यचस्वतीं प्रथस्वती दिवं यच्छ दिवं दृशह 
दिवं मा हिथसीः । विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै 


चरित्राय । सूर्यस्त्वाभि पातु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शन्तमेन तया 

देवतयाङ्गिरस्वद् धुवे सीदतम् ॥६४॥ 
सम्पूर्ण संसारमा आफ्नो तेज विस्तार गर्ने हे स्वयमातृण्णे ! संसारको सृष्टि गर्न 
विश्वकर्माले तिमीलाई दिव्यलोकमाथि स्थापित गरुन् । तिमी समस्त प्राणीहरूको 
प्राण, अपान, व्यान र उदानको शक्तिलाई सुदृढता प्रदान गर्नका लागि आफ्ना स्थानमा 
प्रतिष्ठित होछ र सदाचरणको विस्तार गर्नमा सहायक होर । सूर्यदेवताले तिमीलाई 
राम्रोसँग रक्षा गरुन् । तिमी दिव्य गुण नष्ट हुन नदेछ । आफ्ना उसै अधिष्ठाता 
देवताको अनुकूलताले अङ्गिराजस्तै अविचल भएर तिमी स्थापित होञछ। 

सहस्रस्य प्रमासि सहस्रस्य प्रतिमासि सहस्रस्योन्मासि साहस्रोसि सहस्राप 

त्वा ॥६५॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी हजारौँ इष्टकाहरूजस्तै शक्तिले सम्पन्न भएका मापदण्ड हौ । 
तिमी असङ्ख्य वैभवका प्रतिरूप हौ र हजारौँ स्थानमा विराजमान हुन योग्य छौ । यसै 
कारणले तिमी हजारौँ इष्टकाभन्दा माथि विराजमान हुनका लागि उपयुक्त छौ । हाम 
असङ्ख्य उच्च श्रेणीहरू प्राप्त गर्नका लागि तिमीलाई स्वीकार गर्दछौँ । 

इति पञ्चदशो ध्यायः ॥ 
पन्ध्रौँ अध्याय सकियो । 












१६० 


ु 
 भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसतेयि ताध्यब्ढिव शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ षोडशोज्ध्याय॥ 


॥सोहीँ अध्याय॥ 
ग्राषि. परमेष्ठी प्रजापति, देवगण प्रजापति, कुत्स । 
देवता एक रुद्र, बहुरुद्रगण, बहुरुद्रगण, अग्नि, वायु, सूर्य । 
छन्द आर्षी गायत्री, आर्षी स्वराट् अनुष्टुप्, विराट् आर्षी अनुष्टुप, निचृत् आर्ष 
अनुष्टुप्, भुरिक् आर्षी उष्णिक, भुरिक आर्षी अनुष्टुपू, निचृत् अनुष्टुप, स्वराट् 
आर्षी उष्णिक, निचृत् आर्षी जगती, निचृत् अतिधृति, निचृत् अष्टि, विराट्  
अतिधृति, अतिधृति, निचृत् अतिजगती, शक्वरी, भुरिक् शक्वरी, भुरिक् 
अतिजगती, निचृत् शक्वरी, आर्षी जगती, विराट् आर्षी त्रिष्टुप, स्वराट् आर्षी 
पङ्क्ति, स्वराट् आर्षी त्रिष्टुप्, आर्षी त्रिष्टुप्, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप, भुरिक आर्षी 
पङ्क्ति, अतिशक्वरी, स्वराट् आर्षी बृहती, जगती, स्वराट् प्रकति, आर्षी 
अनुष्टुप्, निचृत् आर्षी यवमध्या त्रिष्टुप, निचृत् धृति, धृति । 
नमस्ते रुद्र मन्यवण्डतो तष्डषवे नमः । बाहुभ्यामुत ते नमः ॥१॥ 
हे दुष्ट दमन गर्ने रुद्रदेवता । तिम्रो अनीति दमन गर्ने क्रोधरूपी मन्युलाई हाम्रो 
नमस्कार छ । तिम्रा वाणीलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । तिम्रा दुवै भुजाहरूलाई हामी 
नमस्कार गर्दछौँ । 
या ते रुद्र शिवा तनूरघोरापापकाशिनी । तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभि 
चाकशीहि ॥२॥ 
हे रुद्रदेवता । तिमी अति उच्च पर्वतको सुरक्षित गुफामा रहन्छौ । तिम्रो कल्याणकारी 
शान्त रूप पाप विनाशक हुनाले सौम्य र बलशाली पनि छ । तिम्रो त्यो मङ्गलमय 


रूपले हामीमाथि कृपादृष्टि राख्ने गर । क 
यामिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभरष्यस्तवे । शिर्वा गिरित्र ता कुर मा सीः पुरुष 


जगत् ॥२३॥ म हि 
रुद्रदेवता ।  पर्वतमा रहेर प्राणीको रक्षाका लागि समर्पित छौ । शत्रु 
विनाशका लागि तिमीले हातमा लिएका बाणलाई कता कएमा प्रयुक्त गर । 
ती १झ्रा प्राणीको हिंसामा प्रयाग त कु 
हे पर्वतका निवासी रदेता । तिमी सम्पूर्ण संघाई नै रोगबाटसुकत राखर उम 
धना बिचारले युक्त भएको मन प्रदान गर भन्दै हामी मङ्गलमय स्तुति लाएर स 
गना गर्दछौँ । 


१६१ 





अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक् । अहाीँश्च सर्वाञ्जम्भयन्त्सर्वाश्च 
यातुधान्योधराचीः परा सुव ॥२५॥ थ सांसारिक 
हे प्रमुख ज्ञानका प्रवक्ता, देवताहरूमा प्रथम पूज्य, स्मरण हित  सांसारिक 
रोगहरूलाई हटाउने वैद्यजस्ता रुद्रदेवताले सर्प आदि सबै क्रूर  नष्ट गरर 
अधोगामी राक्षसी प्रवृत्तिका स्त्रीहरूलाई पर हटा भनेर वीरभद्र आदिलाई भने । 
असौ यस्ताग्रो अरुणञ्उत बश्नु सुमङ्गलः । ये चैन४रुद्राष्अभितो दिक्षु श्रिताः 
सहस्रशोवैषाथ४, हेड,ईमहे ॥९॥ कि 
फुल्कँदा ताँवाको रङ्गका, मध्याह्र कालमा अरूणिम र अस्त कालमा खेरो रङ्गमा 
देखिने यी रुद्रको अंशका रूपमा आएका सूर्यदेवताले आफ्ना रश्मिरूपी हजारुं 
किसिमका शक्ति अनन्त दिशामा स्थापित गरेका छन् । उनलाई हामी नमस्कार गर्दै 
उनको क्रोध हामीमाथि नपरोस् । 
असौ योवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः । उतैन गोपाञ्अदृश्रन्नदृश्रन्नुदहार्यः स 
दृष्ये मृडयाति न ॥७॥ 
यी सूर्यदेवताको नीलो ग्रीवायुक्त तेजस्वी आभाले सूर्यमण्डलमा विशेप रूपले 
प्रकाशित देखिन्छ र विशेष रातो भएर निरन्तर गतिमान् रहन्छ । यी रङ्गहरूको दर्शन 
उदयकालमा नित्य गाईको चरनमा जाने र जल लिएर आउने नारीहरूले गर्दछन् । 
यस्ता उनै रुद्ररूपी आदित्य देवताको दर्शन हाम्रा निम्ति कल्याणकारी होस् । 
नमोस्तु नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुषे । अथो ये अस्य सत्वानोहँ तेभ्योकर 
नम ॥८॥ 
नीलो कण्ठ भएका, सूयको किरणरूपी सहस्र नेत्र भएका, प्राणपर्जन्यरूपी वर्पा गराउने 
रुद्रदेवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । यिनको यो सत्यरूप अंशलाई पनि हामी सधैँ 
नमस्कार गर्दछौँ । 
म्रपुज्च धन्वनस्त्वमुभयोरार्ल्योर्ज्याम् । याश्च ते हस्तञ्डषव परा ता भगवो 
वप ॥९॥ 
है आदित्यस्वरूप भगवान् रुद्रदेवता ! साँझका समयमा तिमीले धारण गरेका, आफ्ना 
धनुषका दुवै कोटीमा रहेको प्रत्यञ्चारूपी किरणलाई समेट र हातमा धारण गरेको 
बाणरूपी गर्मी हटाइदेङ् । वि 
विज्य धनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवाँर२५ उत । अनेशत्रस्य 
याञ्डषवञ्ञआाभुरस्य निषङ्गधिः ॥१०॥ 
यी जदाधारी रुद्रदेवताको धनुष पत्यञ्चारहित भएर आवश्यकताविहीन होस्, ठोक्रो 
बाणविनाको खाली होस् र यिनका बाण कतै नदेखिङन् । यिनको खड्ग राख्ने म्यान 
खाली होस् । 
या ते हेतिर्मीहुष्टम हस्ते बभूव ते घनुः । तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परि 
भुज ॥११॥ 


हे सुखदायक रुद्रदेवता ! तिम्रा हातमा भएको धनुष र हतियारहरू विध्वसरहित छन् । 
तिमी तिनै हतियारहरूले हामीलाई सबै तिरबाट राम्रो सुरक्षा गर । 


१६२ 











 
। 
। 
 
 
। 


परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः । अथो यञ्ड्पुधिस्तवारे अस्मन्निधेहि 
तम् ॥१२॥ 
हे रुद्रदेवता ! तिम्रा धनुषबाण आदि शस्त्रहरू सबै तर्फबाट हाम्रा लागि सुरक्षादायक 
होञन् । आन्तरिक र बाह्य शत्रुका आक्रमणबाट हामीलाई तिनले बचाइरहन् र तिम्रो 
तारो हामीबाट टाढै रहोस्, हामीले तिम्रो कोपभाजन बन्नु नपरोस् । 
अवतत्य धनुष्खवथ, सहस्राक्ष शतेषुधे । निशीर्य शल्याना मुखा शिवो नः 
सुमना भव ॥१२॥ 
ह सहस्र नेत्रधारी रुद्रदेवता ! तिमीसित सयौँ किसिमका तीरहरू छन् । आफ्ना 
 प्रत्यञ्चो खसाल र बाणको तिखो धार पनि मेट । यसो गरेर नै तिमी हाम्रा 
लागि कल्याणकारी र उत्तम मनोभावका होङ । 
नमस्तञआयुधायानातताय धृष्णवे । उभाभ्यामुत ते नमो बाहुभ्याँ तव 
धन्वने ॥१४॥ 
हे रुद्रदेवता ! तिम्रा धनुपमा चढाइने गरेका बाणलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । तिम्रा 
दुवै सामर्थ्यवान् भुजा र तिनले धारण गरेका धनुषलाई पनि हामी नमस्कार गछौँ । 
मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं मा न उक्षन्तमुत मा नश्उक्षितम् । मा नो वधीः 
पितरं मोत मातरं मा नः प्रियास्तन्वो रुद्र रीरिषः ॥१५॥ 
हे रुद्रदेवता । हाम्रा ज्ञान र बलसम्पत्न वृद्धलाई नसताङ । हाम्रा साना बालकलाई हिंसा 
नगर । हाम्रा बलिप्ठ युवा पुरुषहरूलाई घात नगर । हाम्रा गर्भस्थ शिशुहरूलाई हिँसित 
नगराङ र हाग्रा मातापितालाई नाश नगरिंदेङ । हाम्रा आफन्तको शरीर कष्टमा नपार । 
मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो 
वीरान् रुद्र भामिनो वधीर्हविष्मन्तः सदमित् त्वा हवामहे ॥१६॥ 
हे रुद्रदेवता । हाम्रा छोरानाति सन्तानहरू, हाम्रो जीवन, गाइ, घोडालाई हानी 
नपुगोस् । तिमी हाम्रा शूरवीरलाई विनाशका लागि क्रोधित नगरा । हविष्यान्न प्रदान 
गर्ने यञ्चमा हामी तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
नमो शिरण्यबाहवे सेनान्ये दिशा च पतये नमो नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनां 
पतये नमो नमः शष्पिञ्जराय त्विषीमते पथौना पतये नमो नमो 


हरिकेशायोपवीतिने पुष्यना पतये नम  
सुनौला गहनाले सुशोभित भुजा भएका, दिशाहरूका स्वामी, सेनानायक, पल्लवभझैँ 
कोमल हरियालीयुक्त, वृक्षभैँ हितकारी, प्रागाक पालनकर्ता, तेजस्वी, 
नवअङ्कुरणभैँ पीत वर्णका मार्गका अधिपति, प्रेरणादायी मार्गदर्शक, जनै धारण गर्ने, 
जरारहित, ज्ञानसम्पन्न, समर्थ मानिसका अधिपतिं महादेवरूपी रुद्रदेवतालाई हामी 


नमस्कार गर्दछौँ 
नमो विलुताय व्याधिनेन्राना पतये नमो नमो भवस्य हेत्यै जगतां पतये नमो नमो 
वनानां पतये नमः ॥१८॥ 


क्षेत्राणा पतये नमो नमः सधारकौ 
रुद्वायाततायिने क्षत्र पोषक बनाउने, संसारको हितका लागि 


खेरो रङ्गका शत्रुलाई नाश गर्न अन्नलाई 


१६३ 








गर्ने, खेतचरन र वनको रक्षा गर्ने र कसेबाट वध नगरिने खालका सारथीस्वरूप 
देवाधिदेव रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणाँ पतये नमो नमो भुवन्तये वारिवस्कृतायौषधीन 
पतये नमो नमो मन्त्रिणि वाणिजाय कक्षाणा पतये नमो 
नमश्उच्चैर्घोषायाक्रन्दयते पत्तीनाँ पतये नमः ॥१९॥ 
रातो वर्णका, विश्वकर्माको रूपमा काम गर्ने, बोटबिरुवाका पोषक, भूमण्डललाई 
विस्तृत गराउने, ऐश्वर्यका संरक्षक, औषधिहरूलाई पोषण प्रदान गर्ने, व्यापारमा कुशल, 
जनतालाई उचित प्रेरणा दिने, काटिएका बोटबिरुवालाई फेरि पलाउन प्रेरित गर्ने 
सङ्ग्राममा शत्रुलाई रुवाउने, भयङ्कर गर्जना गर्ने र पङ्क्तिबद्ध भएर पैदल हिँड्ने 
सेनाका अधिपति रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमः कृत्स्वायतया धावते सत्वनाँ पतये नमो नमः सहमानाय 
निव्याधिनञ्आव्याधिनीनाँ पतये नमो नमो निषङ्गिणे ककुभाय स्तेनानां पतये 
नमो नमो निचेरवे परिचरायारण्यानाँ पतये नमः ॥२०॥ 
हाम्रो रक्षा गर्नका लागि धनुष तयार गरेर शत्रुमाथि हमला गर्ने, सबै सास्विक 
पुरुषहरूका पालक, शत्रुविजयी, वेरीका विनाशक, आफ्ना पराक्रमी सेनाका नायक, 
उपद्रवकारीहरूमाथि खड्ग प्रहार गर्ने, चोरचकारलाई नियन्त्रण गर्ने, अपहरणकारी 
उपद्र्याहाहरूलाई नियन्त्रण गर्ने र वनका संरक्षक रुद्रदेवतालाई हामीहरू सबैले सधैं 
नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो वञ्चते परिवञ्चते स्तायूनाँ पतये नमो नमो निषङ्गिणञ्ड्षुधिमते तस्कराणा 
पतये नमो नमः सृकायिभ्यो जिघा४,सदभ्यो मुष्णतां पतये नमो नमोसिमदभ्यो 
नक्तञ्चरदभ्यो विकुन्तानाँ पतये नम ॥२१॥ 
लुटयर ठगहरूमाथि नियन्त्रण राख्ने रुद्रदेवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । गुप्तचरलाई 
नियन्त्रण गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । खड्ग र बाण लिएका 
उपद्र्याहाहरूलाई रोक्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । तस्करी गर्नेहरूमाथि 
नियन्त्रण गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । हातमा वज्रजस्ता हतियार लिएका 
शत्रुलाई विनाश गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । हातमा खड्ग लिएर राति 
विचरण गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । सुरुङ्ग हानेर अर्काको धनसम्पत्ति 
चोर्ने दस्युहरूलाई दुःख दिने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमञ्उष्णीषिणे गिरिचराय कुलुञ्चानाँ पतये नमो नमञ्ड्पुमदभ्यो धन्वायिभ्यश् 
वो नमो नमश्ञातन्वानेभ्यः प्रतिदधानेभ्यश्च वो नमो नमञ्ञआायच्छदभ्योस्यदभ्यश् 
वो नमः ॥र२२्॥ 
फेय बाँधेर पर्वतमा विचरण गर्ने रुद्रदेवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । बलपूर्वक अर्काको धन 
हरण गर्नेहरूलाई नियन्त्रण गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । दुष्टका निम्ति डर 
उत्पन्न गराउने, धनुषबाण धारण गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । दुष्टको दमन 
गर्नका लागि धनुषमा प्रत्यञ्चा चढाएर धनुष तन्काएर चलाउने रुद्रदेवतालाई नमस्कार 
छ । हे बाण,प्रहार गर्ने रुद्रदेवता ! बारम्बार हाम्रो नमस्कार छ । 


१६४ 


न क त र र 


 
न  ७ ॥ न ।  
नट र काले  छि  न ५५१, 


० र. यकितिक किक  दै 


 कलाका 


०  फाणाउिडडिर 


बन्बिकर? क क  हला हु १०  ५३७ 


९१८६ 


 


।  रु? र यो 
० ७२५ नरे, 
१४ ६. ४  त ला । 


५ ्ँ 
न आज पिर हा  र, 

लन त्य  लम? । 
 ॥ पी ०  पु र की का 





नमो विसृजदभ्यो विध्यद्भ्यञ्च वो नमो नमः स्वपदभ्यो जाग्रदूभ्यच वो नमो 
नमः शयानेभ्यड आसीनेभ्यश्च वो नमो नमस्तिष्ठद्भ्यो धावदभ्यश्च वो 
नमः ॥२२॥ 
दुष्टहरूमाथि बाण चलाउने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । शत्रुलाई भेदन गर्ने 
हाम्रो नमस्कार छ । सुत्ने, जाग्ने, बस्ने, उभिने र कुद्ने गरेका 
रुद्रदेवतालाई मनदेखि हाम्रो नमस्कार छ । 
नमः सभाभ्य सभापतिभ्यञ्च वो नमो नमोश्चेभ्योश्चपतिभ्यश्व वो नमो 
नमञ्ञाव्याधिनीभ्यो विविध्यन्तीभ्यश्च वो नमो नमञ्उगणाभ्यस्तृ४९हतीभ्यश्च वो 
नम ॥२४॥ 
सभाका पछि रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । सभापतिका रूपमा रहेका 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । अश्चको बलका रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी 
नमस्कार गर्दछौँ । असल सेवक वा सेनाका रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार 
गर्दछौँ । सङ्ग्राममा सहायक भएर शत्रुमाथि प्रहार गर्ने रुद्रदेवतालाई पनि हामी 
नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो गणेभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमो नमो व्रातेभ्यो व्रातपतिभ्यश्च वो नमो नमो 
गृत्सेभ्यो गृत्सपतिभ्यश्च वो नमो नमो विरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः ॥२५॥ 
सेनाको समूहका रूपमा रहेका, सेनापतिका रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार 
गर्दछौँ । विशिष्ट आक्रमणकारी र उनीहरूको समूहको अधिपतिका रूपमा रहेका 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । बुद्धिमान् र तिनीहरूको समूहका रूपमा रहेका 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । विभिन्न किसिमका असङ्ख्य रूप धारण गर्ने 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमः सेनाभ्यः सेनानिभ्यश्व वो नमो नमो रथिभ्यो अरथेभ्यश्च वो नमो नमः 
 क्षत्तृभ्यः सङ्ग्रहीतृभ्यश्च वो नमो नमो महदभ्यो अर्भकेभ्यञ्च वो नमः ॥२६॥ 
सेनारूपी रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ र सेनापतिरूपो रुद्रदेवतालाई हाम्रो 
नमस्कार छ । रथ लिएका वीरलाई नमस्कार गर्दछौँ र रथविनाका वीरलाई पनि 
नमस्कार गर्दछौँ । सङ्ग्राम गर्ने वीर तथा रथ आदि सामग्रीले युक्त वीर रुद्रेदवतालाई 
हामी नमस्कार गर्दछौँ । वरिष्ठ पूजनीय र कनिष्ठ वीररूपी रुद्रदेवतालाई हामी 
नमस्कार गर्दछौँ । 
नमस्तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्व वो नमो नमः कुलालेभ्यः कमरिभ्यश्च वो नमो नमो 
निषादेभ्यः पुञ्जिष्ठेभ्यश्व वो नमो नमः श्वनिभ्यो मृगयुभ्यश्व वो नम ॥२७॥ 
धनुषबाण र रथ निर्माण गर्ने श्रेष्ठ कलाकारका रूपमा रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
मायका भाँडाकुँडा बनाउने र फलामका साधन बनाउने रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी 
नमस्कार गर्दछँ । पर्वतनिवासी भिल आदि र वनमा बस्ने पुञ्जिष्ठ आदि जङ्गली जातका 


रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछैँ । कुकुरका गलामा डोरी बाँधेर घिच्याउने 


रुद्रदेवताका रूपमा हामी नमस्कार गर्दछौँ र सिकारको खोजीमा लागेका व्याधाका 


रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई पनि हामी नमस्कार गर्दछौँ । 


१६५ 


० पु 





नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्व वो नमो नमो भवाय च रुद्राय च नम शर्वायच . 
पशुपतये च नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ॥२८॥ 
कुक्रका अन्तःकरणमा निवास गरेका रुद्रदेवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । 
स्वामी बनेका किराँतका अन्तःकरणमा निवास गरेका रुद्रदेवतालाई हामी 
गर्दछौँ । जसबाट सिङ्गो संसार सृष्टि भएको छ उनलाई नमस्कार, 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । नीलो गला भएका रुद्रदेवतालाई 
नीलोभन्दा बाहेक सेतो गलो भएका रुद्रदेवतालाई पनि हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमः कपदिने च व्युप्तकेशाय च नमः सहस्राक्षाय च शतधन्वने च नमो. 
गिरिशयाय च शिपिविष्यय च नमो मीढुष्टमाय चेषुमते च ॥२९॥  
कपालका जठको जुरो बाँधेका, मुडुलो टाउको भएका, हजारौँ आँखा भएका . 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । सयौँ धनुष धारण गरेका रुद्रदेवताका रूपलाई 
हामी नमस्कार गर्दछौँ । विष्णुको रूपमा सबै प्राणीभित्र बसेका, तृप्ति प्रदान गर्ने 
मेघको रूपमा रहेका र बाण धारण गरेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो हृस्वाय च वामनाय च नमो बृहते च वर्षीयसे चं नमो वृद्धाय च सवृधेच  
नमोग्याय च प्रथमाय च ॥३०॥ 
ख्याउटे जिउ भएका, वामपुडको उचाइ भएका, अधबैँसे उमेरको अङ्ग भएका, बुढो  
जिउ भएका, अति बुढो उमेर भएका, आकर्षक तन्नेरी रूप भएका रुद्रदेवतालाई हामी 
नमस्कार गर्दछौँ । सबैका अगुवा, पुरुष रूपधारी रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँर 
सबैमा श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न पुरुषरूपी रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नम आशवे चाजिराय च नमः शीघ्याय च शीभ्याय च नम ञर्म्याय चा 
. वस्वन्याय च नमो नादेयाय च ट्वीप्याय च ॥३१॥ 
शीघ्र गति भएका, शीघ्र काम गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । वेगका साथ 
चल्ने र प्रवाहमान वायुको रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । जलको 
तरङ्गमा रहेका रुद्रदेवताका रूपलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ ।. नदीमा रहने र ट्वौपमा 
रहने गरेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । खि 
नमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च नमःपूर्वजाय चापरजाय च नमो मध्यमाय .. 
चापगल्भाय च नमो जघन्याय च बुध्न्याय च ॥३२॥ 
जेठो रूपमा रहेका र कान्छो रूपमा रहेकालाई नमस्कार गर्दछौँ । सृष्टिको सुरमा ।.. 
उत्पन्न भएको र वर्तमान अवस्थामा रहेका रूपलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । सन्तानका . 
रूपमा उत्पन्न हुने रूप, अव्यक्त अण्डका रूपमा उत्पन्न भएका रुद्रदेवताका रूपलाई . 
हामी नमस्कार गर्दछौँ । पशु आदिका रूपमा रहेका र वृक्ष आदिको मूलका रूपमा  
रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमः सोभ्याय च प्रतिसर्याय च नमो याम्याय च क्षेम्याय च नम रलोक्याय 
चावसान्याय च नमउ उर्वर्याय च खल्याय च ॥३३॥ 
सोभ्य नाम गरेको मनुष्यलोकका रूपमा रहेकालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । शत्नुमाधि । , 
आक्रमण गरेर पराजित गराउन सफल हुने खालका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार । 


१६६ 


  


७.  कनै ७ फु 
 हकिङ्िर कु उ थत, पुनदत 
० , टी । के ० ३ जक ८ 
  ज्यन 
७ ८ र. बो , 








 छौँ । न्यायका रक्षक र व्यवहारमा कुशल रूपलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । मन्त्रको 
आया गर्नमा कुशल र कार्यलाई सफलतापूर्वक समाप्त गर्नेका रूपमा रहेका 
स्देवताका रूपलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । अचल धनसम्पत्तिका अधिपति र अथ 
आदि पदार्थलाई सञ्चय गर्नमा कुशल रुद्ररूपी देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो वन्याय च कक्ष्याय च नमः श्रवाय च प्रतिश्रवाय च नम आशुषेणाय 
चनमः शूराय चावभेदिने च ॥२४॥ 
वनका रुखहरूमा रहेका र घाँस आदि औषधिहरूमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार 
। ध्वनिमा रहेका र प्रतिध्वनिमा रहेका देवताहरूलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
जाँडो गति भएका सेनामा रहेका देवतालाई नमस्कार गर्दछौँ । शूरवीरहरूमा विद्यमान 
रशत्रुका हृदय छेड्ने खालका हतियारमा बसेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो बिल्मिने च कवचिने च नमो वर्मिणे च वरूथिने च नमः श्रुताय च 
श्रुतसेनाय च नमो दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च ॥२५॥ 
शत्रुको प्रहारबाट शिरलाई जोगाउन शिरस्त्राण र शरीर जोगाउन कवच लगाउने 
देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । रथभत्र बसेका र हात्तका हौदाभित्र बसेका 
देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । प्रसिद्धि कमाएका र प्रसिद्ध सेना लिएका 
स्द्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । रणका बाजालाई र ती वाद्ययन्त्रहरू बजाउनेका 
रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो धृष्णवे च प्रमृूशाय च नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च नमस्तीक्ष्णेषवे 
चायुधिने च नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च ॥२३६॥ 
सङ्घर्षणील वीरहरूलाई, विचारशील वीरहरूलाई, खड्गधारी वीरहरूलाई, धनुषबाण 
लिएका वीरहरूलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । तिखो बाण प्रहार गर्ने र उत्तम आयुध 
। वीरहरूलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । उच्च कोटीका आयुध धारण गरेका 
वीरहरू र श्रेष्ठ धनुषधारी वीरहरूलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमः स्रुत्याय च पथ्याय च नमः काट्याय चं नीप्याय च नमः कुल्याय च 
 सरस्याय च नमो नादेयाय च वैशन्ताय च ॥३७॥ 
छे सानातिना बाटागल्लीमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । राजमार्गमा 
। देवताहरूलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । दुर्गम ठाउँका बादाहरूमा रहेका र 
पर्वतका तल्ला भागमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । कुलो नहर र ताल 
आदिमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । नदीका जलमा रहेका र 
धानोतिना पोखरीहरूमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमः कृप्याय चावट्याय च नमो वीध्याय चातप्पाय च नमो मेघ्याय च 


हनारमा विद्युत्याय च नमो वर्ष्याय चावर्ष्याय च ॥३०॥ 
रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । खाडलमा रहेका देवतालाई नमस्कार 


छ। 
देनतालाई री त्यन्त प्रकाशमा रहेका देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ  सूर्यको रापमा रहेका 
नमस्कार । बादलमा बसेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । खरो 


१६७ 





घाममा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । मुसलधारे झरीमा रहने र लस्तो 
झरी रोकिदिने देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो वात्याय च रेष्प्याय च नमो वास्तव्याय च वास्तुपाय च नमः सोमाय च 
रुद्राय च नमस्ताग्राय चारुणाय च ॥३९॥ 
हावाहुरीका रूपमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । प्रलयका रूपमा रहने 
देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । वास्तुकलामा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछ  
घरगृह आदि वास्तुमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । चन्द्रमामा रहेका 
देवतालाई नमस्कार, पापनाशक रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । साँझपखका 
ताँवारङ्गी सूर्यदेवताका रूपमा रहेका र बिहानीको लालीमायुक्त सूर्यदेवताको रूपमा 
रहेका देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । 
नमःशङ्गवे च पशुपतये च नम उग्राय च भीमाय च नमोग्रेवधाय च दूरेवधाय 
चनमो इन्त्रे च हनीयसे च नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नमस्ताराय ॥४०॥ 
कल्याणकारी वाणीका रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ  
प्राणीहरूका पालक रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । शत्रुविनाशका लागि कठोर 
हृदयको रूप लिने देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ र शत्रुलाई डरत्रास देखाउने 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । अगाडि आएका शत्रुलाई विनाश गर्ने 
रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । परबाट आउने शत्रुलाई विनाश गर्ने रुद्रदेवतालाई 
हाम्रो प्रणाम । रहल शत्रुविनाश गर्ने र् प्रलयको जस्तै हुङ्कार गर्ने रुद्रदेवतालाई हामी 
नमस्कार गदछौ । घाँसजस्तो हरियो रङ्गको कपाल भएका वृक्षरूपी देवताहरूलाई 


हामी नमस्कार गर्दछौँ र संसाररूपी सागरबाट पार रुद्रदेवतालाई हामी 
क? र लगाउने विराट रुद्रदेवतालाई हामी 
नमस्कार गर्दछौँ ।   


नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शङ्कराय च 
मयस्कराय च नमः शिवाय 
च शिवतराय च ॥४१॥ ॥ 


दिव्य आनन्द प्रदान गर्ने र सांसारिक रुद्रदेवतालाई हार्म 
र्ने र सांसारिक सुख प्रदान गर्ने ई हामी नमस्कार 


गर्दछौँ । कल्याण गर्ने र सुख बढाउने देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ 
किसिमका मङ्गल गर्ने र आफ्ना भक्तहरूलाई 


रुद्रदेवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 


नमः पार्याय चावार्याय च नमः प्रतरणाय चोत्तरणाय च नमस्तीर्थ्याय च 
कूल्याय च नमः शष्प्याय च फेन्याय च ॥४२॥ 


र गर्दछौँ । सब्रै  


ई पवित्रतापूर्वक गति प्रदान गर्ने 


समुद्रपारि रहेका र समुद्रका किनारमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । पार  
लगाउन प्रयोग भएका साधनभैँ बनेर आफैँ पार गराउने देवतालाई हामी नमस्कार । 
गर्दछौँ । तीर्थमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ र जलका किनारमा रहने । 
देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । कुश आदिमा रहेका र समुद्रको फिँजमा रहेका १ 


देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । 


१६८ 


७ पी ७ 
र   


७३ छ कह रिट 


। चा  फु कर 


हि लि हन  टु 
हनी? क  ७१ बा 


। । 
 
नियुरि 
 कं 
॥ ३ 
  कै क 
० 
। ७ 
  . 
॥ । । 
०    क 
  
८ १९ 
 तरै 
७  
हक 
॥  ॥ 
१ 
बहर 
हे.  
। हुँछ  
छ 
११? 
नि, ० 
५  
७ हि 
क  
ककन 
बै  
 ॥ 
छ कयु 
  
ज््ि 
॥ .। 
पा । 
 
॥  
 की 
छ ॥ 
 ०५ 
 
॥  
५ ५ 
 १५ 
१०७ 
पकन 
,००. 
० . 
 चु 
. ३ ली 
। 
फक. 
 
लि 
 ७... 
त ज् 
नय  
० गती 
०७  
ढ्् ७ 
कुरै ० 
॥ उनी 
८७. 
८ 
६, 
हौ 
 ॥ 
 ९ छु 
हो 
। त 
१  
॥ र 
क 
 
५  
 ६१ 
कि? 
९ ।। 
ति 
।। कु 
४ 





? जज त त डि 


नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च नमः कि,शिलाय च क्षयरणाय च नमः 
कपर्दिने च पुलस्तये च नम इरिण्याय च प्रपथ्याय च ॥४३॥ 
बालुवामा बसेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ र नदीका प्रवाहमा रहने देवतालाई 
नमस्कार गर्दछौँ । नदीका तलीमा रहने र रुखबिरुवा, ढुङ्गा आदिमा रहेका 
देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । सिपी, कौडी, शङ्ख आदि किराहरूमा रहेका 
देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । पानीमा पूरै मिसिएर बसेका देवतालाई हामी 
नमस्कार गर्दछौँ । घाँस आदि र रुखो पाखामा रहने तथा विशिष्ट जलप्रवाहमा रहने 
देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमो व्रज्याय चगोष्ठ्याय च नमस्तल्प्याय च गेह्याय च नमो हृदय्याय च 
निवेष्ध्याय च नमः काट्याय च गह्वरेष्ठाय च ॥४४॥ 
गाई आदि पशुको चरनमा रहने र गोठ आदिमा रहने देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
ओछ्यान र घर आदिमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । हृदयमा प्राणका 
रूपमा बसेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । हिउँका चुचुराहरूमा रहने देवतालाई 
हामी नमस्कार गर्दछौँ । दुर्गम मार्गमा रहेका पर्वत आदि पाखापखेरा, गुफा तथा गहिरो 
पानीमा रहने देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । 


नमः शुष्क्याय च हरित्याय च नमः पा४१सव्याय च रजस्याय च नमो लोप्याय 
चोलप्याय च नम अर्व्याय च सूर्व्याय च ॥४५॥ 
। काठदाउरामा रहेका, हरिया वनबुट्यानमा रहेका देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । 
फूलका थुँगा र वनका सुन्दरतामा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । अदृश्य 
स्थानमा रहेका र घाँसका त्यान्द्राहरूमा रहने देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
पृथ्वीको उर्वर भूमिमा रहने र महाप्रलयको विकराल अग्निमा विराजमान देवतालाई 
हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
नमः पर्णाय च पर्णशदाय च नम उद्गुरमाणाय चाभिघ्नते च नम आखिदते 
च प्रखिदते च नम इपुकृदभ्यो धनुष्कृद्भ्यक्व वो नमो नमो वः किरिकेभ्यो 
देवानाथरद्वुदयेभ्यो नमो विचिन्वत्केभ्यो नमो विक्षिणत्केभ्यो नम 
आनिहतेभ्यः ॥४६॥  
फोरपातमा रहेका, सुकेका पातपतिङ्खरमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 
पृष्टिचक्र चलाउन निरन्तर काममा खटिएका, शत्रुलाई संहार गर्ने रूप लिएर बसेका 
देवतालाई लाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । अल्छे र दुःखदायी रूपमा रहेका, तीन किसिमका 
उत्पन्न गर्नेका रूपमा रहेका देवतालाई हाम्रो नमस्कार छ । बाण आदि उतन्न गर्ने 
रधनुष आदि निर्माण गर्नेका रूपमा रहेका देवतालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । देवताको 
सूर्य, वर्षा आदिले संसारको सृष्टिचक्र चलाउने बनेर बसेका धार्मिक वा 
पपवृत्तिमा संलग्न रहेकाहरूलाई विभाजन गर्नेका रूपमा रहेका रुद्रदेवतालाई हामी 


मस्कार गर्दछौँ । 


१६९ 











द्रापे अन्धसस्पते दरिद्र नीललोहित । आसा प्रजानामेषां पशूनां मा भेर्मा रोड्मो 
चनः किंचनाममत् ॥४७॥ ।५ और 
हे रुद्रदेवता ! तिमी पापीहरूलाई अधम गतिमा  भन्नका स्वामी, निर्लोभी 
नीलोरातो रङ्गका छौ । तिमी यी प्रजा र पशुहरूलाई दुःख पाउन नदेङ । पशुहरूलाई 
डराउने नबनाइदेछ र हामीलाई कुने खालको रोग लाग्न नदेङ । 
इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयद्दीराय प्र भरामहे मतीः । यथा शमसद् द्विपदे 
चतुष्पदे विश्व पुष्ट ग्रामे५ अस्मित्ननातुरम् ॥४८॥ 
हाम्रा प्रजा र गाई आदि पशुलाई सुख होस् । यस गाउँका सबै प्राणीहरू आपद्रहित र 
बलिया होङन् । हामी आफ्नो बुद्धि दुष्टहरूलाई नाश गर्ने वीरलाई प्रेरणा लि 
जदधारी रुद्रदेवतालाई समर्पित गरौँ । 
याते रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहा भेषजी । शिवा रुतस्य भेषजी तया नो मृइ 
जीवसे ॥४९॥ 
हे रुद्रदेवता ! तिम्रो कल्याणकारी रूप नै विश्वलाई व्याधिबाट मुक्त गराउने औपधि 
हो । त्यो औषधि शरीरलाई नवजीवन प्रदान गर्ने बलको रूप हो । तिम्रा त्यसै बलले 
हाम्रो जीवनलाई सुखमय बनाङ । 
परि नो रुद्रस्य हेतिर्वृणकु परि त्वेषस्य दुर्मतिरघायो । अव स्थिर 
मघवदभ्यस्तनुष्व मौढ्वस्तोकाय तनयाय मृड ॥५०॥ 
रुद्रदेवताको आयुध हामीदेखि परै रहोस् । क्रोधित मुद्रा भएका दुर्बुद्धिहरू हामीदेखि पर 
रहून् । हे इष्टप्रदायक रुद्रदेवता ! ऐश्वर्यवान् यजमानको भय हटाउनका लागि आफ्ना 
धनुषको प्रत्यञ्चा खसाल र हाम्रा पुत्रपौत्रादिलाई सुख तथा सौभाग्य प्रदान गर । 
मीढुष्टम शिवतम शिवो नः सुमना भव । परमे वृक्ष आयुधं निधाय कृत्ति 
वसान आ चर पिनाक बिभ्रदा गहि ॥५१॥ 
हे इष्ट फलप्रदायक रुद्रदेवता ! तिमी हाम्रा लागि कल्याणकारी छौ । तिमी सधैँ शान्त 
र श्रेष्ठ मनका छौ । आफ्ना शस्त्र साधन ठूला वृक्षका टुप्पामा राखेर निःशस्त्र हुँदै 
चर्मरूपी वस्त्र धारण गरेर आठ । तिमी केवल शत्रुनाशक धनुष मात्रै लिएर 
यहाँ आङ । 
विकिरिद्र विलोहित नमस्ते अस्तु भगवः । यास्ते सहस्रशटहेतयोन्यमस्मतरि 
वपन्तु ताः ॥५२॥ 
हे अत्यन्त शुद्ध स्वरूप भएका र उपद्रव नाश गर्ने रुद्र भगवान् । तिमीलाई नमस्कार 
गर्दछौँ । तिम्रा हजारौँ किसिमका शस्त्रहरू हामीदेखि बाहेक अन्य उपद्रव गर्नेहरूमाथि 
बर्सिङन् र तिनीहरू नाश होछन् । 
सहस्राणि सहस्रशो बाह्वोस्तव हेतयः । तासामीशानो भगवः पराचीना मुखा 
कृधि ॥५२३॥ 
हे आफ्ना भुजाहरूमा सहस्र किसिमका खड्ग, शूल आदि आयुधहरू लिएका र 
भगवान् ! तिमी यी संहारक आयुधहरूको मुख हामीलाई हानी नहुने गरी हामीभ 
भिन्न दिशातर्फ फर्काञ । 


१७० 











असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा. अधि भूप्याम् । तेषाशई  
तन्मसी ॥१४॥ म् । तेषा, सहस्रयोजनेव धन्वानी 
असङ्ख्य प्राणीहरूलाई नियन्त्रित गर्ने रुद्रदेवताको हजारौँको 
छु । है भव्य स्वरूप भएका रुद्रदेवता ! ती 


पर 


गण भूमिमा नै रहेको 
गणको धनुष हामीभन्दा हजारौँ योजन 


राख । 
अस्मिन् महत्यर्णवेन्तरिक्षे भवा अधि । तेषा४१ सहस्रयोजनेव धन्वानी 
तन्मसी ॥५५॥ 


यस अन्तरिक्षमा र विशाल सागरका आश्रयमा व्याप्त भएर रहेका प्रलयङ्कारी शक्तिरूप 
स्द्रगण र हे महारुद्र ! यी सबै धनुषहरू हामीदेखि हजारौँ योजन पर र प्रत्यञ्चारहित 
अवस्थामा रह्न् । 
नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः दिव४१रुद्रा अपश्रिताः । तेषा४१ सहस्रयोजनेव 
धन्वानी तन्मसी ॥५६॥ 
नीलो घाँटी र सेतो कण्ठ भएको शर्व नामका रुद्रगण द्युलोकका आश्रयमा रहेका छन् । 
हे महारुद्र । उनीहरू सबैका धनुष हामीदेखि हजारौँ योजन पर र प्रत्यञ्चारहित 
अवस्थामा रहून् । 
 नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा, अधः क्षमाचराः । तेषा४ सहस्रयोजनेव 
 घैन्वानी तन्मसी ॥५७॥ 
नीलो घाँटी र सेतो कण्ठ भएको शर्व नामका रुद्रगण भूमण्डलका तल्लो भागमा 
विचरण गर्दछन् । हे महारुद्र । उनीहरू सबैका धनुष हामीदेखि हजारौँ योजन पर र 
प्रत्यञ्चारहित अवस्थामा रह्न् । 
ये वृक्षेषु शष्पिञ्जरा नीलग्रीवा विलोहिताः । तेषा४१ सहस्रयोजनेव धन्वानी 
तन्मसी ॥५८॥ 
नीलो घाँटी र हरियो वर्णको तेजस्विताले सम्पत्र रुद्रगण वृक्ष आदिमा रहेका छन् । हे 
शक्तिशाली महारुद्र । उनीहरू सबैका धनुष हामीदेखि हजारौँ योजन पर र 
ब्त्यञ्चारहित अवस्थामा रह्न् । 
ये भूतानामधिपतयो विशिखासः कपर्दिनः । तेषा, सहस्रयोजनेव धन्वानी 
तन्मसी ॥५९॥ ति 
महारुद्रदेवता ! सम्पूर्ण प्राणीहरूका रक्षक, मुड्लो शिर भएका ना जटाधारी सबै 
स्द्रगणका जुनसुकै धनुष प्रत्यञ्चारहित बनाएर हामीदेखि हजारौं योजन पर राख । 
ये पथा पथिरक्षय ऐलबृदा५ आयुर्युधः । तेषाई सहस्रयोजनेव धन्वानी 
तन्मसी ॥६०॥ 
महासदरदेवता  विभिन्न मार्गमा हिँड पथिकहरूलाई विभिन्न तरिकाले का जन 
भनेले प्राणीलाई परिपुष्ट गराएर जीवनसङ्ग्रामभरि  


ख्द्रेगणको धनुषलाई प्रत्यञ्चारहित बनाएर हामीदेखि हजारौँ योजन पर राखिदेङ । 


१७१ 





ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः । तेषा४१ सहस्रयोजनेव 
तन्मसी ॥६१॥ ॥ । 
रुद्रणणहरू हातमा भाला लिएर र् तरवार भिरेर विभिन्न तीर्थहरूमा विचरण गदछन् । हे 
महारुद्रदेवता ! उनीहरूका सबै धनुषहरूलाई प्रत्यञ्चाविहीन बनाएर हामीदेखि 
हजारौँ योजन पर राख । 
येन्नेषु विविध्यन्ति पात्रेयु पिबतो जनान् । तेषा४१ सहस्रयोजनेव धन्वानी 
तन्मसी ॥६२॥ 
रुद्रका गणले अन्न ग्रहण गर्ने प्राणीहरूलाई विभिन्न किसिमका रोगव्याधले प्रताडित 
गर्दछन् र विभिन्न किसिमका पात्रमा पानी, दुध आदि पिउने प्राणीलाई अनेकौँ खालका 
दुःख दिन्छन् । हे महारुद्रदेवता । उनीहरूका सबै धनुषलाई प्रत्यञ्चाविहीन बनाएर 
हामीदेखि हजारौँ योजन पर राख । १. 
य एतावन्तश्व भूया४,सश्च दिशो रुद्रा वितस्थिरे । तेषाथ४, सहस्रयोजनेव 
धन्वानी तन्मसी ॥६३॥ 
हे महारुद्रदेवता ! यहाँ वा वहाँका विभिन्न दिशामा रहने गरेका रुद्रगणका सबै 
घनुषहरूलाई प्रत्यञ्चाविहीन बनाएर हामीदेखि हजारौँ योजन पर राख । 
नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि येषां वर्षमिषवः । तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश 
प्रतिचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वाः । तेभ्यो नमो अस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं 
द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्मः ॥६४॥ 
द्युलोकमा रहने रुद्वको शक्तिरूपी रुद्रगणले वर्षाका धारारूपी बाण लिएको छ, 
उसलाई नमस्कार छ । उसै रुद्रगणलाई पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर र अर्घ्व दिशामा 
हामी हात जोडेर नमस्कार गर्दछौँ । उसै रुद्रगणले हाम्रो रक्षा गरोस्, हामीलाई सुख 
प्रदान गरोस् । जोसित हामी द्वेष गर्दछौँ र जो हामीसित द्वेष गर्दछन्, तिनीहरूलाई हामी 
रुद्रदेवताका दाह्रामा हालिदिन्छौँ । 
नमोस्तु रुद्रेभ्यो येन्तरिक्षे येषा वात इषवः । तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश 
प्रतिचीदशोदीचीर्दशोर्ध्वाः । तेभ्यो नमो अस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं 
द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्म ॥६५॥ 
अन्तरिक्षमा रहने रुद्रको शक्तिरूपी रुद्रगणले विभिन्न ख्रालका पवनरूपी बाण लिएको 
छ, उसलाई नमस्कार छ । उसै रुद्रगणलाई पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर र ञर्घ्व दिशामा 
हामी हात जोडेर नमस्कार गर्दछौँ । उसै रुद्रगणले हाम्रो रक्षा गरोस्, हामीलाई सुख 
प्रदान गरोस् । जोसित हामी द्वेष गर्दछौँ र जो हामीसित द्वेष गर्दछन्, तिनीहरूलाई हामी 
रुद्रदेवताका दाहामा हालिदिन्छौँ । 
५०० ,, १५ रुद्रेभ्यो ये येषामन्नमिषवः । तेभ्यो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश 
 । तेभ्यो नमो अस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यं 
द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भै दध्मः ॥६६॥ 
पुथ्वीमा रहने रुद्रको शक्तिरूपी रुद्रगणले विभिन्न खालका अन्नरूपी बाण लिएको छ, 
उसलाई नमस्कार छ । उसै कत पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर र कर्ष्व दिशामा 
हामी हात जोडेर नमस्कार गर्दछौँ । उसै रुद्रगणले हाम्रो रक्षा गरोस्, हामीलाई सुख 
प्रदान गरोस् । ७०५०१५०५६ द्वेष गर्दछौँ र जो हामीसित द्वेष गर्दछन्, तिनीहरूलाई हामी 
रुद्रदेवताका दाह्वामा हालिदिन्छौँ । 
 ॥ इति षोडशो ध्यायः 
सोह्ठौँ अध्याय सकियो । 


१७२ 











 
भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनेयि माध्यन्ढित शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ सप्तदशोज्ध्याय॥ 
॥सत्रौँ अध्याय॥ 

 कुत्स, वसूयव, मेधातिथि, भरद्वाज, त्रषिसूत लोपामुद्रा, विश्वकर्मा भौवन, 
अप्रतिरथ, तापस, विश्वावसु, जेता माधुच्छन्दस, विधृति, कण्व, गृत्समद, 
वसिष्ठ, कुमारवृष, सप्तषिंगण, वामदेव । 

 मरुतृगण, अश्मा, आशीर्वाद, आभिचारिक, अग्नि, प्राणसमूह, विश्वकर्मा, इन्द्र, 
द्पु, योद्धागण, लिङ्गोक्त, दिशा, हविर्यज्, आदित्य, यञ्च, इन्द्राग्नी, सविता, 
यञ्चपुरुष । म 

छ्द भुरिक् अतिशक्वरी, निचृत् विकृति, विराट् आर्षी पङ्क्ति, भुरिक् आर्ष 

गायत्री, आर्षी त्रिष्टुप, आर्षी बृहती, आर्षी गायत्री, निचृत् आर्षी गायत्री, निचृत 

आर्षी जगती, भुरिक् आर्षी बृहती, नित् गायत्री, आर्पी जगती, निचृत् आरषी 

त्रिष्टुप, भुरिक् आर्षी पङ्क्ति, विराट आर्षी त्रिष्टुप, आर्षी अनुष्टुप, विराट् आर्षी 

अनुष्टुप्, पङ्क्ति, विराट् आर्षी त्रिष्टुप, आर्षी अनुष्टुप्, निृत् आर्षी बृहती, 

पिपीलिकामध्या . बृहती, निचृत् आर्ष पङ्क्ति, आर्षी उष्णिक, विराट 
अतिजगती, भुरिक आर्षी उष्णिक, स्वराद आर्षी गायत्री, निचृत् शक्वरी । 

अशमन्नूजँ पर्वते शिश्रियाणामद्भ्य ओषधीभ्यो वनस्पतिभ्यो अघि सम्भूत 

 पयः । तां न इषमूजँ धत्त मरुतः सङ१ररागा अशमँस्ते क्वुन्मयि त७ उरग्य 


द्विष्मस्तं ते शुग्च्छतु ॥१॥ 
है मरुद्गण ! तिमीहरू हामीलाई अन्न 
पर्वत र ढुङ्घाहरूमा आश्रित बललाई, ओर्षा 
रसलाई र श्रेष्ठ अन्न तथा ओजलाई हाम्रा निम्ति धारण 
तिम्रो भोक शान्त होस्, तिम्रो स्वरूप हामीलाई प्राप्त होस् 
उनीमाथि तिम्रा क्रोधको प्रभाव परोस् । 
इमा मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वेका च दश च दश च शत च शतँ च सहस्र 
च सहस्र चायुतं चायुतं च नियुत च नियु्त च प्रयुत चार्बुद च न्यर्बुदै च समुद्रश्व 
मध्य चान्तश्व परार्धश्नैता मे अग्न७ इष्टका धेनवः सन्त्वमुत्रामुष्मिल्लोके ॥२॥ 
अर्पित यी इष्टकाहरू हाम्रा लागि 


अग्निदेवता ! हव्यका सूक्ष्म एकाइका रूपमा अ  
कोमधेनुजस्तै अभीष्ट फल प्रदान गर्नमा समथ होङन् । यी इष्टकाहरू दस जुग 


दस, दसबाट सय, सयबाट हजार, हजारबाट अयुत, अयुत बाट नियुत, नियुतबाट 
 प्रयुतबाट करोड, करोडबाट अर्न, न्यरब, न्यर्बबाट खर्ब, खर्बबाट पदन, 
बाट महापद्म, महापद्यबाट शङ्कु, शङकुबाट समुद्र, समुद्रबाट  मल्यनाट जन्य ७ 


आदिले सम्पन्न बनाउन सक्षम छौ । तिमीहरू 
धहरूलाई, वनस्पति आदिबाट निस्कने 
रण गर । हे सर्वभक्षी अग्निदेवता ! 
। जसले रिसडाह गर्दछन् 


१७२ 


ओ। फिटा 


अन्तबाट पराद्धसम्म बढ्दै जाञन् । यी बढिरहेका इष्टकाहरू हाम्रा लागि यो लोक र् 
परलोकमा हरेक किसिमले अभीष्टफल प्रदायक कामधेनु गाईजस्तै होञन् । 
क्रतवः स्थञ क्रतावृधज क्रातुष्ठाः स्थञ क्रतावृधः । घृतश्च्युतो मधुश्च्युतो 
विराजो नाम कामदुघा अक्षीयमाणाः ॥३॥ 
हे इष्टकाहरू हो ! तिमीहरू सत्यरूपी यञ्चजस्तै पोषण प्रदान गर्ने हौ । यञ्चलाई 
बढाउने त्रतुहरूमा तिमीहरू अधिष्ठित छै । तिमीहरू घिउरूपी रस र मधुरूपी रस 
सेचन गराउने, देदीप्यमान, अभीष्ट कामनाहरू पूरा गराउने र कहिल्यै नष्ट नहुने 
खालका छौ । 
समुद्रस्य त्वावकयाग्ने परि व्ययामसि । पावको अस्मभ्य४, शिवो भव ॥४॥ 
हे अग्निदेवता । हामी तिमीलाई समुद्रका शैवाल आदि तापका कुचालकहरूले 
सुरक्षित गराएर राख्दछैँ । तिमी हाम्रो जीवनलाई पवित्र बनाउँदै हाम्रो कल्याण गर । 
हिमस्य त्वा जरायुणाग्ने परि व्ययामसि । पावको अस्मभ्य, शिवो भव ॥१॥ 
हे अग्निदेवता ! हिउँको संरक्षक आवरणले झैँ चारै तिरबाट ढाकेर हामी तिमीलाई 
सुरक्षित गराउँछौँ । हाम्रा लागि तिमी पवित्रकर्ता र कल्याणकारी भइदेङ । 
उप ज्मन्नुप वेतसे वतर नदीष्वा । अग्ने पित्तमपामसि मण्डूकि ताभिरागहि 
सेम नो यश पावकवर्ण, शिव कृधि ॥६॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी भूमिमाथि आञ र बडवानलसँगै नदीमा प्रवाहित होङ । 
किनभने पानी पनि जलको तेजस् रूप नै हो । हे मण्डकहरू हो । तिमीहरू पनि 
अग्निको अनुसरण गर्दै पृथ्वीका बाहिरी सतहमा आएर जलमा प्रवेश गर । हाम्रा यस 
यञ्ञलाई पवित्र र कल्याणकारी बनाओ । 
अपामिदं न्ययन४९ समुद्रस्य निवेशनम् । अन्याँस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः पावको 
अस्मभ्यथ, शिवो भव ॥७॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी जलको आधार यस स्थान विशाल समुद्रमा बडवानलका . 
रूपमा विद्यमान छौँ । तिम्रा ज्वालाले हामीलाई छोडेर अन्यान्य शत्रुलाई सताञन् । 
हाम्रा निम्ति तिमी पवित्रकर्ता र कल्याणकारी सिद्ध होङ । 
अग्ने पावक रोचिषा मन्द्रया देव जिह्वया । आ देवान्वक्षि यक्षि च ॥८॥ 
हे पवित्रता प्रदान गर्ने अग्निदेवता  प्रसन्न गराउने ज्वालारूपी जिब्राले देवताहरूलाई 
आमन्त्रित गर र उनीहरूका निम्ति यज्ञ सम्पन्न गर । 
स नः पावक दीदिवोग्ने देवाँ२ इहा वह । उप यज्ञ हविश्व नः ॥९॥ 
हे पवित्र गराउने र दीप्तिमान् अग्निदेवता ! तिमी देवताहरूलाई हाम्रा यज्ञमा हवि 
ग्रहण गर्नका लागि लिएर आउ । 
पावकया यश्चितयन्त्या कृपा क्षामन् रुरुच उषसो न भनुना । तूर्वत्न 
यामन्नेतशस्य तू रण आ यो घृणे न ततृषाणो अजर ॥१०॥ । 
उषा कालको प्रकाशजस्ता अग्निदेवबाट पृथिवीलाई पवित्रता र चेतना प्राप्त हुँदा पृथ्वा 
तेजले शोभायमान हुन्छ । हे वीतहव्य । तिमीहरू सर्वभक्षी र अजर अग्निदेवताको 
अर्चना गर । उनी एतश क्रषिको रक्षाका लागि रणभूमिमा शीघ्र चैतन्य हुन्छन् । 


१७४ 


। ।  न हे र जनत पित क तल तनि त कक कक न का?  ५  जिन 


 


र 


नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्ते अस्त्वर्चिषे । अन्याँस्ते अस्मत्तपन्तु हेतय पावको 
अस्मभ्यथ,शिवो भव ॥११॥ 
हेअग्निदेवता ! तिम्रो दीप्तिमान् ज्वाला सबै किसिमका रसलाई आकर्षण गर्न सक्ने 
खालको छ । तिम्रा त्यस तेजलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । तिम्रा ज्वालाले हामीलाई 
बाहेक अरूलाई नै दुःख दियोस् । हाम्रा लागि तिमी पवित्रकर्ता र 
कल्याणकारी होर । 
नृषदे वेडप्सुषदे वेड् बर्हिषदे वेड् वनसदे वेट्स्वविदे वेद ॥१२॥ 
यी अग्निदेवता मानिसभित्र जठराग्निका रूपमा विद्यमान रहन्छन् । उनका लागि नै यो 
आहुति समर्पित गरिएको छ । अग्निदेवता समुद्रमा बडवानलका रूपमा अधिष्ठित 
छन् । उनका लागि यो आहुति हामी समर्पित गर्दछौँ । अग्निदेवता कुश आदिमा 
औषधिका रूपमा विद्यमान रहन्छन् । उनको खुसीका लागि हामी यो आहुति 
चढाउँछौँ । यी अग्नि वृक्षमा दावानलका रूपमा अधिष्ठित छन् । उनकै प्रीतिका 
निम्ति हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । यी अग्निदेवता द्युलोकमा अवस्थित सूर्यका 
रूपमा प्रसिद्ध छन् । उनका प्रीतिका लागि हामी यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
ये देवा देवानाँ यज्िया यसियानाङ,संवत्सरीणमुप भागमासते । अहुतादो 
हविषो यसे अस्मिन्त्स्वयं पिबन्तु मधुनो घृतस्य ॥१३॥ 
जुन देवताहरू आहुति प्रदान नगरीकनै हविष्यात्न ग्रहण गर्दछन्, उनै प्राणरूप देवताहरू 
यस यञ्चमा मधु, घिउ आदि हविको भाग स्वयं पान गरुन् । जुन देवताहरू यजनका 
निम्ति प्रतिष्ठित देवताहरूका बीत्तमा देदीप्यमान् छन्, उनीहरू नै वर्षको समाप्तिमा 
हुने गरेका यज्ञका हविको भाग सेवन गर्दछन् । 
ये देवा देवेष्वधि देवत्वमायन् ये ब्रह्मणः पुर एतारो अस्य । येभ्यो न७ क्राते 
पवते धाम किञ्चन न ते दिवो न पृथिव्या अधि स्नुधु ॥१४॥ 
जुन प्राणरूपी देवताहरूले इन्द्र आदिको जस्तै देवत्वको अधिकार प्राप्त गरेका छन्, जो 
आत्मारूपी अग्निका सम्मुखमा विचरण गर्दछन्, जसको अभावमा शरीरमा अलिकति 
पनि चेतना बाँकी रहँदैन ती प्राणरूपी देवता न द्युलोकमा छन्, न त पृथ्वीमा ने । उनी 
त सबका सबै इन्द्रियमा नै विद्यमान छन् । 
प्राणदा अपानदा व्यानदा वर्चोदा वरिवोदाः । अन्याँस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः 


पावको अस्मभ्य४, शिवो भव ॥१५॥ 
पाजकहरूलाई प्राण, अपान, व्यान आदि वायुका साथै पराक्रम र ऐश्वर्य प्रदान गर्ने हे 
भग्निदेवता  तिम्रा शस्त्रास्त्र हाम्रा लागि पवित्रता र कल्याण प्रदान गर्ने होञन् तथा 
पिनले शत्रुलाई दुःख दिञन् । 
अग्निस्तिग्मेन शोचिषा यासद्विश्व न्यत्रिणम् । अगिनर्नो वनते रयिम् ॥१६॥ 
॥ अग्निदेवता । तिमी आफ्ना प्रज्वलित, तीक्ष्ण ज्वालाले विघ्नकारक तत्त्व नष्ट गर 
भनि जसले तिम्रो उपासना र स्तुति गर्दछन्, तिनलाई बल तथा ऐश्वर्य प्रदान गर । 


१७५ 


 


य इमा विश्वा भुवनानि जुद्दृदृषिर्होता न्यसीदत् पिता न । स आशिषा 
द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ२५ आ विवेश ॥१७॥ 


००, 


हामीलाई पिताले झैँ पोषण प्रदान गर्ने परमात्मा स्वयं नै यी सम्पूर्ण लोकका 
प्राणीहरूको संहार गर्ने बनेर सूक्ष्मद्रष्टा भ्रषि र याजकहरूमा अधिष्ठित भएका 
हुन्छन् । उने परमात्माले सबैलाई धनसम्पदाको इच्छा पूरा गराउँछन् । उनैले सबैलाई 
आफ्ना अधीनमा राख्दछन् र आफ्ना अधीनमा रहेका प्राणीहरूमा आफैँ नै सर्वत्र व्याप्त 
हुन पुग्दछन् । 
कि, स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् । यतो भूमि 
जनयन्विश्वकर्मा वि द्यामौर्णोन्महिना विश्वचक्षाः ॥१८॥ 


सृष्टिको निर्माणभन्दा पहिले परमात्मा कुन आश्रयमा अडिएका थिए ?, सृष्टिको 
निर्माणमा प्रयोग भएका मूल द्रव्य के र कस्ता थियो ? त्यसबाट सर्वद्रष्टा विश्वकर्मा 
परमात्माले यस सुविशाल पृथ्वी र महान् द्युलोकको सिर्जना महान् सामर्थ्यले कहाँ 
. बसेरगरे ? म 
विश्वतश्वक्वुरुत विश्वतोमुखोविश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्याँ धघमतिसँ 
पतत्रैर्द्दावाभूमी जनयन्देव एकः ॥१९॥ म 
सर्वत्र आँखा भएका, सबैतिर मुख भएका, सबैतिर भुजा भएका र सबैतिर चरण 
भएका उने अद्वितीय परमात्माले आफ्ना भुजाले गतिशील पृथ्वी र द्युलोक आश्रयविनै 
निर्माण गरेका थिए र उचित रूपमा तिनलाई सञ्चालित गर्ने उनी एक्लै थिए  
कि, स्विद्न॑ं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षः । मनीषिणो 
मनसा पृच्छतेदु तद्यदध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन् ॥२०॥ 
कस्तो वन र कस्ता वृक्षबाट निर्माण सामग्री लिएर विश्वकर्मा ईश्वरले पृथिवी र दुलोक 
निर्माण गरे ? हे विवेकी पुरुष हो ! समस्त भुवन धारण गर्दै ती विश्वकर्मादेव कुन 
ठाउँमा अडिएका छन् भनेर आआफ्ना मनका शक्तिसित सोध । 


या ते धामानि परमाणि यावमा या मध्यमा विश्वकर्मत्रुतेमा । शिक्षा सखिभ्यो 
हविषि स्वधावः स्वयं यजस्व तन्वं वृधानः ॥२१॥ 
हे विश्वको रचना गर्ने परमात्मा ! हे सबैलाई धारणपोषण १ 
मध्यम वा तल्ला धामका विपयमा हामीलाई मित्रको भावना राखेर सिकाङ । सबै 
जीवलाई तिमीले वृद्धि प्रदान गरेपछि नै हामी उत्तम हविष्यान्नद्वारा यजन गरौँ । 
विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुद्यन्त्वन्ये 
अभितः सपला इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥२२॥ 
हे विश्वका स्रष्टा परमात्मा ! हामीले दिइएका हविप्यान्नले प्रसन्न भएर पृथ्वीले जस्तै 
सबै आश्रितहरूको हितका लागि यज्ञमा स्वयं यजन गर । तिमी सबै शत्रु आफ्ना 


बलले मोहग्रस्त गराङ । यस महान् प्रकृतियज्ञमा ऐश्चर्यसम्पन्न इन्द्रदेवताले हाम्रा लागि 
आलञ्ञान प्रदान गरुन् । 


र्ने ईश्वर ,॥पिम्रा उच्चतम, 


१७६ 





ही 


वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजे अद्या हुवेम । स नो विश्वानि 
हृवनानि जोषद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा ॥२३॥ 
मी आज बी समा । आफ्नो रक्षाका लागि ज्ञानका अधिपति सृष्टिका रचयिता 
श्ररलाई आह्वान गछ । सत्कर्ममा प्रेरणा दिएर कल्याण गर्ने ती विश्वकर्माले 
प्रदान गरिएको हविष्यात्र हाम्रो रक्षाका लागि प्रेमपूर्वक प्रहण गरुन् । 
विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन त्रातारमिन्द्रमकृणोरवध्यम् । तस्मै विशः समनमन्त 
पूर्वीरयमुग्रो विहव्यो यथासत् ॥२४॥ 
विश्वका रचनाकर्ता परमेश्वर ! . हविले वृद्धि प्राप्त गरेर तिमीले इन्द्रलाई विश्वको 
रक्षक र अपराजेय बनायौ । उ क्रषिहरूको जस्तै हामी पनि उनै इन्द्रदेवतालाई 
झुकेर नमस्कार गर्दछौँ । यौ पराक्रमी इन्द्रदेवता तिम्रै शक्तिले सबै तिरबाट समर्थ 
भएका छन् । हामी उनैलाई आहवान गर्दछौँ । 
 चस्भुषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेने अजनत्नम्नमाने । यदेदन्ता अददृहन्त 
पूर्व आदिद् द्यावापृथिवी अप्रथेताम् ॥२१॥ 
उहिल्यै द्यावापृथिवीको विस्तार भएर तिनका बाहिरीभित्री भाग बलियोसँग अडिएपछि 
चक्षुसम्पत्न पिताले नमनशील घृतको सृष्टि गरे । 
विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदुक् । तेषामिष्यनि 
समिषा मदन्ति यत्रा सप्तक्रषीन्पर एकमाहुः ॥२६॥ 
विश्वकर्मादेव विशिष्ट महाशक्तिसम्पन्न, व्यापक विश्वका निर्माता, धारणकर्ता, महान् र 
सर्वद्रष्य हुन् । उनैलाई प्राणका सप्तधाराका रूपमा रहेका सप्तग्रषि पनि भनिन्छ । 
तिनको अभीष्ट पूर्ति उनकै पोषणशक्तिले हुन्छ । ती एउटै अद्वितीय हुन् । 
यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यो देवानां 
नामघा एक एव त, सम्प्रशन॑ भुवना यन्त्यन्या ॥२७॥ 
परमेश्वर हामी सबैका उत्पन्न र पालन गर्ने हुन्, उनी सबैका धारणकर्ता हुन् । उनी 
सम्पूर्ण लोकका स्थानका ज्ञाता हुन् र एउटै भएर पनि विविध देवताको विभिन्न नाम 
भारण गर्दछन् । सबै लोकका प्राणी आखिरमा उनैसित पुग्दछन् । 
त आउ यजन्त द्रविण४ समस्मा क्रषयः पूर्वे जरितारो न भूना । असूर्ते सूत्त 
रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि ॥२८॥ 
भन्तरिक्षमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा निवास गर्ने परमेश्वरले नै समस्त प्राणीको रचना 
गरेका छ्न् । उनै स्रष्टाका लागि उहिलेका क्रषिहरूले स्तुति गर्दै यज्ञमा महान् वैभव 
गर । 
परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैर्यदस्ति । क, स्विद् गर्भ प्रथम 
दभ्र आपो यत्र देवाः समपश्यन्त पूर्वे ॥२९॥ 
फूपमाको ईश्वरीय तत्त्व द्युलोकभन्दा पर छ, पृथ्वीभन्दा पर छ, देवता र असुरभन्दा 
धियो छ । जल तत्वले सर्वप्रथम कुन गर्भ धारण गच्यो ? त्यो गर्भ कस्तो विलक्षण 
? उहिलेका त्रषिहरू त्यस परमतत्त्वको उचित दर्शन पाउनासाथ देवत्वको 
श्राप्त गर्दथे । 


१७७ 





तमिदगर्भ प्रथमं द्र आपो यत्र देवाः समगच्छन्त विश्व । अजस्य 
नाभावध्येकमर्पितँ यस्मिन् विश्वानि भुवनानि तस्थु ॥३०॥ 


सृष्टिका आदिदेखि नै विद्यमान त्यस परमतत्त्वले जलको गर्भ धारण गग्यो, लै 
ठाउँमा सम्पूर्ण देवशक्तिहरूको आश्रय स्थल छ । त्यस अजन्मा ईश्वरको नाभीकेन्द्रमा 
एउटै परम तत्त्व अधिष्ठित छ र त्यसैमा समस्त भुवन आश्रित भएर स्थिर रहेको छ । 
न तँ विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्या 
 चासुतृप उक्थशासञ्वचरन्ति ॥३१॥ 
हे मानिस हो ! यस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको रचना गर्ने परमेश्वरलाई तिमीहरू जान्दैनौ । 
परमतत्त्वका रूपमा रहेका तिनी सबैबाट भिन्न भएर पनि सबैभित्र प्रतिष्ठित छन्  
अञज्ञानको बाक्लो अन्धकारमा डुबेका, केवल गफ र विवादमा लागेर जिउ जोगाउनेर 
पोस्ने चिन्ताले सताइएकाहरूले त्यस्ता परमेश्वरका सम्बन्धमा व्यर्थ विवाद गर्दै विचरण 
गर्दछन्, साक्षात्कार गर्न सक्दैनन् । 


विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव आदिद्गन्धर्वा अभवद् द्वितीयः । तृतीयः पिता 
जनितौषधीनामपां गर्भ व्यदधात् पुरुत्रा ॥३२॥ 


सृष्टिका क्रममा सर्वप्रथम ब्रह्माण्डका सञ्चालक देवताहरू उत्पन्न भए, त्यसपछि 
पृथ्वीलाई धारण गर्ने अग्निरूपी सूर्यदेवता प्रकट भए । तेस्रो क्रममा औषधिका 
उत्पादक र पालक प्राणरूपी पर्जन्य देवता उत्पन्न भए । उनै विश्वसृजेताले सबै 
जललाई गर्भका रूपमा विभिन्न किसिमले धारण गरेका छन् । 
आशु शिशानो वृषभो न भीमो घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् ! सङ्क्रन्दनो 
निमिष एकवीरः शतथ९ सेना अजयत्साकमिन्द्र ॥३३॥ 
स्फुर्तिवान्, विकराल, साँढेझैँ शत्रु तर्साउने, दुष्टनाशक, शत्रु रुवाउने, द्वेष गर्नेलाई 
दिक्क पार्ने अल्छ्याइँ नभएका वीर इन्द्रदेव सयौँ शत्रु जितेर विजयी हुन्छन् । 
संक्रनदनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्कारेण दुश्च्यवनेन धृष्णुना । तदिन्द्रेण जयत 
तत्सहध्वं युधो नर इपषुहस्तेन वृष्णा ॥३४॥ 
हे योद्धा पुरुषहरू हो ! तिमीहरू सबै धैर्यपूर्वक गर्जना गर्दै शत्रुलाई तर्साउने गर्दछौ, 
विभिन्न खालका आक्रामक मुद्रामा रहेर युद्धमा तयार हुने, बाण लिएका, विजेता, 
अजेय, इच्छित बाणको वर्षा गराउने इन्द्रदेवताका सामर्थ्यसँग आबद्ध भएर 
शत्रुसेनालाई पराजित गर्दै विजयी होओ र सुखी जीवन बिताओ । 
स इपुहस्तैः स निषङ्गिभिर्वशी सशस्रष्य स युध इन्द्री गणेन । 
सथ९सृष्टजितसोमपा बाहुशधर्युग्रधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता ॥३५॥ 
शुत्रलाई वशमा राख्ने इन्द्रदेवता बाणधारी, खड्गधारी वीरको सैन्यदललाई उचित 
किसिमले व्यवस्थित गराउँदै सङ्ग्राममा शत्रुसित लडाइँ गर्दछन् । एकत्रित भएका 
शत्रुलाई जिले, उत्तम धनुषले शत्रुमाथि बाणको वर्षा गराउने र यञ्चमा सोमपान गरन 
उनै इन्द्रदेवताले हामीलाई रक्षा गरुन् । ! 
१७०८ 








.. बृहस्पते परि दीया रथेन रक्षोहामित्राँर अपबाधमानः । प्रभञ्जन्त्सेनाः प्रमृणो 
युधा जयन्नस्माकमेध्यविता रथानाम् ॥३६॥ न 


हे सर्वपालक इन्द्रदेवता ! राक्षस मार्दै, शत्रु तर्साएर उसको सेना ध्वंस गराउँदै 
तिमीहरू रथमा यहाँ आओ । युद्धमा विजयी भएर हाम्रा रथको रक्षा गर्दै अघि बढ । 
बलविज्ञाय, स्थविरः प्रवीरः सहस्वान्वाजी सहमान उग्र । अभिवीरो 
अभिसत्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथमा तिष्ठ गोवित् ॥३०॥ 
हे इन्द्रदेवता । सबैका बलको सान भएका, उत्तम वीर, शत्रुको आक्रमण खप्ने, 
बलवान्, शत्रुमाथि विजय गर्ने, उग्र, महावीर, शक्तिशाली भएर जन्मेका, गाईको रक्षा 
गर्ने तिमी विजयी रथमा प्रतिष्ठित छौ । 
गोत्रभिदं गोविदं वज्बाहुँ जयन्तमज्म प्रमृणन्तमोजसा । इम४ सजाता अनु 
वीरयध्वमिन्द्र४ सखायो अनु स१ रभध्वम् ॥३८॥ 
हे योद्धा हो ! तिमीहरू सबै शत्रुका किल्लाका भेदक, गाईको रक्षा गर्ने, वज्रजस्तै 
बलिया भुजा भएका, शत्रु विनाश गर्ने, विजेता इन्द्रका नेतृत्वमा रहेर पराक्रम 
देखाओ । हे मित्र हो ! इन्द्रदेव रिसाउँदा शत्रुमाथि रिस गर । 
अभि गोत्राणि सहसा गाहमानोदयो वीरः शतमुन्युरिन्द्र । दुश्च्यवनः 
पुतनाषाडयुध्योस्माक४९ सेना अवतु प्र युत्सु ॥३९॥ 
आफ्ना बलले शत्रुका समूहलाई निर्दयतापूर्वक कुच्याउँदै, अत्यन्त क्रोधले रन्किँदै, 
शत्रुको सेनालाई पराजित गराउने पराक्रमी इन्द्रदेवताले युद्धमा हाम्रा सेनालाई उचित 
किसिमले संरक्षण प्रदान गरुन् । 
इन्द्र, आसां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञ पुर एतु सोमः । 
देवसेनानामभिभञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्त्वप्रम् ॥४०॥ 
हाम्रा सेनालाई नेतृत्व प्रदान गर्ने हे इन्द्रदेवता ! बृहस्पतिदेव सबैभन्दा अघि जाङन् । 
दश्षिणायज्ञका सञ्चालक सोम अघि जाञन् । शत्रुनाशक मरुत्हरू विजयी देवताका 
का अघि लागून् । 
इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य राज्ञ आदित्याना मरुता शर्ष उग्रम् । महामनसाँ 
गुवनच्यवानां घोषो देवानां जयतामुदस्थात् ॥४१॥ 
लेशाली इन्द्रदेव, राजा वरुण, आदित्य र मरुतृहरूको तीक्ष्ण बल सहायक होस् । 
रत्ुको सहर ध्वस्त पार्ने, विशाल मन भएका र विजयी देवताको जयधोष गुन्जियोस् । 
उद्धर्षय मघवत्रायुधान्युत्सत्वनाँ मामकानां मनाथ१सि । उद्वृत्रहन् वाजिनां 
.. वोजिनानयुद्रथानां जयतां यन्तु घोषाः ॥४२॥ 
पक पपंशाली इन्द्रदेवता !। तिमी आफ्ना आयुधहरूलाई उचित कलह हुट५० 
पक्षका वीरहरूका मनलाई उत्साहित गर । अ सयधीष बिक चारै 
ं फेद्नेका लागि . दन्द्रदेवता ! विजयी रथको जयघोष चारै 
दिशामा लागि उत्तेजित गर । हे शत्रुनाशक ३ विजयको उत्सव मनाइयोस् 
जुञ्जायमान होस् र चारै दिशामा देवताहरूको विजय 


१७९ 





अस्माकमिन्द्रः समृतेषु ध्वजेष्वस्माकं या इषवस्ता जयन्तु । अस्माक वीरा 
उत्तरे भवन्त्वस्माँर उ देवा अवता हवेषु ॥४३॥ 
 युद्धमा हाम्रा सेनालाई इन्द्रदेवताले सुरक्षा प्रदान गरुन् । हाम्रा बाण शत्रुमाथि विजयी 
होञन् । हाम्रा वीरहरू विजयी होञन् । हे देवता हो ! हामीलाई युद्धमा सुरक्षा गर । 
अमीषां चित्त प्रतिलोभयन्ती गृहाणाङ्गान्यप्वे परेहि । अभि प्रेहि निर्दह हृत्मु 
शौकेरन्धेनामित्रास्तमसा सचन्ताम् ॥४४॥ 
हे पापवृत्ति हो ! हामीदेखि टाढै बस । शत्रुको चित्त भुल्याओ । उनका अङ्गमा 
ओगट । शत्रुमाथि आक्रमण गरेर उनका हृदयमा शोकका ज्वाला दन्काइदेओ । हाम्रा 
शत्रुलाई गहिरो अन्धकारमा पारेर अचेत गराओ । 
अवसृष्य परा पत शरव्ये ब्रह्मस४१,शिते । गच्छामित्रान्प्र पद्यस्व मामीषां कं 
चनोच्छिष ॥४५॥ 
हे बाणरूपी अस्त्र । मन्त्रका प्रयोगले तीक्ष्ण गराएका तिमीलाई हामीले छोड्दा शत्रुका 
सेनामाथि एकै पटक प्रहार गरर उनलाई सन्तप्त गरा । उनका शरीरमा पसेर सबैको 
नाश गर र कुने पनि दुष्टलाई जिउँदो नछोड । 
प्रेता जयता नर इन्द्रो वः शर्म यच्छतु । उग्रा वः सन्तु बाहवो नाघृष्या 
यथासथ ॥४६॥ 
हे वीर हो ! शत्रुमाथि आक्रमण गरेर विजयी होओ । इन्द्रदेवताले तिमीहरूलाई सुख 
र शान्ति प्रदान गर्नेछन् । तिमीहरूका पुजामा उग्र सामर्थ्य भरियोस् । त्यसो भएपछि 
शत्रुले तिमीलाई आफ्ना अधिकारमा लिन नसकून् । । 
असौ या सेना मरुतः परेषामभ्यैति न ओजसा स्पर्धमाना । तां गृहत 
तमसापत्रतेन यथामी अन्यो अन्यं न जानन् ॥४७॥ 
हे मरुत्हरू हो ! शत्रुको यो सेना आफ्नो बल र अहङ्कारको मात लागेर युद्ध गर्न 
हतारिँदै हामीतिर आइरहेको छ, त्यसलाई अन्धकारले ढाकिदेओ । त्यसो भएपछि यी 
शत्रुहरू आफ्नै एकापसमा अल्मलिएर लडाइँ गर्दै मर्नेछन् । 
यत्र बाणाः सम्पतन्ति कुमारा विशिखा इव । तन्नड झन्द्रो बृहस्पतिरदितिः 
शर्म यच्छतु विश्वाहा शर्म यच्छतु ॥४८॥ 
जहाँ शिखारहित बालक जताततै घुमेझैँ गरी बाण खस्दछन्, त्यहाँ बृहस्पति, इन्द्रदेवता 
र अदितिले हामीलाई सुखदायक संरक्षण प्रदान गरुन् र हाम्रो सधैँ कल्याण गरुन् । 
मर्माणि ते वर्मणा छादयामि सोमस्त्वा राजामृतेनानु वस्ताम् । उरोर्वरीयो 
वरुणस्ते कृणोतु जयन्त त्वानु देवा मदन्तु ॥४९॥ ॥ 
है रथी ! तिम्रो मर्मस्थल हामी कवचयुक्त गराउँछौँ । सोमदेवताका कृपाले तिमीलाई ७ 
अमृत युक्त गरोस् । वरुणदेवताले तिमीलाई सुख प्रदान गरुन् । तिम्रा विजयले 
देवताहरू आनन्दित होउन् । ! 











र 


८ भनियुह । नयाग्ने घृतेनाहुत । रायस्पोषेण सथसृज प्रजया च बहु 
॥ ता ! याजकहरूले प्रदान गरेको घिउको आहुतिले तृप्त भएर तिमी 
्रीहरूलाई प्रचुर मात्रामा चनसम्पदाका रूपमा अपार वैभव प्रदान गर । पुत्रपौत्रादि 
दिएर सन्तानको सुखलाभ गरारु । 
ढद्धेमँ प्रतरा नय सजातानामसद्वशी । समेनं वर्चसा सृज देवाना भागदा 
असत् ॥५१॥ 
 यी यजमानहरूलाई उन्नतिको दिशामा अग्रसर गराक । त्यसो भएपछि 
उनले आफ्ना दाजुभाइ नातागोतालाई आफ्ना अनुकूल भएका पाउन सकून् । यिनलाई 
तेजस्वी वैभव प्रदान गर । त्यस वैभवले उनीहरू यस्ता यञ्चका रूपमा देवतालाई 
उनीहरूको भाग प्रदान गर्न सकून् । 
यस्य कुर्मो गृहे हविस्तमग्ने वर्धया त्वम् । तस्मै देवा अधि त्रुवत्रयं च 
ब्रह्मणस्पतिः ॥५२॥ 
हे अग्निदेवता ! हामी जुन याजकका आवासमा यञ्चकर्म गर्दछौँ, तिमी तिनीहरूको 
वैभव बढाइदेङ । सबै देवताहरूले उसको श्रेष्ठता स्वीकार गरुन् । प्यस्ता 
यजमानहरूले यज्ञ आदि श्रेष्ठ कर्मको पालन सधैँ गर्न सकून् र सुखीसमृद्ध जीवन 
निर्वाह गर्न पाछन् । 
उदु त्वा विश्वे देवा अग्ने भरन्तु चित्तिभिः । स नो भव शिवस्त्व४९ सुप्रतीको 
विभावसुः ॥५३॥ 
हे अग्निदेवता  दिव्य गुणले सम्पन्न. समस्त देवतागण नित्य यज्ञ आदि कर्म र श्रेष्ठ 
बिचारले तिम्रो उन्नति गराङन् । मन्त्रका साथसाथै यञ्चमा आहुति दिएर अग्निलाई 
बढाञन् । हामी याजकहरूलाई तिमी अपार तेजस्वी वैभव प्रदान गरेर कल्याण गर्ने 
कृपा गर । 
पञ्च दिशो दैवीर्यञ्ञमवन्तु देवीरपामतिं दुर्मतिं बाधमानाः । रायस्पोषे 
यञ्चपतिमाभजन्ती रायस्पोषे अधि यञ्ञो अस्थात् ॥१४॥ 
हामी याजकहरूको कमसल बुद्धि र दुर्बुद्धिलाई इन्द्र, यम, वरुण, सोम र ब्रह्मासित 
सम्बन्धित पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण तथा मध्य यी पाँचै दिव्य दिशाहरूले 
हटाइदिकन् । यञ्च आदि श्रेष्ठ कर्म गर्ने यजमानलाई तिमी अपार धनवैभव उपलब्ध 
 गराक्र हाम्रा यञ्चलाई सुरक्षा प्रदान गर । धनको वृद्धिका साथसाथै हाम्रा दान आदि 
यञ्ञ पनि समृद्ध होछन् । 
समिद्धे अग्नावधि मामहान उक्थपत्र ईड्यो गृभीतः । तप्त॑ घर्म 
।  परिगृह्यायजन्तोर्जायद्यञ्ञमयजन्त देवाः ॥५५॥ हि 
दिव्य गुणले सम्पन्न याजकहरूले तातो घिउ लिएर यजन कर्म गर्दै घिउले युक्त 
रबष्यान्नले अग्निलाई प्रदीप्त गराउँदै अत्यन्त पूजनीय, स्तुत्य देवताहरूको स्तुति 
मनत्रले गर्दछन् र यज्चलाई उत्तम किसिले सम्पन्न गर्दछन् । 


१०१ 











दैव्याय घत्रैं जोष्ट्रे देवश्रीः श्रीमनाः शतपयाः । परिगृह्य देवा यज्ञमायन् देवा 
देवेभ्यो अध्वर्यन्तो अस्थुः ॥५६॥ र. 
श्रेष्ठ पुरुषहरू देवताका निम्ति यञ्चकर्मको कामना गर्दछन् । त्यस्ता दिव्य 
सम्पन्न र सम्पदाका स्वामी, उत्तम मन भएका तथा सयौँ किसिमका गाईको दुध आदि 
पदार्थले पुष्ट हुने पुरुषहरू यज्ञमा आउँछन् । उनीहरू दिव्य गुणले सम्पन्न विश्वलाई 
धारण गर्ने, प्रेमभावले युक्त परमात्मालाई स्तुति गरेर सधैँ उनको आश्रय पनि प्राप्त गर्न 
सफल हुन्छन् । 
वीत४९ हविः शमित४, शमिता यजध्यै तुरीयो यज्ञो यत्र हव्यमेति । ततो 
वाका आशिषो नो जुषन्ताम् ॥५७॥ 
उदार मन भएका सौम्य पुरुषहरूले संस्कारित हविले सम्पन्न यञ्चलाई देवताको 
सन्तुष्टिका लागि सम्पन्न गराउँछन् । त्यस्ता बेलाको यञ्चलाई चौथो वा अन्तिम अर्थ 
लाग्ने तुरीय यज्ञ सम्पन्न हुन्छ । त्यस बेला यञ्चमा उच्चारण गरिएका वेदका मन्त्रका 
आशीौर्वचनहरू हाम्रो मनको इच्छाअनुसार सफल हुन्छन् । 
सूर्यरश्मिहरिकेशः पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयाँ२५ अजमस्रम् । तस्य पूषा प्रसवे 
याति विद्वान्त्सम्पश्यन्विश्वा भुवनानि गोपाः ॥ 


हरियो रङ्गका वनस्पति र यसमा आश्रित सबै जीवलाई पोषण गर्ने परप ज्योतिर्वान् 
सूर्यदेव आफ्नो रश्मि पूर्व दिशामा प्रकट गर्दछन् । जितेन्द्रिय विद्वान् र पोषणकर्ता 
सूर्यदेव उत्पन्न भएर सम्पूर्ण लोकलाई प्रकाशित गर्दछन् र निरन्तर गतिशील हुन्छन् । 


विमान एष दिवो मध्यड आस्त आपप्रिवान् रोदसी अन्तरिक्षम् । स 
विश्वाचीरभिचष्टे घृताचीरन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् ॥१९॥ 


संसारको रचना गर्नमा सक्षम सूर्यदेवता द्युलोकका मध्य भागमा अवस्थित छन् । उनले 
द्युलोक, पृथ्वीलोक र अन्तरिक्षलोक यी तीनैलाई आफ्ना तेजले दीप्तिमान् गराउँछन् । 
सूर्यदेवता सम्पूर्ण विश्वलाई आफ्ना आश्रयमा लिने, जल धारण गर्ने र सबै कुरो देख्ने 


गर्दछन् । यो लोक, परलोक र मध्यलोकमा स्थित प्राणीहरूको सूक्ष्म भाव पनि उनले 
राम्ररी जान्दछन् । 


उक्षा समुद्रो अरुण सुपर्ण पूर्वस्य योनि पितुराविवेश । मध्ये दिवो निहितः 
पृश्निरश्मा विचक्रमे रजसस्पात्यन्तौ ॥६०॥ 
सूर्यदेवता वर्षाले संसारको सेचन गर्ने, समुद्रबाट जल धारण गर्ने, रातो वर्णका भएर 
आकाशमा निरन्तर गतिशील रहने गर्दछन् । अनेकौँ रश्मिले युक्त भई पूर्व दिशाबाट 
उदाएर द्युलोकका गर्भमा समाविष्ट हुन्छन् । उनी आकाशमा गमन गर्दै सबै लोकलाई 
सबै तिरबाट संरक्षासुरक्षा प्रदान गर्दछन् । म 
इन्द्र विश्वा५ अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः । रथीतम४,रथीनां वाजाना४सत्पति 
पतिम् ॥६१॥ 
समुद्रजस्तै व्यापक, सबै रथिहरूमा महानतम, अन्नका स्वामी र सप्रवृत्तिहरूका पालर्क 
इन्द्रदेवतालाई सबै खालका स्तुतिले अभिवृद्धि गराउँछन् । 


१०५२ 





देवदर्यज्ञ आच वक्षतसुम्नदूर्यज्ञ आ च वक्षत् । यक्षदगर्देवो देवाँर आ 


चवक्षत् ॥६२॥ 
ठताहरूलाई आह्वान गर्दै यज्ञदेवताले देवताहरूलाई हविष्यात्न वहन गरुन् र उनैको 
। सम्पूर्ण सुखसुविधालाई आह्वान गर्ने यज्ञदेवतालाई हवि प्रदान गर्ने काम 


थरजन गरुन् 
गरौँ । अग्निदेवताले समस्त देवताहरूका यज्ञशालामा अधिष्ठित गरेर 
ने यजन कार्य सम्पत्र गरौँ । 
 वाजस्य मा प्रसव उद्ग्राभेणोदग्रभीत् । अधा सपलानिन्द्रो मे 
निग्राभेणाधराँ२५ अक ॥६२॥ 


। सत्कर्म गर्ने हाम्रा याजकहरूका लागि अन्न उत्पादन गर्दै प्रगतिको मार्ग 
प्रशस्त पारेर उच्चतम स्थिति प्रदान गर र शत्रुलाई निम्न स्थितिमा पुग्याएर अधोगति 


प्रदान गर । 
उद्ग्राभं च निग्राभ॑ च ब्रह्म देवा अवीवृधन् । अधा सपलानिन्द्राग्नी मे 


विषूचीनान्व्यस्यताम् ॥९४॥ 
हे देवताहरू हो ! सत्कर्म गर्नमा लागेका हामीहरूलाई उत्तम सामर्थ्य धारण गर्न 
स्थितिमा र शत्रुलाई पतनका खाडलमा पुन्याङ । इन्द्रदेवता र अग्निदेवताले हाम्रा 
शत्रुलाई विभिन्न किसिमले पूरै विनाश गरुन् । 

क्रमध्वमग्निना नाकमुख्य४ हस्तेपु बिभ्रतः । दिवस्पृष्ठ४ स्वर्गत्वा मिश्रा 

देवेभिराध्वम् ॥६५॥ 
हे याञ्चिकहरू हो . अग्निदेवताबाट उत्तम सुख प्राप्त गरेर 

शैर्य प्रदर्शन गर । तिमीहरू देवगणसित मिलेर, दिव्यलोकमा 

३ निवांस गर । 

प्राचीमनु प्रदिशं प्रहि विद्वानग्ेरग्ने पुरो अग्नि्भवेह । विश्वा आशा दीद्यानो 
वि भाद्यूर्ज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥६९॥ 

है अग्निदेवता । तिमी पूर्व दिशातिर फर्क । अग्रगामी भएर सबैलाई नेतृत्व प्रदान 

गर  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई दीप्तिमान् ज्वालाले संव्याप्त गर र हाम्रा पुत्रपौत्र, गाई 


रेर उखा पात्रलाई हातमा लिँदै 
लोकमा जाओ र सुखपूर्वक 


पशुहरूलाई बलसम्पन्न बनाउ । 
पृथिव्या५ अहमुदन्तरिक्षमारहमन्तरिक्षाद्दिवमारहम् । दिवो नाकस्य पृष्ठात् 
स्वर्ज्योतिरगामहम् ॥६७॥ राजि 
बैमी पृथ्वीभन्दा माथि रहेको अन्तरिक्षमा आरूढ हुन्छौँ २ अन्तरिक्षभन्दा उच्च स्थानमा  
सुखस्वरूप वलयचक्रभन्दा 


हका धुलोकमा आरूढ हुन्छौँ । त्यसपछि ० 
परम ज्योतिष्मान् सूर्यलोकमा पुग्दछ  

द हित  नापेक्षनतश आ घाई१ रोहन्ति रोदसी। यश ये 
बि ची सुविद्वा९,सो वितेनिरे ॥६०॥ अनुष्ठान 
क काय व्यवस्थालाई जुन उत्तम विद्वानूले धार॥ त नि ॥००५ लौकिक 
पोहरूर यश फिँजाउँछन्, उ अर पकन आरोहण गर्दछन् । 

लाइ अपेक्षा नगरेर द्यावापृथ्वीभन्दा माथि उठ्दछन् र सत 
 १०५३ 








अग्ने प्रेहि प्रथमो देवयतां चक्षुर्देवानामुत मर्त्यानाम् । इयक्षमाणा भूगुपि,  


सजोषाः स्वर्यन्तु यजमानाः स्वस्ति ॥६९॥ 





७ 
॥, ३ 
 
्ै 
॥ 


हे अग्निदेवता ! तिमी दिव्य गुणको इच्छा गर्ने यजमानहरूमा सनंप्रमुख हौ । देवता, 
मानिसका नेत्रको रूपमा रहेर संसार हेर्ने तिमी नै हौ । त्यसेले तिमी सबैका अगुवार  
मार्गदर्शक हौ । यञ्चको इच्छा गर्ने, पाप मेटाएर सबैसित प्रेमभाव बाँड्ने याजकहरूको  


कल्याण गर्ने र उनीहरूलाई स्वर्गलोक प्राप्त गराउने तिमी नै हौ । 
नक्तोषासा समनसा विरूपे धापयेते शिशुमेक४१ समीची । दावाक्षामा रुक्मो 
अन्तर्विभाति देवा अग्नि धारयन् द्रविणोदाः ॥७०॥ 
. कालो वर्णका रात्रि र उज्यालो वर्णका दिनका मध्य भागमा रहेका सन्ध्या कालमा 
अग्निहोत्रका लागि प्रकट भएका अग्निदेवता सुशोभित छन् । उनी अनुकूल विचार 
भएका मातापिताबाट उत्पन्न भएका सुसन्ततिका रूपमा प्रतिष्ठित छन् । यिनै 
अग्निदेवता पृथ्वी र अन्तरिक्षका मध्य भागमा दिव्य प्रकाशका रूपमा सुशोभित 
हुन्छन् । यञ्च आदि श्रेष्ठ कर्मको परिणामस्वरूप याजकहरूलाई अपार वैभव प्रदान 
गर्ने देवताहरू यञ्ञ सम्पन्न गर्नका लागि यज्ञाग्निलाई ग्रहण गरिरहेका छन् । 
अग्ने सहस्राक्ष शतमूर्घज्छत॑ ते प्राणाः सहस्र व्यानाः । त्व४१ साहस्रस्य राय 
ईशिषे तस्मै ते विधेम वाजाय स्वाहा ॥७१॥ 
हे हजारौँ आँखा र सयौँ शिर भएका अग्निदेवता ! तिम्रा सयौँ प्राण छन् र हजारौँ व्यान 
छन् । तिमी सहस्रौँ सम्पदाका स्वामी हौ । तिमीलाई हामी हविष्यान्न प्रदान गर्दछौँ । 
हाम्रो आहुति स्वीकार गर । ॥ 
सुपर्णोड सि गरुलान् पृष्ठे पृथिव्याः सीद । भासान्तरिक्षमापृण ज्योतिष 
दिवमुत्तभान तेजसा दिश उद्दृथ्९ह ॥७२॥ 
सुन्दर पँखेरा भएका गरुड पक्षीका रूपमा उड्ने गरेका हे अम्निदेवता । तिमी सुखको 
परिपूर्णता र दिव्य एवं श्रेष्ठ गुरुताले सम्पन्न छै । पृथ्वीतलमा अधिष्ठित भएर तिमी 
आफ्ना कान्तिले अन्तरिक्षलाई अभिपूरित गर । आफ्ना ज्योतिले द्युलोकलाई उत्थान 
गर र तेजले सबै दिशाहरूलाई सुदृढता प्रदान गर । 
आजुह्वानः सुप्रतीकः पुरस्तादग्ने स्व योनिमा सीद साधुया । अस्मिन्त्सधस्थै 
अध्युत्तरस्मिन्विश्वे देवा यजमानश्च सीदत ॥७३॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी विनप्रतापूर्वक आह्वान गरिएर, उत्तम गुणले सम्पन्न भएर उत्तम 
स्थानमा पहिलेदेखि नै विराजमान छौ । दिव्य गुणले सम्पन्न यी यजमानले अग्निदेवताका 
साथमा यञ्च आदि सत्कर्म गर्दै प्रगतिशील जीवन बिताउँदै उच्चतम पद प्राप्त गरुन् । 
ता४, सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामाहँ वृणे सुमतिं विश्वजन्याम् । यामस्य कण्वो 
अदुहत्रपीना४१ सहस्रधारां पयसा महीं गाम् ॥७४॥ 
कण्वका वंशज त्रषिले सवितादेवताको पुष्टिकारक सहस्र किसिमका रश्मिलाई धारण 
गर्ने पोषण क्षमताले सम्पन्न महान् गाईको दोहन गरे । सबैले स्वीकार गर्दे 


सवितादेवताको त्यस अद्भुत, सबैलाई हित गर्ने, सिर्जनात्मक, श्रेष्ठ बुद्धिलाई हामी 
पनि स्वीकार गर्दछौँ । 


१०४ 


हि 








ठ्नि 


विधेम ते परमै जन्मन्नग्ने विधेम स्तोमैरवरे सधस्थे । यस्माद्योनेरुदारिथा यजे त॑ 
प्रत्वे हवी४,षि जुहुरे समिद्धे ॥७५॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रो उत्पत्तिस्थान छ्युलोकमा हामी स्तुति र पूजा गर्दछौँ । 
द्युलोकभन्दा तल अन्तरिक्षमा स्तुतिवचनले तिम्रो पूजा गर्दछौँ । तिमी प्रकट भएको 
पृथ्वीलोकमा यङ्चमा प्रज्वलित भएपछि हविष्यान्न समर्पित गर्दै हामी तिम्रो पूजा गरौँ । 
प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो नोजस्रया सुर्म्या यविष्ठ । त्वा४१ शश्वन्त उप यन्ति 
वाजाः ॥७६॥ 
हे शक्तिशाली अग्निदेवता । राम्ररी प्रज्वलित गरिएपछि तिमी प्रचण्ड ज्वालासँगै हाम्रा 
नजिकै प्रदीप्त भइदेङ । निरन्तर रूपमा तिमीलाई आहुति समर्पित गरिँदै छ । 
अग्ने तमद्याश्व न स्तोमैः क्रतुँ न भद्र४ हुदिस्पृशम् । त्रध्यामात 
ओहैः ॥७७॥ 
हे अग्निदेवता । आज हामी तिम्रो यञ्चीय प्रभावरूपी अश्वलाई कल्याणकारी क्रृत्यले 
युक्त भएका सङ्कल्पसहितका हृदयस्पर्शी स्तोत्रहरूले संवर्द्धित गर्दछौ । 
चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेन यथा देवा इहागमन्वीतिहोत्रा ग्रतावृधः,। पत्ये 
विश्वस्य भूमनो जुहोमि विश्वकर्मणे विश्वाहादाभ्यथ्हविः ॥७५। २. 
हामी मन लगाएर घिउको आहुतिले चितिमा रहेका यी अग्निदेवतालाई परिपुष्ट गराउँछौँ । 
त्यसो भएछ यस यञ्चमा आहुतिको इच्छा गर्ने र यञ्चलाई बढाउने देवताहरू उत्साहपूर्वक 
आउनेछन् । विशाल हृदयका, विश्वका स्वामी, विश्वका रचनाकार, विश्वको दुःखनाशक 
ईश्वरका निम्ति हामी यो श्रेष्ठ किसिमको हविष्यान्न समर्पित गर्दछौँ । 
सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः सप्त ग्रषयः सप्त धाम प्रियाणि । सप्त 
होत्राः सप्तधा त्वा यजन्ति सप्त योनीरापृणस्व घृतेन स्वाहा ॥७९॥ 
हे अग्निदेवता । सात किसिमका विशिष्ट समिधाले तिमी प्रज्वलित हुन्छौ । 
ज्वालारूपी सात जिब्राले हविको रस ग्रहण गर्दछौ । सप्तर्षिहरू यसका द्रष्य हुन् र 
गायत्री आदि सात छन्दहरू तिम्रा परम धाम हुन् । सात जना होताहरूले तिम्रा निम्ति 
अग्निहोत्र गर्दछन्, घिउले भरिएका सात चितिहरू तिम्रा उत्पत्तिकेन्द्र हुन् । यसरी 
प्रदान गरिएको आहुति तिमी खुसी भएर ग्रहण गर । 
शुक्रज्योतिश्व चित्रज्योतिश्र सत्यज्योतिश्व ज्योतिष्माँश्च । शुक्रश्व ग्रतपाश्चात्य४९ 
हा ॥००॥ 
उत्तम ज्योतिले सम्पन्न, विभिन्न खालका ज्योति भएका, सत्यस्वरूप ज्योतियुक्त, 
, दीप्तिमान्, यज्ञरक्षक, पापरहित, मरुद्गण यज्ञमा आडन् । यो आहुति 
उनीहरूका लागि समर्पित गरिएको छ । 
ईद्ङ् चान्यादङ च सदृङ् च प्रतिसदृङ् च । मितश्व सम्मितश्व सभराः ॥८१॥ 
यञ्चमा अर्पित पुरोडाश आदि हविष्यात्रलाई सामान्य दृष्टिले हेर्ने, अन्य दृष्टिले हेर्ने, 
समान रीतिले हेर्ने, समान भावनाले हेर्ने, समान मन भएका, पूर्णतया सम्मिलित मन 
भएका, समान किसिमका शस्त्रास्त्र धारण गर्ने मरुद्गण हाम्रा यञ्चमा आञन् । यो 


आहुति उनीहरूका लागि समर्पित गरिएको छ । 


१०५५ 





क्रतश्व सत्य्च ध्रुवश्च धरुणश्व । धर्त्ता च विधर्त्ता च विधारयः ॥८२॥ 
शुद्ध र सत्यस्वरूप, स्थिर, धारणशील, धर्त्ता, विधर्त्ता र विभिन्न किसिमले धारण गर्ने  
उनन्चास मरुद्गण हाम्रा यज्ञमा आञन् । यो आहुति उनीहरूका लागि समर्पित  
गरिएको छ । 
क्रातजिच्च सत्यजिच्च सेनजिच्च सुषेणश्च । अन्तिमित्रश्व दूरे अमित्रश्च गण ॥८३॥ ह 
शुद्ध स्वरूपका विजेता, सत्यस्वरूपका विजेता, शत्रुको सेनाविजेता, श्रेष्ठ सेनाले   
सम्पन्न भएका, मित्रका समीप रहने गरेका, शत्रुलाई पर भगाउने र सङ्घमा एकत्र भएर 
रहने यी मरुत्गण हाम्रा यस यज्ञमा आञन् । उनीहरूका लागि यो आहुति समर्पित 
, गरिएको छ । 
ईदृक्षास एतादृक्षास छ षु णः सदृक्षासः प्रतिसदृक्षास एतन । मितासश्च 
सम्मितासो नो अद्य सभरसो मरुतो यञ्चे अस्मिन् ॥८४॥ 
हे मरुत्गण ! तिमीहरू विभिन्न कोणबाट देख्ने, समान कोणबाट देख्ने, प्रत्येक समान 
कोणबाट देख्ने, मिश्रित कोणबाट देख्ने, समान किसिमका मिश्रित कोणबाट देख्ने र 
समान अलङ्कारले सजिएका छौ । तिमीहरू आज हाम्रा यस यज्ञमा आओ । यो आहुति 
तिमीहरूका लागि समर्पित गरिएको छ । 


स्वतवाँश्च प्रघासी च सान्तपनश्च गृहमेधी च। क्रीडी च शाकी 
चोज्जेषी ॥८५॥ 
स्वयं आर्जन गरेका तपोबलले सम्पन्न र पुरोडाश आदि भक्षण गर्न, शत्रुलाई सन्तप्त 
गराउने, गृहस्थधर्मका पालक, क्रीडाशील, बलशाली, यशस्वी, विजयशील मरुद्गण 
हाम्रा यस यज्ञमा आञन् । उनीहरूका निम्ति यो आहुति समर्पित गरिएको छ । 
इन्द्रै दैवीर्विशो मरुतोनुवर्त्मानो भवन्यथेन्द्र दैवीर्विशो मरुतोनु वर्त्मानोभवन् । 
एवमिमं यजमानं दैवीश्व विशो मानुषीश्चानुवर्त्मानो भवन्तु ॥८६॥ 
देवताको सेना शक्तिशाली मरुत्गणका रूपमा जसरी इन्द्रदेवताको प्रजाभझैँ उनको 
अनुगामी भएको छ, उसै गरी समस्त दैवी गुण र मनुष्यरूपमा रहेका प्रजाहरूले यी 
यजमानलाई अनुसरण गरुन् । म 
इमश, स्तनमूर्जस्वन्तं धयापां प्रपीनमग्ने सरिरस्य मध्ये । उत्स जुषस्व 
मधुमन्तमर्वन्त्समुद्रिय४, सदनमा विशस्व ॥८७॥ क 
हे अग्निदेवता  जलका मध्य भागमा रहेका विशिष्ट रसले परिपूर्ण, घिउका धाराले 
युक्त स्रुक नामको पात्ररूपी स्तनलाई तिमी पार्न गर । हे अर्वन् घोडारूपी 
अग्निदेवता ! मधुर स्वादयुक्त घिउले भएका ख्रुकलाई स्नेहपूर्वक पान गर र सन्तुष्ट 
भएर समुद्रको चयन यागसम्बन्धी यस यञ्चस्थलमा शीघ्र प्रवेश गर । 
 घूतँ मिमिक्षे घृतमस्य योनिधृते श्रितो घृतम्वस्य धाम । अनुष्वधमा वह 
मादयस्व स्वाहाकृ्त वृषभ वक्षि हव्यम् ॥८५॥ 
अग्निदेवताको मुख्य आश्रयस्थल घिउ हो । त्यसैले यिनलाई घिउले सिञ्चित . 
गरिन्छ । हे बलशाली अग्निदेवता ! स्नेहपूर्वक समर्पित गरिएको आहुति सबै ! 
देवतालाई पुन्याइएर प्रसन्न गराङ । ६१५ ॥ 


 


॥। 

. फिर न 
डर ॥ 
, ॥ । 
त 
॥। । 
 । 
 

द् 

 

ति  
 । 
। 
ही  
१ १. 
। ॥ 
 ह् 





१०६ 


समुद्रादूर्मिर्मधुमाँर५ उदारदुपा४ शुना सममृतत्वामानद 
 गदस्ति जिद्वा देवानाममृतस्य नाभिः ॥८९॥ १ कवर नाम गुहा 
रसले युक्त भएका तरङ्गहरू, घिउरूपी समुद्रबाट माथि उलदै 
र्न म्ा एकीकृत भएर अमरा प्राप्त गर्दछन् । त्यस घिउको के अन५ 
अग्दिवर्तीमा दको हन उको गुप्त नाम देवताको 
जिब्रो अमृतको ना गी रूपमा रहेको छ भन्ने गरिन्छ । 
व्य नाम प्र ब्रवामा घृतस्यास्मिन्यज्े धारयामा नमोभिः । उप ब्रह्या 
 थश्रृणवच्छस्यमान चतुः शृङ्गोष वमीदगौर एतत् ॥९०॥ 
ब्रमी याजकहरू त्यस घिउको स्तुति गर्दछौँ । यस यज्ञमण्डपमा नमस्कार गर्दै हामी 
यसलाई धारण गर्दछौँ । हामीबाट गाइने स्तुति ब्रह्माजीले सुनून् । चार वेदरूपी सिङ 
भएका, गोरो वर्णका देवताले यस संसारको सृष्टिगरे। 
चत्वारि शुङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्ष सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो 
 वृषभो रोरवीति महो देवो मत्यीर५ आ विवेश ॥९१॥ 
यञ्चका अग्निदेवताका चार वा सिङ, तीन वटा खुट्टा, दुई यउका र सात वटा हात 
छन् । ती बलशाली वृषभ देवता तीन किसिमले बद्ध भएर ध्वनि गर्दछन् र मानिसका 
बीचमा प्रवेश गर्दछन् । 
त्रिधा हित पणिभिर्गुह्ममानं गवि देवासो घृतमन्वविन्दन् । इन्द्र, एक४ सूर्य 
एकं जजान वेनादेक४९ स्वधया निष्टतक्षु ॥९२॥ 
देवताले व्यापारीबाट गाईका बीचमा तीन किसिमले लुकाएर राखेको घिउ थाहा पाए । 
तिनमध्ये सबैभन्दा,पहिलो इन्द्रदेवताले निकाले, दोम्रो आदित्यदेवताले निकाले र तेस्रो 
देवृताहरूले आफ्ना बलले अग्निबाट निकाले । 
एता अर्षन्ति हद्यात्समुद्राच्छतव्रजा रिपुणा नावचक्षे । घृतस्य धाराष अभि 
चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्य आसाम् ॥९२॥ 
पाराहरू मनोहर समुद्रभन्दा सयौँ गतिले प्रवाहित भइरहेका छन् । शत्रुले त्यसलाई 
सक्दैनन् । घिउका ती धारा हामी देख्छौं । ती धाराका बीचमा विद्यमान अग्नि 
पनि हामी देख्न सक्छौँ । म 
सम्यक्स्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्हदा मनसा पूयमानाः । एते अर्षन्त्यू्मयो 
भारि घृतस्य मृगा इव क्षिपणोरीषमाणाः ॥९४॥  । 
बाट निस्केको र चित्तले शुद्ध गरेको तेज धारा खुसीको नदीझि आनन्दले बग्दछ । 
भिकोरीदेखि तर्सिएर हरिण भागेझैँ गरी घिउको धारा तीव्र गतिले प्रवाहित हुन्छ । अस्यो 
सिन्धोरिव प्राध्वने शुघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्वाः । पृतना अरुषो 
नेवाजी  पिन्वमान ॥९५॥ 

 गदीको जौ काष्ठा भिन्दनूर्मिभिः पिन्वमान फ्रै वायुसमानको वेगले घिउको धारा 
मिति तेज गतिमा ओरालोतिर बगे  म परिधिलाई न दन्ताहरलै 
म. . जैँदै छ । घिउको धारा तेजस्वी घोडाभँ 

माथि उठ्दछन् 


१०८७ 








कडडरककी दसक कको रड कन 


अभि प्रवन्त समनेव योषाः कल्याण्यः स्मयमानासो अग्निम् । घृतस्य धारा, 
समिधो नसन्त ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः ॥९६॥ 
विचार मिलेका कारण हाँसिरहने स्त्री आफ्ना पतितिर गएभझैँ गरी घिउको धारा 
अग्नितिर जाँदै हुन्छ । घिउको धारा प्रज्वलित हुँदै सबै ठाउँमा व्याप्त हुन्छ । सबै 
कुराको ज्ञान भएका अग्निदेव हर्षित भएर त्यस धाराकै इच्छा गर्दछन् । , 
कन्या इव वहतुमेतवा उ अञ्ज्यञ्जाना अभि चाकशीमि । यत्र सोम  
सूयते यत्र यज्ञो घृतस्य धारा अभि तत्पवन्ते ॥९७॥ 
सोमरस पेलेर तयार गरिने र यञ्च सम्पन्न गरिने ठाउँमा घिउको धारा प्रवाहित हुन्छ । यो 
धारा वरको पछि लाग्न सिँगारिएकी कन्याझैँ प्रवाहित भएको हामी देख्दछौँ । 
अभ्यर्षत सुष्टुति गव्यमाजिमस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्त । इमं यज्ञ नयत देवता 
नो घृतस्य धारा मधुमत्पवन्ते ॥९८॥ 
हे याजक हो ! देवताका लागि स्तुति गर । हे देवता हो ! हामी याजकका लागि । 
प्रशंसनीय ऐश्वर्य, गाई र विजय धारण गर । हाम्रो यो यञ्च तिमी देवतासमक्ष पुन्याञ । 
घिउका मधुर धारा प्रवाहित भएको छ । 
धाम ते विश्व भुवनमधि श्रितमन्तः समुद्रे हुद्यन्तरायुषि । अपामनीके समिथे  
य आभूतस्तमश्याम मधुमन्तं त५ उर्मिम् ॥९९॥ . 
 है अग्निदेवता ! तिम्रो तेज समुद्रका बीचमा बडवाग्निका रूपमा, आकाशमा 
सूर्यदेवताका रूपमा, हृदयका बीचमा वैश्वानरका रूपमा, अन्नमा प्राणका  रूपमा, . 
जलमा विद्युत्का रूपमा र युद्धमा शौर्याग्निका रूपमा विद्यमान छ । सारा संसार नै 


तिमीमा आश्रित छ । तिम्रो त्यो मिठासले पूर्ण रसको उपयोग गर्नमा हामी समर्थ  
होऔँ ।  


क  ॥. 
त त क ही  
रेट माउ के काकोछ 


हुन  ६ दकजन टे 
 हन्नुषकठेटतपतलश नि पटि दने ००,३ 
॥ तिज्क्पिए आधकम्काभिकिनस्णरर निको कनाय कटक कमिटि कने पेन सुके कु 


ँछपकलदिकतकललोडिनिकलेनिभिकिलति 





०७७० ६०७ थ्छ, ०० कह?  ै। टे हेन उद ॥ श्र डि 
कक न हुकनापाक रै  
७८ कट . ००७० जवान तनु रिकरकीतीगतमलक १०  कम सारा १७७ ककरकरणकक ० हन  ५   । ु॥ ०० क हो न्थिय  ७७ 
६ छ ७ ७   हि  श्ः ७ 


इति सप्तदशोञ ध्यायः 
सत्रौँ अध्याय सकियो । 


१८८ 


कुकर 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसर्ेयिं माध्यन्ढिब शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ अष्यदशोज्ध्याय॥ 
॥ अठारौँ अध्याय॥ 
क्राषि देवगण, लुशोधानाक, इन्द्राग्नी, शुनःशेप, गालव, विश्वकर्मा, बन्धु, देवश्रवा, 
देववात भारत, इन्द्र, विश्वामित्र, शास भारद्वाज, जय ऐन्द्र, कृत्स, भरद्वाज, 
. उत्कील काल, उशना काव्य । 
देवता अग्नि, पृथिवी, विश्वेदेवा, अन्न, सविता, लिङ्गोक्त, गन्धर्व, अप्सरा, प्रजापति, 
वायु, वरुण, यजमान, देवगण, आत्मा, वृत्रहा, वैश्वानर । 
छन्द शक्वरी, भुरिक् अतिजगती, भुरिक् शक्वरी, निचृत् अत्यष्ट, स्वराद शक्वरी, 
भुरिक् अतिशक्वरी, भुरिक् अतिजगती, निचृत् शक्वरी, भुरिक् अष्टि, विराट् 
आर्षी पङ्क्ति, निचृत् अतिशक्वरी, स्वराट् अतिधृति, विराट् धुति, पङ्क्ति, 
संकृति, विराट् संकृति, भुरिक् पङ्क्ति, निचृत् आकृति, ग्राल्ला बृहती, भुरिक् 
आर्पी पङ्क्ति, भुरिक् आकृति, आर्ची बृहती, स्वराट् विकृति, ब्राल्ली १७ 
स्वराट् जगती, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप, निचृत् आर्षी अनुष्टुप्, त्रिष्टुपू, विरादआ 
अनुष्टुपू, आरषी अनुष्ठप, आर्षी पङ्क्ति, विराट आर्षी 


उष्णिक, आर्षी त्रिष्टुप, विराट् आर्षी जगती, 
त्रिष्टुप, निचृत् आर्पी जगती, हा क जाम चाका स्वराद आर्ष 


यस यञ्ञबाट हामीलाई अन्न, 
बुद्धिको क्षमता, काम गर्ने शक्ति, स्वर 


तेजस्विता र आत्मशक्ति आदि नि हक त चित्त च म आधितँ च मेवाक त मे 


प्राणश्व मे पानश्व मे व्यान दम मे बलचमे यज्जेन कल्पन्ताम् ॥२॥ 


महुु नई विकल मुख्य प्राण, 
हामीलाई प्राणवायु, अपानवायु, हङनैकन दि सबै कुराहरू यञ्ञका   रूपमा 


वाणी, मन, दृष्टिक्षमता, भ्रवणक्षमता र बट 
प्राप्त होङन् । । 


१०५९ 





ओजश्च मे सहञ्च मञ आत्मा च मे तनूश्च मे शर्म च मे वर्मच चच 
मेस्थीनि च मे परूथ,षि च मे शरीराणि च म आयुश्च मे जरा च मे येन 
कल्पन्ताम् ॥३॥ 


यसै यञ्चबाट हामीलाई ओज, सहिष्णुता, आत्मबल र शारीरिक बल वृद्धि होस् ।  
सुखसम्पदा, शारीरिक सुरक्षा, परिपुष्टता, हड्डीमा बल, औँलाजोर्नीहरू बलिया  
होखन् । हामीलाई शारीरिक आगरोग्यता प्राप्त होस् र आयु तथा परिपक्वतामा  


अभिवृद्धि होस् । 


ज्यैष्ठ्यं च म आधिपत्य च मे मन्युश् मे भामश्च मेमश्च मेम्भश्च मे जेमा च मे 
महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे वर्षिमा च मै द्राधिमा च मे वृद्ध चमे 
वृद्धिश्च मे यज्चेन कल्पन्ताम् ॥४॥ 


यज्ञको फलस्वरूप हामीमा पाकोपना, अधिकार, अनीतिमाथि नियन्त्रणक्षमता, 


दुष्टताको प्रतिकार गर्ने सामर्थ्य बढोस् । हाम्रो परिपक्वता, जीवनशक्ति, विजयशीलता, हँ 
नहत्ता, उत्कृष्टता, व्यापकता, दीर्घायुष्य, सुझबुझ, वंशपरम्परा र उत्कृष्टता आदिमा न 


वृद्धि होस् । 


सत्य च मे श्रद्धा च मे जगच्च मे धनञ्च मे विश्व च मे महञ्च मेक्रडाचमे . 
मोदश्व मे जात च मे जनिष्यमाणं च मै सूक्त च मे सुकृत॑ च मे यन्गेन  १, 


कल्पन्ताम् ॥५॥ 


यञ्चको फलस्वरूपम हामीमा सत्य र श्रद्धाको भावना वृद्धि होस् । हाम्रा लौकिक  ॥ 
पदार्थ, धनसम्पदा, विश्वस्तरीय महत्ता, खेलकुद, आमोदप्रमोद, सन्तान, धार्मिक ज्ञानर  गछ 


त्यसमा आधारित कर्ममा सबै किसिमले वृद्धि होस् । 


न्रत॑ च मेमृतं च मेयक्ष्म च मेनामयच्च मे जीवातुख्र मे दीर्घायुत्वं च मेनमित्र च । ८ 
मे भयं च मे सुखं च मे शयनं च मे सूषाश् मे सुदिनं च मे यन्ेन . 


कल्पन्ताम् ॥६॥ 


यस यञ्चका कर्मफलले उत्तम कर्म, अमृततत्त्व आदि प्राप्त होछन् । क्षय आदि विभित्र . 


बे विलेन कम्ति १  
८७ 
५ १ न ०० ७ 


  उनका तकीलकी 
 कु कर दा डा 
तकबरू नन   कनक १, 





न  


 
ग 


यापन ७ हा 
छ ५ कु 
।  


 १५४    छेकएु रिम ००२३ पिक, टि 
कदत टक उप ०३, ३००८१ कट तक 
न्यु लम कुल  हदन कु, हे त बै 


८ . रहका डी छ आकाका लि को ८. क्ष 
क जे टिका आल ला 


किसिमका रोगका साथै अभाव, अनिकाल हटून् । रोगप्रतिरोधक क्षमता बढोस्र . 


हामीमा आरोग्यता, क्षमता, आयु बढोस् । हाम्रा शत्रु मासिञन्, हामीभित्र निर्भयता, ईुँ १ 
आनन्द, सुख प्राप्त होस् । हामीलाई शयन, सन्ध्योपासनका लागि उचित प्रभात र क 


उत्तम दिन धेरै उपलब्ध होञन् । 


यन्ता च मे धर्ता च मे क्षेमञ्च मे धृतिश्व मे विश्व च मे महश्च मे संविच्व मेजात्र 


चमे सूश्च मे प्रसृश्च मे सीरँ च मे लयश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥७॥ 


यज्ञको फलस्वरूप हामीलाई नेतृत्वक्षमता, सम्पत्तिरक्षणको क्षमता प्राप्त होस्। क 
हामीलाई धैर्य, सबै किसिमका लौकिक ऐश्वर्य, महान् सामर्थ्य प्राप्त होस् । हाम्रो ज्ञान  
र विज्ञानको क्षमता, कृषिका साधनहरू र सांसारिक बाधाबाट मुक्त हुने क्षमता  । । 


प्राप्त होस् । 
१९० 





शंच मे मयश्च मे प्रियं च मेनुकामश्च मे कामश्च मे सौमनसञ्च मे भगश् मे द्रविण 

चमे भद्र च मे श्रेयश्च मे वसीयश्च मे यशश्च मे यज्चेन कल्पन्ताम् ॥८॥ 
यञ्च आदि श्रेष्ठ कर्मका प्रभावले हाम्रा सुख, सबै खालका आनन्द, प्रिय पदार्थको 
प्राप्ति, भोग्य पदार्थको प्राप्ति, उत्तम मन, ऐश्वर्य, धनसम्पदा, श्रेयकल्याण, गृहसुख, 
यश आदि सबै कुरा प्रचुर मात्रामा वृद्धि होङन् । 

ञर्क् च मे सूनृता च मे पयश्च मे रसञ्च मे घृतं च मे मधु च मे सग्थिश्व मे 

सपीतिश्व मे कृषिश्व मे वृष्््रि मे जैत्रै च म औंद्धिद्ये चर मे यञ्चेन 

कल्पन्ताम् ॥९॥  
यञ्च आदिको फलस्वरूप हामीलाई अन्न, ज्ञानयुक्त वाणी, दुध आदि रसयुक्त पेय 
पदार्थ, घिउ, मह आदि प्राप्त होस् । हामी आफ्ना आफन्तहरूसँगै मिलेर भोजन र 
दुग्धपान आदि गर्न पाऔँ । वर्षाले हाम्रो धान आदि बाली उब्जाउन र खेतीका अन्य 
काम गर्न सजिलो र अनुकूलता प्रदान गरोस् । हाम्रा बोटबिरुवाहरू राम्ररी बढिरहून् र 
हामीलाई विजयका लागि उपयुक्त शक्तिसम्पन्नता प्राप्त होस्, हामी शत्रुजयी बनौँ । 

रयिश्च मे रायश्च मे पुष्टेंच मे पुष्ट््रि मे विभु च मे प्रभु च मे पूर्ण च मे पूर्णतर 

च मे कुयवं च मेक्षित च मेन्ने च मे क्रुच्च मे यज्चेन कल्पन्ताम् ॥१०॥ 
यज्ञ आदि श्रेष्ठ कर्मको फलले हाम्रो सम्पदा, हाम्रो ऐश्वर्य जतासुकैबाट समृद्ध रहोस् । 
शरीर आदिका सबै भाग राम्ररी फस्टाउन् । हाम्रो व्यापकता, प्रभुता, पूर्णता र 
धनधान्यको प्रचुरतामा पर्याप्त वृद्धि होस् । हाम्रो कुअन्न पशुलाई पुग्ने गरी होस् । 
असल अन्नहरू सबै पुष्टिकारक र हाम्रो भोकतिर्खा मेटाउनका लागि समर्थ होञन् । 

,. वित्तंचमेवेद्यं च मे भूत च मे भविष्यच्च मे सुगं च मे सुपथ्यं च म त्राद्धेच म 

क्रद्धिश्व मे कलुप्त च मे क्लुप्तिश्व मे मतिश्व मे सुमतिश्व मे यज्चेन कल्पन्ताम् ॥११॥ 
यञ्च आदि उत्तम कर्मका प्रभावले हाम्रो धनद्रव्य आदिमा निरन्तर वृद्धि भइरहोस् । 
पूर्वसञ्चित धन र आउँदा दिनहरूमा प्राप्त हुने धनमा वृद्धि होस् । धन प्राप्त गर्ने 
कर्महरू सजिला र मार्गहरू सुगम होङन् । यञ्ञीय सत्कर्महरू समृद्ध होङन् । हाम्रा 
यी कर्महरू श्रेष्ठ द्रव्य र सत् सामर्थ्य बढाउने किसिमका होखन् । यज्ञको सत्परिणाम 
हाम्रो बुद्धि उच्च गराउने सबैका लागि हितकारी होस् । 

व्रीहयश्च मे यवाश्र मे मापाक्ष मे तिलाश्च मे मुद्गाश्च मे खल्वाश्च मे प्रियङ्गवश्व मेणवश्च 

मे श्यामाकाश्र मे नीवाराश्च मे गोधूमाश्च मे मसूराश्च मे यशषेन कल्पन्ताम् ॥१२॥ 
यज्ञ आदि सत्कर्मको फलस्वरूप हाम्रा लागि धान, जौ, मास, तिल, मुगी, चना, 
कागुनु, रायो, साँवा, नीवार, गहुँ, मुसुरो आदि सबै बालीहरूको वृद्धि होस् । 

अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयश्च मे पर्वताश्व मे सिकताश्व मे वनस्पतयश्च मे 

हिरण्यं च मेयश्च मे श्याम च मे लोहँ च मे सीसं च मे त्रपु च मे यञ्चेन 

कल्पन्ताम् ॥१२॥ 
हामीकहाँ भएका खनिज पदार्थ, ढुङ्गा, माटो, सानाठूला पर्वत, बालुवा, वनस्पति, 
सुनचाँदी, फलाम, ताँवा, सिसा र टिन आदि सबै वस्तुहरू यज्ञीय कर्मका प्रभावले सधैँ 


धेरै भइरहून् । 
१९१ 








अग्निश्च म आपश्च मे वीरुधश्व म ओषधयश्च मे कृष्टपच्याश्च मेकृष्टपच्याश्च 
मे ग्राम्याश्च मे पशव आएण्याश्च मे वित्त च मे वित्तिश्व मे भूत च मे भूतिश्व मे 
यश्ेन कल्पन्ताम् ॥१४॥ 
यञ्चीय कर्मका प्रभावले हाम्रा लागि देवगणले अग्नि र आकाशीय जललाई न अनुकूल 
बनाउन् । बुट्यान, घाँस, बोटबिरुवा, औषधिहरू, मिहिनेत गरेर बनाइएका औषधिहरू 
र आफैं उब्जिएका औषधिहरू पूर्ण रूपले मौलाञन् । यस यञ्चले घरपालुवा र जङ्गली 
पशुहरूलाई परिपुष्ट गरोस् । पहिले कमाइएको र कमाउनुपर्ने धन, पुत्र आदिको 
सुखका साथै ऐश्वर्य आदिमा पनि वृद्धि होस् । 
वसु च मे वसतिश्व मे कर्म च मे शक्तिश्व मेर्थश्च म एमश्च म इत्या च मै 
गतिश्व मे यज्जेन कल्पन्ताम् ॥१५॥ 
यञ्च आदि कर्मका फलले हामीलाई देवगणले उपयोगी धनसम्पदा तथा गृहसम्पदाले 
समृद्ध गराङन् । मन परेका कर्म गर्नका लागि र तिनलाई पूरा गर्नका लागि उनीहरूले 
मनचिन्ते सामर्थ्य पनि उपलब्ध गराञन् । आवश्यक धन, इष्ट साधन, इष्ट प्राप्तिका 
उपाय र गतिको सामर्थ्यले उनीहरूले हामीलाई सक्षम गराखन् । म 
अग्निश्च म इन्द्रश्च मे सोमश्च म इन्द्रश्च मे सविता च म इन्द्रश्न मे सरस्वती 
च म इन्द्रश्न मे पूषा च म इन्द्रश्व मे बृहस्पतिश्च म इन्द्रश्व मे यञ्ेन 
कल्पन्ताम् ॥१६॥ 
यस यञज्ञका फलले हाम्रा लागि अग्निदवतासँग इन्द्रदेवताको, सोमदेवतासँग 
इन्द्रदेवताको, सवितादेवतासँग इन्द्रदेवताको, सरस्वतीदेवीसँग इन्द्रदेवताको, 
पूषादेवतासँग इन्द्रदेवताको र बृहस्पतिदेवतासँग इन्द्रदेवताको कृपा प्रचुर मात्रामा 
वृद्धि होस् । 
मित्रश्च म इन्द्रश्ज मे वरुणश्च म इन्द्रश्च मे धाता च म इ्न्द्रश्च मे त्वष्य च 
म इन्द्रश्न मे मरुतश्च म इन्द्रश्न मे विश्वे च मे देवा इन्द्रश्च मे यज्चेन 
कल्पन्ताम् ॥१७॥ 
यस यञज्चका फलले हाम्रा लागि मित्रदवतासँग इन्द्रदेवताको, वरुणदेवतासँग 
इन्द्रदेवताको, धातादेवतासँग इन्द्रदेवताको, त्वष्टादेवतासँग इन्द्रदेवताको, 
मरुत्देवतासँग इन्द्रदेवताको र विश्वेदेवतासँग इन्द्रदेवताको कृपा प्रचुर मात्रामा 
वृद्धि होस् । 
इन्द्रश्च मे नक्षत्राणि च म इन्द्रश्ज मे दिशञ्च म इ्न्द्रश्च मे य्चेन 
कल्पन्ताम् ॥१८॥ 
यञ्ञ आदि कर्मको फलस्वरूप हाम्रा निम्ति भूमिदेवता, अन्तरिक्षदेवता, द्युलोकका 
देवता, वर्षाका देवता, नक्षत्रका देवता, दिशाहरूका देवता आदिको कृपा मनग्गे रूपमा 
प्राप्त होस् । यी देवताहरूका साथसाथै देवताहरूका राजा इन्द्रदेवताको कृपा पनि 
अनिवार्य रूपमा हामीलाई प्राप्त भइरहोस् । म 


१९२ 





अथ, शञ्च मे रशिमश्च मेदाभ्यश्च मेधिपतिश्व म उपा, शुम्च मेन्तर्यामश्च म 
ऐन्द्रवायवश्व मे मैत्रावरुणश्च म आश्चिनश्च मे प्रतिप्रस्थानश्च मे शुक्रश्च मे मन्थी 
च मे यञ्षेन कल्पन्ताम् ॥१९॥ 
यञ्च कर्मको फलस्वरूप अंशुग्रह, रशिमग्रह, अदाभ्यग्रह, अधिपतिग्रह, उपांशुग्रह, 
अन्यर्यामग्रह, ऐन्द्रवाहवग्रह, मैत्रावरुणग्रह, आश्चिनग्रह, प्रतिप्रस्थानग्रह, शुक्रग्रह, 
मन्थीग्रह आदि सबै सहायक होङन् र हामीलाई सक्षम बनाञन् । 
आग्रयणश्च मे वैश्वदेवश्च मे ध्रुवश्व मे वैश्वानरश्च म ऐन्द्राग्नश्च मे महावैश्वदेवश्च 
मे मरुत्वतीयाश्च मे निष्केवल्यश्च मे सावित्रश्न मे सारस्वतश्च मे पालीवतश्च मे 
हारियोजनश्च मे यज्चेन कल्पन्ताम् ॥२०॥ 
यञ्च कर्मको फलस्वरूप आग्रयण, वैश्वदेव, ध्रुव, वैश्वानर, ऐन्द्राग्न, मह्ावैश्वदेव, 
मरुत्वतीय, निष्केवल्य, सावित्र, सारस्वत, पालीवत र हारियोजन आदि सबै देवताहरू 
अनुकूल भएर हामीलाई सशक्त बनाञन् । 
स्रुचश्च मे चमसाश्च मे वायव्यानि च मे द्रोणकलशश्च मे ग्रावाणश्व मेधिषवणे च 
मे पूतभृच्च म आधवनीयश्च मे वेदिश्व मे बहिश्चि मेवभृथश्च मे स्वगाकारञ्च मे 
यश्ेन कल्पन्ताम् ॥२१॥ म 
यज्ञको फलस्वरूपले हाम्रा निम्ति स्रुच, चमस, वायव्य आदि यञ्ञपात्र, द्रोणकलश, 
ग्रावा, अधिषवण फलक नामको फल्याक, पूतभृत् नामको सोमपात्र, आधवनीय 
नामको पात्र, वेदिका, कुश, अवभृथस्नान र शम्युवाक पात्र अनुकूल भएर अभीष्टलाई 
 पूर्ति गराङन् । 
अगिनश्च मै घर्मश्च मेर्कश्च मे सूर्यश्व मे प्राणश्व मेश्चमेधश्व मे पृथिवी च मेदितिश्व मे 
दितिश्व मे द्यौश्व मेङगुलयः शक्वरयो दिशश्व मे यशेन कल्पन्ताम् ॥२२॥ 
यज्ञको फलस्वरूप हाम्रा लागि अग्नि, प्रवर्ग्य, पुरोडाशसित सम्बन्धित यञ्ञ, सूर्य, प्राण, 
अश्चमेध, भूमि, दिति, अदिति, द्ुलोक, विराद् पुरुषका अवयवहरू शक्तिहरू र 
दिशाहरू यी सबै सहायक भएर हामीलाई अभीष्ट प्राप्त गराखन् । 
व्रत च म त्रातवश्च मे तपश्च मे संवत्ससञ्च मेहोरात्रे कर्वष्ठीवे बृहद्रथन्तरे च मे 


यञ्चेन कल्पन्ताम् ॥२२॥ 

 यज्ञको फलस्वरूप व्रत, त्रतु, तप, संवत्सर, दिनरात, ञर्वष्ठी, बृहद्रथन्तर साम आदि 

सबै हाम्रा लागि अनुकूल भएर हामीलाई अभीष्ट प्राप्त गराङन् । 
एका च मे तिस्रश्न मे तिस्रश्न मै पञ्च मे पञ्च च मे सप्त च मे सप्त च मे नव 
च मै नव च म एकादश च म एकादश च मै त्रयोदश च मे त्रयोदश चमे 
पञ्चदश च मे पञ्चदश च मै सप्तदश च मे सप्तदश च मे नवदश च मे 
नवदश च म एकविश शतिश्व मञ एकविशंशतिश्व मे त्रयोवि शतिश्व मै 
त्रयोविश, शतिश्व मे पञ्चविध, शतिश्व मे पञ्चविशतिश्व मे 


१९२ 





 


 गर्भ तुहाउने गाई, गाडा तान्ने गोरु र भर्खर ब्याएका लैना गाई हामीलाई प्राप्त होन् र 


सप्तवि४शतिश्व मे सप्तविश४शतिश्व मे नवविश४९ शतिश्व मे नववि४९ शतिश्व 
म७ एकत्रिश शच्च म एकत्रिश,शच्च मे त्रयसित्रथ, शच्च मे यञ्जेन 
कल्पन्ताम् ॥२४॥ 

यञ्चकै फलस्वरूप हामीलाई एक, तीन, पाँच, सात, नौ, एघार, तेह्र, पन्ध्र, सत्र, 

उन्नाईस, एक्काईस, तेईस, पच्चीस, सत्ताईस, उनन्तीस, एकतीस र तेत्तीस सङ्ख्याका 

स्तोमहरू सहायक भएर अभीष्ट प्राप्त गराउन् । हो 
चतस्रश्न मेष्यै च मष्यै च मे द्वादश च मे द्वादश च मे पोडश च मे पोडश चमे 
विथ्शतिश्च मे विशशतिश्व मे चतुर्विश्दशतिश्व मे चतुर्विश्शतिश्व 
मेष्यविशतिश्व मेष्यवि४शतिश्व मे द्वात्रिष्,शच्च मे द्वात्रि,शच्च मे 
षट्त्रिषशच्च मे षट्त्रि्टशच्च मे चत्वारि४,शच्च मे चत्वारिश,शच्च मै 
चतुश्वत्वारिश,शच्च मे चतुश्वत्वारि४शच्च मेष्यचत्वारि४,शच्च मे यञ्जेन 
कल्पन्ताम् ॥२५॥ 

चार, आठ, बाइ, सोह, बीस, चौबीस, अठ्ठाईस, बत्तीस, छत्तीस, चालीस, चवालीस र 

अठचालीस सङ्ख्यक स्तोमहरू यस यञ्चमा सहायक भएर हामीलाई अभीष्ट कुरो सबै  

प्राप्त गरान् । 
त्र्यविश्व मे त्र्यवी च मे दित्यवाद्च मे दित्यौही च मे पञ्चाविश्व मे पञ्चावीच क 
मे त्रिवत्सश्च मे त्रिवत्सा च मे तुर्यवाद् च मे तुयौही च मे यज्ेन 

कल्पन्ताम् ॥२६॥ 

यस यको फलस्वरूप हाम्रा निम्ति डेढ बर्से, दुई बर्से र अढाई बर्से बाछाबाछी त्यसका 

साथै तीन बर्से बहर र कोरली गाई तथा तीन बर्से गाई र गोरु पनि सहायक भएर 

अभौष्ट प्राप्त गराखन् । म 
पष्ठवाट् च मे पष्ठौही च म उक्षा च मे वशा च म क्रषभश्च मे वेहच्च 
मेनङ्वाँश्च मे धेनुश्च मे यज्चेन कल्पन्ताम् ॥२७॥ 

यञ्चको फलले हामीलाई चार वर्षका गोरुगाई, सेवा गर्न सक्षम गाईगोरु, बाँझा गाई, 











सबै किसिमका पशु सम्पदा प्राप्त होछन् । 
वाजाय स्वाहा प्रसवाय स्वाहापिजाय स्वाहा क्रतवे स्वाहा वसवे स्वाहाहर्पतये 
स्वाहाह्वे मुग्धाय स्वाहा मुग्धाय. वैनथ, शिनाय स्वाहा विन४ूशिन 
आन्त्यायनाय स्वाहान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य पतये स्वाहाधिपतये स्वाहा 
प्रजापतये स्वाहा । इयं ते राण्मित्राय यन्तासि यमन उर्जे त्वा वृष्टयै त्वा 
प्रजानां त्वाधिपत्याय ॥२८॥ म 
प्रचुर अन्नका कारण वाजरूपी चैत्र मास, जल क्रीडा 


आदिका प्रमुखका रूपमा 
परिचित प्रसव नामको वैशाख मास, जलक्रीडा आदिमा 


प्रशस्त आनन्द प्रदान गर्ने 


हुनाले अपिज नामको ज्येष्ठ मास, चातुर्मास याग आदिको प्राचुर्यताका कारणले 
क्रतुरूप आषाढ मास, चातुर्मास्य यात्राका निरोधक वसुरूपी श्रावण मास, वर्षाको 
अन्त्यमा तातो घामका कारण अरहपतिरूप भाद्र मास, तुषारापातका कारण मुग्धरूप 


१९४ 








 ॥ , 
आश्विन मास, दिनमान घट्ने हुनाले विनाशशील र पापनाशक हुनाले अमुग्ध एवं 
विनंशीरूप कार्तिक मास दक्षिणायनका अन्त्यमा रहेका हुनाले अविनाशी विष्णुरूप 
मार्गशीर्ष मास, जठराग्निलाई दीप्त गराउने हुनाले भौवनरूप पौष मास, सम्पूर्ण 
प्राणीलाई पालन गर्ने भुवनपतिरूप माघ मास, वर्षको अन्त्यमा हुने र चिसो कम हुँदै 
जानाले रमाइलो अथवा वसन्त त्रतुको उदय गराउने हुनाले अधिक स्वास्थ्यकर र 
सुन्दर हुनाले प्रजापतिरूप फाल्गुन मासका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । हे 
प्रजापति ! आफ्ना यस राज्यमा तिमी यस्ता यजमानहरूका लागि मित्रजस्तै छौ । 
तिमी यञ्च आदिका क्रियाका नियन्ता है । पोषक अन्नरूप कर्जा वृद्धिका लागि 
धनधान्य प्राप्तिका लागि वृष्टिका लागि प्रजाका अधिपतिको रूपमा रहेर संरक्षणका 
लागि हामी तिमीलाई प्रीतिपूर्वक नमस्कार गर्दछौँ । 


आयुर्यस्षेन कल्पतां प्राणो यञ्चेन कल्पतां चक्कुर्यज्ेन कल्पता४ श्रोत्रै यञ्जेन 
 कल्पतां वाग्यशेन कल्पतां मनो यञ्चेन कल्पतामात्मा यञ्चेन कल्पतां ब्रह्मा यञ्चेन 
 कल्पता ज्योतिर्यञ्चेन कल्पता१ स्वर्यज्चेन कल्पतां पृष्ठ यञ्चेन कल्पतां यज्ञो 
यश्ेन कल्पताम् । स्तोमश्च यजुश्च ग्रक् च साम च बृहच्च रथन्तर च । 
स्वर्देवा अगन्मामृता अभूम प्रजापतेः प्रजा अभूम वेट् स्वाहा ॥२९ 
यञ्चको फलस्वरूप हाम्रो आयु वृद्धि होस्, तेजयुक्त प्राण बलले सम्पन्न होस्, आँखा 
तथा कानमा उत्कृष्टताले परिपूर्ण होङन्, वाणी उत्कृष्ट होस्, मन सामर्थ्यवान् होस् र 
हाम्रो आत्मा परम आनन्दमा रमाओस् । वेदहरूका ज्ञाता ब्रह्मा सन्तोषले परिपूर्ण 
. होङन्, यस यञ्चबाट ज्योर्तिमान् परमतत्त्व प्राप्त होस्, ,यज्ञबाट स्वर्गको प्राप्ति होस्, 
स्वर्गीय सुख प्राप्त होस्, यञ्चबाट यञ्चले उत्कर्षता प्राप्त गरोस् । स्तुतिका मन्त्र, यजु, 
क्रक, साम, बृहत् र रथन्तर पनि हामीलाई अभीष्ट प्राप्तिका लागि सहायक होछन् । 
समस्त देवगण स्वयं प्रयलपूर्वक रहेर हामीमाथि देवत्व स्थापित स्वर्गको अमृतमय 
सुख प्राप्त गराञन् । हामी पनि प्रजापति परमात्माका प्रजाका रूपमा रहेर सुखको 
भोग गरौँ । यसै अभिलापाले प्रेरित यो विशिष्ट आहुति समर्पित गरिएको छ । 
वाजस्य नु प्रसवे मातरं महीमदितिं नाम वचसा करामहे । यस्यामिदँ विश्व 
भुवनमाविवेश तस्यां नो देव सविता धर्म साविषत् ॥३०॥ 


आफ्ना दिव्य रस र अन्नले समस्त प्राणीलाई पोषण प्रदान गर्ने अखण्ड पृथ्वीका साथै 
समस्त लोकहरूलाई समेत हामी उत्तम विधिले वन्दना गर्दछौँ । सम्पूर्ण जगत्लाई 
आफ्नो दिव्य किरणले प्रेरित गर्ने सवितादेवताले यस पृथ्वीमा हाम्रो स्थिति बलियो 
बनाउनमा सहयोग गखून् । 
विश्वे अद्य मरुतो विश्व उती विश्वे भवन्त्वग्नयः समिद्धाः । विश्वे नो देवा 
अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे ॥२१॥ 


मरुत्देव र रुद्र आदि सबै देवताले हाम्रो संरक्षण गरुन् । सम्पूर्ण अग्नि प्रज्वलित 
हौडन् । इन्द्र आदि सबै देवता हाम्रो संरक्षणका लागि यज्ञमा आउन् । हामीलाई सबै 


किसिमका ऐश्वर्यसम्पदा र अन्न सामग्री उपलब्ध होस् । 
१९५ 


० ७४ . 
क  


वाजो नः सप्त प्रदिशश्वतम्रो वो परावतः । वाजो नो 
विश्वैर्देवैरधनसाताविहावतु ॥३२॥ 
हाम्रो अन्न, ज्ञान, ऐश्वर्य, पराक्रम आदि चारै लोक र सातै दिशामा अभिवृद्धि होस् । 
समस्त दिव्य शक्तिले हाम्रा धनधान्यको रक्षा गरुन् । 
वाजो नो अद्य प्र सुवाति दान वाजो देवाँ२५ ग्रतुभिः कल्पयाति । वाजोहिमा 
सर्ववीरं जजान विश्वाड आशा वाजपतिर्जयेयम् ॥३३॥ 
अन्नका अधिष्ठाता वाजदेवताले हामीलाई अन्नदानको प्रेरणा प्रदान गरुन् । सबै 
देवगणलाई क्रतुहरूको अनुसार हविष्यात्न प्राप्त भइरहोस् । अन्नदेवताले हामीलाई वीर 
पुत्रपौत्रादिले सम्पन्न बनाञन् । हामी अन्नका अधिपति देवताको रूप गृहण गरेर सबै 
दिशामा प्रगति गर्न सकौँ । 
वाजः पुरस्तादुत मध्यतो नो वाजो देवान् हविषा वर्धयाति । वाजोहिमा 
सर्ववीरं चकार सर्वा आशा वाजपतिर्भवेयम् ॥३४॥ 
अन्न हाम्रा अगाडि र घरभित्रै उत्पन्न हुन्छ । अन्नले हविद्वारा देवताहरूलाई सन्तुष्ट 
गराउँछ । अन्नले नै हामीलाई वीर पुत्रपौत्रादिले सम्पन्न गराउँछ । हामी अन्रका 
अधिपति भएर सबै दिशामा प्रगति गरौँ । 
सम्मा सृजामि पयसा पृथिव्याः सम्मा सृजाम्यद्धिरोषधीभिः । सोह वाजश१ 
सनेयमग्ने ॥३५॥ 
हे अग्निदेवता ! हामी यस पृथ्वीमा उपलब्ध हुने रसहरूलाई आफैँले जुटाउँछौ । हामी 


जल र औषधिरुलाई पनि आफैँ जुटाउँछै । हामी औषधि र जलका रूपमा पोषक अन्न... 


प्राप्त गर्दछौँ । 


पयः पृथिव्याँ पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धा । पयस्वती प्रदिशः । 


सन्तु मह्यम् ॥३६॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी यस पृथ्वीमा समस्त पोष्का रसलाई स्थापित गर । औषधिमा 
जीवनरस स्थापित गर । द्युलोकमा दिव्य रसलाई स्थापित गर । अन्तरिक्षमा श्रेष्ठ 


रसलाई स्थापित गर । हाम्रा लागि यी सबै दिशा र उपदिशाहरू अभीष्ट रस प्रदान गर्ने  


खालका होछन् । 


देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम् । सरस्वत्यै वाचो  


यन्तुर्यन्त्रेणग्नेः साग्राज्येनाभिषिञ्चामि ॥३७॥ 


हे यजमानहरू हो ! सवितादेवता उदाउँदा उनको प्रेरणाले दुवै अश्चिनीकुमारहरूका  


कन 
पक्का  ष्न् ब् 


बाहुले, पूषादेवताका दुवै हातले, सरस्वतीका वाणीले, नियामक सत्ताका नियमलेर  


अग्निदेवताका साम्राज्यले तिमीहरूलाई कृपाको वर्षा गराउँदै अभिषेक गरिएको छ । 


क्रताषाड्तधामाग्निरगन्धर्वस्तस्यौषधयोप्सरसो मुदो नाम । स न इद ब्रह्य क्षत्र  


पातु तस्मै स्वाहा वाद् ताभ्यः स्वाहा ॥३८॥ 


सत्यका बलले विजय प्राप्त गर्ने, श्रेष्ठ आधार भएका, पृथ्वीलाई धारण गर्ने,  
अग्निदेवताले व्राहाण, क्षत्रिय आदि वर्णका संस्कारवान् द्विजाति नागरिकहरूलाई रक्षा 


गरुन् । उनका लागि प्रेमपूर्वक हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । प्राणीहरूमा हर्षको 


१९६ 





सञ्चार गराउने औषधिहरू यी अग्निरूपी गन्धर्वका अप्सराजस्तै हुन् । उनले हामीलाई 
उनले रक्षा गरुन् । उनलाई प्रेमपूर्वक यो 


आहुति हामी समर्पित गर्दछौँ । 
सथ१हितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्वस्तस्य मरीचयोप्सरस आयुवो नाम । स न 
इद ब्रह्म क्षत्र पातु तस्मै स्वाहा 


वाट््ताभ्य स्वाहा ॥३९॥ 
दिन र रातलाई मिलाउने, सामवेदका उत्तम त्रचाहरूले स्तुति गरिने, पृथ्वीलाई धारण 
गर्ने सूर्यदेवताले हाम्रा सुवर्णजस्ता संस्कारवान् ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि वर्णको रक्षा 
गरुन् । उनका लागि यो आहुति अर्पित छ । आपसमा संयोगको गुण भएका 
गन्धर्वरूपी सूर्यका रश्मिहरू उनका अप्सराजस्तै हुन्, उनीहरूले हामीलाई रक्षा गरुन् । 
उनीहरूका लागि यो आहुति प्रेमपूर्वक समर्पित गरिएको छ । 
सुघुम्ण सूर्यररिमश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो भेकुरयो नाम । स न३ 
इद ब्रह्म क्षत्रै पातु तस्मै स्वाहा वाट् ताभ्य स्वाहा ॥४०॥ 
उत्तम किसिमको आनन्द प्रदान गर्ने, सूर्यका रश्मिले प्रकाश प्राप्त गर्ने चन्द्रमारूपी 
गन्धर्वका हामीलाई ब्राल्लबल र क्षात्रबलले रक्षा गरुन् । उनकै खुसीका लागि यो 
आहति समर्पित गरिएको छ । विशेष रूपले कान्तिमान्, आरोग्यवर्द्धक, शीतल 
रश्मिहरू उनका अप्सरा हुन् । उनीहरूले हाम्रो रक्षा गरुन् । उनीहरूको खुसीका लागि 
यो आहुति प्रेमपूर्वक समर्पित गरिएको छ । 
इषिरो विश्वव्यचा वातो गन्धर्वस्तस्यापो अप्सरस५ झर्जो नाम । स न ड्दं 
ब्रह्म क्षत्र पातु तस्मै स्वाहा वाट् ताभ्यः स्वाहा ॥४१॥ 
शीघ्र गमन गर्ने, सर्वत्र व्याप्त यस भूमिलाई धारण गर्ने गन्धर्वरूपी वायुले हाम्रा 
त्राह्मबल र क्षात्रबलको रक्षा गरुन् । उनका लागि प्रेमपूर्वक यो आहुति समर्पित 
गरिएको छ । प्राणीहरूलाई जीवनरसरूपी जल यिनका अप्सरा हुन्, उनीहरूले पनि 
हाम्रो रक्षा गरुन् । उनीहरूको खुसीका लागि हामीले यो आहुति समर्पित गरेका छौँ । 
भुज्युः सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरस स्तावा नाम । स न इद 
ब्रह्म क्षत्र पातु तस्मै स्वाहा वाद ताभ्यः स्वाहा ॥४२॥ 
प्राणपर्जन्यका रूपमा पोषक पदार्थ प्रदान गर्ने, सधैँ उत्तम गमनशील यज्ञ गन्धर्व हुन् । 
उनले हाम्रो ब्राह्मबल र क्षात्रबलको रक्षा गरुन् । उनका निम्ति यो श्रेष्ठ आहुति हामी 
समर्पित गर्दछौँ । श्रेप्ठ स्तुतिरूपी स्तावा नामकी दक्षिणा ती यज्ञरूपी गन्धर्वको अप्सरा 
हुन् । उनले हामीलाई रक्षा गरुन् । उनको खुसीका लागि यो उत्तम आहुति समर्पित 
गरिएको छ । 
प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनो गन्धर्वस्तस्य ग्रक्सामान्यप्सरस५ एष्टयो नाम । स न 
इद ब्रह्य क्षत्र पातु तस्मै स्वाहा वाद् ताभ्य स्वाहा ॥४३॥ 
प्रजाका पालक, समस्त विश्वका सृष्टिकर्ता, मनरूपी गन्धर्वले हाम्रो ब्राह्लबल र 
क्षात्रबलको रक्षा गरुन् । उनका लागि यो श्रेष्ठ आहुति समर्पित गरिएको छ । अभीष्ट 
फैलदायक एष्टि नामका क्रकवेद र सामवेदका क्रचाहरू त्यस मनका अप्सराहरू 
हुन् । उनले हाम्रो रक्षा गरुन् । यो आहुति उनीहरूके खुसीका लागि समर्पित 
गरिएको छ । 


१९७ 














स नो भुवनस्य पते प्रजापते यस्य त उपरि गृहा यस्य वेह । अस्मै ब्रह्यणेस्मै 
क्षत्राय महि शर्म यच्छ स्वाहा ॥४४॥ 


विश्वलाई पालन गर्ने हे प्रजापति ! माथि रहेको कर्घ्वलोकका ग्रह अथवा यस लोकका 
ग्रहहरू सबै तिम्रै आश्रयमा अडिएका छन् । तिमीले नै हाम्रो ब्राह्मबल र क्षात्रबलको 
रक्षा गर्दै हामीलाई सुख प्रदान गर्दछौ । तिम्रा लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । 


समुद्रोसि नभस्वानारद्रदानु शम्भूर्मयोभूरभि मा वाहि स्वाहा । मारुतोसि मरुता 
गण शम्भूर्मयोभूरभि मा वाहि स्वाहावस्यूरसि दुवस्वाञ्छम्भूर्मयोभूरभि मा 
वाहि स्वाहा ॥४५॥ 
हे वायुदेवता ! तिमी अपार जलसमूहले भरिएको समुद्रजस्तै छै । तिमी नभमण्डलमा 
सर्वत्र व्याप्त छौ । वर्षाले भूमिलाई भिजाउने, सबैलाई सुख प्रदान गर्ने र अत्यन्त हर्प 
उतन्न गर्ने तिमी नै हौ । तिमी अन्तरिक्षमा यात्रा गर्ने मरुत्गणका रूप हौ । सबैलाई 
आफ्नो आश्रयमा स्थान दिएर संर 


क्षण प्रदान गर्ने, अन्न उत्पन्न गर्ने, सम्पूर्ण सुख र हर्ष 
प्रदान गर्न तिमी नै हौ । हामीलाई तिमी नै सुरक्षा गर । 


तिम्रा लागि प्रेमपूर्वक हामीले 
आहुति प्रदान गरेका छौँ । 
यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो दिवमातन्वन्ति रश्मिभिः । ताभिर्नो अद्य सर्वाभी रुचे 
जनाय नस्कृधि ॥४६॥ 


हे अग्निदेवता  । तिम्रो दिव्य प्रकाश सूर्यको रश्मिका माध्यबाट द्युलोकलाई प्रकाशित 
गर्दछ । त्यो ज्योति आज दिव्य कान्तियुक्त 


भएर हामी र हाम्रा शाखासन्तानलाई तेजले 
सम्पन बनाउनका लागि प्रकाशित होस् । 


या वो देवाः सूर्ये रुचो गोष्वश्वेषु या रुचः । इन्द्राग्नी ताभि सर्वाभी रुचन्नो धत्त 
बृहस्पते ॥४७॥ 


हे इन्द्र, अग्नि, बृहस्पति आदि विश्वका समस्त देवशक्तिहरू हो  तिमीहरूको जुन 
दीप्ति सूर्यमण्डलमा विद्यमान रहेको छर जुन दीप्ति गाई तथा अश्चमा तेजका रूपमा 
समाविष्ट छ, त्यस्ता सबै दीप्तिहरूले प्रकाशित भएर 


र तिमीहरू हामीभित्र दिव्य तेज 
धारण गराओ । 
 रुचन्नो धेहि ब्राह्मणेषु रुच४,राजसु नस्कृधि । रुचं विश्येषु शूद्रेषु मयि धेहि 
रुचा रुचम् ॥४८॥  


हे अग्निदेवता ! हाम्रा ब्राह्मणहरूमा तेजस्विता स्थापित गर । हाम्रा क्षत्रियहरूमा 
तेजस्विता स्थापित गर । वैश्यहरूमा तेजस्विता स्थापित गर र शूद्रहरूमा तथा हामीमा  
पनि दिव्य तेज स्थापित गर र हाम्रा राष्ट्रका चारै वर्णलाई तेजस्वी गरारू । यै 

तत्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविर्भि । अहेडमानो वरुणेह  

बोध्युरुशथ, स मा न७ आयुः प्र मोषीः ॥४९॥ 
वेदका मन्त्रहरूले अभिनन्दन गरिने हे वरुणदेवता ! हवि दान दिएर यजमानहरू  
लौकिक सुखको आकाङ्क्षा गर्दछन् । हामी वेदका वचन बुभने ब्राझ्मणहरू यजमानको   
सन्तुष्टि र प्रसञ्चताका लागि स्तुति गर्दै तिमीलाई प्रार्थना गर्दछौँ । सबैले स्तुति गर्ने 


१९८ 








गरेका हे वरुणदेवता ! यस स्थानमा तिमी क्रोध , 
कसै गरेर क्षीण हुन नदेङ । नगरेर हाम्रो प्रार्थना सुन । हाम्रो आयु 


स्वर्ण घर्मः स्वाहा स्वर्णार्क स्वाहा स्वर्ण 
 शुक्र स्वाहा  स्वाहा 
स्वर्ण सूर्य स्वाहा ॥५०॥ पौ फा हन लीक सलाह 


सर्वत्र प्रकाश फिंजाउने आदित्यदेवताका लागि यो आहुति समर्पित छ । सूर्यको रूपमा 
रहेका अग्निदेवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । शुभ्र तेजले सम्पन्न 
देवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । अन्तर्निहित ज्योतिका निम्ति यो 
आहुति समर्पित गरिएको छ । अन्तःकरणमा प्रकाशित सूर्यका निम्ति यो आहुति 


समर्पित गरिएको छ । यो आहुति सबैले उचित किसिमले ग्रहण गरुन् । 


अग्नि युनज्मि शवसा घृतेन दिव्य४१ सुपर्ण वयसा बृहन्तम् । तेन वयं गमेम 
त्रध्नस्य विष्टप४, स्वो रुहाणा अधि नाकमुत्तमम् ॥५१॥ 


दिव्य गुणले सम्पन्न, श्रेष्ठ गति भएका, आज्यका आहुतिले वृद्धि प्राप्त गर्ने 
अग्निदेवतालाई हामी बलदायक घिउले सुसम्पन्न गर्दछौँ । हामी यस माध्यमबाट 


आदित्यलोकमा गमन गर्दछौँ । त्यसपछि स्वर्गलोकमाथि गमन गर्दै सन्तापरहित 
सर्वोत्तम लोकमा पुग्दछौँ । 


इमौ ते पक्षावजरौ पतत्रिणौ याभ्या४१ रक्षा४, स्यपहश९ स्यग्ने । ताभ्याँ पतेम 

सुकृतामु लोक यत्र ग्रषयो जग्मु प्रथमजः पुराणाः ॥५२॥ 
हे अग्निदेवता  तिम्रा यी दुई पँखेटा कहिल्यै पुराना नहुने र सधैँ उड्नमा नै तयार रहने 
खालका छन् । यिनकै सहायताले तिमी राक्षसहरूलाई विनाश गर्दछौ । तिनै पँखेटाका 
सहायताले हामी पुण्यात्माहरूका दिव्यलोकको यात्रा गरौँ । उहिलेका क्रषिहरू पनि 
त्यहाँ गएका छन् । 

इन्दुर्दक्षः श्येन त्रतावा हिरण्यपक्षः शकुनो भुरण्युः । महान्त्सधस्थे ध्रुव आ 

निषत्तो नमस्ते अस्तु सा मा हि४९ सी ॥५२॥ 
हे अग्निदेव्रता, ! तिमी चन्द्रजस्तै आनन्द प्रदान गर्दछौ । निरन्तर प्रयत्नशील, बाज 
पक्षीजस्तै वेगवान्, सत्यका रूपमा कर्म गर्ने, सत्यका सुनौला पँखेय भएका, 
भरणपोषणका आधार रूप, महान् सामर्थ्यवान्, अटल, यज्ञमा अविच्छिन्न रूपले स्थित 
रहने किसिमका छौ । तिमीलाई हामी सधैँ नमस्कार गर्दछौँ, हामीलाई तिमी कुनै  
किसिमले दुःख नदे । ० 

दिवो मूर्धासि पृथिव्या नाभिरूर्गपामोषधीनाम् । विश्वायुः शर्म सप्रथा 

नमस्पथे ॥५४॥ 

मस्तकजस्तै मूर्धन्य र पृथ्वीको नाभीजस्तै 

८०७०, ७२ लम पपह्यमा छौ । समस्त प्राणीका 
जीवनआधार, सुखप्रदायक तिमी समान रूपले न नन्युर भएर रहेका छौ । सबैका 
लागि पथप्रदर्शक रहेका तिमीलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 


१९९ 





विश्वस्य मूर्धन्नधितिष्ठसि श्रितः समुद्रे ते हृदयमप्स्वायुरपो दत्तोदधि भिन्त ।  
दिवस्पर्जन्यादन्तरिक्षात्पृथिव्यास्ततो नो वृष्ट्याव ॥५५॥ । ॥ 
हे अग्निदेवता । सर्वत्र व्याप्त भएर तिमी विश्वका सर्वोच्च स्थानमा विराजमान छै । । ॥ 
तिम्रो हृदय अन्तरिक्षमा र आयु जलमा व्याप्त बनेर रहेका छन् । तिमी द्ुलोक ईँ 
अन्तरिक्ष, पृथ्वीको गर्भ र अन्य स्थानबाट जल ल्याएर पृथ्वीमा वर्षा गराएर हामीमाथि . 


कृपा गर । बादललाई भत्काएर हामीलाई पानी दे ।  
इष्ये यज्ञो भृगुभिराशीर्दा वसुभिः । तस्य न इष्टस्य प्रीतस्य . 
द्रविणेहागमेः ॥५६॥  


हे धनदौलत ।! तिमी हाम्रो अत्यन्त आफन्तका रूप हौ र हामीसित तिम्रो प्रेम गाँसिएको 

छ । धनको कामना गर्ने यजमानका घरमा तिमीहरू आफ्नो वैभवले सम्पन्न गरगाओ। . 

मन लागेको फल उपलब्ध गराउने यो यञ्च शत्रु नाश गर्ने भृगु र स्थायी निवास गर्नेवी  
वसुहरूले उत्तम किसिमले सम्पादन गरेका छन् । 
इष्ये अग्निराहुतः पिपर्तु न इष्ट, हविः । स्वगेदं देवेभ्यो नमः ॥५७॥ 

यञ्च सम्पादन गर्नमा सबैभन्दा प्रमुख अग्निदेवता याजकहरूले प्रदान गरेको हविले  

सन्तुष्ट भएर हाम्रो अभीष्ट पूरा गराञन् र उनी स्वयं गमनशील भएर योहवि ३ 

देवताहरूलाई पनि पुन्याइदिञन् । बे 

यदाकृतात्समसुस्रोद्धृदो वा मनसो वा सम्भृतँ चक्षुषो वा । तदनु प्रेत सुकृतमु ई. 

लोक यत्र ्रषयो जग्मुः प्रथमजाः पुराणाः ॥५८॥  

हे ग्रस्विकहरू हो ! अन्तप्रेरणाबाट, हृदयबाट, मनबाट या नेत्र आदि इन्द्रियबाटजुन  

ज्ञान उचित रूपमा निप्पत्न भएको छ, त्यसको अनुसरण गर्दै आचारवान् सप्पुरुषहरूको 

दिव्यलोक प्राप्त गर । उही ठाउँ उहिलेका क्रषिहरू पनि प्राप्त गरेका छन् । १ 

एतश, सधस्थ परि ते ददामि यमावहाच्छेवधिं जातवेदाः । अन्वागन्ता ७. 

यज्ञपतिर्वो अत्र तथ स्म जानीत परमे व्योमन् ॥५९॥   

परम श्रेष्ठ स्वर्गलोकमा रहने गरेका हे देवताहरू हो ! अग्निदेवताले 

फल यजमानलाई प्रदान गरेका छन्, त्यही फल हामा तिमाहरूका लागि अर्पित 

गर्दछौँ । हे देवताहरू हो ! यजमानहरू तिमीहरूकहाँ आउनेछन्, त्यस परम श्रेष्ठ 

सवर्गलोकमा आउने यजमानहरूलाई तिमीहरू यथोचित रूपमा चिनर अभाप्ट प्रदान गर  क 

एत॑ जानीथ परमे व्योमन् देवाः सधस्था विद रूपमस्प ३ 

कृणवाथाविरस्मै ॥६०॥  दद हँ 

स्वर्गमा निवास गर्ने हे देवताहरू हो ! यौ यजमानसित र यिनका क 

यिनीहरू देवयानका मार्गबाट गमन गर्दछन्, , 

















जुन यज्चका क 


परम श्रेष्ठ ति ॥  
परिचित होओ । जुन नला यिनाहरू दव र 
स्वरूप हने सम्पूर्ण फल यिनलाउ प्रदान गर ।  

यञ्च कर्मबाट प्राप्त  सम्बत सुलैयाँमं अस्मिन्त्सधस्थे  
प्रति जागृहि त्वमिष्यपूर्ते स सृजेथामयं च । अस्मिन्त्सधस्थै 


श्रे देवा यजमानश्च सीदत ॥६१॥ 


त्यस बेला 


चेतन्यता धारण गर । अर्भट क 


अध्युत्तरस्मिन्वि छ म 
नि त उचित रातिले प्रज्वलित भएर दन 
अग्निदेवता ! तिमा उ रीतिले प्रज्वालत भए गराङ 
हे अगि फलस्वरूप यजमानका सर्त आकाङक्षाहरू पूरा 
गर्नमा सक्षम यस यज्ञका 
पूर्ति 


२०० 





उसको जीवनलाई चेतनामय गराउ । हे विश्वेदेवताहरू हो ! तिमीहरूका लागि कर्म 
य्री यजमानहरू देवताका साथमा रहनका लागि योग्य हुँदै स्वर्गलोकमा 
रहिरहून् । 

चिरकाल   येन वहसि सहस्र येनाग्ने सर्ववेदसम् । तेनेम यञ्चै नो नय स्वर्देवेषु 
गन्तवे ॥६२॥ 

अग्निदेवता ! तिमी जुन शक्तिले सहस्र दक्षिणाले युक्त यज्ञलाई सम्पन्न गर्दछौ, जुन 

सर्वञ्च भएको गौरव प्राप्त गर्दछौ, उसै सामर्थ्यले हाम्रा यस यज्ञलाई अर्थात् 

समर्पित हविष्यात्रलाई स्वर्गमा रहेका देवताहरूसम्म पुन्याउने कृपा गर । 

दिव्य गुणले अभिपूरित गर । 

प्रतरेण परिधिना म्रुचा वेद्या च बर्हिषा । त्रचेमं यज्ञ नो नय स्वर्देवेषु 
गन्तवे ॥६२॥ 

हे अग्निदेवता ! हाम्रा ढुङ्गा, परित्रि, स्रुक, वेदी, कुशा र त्रचा आदिले सम्पन्न यस 

यञ्ञलाई वा यज्चका सामग्री वा साधनलाई देवतासम्म पुग्नका लागि देवलोकतर्फ 


प्रेरित गर । 
यद्दृत्त॑ यत्परादानं यत्पूतँ याश्च दक्षिणा । तदग्निवैश्वकर्मणः स्वर्देवेषु नो 


दधत् ॥६४॥ 
हे संसारको सिर्जना गर्ने अग्निदेवता ! हामीले दीनदुःखी, अतिथि र ब्राह्मणलाई धन 
वा साधन आदिका रूपमा दिउका दानलाई अथवा इनार, सत्तल आदिको निर्माण 
गर्नेजस्ता उचित कार्यमा लगाएका धनलाई अथवा यञ्चको दक्षिणालाई स्वर्गमा रहने 
गरेको देवशक्तिहरूसम्म पुन्याइदेछ । 

यत्र धारा अनपेता मधोर्धुतस्य च याः । तदग्नर्वैश्वकर्मणः स्वर्देवेषु नो 

दधत् ॥६५॥ 
यी संसारको सिर्जना गर्ने अग्निदेवताले हामी याजकहरूलाई मधु, घिउ र दुधदही 
आदिको कहिल्यै नसकिने धारा निरन्तर रूपमा बग्ने दिव्यलोकमा सद्गुणले सुशोभित 
भएर सुखद अवस्थामा रहन पाउने गरी पुन्याउन् । 

अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चक्षुरमूत म आसन् । अकस्त्रिधातू 

रजसो विमानोजस्त्रो घर्मो हविरस्मि नाम ॥६६॥ 
म जन्मजात रूपले सबै कुराको जानकारी भएको अग्नि हुँ  घिउ मेरो आँखाको शक्ति 
हो । मेरा मुखमा अमृत छ । म प्राणरूपमा तीनै वटालाई धारण गरेर अन्तरिक्ष मापन 
गर्दछु । निरन्तर तेजोमय सूर्य, हवि एवं हविवाहक पनि मनै हुँ । 

क्र्चो नामास्मि यजुषि नामास्मि सामानि नामास्मि । ये अग्नयः पाञ्चजन्या 

अस्यां पृथिव्यामधि । तेषामसि त्वमुत्तमः प्र नो जीवातवे सुव ॥६७॥ 

भद्वैतवादी याजक स्वयंलाई अग्निका रूपमा अनुभव गर्दै क्रकवेद, यजुर्वेद र सामवेद 

अग्नि मै हुँ भन्दछन् । यस संसारमा पाँचै किसिमका जनताको हितकारी 

अग्निमध्येका हे विशिष्ट ज्ञानाग्नि ! तिमी श्रेष्ठ छौ, सत्कर्ममा निरन्तर जुटिरहेका 


हामी याजकहरूलाई तिमी लामो आयु प्रदान गरेर दीर्घजीवी बनाउ । 


२०१ 


 क 








वार्त्रहत्याय शवसे पृतनाषाद्याय च । इन्द्र त्वा वर्तयामसि ॥६८॥   
हे इन्द्रदेवता ! वृत्र नामको असुर मार्नका लागि र शत्रुको सेना पराजित गर्नका लागी  ॥ 
शक्ति पाउँ भन्ने निवेदन तिमीसित हामी गर्दछौँ ।   
सहदानु पुरुद्रत क्षियन्तमहस्तमिन्द्र सं पिणक्कुणारुम् । अभि वृत्र वर्षा उँ 
पियारुमपादमिन्दं तवसा जघन्थ ॥६९॥ म ॥ 
हे धेरैबाट बोलाइने इन्द्रदेवता ! दानीहरूका तिमी आश्रयदाता हौ । साह्रै चर्को गा ईुँ 
गर्ने वृत्रलाई तिमीले हात नभएको डुँडो बनाएर टुक्राटुक्रा पान्यौ । हे इन्द्रदेवता । हूँ 
तिमीले उ्लँदै आएको र हिंस्रक स्वभावका वृत्रलाई गोडाविनाको खोरन्डो बनाए बु 
बलपूर्वक मारेका थियौ । । 
वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँरञ अभिदासत्ध बु 
गमया तमः ॥७०॥ । 
हे इन्द्रदेवता ! सङ्ग्राममा हाम्रा शत्रुलाई पूरै रूपमा पराजित गराउ । युद्धको कामनाउँ 
गर्दै जुन शत्रु हाम्रा विरुद्धमा सैन्य बल उपस्थित गराउन खोज्दछन्, त्यस्ता शत्रुलाई 
तल खसालिदेञ । जुन शत्रुले हामीलाई वशमा पारेर दासत्वमा राख्न खोज्दछ ई 
तिनलाई बाक्लो अन्धकारका खाडलमा खसालिदेर । । 
मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत आ जगन्था परस्याः । सृकष ३. 
स४,शाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रुन् ताढि वि मृधो नुदस्व ॥७१॥ बे 
हे इन्द्रदेवता ! तिमी पर्वतीय हिंस्रक सिंहजस्तै भयङ्कर छौ । तिमी दढाबाट यह 
आएर यढासम्म हान्न सकिने वज्र धारिलो बनाएर शत्रु विनाश गर । लडाइँ गर्नखोने 
असुर पर पुस्यार ।  ७ 
वैश्वानरो न छतय आ प्र यातु परावतः । अग्नर्न सुष्टुतीरुप ॥७२॥  
सम्पूर्ण प्राणीलाई कल्याण गर्ने हे अग्निदेवता ! तिमी हाम्रो उत्तम स्तुति सुन । पर 
टाढाबाट आएर भए पनि सत्कर्म गर्ने हामी याजकहरूलाई तिमी रक्षा गर ।  ॥ 
पृष्ये दिवि पृष्ये अग्नि पृथिव्यां पृष्ये विश्वा ओषधीरा विवेश । वैश्वार क 
सहसा पृष्ये अग्नि स नो दिवा स रिषस्पातु नक्तम् ॥७३॥ ।  
वैश्वानर अग्निदेव द्युलोक र पृथ्वीमा प्रशंसनीय छन् । सम्पूर्ण औषधीमा व्याप्त हुल 
यिनी प्रशंसाका पात्र हुन् । बलका कारण प्रशंसनीय अग्निदेवताले दिनरातका 
प्राणीबाट हामीलाई रक्षा गरुन् । 
अश्याम त॑ काममग्ने तवोती अश्याम रयिश, रयिवः सुवीरम् । अर्शय 
वाजमभि वाजयन्तोश्याम द्युम्नमजराजरं ते ॥७४॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रा कृपाले हाम्रो कामना पूरा होस् । ऐश्वर्यका स्वाम 
अग्निदेवता । हामी सुसन्तति युक्त एवं ऐश्वर्यवान् होऔँ । हे अन्नदाता ! हामीत 
अन्न प्रदान गर । हे अग्निदेवता ! तिमी अजर छौं, आफ्नो तेजस्वी अमर 
हामीलाई यशस्वी बना । 


२०२ 





व्य ते अद्य ररिमा हि काममुत्तानहस्ता नमसोपसद्घ । यजिष्ठेन मनसा यक्षि 
देवानस्रेधता मन्मना विप्रो अग्ने ॥७५॥ 
दे  हामी कामनायुक्त याजकहरू हात माथि उठाएर तिमीलाई हव्य आदि 
आर्घण गर्दछौँ । है मेधावान् अग्निदेवता ! हाम्रा हव्य आदिले सन्तुष्ट भएर तिमी 
आफ्ना असल मनले स्तोत्रद्वारा देवताहरूको यजन गर । 
धामच्छदगिनिरिन्द्रो ब्रह्मा देवो बृहस्पतिः । सचेतसो विश्व देवा यश प्रावन्तु न 
शुभे ॥७६॥ 
सबै लोकहरूलाई धारण गर्ने देवगण, अग्नि, इन्द्र, ब्रह्मा, बृहस्पति र उत्तम बुद्धि 
भएका हे विश्वेदेवताहरू हो ! तिमीहरू हाम्रा यज्ञलाई धाममा स्थापित गर । 
यराजकहरूका यस श्रेष्ठ कर्मरूप यज्ञको अनुष्ठानलाई दिव्यलोकसम्म पुन्याइदेओ । 
त्वं यविष्ठ दाशुषो नँ पाहि शृणुधी गिरः । रक्षा तोकमुत त्मना ॥७७॥ 
सधैँ युवा रहने हे अग्निदेवता ! तिमी दानीहरूको रक्षा गर्नका लागि स्तुतिमा ध्यान 
देङ । आफ्ना पुत्रको रक्षाका लागि प्रयलशील होङ । 
इति अष्यदशोञध्यायः 
अठारौँ अध्याय सकियो । 








३ 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
ताजसतेयि माध्यल्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ एकोनविंशोञ्ध्याय॥ 


॥उन्नाईसौँ अध्याय 


क्रषि प्रजापति, अश्चिनीकुमार, सरस्वती, भारद्वाज, आभूति, सुकोर्ति काक्षीवत, 


हैमवर्चि, वैखानस, शङ्ख, इन्द्र । 


देवता सुरासोम, सूर्य, सोम, पयसुरा, विषूचिका, अग्नि, पयोग्रह, सुराग्रह ॥ 
सोमसम्पत्, अश्चिनी, सरस्वती, इन्द्र, पितर, पवमान अग्नि, लिङ्गोक्त, व्रह् ३ 


सविता, विश्वेदेवा, यजमान, आशीर्वाद, देवयान, पितृयान, इन्द्र, ग्रहसमूह । 


छन्द निषृत् शक्वरी, स्वराट् अनुष्टुप्, भुरिक त्रिष्टुप, आर्षी गायत्री, निच॒त् जगती, छ 


विराट् प्रकृति, निचृत् पङ्क्ति, आर्षी उष्णिक, शक्वरी, भुरिक् अनुष्टुप 


अबुष्डम्, निचृत अनुष्टुप, भुरिक् उष्णिक, निचृत् त्रिप्टुप, त्रिष्टुप, विराट्त्रिष्टप, बु 


चरि  ७. 


निचृत् अष्टि भुरिक् अष्टि, गायत्री, निचृत् गायत्री, स्वराट् पङ्क्ति, भुरिक  


पङ्क्त विराट् पङ्क्ति, स्वराट् 
भुरिक् अतिजगती, भुरिक् अतिशक्वरी, अतिशक्वरी । 


स्वाद्वीँ त्वा स्वादुना तीव्रां तीव्रेणामृताममृतेन । मधुमतीं मधुमता सुजामि  
सथदसोमेन । सोमोस्यश्चिभ्याँ पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राम्गे  


पच्यस्व ॥१॥ 
उत्तम स्वाद भएको, तीक्ष्ण, अमृतसरहको 
हो  तिमीहरूलाई अत्यन्त 
हे औषधिहरू हो । सोमका 
अश्चिनीकुमारहरूका निम्ति परिपक्व होओ, देवती सरस्वतीका लागि परिपक्व होओर 
सबै किसिमको संरक्षण प्रदान गर्ने इन्द्रदेवताका लागि परिपक्व होओ । 
परीतो षिञ्चता सुतथ९ सोमो य उत्तमश९ हवि 
सुषाव सोममद्रिभि ॥२॥ 
हे क्रत्विक् हो ! मानिसको हितैषि, ढुङ्गामा पेलिएको, जल मिसिएको सोम देवताको 
उत्तम हवि हो । 


वायोः पूतः पवित्रेण प्रत्यङ्क्सोमो अतिद्वुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा । वायो 


पूतः पवित्रेण प्राङ्क्सोमो अतिद्वुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥३॥ 


। दधन्वाँ यो नर्यो अप्स्वन्तरा  


 ७०४ 
क ७ परेर नी  ने 


यो दिव्य सोम माथि अन्तरिक्षबाट अवतरण गर्दाखेरि वायुले शुद्ध भएर देवशक्तिका  


नियन्त्रक इन्द्रदेवताको मित्र हुन्छ । यही सोम यञ्चद्वारा तलबाट माथितिर जाँदा पनि 
वायुले नै शुद्ध भएर इन्द्रदेवताकै मित्र सिद्ध हुन्छ । 


२०४ 


 
७ 
७ 

५ 


ट् त्रिष्टुपू, विराट् अनुष्टुप, स्वराट् ब्राह्ली उष्णिक्,  


गुण भएको, मधुर रसयुक्त हे औषधिहरू 
न्त स्वादिष्ट, तीक्ष्ण, अमृतोपम र मधुर सोमसँगै मिसाउँछँ ।. 
मका संसर्गले तिमीहरू पनि सोमजस्तै भएका छौ । तिमीहरू 





। पुनाति ते परिग्नुत४१ ७ सूर्यस्य दुहिता । वारेण शश्चता तना ॥४॥ 
हे सोमरूपी यजमान ! प्रकृतिरूपी शाश्वत चाल्नीले तिमीलाई छानेभझैँ नै सूर्यपुत्री 
श्रद्धाले पनि छानेर पवित्र गराउँदै देवशक्तिका लागि उपयोगी बनाएर सनातन 
बनाउँछिन्। . म 
ब्रह् क्षत्र पवते तेज इन्द्रिय सुरया सोमः सुत आसुतो मदाय । शुक्रेण देव 
देवताः पिपृग्धि रसेनान्ने यजमानाय धेहि ॥५॥ 
हे दिव्य सोमदेवता ! तिमी आफ्ना दिव्य तेजले देवताहरूलाई प्रसन्न गरा । 
यजमानलाई रसयुक्त अन्न प्रदान गर । पेलेर तयार पारेका यस सोमले ब्राह्मबल र 
क्षात्रबललाई पवित्र गराउँछ तथा उनीहरूको तेज एवं इन्द्रियलाई सामर्थ्य प्रदान 
गर्दछ । तीक्ष्ण स्वभाव भएक, उत्तम रसरूपी औषधिहरूसँग मिसिएर यो सोम अझै 
आनन्ददायक हुने गदछ । 
कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूय । इहेहैषां कृणुहि भोजनानि 
ये बर्हिषो नम उक्ति यजन्ति । उपयामगृहीतोस्यश्चिभ्यां त्वा सरस्वत्यै त्वेन्द्राय 
त्वा सुत्राम्ण एष ते योनिस्तेजसे त्वा वीर्याय त्वा बलाय त्वा ॥६॥ 
हे सोम । प्रजाको रक्षा गर्ने कामनाले तिमीलाई ज्ञानवान्, ऐश्वर्ययुक्त अश्चिनीकुमारहरू, 
देवी सरस्वती र इन्द्रदेवताका लागि हामी उपयाम पात्र ग्रहण गर्दछौँ । जौखेती गर्न 
किसानले जतन गरेर जौ काटेभँ देवताहरूको प्रिय सोमले दुष्टको दमन गर्नका लागि 
उत्तम पुरुषको भनाइअनुसार श्रेष्ठजनलाई पोषण प्रदान गरेर उनीहरूको सुरक्षा गरोस् । 
शौर्य र बल सम्पन्नताका लागि पनि तिमीलाई यस ठाउँमा स्थापना गर्दछौँ । 
नाना हि वां देवहित४ सदस्कृतं मा स सृक्षाथां परमे व्योमन् । सुरा त्वमसि 
शुष्मिणी सोमएष मा मा हिष९ सीः स्वाँ योनिमाविशन्ती ॥७॥ 
हे सुरारूपी औषधि र सोमरस ! देवताको हितकारी यञ्चशालामा तिमीहरू दुई 
अलगअलग भएर रहेका बेला आकाशको अत्यन्त उचाइमा यञ्च आदि कर्म गरिसक्दा 
पनि एकापसमा नमिसिनू । हे सुरा ! तिमी बलशाली रसका रूप हौ र यो सोम 
तिमीभन्दा भिन्न स्वभावको छ । त्यसो हुनाले त्यसका स्थानमा तिमी पसेर उसको गुण 
नष्ट नगरिदे । 
उपयामगृहीतोस्याश्चिन तेजः सारस्वर्त॑ वीर्यमैन्द्र बलम् । एष ते योनिर्मादाय त्वा 
नन्दाय त्वा महसे त्वा ॥०॥ १३ 
सोम । तिमी उपयाम पात्रमा जम्मा होङ । तिम्रो स्थान यही हौ, यसै स्थानमा 
तिमीलाई अश्चिनीकमारहरूको तेज, देवी सरस्वतीको बल र इन्द्रदेवताको शौर्य प्राप्त 
क लागि राखेका छौ । हे सोम ! १०१ हर्ष, क्षमा र उनीहरूको महत्ता 
गर्नका लागि उनका लागि प्रदान गदछ । 
१५५५५७२१ वीर्यमसि वीयँ मयि धेहि बलमसि बल मयि धेद्योजोस्योजो 


सहोसि सहो मयि धेहि ॥९॥ 
मयि धेहि मन्युरसि मन्युँ मयि धेहि स । हे वीर्यवान् ! हामीलाई पराक्रमी 


बनाङ । हे ओजस्वी ! हामीलाई 


पजस्वी  हामीलाई तेजले युक्त गरार 
भनार् । हे बलशाली ! हामीलाई बलवान् 


२०५ 


. 


। 


बनाउ । हेमन्युपुरुष प्रतिरोध गर्ने क्षमता प्रदान गर । 
ओजयुक्त बनाङ । हेमन । हामीलाई अनीति प्रतिरोध ग 
हे सङ्घर्षणील ! हामीलाई आफूमाथि हुने आक्रमण प्रतिकार गर्नका लागि 
सङ्घर्षशक्तिले सम्पन्न गराङ । कता ति 
हँ या व्याघ्रै विधूचिकोभौ वृकं च रक्षति । श्येनं पतत्रिणथ, सि हट सेम 
पात्व४,हस ॥१०॥ । 
विषूचिका रोगकी अधिष्ठात्री देवीले बाघ, ब्वाँसा, सिंह आदि जमिनमा रहनेलाई रक्षा 
गर्दछिन् र वेगपूर्वक झम्टिने श्येन आदि आकाशमा उडुवालाई पनि रक्षा गर्दछिन् । 
उनैले यी यजमानहरूलाई पनि रक्षा गरुन् । 
यदापिपेष मातर पुत्रः प्रमुदितो धयन् । एतत्तदग्ने अनूणो भवाम्यहतौ पितरौ 
मया । सम्पृच्च स्थ सं मा भद्रेण पृङ्क्त विप्च स्थ वि मा पाफना 
पृङ्क्त ॥११॥  
अबोध शिशुले दुध खाएपछि खुसी हुँदै हातगोडा बजारेर आमालाई ने हिर्काउँछ । हे 
अग्निदेवता  तिमीलाई साक्षी मानेर हामी ती मातापिताको पितृत्वणबाट 


ट मुक्त हुन 
पाऔँ । आफूले जानीबुझीकन ती कल्याणकारी मातापितालाई कुनै अहित गरेका 
छैनौँ । तिमी संयोग गराउनमा समर्थ छै, हामीलाई म 


कल्याणसंग संयोग गराञ र तिमी 
वियोग गराउन समर्थ छौ, त्यसैले हामीलाई पापबाट 


मुक्त गरा । 
देवा यज्ञमतन्वत भेषजं भिषजाश्चिना । वाचा सरस्वती भिषगिन्द्रायेन्द्रियाणि 
दघतः ॥१९२॥ 
देवताहरूले औषधिहरू हवन गरेर यञ्चलाई विस्तृत गराएका छन् । अश्चिनीकुमार 
नामका वैद्य र सरस्वती नामको वाणीकी देवीले इन्द्रदेवताका लागि इन्द्रियको सामर्थ्य 
धारण गरेका छन् । 


दीक्षायै रूप शष्पाणि प्रायणीयस्य तोवमानि । क्रेयस्य रूप सोमस्य 
लाजाः सोमाश१शवो मधु ॥१३॥ 


नयाँ चामल दीक्षा यज्गका लागि अनिवार्य चाहिन्छ 


कन । नयाँ जौ प्रायणीय यज्ञको रूप 
हौ । किनेर ल्याएको लाजा र मह सोमको रूप हो । 


मासर महावीरस्य नग्नहुः । रूपमुपसदामेतत्तिस्रो रात्री 
सुरासुता ॥१४॥ 


ब्रीहि आदि धान्य, औषधि मिश्रित 
महन् वीरहरूका लागि लाभदायक हुन्छ 


छ । प्रक्रिया पुस्याएर तीन रात पेलेपछि सुरा 
निर्माण हुन्छ । 
सोमस्य रूप क्रीतस्य परिम्ुत्परिषिच्यते । अश्चिभ्यां दुग्ध भेषजमिन्द्रायैन्द्रषट 
सरस्वत्या ॥१५॥ 


अश्चिनीकुमारहरूले दोहन गरेको औषधिको रसर 
उचित किसिमले मिसाउनुपर्दछ । धनले सम्पन्न 
त्यसैलाई मान्नुपर्छ । यस्तो सोमरस ऐश्वर्यका 


सरस्वतीले दोहन गरेको 
व्यक्तिले किनेको सोमरसको 
र्यका अधिपति इन्द्रदेवताका लागि हो । 


२०६ 


ट १८८ थिड कद, आलियतवमतेत   . 
बै  


आसन्दी रूप४ राजासन्धै वेच्चै 
कारोतरो भिषक् ॥१६॥ 
गजाभझैँ उत्तम आसनमा सोम राखिएको छ । वेदिकामा धलो 
बीचमा रहेको खाली स्थान उत्तरवेदीका पछिल्लोपटक हिकी ॥००७ 
रखिएको छ । औषधिहरूलाई उचित मात्रामा मिलाउने 
आल्नी राखिएको छ । कुशल भिषकका रूपमा 
वेद्या वेदिः समाप्यते बर्हिषा बहिरिन्द्रियम् 
। यूपेन यूप आप्यते प्रणीतो 
अग्निरग्निना ॥१७॥ तप बर 
, यस यञ्चको वेदिकासँग पृथ्वीरूपी वेदिका, कुशासँग कुशा, दिव्य इन्द्रियसित पुरुषार्थ, 
स्तम्भरूपी वृक्षसँग स्तम्भहरू र दिव्य अग्निसँग अग्निलाई उचित रूपमा प्राप्त 
गरिएको छ । 
हविर्घान यदश्चिनाग्नीप्रे यत्सरस्वती । इन्द्रागैन्द्रश सदस्कृत॑ पलीशाल 
गार्हपत्यः ॥१८॥ 
यज्ञमा रहेका अश्चिनीकुमारहरूका अनुकम्पाले सोमंसम्बन्धी हव्य पदार्थ प्राप्त हुन्छ । 
सरस्वती देवीका अनुकम्पाले सोमसम्बन्धी आग्नीधर प्राप्त हुन्छ । इन्द्रदेवताका लागि 
उनको ऐश्वर्यरूपी हवि ज्ञानयञ्चका साथ सभागृहमा, बलिवैश्वयञ्चका साथ पलीशालामा 
र देवयञ्चका साथ गार्हपत्य अग्निमा प्रस्तुत गर्दछौँ। 
प्रैषेभिः प्रैषानाप्नोत्याप्रीभिराप्रीर्यञ्चस्य । प्रयाजेभिरनुयाजान् 
वषट्कारेभिराहुतीः ॥१९॥ 
प्रैष आज्ञा आदि कर्मले आज्ञाकारीहरूलाई, तृप्तिकारक क्रियाले तृप्तिप्रदाताहरूलाई 
श्रेष्ठ यज्चका साधनले यज्ञ आदि क्रियालाई र वषट्कार आदि क्रियाले आहुतिलाई प्राप्त 
गर्न सकिन्छ । 
पशुभिः पशूनाप्नोति पुरोडाशैहवी१ ष्या । छन्दोभिः 
सामिधेनीर्यज्याभिर्वषद्कारान् ॥२०॥ 
पशुका माध्यमले पशुको, पुरोडाशले हव्य पदार्थको, छन्दले छन्दहरूको, सामधेनी 
नामका विशिष्ट ग्रचाहरूले सामधेनी नामक रहस्यात्क ज्ञानको र यज्ञ आदि क्रियाले 


यज्ञको अनुरूप आचरण प्राप्त गर्न सकिन्छ । । 
धानाः करम्भ सक्तवः परिवापः प॒यो दधि । सोमस्य रूप४ हविष आमिक्षा 


कुम्भी सुराधानी । अन्तर उत्तरवेद्या रूप 


वाजिनं मधु ॥२१॥ आदि सोमकै 
भुटेको धान, रोटपुरी, सातु आदि यी हव्यपदार्थ र दुधदही आदि सोमक रूप हुन् । 
कुराउनी रूप हुन् । बदरमुपवाका 
तह न हा तत परिवापस्य ु य गोधुमाः । सक्ुना१ रूपं  
करम्भस्य ॥२२॥ र्थका 
धानलाई मुख्य अन्नका रूपमा, गहुँ आदिका र रोबीपुरीका  पुरोडारला हम आयो 
रूपमा, बयरको धुलो सातुका रूपमा २ जौको रो केन 
गरिएको छ । 
२०७ 


पयसो रूप यद्यवा दध्नो रूप कर्कन्धूनि । सोमस्य रूप वाजिन४९ सौम्यस्य 
रूपमामिक्षा ॥२३॥ 
दुधजत्तिकै पोसिलो यहाँको जौ छ, यहाँको बयर दहीका रूपमा छ, अन्न सोमका रूपमा 
छर दही मिसिएको दुध तथा सोमरस चरुजस्तै छन् । म 
आश्रावयेति स्तोत्रियाः प्रत्याश्रावो अनुरूपः । यजेति धाय्यारूपं प्रगाथा ये 
यजामहाः ॥२४॥ 
स्तोत्रका सुरुमा आउने तीन क्रचाहरूले आश्रावय भन्ने शब्दको सङ्केत गर्दछन् र अन्तिम 
तीन क्रचाहरूले प्रत्याश्रावय भन्ने शब्दलाई जनाउँछन् । धाय्या नामका क्रचाहरू यज 
भन्ने पदबाट सुरु हुन्छन् । प्रगाथाका रूपमा उच्चारण हुने ग्रचाहरू ये यजामहे भन्ने 
पदबाट सुरु हुन्छन् । 
अर्धत्रचैरुक्थाना४९ रूप पदैराप्नोति निविदः । प्रणवैः शस्त्राणा४१ रूपं पयसा 
सोम आप्यते ॥२५॥ 
आधा क्रचाको उच्चारणले उक्थ नामका मन्त्र उच्चारण भएको कुरो बुझिन्छ । 
विभिन्न पदहरूबाट निविद नामका क्रचाहरू उच्चारण भएको कुरो जान्न सकिन्छ । 
प्रणवबाट शास्त्र वा स्तोत्रको रूपमा रहेका मन्त्र उच्चारण भएको अनुभव गर्न सकिन्छ 
र दुधलाई सोमका रूपमा रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । 
अश्चिभ्यां प्रातःसवनमिन्द्रेणैन्द्रै माध्यंदिनम् । वैश्वदेव४ सरस्वत्या 
तृतीयमाप्त४, सवनम् ॥२६॥ 
बिहानको सवन दुवै अश्चिनीकुमारहरूका माध्यमबाट प्राप्त हुन्छ, दिउँसोको सवन 
इन्द्रदेवतासम्बन्धी देवताहरूका माध्यमबाट प्राप्त हुन्छ र तेस्रो सवन विश्वेदेवासित 
सम्बन्धित देवी सरस्वतीका माध्यमबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । 
वायब्यैर्वायव्यान्याप्तोति सतेन द्रोणकलशम् । कुम्भीभ्यामम्भुणौ सुते 
स्थालीभिः स्थालीराप्नोति ॥२७॥ 
वायव्य पात्रको प्राप्ति अनन्त अन्तरिक्ष्मा रहेका वायव्य नामको महान् सोमपात्रबाट 
हुन्छ र द्रोण कलसको प्राप्ति वेतस् नामको बेतको पात्रबाट हुन्छ । सोम सवन भएपछि 


दुवै घैलाले पूतभृत् र आधवनीय प्राप्त हुन्छन् र याज्ञिक यजमानलाई स्थालीको प्राप्ति 


दिव्य स्थालीबाट हुन्छ । 
यजुर्भिराप्यन्ते ग्रहा ग्रहैः स्तोमाश्च विष्टुतीः । छन्दोभिरुवथाशस्त्राणि 
साम्नावभूृथ आप्यते ॥२८॥ 
यजुर्मन्त्रले यजुको, सबै ग्रहपात्रले ग्रहपात्रको, सबै स्तोमले स्तोमको, उत्तम स्तुतिले 
स्तुतिको, छन्दले उक्थ र शस्त्रको, सामका मन्त्रले साम एवं अवभृथ स्मानले 
अवभृथको पुण्य प्राप्त हुन्छ । 
इडाभिर्भक्षानाप्तोति सूक्तवाकेनाशिषः । शंयुना पलीसंयाजान्त्समिष्ट्यजुषा 
सथ्१ स्थाम् ॥२९॥  
यज्ञमा प्रयुक्त हुने अन्नको त्यागले प्राणपर्जन्यरूपी पोषक पदार्थको प्राप्ति हुन्छ । उत्तम 
मन्त्ररूपी शुभ वचन प्रयोग गर्नाले आशीर्वाद प्राप्त हुन्छ । संयमले पतिपलीको 


२०८ 





। 








प्रेमपूर्ण सम्बन्धको प्राप्ति हुन्छ र सामूहिक 
सङ्गठित समाज प्राप्त हुन्छ । . 
व्रतेन दीक्षामापोति दीक्षयाणोति दक्षिणाम् । दक्षिणा श्रद्धामापोति श्रद्धया 
सत्यमाप्यते ॥३०॥ 
व्रतपूर्वक यज्ञको अनुष्ठान सम्पन्न गर्नाले मानिसले दक्षतारूपी दक्षता प्राप्त गर्दछ । 
दक्षताले प्रतिष्ठा प्राप्त हुन्छ, प्रतिष्ठाले श्रद्धा प्राप्त हुन्छ र श्रद्धाले सत्यरूपी परमेश्वरको 
प्राप्ति हुन्छ । 
कु यञ्ञस्य यद्देवैत्रह्वाणा कृतम् । तदेतत्सर्वमापोति यज्े सौत्रामणी 
सुते ॥३१॥ म 
देवता र ब्रह्लाले सम्पन्न गरेका यज्ञको उत्तम स्वरूपलाई सौत्रामणि यज्ञका रूपमा वर्णन 


गरिएको छ । यस्तो सौत्रामणि यज्ञमा सोमरस अभिषवण गरेपछि यञ्चले पूर्णता प्राप्त 
गर्दछ । 


मूहिक रूपले सम्पन्न हुने यञ्चका अनुष्ठानले 


सुरावन्त बहिषद४, सुवीरं यज्ञ, हिन्वन्ति महिषा नमोभिः । दधानाः सोमं 
दिवि देवतासु मदेमन्द्र यजमानाः स्वर्काः ॥३२॥ 
स्तुतिगानले, दिव्यलोकमा निवास गर्ने देवताहरूका निम्ति सोमरस धारण गर्दै श्रेष्ठ 
याशिक र कुशका आसनमा बसेका देवताले भरिएका यज्ञमा सोमरस तयार गर्ने 
ग्रत्विकले सौत्रामणि नामका यज्ञलाई विस्तृत गराउँछन् । यस्तो श्रेष्ठ यज्ञमा हामी 
महान् वैभवले सम्पन्न इन्द्रदेवताका निम्ति यजन गर्दै खुसी हुन्छौँ । 
यस्ते रसः सम्भृत ओषधीषु सोमस्य शुष्मः सुरया सुतस्य । तेन जिन्व 
यजमान मदेन सरस्वतीमश्चिनाविन्द्रमग्निम् ॥३२॥ 
हे सोमरस । औषधिबाट बटुलिएको तिम्रो सारतत्त्व अत्यन्त कडा औषधिरस हो । 
पेलेर तयार गरिएका सोममा भएको पोषकतत्त्वरूपी बल आनन्दप्रदायक हुन्छ । त्यसै 
रसका सारले यजमान, देवी सरस्वती, दुवै अश्चिनीकुमार र अग्निदेवतालाई सन्तुष्ट 
गराउँछ । म 
यमश्चिना नमुचेरासुरादधि पवन मुरिनिे । इमं तथ शुक्र 
मधुमन्तमिन्दु४, सोम४९ राजानमिह भक्षयामि ॥२४॥ 
असुरपुत्र नमुचीबाट दुई अश्चिनीकुमारहरूले फेला पारेको सोमरस सरस्वती देवीले 
इन्द्रदेवतालाई पराक्रमशक्ति बढाउनका लागि औषधिका रूपमा पेलेर तयार गरिन् । 
वैभवसम्पन्न, राग्ररी केलाइएको राजाजस्तो तेजस्वी मधुरतायुक्त रस भएको त्यही सोम 


गरिन्छ । 
सोमयतमा सक सुतस्य यदिन्द्रो अपिबच्छचीभिः । अहँ तदस्य मनसा 


सोम४ राजानमिह भक्षयामि ॥२५॥ 
रसयुक्त  ०५३७ पारेको सोमको यहाँ भएको भागलाई इन्द्रदेवताले आफ्नै 


बलपराक्रमले सेवन गरे । त्यही दीप्तिमान् सोम कल्याणकारी भावना र उत्तम मनले 
यस यज्ञमा हामी पनि सेवन गर्दछौँ । 


२०९ 


पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नम 
प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः । अक्षन् पितरोमीमदन्त पितरोतीतृपन्त 
पितरः पितरः शुन्धध्वम् ॥३६॥ 
स्वधारूपी अन्न धारण गर्ने पितृहरूलाई स्वधा नामकै अन्न प्राप्त होस् । स्वधालाई 
धारण गर्ने पितामहलाई स्वधा नामकै अन्न प्राप्त होस् । स्वधा धारण गर्ने प्रपितामहलाई 
स्वधा नामकै अन्न प्राप्त होस् । पितृहरू हविष्यान्नका रूपमा समर्पित आहार ग्रहण गरेर 
७त भएका छन् । पितृहरू सन्तुष्ट भएर हामीलाई पनि सन्तुष्ट गराउँछन् । हे पितृहरू 
हो । तिमीहरू पवित्र रहेर हामीलाई पनि पवित्र जीवन निर्वाह गर्ने प्रेरणा प्रदान गर । 
पुनन्तु मा पितरः सोम्यासः पुनन्तु मा पितामहा पुनन्तु प्रपितामहाः पवित्रेण 
रातायुषा । पुनन्तु मा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः पवित्रेण शतायुषा 
विश्वमायुर्व्पश्नवै ॥३७॥ 
सौम्यताले परिपूर्ण पितृहरूले पवित्रतायुक्त सय वर्षको आयु हामीलाई प्रदान गरुन् । 
पितामहले हामीलाई पवित्र बनाखन् । प्रपितामहले हामीलाई पवित्र बनाञन् । पवित्र 
भएका पितामहले सय वर्षसम्मको पूर्ण जीवनले हामीलाई पवित्र गराछन् । 
प्रपितामहले हामीलाई पवित्र गराछन् । यस किसिमले उनीहरूका प्रेरणाले पवित्र 
जीवनको लाभ प्राप्त गरेर हामी आफ्नो आयु पूर्ण रूपले उपयोग गर्न सकौं । 
अरनञ आयूथ,षि पवस आ सुवोर्जमिषं च नेः । आरे बाधस्व 
दुच्छुनाम् ॥३८॥ 
हे अग्निदेवता ! हामीलाई लामो आयु प्रदान गर, अन्न र बलले 
थानवृत्ति भएका शत्रुलाई हामीबाट दाढा लैजारु । 
पुनन्तु मां देवजनाः पुनन्तु मनसा थिय । पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेद पुनीहि 
मा ॥३९॥ 
देवत्वको मार्ग अनुसरण गर्ने पुरुषहरूले हामीलाई पवित्र बनाञन् । असल विचारले 
सम्पन्न मन भएका बुद्धिले हामीलाई पवित्र बनाओस् । सबै किसिमका प्राणीले हामीलाई 
पवित्र गराञन् । हे जातवेद अग्निदेवता ! हामीलाई तिमी पनि पवित्र गराङ । 
पवित्रेण पुनीहि मा शुक्रेण देव दीद्यत् । अग्ने क्रत्वा क्रतुँतरनु ॥४०॥ 
हे दिव्यगुणले सम्पन्न अग्निदेवता ! तिमी आफ्नो जाज्वल्यमान र पवित्र तेजले 
हामीलाई पवित्र गराछ । हाम्रा कर्मको द्रष्टाका रूपमा रहेका तिमीले आफ्ना पवित्र 
कर्मले हामीलाई पवित्र गर । 
 यत्ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरा । ब्रहा तेन पुनातु मा ॥४१॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रा तेजस्वी ज्वालाहरूका बीचमा रहेको पवित्र सत्य, ज्ञान र 
अनन्तरूपी विभिन्न लक्षणले युक्त ब्रह्म विस्तृत भएको छ । त्यसका माध्यमले हाम्रो 
जीवन पवित्र गर । 
लौन पवमानः सो अद्य नः पवित्रेण विचर्षणि । यः पोता स पुनातु मा ॥४२॥ 
सर्वद्रष्णा सोमले पवित्र गराउँछ । शोधित भएर त्यसले हामीलाई पनि पवित्रता प्राप्त 
गराउने काम गरोस् । 


ले पूर्ण गर । चाकरी गर्ने 


२१० 








 





उभाभ्यां देव सवितः पवित्रेण सवेन च । मां पुनीहि विश्वतः ॥४३॥ । 
रह संसारलाई प्रेरणा प्रदान गर्ने सवितादेवता । तिमी पवित्र गराउने ज्ञान र सोम याँ 
दुवैले यज्ञ सम्पन्न गर्नका निम्ति हामीलाई पवित्र गराङ । 
 वैश्वदेवी पुनती देव्यागाद्यस्यामिमा बह्दयस्तन्वो वीतपृष्ठाः । तया मदन्तः 
सधमादेषु वय४स्याम पतयो रयीणाम् ॥४४॥ 
बाणीलाई पवित्र गराउने यी विश्वदेवीको पवित्रता हामीलाई प्राप्त होस् । यिनलाई 
चिनेर धेरै किसिमका शरीरधारी र हामी सबै नै एकै स्थानमा आनन्दपूर्वक रहन पाऔँ 
तथा ऐश्वर्यको अधिकारले सम्पन्न होऔँ । 
ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषाँल्लोकः स्वधा नमो यञ्ञो देवेपु 
कल्पताम् ॥४५॥ 
विश्वलाई नियन्त्रण गर्ने यमराजका सत्ताको अधीनमा रहने, एकै किसिमको मन तथा 
चित्त भएका हाम्रा पितृहरू भएका ठाउँमा हामीले स्वधा भन्दै प्रदान गरेको हविष्यान्न र 
मन्त्ररूपी अभिवादन पुगोस् । हाम्रो यो यज्ञको अनुष्ठान समस्त दिव्य शक्तिलाई 
सन्तुष्ट गराउने खालको होस् । 
ये समानाः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तेषा श्रीर्मयि 
कल्पतामस्मिँल्लोके शत४९ समा ॥४६॥ 
एकै किसिमको मन, चित्त भएर स्नेही हृदयका आफन्त भावले संसारमा रहने सबै 
जीवित प्राणीको यश तथा अपार धनवैभव यस लोकमा सय वर्षसम्म रहिरहोस् । यी 
सबै कुरा सुहाउँदो किसिमले हामीसित सम्बन्धित भइरहून् । 
द्वे सृती अशृणवं पितृणामहँ देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति 
यदन्तरा पितरं मातरं च ॥४७॥ ९ 
पितृ, देवता र मानिसका देवयान र पितृयान गरी दुवै मार्गसित हामी परिचित छौँ । यो 
जगत् मातापितारूपी द्यावापृथिवीका बीचमा प्रकट भएको छ । संसार अगाडि सर्दै ती 
दुवै लोकको मार्ग फेला पार्दछ । 
इदथ९ हविः प्रजनन मे अस्तु दशवीर४१सर्वगण४१ स्वस्तये । आत्मसनि 
प्रजासनि पशुसनि लोकसन्यभयसनि । अगिनं प्रजा बहुलां मे करोत्वन्ने पयो 
रेतो अस्मासु धत्त ॥४८॥ 
हाम्रो यो हविष्यान्न सन्तान वृद्धि गराउने, दसै इन्द्रियहरूको सामर्थ्य बढाउने, समस्त अङ्गलाई 
पुष्टि गर्ने, आत्मसुख प्रदान गर्ने प्रजाको वृद्धि गर्ने, गाई आदि पशु वृद्धि गर्ने, समाजमा प्रतिष्ठा 
प्रदान गर्ने, अभय प्रदान गर्ने र सबैका लागि कल्याणकारी होस् । हे अग्निदेवता ! तिमी हाम्रै 
प्रजाहरूको उन्नति गर र हामीलाई अन्न, दुध तथा पराक्रम वृद्धि गरा । 
उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुं य५ ईयुरवृका 
त्रतज्ञास्ते नोवन्तु पितरो हवेपु ॥४९॥ 
हाम्रा उत्तम, मध्यम र निम्न तीनै खालका पितृ यस यज्ञमा कृपापूर्वक उपस्थित भएका 
७ । उनीहरू पुत्रको प्राणरक्षाका लागि यज्ञमा समर्पित हविष्यान्न ग्रहण गरुन् र हाम्रो 
। गरुन् । 


२११ 


अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अथर्वाणो भृगवः सोम्यासः । तेषाँ वयश४९ सुमतौ 
यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥५०॥ 
अङ्गिरा, अधथर्वा र भृगु आदि हाम्रा पितृ भर्खरै आएका छन् । उनीहरू सबै सोमको 
इच्छा गर्दछन् । ती पितृहरूको कृपादृष्टि हामीलाई उपलब्ध होस् । हामी उनीहरूका 
कृपाले कल्याणकारी मार्गतिर बढौँ । 
ये नः पूर्वे पितरः सोम्यासोनूहिरे सोमपीथं वसिष्ठाः । तेभिर्यमः सरराणो 
हवीशष्युशन्नुशद्धिः प्रतिकाममतु ॥५१॥ 
सोमरस तयार गर्ने वसिष्ठ आदि याजकहरू वैभवसम्पन्न भएर सोमपायी पितृलाई 
हविरूपी सोम प्रदान गर्दछन् । पितृहरूसँगै पितृका अधिपति यम पनि हविष्यको 
कामना गर्दछन् । जसले हविको कामना गर्दछन्, ती सबैले त्यो प्राप्त गर्दछन् । 
त्वथ, सोम प्र चिकितो मनीषा त्वथ९ रजिष्ठमनु नेषि पन्थाम् । तव प्रणीती 
पितरो न इन्दो देवेषु रनभजन्त धीराः ॥५२॥ 
हे सोमदेवता ! आफ्ना बुद्धिले हामी तिमीलाई जान्न सकौं । हामीलाई तिमी उत्तम 
मार्गमा हिँडाउँछौ । तिम्रा नेतृत्वमा तिम्रै अनुगमन गरेर हाम्रा पूर्वजहरू, देवताको भन्दा 
रमणीय सुख प्राप्त गर्नमा सफल भएका थिए । 
त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चत्रुः पवमान धीराः । वन्वन्नवातः 
परिधीँ२ रपोर्णु वीरेभिरञ्चैर्मघवा भवा नः ॥१३॥ 
हे शोधित सोमरस ! बुद्धिपूर्वक कार्य गर्ने हाम्रा पुर्खाले अनादि कालदेखि तिम्रो 
सहायता प्राप्त गर्नका लागि कार्य गरेका छन् । तिमी शत्रु 


त्रु नाश गर्दै अपराजित भएर, 
ती शत्रु पर हटाइदेक र हामीलाई वीर एवं घोडासहित धन प्रदान गर । 


त्व४१ सोम पितृभिः संविदानोनु द्यावापृथिवी आ ततन्थ । तस्मै त ड्न्दो . 
 हविषा विधेम वयश स्याम पतयो रयीणाम् ॥५४॥ पी 
हे सोम ! हामीलाई पालनपोषण गर्ने हाम्रा पुर्खाहरूसित एकाकार भएर तिमी द्युलोक 
र पृथ्वीमा सुखको विस्तार गर । हे सर्वत्र प्रकाश फैलाउने सोम  हामी तिम्रा लागि 
हवि प्रदान गरेर हामी यज्ञ गर्दछौँ । हामीलाई तिमी महान् ऐश्वर्य उपलब्ध गरा । 
बहिषदः पितर उत्यर्वागिमा वो दव्या पक्मा जुषध्वम् । त आ गतावसा 
शन्तमेनाथा नः शं योररपो दघात ॥५५॥ 
हे पितृ हो ! हाम्रो आह्वानमा उपस्थित भएर कुशका आसनमा बस । यञ्ञीय पदार्थहरू 
तिमीहरूका लागि प्रस्तुत छन् । स्वीकार गरेर हामीलाई सबै उपकार गर । 
पापबाट जोगाएर कल्याण गर । 


आह पितृन्त्सुविदत्राँ अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिषदो ये 
स्वधया सुतस्य भजन्त पित्वस्त इहागमिष्ठाः ॥५६॥ 
हामीले यज्ञको अनुष्ठान सम्पन्न गर्ने विधिविधान सबै पितृबाटै सिकेका हौँ । उनीहरू 
यो कुरो राम्ररी जान्दछन् । सबै पितृ यञ्चशालामा कुशका आसनमा प्रतिष्ठित भएर 
हविष्यान्न एवं सोमरस ग्रहण गरुन् । 


२१२ 





उपहूताः पितर सोम्यासो बहिंष्ेप निधिषु प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह 
श्रुवन्त्वधि ब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मान् ॥१७॥ 
हामी आफ्ना पितृ आह्वान गर्दछौँ । कुशका आसनमा विराजमान भएर प्रस्तुत सोमरस 
आदि हविष्यात्र उपभोग गर  हाम्रो प्रार्थना स्वीकार गरेर प्रसन्न हुँदै रक्षा गर  
आ यन्तु नः पितर सोम्यासोग्निष्वात्ता पथिभिर्देवयानैः । अस्मिन् यञ्चे स्वधया 
मदन्तोधि ब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मान् ॥५५॥ 
हाम्रा पितृहरू सोमजस्तै सौम्य प्रवृत्तिका, अग्निजस्तै तेजस्विता धारण गराउने किसिमका 
छन् । उनीहरू देवताको दिव्य मार्गबाट हाम्रा यस यञ्चमा आइदिञन् । यहाँ उनीहरू 
स्वधाले सन्तुष्ट भएर हमालाई दिव्य ज्ञानको उपदेश प्रदान गरुन् र हाम्रो रक्षा गरुन् । 
अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवी४९ षी 
प्रयतानि बरहिष्यथा रयि४ सर्ववीर दधातन ॥१९॥ 
हे अग्निजस्त तेजसम्पन्न पितृहरू हो  तिमीहरू हाम्रा यस यञ्चमा आओ र उचित 
तरिकाले सफा गरिएका सबैभन्दा उच्च स्थानमा बसेर अति प्रयलपूर्वक तयार 
पारिएको हविप्यात्र ग्रहण गर । त्यसपछि कुशका आसनमा बसेर तिमीहरू हामी 
याजकहरूलाई वीर, पराक्रमी सन्तानका साथै धनधान्य आदि महान् ऐश्वर्य प्रदान गर । 
ये अग्निष्वात्ता ये अनगि्निष्वात्ता मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते । तेभ्य 
स्वराडसुनीतिमेता यथावशं तन्वं कल्पयाति ॥६०॥ 
अग्निका संस्कारले र््वगति प्राप्त गरेका पितृहरूमध्ये यदि कसैले उर्ध्वंगति प्राप्त 
गरेका छैनन् भने तिनले द्युलोकमा विद्यमान सबे पितृहरू स्वधा संज्ञक अन्न पाएर 
आनन्दित हुन्छन् । ती सबैलाई स्वयं विराट् परमात्माले मानिसका लागि प्राप्त हुने 
शरीरको मर्यादाअनुसार कर्मफल प्रदान गर्दछन् । 
अग्निष्वात्तानृतुमतो हवामहे नाराशध से सोमपीथं य आशु । ते नो विप्रासः 
सुहवा भवन्तु वय४१ स्याम पतयो रयौणाम् ॥६१॥ 
अग्निका माध्यबाट अर्ध्वगति प्राप्त गरेका पितृहरू अग्निविद्याका ज्ञाता हुन् । उनीहरू 
यञ्च आदि कर्मले सोम पान गर्दछन् । उत्तम पुरुषलाई योग्य प्रशंसा गर्दै हामी 
उनीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । त्यस्ता ज्ञानसम्पन्न पितृहरूले हाम्रा लागि धनधान्य 


आदिका रूपमा अपार वैभव प्रदान गरुन् ।  
आय्या जानु दक्षिणतो निषद्येम यज्ञमभि गृणीत विश्वे । मा हिश,सिष्ट पितरः 


केनचिन्नो यद्व आगः पुरुषता कराम ॥९२॥ । । 
हे पितृ हो । हामी अब्रोध बालकको त्रुटि क्षमा गर्दै यज्ञशालामा दक्षिणतिर घुँडामा 
अडिएर पृथ्वीमा विराजमान भएर यञ्को शोभा बढाइदेओ । 

आसीनासो अरुणीनामुपस्थे रयिं धत्त दाशुषे मर्त्याय । पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य 


वे ॥ 

वस्वः प्र यच्छत त इहोर्ज दधात ॥९२ हान 

अरूण वर्णका ज्वालाका नजिकै बहर यजमानलाई ढा काहा तार ॥ १०१. 
 पुत्रपौत्रलाई  पनि धनएँ ॥ 

पितृहरू हो । जयमानका पुन हि सकन् 

यञ्च आदि कर्मका लागि धन नियोजित गत सत । 


२१२ 


का 





यमग्ने कव्यवाहन त्वं चिन्मन्यसे रयिम् । तन्नो गीर्भिः श्रवाय्यं देवत्रा पनया  
युजम् ॥६४॥ ह 
विद्वान्हरूबाट स्तुति पाउने, गुण तथा सामर्थ्य धारण गर्ने हे अग्निदेवता ! तिमी  
वाणीले वर्णनीय, विद्वान्हरूबाट स्तुति पाउने, जुन गुण र सामर्थ्यले श्रेष्ठ मानिएका छै  
ती सबै कुरा हामीलाई उपलबध गराख । हामीले देवताको सन्तुष्टिका लागि समर्पित  
गरेको हवि उनीहरूसम्म पुन्याइदेरु ।  
यो अग्नि कव्यवाहनः पितृन्यक्षदृतावृधः । प्रेदु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च . 
पितृभ्य आ ॥६५॥ 
श्राद्धकर्मका समयमा समर्पित हव्य वहन गर्ने अग्निदेव यञ्चलाई समृद्धिसम्पन्न , 
बनाउँछन् । उनी देवता र पितृसम्म हुव्य पुन्याएर उनको सेवा गर्दछन् ।  
त्वमग्न ईडितः कव्यवाहनावाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वी । प्रादाः पितृभ्यः . 
स्वधया ते अक्षन्नद्धि त्वं देव प्रयता हवी४९ षि ॥६६॥ 
हे कव्यहरूलाई वहन गर्ने भनेर विद्वान्हरूले गुणको प्रशंसा गरेका सामर्थ्यले सम्पन्न  
अग्निदेवता ! तिमी स्तुति प्राप्त गरेर उत्तम सुगन्धयुक्त अन्न आदि पदार्थहरूलाई वहन  
गर । त्यो स्वधाका रूपमा पितृहरूलाई प्रदान गर । हे देवता ! तिमी पनि प्रीतिपूर्वक 
हविष्यान्न ग्रहण गर । ! 
ये चेह पितरो ये च नेह याँश्च विद्य याँ२ उ च न प्रविद्य । त्वं वेत्थ यतिते  
जातवेदः स्वधाभिर्यज्ञ४ सुकृतं जुषस्व ॥६७॥ 
हे सर्वज्ञाता अग्निदेवता ! यहाँ जुन पितृ उपस्थित छन्, हामीसित जो परिचित छन्,  
हाम्रा आह्वानमा जो आएका छैनन् वा जो हामीसित अपरिचित छन्, ती सबै पितृका . 
तिमी पूर्ण ज्ञाता छौ । हे पितृ हो ! स्वधायुक्त यो श्रेष्ठ यञ्च स्वीकार गर ।  
इद पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या  
निषत्ता ये वा नून, सुवृजनासु विक्रु ॥६८॥  
पितामह आदि पूर्वज र तिनीभन्दा पछि मृत्यु भएका पितृ वा आज जो पृथ्वीको राजसी , 
भोग उपभोग गर्ने सौभाग्यवान् वैभवसम्पन्न बन्धुबान्धवका रूपमा उत्पन्न भएका छन्, , 
ती सबैलाई नमस्कार छ । 
अधा यथा नः पितरः परासः प्रलासो अग्न ग्रतमाशुषाणाः ।  
शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरपव्रन् ॥६९॥ 
हाम्रा पुर्खाले गतिला, पुराना र सत्यरूपी यञ्चका कर्ममा निरन्तर लागेर असल स्थान र , 
साहस प्राप्त गरे । उनीहरूले स्तोत्र उच्चारण गरेर अन्धकार नाश गरे र अरूण रङ्ग हुने . 
उपालाई प्रकट गराए । , 
उशन्तस्त्वा नि धीमद्युशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशत आ वह पितृन्हविषे  
अत्तवे ॥७०॥ हि । 
हे पवित्र यज्ञका अग्निदेवता ! हामी श्रद्धापूर्वक प्रयत्न गदै तिमीलाई प्रतिष्ठित गर्दछौँ, 
र अधिक प्रज्वलित गराउने प्रयास गर्दछौँ । देवता र पितृले यञ्चको कामना गर्दछन्,  
समर्पित गरिएको हव्य तिमी उनीहरूसम्म पुन्याइदिन्छौ । १ 


२१४ 





अफ कर इन्द्रोदवर्तयः । विश्वा यदजयः स्पृधः ॥७१॥ 
युद्धमा शत परास्त गराउने हे इन्द्रदेवता ! तिमीले नमुची नामका 
असुरलाई सजिलैसित पानीका फिँजले नै काटिदिएका थियौ । 
सोमो राजामृतथ सुत त्राजीषेणाजहान्मृत्युम् । क्रतेन सत्यमिन्द्रियं विपान९ 
शुक्रमन्धसञ इन्द्रस्येन्द्रियमिर्द पयोमूतं मधु ॥७२॥ 
पेलेर तयार गरिएको राजा सोम अमृतसरहको हुने हुनाले त्यसले मृत्युलाई सजिलैसित 
प्र हदइदिन्छ । त्यसले यज्ञका माध्यमबाट सत्य, बल, अन्न, वीर्य, इन्द्रियसामर्थ्य, दुध 
आदि पेय, अमृतमय आनन्द र मधुर पदार्थ हाम्रा निम्ति उपलब्ध गराउँछ । 
अद्भ्यः क्षीर व्यपिबत् कुङ्डाङ्गिरसो धिया । क्रतेन सत्यमिन्द्रियं विपानथ१ 
शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोमृत॑ मधु ॥७३॥ 
शरीरका अङ्गको रस पिउने प्राण, हंसजस्तै हो र त्यो जलका बीचमा दुधरूपी सार 
अंशबाट पृथक् गरेर पिउँछ । यसै ग्रतले सत्यको प्राप्ति गराउँछ । यसै प्राणले 
हामीलाई उपयोगका निम्ति साधन, बल, अन्न, तेज, इन्द्रियसामर्थ्य, दुध आदि पेय, 
, अमृतमय आनन्द र मधुर पदार्थ प्राप्त गराउँछ । . 
सोममदभ्यो व्यपिबच्छन्दसा हे, सः शुचिषत् । ग्रतेन सत्यमिन्द्रियं विपानथ 
शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिद पयोमृतं मधु ॥७४॥ 
हंसजस्तै भएर परम व्यापक आकाशमा गमनशील आदित्यदेवताले जलयुक्त सोमलाई 
रश्मिबाट पृथक् गरेर सोमपान गर्दछन् । यसै परम सत्यले लौकिक सत्य प्राप्त हुन्छ । 
यसै प्राणले हामीलाई उपयोगका निम्ति साधन, बल, अन्न, तेज, इन्द्रियसामर्थ्य, दुध 
आदि पेय, अमृतमय आनन्द र मधुर पदार्थ प्राप्त गराउँछ । 
अन्नातपरिग्नुतो रसं ब्रह्मणा व्यपिबत् क्षत्रै पयः सोम प्रजापतिः । क्रतेन 
सत्यमिन्द्रियं विपान४१ शुक्रमन्धस  इन्द्रस्येन्द्रियमिद पयोमृत॑ मधु ॥७५॥ 
वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूसित प्रजापति, केलाइएका अन्नको रसबाट सोमरस रूपी 
दुधलाई छुट्याएर पान गर्दछन् र क्षात्रबल धारण गर्दछन् । त्यस किसिमको क्रत 
सत्यबाट अलग रूपमा सत्य प्रकट हुन्छ । यो अन्न रसरूपी सोमले हामीलाई 
उपयोगका निम्ति साधन, बल, अन्न तेज, इन्द्रियसामर्थ्य, दुध आदि पेय, अमृतमय 
आनन्द र मधुर पदार्थ प्राप्त गराउँछ । ति पनी 
रैतो मूत्रै विजहाति योनि प्रविशदिन्द्रियम् । गर्भा जरायुगतृत उल्न जहा 
जँष्षना । श्रतेन सत्यमिन्द्रियं विपान४, शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिर्द पयोमृत 
मधु ॥७६॥ 


गर्भले आफूलाई सुरक्षित राख्नका लागि सालनालले ढाकिएको हुन्छ तर जन्मपछि 


भिन्नभिन्न पदार्थ 
गर्दछ । एउटै मार्गबाट परिस्थितिवश 
कु फिक्नेलकी रूप यस्तै हुन्छ । अत्ररसका रूपमा रहका सोमले पान 
लागि विशिष्ट साधन, बल, अन्न, तेज, दुन्द्रियसामर्थ्य, दुध, मह आदि पेय 
पदार्थ हाम्रा निमित्त प्रदान गर्दछ । 
२१५ 





दृष्ठवा रूपे व्याकरोत्सत्यानृते प्रजापति । अश्रद्धामनुतेदघाच्छुद्धा४टसत्ये प्रजापति । 


त्रतेन सत्यमिन्द्रियं विपान४ शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिद पयोमूतँ मधु ॥०७॥ 


प्रजापतिले उचित किसिमले विचार गरेर सत्य र असत्यका दुवै स्वरूप देखेर  
पृथकपृथक तरिकाले प्रतिष्ठित गराए । उनले असत्यलाई अश्रद्धाका रूपमा २  
सत्यलाई श्रद्धाका रूपमा प्रतिष्ठित गरे । प्रस्तुत सत्य उसै क्रत भन्न सकिने सत्यको  
रूप हो । यो अन्न रसरूपी सोमले हामीलाई उपयोगका निम्ति साधन, बल, अन्न, तेज्  


इन्द्रियसामर्थ्य, दुध आदि पेय, अमृतमय आनन्द र मधुर पदार्थ प्राप्त गराउँछ । 


वेदेन रूपे व्यपिबत् सुतासुतौ प्रजापतिः । क्रतेन सत्यमिन्द्रियं विपान  म 


शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदै पयोमृतं मधु ॥७८॥ 


प्रजापतिले सत्य ज्ञानरूपी तीन वेदबाट प्रेरित भएर इन्द्रियद्वारा ग्राह्य र अग्राद्ग  
पदार्थहरूको विचार गरेर तिनलाई स्वीकार गरे । यस परम सत्यमा नै लौकिक सत्य हुँ 


७ 
किन्न ७७ तथ्य 


आधारित छ । यो अन्न रसरूपी सोमले हामीलाई उपयोगका निम्ति साधन, बल, अत्र  


तेज, इन्द्रियसामर्थ्य, दुध आदि पेय, अमृतमय आनन्द र मधुर पदार्थ प्राप्त गराउँछ । 


दुष्ठ्वा परिस्रुतो रस४९ शुक्रेण शुक्र व्यविबत् पयः सोम प्रजापतिः । ग्रतेन  


सत्यमिन्द्रियं विपान४९ शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदे पयोमृतँ मधु ॥७९॥ 


प्रजापतिले शुद्ध गरिएका दीप्तिमान् सोमरसलाई दुधसित पान गरे र यसै शाश्वत  । 
सत्यले सांसारिक सत्य बुझे । यो अन्न रसरूपी सोमले हामीलाई उपयोगका निम्ति ँ 
साधन, बल, अन्न, तेज, इन्द्रियसामर्थ्य, दुध आदि पेय, अमृतमय आनन्द र मधुर पदार्थ  


प्राप्त गराउँछ । 


सविता सरस्वतीन्द्रस्य रूप॑ वरुणो भिषज्यन् ॥०॥ 


सिसा नामको धातुविशेषले क आनि कोमल धागो भएका पदार्थका सहायताले कपडा  
बुन्ने गर्दछन्, उसै गरी दुवै अश्चिनीकुमार, सर्वप्रेरक सवितादेवता, सरस्वती, वरुणर ७ 
मेधावी, क्रान्तदर्शी इन्द्रदेवताका रूपलाई औषधिले पुष्ट गर्दछन् र यसै गरी मन ३ 


लगाएर सौत्रामणि नामको यञ्च सम्पन्न गर्दछन् । 


तदस्य रूपममृत४, शचीभिस्तिस्रो दधुर्देवताः सश रराणाः । लोमाति  


शष्पैर्बहुधा न तोक्मभिस्त्वगस्य मा४९ समभवन्न लाजाः ॥८१॥ 


यस्ता यज्ञमा दुवै अश्चिनीकुमारहरू र सरस्वती देवीले मिलेर आआफ्ना शक्तिले  


इन्द्रदेवताको विराट् तथा अविनाशी स्वरूपको अन्वेषण गरे । यञ्चमा प्रमुरँ 


भन्ने कुरो पनि उनीहरूले प्रकट गरे । यञ्चका त्वकबाट त्वचा प्रकट गरे र 


मांस परिपुष्ट गराए । 
यज्ञीय हविले उनका शरीरको पुष्ट गराए मज्जा हुँ 


तदश्चिना भिषजा रुद्रवर्तनी सरस्वती वयति पेशो अन्तरम् । अस्थि 


मासरैः कारोतरेण दघतो गर्वा त्वचि ॥०५२॥ 
गरे । 


स्वभाव भएका अश्चिनीकुमार नामका वैद्यहरू र 


कलास माथि सोमलाई स्थापना गरेपछि इन्द्रदेवताका विराट् शरीरको रचना 
पृ 


२१६ 





सीसेन तन्त्र मनसा मनीषिण अर्णासूत्रेण कवयो वयन्ति । अश्चिना यश ३ 


वनस्पतिका रूपमा प्रयोग हुने घाँस आदि वनस्पतिहरू इन्द्रदेवताका शरीरका रौँ हुन् बै 


 


अस रचनाले हाङ, मासु र परिपक्व औषधिरसले निर्मित उत्तम शिल्पकारिताको 


दिन्छ । 
सरस्वती मनसा पेशल वसु नासत्याभ्या वयति दर्शत वपुः । रसं परिम्रुता न 
 रोहित नग्नहुर्धीरस्तसरं न वेम ॥८३॥ 
मिलेर सरस्वती देवीले मनोयोगपूर्वक अति सुन्दर, स्वर्णिम 
आभायुक्त, पुष्ट र दर्शनीय शरीरको रचना गर्दछिन् । साह्रै जतनसाथ उनैले त्यसपछि 
इुन्रदेवताका शरीरको सौन्दर्य र तेजस्विता बढाउनका लागि रातो वर्णको विकृतिनाशक 
पदार्थलाई रगतका रूपमा उतन्न गरिन् । 
पयसा शुक्रममूर्त जनित्रथ, सुरया मूत्राज्जनयन्त रेतः । अपामति दुर्मतिं 
बाधमाना उवध्य वातथ९ सब्वं तदारात् ॥८४॥ 
अश्चिनीकुमारहरू र देवी सरस्वतीले दुधबाट जीवनशक्ति बढाउने, अमृततुल्य 
प्रजजनशील वीर्य उत्पन्न गरे । निकटमा रहेका अज्ञान र दुर्मतिजन्य अन्धकार नाश 
गराए । उनीहरूले पेटभित्र रहेको बेकामे वस्तुलाई वातनाडीका माध्यमबाट अपान 
वायुका रूपमा, पक्वाशयमा रहेका अन्नलाई विभिन्न रसका माध्यमबाट संयुक्त गराउँदै 
मूत्रका मार्गबाट बाहिर निकाल्ने व्यवस्था बनाए । 
इन्द्र सुत्रामा हृदयेन सत्य पुरोद्याशेन सविता जजान । यकृत् क्लोमान वरुणो 
भिषज्यन् मतस्ने वायव्यैर्न मिनाति पित्तम् ॥८५॥ 
शरीरलाई सर्वोत्तम किसिमले सुरक्षा गर्ने इन्द्रदेवताले हृदयबाट र सवितादेवताले 
पुरोडाश नामका यञ्चीय रोटीपुरी नामका अन्नबाट सत्यरूपी यञ्ञका शरीरलाई पुष्ट 
गराए । वरुणदेवताले औषधिचिकित्साद्वारा यकृत र गलाका नाडीनसाहरू व्यवस्थित 
राए । वायुरूपी प्राणले हृदयलाई दुवै भागमा अरन्थी र पित्तलाई व्यवस्थित गराए । 
आन्त्राणि स्थालीर्मधु पिन्वमाना गुदा पात्राणि सुदुघा न धेनुः । श्येनस्य पत्र न 
प्लीहा शचीभिरासन्दी नाभिरुदर न माता ॥८६॥ 
मन्त्रले संस्कार गरिएका स्थाली नामका यञ्चीय पात्रविशेष, अन्य पात्रहरू, आन्द्रा र 
पलद्वारले व्यवस्थित गरेर अन्न आदिको रसलाई मधुका रूपमा शरीरका सबै भागमा 
अब्चालन हुने बनाए । हाम्रा लागि यी नै दुधालु गाईजस्तै छन् । श्येन पक्षीको 
पखेयका रूपमा रहेका हृदयका बायाँ भागमा प्लौहा रहेको छ । नाभीरूपी राजआसन 
पस सञ्चालन व्यवस्थाको केन्द्रविन्दुमा रहेको छ र पेटले आमाजस्तो भएर सबै 
भवयवहरूलाई पोषण प्रदान गर्दछ । 
कुम्भो वनिष्छुर्जनिता शचीभिर्यस्मतनग्रे योन्या गर्भो अन्तः । प्लाशिव्य्त 
पले रतधार उत्सो दुहे न कुम्भी स्वधा पितृभ्यः ॥८७॥ 
िर्वाह पन पारिएका औषधिहरूको रस थाका लागि राखिएको घैलाले आफ्नो कर्म 
गदै थैलोजस्तो ठूलो आँत विकास गरायो । थैलाभित्र गर्भका रूपमा स्थापित 
धारण जननेन्द्रिय प्रकट भयो । सयौँ धाराले युक्त स्रोतहरूलाई दोहन गरेर सुरालाई 
गर्न घैँयले पितृहरूलाई सन्तुष्ट गरायो । 


 


२१७ 








फडिडक ॥  
पा पी 

 

॥  






मुख सदस्य शिर इत् सतेन जिह्वा पवित्रमश्चिनासन्त्सरस्वती । चप्यं न 

पायुर्भिषगस्य वालो वस्तिर्न शेपो हरसा तरस्वी ॥८८॥ हा 
इन्द्रदेवताका यस्ता विराट् शरीरमा मुख र मस्तक सत्यले पवित्र भएका छन् । मुखमा 
रहेको जिब्रो सत्य वाणी र सत्य स्वादले पवित्र भएको छ । दुवै अश्चिनीकुमार र देवी 
सरस्वतीले यी अङ्गहरूका सञ्चालनबाट पवित्रता व्याप्त १७७ पी शरीरको गुदद्वार 
मल फ्याँकिदिएर शरीरलाई पवित्र र शान्त बनाउनका लागि हो र रौँहरू शारीरिक दोष 
बाहिर निकालिदिने वैद्यका रूपमा रहेका छन् । शरीरमा रहेका वस्ती मूत्रस्थान र 
वेगवान् वीर्यले युक्त प्रजनन इन्द्रियका रूपमा रहन्छन् ।. 

अश्चिभ्यां चश्ुरमृत ग्रहाभ्याँ छागेन तेजो हविषा शृतेन । पक्ष्माणि गोधूमैः 

कुवलैरुतानि पेशो न शुक्रमसित वसाते । ८९॥ 
ती दुई अश्चिनीकुमारहरूले ग्रहका रूपमा दुई वटा शाश्वत आँखाको निर्माण गरे ।  
हविद्वारा ती आँखाको तेज व्याप्त भयो, त्यो तेज अजाका दुधले परिपक्व भएको . 
थियो । आँखाका तल्ला भागमा भएका परेली रौँहरू गहुँको टुँडो र माथिल्ला परेली रौँ  
बयरको काँडाका रूपमा स्थापित भएर आँखाको कालो र सेतो भागलाई सुरक्षा  
उनीहरूले नै गर्दछन् । 

अविर्न मेषो नसि वीर्याय प्राणस्य पन्था 


अमृतो ग्रहाभ्याम् । . 
नस्यानि बरहिर्बदरैर्जजान ॥९०॥ म 


क्रषभले बलका लागि इन्द्र नामक इन्द्रियघारीलाई निर्माण गरे । इन्द्रसम्बन्धी 
ग्रहहरूद्वारा अविनाशी शब्द ग्रहण गर्ने श्रवणशक्तिले युक्त दुई कान बगाए । जारी 
कुशबाट आँखी भौँ र कपालको उत्पत्ति भयो 
पदार्थ उत्पन्न गरायो । 


बाघको रौँका  
रहेका रौँ यशका निम्ति भए, शिखा शोभाका निम्ति ॥ छि ० ४ 
सिंहका रौँ भए । 
अङ्गान्यात्मन् भिषजा तदश्चिनात्मानमङ्ै समधात् सरस्वती । इन्द्रस्य रूप 
शतमानमायुश्चन्द्रेण ज्योतिरमृतं दधाना ॥९३॥ 
अनेको प्राणीहरूले पूजा गर्ने इन्द्रदेनताका रूपमा अधिनीकुमारहरूले उनका पूर्ण 
आयुलाई चन्द्रमाका आनन्ददायक ज्योतिसँग एकाकार राएर अनश्चरता प्रदान गरे ।  


२१८ 








अश्चिनीकुमारहरूले शरीरका भङ्ग हरूलाई आत्मासित एकाकार गराए र देवी 
सरस्वतीले त्यस आत्मालाई अङ्गहरूसित मिलाएर राखिन् । 


सरस्वती १ योन्यां गर्भमन्तरश्चिभ्या पली सुकृत बिभर्ति । अपा४, रसेन वरुणो न 
साम्नेन्द्र४, श्रियै जनयन्नप्मु राजा ॥९४॥ 
सरस्वती देवी अश्चिनीकुमारहरूकी पत्नी भएर उत्तम किसिमले विराट् इन्द्रदेवतालाई 
धारण गर्दछिन् । जलका अधिपति वरुणदेवताले जलको साररूपी रसबाट र 
सामबलबाट ऐश्वचर्यका निम्ति इन्द्रदेवतालाई परिपुष्ट गराउँछन् । यसै किसिमले देवी 
सरस्वतीले इन्द्रदेवतालाई जन्माउँछिन् । 

तेजः पशूनाथ, हविरिन्द्रियावत् परिस्रुता पयसा सारघं मधु । अश्चिभ्यां दुग्ध 

भिषजा सस्स्वत्या सुतासुताभ्याममृतः सोम इन्दु ॥९५॥ 
औषधिउपचार गर्ने दुवे अश्चिनीकुमार र देवी सरस्वतीले शक्तियुक्त, वीर्ययुक्त, पशुको 
दुधघिउलाई माहुरीको महसित मिसाएर इन्द्रदेवताका लागि तेजस्वी पेय बनाए । 
यसरी तयार गरिएका दुधले अमृतजस्तै शक्तिवर्द्धक सोम तयार गरे । 

इति एकोनविंशो३ ध्यायः 


उन्नाईसाँ अध्याय सकियो । 


२१९ 








 
भूर्भुव स्व तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
ताजसनेयिं माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ विंशोञ्ध्यायः॥ 
॥बीसौँ अध्याय॥ 
करषि अश्चिनीकुमार, सरस्वती, इन्द्र, शुनशेप, प्रस्कण्व, आश्चतराश्चि, विश्वामित्र 
बृमेध, पुरुषमेध, नारायण कौण्डिन्य, काक्षीवत सुकीर्ति, आङ्गिरिस, वामदेव 
गर्ग, वसिष्ठ, विदर्भी, गृत्समद, मधुच्छन्दा । 
देवता आसन्दी, कृ्ष्णाजिन, वरुण, रुक्म, सविता, लिङ्गोक्त, प्रजापति, इन्द्र, शरीर 
अवयव, विश्वेदेवा, देवगण, अग्नि, वायु, सूर्य, आपः, समित्, वैश्वानर, सूर्य 
आत्मा, सोम, प्रजापति, ग्रह, इध्म, तनूनपात्, नराशंस, इड, बहिं, द्वार 
उषानसक्ता, दिव्य होता, त्रिदेवी, त्वष्टा, वनस्पति, स्वाहाकृति, अश्चिनीकुमार, 
सरस्वती, सविता, वरुण । 
छन्द द्विपदा, विराट् गायत्री, निचृत् अतिधृति, निचृत आर्षी गायत्री, अनुष्टुप्, निचृत् 
गायत्री, निचृत् अनुष्टुप्, निचृत् जगती, स्वराट् शक्वरी, पङ्क्ति, निचृत् प्रकृति 
भुरिक् त्रिष्टुप, भुरिक् अत्यष्टि, निचृत् अतिजगती, भुरिक अनुष्टुप् विराट् 


 ॥ 
हि ॥ 
छ  
१ 
छ 

 

 


क ८   ॥ ७ ८छे  
नि काल वया था पाडा 
जेरि  


अनुष्डप्, स्वराट् अतिशक्वरी, गायत्री, बृहती, विराट् त्रिष्टुप्, निचृत् उपरिष्यत् 


बृहती, त्रिष्टुप्, निचृत् त्रिष्टुप, भुरिक् पङ्क्ति, निचृत् बृहती, जगती, आर्ष 
उष्णिक्, विराट् गायत्री । 


क्षत्रस्य योनिरसि क्षत्रस्य नाभिरसि । मा त्वा हिश्द सीन्मा मा हि, सीः ॥१॥ 


हे आसन  क्षत्रिय बलको आधार तिमी नै हौ । तिमी क्षत्रिय बलको नाभीरुप ई 
केन्द्रविन्दु हौ । हे कृष्ण्मृगचर्म ! यस आसनलाई दुःख नदेञ् । हामीलाई पनितिमी डु 


कहिल्यै नसताङ । 


नि षसाद धृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा । साम्राज्याय सुक्रतुः । मृत्यो पाहि ई 


विद्योत्पाहि ॥२॥ 


आसनमा बसेका हे यजमान ! यज्ञको सङ्कल्प गरेका, अनिष्ट निवारण गर्नमा लागेका  


र शुभसङ्कल्पले युक्त भएर तिमी प्रकृतिको नियम विधिवत् पालन गर्दै सधैँ श्रेष्ठ  


कर्ममा लागेका छौ । हे सौवर्ण ! अकाल मृत्युबाट तिमी प्रजाहरूलाई जोगाउर  


विद्युत् आदि जस्ता आपदमा उनीहरूको रक्षा गर । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम् । अश्चिनोभैषज्येन 
तेजसे व्रह्यवर्चसायाभिषिञ्चामि सरस्वत्यै शैषज्येन 
वीर्यायात्राद्यायाभिषिञ्चामीन्द्रस्येन्द्रियेणे बलाय श्रियै यशसेभिषिञ्चामि ।ए। 


ए ५ 
हे यजमान ! सूर्योदयका समयमा अश्विनीकुमारहरूका बाहुले, पूषादेवताका हात. 


अश्चिनीकुमारहरूका औषधिउपचारले दिव्य तेज तथा ब्रह्वचर्य प्राप्त गर्नका ला 


२२० 





री 


तिमीहरूलाई हामी यस शेकेल गर्दछौँ । हामी बल र अन्न प्राप्तिका निम्ति 
देवी को का लागि, बलषेशरय ०५ै तिमीहरूलाई अभिषेक गर्दछौँ । 
छि प्राप्तिका लागि र यश 
तिमीहरूको अभिषेक गर्दछौँ । गि र यश प्राप्तिका लागि हामी 
कोसि कतमोसि कस्मै त्वा काय त्वा । सुश्लोक सुमङ्गल सत्यराजन् ॥४॥ 

उत्तम कीर्तिले सम्पन्न ! हे उत्तम मङ्गल कार्य गर्ने यजमान ! तिमी कुन प्रजापति 

ह्वै ? तिमी कुन अधिष्ठित पुरुष हौ ? कुन पदका लागि प्रजापतिले तिमीलाई 

अभिषेक गरेका हुन् ? हे श्रेष्ठ सत्यको व्रत धारण गर्ने ! तिमी यहाँ कुन उद्देश्य 

प्राप्तिका लागि आयौ ? 


शिरो मे श्रीर्यशो मुख त्विषिः केशाश्च शमश्रूणि । राजा मे प्राणो अमृत४ सम्राट 
चक्भुर्विराद् श्रोत्रम् ॥५॥ 
हाम्रो शिर ऐश्वर्यले सम्पन्न होस् । हाम्रो मुख यशस्वी होस् । हाम्रो कपाल र जुँघा 
कान्तियुक्त होञन् । हाम्रो श्रेष्ठ प्राण अमृतसमान होस् । हाम्रा नेत्र प्रजालाई चिन्न 
सक्ने होङन् । हाम्रा कान प्रजाका सबै खालका व्यवहारहरू सुन्न सक्ने होछन् । 


जिह्वा मे भद्र वाङ्महो मनो मन्युः स्वराड् भामः । मोदाः प्रमोदा 
अङगुलीरङ्गानि मित्रै मे सहः ॥६॥ 
हाम्रो जिब्रो कल्याणकारी वचन बोल्ने होस् । हाम्रो वाणी महिमायुक्त होस् । हाम्रो मन 
अनाचारीहरूमाथि क्रोध गर्ने खालको होस् । हाम्रा औँलाहरू स्पर्शले सुख पाउने 
खालका होन् । हाम्रो सबै अङ्ग सुखदायक होस् । हाम्रा मित्रहरूले शत्रुलाई परास्त 
गर्न सकून् । 
बाह्र मे बलमिन्द्रिय४ हस्तौ मे कर्म वीर्यम् । आत्मा क्षत्रमुरो मम ॥७॥ 
हाम्रा दुवै पाखुरा र इन्द्रियहरू बलले सम्पन्न होउन् । हाम्रा दुवै हात कर्मशील 
होउन् । हाम्रो आत्मा र हृदय क्षत्रिय धर्मको अनुरूप सामर्थ्यवान् होन् । 
पृष्यीमे राष्ट्रमुदरम४९ सौ ग्रीवाश्च श्रोणी । करू अरली जानुनी विशो मेङ्गानि 
सर्वतः ॥८॥ । 
हाम्रो पिठजुँ राष्ट्रजस्तै सबैलाई धारण गर्न सक्ने होस् । पेट, काँध, गर्दन, तिघ्रा, दुई 
पाख्नुरा, कम्मर, घुँडा आदि हाम्रा सबै अङ्गहरू प्रजाजस्तै पोषण गर्नमा योग्य होडन् । झन् 
नाभिर्मे चित्त विज्ञान पायुर्मेपचितिर्भसत् । आनन्दनन्दावाण्डौ मे भगः सौभाग्य 
प॒सः । जङ्वाभ्याँ पद्भ्यां धर्मोस्मि विशि राजा प्रतिष्ठित ॥ 


हाम्रो नाभी ज्ञानरूप होस । हाम्रो गुदेन्द्रिय विज्ञानझैँ शरीर सन्तुलनको आधार होस् । 
।ई तकह किक हाम्रो कोश आनन्दले युक्त होस् । महान् 


ऐश्वर्यशाली इन्द्रियहरूले सम्पन्न हाम्रो शरीर सौभाग्यले युक्त होस् । तिघ्रा र गोडासहित 


अङ्ग धर्मका रूप भएर समाजमा हामीले प्रतिष्ठा 





२२१ 






प्रति क्षत्रे प्रति तिष्ठामि राष्ट्रे प्रत्येश्वेषु प्रति तिष्ठामि गोषु । प्रत्यङ्गेषु प्रति  
तिष्ठाम्यात्मन् प्रति प्राणेषु प्रति तिष्ठामि पुष्ट प्रति द्यावापृथिव्योः प्रति तिष्ठामि  
यञ्े ॥१०॥  
हामी शौर्यवान् क्षत्रियहरूले राष्ट्रलाई प्रतिष्ठित तरिकाले आफ्ना वशमा राख्न सकौँ । 
अश्च र गाई आदि पशुहरू प्राप्त गरेर प्रतिष्ठित होऔँ । निरोगी रहेर प्राण र अङ्गले  
प्रतिष्ठा प्राप्त गरोस् । आत्माले मानसिक कष्टरहित भएर प्रतिष्ठा प्राप्त गरोस् ।  
धनसम्पत्तिले समृद्धिशाली बनेर सम्पन्नताले प्रतिष्ठा प्राप्त गरोस् । द्यावापृथिवीले  
अलौकिक यश प्राप्त गरेर प्रतिष्ठित होछन् र हामी यञ्च गरेर प्रतिष्ठित हुन पाऔँ । 
त्रया देवा एकादश त्रयस्त्रिश, शाः सुराधसः । बृहस्पतिपुरोहिता देवस्य  
सवितु सवे । देवा देवैरवन्तु मा ॥११॥ । 
विशिष्ट शक्तिले सम्पन्न, एघारएघार देवताका तीन समूहमा यी तेत्तीस देवता उत्तम  
ऐश्वर्यले युक्त भएर बृहस्पतिदेवतालाई पुरोहित बनउँदै सवितादेवताको शासनमा रहून्र  
ती सबै देवताले आओफ्ना दिव्य सामर्थ्यले हामीलाई रक्षा गरुन् । 
प्रथमा दितीयैद्वितीयास्तृतीयैस्तृतीयाः सत्येन सत्यं यञ्चेन यज्ञो यजुर्भिर्यजुषट, षि 
सामभिः सामान्युग्भिर्कचः पुरोनुवाक्याभिः पुरोनुवाक्या याज्याभिर्याज्या  
वषट्कारेर्वषद्कारा आहुतिभिराहुतयो मे कामान्त्समर्धयन्तु भूः स्वाहा ॥१२॥ 
पहिलो वसुदेवता रुद्रसँग, दोस्रो रुद्रदेवता आदित्यसँग र आदित्यदेवता सत्यसँग हाम्रा  
सहायक होखन् । यञज्ञसँग सत्य युक्त होस्, यजुष्सँग यज्ञ युक्त होस्, सामवेदसँग । 
यजुर्वेद युक्त होस्, सामवेद क्रचाहरूसँग युक्त होस्, क्रचाहरू पुरोनुवाक्यसँग युक्त . 
होङन्, पुरोनुवाक्य यञ्चमन्त्रसँग युक्त होङन्, यञ्चमन्त्र वपटकारसँग युक्त होउन्, 
वषट्कार आहुतिले युक्त होस्, आहुति समर्पणसँग युक्त होस् र यस पृथ्वीमा हामी 
उचित कामना सिद्ध गर्न सफल होऔँ । , दै 
लोमानि प्रयतिर्मम त्वङम आनतिरागतिः । माथ, संम उपनतिर्वस्वस्थि  
मज्जा म ओनतिः ॥१३॥  
हाम्रा शरीरका सबै रौँहरू सक्रिय होउन् । हाम्रो त्वचा नरम र मनमोहक होस् । हाम्रो  
मांस शरीरलाई नरम बनाउने सुन्दर होस् र हङ्डीहरू संसारका लागि आधारभूत धनका . 
रूपमा स्थापित होञन् । ठाम्रो बोसो हामीलाई नम्रता प्रदान गर्ने खालको होस् । 
यद्देवा देवहेडन॑ देवासञ्चकमा वयम् । अगिनर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्व, . 
हसः ॥१४॥ म ॥ । 
हे दिव्य गुणले देदीप्यमान देवताहरू हो ! तिमीहरूप्रति हामीले जेजस्ता अपराध . 
गरेका छौँ, हु ७७००७७५० छो अपराधनातु र अन्य सबै खालका अधर्मबाट 
लाई पापब 
 गै यदि नक्तमेना४, सि चक्मा वयम् । वायुर्मा तस्मादेनसो 
श्वान्मुञ्चत्व  हहसः ॥१५॥  
यदि हामीले दिउँसो क रातमा कुनै पाप गरेको भए, वायुदेवताले त्यस्ता पापबाट   
अन्य सबै खालका अनाचारबाट हामीलाई मुक्त गराञन् । 


२२२ 


१.  
८ ्किन्युयु 





यदि जाग्रद्यदि स्वप्न एना 
त सि चकुूमा 
विश्वान्मुञ्चत्व, हसः ॥१६॥ कृमा वयम् । सूर्यो मा तस्मादेनसो 


जागा अवस्थामा वा सुतेका बेला अथवा जानेर वा नजानीकन हामीबाट भएका सबै 


खालका पाप कर्मबाट 
यद्ग्रामे १११ कुन०००७ ०००७ पष्द यदर्ये यदेनश्वकृमा वयं 
यदेकस्याधि धर्मणि तस्यावयजनमसि ॥१७॥ हा 
गाउँमा, जङ्गलमा, समाजमा, इन्द्रियले गर्नुपर्ने काममा, थवा वैश्यहरूसँग 
हामीले गरेका पाप कर्महरू र अधिकार प्राप्त गर्नका लागि पा जमल का 
जेजति छन्, ती सबैबाट हे वरुणदेवता ! तिनबाट हामीलाई तिमीले जोगार । 
यदापो अध्न्याञ इति वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्च । अवभृथ 
निच्चुम्पुण निचेरुरसि निचुम्पुणः । अव देवैदेवकृतमेनोयक्ष्यव मत्यैर्मर्त्यकृत 
पुरुराव्णो देव रिषस्पाहि ॥१८॥ 
हे वरुणदेवता ! हामीले अनुचित कुरो गरेर पाप गरेको भए त्यसबाट तिमी मुक्त गर । 
हे अवभृथ स्नान गर्ने योग्य जलप्रवाह  तिमी निरन्तर प्रवाहमान छौ तापनि यस 
यञ्चस्थलका लागि मन्द गतिका होङ । हे मन्द गतिले प्रवाहित वरुणदेवता ! 
देवताहरूका निम्ति गरेका देवताकार्यमा भएका हाम्रा पापको हामीले प्रायश्चित्त गरेका 
छौँ । हामीले मानवीय व्यवहारमा गरेका पापहरूलाई हटाइदेङ । हे वरुणदेवता ! 
तिमी हिंस्रक पशुहरूबाट हामीलाई रक्षा गर । 
समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तः सं त्वा विशन्त्वोषधीरुतापः । सुमित्रिया न५ आप 
ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योस्मान्देष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥१९॥ 
हे सोम । सागरका जलमा तिम्रो हृदय स्थित छ, तिमी त्यहीँ विराजमान भएका छौ । 
जलका संयोगले तिमीभित्र दिव्य औषधिहरू समाविष्ट होछन् । जल र औषधिहरू 
हाम्रा लागि मित्रझँ कल्याणकारी होउन् । दुराचारी रोगहरू हामीसित द्वेष गर्दछन् र 
हामी जससित द्वेष गर्दछौँ, तिनका लागि जल र औषधिहरू विनाशकारी शत्रुजस्तै 


सिद्ध होउन् । 
द्वपदादिव मुमुचानः स्वित्नः स्नातो मलादिव । पूर्त पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु 


मैनसः ॥२०॥ ५ 
दिव्य गुणले सम्पत्र जलका सम्पर्कले हामी गोडाबाट खुस्काउना साथ जुत्ता स्वतन्त्र 


भएझैँ वा नुहाएपछि मानिस पसिना र मयलबाट पुष भएझैँ अथवा चाल्नीले 


छानेपछि विकारहरूबाट दुध मुक्त भएझैँ पापबाट मुक्त हुन्छौँ । हे अपदेवता ! 


हामीलाई तिमी पवित्र गराछ । 

उद्यं तमसस्परि स्व पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म 
निती  म ज्योतिलाई हामीले क्ष । उनै ज्योतिस्वरूप र 
देवताहरूमा उत्कृष्टतम ज्योतिपुँज्ज सूर्यमा हामी पुग्न सक  


२२२ 





अपो अद्यान्वचारिष रसेन संमसृूक्ष्महि । पयस्वानग्न आगमं त॑ मा सश१ 
सृज वर्चसा प्रजया च धनेन च ॥२२॥ थुन म 

हे अग्निदेवता ! आज हामीले अवभृथ जलको संसर्ग गरेका छौँ । जलका रसले 

पवित्र बनेका हामीहरू निर्मल मनले युक्त भएर तिम्रा नजिक आएका छौँ । हामीलाई 

तिमी तेजले, प्रजाले र धनले सम्पन्न गरा । 


एधोस्येधिषीमहि समिदसि तेजोसि तेजो मयि धेहि । समाववर्ति पृथिवी 
समुषाः समु सूर्य । समु विश्वमिदं जगत् । वैश्वानरज्योतिर्भूयासं विभून् कामान् 
व्यश्नवै भूः स्वाहा ॥२३॥ 
अग्निदेवतालाई समर्पित गरिने हे समिधाहरू हो । तिमीहरू निरन्तर वृद्धि गराउने 
खालका छौ, तिमीहरूका. कृपाले हाम्रो सधैँ वृद्धि होस् । तिमीहरू उत्तम प्रकारले 


देदीप्यमान हुनाले तेजरूप हौ, हामीलाई पनि दिव्यता प्रदान गर । भूमिले हामीलाई 
उत्तम किसिमको सुख प्रदान गरोस् । उषा, सूर्यदेवता र यो सम्पूर्ण जगत्ले पनि 
हामीलाई सुखी बनाञन् । हामी सबै प्राणीलाई प्रकाशित गर्ने वैश्वानर ज्योतिलाई प्राप्त 
गर्न सकौँ र उनका कृपाले सबै खालका असल 


सल कामनाहरू पूरा होन् । प्राणीको 
कल्याणका लागि यो आहुति तिमीलाई समर्पित गरेका छँ। 


अभ्या दधामि समिधमन्ने व्रतपते त्वयि । व्रत॑ च श्रद्धा चोपैमीन्धे त्वा दीक्षितो 

अहम् ॥२४॥ 
हे कर्महरूका अधिपति अग्निदेवता ! हामी यी समिधाहरू तिमीमा स्थापित गर्दछौँ । 
हामी यज्ञ अनुष्ठानका आदि श्रेष्ठ कर्म गर्दै श्रद्धापूर्वक तिमीलाई प्रज्वलित गराउँछौँ । 


सत्र ब्रह्मा च क्षत्र च सम्यञ्चौ चरतः सह । तँल्लोक पुण्यं प्रशेषं यत्र देवाः 

सहाग्निना ॥२५॥ 
ग्राह्मण र क्षत्रिय वर्णका मानिसहरू जहाँ उचित रूपमा मिलेर विचरण गर्दछन्, जहाँ 
विद्वान् ब्राझ्मणहरू अग्निदेवताजस्तै भएर र क्षत्रियहरू उचित तेजले सम्पन्न भएर 
निवास गर्दछन्, त्यस्तो पुण्य र दिव्य ज्ञानमय लोक हामीलाई प्राप्त होस् । 


यत्रेन्द्रश्न वायुश्च सम्यञ्चौ चरतः सह । तँल्लोक पुण्य प्रज्नेषं यत्र सेदिन 


विद्यते ॥२६॥ । 
इन्द्रदेवता र वायुदेवता जुन ठाउँमा एकत्र भई मिलेर सहयोगपूर्वक विचरण गर्दछन् र 
कुने खालको दुःख हुँदैन, त्यस्तो 


जुन ठाउँमा धनधान्य आदिको कमी भएका कारण 
उत्तम पवित्रतम दिव्य ज्ञानले सम्पन्न लोक हामीलाई प्राप्त होस् । 


अधर शुना ते अ४, शु पृच्यतां परुषा परुः । गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो 
अच्युतः ॥२७॥ त 
हे औषधिका रस ! तिम्रो भाग सोमका भागसँगै संयुक्त होस् । तिम्रा सृक्ष्म अङ्गहरू 
सोमका अङ्गसँग मिलून् । तिम्रो सुगन्ध सोमरससित मिसिएर हामी सबैलाई दिव्य 
आनन्दको अनुभूति गराउनमा समर्थ होस् । 


२२४ 





सिञ्चन्ति परि 
छर मभेकि७० हिन्ताप्दत्सज्चनति पुनन्ति च । सुरायै बभ्ब्नै मदे किन्त्वो 


बल धारण गर्न, यञ्चका कारण वायुको रूप धारण गर्ने औषधिहरूको रस पिउनाले 

लादेवताले पी आदिनरि हरकगेअ?०० वर्षाले अन्न आदि पदार्थलाई सेचन 
त  त्यसपछि  

कि ? भनेर सोधिरहन्छन् । , । तासपछि अरू पनि केही चाहियो 
धानावन्तं करम्भिणमपूपवन्तमुविथनम् । इन्द्र प्रातर्जुषस्व न ॥ 

 ॥२९॥. 

हेइन्द्रदेवता ! दही र पिठो मिसाएर पकाएको पुरोडाशको हवि हामी मन्त्रोच्चारण गर्दै 

समर्पित गर्दछौँ । तिमी बिहानै यो स्वीकार गर । १ 


बृहदिन्द्राय गायत मरुतो वृत्रहन्तमम् । येन ज्योतिरजनयन्नृतावृधो देव देवाय 
जागृवि ॥२०॥ 
यज्ञका संवर्द्धक हे मरुत् हो ! सामगानद्वारा देवताहरूले इन्द्रदेवतालाई जागृत र 
ज्योतिसम्पन्न गराएका थिए । शत्रु संहार गर्ने उही बृहत् साम इन्द्रका लागि गाओ । 
अध्वर्यो अद्रिभिः सुतश, सोम पवित्र आनय । पुनीहीन्द्राय पातवे ॥३१॥ 
हेअध्वर्यु हो ! इन्द्रले पिउने गरी ढुङ्गाले पेलेको सोम पवित्र गर्ने भाँडानजिकै ल्याओ 
र यसलाई शोधन गर । 


यो भूतानामधिपतिर्यस्मिँल्लोका अधिश्श्रिताः । य ईशे महतो महाँस्तेन 

गृद्वामि त्वामहँ मयि गृह्वामि त्वामहम् ॥३२॥ 
परमपिता परमात्मा सबै प्राणीहरूका स्वामी हुन् । उनका अधीनमा रहेर समस्त 
लोकले पोषण प्राप्त गर्दछन् र महान् भएका सबै वैभव आदि पदार्थलाई उनैले आफ्नो 
वशमा पारेका छन् । हे ग्रहपात्र ! उनै परमात्माबाट प्राप्त तिमीहरूको सामर्थ्यले हामी 
स्वीकार गर्दछौँ र तिमीहरूलाई ग्रहण वा स्थापना गर्दछौँ । 

उपयामगृहीतोस्यश्चिभ्याँ त्वा सरस्वत्यै त्वेन्द्राय त्वा सुत्रास् क ते 


योनिरश्चिभ्या त्वा सरस्वल् त्वेन्द्राय त्वा सुत्राम्णे ॥३२॥ 


डे ति निम्ति पेलेर तयार भएपछि 
है औषधिरूपी रस ! तिमीहरू ,अशिनीक देबी र इन्द्रदेवताका लागि हामी 


उपयाम पात्रमा ग्रहण गरिएका छौ । सरस्वतीदेवी लिन्छौं उत्पत्तिस्थान 
तिमीहरूलाई उत्तम संरक्षण गर्ने जिम्मावारी लि छौ पि होऔँ । तह 
हौ । दुवै अश्चिनीकुमार, सरस्वती र क वाचो मे विश्वभेषजो मनसोसि 
प्राणपा मे अपानपाश्चक्रुष्पाः शरोत्रपाश्च मे । ता म 
 अपानका रक्षक, नेत्रका रक्षक र 
है ओपरि ७  म तिमीहरु हाम्रा प्राण्का रक्षक न्द्रियहरूलाई हावा दिव्य गुणका 
श्रोत्रका पा वाणीसहित समस्त इन्द्रिय विषयबाट विरक्त गराएर 
शक्तिले रक्षक हौ । हाम्रो वाणी मनलाई विषयबा 
रक्षा गर । तिमीहरू यी इन्द्रियका 
सलाई परमात्मामा विलीन गराओ । 


२२५ 


आज जन जिविजिनििजि््् गक र? . हु 


अश्चिनकृतस्य ते सरस्वतिकृतस्येन्द्रेण सुत्राम्णा कृतस्य । उपदूत उपदूतस्य . 
भक्षयामि ॥३५॥  रस्वतीदारा 
हे औषधिहरू हो ! अश्विनीकुमारहरूद्वारा संस्कारित, देवी सरस्वतीद्वारा बलपूर्वक पुष्ट म 
गरिएका र उत्तम रक्षक इन्द्रदेवताले उत्पन्न गरेका तिमीलाई हामी सादर आमन्त्रित 
गर्दछौँ, अनि आफ्ना जीवनको स्वस्थताका लागि तिमीहरूलाई नित्य सेवन गर्दछौँ । 
समिद्ध इन्द्र, उषसामनीके पुरोरुचा पूर्वकृद्वावृधानः । त्रिभिर्देवैस्त्रि शता 
वज्रबाहुर्जघान वृत्रै वि दुरो ववार ॥३६॥ 
उत्तम किसिमले जाज्वल्यमान, उषाकालमा सर्वप्रथम पूर्व दिशालाई प्रकाशित गराउने 
दीप्ति फैलाउँदै तेत्तीस करोड देवताहरूका साथमा अगाडि बढ्ने, सूर्यजस्तै कि धारण 
गरेका इन्द्रदेवताले मार्गका अवरोधक वृत्रासुरलाई विनाश गर्दै सहरका सबै ढोकाहरू 
खुलाउँदै प्रकाश प्रकट गरेका छन् । 
नराश४, सः प्रति शूरो मिमानस्तनूनपात्रति यञ्चस्य धाम । गोभिर्वपावान् 
मधुना समञ्जन् हिरण्यैश्वन्द्री यजति प्रचेताः ॥३७॥ 
सारा जनताबाट प्रशंसा प्राप्त, यज्ञस्थान र अन्यान्य उत्तम पदार्थका निर्माता, बलिष्ठ, 
वीर शरीररक्षक, गाईको दुध पान गर्ने, मधुर स्वादयुक्त घिउले पोसिएका, स्वर्णादिका 
उत्तम गहनाले सजिएका, कान्तिमान् र उत्तम बुद्धि भएका इन्द्रदेवतालाई यजमानहरू 
दिनहुँ यजन गर्दछन् । 
ईडितो देवैहरिवाँ२५ अभिष्टिराजुह्वानो हविशण शर्धमान । पुरन्दरो 
गोत्रभिद्वज्जबाहुरा यातु यञ्चमुप नो जुषाणः ॥३८॥ 
देवताहरूबाट स्तुति पाउने, तेजस्वी किरणले युक्त, सम्पूर्ण यञ्चमा पूज्य, क्रत्विकहरूले 
हविका निम्ति बोलाइने, अत्यन्त शक्तिशाली, शत्रुको सहर ध्वस्त गर्ने, असुरवंशका 
नाशक, वज्जधारी इन्द्रदेवता हाम्रा यस यज्ञमा सेवा प्राप्त गर्नका लागि आउन् । 
जुषाणो बहिहरिवान् न इन्द्र प्राचीन सीदत् प्रदिशा पृथिव्या । ररुप्रथाः 
प्रथमान४, स्योनमादित्यैरक्त वसुभिः सजोषाः ॥३९॥ 
तेजस्वी, ऐश्वर्यवान्, सबैको स्नेह प्राप्त गर्ने हे इन्द्रदेवता ! तिमी पृथ्वीको दिशा विशेष 
रूपमा सुशोभित आसन हेर्दै बाह्र आदित्य र आठ वसुहरूका साथ हाम्मा प्राचीन 
यञ्चस्थानमा आञन् र विशाल सुखकारी त्यस सुखकारी आसनलाई उपयोग गरुन् । 
इन्द्र दुर कवष्यो धावमाना वृषाण यन्तु जनयः सुपलीः । द्वारो देवीरभितो वि 
श्रयन्ता४, सुवीरा वीर प्रथमाना महोभि ॥४०॥ 
मेधासम्पन्न पतिव्रता स्त्रीको शोभा आफ्ना पतिका साथमा भएझैँ वीर र महान् 
शास्त्रास्त्रले सुसज्जित सेनाले सुशोभित इन्द्रदेवता सजिसजाउ विशाल द्वारहरूले युक्त 
सबै तिरबाट सुव्यवस्थित यज्ञशालालाई सुशोभित गराकन् । 
 उषासानक्ता बृहती बृहन्त॑ पयस्वती सुदुघे शूरमिन्द्रम् । तन्तु तत पेशसा 
संवयन्ती देवाना देवं यजतः सुरुक्मे ॥४१॥ 
दुध आदि उत्तम रसले युक्त, महान् विस्तार प्राप्त गर्ने बवी०७७० कनुपम सङ्गठनले युक्त उपा र 
रात्रिले महान् पराक्रमी तथा देवताका अधिपति इन्द्रदेवतालाई देदीप्यमान गराउँछन् । 


२२६ 








दैव्या मिमाना मनुषः पुरुत्रा होताराविन्द्रै प्रथमा सुवाचा । मूर्धन् यज्ञस्य मधुना 
दधाना प्राचीन ज्योतिईविषा वृधातः ॥४२॥ 
ग्रज्अनुप्ठान आदि श्रेप्ठ कार्य सम्पन्न गर्ने याजकहरू श्रेष्ठ स्तोत्रले सर्वप्रथम 
यञ्ञशिरोमणि इन्द्रदेवतालाई स्थापित गर्दछन् र दिव्य होता वायुअग्नि पूर्व दिशामा रहने 
आह्वान गर्न योग्य अग्निलाई मधुर हवि प्रदान गर्दै बढाउँछन् । 
तिस्रो देवीहविषा वर्धमाना इन्द्र जुषाणा जनयो न पलीः । अच्छित्रे तन्तु 
पयसा सरस्वतीडा देवी भारती विश्वतूर्तिः ॥४३॥ 
दिव्य गुणले युक्त, सर्वत्र गमनशील, सरस्वती, भारती र इडा यी तीन देवीहरू 
धारणपोपण गर्ने साध्वी स्त्रीजस्तै भएर इन्द्रदेवतालाई पुष्ट गराउँछन् । यी देवीहरूले 
हाम्रा यञ्चलाई दुध र हविले सम्पादन गरुन् र हामीलाई विघ्नबाट बचाञन् । 
त्वष्य दधच्छुष्ममिन्द्राय वृष्णेपाकोचिष्टुर्यशसे पुरूणि । वृषा यजन्वृषणं 
भूरिरेता मूर्धन् यञ्चस्य समनक्तु देवान् ॥४४॥ 
तेजस्वी, वीर, शत्रुको शक्तिलाई भेटन गर्ने त्वष्यदेवताले इन्द्रदेवताका लागि बल 
धारण गरुन्, त्यसपछि अत्यन्त प्रशंसनीय, यशका कारण पूजित, प्रचुर सम्पदा धारण 
गरुन् । उनैले अभीप्ट वर्षा गराउने अत्यन्त पराक्रमी, बलसम्पन्न इन्द्रदेवताको सहयोग 
प्राप्त गर्दै यञ्चका मूर्धन्य देवताहरूलाई तृप्त गराञन् । 
वनस्पतिरवसृष्ये न पाशैस्त्मन्या समञ्जञ्छमिता न देवः । इन्द्रस्य हव्यैर्जठर 
पु॒णानः स्वदाति यस मधुना घृतेन ॥४५॥ , 
समस्त बन्धनबाट मुक्त, आत्मसामर्थ्यले प्रकाशित, वनस्पतिहरूका देवताले घिउ आदि 
मधुर रसले यञज्ञलाई सम्पन्न गर्दछन् र इन्द्रदेवताका पेटको जठराग्निलाई हविरूपी अन्न 
देवताले सन्तुष्ट गराउँछन् । 
स्तोकानामिन्दुं प्रति शूर इन्द्रो वृषायमाणो वृषभस्तुराषाट् । घृतप्रुषा मनसा 
मोदमानाः स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम् ॥४६॥ 
पराक्रमी शत्रुका प्रति गर्जनशील, सुखवर्षक, हिंस्रक शत्रुलाई निमिट्यान्न पार्ने 
इन्द्रदेवताले स्वाहाको रूपमा प्राप्त घिउले तृप्त हुन्छन् र अमृतमय दिव्य गुणले सम्पन्न 
अल्प विन्दुरूपमा सोमलाई प्राप्त गरेर अत्यन्त आनन्दित हुन्छन् । 
आ यास्विन्द्रोवस उप न इह स्तुतः सधमादस्तु शूरः । वावृधानस्तविषीर्यस्य 
पूर्वीद्यौर्नक्षत्रमभिभूति पुष्यात् ॥४७॥ 
इन्द्रदेव द्युलोकजस्तै तेजसम्पन्न छन् । उनको बल मनग्गे छ । उनी हाम्रो सुरक्षाका 
लागि आठन् । स्तुतिले सन्तुप्ट भएर यस यज्ञमा हामीलाई हर्ष प्रदान गरून् र शत्रुलाई 
पराजित गराउने बलले पुप्ट पारुन् । 
आ न३ इन्द्रो दूरादा न आसादभिष्टिकृदवसे यासदुग्रः । 


ओजिष्ठेभिर्नुपतिर्वज्जबाहुः सङ्गै समत्सु तुर्वणः पृतन्यून ॥४०॥ 
अभीष्ट पूरा गराउने, अत्यन्त तेजस्वी, बलयुक्त, मानिसका पालक, वज्जधारी, अनेकौँ 
पानाठूला युद्धमा शत्रु सखाप पार्ने इन्द्रदेव हाम्रो रक्षा गर्नका लागि दढाका देशबाट 
आञन् र यदि नजिकै छन् भनेदेखि त्यहाँबाट पनि आउन् । 


२२७ 


आ न३ इन्द्रो हरिभिर्यात्वच्छार्वाचीनो वसे राधसे च । तिष्ठाति वज्री मघवा 
विरण्शीम यज्ञमनु,नो वाजसातौी ॥४९॥ 
महान् ऐश्वर्यवान् वज्जधारी इन्द्रदेव हाम्रो रक्षा गर्दै धन दिनका लागि अनुकूल भएर हरि 
नामका अश्वमा सुबिस्तासाथ आञन् । हाम्रो यस यञ्चमा आफ्नो उपयुक्त हविष्यान्नको 
भाग ग्रहण गर्नका लागि यहाँ विराजमान होङ । 
त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र४, हवेहवे सुहव४९ शूरमिन्द्रम् । हृयामि शक्र 
पुरुहूतमिन्द्र४ स्वस्ति नो मघवा धात्विन्द्रः ॥५०॥ 
हामी कल्याणकारी कामनाका संरक्षक, युद्धमा सहायक, आह्वान योग्य, पराक्रमी 
सक्षम र अनेकाँ स्तोताद्वारा स्तुत्य इन्द्रदेवतालाई आह्वान गर्दछौँ । ऐश्वर्यवान् इन्द्रले हम्रो 
कल्याण गरुन् । 
इन्द्र सुत्रामा स्ववाँ२५ अवोभिः सुमृडीको भवतु विश्ववेदाः । बाधा द्वेषो 
अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥५१॥  ७ 
ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवताका रक्षणशक्तिले हाम्रो रक्षा गरुन् र सुखी बनाञन् । इन्द्रदेव 
हाम्रा शत्रु संहार गरेर हामीलाई अभय प्रदान गर्छन् । अग्निदेवता प्रसन्न भएर हामीलाई 
बलवान् बनाञन् । 
तस्य वय सुमतौ यसियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । स सुत्रामा स्वस्वाँर२ 
इन्द्रो अस्मे आराच्चिद् द्वेषः सनुतर्युयोतु ॥५२॥ 
इन्द्रदेवताका लागि गरिने यज्ञकार्यमा हामी उनैका बुद्धिको अनुसरण गरुँ र उनका 
कल्याणकारी मनमा पनि रहन पाऔँ । उत्तम सुरक्षा गर्ने र धनवान् हामीभन्दा दढा 
रहँदा पर्नि उनै इन्द्रदेवताले भविष्यमा आउने हाम्रो दुर्भाग्य हटाइदिनेछन् । 
आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः । मा त्वा के चिन्रि यमन्धिँ न पाशिनो 
ति धन्वेव ताँ२७ इहि ॥५३॥ 
यात्रीले मरुस्थल पार गरेभझैँ हे इन्द्रदेवता ! मयुरले आनन्ददायी पँखेटा फिँजाएको 
जस्तो जगर भएका घोडामा मार्गको बाधा हटाउँदै तिमी आङ । बादयमा जाल  
फिँजाउनेहरूले तिमीलाई बाधा हाल्न नसकून् । । 


एवेदिन्द्रै वृषणं वज्रबाहुँ वसिष्ठासो अभ्यर्चन्त्यकैँ । स न स्तुतो वीरवद्धातु  
गोमद्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥५४॥  

भीष्ट वर्षा गराउने र वज्जजस्तै भुजा भएका इन्द्रदेवतालाई महर्षि वसिष्ठका  
वँशाजहरू मन्त्रद्वारा पूजा गर्दछन् । यशस्वी कर्मले स्तुति प्राप्त गर्ने उनै इन्द्रदेवताले 
हाम्रा वीर र गाई आदि पशुलाई आफ्ना संरक्षणमा लिइदिङन् । हे देवताहरू हो !  
तिमीहरू पनि हामीलाई सधैँ कल्याण र रक्षा गर्दछौ । 


समिद्धो अग्निरशिना तप्तो घर्मा विराद् सुतः । दुहे धेनुः सरस्वती सोमरश 


शुक्रमिहेन्द्रियम् ॥५५॥ 
। । थ्रनीकुमारहरू हो ! अग्निदेवता आफ्ना तेजले अत्यधिक देदीप्यमान भए,  
यञ्चमा प्रदीप्त भएका छन् यी अग्निदेवताको सन्तुष्टिका लागि विराट् अन्तरिक्षम ॥ 


२२० 





सोमरस पेलिएको छ । सरस्वतीले अनकौँ किसिमका शुभ्र, कान्तिमान् र बलशाली 
सारयुक्त सोमलाई गाई दुहेभझैँ दोहन गर्दछिन् । 
तनूपा भिषजा सुतेश्चिनोभा सरस्वती । मध्वा रजा४९ सौन्द्रियमिन्द्राय 
पथिभिर्वहान् ॥५६॥ 
आफ्ना दिव्य औषधीय गुणले हाम्रा शरीरको रक्षा गर्ने दुई अश्चिनीकुमार नामका वैद्य र 
सरस्वती देवीले अत्यन्त मधुर औषधिका रस अनेकौँ लोकका अनेकौँ मार्गबाट 
इन्द्रदेवताको पुष्टिका लागि लिएर आउँछन् । 
इन्द्रायेन्दुश४ सरस्वती नराश४१ सेन नग्नहुम् । अधातामश्चिना मधु भेषजं 
भिषजा सुते ॥५७॥ 
यञ्च सँगसँगै सरस्वती देवीले इन्द्रदेवताका लागि सोम र मंहौषधिका तत्त्वको स्थापना 
गरिन् ॥ अश्चिनीकुमारहरूले त्यसरी निकालिएका मधुर औषधिरूपी सोमलाई 
धारण गरे । 
आजुद्वाना सरस्वतीन्द्रायेन्द्रियाणि वीर्यम् । इडाभिरश्चिनाविष४९ समूर्ज४, स१ 
 रयिँ दधुः ॥५८॥ 
इन्द्रदेवतालाई आह्वान गर्ने सरस्वती देवी र दुवै अश्चिनीकुमारहरूले इन्द्रदेवताका लागि 
इन्द्रियमा बल र वीर्य स्थापित गरे । गाई आदि पशुका सांथ सम्पूर्ण अन्न, दुध, दही र 
उत्तम धन पनि धारण गरेका छन् । .... 
अश्चिना नमुचेः सुतथं९ सोम४९ शुक्र परिस्नुता । सरस्वती तमा भरद्बहिषेन्द्राय 
पातवे ॥५९॥ . 
दुवै अश्चिनीकुमारले महौषधिको रसमा पेलेर तयार पारिएको दीप्तिमान् सोमरस 
मिसाए । देवी सरस्वतीले नमुची नामका राक्षसबाट सोम अपहरण गरेर इन्द्रदेवताले 
पिउनका लागि त्यो रस कुशमाथि राखिन् । 
कवष्यो न व्यचस्वतीरश्चिभ्याँ न दुरो दिशः । इन्द्रो न रोदसी उभे दुहे 
कामान्त्सरस्वती ॥६०॥ 
दुवै अश्चिनीकुमारका साथ देवी सरस्वतीले 
यञ्द्वारा द्युलोक र पृथ्वी दुवै तथा सम्पूर्ण दिशाहरूद्वारा 
उषासानक्तमश्चिना दिवेन्द्र सायमिन्द्रियै 


सरस्वत्या ॥६१॥ 
देवी सरस्वतीका साथै दुवै अशि श्वनीकुमारको जस्तै गुणधर्मले युक्त भएर उषा रात्रि, । दिन 
र साँझका समयमा इन्द्रदेवतालाई सम्पूर्ण बलका साथ उचित किसिमले संयुक्त 
गराउने गर्दछन् । 

पात नो अश्चिना दिवा पाहि नक्तश सरस्वति । दैव्या होतार भिषजा 

पातमिन्द्रश, सचा सुते ॥६२॥ तिमी 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दिउँसो हाम्रो रक्षा क बै. हे पुरी  
रातमा हामीलाई रक्षा गर । विराट  हन१०७०१३   
हो ! तिमीहरू औपधिरूपी दिव्य सोमले इन ॥ 

२२९ 


र इन्द्रदेवताले छिँड भएका अत्यन्त विराट् 
हरूद्वारा आआफ्ना कामनाहरूको दोहन गरे । 
 । सञ्जानाने सुपेशसा समञ्जाते 





तिसरस्त्रेधा सरस्वत्यश्चिना भारतीडा । तीव्र परिम्रुता सोममिन्द्राय 
सुषुवुर्मदम् ॥६३॥ 
तीन किसिमले रहेका अन्तरिक्षलोकमा सरस्वती, द्युलोकमा भारती र पृथ्वीमा इडा यी 
तीन देवीहरूले अश्चिनीकुमारहरूद्वारा महौषधिको दिव्य आरोग्यवर्द्धक गुणले युक्त 
सोमलाई इन्द्रदेवताका लागि पेलेर तयार गरे । 


अश्चिना भेषजं मधु भेषजं न सरस्वती । इन्द्रे त्वष्य यशः श्रिय४, रूप, 
रूपमधुः सुते ॥६४॥ 


 सोमरस पेलेर तयार भएपछि दुवै अश्चिनीकुमारहरूले औषधि, सरस्वतीले मधुरूपी 
औषधि, त्वष्यदेवताले कीर्तिरूप र धनसम्पदाका अनेकौँ रूप इन्द्रदेवताको पुष्टिका 
लागि धारण गरे । 
क्रातुथेन्द्रो वनस्पतिः शशमानः परिस्ुता । कीलालमश्चिभ्याँ मधु दुहे धेनु 
सरस्वती ॥६५॥ 


 वनका अधिपति इन्द्रदेवताले क्रतुहरूको अनुसार समयसमयमा पेलिएका महौषधिको 
मधुर रस र अन्नको रस प्राप्त गरेर वृद्धि प्राप्त गरेको छ । अश्चिनीकुमारहरू र देवी 
सरस्वतीले गाई दुहेभझैँ यो मधुर रस दोहन गरे । 
गोभिर्न सोममश्चिना मासरेण परिस्नुता । समधातथ९ सरस्वत्या स्वाहेन्द्रे सुत 
मधु ॥६६॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै सरस्वतीदेवीसँग गाईको दुध, घिउ आदिका 
साथै महौषधिको मधुर रसबाट निस्केको सोमलाई मिलाएर इन्द्रदेवताका लागि अर्पित 
गरुन् । यो आहुति उचित किसिमले ग्रहण गर । 


अश्चिना हविरिन्द्रियं नमुचेर्धिया सरस्वती । आ शुक्रमासुराद्वसु मघमिन्द्राय 
जश्रिरे ॥६७॥ 


अश्चिनीकुमार र सरस्वतीदेवीले विचारपूर्वक उचित किसिमले संस्कारित र हवि एवं 
श्रेष्ठ धन नमुची नामको देत्यबाट प्राप्त गरेर इन्द्रदेवतालाई अर्पित गरे । 


यमश्चिना सरस्वती हविषेन्द्रमवर्धयन् । स विभेद बल मघं नमुचावासुरे  


सचा ॥६०॥ 


दुवै अश्चिनीकुमार र देवी सरस्वतीले एकै साथ मिलेर इन्द्रदेवताका लागि हवि समर्पित  
गरेर उनलाई पुष्ट गरे र इन्द्रदेवताले नमुची नामका असुरको महान् बललाई पूर्ण रूपमा 


समाप्त पारिदिए । 


तमिन्द्र पशवः सचाश्िनोभा सरस्वती । दधाना अभ्यनूषत हविषा यज्ञ  


इन्द्रियैः ॥६९॥ 


अश्चिनीकुमार र देवी सरस्वतीले एकसाथ मिलेर यञ्चमा उनै इन्द्रदेवतालाई पशुको दुध 
र घिउयुक्त हविष्यात्न समर्पित गरेर उनको बलसामर्थ्य बढाइदिए र उनलाई सबै  


तिरबाट प्रशंसा गरे । 


२२० 





 
॥४ 
 
 
 
  


भन ००७७ ० १  आनि  क ० 


०३,  पनन  भि पा  शितल   लत  फलत कक. 





स्वत ॥७०॥ भग । स सुत्रामा हविष्पतिर्यजमानाय 


यी सविता, वरुण र भगदेवताले इन्द्रदेवतालाई म 
प्रकारले रक्षा गर्ने हविका अधिपति इन्द्रदेवताले भणिकाण गराए । उनले उत्तम 


सबैलाई सुखी बनाउन् । याजकहरूका इच्छालाई पूरा गरेर 
सविता वरुणो 
बलमिन्द्रियम् ॥७१॥ दाशुषे । आदत्त नमुचेर्वसु सुत्रामा 
उत्तम किसिमका रक्षक इन्द्रदेवताले नमुची 
वोसेर मुची नामका रा 
सामर्थ्य खोसेर लिए । सविता र वरुणदेवताले याजकहरूको क्षसबाट उसको,  धन र इन्द्रियको 
बल धारण गरे । कहरूको का लागि धन र 
वरुणः क्षत्रमिन्द्रिय॑ भगेन सविता श्रियम् 
। 
यञज्चमाशत ॥७२॥ म् । सुत्रामा यशसा बलं दधाना 


याजकहरूलाई क्षात्रबल र इन्द्रियको सामर्थ्य प्रदान गर्ने वरुणदेवता, ऐश्वर्यप्रदाता 
सवितादेवता र यश तथा पराक्रम वृद्धि गराउने इन्द्रदेवता हाम्रा यस सौत्रामणी नामका 
यञ्चमा आउन् । 
अञ्चिना गोभिरिन्द्रियमश्चेभिर्वीर्यम्बलम् । हविषेन्द्रश, ससस्वती 
यजमानमवर्धयन् ॥७३॥ 
अश्चिनीकुमार र देवी सरस्वतीले गाई, अश्च र हविले इन्द्र तथा यजमानको बल, 
पराक्रम र ऐश्वर्यको वृद्धि गरे । 
ता नासत्या सुपेशसा हिरण्यवर्तनी नरा । सरस्वती हविष्मतीन्द्र कर्मसु 
नोवत ॥७४॥ 


स्वर्णिम पथमा विहार गर्ने, अनुपम, 
अश्चिनीकुमार, देवी सरस्वती र इन्द्रदेवताले 


श्रेष्ठतम, मनुष्यको आकृति भएका दुवै 
वताले हाम्रा यञ्चमा आएर सबै किसिमले 


हामीलाई रक्षा गरुन् । 
ता भिषजा सुकर्मणा सा सुठुघा सरस्वती । स वुत्रहा शतक्रतुरिन्द्राय 
यषरिनििम  नामका दुवै वैद्य, उत्तम कामनालाई दोहन 


किक देवी र भनन्कु इन्द्रदेवताले याजकहरूका लागि इन्द्रियको 
सामर्थ्य धारण गरे र त्यसलाई परिपुष्ट गराए । त 
युव४, सुराममश्चिना नमुचावासुरे सचा । विपिपाना सरस्व 
यातिहेनमुकिल रहेको श्रेष्ठ मधुर सोमरस 
अधिकारमा 
अश्चिनीकुमार ढा । गहुँची लाम कन क इुन्द्रदेवताको रक्षा गर । 
क निति तिमीहरू दुवै शुभ कर्मका पालक इन्द्रद 
२३१ 








पुत्रमिव पितरावश्चिनोभेन्द्रावथुः काव्पैर्दटसनाभिः । यत्सुराम व्यपिब, 
शचीभिः सरस्वती त्वा मघवन्नभिष्णक् ॥७७॥ 


हे इन्द्रदेवता । राक्षसको संसर्गले अशुद्ध भएको सोम पान गरेर सङ्कटग्रस्त हुँदा पनि 
पिताले पुत्रको रक्षा गरेझैँ अश्चिनीकुमारले तिम्रो रक्षा । तिमीले नमुची वध गरेर 
पसन्नता प्रदान गर्ने सोम पान गरेपछि देवी सरस्वती पनि तिम्रै अनुकूल भइन् । 
यस्मित्नरश्चास त्रषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्यस आतहुता । 
कोलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मति जनये चारुमग्नये ॥७८॥   
अन्नको रसपान गर्ने, सोमको आहुति ग्रहण गर्ने, श्रेष्ठ बुद्धिले सम्पन्न अग्निदेवताका  
लागि मन र बुद्धि शुद्ध गरौँ । यसो भएपछि ने अश्वच, सेचन गर्न सक्षम साँढे, गाईर  
भेडा आदि सजिसजाउ भएर कोसेलीका रूपमा प्राप्त हुनेछन् । 
अहवाव्यग्ने हविरास्यै ते म्रुचीव घृतं चम्वीव सोम । वाजसनिश९ रयिमस्मे 
सुवीर प्रशस्त धेहि यशसं बृहन्तम् ॥७९॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रा ज्वालामा हामी हवि प्रदान गर्दछौँ । सुरोमा घिउ र जम्मा पार्ने 
पात्रमा सोमरस रहेझैँ हामीलाई अन्न, वीर पुत्र आदि गतिला धन र सबै लोकमा ँ 
यशस्वी हुन सक्ने खालको अपार वैभव प्रदान गरेर सुखी बना । । 
अशिना तेजसा चक्कु प्राणेन सरस्वती वीर्यम् । वाचेन्द्र बलेनेद्राय  


७ ७ ७ ८१७ 
 . हर. ७४, ७ २५ ०८३  नक ० उ डिन्को १०बु३ 










दधुरिन्द्रियम् ॥०॥ 
याजकहरूको कल्याणका लागि दुवै अश्चिनीकुमारहरूले आआफ्नो तेजले नेत्रको 
ज्योति, देवी सरस्वतीले प्राणका साथै पराक्रम र इन्द्रदेवताले वाणीको सामध्यसहित 
इन्द्रियमा बल प्रदान गरे । 

गोमदू पु णासत्याश्चावद्यातमश्चिना । वत्ती रुद्रा नृपाय्यम् ॥१॥  
सधैँ सत्कर्ममा लागिरहने, आफ्ना रौद्र रूपले दुप्टदुराचारीहरूलाई दुःख दिनेहे  
अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू गाई र अश्वले युक्त श्रेष्ठ मार्गबाट सोमरस पान . 
गराउने हाम्रा यस सोमयागमा अवश्य आओ । 

न यत्परो नान्तर आदधर्षद्वृषण्वसू । दुःशष,सो मर्त्यो रिपुः ॥२१२ ईुँ 
हे धनको वर्षा गराउने अश्चिनीकुमारहरू हो । नजिकटाढा जहाँसुकेका कठुभापी श्रुते  
चोर्न नसक्ने धन हामीलाई प्रदान गर । ॥ ॥ 

ता न आ वोढमश्चिना रयिँ पिशङ्गसन्दुशम् । धिष्ण्या वरिवोविदम् ॥३। हुँ 
हे उत्तम स्तुति गर्न योग्य अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरूसित भएको सुनको ऐश्व्प ! ३ 

हामीलाई ल्याइदे । । 
॥ पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । यज्ञ वष्ट धियावसुः ॥८४॥ । 
सरस्वतीले पवित्र बनाउँछिन्, पोषण दिन्छिन् र उनी बुद्धिमत्तापूर्वक ऐश्वर्य दान  ॥. 
गर्छिन् । उनै देवी सरस्वताले ज्ञान र कर्मद्वारा हाम्रो यञ्च सफल गराइदिञन् ।  
 चोदयित्री सूनुताना चेतन्ती सुमतीनाम् । यज्ञ दधे सरस्वती ॥८५॥ त 
उत्तम र सत्य वाणीले सन्मार्गको भ्रणा प्रदान गर्ने, कुबुद्धि हटाइदिने र सर्दु 
जगाइदिने सरस्वती देवीले हाम्रो यज्ञ धारण गर्दछिन् । 


२३२ 


वि 


महो अर्णः सरस्वती प्र चेतयति केतुना । धियो विश्वा वि राजति ॥८६॥ 

रूप लिएर निरन्तर प्रशस्त जल बगाउने सरस्वती देवी धनले सम्पन्न पृथ्वीलाई 
जगाउँछिन् । उनै देवीले सबै याजकहरूलाई ज्ञानको तिखो ज्योति प्रदान गरुन् । 

इन्द्रा याहि चित्रभानो सुता इमे त्वायवः । अण्वीभिस्तना पूतासः ॥८७॥ 

विलक्षण कान्तिले युक्त इन्द्रदेवता ! तिमी हामा यस यञ्चस्थलमा आउ । तिम्रो 

कामना गर्दै हामीले आफ्नै औँलाले निचोरेर पवित्र सोमरस तिम्रै लागि तयार 

छौँ । 
इन्द्रा याहि धियेषितो विप्रजूतः सुतावतः । उप ब्रह्माणि वाघतः ॥५०॥ 

इन्द्रदेवता ! तिमी आफ्ना अन्तःकरणका प्रेरणाले प्रेरित भएर हाम्रा यस यज्ञस्थलमा 

आङ । तिम्रो स्तुति गर्ने ग्रत्विकहरूले सोम केलाएर तयार गर्दछन् । त्यसो हुँदा तिमी 
चाँडै नजिकै आएर यस्तो हवि ग्रहण गर । 

इन्द्रा याहि तुतुजान उप ब्रह्याणि हरिवः । सुते दधिष्व नश्चनः ॥८९॥ 
हरि नामका अश्चमा यात्रा गर्ने हे इन्द्रदेवता ! तिमी यस यञ्चमा प्रतीक्षा गरिरहेका 
क्रत्विकहरूका नजिक चाँडै आठ । सोमरस तयार भएपछि हामीले अर्पण गरेको हवि 
ग्रहण गरेर सन्तुष्ट होङ । 

अश्चिना पिबताँ मधु सरस्वत्या सजोषसा । इन्द्र सुत्रामा वृत्रहा जुषन्ता४१ 

सोम्यं मधु ॥९०॥ 
सरस्वती देवीका साथै समान मन भएका दुवै अश्चिनीकुमारले सोमरस पान गरुन् र 
उत्तम रक्षा गर्ने, वृत्रांसुर वध गर्ने इन्द्रदेवताले पनि यो मधुर सोमरस सेवन गरुन् । 

इति विंशो ध्याय 
बीसौँ अध्याय सकियो । 


२३२ 


० 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसतनेयि माध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ एकविंशोञ्ध्यायः॥ 
।॥॥एक्काईसौँ अध्याय॥ 
क्रषि शुनःशेप, वामदेव, गयप्लात, विश्वामित्र, वसिष्ठ, स्वस्त्य आत्रेय । 
देवता वरुण, अग्नि, अदिति, स्वर्ग्या नौ, मित्रावरुण, अश्वच, इध्म, इन्द्र, वयोधा, 
तनूनपात्, नराशंस, इड, बही, द्वार, उषासानक्ता, दिव्य होता, त्रिदेवी, त्वष्य, 
वनस्पति, स्वाहाकृति, लिङ्गोक्त, अश्चिनीकुमार, सरस्वती, इन्द्र, यूप, स्विष्टकृत् 
अग्नि । 
छन्द निचृत् गायत्री, निचृत् त्रिष्टुप, स्वराट् पङ्क्ति, त्रिष्टुप्, भुरिक त्रिष्टुप्, विराट 
यवमध्या गायत्री, भुरिक् पङ्क्ति, विराट् अनुष्टुप्, अनुष्टुप्, निचृत् अनुष्टुप् 
भुरिक अनुष्टुप्, विराट् बृहती, निचृत् अष्टि, भुरिक् अत्यष्टि, अतिधृति, निचृत् 
अतिधृति, भुरिक् अष्टि, धृति, भुरिक् कृति, निचृत् अत्याष्टि, त्रिपाद् गापत्री, 
विराट् आकृति, याजुषी पङ्क्ति, उत्कृति, याजुषी त्रिष्टुप्, स्वराट् उत्कृति 
भुरिक् प्राजापत्या उष्णिक, भुरिक अभिकृति, भुरिक् आकृति, आकृति, व्राह्ली 
उष्णिक, अतिजगती, भुरिक् अतिजगती, स्वराट् शक्वरी, अतिशक्वरी, 
अत्यष्टि, निचृत् त्रिष्टुप्, अष्टि, भुरिक् विकृति । 
इमं मे वरुण श्रुधी हवमद्या च मृडय । त्वामवस्युरा चके ॥१॥ 
हे वरुणदेवता ! तिमी हाम्रो स्तुति सुनेर प्रसन्न हो, हामीलाई सबै किसिमका सुख 
प्रदान गर । हामी आफ्नो सुरक्षाका निम्ति तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । 
तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो 
वरुणेह बोध्युरुशथ, स मा न आयु प्र मोषीः ॥२॥ 
हे वरुणदेवता ! वेदका मन्त्रले तिमीलाई स्तुति गर्दै आहुति प्रदान गर्ने यजमानमाथि 
तिमी प्रसन्न होङ । हे धेरै तिरबाट प्रशंसा प्राप्त गरेर पूजित वरुणदेवता । तिमी . 
प्रसत्चचित्त होङ, हामीहरूको आयु नघटोस् । 
त्व॑ नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो अव यासिसीष्ठा । यजिष्ठो वहितमः 
शोशुचानो विश्वा द्वेषा४,सि प्र मुमुग्ध्यस्मत् ॥३॥ 
सर्वञ्ञ, कान्तिमान्, पूजनीय र देवताको आहुति पुस्याउने हे अम्निदेवता । हाम्रालागि  
वरुण देवतालाई प्रसन्न गर र सबै तिरबाट हाम्रो रक्षा गर । 
स त्वं नो अग्नेवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या  उषसो व्युष्यौ । अव यक्ष्व गो  
वरुणश रराणो वीहि मृडीकश, सुहावो न एधि ॥४॥ 


देवतालाई निम्त्याउने हे अग्निदेवता ! बिहानका समयमा हाम्रा यज्ञमा सचेत भए  


हामीलाई तिमी रक्षा गर । हाम्रो आहुति वरुणदेवतासम्म पुन्याएर उनलाई सन्तु 


२३४ 





नि. 


गराङ । तिमी सधैँ नै आह्वान गर्न योग्य छौ, तिमी स्वयं पनि आएर हाम्रो हवि 
गर । 

बे महीमू पु मातरथ, सुव्रतानामृतस्य पलीमवसे हुवेम । 
तुविक्षत्रामजरन्तीमुरूची, सुशर्माणमदिति सुप्रणीतिम् ॥१॥ 

महान् महिमाशाली, श्रेष्ठ कर्महरूको माता, सत्यलाई पालन गर्ने, विभिन्न किसिमले  

हुने आक्रमणबाट रक्षा गर्ने, सधैँ युवा रहने, निरन्तर सन्मार्गमा चल्ने र नीतियुक्त 

अदितिलाई हामी आफ्नो रक्षाका लागि आह्वान गर्दछौँ । 


सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहस४ सुशर्माणमदिति१ सुप्रणीतिम् । दैवी नाव४९ 
स्वरित्रामनागसमस्रवन्तीमा रुहेमा स्वस्तये ॥६॥ 


भर पर्दो गरी रक्षा गर्ने, पर्याप्त रूपमा विस्तृत, अत्यधिक विशाल, सुखदायक श्रेष्ठ 
आश्रय प्रदान गर्ने, निर्दोष, उत्तम पतवारसहितको, प्वाल नपरेको, मृत्युका भयबाट 
जोगाउने, दिव्य र अखण्डित द्युलोकका यज्ञीय नौकामा हामी आरुढ होऔँ र त्यसबाट 
हाम्रो भलो होस् । 

सुनावमा रुहेयमस्रवन्तीमनागसम् । शतारित्रा४१ स्वस्तये ॥७॥ 


छिद्ररहित, निर्दोष, क्रक, यजुष्, वेदरूपी अनेकौँ बहना भएको, दोषरहित बनावट 
भएको यञ्ञरूपी सुन्दर डुँगालाई संसाररूपी सागर पार गर्ने उद्देश्यले प्राप्त गरेर हामी 
आफ्नो कल्याणका लागि त्यसमाथि चढौँ । 

आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्वा रजा१सि सुक्रतू ॥५॥ 
है मित्रावरुण हो ! तिमीहरू गाईलाई घिउले सम्पन्न गराओ र हाम्रा घरबासमा पनि 
असल रसले सेचन गर । 

प्र बाहवा सिसूतं जीवसे न आ नो गव्यूतिमुक्षत घृतेन । आ मा जने श्रवयत 

युवाना श्रुतं मे मित्रावरुणा हवेमा ॥९॥ 

चिरयुवा मित्रावरुणदेवताहरू हो  तिमी हाम्रो प्रार्थनाले प्रसन्न भएर, बाहाँ खोलेर, 
दारतापूर्वक हामीलाई दीर्घजीवन प्रदान गर । हामीले जान योग्य क्षेत्रमा घिउले 
पेषन गर । हामीलाई ख्याति प्रदान गरर हाम्रो आह्वान सुन । 

शन्नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितद्रवः स्वर्काः । जम्भयन्तो हि वृकथर 

सक्षा४, सि सनेम्यस्मद्युयवन्नमीवाः ॥१०॥ 
भैष्ठ खालका भ्रावरणदेक भन र वज्जले युक्त, प्रामाणिक, उत्तम विज्ञाले सम्पन्न, हे 
 मरुणदेवताहरू हो  सर्प, ब्वाँसा र राक्षसी जीवहरूलाई तिमीहरू विनाश गर्दै 
पीप्र रागहरू नष्ट गरेर हामीलाई सनातन सुखशान्ति प्रदान गर । 

वाजे वाजेवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता व्रतज्ञाः । अस्य मध्वः पिबत 

मादयध्व तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैः ॥११॥ 

पलेशाली बाजी देवताहरू हो ! तिमीहरू अमर, सत्ययज्चका ज्ञाता र विद्वान् छौ । 

पान हरू पनेका लागि हुने युद्धमा हाम्रो रक्षा गर । तिमीहरू यस यञ्चमा आएर सोमरस 
गरेर आनन्दित होओ र सन्तुष्ट भएपछि देवयानका मार्गबाट प्रस्थान गर । 


 


२३५ 





विक 


समिद्धो अग्नि समिधा सुसमिद्धो वरेण्यः । गायत्री छन्द इन्द्रिय त्र्यविगावयो. 
दघुः ॥१२॥  

थि  त पक ॥ प्रज्वलित, दिव्य प्रकाशयुक्त र वरण गर्नयोग्य अनि,  
यत्री छन्द र तीनै लोक, तीनै किसिमका उमेरलाई प्रेरित गर्ने गाईले हाम्रा शरीरलाई । 

 बल र आयु प्रदान गरुन् । 
तनूनपाच्छुचिव्रतस्तनुपः सरस्वती । उष्णिहा छन्द इन्द्रिय दित्यवाङ्गौर्वयो  

दधुः ॥१२॥  

पवित्र आचरण भएका, शरीरलाई पतनबाट जोगाउने, अग्निदेवता, रक्षा गर्ने वाणीदेवी  
सरस्वती, उष्णिक छन्द र दिव्य हविलाई धारण गर्ने प्रकृतिरूपा गाई प्रसन्न भएर हाप्रा  
शरीरलाई बल र आयु प्रदान गरुन् । 
इडाभिरग्निरीड्यः सोमो देवो अमर्त्यः । अनुष्टुप्छन्द७ इन्द्रिय पञ्चाविगौरवयो 

दधुः ॥१४॥  
स्तुतिले प्रशंसा गर्नयोग्य अग्निदेवता, अमरताका दिव्य गुणले युक्त सोम, अनुष्टुप् छ्द  
र पाँच्चै वटा महाभूतमा व्याप्त पोषणशक्तिरूपा गाई प्रसन्न भएर हाम्रा शरीरलाई बलर हुँ 
आयु प्रदान गरुन् ।  
सुबर्हिरग्निः पुषण्वान्त्स्तीर्णबहिरमर्त्यः । बृहती छन्द इन्द्रिय त्रिवत्सो गौर्वयो 
दधुः ॥१५॥  
आकाशमा व्याप्त रहेका, पुष्टिकारक, आकाशलाई शुद्ध गराउने र अमर अग्निदेवताले हुँ 
बृहती छन्दका साथ जल, जमिन र आकारमा चर्ने प्राणीरूपी तीन बाछाले युक्त 
प्रकृतिरूपा गाईले प्रसन्न भएर हामीलाई बल, ऐश्वर्य र लामो आयु प्रदान गरुन् ।   
दुरो देवीर्दिशो महीत्रह्मा देवो बृहस्पति । पङ्क्तिश्छन्द हहेन्रिय कु 
तुर्यवाङगौर्वयो दधुः ॥१९॥ ।  

का सै  


देदीप्यमान विशाल ढोक्राहरू, दिशाहरू, बृहस्पति, ब्रह्मादेवता, पङ्क्ति छन्द  
, अण्डज, उद्धिज र जरायुज यी चारै किसिमका प्राणीलाई पोषण प्रदान र्ने  
प्रकृतिरूपा गाई प्रसन्न भएर यजमानलाई बल, ऐश्वर्य र आयु प्रदान गरुन् ।   
उषे यह्दी सुपेशसा विश्वे देवा अमर्त्याः । त्रिष्टुप्छन्द इहेद््िय 
दधुः ॥१०॥   
धै सायंको समय, अमर, कपल त्रि क 


महान्, श्रेष्ठ स्वरूप हुने उषा, प्रभातका सा 
र सम्पूर्ण प्राणीको भारी वहन गर्नमा समर्थ गाईरूपा प्रकृतिले हामी यजमर्नलीई   


छन्द 

बल, ऐश्वर्य र आए प्रदान गरुन् । ।  
दैव्या होतारा भिषेजेन्द्रेण सयुजा युजा । जगती छन्द७ इन्द्रियमनड्वादगौ  

दिव्य आहुति ग्रहण गर्ने, इन्द्रदेवताका संसर्गमा रहने, रोग निवारण गर्ने छन क 

अग्निदेवता र वायुदेवता जगती छन्द तथा समयका चक्रले युक्त गाडा तात्रे प्र ! 

गाईले हामीलाई बल, ऐश्वर्य एवं दीर्घ आयु प्रदान गरुन् । । 


२३६ 








 


तिस्र इडा सरस्वती भारती मरुतो विशः । विराट् छन्द इहेनद्रिय धेनुर्गौरन 
वयो दधुः ॥१९॥ 
, सरस्वती र यिनीहरूलाई धारण गर्ने बुद्धि यी तीन देवीहरू, मरुद्गण, विराट् 
छन्दर दुधरूपी पोषण प्रदान गर्ने प्रकृतिरूपी गाईले हामीलाई बल र दीर्घायु पनि प्रदान 


हो त्वष्य तुरीपो अद्भुत३ इन्द्राग्नी पुष्खिर्धना । द्विपदा छन्द इन्द्रियमुक्षा गौर्न 
वयो दधुः ॥२०॥ 
तीव्रगामी, दिव्य गुणले युक्त कर्मको स्वभाव भएका त्वष्यदेवता, पुष्टिदाता इन्द्रदेवता 
र अग्निदेवताले द्विपदा छन्दका साथ सम्पूर्ण प्राणीलाई सेचन गर्नमा समर्थ प्रकृतिरूपा 
गाईले हामीहरू सबैलाई बल, ऐश्वर्यका साथमा दीर्घजीवन प्रदान गरुन् । 
शमिता नो वनस्पतिः सविता प्रसुवन् भगम् । ककुप्छन्द, इहेन्द्रिय वशा 
वेहद्वयो दधुः ॥२१॥ 
हामी सबैलाई शान्ति प्रदान गर्ने वनस्पति र ऐश्वर्यका प्रेरक सवितादेवताले ककुप् 
छन्दका साथमा स्वसन्तुलनमा रहने प्रकृतिका किरणरूपा गाईले हामीलाई बल तथा 
लामो आयु प्रदान गरुन् । 
स्वाहा यश वरुणः सुक्षत्रो भेषजं करत् । अतिच्छन्दा इन्द्रिय बृहदृषभो गौर्वयो 
दधुः ॥२२॥ 
दुःखबाट उचित तरिकाले रक्षा गर्ने वरुणदेवता, श्रेष्ठ पदार्थ तथा औषधिले सम्पन्न 
गरिएको यञ्चबाट प्रसन्न भएका इन्द्रदेवताले अति छन्दका साथमा प्राणपर्जन्यरूण महान 
ग्रपभ अथवा प्रकृतिले हामी सबैलाई बल र लामो आयु प्रदान गरुन् । 
वसन्तेन क्रतुना देवा वसवरित्रवृता स्तुताः । रथन्तरेण तेजसा हविरिन्द्रे वयो 
दधु ॥२३॥ 
र्थन्तर र त्रिवृत् स्तोत्रले स्तुति गरिएका वसुदेवताले सबैलाई रक्षा गरेका छन् र सबै 
देवताहरू वसन्त क्रतुका माध्यमबाट तेजयुक्त हवि तथा आयु इन्द्रदेवतामा स्थापित 
गर्दछन् । 
ग्रीष्पेण त्रतुना देवा रुद्राः पञ्चदशे स्तुताः । बृहता यशसा बलश९हविरिन्द्र 
वयो दधुः ॥२४॥ 
रुद्रदेवता, उनका पन्ध्र स्तोत्र र बृहत् ले स्तुति गरिने ग्रीष्म ग्रतुका माध्यमबाट यशले 
पुक्त बल, बलले युक्त हवि र आयु इन्द्रदेवतामा स्थापित गराउँछन् । 
वर्षाभिर्न्रतुनादित्याः स्तोमे सप्तदशे स्तुताः । वैरूपेण विशौजसा हविरिन्द्रे वयो 
दधुः ॥२५॥ 
, उनका सत्र वद स्तोत्र र वैरूप छन्दले स्तुति गरिएका वर्षा क्रतुका 
यमबाट इन्द्रदेवतामा ओजयुक्त हवि र आयु स्थापित गराउँछन् । 
शारदेन क्रतुना देवा एकविधश ग्रभव स्तुताः । वैराजेन श्रिया श्रियथ९ 
ऐ हविरिन्द्रे वयो दघुः ॥२६॥  
लिनी लक्ष्मीसहित त्रभुदेवताका एक्काईस स्तोम र वैराज छन्दले स्तुति 


मा 


२३७ 


।., थु 


१ ५ ।। 
पछ 
क 






हा 


गरिएका क्रभु नामका इन्द्रदेवतामा शरद् क्रतुका माध्यमबाट कान्तियुक्त हविर आयुको  
स्थापना गर्छन् । ॥ 
हेमन्तेन त्रतुना देवास्त्रिणवे मरुत स्तुताः । बलेन शकवरीः सहो हविरिन््रे वयो  
दधुः ॥२७॥ . 
तीन र नौ सङ्ख्याले बनेको उनन्चालीस स्तोम र शक्वरी छन्दका माध्यमबाट स्तुति  
गरिने मरुद्देवताले हेमन्त क्रतुद्वारा इन्द्रदेवतामा बलयुक्त हवि र आयु स्थापित । 
गराउँछन् । 
शैशिरेण त्रतुना देवास्त्रयसित्रष, शेमृताः स्तुताः । सत्यैन रेवती क्षत्र 
हविरिन्द्रे वयो दधुः ॥२८॥ . म ॥ ॥ 
तीन र तीन सङ्ख्याले बनेको तेत्तीस स्तोम र रेवती छन्दका माध्यमबाट स्तुतिगरिनि  
अमृत नामका देवताले शिशिर क्रातुद्वारा सत्यको पक्षमा रहने गरेका इन्द्रदेवतामा  
बलयुक्त हवि र आयु स्थापित गराउँछन् । 
होता यक्षत्समिधाग्निमिङस्पदेशचिनेन्द्रश, सरस्वतीमजो धुम्रो न गोधुमै  
कुवलैर्भषजं मधुशष्पैर्न तेज इन्द्रिय पयः सोमः परिम्रुता घृतँ मधु ३ 
व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥२९॥ . । ॥ 
दिव्य याजकहरूले समिधाले प्रदीप्त गराएका आह्वान गर्नयोग्य अग्निमा अश्चिनीकुमार, हुँ 
, इन्द्रदेवता र देवी सरस्वती आदि देवशक्तिका निम्ति गरिने यञ्चमा पोषक अन्न, मधुर ईुँ 
औषधि, तेज र बलप्रदायक दुध, सोम, घिउ आदि सबै कुराहरू प्राप्त होञन् । हे 


हौताहरू हो ! यस्तो पवित्र उद्देश्यका लागि तिमीहरू पनि यज्ञ सम्पन्न गर र सबैको   
कल्याण गर ।  ॥ 





 निक धा . , ५ क    ८. म ० २ 
टक बिल १  पक  फिट ८ १ ५ ४०५ ११४००००१४२ कुने थ्ट्  १४४८, ०.२  ५१५५  












हौता यक्षत्तनूनपात्सरस्वतीमविर्मेषो न भेषजं पथा मधुमता भार्रश्चिनेन्द्राय वी ॥ ॥ 
बदरैरुपवाकाभिर्भेषजं तोक्मभि पय सोम परिस्नुता घृतँ मधु व्यन्त्वाज्यस्य  
होतर्यज ॥३०॥ ।  
दिव्य याजकले शरीरका रक्षक दुवै अश्चिनीकुमार देवताहरू, सरस्वती देवीर 
इन्द्रदेवताका लागि बयर, कुटज नामको विशेष खालको जौ टुसाएका धान, जुवानोर ई 
मेष नामको औषधि आदि हवन गर्दै पूरा गरे । त्यस यञ्द्वारा शरीरलाई आरोग्ययुक्त 
पुष्ट गराउने खालको, पेलेर तयार पारिएको सोम, दुध, मह र घिउ सबैले ग्रहण   
गरुन् । है होताहरू हो ! तिमीहरू पनि श्रेष्ठ आहुतिले यस्तै खालको यञ्ञ गर ।  ॥ 
होता यक्षत्रराश१ सन्न नग्नहुँ पति९ सुरया भेषजं मेष सरस्वती भिषग्रथोग 
चन्द्रयश्िनोर्वपा इन्द्रस्य वीर्य बदरैरुपवाकाभिर्भेषजं तोक्मभि पयः सोमः   
परिस्रुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥३१॥  ॥ 
याजकहरूले मानिसका निम्ति पुष्टिकारक औषधि आदिले यज्ञ सम्पन्न गरे । यज्ञबाट क 
पोषित और्षधहरूको रस, बयर, कुटज नामको विशेष किसिमको जौ, टुसाएको धनर छ 
मेष नामको औषधिहरू ज्यादै गुणकारक भए । सुवर्णमय रथका घनी  
अश्चिनीकुमारहरू र सरस्वतीदेवीले इन्द्रदेवतालाई त्यस्तै किसिमले पुष्ट गराउने 


२२८ 


देवताहरू बडि दुध, मह, औषधि र घिउ 
यस्तै यज्ञ सम्पन्न गर । 


गर्दै इडा आदिलाई आह्वान गरे । बलिष्ठ दुधालु 
सरस्वती देवी, इन्द्रदेवता र दुवै अश्चिनीकुमारका 
र इन्द्रदेवतालाई बलिष्ठ गराउने औषधिहरूको 
हविष्यान्नले यञ्च गरे । ती सबै देवताहरू छानेको दुध, सोम, मह र घिउ पान गरुन् । हे 
होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै यज्ञ गर । 
होता यक्षद्वहिरूर्णम्प्रदा भिषङ्नासत्या भिषजाश्चिनाश्चा शिशुमती भिषग्धेनुः 
सरस्वती भिषग्दुह इन्द्राय भेषजं पयः सोम परिम्रुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य 
होतर्यज ॥३३॥ 
याजकहरूले उनीजस्तै कोमल कृशको आसन बनाएर देवताका वैद्य 
अश्चिनीकुमारहरूलाई र सरस्वती देवीका निम्ति अर्पित गरे । लैना 
बछडाबाछासहितको घोडी र गाईको सेवा गर्नेहरूले इन्द्रदेवताका लागि औषधि दोहन 
गरे । त्यस यज्ञमा देवताहरूले चोखो दुध, सोम, मह, घिउ पान गरुन् । हे होताहरू 
हो  तिमीहरू पनि त्यस्तै यञ्च गर । 
होता यक्षहुरो दिशः कवष्यो न व्यचस्वतीरञ्चिभ्यां न दुरो दिश इन्द्रो न रोदसी 
ढुघे दुहे धेनुः सरस्वत्यश्चिनेन्द्राय भेषज४ शुक्र न ज्योतिरिन्द्रियै पयः सोम 
परिम्रुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥३४॥ 
याजकहरूले विभिन्न दिशामा रहेका द्वारजस्तै इन्द्रदेवता, देवी सरस्वती र 
अश्चिनीकुमारहरूका निम्ति यज्ञ गरे । यञ्चका द्वाररूपी दुई अश्चिनीकुमारहरूबाट 
विस्तृत हुने गरेका द्युलोक र पृथ्वीले औषधि र सरस्वतीले दुधालु गाई बनेर 
इन्द्रदेवताका लागि दिव्य तेज र बल प्रदान गरे । यस यञ्चमा देवताहरूले चोखो दुध, 
सोम, महर घिउ पान गरे । हे होताहरू हो । तिमीहरू पनि यस्तै यज्ञ गर । 
होता यक्षपमुपेशसोषे नक्त दिवाश्चिना समञ्जाते सरस्वत्या त्विषिमिन्द्रे न 
भेषजथ९ श्येनो न रजसा हुदा श्रिया न मासरं पयः सोमः परिस्रुता घृतं मधु 
व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥३५॥ सँ ईस्वतीलाई 
देवताको यञ्ञ गर्नेहरूले दिव्य अहोरात्र, अश्चिनीकुमार र देवी सरस्वतीला प्रसन्न 
बेली चै यज्ञ गरे । त्यस यञ्चबाट अहोरात्रमा रहने ज्योतिले मनलाई र श्रीका 
साथमा मासर नामको औषधि र श्येनपत्रले इन्द्रदेवतामा कान्ति स्थापित गराए । चोखो 
दुध, सोम, महर घिउ सबै देवताले पान गरे । हे होताहरू हो तिमीहरू पनि यस्तै 
सञ्गर । 


२३९ 





१ 





होता यक्षद्दैव्या होतारा भिषजाश्चिनेन्द्र न जागृवि नक्त न भैषजेः शूषश, सरस्वती 
भिषक् सीसेन दुह इन्द्रिय पयः सोमः परिम्रुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य  
होतर्यज ॥३६॥ । 
देवताको यज्ञ गर्ने दिव्य होताहरूले दुवै देववैद्य अश्चिनीकुमारहरू र इन्द्रदेवतालाई 
ठसन्न गर्नका लागि यज्ञ गरे । त्यस यञ्चमा रातदिन आफ्ना कर्ममा लागेकी सुयोग्य 


चिकित्सक देवी सरस्वतीले औषधि र सिसा नामका धातुबाट विशेष बलवीर्य दोहन 
गरिन् । त्यस यज्ञमा सबै खालका 


लका रसले युक्त चोखो दुध, सोम, मह र घिउ सबै 
देवताहरूले पान गरे । हे होताहरू हो । तिमीहरू पनि यस्तै यज्ञ गर । म 
होता यक्षत्तिस्रो देवीर्न भेषज त्रयस्त्रिधातवोपसो रूपमिन्द्रे हिरण्यमश्चिनेडा न 
भारती वाचा सरस्वती मह इन्द्राय दुह इन्द्रिय पयः सोमः परिस्रुता घृतं मधु 
व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥३७॥  
देवताका याजकहरूले इडा, भारती र सरस्वतीय यी तीन देवीहरू, इन्द्रदेवता र देववैद्य 
दुई अश्चिनीकुमारहरूका लागि सत्व, स्ज, तम यी तीन गुण धारण गर्ने वाणीरूपी  
मन्त्रले यज्ञ सम्पन्न गरे । ज्योतिर्मय भएका 
इन्द्रदेवताका लागि बल दोहन 


देवताहरूले पान गरे । हे होताहरू हो  तिमीहरू पनि यस्तै किसिमले यज्ञ गर । 


हौता यक्षत् सुरेतसमृषभ नर्यापसं त्वष्यरमिन्द्रमश्चिना भेषजँ न सरस्वतीमोजोन 

 जूतिरिन्द्रिय॑ वृको न रभसो भिषग्यश सुरया भेषजष्ट९ श्रिया न मासरं पय या 

सोम परिस्रुता घृतँ मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥३८॥  

देवताका उपासक याजकहरूले उत्तम, वीर्यवान्, पराक्रमी, लोकोपकारी त्वष्णरूपी  

यज्ञीय देवता, इन्द्रदेवता, अश्चिनीकुमार र सरस्वती देवीका तीन शरीरलाई चिकित्साका  
लागि प्रसन्न गराउन यञ्च गरे । परिश्रमी 


चिकित्सकले वृक, सुरा र मासर नामका १ 
औषधिका रसले ऐश्वर्यपूर्ण यञ्च गरे । त्यसबाट इन्द्रदेवतालाई ओज, वेग, बल र यश  


प्राप्त भए । यस यञ्चमा सबै देवताहरूले चोखो दुध, सोम, मह र घिउ पान गरे । हे 
होताहरू हो  तिमीहरू पनि यसै किसिमले यज्ञ गर । ५ 
होता यक्षद्वनस्पति४ शमितारथ, शतक्रतु भीम न मन्युध, राजान व्याप्रै 
नमसाश्िना भामश४, सरस्वती भिषगिन्द्राय दुह इन्द्रिय पय सोमः परिम्रुता 
घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥३९॥  
देवताहरूका निम्ति याजकहरूले वनस्पतिलाई शुद्ध गर्ने, बहुत किसिमका कर्म गर्ने,  
भय उत्पन्न गराउने, स्वस्थ क्रोधले युक्त, सिंहजस्तै राजा इन्द्र, अश्चिनीकुमार र देवी क 
सरस्वतीलाई प्रसन्न गर्नका लागि केलाएर सफा पारेका अन्नले यज्ञ गरे । वैद्यका  
रूपमा रहने सरस्वतीले इन्द्रदेवताका लागि क्रोध र बललाई दोहन गरिन् । त्यस. 
सबै देवताहरूले चोखो दुध, सोम, मह र घिउ पान गरे । हे होताहरू हो ।  
ति पनि यस्तै किसिमको कल्याणकारी यञ्च गर । 
ेहेहेररेले यक्षदग्नि४९ स्वाहाज्यस्य स्तोकाना४ स्वाहा मेदसां पृथक स्वाहा . 
छागमश्चिभ्या४, स्वाहा मेषथ सरस्वत्यै स्वाहा क्रषभमिन्द्राय सिश् हाय 


२४० 





कतका रतिकहाले पनत गा ॥४०॥ क नभेषज पयः सोम परिख्नता घुर्त 
चढाउनु राम्रो मानिन्छ । दुवै अश्चिनीकुमारहरूका पूजा गरे । अग्निका लागि घिउको धारा 
मेष उत्तम मानिन्छ । सिंहजस्तै पर क्रम लागि छाग र सरस्वती देवीका लागि 


मानिन्छ । वनस्पतिका लागि अन्नजस्तै औषधिले 


पान गर्ने अग्निदेवता औषधि सेवन गर्दै 

घिउ पान गरुन् । हे होताहरू हो । न सवाका सघन चोखो दुध, सोम, महर 
होता यक्षदश्चिनौ छागस्य वपाया मेदसो जुषेता४१ विहोत्यज 
यक्षत्सरस्वती मेषस्य वपाया मेदसो जुषताश ले । कला 
यक्षदिन्द्रिमृषभस्य  जुषता४, हविर्होतर्यज । होता 

मृषभस्य वपाया मेदसो जुषता हविर्होतर्यज ॥४१॥ 

देवताका आराधना गर्ने याजकहरूले दुबै अश्चिनीकुमारहरूका बीज वृद्धि 

क्रियाबाट प्राप्त छागको वसाले पवित्र यज्ञ गरे । हे होताहरू हो ॥१००  

किसिमको यज्ञ गर । देवताहरूका याजकहरूले देवी सरस्वतीलाई  ॥०५ 

बीज बढाउने प्रक्रियाले प्राप्त गरेको मेषको वसायुक्त भागले यञ्च गरेका छन् क 

होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै खालको पवित्र यज्ञ गर । देवताहरूका याजकले ७ 

इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गर्नका लागि बीज बढाउने क्रियाबाट प्राप्त भ्रषभका वसाले 

७०४ ७ सम गरे । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै खालको पवित्र यञ् 
होता यक्षदश्चिनौ सरस्वतीमिन्द्र४ सुत्रामाणमिमे सोमाः सुरामाणश्छागैरन 
मेपैर््वीषभैः सुताः शष्पैर्न तोक्मभिर्लाजैर्महस्वन्तो मदा मासरेण परिष्कृताः शुक्राः 
पयस्वन्तोमृताः पस्थिता वो मधुग्रुतस्तानश्चिना सरस्वतीन्द्रः सुत्रामा वृत्रहा 
जुषन्ता४ सोम्यं मधु पिबन्तु मदन्तु व्यन्तु होतर्यज ॥४२॥ 

देवताका उपासकहरूले दुवै अश्चिनीकुमार, देवी सरस्वती र श्रेष्ठ रक्षक ऐश्चर्यवान् 

इन्द्रदेवताका निम्ति मनोहर छाग, मेष र ग्रषभले यजन गरे । हे अध्वर्युहरू हो ! तृण, 


अन्न, उम्रिएको जौ, लाजा, तेजयुक्त तथा प्रसन्न गराउने खालका चामल पकाएर 
कान्तियुक्त अमृतमय मधुका रूपमा प्राप्त भएको सोम 


सजाउँदै दुध, कान्तियु 
तिमीहरूका निम्ति प्रस्तुत छ । दुवै अश्विनीकुमार, देवी सरस्वती र उत्तम रक्षक 
पृत्रासुरका घाती इन्द्रदेवता आदि देवताहरूले यो सोमरस तृप्त होउन्जेल पान गरुन् । 


है होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै खालको यश गर । 
होता यक्षदश्चिनौ छागस्य हविष आत्तामध मध्यतो मेद४ उदभूतं पुरा द्वेषोभ्य 


पुरा पौरुषेय्या गृभो घस्तां नूर्न घासे अज्राणां यवसप्रथमाना४९ सुमत्क्षराणा४९ 


२४१ 


शतरुद्रियाणामग्निष्वात्ताना पीवोपवसनानां पार्श्वतः श्रोणितः शितामत 
उत्सादतोङ्गादङ्गादवत्ताना करत एवाश्चिना जुषेता४९ हविर्होतर्यज ॥४३॥ 
याजकहरूले दुवै अश्चिनीकुमारहरूका लागि आज छागभित्रबाट निकालिएको 
भागको आहुति हालेर यजन गरे । द्वेष गर्ने दुष्टभन्दा पहिले अन्नको भाग ग्रहण गर्ने 
अधिकार जसको छ, त्यस्ता देवताहरू पुरुषार्थका साथ निश्चय पनि आआफ्नो भाग 
ग्रहण गरुन् । अग्निदेवताले उत्तम रीतिले पकाइएका हुनाले सयौँ गुणा प्राणका रूपमा 
त्यो अन्न प्रकट होस् । त्यसले काखी, कम्मर, गुप्ताङ्गलाई हुन सक्ने हानीका साथै 
मार्मिक अङ्ग र प्राणलाई पुष्ट तथा सुरक्षित गरोस् । यी सबै कुराको सञ्चालन दुबै 
अश्चिनीकुमारले गरुन् । हे होताहरू हो । तिमीहरू पनि यस्तै किसिमका हवि प्रदान 
गर्दै यज्ञ सम्पन्न गराओ । 
होता यक्षत् सरस्वती मेषस्य हविष आवयदद्य मध्यतो मेद उद्भूतं पुरा 
द्वेषोभ्यः पुरा पौरुषेय्या ग॒भो घसन्नून॑ घासे अज्जाणां यवसप्रधमाना 
अुमत्शराणा४, शतरुद्रियाणामग्निष्वात्ताना पीवोपवसनाना पार्श्रतः श्रोणितः 
शितामत उत्सादतोङ्गादङ्गादवत्ताना करदेवश सरस्वती जुषता१ 
हविर्होतर्यज ॥४४॥ 
याजकहरूले सरस्वती देवीका लागि आज 
आहुति हालेर यजन गरे । द्वेष गर्ने दुष्टभन्दा 


पुप्ताङ्खलाई हुन सक्ने हानीका साथै मार्मिक अङ्ग र 


कुराको सञ्चालन सरस्वती देवीले 
गरुन् । हे होताहरू हो । तिमीहरू पनि यस्तै किसिमका हवि प्रदान गर्दै यज्ञ सम्पन्न 
गराओ । 


होता यक्षदिन्द्रमृषभस्य हविष आवयदद्य मध्यतो मेद उद्भूत पुरा द्वेषोभ्यः 
पुरा पौरुषेय्या गृभो घसन्नून॑ घासे अज्जाणा यवसप्रथमाना४९ 
शतरुद्रियाणामग्निष्वात्ताना पीवोपवसनाना पार्शचतः श्रोणितः शितामत 
उत्सादतोङ्गादङ्गादवत्ताना करदेवमिन्द्रो जुषता४ हविरहोतर्यज ॥४५॥ 
याजकहरूले इन्द्रदेवताका लागि आज क्रपभभित्रबाट निकालिएको चिल्लो भागको  
आहुति हालेर यजन गरे । द्वेष गर्ने दुष्टभन्दा पहिले अन्नको भाग ग्रहण गर्ने अधिकार  
जसको छ, त्यस्ता देवताहरू पुरुषार्थका साथ निश्चय पनि आआफ्नो 


सयौं । भाग ग्रहण गरुन् । 
अग्निदेवताले उत्तम रीतिले पकाइएका हुनाले सयौँ गुणा प्राणक रूपमा त्यो अन्न प्रकट  
होस् । त्यसले काखी, कम्मर, जुताञ्खलाई हुन सक्ने हानीका साथै मार्मिक अङ्गर. 
प्राणलाई पुष्ट तथा सुरक्षित गरोस् । यी सबै कुराको 


ट् सञ्चालन इन्द्रदेवताले गरुन् ।हे । 
होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै किसिमका हवि प्रदान गर्दै यज्ञ सम्पन्न गराओ। । 

होता यक्षद्वनस्पतिमभि हि पिष्टतमया रभिष्ठया रशनयाधित ।  
यत्राश्चिनोश्छागस्य हविषः प्रिया धामानि यत्र सरस्वत्या मेषस्य हविषः प्रिया  


२४२ 














धामानि यत्रेन्द्रस्य 
सोमस्य प्रिया, भाहनि सत, विष प्रिया धामानि यत्राग्नेः प्रिया धामानि यत्र 
धामानि रस्य सुत्राम्ण प्रिया धामानि यत्र सवितुः प्रिया 
धामानि यत्र वरुणस्य प्रिया धामानि 
देन्रानाशिपान यत्र वनस्पतेः प्रिया पाथा४१ सि यत्र 
ता प्रिया धामानि यत्रागनेहोतु कन्षानि 
ततरैतान्रसतुत्येवोपस्तुत्येवोपाबद नि चत्राग्नेहोतु प्रिया धामानि 
करकनन्को? ओकोलो क्षद्रभीयस इव कृत्वी करदेवं देवो 
वनस्पतिर्जुषता४, हविहोतर्यज ॥४६॥ 
याजकहरूले लका बनस्पतिदेवताका लागि यञ्च गरेका छन् । त्यसबाट वनस्पतिहरू पनि 
आआफ्ना स्थानमा डोरीले बाँधेको पशुभैँ स्थिर रहून् । उसै ठाउँमा दुवै 
अश्चिनीकुमारहरूको प्रिय हवि मेषको, इन्द्रको प्रिय हवि ग्रपभको अडिने स्थान 
बनाइएको छ । उसै ठाउँमा अग्निदेवताको, सोमको, उत्तम रक्षक इन्द्रदेवताको, 
वरुणदेवताको र अन्य घिउ पान गर्ने देवताको प्रिय धाम छ । यसै ठाउँमा 
वनस्पतिदेवताले वृक्ष आदिको रक्षा गर्दछन् र यसै ठाउँमा देवताहरूले उत्तम किसिमका 
हवि सेवन गर्दछन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै किसिमले यज्ञ पूरा गर । 
होता यक्षदग्नि४ स्विष्टकृतमयाडग्निरश्चिनोश्छागस्य हविषः प्रिया धामान्ययाद 
सरस्वत्या मेषस्य हविषः प्रिया धामान्ययाडिन्द्रस्य ग्रषभस्य हविषः प्रिया 
धामान्ययाडग्नेः प्रिया धामान्ययाद् सोमस्य प्रिया धामान्ययाडिन्द्रस्य सुत्राम्णः 
प्रिया धामान्ययाद् सवितुः प्रिया धामान्ययाड् वरुणस्य प्रिया धामान्ययाड् 
वनस्पतेः प्रिया पाथा४९ स्ययाड् देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि यक्षदग्नेर्होतुः 
प्रिया धामानि यक्षत् स्वं महिमानमायजतामेज्या इषः कृणोतु सो अध्वरा 
जातवेदा जुषता४९ हविर्होतर्यज ॥४७॥ 
याजकहरूले आफ्ना इप्टदेवताका रूपमा अग्निदेवताका निम्ति यज्ञ गरेका छन् । 
अग्निदेवताले कृपा गरेर दुवै अश्चिनीकुमारको प्रिय हवि छागका धामलाई, सरस्वती 
देवीको प्रिय हवि मेषका धामलाई, इन्द्रको प्रिय हवि क्रपभको धामलाई, 
सवितादेवतालाई, वरुणदेवतालाई, वनस्पतिदेवतालाई, घिउ पान गर्ने अन्य देवताका 
धामलाई पनि विभिन्न किसिमका उपहार अर्पित गर्न खालका विभिन्न यज्ञ सम्पन्न गरे । 
ती समस्त ज्ञानका निधिजस्ता अग्निदेवताले आफ्नी प्रिय हृवि ग्रहण गरर उत्तम कामना 
गर्ने प्रजालाई सबै किसिमले कल्याण गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै 


किसिमले यज्ञ सम्पन्न गर । दााडय 
देव बि सरस्वती सुदेवमिन्द्रै अश्चिना । तेजौ न चक्वुरक्ष्योर्बहिषा दधुरिन्द्रियं 


वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥४०॥  
सरस्वती देवीले इन्द्रदेवताका लागि कुशको आसन प्रदान गरिन् । अश्चिनीक् 
इन्द्रदेवतामा तेज रउनका नेत्ररूपी दन्द्रियमा दृष्टि स्थापना गरे । ॥००००००७७ अधिपति 
थी इन्द्र आदि देवताहरूले हव्य सेवन गरुन् । ऐश्वर्यको आकाङ्क्षा गर्ने याजकहरू 
यस्तै किसिमको यञ्च गरुन् । 


२४२ 








हर 
र 





देवीर्द्वारो अश्चिना भिषजेन्द्रे सरस्वती । प्राणं न वीर्य नसि द्वारो दधुरिन्द्रिय 
वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥४९॥ 
दिव्यद्वाररूपा सरस्वती देवी र देववैद्य अश्विनीकुमारहरूले इन्द्रदेवतामा पराक्रमर्  
उनका नासिका इन्द्रियमा प्राणको स्थापना गराए । ऐश्वर्यका अधिपति यी इन्द्र आदि 
देवताहरूले हव्य पान गरुन् । ऐश्वर्यको आकाङक्षा गर्ने याजकहरूले यस्तै किसिमका 
यंञ्च गरुन् । 
देवी उषासावश्चिना सुत्रामेन्द्रे सरस्वती । बलं न वाचमास्य उषाभ्या 
दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥५०॥ ५ 
दिव्य गुणले सम्पन्न रात्रि र उषाकालकी अधिष्ठात्री देवी सरस्वती र दुवै   
अश्चिनीकुमारले इन्द्रदेवतामा बलर उनका मुखरूपी इन्द्रियमा वाणीको स्थापना  
गराए । ऐश्वर्यका अधिपति यी इन्द्र आदि देवताहरू सबैले हव्य पान गरुन् । ऐश्वर्यको 
कामना गर्ने याजकहरूले यस्तै यञ्च गरुन् । 
देवी जोष्ट्री सरस्वत्यश्चिनेन्द्रमवर्धयन् । श्रोत्रत्न कर्णयोर्यशो जोष्ट्रेभ्या 
दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥५१॥ धे 
सेवन गर्न योग्य, दिव्य गुणले सम्पन्न सरस्वती देवी र अश्चिनीकुमारहरूले इन्द्रदेवतामा . 
यश वृद्धि गराए र उनका कर्मेन्द्रियमा श्रवण शक्ति स्थापना गराए । ऐश्वर्यका अधिपति  
यी इन्द्र आदि देवताहरूले हव्य पान गरुन् र ऐश्वर्यको कामना गर्ने याजकहरूले यस्तै 
खालका यज् सम्पन्न गरुन् ।  
देवी अर्जाहुती दुघे सुदुघेन्द्रै सरस्वत्यश्चिना भिषजावतः । शुक्र न ज्योति 
स्तनयोराहुती धत्त इन्द्रिय वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥५२॥  
उत्तम किसिमले दोहन गर्ने, मनको कामना पूरा गराउने, रसले सम्पन्न सरस्वती देवीका  
साथमा अश्विनीकुमार नामका दुई वैद्यले इन्द्रदेवतामा शुक्ररूपी बल र उनका हृदयमा 
ज्योतिको स्थापना गराए । ऐश्वर्यका अधिपति सबै देवताहरूका साथमा यी इन्द्रदेवताले , 
हव्य पान गरुन् । ऐश्वर्यकों आकाङ्क्षा भएका याजकहरूले यस्तै यञ्च गरुन् ।  । 
देवा देवानां भिषजा होताराविन्द्रमश्चिना । वषट्कारैः सरस्वती त्विषिं न हृदये ७ 
मति होतृभ्यां दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥५३॥  
देवताका निम्ति हवन गर्ने होताजस्ता श्रेष्ठ देवता अश्चिनीकुमारहरू र सरस्वती देवीले  
इन्द्रदेवतामा वषट्कारपूर्वक निजी तेज र हृदयमा मति स्थापना गराए । ऐश्वर्यका छ 
अधिपति इन्द्रदेवताले सबै देवगणका साथमा रहेर यो हवि पान गरुन् । ऐश्वर्यको 
कामना गर्ने याजकहरूले यस्तै किसिमले यज्ञ पूरा गरुन् । या 
देवीस्तिस्रस्तिस्रो देवीरश्चिनेडा सरस्वती । शूषं न मध्ये नाभ्यामिन्द्राय , 
दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥५४॥ ५ 
गी, सरस्वती यी तीन देवीहरूका साथमा अश्विनीकुमारहरूले इन्द्रदेवताका , 
इडा भरत हत बल स्थापित गराए । ऐश्वर्यका अधिपति इन्द्रदेवताले देवगणका  
नाभीका मध्य भागमा वेथ्रर्यको गर्ने याजकहरूले यस्तै किसिमको यन  
साथमा हव्य पान गरुन् । ऐ     


सम्पन्न गरुन् । 
२४४ 





देव इन्द्रो नराशश्, सस्त्रिवरूथः सरस्वत्याश्चिभ्यामीयते रथ । रेतो न 
रूपममूत जनित्रमिन्द्राय त्वष्य दधदिन्द्रियाणि वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु 
यज ॥५५॥ 
ऐश्वर्यवान् त्वष्टादेवता, सरस्वती देवी र अश्चिनीकुमारहरूले इन्द्रदेवताका लागि समस्त 
जनताले प्रशंसा गरेका, तीन घर भएको रथरूपी यञ्ञ प्रस्तुत गरे । त्यसका माध्यमले 
उनीहरूले इन्द्रदेवतामा जन्माउने सामर्थ्य भएका इन्द्रियमा अमृतरूपी रेतस् स्थापित 
गराए । ,ऐश्वर्यका अधिपति यी देवताहरूले हव्य पान गरुन् । ऐश्वर्यको आकाङक्षा 
भएका यजमानहरूले यज्ञ सम्पन्न गरुन् । 
देवो देवैर्वनस्पतिहिरण्यपर्णो अश्चिभ्या४, सरस्वत्या सुपिप्पल इन्द्राय पच्यते 
मधु । ओजो न जूतिर््रषमभो न भाम वनस्पतिर्नो दधदिन्द्रियाणि वसुवने 
वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥५६॥ 
हरिया र सुनौला पत्ताले युक्त र उत्तम फलका अधिष्ठाता वनस्पतिदेवता, 
अश्वचिनीकुमारहरू र देवी सरस्वतीले इन्द्रदेवताको मधुर फलरूपी दिव्य यञ्चीय लाभ, 
ओज, उचित किसिमको विकरालता प्रदान गरेर उनका इन्द्रियमा गति र सामर्थ्यको 
स्थापना गराए । ऐश्वर्यका अधिपति सबै देवताहरूले हव्य पान गरुन् । ऐश्वर्यको 
आकाङक्षा भएका हे याजकहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै किसिमले यञ्च 
सम्पन्न गर । 
देवं बर्हिर्वारितीनामध्वरे स्तीर्णमश्चिभ्यामूर्णम्प्रदाः सरस्वत्या स्योनमिन्द्र ते 
सदः । ईशायै मन्यु४१, राजान बर्हिषा दधुरिन्द्रियै वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु 
यज ॥१५७॥ 
सुन्दर यञ्चशालारूपी सभामा सरस्वती देवी र अश्चिनीकुमारहरले जलमा उत्त हुने 
कुशले बनाएको आसन देवताका राजा इन्द्रलाई प्रदान गरे र उनलाई ऐश्वर्य तथा मन्युले 
सुशोभित गराए । ऐश्वर्यको आकाङ्क्षा भएका याजकहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै 


हत कुक ० स्विष्टकदेवान्यक्षद्रथायथ४ होताराविन्द्रमश्चिना वाचा वाच२९ 
सरस्वतीमग्नि१ सोम सविता वरुणो 

सरस्वतीमग्नि४१ सोमथ, स्विष्टकृत् विष्ट इन्द्र सुनमा  
भिपगिष्ये , स्विष्टा देवा आज्यपाः स्विष्यो अग्निरग्निना होता 
भिषगिष्ये देवो वनस्पति है रि म्जमपचितिङट स्वधा वसुवने वसुधेयस्य 


होत्रे स्विष्टकृद्धशो न 
व्यन्तु यज ॥५०५॥ सरस्वतीदेवी, इन्द्रदेवता 
श्वनीकुमारहरू  सरस्व  झ्न्द्र ? 
अग्निदेवता,  १०१ हक घिउ पान गर्ने सबै अरू देवताहरूले उत्तम 
सवितादेवता, वरुणदेवता, लागि अग्निदेवताबाट हवि ग्रहण गरेका छन् । 


तरिकाले गतिलो लक्ष्य प्राप्त गक कूल छ ले याजकहरूलाई यश, इन्द्रियको सामर्थ्य, 
दे यजनबाट प्रसन्न द र शमा 
ककन हि पल कुकीनेकुट । ऐश्वर्यका अधिपर्ति इन्द्रदेवताका हिका त हि 
देवताहरूले हन पान गरुन् । ऐश्वर्य प्राप्त गर्ने लक्ष्य भएका पमन 
किसिमले यज्ञ पूरा गरिरहुन् । 
२४५ 





अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमानः पचन्पक्तीः पचन्पुरोडाशान् बध्नन्नश्चिभ्या 
छाग सरस्वत्यै मेषमिन्द्राय कग्रषभश सुन्वनत्नश्चिभ्याथ, सरस्वत्या इ्न्द्राय 
सुत्राम्णे सुरासोमान् ॥५९॥ 
आज पुरोडाशका निम्ति रोटीपुरी पकाउनका लागि यजमानहरूले अग्निदेवतालाई वरण 
गरेका छन् र अश्चिनीकुमारहरूलाई छाग, सरस्वतीलाई मेष तथा इन्द्रलाई क्रषभनले युक्त 
भएको पुरोडाश तयार गरेका छन् । अश्चिनीकुमारहरू र सरस्वती देवीले इन्द्रदेवताका 
लागि महौषधिहरूको तीक्ष्ण रस र सोमरस प्रदान गरेका छन् । 
सूपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदश्चिभ्याँ छागेन ससस्वत्यै मेषेणेन्द्राय 
क््रषभेणाक्षँस्तान् मेदस्तः प्रति पचतागृभीषतावीवृधन्त पुरोडाशैरपुरञ्चिना 
सरस्वतीन्द्रः सुत्रामा सुरासोमान् ॥६०॥ 
यज्ञस्थलमा उपस्थित भएर वनस्पतिदेवताले छागले अश्चिनीकुमारहरूलाई, मेषले 
सरस्वती देवीलाई र क्रषभले इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गराए । सन्तुष्ट भएका इन्द्रदेवताले 
अश्चिनीकुमार र सरस्वती देवीका साथमा महौषधिको तीक्ष्ण रसका रूपमा रहेको 
सोमरस पान गरे । 
त्वामद्य क्रष आर्षेय क्रषीणां नपादवृणीतायं यजमानो बहुभ्य आ सङ्गतेभ्य 
एष मे देवेषु वसु वार्यायक्ष्यत इति ता या देवा देव दानान्यदुस्तान्यस्मा आ 
च शास्स्वा च गुरस्वेषितश्व होतरसि भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय 
सूक्ता ब्रूहि ॥६१॥ है 
क्रषिहरूले निर्माण तथा निर्देश गरेका मार्गमा अविचल गतिमान याजकहरूले 
यञ्चशालामा उपस्थित भएर विभिन्न देवताहरूमध्येबाट ऐश्वर्य प्रदाता देवताहरूलाई 
वरण गरे र ऐश्वर्य प्राप्तिका निम्ति उनीहरूलाई यजन गरे । यी देवताहरूले 
याजकहरूलाई दिव्य दान दिएका छन् । हे होताहरू हो । तिमीहरू पनि सबैको 
कल्याणका लागि यस्ता खालका कल्याणकारी सूत्रहरूको गायन गर । 
इति एकविंशो ध्यायः 
एक्काईसाँ अध्याय सकियो । 


२४६ 





३० 
भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसबेयि ताध्यन्ढिब शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ द्वाविंशोञ्ध्याय॥ 
.. .  ।बाईसौँ अध्याय॥ 
क्रषि प्रजापति, संवत्सर, यञ्चपुरुष, विश्वामित्र, मेधातिथि, सुतम्भर, विरूप, त्र्यरुण, 
त्रसदस्यु, स्वस्त्य आत्रेय । । 
देवता स्वर्ण निष्क, रशना, लिङ्गोक्त, अश्व, अग्नि, सविता, पवमान, देवगण । 
छन्द निचृत् पङ्क्ति, निचृत् त्रिष्टुप, भुरिक् अनुष्टुप, जगती, अतिधृति, भुरिक् 
अतिजगती, अत्यष्टि, निचृत् अतिधृति, निचृत् गायत्री, गायत्री, 
पिपीलिकामध्या निचृत् गायत्री, पिपीलिकामध्या विराट् अनुष्टुप, विकृति, 
विराट् अतिधृति, निचृत् अतिधृति, आर्षी अनुष्टुप्, स्वराट् उत्कृति, स्वराट् 
अनुष्टुप्, अष्टि, विराट् अभिकृति, भुरिक् अष्टि, निचृत् अत्यष्टि, कृति, भुरिक् 
अत्यष्टि, अत्यष्टि निचृत् कृति, भुरिक् उष्णिक्  
तेजोसि शुक्रममृतमायुष्पा आयुर्मे पाहि। देवस्य त्वा सवितुः 
प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्याँ पूष्णो हस्ताभ्यामाददे ॥१॥ 
हे तेजस्वरूप सुवर्ण  तिमी आयु, पराक्रम, बल र अमरताको रक्षा गर्दछौ । तिमी 
हाम्रो आयु रक्षा गर । सवितादेवताका अनुशासनमा अश्चिनीकुमारहरूका पाखुराले र 
पूपादेवताका हातले हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । 
इमामगृभ्णन् रशनामृतस्य पूर्व आयुषि विदथेषु कव्या । सा नो अस्मिन्त्सुत 
आ बभूव ग्रतस्य सामन्त्सरमारपन्ती ॥२॥ 
यज्ञबाट प्राप्त ज्ञानशक्तिले ग्रपिहरूले संसारको आदि कारण ग्रतको स्वरूपलाई राम्ररी 
बुझेका छन् । हामी पनि यज्ञ आदि कर्म गरेर ज्ञानको शृङ्खलाद्वारा ब्रह्यरूपी 
प्रकृतिको रहस्य स्पप्ट रूपले जान्न सकौं । 
अभिधा असि भुवनमसि यन्तासि धर्त्ता । स त्वमगिनि वैश्वानर४ सप्रथसं गच्छ 
स्वाहाकुतः ॥२॥ 
हे अश्चरूपी यज्चका अग्नि । तिमी समस्त लोकलाई धारण गर्ने, नियन्त्रण गर्ने र 
पदार्थका विषयमा ज्ञान गराउने हौ । वैश्वानर अग्निमा हविको आहुतिले अत्यधिक 
शक्तिशाली भएर तिमी आफ्ना लक्ष्यसम्म पुग्न सफल होङ । 
स्वगा त्वा देवेभ्यः प्रजापतये ब्रह्मत्नशवं भन्त्स्यामि देवेभ्यः प्रजापतये तेन 
राध्यासम् । त॑ बधान देवेभ्यः प्रजापतये तेन राध्नुहि ॥४॥ 
है यज्ञको अग्निरूपी अश्च ! सर्वत्र व्याप्त भएर रहने तिमी प्रजापति आदि 
देवताहरूकहाँ जानका लागि समर्थ छौ । हे त्रह्मरूपी अश्व ! हामी तिमीलाई प्रजापति 


२४७ 





आदि देवताहरूका निम्ति पुगिदेछ भनेर प्रार्थना गर्दछौँ । त्यसो भएपछि या यन्न सर्वशै 
किसिमले सफल हुनेछ । । क 
प्रजापतये त्वा जुष्ट प्रोक्षामोन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टं प्रोक्षामि वायवे त्वा जुष्ट 
प्रोक्षामि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्टं प्रोक्षामि सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुप्ट 
प्रोक्षामि । यो अर्वन्ते जिघा४१ सति तमभ्यमीति वरुणः । परो मर्त्तः पर 
 धा ॥॥ 
हे सबैका प्रिय । प्रजापतिको सन्तुष्टिका लागि तिमीलाई हामी अभिपेक गर्दछौँ । 
इन्द्रदेवता र अग्निदेवताका लागि तिमीलाई हामी अभिषेक गर्दछौँ । वायुदेवता र 
विश्वेदेवताका लागि हामी तिमीलाई अभिषेक गर्दछौँ । सबै देवताहरूको हितका निम्ति 
तिमीलाई हामी अभिपेक गर्दछौँ । तिम्रा यी चञ्चल ज्वालारूपी अर्वन्लाई हानी 
गर्नेहरूलाई वरुणदेवताले नष्ट गराइदिङन् । निष्प्राण भइसके उद्देश्यहीन मानिसजस्ता 
निभेका यञ्चकुण्डहरूलाई तिमीले पर हटाइदेछ । श्वान वृत्तिजस्ता नीच कर्म भएका 
मानिसहरूलाई तिमी पर हटाइदेरु । 
अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहापां मोदाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा वायवे स्वाहा 
 विष्णवे स्वाहेन्द्राय स्वाहा बृहस्पतये स्वाहा मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहा ॥९॥ 
अग्निदेवताका लागि यो आहति समर्पित गरिएको छ । सोम एवं जलका आनन्ददायक 
देवताहरूका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । सवितादेवताका लागि यो आहुति 
समर्पित गरिएको छ । वायुदेवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । 
विष्णुदेवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । बृहस्पति, मित्र र 
वरुणदेवताका लांगि यो आहुति समर्पित गरिएको छ, उनीहरू सबैले आहुति 
ग्रहण गरुन् । 
हिङ्काराय स्वाहा हिङ्कृताय स्वाहा क्रन्दते स्वाहावक्रन्दाय स्वाहा प्रोथते स्वाहा 
प्रप्रोथाय स्वाहा गन्धाय स्वाहा घ्राताय स्वाहा निविष्यय स्वाहोपविष्यय स्वाहा 
सन्दिताय स्वाहा वल्गते स्वाहासीनाय स्वाहा शयानाय स्वाहा स्वपते स्वाहा 
जाग्रते स्वाहा कृजते स्वाहा प्रबुद्धाय स्वाहा विजुम्भमाणाय स्वाहा विचृत्ताय 
स्वाहा स४९ हानाय स्वाहोपस्थिताय स्वाहायनाय स्वाहा प्रायणाय स्वाहा ॥०॥ 
उत्साह प्रकट गर्ने स्वरका रूपमा रहेको हिक्कारका निम्ति यो आहुति प्रदान गरिएका 
छ । उत्साह प्रकट भएको स्वरका रूपम हिङ्कृतिका निम्ति यो आहुति प्रदान 
गरिएको छ । ठूलो स्वरले डाको छोडेर रुवाइका लागि क्रन्दनका नाममा यो आह 
प्रदान गरिएको छ । सानो स्वरले सुक्कसुकक कन रक लागि अवक्रन्दनका नामले त 
आहुति प्रदान गरिएकी छ । कर्मको पूर्तिका लागि यो आहुति प्रदान गरिएका हन 
गन्ध ग्रहण गर्ने प्रवृत्ति र सुगन्ध सुदन क सम्पन्न क्रियाका निम्ति या आठ वलि न 
गरिएको छ । पुग्नेर बस्ने व्यवस्थाका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ औल हन ३ 
प्रवृत्ति र गतिशीलताका निम्ति यो आहुति प्रदान गरिएको छ । आसन पतिका । 
पल्ट्नेसुस्ताउने प्रवृत्तिका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । सुले र जाग याह 
लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । मनमनै गुन्गुनाउने, होसमा बोल्न क्रियाका 


२४० 





ठ 


ग्रो आहुति प्रदान गरिएको छ । हाई काङ्ने, हाच्छिउँ गर्ने र प्रदीप्त लागि 
यरो आहुति प्रदान गरिएको छ । शरीरको स्वस्थताका लागि, कको किला गमन 
गर्नका लागि र यात्रा पूरा गर्नका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ सबैले 
स्वीकार गर । 
यते स्वाहा धावते स्वाहोद्द्वावाय स्वाहोदद्नुताय स्वाहा शुकाराय स्वाहा शूकृताय 
स्वाहा निषण्णाय स्वाहोत्थिताय स्वाहा जवाय स्वाहा बलाय स्वाहा 
विव्तमानाय स्वाहा विवृत्ताय स्वाहा विधून्वानाय स्वाहा विधूताय स्वाहा 
शुश्रुषमाणाय स्वाहा शुण्वते स्वाहेक्षमाणाय स्वाहेक्षिताय स्वाहा वीक्षिताय 
स्वाहा निमेषाय स्वाहा यदत्ति तस्मै स्वाहा यत्पिबति तस्ै स्वाहा यन्मूत्रै करोति 
तस्मै स्वाहा कुर्वते स्वाहा कृताय स्वाहा ॥८॥ 
गइरहेका, कुदिरहेका, तीव्र गतिमा रहेकाहरूलाई यो आहुति समर्पित छ । उत्कर्ष 
प्राप्तिका लागि प्रयास गर्दै कुद्ने र हतार गरी काम गरिसकाहरूका लागि यो आहुति 
समर्पित छ । बसेका, उठेका र वेगवान् रूपमा रहेकाहरूलाई यो आहुति प्रदान 
गरिएको छ । विशेष क्रमले उपस्थित र खुल्ला रूपमा गतिमानूहरूका लागि बारम्बार 
यो आहुति दिइएको छ । सुनिरहेका, हेरिरहेका, निरीक्षण गरिरहेकाहरूलाई यो आहुति 
प्रदान गरिएको छ । आँखा झिम्क्याउने प्रयासलाई यो आहुति अर्पण गरिएको छ । 
जल सेवन गर्ने र विसर्जन गर्ने क्रियाहरूलाई यो आहुति प्रदान गरिएको छ । यी 
जेजति क्रियाहरू गरिसकिएका छन् र जेजति पछि गरिनेछन्, ती सबैलाई यो आहुति 
प्रदान गरिएको छ, सबैले ग्रहण गरुन् । 
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥९॥ 
आफ्ना तेजले सबै सत्कर्म सम्पदान गराउनका लागि हाम्रा बुद्धिलाई सन्मार्गमा प्रेरित 
गर्ने सवितादेवताको वरण गर्न योग्य विकृतिनाशक, दिव्यता प्रदायक तेजको हामी 
ध्यान गर्दछौँ । 
हिरण्यपाणिमूतये सवितारमुप ह्वये । स चेत्ता देवता पदम् ॥१०॥ 
यजमानलाई हिरण्यगर्भ प्रदान गर्ने सवितादेवतालाई हामी रक्षा प्राप्त गर्नका निम्ति 
आह्वान गर्दछौँ । उनैले यजमानहरू भएका स्थानमा पुग्ने बाटो देखाउनेछन् । 
देवस्य चेततो महीं प्र सवितुर्हवामहे । सुमतिश सत्यराधसम् ॥११॥ 
हे सवितादेवता । तिमी सर्वज्ञ र चैतन्यरूपले हामीलाई सत्यसम्म पुन्याउँछौ । त्यसैले 
हामी सद्बुद्धि प्राप्त गर्नका निम्ति तिमीलाई स्तुति गर्दछौँ । 
सुष्टुति४९ सुमतीवृधो राति४, सवितुरीमहे । प्र देवाय मतीविदे ॥१२॥ 
हे सवितादेवता । तिमी उत्तम मति वृद्धि गराउने हुनाले हामी सबैलाई सदबुद्धि प्रदान 
गर । त्यसो भएपछि हामी उत्तम रीतिले तिम्रो स्तुति गर्न सक्नेछौँ । 
रातिश९ सत्पति महे सवितारमुप ह्वये । आसवं देववीतये ॥१३॥ 
सज्जनका स्वामी, दानशील, परम ऐश्वर्यसम्पन्न सवितादेवतालाई हामी देवताहरूलाई 
पृप्त गराउनका लागि स्तुति र पूजा गर्दछौँ । 


२४९ 





देवस्य सवितुर्मतिमासवं विश्वदेव्यम् । धिया भग मनामहे ॥१ ४॥  
समस्त देवताका हितकारी, परम ऐश्वर्यले सम्पन्न सवितादेवतालाई ऐश्वर्य वृद्धिका लागि . 
बुद्धि बढाइदिउन् भनेर हामी स्तुति गर्दछौँ । 
अग्नि स्तोमेन बोधय समिधानो अमर्त्यम् । हव्या देवेषु नो दधत् ॥१५ 
हे अध्वर्युहरू हो ! तिमीहरू अग्निदेवतालाई समिधा अर्पित गरेर अमर र अखण्ड । 
बनाओ । उनलाई स्तुति गरेर जगाओ । त्यसो भएपछि उनले हाम्रो आहुति छ 
देवताहरूकहाँ पुग्याइदिनेछन् ।  
स हव्यवाडमर्त्य७ उशिग्दूतश्वनोहितः । अग्निर्धिया समृण्वति ॥१६॥  
हवि वहन गर्ने, ननासिने, हव्य आदिको रहर गर्ने, देवताहरूका दूतजस्ता, अन्नले सबैको 
हित गर्ने यी अग्निदेव विचार शक्तिले सम्पन्न छन् ।  
अगिनि दूत पुरो दधे हव्यवाहमुप ब्रुवे । देवाँ२५ आ सादयादिह ॥१७॥   
हविवाहक, देवदूत अग्निदेवतालाई हामी आफ्ना अगाडि स्थापित गर्दछौँ । त्यसपछि 
उनलाई हे अग्निदेवता ! तिमी यहाँ रहँदा रहँदै अन्य सबै देवताहरूकहाँ पुगिदेख भनेर छ 
प्रार्थना गर्दछँ । . ॥ 
अजीजनो हि पवमान सूयं विधारे शक्मना पय । गोजीरया रथ्पहमाण ७ 
पुरन्ध्या ॥१८॥  
है दिव्य सोमदेवता ! तिमी किरणका माध्यमबाट अन्तरिक्ष र पृथ्वीमा जीवन 
गतिशील बनाउँछै । आफ्ना क्षमताले जल धारण गर्ने आकाशभन्दा माथि सूर्यदेव छ 
उत्पन्न गर्छौ ।    
विभूर्मात्रा प्रमूः पित्राश्वोसि हयोस्यत्योसि मयोस्स्यर्वासि सप्तिरसि वाज्यसि छ 


वृषासि नृमणा असि । ययुर्नामासि शिशुर्नामास्यादित्याना पत्वान्विहि देवा, छ 


आशापाला एत॑ देवेभ्योश्च मेधाय प्रोक्षित, रक्षतेह रन्तिरिह रमतामिह  

धृतिरिह स्वधृतिः स्वाहा ॥१९॥ ७ 
है यज्ञाग्निरूपी अश्च  तिमी माताका जस्ता गुणले विभूषित र पिताको जस्ता गुणले  
प्रभुतासम्पन्न छै । तिमी ययु नामले गमनशीलतामा र शिशु नामले प्रशंसा पाउनमा  
ख्याति कमाएका छौ । निरन्तर वेगले गमन गर्ने हुनाले तिमी शत्रुलाई पिछा गर्नमा समर्थ 
 छौ । तिमी शत्रुनाशक, प्रजाका लागि सुखदाता र पराक्रमी छौ । यसो भएकै कारणले  


मानिसका बीचमा तिप्रो ज्यादै सम्मान छ । आदित्यगणले आफ्नो मार्गमा गमन गरेभैँ । 


तिमी पनि तेजस्वितापूर्वक गमन गर । दिव्य गुण भएका, सबै दिशाका रक्षक  
देवताकार्यमा लागेका विद्वना र शूरवीरले देवताहरूका निम्ति सफासुग्घर गराएका । 
अश्वरूपी यञ्चका अग्निलाई रक्षा गरुन् । यहाँ यिनले प्रसन्नतापूर्वक रमाउन पाउन् ।  
यज्ञको धारणशक्ति बढाउनेका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । साधकहरूका 
अन्तःकरणमा धारणशक्ति बढाउने भावले यो आहुति प्रदान गरिएको छ ।  
काय स्वाहा कस्मै स्वाहा कतमस्मै स्वाहा स्वाहाधिमाधीताय स्वाहा मन  
प्रजापतये स्वाहा चित्त विज्ञातायादित्यै स्वाहादित्यै मह्यै स्वाहादित्यै सुमुडीकायै  
स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्यै पावकायै स्वाहा सरस्वत्यै बृहत्यै स्वाहा पुष्णे  


२५० 





स्वाहा पृष्णे प्रपथ्याय स्वाहा पृष्णे नरन्धिषाय स्वाहा त्वष्ट्रे स्वाहा त्वष्ट्रे तुरीपाय 
स्वाहा त्वष्ट्रे पुरुरूपाय स्वाहा विष्णवे स्वाहा विष्णवे निभूयपाय स्वाहा विष्णवे 
शिपिविष्यय स्वाहा ॥२०॥ 
कायरूपी प्रजापतिका लागि आहुति समर्पित छ । कस्मै नामका सुखरूपी प्रजापतिका 
लागि आहुति समर्पित छ । कतमस्ते भन्ने मन्त्रका रूपमा सर्वश्रेष्ठ प्रजापतिलाई आहुति 
समर्पित छ । विद्याबुद्धि धारण गर्ने प्रजापतिका निम्ति आहुति समर्पित छ । मनरूपी 
प्रजापतिका लागि आहुति समर्पित छ । चित्तका साक्षी आदित्यका लागि आहुति 
समर्पित छ । सुखप्रदाता आदित्यका लागि आहुति समर्पित छ । देवी सरस्वतीका 
लागि आहुति समर्पित छ । महिमावती सरस्वतीका लागि आहुति समर्पित छ । पदार्थ 
प्रदायक पूषादेवताका लागि आहुति समर्पित छ । मानवको धारणपोषण गर्ने 
पूषादेवताका लागि आहुति समर्पित छ । त्वष्यदेवताका लागि आहुति समर्पित छ । 
तीव्र गतिले गमन गर्ने त्वष्यदेवताका लागि आहुति समर्पित छ । अनेकौँ रूप भएका 
त्वष्यदेवताका लागि आहुति समर्पित छ । विष्णुदेवताका लागि आहुति समर्पित छ । 
पालनकर्ता विष्णुदेवताका लागि आहुति समर्पित छ । सबै प्राणीका अन्तरमा रहने 
गरेका विष्णुदेवताका लागि आहुति समर्पित छ । 
विश्वो देवस्य नेतुर्मर्ती वुरीत सख्यम् । विश्वो राय इघुध्यति चुम्न वृणीत 
पुष्यसे स्वाहा ॥२१॥ 
सबै मानिसले प्रेरणादायी सवितादेवताको मित्रता स्वीकार गर्दछन् । मानिसहरू आफ्नो 
पोषणका लागि दीप्तिमान् धन प्राप्त गर्दछन् र ऐश्वर्यका अधिपति हुन्छन् । 
आ ब्रह्यन् ब्राह्यणो ब्रह्मवर्चसी जायतामा राष्ट्रे राजन्य शूर इषव्योतिव्याधी 
महारथो जायतां दोग्ध्री धेनुर्वोढानड्वानाशुः सप्तिः पुरन्धिर्योषा जिष्णू रथेष्ठा 
सभेयो युवास्य यजमानस्य वीरो जायतां निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्षतु 
फलवत्यो न ओषधयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्पताम् ॥२२॥ 
हे ब्रह्म ! यस राष्ट्रमा ब्रह्मवर्चसले सम्पन्न र पराक्रमी, धनुर्विद्यामा निपुण, शत्रुलाई 
जिल सक्ने, महारथी, महान् योद्धा खालका क्षत्रियहरू उत्पन्न होङन् । शीघ्रगामी 
घोडा, भारी बोक्नका लागि बलिया खालका गोरु, दुध दुहुनका लागि मनग्गे दुध दिने 
गाई सब्रै बासिन्दालाई प्राप्त होछन् । यहाँका स्त्रीहरू सबै सुन्दर, सबै खालका गुणले 
सम्पन्न र शील स्वभावमा अत्यन्त असल होउन् । रथीमहारथी वीर पुरुषहरू 
विजयशील होङन् । सभामा बोल्ने युवाहरू सज्जन र श्रेष्ठ किसिमका कुशल वक्ता 
होङन् । हामीलाई खाँचो परेका समयमा पानीको वर्षा होस् । हाम्रा राष्ट्रमा फलफूल, 
औषधि र अन्नले समृद्धि बढिरहोस्, अनि हामी सधैँ सकुशल सुरक्षित रहन सकौँ । 
प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा चक्भुषे स्वाहा श्रोत्राय स्वाहा वाचे 
स्वाहा मनसे स्वाहा ॥२२॥ 
प्राण, अपान, व्यान आदि प्राणहरूको पुष्टिका लागि हामी यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
देख्ने, सुन्ने र बोल्ने शक्तिलाई परिष्कृत गर्नका लागि हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
मनलाई सुसंस्कृत गराउनका लागि हामी यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 


२५१ 





प्राच्यै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहा दक्षिणायै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहा 

प्रतीच्यै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहोदीच्यै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहोध्यायै 

दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहावाच्यै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे स्वाहा ॥ २४॥ 
पूर्व, आग्नेय, दक्षिण, नैत्रत्य, पश्चिम, वायव्य, उत्तर, ईशान, र्ध्व र बीचका दिशाका 
साथै तल अनि बीचका दिशाहरूलाई परिपुष्ट गराउनका लागि हामी आहुति प्रदान 
गर्दछौँ । 

अद्भ्यः स्वाहा वार्भ्यः स्वाहोदकाय स्वाहा तिष्ठन्तीभ्यः स्वाहा स्रवन्तीभ्य 

स्वाहा स्यन्दमानाभ्यः स्वाहा कप्याभ्यः स्वाहा सूद्याभ्यः स्वाहा धार्याभ्य 

स्वाहार्णवाय स्वाहा समुद्राय स्वाहा सरिराय स्वाहा ॥२ ५॥ 
पेय जल, रोगनिवारक जल, कर्घ्वगामी जल, स्थिर जल, फर्नाको जल, प्रवाहित जल, 
इनारको जल, वर्षाको जल, धारण गर्न योग्य जल, समुद्रको जल र वायुमा रहेको 
जलका निम्ति हामी यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 

 गताय स्वाहा धूमाय स्वाहाभ्राय स्वाहा मेघाय स्वाहा विद्योतमानाय स्वाहा 
स्तनयते स्वाहावस्फूर्जते स्वाहा वर्षते स्वाहाववर्षते स्वाहोग्रे वर्षते स्वाहा शीघ्र 
वर्षते स्वाहोद्गृहृते स्वाहोदगृहीताय स्वाहा प्रुष्णते स्वाहा शीकायते स्वाहा 
बुपाभ्यः स्वाहा हवादुनीभ्यः स्वाहा नीहाराय स्वाहा ॥२६॥ 

वायुका लागि, धुवाँका लागि, बाव्लिएको बाफका लागि, मेघका लागि, विद्युत् उपन्न 
गराउनेका लागि, विद्युत्लाई तल खसाल्नेका लागि, वर्षा गर्नेका लागि, अतिवृष्टिका 
लागि, शीघ्र वर्षाका लागि, माथि उठ्ने बादलका लागि, माथि उठेर पानी ग्रहण गर्नेका 
लागि, ठूलो थोपा खसाउने वर्षाका लागि, मुसलधारे वर्षाका लागि सिमसिमे पानीका 
लागि, गड्गडाउनका लागि, कृहिरो लाग्नका लागि यी सबै अवस्थामा हामी 
बादललाई यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेन्द्राय स्वाहा पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा 
दिवेस्वाहा दिग्भ्यः स्वाहाशाभ्यः स्वाहोव्यै दिशे स्वाहार्वाच्यै दिशे 
स्वाहा ॥२७॥ 
अग्नि, सोम, इन्द्र आदि देवताहरूका लागि, पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिशाहरू, 
उपदिशाहरू, रर्घ्न दिशा र अधोदिशाका लागि हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
नक्षत्रेभ्यः स्वाहा नक्षत्रियेभ्यः स्वाहोरात्रेभ्यः स्वाहा धर्मासेभ्य स्वाहा मासेभ्य 
स्वाहा क्रतुभ्यः स्वाहार्तवेभ्यः स्वाहा संवत्सराय स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या४ 
स्वाहा चन्द्राय स्वाहा सूर्याय स्वाहा रश्मिभ्यः स्वाहा वसुभ्यः स्वाहा रुद्रेभ्य 
स्वाहादित्येभ्यः स्वाहा मरुद्भ्यः स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा मूलेभ्य 
स्वाहा शाखाभ्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहा पुष्पेभ्यः स्वाहा फलेभ्यः 
स्वाहौषधीभ्यः स्वाहा ॥२८॥ 
नक्षत्रका लागि, नक्षत्रका देवताहरूका लागि, दिनका लागि, रातका लागि, आधा महिने 
पक्षका लागि, महिनाका लागि, त्रतुका लागि, त्रतुबाट उत्पन्न पदार्थका लागि ॥ 
संवत्सरका लागि, द्युलोकका लागि, पृथ्वीका लागि, चन्द्रमाका लागि, सूर्यका लागि, 


२५२ 





४ ्् त ॥ कल 
७ ३. कन अभाणी ॥  कक कोजकिकनती एडको... ... जप्किरिकि 
क ३ नन.  पनन 
छी अभननभननन आँन.नानक  ओध्धभमाननिबिन हनन. आननलमभि. 


सूर्यको किम ॥ नख्रुहरूका लागि, स्द्रहरूका लागि, आदित्यहरूका लागि, 
मरुतृहरूका प्नि का लागि, फेदका लागि, हाँगाका लागि, वनस्पतिका 
लागि, फूलका लागि, फलका लागि र और यम 


 धहरूका 

गरिएको छ । हरूका लागि यो आहुति प्रदान 
बया स्वाहादभ्य स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्राय स्वाहा 
छन क७  स्वाहौषधीभ्य स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहा परिप्लवेभ्यः 
स्वाहा चराचरेभ्यः स्वाहा सरीसृपेभ्यः स्वाहा 


कोको, अपर सोको छ हा ॥२९॥ 
२ ७ क, सूस, चन्द्रमा, नक्षत्र, जल, औषधिहरू, वनस्पतिहरू, भ्रमणशील 
ग्रहहरू, घस्रिने प्राणहरू र चरअचर सबैका लागि ह्यामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 


असवे असम रा वसवे स्वाहा विभुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहा गणश्रिये स्वाहा 
गणपत 


स्वाहाभिभुवे स्वाहाधिपतये स्वाहा शृषाय स्वाहा स१ सर्पाय स्वाहा 
चन्द्राय स्वाहा ज्योतिषे स्वाहा मलिम्लुचाय स्वाहा दिवा पतयते स्वाहा ॥३०॥ 
प्राण, वसुदवता, विभुदेवता, विवस्वान् सूर्यदेवता, गणपतिदेवता, अभिभुव, अधिपति, 
सामथ्यवान्, गमनशाल, गणश्री, ज्योतिर्मान्, चन्द्रदेव, मलिम्लुच नामका अधिक 
मासका देवता आदि सबैलाई यञ्ञीय कर्जा प्राप्त गराउनका लागि यो आहुति 
समर्पित गर्दछौँ । 
मधवे स्वाहा माधवाय स्वाहा शुक्राय स्वाहा शुचये स्वाहा नभसे स्वाहा 
नभस्याय स्वाहेषाय स्वाहोर्जाय स्वाहा सहसे स्वाहा सहस्याय स्वाहा तपसे 
स्वाहा तपस्याय स्वाहा४१ हसस्पतये स्वाहा ॥३१॥ 
चैत्र, वैशाख, जेष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ, 
फाल्गुन र अधिक मासलाई पनि सन्तुलित अवस्थामा राख्नका लागि हामी आहुति 
चढाउँछौँ । 
वाजाय स्वाहा प्रसवाय स्वाहा स्वाहापिजाय स्वाहा क्रतवे स्वाहा स्वः स्वाहा 
मूर्े स्वाहा व्यश्नुविने स्वाहान्त्याय स्वाहान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य 
पतये स्वाहा धिपतये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा ॥३२॥ 
अन्नदेवतालाई, उत्पादक देवतालाई, जलमा उत्पन्न अन्नलाई, यज्ञका लागि, उपयुक्त 
अन्नलाई, आफ्नै अन्तकरणलाई, मूर्धालाई, शरीरमनविचार आदि पोषण प्रदान गर्ने 
व्यापक अन्नको उचित व्यवस्थालाई, संसारमा हुने गरेका कर्महरूलाई, भुवनपतिलाई र 
प्रजापति आदि सबै देवताहरूलाई हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौं । हयाहापाने 
आयुर्यज्षेन कल्पता४१ स्वाहा प्राणो यश्चेन कल्पताङ, स्वाहापान यञ्चेन 
कल्पना९ स्वाहा व्यानो येन कल्पता१ स्वाहोदानो यञ्चेन उबेकुटक स्वाहा 
, चक्षुर्यज्ेन कल्पता४ स्वाहा श्रोत्रै यज्चेन 
समानो यञ्चेन कल्पता४१ स्वाहा र 
कल्पताथ, स्वाहा वाग्यञ्चेन कल्पता४, स्वाहा मनो यसेन कल्पता१ स्वाहात्मा 
यञ्जेन कल्पता४१ स्वाहा ज्योतिर्यश्षेन कल्पताङ९ 


यञ्चेन कल्पता४ स्वाहा ब्रह्मा यरन १९ कुक 
स्वाहा स्वर्यञ्चेन कल्पताथ, स्वाहा परठ यञ्चेन कल्पता४९ स्षाहा यज्ञो यञ्जेन 


कल्पता२ स्वाहा ॥ 
२५२ 


यञ्ञबाट आयु, प्राण, अपान, व्यान, उदान र समान आदि पञ्चप्राणको वृद्धि होस् भनेर 
यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । यञ्चले चक्षु, श्रोत्र, वाणी, इन्द्रियहरू बलवान् होङन् भन्नका 
लागि यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । यज्ञले मन, आत्मा, आल्रज्योति, स्वर्लोक, ब्रह्मलोक र 
यज्ञीय भावनालाई समर्थ बनाउनका लागि हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 

एकस्मै स्वाहा द्वाभ्या४, स्वाहा शताय स्वाहैकशताय स्वाहा व्युष्ट्यै स्वाहा 

स्वर्गाय स्वाहा ॥३४॥ 
अद्वितीय परमेश्वरका लागि, प्रकृतिपुरुषका लागि, सयौँ वर्षसम्म बाँचेकाहरूका लागि, 
सय वर्षसम्म बाँच्नेहरूका लागि, पाप निवारण गरिदिनेका लागि र स्वर्गको प्राप्तिका 
लागि हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 

इति द्वाविंशो ध्यायः 
बाईसौँ अध्याय सकियो । 


२५४ 








 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसलेयि लाध्यब्ढिन शुक्ल 
यजुवद  संहिता 
॥अथ त्रयोविशोष्ध्याय॥ 
॥तेईसौँ अध्याय॥ 
क्रषि हिरण्यगर्भ, मधृच्छन्दा, दधिक्रावा वामदेव्य । 
देवता कः, प्रजापति, देवगण, आदित्यगण, अश्व, लिङ्गोक्त, प्रश्न, प्रतिप्रश्न, कुमारी, 
अध्वर्यु, महिषी, ब्रह्मतिका, वावाता, उद्गाता, परिवृक्ता, होता, पालागली, 
क्षत्ता, प्रजापति । 
छद त्रिष्टुप, निचृत् आकृति, विकृति, गायत्री, विराट् गायत्री, निचृत् बृहती, निचृत् 
अत्यष्टि, निचृत् अनुष्टुप, अनुष्टुप, भुरिक् अतिजगती, विराट् अनुष्टुप्, विराट् जगती, 
अतिशक्वरी, शवक्वरी, स्वराट् अनुष्टुप्, भुरिक् गायत्री, बृहती, उष्णिक, भुरिक् 
उष्णिक, निचृत् त्रिष्टुप, पङ्क्ति, विराट् त्रिष्टुप्, स्वराट् उष्णिक, विराट् उष्णिक् । 
हिरण्यगर्भ समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं 
द्यामुतेमाँ कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१॥ 
उहिले नै हिरण्यगर्भका नाममा, सबै खालका उत्पादनशील पदार्थका स्वामी उनै एक 
मात्र परमात्मा उचित रूपमा स्थापित भएर पृथ्वी र द्युलोक धारण गरे । उनीको 
हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
उपयामगृहीतोसि प्रजापतये त्वा जुष्ट गृह्वाम्येष ते योनिः, सूर्यस्तै महिमा । 
यस्ते हन्त्संवत्सरे महिमा सम्बभूव यस्ते वायावन्तरिक्षै महिँमा सम्बभूव यस्ते 
दिवि सूर्ये महिमा सम्बभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये स्वाहा देवेभ्यः ॥२॥ 
हेहवि । तिमी प्रजापतिका लागि प्रिय हुनाले हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । उपयाम 
नामका पात्रमा तिमी स्थिर होङ, त्यही तिमीलाई धारण गर्ने भाँडो हो । हे प्रजापति ! 
सूर्य, वायु, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिन र संवत्सरमा तिम्रो महिमा प्रकट भएको छ । तिमी 
र देवताहरूका लागि हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
य प्राणतो निमिषतो महत्वैक इद्राजा जगतो बभूव । सञ. ईशे अस्य 
द्विपदश्वतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा निके त 
आफ्ना महान् सामर्थ्यले प्राणयुक्त र गतिशील ६ प्राणीस एक मात्र 
मधिपे मा दइखुटट वा चारखुट्टेका स्वामी हुन् । उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा 
धपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
उपयामगुहीतोसि प्रजापतये त्वा जुष्ट गृह्वाम्येष ते योनिश्चन्द्रमास्ते महिमा । यस्ते रात्री 
प॒थिव्यामग्नौ महिमा सम्बभूव यस्ते नक्षत्रेषु 
संवत्सरे महिमा सम्बप ॥१५ प्रजापतये देवेभ्यः स्वाहा ॥४॥ 
चन्द्रमसि महिमा सम्बभूव तस्मै ते महिम्न म 
२५५ 








हेहवि ! तिमी प्रजापतिका लागि प्रिय हुनाले हामी तिमीलाई पु गर्दछौं । उपयाम 
नामका पात्रमा तिमी स्थिर होङ, त्यही तिमीलाई धारण गर्ने भाँडो हो । हे प्रजापति 
भन्द्र, अग्नि, नक्षत्र, भूलोक, रात्रि र प्रतिसंवत्सरका रूपमा तिम्रो महिमा प्रकट भएको 
छ । तिमी र देवताहरूका लागि हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 

युञ्जन्ति ब्रध्नमरुषं चरन्त परि तस्थुषः । रोचन्ते रोचना दिवि ॥५ । 
द्युलोकमा आदित्य, भूमिमा अहिंसक अग्नि, अन्तरिक्षमा सर्वत्र भ्रमणशील वायुका 
खूपमा इन्द्र उपस्थित छन् । उनलाई तीनै लोकका प्राणीहरूले आआफ्ना कार्यमा 
देवत्व रूपले सम्बद्ध रहेको मान्दछन् । द्युलोकमा देखा पर्ने ग्रहनक्षत्र आदि उनै 
इन्द्रदेवताकै स्वरूपका अंश हुन् । 

बुञ्जन्त्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे । शोणा धृष्णू नृवाहसा ॥६॥ 
इन्द्रदेवताका रथमा दुवैतिर राता वर्णका सङ्घर्षशील दुई वटा घोडा नारिएका छन् । 
तिनले मानिसलाई गति प्रदान गर्दछन् । 

यद्वातो अपो अगनीगन्प्रियामिन्द्रस्य तन्वम् । एत९ स्तोतरनेन पथा 

पुनरश्चमावर्त्तयासि न ॥७॥ 
वायुसमान वेगवान् भएर यो अश्चरूपी हवियुक्त प्राणवान् यञ्चीय रर्जा इन्द्रदेवताको 
प्रिय जलका रूपमा बर्सिएर हामीलाई प्राप्त हुँदाखेरि हे स्तोताहरू हो । आफ्ना 
मन्त्रशक्तिले यस प्राणपर्जन्यरूपी अश्चलाई यसै मार्गबाट फिर्ता लिएर आओ । 


नसवस्त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसा रुद्रास्त्वाञ्जन्तु त्रैष्टभेन छन्दसा  

दित्यास्त्वाञ्जन्तु जागतेन छन्दसा । भूर्भुवःस्वर्लाजी३ञ्छाचीइन्यव्ये गव्य 

एतदन्नमत्त देवा एतदन्नमद्धि प्रजापते ॥८।  
हे सधैँ विचरणशील रहने प्राणपर्जन्यरूपी अश्च । गायत्री छन्दद्वारा वसुगणले तिमीलाई 
अभिषेक गरुन् । आदित्यले जगती छन्दद्वारा तिमीलाई अभिषेक गरुन् । रुद्रगणले 
त्रिष्टुप् छन्दले तिमीलाई अभिषेक गरुन् । भूलोक, अन्तरिक्ष र स्वर्गलोकमा रहेका 
प्रकाशमान र सामरथ्यवान् हे देवताहरू हो ! तिमीहरू यो हव्य ग्रहण गर । हे 
सत्पुरुषहरू हो ! यस यज्ञीय प्रक्रियाले पुष्ट भएका जौ आदि अन्न र गाई आदिबाट 
उत्पन्न दुध आदि सेवन गर । 


कः स्विदेकाकी चरति क उ स्विज्जायते पुन । किष्ट स्विद्धिमस्य भेषज 
किम्वावपन महत् ॥९॥ 
एक्लै विचरण गर्ने को हो कनिछ७ ? बारम्बार उत्पन्न हुने गरेको को हो ? हिडँको औषधि के 
हो ? बिउ छर्नका लागि सबैभन्दा उपयुक्त क्षेत्र कुन हो ? भनेर ब्रह्माले होतासँग सोधे । 
सूर्य एकाको चरति चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निहिमस्य भेषज भूमिरावप्न 
महत् ॥१०॥ 


सूर्य एक्लै विचरण गर्दछन् । चन्द्रमा बारम्बार उत्पन्न हुन्छन् । अग्नि नै हिउँको 
सबैभन्दा गतिलो औषधि हो र बिउ छर्नका लागि सबैभन्दा उपयुक्त क्षेत्र यही पृथ्वी नै 
हो भनेर होताले ब्रह्मालाई जवाफ दिए । 


२५६ 


 


८. 
। 
 





का स्विदासीप्पूर्वचित्तिः किथ,स्विदासीद् बृहद्वयः । का स्विदासीत्पिलिप्पिला 
का स्विदासीस्पिशङ्गिला ॥११॥ 
सबैभन्दा पहिले चित्तमा धारण गर्न योग्य स्थिति कुन हो ? सबैभन्दा बलियो पक्षी 
हो ? सबैभन्दा शोभावान् को छ ? सबै खालका रूपलाई निलिदिने को होला 
भनेर ब्रह्माले होतासँग सोधे। . 
द्यौरासीप्पूर्वाचित्तिरश्चड आसीद् बृहद्दयः । अविरासीत्पिलिप्पिला 
रात्रिरासीत्पिशङ्गिला ॥१२॥ 
सबैभन्दा पहिले चिन्तन गर्न योग्य द्युलोक हो । अश्वरूपी अग्नि नै सबैभन्दा 
शक्तिसम्पन्न छन् । सबैलाई सुरक्षा दिने धर्ती मै सबैभन्दा बढी शोभायमान छ । रात्रिले 
सबै खालका पदार्थहरूलाई निलिदिन्छ र अन्धकारमा डुबाउँछ भनेर होताले ब्रह्मालाई 
जवाफ दिए । 
वायुष्टठ्वा पचतेरवत्वसितग्रीवश्छागैर्न्यग्रोधश्जमसे शल्मलिर्वुद्धया । एष स्य 
राथ्यो वुषा पड्भिश्चतुभिरिदगन्त्रह्मा कृष्णश्व नोवतु नमोग्नये ॥१३॥ 
हे अश्वरूपी यञ्चका अग्नि । वायुले तिमीलाई परिपक्वता प्रदान गरेर, धुवाँले कालो 
वर्णको अग्नि छाग प्रदान गरेर, वखृक्षको चमस प्रदान गरेर र सिमलका वृक्षले वृद्धि 
प्रदान गरेर तिमीलाई रक्षा गरुन् । यस्ता बलवान् अश्वच सर्वत्र व्याप्त रहँदै, आनन्द प्रदान 
गर्दै, यज्चीय कर्जाका रूपमा स्वेदज, अण्डज, उद्धिज र जरायुज गरी चार किसिमका 
जीवहरूलाई पोषण गर्न चार चरणमा आगमन गरुन् । सफा रङ्गका अश्चरूपी यज्ञका 
ज्योतिले हामीलाई रक्षा गरोस् भनेर हामी अग्निदेवतालाई नमस्कार गर्दछौँ । 
सशितो रश्मिना रथः सथ९शितो रश्मिना हयः । स४शितो अप्स्वप्सुजा 
ब्रह्मा सोमपुरोगवः ॥१४॥ 
रश्मिरूपी अर्जाप्रवाहले यञ्चरूपी रथ प्रशंसित भएको छ । प्रकट भएका किरणका 
कारण घोडारूपी अग्निदेवता प्रशंसित छन् । जलबाट उत्पन्न भएका हुनाले उनी जलले 
शोभित छन् । पोषण प्रदायक सोमलाई अगाडि राख्नाका कारण ब्रह्मा प्रशसित भएका 
छन् । 
स्वयं वार्जिँस्तन्वं कल्पयस्व स्वयं यजस्व स्वयं जुषस्व । महिमा तेन्येन न 
सन्नशे ॥१५॥ 
हे घोडारूपी बलशाली यञ्चीय ञर्जा ! तिमी स्वयं समर्थ होङ, यञ्चका कार्यले स्वयं 
विस्तृत होङ, पदार्थहरूलाई स्वयं नै जोडेर बलशाली बनाउ र अन्य पदार्थसित 
मिसिनाले तिम्रो महिमा र प्रभाव कहिल्यै नष्ट नहोस् । 
न वा उ एतन्प्रियसे न रिष्यसि देवाँर५ इदेषि पथिभिः सुगेभिः । यत्रासते 
सकृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दघातु ॥१९॥ 
यञ्चबाट उत्पन्न कर्जा अथवा यो आल्रा निश्चित रूपमा न त नाश हुन्छ, न क्षीण नै 
हुन्छ । यसले देवयानका मार्गबाट श्रेष्ठ कर्म गर्ने व्यक्तिहरू जहाँ पुगेका छन्, त्यस 
ठाउँसम्म पुग्दछ । पुण्यात्माहरू जुन लोकमा पुगेका छन्, सवितादेवताले तिमीलाई 
ठाउँमा स्थापित गराञन् । 


२५७ 


. 











अग्नि पशुरासीत्तेनायजन्त स एतँल्लोकमजयद्यस्मित्रग्निः स ते लोको 


भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । वायुः पशुरासीत्तेनायजन्त स् 
एतँल्लोकमजयद्यस्मिन्वायुः स ते लोको भविष्यति त॑ जेष्यसि पिबैता अप । 
सूर्यः पशुरासीत्तेनायजन्त स एतँल्लोकमजयद्यस्मिन्त्यूर्यः स ते लोको भविष्यति 
त॑ जेष्यसि पिबैता अप ॥१७॥ 


सर्वद्रष्टा अग्निदेवताले हविरूपी पशुद्वारा देवताहरूको यञ्च सम्पन्न गराए । 
अग्नितत्त्वको 
संसारलाई जितेर यसमा आश्रय पाउनका लागि यस किसिमको शाश्वत ज्ञानलाई 
कात्मसात् गरुन् । सर्वद्रष्टा वायुदेवताले हविरूपी पशुद्वारा देवताहरूको यञ्ञ सम्पन्न 
गराए । वायुको बल प्रमुख रहनेहरूले यस संसारमा विजय प्राप्त गर्दछन् । यस 
लोकलाई जितेर यसमा आश्रय पाउनका लागि याजकहरूले यस किसिमको शाश्वत 
जञानलाइ आत्मसात् गरुन् । सर्वद्रष्टा सूर्यदेवताले हविरूपी पशुद्वारा देवताहरूको यञ्च 
सम्पन्न गराए । सूर्यको बल प्रमुख रहनेहरूले यस संसारमा विजय प्राप्त गर्दछन् । यस 
लोकलाई जितेर यसमा आश्रय पाउनका लागि याजकहरूले यस किसिमको शाश्वत 
ज्ञानलाई आत्मसात् गरुन् । 
प्राणाय स्वाहा पानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा । अम्बे अम्बिकेम्बालिके नमा 
नयति कश्चन । ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम् ॥१०॥ 
शिथिल अग्नि काम्पील नामका वृक्षमा रहेको सुभद्रिका नामले पुकारिने असल 
हविरूपी काठमा सुषुप्त अवस्थामा विद्यमान हविरूपी यज्ञपत्ीहरू अम्बा, अम्बिका र 
 अम्बालिका हुन् । उनीहरूलाई आफूलाई कसैले कमजोर खालको अन्नितर्फ 
नलैजाञन्, हामी प्राण, अपान र व्यानको पुष्टिका लागि प्रखर अग्निसित संयोग हुन 
पाऔँ भनी प्रार्थना गर्दछन् । १  
गणानां त्वा गणपति हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपति४, हवामहे निधीनां त्वा 
निधिपतिश, हवामहे वसो मम । आहमजानि गर्भधमा त्वमजासि 
गर्भधम् ॥१९॥ म 
हे गणपतिदेवता । तिमी गणका सर्वश्रेष्ठ अधिपति हौ र, हामी तिमीलाई आह्वान 
गर्दछौँ । हे प्रियहरूका बीचमा रहने प्रियपति देवता । हामी तिमीलाई आह्वान 
गर्दछौँ । हे निधिहरूका बीचमा रहेका सर्वश्रेष्ठ निधिपति देवता । हामी तिमीलाई 
आह्वान गर्दछौँ । हे संसारको रचना गर्ने देवता । तिमी हाम्रा लागि आफ्नै हौ । तिमी 
सम्पूर्ण जगत्लाई नै आफ्ना गर्भमा धारण गर्दछौ र प्रकट गर्दछौ । तिम्रो त्यस्तो 
क्षमतालाई हामी राम्ररी जान्न सकाँ ।  
ता उभौ चतुर पद संप्रसारयाव स्वर्गे लोके प्रोर्णुवाथां वृषा वाजी रेतोधा रेतो 
दधातु ॥२०॥ 
यञ्चीय उर्जा र देवशक्ति तिमीहरू दुवै स्वर्गलोकमा एकले अर्कालाई संरक्षण गर । दुवैले 
मिलेर धर्म, अर्थ, काम र मोक्षरूपी चार चरणहरूलाई संसारमा विस्तार गर । हे 
बलवान् ! पराक्रमरूपी वीर्य धारण गर्न तिमीहरू हामीलाई वीर्यरूपी पराक्रम प्रदान गर । 


२५८ 


बल प्रमुख हुनेहरूले यस संसारलाई जित्छन् । याजकहरू पनि यस 


। वि ॥ नहि  ७ ३०५ 
त र म त त न त 


की 


उत्सक्थ्या अव गु धेहि समञ्जिं चारया वृषन् । य स्त्रीणां 
जीवभोजनः ॥२१॥ ी 


दुष्टलाई दमन गर्ने शक्तिले सम्पन्न हे बलशालीहरू हो ! आफ्नो बुद्धिरूपी स्त्रीलाई 
र व्यसनमा लगाएर जीवन निर्वाह गर्नेहरूलाई तिमी दुःख देञ र विद्या एवं 
ब्यायमा बुद्धिरूपी स्त्री लगाउनेलाई उत्तम सुखमा राख्ने व्यवस्था गर । 
यकासको शकुन्तिकाहलगिति वञ्चति । आहन्ति गभै पसो निगल्गलीति 
धारका ॥२२॥ 


शक्ति धारण गरेका यस प्रवाहमान जलले शकुन्तिका नामको पक्षीको जस्तै 
आनन्ददायी शब्द निकाल्दछ । यस्तो उत्पादनशील जलमा यञ्चको तेज आउँछ । तेज 
धारण गरेको हुनाले यस जलले कलकल शब्द निरन्तर निकाल्दछ भनेर अध्वर्युहरू 
कुमारीलाई भन्दछन् । 
यकोसकौ शकुन्तक आहलगिति वञ्चति । विवक्षत इव ते मुखमध्वर्यो मा 
नस्त्वमभि भाषथाः ॥२२॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! त्यस किसिमका तेजका प्रभावले तिमीहरूको बोल्न हतारिएको 
मुख शकुन्त पक्षीको जस्तै निरन्तर शब्द निकालिरहेको हुन्छ । तिमीहरू यज्ञीय महत्त्व 
रहेको भन्दा बाहेक अन्य अर्थहीन कुरो नगर भनेर कुमारीहरूले अध्वर्युहरूलाई भने ।. 
माता च ते पिता च तेग्रे वृक्षस्य रोहतः । प्रतिलामीति ते पिता गभे 
मुष्टिमत४,सयत् ॥२४॥ १ 
हे महिषी ! तिम्रा मातापिता भनेका अग्नि र हवि हुन् । तिनीहरू वृक्षका अग्रभागमा 
रहने समिधाका रूपमा यञ्ञीय प्रक्रियाका सहाराले ठर्घ्वलोकको गति प्राप्त गर्दछन् । 
त्यहाँबाट तिम्रा पिता सुसङ्गठित भएर यज्ञको धुवाँका सहायताले पर्जन्यलाई सङ्गठित 
गराउँदै पर्जन्यमा रहेको जल वर्षा गराउँदै सुशोभित हुन्छन् । त्यस्ता अवस्थामा मानौँ 
हरियालीले भरिएको खेत र वन देखेर उनी आफूलाई प्रसत्र भएँ भन्दै छन् जस्तो लाग्छ 
भनेर ब्रह्माले महिषीलाई भने । 
माता च ते पिता च तेग्रे वृक्षस्य क्रीडतः । विवक्षत इव ते मुर्ख ब्रह्न्मा त्वं 


वदो बहु ॥२५॥ 
हे ब्रह्मा ! देवगण र हविरूपी तिम्रा मातापिता विश्वरूपी वृक्षका उच्च भागमा क्रोडारत 
अवस्थामा छन् । तिम्रो मुख बोल्नका लागि हतारिइरहेको छ । यस अवस्थामा केवल 
यज्ञीय आवश्यक करोभन्दा धेरै नबोल भनेर महिपीले ब्रह्मालाई भनिन् । 
उर्घ्वामेनामुच्छापय गिरौ भार६ हरत्निव । अथास्यै मध्यमेधता४९ शीते वाते 


पुनत्चिव ॥२६॥ म 
कुनै पनि भारी वस्तुलाई पर्वतका टाकुरासम 
धानको पात्र उचालेर धानलाई हावाको 
सबैलाई तिमी पनि पवित्र र समुन्नत गराछ 


पुन्याएर चुल्याइएझै अथवा किसानले 
केलाएभैँ हे प्रजापति. ! हामी 
भनेर उद्गाताहरूले भने । 


२५९ 





अर्घ्वमेनमुच्छ्यताद्गिरौ भार४, हरन्निव । अथास्य मध्यमेजतु शीते वाते 
पुनन्रिव ॥२७॥ सतह 
भारी वस्तुलाई पर्वतका टाकुरासम्म चुल्याएझैँ र किसानले धानको पात्र उचालेर 
हानाको प्रवाहमा खसालेर सफा गरेझँ हे प्रजापति ! तिमी पनि आफ्नो 
अश्चमेध यज्ञ उन्नतिशील र पवित्र गराङ भनेर वावाताहरूले भने । 
सदस्या अथ१हुभेद्या कृधु स्थूलमुपातसत् । मुष्कादिवस्या एजतो गोशफे 
॥२८॥ 
पापनाशक, दुष्टसंहकर यङञ्चीय प्रकति पृथ्वीमा प्रत्यक्ष स्थापित हुँदा क्षत्रिय र 
भाह्मणहरू धर्मरूपी गाईका दुई खुरजस्तै सुशोभित हुन्छन् । 
यद्देवासो ललामगु प्रविष्टीमिनमाविषुः । सक्थ्ा देदिश्यते नारी 
सत्यस्याक्षिभुवो यथा ॥२९॥ 


यञ्च आदि दिव्य कर्ममा श्रेष्ठपुरुषले यञ्चको आनन्द वृद्धिको कार्य सम्पन्न गरेका बेला 
नारीको अङ्ग देखेर नारीलाई चिन्न सकिएझैँ आँखाले देख्दैमा उनीहरूलाई सत्यको 
अनुभूति हुन्छ भनेर परिवृक्ताले भनेका छन् । 


यद्धरिणो यवमत्ति न पुष्ट पशु मन्यते । शृद्वा यदर्यजारा न पोषाय 
धनायति ॥३०॥ 
खेतमा हरिण पसेर जौको बाली खाँदा हरिणको पेट भरिएको देखेर खुसी हुनुको सट्टा 
बाली नोक्सान भएकोमा किसानलाई बाली नाश भएकोमा ज्यादा दुःख लागेभझैँ कुनै 
ज्ञानी व्यक्तिसँग क्ुद्र व्यक्तिको पलीले कुरो गरेको देख्ता ज्ञान आर्जन गरेकोमा भन्दा 
अर्का मानिससँग कुरो गरेकोमा त्यस आइमाईका पतिलाई ज्यादा दुःख लाग्छ । 
यद्धरिणो यवमत्ति न पुष्ट बहु मन्यते । शूद्वो यदर्यायै जारो न पोषमनु 
मन्यते ॥३१॥ 
खेतमा हरिण. पसेर जौको बाली खाँदा हरिणको पेट भरिएको देखेर किसान खुसी 
नभएझैँ अज्ञानी व्यक्तिसँग महान् व्यक्तिकी पलीले कुरो गरेको देख्ता ज्ञानी पतिलाई 
कुनै खुसी लाग्दैन भन्ने पालागलीको भनाइ थियो । 
दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । 
आयू९षि तारिषत् ॥३२॥ 
मनुषयलाई धारण गर्ने, व्यापक र वेगवान् यज्ञको अग्निरूपी दधित्रादेव नामका 
अश्वलाई हामी प्रार्थना गर्दछौँ । उनले हाम्रो मुख आदि इन्द्रिय सुन्दर तथा सबल 
गराञन् र हाम्रो आयु वृद्धि गरून् । 
गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टप्पङ्क्त्या सह । बृहत्युष्णिहा ककुप्सूचीभिः शम्यन्तु 
त्वा ॥३२॥ 
अग्निरूपी अश्च ! गायत्री, त्रिष्टुप, जगती, अनुष्टुप्, पङ्क्ति, बृहती, उष्णिक् 
भनकअेगातिअक० सूची अथवा सूक्तिहरूले हामी तिमीलाई शान्त गराउँछौँ । 


सुरभि नो मुखा करग्र ण 


२६० 








द्विपदा याश्चतुष्पदास्त्रिपदा याश्च षट्पदाः 
  याश्र । । 
शम्यन्तु वा ॥३४॥ विच्छन्दा याश्र सच्छन्दा सूचीभिः 


सूक्तिहरूले हामी तिमीलाई शान्त गराउँछौँ । 


महानाम्न्यो रेवत्यो विश्वा आशा प्रभूवरीः । वाच 
शम्यन्तु वा ॥३५॥ प् मैघीर्विद्युतो वाचः सूचीभिः 


हे यज्ञको अग्निरूपी अश्च । सबै प्राणीहरूलाई धारण गर्ने क्रचाहरू, सम्पूर्ण दिशाहरू, 


महानाम्नी नाम भएका देववाणीहरू, रेवती नामका ग्रचाहरू, मेघबाट उत्पन्न विद्युत् र 


सबै किसिमका श्रेष्ठ वाणीका सूचीहरूले हामी तिमीलाई शान्त गराउँछौँ । 
नार्यस्ते पल्यो लोम विचिन्वन्तु मनीषया । देवाना पल्यो दिशः सूचीभिः 
शम्यन्तु वा ॥३६॥. 
हे यज्ञका अग्नि  नेतृत्वमा समर्थ यजमानका पलीहरूले तिमीभित्रका अनुपयुक्त 
तत्वहरूलाई आफ्ना बुद्धिले रौँ पन्छाएभझैँ छुट्याञन् । देवताका पलीहरू र दिशाहरूले 
सूचीद्वारा तिमीलाई कल्याण गरुन् । 
रजता हरिणीः सीसा युजो युज्यन्ते कर्मभि । अश्चस्य वाजिनस्त्वचि सिमा 
शम्यन्तु शम्यन्तीः ॥३७॥ 
रजत, सिसा र सुवर्णका सूचीहरू मिलाएर बलवान् अश्वरूपी यञ्चीय पिण्डको 
त्वचारूपी माथिल्लो सतहमा नियोजित गरिन्छन् । तिनीहरूले राम्रोसँग यज्ञाग्निरूपी 
अश्वचको रक्षा गरुन् । शान्तिपूर्वक रहेका अवस्थामा उनलाई कसैले नजिस्क्याङन् र 
शान्ति प्रदान गरुन् । 
कुविदङ्गयवमन्तो यवञ्चिद्यथा दान्त्यनुपूव वियूय । इहेहैषां कृणुहि भोजनानि 
येबर्हिषो नम उक्ति यजन्ति ॥३०८॥ 
हे सोम ! मनग्गे जौ भएको बाली विचार पुय्याएर बिस्तारैसित काटिएभझैँ कुशका 
आसनमा बसेर नम आदि उच्चारण गर्दै यञ्च गर्ने याजकहरूका निम्ति विभिन्न 
किसिमको भोजन यथायोग्य अलगअलग स्थापित गर । 
कस्त्वा छ्यति कस्त्वा विशास्ति कस्ते गात्राणि शम्यति । क उ ते शमिता 
कविः ॥३९॥ ॥ 
गर्दछ ? तिमीलाई शास्त्रको उपदेश सुनाउँछ ? तिम्रा 
या तिल क ०७ ? कुन विद्वान् पुरुषले तिमीलाई शान्ति प्रदान 
गर्दछ ? मोक्षदाता, उपदेशक, सुखदाता र शान्ति प्रदाता को हुन् भन्ने प्रश्नको मेधावी 
म यी सबै उत्तर आउँछ । 
मिस सा त पर्व शमितारो वि शासतु । संवत्सरस्य तेजसा शमीभिः 


शम्यन्तु त्वा ॥४०॥ 
र अनुसारका शान्तिप्रदायक होङन् । यस पर्वका 
  क हरि  होञन् । संवत्सरको तेज प्रभाव र शान्तिदायी 


तिमीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । 
२६१ 





अर्धमासा परूथ,षि ते मासा आ च्छ्यन्तु शम्यन्तः । अहोरात्राणि मसग 
विलिष्टष,सूदयन्तु ते ॥४१॥ । 
हे अश्चरूपी यज्ञका अग्निदेवता । दिन, रात, दुवै पक्ष र महिना आदिले आयु सहज  
रूपमा क्षीण हुँदै जान्छ । त्यसै गरी मरुत्हरू तिमीहरूका कमीकमजोर भावहरूलाई  
हटाएर कल्याण गरुन् ।. 
॥ दैव्या अध्वर्यवस्त्वा च्छ्यन्तु वि च शासतु । गात्राणि पर्वशस्ते सिमा कृष्वन्नु  
शम्यन्तीः ॥४२॥ । 
दिव्य गुणले युक्त अध्वर्युहरू तिम्रा दोष विनाश गर्दै उत्तम मार्गमा आरुढ हुनका लागि  
उपदेश गरुन् । शरीरका अङ्ग, जोर्नी आदिलाई शक्तिसम्पन्न बनाञन् । । 
द्ौस्ते पृथिव्यन्तरिक्षे वायुश्छिद्रै पृणातु ते । सूर्यस्ते नक्षत्रै, सह लोक कृणोतु  
साधुया ॥४३॥ 
हे यज्ञको अग्निरूपी अश्व ! पृथ्वी, स्वर्ग र अन्तरिक्षले तिम्रा दोषहरू हटाइदिउन् ।  
सूर्य आदि नक्षत्र तिम्रा निम्ति संसारलाई सच्चरित्र बनाछन् । 
शं ते परेभ्यो गात्रेभ्यः शमस्त्ववरेभ्यः । शमस्थभ्यो मज्जभ्यः शम्वस्तु तन्वै ! 
तव ॥४४॥  
हे यञ्चको अग्निरूपी अश्व  तिम्रा शरीरका अङ्गप्रत्यङ्ग, हड्डी र मज्जा आदि सबै उँ 
निर्विकार होङन् । तिमीलाई सबै किसिमले कल्याण होस् । तिमी अर्कालाई शान्ति हुँ 
प्रदान गर । 
कः स्विदेकाकी चरति क उ स्विज्जायते पुनः । किश९ स्विद्धिमस्य भेषजं  
किम्वावपनं महत् ॥४५॥  
एक्लै विचरण गर्ने को हो ? बारम्बार उत्पन्न हुने गरेको को हो ? हिउँको औषधिकेहो ? हुँ 
बिउ छर्नका लागि सबैभन्दा उपयुक्त क्षेत्र कुन हो ? भनेर ब्रह्माले होतासँग सोधे । 
सूर्य एकाको चरति चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निहिंमस्य भेषजं भूमिरावपन हुँ 
महत् ॥१०॥   
सूर्य एक्लै विचरण गर्दछन् । चन्द्रमा बारम्बार उत्पन्न हुन्छन् । अग्नि नै हिउँको ईुँ 
सबैभन्दा गतिलो औषधि हो र बिउ छर्नका लागि सबैभन्दा उपयुक्त क्षेत्र यही पृथ्वीनै  
हो भनेर होताले ब्रह्मालाई जवाफ दिए ।  
कि, स्वित्सूर्यसमं ज्योति किथ, समुद्रसमथ्,सरः । किश, स्विसृथिमै  
वर्षीयः कस्य मात्रा न विद्यते ॥४७॥  
सूर्यको प्रकाशजस्तै ज्योति कुन हो ? समुद्रजस्तै सरोवर कुन छ ? पुथ्वीभन्दा पनि  
पुरानो कुरो के हो ? कसको परिमाण मापन गर्न सकिँदैन ?  
ब्रह्मा सूर्यसमं ज्योतिद्यौंः समुद्रसम,सरः । इन्द्र पृथिव्यै वर्षीयान् गोस्तु मात्रा 
न विद्यते ॥४८॥ 
सूर्यको जस्तै प्रकाशको स्वरूप ब्रह्मज्योतिको छ । समुद्रजस्तै सरोवर द्युलोक हो। ३ 
६००७ पनि बढी पुरानो इन्द्र हुन् । गाईको तुलना अरू कसैसँग प्नि ग  
सकिँदैन । ।  


२६२ 





पृच्छामि त्वा चितये देवसख यदि  
पदेष्वेष्टस्तेषु विश्व भुवनमा विवेशाँ३ का मनसा जगन्थ । येषु विष्णुस्त्रिषु 


हे देवताका मित्रहरू हो  यदि तिमीहरूका 
विष्णु जुन ती स्थानमा पूज्य बनेका छन् भने केटा भनेदेखि समाधान गर कि 
त ? हामी यो कुरो जिज्ञासु भावले तिमीहरूसँग सोधिरहेकाख गत  
अपि तेषु त्रिषु पदेष्वस्मि येषु विश्व ही 
भुवनमा सद्य पे 
द्यामेकेनाङ्गेन दिवो अस्य पृष्ठम् ॥५०॥ विवेश । सञ्च परैभि पृथिवीपुत। 
ती तीन स्थानहरूमा पनि म नै छु, त्यसैमा सम्पूर्ण क 
कको म पुवनहरू अटाएका छन् । स्वर्ग, 
माशि न् । स्वग, 
म ७ भिम ं ला पक पनि एकै क्षणमा आफ्नो एउटै अङ्गका रूपमा रहेका 
केष्वन्तः पुरुष. आ विवेश कान्यन्तः 
कि  पुरुषे अर्पितानि । एतद्त्रह्वात्नुप 
 वल्हामसि त्वा कि स्विन्नः प्रति वोचास्यत्र ॥४१॥  
हे ब्रहान् । सबैका अन्तःकरणमा निवास गर्ने परम पुरुष कुन पदार्थमा रमण 
गर्दछन् ? ती पुरुषमा कुनकुन वस्तुहरू अर्पित गरिएको छ ? भनेर हामी जिज्ञासावश 
सोध्दछौँ, यसको उत्तर पाउँ । 
पञ्चस्वन्तः पुरुष आ विवेश तान्यन्तः पुरुषे अर्पिनानि । एतत्त्वात्र 
प्रतिमन्वानो अस्मि न मायया भवस्युत्तरो मत् ॥५२॥ 
प्रनकर्ता तिमी मभन्दा कम ज्ञानका छौ, त्यसैले म प्रत्यक्ष रूपले जान्ने उत्तर दिनेछु । 
सुन्, पञ्च महाभूत र पाँचै तन्मात्राहरूमा परम पुरुषले रमण गर्दछन् र यी पाँचै 
महाभूत, तन्मात्राहरूका साथ परम पुरुषमा अर्पित छन् । 
का स्तिदासीत्पूर्वचित्तिः किश१ स्विदासीद् बृहद्वयः । का 
१ स्विदासीत्पिलिप्पिला की स्विदासीत्पिशङ्गिला ॥५२।  निल ति 
अध्वर्यु  सर्वप्रथम जान्नुपर्ने कुरो के हो ? सबैभन्दा तीव्र गतिमा उड्न ठूलो प 
५ हो ? सबैभन्दा शोभामयी के हो ? अनि सबै खालका रूपहरूलाई निलिदिने 


द्यौरासीत्पूर्वचित्तिर्चड आसीद् बृहद्वयः । अविरासीत्पिलिप्पिला 


,रात्रिरासीत्पिशङ्गिला ॥५४॥ 
पबैभन्दा पहिले जान्नुपर्ने कुरो नै द्यौ हो । सबैभन्दा तीव्र गतिमा उड्ने ठूलो पक्षी 
करिपी अग्नि हुन् सर्वाधिक शोभाले सम्पत्र १०५ रक्षा गर्ने हुनाले अर्वान नाम 

गर्ने पृथ्वी हुन् र सबैको रूपलाई निलिदिने रा  क्या 

र ईमरे पिशङ्गिला का ईं कुरुपिशङ्गिला ।  हेकासाली 

सर्पति ॥५५॥ निल्दछ  
। कसले पन्बबैक ? शब्द निकाल्दै क हाल   


२६२ 








सर्पति ॥५६॥ ति  
हे अध्वर्युहरू हो । सबै खालका रूपहरूलाई निल्ने अजा नामको माया नै हो । उसैले  
सबै रूपलाई शब्द निकाल्दै निलिदिन्छ । खरायो उफ्रँदै हिँड्दछ । घस्रुँदै आफ्नो  
बादमा हिँड्ने सर्प हो । 

कत्यस्य विष्ठाः कत्यक्षराणि कति होमासः कतिधा समिद्धः । यशस्य त्वा । 

. विदथा पृच्छमत्र कति होतार क्रतुशो यजन्ति ॥५७॥ 
यस यञ्चका अन्न कति किसिमका छन् ? अक्षर कति हुन्छन् ? होम कति प्रकारका  
हुन्छन् ? समिधाहरू कति किसिमका हुन्छन् । प्रत्येक क्रतुमा कति किसिमका . 
यञ्चहरू हुन्छन् ? यिनै खालका सबै कुरा जान्नका लागि हामी यञ्चका विशिष्ट ज्ञाता  
हुनाले तिमीलाई प्रार्थना गर्दछौँ । । 

षडस्य विष्ठाः शतमक्षराण्यशीतिहोमाः समिधो ह तिस्रः । यज्ञस्य ते विदथाप्र 

ब्रवीमि सप्त होतार क्रतुशो यजन्ति ॥५८॥ 
यज्ञमा छ किसिमका अन्न हुन्छन् । अक्षर सय हुन्छन् । समिधा तीन किसिमका  
हुन्छन् । प्रत्येक क्रतुमा यज्ञकर्ताहरूले सात किसिमका यज्ञ गर्दछन् । म यस्तो यञ्गीय . 
ज्ञान तिमीलाई बताउँछु । म 

को अस्य वेद भुवनस्य नाभिं को द्यावापृथिवी अन्तरिक्षम् । कः सूर्यस्य वेद  
बृहतो जनित्रै को वेद चन्द्रमसँ यतोजाः ॥५९॥ ३ 
यस संसारको नाभीकेन्द्रलाई कसले जानेको छ ? द्यावापृथिवीलाई कसले जानेको 
छ ? महान् सूर्यको उत्पत्तिका विषयमा कसलाई थाहा छ ? चन्द्रमा उत्पन्न गर्नेलाई  
कसले चिनेको छ ? भनेर उद्गाताहरूले सोधे । 

वेदाहमस्य भुवनस्य नाभिं वेद द्यावापृथिवी अन्तरिक्षम् । वेद सूर्यस्य बृहतो 

जनित्रमथो वेद चन्द्रमसं यतोजाः ॥६०॥  
यस संसारको नाभीकेन्द्र मैले जानेको छु । म नै द्युलोक, भूलोक र अन्तरिक्षलोक मैले 
जानेको छु । महान् सूर्यको उत्पत्तिस्थल मैले जानेको छु । चन्द्रमा र त्यसको उत्पत्ति  
स्थानका विषयमा मैले जानेको छु भनेर ब्रह्माले भने । 

पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पच्छामि त्वा  

वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परम व्योम ॥६१॥ ँ 
यस धर्तीको अन्तिम किनार कहाँ छ ? सबै भुवनको केन्द्र कहाँ छ ? अश्चको शक्ति 
कहाँ छर वाणीको उद्गम कहाँ छ ? यो सबै हामी तिमीसँग सोध्छौँ । ५ 
इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अर्यं यज्ञो भुवनस्य नाभिः । अयश९ सोमो 

वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्यायं वाचः परम व्योम ॥६२॥ 
यज्ञवेदी नै पृथ्वीको अन्तिम किनारा हो । यज्ञ नै संसारचक्रको केन्द्र हो । सोम 
अश्वको शक्ति हो र ब्रह्मा न वाणीको उत्पत्तिस्थान हो । १ 


अजारे पिशङ्गिला श्वावित्क्रुपिशङ्गिला । शश आस्कन्दमर्षत्यहिः पन्थावि क 


२६४ 








की 


सुभूः स्वयम्भूः प्रथमोन्तर्महत्यर्णवि । दधे ह गर्भमृत्विय॑ यतो जातः 
प्रजापतिः ॥१२॥ 
संसारका उत्पादक स्वयंभू परमात्माले महान् सरोवरका बीचमा समयअनुसार 
गर्भलाई धारण गरे, त्यसैबाट ब्रह्या उत्पन्न भए । 
होता यक्षत्रजापति४सोमस्य महिम्नः । जुषता पिबतु सोमथ९ होतर्यज ॥६४॥ 
बेताले महिमायुक्त सोमद्वारा प्रजापतिको यजन गरे । प्रजापतिले सोमरसलाई प्रेमपूर्वक 
स्वीकार गरुन् र पान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै किसिमको यजन 
गर । 
। प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्त ! 
अस्तु वयश४९ स्याम पतयो रयीणाम् ॥६५॥ 
हे प्रजापति ! तिम्रा अतिरिक्त अन्य कसैले वर्तमान, भूत र भविष्यका सबै उन. 
पदार्थ व्याप्त गराउन सक्दैन । जुन विभूतिको आकाङ्क्षा गर्दै हामी हविष्यान्न क त 
गर्दछौँ, त्यो प्राप्त होस् । हामी सम्पूर्ण ऐश्वर्यका अधिपति होऔँ । 
इति त्रयोविंशो ध्याय 
तेईसौँ अध्याय सकियो । 


२६५ 





भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसबेयिं माध्यन्ढिग शुक्ल 


यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ चतुविंशोञ्थ्यायः॥ 
।॥चौबीसौँ अध्याय॥ 
क्रषि प्रजापति । 
देवता प्रजापति । 


छन्द भुरिक् संकृति, निचृत् संकृति, निचृत् अतिजगती, विराट् अतिधृति, निचृत् 


बृहती, स्वराट् ब्राह्ली गायत्री, अतिजगती, स्वराट् बृहती, निचृत् पङ्क्ति, स्वराद्  
गायत्री, स्वराट् अनुष्टुप्, निचृत् अनुष्टुप, भुरिक् अतिजगती, विराट् उष्णिक, ७ 


शक्वरी, भुरिक गायत्री, त्रिपाद गायत्री, विराट् जगती, बृहती, विराट् बृहती,   
पङ्क्ति, भुरिक पङ्क्ति, स्वराट् पङ्क्ति, भुरिक् अनुष्टुप्, निचृत् अतिधृति ७ 
स्वराट् त्रिष्टुप, भुरिक् जगती, स्वारट् शक्वरी, निचृत् शक्वरी, निचृत् जगती, 

स्वराट् जगती । 


 अश्चस्तुपरो गोमृगस्ते प्राजापत्याः कृ्ष्णग्रीव आग्नेयो रराटे पुरस्तात्सारस्वती 


 मेष्यधस्तादधन्वोर।श्चिनावधोरामौ बाह्वोः सौमापौष्णः श्यामो नाभ्या४९ सौर्ययामौ ७ 


श्वेतश्व कृष्णश्व पार्शयोस्त्वाष्द्रै लोमशसक्थौ सक्थ्योर्वायव्यः श्वेतः पुच्छ इन्द्राय 
स्वपस्याय वेहद्वेष्णवो वामनः ॥१॥ ॥ 

घोडा, सिँगविनाको गोरु र नील गाई यी तीनै वटा प्रजापतिका निमित्त, कालो गर्दन  

भएको अज अग्निदेवताको निमित्त, सरस्वतीको खुसीका लागि मेष, अश्चिनीकुमारका  


लागि सेतो अज, नाभीस्थल कालो भएको अश्च सोम र पूषादेवतका निमित्त, सेतोकालो छ. 


फिला भएको सूर्य र यमका निमित्त, मनग्गे रौँ भएको त्वष्टाका निमित्त, सेतो पु . 
भएको इन्द्रका निमित्त, गर्भ तुहाउने गरेको विष्णुका निमित्त र होचापुड्का खालका 
पशु बाँधौँ ।  
रोहितो धुप्ररोहितः ककन्धुरोहितस्ते सौम्या बच्नुररुणबध्रुः शुकबभरुस्ते वारुणाः 
शितिनन्ध्रोन्यतः शितिरन्ध्र समन्तशितिरन्ध्रस्तै सावित्राः शितिबाहुरन्यतः  
शितिबाहुः समन्तशितिबाहुस्तै बाईस्पत्याः पृषती क्षुद्रपृषती स्थूलपृषती ता 
मैत्रावरुण्यः ॥२॥ 
रातो, धुवाँजस्तै रातो, बयरको जस्तै रङ्ग भएको सोम हो । खैरो, रातो खैरो, हरियो खैरो 
वरुणको रङ्ग हो । छिर्का भएको, एकातिर सेता छिर्का भएको, सबैतिर सेता छिर्का  
भएको सवितादेवताका लागि हौ । सेता खुट्टा भएको बृहस्पतिदेवताको हो ।  
कालोसेतो मिसिएको छिरबिरे र होचा वा ठूला खालको फिला भएका पशुहरू  
मित्रावरुणदेवताका निमित्त हुन् । 


२६६ 


 





पृश्निस्तिरश्चीनपृश्निरूर्ध्वपृश्निस्ते मारुता फल्पूर्लोहितोर्णी पलक्षी ता 
सारस्वत्यः प्लीहाकर्णः शुण्ठाकर्णोध्यालोहकर्णस्ते त्वाष््रः कृष्णग्रीवः 
 शितिकक्षोञ्जिसक्थस्त ऐन्द्राग्ना कृष्णाञ्जिरल्पाञ्जिर्महाज्जिस्त 
उषस्या ॥४॥ 
विचित्र वर्णका, ते्छौ रेखा भएका, विचित्र किसिमका विन्दुहरू भएका प्राणी 
मरुत्गणका क ला हुन् । थोरै रौँ भएका, राता र सेता वर्णका कन भएका भेडाहरू 
सरस्वती देवीसित सम्बन्धित छन् । कालो गर्दन भएका सेता फिला भएका र तिघ्रामा 
राता राय भएका पशु इन्द्रदेवताका लागि हुन् । काला वटा, साना वा ठूला यटा भएका 
सबै उषादेवीसित सम्बन्धित हुन् । 
 शिल्पा वैश्वदेव्यो रोहिण्यस्त्र्यवयो वाचेविज्ञाता अदित्यै सरूपा घात्रे वत्सतर्यो 
 देवानां पलीभ्यः ॥५॥ . 
विचित्र रङ्गका पशु विश्वदेवीका लागि हुन् । डेढ वर्षको उमेर पुगेका, राता रङ्गका पशु 
वाणीको देवीका लागि हुन् र नचिनिएका तथा विशेष चिह्व नभएका पशुहरू सबै 
अदितिदेवीका लागि हुन् । सुन्दर आकृति भएकाजति सबै धातादेवताका लागि हुन् । 
बाछीहरू सबे नै देवपलीहरूका लागि हुन् । 
कृ्ष्णग्रीवा आग्नेयाः शितिभ्रवो वसूनाश४९ रोहिता रुद्राणाथ, श्रेता 
अवरोकिण आदित्यानां नभोरूपाः पार्जन्याः ॥६॥ म 
कालो गर्दन भएका अग्निका निमित्त, सेता भुवा भएका वसुका निमित्त, राता वर्णका 
रुद्रका निमित्त, सेता वर्णका आदित्यका निमित्त र आकाश जस्तै नीलो वर्णका पशुहरू 
पर्जन्य देवताका लागि हुन् । 
उन्नत ग्रषभो वामनस्त ऐन्द्रावैष्णवा उन्नत शितिबाह्ः शितिपृष्ठस्त ऐन्द्रा 
बा्हस्पत्याः शुकरूपा वाजिनाः कल्माषा आग्निमारुताः श्यामाः पौष्णाः  ॥७॥ 
अग्ला खालका, होचा, बलिया यी सबै इन्द्रविष्णुका लागि पिठ्युँमा र अघिल्ला 
खुट्टामा सेतो भएका अग्लाजति इन्द्रबृहस्पतिलाई, सुगाको जस्तो हरियो रङ्ग भएका 
वाजीदेवताका लागि हुन् । छिर्केमिर्के अग्निदेवता र मरुत्गणका लागि हुन् भने श्याम 
वर्णका पशु पूषादेवताका लागि हुन् । 
एता ऐन्द्राग्ना द्विरूपा अग्नीषोमीया वामना अनड्वाह आग्नावैष्णवा 
वशा मैत्रावरुण्योन्यत एन्यो मैत्र्यः ॥०॥ त 
यौ पहिले भनिएका छिर्केमिर्केजति इन्द्राग्निका लागि पनि हुन् । दुई रङ्गका अग्नि र 


२६७ 





सोमका लागि हुन् । होचा खालका पशुहरू अग्निविष्णुका लागि हुन् । बाँझा 


पशुजति मित्रावरुणका लागि हुन् । एकातिर छिर्केमिर्के भएका पशुहरू मित्र देवताका 
लागि हुन् । 


कृष्णग्रीवा आग्नेया बभ्रवः सौम्याः श्वेता वायव्या अविज्ञाता अदिल्ै 


रूपा धात्रे वत्सतर्यो देवाना पलीभ्यः ॥९॥ 


घाँटीमा कालो चिह्व भएका अग्निका निम्ति, खैरो रङ्गका सोमदेवताका लागि, सेता  
वर्णका वायुदेवताका लागि र थाहा नभएका अथवा कुने खास चिह्व नभएका जति सबै  


अदितिका मिम्ति हुन् । देख्नमा राम्रा पशुजति धातादेवताका लागि हुने र बाछीहरूजति 
सबै देवपलीहरूका लागि हुन् । 
कृष्णा भौमा धुाप्रा आन्तरिक्षा बृहन्तो दिव्याः शबला वैेत्नुताः 
सिध्मास्तारकाः ॥१०॥ 


कालाजति पृथ्वीका लागि, ध्वाँसे रङ्गका अन्तरिक्षका लागि, ठूला पशुहरू दुलोकका ! 
लागि, छिर्केमिर्के विद्युतदेवताका लागि र कुष्ठरोग लागेका पशुजति नक्षत्रहरूका  


लागि हुन् । 


धूप्रान्वसन्तायालभते श्ेतान्प्रीष्माय कृष्णान्वर्षाभ्योरुणाञ्छरदे पृषतो हेमन्ताय  


पिशङ्गाञ्छिशिराय ॥११॥ 


ध्वाँसे वर्णका वसन्त क्रतुलाई, सेतो वर्णका ग्रीष्म क्रतुलाई, काला वर्णका वर्षा ई 
क्रतुलाई, राता वर्णका शरद् ग्रतुलाई, छिर्केमिर्के हेमन्त क्रतुलाई र रातोकैलो रङ्गका ई. 


पशुहरू सबै शिशिर क्रतुलाई निर्धारित गरिएका छन् । 


त्र्यवयो गायत्र्यै पञ्चावयस्त्रिष्टुभे दित्यवाहो जगत्यै त्रिवत्सा अनुषुमे  


 तुर्यवाह उष्णिहे ॥१२॥ 


डेढ वर्षका गायत्री छन्दलाई, अढाई वर्षका त्रिष्टुप् छन्दलाई, तीन वर्षे अनुष्टुप् छन्दलाई  


र साढे तीन वर्षका पशुजति सबै उष्णिक् छन्दलाई निश्चित गरिएका छन् । 


पष्ठवाहो विराज उक्षाणो बृहत्या५ क्रषभाः ककुभेनड्वाहः पदक्वै। 


धेनवोतिच्छन्दसे ॥१३॥ 


पिठ्युँमा भारी बोक्ने विराट् छन्दका लागि, वीर्य सेचन गर्न, सक्ने पशुहरू बृहती 
 छन्दलाई, बलिष्ठ पशुहरू ककुप् छन्दलाई, गाडा तान्ने खालका गोरुहरू पर्द 


छन्दलाई र दुध दिने गाईजति सबै अति छन्दका लागि निर्धारित गरिएका छन् । 


कृष्णग्रीवाड आग्नेया बभ्रवः सौम्या उपध्वस्ताः सावित्रा वत्सतर्यः सारस्वय  
श्यामाः पौष्णा पृश्नयो मारुता बहुरूपा वैश्वदेवा वशा द्यावापृथिवीयाः   
कालो गर्दन भएका अग्निदेवतालाई, खैरो रङ्गका जति सबै सोमदेवतालाई, गै बु 
किसिमका रङ्ग मिसिएका सवितादेवतालाई, बाख्राका ससाना पाठ   


हुन् भने विभिन्न रङ्गका पशुहरू वैश्वदेवताका लागि हुन् र बाँझा गाईहरू सबै अन्रणिई 


सरस्वतीलाई, कालो रङ्गका जति सबै पूषादेवतालाई, छिर्केमिर्के पशुहरू 
र पृथ्वीका लागि हुन् । 


२६८ 














ठिक सञ्चराञ एता ऐन्द्राग्नाः 
कायास्तुपराः ॥१५॥ 
यी बताइएका असल किसिमका पशुहरू सबै इन्द्र र अग्नि देवताका गणका लागि पनि 
निश्चित गरिएका हुन् भने काला वर्णका जति वरुण देवतालाई हुन् र छिर्केमिर्के पशुहरू 
मरुत्गणलाई हुन् । सिङ नभएका पशुहरू सबै पशुपतिका निमित्त हुन् भनिएको छ । 


मरुद्भ्य सान्तपनेभ्यः सवात्यान्मरुद्भ्यो 


कृष्णा वारुणाः पृश्नयो मारुताः 


अग्नयेनीकवते प्रथमजानालभते मरु 


गृहमेधिभ्यो बष्किहान्मरुद्भ्यः क्रीडिभ्य सथ,सृष्यन्मरुद्भ्यः 

स्वतवदभ्योनुसृष्यन् ॥१६॥ 
सेनानायकजस्ता अग्निदेवताका लागि अघिल्लो पङक्तिमा रहने पशुहरू नै निर्धारित 
गरिएका छन् । उत्तम तपस्या गर्ने मरुत्हरूका लागि वायुजस्तै तीव्र वेगले कुद्ने 
खालका पशुहरू, गृहमेध नामका देवताका लागि ढिलो बच्चा जन्माउने पशुहरू क्रीडा 
गर्ने मरुत्हरूका लागि उत्तम किसिमको गुण भएका पशुहरू र स्वयं प्रेरित मरुत्हरूका 
लागि घरपालुवा पशुहरू निर्धारित गरिएका छन् । 

उक्ताः सञ्चरा एता ऐन्द्रागनाः प्राशुंगा माहेन्द्रा बहुरूपा वैश्वकर्मणाः ॥१७॥ 
यसरी माथि बताइएका र निर्धारण गरिएका पशुहरूमध्ये तीव्र गतिमा गमन गर्ने 
पशुहरू इन्द्रअग्नि आदि देवताका निमित्त हुन् । राम्रा सिङ भएका पशुहरू 
महेन्द्रदेवताका लागि हुन् र धेरै खालको रङ भएका पशुहरू विश्वकर्मा आदि देवताका 
लागि हुन् । 

धूम्रा बभ्रुनीकाशाः पितृणा४, सोमवतां बभ्रवो धूम्रनीकाशाः पितृ्णा बर्हिषदां 

कृष्णा बभ्नुनीकाशाः पितृणामगि्निष्वात्तानां कृष्णा पृषन्तस्त्रैयम्बकाः ॥१८॥ 
न्याउरीको जस्तो खैरो रङ्गका पशुहरू सोमगुणले सम्पन्न पितृहरूका लागि हुन् भने 
कुशको आसनमा बसेका पितृहरूका लागि ध्वाँसे वर्णका पशुहरू तयार गरिएका. 
छन् । कालो वर्णका पशुहरू अग्निविद्यामा कुशल रहेका हामीलाई पालनपोषण गर्ने 

पितृहरूका लागि हुन् । त्र्यम्बक पितृहरूका लागि काला रङ्गका बुट्टा भएका 

पशुहरू हुन् । 

उक्ताः सञ्चरा एताः शुनासीरीयाः श्वेता वायव्याः श्वेता सौर्याः ॥१९॥ 
 पहिले उल्लेख गरिएका अतिरिक्त शुनासीरका निम्ति गमनशील पशु, सेतो वर्णका 

वायुदेवताका लागि र गोरो आभाले सम्पन्न पशु सवितादेवताका लागि तयार 
गरिएका हुन् । 

वसन्ताय कपिञ्जलानालभते ग्रीष्पाय कलविङ्वन्वर्षाभ्यस्तित्तिरीज्छरदे 

वर्तिका हेमन्ताय ककराञ्छिशिराय विककरान् ॥२०॥ 
सन्त ज्रुतुलाई कपिञ्जल नामको काकाकुल, ग्रीष्म क्रतुलाई चटका नामको भँगेरो, 


तर्षा ञ्रतुका लागि तित्रो, शरद लागि बट्टाई, नामको चरो, हेमन्त त्रतुलाई 
 रिरिदि जान छ बन्छ गरिएकोछ 
फैकेर नामको चरो र शिशिर क्रतुलाई विककर नामको चराको प्रबन्ध गरिएको छ । 


२६९ 


 





उक्ताः सञ्चराञ एता ऐन्द्राग्नाः कृष्णा वारुण, पुश्नयो मारुताः 
कायास्तुपराः ॥१५॥ । 


यी बताइएका असल किसिमका पशुहरू सबै इन्द्र र अग्नि देवताका गणका लागि पनि 
निश्चित गरिएका हुन् हरी वर्णका जति वरुण देवतालाई हुन् र छिर्केमिर्के पशुहरू 
प्रत्गणलाई हुन् । सिङ नभएका पशुहरू सबै पशुपतिका निमित्त हुन् भनिएको छ । 
अग्नयेनीकवते प्रथमजानालभते मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यः सवात्यान्मरुद्भ्यो 
गृहमेधिभ्यो बष्किहान्मरुद्भ्य क्रीडिभ्यः सश्टसृष्यन्मरुदभ्यः 
स्वतवदभ्योनुसृष्यन् ॥१६॥ 
सेनानायकजस्ता अग्निदेवताका लागि अघिल्लो पङ्क्तमा रहने पशुहरू नै निर्धारित 
गरिएका छन् । उत्तम तपस्या गर्ने मरुत्हरूका लागि वायुजस्तै तीव्र वेगले कुद्ने 
खालका पशुहरू, गृहमेध नामका देवताका लागि ढिलो बच्चा जन्माउने पशुहरू क्रीडा 
गर्ने मरुत्हरूका लागि उत्तम किसिमको गुण भएका पशुहरू र स्वयं प्रेरित मरुतृहरूका 
लागि घरपालुवा पशुहरू निर्धारित गरिएका छन् । 
उक्ताः सञ्चरा एता ऐन्द्राग्नाः प्राशृंगा माहेन्द्रा बहुरूपा वैश्वकर्मणाः ॥१७॥ 
यसरी माथि बताइएका र निर्धारण गरिएका पशुहरूमध्ये तीव्र गतिमा गमन गर्ने 
पशुहरू इन्द्रअग्नि आदि देवताका निमित्त हुन् । राम्रा सिङ भएका पशुहरू 
महेन्द्रदेवताका लागि हुन् र धेरै खालको रङ भएका पशुहरू विश्वकर्मा आदि देवताका 
लागि हुन् । 
धूप्रा बभ्रुनीकाशाः पितृणा४, सोमवतां बभ्रवो धूप्रनीकाशाः पितृ्णा बर्हिषदां 
कृष्णा बभ्नुनीकाशाः पितृणामग्निष्वात्तानां कृ्ष्णाः पुषन्तस्त्रैयम्बकाः ॥१८॥ 
न्याउरीको जस्तो खैरो रङ्गका पशुहरू सोमगुणले सम्पन्न पितृहरूका लागि हुन् भने 
कुशको आसनमा बसेका पितृहरूका लागि ध्वाँसे वर्णका पशुहरू तयार गरिएका 
छन् । कालो वर्णका पशुहरू अग्निविद्यामा कुशल रहेका हामीलाई पालनपोषण गर्ने 
पितृहरूका लागि हुन् । त्यम्बक पितृहरूका लागि काला रङ्गका बुट्टा भएका 
पशुहरू हुन् । 
उक्ताः सञ्चरा एताः शुनासीरीयाः श्वेता वायव्याः श्वेता सौर्याः ॥१९॥ 
 पहिले उल्लेख गरिएका अतिरिक्त शुनासीरका निम्ति गमनशील पशु, सेतो वर्णका 
पशुहरू वायुदेवताका लागि र गोरो आभाले सम्पन्न पशु सवितादेवताका लागि तयार 
गरिएका हुन् । 
वसन्ताय कपिञ्जलानालभते ग्रीष्माय कलविद्वान्वर्षाभ्यस्तित्तिरीञ्छरदे 
वर्ततिका हेमन्ताय ककराञ्छिशिराय विककरान् ॥२०॥ 
पसन्त ञ्रतुलाई कपिञ्जल नामको काकाकुल, ग्रीष्म त्रतुलाई चटका नामको भँगेरो, 
तष्ष ञ्रतुका लागि तित्रो, शरद् त्रातुका लागि बट्टाई, नामको चरो, हेमन्त क्रतुलाई 
फैकर नामको चरो र शिशिर ग्रतुलाई विककर नामको चराको प्रबन्ध गरिएको छ । 


२६९ 


 








समुद्राय शिशुमारानालभते पर्जन्याय  मण्डूकानदभ्यो मत्स्यान्मित्रा,  
कुलीपयान्वरुणाय नाक्रान् ॥२१॥ । 
आफ्नै बच्चा विनाश गर्ने शिशुमार नामका जलचर समुद्रका लागि, भ्यागुता   
बादलका लागि, माछा पानीका लागि, गङरा मित्रदेवताका लागि र नाक्र नामको  
पानीको प्राणी वरुणका लागि नियोजित गरौँ । । 
सोमाय हथे,सानालभते वायवे बलाका इन्द्राग्निभ्याँ क्रुञ्चान्मित्रय . 
मदगुन्वरुणाय चक्रवाकान् ॥२२॥ ॥ ॥ 
सोमका लागि हाँस, वायुका लागि बकुल्ला, इन्द्राग्निका लागि सारस, मित्रका लाग  
जलकाग र वरुणका लागि चखेवा नियुक्त गरौँ । ओ 
अग्नये कुटरुनालभते वनस्पतिभ्यड उलूकानग्नीषोमाभ्या चापानश्चिभ्या   
 मयूरान्मित्रावरुणाभ्यां कपोतान् ॥२३॥ । ॥ 
अग्निका लागि कुखुरा, वनस्पतिका लागि लाटोकोसेरो, अग्निसोमका लागि नीलकष्टे  
चरो, दुवै अश्चिनीकुमारका लागि मयूर र मित्रावरुणका लागि परेवा नियुक्त गरौँ। .  
सोमाय लबानालभते त्वष्ट्रे कौलीकान्गोषादीर्देवाना पलीभ्य कुलीका   


देवजामिभ्योग्नये गृहपतये पारुष्णान् ॥२४॥ 


सोमदेवताका लागि लवा, त्वष्टादेवताका लागि बया, देवपलीहरूका लागि गोषा आदि  । 
पक्षीहरू देवताका दिदीबहिनीहरूलाई कुलीक र गृहपति अग्निदेवताका लागि पारुण ।  
नामका पक्षीहरू नियुक्त गरौँ । ।  

अह्े पारावतानालभते रात्र्यै सीचापूरहोरात्रयो सन्धिभ्यो जतुर्मासेभ्यो  
दात्यौहान्त्संवत्सराय महतः सुपर्णान् ॥२५॥ । ।॥ 
 दिनको समयका लगि परेबा, रात्रिको समयका लागि सौचापु, दिन र रात्रि 
सन्धिकालका लागि जतू, महिनाहरूका लागि काला काग र संवत्सरका लागि सुन  
पँखेटा भएकाले सुपर्ण नामः राखिएका गरुण पक्षीहरूलाई नियुक्त गरौँ । । 

भूम्याष आखूनालभतेन्तरिक्षाय पाङ्वत्रान्दिवि कशान्दिग्यो , 

नकुलान्बभ्रुकानवान्तरदिशाभ्यः ॥२६॥ । ॥ 
पृथ्वीका लागि मुसा, अन्तरिक्षका लागि पञ्ग्क्तिबद्ध भएर उड्ने पंक्षीहरू, द्युलोकक  
लागि कश नामका पक्षी, दिशाहरूका लागि न्याउरी र उपदिशाहरूका लागि बथुक ।  
वर्णका जीवजन्तु नियुक्त गरौँ ।  

वसुभ्य त्राश्यानालभते रुद्रेभ्यो रुरूनादित्येभ्यो न्यङ्कुन्विश्चेभ्यो देव  

पृषतान्त्साध्येभ्यः कुलुङ्गान् ॥२७॥ ।  
वसुगणका लागि क्रष्य नामका मृग, रुद्रदेवताका लागि रुरु नामका छ  
आदित्यहरूका लागि न्यङकु जातिका मृग, विश्वेदेवताका लागि पृषत नामकार्ग ३ 
साध्यदेवताका लागि कुलुङ्ग जातिका मृगलाई नियुक्त गरौँ । ।  


२७०. 





ईशानाय परस्वत आलभते मित्राय गौरान्वरुणाय महिषान्बृहस्पतये 
रुणा 
गवयाँस्त्वष्ट्रड उष्य्धन् ॥२८॥  महिपान्दु 
॥। 
ईशानदेवताका लागि परस्वत जातिका मृग, मित्रदेवताका लागि गौर मृग, वरुणलाई 
राँगा, बृहस्पतिका लागि नील गाई र त्वष्टादेताका लागि उँट व्यवस्था गरौँ । 


प्रजापतये पुरुषान्हस्तिन आलभते वाचे प्तु्षाश्रशुपे मशकाज्छोत्राय 
भुङ्गाः ॥२९॥ हौ 


प्रजापतिका लागि मत्ता हात्ती, वाकदेवताका लागि सुँड बङ्ग्याएका हात्ती, 
चक्ुदेवताका लागि मच्छर र श्रोत्रदेवताका लागि भ्रमरा नियोजित गरौँ । 

प्रजापतये च वायवे च गोमृगो वरुणायारण्यो मेषो यमाय कृ्ष्णो मनुष्यराजाय 

मर्कट शाढूलाय रोहिदृषभाय गवयी क्षिप्रश्येनाय वर्तिका नीलङ्गोः कृमिः 

समुद्राय शिशुमारो हिमवते हस्ती ॥३०॥ 
प्रजापति र वायुदेवताका लागि भाले नील गाई, वरुणदेवताका लागि जङ्गली भेडा, 
यमका निमित्त काला भेडा, नरेशका लागि बाँदर, शार्दूल नामको भाले सिंहका लागि 
राता मृग, क्रषभदेवताका लागि पोथी नील गाई, क्षिप्रश्येनदेवताका लागि बट्टाइ, 
नीलाङ्ग नामका देवताका लागि कूमि, समुद्रका लागि शिशुमार वा सुस नामको 
जलजन्तु र हिउँका देवताका लागि हात्तीको व्यवस्था गरौँ । 
 मयुः प्राजापत्य उलो हलिक्ष्णो वृषद शटस्ते धात्रे दिशा कङ्को घुङ्क्षाग्नेयी 

कलविङ्को लोहिताहिः पुष्करसादस्ते त्वाष्द्र वाचे क्रुञ्चः ॥३१॥ 
प्रजापतिका लागि गाउने बजाउने काममा निपुण किन्नर नियुक्त गरौँ । उल्लु, हलिक्ष्ण 
नामको सिंह र बिरालो धातादेवताका लागि, दिशाहरूका लागि कङ्क, आग्नेय दिशाका 
लागि धुङ्क्षा, चिडा, राता सर्प र कमल खाने पक्षी विशेष यी तीन वटा त्वष्यदेवताका 
लागि र वाकका लागि क्रौञ्च पक्षीलाई नियुक्त गरौँ । 

सोमाय कुलुङ्ग ५ आरण्योजो नकुलः शका ते पौष्णाः क्रोष्य मायोरिन्द्रस्य 

गौरमृगः पिद्दो न्यङ्कुः कक्कटस्ते नुमत्यै प्रतिश्वुत्कायै चक्रवाकः ॥३२॥ 
कुरङ्ग नामको पशु सोमका लागि, जङ्गली भेडो, न्याउरी र माहुरी पूषादेवताका लागि, 
स्याल मायुदेवताका लागि, गौर मृग इन्द्रका लागि, न्यङ्कु मृग पिद्व नामको मृग र 
कक्कट नामको मृग यी तीन वय अनुमति देवताका लागि र चखेवा पक्षी 
प्रतिश्रुत्कदेवताका लागि नियोजित गरौँ । 

सौरी बलाका शार्गः सृजय शयाण्डकस्ते मैत्राः सरस्वत्यै शारिः पुरुषवाक् 

श्वाविद्धौमी शार्दूलो वृकः पृदाकृस्ते मन्यवे सरस्वते शुकः पुरुषवाक ॥२३२॥ 

चातक नामका काकाकुल, सृजय २ रायाण्डक यी तीन 

किरा सुपदिवताका ला. लागि, मैना पक्षी सरस्वतीदेवी का लागि, सेही नामको 


२७१ 


प्राणी पृथ्वीका लागि, सिंह, ब्वाँसा र सर्प मन्युदेवताका लागि र समुद्रदेवताका लागि 
सुगा पक्षीलाई नियोजित गरौँ । 


सुपर्णः पार्जन्यड आतिर्वाहसो दर्विदा ते वायवे बृहस्पतये वाचस्पतये 
पैङ्गराजोलज आन्तरिक्षः प्लवो मदगुर्मत्स्यस्ते नदीपतये द्यावापृथिवीय 
कर्म ॥३४॥ 


पर्जन्य देवताका लागि सुन्दर पँखेटा भएको सुपर्ण नामको गरुड पक्षी, वायुदेवताका 
लागि वाहस, आडी नामको पक्षी र लाहाचे नामको काठ खोफ्ने पक्षीहरू पेङ्गराज 
नामको पक्षी वाणीका स्वामी बृहस्पतिका लागि, अन्तरिक्षका लागि अलज नामका 
पक्षीहरू अनि जलकुखुरो, कारण्डव र माछा यी तीन नदीका पतिका लागि र कछुवा 
द्यावापृथिवीका लागि नियोजित गरौँ । 


पुरुषमृगश्चन्द्रमसो गोधा कालका दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनां कृकवाकु सावित्रो 
ह्९सो वातस्य नाक्रो मकरः कुलीपयस्तेकपारस्य ह्रियै शल्यकः ॥२५॥ 


चन्द्रमाका लागि भाले मृग, वनस्पतिदेवताका लागि गोहोरो, कालका पक्षी र लाहाचे 
चरो, सवितादेवताका लागि ताम्राचूड नामको कुखुरो, वायुदेवताका लागि हाँस, 
समुद्रका लागि नाक्र नामका जन्तु, गोही र कुलीपय नामको जलजन्तु तथा ट्वी देवताका 
लागि सेही नामको प्राणी अर्पित गरौँ । 


एण्यह्वो मण्डूको मूषिका तित्तिरिस्ते सर्पाणाँ लोपाश आश्चिनः कृष्णो रात्र्या 
क्रक्षो जत्ः सुषिलीका त इतरजनानां जहका वैष्णवी ॥३६॥ 
हरिणी अह्वदेवताका लागि, भ्यागुतो, मुसो र तित्रो यी तीन सबै खालका सर्पहरूलाई, 
लोपाश नामको जन्तु दुवै अश्चिनीकुमारहरूलाई, कृष्णसार मृग रात्रिलाई, भालु, जतूर 
सुषिलीका नामको पक्षी यी तीन अन्य देवताहरूलाई प्रदान गर्नुका साथै जहका नाम 
भएका विष्णुदेवताका लागि पनि हुन् । ॥ 


अन्यवापोर्धमासानामृश्यो मयूरः सुपर्णस्तै गन्धर्वाणामपामुद्रो मासां कश्यप 
रोहित्कुण्ड्णाची गोलत्तिका तेप्सरसां मृत्यवेसितः ॥३७॥ 
कोइली आधा महिनाका लागि, क्रष्य जातिका मृग, मयूर र सुपर्ण नामको गरुड पक्षी 
गन्धर्वहरूका लागि, गङटो आदि जलका लागि, कछुवा महिनाहरूका लागि, रोहित 
नामको मृग, कुण्ड्णाची नामको बनेलु चरो र गोलित्तिका नामको पक्षी यी तीनै वय 
अप्सराहरूका लागि हुन् भने मृत्युदेवताका लागि कालो मृग नियोजित गरौँ । 
वर्षाहर्क्रातूनामाखुः कशो मान्थालस्ते पितृणा बलायाजगरो वसूनां कपिञ्जल 
कपोत उलूकः शशस्ते निर्त्रत्यै वरुणायारण्यो मेषः ॥३८॥ 
वर्षालाई बोलाउने हुनाले वर्षाहू नाम पाएको भ्यागुतो क्रतुहरूका लागि, मुसो, छुचुन्द्र 
र माउसुली यी तीनै वटा पितृहरूका लागि, कपिञ्जल नामको पक्षी वसुहरूका लागि 


अजिङ्गर बलदेवताका लागि, परेवा, उल्लु र खरायो निर्त्रातिदेवताका लागि र जङ्गली 
भेडाहरू वरुणदेवताका लागि नियोजित गरौँ । 


२७२ 





कि 





श्ित्र आदित्यानामुष्य्रे घृणीवान्वार्धीनसस्ते मत्या५ अरण्याय सृमरो रुरू रौद्रः 
क्वयिः कुटरुर्दात्यौहस्ते वाजिनाँ कामाय पिकः ॥३९॥ 
विचित्र खालका पशुहरू विशेष रूपमा आदित्यदेवताका लागि, उँट, चिल र घाँटीमा 
धुनजस्ता लुर्का भुन्डिएका बाख्रा मति नामकी देवीका लागि, नील गाई 
लागि, रुरु नामको मृग रुद्रदेवताका लागि, क्वयि नामको पक्षी, कौवा 
र कुखुरो यी वाजी देवताका लागि र कोइली चरी कामदेवताका लागि 
नियोजित गरौँ । वि 
खड्ग वैश्वदेवः श्वा कृष्णः कर्णो गर्दभस्तरक्षुस्ते रक्षसामिन्द्राय सूकरः सिथ९ हो 
मारुतः कृकलासः पिप्पका शकुनिस्ते शरव्यायै विश्वेषां देवानां पृषतः ॥४०॥ 
खाग भएको गैँडा वैश्वेदेवताका लागि, काला रङ्गको कुकुर, गधा र बाघ यी तीन वय 
राक्षसहरूका लागि, सुँगुर इन्द्रदेवताका लागि, सिंह मरुतृगणका लागि, छेपारो, 
काकाकुल र शकुनी नामको पक्षी यौ सबै शरव्य नामकी देवीका लागि हुन् र पृषत 
नामको मृग सबै देवताहरूका लागि नियोजित गरौँ । 
इति चतुविंशो ध्यायः 
चौबीसाँ अध्याय सकियो । 


२७३ 





डु 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 


वाजसनेयि माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ पञ्चविंशोञ्ध्यायः॥ 
।॥पच्चीसीँ अध्याय॥ 
न््रषि प्रजापति, मुण्डिभ, औदन्य, हिरण्यगर्भ, प्राजापात्य हिरण्यगर्भ, गोतम, 
दीर्घतमा, भौवन आप्त्य, भौवनसाधन, बुन्धु, सुबन्धु, श्रुतबन्धु । 
देवता शाद, वरुण, कः, विश्वेदेवा, अश्च, अग्नि । 
छन्द भुरिक् शक्वरी, निचृत् शक्वरी, भुरिक अतिशक्वरी, भुरिक् कृति, स्वराट् धृति, 
स्वराट् विकृति, निचृत् अतिधृति, निचृत् अष्टि, निचृत् अभिकृति, भुरिक् 
अत्याष्टि, त्रिष्टुप्, स्वराट् पङ्क्ति, निचृत् त्रिष्टुप्, निचृत् जगती, जगती, भुरिक् 
त्रिष्टुप्, स्वराट् बृहती, विराट् त्रिष्टुप, भुरिक् पङ्क्ति, विराट् पङ्क्ति, भुरिक 
शक्वरी, शक्वरी । 
शादँ दद्धिरवकां दन्तमूलैर्मूदै वस्वैस्तेगान्द४राष्य्रभ्या४१ सरस्वत्या अग्रजिद्द 
जिह्वाया उत्सादमवतक्रन्देन तालु वाजर्थ, हनुभ्यामपओ आस्येन 
वृषणमाण्डाभ्यामादित्याँ श्मश्रुभिः पन्थान भ्रूभ्यां द्यावापृथिवी वर्तोभ्यां विद्युत 
कनीनकाभ्या, शुक्लाय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा पार्याणि पक्ष्माण्यवार्या 
इक्षवोवार्याणि पक्ष्माणि पार्या इक्षवः ॥१॥ 
दाँतका शक्तिले, शाददेवतालाई, दाँतका जराले अव नाम भएका जलमा उतत्र हुने 
घाँसरूपी शैवालदेवतालाई, दाँतका पछिल्ला भागले मालाई, दाहाले तेगदेवतालाई 
प्रसन्न गराउँछौँ । जिब्राका टुप्पाले सरस्वतीदेवीलाई र जिब्राले उत्साहदेवतालाई प्रसत्र  
गराउँछौँ । तालुका शक्तिले अवक्रन्ददेवतालाई, चिउँडाले अन्नदेवतालाई, मुखले 
जलदेवतालाई प्रसन्न गराउँछौँ । दुवै अण्डकोशका शक्तिले वृषणदेवतालाई सन्तुष्ट  
गराउँछौँ । दाह्ठीजुँगाका शक्तिले आदित्यलाई, दुवै आँखीभौँले पन्थदेवतालाई, दुवै 
आँखाका परेलाले पृथ्वीद्युलोकलाई र आँखाका दुवै पुतलीले विद्युत्देवतालाई प्रसत्र 
गर्दछौँ । शुक्ल एवं कृ्ष्णदेवताका शक्तिको सन्तुष्टिका लागि हामी यो आहुति प्रदान 
गर्दछौँ । आँखाका माथिल्ला र तल्ला रौँहरूले पार र अवार नामका देवशक्तिलाई 
प्रसन्न गर्दछौँ । 
वात प्राणेनापानेन नासिके उपयाममधरेणीष्ठेन सदुत्तरेण प्रकाशेनान्तरमनूकाशेन बाहा 
निवेष्यं मूर्घ्ना स्तनयिलुँ निर्वाधेनाशनिं मस्तिष्केण विद्युत कनीनकाभ्यां कर्णभ्या,  
श्रोत्रष्, श्रोत्राभ्या कर्णी तेदनीमधरकण्ठेनापः शुष्ककण्ठेन चित्त मन्याभिरदिति१ 
शीर्ष्णा निर्त्रेति निर्जर्जल्पेन शीर्ष्णा संक्रोशैः प्राणान् रेष्माणछ स्तुपेन ॥२॥ 
प्राणवायुका शक्तिले वातदेवतालाई र अपान वायुका शक्तिले नासिकामा रहेका  
देवशक्तिलाई प्रसन्न गराउँछौँ । माथिल्ला ओठले सत् देवतालाई र तल्ला ओठले 


२७४ 


 विकिनकिननवान्क्न थि. आध. .  पवन 








पुपरथाम देवतालाई प्रसत गराउँछौ । शरीरका बाह्य कान्तिले अन्तरदेवतालाई आन्तरिक 
कान्तिले बाह्या देवतालाई प्रसन्न गराउँछौँ । टाउकाले प्रवेश शक्तिलाई, शिरका 
ठ्डले स्तनयिलु नामका देवशक्तिलाई, मस्तिष्कका किले ७००५०७७५७ रका 
खाका पुतलीले विद्युत्शक्तिलाई, दुवै कानले श्रोत्र नामका देवशक्तिलाई र सन्न 
शक्तिले दुवै कानका देवशक्तिलाई प्रसन्न गराउँछौँ । गलाको तल्लो भागले तेदनी 
भम्नका देवतालाई, सुख्खा गलाले जलदेवतालाई, गलाका नसाले चित्त नामका 
दवशक्तिलाई, शिरले अदितिलाई, जर्जरित शिरोभागले निर्क्रातिदेवतालाई शब्दायमान 
अङ्गले प्राणलाई र शिंखाका शक्तिले रेष्म नामका देवशक्तिलाई हामी प्रसन्न गर्दछौँ । 
मशकान् केशैरिन्द्रश, स्वपसा वहेन बृहस्पति, शकुनिसादेन 
कर्माज्छ्फँराक्रम ण स्थूराभ्यामृक्षलाभिः कपिञ्जलाज्जवं जङ्वाभ्यामध्वान 
बाहुभ्याँ जाम्बीलेनारण्यमग्निमतिरुग्भ्यां पूषण दोभ्यामश्चिनाव४१ साभ्या९ 
रुद्र, रोराभ्याम् ॥३॥ 
क्रेशले मशक नामका देवशक्तिलाई र परिपुष्ट काँधले इन्द्रदेवतालाई हामी प्रसन्न 
गर्दछौँ । पक्षीको जस्तै गतिले बृहस्पतिदेवतालाई, खुरका शक्तिले कूर्मदेवतालाई, 
कुर्कुच्चाभन्दा माथिल्ला भागमा रहेका गोलीगाँठाले आक्रमणलाई, गोलीगाँठाभन्दा 
तल्ला नसाहरूले कपिञ्जलदेवतालाई, जाँघले वेगकी देवीलाई, बाहुल्ने मार्गदेवतालाई, 
घुँडाले अरण्यदेवतालाई, घुँडाको सबै भागले अग्निदेवतालाई, घुँडाभन्दा तल्ला भागका 
शक्तिले पूषादेवतालाई, दुवै काँधका शक्तिले दुवै अश्विनीकुमारहरूलाई र 
जोर्नीग्रन्थिहरूले रुद्रदेवतालाई प्रसन्न गराउँछौँ । 
अग्नेः पक्षतिर्वायोर्निपक्षतिरिन्द्रस्य तृतीया सोमस्य चतुर्थ्यदित्यै पञ्चमीन्द्राण्यै 
षष्ठी मरुताथ, सप्तमी बृहस्पतेरष्टम्यर्यम्णो नवमी धातुर्दशमीन्द्रस्यैकादशी 
वरुणस्य द्वादशी यमस्य त्रयोदशी ॥४॥ 
दाहिनेतर्फको पहिलो हड्डी अग्निदेवताका लागि, दोस्रो वायुदेवताका लागि, तेस्रो 
इन्द्रदेवताका लागि, चौथो सोमदेवताका लागि, पाँचौँ अदितिदेवीका लागि, छैटौँ 
इन्द्रकी पलीका लागि, सातौँ मरुतृहरूका लागि, आठौँ बृहस्पतिका लागि, नवौँ 
अर्यमादेवताका लागि, दसौँ धातादेवताका लागि, एघारौँ इन्द्रदेवताका लागि, बाह्ँ 
वरुणदेवताका लागि र तेह्रौँ यमदेवताका लागि प्रसन्न गराउन समर्पित गर्दछौँ । 
इन्द्रागन्योः पक्षतिः सरस्वत्यै निपक्षतिमित्रस्य तृतीयापां चतुर्थी निर्त्रत्य 
पञ्चमयग्नीषोमयो षष्ठी सर्पाणा१ सप्तमी विष्णोरष्टमी पृष्णो नवमी 
त्वष्टुर्दशमीन्द्रस्यैकादशी वरुणस्य द्वादशी यम्यै त्रयोदशी द्यावापृथिव्योर्दक्षिण 
पाश्च विश्वेषा देवानामुत्तरम् ॥५॥ 
बायाँतर्फको पहिलो हड्डी इन्द्र तथा अग्निदेवताका लागि, दोस्रो सरस्वतीदेवीका 
लागि, तेस्रो मित्रदेवताका लागि, चौथो जलदेवताका लागि, पाँचौँ निर््रातिदेवताका 
लागि, छैटौँ अग्नि र सोमदेवताका लागि, सातौँ नागदेवता तथा सर्पहरूका लागि, आठौँ 
विष्णुदेवताका लागि, नवौँ पूषादेवताका लागि, दसौँ त्वष्टदेवताका लागि, एघारौँ 
इन्द्रदेवताका लागि, बाह्रौ वरुणदेवताका लागि र तेह्रौँ यमदेवताका लागि प्रसन्न गराउन 


। 
आँखाका 


२७५ 








सर्मार्चत गर्दछौँ । दाहिने भाग पृथ्वीका साथ द्युलोकका सबै र बायाँ भाग सबै... 


देवताहरूको प्रसत्रता एवं सन्तुष्टिका लागि समर्पित गर्दछौँ । 


मरुता४, स्कन्धा विश्वेषा देवानां प्रथमा कीकसा रुद्राणां द्वितीयादित्याना तृतीया 


वायोः पुच्छमग्नीषोमयोर्भासदौ क्रुञ्चौ श्रोणिभ्यामिन्द्राबृहस्पती उरुभ्या 

मित्रावरुणावल्गाभ्यामाक्रमण, स्थूराभ्याँ बले कृष्ठाभ्याम् ॥६॥, 
काँधका हाडहरू मरुतृगणका लागि नियोजित गर्दछौँ । पहिलो हाडको पङुक्ति 
विश्वेदेवताका लागि, दोस्रो पङ्क्ति रुद्रदेवताका लागि, तेस्रो अस्थिपङ्क्ति 
आदित्यहरूका लागि समर्पित गरिएको छ । पुच्छरको भाग वायुदेवताका लागि, 
नितम्बको भाग अग्नि एवं सोमदेवताका लागि, फिलाको भाग क्रौञ्चदेवताका लागि, 
तिघ्राको भाग इन्द्र र बृहस्पतिदेवताका लागि, जङ्घाको भाग वरुणदेवताका लागि, 
तल्लो भाग आक्रमणका देवताका लागि र माथिल्लो भाग बलदेवताका लागि प्रसन्न 
गराउन समर्पित गरिएको छ । 

पूषण वनिष्ठुनान्धाहीन्त्स्थूलगुदया सर्पान्गुदाभि्विद्दुत आन्त्रैरपो वस्तिना 

वृषणमाण्डाभ्यां वाजिन४९ शेपेन प्रजा रेतसा चाषान् पित्तेन प्रदरान् पायुना 

करमाज्छकपिण्डै ॥७॥  हँ 
स्थूल आँतको भाग पूषादेवताका लागि, स्थूल गुदा आँखा नदेख्ने सर्पका लागि र 
गुदाको भाग अन्य सर्पहरूका लागि, आँतको बाँकी भाग विह्रुतदेवताका लागि, 
वस्तीभाग जलका लागि, अण्डकोश शक्तिका देवता वृषणका लागि, उपस्थको शक्ति 
वाजीदेवताका लागि, वीर्य प्रजाका लागि, पित्त चाषदेवताका लागि, गुदाको तेस्रो भाग 


प्रदरदेवताका लागि र शकपिण्डहरू सबै कूश्म नामका देवतालाई प्रसन्न गराउनका 


लागि समर्पित गरिएका छन् । 

 इन्द्रस्य क्रोडोदित्यै पाजस्यं दिशां जत्रवोदित्यै भसज्जीमूतान् हृदयौपशेनान्तरिक्ष 
पुरीतता नभ उदर्येण चक्रवाकौ मतस्नाभ्यां दिवं वृक्काभ्याँ गिरीन् 
प्लाशिभिरुपलान् प्लीह्वा वल्मीकान् क्लोमभिग्लौंभिर्गुल्मान् हिराभिः 
स्रवन्तीर्हुदान् कुक्षिभ्या४, समुद्रमुदरेण वैश्वानरं भस्मना ॥८॥ 

छातीको मध्य भाग इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गराउनका लागि नियोजित गरिएको छ । गोडां 


अदितिदेवीलाई, हत्केलाका अस्थिहरूको भाग दिशाहरूलाई, मेढ्रको अघिल्लो भाग 
अदितिलाई, हृदयको भाग मेघलाई हो र.हृदयको नाडी अन्तरिक्षलाई प्रसन्न गराउनका  


लागि समर्पित गरिएको हो । पेटको भाग आकाशदेवताका लागि, फोक्सोको भाग 
चक्रवाकदेवताका लागि, दुवै मिर्गौला द्युलोकका लागि, प्लाशि नामको मिर्गौलाका 
तल्ला भागको नाडी पर्वतहरूको प्रसत्रताका लागि समर्पित गरिएको छ । क्लोम भन्न 
भाग गुफाओडारका लागि, ग्लो नामको नाडी गुल्मदेवताको प्रसत्नताका लागि, 
रक्तवाहिनी नाडी नदीहरूको प्रसन्नताका लागि, कोखाको भाग तालहरूका लागि, पेट 


समुद्रको प्रसन्नताका लागि र भस्म वैश्वानरदेवताको प्रसन्नताका लागि समर्पित  


. गरिएको छ । 
२७६ 








विधृतिं नाभ्या घृत रसेनापो यूष्णा मरीचीर्विप्रुडूभिर्नीहारमूष्मणा शीनं वसया 
प्रुष्वा अश्रुभिहादुनीर्दुघीकाभिरस्ना रक्षासि चित्राण्यङ्गैनक्षत्राणि रूपेण 
पृथिवीं त्वचा जुम्बकाय स्वाहा ॥९॥ . 
नाभीले हामी विधृतिदेवतालाई प्रसन्न गराउँछौँ । वीर्यका रसले घिउका शक्तिलाई, पक्वान्न 
एसले जलका देवतालाई, वोसोका विन्दुहरूले मरीचिदेवतालाई शरीरका तातोपनाले 
 ओस्याइला देवतालाई, वोसाले शीन नामका देवतालाई, आँसुले प्रुष्वा नामका बोटबिरुवा 
सेचन गर्ने देवतालाई, आँखाका चिप्राले हृदुनी नामका आकाशीय विद्युत्का देवतालाई, 
रक्तका कणहरूले रक्षाका देवतलाई, विभिन्न अङ्गहरूले विभिन्न देवतालाई प्रसन्न 
गराउँछै । शारीरिक सौन्दर्यले नक्षत्रदेवतालाई, त्वचाले पृथ्वीदेवीलाई र जम्बुक नाम 
गरेका वरुणदेवतालाई प्रसन्न गर्नका लागि यिनको आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
हिरण्यगर्भ समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं 
द्यामुतेमाँ कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१०॥ 
उहिले नै हिरण्यगर्भका नाममा, सबै खालका उत्पादनशील पदार्थका स्वामी उनै एक 
मात्र परमात्मा उचित रूपमा स्थापित भएर पृथ्वी र द्युलोक धारण गरे । उनी को 
हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
यः प्राणतो निमिषतो महत्वैक इद्राजा जगतो बभूव । य ईशे अस्य 
द्विपदश्वतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥११॥ 
आफ्ना महान् सामर्थ्यले प्राणयुक्त र गतिशील हुँदै देखिने प्राणीसमुदायका एक मात्र 
अधिपति परमात्मा दुईखुट्टे वा चारखुट्टेका स्वामी हुन् । उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा 
विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्र४ रसाय सहाहु । यस्येमाः प्रतिशो यस्य 
बाद कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१२॥ 
कसका महिमाले हिउँले ढाकिएका पहाड प्रकट भए, कसका महान् सामर्थ्यलाई 
जलले भरिएका नदी, गतिशील पृथ्वी, समुद्र र आकाश आदिले व्यक्त गर्दछन्, सबै 
मुख्य दिशा पाखुराजस्ता भएर कसको सामर्थ्यलाई सङ्केत गर्दछन् र उनी को हुन् ? 
हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
य आल्दा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिष यस्य देवाः । यस्य छायामूतं 
यस्य मृत्यू कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१३॥ 


आक्ञ्चानको प्रेरणा प्रदान गर्ने परमात्माको आज्ञा सम्पूर्ण मानिस र देवसमुदायले पालन 
गर्दछन् उनको छत्रछाया अमृतमय छ र मृत्यु उनैका अधीनमा छ, उनी को हुन् ? हामी 


हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतो दब्धासो अपरीतास उद्धिदः । देवा नो ं 


यथा सदमिद्वुधे असन्नप्रायुवो रक्षितारो दिवे दिवे ॥१४॥ 
फैल्याणकारी, कसैका दबावमा नआउने, अपराजित, समुन्रेतिकारक शुभ कर्महरूलाई 


हामी सबै तिरबाट प्राप्त गरौं । हामीलाई सधैँ सुरक्षा गर्ने देवगण हाम्रो उन्नति गराउँदै 
पा गर्नका लागि तयार रहून् । 


२७७ 


देवानां भद्रा सुमतिक्रजूयता देवाना रातिरभि नो नि वर्तताम् । देवाना 
सख्यमुप सेदिमा वयं देवा न आयु प्र तिरन्तु जीवसे ॥१५॥ 
सन्मार्गमा प्रेरित गर्ने दिने देवताहरूको कल्याणकारी सद्बुद्धि तथा उदार सहयोग 
हामीलाई प्राप्त भइरहोस् । देवताहरूसित मित्रता प्राप्त गरेर हामी उनीहरूकै निकटमा 
रहाँ । उनीहरूले हाम्रो जीवनलाई दीर्घायु गराइदिञन् । 
तान्पूर्वया निविदा हुमहे वयं भगं मित्रमदितिं दक्षमस्रिधम् । अर्यमणं वरुण 
सोममश्चिना सरस्वती न सुभगा मयस्करत् ॥१६॥ 
हामी भग, मित्र, अदिति, दक्ष, मरुत्गण, अर्यमा, वरुण, सोम, अश्चिनीकुमार र 
सौभाग्यशालिनी सरस्वती आदि देवगणलाई स्तुति गर्दछौँ । यिनीहरू हाम्रा लागि 
सुखदाता होञन् । 
तन्नो वातो मयोभु वातु भेषजं तन्माता पृथिवी तत्पिता द्यौः । तद्ग्रावाण 
सोमसुतो मयोभुवस्तदश्चिना शृणुतं धिष्ण्या युवम् ॥१७॥ 
वायुदेवताले हामीलाई सुखप्रद औषधि प्रदान गरुन् । माताजस्ती पृथिवी, पिताजस्ता 
आकाश र सोम पेल्ने पाषाणले हामीलाई औषधी दिन् । तीक्ष्ण बुद्धिले सम्पन्न हे 
अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू हाम्रो प्रार्थना सुन । 
तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिं धियञ्जिन्वमवसे हूमहे वयम् । पूषा नो यथा 
वेदसामसद् वृधेरक्षिता पायुरदब्धः स्वस्तये ॥१८॥ 
स्थावरजङ्गम जगत्का पालक, बुद्धिलाई प्रेरित गर्ने विश्वदेवहरूलाई हामी आफ्नो 
सुरक्षाका लागि बोलाउँछौँ । अविचलित पूषादेव हाम्रो ऐश्वर्य वृद्धि र सुरक्षा गर्नमा 
सहायक होखन् । उनीहरूले हाम्रो कल्याण गरुन् । 
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति न पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्ष्यो 
अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतर्दिधातु ॥१९॥ लिय, 
अति यशस्वी इन्द्रले हाम्रो कल्याण गरुन् । सर्वज्ञाता पूषादेवताले हाम्रो मङ्गल गरुन् । 
गतिलो बुद्धि भएका गरुड हाम्रा हितकारक होउन् । ज्ञानका स्वामी बृहस्पतिले हाम्रो 
कल्याण गरुन् । 


पृषदश्वा मरुतः पुशिनिमातरः शुभंयावानो विदथेषु जग्मयः । अगि्निजिह्वा मनवेंः 
सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसागमन्रिह ॥२०॥ 
टाटेपाटे रङ्गका अश्व भएका, भूमिपुत्र, शुभकर्मा, युद्धमा जाने, अग्निका ज्वालाजस्तो 
तेजसम्पन्न, मननयोग्य ज्ञानसम्पन्न, मरुत्गण रक्षण सामर्थ्यले युक्त भएर आउन् । 
भद्र कर्णभिः शृणुयाम देवा भद्र पश्येमाक्षभिर्यजत्रा । 
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टवा४,सस्तनूभिर्व्यशेमहि देवहित यदायुः ॥२१॥ 
हे यजनयोग्य देवताहरू ! हाम्रा कानले मङ्गल सुनून्, आँखाले कल्याण देखून् । स्थिर 
र पुष्ट अङ्गले तिमीहरूको स्तुति गर्दै देवताबाट निश्चित गरिएको आयु प्राप्त गरौँ र 
देवताकै हितका काममा तिनलाई उपयोग गरौँ । 


२७०८ 





शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् यत्र पितरो 
भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तो ॥२२॥ के पे 
। सय वर्षसम्म हाम्रो आयुको सीमा होस् । हाम्रा शरीरमा बुढ्यौली पनि 
तिमीले नै दिएका हौ । त्यस बेला हाम्रा छोराहरू पनि बाबु बनिसक्दछन् । त्यसो हुँदा 
हाम्रो आयु बीचमा नै क्षीण नहोओस् भन्ने प्रयल गरौँ । 
अदितिद्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः 
पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ॥२३॥ 
अदिति नै द्युलोक हुन् । अन्तरिक्ष, माता, पिता, पुत्र, सम्पूर्ण देवगण, पञ्चजन, नयाँ 
उपन्न र पछि उत्पन्न हुने यी,जेजति छन्, ती सबै नै अदितिकै रूप हुन् । 
मा नो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र७ त्रभुक्षा मरुतः परि ख्यन् । यद्वाजिनो 
देवजातस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामो विदथे वीर्याणि ॥२४॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न, गतिमान्, पराक्रमी वाजी नामका बलशाली देवताहरूका लागि नै 
हामी याजकहरू यझशालामा ऐश्वर्यको गान गाउँछौँ । त्यसो हुनाले मित्र, वरुण, 
अर्यमा, आयु, त्रभुक्ष, मरुत्गण, इन्द्र आदि देवताले हाम्रो उपेक्षा गरेर हामीबाट विमुख 
नहोङन् र उनीहरू हाग्र अनुकूल रहिदिङन् । 
यन्निर्णिजा रेक्णसा प्रावृतस्य राति गृभीतां मुखतो पन । सुप्राङजो 
मेम्यद्विश्वरूप इन्द्रापृष्णोः प्रियमप्येति पाथः ॥२५॥ 
सुसंस्कारित, ऐश्वर्ययुक्त, सबैलाई आवृत्त गर्ने खालको, देव मो मुख मानिएका 
अग्निका नजिकै पुरोडाश आदि हविष्यात्न ल्याइएको छ । यसरा उचित किसिमले 
अगाडि ल्याइएको अनेकौँ रूपमा अनेक पटक जन्मने विश्वरूप चेतनशील जीवको 
प्रतीक अज म म को ध्वनिले मलाई नै भन्ने अर्थमा अगाडि आउँछ । त्यसो हुनाले 
उसले पनि इन्द्र र पूषा आदिका निमित्त प्रिय आहारका रूपमा व्य प्राप्त गर्दछ । 
एष छागः पुरो अश्वेन वाजिना पूष्णो भागो नीयते विश्वदेव्यः । अभिप्रियं 
यत्युरोडाशमर्वता त्वष्टेदेन४, सौश्रवसाय जिन्वति ॥२६॥ 
यो छाग बलशाली अश्वका अगाडि ल्याइँदा श्रेष्ठ याजकहरू र प्रजापतिले यसलाई 
चञ्चल अश्वसँगै सबैलाई प्रिय लाग्ने पुरोडाश आदि हव्यको भाग दिएर यश प्राप्त 
गराउँछन् ।  
यद्धविष्यमृतुशो देवयानँ त्रिर्मानुषाः पर्यश्वे नयन्ति । अत्रा पृष्ण प्रथमो भाग 
एति यस देवेभ्यः प्रतिवेदयन्नजः ॥२७॥ 
मानिसहरू तीनै देवयानका मार्गमा अश्चभौँ हविष्य उडाउँछन् । त्यस अजले पोषणको 
पहिलो भाग पाउँछ । देवताको हितका लागि यज्ञको विज्ञापन गर्दछ । 
होताध्वर्युरावया अग्निमिन्धो ग्रावग्राभ. उत शदस्ता सुविप्र । तेन यङ्चेन 
स्वरङ्कृतेन स्विष्टेन वक्षणाआ पृणध्वम् ॥२०॥ 
होता, अध्वर्यु, प्रतिस्थाता, आग्नीध्र, ग्रावस्तोता, प्रशास्ता, ब्रह्मा आदि प्रज्चावान् ग्रस्विक् 
। सबै किसिमले सजिएका यस यज्ञमा खोजेको कुरो पाउनका लागि तिमीहरू 
समृद्ध बनाओ । 


२७९ 


 








यूपव्रस्का उत ये यूपवाहाश्रषालं ये अश्वयूपाय तक्षति । येचार्वते पन 
सम्भरन्त्युतो तेषामभिगूर्तिर्न इन्वतु ॥२९॥ म 
हे क्रात्विकहरू हो ! यज्ञको व्यवस्थामा सहयोग गर्ने, काठ काटेर मौलो बनाउने, मोल्ने 
यज्ञशालासम्म पुन्याउने, चषाल नामको यञ्चीय पात्र बनाउने, अश्च बाँध्नका लागि 
किलो गाड्ने यी सबैले गरेको प्रयास हाम्रा लागि हितकारी होस् । 
उप प्रागात्सुमन्मेधायि मन्म देवानामाशा उप वीतपृष्ठः । अन्वेनं विप्रा  
क्रषयो मदन्ति देवानां पुष्टे चकृमा सुबन्धुम् ॥३०॥ 
अश्वमेध यज्ञको फलश्रुतिका रूपमा श्रेष्ठ मानवीय फल हामीलाई स्वत प्राप्त होस् । 
देवताहरूको मनोरथ पूर्ण गर्नमा समर्थ यो अश्च सबैले रोज्दछन् । यो अश्व देवत्व पुष्टि  
गर्ने मित्रका रूपमा मानिएको छ । सबै बुद्धिमान् भ्रपिले यसलाई अनुमोदन गरुन् ।  
यद्वाजिनो दाम सन्दानमर्वतो या शीर्षण्या रशना रज्जुरस्य । यद्वा घास्य 
प्रभृतमास्ये तृण४ सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥३१॥ 
यस बलशाली वाजीलाई नियन्त्रणमा राख्नका लागि गर्दनको बन्धन, यस चञ्चल  
अर्वन्का खुट्टाको बन्धन, कम्मर र शिरको बन्धन तथा मुखको घाँसका त्यान्द्रा आदि 
सबै देवताहरूका लागि अर्पित छन् । यस किसिमले यञ्ञीय ञर्जाका साथै राष्ट्रको  
शक्तिलाई सुनियन्त्रित एवं समृद्ध राख्ने खालका सबै साधनहरू देवताकै लागि 
नियन्त्रित रह्न् । 
यदश्वस्य क्रविषो मक्षिकाश यद्वा स्वरौ स्वधितौ रिप्तमस्ति । यद्धस्तयोः . 
शमितुर्यन्रखेषु सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥३२॥  
अश्चको भित्रँगा आदि लाग्ने विकृत भाग, उपकरणमा लागेको भाग, याजकका हातमा 
रहेको र नङ वा टापमा रहेको भाग ती सबै पनि देवताहरूमा समर्पित होङन् । ई 
यदूवध्यमुदरस्यापवाति य५ आमस्य क्रविषो गन्धो अस्ति । सुकृता . 
तच्छमितारः कृण्वन्तूत मेध४, शुतपाकं पचन्तु ॥३३॥  
हटाउनुपर्ने गरी गन्ध आउने पेटको भाग राम्रोसित मेटाइएको छ । यसको मेधबाट 
उपचार होस् र त्यसको पाचन पनि देवताहरूको अनुकूल होस् । . 
यत्ते गात्रादग्निना पच्यमानादभि शूलं निहतस्यावधावति । मा तद्भूम्यामा , 
श्रिषन्मा तृणेषु देवेभ्यस्तदुशद्धयो रातमस्तु ॥३४॥ 
अग्निले पचाउँदै गरेका तिम्रा अङ्ग, घोचाको चोटले यताउता छरिए । भूमिमा वा  
भ्ररपातमा परेर नहराईकन यज्ञको भाग पाउनुपर्ने देवताहरूका आहार बनून् । ॥ 
ये वाजिनं परिपश्यन्ति पक्वं य ईमाहुः सुरभिर्निहरेति । ये चार्वतो 
माथसभिक्षामुपासत उतो तेषामभिगूर्तिर्नञ इन्वतु ॥३५॥ ५ 
जसले यस वाजिनूलाई पकाउँदै गरेको देख्छन् र जसले त्यसको आकर्षक सुगन्ध थाहा , 
पाउँछन्, तिनीहरू यस भोग्य पदार्थसहितको आहार माग्दछन् । उनीहरूको पुरुषार्थ. 


पनि हाम्रा लागि फलित होस् ।  


०७, उनकिका काडा ० ३.  












२०० 


यन्नीक्षण माँस्पचन्याञ उखाया या पात्राणि यू 
, उमण्यापिचाना चरूगामङ्क सना परि भूरन्ध्म् ॥२६। तननि। 
 नामका पात्रमा पका ॥०००७५२ गरका पुराडाशको हेरविचार गर्ने भाँडाकुँडाहरू पानीले 
छन पवित्र गर्ने, पकाउँदाखेरिको तातो जोगाउन ढाक्ने ढकनीहरू चरु आदिलाई 
आफ्ना काखमा राख्ने र पुरोडाशलाई टुक्राटुक्री पार्दै काट्दे उपकरणहरू यी सबै नै यस 
अश्वमेध यञ्चलाई सजाउने साधनका रूपमा आआफ्नो गरिमि प्राप्त गर्न सक्षम 


ं 
की मा त्वाग्निध्वनयीद्धूमगन्धिमोखा भ्राजन्त्यभि विक्त जष्चिः । इष्ट वीषमभिगूत 
वषढ्कृत॑ तं देवासः प्रति गृभ्णन्त्यश्वम् ॥३७॥ 
य्रूपी अश्च निस्कनु, आन्दोलित हुनु, पल्ट्नु, पिउनु, खानु आदि सबै क्रिया देवताकै 
लागि होछन् । 
निक्रमणं निषदनं विवर्तनं यच्च पड्वीशमर्वतः । यच्च पपौ यच्च घासि 
जघास सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥३८॥ 
धुवाँको गन्ध आएर अग्निले दुःख नदेओस् । आगाका रापले टल्किएको उखाले 
तिमीहरूलाई दिक्क नपारोस् । त्यस्तो अश्वमेध देवताहरू स्वीकार गर्दछन् । 
यदश्वाय वास५ उपस्तृणन्त्यधीवासं या हिरण्यान्यस्मै । सन्दानमर्वन्त पड्वीशं 
प्रिया देवेष्वा यामयन्ति ॥३९॥ 
यज्ञलाई समर्पित अश्च सजाउने माथिल्लो कपडा, गहना, यउको र खुट्टा बाँध्ने मेखला 
आदि सबै देवताहरूकै प्रसन्नता प्रदान गर्ने खालका होन् । 
यत्ते सादे महसा शूकृतस्य पार्ष्ण्या वा कशया वा तुतोद । म्रुचेव ता हविषो 
अध्वरेषु सर्वा ता ते ब्रह्मणा सूदयामि ॥४०॥ 
अति हतारमा तिमीलाई सताउनेहरू, तल्लो भाग पकाउनका लागि दुःख दिनेहरूबाट 
गरिएका सबै गल्ती स्रुवाका आहुतिले सच्याइदिन्छ । 
चतुस्त्रि४,शद्वाजिनो देवबन्धोर्वङ्क्रीस्श्वस्य स्वधितिः समेति । अच्छिद्रा गात्रा 
वयुना कृणोत परुष्परुरनुघुष्या विशस्त ॥४१॥ 
है क्रत्विकहरू हो । धारण गर्ने सामर्थ्यले युक्त, गतिमान्, देवताहरूको बन्धु यस 
अश्चरूपी यज्चका चौँतीस अङ्गलाई राम्रोसँग बुझ । प्रत्येक अङ्गलाई आफ्ना प्रयासले 
बलियो बनाओ र तिनमा रहेका कमीकमजोरीहरू पूरा गराओ ! 
एकस्त्वष्टुरश्चस्या विशस्ता द्वा यन्तारा भवतस्तथ त्रातुः । या ते 


कीलविभाजनका क्रममा सूर्य अथवा त्वष्टारूपी अश्चको हुल कुरेल तल 
। उत्तरायण र दक्षिणायन नामले दुई विभागले पननेतिकलकलक 
ईछन् । त्यसैले त्यो संवत्सर वसन्त आदि छ वटा हन पे मतुसम्बन्धी अनुकूल 
७५६. शरीरका अलगअलग अङ्गहरूलाई पुष्ट गराउनक 
हरूको आहुति प्रदान गर्दछौँ । 


गात्राणामृतुथा 








मा त्वा तपत्प्रिय आत्मापियन्तं मा स्वधितिस्तन्व आ तिष्ठिपत्ते । मा ते 
लि गृध्नुरविशस्तातिहाय छिद्रागात्राण्यसिना मिथू कः ॥४३॥ 
हेअश्च ! तिम्रो परम १०५७ मित्र आत्मतत्त्व अर्थात् आत्मगौरवले कहिल्यै पनि दुःख लाग्दो 
अवस्थामा छोडेर नहिँडोस् । शस्त्रले तिम्रा अवयवमा अधिकार जमाउन नसकोस् । 
अकुशल व्यक्तिले पनि तिम्रो रोगमा बाहेक उपयोगी अङ्गमा तरबार नचलाओस् । 
न वा उ एतन्त्रियसे न रिष्यसि देवाँ२ इदेषि पथिभिः सुगेभिः । हरी ते युज्जा 
पुषती अभूतामुपास्थाद्वाजी धुरि रासभस्य ॥४४॥ 
हे अश्च । तिम्रो न त नाश हुन्छ, न त तिमीले कसैको नाश गर्दछौ । तिमी सहजर 
सरल मार्गबाट देवतासम्म पुग्दछै । शब्दोच्चारण गर्दा उपस्थित हुने वाजी र हरि 
तिमीसितै एकाकार हुँदै पुष्ट हुन्छन् । 
सुगव्यं नो वाजी स्वश्व्यं पुथे,सः पुत्राँ५ उत विश्वापुषथ रयिम् । अनागास्त्व 
नो अदितिः कृणोतु क्षत्रै नो अश्चो वनता हविष्मान् ॥४५॥ 
देवत्व प्राप्त गर्ने यस बलशालीले हामीलाई छोरानाति, धनधान्य र उत्तम अश्चका 
रूपमा अपार वैभव प्रदान गरोस् । हामी दीनता, पाप र अपराधबाट सधैँ दाढा रहाँ । 
हाम्रा नागरिक अश्वजस्तै शक्तिशाली र पराक्रमी होछन् । 
ड्मा नु कं भुवना सीषधामेन्द्रश्व विश्वे च देवाः । आदित्यैरिन्द्रः सगणो 
मरुद्धिरस्मभ्य॑ भेषजा करत् । यस च नस्तन्व च प्रजा चादित्यैरिन्द्रः सह 
सीषधाति ॥४६॥ 
इन्द्र र विश्वब्रह्याण्डमा रहेका सबै देवताहरूले यी समस्त लोकहरूलाई आफ्ना 
अनुशासनमा राखून् । आआफ्ना गणसहित आदित्य, मरुत्, इन्द्र, आदि सबै हामीलाई  
उपचार गरी आरोग्य प्रदान गर्नका लागि सहायक होछन् । यस यले हाम्रो शरीरर  
सन्तानलाई इन्द्र एवं आदित्य आदि देवताहरूसँग संयुक्त गराउँदै नियन्त्रणमा राखोस् ।  
अग्ने त्वै नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वरूथ्यः । वसुरग्निर्वसुश्रवा 
अच्छा नक्षि द्युमत्तमथ६रयिं दाः । त॑ त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमीमहै । 
सखिभ्य ॥४७॥ , 
हितैषी बनेर हाम्रा सबैभन्दा नजिकमा रहेका हे अग्निदेवता ! हामी याजकहरूलार 
तिमी देदीप्यमान ऐश्वर्य प्रदान गरेर हाम्रो कल्याण गर । सत्कर्ममा लागका हामी 
याजकहरूको दुराचारी र हिँसालु स्वभान हुनेबाट रक्षा गर । हे द्युतिमान् अग्निदता 


हाम्रा सहयोगीहरूका लागि धन, ऐश्वर्य र सुख प्रदान गर भनेर हामी तिमीसित प्रार्थना 


गर्दछौँ । 
इति पञ्चविंशोञ३ ध्याय 


पच्चीसौँ अध्याय सकियो । 


२०५२ 





री 


भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं सनेणि भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसणेयि माध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ षड्विंशोञ्ध्याय॥ 
॥छनब्त्रीसौँ अध्याय॥ 
ग्रषि विवस्वान्, लोगाक्षि, गृत्समद, रम्याक्षि, प्रादुराक्षि, कुत्स, वसिष्ठ भरद्वाज, 
नोधागोतम, वसूयव, वत्स, आमहीयव, मुद्गल यञ्चपुरुष, मेधातिथि, 
विश्वामित्र, मधुच्छन्दा । 
देवता लिङ्गोक, ब्रह्ला, इन्द्र, वैश्वार, अग्नि, महेन्द्र, सोम, देवगण, क्रतु, त्वष्य । 
छन्दअभिकृति, विराट् अत्यष्टि, भुरिक् अतर्यष्टि, स्वराट् जगती, भुरिक् जगती, 
जगती, स्वराट अष्टि, निचृत् जगती, बृहती, विराट् अनुष्टुप्, विराट् गायत्री, 
भुरिक् बृहती, निचृत् गायत्री, विराट् गायत्री, त्रिष्टुप्, गायत्री, भुरिक् पङ्क्ति । 
अग्निश्च पृथिवी च सन्नते ते मे सं नमतामदो वायुश्चान्तरिक्षे च सन्नते ते मे सं 
नमतामद आदितक्च द्यौश्व सन्नते ते मे सं नमतामद आपश्च वरुणश्च सन्नते ते 
मे सं नमतामदः । सप्त सधथंदसदो अष्टमी भूतसाधनी । सकामाँ२ 
अध्वनस्कुरु संजानमस्तु मेमुना ॥१॥ 
अग्नि र पृथ्वी आपसमा सहयोगपूर्वक रहन्छन् । यी दुवैले मेरो स्नेहको कामना गर्ने 
पात्रहरूलाई अनुकूल बनाञन् । हावा र आकाश पनि आपसमा एकसमान गुण भएका 
छन् । यी दुवैले आआफ्नो उदाहरण प्रस्तुत गरेर मेरो स्नेह पाउन चाहनेहरूलाई 
अनुकूल बनाञन् । आदित्यर नभ पनि परस्परमा अनुकूलतापूर्वक रहन्छन् । तिनले 
पनि यस कामलाई अनुकूल बनाञन् । जल र वरुण पनि आपसमा अनुकूल भएर 
रहन्छन् । उनले पनि त्यस व्यवहारलाई अनुकूल बनाउन् । हे देवताहरू हो ! अग्नि, 
वायु, अन्तरिक्ष, सूर्य, आकाश, जल र वरुण यी सप्त संसद् हुन् । आठौँ पृथ्वी 
यिनीहरूकी आश्रयस्वरूप भएर सबैलाई मार्ग, विविध शक्ति र वस्तुले सम्पन्न बनाउँदै 
आआफ्नो कामनाको अनुकूल उपाय बताउन् । त्यसो भएपछि हामीलाई सबैका 
विपयमा वास्तविक ज्ञान प्राप्त हुनेछ । म 
यथेमां वाच कल्याणी मावदानि जनेभ्यः । ब्रह्वाराजन्याभ्या४ शूद्वाय चार्याय 
च स्वाय चारणाय च । प्रियो देवानां दक्षिणायै दातुरिह भूयासमयं मे काम 
समृध्यतामुप मादो नमतु ॥२॥ 
जसरी कल्याण गर्ने यस दिव्य वाणीलाई हामीले मन्त्रदृष्टा क्रषिले त्राह्माण, क्षत्रिय, 
वैश्य, शूद्र, प्रिय, अप्रिय मानिसहरूलाई र सम्पूर्ण समाजलाई उपदेश दिएका छन्, उसै 
गरी हे मानिसहरू हो । तिमीहरू पनि उपदेश प्रदान गर । त्यसो भएपछि यस 
संसारमा यज्ञ गर्नका लागि देवताले दक्षिणा दिने हामीहरूलाई माया गरुन् । हाम्रो यो 
अभीष्ट मनोरथ पूर्ण होस् र हामीलाई यश प्राप्त होस् । 


२०३ 


वा 








बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्द्युमद्धिभाति क्रतुमज्जनेषु । यद्दीदयच्छवस 
क्रातप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् । उपयाम गृहीतोषि बृहस्पतये त्वैप त 
योनिर्बुहस्पतये त्वा ॥३॥ 
हे धर्ममा नाम कमाएका बृहस्पतिदेवता । ज्ञानी मानिसबाट सम्मानित, मानिसहरूमध्ये 
तेजस्वी कर्मको फलका रूपमा देखा पर्ने, देदीप्यमान सर्वोत्तम तथा अलौकिक ऐश्वर्य 
हामीलाई प्रदान गर । तिमी राष्ट्रका निर्धारित मियमहरूद्वारा ग्रहण गरिएका छौ, यो पद 
तिमीलाई नै योग्य रहेको छ । त्यसो हुनाले हामी सबैले बृहस्पति पदका लागि 
तिमीलाई नै रोजेका छौँ । 
इन्द्र गोमन्निहा याहि पिबा सोमथ शतक्रतो । विद्यद्धिर्ग्रावभिः सुतम् । 
उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा गोमत एष ते योनिरिन्द्राय त्वा गोमते ॥४॥ 
हे सयौँ यज्ञ गरेर शतक्रतु र गाईरूपी इन्द्रियहरूको रक्षा गरेर गोमत् नाम प्राप्त गर्ने 
इन्द्रदेवता ! तिमी यस यज्ञमा आङ र उचित किसिमले ढुङ्गाले पेलेर तयार पारेको 
सोमरस पान गर । हे सोम ! तिमीलाई पवित्र कलंशमा गाईका रक्षक इन्द्रदेवताको 


प्रसन्नताका लागि एकत्रित गर्दछौँ । तिमीलाई यस स्थानमा तेजस्वी इन्द्रदेवताको 


खुसीयालीका लागि प्रतिष्ठित गराउँछौ । 
इन्द्रा याहि वृत्रहन्पिबा सोम४ शतक्रतो । गोमाद्धिर्ग्रावभिः सुतम् । 
उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा गोमत एष ते योनिरिन्द्राय त्वा गोमते ॥१॥ 
हे वृत्रवध गर्ने र सयौँ यज्ञ आदि असल कर्म सम्पन्न गरेर शतक्रतु नाम प्राप्त गर्ने 
इन्द्रदेवता ! तिमी यस यज्ञमा आएर ढुङ्गाले पेलेर निकालिएको, गाईको दुध 
मिसाइएको सोमरस पान गर । हे सोम । हामी तिमीलाई उपयाम नामका पात्रमा 
एकत्र गरेर तेजस्वी देवताहरूका लागि प्रदान गर्दै तिमीलाई प्रतिष्ठित गराउँछौँ । 
क्रतावाने वेश्वानरमृतस्य ज्योतिषस्पतिम् । अजस्रै घर्ममीमहे । 
उपयामगृहीतोसि वैश्वानराय त्वैष ते योनिर्वैश्वानराय त्वा ॥६॥ 


ईश्वरका रूप, कहिल्यै नष्ट नहुने, तेजराशिका रूप, प्रकाशवान्, सबै प्राणीका हितेषि, 


विश्वका मार्गदर्शक अग्निदेवतालाई हामी स्तोताहरू स्तुति गर्दछौँ । उनी उपयाम 


नामका पात्रमा प्रतिष्ठित होञन् । वैश्वानर नामले लोकको कल्याण गर्ने  
अग्निदेवतालाई प्रसन्न गराउनका लागि हामी यो स्थान ग्रहण गर्दछौँ र यही उनलाई 


प्रतिष्ठित गराउँछौँ । 


वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः । इतो जातो विश्वमिर्द  
वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण । उपयामगृहीतासि वैश्वानराय त्वैष ते  


योनिर्वैश्वानराय त्वा ॥७॥ 


हामी वैश्वानर अग्निदेवतालाई बढी प्रसन्न गर्न सकौँ । उनी उपयाम नामका पात्रमा . 
प्रतिष्ठित होङन् । यो पृथ्वी ने उनको जन्मस्थल हो । लोकको कल्याण गर्नै । 
अग्निदेवतालाई प्रसन्न गराउनका लागि हामी यसै स्थानमा प्रतिष्ठित गराउँछौँ । सम्पूर्ण  म 
संसारका पोपक र सबैका द्रप्टा हुनाले उनी राजाभैँ सामर्थ्यवान् र सूर्यझैँ उपयाम  


पात्रमा स्थापित गराउँछाँ । 


२०८४ 





१ 
॥१ 
॥ 
छ 
 १ . 
५१ 





 


व्ैश्वानरो न५ उूतय आ प्र यातु परावतः । अग्निरुक्थेन वाहसा । 
उपयामगृहीतोसि वैश्वानराय त्वैष ते योनिवैश्वानराय त्वा ॥५॥ 

 संसारका हितैषि वैश्वानर अग्निदेवता स्तोत्ररूपी वाहनमा दिव्यलोकबाट यहाँ 
आएर हाम्रो सुरक्ता गरुन् । उनी उपयाम नामका पात्रमा प्रतिष्ठित होछन् । यो पृथ्वी नै 
जनको जन्मस्थल हौं । वैश्वानर नामले लोकको कल्याण गर्ने अग्निदेवतालाई प्रसन्न 
गराउनका लागि हामी यसै स्थानमा प्रतिष्ठित गराउँछौँ । 

अगिनर्क्राषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागयम् । 
उपयामगुहीतोस्यग्नये त्वा वर्चस एष ते योनिरग्नये त्वा वर्चसे ॥९॥ 
समाजका पाँचै वर्णका सबै किसिमका मानिसहरूलाई अग्निदेवताले निर्मल 
गराउँछन् । उनले निर्मल गराएका मानिसहरू मन्त्रद्वप्य भ्रषि अथवा लोकहितमा 
अगुवा रहेका पुरोहितजस्तै हुन्छन् । उन महान् स्तुत्य अग्निदेवतालाई हामी स्तुति 
गर्दछौँ । उनी आएर उपयाम नामका पात्रमा प्रतिष्ठित होछन् । उनको आवास केन्द्र 
यही हो । तेजस्वी अग्निदेवतारूपी परमात्मालाई प्रसन्न गर्नका लागि हामी यस ठाउँमा 
प्रतिष्ठित गराउँछौँ । 
महाँ२५ इन्द्रो वज्रहस्तः षोडशी शर्म यच्छतु । हइन्तु पाप्मान योस्मान्द्वेष्टि । 
उपयामगृहीतोसि महेन्द्राय त्वैष ते योनिर्महेन्द्राय त्वा ॥०॥ 
हातमा वज्र लिएका महान् इन्द्रदेवता सोह्र किसिमका कलाले पूर्ण छन्, उनैले हामीलाई 
सुखी बनाञन् । उनले हामीसित द्वेष गर्ने दुष्णत्माहरूका नाश गरुन्. उनै 
इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गर्नका लागि हे अग्निदेवता  तिमी उपयाम नामका पात्रमा 
स्थापित होङ । तिमीलाई हामी यसै स्थानमा स्थापित गर्दछौँ । 
त॑ वो दस्ममृतीषहँ वसोर्मन्दानमन्धसः । अभि वस्स॑ न स्वसरेषु 
गीर्भिर्नवामहे ॥११॥ 
हे यजमानहरू हो । गाईहरू कराउँदै स्नेहपूर्वक आफ्ना बाछाका छेउमा गएर 


बोलाएझैँ सबै खालका सम्पदाहरूले युक्त, सबैका दर्शनीय, सबैलाई आवास प्रदान 
गर्ने, अन्न आदि पदार्थले सन्तुष्ट गराउने उनै इन्द्रदेवतालाई दिल वाणीले भावविह्वल 


भएर हामी प्रार्थना गरौँ । 
यद्वाहिष्ठ तदग्नये बुहदर्च विभावसो । महिषीव त्वद्रयिस्त्वद्वाजा 
 उदीरते ॥१२॥ र अभीष्ट प्रदान गर्ने 
ह उद्गाताहरू हो ! बुहत् सामका स्तुतिहरू गा  ही 
खालका, नेजस उनै हलक०बन स्तुति गर । ती अग्निदैवता महारानीजस्तो भएर 
सम्पत्ति र पोषक अन्न आदि प्रदान गर्न समर्थ छन् । 
 इन्दुभिः ॥१२॥ 


सोम एह्यू षु व्रवाणि तेग्न इत्थेतरा गिरः । एसितरैघास अग्निदेवता ! तिमी स्वाभाविक 
आदि पोपक  पद गरेका क ्ु अग्नि । गर्दछौँ 
पक रसहरूले विस्तृत हुने गरेका स्तोत्रले तिमीलाई प्रार्थना गदछौँ । 


रूपले 
यस यञ्चस्थलमा आङ । हामी भावप्रवण 


सरेषु धेनव इन्द्र 


२०५ 





है 
॥७ 
सु क 
नक 
५७ । 
 
हुन 


क्रतवस्तै यज्ञ वि तन्वन्तु मासा रक्षन्तु ते हविः । संवत्सरस्ते यज्ञ दधातु न, 
प्रजाँ च परिपातुः न ॥१४॥  
हं देवताहरू हो ! सबै क्रतुहरू यज्ञको विस्तारका लागि अनुकूल होउन् । सबै 
महिनाहरूले हविको रक्षा गरुन् । संवत्सरले यञ्चलाई धारण गरुन्, त्यसो भएपछि  
हामीले हाम्रा आफन्तहरूलाई राम्रारी पालनपोषण गर्न सकौँ । 
उपह्वरे गिरीणा४ सङ्गमे च नदीनाम् । धिया विप्रो अजायत् ॥१५॥ 
पर्वतका उपत्यका, पहाडी गुफाकन्दरा र नदीका किनारमा, सङ्गमस्थलहरूमा ध्यान 
गर्नाले विप्रहरूको ज्ञानशक्ति जागृत भइरहेको छ । 
उच्चा ते जातमन्धसो दिवि षद्धम्या ददे । उग्र४, शर्म महि श्रवः ॥१६॥ 
हे सोमदेवता  तिम्रा पोषक रसको जन्म द्युलोकमा भयो । त्यहाँ प्राप्त हुने हितकारी 
सुख र महान् अन्न हामी पृथ्वीमा प्राप्त गर्दछौँ 
स न इन्द्राय यज्यवे वरुणाय मरुद्धयः । वरिवोवित्परि स्रव ॥१७॥ 
हामीलाई ऐश्वर्यशाली बनाउने हे सोमदेवता  हामी इन्द्र, मरुत्गण र वरुणदेवताका 
लागि यञ्च गर्दछौँ, उनैका निम्ति तिमी राम्ररी झरिदेङ । 
एना विश्वान्यर्य आ द्युम्नानि मानुषाणाम् । सिषासन्तो वनामहे ॥१८॥ 
ह विश्वका स्वामी ! मानिसलाई सर्वश्रेष्ठ सम्पदा प्रदान गर, त्यसो गरेपछि उनीहरूले 
सेवाको भावनाका साथ सुख प्राप्त गर्न सकून् । 
, अनु वीरैरनु पुष्यास्म गोभिरन्वश्वैरनु सर्वेण पुष्ट । अनु द्विपदानु चतुष्पदा वय 
देवा नो यञ्ञमृतुथा नयन्तु ॥१९॥ 
हाम्रा पुत्रहरू वीर होखन् । गाई, अश्च, सेवक र सबै किसिमका अन्य पशुहरूले हामी 
समृद्ध बन्नका लागि दिव्य शक्तिले हाम्रा यस यज्ञलाई क्रतुअनुसार सम्पन्न गराङन् । 
अग्ने पलीरिहा वह देवानामुशतीरुप । त्वष्यर४, सोमपीतये ॥२०॥ 
हे अग्निदेवता ! आउन रहर गर्ने देवपलीहरूलाई यहाँ लिएर आङ र त्वष्टादेवतालाई 
पनि सोमपानका लागि बोलाङ । 


अभि यशँ गृणीहि नो ग्नावो नेष्टः पिब क्रतुना । त्वथ, हि रलधा 
असि ॥२१॥ 


हे त्वष्टादेवता ! पलीका साथ रहेर यस यञ्चको प्रशंसा गर । यञ्चमा बसेर 
ग्रतुसुहाउँदो सोमरस पान गर । तिमी निश्चय नै रलहरू प्रदान गर्दछौ । 
द्रविणोदाः पिपीषति जुहोत प्र च तिष्ठत । नेष्द्रदूतुभिरिष्यत ॥२२॥ 
धन प्रदान गर्ने अग्निदेवताले नेष्य नामका पात्रबाट क्रतुअनुसारको सोमरस पिउने इच्छा. 
गरेका छन् । त्यसैले हे याजकहरू ! तिमीहरू त्यहाँ गएर यज्ञ गर र फेरि आफ्ना . 
निवास स्थानतफ प्रस्थान गर ।  
तवायश९ सोमस्त्वमेह्यार्वाङ् शश्चत्तम४, सुमना अस्य पाहि । अस्मिन्यलते . 
बर्हिष्या निषद्या दधिष्वेमं जठर इन्दुमिन्द्र ॥२३॥ 


हे इन्द्रदेवता ! यो सोमरस तिम्रै लागि हो । हामीतिर तिमी फर्क र खुसी मनले . 
सोमरस पान गर । हाम्रा यज्ञमा कुशका आसनमा बसेर सोम आफ्ना पेटमा पुन्यार । 


२८०६ 





अमेव नः सुहवा आ हि गन्तन नि बरहिषि सदतना रणिष्टन । अथा मदस्व 

जुजुषाणो अन्धसस्त्वष्ट्देवेभिर्जनिभि सुमद्गण ॥२४॥ 
हे आह्वानमा ध्यान दिने देवपलीहरू हो । तिमीहरू सबैको आफ्नै घरजस्तो हाम्रा यस 
यञ्ञमण्डपमा आओ र कुशका आसनमा बस । हे त्वष्णदेवता । तिमी 
देवपलीहरूका साथमा हविष्यात्न ग्रहण गर्दै आनन्दित होड । । 

स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुतः ॥२५॥ 
हे सोमदेवता ! इन्द्रदेवताले पान गर्नका लागि तिमीलाई निकालिएका हुनाले अत्यन्त 
स्वादिष्ट, हर्षप्रदायक धाराका रूपमा प्रवाहित होङ । 

रक्षोहा विश्वचर्षणिरभि योनिमयोहते । द्रुणा सधस्थमासदत् ॥२६॥ 
दुष्ट नाश गर्ने, मानिसका लागि हितकारी सोमदेव शुद्ध भएर सुनको पात्रमा भरिएपछि 
यज्ञस्थलमा प्रतिष्ठित भएका छन् । । 

इति षड्विंशो ध्यायः 
छब्बीसाँ अध्याय सकियो । 





३० 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनेयि माध्यन्ढिन शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ सप्तविंशोषञ्ध्याय॥ 
।॥सत्ताईसौँ अध्याय॥ 
क्रषि अग्नि, प्रस्कण्व, वसिष्ठ, हिरण्यगर्भ प्राजापत्य , गृतसमद, पुरुमीढ अजमीह, 
प्रजापति, व्यश्व आङ्गिरस, शंयु बाईस्पत्य, वामदेव, शंयु । 
देवता अग्नि, सूर्य, इध्म, तनूनपात्, नराशंस, इड, बर्ही, द्वार उषासानक्ता, दिव्य 
होतागण, त्रिदेवी, त्वष्टा, वनस्पति, स्वाहाकृति, वायु, प्रजापति, इन्द्र । 
छन्द त्रिष्टुप्, विराट् त्रिष्टुप्, स्वराट् त्रिष्टुप, स्वराट् पङ्क्त, भुरिक बृहती, निचृत् 
जगती, विराट् अनुष्टुपू, उष्णिक, निचृत् उष्णिक, भुरिक उष्णिक, स्वराट 
उष्णिक्, भुरिक् गायत्री, गायत्री, विराट् उष्णिक, निचुत् त्रिष्टुप् निचृत् गायत्री, 
जचुङन्, स्वराट् अनुष्टुप्, निचृत् पङ्क्ति, निचृत् अनुष्टुप्, स्वराट् बृहती, 
पादनिचृत् गायत्री, बृहती, निचृत् अभिकृति । 
समास्त्वाग्न७ क्रतवो वर्धयन्तु संवत्सरा क्रषयो यानि सत्या । सं दिव्येन 
दीदिहि रोचनेन विश्वाष आ भाहि प्रदिशञ्चतस्रः ॥१॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमीलाई क्रषिगणले प्रत्येक महिना, क्रतु र संवत्सरमा दिव्य मन्त्रले 


बढाउँछन् । यसै किसिमले तिमी आफ्नो अलौकिक तेजले देदीप्यमान भएर सम्पूण 
दिशा र चारै उपदिशालाई आलोकित गराङ । 


सं चेध्यस्वाग्ने प्र च बोधयैनमुच्च तिष्ठ महते सौभगाय । मा च रिषदुपसत्ता ते 


अग्ने ब्रह्माणस्ते यशसः सन्तु मान्ये ॥२॥ 
हे अग्निदेवता  तिमी उचित किसिमले देदीप्यमान भएर यस यजमानलाई आस्ञ्चान 
प्रदान गर र महान् ऐश्वर्य प्राप्त गराउन प्रय्नशील होङ । हे अग्निदेवता । तिम्रो 
उपासना गर्ने उपासकले अमृतत्त्व प्राप्त गरोस् । तिम्ना क्रत्विकहरू र याजकहरू 
कोर्तिमान होखन् र त्यसको विपरीत आचरण गर्नेहरूले त्यस्तो केही नपाङन् । 
त्वामग्ने वृणते ब्राह्मणा इमे शिवो अग्ने 


ने संवरणे भवा न । सपलहा तो 
अभिमातिजिच्च स्वे गये जागृह्यप्रयुच्छन् ॥३॥ 


हे अग्निदेवता ! यी विप्रहरू तिम्रो अर्चना गर्दै छन् । यिनीहरूले सम्मानित गरका 
बेला तिमी हाम्रा लागि मङ्गलकारी होर । हे अमग्निदेवता । तिमी विजेता हौं, हाम्रा 
शत्रुहरू विनाश गरिदेर र आफ्ना घरमा प्रमादरहित अवस्थामा रहिदेङ् । 

इहैवाग्ने अधि धारया रयिं मा त्वा नि क्रन्पूर्वचितो निकारिण । क्षश्मग्ने 
सुयममस्तु तुभ्यमुपसत्ता वर्धतां ते अनिष्ट्धतः ॥४॥ 
हे अग्निदेवता ! यी यजमानहरूको धन वृद्धि गरा । 


प्रकट गर्ने 
याजकहरूले तिम्रो आज्ञा उल्लङ्घन नगरुन् । क्षत्रियहरू शौर्यताले 


सम्पन्न हुँदै 


रद्द 








सरलतापूर्वक तिम्रा नियन्त्रणमा रह्न् । तिप्रा भक्तहरू अविनाशी भएर सम्पूर्ण समृद्धि 

प्राप्त गर्न सकून् । 
क्षत्रेणाग्ने स्वायुः स४१ रभस्व मित्रेणाग्ने मित्रधैये यतस्व । सजाताना 
मध्यमस्था एघि राज्ञामग्ने विहव्यो दीदिहीह ॥५॥ 

हे महान् अग्निदेवता  तिमी क्षत्रियहरूलाई क्षात्रधर्मको प्रेरणा प्रदान गर्दै यज्ञ सम्पन्न 

गरा । सूर्यका साथमा रहेर यज्ञ आदि सिर्जनात्मक कार्य गर्ने प्रयल गर । आफ्नै 


जातिका बीचमा रहने गरेका हे अग्निदेवता  राजाहरूले बोलाउँदा यस यञ्चमा आएर 
तिमी प्रदीप्त होङ । 


अति निहो अति स्रिधोत्यचित्तिमत्यरातिमग्ने । विश्वा ह्यग्ने दुरिता 
सहस्वाथास्मभ्य४, सहवीरा४९ रयिं दाः ॥६॥ 

 है अग्निदेवता  तिमी हत्या गर्ने, खराब आचरण गर्ने, दुराचारी, मनपरी गर्ने र 
लोभीपापीलाई साहसका साथ सम्पूर्ण दुष्टाबाट दूर गराङ । त्यसपछि हे 
अग्निदेवता ! हामीलाई वीर सन्तानका साथै उत्तम धनधान्य प्रदान गर । 

अनाधृष्यो जातवेदा अनिष्ट्रतो विराडगने क्षत्रभृदीदिहीह । विश्वा५ आशाः 
प्रमुञ्चन्मानुषीर्भियः शिवेभिरञ परि पाहि नो वृधे ॥७॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी अपराजेय, सर्वञ्चाता, अनश्वर, तेजवान् र सर्वशक्तिसम्पन्न हुनाले 
क्षत्रिय धर्मलाई पोषण गर्ने हौ । यी गुणहरूले सम्पन्न भएर सबै दिशालाई प्रकाशित 
गर । मानिसका सबै भयानक रोग र शोकहरू नष्ट गराउँदै समृद्धि प्रदान गर र शान्त 
भावले हामीलाई परिपालन गर । 
बृहस्पते सवितर्बोधयैन४, स१शितँ चित्सन्तरा४९ सथ,शिशाधि । वर्धयैनं 
महते सौभगाय विश्व एनमनु मदन्तु देवा ॥०५॥ 
हे बृहस्पतिदेवता ! हे सवितादेवता ! यी याजकहरूलाई तीव्र बुद्धि भएका बनाएर 
अधिक चेतनाले सम्पत्र गराओ । महान् सम्पदाहरूका निम्ति यिनीहरूलाई अघि 
बढाओ । विश्वेदेवताले पनि अनुकूल भएर यिनलाई हर्षित गरुन् । 
अमुत्रभूयादध यद्यमस्य बृहस्पते अभिशस्तेरमुञ्चः । प्रत्यौहतामश्चिना 
मृत्युमस्माद्देवानामग्ने भिषजा शचीभिः ॥९॥ 
हे बृहस्पतिदेवता ! परलोकमा जाने भय तथा यमराजका डरबाट हामीलाई मुक्त 
गराक । हे अग्निदेवता ! यी याजकहरूका यञ्ञ आदि कर्मद्वारा अश्चिनीकुमार नामका 
देवताका वैद्यहरूले यिनका मृत्युको डर हटाइदिङन् । यिनीहरूका जन्मजन्मान्तरको 
पाप मेटाइदिछन् । 
उद्द्य तमसस्परि स्वः पश्यन्त उत्तरस् । देव देवत्रा सूर्यमगन्म 
ज्योतिरुत्तमम् ॥१०॥ 
अन्धकार हटाउने श्रेष्ठतम ज्योतिलाई हामीले देखेका छौँ । उनै ज्योतिस्वरूप र 
देवताहरूमा उत्कृष्टतम ज्योतिर्पुञ्ज सूर्यमा हामी पुग्न सको । 


२८९ 





।  तन नििल 


र्घ्वाष अस्य समिधो भनवन्त्यूर्ध्वा शुक्रा शोची४ष्यग्नेः । द्युमत्तमा 
सुप्रतीकस्य सूनोः ॥११॥ 
याञ्चिकहरूले उत्पन्न गर्दाखेरि श्रेष्ठ देखिने गरेका अग्निदेवताका किरणहरू 
समिधाहरूबाट ठर्ध्वतर्फ गमन गर्दछन् र शुभ प्रकाश फैलाउँदै माथितिर उठ्ने प्रेरणा 
दिन थाल्दछन् । 
तनूनपादसुरो विश्ववेदा देवो देवेषु देवः । पथो अनक्तु मध्वा घृतेन ॥१२॥ 
शरीरलाई रक्षा गर्ने प्राणवान् विश्वेदेवता र देवताहरूमा महान् अग्निदेवताले मधुर 
घिउको आहुतिद्वारा यज्ञलाई,बढाउन् सन्मार्गमा अघि बढ्ने प्रेरणा प्रदान गरुन् । 
मध्वा यज्ञ नक्षसे प्रीणानो नराशथ,सो अग्ने । सुकृद्देवःः सविता 
विश्ववारः ॥१३॥ 
दिव्य गुणले सम्पन्न आस्तिक क्रत्विकहरूले सधैँ पूजा गर्ने हे अग्निदेवता ! श्रेष्ठ 
कर्मलाई सम्पादन गर्ने तेजस्वी सवितादेवतको रूपमा तिमी सम्पूर्ण जगत्का प्रियपात्र 
हौ । तिमी मधुर पदार्थले यज्ञलाई सम्पन्न गराउँछौ । 
 अच्छायमेति शवसा घृतेनेडानो वह्विर्नमसा । अग्नि स्रुचो अध्वरेषु 
प्रयत्सु ॥१४॥ 
यज्ञकर्ता यी अध्वर्युहरू विभिन्न स्तोत्रले प्रार्थना गर्दै घिउ र हविष्यान्रसहितका जुहू 
नामको यज्ञपात्र लिएर अग्निका नजिक जान्छन् । 


स यक्षदस्य महिमानमग्नेः स ईं मन्द्रा सुप्रयसः । वसुश्चेतिष्ठो 
वसुधातमश्च ॥१५॥ म 
यी याज्ञिकहरू यञ्ञको कार्यमा मग्न भएर अत्यन्त जाज्वल्यमान, उत्तम सम्पदा प्रदान 
गर्ने र अन्नले सुशोभित अग्निदेवतालाई आराधना गर्दछन् । तिनै याशिकहरूले नै 
हर्षप्रद हविको आहुति प्रदान गर्दछन् । 
द्वारो देवीरन्वस्य विश्वे व्रता ददन्ते अग्नेः । ठरुव्यचसो धाम्ना 
पत्यमानाः ॥१६॥ 
विशाल आकाशले युक्त, सामर्थ्यवान् दिव्य द्वाररूपी अग्निदेवतालाई हामी सङ्कल्पमा 
धारण गर्दछौँ र समस्त देवगणले अग्निका कर्मलाई धारण गर्दछन् । 
ते अस्य योषणे दिव्ये न योना उषासानक्ता । इमं यञ्ञमवतामध्वरं न । ।१७॥ 
यस यज्ञमण्डपमा उषा र नक्ता नामका अग्निका दुई दिव्य देवीहरू विद्यमान छन् ।ती 
दिन र रातका नामले चिनिने देवीहरू हाम्रा यस श्रेष्ठ यज्ञलाई सरल रीतिले सुरक्षा 
गरुन् र कुण्डका मध्य भागमा अग्निदेवसँगै विराजमान होञन् । 
दैव्या होताराञ अर्ध्वमध्वर नोग्नेर्जिह्वामभि गृणीतम् । कृणुतँ न 
स्विष्टिम् ॥१८॥ 
दिव्य गुणले युक्त दुई होताका रूपमा रहेका अग्नि र वायुदेवताले यस यज्लाई 
कुशलतापूर्वक सम्पन्न गरुन् । हाम्रो यञ्चको अग्निका लप्काहरू माथितर्फ उक्लँदै हरेक  
किसिमले हामीलाई उन्नति गर्ने खालका प्रेरणा प्रदान गरुन् । 


. २९० 











देवीर्बहरिद४ सदन्त्विडा सरस्वती भारती । मही गृणाना ॥१९॥ 
छ सुतियोस ठ्डा, सरस्वती र भारती देवीहरू यज्ञशालामा आएर कुशका यस 
अर्सित  पुरुक्षु त्वष्य सुवीर्यम् । रायस्पोष वि ष्यतु नाभिमस्मे ॥२०॥ 
शीप्रगामी त्ष्टादेवताले उनको अद्भुत, विभिन्न रूपमा सुशोभित, पोषक ऐश्वर्यले 
उ श्रेष्ठ वैभव हामीलाई प्रदान गरुन् । 
 बनस्पतेव सृजा रराणस्त्मना देवेषु । अग्निहव्य, शमिता सूदयाति ॥२१॥ 
बनस्पतिदेवता ! तिमी देवताको स्वरूप भएर देवताहरूलाई हृविद्वारा आहुति प्रदान 
त । कल्याणकारी अग्निदेवताले यो आहुति सेवन गरुन् । । 
अग्ने स्वाहा कृणुहि जातवेद इन्द्राय हव्यम् । विश्वे देवा हविरिद 
जुषन्ताम् ॥२२॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी सर्वज्ञानसम्पन्न छै । हाम्रो यो आहुतिलाई इन्द्रदेवताका निम्ति 
प्रदान गराङ । समस्त देवताहरूले यो आहुति सेवन गरुन् । 
पौवो अन्नाँ रयिवृधः सुमेधाः श्वेत सिषक्ति नियुतामभिश्रीः । ते वायवे समनसो 
वि तस्थुर्विश्षेन्नररः स्वपत्यानि चक्नुः ॥२२३॥ 
उत्तम मेधा भएका, आफ्ना घोडाका आश्रयदाता, श्रेतवर्णका वायुदेव प्रचुर अन्रका धनी 
समृद्धलाई सन्तुष्ट गराउँछन् । ती नेतृत्व क्षमता भएका मानिस पनि एकै किसिमको 
मनले वायुदेवतालाई यञ्ञले उपासना गर्दछन् । वायुदेवताले नै सुन्दर प्रजाको निर्माण 
गरे  
राये नु यं जञ्चतू रोदसीमे राये देवी धिषणा धाति देवम् । अथ वायु नियुतः 
सञ्चत स्वा उत श्वेत वसुधितिं निरेके ॥२४॥ 
वायुदेवतालाई द्यावापृथिवीले ऐश्वर्यका लागि उत्पन्न गरे, उनलाई प्रकाशस्वरुपिणी 
स्तुतिले धनका निमित्त धारण गर्दछिन् । ती वायुदेव अश्वमा आफ्ना धनहीन भक्तकहाँ 
तेजस्वी धन प्रदान गर्नका लागि जान्छन् । 
आपो ह यद् बृहतीर्विश्वमायन्ग्भ दधाना जनयन्तीरग्निम् । ततो देवानाथ१ 
समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥२५॥ 
 नेछ प्रारम्भमा अप् वा जलतत्त्वले सम्पूर्ण विश्व ढाकेको थियो । त्यसले गर्भधारण 
पिन १ र आकाश आदि उतन्न भए । त्यसपछि देवतामध्ये अद्वितीय प्राण 
। उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षे दधाना जनयन्तीर्यञ्म् । यो देवेष्वधि देव 
फे ५ आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥२६॥ 
खालको बिराट दा मूल क्रियाशील तत्वबाटै सृष्टि संरचनामा दक्षता घारण गर्ने 
का थिए ५ उप्पन्न हुँदै गरेको देखे । त्यस बेला देवताका उनी एक मात्र देवता 
। उनी को हुन् ? हामी हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 


? 


२९१ 





प्र याभिर्यासि दाश्चा४,समच्छा नियुद्धिर्वायविष्टये दुरोणे । नि नो रयिश, 
सुभोजसं युवस्व नि वीरं गव्यमश्व्यं च राधः ॥२७॥ ५ 
हे वायु ! यज्ञमण्डपमा आहुति प्रदान गर्ने याजकका नजिकै तिमी अश्चको जस्तै तीव्र  
गतिमा आउँछौँ, उसै किसिमले हामीलाई वीर सन्तान, गाई, अश्च आदि अपार वैभव 
 प्रदान गर । 
आ नो नियुद्धिः शतिनीभिरध्वर४, सहस्रिणीभिरुप याहि यज्ञम् । वायो 
अस्मिन्त्सवने मादयस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न ॥२८॥ 
हे वायुदेवता । हाम्रा यस अहिंस्रक यज्ञमा तिमी आफ्ना सयौँ हजार अश्वका रथमा 
आङ र सोमरस पिएर खुसी हो । तिमी कल्याणकारी धनले सधैँ हाम्रो रक्षा गर । 
नियुत्वान्वायवा गद्यय४शुक्रो अयामि ते । गन्तासि सुन्वतो गृहम् ॥२९॥ 
सत्कर्ममा लागेका याजकहरूतर्फ गमनशील हे वायु ! तिमी आफ्ना तीव्रगामी 
वाहनमा यस यञज्ञस्थलमा शीघ्र आङ । शुक्र आदि ग्रह तिमीलाई धारण गर्नका लागि 
तत्पर रहन्छन् । 
वायो शुक्रो अयामि ते मध्वो अग्र दिविष्टिषु । आ याहि सोमपीतये स्पाहो देव 
नियुत्वता ॥३०॥ 
हे वायु । हामी निर्दोष छौँ र तिम्रा लागि यज्ञमा सर्वप्रथम सोमरस अर्पित गर्दछौँ । हे 
देवता । आदर गर्न योग्य तिमी नियुत नामका अश्चमा बसेर सोमपान गर्न आङ । 
वायुरग्रेगा यज्ञप्री साकं गन्मनसा यज्ञम् । शिवो नियुद्धिः शिवाभि ॥३१॥ 
नेतृत्व गर्ने, यञ्चले आनन्दित हुने, मङ्गलकारी वायुदेवता आफ्ना कल्याणकारी अश्वचमा 
आरुढ भएर पूर्ण मनोयोगपूर्वक हाम्रा यञ्चमा आउन् । 
वायो ये ते सहस्रिणो रथासस्तेभिरा गहि । नियुत्वान्त्सोमपीतये ॥३२॥ 
हे वायुदेवता ! आफ्ना सयौँ घोडायुक्त हजारौँ रथबाट सोमपान गर्नका लागि आउ । 
एकया च दशभिश्च स्वभूते द्वाभ्यामिष्टये विश्शती च । तिसृभिश्च वहसे 
त्रिष्शताच नियुद्धिर्वायविह ता विमुञ्च ॥३३॥ 
आफ्नै ऐश्वर्यले सुशोभित देखिने गरेका हे वायुदेवता । तिमी एक, दुई, तीन र तिनका . 
दस गुणा दस, बीस, तीस शक्तिशाली अश्व एवं अश्च जुटाइएका वाहनलाई यस अभीष्ट  
प्रयोजनका लागि छोड । 
तव वायवृतस्पते त्वष्टुर्जामातरद्भुत । अवाथ९स्या वृणीमहे ॥३४॥  
सत्कर्मका पालक हे वायु ! तिमी त्वष्टाका ज्वाइँ हौ । हामी तिम्रा रक्षणसाधनको .. 
कामना गर्दछौँ ।  
अभि त्वा शूर नोनुमो ढुग्धाइव धेनवः । ईशानमस्य जगतः . 
स्वर्दुशमीशानमिन्द्र तस्थुषः ॥३५॥  
हे शूरवीर इन्द्रदेवता ! तिमी यस स्थावर र जङ्गम संसारका स्वामी हौ । नदुहिएको 
गाई बाछो भेट्नका लागि लालायित भएझैँ दिव्य दृष्टिसम्पन्न तिम्रो दर्शनका लागि  
हामी लालायित रहन्छौँ । 
























२९२ 


कि 
॥    
क 
। 
० 
। 
।  


न त्वावाँर अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिष्यते । अश्चायन्तो 
मघवन्रिन्द्र वाजिनो गव्यन्तस्त्वा हवामहे ॥३६॥ 
टे ऐेश्वर्यवान इन्द्रदेवता ! यस पृथ्वीमा वा दिव्य लोकमा तिमीजस्तो अर्को न कोही छ 
नथियो र न त कहिल्य हुने न छ । हे देवता  अश्च, गाई र धनधान्यको कामना गर्ने 
हामी स्तोताहरू तिम्रो प्रार्थना गर्दछौँ । 
त्वामिद्धि हवामहे सातौ वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पतिं नरस्त्वां 
काष्ठास्वर्वतः ॥३७॥ . 
हे इन्द्रदेवता ! हामी स्तोताहरू तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ र अन्न प्राप्तिको इच्छा 
गर्दछौँ । तिमी सज्जनका रक्षक हौ । शत्रु जिलका लागि हामी तिमीलाई आह्वान 
गर्दछौँ । 
स त्व॑ नश्चित्र वज्रहस्त धृष्णुया मह स्तवानो अद्रिवः । गामश्वश४ रथ्यमिन्द्र सं 
किर सत्रा वाजं न जिग्युषे ॥३८॥ 
हे अद्भुत कार्य गर्न, वज्जधारी इन्द्रदेवता  तिमी आफ्नो पराक्रम र आत्मतेजका 
कारण सबेबाट स्तुत्य भएका छौं । हामीलाई गाई तथा अश्वसहित रथ प्रदान गर । युद्ध 
जिलका लागि घोडालाई अन्न आदि खुवाएर बलियो बनाएझैँ हामीलाई पनि तिमी 
बलिप्ठ बना । 
कया नश्चित्र आ भुवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता ॥३९॥ 
निरन्तर गतिशील हे इन्द्रदेवता । तिमी कुनकुन तृप्तिकारक पदार्थ अर्पण गर्दा र कस्ता 
पूजाविधिले प्रसन्न हुन्छौ ? तिमी कुन दिव्य शक्तिका सहायताले हाम्रो सहयोग 
गर्छौ ? 
कस्त्वा सत्यो मदानां म४१हिष्ठो मत्सदन्धस । दृढहा चिदारुजे वसु ॥५०॥ 
सल्निष्ठलाई आनन्द प्रदान गर्नेहरूमा सोम सर्वोपरि छ, किनकि हे इन्द्रदेवता ! तिमी 
डराउदा शत्रुको ऐश्वर्य नाश गर्न यसले प्रेरणा दिन्छ । 
अभौी पु णः सखीनामविता जरितृणाम् । शत भवास्यूतये ॥४१॥ 
स्तुतिले प्रसन्न गर्ने आफ्ना मित्रका रक्षक हे इन्द्रदेवता ! हरेक किसिमले हाम्रो रक्षा 
नका लागि तिमी उच्च कोटिको तयारीका साथ प्रस्तुत होर । 
यज्ञा यज्चा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्र 
न श,सिषम् ॥४२॥ 
सतेज्, अमर, हितकारी, मित्रजस्ता अग्निदेवतालाई हामी प्रशंसा गर्दछौँ । हे 
हो  प्रत्येक स्तुति र यञ्चको आयोजनामा उने बलशाली अग्निदेवतालाई 
गर । 
पाहि नो अग्न एकया पाद्युत द्वितीयया । पाहि गीर्भिस्तिसृभिरूर्जाम्पते पाहि 
सबैलाई चतसूभिर्वसो ॥४३॥ 
स्थापित गर्ने हे अग्निदेवता ! पहिलो स्तुतिले रक्षा गर, दोस्रो स्तुतिले अभय 
भ्दान गर र तेस्रो स्तुतिले संरक्षण प्रदान गर । हे कर्जाका स्वामी ! तिमी चौथो 
हामी सबैको पालन गर । 


२९२ 





उर्जो नपात४९ स हिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृध 
उत त्राता तनूनाम् ॥४४॥ 
हे अध्वर्युहरू हो । तिमीहरू शौर्यका रक्षक अग्निदेवतालाई सन्तुष्ट गराओ । यिनले 
हाम्रो शरीर, पत्नी र बालबच्चाको रक्षा गर्दछन् र हाम्रा कामना पूरा गराउँछन् । 
जीवनमा उन्नति गर्ने कामना गर्दै हामी उनैलाई आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
संवत्सरोसि परिवत्सरोसीदावत्सरोसीद्वत्सरो५सि वत्सरोसि । उषसस्ते 
कल्पन्तामहोरात्रास्ते कल्पन्तामर्धमासास्ते कल्पन्तां मासास्तै कल्पन्तामृतवस्ते 
कल्पन्ता४९ संवत्सरस्ते कल्पताम् । प्रेत्या एत्यै सं चाञ्च प्र च सारय । 
सुपर्णचिदसि तया देवतयाङ्गिरस्वद् धुवः सीद ॥४५॥ 
हे अग्निदेवता  तिमी संवत्सर, परिसंवत्सर, इदावत्सर, इद्वत्सर र वत्सर हौ । तिम्रा 
लागि उषा, दिन, रात, कृष्णपक्ष, शुक्लपक्ष, महिना, क्रतु र वर्ष सुसम्पन्न होउन् । 
तिमी हाम्रो प्रगतिका लागि आफ्ना शक्तिहरूलाई सङ्ग्रह र विस्तार गर्दछौ । तिमी ती 
दिव्य शक्तिका साथमा मिलेर प्राणवायुजस्तै दृढ तथा स्थिर भइराख । 
इति सप्तविंशो ध्यायः 
सत्ताईसौँ अध्याय सकियो । 


२९४ 


॥ 
 





३ म 
भुर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनेयि लाध्यन्ढिब शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ अष्यविंशोञ्ध्याय॥ 
.,  ..अठ्ठाईसौँ अध्याय॥ 
क्रषि प्रजापति, अश्चिनीकुमार, सरस्वती, स्वस्त्य आत्रेय । 
इध्म, तनूनपात्, इह,, बर्ही, द्वार, उषासानक्ता, दिव्य होता, त्रिदेवी, त्वष्य, 
वनस्पति, स्वाहाकृति,... द्यावापृथिवी, अहोरात्र, इन्द्र, वैदिक यन्त्रालय, 
पार्थिवाग्नि, यज्ञ, यूप, स्विष्टक्कत् अग्नि, लिङ्गोक्त, समित्, नराशंस, 
स्विष्टकृत् । म 
छन्द निचृत् त्रिष्टुप, निचृत् अतिजगती, स्वराट् पङ्क्ति, त्रिष्टुप् जगती, निचृत् 
. जगती, स्वराट् अतिजगती, निचृत् शक्वरी, भुरिक शक्वरी, भुरिक् अतिजगती, 
भुरिक् आकृति, भुरिक् जगती, अतिजगती, कृति, निचृत् अतिशक्वरी, स्वराट् 
जगती, स्वराट् शक्वरी, निचृत् अतयष्टि, अतिशक्वरी, भुरिक् त्रिष्टुप, 
आकृति । 
होता यक्षत्समिधेन्द्रमिडस्पदे नाभा पृथिव्या अधि । दिवो वर्ष्मन्त्समिध्यत 
 ओजिष्ठश्चर्षणीसहाँ वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥१॥ 
 दिव्य याज्ञिकहरूले समिधाद्वारा इन्द्रदेवताका लागि यज्च गरेका छन् । यस्तो प्रकृति 
चक्ररूपी विराद् यज्ञमा अग्निदेवता धर्तीमा यज्ञाग्निका रूपमा, मध्य स्थान अन्तरिक्षमा 
विद्युत्का रूपमा र माथिल्लो स्वर्गलोकमा सूर्यका रूपमा आलोक विस्तार गरिरहेका 
छन् । श्रेष्ठ विजेता, ओजस्वी इन्द्रदेवताले हव्यपान गरुन. हे होताहरू हो ! तिमीहरू 
पनि उनैका लागि यज्ञ गर । कवर 
होता यक्षत्तनूनपातमूतिभिर्जेतारमपराजितम् । इन्द्र देव स्वर्विद 


पथिभिर्मधुत्तमैर्नराश४१सेन तेजसा वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥२॥ 
रक्षक, शत्रुबाट पराजित नहुने, 


महान् तेजस्वी, मानिसहरूद्वारा प्रशंसित, शरीरका 
शत्रुका विजेता, सबैका विषयमा जान्ने इन्द्रदेवताका लागि दिव्य हत आफ्नो 
हर्षप्रदायक तथा सुमधुर आहुतिद्वारा यस गरे । छ ११ उसै किसिमले हव्यपान 
गरुन् उनैका लागि यञ्च गर । 

का छै हौताह म रि्मीडितमाजुहानममत्यम हो । तिमीहरू पनि । देवो देवैः सवीर्यो वज्नहस्त 
लागि महान् याज्िकहरूले यज्ञ गरे । दिल गुणले सम्पन १७ अनन लु बनिल 
बञ्जधारी देवताका राजा इन्द्र हव्यपान गरेर सन्तुष्ट होकन् । ही 
भनि उनैका लागि यज्ञ गर । 








२९५ 





ति २ 


१ ०३ 
 
॥ 


होता यक्षद्दहिषीन्द्रै निषद्वरं वृषभं नर्यापसम् । वसुभी रुद्रैरादित्यै, १ 
सयुग्भिर्बहिरासदद्वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥४॥   

धनको वर्षा गराउने, याञ्चिकहरूका हितैषि इन्द्रदेवतालाई कुशका आसनमा आरुढ 

गराएर होताहरूले यञ्च गरे । एक समानका कार्य गर्ने वसुहरू, रुद्रहरू र 


आदित्यहरूका साथमा कुशका आसनमा बसेर उनले हव्यपान गरुन् । हे होताहरू 
हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर । 


होता यक्षदोजो न वीर्य, सहो द्वार इन्द्रमवर्धयन् । सुप्रायणा अस्मिन्यञ्जे वि 
श्रयन्तामृतावृधो द्वार इन्द्राय मीढुषे व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥५॥ 
महान् यािकहरूले इन्द्रदेवताका निम्ति यज्ञ गरे र द्वारका देवताहरूले उनीभित्र औज, 
वीर्य र मनोबल बढाए । सरलताले जान्न योग्य र यञ्चलाई वृद्धि गराउने द्वारहरू 
अभीष्टको वर्षा गराउने इन्द्रदेवताका लागि खुलून् । उनी यस यज्ञमा आएर हव्पपान 
गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर । . 
होता यक्षदुषे इन्द्रस्य धेनू सुदुधे मातरा मही । सवातरौ न तेजेसा 
वत्समिन्द्रमवर्धतां वीतामाज्यस्य होतर्यज ॥६॥  । 
 महान् होताहरूले इन्द्रदेवताका आमाजस्ता, उत्तम दुध दिने दुई गाईजस्ता पृथ्वी र, 
उषाको यजन गरे । त्यसपछि उनीहरूले तेजद्वारा इन्द्रदेवतालाई संवर्धित गराए । दुई 
वटा गाईहरूले आआफ्ना बाछालाई माया गर्दै तिनलाई बलियो बनाएझैँ ती दुवैबाट 
यञ्चका प्रभावले हव्यरूपी पोषण प्राप्त गर्दै उनी परिपुष्ट होछन् । हे होताहरू हो । 
तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर । 
होता यक्षद्दैव्या होतारा भिषजा सखाया हविषेन्द्रै भिषज्यतः । कवी देवौ 
प्रचेतसाविन्द्राय धत्त इन्द्रिय वीतामाज्यस्य होतर्यज ॥७॥ 
महान् दिव्य होताहरूले चिकित्सक, मित्ररूपका, महान् गुणले सम्पन्न, उत्कृष्ट 
ज्ञानवान्, देवगणका वैद्य दुवै अश्चिनीकुमारका लागि यञ्च गरे । ती दुवैले इन्द्रदेवताको म 
चिकित्सा गरेर उनलाई आरोग्य लाभ गराउँदै हव्यपान गरुन् । हे होताहरूहो।  
तिमीहरू पनि उनैका लागि यञ्च गर । 
होता यक्षत्तिस्रो देवीर्न भेषजं त्रयस्त्रिधातवो पस५ इडा सरस्वती भारती . 
महीः । इन्द्रपलीर्हविष्मतीर्व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥८॥ ा 
महान् होताहरूले तीनै लोकमा अग्नि, वायु, सूर्य यी तीनैलाई धारण गरेका, जाडो  
गर्मी, वर्षा र वायु आदिको व्यवस्था गर्ने इन्द्रदेवतालाई पालनपोषण गर्ने, औषधिले 
युक्त आहुतिद्वारा इडा, सरस्वती र भारती यी तीनै देवीका लागि यज्ञ गरे । उनीहरू 
हव्यपान गरेर सन्तुष्ट होङन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्चञगर ।  
होता यक्षत्त्वष्टारमिन्द्र देव भिषज, सुयजं घृतश्रियम् । पुरुरूप४ सुरेतस .. 
मघोनमिन्द्राय त्वष्य दधदिन्द्रियाणि वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥९। 
महान् ऐश्वर्यवान्, दानदाता, रोगनाशक, श्रेष्ठ याज्चिक, स्नेही, धनसम्पन्न, विविधरूप , 
धारक, श्रेष्ठ शक्तिले सम्पन्न, त्वष्टादेवतालाई होताहरूले यज्ञ गरे । त्यसपछि  


२९६ 





वच्डदेवताले इन्द्रदेवताका लागि अनेकौँ किसिमका प्रदान गरे । उनले 


उापात गरुन् । हे होताहरू हौ ! तिमीहरू पनि उनैका ७ गर । 
होता यक्षद्वनस्पति शमितार४ शतक्रतु धियो जोष्यरमिन्द्रियम् । मध्वा 
समञ्जन्पथिभिः सुगेभिः स्वदाति यज्ञ मधुना घृतेन वेत्वाज्यस्य होतर्यज 
बा ति ॥१०॥ 
दिव्य होताहरूले शान्तिका । धेरै किसिमका कार्य गर्ने, विचारपूर्वक कार्य गर्ने 
दन्रदेवताका हिंतैषि बनस्पतिदेवतालाई यजन गरे र मधुर घिउ आदिले कुन यन 
सम्पन्न गर्दै सुगम मार्गबाट देवतासम्म यञ्चको भाग पुग्याए । उनीहरूले मधुर 
घिउसहितको हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो  तिमीहरू पनि उनैका लागि 
यञ्च गर । 
होता यक्षदिन्द्रथट स्वाहाज्यस्य स्वाहा मेदसः स्वाहा स्तोकाना४ स्वाहा 
स्वाहाकृतीना४१ स्वाहा दृव्यसूक्तीनाम् । स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा 
इन्द्र, आज्यस्य व्यन्तु होतर्यज ॥११॥ 
दिव्य होताहरूले घिउको आहुतिले, चिल्लो पदार्थले, सोमरसले, स्वाहा शब्दले युक्त 
हविले र तिनीहरूसित सम्बन्धित श्रेष्ठ मन्त्रले इन्द्रदेवताका निम्ति यञ्च सम्पन्न गरे । 
स्वाहाको उच्चारण गर्दा हर्षित भएर हव्यपान गर्ने देवता र इन्द्रदेवताले हव्यपान 
गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर । 
 देव बहिरिन्द्र४, सुदेवं देवैर्वीरवत्स्तीर्ण वेद्यामवर्धयत् । वस्तोर्वृतं प्राक्तोर्भत४१ 
.  राया बहिष्मतोत्यगाद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥१२॥ 
दिउँसो काटिँदा पनि रातका समयमा वेदीरूपी आफ्ना कार्यक्षेत्रमा विस्तार पाउने, 
 वीरको जस्तै गरी आफ्नै संस्कारले परिस्थितिलाई अतिक्रमण गर्ने, इन्द्र, मरुत् आदि 
देवताहरूको विकास गराउने कुश आदिका अधिष्ठाता बहिंदिवताले हव्यपान गरुन् । हे 
कुश लिएका होताहरू हो  ऐश्वर्य प्राप्ति गरेर धारण गर्नका लागि तिमीहरू पनि 
उनेको यञ्च गर ।  
देवीद्वार इन्द्रश, सङ्घाते वीड्वीर्यामन्नवर्धयन् । आ वत्सेन तरुणेन कुमारेण च 
मीवतापार्वाण४ रेणुककाटं नुदन्तां वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥१२॥ 
सामूहिक रूपमा ढोकाचौकोस आदिक रूपमा व्याप्त भएर रहका दिय शक्तिहरूले 
आआफ्ना कर्मले इन्द्रदेवतालाई वृद्धि प्रदान गरे । इन्द्रदेवताले बाल अवस्था वा तरुण 
अवस्थामा हुने हानीकारक तत्त्वलाई अगाडि बढ्नबाट रोकून् र धुलो भरिएको बादल 
ऐटाञन् । उनैले ऐश्वर्य प्रदान गरेर ती दिव्य शक्ति यजमानका घरमा रहनका लागि 
पव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यञ्च कने ं 
देवी उषासानक्तेनद्र यज्े प्रयत्यह्वेताम् । दैवीर्विशः प्रायासिष्यथ१ सुप्रीते सुधिते 


वसुवने वसुधेयस्य वीताँ यज ॥१४॥ उ सदेवतालाई 
क प्रेमपूर्वक रहने, श्रेष्ठ हितैषि उषा र रात्रिदेवीले यञद्वारा इन्द्रदेवतालाई समृद्ध 


वसु, रुद्र आदि महान् दिव्य प्रजाहरूलाई हरसमय प्रेरित गरुन् । उनले 


हे रीता ऐश्वर्य प्राप्त गराउन र स्थिरता प्रदान गर्नका लागि हव्यपान गरुन् । म 
। तिमीहरू पनि उनैका लागि यञ्च गर । 


२९७ 








देवी जोष्ट्री वसुधिती देवमिन्द्रमवर्धताम् । अयाव्यन्याघा दरेषा४, स्यान्या 


वक्षद्वसु वार्याणि यजमानाय शिक्षिते वसुवने वसुधेयस्य वीरता यज ॥१५॥ 
सधैँ प्रेमपूर्वक रहने, ज्ञानसम्पन्न, ऐश्वर्य धारण गर्ने, अहोरात्रकी देवीले इन्द्रदेवताको 
वृद्धि गराउँदै पहिले यजमानहरूको पापरूपी खराब भाग्यलाई पन्छाउँछिन् अनि 


 । 


 





।  ॥ ० 


त्यसपछि उनले ग्रहण गर्न योग्य ऐश्वर्य प्रदान गर्दछिन् । उनले यजमानलाई धन प्राप्ति,  


होस् भन्नका लागि र स्थिरताका लागि हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू 
पनि उनका लागि यञ्च गर् । 


देवी अर्जाहुती दुघे सुदुघे पयसेन्द्र मवर्घताम् । इषमूर्जमन्या वक्षत्सग्धिश 
सपीतिमन्या नवेन पूर्व दयमाने पुराणेन नवमधातामूर्जमूर्जाहुती झर्जयमाने वसु 
वार्याणि यजमानाय शिक्षिते वसुवने वसुधेयस्य वीताँ यज ॥१९॥ 
अन्न, जल र कामनारूपी दुधसहितका दुवै देवीहरले इन्द्रदेवतालाई वृद्धि प्रदान गरे । 
दुवैले अन्न र जलरूपी शक्ति ग्रहण गरेका हुन्छन् । दयायुक्त, रसलाई वृद्धि गराउने, 
तत्त्वको ज्ञान भएका, नयाँ अन्नबाट पुरानो र पुरानोबाट नयाँ अन्न धारण गर्दै यजमानका 
लागि महान् ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र् त्यसलाई स्थिर गराउनका लागि उनले दव्यपान 
गरुन् । हे होताहरू हो । तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर । 
देवा दैव्या होतारा देवमिन्द्रमवर्धताम् । हताघशश, सावाभाष्य वसु वार्याणि 
यजमानाय शिक्षितौ वसुवने वसुधेयस्य वीताँ यज ॥१७॥ 


दुष्कर्मलाई दण्ड दिने, दुष्टता नाश गरेर देवत्वलाई वृद्धि गराउने, दिव्य होतारूपी दुवै म 


देवीहरूले इन्द्रदेवतालाई वृद्धि प्रदान गरे र यजमानलाई वाञ्छित फल प्रदान गरे । 


उनीहरू दुवै यजमानका लागि धन प्राप्ति गराउन र त्यसलाई स्थिरता प्रदान गर्नका  


लागि दव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यञ्च गर । 


देवीस्तिस्रस्तिस्रो देवीः पतिमिन्द्रमवर्धयन् । अस्पृक्षद्धारती दिव४१ रुद्रैर्यश्ञ 


सरस्वतीडा वसुमती गृहान् वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥१०५॥ 


तीनै वटी देवीहरूले इन्द्रदेवतालाई संवर्द्धन गरे । यिनीहरूमध्ये भारतीले .. 
 दिव्यलोकलाई, रुद्रकी सहचारिणी सरस्वतीले यञ्चलाई र धनले सम्पन्न इडाले 
भूलोकलाई स्पर्श गरेका छन् । तीनै देवीहरूले याजकलाई ऐश्वर्य प्राप्त गराउन र त्यस  
ऐश्चर्यलाई स्थिरता प्रदान गर्न का लागि हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू . 


पनि उनैका लागि यज्ञ गर । 


देव इन्द्रो नराश४सस्त्रिवरूथसित्रबन्धुरो देवमिन्द्रमवर्धयत् । शतेन 
 स्इस्रेण प्रवर्त्तते मित्रावरुणेदस्य हौत्रमर्हतो बृहस्पतिः  


स्तोत्रमश्चिनाध्वर्यवं वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥१९॥ 


धेरै प्रशंसा पाउने, तीनै लोकका स्वामी, त्रक, यजुष् सामवेदका क्रचाहरूले युक्त 
यञ्चदेवताले इन्द्रदेवतालाई वृद्धि प्रदान गरे । उनी कालो पिठ्युँ भएका हजारौं मेघरूपी  
गाईहरूले सुशोभित हुन्छन् । यस यज्चका होता कर्मशील वरुण हुन्, स्तोता बृहस्पति  
हुन् र अध्वर्यु दुवै अश्चिनीकुमारहरू हुन् । इन्द्रदेवताले याजकलाई ऐश्वर्य प्राप्त गराउन 


२९८ 





ठिक 


।्ताहहरुुलालाहाबु्हहरू धटाललजममाििङललाहसिशाहनालिल्क १ 


र त्यस ऐश्वर्यको स्थिरताका लागि हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि 
उनैका लागि यज्ञ गर ।  

देवो देवैर्वनस्पतिहिरण्यपर्णो मधुशाखः सुपिप्पलो देवमिन्द्रमवर्धयत् । 

दिवमग्रेणास्पृक्षदान्तरिक्षे पृथिवीमदृ४ हीद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥२०॥ 
सुनौला पातले, मौरी भरिएका हाँगाहरूले, स्वादिला फलहरूले सम्पन्न 
बनस्पतिंदेवताले देवगणका साथमा इन्द्रेदवताको तेजस्विता अभिवृद्धि गराए । त्यस्ता 
बनस्पतिदेवता आफ्ना अघिल्ला भागले आकाशलाई र जराले धर्तीलाई स्पर्श गर्दै 
ब्रह्वाण्डका विश्वमा व्याप्त छन् । त्यस्ता देवताले याजकलाई धन प्राप्त गर्न र त्यस 
धनको सुरक्षा एवं स्थिरताका लागि हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि 
उनैका लागि यञ्च गर । 

देव बरहिर्वारितीना देवमिन्द्रमवर्धयत् । स्वासस्थमिन्द्रेणासत्नमन्या 

बर्ही४्ष,ष्यभ्यभूद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥२१॥ 
पानीका बीचमा आलोकित, सुखपूर्वक बस्न योग्य, इन्द्रदेवताको आश्रयमा रहेका 
अनुयाज नामका देवताले इन्द्रदेवतालाई संवर्धित गराए । उनी आकाशमा रहेका 
वस्तुहरूलाई व्याप्त गराउँदै यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्न र त्यस ऐश्वर्यलाई स्थिरता 
प्रदान गर्नका लागि हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि 
यज्ञ गर । म 

देवो अग्नि स्विष्टकृद्देवमिन्द्रमवर्धयत् । स्विष्ट कुर्वन्त्स्विष्टकत्स्विष्टमद्य 

 करोतु नो वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥२२॥  

उचित खालका कामनाहरूलाई पूरा गराउने अग्निदेवताले इन्द्रदेवतालाई संवर्धित 
गराए । उनी आज श्रेष्ठ कर्म गर्दै हाम्रा लागि उत्तम फल प्रदान गरुन् र यजमानलाई 
ऐश्वर्य प्राप्ति गराउँदै त्यस ऐश्वर्यलाई स्थिरता प्रदान गर्न हव्यपान गरुन् । हे होताहरू 
हो । तिमीहरू पनि उनैका लागि यञ्च गर । 

अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमानः पचन्पक्तीः पचन्पुरोडाशं बध्नन्रिन्द्राय 

छागम् । सूपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदिन्द्राय छागेन । अघच्त मेदस्तः 


प्रति पचताग्रभीदवी वृधतुरोडाशेन । त्वामद्च क्रषे ॥२३॥ 
पाक्ने खालको चरु पकाएर, रोगनाशक दुध मात गर्नका लागि बाखा बाँधेर, यी 


यजमानहरूले इन्द्रदेवताका लागि आज अग्निलाई ग्रहण गरेका छन् । वनस्पतिदेवताले 
आज परिपक्व हवि र बाखाको दुध ग्रहण गरेर तिनै वस्तुले बनाएको पुरोडाशद्वारा 
इन्द्रदेवतालाई समृद्ध गराएका छन्, इुन्द्रदेवताले त्यो हव्पपान गरुन. हे होताहरू हो ! 


तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर । 
होता यक्षत्समिधानँ महद्यश सुसमिद्ध वरेण्यमग्निमिन्द्र वयोधसम् । गायत्री 

दिव्य छन्द इन्द्रिय ज्यविं गाय लो कलह प्रकाश उर्जा र गतियुक्त 

होताहरूले गायत्रा  छन्द इन्द्रियश  त्र्यवि २ ?  । 

व्य होताहरूले गायत्री छन्द, इन्द्रियशक्ति जल पहान् यशस्वी, आयु बढाउने 


किरण तथा आयु धारण गर्दै, प्रदीप्त, 


२९९ 








होः देवता र इन्द्रदेवताका लागि यज्ञ गरे । प्रयाजदेवता र इन्द्रदेवताले त्यो हवि पान  
गरुन्, । उनको कृपा पाएर हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर। 
होता यक्षत्तनूनपातमुद्धिदं यं गर्भमदितिर्दधे शुचिमिन्द्रै वयोधसम् । उष्णिह  
छन्द इन्द्रिय दित्यवाहँ गां वयो दधट्वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥२५॥  
दिव्य होताहरूले उष्णिक् छन्द, इन्द्रियशक्ति, दित्यवाट् नामका गाईरूपी यञ्ञीय प्रक्रिया 
सञ्चालन गर्ने किरणहरू र आयु धारण गरे । त्यसपछि अदितिले गर्भमा धारण गरेका, 
आयु बढाउने इन्द्रदेवताका लागि उनीहरूले यञ्च सम्पन्न, गरे. । प्रयाज एवं इन्द्र आदि 
देवताहरूले त्यस यज्ञमा हव्यपान गरे । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि 
यज्ञ गर । 
होता यक्षदीडेन्यमीडित वृत्रहन्तममिडाभिरीड्य४९ सहः सोमन्द्रि वयोधसम् । 
हक... छन्द इन्द्रिय पञ्चाविं गां वयो दधद्देत्वाज्यस्य होतर्यज ॥२ . 
दिव्य होताहरूले अनुष्टुप् छन्द, इन्द्रियशक्ति, पञ्चावि नामका गाईरूपी पञ्चमहाभूतले  
व्याप्त आयु धारण गरेर पोषण प्रदान गर्ने, मृत्युभन्दा पर रहेको, अमर, पवित्र आसनमा  
स्थापित हुने र आयु बढाउने इन्द्रदेवताका लागि उनीहरूले यञ्ञ सम्पन्न गरे । प्रयाज  
एवं इन्द्र आदि देवताहरूले त्यस यज्ञमा हव्यपान गरे । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि  
उनैका लागि यञ्च गर ।  
होता यक्षत्सुबर्हिषं पृषण्वन्तममर्त्य४९ सीदन्तं बर्हिषि प्रिँयेमृतेन्द्रै वयोधसम् ५ 
बृहतीं छन्द इन्द्रिय त्रिवत्सं गाँ वयो दधट्वेत्वाज्यस्य होतर्यज ॥२७॥ हि 
दिव्य होताहरूले बृहती छन्द, इन्द्रियशक्ति, जलचर, स्थलचर र नभचरलाई जौँवन 
प्रदान गर्नेजस्ता तीन बाछा भएको गाईरूपी आयु धारण गरेर पोषण प्रदान गर्ने , 
मुत्युभन्दा पर रहेको, अमर, पवित्र आसनमा स्थापित हुने र आयु बढाउने इन्द्रदेवताको 
लागि उनीहरूले यञ्च सम्पन्न गरे । प्रयाज एवं इन्द्र आदि देवताहरूले त्यस यज्ञमा ॥ 
हव्यपान गरे । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यज्ञ गर ।  
होता यक्षदव्यच वतीः सुप्रायणा क्रतावृधो द्वारो देवीहिरण्ययीर्ब्रह्माणमिन्द्र म 
वयोधसम् । पर्डुक्ति छन्द इहेन्द्रियं तुर्यवाहँ गाँ वयो दधद्व्यन्त्वाज्यंस्थ  
होतर्यज ॥२८॥ 
दिव्य होताहरूले पङ्क्ति छन्द, इन्द्रियशक्ति, तुर्यवाट् नाम भएको गाईरूपी स्वैदजं, 
अण्डज, उन्द्रिज र जरायुज यी चारै किसिमकालाई आयुरूपी पोषण प्रदान गर्ने किरा 
धारण गरेका सुविधायुक्त स्थानमा जानका लागि यञ्ञ विस्तार गर्नै सुनौलो द्वारजस्ती 
देवी यञ्चाग्निका माध्यमबाट आयु बढाउने इन्द्रदेवताका लागि यज्ञ सम्पन्न गरे । प्रयाज . 
एवं इन्द्र आदि देवताहरूले त्यस यज्ञमा हव्यपान गरे । हे होताहरू हो  तिमीहरू पति 
र यज्ञ गर । 
कि  यक्षत्सुपेशसा सुशिल्पे बृहती उभे नक्तोषासा न दर्शते विश्वमिन्द्र वयोधसम् ।  
त्रिष्टभ छन्द इहेन्द्रियं पष्ठवाह गा वयो दघट्वीतामाज्यस्य होतर्यज ॥२९॥ 
होताहरूले त्रिष्टुप् छन्द, इन्द्रियशक्ति, पष्ठवान् नाम भएको गुईरूपी प्रकृतिलाई न 
हनन दिन समर्थ आयुरूपी पोषण प्रदान गर्ने किरण धारण गरेर सुन्दर कप  


३०० 


 


 


महिमाशालिनी र दर्शनीय रात्रि तथा उषाका माध्यमबाट आयु बढाउने 
दद्धदेवताका लागि यञ्ञच सम्पन्न गरे । उषा र रात्रि आदि देवीहरूले त्यस यज्ञमा 
गरुन् । हे होताहरू हो । ! तिमीहरू पनि उनैका लागि यञ् गर । 
होता यक्षठ्चेतसा देवानामुत्तमं यशो होतारा दैव्या कवी सयुजेन्द्रै वयोधसम् । 
जगतीं छन्द इन्द्रियमनड्वाहं गां वयो दधद्वीतामाज्यस्य होतर्यज ॥३०॥ 
दिव्य होताहरूले जगती छन्द, इन्द्रिशक्ति, पोषणचक्रलाई गतिशील बनाउन सक्ने 
हुनाले गाडा तान्ने गोरुरूपी किरणहरूका साथै.आयु धारण गर्दै प्रखर ज्ञानले सम्पन्न, 
देवताहरूमा श्रेष्ठ, यशसम्पन्न, क्रान्तदर्शी, आयुप्रदायक इन्द्रदेवतालाई दुई खालका 
सहयोगी होताहरूका साथमा रहेर यजन गरे । प्रयाज एवं इन्द्रदेवताले हव्यपान गरुन् । 
हेयाजकहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै किसिमको यञ्च सम्पन्न गर । 
होता यक्षतेशस्वतीस्तिम्रो देवीहिरण्ययीर्भारतीर्बृहतीर्महीः पतिमिन्द्र 
वयोधसम् । विराज छन्द इहेन्द्रियं धेनुँ गाँ न वयो दघधदव्यन्त्वाज्यस्य 
होतर्यज ॥२३१॥ 
दिव्य होताहरूले विराट् छन्द, इन्द्रियशक्ति, पोषणरूपी दुध दिने गाईरूपी किरणहरूका 
साथै आयु धारण गर्दै सौन्दर्ययुक्त, स्वर्णकान्तियुक्त, प्रखर महिमाशाली इडा, सरस्वती 
र भारती देवीहरूका साथ आयुप्रदायक तथा पालनक्रर्ता इन्द्रदेवताका निम्ति यजन 
, गरे । एवं इन्द्र आदि देवताहरूले त्यस्ता यज्ञमा हर्व्पपान गरुन् । हे याजकहरू हो! 
तिमीहरू पनि यस्तै किसिमको यज्ञ सम्पन्न गर । 
होता यक्षत्सुरेतसं त्वष्यरं पुष्खिर्धन४, रूपाणि बिभ्रत पृथक् पुष्टिमिन्द्र 
वयोधसम् । द्विपर्द छन्द इन्द्रियमुक्षाण गा न वयो दधट्वेत्वाज्यस्य 
होतर्यज ॥३२॥ 
दिव्य हयोताहरूले द्विपदा छन्द, इन्द्रियशक्ति, सेचन गर्ने गाईरूपी प्राणवर्षक किरणका 
साथ आयु धारण गर्ने, उत्पादन शक्तिले सम्पन्न, विभिन्न प्राणीहरूलाई पोषण प्रदान 
गर्ने, पुष्टि धारण गर्ने त्वष्टदेवता र आयु बढाउने इन्द्रदेवतालाई यजन गरे । त्वष्टा र 
इन्द्रदेवताले हव्यपान गरुन् । याजकहरूले यस्ता यञ्चमा आहुति प्रदान गरुन् । 
होता यक्षद्वनस्पति४९ शमितार, शतक्रतु हिरण्यपर्णमुक्थिन४ रशनां 
बिभ्रतं वशिँ भगमिन्द्रै वयोधसम् । ककुभ॑ छन्द इहेन्द्रियं वशां वेहत॑ गां वयो 


दधट्देत्वाज्यस्य होतर्यज ॥२२॥ 
दिव्य होताहरूले ककुप् छन्द, इन्द्रिय शक्ति, बाँझा र गर्भ तुहाउने गाईका रूपमा रहेका. 
हानीकारक विकिरणले युक्त विकृतिलाई उतत्न हुन नदिने किरण तथा आयु धारण गर्दै . 
हेविलाई संस्कारित गराउने, अनेकौँ कर्ममा प्रयोग हुने, सुनौला पत्ता भएको, यञ्ञीय 
सामर्थ्यले युक्त, डोरीझैँ रेसा भएको, देख्ममा अत्यन्त राम्रो, सेवन गर्न योग्य. 
बनस्पतिहरू र आयु बढाउने इन्द्रदेवताका लागि यजन गरे । य्यस्ता यज्ञमा वनस्पति  
एव इन्द्रदैवताले हवि पान गरुन् र याजकहरूले त्यस्तै यञ्चमा हवन गरुन् । 


३०१ 





हु गृहपति भेषजं कर्वि क्षत्रमिन्द्र 
होता यक्षत्स्वाहाकृतीरग्नि गृहपतिं पृथग्वरु्ण भेष 

वयोधसम् । अतिच्छन्दसं छन्द इन्द्रिय बृहदृषभं गाँ वयो दधदव्यन्त्वाज्यस्य 
होतर्यज ॥३४॥ 


दिव्य होताले अतिछन्दस् नामको छन्द, इन्द्रियशक्ति, महान् बलशाली गाईरूपी अद्भुत 
सामर्थ्ययुक्त किरण र आयु धारण गरेर प्रत्येक यञ्चमा वरण गर्न योग्य, औषधियुक्त, 
क्रान्तदशी स्वाहाकारयुक्त अग्नि एवं आयुवर्धक तथा रक्षक इन्द्रदेवताका लागि यजन 
गरे । प्रयाजदेवता र इन्द्र आदि देवताहरूले हवि पान गरुन् । यस्तै यञ्चमा 
याजकहरूले आहुति प्रदान गरुन् । 


देवं बरहिर्वयोधसं देवमिन्द्रमवर्षयत् । गायत्र्या छन्दसेन्द्रियं च्वुरिन्द्रे वयो 
दधद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥३५॥ 


बहिंदेवताले गायत्री छन्दद्वारा नेत्रशक्ति, बल, आयु आदि इन्द्रदेवतामा स्थापित गराउँदै 
आयु बढाउने इन्द्रदेवताका लागि यञ्चको हवि प्रदान गरेर वृद्धि गराए । यजमानलाई 
ऐश्वर्य प्रदान गर्न र त्यस ऐश्वर्यलाई स्थिरता प्रदान गर्नका लागि बहिंदेवताले हवि पान 
गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि यस्तै किसिमले यजन गर । 
 देवीद्वारो वयोधस, शुचिमिन्द्रमवर्धयन् । उष्णिहा छन्दसेन्द्रिय प्राणमिन्दरे वयो 
दधद्वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥३६॥ 


उष्णिक छन्दका माध्यमबाट द्वारमा रहेका देवीहरूले प्राण, बल र आयुलाई. 
इन्द्रदेवतामा स्थापित गराउँदै जीवनदाता इन्द्रदेवतालाई यञ्चका हविले समृद्ध गराए । 
यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र त्यस्तो ऐश्वर्य ग्रहण गर्ने यजमानलाई स्थिरता प्रदान 


गर्नका लागि द्वार नामका देवीहरूले हवि पान गरुन् । हे होताहरू हो  तिमीहरू पनि 
यस्तै किसिमको यज्ञ सम्पन्न गर । 


देवी उषासाःक्ता देवमिन्द्रै वयोधसं देवी देवमवर्धताम् । अनुष्टुभा छन्दसेन्द्रिय॑ 
बलमिन्द्रे वयो दधद्वसुवने वसुधेयस्य वीताँ यज ॥३७॥ ... 

अनुष्टुप् छन्दले उषा र रात्रि दुवै देवीहरूले बल, इन्द्रिय र आयु इन्द्रदेवतामा स्थापित 

गराउँदै जीवनदाता इन्द्रदेवतालाई हविले समृद्ध गराए । यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने 

र त्यसलाई स्थिरता प्रदान गर्नका लागि उषा र रात्रिदेवीले हविलाई पान गरे । हे 

होताहरू हो  तिमीहरू पनि यस्तै किसिमले यजन गर । 


देवी जोष्ध्रै वसुधिती देवमिन्द्रै बयोधस देवी देवमवर्धताम् । बृहत्या 

छन्दसेन्द्रिय४१ श्रोत्रामिन्द्रे वयो दधद्सुवने वसुधेयस्य वीताँ यज ॥३८॥ 
बृहती छन्दले कान्तियुक्त, परस्परमा प्रेमभाव भएका, ऐश्वर्य धारण गरेका दुवै अनुयाज 
देवीहरूले इन्द्रेदवतामा श्रवणशक्ति र आयु स्थापित गराउँदै दिव्य जीवित प्रदाता 
इन्द्रदेवतालाई हविले समृद्ध गराए । यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्न र त्यसलाई स्थिरता 
प्रदान गर्नका लागि ती दुवै अनुयाज देवीहरूले ञर्जारूपी 


 यक पा आहुतिलाई हव्यका रूपमा 
पान गरुन् । हे होताहरू,हो ! तिमीहरू पनि यस्तै किसिमले यजन गर ।  


३०२ 











देवी ञर्जाहुती दुधे सुदुघे पयसेन्द्रै वयोधसं देवी देवमवर्धताम् 
क सन्रियक, म् । पङ्क्त्या 
 छन्दसेन्द्रिय, शुक्रमिन्द्रे वयो दधद्वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज ॥२३९॥ त 


.   


देवा दैव्या होतारा देवमिन्द्रै वयोधसँ देवौ देवमवर्धताम् । त्रिष्टुभा छन्दसेन्द्रिय 
 ्विषिमिन्द्रै वयो दघद्वसुवने वसुधेयस्य वीताँ यज ॥४०॥ 
दुई दिव्य होताहरूले त्रिष्टुप् छन्दका माध्यमबाट इन्द्रदेवतामा इन्द्रिय र आयु स्थापित 
.. गराउँदै जीवनदाता, दिव्य इन्द्रदेवतालाई यञद्वारा समृद्ध गराए । यजमानलाई ऐश्वर्य 
प्रदान गर्ने र त्यसलाई स्थिर बनाउने उद्देश्यले ती दुवै दिव्य होताले हव्यपान गरुन् । हे 
ह्योताहरू हो ! तिमीहरू पनि त्यसरी नै यञ्च सम्पन्न गर । 
देवीस्तिम्रस्तिस्रो देवीर्वयोधसं पतिमिन्द्रमवर्धयन् । जगत्या छन्दसेन्द्रिय४१ 
शूषमिन्द्रे वयो दघद्वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज ॥४१॥ 
इडा सरस्वती र भारती देवीहरूले जगती छन्दका माध्यमबाट इन्द्रदेवतामा बल, इन्द्रिय 
र आयु स्थापित गराउँदै जीवनदाता, पोषक इन्द्रदेवतालाई यञेद्वारा समृद्ध गराए । 
यरजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र त्यसलाई स्थिर बनाउने उद्देश्यले वी तीनै देवीहरूले 
 हृव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि त्यसरी नै यज्ञ सम्पन्न गर । 
देवो नराश४,सो देवमिन्द्र वयोधसं देवो देवमवर्धयत् । विराजा छन्दसेन्द्रिय४ 
रूपमिन्द्रे वयो दंधद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥४२॥ 
बहुप्रशंसित देवत्वसम्पन्न यञ्चदेवताले विराट् छन्दका माध्यमबाट इन्द्रदेवतामा बल, 
ुन्द्रिय र आयु स्थापित गराउँदै आयुप्रदाता इन्द्रदेवतालाई सशद्वारा समूड पर. 
यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र त्यंसंलाई स्थिर बनाउने उद्देश्यले यञ्चदेवताले हव्यपान 
गरुन् । हे होताहरू हो । तिमीहरू पनि त्यसरी नै यज्च सम्पन्न गु.  दा 
देवो वनस्पतिर्देवमिन्द्रै वयोधसं देवो देवमवर्धयत् । द्विपदां छन्दसेन्द्रिय 


भगमिन्द्रे वयो दधेद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥४॥ गय स्थापित 
बनस्पतिदेवताले द्विपदा छन्दका माध्यमबाट इन्द्रदेवतामा बल, इन्द्रिय र आउ 
गराउँदै दिव्य जीवनप्रदाता इन्द्रदेवतालाई यञ्ञद्वारा गराए । यजमानलाई ऐश्वर्य 
प्रदान गर्ने र त्यसलाई स्थिर बनाउने उद्देश्यले बनस्पतिदेवताले हव्यपान गरुन् । हे 
हो । तिमीहरू पनि त्यसरी नै यञ्च सम्पन्नगरर 
देव बर्हिरवारितीना देवमिन्द्रै वयोधसं देव देवमवर्धयत् । ककुभा छन्दसेन्द्रियं 
यश इन्द्रे वयो दधद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥४४॥ 
जेलमा उत्पन्न औषधि तत्त्वका मध्यमा प्रकाशमान हुने बि नामका 
छ्द्का माध्यमबाट इन्द्रदेवतामा बल, इन्द्रिय र  स्थापित 


मका देवताले ककुप् 
पित गराउँदै दिव्य 


३०३ 


हिप कानु ककड मार मक ओ पदका 


जीवनप्रदाता इन्द्रदेवतालाई यञ्ञद्वारा समृद्ध गराए । यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र 
त्यसलाई स्थिर बनाउने उद्देश्यले बहिंदेवताले हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो  
तिमीहरू पनि त्यस्तै यज्ञ सम्पन्न गर । म 
देवो अग्नि स्विष्टकृद्देवमिन्द्र वयोधसं देवो देवमवर्धयत् । अतिच्छन्दसा 
छन्दसेन्द्रियं क्षत्रमिन्द्रे वयो दधद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज ॥४५॥ 
दिव्य अग्निदेवताले अतिछन्दस् नामका छन्दका माध्यमबाट इन्द्रदेवतामा क्षत्रियको 
रक्षाशक्ति, बल, इन्द्रिय र आयु स्थापित गराउँदै दिव्य जीवनप्रदाता इन्द्रदेवतालाई 
वशद्वारा समृद्ध गराए । यजमानलाई ऐश्वर्य प्रदान गर्ने र त्यसलाई स्थिर बनाउने 
उद्देश्यले ती अग्निदेवताले हव्यपान गरुन् । हे होताहरू हो ! तिमीहरू पनि त्यसतै यञ्ञ 
सम्पन्न गर । 
अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमानः पचन्पक्तीः पचन्पुरोडाशं बध्नन्िन्द्राय 
वयोधसे छागम् । सुपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदिन्द्राय वयोधसे छागेन । 
अघत्त मेदस्तः प्रतिपचताग्र भीदवीवृधत्पुरोडाशेन । त्वामत्य ग्रे ॥४६॥ 


पाक्ने खालको चरु पकाएर, आयुवर्धक, रोगनाशक, दुधका निम्ति बाख्रालाई खाँबामा 


बाँधेर यी यजमानहरूले इन्द्रदेवताका निम्ति यज्ञीय प्रक्रियाका रूपमा वनस्पतिदेवताले 


अग्निलाई परिपक्व भएका हविरूपी पुरोडाश् र बाख्राको दुध ग्रहण गरेर त्यसैले 


इन्द्रदेतालाई समृद्ध गराए । हे क्रषिहरू हो । तिमीहरू पनि आज यस्तै खालको .यञ्च 
सम्पन्न गर । क 


 इति अष्यविंशो ध्यायः 
अठठाईसौँ अध्याय सकियो । 








सप पि किन्दतरी पट बददएककमकट कटक? 





१ 
१  हर्ट १००  पात  
॥ गै ॥  कवि. जने  नक औँ , गै ५. क १ ०५ 
 ३ न्प्कि 
, बडा भाककिपनरितिकककरलणणोन्कदु जय शरण जिातिककीलुट रलिमकरलकरा सुकी । कनत? ठालनि जाललज्कल बल्ल 
र न् १ १ 


पा 


पिक, 





 दन हढोट ह्नसेव्जाय । वदनिल, ः 


७, 
१ 





 
भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्य भरगो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसनेयि माध्यन्ढिन शुक्ल 


यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ एकोनविंशोञ्ध्याय॥ 


॥उनन्तीसौँ अध्याय॥ 
ग्रषि बृहदुक्थ वामदेव्य, अश्च सामुद्री भार्गव जमददग्नि, दीर्घतमा, जमदग्नि 
मधुच्छन्दा, पायु भारद्वाज । म 
देवता समित्, तनूनपात्, नराशंस, बी, द्वार, उषासानक्ता, दिव्य होता, त्रिदेवी, वनस्पति, 
त्वष्य, स्वाहाकृति, अश्व, इड, अग्नि, कार्मुक, गुण, आली, तृण, सारथी, रश्मि, रथ 
सथरक्षक, ब्राह्मण, इपु, कशा, हस्तघ्न, दुन्दुभि, इन्द्र, पशुसमूह, अग्नि । 
छन्दत्रिष्टुप्, विराट् त्रिष्टुप, पङ्क्ति, निचृत् त्रिष्टुप, भुरिक, भिरकि पङ्क्ति, स्वराट् 
बृहती, आर्षी त्रिष्टुप्, गायत्री,, जगती, विराट् जगती, विराट् अनुष्टुप्, भुरिक् 
अ्त्यष्टि, भुरिक् अतिशक्वरी, विराट् प्रकृति, प्रकृति । 
 समिद्धोअञ्जन् कदर मतीनां घृतमग्ने मँधुमत्पिन्वमानः । वाजी वहन् वाजिनं 
जातवेदो देवानां वक्षि प्रियमा सधस्थम् ॥१॥ 
हे सर्वञ्ञचानसम्पन्न अग्निदेवता ! तिमी विधिवत् प्रज्वलित भएर मेधावीजनका हृदयको 
. भावना व्यक्त गर्दै पौष्टिक तथा मधुर घिउ सेवन गर । यञ्चको हवि देवताहरूका लागि 
 लगिदिएर उनका प्रिय सहचरहरूलाई प्रदान गर । 
घृतेनाञ्जन्त्स पथो देवयानान् प्रजानन् वाज्यप्येतु देवान् । अनु त्वा सप्ते प्रदिश 
सचन्ता४ स्वंधामस्मै यजमानायधेहि ॥२॥  
यो शक्तिशाली, शक्तिवर्द्धक्र वायुकी रूपमा रहेको हव्यरूपी वाजी यञ्ञीय प्रक्रिया 
बुझेर देवताहरूले जान्नुपर्ने मार्गलाई घिउले अभिषेक गराउँदै देवगणसमक्ष पुगोस् । हे 
ठर्जारूपी सृक्ष्मीकृत हव्यका नामले चिनिएका अश्च ! सबै, दिशामा रहने गरेका 
प्राणीले .तिमीलाई गमनंशील अवस्थामा रहेको अनुभव गरुन् । तिमी यी 
यजमानहरूलाई स्वधा प्रदान गर । 
ईठ्ययासि अन्ध वाजितासुधासि मेध्यश्व सप्ते । अग्निष्ठवा देवैर्वसुभि 


सजोषाः प्रीत वढि वहतु जातवेदाः ॥२॥ 
हे सूक्ष्म अवस्थामा रहने हव्यरूपी वाजी ! तिमी प्रार्थनीय र वन्दनीय हुनाले शीघ्र नै 


शुद्ध हुन्छौ । वसुदेवतासँग प्रेम गर्ने आकञ्चानले सम्पन्न अग्निदेवता प्रसन्न भएर 
देवगणका जाउन् । देवेभिर्युक्तमदिति 
पनत बर्हि ति यो प॒थु प्रथमान पृथिव्याम् । ता 


सुविते दधातु ॥४ 
॥०७,१०५०३५००० सुखदायी अदितिदेवी पृथ्वीका विस्तृत क्षेत्रमा. 
फैलिएको कुशका आसनमा बसेर सबै असल जनहरूलाई बल प्रदान तन् । 


३०५ 








एता उ वः सुभगा विश्वरूपा वि पक्षोभिः श्रयमांणा उदातैः । क्रष्वाः सती 
कवषः शुम्भमाना द्वारो देवीः सुप्रायणा भवन्तु ॥५॥ 

हे यजमानहरू हो  सूक्ष्म जगत्सँग सम्पर्क बनाउने हुनाले दिव्य द्वारका रूपमा रहेको 

यो श्रेष्ठ धनले सम्पन्न, सुन्दर, लामो आकार भएको, पँखेटाभैँ फिजिएको, 

अवागमनका लागि उपयोगी, खोल्दा र थुन्दा शब्द निकाल्ने, शोभाले सम्पन्न, 


सरलतापूर्वक डुलाउन सकिने खालको र अन्य विविध विशेषताहरूसमेत भएको ढोका 
सुशोभित होस् । 


अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती मुख यज्ञानामभि संविदाने । उषासा वाङ सुहिरण्ये 
सुशिल्पे ग्रतस्य योनाविह सादयामि ॥६॥ 


द्युलोक र पृथ्वीका बीचमा विचरण गर्ने, सम्पूर्ण यञ्चीय व्यवहारका विषयवस्तुलाई 


प्रकट गर्ने, श्रेष्ठ ज्योतिले सम्पन्न, कुशल शिल्पकारले बनाएका हे उषा र नक्तादेवीहरू 


हो ! ईश्वरको स्थानका रूपमा हामीले मानेको यस यज्ञस्थलमा तिमीहरूलाई स्थापित 
गर्दछौँ । 


प्रथमा वाङ सरथिना सुवर्णा देवौ पश्यन्तौ भुवनानि विश्वा । अप्रिप्र्यं चोदना 
वां मिमाना होतारा ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ॥७॥ 
एकै किसिमका रथ भएका, सुन्दर सुनौलो वर्ण भएका, समस्त लोकहरूलाई हेर्ने 
गरेका, सबैको पालनपोषण गर्ने, अग्नि र वायु तिमीहरू दुई सबै मानिसलाई आआफ्ना 
कर्ममा संलग्न गराउँछौ । सबै दिशाहरूलाई प्रकाशित गर्ने तिमीहरू दुव्रैदिव्य होता हौ 
र हामीले तिमीहरूलाई प्रसन्न गराएका छौँ । 
आदित्यैनो भारती वष्टु यज्ञश, सरस्वती सह रुद्रै्न५ आवीत् । इडोपह्ूता 
वसुभिः सजोषा यश नो देवीरमृतेषु धत्त ॥ पपन । 
आदित्यका साथमा भारतीदेवीले हाम्रा यस यञ्ञलाई रक्षा गरुन् । वसु र रुद्रहरूका 
साथमा इडादेवीले र सरस्वतीदेवीले हाम्रा यस यञ्चलाई सुरक्षा गरुन् । हामी 
उनीहरूलाई आह्वान गर्दछौँ । हे देवीहरू हो । तिमीहरू हाम्रो यस यञ्चलाई 
देवताहरूका बीचमा स्थापित गराओ । 


त्वष्य वीर देवकाम जजान त्वष्टुरवा जायत आशुसथ्वः । त्वष्टेदै विश्व भुवन 
जजान बहोः कर्तारमिह यक्षि होत ॥९॥ 


त्वष्टादेवताले दिव्य गुणको कामना गर्ने वीर सन्तानहरू उत्पन्न गरे । उनैले नै 
शीघ्रगामी र सम्पूर्ण दिशामा व्याप्त रहने, अश्चरूपी सूर्यलाई उत्पन्न गरे । हे याजक । 
तिमीहरू धेरै किसिमका विराट् जगत्का निर्माता, उयै परमात्मालाई यस यञ्चस्थानमा 
यजन गर । 


अश्चो घृतेन त्मन्या समक्त उप देवाँर क्रतुशः पाथ एतु । वनस्पतिर्देवलोक 

प्रजानन्नग्निना हव्या स्वदितानि वक्षत् ॥१०॥ म 
घिउले उचित किसिमले सेचन गरिएको हव्यरूप्री अश्च नियमपूर्वक देवंताहरूका 
निकट पुगोस् । देवलोकका विषयमा जान्ने वनस्पतिदेवताले अग्निका माध्यमबाट 
ग्रहण गर्न योग्य हवि अन्य देवताहरूकहाँ पुच्याङन् । १ 


२०६ 





प्रजापतेस्तपसा वावृधानः सद्यो जातो दधिषे यज्ञमग्ने 
पुरोगा याहि साध्या हविरदन्तु देवाः ॥११॥ जम । स्वाहाकुतेन इविषा 
हे अग्निदेवता ! तिमी अरणीमन्धनबाट तत्काल उत्पन्न भएर प्रजापतिको तपस्याले 
वृद्धि हुँदै यज्ञलाई धारण गर्दछौ । स्वाहाको शब्दका साथमा अर्पित गरिएको हविले , 
अग्रगामी भएर तिमी आङ । त्यसो भएपछि हाम्रा साध्य देवताले हवि ग्रहण गर्नेछन् । 
यदक्रन्दः प्रथम जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात् । श्येनस्य पक्षा 
हरिणस्य बाद्दू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन् ॥१२॥ 
हे चञ्चल गति हुने ! बाजका पङ्खा र हरिणका खुट्टाजस्तो गतिशील छौ । तिमी 
पहिले समुद्रबाट उत्पन्न भयौ । त्यसपछि उत्पत्ति स्थानबाट प्रकट भएर शब्द गर्न 
थाल्यौ र त्यस बेलादेखि नै तिम्रो महिमा स्तुत्य भयो । 
यमेन दत्त त्रित एनमायुनगिन्द्र, एणं प्रथमो अध्यतिष्ठत् । गन्धर्वो अस्य 
रशनामगृभ्णात् सूरादश्व वसवो निरतष्ट ॥१३॥ 
वसुहरूले सूर्यमण्डलबाट ञर्जारूपी अश्वलाई निकाले । तीनै लोकमा विचरण गर्ने 
वायुले यमद्वारा प्रदान गरिएका अश्वलाई रथमा नियोजित गरे । सर्वप्रथम यस अश्वमा 
इन्द्रदेवता चढे र गन्धर्वहरूले यसको लगाम समाते, हामी त्यस्ता सूर्यको कर्जारूपी 
अश्वलाई प्रार्थना गर्दछौँ । 
आस यमो अस्यादित्यो .अर्वत्रसिं त्रितो गुद्येन व्रतेन । असि सोमेन समया 
 विपूक्त अहुस्ते त्रीणि दिदि बन्धनानि ॥४ 
हे अर्वन् ! गोप्य व्रतका कारण तिमी यम हौ, आदित्य हौ, तीनै लोकमा व्याप्त छौ । 
सोमका साथ तिमी एक रूप हौ । द्युलोकमा तिम्रा तीन बन्धन छन् भनिन्छ । 
त्रीणि त अह्हुर्दिवि बन्धनानि त्रीण्यप्सु त्रीण्यन्तः समुद्रे । उतेव मे 
वरुणश्छन्त्स्यर्वन् यत्रा त आहु परमं जनित्रम् ॥१५॥ 
हे चञ्चल प्रकृतिका अर्वन् ! तिमीलाई श्रेष्ठ उत्पादक सूर्य भन्ने गरिन्छ । 
दिव्यलोकमा जलमा र अन्तरिक्षमा गरी तिम्रा तीनतीन बन्धन छन् भन्ने गरिन्छ । तिमी 
वरुणका रूपमा हामीबाट प्रशंसा गरिएका छौ । 
इमा ते वाजित्नवमार्जनानीमा शफानाथ९ सनितुर्निधाना । अत्रा ते भद्रा रशना 
अपश्यमृूतस्य या अभिरक्षन्ति गोपाः ॥१६॥ 
हे बलशाली  तिम्रा सेचन गर्ने साधन हामी देख्छौँ । तिम्रा खुरले खनिएको यो स्थान 
देख्छौँ । यहाँ तिम्रा रक्षक कल्याणकारी डोरी छन्, यिनले सत्यको रक्षा गर्दछन् । 
आत्मानं ते मनसारादजानामवो दिवा पतयन्त पतङ्गम् । शिरो अपश्यं पथिभिः 
सुगेभिररेणुभिर्जेहमान पतत्रि ॥१७॥ 
है अश्च  तल्लो भागबाट आकाशमार्ग हुँदै सूर्यतिर जाँदा तिम्रा आमालाई हामी विचार 
गरेर चिन्दछौँ । सुगम र धुलोरहित मार्गमा जाँदै गर्दा तिम्रा तल्लो भागमा पर्ने 


हामीहरूले शिरभाग देख्छौँ । 





अत्रा ते रूपमुत्तममपश्यं जिगीषमाणमिष आ पदे गोः । यदा ते मर्तो अनु 
भोगमानडादिद् ग्रसिष्ठ ओषधीरजीगः ॥१०५॥ 
हे अश्च ! यज्ञको कामना गर्ने तिम्रो श्रेष्ठ स्वरूप हामी सूर्यमण्डलमा विद्यमान 
देख्दछौँ । यजमानले जुन बेला उत्तम हवि तिम्रा लागि समर्पित गरे, त्यसपछि नै 
तिमीले हव्यरूपी औषधी ग्रहण गन्यौ । 
अनु त्वा र्थो अनु मर्यो अर्वन्ननु गावोनु भगः कनीनाम् । अनु व्रातासस्तव 
सख्यमीयुरनु देवा ममिरे वीर्य ते ॥१९॥ 
हे चञ्चल स्वभावका ! रथ तिम्रै पछि लाग्दछ । मानिस, कन्याको सौभाग्य र गाईहरू 
तिम्रा पछि लाग्छन् । मनुष्य समुदायले तिम्रो मित्रता प्राप्त गरे भने देवगणले तिम्रो 
शौर्यलाई बयान गरेका छन् । 
हिरण्यशुङ्गोयो अस्य पादा मनोजवा अवर इन्द्र आसीत् । देवा इदस्य 
हविरद्यमायन् यो अर्वन्त प्रथमो अध्यतिष्ठत् ॥२०॥ 
सबैभन्दा पहिले सुनको मुकुट धारण गरेर अश्वमा आरुढ हुने गरेका इन्द्रदेवता नै 
थिए । यस अश्वचका खुट्टा फलामका जस्तै बलिया र वेगवान् छन् । देवताहरूले नै 
यसको हविरूपी भोजन ग्रहण गरे । 
ईर्मान्तासः सिलिकमध्यमासः सश शूरणासो दिव्यासो अत्याः । ह४,सा,इव 
 श्रेणिशो यतन्ते यदाक्षिषुर्दिव्यमज्ममश्चाः ॥२१॥ 
बलिया जाँघ र वक्ष भएका, मध्य भागमा पातलो, शक्तिशाली सूर्यको रथ तान्ने गरेका र 


निरन्तर कुदिरहने अश्वरूपी किरणहरू पङ्क्तिबद्ध भएर हाँसझैँ समान गतिमा गतिमान 


रहन्छन् । त्यस्ता बेलामा तिनले स्वर्गको मार्गमा दिव्यता प्राप्त गर्दछन् । 


तव शरीर पतयिष्ण्वर्वन्तव चित्त वात इव भ्रजीमान् । तव शुङ्गाणि विष्ठिता ! 


पुरुत्रारण्येषु जर्भुराणा चरन्ति ॥२२॥ 


हे घोडाको जस्तै चञ्चल गति भएका अग्निदेवता  तिम्रो शरीर ञरर्ध्वलोकतर्फ गमन .  
गर्ने खालको र चित्त वायुजत्तिकै वेगवान् रहेको छ । तिम्रा विशिष्ट किसिमले रहेका  


दीप्तिहरू वनमा दावानलका रूपमा व्याप्त हुन्छन् । 


उप प्रागाच्छसन॑ वाज्यर्वा देवद्रीचा मनसा दीध्यानः । अजः पुरो नीयते  


नाभिरस्यानु पश्चात्कवयो यन्ति रेभाः ॥२३॥ 


यशस्वी, मनसमान तीव्र गतिले हिँड्ने, तेजस्वी अश्व माथितिर देवमार्गमा जान्छ । अज  
त्यसका अघि हिँड्छ । नाभीले त्यसको अनुगमन गर्दछ । स्तोताहरू पाठ गर्दै पछिपछि  


लाग्दछन् । 


हि गम्या अथा शास्ते दाशुषे वार्याणि ॥२४॥ 


हे शक्तिशाली अर्वन् ! सर्वश्रेष्ठ उच्च स्थान पाएका पालक र सम्माननीय... 


मातापिताको स्थानमा रहेका द्यावा र पृथिवीसित तिमी भेट हुन्छौ । हे याजकहरू हो !  
तिमीहरू पनि सद्गुणले सुशोभित हुँदै देवत्व प्राप्त गर । देवताहरूबाट अपार वैभव 


प्राप्त गर । 


३०८ 


उप प्रागात्परमं यत्सधस्थमवाँ२ अच्छा पितरं मातरं च । अद्या देवाञ्जुष्णमो . 





। । 
१ 
 














टो अद्य मनुषो दुरोणे देवो देवान्यजेसि 
समिद्धी मित्रमहश्चिकित्वान्त्व ॥ दूतः कविरसि प्रचेताः ॥२५॥ उद । आच वह 
 अबै प्राणीका हितैषि मित्र र अग्निदेवता ! तिमी महान् गुणले सम्पन्न भएर 
बलित होङ । कुशल याजकले निर्धारण गरेका यज्ञमण्डपमा देवता बोलाउ र 
ग्रजन गर । तिमी श्रेष्ठ चेतनायुक्त विद्वान् र देवताका दूत हौ ।, म 
 क्रतस्य यानान्मध्वा समञ्जन्त्स्वदया सुजिह्क । मन्मानि धीभिरुत 
यञ्मृन्धन् देवत्रा च कृणुह्यध्वर न ॥२६॥ 
हे शरीरका रक्षक र श्रेष्ठ वाणी भएका अग्निददेवता ! तिमी सत्यरूपी यज्ञका 
मार्गलाई वाणीका मिठासले सेचन गर्दै हवि ग्रहण गर । बुद्धिले मनन गर्दै यज्ञलाई 
समृद्ध गराउ । हाम्रा यञ्चलाई देवतासम्म पुग्याउनका लागि योग्य बनाइदेङ । 
नराश४,सस्य महिमानमेषामुप स्तोषाम यजतस्य यसै । वे सुक्रतवः शुचयो 
धियंधाः स्वदन्ति देवा उभयानि हव्या ॥२७॥ 
उत्तम कर्म गर्ने देवताहरूले दुई किसिमका हविको आस्वादन गर्दछन् । उनीहरूका 
बीचमा प्रशंसनीय र.पूजनीय अग्निदेवतालाई हवि प्रदान गर्दै उनैको महिमा गाउँछौँ । 
 आजुद्वान ईड्यो वन्द्यश्वा याह्यग्ने वसुभिः सजोषाः । त्वं देवानामसि यह्द होता 
 स एनान्यक्षीषितो यजीयान् ॥२८॥ 
देवता बोलाउने हे अग्निदेवताः ! तिमी प्रार्थनायोग्य, वन्दनीय र वसुजस्तै प्रेम गर्ने ह्यै । 
. तिर्मी देवताका होताका रूपमा यहाँ आएर उनीहरूकै लागि यज्ञ गर । 
प्राचीन बरहिंः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते अग्रे अद्वाम् । व्यु प्रथते वितर 
वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम् ॥२९॥ ही 
॥ दिनको थालनीमा भूमि छोप्ने कुश ज्यादै उत्तम छ । यो देवता र अदितिले सुखपूर्वक 
॥ स्निका लागि योग्य छ । यसलाई यञ्चवेदी ढाक्नका लागि फिँजाइन्छ । । 
व्यचस्वतीरविंया वि श्रयन्ता पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । देवीद्वारो 
बृहतीर्विश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुप्रायणाः ॥३०॥ ५ 
पतिव्रता स्त्रीले पतिको उन्नति गराएभैँ देवत्वले सम्पन्न द्वारका रूपमा रहेका देवीहरू 
आवतजावत गर्नका लागि खाली ठाउँमा मार्ग प्रदान गर्ने हुनाले सजिलैसित 
देवत्व प्राप्त गर्न सक्ने हुन्छन् । 
 आसुष्वयन्ती यजते उपाके उषासानक्ता सदतां नि योनौ । दिव्ये योषणे बृहती 
सुरुक्मे अधि श्रिय शुक्रपिशँ दधाने ॥३१॥ 
शभागका अधिकारिणी उषा र रात्रि दुवै देवी मानिसका लागि विभिन्न किसिमका 
पासिनी गर्दछन् । उनीहरू यज्ञस्थलमा आएर प्रतिष्ठित होउन् ७५ पह 
स्वरूप दुवै देवी अति गुणवती, श्रेष्ठ आभूषण आदिले शाभायुक्त, । तल 
पएका र सौन्दर्य धारण गर्ने खालका छन् ।  
दैव्या ह्योतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज्ञ मनुषो यजध्यै । प्रचोदयन्ता विदथेषु 


२३०९ 


कारू प्राचीन ज्योति प्रदिशा दिशन्ता ॥३२॥ बा 
विराट् प्रकृति यज्ञका दुवै दिव्य होताहरू श्रेष्ठ वाणी बोल्दछन् । उनीहरू पूर्व दिशाबाट  
निस्कने खालका, आहवान गर्न योग्य पुरातन सूर्यरूपी ज्योतिले यज्ञ सम्पन्न गर्दछन् । , 
मानिसलाई यज्ञ आदि श्रेष्ठ कर्म गर्नका लागि उनीहरूले प्रेरणा प्रदान गर्दछन्। 
आ नो यै भारती तृयमेत्विडा मनुष्वदिह चेतयन्ती । तिस्रो देवीर्बहरिद 
स्योन४, सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥३२३॥  
भारती देवी हाम्रा यञ्चमा चाँडै आइदिन् । यस यञ्चको कुरो बुझेर इडा देवी  
मानिसभझैँ यहाँ आञन् र देवी सरस्वती पनि चाँडै आञन् । सत्कर्मशील यी तीन  
देवीहरू यस यञ्चमा आएर सुखकारी आसनमा बसून् । . 
य इमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैरपि४९शद्भुवनानि विश्वा ,। तमद्य होतरिषितो  
यजीयान्देवं त्वष्यरमिह यक्षि विद्वान् ॥३४॥ । 
हे होता हो ! द्यावापृथिवीले उत्पादन गर्दछन् । उनलाई त्वष्यदेवताले सजाए ।  
तिमीहरू ज्ञानवान्, श्रेष्ठ कामनायुक्त र यञ्चशील छौ । त्यसैले आज यस यज्ञमा उनै  
त्वष्टादेवताको अर्चना उचित किसिमले गर ।   
उपावसृज मसमन्या समञ्जन्देव्रानाँ पाथ क्रतुथा हवी४,षि । वनस्पतिः शमिता  
देवो अग्नि स्वदन्तु हव्यं मधुना घुतेन ॥३५।. .  
हे यज्ञको स्तम्भरूपी यूपदेवता । तिमी आफ्नै सामर्थ्यले देवताका लागि अन्न आदि. 
अन्य यजनीय पदार्थ असल तरिकाले ल्याएर उचित समयमा प्रस्तुत गर ।  
वनस्पतिदेव, शमितादेव र अग्निदेव मधुर घिउ आदिका साथ यजनीय हविष्यान्न  
सेवन गरुन् । . 
सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमगि्निर्देवानामभवत्पुरोगाः । अस्य होतुः प्रदिश्यृतस्य  
वाचि स्वाहाकृतथ९ हविरदन्तु देवाः ॥३९॥ 
प्रदीप्त हुनासाथ अग्निदेवताले यञ्चीय भावना प्रकट गरे र देवताका अगुवा दूत बने । 
यस यञ्चका प्रमुख स्थानमा होताको भावनाअनुसार वेदका मन्त्र उच्चारण होउन्, ।  
स्वाहा शब्दसँगै यञ्चका अग्निमा समर्पित गरिएको हविष्यान्न देवताले ग्रहण गरुन् । 
केतुँ कृण्वन्नकेतवे पेशो मर्या अपेशसे । समुषद्धिरजायथाः ॥३७॥ 
हे मनुष्यहरू ! तिमी राति निद्रामा मग्न हुन्छौ । त्यस बेला चेतनाहीन भए पनि बिहान 
फेरि सचेत हुँदै मानौँ प्रत्येक दिन नयाँ जीवन पाउँछौ ।  
जीमूतस्येव भवति प्रतीक यद्दर्मी याति समदामुपस्थे । अनाविद्धया तन्वा जय  
त्वश९, स त्वा वर्मणो महिमा पिपर्तु ॥३८॥ 
कवच धारण गरेर जब शूरवीर योद्धा सङ्ग्रामस्थलतिर जान्छन्, त्यस बेला सेनाको 
स्वरूप बादलको जस्तो हुन्छ । हे वीर पुरुष  तिमी आहत नभईकन विजय प्राप्त गर 
त्यस कवचका महान् शक्तिले तिमीलाई रक्षा गरोस् । । 








२१० 


४ 


 


धन्वना गां धन्वनाजि जयेम धन्वना तीव्राः समदो जयमे । धनुः शत्रोरपकाम 


कृणोति धन्वना सर्वाः प्रदिशो जयेम क 
धनुषको शक्तिबाट क जितेर गाई प्राप्त गद६ । भी! सङ्याममा धनुपल शत्रुका 
कामना ध्वस्त गराउँछौं । हाम्रो धनुप शुत्रलाई पराजित गराउँछ, सस्ता भनुपको 
प्रहिमाले सबै दिशामा विजय गर्दछौँ । 

वक्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ति कर्ण प्रिय सखायं परिषस्वजाना । योपेव शिङक्ते 


 वितताधि धन्वञ्ज्या इयथ, समने पारयन्ती ॥४०॥ 
सङग्राममा विजय प्राप्त गराउने, धनुषमा चढ्ने प्रत्यञ्चाले अव्यक्त ध्वनि गर्दै प्रिय 


बाणरूपी मित्रलाई भेट्दछ । योद्धाका कानसम्म खिँचिदा त्यसले केही भन्न पो 
लागेको हो कि जस्तो लाग्दछ । सङ्कटबाट पार लगाउने यही प्रत्यञ्चा हो । 
ते आचरन्ती समनेव योषा मातेव पुत्र बिभृतामुपस्थे । अप शत्रूत् विध्यता४, 
संविदाने आर्ली इमे विष्फूरन्ती अमित्रान् ॥४१॥ 
दुवै समान बल भएका दुई स्त्रीफैँ आचरण गर्दछन् । माताले काखमा पुत्र लिएभेँ 
बाण साथमा लिने यी दुवैले शत्रुलाई छेडेर मित्रबाहेक सबैलाई छरपस्ट गराउँछन् 
बह्दीना पिता बहुरस्य पुत्रश्चिश्वा कृणोति समनावगत्य । इषुधिः सङ्काः पृतनाश्च 
सर्वाः पृष्ठे निनद्धो जयति प्रसूतः ॥४२॥ 
यो धेरैको पिता हो र यसका धेरै पुत्र छन् । समरमा पुगेर यसले चाँचाँ ध्वनि निकाल्छ । 
योद्धाका पिठमा बाँधिएर आफूले उत्पन्न गरेका बाणले सबै सङ्गठित शत्र जित्दछ । 
रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरो यत्र यत्र कामयते सुषारथिः । अभीशूनां महिमानं 
पनायत मनः पश्चादनु यच्छन्ति रश्मयः ॥४२।॥ 
उत्तम सारथी रथमा बसेर अश्चलाई आफूखुसी जताततै अगाडि सार्दछ । हे स्तोता हो ! 
तिमीहरू लगामको महिमा बयान गर । क मनअनुसार नै प्रवृत्त हुन्छ । 
तीव्रान् घोषान् कृण्वते वृषपाणयोश्चा रथेभिः सह वाजयन्तः । अवत्रामन्त 
प्रपदैरमित्रान् क्षिणन्ति शत्रृँवरनपव्ययन्तः ॥४४॥ 
हातमा ०७०० अश्चको लगाम लिएका सारथीहरू ठूलो स्वरमा जयघोष 
आफ्सँगै न कुदाउने घोडाले खुरले शत्रुलाई घाइते गराउँछन् 
सुरक्षित हुँदै शत्रुलाई विनाश गर्दछन् । 
रथवाहणश४ हविरस्य नाम यत्रायुधं निहितमस्य वर्म । तत्रा रथमुप शग्म४, 
का सदेम विश्वाहा वयश सुमनस्यमानाः ॥४५॥ 
वृद्धि गराउने हव्य, अस्त्रशस्त्र कवच आदि 
मनले त्यस रथमा सधैँ रहन्छौँ । म 
स्वादुष४,सदः पितरो वयोधाः कृच्छश्रितः शक्तीवन्तो गभीराः । चित्रसेना 
बिनीहरु रत अमृध्रा सतोवीरा उरवो व्रातसाहाः ॥४९ पकन 
उमेर र बल धारण गर्दै शत्रुको अन्न नाश गरेर हामालार अन्न प्रदान गदछन् ! 
पेद्रटका समयमा आश्रय प्रदान गर्ने, गम्भीर, विचित्र सेनाले युक्त या मठान् वार स्व 
रहेर शत्रुसेना नाश गर्नमा समर्थ छन् । 


३११ 


॥ 


ष गर्दछन् र बल लगाएर 
। त्यस्ता अध्चहरू आफू 


दि जहाँ राखिएका हुन्छन्, हामा 


. 


ग्राह्मणासः पितर सोम्यासः शिवे नो द्यावापृथिवी अनेहसा । पूषा न पातु 
दुरितादृतावृधो रक्षा माकिनो अघशथ्,स ईशत ॥४७॥ 
ब्राह्मण, पितृ, सत्यरूपी यञ्चका पालक र सोमरस सिद्ध गर्ने यी सबैले हामीलाई रक्षा 
गरुन् । कल्याणकारी द्यावापृथिवी र पूषादेवताले हामीलाई पापबाट जोगाञन् । पापी 
दुराचारी व्यक्तिले हामीमाथि शासन गर्न नपाओस् । म 
सुपर्ण वस्ते मृगो अस्या दन्तो गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता । यत्रा नरः संच वि 
च द्रवन्ति तत्रास्मभ्यमिषवः शर्म यथ, सन् ॥४८॥ 
पक्षीका प्वाँख लगाइएको बाणका तिखो धारले शत्रुलाई खोजी गर्दछ । त्यस बाणलाई 
धागाले बाँधिएको हुन्छ र त्यो शत्रुका माझमा खस्ने गर्दछ । युद्धस्थलमा वीर 


योद्धाहरू यताउति आउनेजाने गर्दछन् । त्यस्तै ठाउँमा यही बाण हाम्रा लागि 
कल्याणकारी होस् । 


क्राजीते परि वृद्धि नोश्मा भवतु नस्तनूः । सोमो अधि ब्रवीतु नोदिति शर्म 

यच्छतु ॥४९॥ 
हे छोटो मार्गमा चल्ने ! हामीलाई सबै तिरबाट जोगाञ । हाम्रो शरीर ढुङ्गोजस्तै 
बलियो होस् । सोमदेवताले हामीलाई उत्साहित गरुन् र माता अदितिले सुख 
प्रदान गरुन् । 
आ जक्कन्ति सान्वेषां जघनाँ२५ उप जिघ्नते । अश्वाजनि प्रचेतसो श्वान्त्समत्सु 

चोदय ॥५०॥ 
हे अश्च चलाउने चाबुक । तिमी सङ्ग्राममा जागरुक अश्वलाई उत्रेरित र उत्तेजित 
गराछ । यिनका ठडिएका माथिल्ला वा तल्ला अङ्गमा नजिकैबाट प्रहार गर । 
अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुँ ज्याया हेति परिबाधमानः । हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि 
विद्वान् पुमान्पुमा४१सं परि पातु विश्वत ॥५१॥ 
सर्पझेँ बेरिएर प्रत्यञ्चाको आघातबाट यसले हातको रक्षा गर्दछ । यी सबैले कशलर 
जानकारी भएका मानिसलाई सबै तिरबाट संरक्षण गरुन् । 
वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभि सन्नद्धो असि 
वीडयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥५२॥ 
हे काठले बनाइएका रथ ! तिमी हाम्रो मित्र भएर बलिया अङ्ग र श्रेष्ठ योद्धाले सम्पन्न 
भएर सङ्कटबाट हामीलाई पार लगाङ । तिमी श्रेष्ठ किसिमका छालाका बन्धनले 
बाँधिएका छौ । त्यसैले वीरतापूर्वक काम गर । हे रथ । तिमीमा सवार गरेका 
योद्धाले जिलुपर्ने सबै खालका वेभवहरू जिल सक्क्न् । 
दिवः पृथिव्याः पर्योज उद्धुत॑ वनस्पतिभ्यः पर्याभृतथ, सह । अपामोज्मान परि 
गोभिरावृतमिन्द्रस्य वज्न४ हविषा रथं यज ॥५३॥ 
हे अध्वर्युहरू हो ! पृथ्वी र सूर्यलोकबाट ग्रहण गरेको तेज, वनस्पतिबाट प्राप्त बल 
जलबाट प्राप्त परक्रमयुक्त रस तिमीहरू सबैतिर काममा खटाओ । सूर्यका किरणले 
आलोकित वज्रजस्तै बलियो रथ यजन कार्यमा समर्पित गर । 














दुर 


३१२ 





इन्द्रस्य वञ्जो मरुतामनीक मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः । सेमां नो हव्यदाति 
जुषाणो देव रथ प्रति हव्या गृभाय ॥५४॥ म 
हे दिव्य रथ ! इन्द्रदेवताको सैन्यशक्ति मरुत्ृगणजस्तै बलियो छै । मित्रदेवताका 
गर्भरूपी आत्मा र वरुणदेवताको नाभीजस्तै छौ । हामीले समर्पण गरेको हविष्यान्नले 
सन्तुष्टहोङ । 
उप श्वासय पृथिवीमुत द्यां पुरुत्रा ते मनुताँ विष्ठितै जगत् । स ढुन्दुभै 
सजुरिन्द्रेण देवैर्दूराद्ववीयो अप सेध शत्रून् ॥५५॥ 
हे दुन्दुभी !। तिमी आफ्ना ध्वनिले भूलोक र द्युलोक गुञ्जायमान बनाउ । त्यसले 
गर्दा जङ्गमस्थावर सबैले तिमीलाई चिनून् । तिमी इन्द्रदेव र अन्य देवताहरूसित प्रेम 
गर्दछौ, त्यसैले हाम्रा शत्रुलाई हामीबाट दाढा हटाञ । 
आ क्रन्दय बलमोजो न आधा निःष्टनिहि दुरिता बाधमानः । अप प्रोथ दुन्दुभे 
दुच्छुना इत इन्द्रस्य मुष्टिरिसि वीडयस्व ॥५६॥। 
हे दुन्दुभी ! तिम्रो ध्वनि सुनेर शत्रुका सैनिक रुन थालून् । तेज प्रदान गरेर हाम्रो पाप 
नष्ट पारिदेङ । तिमी इन्द्रदेवताको मुड्कीजस्तै बलियो भएर हामीलाई बलियो गरा 
र हाम्रा सेनाका नजिकै रहेर दुष्ट शत्रु पूर्ण रूपले विनाश गर । 
आमूरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमद् दुन्दुभिर्वावदीति । समश्चपर्णाश्वरन्ति नो 
नरोस्माकमिन्द्र रथिनो जयन्तु ॥५७॥ 

 हे इन्द्रदेवता ! घोषणा गर्दै तिमी दुष्टका सेना राम्ररी लखेट । हाम्रो सेना 
विजयउल्लासको घोषणा गर्दै फर्कोस् । हाम्रा द्रुतगामी अश्वसँग वीर रथारोही 
घुम्दछन् । उनीहरू सबैले विजयश्री वरण गरुन् । 

आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारस्वती मेषी बश्चुः सौम्यः पौष्णः श्यामः शितिपृष्ठो 

बाईस्पत्यः शिल्पो वैश्वदेव ऐन्द्रोरणो मारुतः कल्माष ऐन्द्राग्नः 

सथरहितोधोरामः सावित्रो वारुणः कृष्ण एकशितिपात्पेत्वः ॥५०५॥ 
गर्दन कालो भएको हुनाले कृष्णग्रीवा नाम भएका पशुहरू अग्निदेवतासित, भेडीहरू 
सरस्वतीदेवीसित, पँहेलो रङ्गका पशुहरू सोमदेवतासित, काला रङ्गका पशु 
पुषादेवतासित, कालो पिठ्युँ भएका पशु बृहस्पतिदेवतासित, विभिन्न वर्णका पशु 
विश्वेदेवतासित, रातो रङ्गका पशु इन्द्रदेवतासित, छिक रङ्गका पशु मरुत्देवतासित, 
बलियो अङ्ग भएका पशु इन्द्र र अग्निदेवतासित, तल्लो भागमा सेतो भएका पशु 
सूर्यसित, एउटा खुट्टो सेतो र अन्य सर्वत्र कालो रङ्ग भएका वेगवान् पशु 


वरुणदेवतासित सम्बन्धित हुन्छन् । 
अग्नयेनीकवते रोहितञ्जिरनड्वानधोरामौ टतञ्जिरन्वानधोरामौ सावित्री पौष्णौ रजतनाभी वैश्वदेवौ 
आग्नेयः कृ्ष्णोजः सारस्वती मेषी वारुणः 


पिशङ्गौ तुपरौ मारुतः कल्माष आ 
पेत्वः ॥५९॥ ज्वाला भएका अग्निसित, तल्लो भागमा सेतो रङ्ग 


रातो चिह्र भएका वृषभ दन्किँदो ज्व 


भएका दुई पशु सवितादेवतासित, नाभीस्थानमा चाँदीजस्तै सेतो रङ्ग भएका दुई पशु 


दुई पशु विश्वेदेवतासित, छिर्के रङ्ग भएका 


पूषादेवतासित, पहँलो रङ्गका सिङ भएका ५ 
३१३ 





पशुहरू मरुत्देवतासित कालो रङ्गका बाख्रा अग्निदेवतासित. भडा सरस्वतादवासित 
र उँधो मुन्र लगाएर वेर्गासत कद्ने पशु वरुणदेवतासित धत छन् । 

अग्नये गायत्राय त्रिवृते राथन्तरायाष्यकपाल इन्द्राय त्रेष्टुभाय पञ्चदशायं 

बार्हतायैकादशकपालो वश्वेभ्यो देवेभ्यो जागतेभ्यः सप्तदशेभ्यो वैरूपेभ्यो 

द्वादशकपालो मित्रावरुणाभ्यामानुष्टुभाभ्यामेकवि,शाभ्यां वैराजाभ्यांपयस्या 

बृहस्पतये पाङक्ताय त्रिणवाय शाक्वराय चरुः सवित्रश औष्णिहाय 

त्रयस्त्रिष,शाय रैवताय द्वादशकपालः प्राजापत्यश्चरुरदित्यै विष्णुपल्यै चरुरग्नये 

वैश्वानराय द्वादशकपालोनुमत्या अष्यकपालः ॥६०॥ 
गायत्रा छन्द, त्रिवृत् स्तोम, रथपतर सामले स्तुति गरिने, अप्टाकपालमा सुसंस्कृत 
पुरोडाश अग्निदेवताका लागि हुन् । त्रिष्टुप छन्द, पञ्चदश स्तोम. बृहत्सामले स्तुति 
गरिने एकादश कपालमा सुसंस्कृत हवि इन्द्रदेवताका लागि हुन् । जगती छन्द 
सप्तदश स्तोम, वैरूप सामले स्तुति गरिने द्वादश कपालमा मुसंस्कृत हृवि 
विश्वेदेवताका लागि हुन् । अनुष्टुप् छन्द, पकविश स्तोम र वैराज सामले स्तुति गरिने 
दुधल बनाइएको चरु मित्रावरुणका लागि हुन् । पङ्क्ति छन्द, त्रिणव स्तोम, शाक्वर 
सामले स्तुति गरिन चर बृहस्पतिदेवताका लागि हुन् । उष्णिक छन्ट, त्रयस्त्रिंश स्तोम 
रेवत सामले स्तुति गरने द्वादश कपालमा सुसंस्कृत गरिएको पुरोडाश ह 
सवितादेवताका लागि हुन् । प्रजापतिका लागि चरु, विप्णुदेवताको पली र 
अदितदेवीका लागि यसमा चढाउने योग्य पदाथ, वैश्वानर अग्निदेवताका निम्ति द्वादश 
कपालमा सुसस्कत पुरडाश हवि र अनुमति देवताका लागि अप्टाकपालमा सुसंस्कृत 
पुरोटाश समर्पित गर्नुपटछ । 

इति एकोनत्रिंशो ध्याय 


उनन्तासौँ अध्याय सकियो । 


२१४ 





बि 





हकस जकरल पिक  
पछी ।. के को पेटी की  ० छ ॥ ९ 


३० 
भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि थियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसनेयि लाघध्यन्ढिन शुवल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ त्रिशोञ्ध्याय॥ 
  अव्याय।॥ 
क्रषि नारायण पुरुष, विश्वामित्र, श्यावाश्च मेधातिथि । 
देवता सविता । 


छन्द त्रिष्टुप, निचृत् गायत्री, गायत्री, स्वराट अतिशक्वरी, निचृत् अष्टि, कृति, भुरिक 
अत्यष्टि विराट् सङ्कृति, निचृत् अत्पष्टि, विगट कृति, विराट् धृति, निचृत 
प्रकृति, भुरिक धृति, भुरिक अतिजगती, निचृत् कृति 
देव सवितः प्र सुव यञ्च प्र सुव यञ्चपतिं भगाय । दिव्यो गन्धर्व केतपूः केत नः 
पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदतु ॥१॥ 
हे उत्पाटक सवितादेवता ! हामी सबैलाई तिमी शुभ कर्म गर्ने प्रेरणा प्रदान गर र यन 
आदि श्रेप्ठ कर्मलाई संरक्षण गर्ने प्रेरणा प्रदान गर । तिमी आफ्ना श्रेष्ठ ज्ञानले सबैलाई 
पवित्र गराउँछ । त्यसैले हामी सब्रेको विचारलाई पनि पवित्र गराङ । तिमी देवा 
गुणले सम्पन्न वाणीका पोषक हौं । त्यसले हामी सबैको वाणीलाई सुमधुर बनाउ । 
तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥२॥ 
आफ्ना तेजले सबै सत्कर्म सम्पदान गराउनका लागि हाम्रा बुद्धिलाई सन्मागमा प्रेरित 
गर्ने सवितादेवताको वरण गर्न योग्य विकृतिनाशक, दिव्यता प्रदायक तेजको हामी 
ध्यान गर्दछौँ । 
विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव । यद्धद्र तत्र, आ सुव ॥२॥ 
हे सवितादेवता ! हाम्रा मनै दुःख तिमी हटाइदेङ र हाम्रा निम्ति कल्याणकारी जै हुन्छ 
लसैलाई हामीतिर प्रेरित गर । हु 
विभक्तार४९ हवामहे वसोश्चित्रस्य राधसः । सवितार नृचक्षसम् ॥४॥ 
समस्त प्राणीहरूका आश्रयभूत, विविध धन प्रदान गर्ने समस्त मानवका प्रकाशक 
सुर्यदेवतालाइ हामी आह्वान गर्दछौँ । 
ब्रह्मणे ब्राह्मण क्षत्राय राजन्यं मरुदभ्यो वैश्य तपसे शूद्व तमसे तस्कर नारकाय 
वीरहर्ण पाप्मने क्लीब माक्रयाया अयोगूं कामाय पुंश्चलूमतिक्रृष्यय 


मागधम्  
पञ्च टान आदि व्राह्माणको बटाझम शासन  क्षत्रियक्तो ग्काकार्य 
भा  क्कर्म  मवा आदि शट्टका लागि खाँ सहज कम दुन्  न रू गार 


स्थानमा चार नरकका लागि वार घातक पाप कमंका लागि नपुंसकता, आयव्यय 


३१५ 








वया 
! 
 ४३ 


, 


आदि व्यापारका लागि पौरख र आँट, कामवासनाका लागि व्यभिचार र वक्तृताका न्यु 
लागि मागध उदाहरण दिने योग्य हुन्छन् । रेभथ ना 
नृत्ताय सूतं गीताय शैलूष धर्माय सभाचरं नरिष्ठायै भीमल नर्माय रेभथ१ हसाय  
कारिमानन्दाय स्त्रीषखं प्रमदे कुमारीपुत्र मेधायै रथकारं धैर्याय तक्षाणम् ॥॥ . 
शरीरको हाउभाउ लगाउन सूत, गाउन, नाच्न र हाउभाउ कटाक्षका लागि नद, धर्मका । 
लागि सभासद्, नेतृत्वका लागि पर्याप्त सामर्थ्यवान्, नग्रताका लागि मृदुभाषी, 
विनोदका ल्वागि स्वाङ पार्नेहरूलाई नियुक्त गर । आनन्द प्राप्तिका लागिस्त्रीको सख्य  
भाव, उन्मत्त हुनका लागि वीराङ्गना कुमारी, बुद्धिमत्तापूर्ण कार्यका लागि शिल्पीर 
धैर्यका लागि कडाइबुनाइ गर्नेहरूलाई नियुक्त गर । ।।। 
 तपसे कौलालं मायायै कर्मार४ रूपाय मणिकारथ९ शुभ वप शरव्याया. 
इषुकारश९ हेत्यै धनुष्कार कर्मणे ज्याकार दिष्यय रज्जुसजँ मृत्यवे मृगयु 
मन्तकाय श्वनिनम् ॥७॥ 
तताउनका लागि कुमाले, कुशलताका लागि कलाकार, सौन्दर्य जाँच्नका लागि जुहारी, . 
शुभ संस्कारका लागि बिउ छर्न गोड्न कुशल व्यक्ति, लक्ष्य भेदन गर्नका लागि . 
धनुर्धारी, हतियार प्रक्षेपण गर्नका लागि धनुषको ताँदो बनाउन र चलाउन सिपालु, . 
उपदेश दिनका लागि डोरीका सहायताले चढ्न ओर्लन सिपालु, मृत्युदण्डका लागि 
जल्लाद र यमराजका कुकुर लिएर हिँड्नेहरूलाई नियुक्त गर । । 
नदीभ्यः पौञ्जिष्ठ मृक्षीकाभ्यो नैषादं पुरुषव्याघ्राय दुर्मदँ गन्धर्वाप्सरोभ्यो व्रात्यँ , 
प्रयुग्भ्य५ उन्मत्त४ सर्पदेवजनेभ्योप्रतिपदमयेभ्यः कितव मीर्यताया अकितवं 
पिशाचेभ्यो विदलकारीं यातुधानेभ्यः कण्टकीकारीम् ॥८॥ 
नदीको काममा मछुवाडे, जङ्गली भालु आदि प्राणीका काममा निषाद, बाघभैँ 
आक्रमण गर्ने पुरुषलाई नियन्त्रण गर्ने काममा प्रचण्ड वीर, अप्सरा र. 
गन्धर्वहरूसम्बन्धी काममा संस्कार नभएका व्यक्ति, शोधकार्य गर्नका लागि दत्तेचित्त 
भएर एकोहोरिने, सर्प, देवता र मानिसको कामका लागि अतुलनीय ज्ञानी पुरुष, पासा 
खेलमा जुवाडे, उन्नतिका प्रयासमा छलकपट विनाका सज्जन, शिच प्रकृति . 
भएकाहरूका लागि भेदनीति जानेका, मार्गका लुटारहरूका लागि अवरोध उपस्थित . 
गराउन जान्नेलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ । । 
सन्धये जार गेहायोपपति मात्यै परिवित्त निर्ञ्रातै परिविविदान मराध्याङ  
एदिधिपुः पर्ति निष्कृत्यै पेशस्कारी४ संज्ञानाय स्मरकारी प्रकामोद्यायोपसर्द 
वर्णायानुरुधं बलायोपदाम् ॥९॥ 
सन्धिसम्झोतामा बुढापाका, घर सम्हाल्न सहयोगी घरमुली, गरिबी निवारणका लागि  
मनग्गे सम्पन्न व्यक्ति, अनिकाल र रुढी चल्दा साधन जुटाउन जान्ने, काम गाहारो भएर . 
गर्न नसक्दा प्राथमिकताका आधारमा काम छान्न जान्ने, सफा सुग्घर रहने कुरामा सफा , 
गर्न जान्ने, उचित किसिमको ज्ञान प्राप्त गर्ने कुरामा स्नेहपूर्वक कार्य गराउन कुशल, , 
अचानक काम आइलाग्दा नजिकेको व्यक्ति, स्वीकृति प्राप्त गर्नका लागि अनुरोध गर्न  
जान्ने व्यक्ति र शक्ति प्राप्त गर्नुपर्दा सहारा दिन सक्ने व्यक्तिलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ । . 


३१६ 


























. 
॥ 


ई 


उत्सादेभ्यः कुब्जं १ द्धार्भय 
हकको कि, प्रमुदै वामन द्वार्भयः स्राम४ स्वपायान्धमधर्माय बधिरं 
षर्ज श्रज्ञानाय नक्षत्रदर्श माशिक्षायै प्रश्निन मुपशिक्षाया 
अभिप्रशिनन मर्यादायै प्रश्नविवाकम् ॥१०॥ त  
गर्नका चलाउन जान्ने  कुने 
शत्रुताश  क पु चलाउन जान्ने, रमाइलो गर्नका लागि बामपुडका र 
ढोकामा र्न परिश्रमी पुरुषलाई नियुक्त गरौँ । स्वप्न देख्नका लागि 
अन्धा र अधर्मका अवस्थामा बहिरालाई अनुगमन गर्नुपर्दछ । रोगमुक्त हुने कार्य सम्पन्न 
गर्नका लागि औषधि विशेषज्ञ, विशिष्ट ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि खगोलविद्, समग्र 
शिक्षा प्राप्त गर्नका लागि प्रश्न सोध्न जान्ने, शिक्षाको अभ्यासका लागि जिज्ञासु र न्याय 
व्यवस्थाका लागि पञ्च भलादमी नियुक्त गर्नुपर्दछ । 
अर्मेभ्यो हस्तिपं जवायाश्चप पुष्ट्यै गोपाल वीर्यायाविपालं तेजसेजपालमिरायै 
कीनाशे कीलालाय सुराकारै भद्राय गृहपश, श्रैयसे 
वित्तधमाध्यक्ष्यायानुक्षत्तारम् ॥११॥ 
भारी र मानिस ओसार्ने काममा हात्ती पाल्ने, तीव्र गतिमा जानका लागि घोडा पाल्ने, 
बलियो हुनका लागि गाई पाल्ने, वीर्य बढाउनका लागि भेडा पाल्ने, तेज बढाउनका 
लागि बाखा पाल्ने, अन्न बढाउनका लागि गोडमेल जान्ने किसान, अमृतसरहको शुद्ध 
पेय पदार्थका लागि पेल्ने काम जान्ने, सुख र कल्याणका लागि गृहस्थौ चलाउन 
कुशल, नामयश कमाउनका लागि सम्पन्न र अध्यक्षताका लागि निरीक्षण गर्न जान्ने 


व्यक्तिहरूलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ । 
भायै दार्वाहारं प्रभाया अन्न्येधं व्रध्नस्य विष्टपायाभिषेत्तारं वर्षिष्ठाय नाकाय 
परिवेष्यरं देवलोकाय पेशितारं मनुष्यलोकाय प्रकरितार४ सर्वेभ्यो लोकेभ्य 


उपसेक्तारमव क्रत्यै वधायोपमन्धितार मेधाय वासः पल्पूलीं प्रकामाय 


रजयित्रीम् ॥१२॥ 
अग्निको व्यवस्था गर्नका लागि दाउरे, उज्यालो व्यवस्था गर्नका लागि आगो बाल्न 
जान्ने, सूर्यको गर्मी धेरै हुने ठाउँका लागि सेचन गर्न जान्ने, स्वर्गको जस्तै नै सुखको 
अनुभव गर्नका लागि सबै तिरबाट प्रभावित गर्न सक्ने, देवलोकको जस्त सुन्दर 
विकास गराउने, सबै ठाउँमा पानीको 


आकृति बनाउने, मानिसका समाजमा हि । 
लाब्ैला मच्चाउन सक्न 


व्यवस्था गर्न सक्ने, आक्रमण गरेर वध गर्नका लागि खै 
गर्नुपर्दछ । बुद्धि र कुशलता प्र गर्नका लागि लुगा 


खालका मानिसहरूलाई नियुक्त गर्नु पाप पिक चित्र 
 घुनेजस्ता कामको अनुगमन गर्नुपर्दछ । शोभा तमतका । मनोरञ्ज 


आदिको कलाकारिताको ज्ञान भएका व्यक्तिहरूलाई छ  
ग्रतये स्तेनहृदयं वैरहत्याय पिशुने विविक्त्यै क्षत्तार हुन०७००००० 
बलायानुचर भूम्ने परिष्कन्द प्रियाय प्रियवादिन मरिष्ट्या अश्वसादष?स 
लोकाय भागदुघं वर्षिष्ठाय नाकाय परिवेष्यरम् ॥१२॥ 


शत्रुको सैन्य रणनीति बनाउने, शत्रु वच गर्नका लागि चुक्ली 
शत्रुको सैन्य विनाश गर्नका लागि सुत २ गीति मक भिरीखषण गर्नका ली 


गर्ने, भेद उत्पन्न गर्नका लागि विभाजक, सू 
गर्न जान्ने, बल प्राप्तिका लागि आज्ञापालक क्षेत्रविशेषमा भ्रमणा गबहरू प्रिय कार्य 


३१७ 
























गर्नका लागि प्रियवादी, शत्रुता नाश गर्नका लागि अश्वारोही, स्वर्गीय वातावरणका वु 
लागि उचित वितरण गर्न जान्ने र सुख प्राप्तिका लागि सबै तर्फबाट प्रभावित गर्न 
सक्नेलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ । १ 


मन्यवेयस्तापं क्रोधाय निसरं योगाय योक्तार४ शोकायाभिसर्त्तार क्षेमाय  
विमोक्तार मुत्कूलनिकूलेभ्यस्त्रिष्ठिन वपुषे मानस्कृत४ शीलायाञ्जनीकारीं  
निर्क्रात्यै कोशकारी यमायासूम् ॥१४॥ ः 


० 


भनीतिलाई रोकथाम गर्ने मन्युले आदर्शरूपी फलामलाई तताउँछ । क्रोध शान्ति . 
गनका लागि दानी, जोडजाम गर्ने कामका लागि योगी, तेजस्विताका लागि अग्रगामी, . 
संरक्षणका लागि मुक्तिदाता, अग्लोहोचो जमिन सम्याउनका लागि अग्लो, होचो र 
समतल गर्न जान्ने, शारीरिक विकासका लागि प्रमाणअनुसारको आचरण गर्न जान्ने,  
शालीनताका लागि दृष्टिलाई शुद्धि गर्नेलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ । आपद्बाट जोगिनका 


लागि सञ्चय गर्ने जान्ने नीति भएका र नीति नियम चलाउनका लागि निष्पक्षताको 
व्यवहार गर्न जान्नेलाई नियुक्त गरौँ ।  


समाय यमसूमथर्वभ्योवतोका४९ संवत्सराय पर्यायिणी परिवत्सरायाविजाता, रै 

मिदावत्सरायातीत्वरीमिद्वत्सरायातिष्कद्वरी वत्सराय विजर्जराथर संवत्सराय. 

पलिक्नीमृभ्नुभ्योजिनसन्धथ, साध्येभ्यञ्चर्मम्नम् ॥१५॥ हँ 
हे परमात्मा ! तिमी नियम बनाउनेहरूका लागि नियन्त्रण गर्नका लागि समर्थ सन्तान, 
जन्माउनेलाई, हिंसाबाट पर रहनेलाई, अवतोका नामका स्त्रीलाई, संवत्सरका लागि 
कालक्रमको विधिव्यवस्था जान्नेलाई, परिवत्सरका लागि ब्रह्मचारिणी कुमारीलाई,. 
इदावत्सरका लागि अत्यधिक गतिशील रहने स्त्रीलाई, इद्दत्सर अथवा अनुवत्सरका  
लागि अतिशय ज्ञानले सम्पन्न स्त्रीलाई, वत्सर वा अनुवत्सरका लागि जराजीर्ण वृद्धा 
स्त्रीलाई संवत्सरका लागि सेतो कपाल भएकी वृद्धा स्त्रीलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ । त्यसै 
गरी क्रभुहरूका लागि भ्रपराजेय पुरुषसित मित्रता बनाउनेहरूलाई र साध्यका लागि। 
विशिप्ट ज्ञान भएका पुरुषलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ ।  


सरोभ्यो धैवरमुपस्थावराभ्यो दाशं वैशन्ताभ्यो वैन्द नड्वलाभ्यः शौष्कल पाराया 


मार्गारमवाराय कैचरत ती्थेभ्यड आन्दं विषमेभ्यो मैनाल४१ स्वनेभ्यः पर्णक. 
गुहाभ्यः किरात सानुभ्यो जम्भक पर्वतेभ्यः किम्पूरुषम् ॥१६॥ 


सरोवरका लागि धीवरहरूलाई, उपवनका लागि सेवकहरूलाई, ससाना जलाशयका 
लागि निषादलाई, नर्कटले भरिएका ठाउँका लागि माछा मारेर जीविका गर्नेलाई, बाटो 
कटेर जानेका लागि बाटो चिनेकालाई, नदीपारि जानका लागि नाविकलाई, तीर्थका 
लागि किनारालाई तटबन्ध गर्न जान्ने, भिरालो ठाउँ जोगाउनका लागि बार लगाउन 
जान्नेलाई, ध्वनि उत्पन्न गर्नका लागि नर्सिङ्गा बजाउन जान्नेलाई, गुफाका लागि। 
कोलकिराँत आदिलाई, पर्नतका चुचुराका लागि प्रचण्ड पुरुषलाई र पर्वतका ला 
होचापुड्का खालका मानिसलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ ।  


 
। 
५ 
। 


०, 


३१० 





 


ज्योतिषि र सबैलाई बोलाउनेलाई सत्कार गर्नका लागि नियुक्त 





बीभत्सायै पौल्कसं वर्णाय हिरण्यकारं तुलायै वाणिजं पश्चादोषाय ग्लाविन 
विश्वेभ्यो भूतेभ्यः सिध्मलं भूत्यै जागरणमभूत्यै स्वपनमात्यै जनवादिन 
व्यृद्धया अपगल्भ४९ स४९शराय प्रच्छिदम् ॥१७॥ 
बीभत्स कार्यका लागि पुल्कस नामका ठिमाहा जातिलाई, सुन्दर आकार प्रदान गर्नका 
लागि सुनको काम गर्नेलाई, जोखनापको काम गर्नका लागि व्यापारीलाई, पछि दोष 
लगाउनका लागि असन्तोषी व्यक्तिलाई, सबै प्राणीको हितका लागि सिद्ध पुरुषलाई, 
समृद्धिका लागि जागरुकलाई, असमृद्धिका लागि अल्छेलाई, दुखेको निको पार्नका 
लागि सबैलाई सावधान गराउन जान्नेलाई, उन्नतिका लागि बाठा गफ नगर्ने 
स्वाभिमानीलाई र बाण हान्नका लागि लक्ष्य भेदन गर्न जान्ने व्यक्तिलाई नियुक्त 
गर्नुपर्दछ । म 
अक्षराजाय कितवं कृतायादिनवदश त्रेतायै कल्पिनं द्वापरायाधिकल्पिन 
मास्कन्दाय सभास्थाणुं मृत्यवे गोव्यच्छमन्तकाय गोघातँं क्रुधे यो गां विकुन्तन्त 
भिक्षमाण उपतिष्ठति दुष्कृताय चरकाचायं पाप्मने सैलगम् ॥१८॥ 
पासा खेल्नका लागि चतुर पुरुष, क्रियाशीलताका लागि समीक्षक, कार्यको सङ्कल्पका 
लागि कल्पनाशील, कर्मको तयारीका लागि अतिकल्पनाशील, सामूहिक आक्रमणको 
स्थितिमा तत्काल निर्णय लिन सक्ने, मृत्युका लागि इन्द्रिय सुखमा रमाउने, यमराजका 
लागि गाईको हत्या गर्ने, भोकै रहनका लागि गाई मारेर भिक्षा माग्दै उपस्थित हुने, 
दुष्कर्म निवारणका लागि डुलफिर गरिरहने, आचार्य र पापीका लागि दुष्टतापूर्वक 
दण्डित गर्ने खालका व्यक्तिलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ । 
प्रतिश्रुत्काया अर्त्तनं घोषाय भषमन्ताय बहुवादिनमनन्ताय मूकश 
शब्दायाडम्बराधातं महसे वीणावादं क्रोशाय तूणवध्म मवरस्पराय शङ्खध्मं 
वनाय वनपमन्यतोरण्याय दावपम् ॥१९॥ 
प्रतिज्ञाका लागि औचित्य निर्वाह गर्ने, घोषणाका लागि जोडदार रूपमा बोल्ने, 
विवादको अन्त्यका लागि कुशल वक्ता, विवादको टुङ्गो नलाग्दाका लागि चुँप लागेर 
बस्ने, शब्दका लागि जोडदार रूपमा बाजा बजाउने, महत्त्वका लागि वीणा बजाउने, 
ठूलो ध्वनिका लागि ठूलो दमाहा बजाउने, मध्यम खालको ध्वनि निकाल्नका लागि 
॥ ० बजाउने, वनको रक्षाका लागि वनपाले र की किसिमका वनका लागि 
बाट जोगाउने खालका व्यक्तिलाई नियुक्त गर्नुपर्दछ ।  ईाभकोशक 
नर्माय पुँशलु, हसाय कारिँ यादसे शाबल्यां ग्रामण्य गणकंमभिक्रोशक 
तान्महसे वीणावादं पाणि्नं तुणवध्मँ तान्नृत्तायानन्दाय तलवम् ॥२०४ निति 
खेलवाडमा लागेकी दुश्वरित्र स्त्रीलाई, हँसाउन लागेका अनुकरण ७३० १५० 
जलजन्तु मार्न लागेका नीच जातिका मानिसलाई पर हटाउनुपर्दछ । गर्नुपर्दछ । 
, तालमा बाजा बजाउने र स्वर निकाल्न बाजा बजाउनेलाई र नृत्यमा 
आनन्द प्राप्तिका लागि ताली बजाउनेहरू नियुक्त गर्नुपर्दछ । 


३१९ 





त र र रारा. 


अग्नये पीवनं पृथिव्नै पीठसर्पिणं वायवे चाण्डालमन्तरिक्षाय वशनर्तिन॑दिवे , 

खलितश्९ सूर्याय हर्यक्षे नक्षत्रेभ्यः किर्मिरं चन्द्रमसे किलासमह्दे शुक्ल 

पिङ्गाक्ष४, रात्र्यै कृष्ण पिङ्गाक्षम् ॥२१॥ । 
आगाको काम गर्नका लागि ठूलो ज्यानको मानिस, पृथ्वीका लागि आसनमा बसेर 
चल्ने, वायुका लागि प्रचण्ड कार्य गर्ने पुरुष, अन्तरिक्षको कार्य गर्नका लागि बाँसमाथि.. 
कला देखाउने, द्युलोकका लागि खगोलविद्, सूर्यका लागि हरियो वर्णका, नक्षत्रका 
लागि सुन्तला रङ्ग मन पराउने, चन्द्रमाका लागि चर्मरोग लागेका, दिनका लागि सफा 
रङ्ग र पहँला आँखा भएको र रात्रिका लागि कालो रङ्ग र पहँला आँखा भएकाहरूलाई 
नियुक्त गर्नुपर्दछ । . 

अथैतानष्यै विरूपाना लभतेतिदीघँ चातिह्ृस्वं चातिस्थूलं चातिकृशं चातिशुक्ल॑ 

चातिकृष्ण चातिकुल्चं चातिलोमशं च । अशुद्वा अब्राह्यणास्ते प्राजापत्याः 

मागधः पुंग्चली कितवः क्लीबोशूद्रा अब्राह्यणास्ते प्राजापत्याः ॥२२॥ 
यसै किसिमले माथि बताइएका यी आठ अतिदीर्घ, अतिह्ृस्व, अतिस्थूल, अतिकृश, 
अतिशुक्ल, अतिकृष्ण, अतिकुल्व र अति रोमशलाई तथा चाडुकार, दुराचारिणी, 
जुवाडे, र नपुंसक जस्ता यी चार किसिमका अग्राह्लण र अशूद्र अर्थात् बुद्धि र परिश्रम 
नगर्नेलाई प्रजापतिकहाँ जिम्मा लगाउनुपर्दछ । 

इति त्रिंशोञ्ध्यायः 
तीसौँ अध्याय सकियो । 


३२० 











 स्वः तत्सवितु्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
ताजसनेयिं माध्यन्ढित शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ एकत्रिशोञ्ध्याय॥ 
।।एकतीसीौँ अध्याय॥ 


क्रषि. नारायण पुरुष, उत्तरनारायण । 
देवता पुरुष जगद्बीज, आदित्य । 
छन्द निचृत् अनुष्टुप्, अनुष्टुपृ, विराट् अनुष्टुप्, विराट् त्रिष्टुप्, भुरिक त्रिष्टुप, निचृत् 
त्रिष्टुप, निचृत् आर्षी त्रिष्टुप् । 
सहइस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिश सर्वत स्पृत्वात्यतिष्ठ 
द्दशाङगुलम् ॥१॥ 
हजारौँ शिर, हजारौँ नेत्र, हजारौँ चरण भएका विराट् पुरुषले सारा ब्रहमाण्ड जितेर 
त्यसलाई दस औँलाले निर्माण गर्दै ओगटेका छन् । 
पुरुष एवेदथ९ सर्व यद्धूत॑ यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो 
यदन्नेनातिरोहति ॥२॥ 
निर्माण भइसकेको र निर्माण हुनुपर्ने सृष्टिको रूप उनै विराट् पुरुष हुन् । ती विराट् 
पुरुषका एक चरणमा सबै प्राणी अटेका छन् र तीन वय चरण दिव्यलोकमा छन् । 
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं 


दिवि ॥॥ 
यस संसारको विशालताभन्दा ठूला उनै विराट् पुरुष छन् । अमर आत्या २ अविनाशी 
स्वामी उने हुन् । 


जगत्का स्वामी पनि उनै. विराट पुरुष हुन् । अन्न खाएर बढ्नेहरूका 
 त्रिपादू्ध्व उदैतुरुषः पादोस्येहाभवतुनः । ततो विष्वद 
व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥ 
उपल्लो लोकमा तीन चरण हुने विराट् पुरुषको छ्न् 
खाने प्राणी र अन्न नखाने वनस्पति आदिमा उनै विराट् पुरुष व्यात्त रहेका छन् । 
ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत प 
पुर ॥५॥ 
उने विराट् पुरुषबाट यो ब्रह्माण्ड उत्पन्न भयो । उनै विराट  नर हु नकल १०५ 
 । देहधारीहरूमध्ये उनै सबैभन्दा श्रेष्ठ है । अनि उनैले स 
लाई त्यसपछि अन्य शरीरधारीहरूलाई उत्पन्न गर बायव्यानारण्या ग्राम्याथच 
तस्माच्चज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतँ पृषदाज्यम् । पशूँताँचक्रे व १ 


को एक भाग यहाँ फेरि प्रकट भयो । अन्न 


ये ॥६॥ 
वायुमा 
गोइत गरेका यञ्चबाट सन्तुष्टिदायक पोषण तत्त्व  तको उत्पन्न ०३  
१ उत्पन्न भयो भने वन र गाउँमा रहने पनिउ 


।  ,.,३२१ .. 








 
 ॥ ३ 


 तस्माच्ज्ञात्सर्वहुत त्राचः सामानि जसिरे । छन्दाथ,सि जिरे 
तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥७॥ 
विराट् यञ्च पुरुषबाट ग्रग्वेद र सामवेदका गीत प्रकट भए । त्यहीँबाट यजुर्वेद र अन्य  
वेदका ग्रचा उत्पन्न भए । ब् 
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जशिरे तस्मात्तस्माज्जाता 
अजावयः ॥द८॥ 
विराट् पुरुषबाटै दुवैतिर दाँत भएका र गाई, बाख्रा, भेडा आदि उत्पन्न भए । 
त॑ यज्ञ बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या क्रषयश् 
ये ॥९॥ 
विशिष्ट प्राणप्रवाहरूपी त्यस यञ्चका साध्य बनेका देवता र क्रषिहरूले पहिले प्रकट 
भएका यञ्ञपुरुषलाई नै यञ्चका काममा खटाएर यञ्चको कार्य सम्पन्न गरे । 
यप्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुख किमस्यासीत्किम्बाहू किमूरू 
पादा उच्येते ॥१०॥ 
सङ्कल्पबाट उत्पन्न विराट् पुरुषलाई ज्ञानीहरू विभिन्न किसिमले वर्णन गर्दछन् । 
त्यसको कस्तो कल्पना गर्छन् ? त्यसको मुख कुन हो ? त्यसका पाखुरा, जङ्वा र 
गोडा कुनकुन हुन् ? शरीर संरचनामा त्यो पुरुष कसरी पूर्ण बनेको छ ? 
ब्राह्मणोस्य मुखमासीद् बाह्क राजन्यः कृतः । रू तदस्य यद्वैश्यः पद्धयाङ१ 
शूद्रो अजायत ॥११॥ 
त्यस विराट् पुरुषको मुख ब्रह्वाज्ञानी, पाखुरा शूरवीर, तिघ्रा वितरण गर्ने वैश्य र गोडा 
श्रमिक शूद्र वर्गले वा तिनको भावले प्रकट गराए । 
चन्द्रमा मनसो जापश्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्व 
मुखादग्निरजायत ॥१२॥ 
त्यस विराट् पुरुषका मनमा चन्द्रमा, आँखामा सूर्य, कानमा वायु र प्राण तथा मुखमा ं 
अग्निको रूप देखियो ।  
नाभ्या आसीदन्तरिक्ष४ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्धयां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा 
लोकाँ२ अकल्पयन् ॥१३॥ 
त्यसै विराट् पुरुषका नाभीमा अन्तरिक्ष, शिरमा द्युलोक, गोडामा भूमि, कानमा दस 
दिशा प्रकट भएका लोकको कल्पना भयो । 
यत्पुरुषेण हविषा देवा यञ्चमतन्वत । वसन्तोस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः 
शरद्धविः ॥१४॥ 
विराट् पुरुषले हवि निर्माण गरेपछि देवताले यञ्ञरूपी सृष्टिको थालनी गर्दा वसन्त त्रतु 
घिउ र ग्रीष्म क्रुतु समिधा र शरद् क्रतु हविष्यका रूपमा प्रकट भए ।  
सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यसँ तन्वाना, अबधत 
पुरुष पशुम् ॥१५॥ 
देवताहरूले यस सृष्टिरूपी यञ्चको सुरसार गर्दै सात वटा परिधि बनाए । सा्तलर 
तीनले गुनेका समिधा भए । त्यसपछि स्वतन्त्र पुरुष पशुका बन्धनमा आवद्ध भया 


३२२ 












यञ्चेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः 
सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥ 
देवताहरूले यज्चले यजन गरे, धर्मकर्म उनको प्रथम स्थान हो । देवताहरूले स्वर्गमा 
स्थान पाए । त्यहा पृणकामा साधना गर्ने देवताहरू नै रहन्छन् । 
अद्भ्य सम्भृतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्त्तताग्रे । तस्य त्वष्य 
विदघद्रूपमेति तन्मर्त्यस्य देवत्वमाजानमग्रे ॥१७॥ 
सवंप्रथम सब खालका कर्म गर्ने परमात्मा विश्वकर्माले पृथ्वी र जल बनाए र त्यस 
जलरस रूपा प्राणतत्त्वले सृष्टिको निर्माण भयो । मर्त्यलाई देवत्व प्रदान गर्दै उनै 
विश्वनिमाताले विश्वको निर्माण गरे । 
वेदाहमेतँ पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाति 
मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय ॥१८॥ 
सूर्यको जस्तै तजले सम्पन्न, अन्धकाररहित, त्यस्ता विराट् पुरुषलाई जानिसकेपछि 
साधक र उपासकहरूलाई मोक्ष प्राप्त हुन्छ । मोक्ष प्राप्तिको मार्ग यही हो, यसभन्दा 
बाहेक अर्को कुनै मोक्षको मार्ग छैन । 
प्रजापतिश्वरति गर्भ अन्तरजायमानो बहुधा वि जायते । तस्य योनि परि पश्यन्ति 
धीरास्तस्मिन् ह तस्थुर्भुवनानि विश्वा ॥१९॥ 
प्रजापालक परमात्मकाको सत्ता सम्पूर्ण पदार्थमा विद्यमान छ, ती परमात्मा अजन्मा भएर 
पनि अनेकौँ रूपमा प्रकट हुन्छन् । उनकै कारणले सम्पूर्ण भुवनहरू शक्तिमा समाहित 
भएका छन् । विशिप्ट ज्ानसम्पन्न व्यक्तिले नै उनको मुख्य स्वरूप देख्न पाउँछन् । 
यो देवेभ्य आतपति यो देवानां पुरोहितः । पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय 
ब्राह्मयये ॥२०॥  
देवसमुदायमा अग्रणी एव उस देवसमुदायलाई प्रकाशित गराउने, सबै देवताभन्दा जसको 
स्वरूप पहिलो नै प्रकट भएको थियो, त्यस्ता तजसम्पन्न त्रह्मलाई हाम्रा नमस्कार छ । 
रुचं ब्राहरा जनयन्तो देवा अग्रे तद्नुवन् । यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात्तस्य देवा 
असन्वशे ॥२१॥ । 
त्रहज्ञानी देवताहरूको भनाइअनुसार जुन प्रकाशमय त्रह्मलाई प्रकट गराउने ज्ञानी हुन् 
उनेले त्यस विगट सत्तालाई जान्दछ । उनै विराट् सत्ताका अधिकारभित्र सम्पूर्ण 
पु २ श्र वे सै ७ म पल्यावहोरात्रे पार्श् नबत्राथि रूपमश्चिनौ व्यात्तम् । 
॥ 
।  इष्णन्रिषाणामु पा  १७२ुुँजीभको कुलमा फन वैभवरूपी लक्ष्मी तिम्रै 
है प्रकाशङ्रुप परमात्मा , समता प्रहरू तिम्रा भुजाका रूपमा छन् । द्युलोक र 
पलीका रूपमा छन् । गत्रि, दिन र नत्र बाला तिमी नै 
रख्याशक्तिले सबैका इच्छा पूरा गराउनमा समर्थ तिमी ने 


पथ्वा तिम्रा मखजस्तै हुन् । इच्त , । हन मगरका 
छरी ।हे ईश्वर हँ हाग उत्तम लोक प्राप्त गर्ने इच्छा तिमीले न पूरा गराछ । 
एकत्रिंशो ५ध्यायः 


पकतासौँ अध्याय सकियो । 


३२२ 


 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 


ताजसनेयिं गाध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ द्वात्रिंशोञ्ध्याय॥ 
॥बत्तीसाँ अध्याया॥ 
क्रषि ब्रह्म स्वयंभु, मेधाकाम, श्रीकाम । 
देवता आत्मा, सदसस्पति, अग्नि, वरुण आदि लिङ्गोक्त, श्री मन्त्रोक्त । 
छन्द अनुष्टुप्, निचृत् पड्क्ति, भुरिक् पत्रष्टुप्, निचृत् त्रिष्टुप्, निचृत् शक्वर, 
त्रिष्टुप्, भुरिक गायत्री, निचृत् अनुष्टुप्, निचृत् बृहती ।  
तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्र तद् ब्रह्म ता आपस . 
प्रजापतिः ॥१॥ र 
सर्वव्यापक परमात्मा नै स्वयं प्रकाशित प्रजापति हुन् । संसारभरि सबैतिर फिंजाउनका  
लागि अग्नि, सूर्यको जस्तै तेजयुक्त आदित्य, व्यापक प्राणरूपी वायु, आनन्दमय. 
चन्द्रमा, शुद्ध तथा पवित्र दीप्तिमान् शुक्र, श्रेष्ठ तथा उत्कृष्ट पथप्रदर्शक ब्रह्म सबैमा . 
विद्यमान रहेको जल र समस्त प्रजाका पालनकर्ता पनि उनै हुन् ।  
सर्वे निमेषा जशिरे विद्युत पुरुषादधि । नैनमूध्वँ न तिर्यञ्च॑ न मध्ये परि जग्रभत् ॥२॥ 
परम तेजस्वी, सर्वव्यापी परमात्माबाटै सबै किसिमका कालहरू प्रकट भएका हुन् ।  
यिनै परमात्मालाई माथिबाट, वरपरबाट अथवा मध्य भागबाट पूर्ण रूपले कसैले पनि 
ग्रहण गर्न सक्दैन, त्यसैले यिनका विषयमा कसैले जान्दैन । 
न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः । शिरण्यगर्भ इत्येष मामा 
हिथरसीदित्येषा यस्मान्न जात इत्येषः ॥३॥ ॥ 
जुन परमात्मालाई महिमा हिरण्यगर्भः... यस्मान्न जातः .... तथा मामा हिंसीत्... आदि 
वेदका मन्त्रले महिमा वर्णन गरेका छन्, उनको नाम र यश अत्यन्त विशाल छ, तर 
पनि उनको कुनै प्रतिमान छैन । 
एषो ह देवः प्रदिशोनु सर्वाः पूर्वो श जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः सं 
जनिष्यमाणः प्रत्यङ् जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥४॥ 
ती परमात्मा सबै दिशाउपदिशामा, जन्म लिएका तथा जन्म लिनका लागि तत्पर सबै 
प्राणीमा संव्याप्त छन् । उनैले जन्म लिएर पुनःपुनः जन्म लिने हुन् र वर्तमानमा पनि 
सर्वत्र विद्यमान छन् । 
यस्माज्जात न पुरा किं चनैव य आबभूव भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया 
सश४ररराणस्त्रिणि ज्योती४ षि सचते स षोडशी ॥५॥ 
जुन परमात्मा एक्लै नै सबै भुवनहरूमा व्याप्त छन्, उनीभन्दा पहिले केही पनि उत्पन्न . 


भएको थिएन, उनै प्रजाका साथ रहने प्रजापति सोह्र कलाले युक्त भएर अग्नि, विद्युत 
र सूर्यरूपी तीन किसिमका ज्योति धारण गर्दछ । 






३२४ 








येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढा येन स्वः स्तभितं येन नाकः । यो अन्तरिक्षे रजसो 
विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥६॥ 
जुन परमात्माले द्युलोकलाई तेजस्वी बनाए, जसले सुख र आनन्द प्राप्त गर्नका लागि 
पृथ्वीलाई दृढ बनाए र आदित्य मण्डल एवं स्वर्गलोकलाई स्थिर गराए, जसले 
आकाशमा विभिन्न लोकहरूको निर्माण गरे, उनै आनन्दस्वरूप परमात्मालाई 
भक्तिपूर्वक अर्चना गर्दछौँ, उनका अतिरिक्त हवि प्रदान गर्दै अरू कसको 
अर्चना गरौँ ? 
यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेता मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो 
विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम । आपो ह यद्बृहतीर्यश्चिदापः ॥७॥ 
जुन परमात्मा द्यावापृथिवी शब्दायमान भएर, मानिसलाई संरक्षण प्रदान गर्न स्थिर र 
प्रकाशित हुन्छन्, महिमाशाली रूपमा जसलाई सबैले हेर्दछन्, जसका आश्रयले 
सूर्यदेवता उदाएर अन्तरिक्षमा प्रकाशित हुन्छन्, तिने परमात्मालाई हामी आपो ह यद् 
.... र यश्चिदापः... भन्ने मनत्रका साथ हविद्वारा विधिपूर्वक उनैको अर्चना गर्दछौँ । 
वेनस्तत्पश्यन्निहित॑ गुहा सद्चत्र विश्व भवत्येकनीडम् । तस्मित्रिद, संचवि 
चैति सर्व स ओतः प्रोतश्व विभूः प्रजासु ॥८५॥ 
प्रत्येक पदार्थमा लुकेका त्यस्ता परमात्मालाई ज्ञानीजनले नित्य, सम्पूर्ण संसारलाई 
आश्रय दिनेका रूपमा चिनेका हुन्छन् । सबै प्रजाहरूमा व्याप्त रहेका त्यस्ता 
परमात्मामा पनि प्रलय कालमा सबे प्राणीहरू विलीन हुन्छन् र सृष्टि कालमा उनैबाट 
पुनः प्रकट हुन्छन् । 
प्र तद्वोचेदमूतँ नु विद्वान् गन्धर्वो धाम विभृतं गुहा सत् । त्रीणि पदानि निहिता 
गुहास्य यस्तानि वेद स पिठुः पितासत् ॥९॥ 
उनै परमात्माका स्वरूपको वर्णन ज्ञानीजनले मात्रै गर्न सक्दछन् । बुद्धिमा धारण 
गर्नाले नै त्यस्ता परमात्मा सुशोभित हुन्छन् । त्यस्ता परमात्माका सत्, चित् र 
आनन्दरूपी तीन पदलाई जसले धारण गर्दछ, उही पालकको पनि पालक हुन्छ । 
स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्र देवा 
अमृतमानशानास्तृतीये धामन्नध्यैरयन्त ॥१०॥ 
भमरता प्राप्त गरिसकेका ज्ञानीहरू स्वर्गरूपी जुन तेस्रो धाममा स्वेच्छापूर्वक विचरण 
गदेछन्, त्यसै धाममा व्याप्त उनै परमात्मा हामी सबैका बन्धु हुन् । हामी सबैलाई 
उत्पन्न गर्ने र पालन पोषण गर्ने उनै हुन् । उनैले सबै भुवन र सबै प्राणीहरूलाई 
जानेका छन् । 
परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च । उपस्थाय 
प्रथमजामृतस्यात्मनात्मानमभि सं विवेश ॥११॥ 
सबै प्राणी, सबै लोक, सबै दिशाउपदिशाहरूलाई जानेर सत्य नियमका तीन वेदमा आधारित 
पनोतन रूपको उपासना गरेर ज्ञानीहरू आत्सरूपे परमात्मामा समाहित हुने गर्दछन् । 


 


३२५ 





परि द्यावापृथिवी सद्य इत्वा परि लोकान् परि दिशः परि स्वः । क्रतस्य तन्तु 
विततं विचृत्य तदपश्यत्तदभवत्तदासीत् ॥१२॥ 
आकाशदेखि प॒थ्वीसम्मका सबै पदार्थ, सबै लोकहरू, सबै दिशाउपदिशाहरू र 
आत्मशक्तिलाई ज्ञानीहरूले जानिसकेपछि अटल सत्यरूपमा विशेष प्रकारले बाँधिएका 
उनै परमात्माको अनुभूति गर्दै पहिले उनी जस्ता थिए उस्तै रूपमा परिणत हुन पुग्दछन् 
सदसस्पतिमद्धत प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । सनिं मेधामयासिषश९ स्वाहा ॥१३॥ 
इन्द्रदेवताका प्रिय मित्र हुनाले खोजेको कुरो दिन सक्ने, सबैको मर्म बुझ्ने र असल 
व्यवहारका स्वामी सदसस्पतिदेवबाट हामी अदभुत ज्ञानबुद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छौँ । 
यां मेधां देवगणाः पितरश्चोपासते । तया मामघ मेधयाग्ने मेधाविन कुरु 
स्वाहा ॥१४॥ 
देवगण र पितृगणले जुन उत्तम बुद्धिको कामना गर्दछन्, हे अग्निदेवता । त्यस्तो 
बुद्धिले आज हामीलाई पनि मेधावी बनाङ भनेर नै हामी यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
मेधां मे वरुणो ददातु मेधामग्निः प्रजापतिः । मेधामिन्द्रश्व वायुश्व मेधां धाता 
ददातु मे स्वाहा ॥१५॥ 
हे वरुणदेवता ! हे प्रजापालक अग्निदेवता ! हे इन्द्रदेवता ! हे वायुदेवता ! हे 
परमात्मा । हामीलाई उत्तम बुद्धि प्रदान गर भनेर यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
इद मे ब्रह्मा च क्षत्र चोभे श्रियमश्नुताम् । मयि देवा दघतु श्रियमुत्तर्मा तस्यै ते 
स्वाहा ॥१६॥ 
देवगणले हाम्रो यस ज्ञानतेज र हाम्रो यस क्षात्रबल यी दुई कुराले हामीलाई शोभायमान 
गराङन् भनेर नै हामी आज यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
 इति द्वात्रिंशो३ ध्यायः 
बत्तीसौँ अध्याय सकियो । 


२३२६ 








भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
ताजसनेयिं माध्यन्ढिन शुक्ल 
 . यजुर्वेद  संहिता 
। अथ त्रयस्त्रिंशोष्ध्याय॥ 
 ॥तेत्तीसौँ अध्याय॥ 


ग्रषि वत्सप्री,,विरूप, गोतम, कृत्स, वामदेव, विश्वामित्र, भरद्वाज, मेधातिथि, पराशर 


शाक्त्य अत्रिदुहिता, विश्ववारा, वसिष्ठ, प्रस्कण्व, वामदेव गोतम, लुशोधानाक, 
पुरुमीढ, आजमीढ, सुनीति, अवत्सार, काश्यप, वेन, सुचीक, त्रिशोक, 
मधुच्छन्दा अगस्त्य, गौरीविति शाक्त्य, विभ्राट् सौर्य, प्रस्कण्व, अवत्सार, 
काश्यप, वेन, कृत्स, आङ्गिरस, श्रुतकक्ष, सुकक्ष, जमदग्नि, नृमेध, हिरण्यस्तूप, 
आङ्गिरस, कुसीदी काण्व, अवत्सार काश्यप, वेन, कुत्स, आङ्गिरस, अगस्त्य, 
 मेधातिथि, मधुच्छन्दा, प्रतिक्षत्र, अवत्सार काश्यप, प्रगाथ, कूर्म गार्त्समद, 
सुहोत्र, आदित्य, याज्ञवल्क्य, त्रजिश्वा, मधुच्छन्दा, कुशिक, देवल, असित, 
गौरीविति, दक्ष, परमेष्ठी प्रजापति, बृहद्विव आथर्वण, तापस, कण्व, त्रित 
आप्त्य, मनु वैवश्वत, मेध ऐन्द्र, मनु । 


देवता अग्नि, वैश्वानर, इन्द्र, विश्वेदेवा, वेन, सूर्य, वायु, इन्द्रवायु, मित्रावरुण, 


अश्चिनीकुमार, सोम, आदित्य, सविता, भाववृत्त, इन्द्रामरुत्, महेन्द्र । 


छन्द स्वराट पङ्क्ति, गायत्री, निचृत् गायत्री, भुरिक् त्रिष्टुप्, त्रिष्टुप्, विराट् गायत्री, 


विराट त्रिष्टुप्, निचृत् त्रिष्टुप, भुरिक् पङ्क्ति, अनुष्टुप्, बृहती, जगती, विराट् 
जगती, पिपीलिकामध्या निचृत् गायत्री, भुरिक् बृहती, निचृत् बृहती, स्वराट् 
आर्ची गायत्री, निचृत् जगती, भुरिक अनुष्टुपू, पङ्क्ति, निचृत् पङ्क्ति, विराट् 
बृहती, स्वराट् सतोबृहती । 
अस्याजरासो दमामरित्रा अर्चद्धमासो अग्नयः पावकाः । श्वितीचयः श्वात्रासो 
भुरण्यवो वनर्षदो वायवो न सोमाः ॥१॥ 


यजमान, साधक अग्निले युक्त हुन्छन् । अग्निदेव नबुढिने, शत्रुका दमनकर्ता, 
वन्दनीय, धुवाँरूपी ज्वालायुक्त, पवित्रस्वरूप, उज्ज्वल वर्णका, शीघ्र सहायक, 
पोषणकर्ता, वनमा आश्रित, वायुसमान उत्साहप्रद र सोमसमान फलदायी हुन्छन् । 


हरयो धुमकेतवो वातजूता उप द्यवि । यतन्ते वृथगग्नयः ॥२॥ 


धुवाँरूपी ध्वजाले चिनिने अग्निदेवताले रस हरण गर्दछन् । वायुद्वारा प्रेरित भएर ठाउँ 


अग्निदेव आकाशमा पृथकपृथक् रूपमा विचरण गर्दछन् । 
यजा नो मित्रावरुणा यजा देवाँ२ क्रत॑ बृहत् । अग्ने यक्षि स्व दमम् ॥२॥ 


है अग्निदेवता । हाम्रा निम्ति मित्र र वरुणको यजन गर । विशाल यज्ञ सम्पन्न गर र 


 


पशशालामा पूजायोग्य भावले बस । 


३२७ 











युक्ष्वा हि देवदूतमाँ२ अश्वाँर अग्ने रथीरिव । नि होता पूर्व्यः सद ॥४॥ 
हे अग्निदेवता । देवताको आह्वान गर्ने अश्वलाई सारथाजस्त बनेर आफ्ना र 
नियोजित गर  सर्वप्रथम हविदाता भएर तिमा हाम्रा सज्ञका अनुप्ठानमा प्रतिष्ठित 
होङ । 
द्वे विरूपे चरतः स्वर्थे अन्यान्या वत्समुप धापयेते । हरिरन्यस्यां भवति 
स्वधावाञ्छुक्रो अन्यस्यां ददृशे सुवर्चाः ॥५॥ 
दुई भिन्नभिन्न रूपरङ्ग भएका स्त्रीहरूको जस्तै रात्रि र दिन आआफ्ना उत्तम कर्ममा 
तत्पर रहँदै विभिन्न किसिमले विचरण गर्दछन् । उनीहरूमध्ये एउटी रात्रि कालो 
वर्णकी छिन् र उनको स्वधावान् पुत्र चन्द्रमालाई उनले उत्पन्न गदछिन् भने अर्की गोरो 
वर्णको दिन नाम भएकीले उत्तम तेजले सम्पन्न पुत्र सूरयलाइ प्रकट गदछिन् भन्ने 
मान्यता रहेको छ । 
अयमिह प्रथमो धायि धातृभिर्होता यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यः । यमप्नवानो भूगवो 
विरुरुचुर्वनेषु चित्र विभ्वं विशेविशे ॥६॥ 
देवता बोलाइदिने, यञ्चीय कर्म निर्वाह गर्ने अग्निदेवताले यज्ञमा क्रस्विकहरूको 
प्रशंसनीय स्तुति प्राप्त गर्दछन् । यज्ञको कार्य गर्न यस यञ्चवेदीमा उनलाई स्थापित. 
गरेका छन् । यजमानको उन्नतिका लागि भूगुवंशी क्रषिले विलक्षण एवं विस्तृत  
कर्मका सम्पादक अग्निदेवतालाई वनमा प्रज्वलित गरेका थिए । 
त्रीणि शता त्री सहस्राण्यगिनि त्रिथ्शच्च देवा नव चासपर्यन् । 
औक्षन्धृतैरस्तृणन्बर्हिरस्मा आदिद्धोतारं न्यसादयन्त ॥७॥ 
तीन हजार, तीन सय उन्चालीस देवताहरूले अग्निदेवताको पृजा गरेका छन् । उनलाई 
घिउले सेचन गरेका छन् र उनका लागि कुशको आसन ओछ्याएका छन् । अनि फेरि 
उनीहरू सबैले तिनलाई होताका रूपमा वरण गरेर माथि विराजित गराएका छन् । 
मूर्धाने दिवो अरतिं पृथिव्या वैश्वानरमृत आ जातमग्निम् । कविश१ 
सम्राजमतिथिं जनानामासनत्रा पात्रै जनयन्त देवा ॥८॥ 
देवताहरूले द्युलोकका शिरोभागमा आदित्यका रूपमा पृथ्वीका सीमासम्म प्रकाशित 
गराउने, यज्ञादिमा उत्पन्न, क्रान्तदर्शी, सम्यकरूपले ओजवान्, समस्त प्रजाले 
अतिथिका रूपमा पूजा गरिएका, मुख्य होताका रूपमा रहने, वैश्वानर अग्निदेवतालाई 
सबैको रक्षकका रूपमा प्रज्वलित गराए । 
अग्निर्वृत्राणि जङ्घवनद्द्वविणस्युर्विपन्यया । समिद्धः शुक्र आहुतः ॥९॥ 
सप्रयासबाट प्रसन्न भएर याजकलाई प्रसन्नता प्रदान गर्ने हे प्रदीप्त अग्निदेवता  
हामीलाई बन्धनमा राख्ने खालका दुष्ट प्रवृत्ति विनाश गर । 
विश्वेभिः सोम्यं मध्वग्न इन्द्रेण वायुना । पिबा मित्रस्य धामभिः ॥१०॥ 
हे अग्निदेवता ! इन्द्र, वायु, मित्र आदि देवताहरूका सम्पूर्ण तेजसँगै बसेर तिमी ५ 
सोमरस पान गर । 
आ यदिषे नृपतिं तेज आनद् शुभि रेतो निषिक्त द्यौरभीके । अगि 
शर्धमनवद्यं युवान४९ स्वाध्यं जनयत् सूदयच्च ॥११॥ 


? वन्य सतेहु तिते ति दरलिमँमेहेतिलीेह १ीह०॥००१७०० १०० १ 









३२८ 


 








र जलका लागि जति बेला मन्त्रले पवित्र गरिएको, देवत्व प्राप्तिको उद्देश्यले 
गर्न योग्य तेजलाई अग्निमा हवन गरिन्छ, त्यस बेला अग्निदेवताले बलको 


आश्रय बनेको, दोषमुक्त, निरन्तर रूपमा प्रवाहित, सम्यक् रूपले विचारणीय 


रहेको, संसारको बीज रूपी जललाई स्वर्गका नजिकै अन्तरिक्षमा मेघका  
प्रकट गर्दछन् र वर्षाका रूपमा तल खसाउँछन् । 
अग्ने शर्घ महते सौभगाय तव द्युम्नान्युत्तमानि सन्तु । सं जास्पत्य४१ सुयममा 
 कुणुष्व शत्रूयतामभि तिष्ठा महा४,सि ॥१२॥ 
हे अग्निदेवता ! उत्तम सौभाग्यका निम्ति हाम्रा शत्रु पराजित गर । तिम्रो तेज उत्कृष्ट 
छ । तिमी दाम्पत्य सम्बन्धलाई सुखी र सुनियोजित गर अनि शत्रुको प्रभाव 
समाप्त गर । 
त्वा हि मन्द्रतममर्कशोकेर्ववृमहे महि नः श्रोष्यग्ने । इन्द्रै न त्वा शवसा देवता 
वायु पृणन्ति राधसा नृतमाः ॥१२॥ 
हे आनन्ददायक, पूजनीय अग्निदेवता ! हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । हाम्रो उत्तम स्तोत्र 
सुन । नेतृत्व गर्नमा समर्थ तिमीलाई याजकहरू दृव्यद्वारा वायु र इन्द्रदेवतालाई जस्तै 
सन्तुष्ट गराउँछन् । 
त्वे अग्ने स्वाहुत प्रियासः सन्तु सूरयः । यन्तारो ये मघधवानो जनानामूर्वान्दयन्त 
गोनाम् ॥१४॥ 
हे अग्निदेवता । अग्निमा उत्तम कार्य गर्ने विद्वान्हरू, धनको लगानी गर्नेहरू, प्रजाको 
व्यवस्था बनाउनेहरू र गाई पालन गर्नेहरू तिम्रो कृपाका पात्र बनून् । 
श्रुधि श्रुत्कर्ण वह्िभिर्देवैरग्ने सयावभिः । आ सीदन्तु बरहिषि मित्रो अर्यमा 
प्रातर्यावाणो अध्वरम् ॥१५॥ 
प्रार्थनमाथि ध्यान दिने हे अग्निदेवता  हाम्रो स्तुति स्वीकार गर । दिव्य 
अग्निदेवजस्तै गतिमा हिँड्ने मित्र, अर्यमा आदि देवगण प्रातःकालीन यञ्चमा आएर 
बसून् । 
विश्वेषामदितिर्य्चियाना विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम् । अगिनर्देवानामव आवृणानः 
सुमृडीको भवतु जातवेदाः ॥१६॥ 


अग्निदेव अदितिजस्तै समस्त यञ्चीय देवता उत्पन्न गर्ने समस्त मानवका वन्दनीय 


अतिथि हुन् । मानिसको प्रार्थना स्वीकार गर्ने अग्निदेव स्तोतालाई सुख, समृद्धि र . 
प्रसन्नता प्रदान गरून् । 
०१०५, समिधानस्य शर्मण्यनागा मित्रे वरुणे स्वस्तये । श्रेष्ठे स्याम सवितुः 
नि तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे ॥१७॥ 
सवितादेवताको आज्ञाअनुसार हामी देवताको उत्तम संरक्षण वरण गर्दछौँ । हामी. 
७०५, अग्निदेवताको आश्रय पाएर मित्र र वरुणदेवताका मध्यमा अपराधरहित भएर 
कल्याण प्राप्त गरौँ । 
आपश्चित्पिप्यु स्तर्यो न गावो नक्षन्रृत॑ जरितारस्त इन्द्र । याहि वायुर्न नियुतो 
नो अच्छा त्व४९ हि धीभिर्दयसे वि वाजान् ॥१८॥ 


३२९ 





हे इन्द्रदेवता । स्तोताहरूले तिम्रो यज्ञ प्राप्त गर्दछन् र जलले तिम्रो बल वृद्धि गर्दछ । , 
तिमी हाम्रा नजिक.आउ । तिम्रा ती वायुको जस्तै वेग भएका अश्वलाई नियोजित गरेर  
आफ्नै बलबुद्धिले अन्न प्रदाता बनेर हाम्रा नजिकै आउ । . 
गाव उपावतावतं मही यञ्चस्य रप्सुदा । उभा कर्णा हिरण्यया ॥१९॥ 
सूर्यरश्मि यज्ञका लागि आउन्, तिनले पृथ्वीलाई यञ्चीय रूप प्रदान गर्दछन् । तिनका  
दुवै किनारा चम्किला छन् । तिमी हाम्रा यज्ञका नजिकै आएर हामीलाई रक्षा गग । . 
यदद्य सूर उदितेनागा मित्रो अर्यमा । सुवाति सविता भगः ॥२०॥ 
सूर्य उदाउँदा निष्पाप मित्र, अर्यमा, भग र सविताले हामीलाई अभीष्ट धन दिङन्। 
आ सुते सिञ्चत श्रियथ४१ रोदस्योरभिश्रियम् । रसा दधीत वृषभम् । त॑ 
प्रलथायं वेनः ।२१॥ । 
हे अध्वर्यु हो ! आकाश र पृथ्वीमा देदीप्यमान दुधजस्तै सोमको मिश्रण बनाओ । . 
पछि त्यसै दुधले बलशाली सोमलाई आससात् गर्नेछ । म 
आतिष्ठन्तपरि विश्वे अभूषञ्छ्यो वसानश्वरति स्वरोचिः । महत्तदवृष्णो ! 
असुरस्य नामा विश्वरूपो अमृतानि तस्थौ ॥२२॥  
समस्त कविले रथमा बसेका इन्द्रदेवतालाई महिमामय बनाए । इन्द्रदेव आफै दीप्तिले  
दीप्त भएर शोभायमान रूपमा विचरण गर्दछन् । सबैका लागि जीवनमा प्राण सञ्चार. 
गर्ने, उनका उत्तम सङ्कल्पलाई पूर्ण गराउने इन्द्रदेवताको कीर्ति महान् छ । सम्पूर्ण 
रूपले युक्त भएर उनी अमृत तत्त्वमा रहन्छन् । 
प्र वो महे मन्दमानायान्धसो चा विश्वानराय विश्वाभुवे । इन्द्रस्य यस्म 
सुमखथ९ सहो महि श्रवो नृम्णं च रोदसी सपर्यतः ॥२२॥ । 
हे त्रात्विक हो ! सम्पूर्ण विश्वका उत्पादक, मनुष्यका लागि अन्नदाता, महान् आनन्द. 
प्रदायक, इन्द्रदेवताको अर्चना गर । उनलाई द्यावापृथिवीले पनि उत्तम यश, 
सङ्घर्षशक्ति, महान् यश र धन आदि पदा रथ प्रदान गरेर पूजा गर्दछन् । ३ 
बृहन्निदिध्म७ एषां भूरि शस्तं पृधुः स्वरुः । येषामिन्द्रो युवा सखा ॥२४॥ 
अति तेजस्वी, अति व्यापक, शत्रुलाई सताउने, सामर्थ्यशाली र महान् इन्द्रदेवता जसका. 
मित्र बनेका हुन्छन्, तिनको मनग्गे प्रशंसा हुन्छ । त्यस्ता इन्द्रदेवता वन्दनीय छन् । 
इन्द्रेहि मत्स्यन्धसो विश्वेभिः सोमपर्वभिः । महाँर५ अभिष्टिरोजसा २५. 
हेइन्द्रदेवता ! सोमरूपी अन्नले तिमी प्रफुल्लित हुन्छौ । त्यसैले तिमी आफ्ना शक्तिले, 
दुष्ट शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्दछौ । विजयश्रीले आफूलाई वरण गरुन् भनेर क्षमता, 
आर्जन गर्न तिमी यञ्चशालामा आउ ।  
इन्द्रो वृत्रमवृणोच्छर्धनीतिः प्र मायिनाममिनाद्र्पणीतिः । अन्, 
व्यथ्,समुशधग्वनेष्वाविर्धेना अकृणोद्राम्याणाम् ॥२६॥। 
महान् बलशाली, नीतिकुशल, धन हरण गर्ने चोरलाई दण्ड दिने, इन्द्रदेवताले मायावी 
असुरलाई विनाश गर्दछन् । त्यसका साथै उनले वृत्रासुरलाई प्रतिरोध गर्दछन्, हिंसक 
पय संहार गर्दै देवतालाई खुसी पार्दछन् र याज्चिकहरूको असल वाणी प्रकट 
गर्दछन् । १ 















१ 


३२० 





कृतस्त्वमिन्द्र माहिनः सन्नेको यासि सत्पते कि त इत्था । सं पृच्छसे समराणः 
शुभानैवोचेस्तन्नो हरिवो यत्ते अस्मे । महाँर इन्द्रो य ओजसा कदा चन 
स्तरीरसि कदा चन प्र युच्छसि ॥२७॥ 
सज्जनका स्वामी महान् इन्द्रदेवता ! तिमी एक्लै कहाँ जान्छौ ? तिमीहरू कसरी 
य्रस्ता भयौ ? हे हरियो वर्णका सुन्दर अश्वले युक्त शोभनीय इन्द्रदेवता ! हामीदेखि 
पर जानुको कारण भन, । किनभने हामी तिम्रै हौ । हे महान् इन्द्रदेवता ! तिमी आफ्ना 
तेजले न त कहिल्यै हिंसा गर्दछौ, न त कहिल्यै प्रमाद नै गर्दछौ । 
आ तत्त इन्द्रायवः पनन्ताभि य ञर्व गोमन्तँ तितृत्सान् । सकृत्स्वं ये पुरुपुत्रा 
मही४, सहस्रधारां बृहतीं दुदुक्षन् ॥२८॥ 
हे इन्द्रदेवता ! भूमिका मालिकलाई हिंसा गर्ने दुष्टलाई तिमी मारिदिन्छौ । धेरै सन्तान 
भएकी र प्रचुर अन्न फलाउने पृथ्वीलाई दोहन गर्नेलाई र सहस्र धाराले वर्षणयुक्त 
विद्युत् दोहन गरेर सिँचाइ गर्ने मानिसलाई तिमी श्रेष्ठता प्रदान गर्दछौ । तिनले सधैँभरि 
तिम्रो स्तुति गर्दछन् । 
इमां ते धियं प्र भरे महो महीमस्य स्तोत्रै धिषणा यत्त आनजे । तमुत्सवे च 
प्रसवे च सासहिमिन्द्र देवासः शवसामदन्ननु ॥२९॥ 
हे महान् यशस्वी इन्द्रदेवता ! तिमी शत्रुहरूलाई पराजित गरेर उन्नति गर्दछौ । हामी 
उत्तम स्तोत्रले तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । उत्साहित देवताहरू आफ्नो धन वृद्धिर रक्षा प्राप्त 
 गर्नका लागि तिमीलाई प्रसन्न गराउँछन् । 
विभ्राड बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपतावविद्वुतम् । वातजूतो यो 
अभिरक्षति त्मना प्रजाः पुपोष पुरुधा वि राजति ॥३०॥ 
अत्यन्त तेजस्वी सूर्यदेव प्रचुर मात्रामा सोमपान गरुन् । याजकलाई बाधारहित लामो 
आयु प्रदान गरुन् । सूर्यदेव वायुबाट प्रेरित रश्मिका माध्यमबाट सम्पूर्ण जगत्को पोषण 
गर्दछन् र उनलाई आभा आदिले पुप्ट गरेर विविध रूपमा प्रकाशित गर्दछन् । 
उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥३१॥ 
सम्पूर्ण प्राणीका ज्ञाता सूर्यदेवताले समस्त विश्वलाई दृष्टि प्रदान गर्नका लागि 
ज्योतिर्मयी रश्मिहरू विशेष रूपले प्रकाशित भएका छन् । 
येना पावक चक्षसा भुरण्यन्त जनाँ२५ अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥३२॥ 
जुन पि वा प्रकाशले तिमी प्राणीहरूलाई धारणपोषण गर्ने यस संसारलाई प्रकाशित 
 हामी तिम्रा त्यसै प्रकाशलाई स्तुति गर्दछौँ । 
दैव्यावध्वर्यु आ गत४रगेन सूर्यत्वचा । मध्वा यज्ञथ९ समञ्जाथे । त॑ प्रतनथायं 
र वेनश्चित्रै देवानाम् ॥३२॥ १   
अध्वर्युजस्ता अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू सूर्यजस्तै कान्तिमान् रथमा यहाँ 
र मधुर हविले युक्त यज्चलाई उत्तम विधिले सम्पन्न गराओ । 
आ न इडाभिविंदथे सुशस्ति विश्वानरः सविता देव एतु । अपि यथा युवानो 
गना ७७१७ नो विश्व जगदभिपित्वे मनीषा ॥२४॥ भएर आउन । ३ 
कपमा प्रशंसित कल्याणकारी सवितादेव अत्रयुक्त भएर हाम्रा यञ्चमा आाछन् । ह 


३२१ 





वरुणदेवता ! तिमी जुन रूपमा आनन्दित छौ, उसै किसिमले हाम्रा यज्ञमा आएर 
आफ्नो कृपाले हामीलाई र सम्पूर्ण विश्वलाई हर्षित गर ।  
यदद्य कच्च वृत्रहन्नुदगा अभि सूर्य । सँ तदिन्द्र ते वशे ॥३५॥ 
वृत्रसंहारक, उदीयमान इन्द्रदेवता ! तिमीले प्रकट गर्ने सबै थोक तिग्रे अधिकारमा 
हुन्छ । छ 
तरणिर्विशवदर्शतो ज्योतियकृदसि सूर्य । विश्वमा भासि रोचनम् ॥३६॥ ८ 
सूर्यद्वारा अन्धकार नाश गरेझैँ शत्रुलाई विनाश गर्ने हे इन्द्रदेवता ! तिमी जहाँसुकै 
उदाए पनि सबै संसारको जुनसुकै ठाउँ तिग्रै अधिकारमा रहेको हुन्छ । 
तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तोर्वितत४९, सं जभार । यदेदयुक्त हरित 
सधस्थादाद्रात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥३७॥ 
सूर्यदेवताको त्यस्तो दिव्यता र महत्ता अत्यन्त व्यापक छ । त्यसैले संसारका मध्य 
भागमा रहेर विस्तीर्ण ग्रहमण्डलको निर्माण गर्ने र संहार गर्दै एकीकृत गराउने काम 
गर्दछ । ती सूर्यदेवताले आफ्ना हरियो वर्णका किरणलाई आकाशबाट अलग्याएर 


केन्द्रमा धारण गर्दा रात्रिले यस ब्रह्याण्डमाथि बाक्लो अन्धकारको आवरण ओढाउने 
गर्दछ । 


तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो रूप॑ कृणुते द्योरुपस्थे । अनन्तमन्यद्वुशदस्य 
पाजः कृष्णमन्यद्धरितः सं भरन्ति ॥३८॥  
द्युलोकका काखमा सूर्यदेवताको सबै तिरबाट मानिसले देख्न सक्ने रूप प्रकट हुन्छ । 
त्यो रूप मित्र र वरुणदेवताले प्रकट गराउँछन् । सूर्यको किरणले एकातर्फ अनन्त 
विश्वमा चेतनारूपी उज्यालो भर्दछ भने अर्कातिर अन्धकार भरिएको हुन्छ । 
बण्महाँ२५ असि सूर्य बडादित्य महाँ२५ असि । महस्ते सतो महिमा, 
पनस्यतेद्धा देव महाँ२५ असि ॥३९॥ 
प्रेरक, अदितिपुत्र हे सूर्यदेवता । तिमी महान् तेजस्वी छौ भन्ने कुरो निश्चित छ । हे 
देवता ! तिमी महान् शक्तिशाली पनि छौ । तिम्रो महानताको गुणगान हामी गर्दछौँ । 
बट् सूर्य श्रवसा महाँ२५ असि सत्रा देव महाँ२ असि । मह्वा देवानामसुर्य, 
पुरोहितो विभु ज्योतिरदाभ्यम् ॥४०॥ 
हे सूर्यदेवता । तिमी आफ्नो यशका कारण महान् छौ । देवताका बीचमा विशेष 
महत्त्वका कारण तिमी महान् छौ । तिमी अन्धकाररूपी असुर नाश गर्दछौ 
पुरोहितजस्तै बनेर देवताको नेतृत्व गर्दछौ । तिम्रो तेज अदम्य, सर्वव्यापी र 
अविनाशी छ । 
श्रायन्त इव सूर्य विश्वेदिन्द्रस्य भक्षत । वसूनि जाते जनमान ओजसा प्रति 
भागं न दीधिम ॥४१॥ ॥ 
सूर्यको आश्रयमा किरण रहेँ इन्द्रदेव सम्पूर्ण संसारका आश्रयदाता हुन् । पिताबा! 
पुत्रले पाउने धनको भागजस्तै इन्द्रदेवसित हामी आफ्ना भागको कामना गर्दछौँ। 
किनभने जन्म लिएका र जन्म लिनेहरूलाई उनैले आआफ्नो भाग प्रदान गर्दछन् । 















३३२ 





ठ्ि 


अद्या देवा उदिता सूर्यस्य निर४,हसः पिपृता निरवद्यात् 
 वद्यात् । तत्रो मित्रो वरुणो 
मामहनतु लक बन नेयुक उत द्यौः ॥४२॥ ॥ 
। आज सूर्यादय कालको दिव्य प्रकाशका रश्मिहरूले 

रक्षा गरुन् र अपयशलाई हामीबाट दूर गराङन् । मित्र, वरुण, सिन्धु हु००२० 
बुलोकले हाम्रो मनोकामना पूरा गराङन् । पा न 

आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मत्यै च । हिरण्ययेन सविता रथेना 

देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥४३॥ 
गहिरो अन्धकारमा डुबेका आकाशमा भ्रमण गर्दै देवता र मानिसहरूका यज्ञ आदि श्रेष्ठ 
कर्महरू सवितादेवताले व्यवस्थित गर्दछन् । उनी सबै लोकलाई हेर्दै स्वर्णिम रथमा 


० 


आउछन् । 
प्र वावृजे सुप्रया बहिरिषामा विश्पतीव बीरिट७ इयाते । विशामक्तोरुषसः 


पूर्वहूतौ वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् ॥४४॥ 
सबै प्राणीको कल्याणका लागि नियुत नाम भएका वाहनमा आरूढ वायुदेव र पूषादेव 
रातको अन्त्य अवस्था उषा कालमा मानिसहरूले बोलाउँदा राजाजस्तै भएर 
आउँदछन् । यी दुवै देवताहरूका लागि यञ्ञशालामा उत्तम प्रकारले कुशको आसन 
तयार हुन्छन् । 
इन्द्रवायू बृहस्पति मित्राग्निँ पूषण भगम् । आदित्यान् मारुतं गणम् ॥४५॥ 
यज्ञशालामा हामी इन्द्र, वायु, बृहस्पति, मित्र, अग्नि, पूषा, भग आदित्यगण र मरुत्गण 
आदि देवतालाई आह्वान गर्छौं । 
वरुण प्राविता भुवन्मित्रो विश्वाभिरूतिभिः । करतां नः सुराधसः ॥४९। 
वरुण एवं मित्र देवता आफ्ना सम्पूर्ण साधनले विविध प्रकारले हामी सबैको रक्षा 
गर्दछन् । उनीहरूले हामीलाई वैभवबाट सम्पन्न गरका  वि 
अधि न३ इन्द्रैषा विष्णो सजात्यानाम् । रत मरुतो अश्चिना । त॑ प्रलथायं वेनो 
 यैदेवासआन७ इडाभिर्विश्वेभिः सोम्य क ाहकाहरु 
है इन्द्रदेवता  हे विष्णुदेवता  हे मरुत्देवताहरू हौ ! ओ । ह्वाम्रो सबै 
हो  तिमीहरू सबै हाम्रा सजातीय मानिसहरूका माझमा आइदेऔ । छ 
किसिमले तिमीहरू  मार्ठ सबैले धारण गर । 
किसिमले तिमीहरू रक्षा गर रहा शर्धः प्र यन्त मारुतोत विष्णो । उभा नासत्या 
अग्न इन्द्र वरुण मित्र देवाः शा श्र 
सरस्वती जुषन्त ॥४०॥ 
हो ! हामीलाई सामर्थ्य प्रदान 


 रुद्रोअधग्नाः पूषा भगः स  
ऐ अग्नि, इन्द्र, वरुण, मित्र, मरुतै र विष्णु बा सरस्वतीले हवि ग्रहण गरुन् । 
पुष    मरुतः पर्वताँ२५ अपः । हुवे 


गर । दुबै अश्चिनीकुमार, रुद्र, देवपलीहरू  
गरु श१ स्वः पृ बि ॥४९॥ 
सदर, अग्नि, मित्र पृथ्वी, चुलोक हरूलाई हामी आह्वान त. 
। ।  वरुण, अदिति १ ह 
पा, ब्रह्मणस्पति, भगदेव र सविता रक्षा ७० 
नौहरू यस यज्ञशालामा चाँडै आएर हम 


३३३ 


























किक 
हा १ 
 
.। ।  
हा  


अस्मे रुद्रा मेहना पर्वतासो वृत्रहत्ये भरदूतौ सजोषाः । यः शसते स्तुवते 

धायि पज्न इन्द्रज्येष्ठा अस्माँ२ अवन्तु देवाः ॥५०॥ 
समस्त देवताहरूमा वृत्रहन्ता इन्द्रदेव प्रमुख शक्तिशाली छन् । उनी स्तोताका नजिकै 

आउँछन् । रुद्रगणसँगै उनले वर्षा गराउने मेघबाट रणक्षेत्रमा हाम्रो संरक्षण गरुन् । 

अर्वाञ्चो अद्या भवता यजत्रा आ वो हार्दि भयमानो व्ययेयम् । त्राध्वं नो देवा 

निजुरो वुकस्य त्राध्वं कर्तादवपदो यजत्राः ॥५१॥ 

हे पूज्य देवगण ! तिमीहरू आज हामीसमक्ष प्रकट होओ । हामी भयभीत हुँदा 

तिमीहरूको हृदयजस्तै प्रिय आश्रय प्राप्त गरौँ । है पूज्य देवगण ! कष्टदायी दुष्ट 

शत्रुबाट आपद् कालमा अनेकौँ किसिमले हाम्रो रक्षा गर । 

विश्वे अद्य मरुतो विश्व रती विश्वे भवन्त्वग्नयः समिद्धाः । विश्वे नो देवा 

अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मै ॥५२॥ 

मरुत्देव र रुद्र आदि सबै देवताले हाम्रो संरक्षण गरुन् । सम्पूर्ण अग्नि प्रज्वलित 

होङन् । इन्द्र आदि सबै देवता हाम्रो संरक्षणका लागि यञ्चमा आउन् । हामीलाई सबै 

किसिमका ऐश्वर्यसम्पदा र अन्न सामग्री उपलब्ध होस् ।  

विश्वे देवा भृणुतेम४१ हवं मे ये अन्तरिक्षे य उप द्यवि ष्ठ । ये अग्निजिह्वा 

उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्बहिषि मादयध्वम् ॥५२॥ 

हे विश्वेदेवताहरू हो ! तिमीहरू अन्तरिक्ष वा द्युलोकमा जहाँ भए पनि हाम्रो प्रार्थना 

सुनेर आओ र कुशका आसनमा बसेर सोम पान गर्दै आनन्दित होओ । पा 

देवेभ्यो हि प्रथमं यञ्चियेभ्योमृतत्व४१, सुवसि भागमुत्तमम् । आदिद्दामान२१, 

सवितर्व्यूर्णुषेनूचीना जीविता मानुषेभ्यः ॥५४॥ हँ 

हे सवितादेवता ! उदयकालमा तिमी यञ्चका लागि योग्य देवताको अमृतमय सा. 

तत्त्वको उत्तम भाग प्रदान गर्दछौ । त्यसपछि उदाएर दीप्तिमान् रश्मि विस्तृत गराउँछौ। 

र प्राणीको जीवनका तागि ररिम विस्तार गर्दछौ । 

प्र वायुमच्छा बृहती मनीषा बृहद्रयि विश्ववारश४ रथप्राम् । द्युतद्यामा नियुतः 

पत्यमानः कविः कविमियक्षसि प्रयज्यो ॥५५॥ 

हे अध्वर्युहरू हो ! तिमीहरू व्यापक बुद्धिले सम्पन्न यञ्च आदिका कार्यमा नियुक्त 
भएका छौ । तिमीहरू महान् ऐश्वर्यसम्पन्न, क्रान्तदर्शी, सबैमा व्याप्त रथहरूले सम्पत्र 

र तेजस्वी वायुदेवतालाई उचित किसिमले बुद्धि लगाएर स्तुति गर । य् 

इन्द्रवायू इमे सुता उप प्रयोभिरा गतम् । इन्दवो वामुशन्ति हि ॥५६॥  

हे इन्द्रदेवता ! है वायुदेवता ! यो सोमरस तिमीहरूकै लागि पेलेर र निचोरेर तया। 

गरीकन राखिएको हो । तिमीहरू अन्न आदि पदार्थ आफूसित लिएर यहाँ आइदेऔ 

किनभने यस सोमरसले तिमीहरू दुवैलाई खोजिरहेको छ । 

मित्र४, हुवे पूतदक्षे वरुणं च रिशादसम् । धियं घृताची४, साधन्ता ॥५७॥ 

घिउजस्तै जीवनमा शक्ति दिने र वर्षा गराउने मित्रवरुणदेवताहरूलाई हामी यश 

आह्वान गर्दछौँ । मित्रले हामीलाई बलशाली बनाञन् र वरुणले हाम्रा हिंस्रक शत्र, 
विनाश गरुन् । म हि 


३३४ 


 हु छु 


दस्रा युवाकवः सुता नासत्या वृक्तबहिषः 
 वृक्तबहिषः । आ यात रुद्रवर्तनी । तँ प्रलथायं 
शोग निको पार्ने, सधैँ सत्य बोल्ने, रुद्रदेवजत्तिकै प्रतापी, सुन्दर अनुहार भएका हे दुवै 
श्वनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू यहाँ आएदेओ र ओछ्याइएका कुशका आसनमा 
बसेर सफासँग तयार गरिएको यो सोमरस पान गर । 
विदद्यदी सरमा रुग्णमद्रेर्मह् पाथः पूर्व्यध्, सक्र्यक्कः । अग्र 
नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवं प्रथमा जानती गात् ॥५९॥ 
उत्तम चरणहरूमा विभक्त, सर्वप्रथम मन्त्रका अक्षरका रूपमा स्फुरित भएको दिव्य 
वाणीले परम सत्यमा आधारित अमृत तत्त्वको उपदेशले हामीलाई उन्नति गराउँछ । 
यस्ता दिव्य वाणीले सुशोभित विद्वान्हरूले यज्ञशालामा ढुङ्गाले पेलेर तयार पारेको 
सोमरस सेवन गर्छन् । 
नहि स्पशमविदत्रन्यमस्माद्रैश्वानरातुर५ एतारमग्नेः । एमेनमवृधन्नमृता५ 
अमत्यं वैश्वानर क्षैत्रजत्याय देवा ॥६॥ 
देवताहरूले यस्ता विश्वहितैषि अग्निदेवताभन्दा बाहेक अरू कुनै पनि वस्तुलाई सबै 
कार्यमा अगुवाका रूपमा चिनेका छैनन् । उनीहरूले यी अग्निको अविनाशी रूपलाई 
चिनेपछि विश्वका हितकारी वैश्वानर अग्निलाई यजमानद्वारा सबै क्षेत्रमा सफलता प्राप्त 
गर्नका लागि प्रवृद्ध गराएका हुन् । 
उग्राविघनिना मृध इन्द्रागनी हवामहे । ता नो मृडात ईदृशे ॥६१॥ 
उग्र शत्रुलाई सङ्ग्राममा विदीर्ण गराउने, इन्द्र र अग्निदेवतालाई हामी आह्वान गर्दछौँ । 
ती दुवै देवताले हामीलाई सफल र सुखी बनाउन् । 
उपास्मै गायता नर पवमानायेन्दवे । अभि देवाँर इयक्षते ॥६२॥ 
हेयाजक हो । चाल्नीले छानिने, द्रोणकलश नामका पात्रमा जम्मा हुने र देवशक्तिलाई 
यज्ञमा काम लाग्ने, विशुद्ध सोमको स्तुति गर । 
ये त्वाहिहत्ये मघवन्नवर्धन्ये शाम्बरे हरिवो ये गविष्यै । ये त्वा नूनमनुमदन्ति 
विप्राः पिबेन्द्र सोम४१ सगणो मरुद्धिः ॥६२॥ 
हरि नामका अश्चका अधिपति र ऐश्वर्यले सम्पन्न हे इन्द्रदेवता ! जसले अहि नामका 
असुरलाई मार्न, शम्बासुरलाई वध गर्नका लागि तिमीलाई अगाडि सारे, जुन मेधावी 
मरुतृहरूले गाई प्राप्त गर्नका लागि युद्धमा तिमीलाई खुसी तुल्याए, ती सबैका साथमा 


तिमी सोमपान गर । ५ 
जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय मन्द्र ओजिष्ठो बहुलाभिमानः । अवर्धन्रिन्द्र 
मरुतथ्चिदत्र माता यद्दीरँ दधनद्धनिष्ठा ॥९४॥ 

धारण गर्ने माताले वीर इन्द्रलाई जन्म दिएपछि मरुत्हरूले उनको प्रशंसा गर्दै तिमी 

बन्दनीय, ओजवान् र महास्वाभिमानी छौँ,  लागि र शत्रु विनाशका 
लगि प्रचण्ड शक्तिले सम्पन्न भएर जन्मेका छौँ भन । 

आ तू न३ इन्द्र वृत्रहत्रस्माकमर्धमा गहि । महान्महीभिरूतिभिः ॥६५॥ 

वृत्रहन्ता इन्द्रदेवता ! तिमी आफ्ना रक्षा कार्यमा महान् छौ । हाम्रा यज्ञशालामा 


३३५ 





सोमपान गर्नका लागि तिमीलाई आह्वान गर्दछौँ । यहाँ आएर यस यशज्ञस्थललाई 
सुशोभित गरार । 
त्वमिन्द्र प्रतूर्तिष्वभि विश्वाञ असि स्पृधः । अशस्तिहा जनिता विश्वतूरसि त्यै. 
तूर्य तरुष्यतः ॥६६॥  
हे इन्द्रदेवता  तिमी युद्धस्थलमा सङ्ग्रामका लागि तत्पर भएर शत्रुको सेनालाई  
पराजित गर्दछौ । तिमी सुखका उत्पादक, दुष्टका विनाशक र सब शत्रुका नाशक  
हौ । हाम्रा हिंस्रक शत्रुलाई तिमी विनाश गरिदेङ ।  
अनु ते शुष्म तुरयन्तमीयतुः क्षोणी शिशु न मातरा । विश्वास्ते स्पृधः श्रथयन्त 
मन्यवे वृत्रै यदिन्द्र तूर्वसि ॥६७॥ 
हे इन्द्रदेवता ! आफ्ना शिशुको रक्षा गर्नका लागि मातापिता तत्पर रहेझैँ आकाश र 
पृथ्वी उसै गरी तिम्रा बलका अनुगामी हुन्छन् । तिमीले वृत्रासुरको वध गर्दा तिम्रा 
क्रोधका अगाडि युद्धका लागि तयार हुने शत्रुपक्ष कमजोर हुन थाल्दछ । 
यञ्ञो देवानां प्रत्येति सुम्नमादित्यासो भवता मृडयन्तः । आ वोर्वाची 
सुमतिर्ववृत्याद४१होश्चिद्या वरिवोवित्तरासत् ॥६८॥ 
देवताहरूका लागि यज्ञ सुखदायक हुन्छ । हे आदित्यगण ! हाम्रा लागि तिमीहरू 
कल्याणकारी छौ । तिमीहरूको श्रेष्ठ विवेकशील प्रेरणा हामीलाई प्राप्त होस्, त्यस 
प्रेरणाले हामीलाई कष्टबाट संरक्षित गर्दै श्रेष्ठ सम्पदा प्रदान गरोस् । 
अदब्धेभिः सवितः पायुभिष्ट्व४ शिवेभिरद्य परि पाहि नो गयम् । 
हिरण्यजिह्वः सुविताय नव्यसे रक्षा माकिरनो अघशथ्९स ईशत ॥६९॥ 
हे सवितादेवता ! नदब्ने कल्याणकारी तेजले हाम्रा घरको रक्षा गर । स्वर्ण जिह्वा भएका हे 
देवता ! हामीलाई नयाँ सुख र सुरक्षा प्रदान गर । हामी पापीका अधीनमा नहोऔँ । 
प्र वीरया शुचयो दद्विरे वामध्वर्युभिर्मधुमन्तः सुतासः । वह वायो नियुतो 
याह्यच्छा पिबा सुतस्यान्धसो मदाय ॥७०॥ 
हे वायुदेवता ! तिमी वीर छौ, त्यसैले तिमीलाई शुद्ध, मधुरतापूर्ण सोमरस अध्वर्युहरू 
प्रदान गर्दछन् । तिमी रथमा अश्व नियोजित गर, हामीनजिकै आङ र यो अन्नरूपी 
सोमरस पान गर । 
गाव उपावतावर्त मही यञ्चस्य रप्सुदा । उभा कर्णा हिरण्यया ॥७१॥ 
सूर्यरश्मि यज्ञका लागि आञन्, तिनले पृथ्वीलाई यञ्चीय रूप प्रदान गर्दछन् । तिनका 
दुवै किनारा चम्किला छन् । 
काव्ययोराजानेपु क्रत्वा दक्षस्य दुरोणे । रिशादसा सधस्थ आ ॥७२॥ 
हे विद्वान्हरूका हितैपि मित्रावरुणदेवता हो ! यज्च आदि असल कार्य गर्नमा दक्षता 
प्राप्त गरेका हुनाले तिमीहरू याजकहरूका यज्ञस्थलमा सोमरस पान गर्दै यञ्चका 
कर्महरू सम्पन्न गर्नका लागि आओ । 
दिव्य अध्वर्युका वकृलिवर्वुआ बैक न १  नप्ना यससमञ्जाथे । त प्रनथायवेनः ॥७३। 
८ पर्द मसस्थलमा आऔओ र मधुर हविले यज्ञलाई सम्पन्न बनाओ । 


७ पी   


३३६ 





 कि 


तिरध्रीनो विततोररिमरेषामधः स्विदासीदुपरि स्विदासीउत् । रेतोधा 
५ आसन्त्स्वधा अवस्तात्रयतिः परस्तात् ॥७४॥ 
औज धारण गर्ने देवताको प्रकाश तेछौं भएर तल र माथि फैलियो र देवताका महिमाले जल 
गरे । स्वधाको भोग्यस्थान तल स्थिर गराए र प्रयतिको स्थान माथि स्थिर गराए । 
आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । सो अध्वराय परि 
णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहित ७५ 
पर्खर उत्पत्र अग्निलाई यजमानले धारण गरेपछि अग्निले आफ्नो तेजयुक्त प्रकाश 
द्यावापृथिवी र विस्तृत अन्तरिक्षमा व्याप्त गराए । अन्न पाउने आशाले यञ्ञका लागि 
सज्जित अश्वजस्ता अन्न प्रदान गर्ने र मेधावी अग्निदेव चारै दिशाबाट ल्याइन्छन् । 
उक्थेभिर्वुत्रहन्तमा या मन्दाना चिदा गिरा । आङ्गूपैराविवासतः ॥७६॥ 
हत्या गर्ने, आनन्ददायी स्वभाव भएका इन्द्र र् अग्निदेवतालाई उत्तम 
स्तोत्रले उचित रूपमा हामी वन्दना गर्दछौँ । 
उपनः सूनवो गिरः थृण्वन्त्वमृतस्य ये । सुमृडीका भवन्तु न ॥७७॥ 
हाम्रो प्रार्थना सुनेर अमरपुत्र देवताहरू हामीकहाँ आउन् र सुख प्रदान गरुन् । 
ब्रह्माणि मे मतयः श्, सुतासः शुष्म इयर्ति प्रभृतो मे अद्रिः । आ शासते 
प्रति हर्यन्त्युक्थेमा हरी वहतस्ता नो अच्छ ॥७८॥ 
हे मरुत् । विद्याले अभिषिक्त भएका मननशील पुरुषहरूले गरेको स्तुति अत्यन्त 
सुखद हुन्छ । उनीहरू यस्ता उक्थरूपी स्तोत्रलाई प्राप्त गर्ने इच्छा गर्दछन् । हाम्रा 
अश्चले हामीलाई तिनीहरूका यञ्चस्थलमा पुन्याउन् भनेर इन्द्रले मरुत्लाई भने । 
अनुत्तमा ते मघवन्नकिर्नु न त्वावाँर अस्ति देवता विदानः । न जायमानो 
नशते न जातो यानि करिष्या कृणुहि प्रवृद्ध ॥७९, . 
हे ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवता ! तिमीभन्दा ठूलो धनी अर्को कुनै छैन । तिमीसमानको ज्ञानी 
पनि कोही छैन । हे महान् इन्द्रदेवता ! तिमीद्वारा गरिएका कार्यको समानता न कसैले 
गर्न सक्यो, न पछि कसैले गर्न सक्ला । 
तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठ यतो जज्ञ उप्रस्त्वेषनृम्णः । शद्यो जज्ञानो नि रिणाति 
शत्रुननु यं विश्वे मदन्त्यूमाः ॥८०॥ 
। लोकमा नै इन्द्रदेवता सर्वश्रेष्ठ छन् । उनैबाट प्रकाशस्वरूप, श्रेष्ठ ज्योतिष्मान् 
सूर्यदेवता उत्पन्न भएका हुन् । उनै सूर्यले उत्पन्न हुनासाथ तुरन्त अन्धकाररूपी 
शत्रुलाई नाश गर्दछन् । रक्ष गर्ने सम्पूर्ण देवताहरू उनीदेखि ज्यादै प्रसत्न  
१०१५, उ त्वा पुरूवसो गिरो वर्धन्तु या मम । पावकवर्णा शुचयो विप 
मैरनूषत ॥८१॥ 
दै श्यवान इन्द्रदेव हाम्रा स्तुतिले १०५ ५ १७० म । अग्निजस्तै प्रखर, पवित्र 
त्मा र विद्वान् साधकहरू स्तोत्रले तिम्रो प्रार्थना ग 
नक विश्वड आर्यो दासः शेवधिपा अरिः । तिरञ्चिदर्ये रुशमे पविरवि तुभ्येत् 
अज्यते रयिः ॥८२९॥ 
भर्य र दास इन्द्रदेवताका धनको रक्षक हुन् । उनी रुशमका लागि भीर लकाको 
। इन्द्रदेव तिमीहरूका लागि गुप्त धन प्रदायक हुन्छन्. 


३३७ 









४ ताई 





अय सहस्रमृषिभिः सहस्कृतः समुद्र इव पप्रथे । सत्यः सो अस्य महिमा 
गृणे शवो यञ्चेषु विप्रराज्ये ॥३॥ 
हजारौँ क्रषिका स्तुतिको बल पाएका प्रख्यात यञ्चदेव समुद्रजस्तै विस्तृत हुन्छन्  
यिनको सत्यनिष्ठा र शक्ति प्रसिद्ध छ । यज्ञमा स्तोत्रगान गर्दै यिनको सम्मानगरौँ। . 
अदब्धेभिः सवितः पायुभिष्ठ्वथ, शिवेभिरद्य परि पाहि नो गयम् ।  
हिरण्यजिह्वः सुविताय नव्यसे रक्षा माकिनो अघशथ्दस ईशत ॥८४॥  
हे सवितादेवता ! नदबे कल्याणकारी तेजले हाम्रा घरको रक्षा गर । स्वर्ण जिह्ठा भएका हे 
देवता ! हामीलाई नयाँ सुख र सुरक्षा प्रदान गर । हामी पापीका अधीनमा नहोऔँ। 
आ नो यश दिविस्पृशँ वायो याहि सुमन्मभिः । अन्तः पवित्र उपरि । 
श्रीणानोय४ शुक्रो अयामि ते ॥८५॥  
हे वायु हो ! राम्ररी पेलेको पवित्र सोमरस हामी प्रदान गर्दछौँ । दिव्यलोक स्पर्श गर्ने 
हाम्रो यस यञ्चमा श्रेष्ठ स्तोत्रका नजिकै तिमीहरू आओ । 
इन्द्रवायू सुसन्दुशा सुहवेह हवामहे । यथा नः सर्व इज्जनोनमीवः सङ्गमे . 
सुमना असत् ॥८६॥ . 
यस यज्ञमा उत्तम रूपले हेर्ने गरेका, उत्तम रूपले बोलाइने गरेका इन्द्र र वायुदेवतालाई  
हामी आह्वान गर्दछौँ । त्यसो भएपछि हाम्रा पुत्रपौत्र आदि सबै जना रोगव्याधबाट मुक्त , 
र गतिलो सोचाइका हुनेछन् । । 
क्राधगित्था स मर्त्यः शशमे देवतातये । यो नून मित्रावरुणावभिष्टय आचक्रे 
हव्यदातये ॥८७॥  
मित्रावरुणलाई आफ्नो कामना पूरा गर्नका लागि आहुति प्रदान गर्ने व्यक्तिहरू यथार्थ, . 
रूपमा देवतालाई हर्षित गराउनका लागि आहुति प्रदान गर्दछन् ।  
आ यातमुप भूषतँ मध्वः पिबतमश्चिना । ढुग्धं पयो वृषणा जेन्यावसू मा नो. 
मर्थिष्टमा गतम् ॥८८॥ न 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू दुवै हाम्रा यञ्चमा आओ र शोभा बढाओ । यहाँ 
आएर मधुर रस पान गर । हे वर्षा गराउने देवता र धनका अधिपति हो  हामीलाई 
तिमीहरू दुध आदि पेय पदार्थले पूर्ण गराउँदै आइदेओ । हामीलाई नसताओ। ४ 
प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनुता । अच्छा वीर नं पङक्तिराधसं देवा यञ् 
नयन्तु न ॥०९॥ म १. 
ब्रह्मणस्पति हाम्रो अनुकूल भएर यज्ञमा आइदिञन् । हामीलाई सत्यरूप दिव्य वाणी 


।। ७ 
क 
०६ 
८ 
लु 
हि 
कै 
१ ७ 










प्राप्त होस् । मनुष्यका हितकारी देवगण हाम्रा यञ्चमा पङ्क्तिबद्ध भएर अधिष्ठित 
होङन् र शत्रुहरूको विनाश गरुन् । १ 
चन्द्रमा अप्स्वन्तरा सुपर्णो धावते दिवि । रयिं पिशङ्गं बहुल पुरुस्पृह ४१ 
हरितेति कनिक्रदत् ॥९०॥  
चन्द्रमाबाट निस्केको, शुभ्र दीप्तिले सम्पन्न, तेजस्विता धारण गरेको हरियो आभा 
सम्पन्न सोम पर्जन्यका रूपमा घोर गर्जन गर्दै द्युलोक र अन्तरिक्षबाट गमन गर्दछ 


त्यसले मानिसका मनको रहरअनुसार सुनभैँ तेजस्वी धन प्रदान गर्दछ । 
३३० 


 रारा कक 


देवंदेवं वोवसे देव देवमिभिष्टये । देव देव 
केरिल पीच देव, हुवेम तया गृणन्तो देव्या 


श्रेष्ठ स्तोत्रले स्तुति गर्दै हामी आफ्नो रक्षाका लागि देवताका 
 पार्दछौँ । अभीष्ट सुख प्राप्त गर्नका लागि हामी देवाधिपति 
गर्दछौँ र अन्न प्राप्त गर्नका लागि हामी सर्वश्रेष्ठ देवतालाई आहृवान 


॥न०५१, वान गर्दछौँ । 
दिवि पपृष्ये श्वानरो बृहन् । क्ष्मया 
ज्योतिषा बाधते तमः ॥९२॥  


सबै मानिसका हितैषि महान् अग्निदेवता द्युलोकका पृष्ठमा दीप्तिमान् 
नसह मान् हुने गर्दछन् 
भूलोकमा मानिसहरूले प्रदान गरेका हविले प्रवृद्ध हुँदै आफ्नै ओजले हन् । 
वृद्धि गरेर उनले मानिसहरूलाई पोषण गर्दछन् र आफ्ना ज्योतिले अन्धकारलाई 
हटाइदिन्छन् । लि 
इन्द्रागी अ पूर्वागातद्वतीभ्यः । हित्वी शिरो जिह्या 
वावदच्चरत्त्रिशत्पदा न्यक्रमीत् ॥९३॥ 
हेइन्द्र र अग्निदेवता ! गोडाविनाकी उषा, गोडा भएका प्रजाभन्दा पहिले नै आउँछिन् 
र शिर नभए पनि जिब्राले प्रेरणा दिँदै एक दिनमा तीस मुहूर्त वा कदम चल्दछिन् । 
देवासो हि ष्मा मनवे समन्यवो विश्वे साक४१ सरातयः । ते नो अद्य ते अपरं 
तुचे तु नो भवन्तु वरिवोविदः ॥९४॥ 
शत्रुमाथि रिस देखाउने हे देवताहरू हो ! तिमीहरू सबै एक साथ भएर म मनुलाई 
ऐश्वर्य प्रदान गर । हामी र हाम्रा सन्तानलाई प्रतिदिन श्रेष्ठ मार्ग प्रदान गर । 
अपाधमदभिशस्तीरशस्तिहाथेन्द्रो द्युम्न्याभवत् । देवास्त इन्द्र सख्याय येमिरे 
बृहद्धानो मरुद्गण ॥९५॥  
इन्द्रदेवता उच्छुङ्खल पुरुषलाई सताउँछन् । उनले हिंस्रक पशुलाई पर भगाउँछन् र 
अन्न आदि ऐश्वर्यले मानिसलाई समृद्ध गराउँछन् । हे इन्द्रदेवता ! है अग्निदेवता ! ह 
मरुत्देवताहरू हो  सबै देवगण तिमीहरूको मित्रता पाउनका लागि सधै प्रयल 
गरिरहन्छन्  । शककरतु्वञरेण 
प्र वञ इन्द्राय बृहते मरुतो ब्रह्ार्चत । वृत्रष हनति वृत्रहा शतक्रतुनन 
शतपर्वणा ॥९६॥  तले यै ग्रन्थि 
मरुत् हो ! महान् इन्द्रदेवताका लागि स्तुति अर्पित गर । शतकमा इन्द्रले सयाँ प्रति 
भएका वज्जले वृत्रलाई मार्दछन् । 
अस्येदिन्द्रो वावुधे वृष्ण्यश शवो मदे सुतस्य  कलकल 
महिमानमायवोनु ष्टुवन्ति पूर्वथा । इमा उ त्वा यस्यायमय 


षुःण ।९७॥ अव्धिवँ हुँदै यजमानको वीर्य 

स्नरदेव र विष्णुदेवता सोमरस पान गरेर  बडेवताकै २७ ज्यादै बयान गर्दछन् । . 

बढाउँछन् त्यसैले स्तोताहरू आज पनि झब्रदेवताकै महिमाका न 
 तेत्तीसाँ अध्याय सकियो । 


। अधिपतिलाई आहृवान 
देवतालाई आहुति समर्पित 


३२३९ 








हत 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
ताजसनेयि ताध्यन्ढिन शुक्टा 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ चतुस्त्रिशोञ्ध्यायः॥ 
॥चौँतीसौँ अध्याय॥ 
क्रषि शिवसङ्कल्प, अगस्त्य, गृत्समद, हिरण्यस्तूप, आङ्गिरस, देवश्रवा, देववात, 
भारत, नौधा, गोतम, प्रस्कण्व, कुत्स, कशिपा, भरद्वाज दुहिता, वसिष्ठ, सुहोत्र, 
ग्रजिश्वा, मेधातिथि, भरद्वाज, विहृव्य, यज्ञ प्राजापत्य, दक्ष, कूर्म, गार्त्समद, 
कण्व घौर, गृत्समद, विश्वकर्मा भौवन, नाभानेदिष्ठ । 
देवता मन, अन्न, अनुमति, सिनीवाली, सरस्वती, अग्नि, इन्द्र, सोम, सविता, 


अश्चिनीकुमार, सूर्य, रात्रि, उषा, अग्नि, भर, पूषा, विष्णु, द्यावापृथिवी, इन्द्राग्नी, 


 लिङ्गोक्त, मरुद्गण, क्रषिसृष्टि, हिरण्य, पृथिवी, आदित्यगण, सप्तर्षिगण, 
ब्रह्मणस्पति, विश्वकर्मा अग्नि । 
छन्द विराट् त्रिष्टुप्, त्रिष्टुप्, स्वराट् त्रिष्टुपू, उष्णिक, निचृत् अनुष्टुप्, अनुष्टुप् 
विराट् जगती, विराट् अनुष्टुप्, निचुत् त्रिष्टुप, भुरिक् पङ्क्ति, स्वराट ब्राह्यी 
गायत्री, निचृत् जगती, निचृत् गायत्री, पथ्याबृहती, निचृत् उष्णिक्, पङ्क्ति, 
गायत्री, भुरिक् त्रिष्टुप, जगती, भुरिक् उष्णिक, भुरिक् शक्वरी, भुरिक् जगती, 
निचृत् बृहती, विराट् बृहती । 
यज्जाग्रतो दूरमुदैति दैवं तढु सुप्तस्य तथैवैति । दूरङ्गमं ज्योतिषां ज्योतिरेक 
तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥१॥ 
जागेका अवस्थामा मानिसको मन जथाभावी परपरसम्म पुगेभैँ सुतेका अवस्थामा पनि 
जाने गर्दछ । त्यही मन नै पक्का पनि तेजस्वी इन्द्रियहरूका ज्योतिको रूप हो । 
जीवात्माको एक मात्र दिव्य माध्यमका रूपमा त्यही एउटा मन रहेको छ । त्यसो हुँदा 
हाम्रो त्यो मन सधैँभरि असल र कल्याणकारी सङ्कल्पमा लागिरहेको होस् । 
येन कर्माण्यपसो मनीषिणो ये कृण्वन्ति विदथेषु धीराः । यदपूर्व यक्षमन्तः 
प्रजानां तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥२॥ 
सत्कर्ममा लागिरहेका मनीषीहरू उसै मनले यज्ञीय श्रेष्ठ कर्महरूलाई सम्पादन 
गर्दछन् । सम्पूर्ण प्राणीका शरीरमा त्यो मन विद्यमान रहेको हुन्छ र यञ्चमा त्यसले 
अपूर्व एवं आदरणीय भावले शोभा बढाएको हुन्छ । त्यसो हुँदा हाम्रो त्यो मन सधैँभरि 
असल र कल्याणकारी सङ्कल्पमा लागिरहेको होस् । 
यत्रज्ञानमुत चेतो धृतिश्व यज्न्योतिरन्तरमृतं प्रजासु । यस्मान्न क्रते किं चन 
कर्म क्रियते तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥३॥ 


प्रकाण्ड ज्ञानसम्पन्न, चेतनशील र धेर्यताले युक्त हाम्रो त्यो मन सम्पूर्ण प्राणीका , 
अन्तःकरणमा अमर प्रकाशको पुञ्जजस्तो बनेर रहेको हुन्छ । त्यस मनका अभावमा, 


३४० 







. १४६४ ६४ ५४४८ 
होप ॥ या 





कुनै पनि कार्य गर्न सम्भव हुँदैन । त्यसो हुँदा हाम्रो त्यो मन सधैँभरि असल र 
कल्याणकारी सङ्कल्पमा लागिरहेको होस् । 
येनेदं भूत धुवनं भविष्यत् परिगृहीतममृतेन सर्वम् । येन यज्ञस्तायते सप्तहोता 
तन्मे मन शिवसंकल्पमस्तु ॥४॥ 
त्यसै अविनाशी मनका सामर्थ्यले भूत, वर्तमान र भविष्यत् यी सबै कालका ज्ञानलाई 
प्रत्यक्ष अनुभव गर्दछ । त्यसै मनले नै सात किसिमका याञ्चिकहरूले युक्त भएका 
यञ्चलाई विस्तृत रूप प्रदान गर्दछ । त्यसो हुँदा हाम्रो त्यो मन सधैँभरि असल र 
कल्याणकारी सङ्कल्पमा लागिरहेको होस् । 
यस्मिन्रृचः साम यजुष्ट९ षि यस्मिन् प्रतिष्ठिता रथनाभाविवाराः । यस्मिम्चित्तट 
सर्वमोत प्रजाना तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥५॥ 
यसै मनभित्र वेदका सम्पूर्ण क्रचाहरू प्रतिष्ठित भएका हुन्छन् । यिनै त्रचामा भएका 
सामवेद र यजुर्वेदका मन्त्रहरू पनि धुरामा आड लागेका रथका पाङ्ग्रोजस्ता भएर 
मनमा अदाउँछन् । त्यसै मनमा नै सम्पूर्ण प्राणीको हित गर्ने किसिमको ज्ञान पनि 
अटाएको हुन्छ । त्यसो हुनाले नै हाम्रो त्यो मन सधैँभरि असल र कल्याणकारी 
सङ्कल्पमा लागिरहेको होस् । 
  सुषारथिरश्वानिव यन्मनुष्यान्नेनीयते भीशुभिर्वाजिन इव । हृत्रतिष्ठं यदजिरं 
जविष्ठं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥६॥ 
कुशल सारथिले लगाम समातेर वेगसित कुदेका अश्वलाई आफ्ना गन्तव्यमा पुग्नका 
लागि प्रेरित गरेझैँ बायो नपाएका मानिसलाई यसै मनले लक्ष्यसम्म पुन्याउने गर्दछ । 
यो अत्यन्त वेग भएको मन रोगव्याध र बुढ्यौलीबाट प्रभावित नभईकन हृदयकेन्द्रमा 
बसेको हुन्छ । त्यस्तो खालका हाम्रो मन सधैँभरि असल र कल्याणकारी सङ्कल्पमा 
लागिरहेको होस् ! 
 पितुँ नु स्तोर्ष महो धर्माणं तविषीम् । यस्य त्रितो व्योजसा वृत्र 
विपर्वमर्दयत् ॥७॥ 
जसका बलले तीनै लोकमा यशस्वी इन्द्रदेवताले वृत्रासुरलाई टुग्र्याएर मारिदिए, उनै 
शक्तिशाली, सबैको पोषक र धारणकर्ता अन्नदेवतालाई हामी स्तुति गर्दछौँ । 
अन्विदनुमते त्वं मन्यासै शं च नस्कृधि । क्रत्वे दक्षाय नो हिनु प्र ण 
 आयू४१,षि तारिष ॥८॥ 
है अनुमति नामका विशिष्ट देवता ! हामीलाई कल्याणकारी सुख प्रदान गर । बुद्धि, 
बल, दक्षता प्राप्त गर्नका लागि हामीलाई संवर्धित गर र हाम्रो आयु निश्चित रूपमा 
बढाइदेड् । 
अनु नोद्यानुमतिर्यञ्चै देवेषु मन्यताम् । अग्निश्च हव्यवाहनो भवतं दाशुषे 
मयः ॥९॥ 
हे अनुमति जक विशिष्ट देवता । आज हाम्रा यञ्चलाई तिमी देवताहरूका लागि 
भगुकूल बनाइदेङ र हवि वहन गर्ने अग्निदेवता पनि हविष्य प्रदान गर्ने यजमानहरूप्रति 
भानेन्ददायक होङन् । 


३४१ 








सिनीवालि पृथुष्टुके या देवानामसि स्वसा । जुषस्व हव्यमाहुत प्रर्जा देवि 

दिदिडिढि न ॥१०॥  
हे विराट स्वरूप भएकी सिनीवालीदेवी ! तिमी देवताहरूको बहिनीहौ ।हेदेवी  . 
अग्निमा समर्पित गरिएको आहुति ग्रहण गरेर हामीलाई असल सन्तान पक म 

पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्रोतसः । सरस्वती तु पञ्चधा सो 


देशेभवत्सरित् ॥११॥  
एक समान स्रोत भएका पाँच किसिमका श्रेष्ठ प्रवाहशील नदीहरू गएर महानदी 
सरस्वतीमा मिसिएझैँ उनै सरस्वती नदीका प्रदेशमा भएका पाच नदीका रूपमा श्रम, 
विचार, अर्थ, कला र भावसम्बन्धी विद्याहरू प्रसिद्ध हुन्छन् २ यिनैका एकीकृत रूपले 
सबैलाई उन्नतिशील बनाउँछन् । 
त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरा क्रषिर्देवो देवानामभवः शिवः सखा । तव व्रते कवयो 
विदानापसोजायन्त मरुतो भ्राजदृष्टयः ॥१२॥ १ 
हे अग्निदेवता ! सर्वप्रथम तिमी अङ्गिरा ग्रषिका रूपमा प्रकट भयौ । त्यसपछि तिमी . 
सर्वद्रष्टा, दिव्यतायुक्त, कल्याणकारी र देवताहरूमा सर्वश्रेष्ठ मित्रका रूपमा सम्मानित 
भयौ । तिम्रा व्रतको अनुशासनबाट मरुत्गण क्रान्तदर्शी कर्मका ज्ञाता भए र श्रेष्ठ . 
तेजस्वी शस्त्र उनीहरूले प्राप्त गरेका छन् । 
त्वं नो अग्ने तव देव पायुभिर्मघोनो रक्ष तन्वश्च वन्द्य । त्राता तोकस्य तनये 
गवामस्यनिमेष४रक्षमाणस्तव व्रते ॥१३॥ 
हे अग्निदेवता । तिमी वन्दना गर्न योग्य छौँ । आफ्ना अनुशासनभित्र रहेका यौ. 
यजमानहरूलाई संरक्षण गर । हाम्रा शारीरिक क्षमतालाई आफ्ना सामर्थ्यले पोषित 
गर । शौघ्रतापूर्वक संरक्षित गर्ने हुनाले तिमाौ यजमानका पुत्रपौत्र आदि सन्तान र गाई 
आदि पशुका पनि संरक्षक हार । 
उत्तानायामव भरा चिकित्वान्त्सद्यः प्रवीता वृषणं जजान । अरुषस्तूपो रुशदस्य 
पाज इडायास्पुत्रो वयुनेजनिष्ट ॥१४॥ म 
हे आन्तरिक बुद्धिले सम्पन्न होताहरू हो ! तिमीहरू उत्तानो मुख भराओ । भरिएपछि 
चाँडै नै चाहिएको कुरो वर्षा गर्नेलाई उत्पन्न गराओ । त्यसको तेज प्रकट हुन्छ । यसै 
गरी उज्यालो प्रकाशले युक्त इडाको पुत्र उत्पन्न हुन्छ ।  
इडायास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्याञ अधि । जातवेदो निधीमह्याग्ने हव्याय 
वोढवे ॥१५॥ म 
हे सर्वञ्चाता अग्निदेवता ! पृथ्वीका केन्द्रीय स्थलको उत्तर वेदीका बीचमा तिमीला न 
हामी स्थापित गराउँछौँ । हामीबाट समर्पित हवि ग्रहण गर । उँ 
प्र मन्महे शवसानाय शूषमाङ्गूषं गिर्वणसे अङ्गिरस्वत् । सुवुक्तिभिः स्तुवत 
व्रग्मियायार्चामा्क नरे विश्रुताय ॥१६॥ 
इन्द्रदेवताको शक्ति बढाउने स्तुति हामीलाई थाहा छ । शक्तिको आकाङक्षायुक्त, श्रेष्ठ 
वाणीले सम्पन्न, ज्ञानवान्, पराक्रमशक्तिले विख्यात इन्द्रदेवतालाई अङ्गिराका जस्ब 
स्तुति र मन्त्रले हामी अर्चना गदछौँ । छ 











३४२ 








वो महे महि नमो भरध्वमाङ्गृष्य शवसानाय साम 
खा लोका मनिका गन म । येना नः पूर्वे पितरः 
ठक्रात्विक् ! तिमी महान् पराक्रमी इन्द्रदेवतालाई प्रसन्न गर्नका लागि स्तुति र सामगान 
गर्दै उनलाईदनमस्कार गर । हाम्रा पूर्वज अङ्गिरा आदि क्रषिहरूले यसै किसिमको 
गरेर तेजस्विता प्राप्त गरेका थिए । 
 इच्छन्तित्वा सोम्यासः सखायः सुन्वन्ति सोम दधति प्रया४१सि । तितिक्षन्ते 
२. अभिशेस्ति जनानामिन्द्र त्वदा कश्चन हि प्रकेतः ॥१०८॥ 
२?  सोमयाग गर्ने सखारूपी त्रत्विकहरू तिम्रो स्तवन गर्ने रहर गर्दछन् । 
उनीहरू तिम्रा लागि सोमरस छानेर तयार गर्दछन् र हविष्यात्र धारण गर्दछन् । उनीहरू 
शत्रुको हिंस्रक प्रहार सहन गर्दछन् । हे इन्द्रदेवता ! तिमीभन्दा प्रसिद्ध अर्को को 


होला ? 
न ते दुरे परमा चिद्रजा४स्या तु प्र याहि हरिवो हरिभ्याम् । स्थिराय वृष्णे 
सवना कृतेमा युक्ता ग्रावाणः समिधाने अग्नौ ॥१९॥ 
साह्रै चाँडो कुद्ने अश्च भएका हे इन्द्रदेवता ! अति नै टाढा भएका पनि तिम्रा लागि 
गृढा होइनन् । किनभने तिम्रो अश्व सबै ठाउँमा पुग्छ । तिमी स्थायी बलले युक्त र 
चहिएको कुरो पुन्याइदिने हौ । तिम्रै लागि भनेर यज्ञ आदि कार्य सम्पन्न गरिएका 
छन् । यहाँ अग्नि बलिसकेपछि सोमरस पेल्नका लागि ढुङ्गाहरू काम लाग्दछन् । 
अषाढ युत्सु पृतनासु पप्रिश स्वर्षामप्सा वृजनस्य गोपाम् । भरेपुजा१ 
सुक्षितिश४, सुश्रवसं जयन्त त्वामनु मदेम सोम ॥२०॥ 
हे सोमदेवता ! तिमी सङ्ग्राममा असहनीय देखिन्छौ र शत्रुहरूमाथि विजय प्राप्त 
गर्दछौ । विशाल सेनाका संरक्षक, जलदाता, सङ्ग्रामका विजेता, श्रेष्ठ निवासयुक्त र 
कीर्तिमान हुनाले तिम्रो अनुगमन हामी गर्नेछौँ । 
सोमो धेन४ सोमो अर्वन्तमाशु४ सोमो वीरं कर्मण्यं ददाति । सादन्यं 
विदथ्य४१ सभेयं पितृश्रवण यो ददाशदस्मै ॥२१॥ 
जसले हृविरूपी द्रव्य दान गर्दछ, त्यसलाई सोमदेवताले गाई र अश्च दिन्छन् । 
, कर्मकुशल, गृहव्यवस्थामा कुशल, यज्चका अधिकारी, सभामा प्रतिष्ठित पिताको यश 


बढाउने पुत्र पनि सोमदेवताकै अनुग्रहबाट प्राप्त हुन्छ,  
त्यमिमा ओषधीः सोम विश्वास्त्वमपो अजनयस्त्व गा । तम ततन्थोर्वन्तरिक्ष 

त्वं ज्योतिषा वि तमो ववर्थ ॥२२॥ 
हे सोमदेवता  तिमी यी समस्त औषधिहरूलाई उततर गर्दछौ । तिमीले नै जल र 
धेनुलाई पनि उत्पन्न गरेका हौ । तिमीले नै अन्तरिक्षलाई विस्तृत गराएक हौर आफ्ना 

तेजस्विताले अन्धकार नष्ट गराउँछौ । 
देवेन नो मनसा देव सोम रायो भाग? सहसावत्रभि युध्य । मात्ता तनदीशिषे 
ट्री वीर्यस्योभयेभ्यः प्रचिकित्सा गविष्यै ॥२२।  को आग हामीलाई प्रदान 
ष्ठ्ध ग 

व्य शक्तिसम्पन्न सोमदेवता ! विचारपूर्वक तन गनेछैन । किनभने 


प्रतिबन्धित 


गर । तिमी दानका लागि प्रवृत्त हुँदा तिमीलाई 
३४३ 


. 














तिमी नै अति समर्थ कार्यसाधक हौ । स्वर्गको कामना भएको हुनाले हामीलाई दुवै 
लोकमा तिमी सुख प्रदान गर । 
अष्यै व्यख्यत् ककुभः पृथिव्यास्त्री धन्व योजना सप्त सिन्धून । हिरण्याक्ष, 
सविता देव आगाद्दधद्रला दाशुषे वार्याणि ॥२४॥ 
सुनौला दृष्टि हुने सवितादेवताले पृथ्वीका आठै दिशा, त्यस्तै आठ दिशा हुने तीन वटै 
लोक र ती तीन लोकमा भएका सात सागर आदिलाई उज्यालो पारुन् । त्यसपछि 
त्यहाँ रहने गरेका हविदाताहरूले मन पराउने विभूति लिएर आउन् । 
हिरण्यपाणिः सविता विचर्षणिरुभे द्यावापृथिवी अन्तरीयते । अपामीवां बाधते 
वेति सूर्यमभि कृ्ष्णेन रजसा द्यामुणोति ॥२५॥ 
सुनौला किरणरूपी हात भएका, विलक्षण द्रष्यका रूपमा सम्मानित सवितादेव द्यावार 
पृथिवीका बीचमा भ्रमण गर्दछन् । उनी रोग आदि बाधा नष्ट गरेर अन्धकार नाश गर्ने 
दीप्तिले आकाशलाई उज्यालो पार्दछन् । 
हिरण्यहस्तो असुरः सीनीथःसुमृडीकः स्ववाँ यात्वर्वाङ् । अपसेधन् रक्षसो 
यातुधानानस्थाद्देवः प्रतिदोष गृणानः ॥२६॥ 
सुनौला किरणरूपी हात भएका, प्राणदाता, कल्याणकारक, उत्तम किसिमको सुख 
प्रदान गर्ने, दिव्य गुणले सम्पन्न सूर्यदेवता सम्पूर्ण मानिसका सबै किसिमका 
दोषहरूलाई, असुरलाई र दुष्कर्मीलाई नष्ट गराउँदै उदाउँछन् । त्यस्ता सूर्यदेवता हाम्रा 
निम्ति सधैँ कल्याणकारी होङन् । 
ये ते पन्थाः सवितः पूर्व्यासोरेणवः सुकृता अन्तरिक्षे । तेभिर्नो अद्य पथिभि 
सुगेभी रक्षा च नो अधि च ब्रूहि देव ॥२७॥ 
हे सवितादेवता ! उहिलेदेखि नै तिम्रो मार्ग धुलोरहित रूपमा आकाशमा निश्चित छ । 
त्यसै मार्गबाट आज आएर तिमी हाम्रो रक्षा गर र हामीलाई देवत्व प्राप्त गरा । 
उभा पिबतमश्चिनोभा नः शर्म यच्छतम् । अविद्रियाभिरूतिभिः ॥२८॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै यस यञ्चस्थलमा सोमपान गर्नका लागि 
 आओ । तिमीहरू दुवैले अक्षय सामर्थ्यद्वारा हामीलाई सुखशान्ति प्रदान गर । 
असस्वतीमश्चिना वाचमस्मे कृत नो दस्रा वृषणा मनीषाम् । अद्यूत्येवसे नि ह्वये 
वां वृधे च नो भवतं वाजसातौ ॥२९॥ 
हे दर्शनयोग्य शक्तिसम्पन्न अश्चिनीकुमार हो ! तिमीहरू दुवैले हाम्रो बोली र बुद्धि 
सत्कर्ममा प्रेरित गर । सन्मार्गबाट उपलब्ध हुने अन्नका लागि हामी याजक तिमीहरू 
दुईलाई आह्वान गर्दछौँ । तिमीहरू दुवै हाम्रो यञ्च र हाम्रो पनि वृद्धि गराओ । 
द्युभिरक्तुभिः परि पातमस्मानरिष्टेभिरश्चिना सौभगेभि । तन्रो मित्रो वरुणो 
मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥३०॥ 
हे अश्चिनीकुमार हो ! दिनरात निरन्तर उत्तम धनले हामीलाई सबै किसिमबाट संरक्षित 


गर । मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु र द्युलोक यी सबै तिमीहरूले हामीलाई दिएको धन 
सुरक्षा गर्न सहायक बनून् । 


२३४४ 





आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृत मत्यै च 
देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥३१॥ । हिरण्ययेन सविता रथेना 
अन्धकारमा डुबेका आकाशमा भ्रमण गर्दै देवता र विना 





आउँछन् । 
आ रात्रि पार्थिव४,रजः पितुरप्रायि धामाभि । दिवः सदा 
तिष्ठस आ त्वेषं वर्ततते तम ॥३२॥ विक सदा४ सि बृहती बि 
हेरात्रिदेवी ! तिमी भूलोक र अन्तरिक्षलोकका खाली स्थानहरूलाई पूरा गराउँछ्यौ । 
तिमी महान् दिव्यलोकका स्थानहरूमा व्याप्त हुन्छ्यौ । तिम्रा महिमाले यसै गरी 
अन्धकार सर्वत्र व्याप्त हुने गर्दछ । 
उषस्तच्चित्रमा भरास्मभ्यं वाजिनीवति । येन तोक च तनयं च धामहे ॥३३॥ 
हवन प्रारम्भ गराउने हे उषादेवी ! हामीलाई सन्तानको पोषण गर्न सक्ने गरी विलक्षण 
ऐश्वर्य प्रदान गर । 
प्रातरग्निं प्रातरिन्द्र४ हवामहे प्रातर्मित्रावरुणा प्रातरश्चिना । प्रातर्भगं पूषण 
ब्रह्मणस्पपतिं प्रातः सोममुत रुद्रथ, हुवेम ॥३४॥ 
हामी बिहान अग्निदेवतालाई आह्वान गर्दछौँ । यञ्चको सफलताका लागि इन्द्रदेव, मित्र, 
वरुण, अश्चिनीकुमार, भग, पूषा, ब्रह्लणस्पति, सोम र रुद्रदेवतालाई आह्वान गर्दछौँ । 
प्रातर्जितँ भगमुग्रथ हुवेम वयं पुनत्रमदितेर्यो विधर्ता । आध्रश्रिद्य 
मन्यमानस्तुरञ्चिद्राजा चिद्यो भगं भक्षीत्याह ॥३५॥ 
हामी जगत्लाई धारण गर्ने, उग्र वीर र विजयशील भगदेवताको स्तुति गर्दछौँ । उनी 
अदितिका पुत्र हुन्, उनको स्तुति गर्नाले दरिद्र पनि धनवान् हुन्छ । राजा पनि उनीसित 
धनको याचना गर्दछन् । 
भग प्रणेतर्भग सत्यराधो भगेमां धियमुदवा ददन्नः । भग प्र णो जनय 
गोभिरश्वैर्भग प्र नृभिर्नुवन्तः स्याम ॥२३६॥ 
हे भगदेवता  तिमी नै वास्तविक धन हौ । शाश्चत सत्य नै धन हो । हे भगदेवता ! 
हाम्रो स्तुतिबाट प्रसन्न भएर इच्छा लागेको सत्यको धन प्रदान गर । हे देवता ! 
हामीलाई गाई, घोडा, पुत्र आदि प्रदान गर । असल मानिसका समाजमा रहने बना । 
उतेदानी भगवन्तः स्यामोत प्रपित्व उत मध्ये अह्वाम् । उतोदिता 
मघकवन्त्यूर्यस्य वयं देवाना४१ सुमतौ स्याम ॥२७॥ तत 
हे देवता  तिम्रो कृपाले हामी भाग्यवान् बनौँ । दिनको प्रारम्भ र म त हामी 
भाग्यवान् रहौँ । हे धनवान् भगदेवता ! हामी सूर्योदयमा सबै देवताको अनुग्रह 
प्राप्त गरौँ । 
भग एव भगरवाँर अस्तु कम७ भगवन्तः स्याम । तँ त्वा भग सर्व 
भग पुर एता भ्वह ॥२०॥ बाको 
है देन तिर्यीविस लो नै ऐश्वर्यवान् हुन् । उनले कृपा गरेर हामीलाई धनवान् 
बनाङन् । हे भगदेवता ! मानव समुदाय तिम्रो आह्वान गर्दछ, हाम्रो यज्ञमा आउ । 


३४५ 





समध्वरायोषसो नमन्त दधिक्रावेव शुचये पदाय । अर्वाचीनं वसुविद भग नो  
रथमिवाश्चा वाजिन आ वहन्तु ॥३९॥ 
दधिक्रावाको जस्तै पवित्र पद प्राप्तिका लागि उपा कालमै यज्ञमा आङ । तीव्रगामी  
अश्चले रथ हिँडाएझैँ ती धनवान् भगदेव हामीकहाँ आउन् । 
अश्चावतीर्गोमतीर्नड उषासो वीरवतीः सदमुच्छन्तु भद्रा । घृतं दुहाना विश्वतः  

प्रपीता यूयं पात स्वस्तिभि सदा न ॥४०॥  
समस्त गुणले युक्त अश्च, गाई, वीरले युक्त एवं घिउले सेचन गर्ने कल्याणकारी  
उषाहरूले हाम्रो घर उज्यालो पारुन् । उनले सधैँ हाम्रो पालन गर्दै कल्याण गरुन्। 
पूषन् तव व्रते वयं न रिष्येम कदा चन । स्तोतारस्त इह स्मसि ॥४१॥ ५ 

हे पूषादेवता ! तिम्रै नियम, अनुशासन र व्रतमा रहन तत्पर हुनाले हाम्रो कदापि विनाश  
नहोस् । हामी यस यज्ञ आदिका अनुष्ठानले तिमीलाई यस्तै प्रार्थना गर्दछौँ । वु 
पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानडर्कम् । स नो  
रासच्छुरुधञ्वन्द्राग्रा धियंधियं४, सीषधाति प्र पूषा ॥४२॥ 


उत्तम स्तोत्रले प्रार्थना गर्दा सत्यको मार्गमा प्रेरित गर्ने पूषादेवताले हामीलाई 
आह्वाददायक र सन्तापनाशक साधन प्रदान गर्दै सिद्धि प्रदान गर्न हाम्रो बुद्धि सत्कर्ममा  
लगाउन् । 

त्रीणि पदा वि चक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन् ॥४३ 
विश्वरक्षक, अविनाशी विष्णुदेव तीनै लोकमा यज्ञ आदि कर्म पोषित गर्दछन् । उनी  
तीन पाइलाले जगत्मा व्याप्त रहन्छन् । अर्थात् उनी सृष्टि, स्थिति र रूपान्तरण यी 
तीन शक्तिले विश्व सञ्चालन गर्दछन् । 

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवा४,सः समिन्धते । विष्णोर्यत्परम पदम् ॥४४॥ 


त्रह्निष्ठ बनेर जीवन यापन गर्ने र अल्छ्याइँ आदि नभएकाहरू सधैँ नै श्रेष्ठ कर्म  
गर्दछन् । त्यस्ता साधकले अन्तर्यामी परमेश्वरको सर्वोत्तम परमधाम प्राप्त गर्दछन् । 
घृतवती भुवनानामभिश्रियोर्वी पृथ्वी मधुदुधे सुपेशसा । द्यावापृथिवी वरुणस्य 
धर्मणा विष्कभिते अजरे भूरिरेतसा ॥४५॥ ॥ 
है द्युलोक र पृथिवीलोक ! जलयुक्त सुन्दर रूप भएका र भुवनलाई आश्रय प्रदान 
गर्न, मधुर अन्नरस प्रदान गर्ने, अमर र बलवान् तिमीहरू नै छौ । तिमीहरूलाई  
वरुणदेवताले धारण गर्दछन् । 
ये नः सपत्ना अप ते भवन्त्विन्द्राग्निभ्यामव बाधामहे तान् । वसवो रुद्रा  
आदित्या उपरिस्पृशं मोग्रे चेत्तारमधिराजमक्रन् ॥४६॥.... । 
हाम्रा शत्रुहरू हारुन् । हामी उनलाई इन्द्राग्निका सामर्थ्यले विनाश गर्दछौँ । वसुगण, 
रुद्रगण र आदित्यगण यी सबै देवताले हामीलाई उच्च स्थानमा बसाएर पराक्रमी,  
जञानसम्पन्न र सबैका अधिपति बनाञन् । 


३४६ 








ठि 


आ नासत्या त्रिभिरेकादशैरिह सेधत शरिह देवेभिर्यात मधुपेयमश्चिना । प्रायुस्तारिष्ट नी 
रपाथदसि मृक्षत४, सेधतं द्ेषो भवतथ४, सचाभुवा ॥४७॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू दुवै तेत्तीस देवताहरूका साथ हाम्रा यस यज्ञमा 
मधुपान गर्न आओ । हाम्रो आयु बढाओ र हाम्रो पाप जरैदेखि नाश गरिदेओ । 
हामीप्रति द्वेषको भावना समाप्त गरेर सबै कार्यमा सहायक भइदेओ । 
एष वः स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारो । एषा यासीष्ट तन्वे 
वयां विद्यामेष वृजनं जीरदानुम् ॥४८॥ 
हे मरुत्गण ! यो वाजी तिमीहरूकै हो । आनन्ददायी, सम्माननीय स्तोतालाई समृद्ध 
गर्नका लागि यसैमा तिमीहरू आओ । हामी पनि अन्न, बल, यश र धन प्राप्त गरौँ । 
सहस्तोमाः सहच्छन्दस आवृतः सहप्रमाड ग्रषयः सप्त दैव्याः । पूर्वेषां 
पन्थामनुदृश्य धीरा अन्वालेभिरे रथ्योन रश्मीन् ॥४९॥ 
स्तोम र छन्दहरूका साथमा कर्म गर्न लागेका, शब्दको प्रमाण गर्दै परीक्षणमा लागेका, 
ज्ञानले सम्पन्न, दिव्य सप्तर्षिहरूले पहिलेका क्रषिहरूले अपनाएको मार्गमा चल्दै यस 
विराट् सृष्टिरूपी यज्ञलाई प्रादुर्भाव गरे । लगाम नियन्त्रणमा राखेर प्रेरित गरिएका 
अश्चले रथीलाई लक्षित स्थानमा पुग्याएभैँ यस्ता यञ्च ती साधकलाई उनीहरूको 
अभीष्ट स्थान स्वर्गसम्म पुग्ने माध्यमको काम गर्दछन् । 
आयुष्यं वर्चस्य४१ रायस्पोषमौद्धिदम् । इद४ हिरण्यं वर्चस्वज्जैत्रायाविशतादु 
माम् ॥५०॥ 
आयु बढाउने, कान्तिमान्, धनको रूप, पुष्टिवर्धक, भूमिमा उत्पत्र भएको, तेजयुक्त, 
प्रकाशक, सुनरूपी वेभव विजय प्राप्त गर्नका लागि हामीलाई पक्कै प्राप्त होस् । 
न तद्रक्षा४, सि न पिशाचास्तरन्ति देवानामोजः प्रथमजश, ह्येतत् । यो बिभर्ति 
दाक्षायण४, हिरण्यथ स देवेषु कृणुते दीर्घमायुः स मनुष्येषु कृणुते 
दीर्घमायुः ॥५१॥ 
त्यस स्वर्णरूपी दैवी सम्पदामाथि राक्षस र पिशाचले आक्रमण गर्दैनन् । त्यो पक्का 
पनि सबैभन्दा पहिले उत्पन्न भएका देवताहरूको तेज हो । जसले गहनाका रूपमा 
स्वर्ण धारण गर्दछन्, ती दैवी सम्पदाले विभूषित मानिसले दीर्घायु प्राप्त गर्दछन् । 
यदाबध्नन् दाक्षायणा हरण्य४१शतानीकाय सुमनस्यमानाः । तन्म आ बध्नामि 
शतशारदायायुष्माञ्जरदष्टिर्यथासम् ॥५२॥ 
दक्षवंशीय ब्राह्मणहरूले विचारपूर्वक स्वर्णरूपी विभूतिलाई अनेकौँ सेनाले युक्त राजाका 
लागि सुरक्षित राखिएको थियो । हामी पनि सय वर्षको आयु प्राप्त गर्नका लागि त्यही स्वर्ण 
धारण गर्दछौँ । हामी पनि चिरञ्जीवी भएर वृद्धअवस्थासम्म जीवित रहन सकौँ । 
उत नोहिरबुध्यः शुणोत्वज एकपात्पृथिवी समुद्र । विश्वे देवा क्रतावृधो 
हुवानाः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता ५ अवन्तु ॥१२॥ 
भेहिर्बुध्व्य देवता, अज, एकपात, पृथिवी, समुद्र र सथ देवताका समूहले हाम्रो कुरो 
। सत्यका संवर्द्धक, मन्त्रले स्तुति गरिने, बुद्धिमान्हरूले प्रशंसा गरेका र हामीले 
भाहेवान गरेका यी सबै देवताहरूले हामीलाई उचित किसिमले संरक्षण प्रदान गरुन् । 


३४७ 








इमा गिर आदित्येभ्यो घृतस्नूः सनाद्राजभ्यो जुह्ा जुहोमि । शृणोतु मित्रो  
अर्यमा भगो नस्तुविजातो वरुणो दक्षो अध्रशः ॥५४॥ म 
तेजस्वी आदित्यगणलाई जुदद पात्रका घिउले सेचन गर्दै हामी स्तुति गर्दछौं । मित्र, 
अर्यमा, भग, सर्वव्यापी वरुणदेव, दक्ष र अंश आदि देवगणले हाम्रो स्तुति । 
ग्रहण गरुन् । 
सप्त क्रषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । सप्तापः स्वपतो 
लोकमीयुस्तत्र जागृतो अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ ॥५५॥  
हाम्रा शरीरमा रहेका छाला, आँखा, कान, जिब्रो, नाक, मन, बुद्धि अथवा सात  
किसिमका प्राण आदि रूपका सप्तर्षिहरू निरन्तर जाँगरिला भएर थस शरीरलाई  
संरक्षण गर्दछन् । यी सात सुतिरहेका शरीरका हृदयरूपी आकाशमा रहेको सचेत  
आत्मामा पुगेका हुन्छन् । त्यस अवस्थामा कहिल्यै नसुले, प्राणीको रक्षा गर्नमा । 
निरन्तर प्रयलशील, यज्ञमा उपस्थित प्राण र अपानरूपी देवता पनि जाग्रत नै  
रहेका हुन्छन् । १ 
उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वेमहे । उप प्र यन्तु मरुतः सुदानव इन्द्र  
प्राशूर्भवा सचा ॥६॥ 
हे ब्रह्माणस्पति ! तिमी उठ, देवताहरूलाई भेट्न चाहने हामी तिम्रो स्तुति गर्दछौँ ।  
हितकारी मरुत््गण हामीकहाँ आउञन् । हे इन्द्रदेवता ! तिमी ब्रह्यणस्पतिसँग  
सोमपान गर । पं 
प्र नून ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रै वदत्युक्थ्यम् । यस्मिन्रिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा 
ओकाशसि चक्रिरे ॥५७॥ १ 
ब्रझ्मणस्पतिले निश्चय नै स्तुतियोग्य मन्त्रहरू विधिपूर्वक उच्चरित गराउँछन् । ती  
मन्त्रहरूमा इन्द्र, वरुण, मित्र र अर्यमा आदि देवगण निवास गरेका हुन्छन् । . 
ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व । विश्व तद्धद्रै यदवन्ति । 
देवा बृहद्ददेम उदथे सुवीराः । य इमा विश्वा विश्वकर्मा यो नः पितात्रपतेत्रस्य  
नो देहि ॥५८॥ म 
हे ब्रह्माणस्पतिदेवता ! तिमी सम्पूर्ण संसारका नियन्ता हौ । त्यसैले हाम्रो प्रार्थना बुझ  
र हामीदेखि प्रसन्न हौ । तिमी यस सूक्तका ज्ञाता हौ । देवगणको संरक्षणमा जुन  
कल्याण प्राप्त हुन्छ, त्यो विशेष महिमा हामीलाई प्राप्त होस् । यस संसारका पूर्ण ॥ 
निर्माता जो हुन्, उनै परमेश्वर पालकर्ता पनि हुन् । उनैले हामीलाई रक्षा गरुन् । हे. 
अन्नका अधिपतिदेवता  तिमीहाम्रा लागि अन्न प्रदायक सिद्ध होर र हामीलाई असल  
किसिमको अन्न प्रदान गर । ं 


जि १०१० 
 यव. उपवआनननजिविन्िमिज्ि 












 


इति चतुस्त्रिशो ध्यायः 
चौँतीसौँ अध्याय सकियो । 


२३४० 





३ म 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
पाजसगैयि लाध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ पञ्चत्रिंशोञ्ध्यायः॥ 
॥पँतीसौँ अध्याय॥ 
क्रषि आदित्य, देवगण, भिषक् आथर्वण, सङ्कसुक, सुचीक, शुनःशेप, मेधातिथि, 
प्रस्कण्व, वैखानस, शिरिम्बिठ भारद्वाज, दमन । 
देवता पित, वायु, लिङ्गोक्त ओषधि, सविता, प्रजापति, मृत्यु, विश्वेदेवा, वरुण, 
अनडुत, सूर्य, पवमान अग्नि, अग्नि, इन्द्र, जातवेदा, पृथिवी । 
छन्द निचृत् गायत्री, प्राजापत्या बृहती गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप, भुरिक् गायत्री, 
त्रिष्टुप्, स्वराट् बृहती, निचृत् त्रिष्टुप्, विराट् अनुष्टुप्, निचृत् अनुष्टुप्, स्वराट् 
अनुष्टुप, भुरिक् उष्णिक, स्वराट् त्रिष्टुप्, निचृत् गायत्री, प्राजापत्या गायत्री, 
स्वराट गायत्री । 
अपेतो यन्तु पणयोसुम्ना देवपीयवः । अस्य लोकः सुतावतः । 
म द्युभिरहोभिरक्ुभिर्व्यक्त यमो ददात्ववसानमस्मै ॥१॥ 
अर्काको धन अपहरण गर्ने, देवतासँग विद्वेष राख्ने, दुःखदायी असुरहरू यस स्थानबाट 


भागून् । यो स्थान देवताहरूका लागि तयार गर्ने याजकहरूको हो । यमदेवताले 
ग्रृतुहरू, दिन र रात्रिहरूले निर्धारण गरेका श्रेष्ठ स्थानहरू यी याजकहरूलाई 
प्रदान गरुन् । 

सविता ते शरीरेभ्यः पृथिव्याँल्लोकमिच्छतु । तस्मै युज्यन्तामुस्रियाः ॥२॥ 

यजमानहरू हो  सबैका प्रेरक सवितादेवताले तिमीहरूका शरीरका लागि यस 

०७ पमेमतती हकका पले । सवितादेवताले प्रदान गरेको त्यस्तो संस्कारित 
क्षेत्र पशुहरूले समृद्ध भएर रहोस् । 

वायुः पुनातु सविता 

मुच्यन्तामुस्रियाः ॥२॥ 
हलो जोतिसकेपछि खेतलाई वायुदेवताले 


पुनात्वग्नेभ्राजसा सूर्यस्य वर्चसा। वि 


।युदेवताले पवित्र गराछन् । सवितादेवताले त्यस 
स्थानलाई पवित्र गराञन् । सूर्यका तेजस्वी प्राणरूपी किरणले त्यो स्थान पवित्र 
होस् । त्यसपछि गौपुत्र गोरुलाई पर्नि हलोबाट मुक्त गरियोस् । 

अश्चत्थे वो निषदर्न पर्णे वो वसतिष्कृता । गोभाजइत्किलासथ यत्सनवथ 


 औषध 
पूरुषम् ॥४। निवास गर्ने हे औषधि हौ ! तिमीहरू यजमानलाई 


पलाशजस्ता वुंक्षमा निव 
पिपल भव ,३१० माथि कृपा गर्दछौ । त्यसै कारणले तिमीहरू विशेष रूपमा 


कृपाका पात्र बनेका छौँ । 


३४९ 





सविता ते शरीराणि मातुरुपस्थ आ वपतु । तस्मै पृथिवि शं भव ॥१॥ 
हे यजमानहरू हो ! सवितादेवताले तिमीहरूका शरीरलाई धर्तीमाताका काखमा 
स्थापित गराङन् । हे पृथ्वी  तिमी पनि यी यजमानलाई अनेकौँ किसिमले 
कल्याण गर । 
प्रजापतौ त्वा देवतायामुपोदके लोके नि दधाम्यसी । अप न 
शोशुचदघम् ॥६॥ 
हे मृतक । तिमीलाई जलका नजिकै रहेको पवित्र स्थानमा प्रजापतिका स्मृतिमा 
प्रतिष्ठित गर्दछौँ । त्यस्ता प्रजापतिदेवताले हामीभित्रका पापी भावनाहरू चाँडै 
हटाइदिङन् । 
पर मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते अन्य इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते 
ब्रवीमि मा नः प्रजा४९ रीरिषो मोत वीरान् ॥७॥ 
हे मृत्यु ! तिम्रो मार्ग देवयान मार्गभन्दा भिन्न पितृयान नामको हो । त्यसो हुँदा तिमी 
त्यही आफ्ना मार्गबाट फर्केर जाङ । ज्ञानसम्पन्न चक्षुले युक्त र श्रवणक्षमताले सम्पन्न 
तिमीलाई हाम्रा प्रजा, सन्तान र वीर पुरुषहरू हनन नगर भनेर हामी तिमीलाई 
निवेदन गर्दछौँ । 
शं वातः शर हि ते घृणिः शं ते भवन्त्विष्टकाः । शं ते भवन्त्वग्नयः 
पार्थिवासो मा त्वाभि शूशुचन् ॥८॥ 
हे यजमानहरू हो ! वायुदेवता तिमीहरूका लागि मङ्गलकारी होञन्, सूर्यदेवताले 
तिमीहरूलाई कल्याण गरुन् । इष्टकाले निर्माण गरिएको यज्ञकुण्ड मङ्गलकारी होस्, धर्तीमा 
रहेका अग्निदेवता कल्याणकारी होञन् र तिनीहरू सबैले तिमीहरूलाई दुःख नदिउन् । 
कल्पन्ताँ ते दिशस्तुभ्यमापः शिवतमास्तुभ्यं भवन्तु सिन्धवः । अन्तरिक्ष 
शिव तुभ्यं कल्पन्तां ते दिशः सर्वाः ॥९॥ 
तिमीहरूका लागि दिशाहरू कल्याणकारी होञन्, जल तिमीहरूका लागि हितकारी 
होस्, समुद्र, अन्तरिक्ष र सम्पूर्ण दिशाहरू पनि तिमीहरूका लागि 
आनन्ददायक होउन् । 
अश्मन्वती रीयते सङ रभध्वमुत्तिष्ठत प्र तरता सखायः । अत्रा जहीमोशिवा 
ये असञ्छिवान्वयमुत्तरेमाभि वाजान् ॥१०॥ 
हे सखा ! ढुङ्गा भरिएका नदीहरू प्रवाहित भइरहेका छन् । तिमी तिनीहरूलाई तर्नका 
लागि मनग्गे प्रयास गर । उभिएर तिनका नजिक जा । यस्ता नदीमा जेजति 
दुःखदायी पदार्थहरू छन्, तिनलाई पर हटाङ । सुखदायक अन्न आदि पोषक पदार्थ यी 
नदीमा प्राप्त गर । 
अपाघमप किल्बिषमप कृत्यामपो रपः । अपामार्ग त्वमस्मदप दुःष्वण्यथ 
सुव ॥११॥ 
हे दुष्कर्मका सञ्चालक अपामार्ग  तिमी हाम्रा दुष्कर्मरूपी पापकर्मलाई नष्ट गराउ । 
अपयशकारी शारीरिक दुष्कर्महरूलाई विनाश गर । शत्रुले प्रयोग गरेका गुप्त अपराध 
र दुःस्वप्नका दुःखद परिणामहरूलाई पनि हामीदेखि पर राख । 


३५० 





। ।  

॥। 
जक 
  


सुमित्रिया न,आपओषधय सन्तु 
द्विष्मः ॥१२॥ छ उमत्रियासतसमै सनतुयोसमान्द्ेष्टियं च वय 
जल र औषधिहरू हाम्रा निम्ति श्रेष्ठ मित्रजस्ता कल्याणकारी होउन् 
जसले द्वेष गर्दछन् र जोप्रति हामी द्वेष गर्दछौँ कत कह । हामीसित 
दुःखदायी होङन् । , तिनीहरूका लागि यी पदार्थहरू शत्रुझँ 
अनड्वाहमन्वारभामहे सौरभेय स्वस्तये । स न वह्टिः 
सन्तारणो भव ॥१२३॥ हक का पानामा 
सुरभि गाईको पुत्र गोरुलाई हामी कल्याणका निम्ति स्पर्श गर्दछौँ । हे गोरु ! हामीलाई 
लक्ष्यमा पुन्याउ । तिमी इन्द्रदेवताजस्तै भएर देवताहरूको शक्ति धारण गर्दछौ । 
उद्वयं तमसस्परि स्वः पश्यन्तञ्उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म 
ज्योतिरुत्तमम् ॥१४॥ 
अन्धकार हटाउने श्रेष्ठतम ज्योतिलाई हामीले देखेका छौँ । उने ज्योतिस्वरूप र 
देवताहरूमा उत्कृष्टतम ज्योतिर्पुञ्ज सूर्यमा हामी पुग्न सकौँ । 
इमं जीवेभ्यः परिधि दधामि मैषां नु गादपरो अर्थमेतम् । शर्त जीवन्तु शरद 
पुरूचीरन्तर्मत्यु दधता पर्वतिन ॥१५॥ 
प्राणगधारी मानिसको संरक्षणका लागि हामी यो परिधि तयार गर्दछौँ । यसबाट कोही 
पनि अल्पायुको मृत्युमा नपरोस् । यी पुत्रपौत्रादिले सय वर्षको आयु प्राप्त गरुन् । 
हामी ढुङ्गाको बाधा उपस्थित गरेर मृत्युलाई रोक्दछौँ । 
अग्न आयूरथ्षि पवस आ सुवोर्जमिष च न । आरे बाधस्व 
दुच्छुनाम् ॥१६॥ 
हे अग्निदेवता । हामीलाई लामो आयु प्रदान गर, अन्न  बलले पूर्ण 
श्वानवृत्ति भएका शत्रुलाई हामीबाट टाढा लैजाउ । 
आयुष्मानग्ने हविषा वृधानो घृतप्रतीको घुतयोनिरेधि । घूर्त पीत्वा मधु चारु 
गव्यं पितेव पुत्रमभि रक्षतादिमान्त्स्वाहा ॥१७॥ 


हे अग्निदेवता ! तिमी हविले वृद्धि हुने, प्राप्त भएको घिउ भक्षण गर्ने, मुख 
आयुस्मान् अग्निदेवता । हौ । तिमी गाईको मधुर र उत्तम घिउ 


छौ घिउबाट उत्पन्न हुने खालका र महान् 
भएका छौ, घिउबाट उत्त्र हँ सुरक्षित राख्दछौ । यो आहुति तिम्रा लागि 


 गर । चाकरी गर्ने 


पान गरेर यी प्राणीलाई पिताले पुत्रलाई भै 
समर्पित गरिएको छ । म 
परीमे गामनेषत पर्यग्निमहषत । देवेष्वक्रत श्रवः क इमाँर आ 
दधर्षति ॥१०५॥ 
गरे । उनले विभित्र स्थानमा प्रतिष्ठित गरे 
भुकपजनकजतुनितनम प्रदान गर । यिनीमाथि आक्रमण गर्ने कसको सामर्थ्य 
छ र्? 


३५१ 





क्रव्यादमग्निं प्र हिणोमि दूरं यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाहः । इहैवायमितरो 

जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥१९॥ 
मांसभक्षक अग्निदेवतालाई हामी यहाँदेखि पर राख्दछौँ । ती शवदाहक अग्निदेव 
मृत्युराज यमकै नजिक रहून् । यहाँ अर्कै सुप्रसिद्ध जातवेदा अग्निदव छन्, यिनले 
हाम्रो आहुति देवतासमक्ष पुस्याउँछन् । 

वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्रैनान्वेत्थ निहितान् पराके । मेदसः कुल्या उप 

तान्त्यवन्तु सत्या एषामाशिषः सं नमन्ता४ स्वाहा ॥२०॥ 
हे जातवेदा अग्निदेवता ! तिमी पितृहरूका लागि हविको सार भाग वहन गर । 
किनभने तिमी यहाँभन्दा धेरै पर निवास गरिरहेका पितृहरूलाई चिन्दछौ । उनीहरूको 
रक्षाका निम्ति नजिकै जलका धाराहरू पनि प्रवाहित होङन् । उनीहरूको आशीर्वाद 
सत्य साबित हुँदै उचित रूपमा पूरा पनि होस् । उनै पितृहरूका लागि यो आहुति 
समर्पित गरिएको छ । 

स्योना पुथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथाः । अप न 

शोशुचदघम् ॥२१॥ 
हे पृथ्वीदेवी ! तिमी हाम्रा लागि सुखदायक, सङ्कट तथा कष्टबाट मुक्त र निवासका 
लागि योग्य होङ । तिमी उचित किसिमले विस्तृत भएर हामीलाई सुख र शरण प्रदान 
गर । हाम्रो पाप तिमीले नै नष्ट र दूर गरा । 

अस्मात््वमधि जातोसि त्वदयं जायतां पुनः । असौ स्वर्गाय लोकाय 

स्वाहा ॥२२॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमीलाई यहाँ यी यजमानहरूले उत्पन्न गरेका हुन् । यी यजमानले 
तिम्रो कृपाबाट अन्न र ऐश्वर्य प्राप्त गरुन् । यी यजमानले स्वर्ग प्राप्त गर्नका लागि र 
संसारको हित गर्नका लागि उत्तम कर्म गर्दै न्यायको मार्ग अनुसरण गरुन् । 

इति पञ्चत्रिंशो ध्यायः 
पँतीसौँ अध्याय सकियो । 


३५२ 











नि 


 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितु्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसनेयिं माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ षट्त्रिशोष्ध्याय॥ 
॥छत्तीसाँ अध्याय॥ 

ग्र्षि दध्यङ् आधर्वण, विश्वामित्र, वामदेव, मेधातिथि, सिन्धुद्वीप, क्रषिसुता 

लोपामुद्रा । म 
देवता विश्वेदेवा, बृहस्पति, सविता, इन्द्र, मित्र, वरुण, अहोरात्र, इन्द्रागनी, आपः, 

पृथिवी, लिङ्गोक्त, महावीर । अग्नि, सूर्य । 
छन्द पङ्क्ति, निचृत पङ्क्ति, दैवी बृहती, निचृत् गायत्री, गायत्री, पादनिचृत् गायत्री, 

वर्द्धमाना गायत्री, द्विपदा विराट् गायत्री, निचृत् अनुष्टुप, विराट् अनुष्टुप्, 

अतिशक्वरी, पिपीलिकामध्या निचृत् गायत्री, भुरिक शक्वरी, भुरिक् जगती, 

भुरिक बृहती, भुरिक् उष्ण, भुरिक ब्राह्ी त्रिष्टुप् । 

त्राचं वाच प्र पच्ये मनो यजुः प्र पद्ये साम प्राण प्र पच्चे चक्षुः श्रोत्र प्र पद्ने । 

वागोजः सहौजो मयि प्राणापानी ॥१॥ 
हामी वाणीरूपी क्रग्वेद, मनरूपी यजुर्वेद तथा प्राणरूपी सामवेदका शरणमा जान्छौँ । 
यस किसिमको वेदको ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि आँखा र कानका सामर्थ्यका शरण 
लिनुपर्ने हुन्छ । वेदको ज्ञान प्रचार गर्नका लागि वाणी, जोस र वेदका 
नियमअनुशासनलाई अनुसरण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले हामीभित्र प्राण, अपान आदिका 
साथै ओज पनि स्थापित हौस् । 

यन्मे छिद्र चक्षुषो हुदयस्य मनसो वातितृण्ण बृहस्पतिमे तद्दधातु । शं नो भवतु 

भुवनस्य यस्पतिः ॥२॥ 
हे बृहस्पतिदेवता ! तिमी हाम्रा आँखा, हृदय र मनका कमजोरीहरूलाई हटाइदेङ । हे 
संसारका पालक । हामी सबैलाई तिमी कल्याण गर । 

भूर्भुवः स्व । तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । थियो यो नः 

प्रचोदयात् ॥२॥ म 
आफ्ना तेजले सबै लोकमा सत्कर्म सम्पदान गराउने, प्राणस्वरूप, दुःखनाशक, 
सुखस्वरूप, प्रकाशले सम्पन्नदेवताको वरण गर्न योग्य विकृतिनाशक, दिव्यता प्रदायक 
तेजको हवामी ध्यान गर्दछौँ । उनै देवताले हाम्रा बुद्धिलाई सन्मार्गमा प्रेरिति गरुन् । 

कया नख्रित्र, आ भुवदूती सदावृधः सखा । क्या शचिष्ठया वृता ॥४॥ 
निरन्तर गतिशील हे इन्द्रदेवता ! तिमी कुनकुन तृप्तिकारक पदार्थ अर्पण गर्दा र कस्ता 
पूजाविधिले प्रसन्न हुन्छौ ? तिमी कुन दिव्य शक्तिका सहायताले हाम्रो 
सहयोग गर्छौ ? 

३५३ 


 





कस्त्वा सत्यो मदानां म४४रहिष्ठो मत्सदन्धसः । दृढा चिदारुजे वसु ॥५॥ 
सत्यनिष्ठलाई आनन्द प्रदान गर्नेहरूमा सोम सर्वोपरि छ, किनकि हे इन्द्रदेव मी 
डराउँदा शत्रुको ऐश्वर्य नाश गर्न यसले प्रेरणा दिन्छ । 

अभी पु णः सखीनामविता जरितृणाम् । शत भवास्यूतिभिः ॥६॥ 
स्तुतिले प्रसन्न गर्ने आफ्ना मित्रका रक्षक हे इन्द्रदेवता । हरेक किसिमले हाम्रो रक्षा 
गर्नका लागि तिमी उच्च कोटिको तयारीका साथ प्रस्तुत होछ । 

कया त्वं न उत्याभि प्र मन्द्रसे वृषन् । कया स्तोतृभ्य आ भर ॥७॥ 
हे अभीष्ट फलदायक इन्द्रदेवता ! तिमी कुन साधनले रक्षा गर्दै हामीलाई अति हर्प 
प्रदान गर्दछौ ? कस्ता खालका संरक्षण साधनले तिमी स्तोतालाई सम्पन्न बनाउँछो ? 

इन्द्रो विश्वस्य राजति । शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥८॥ 

 सबैका स्वामी, ऐश्वर्यशाली इन्द्रदेवताले दुई खुट्टे मानिस आदि प्राणी र चारखुट्टे पशु 
सबैलाई कल्याण गरुन् । 

शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो 

विष्णुरुरुक्रमः ॥९॥ 
मित्रदेव, श्रेष्ठ वरुणदेव, न्यायकारी अर्यमादेव, ऐश्वर्यवान् इन्द्रदेव, वाणीका स्वामी 
बृहस्पतिदेव, संसारको पालन गर्ने विष्णुदेव हामी सबैका लागि हितकारी होखन् । 

शं नो वात पवता४ शं नस्तपतु सूर्य । शं नः कनिक्रददेवः पर्जन्यो अभि 

वर्षतु ॥१०॥ 
वायुदेवता र सूर्यदेवता हाम्रा लागि कल्याणकारी होङन् र गर्जन गर्ने पर्जन्यदेवताले 
हामीलाई मङ्गल गरुन् । 

अहानि शं भवन्तु नः शथ रात्री प्रति धीयताम् । शं न इन्द्राग्नी 


भवतामवोभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहव्या । शं न इन्द्रापूषणा वाजसातौ 
शमिन्द्रासोमा सुविताय शं यो ॥११॥ 
दिन र रात हामी सबैका लागि मङ्गलकारी होङन् । इन्द्र र अग्निदेवता तथा इन्द्र र 
वरुणदेवता हामी सबैका लागि कल्याणकारी होङन् । इन्द्र र पूषादेवताले मङ्गलकारी 
अन्न र ऐश्वर्य प्रदान गरुन् । इन्द्र र सोमदेवताले सुसन्तति प्राप्त गर्नका लागि रोग र् भय 
हटाउँदै हाम्रा लागि मङ्गलमय होञन् । 
शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं योरभि स्रवन्तु न ॥१२॥ 
दिव्य जल हामी सबैका लागि अभीष्ट फलदायक तथा तृप्तिकारक होस् । हाम्रा  
रोगहरू शमन गर्नका लागि र अनिष्ट हटाउनका लागि त्यो जल बर्सिइरहोस् । यसरीनै  
त्यसले हामीलाई सबै तिरबाट कल्याण नै गरिरहोस् । 
स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथाः ॥१३॥ 
हे पृथ्वीदेवी ! तिमी हाम्रा लागि सुखदायी, निर्विध्न तथा उत्तम आवास प्रदान गर ।  
हाम्रा लागि सबै तिरबाट विस्तृत हुँदै सुखदायी होङ ।  


३५४ 


क 





ठ्र््नि 


आपोहि ज्या वितला न३ अर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥३६.१४॥ 
जलदेवता ! तिमी सुखका मूल स्रोत हौ । हामीलाई पराक्रमले युक्त उत्तम कर्म 
गर्नका लागि पोषक रस प्रदान गर । 
यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह न । उशतीरिव मातर ॥१॥ 
हे जलसमूह ! तिमीहरू कल्याणकारी रसका रूपमा यस संसारमा रहेका छौँ  
त्यसैले स्नेहमयी माताले आफ्ना शिशुलाई दुधपान गराएभैँ हामी सबैलाई त्यो दिव्य 
रस पान गराओ । 
तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥१६॥ 
हे जलसमूह ! तिमीहरू गतिमान छौ । तिमीहरूको रस पूर्ण रूपले प्राप्त गर्नका लागि 
हामी सबै तिमीहरूका नजिक आएका छौँ । तिमीहरूले हामी सबैलाई उत्नतिशील 
बनाओ । 
द्यौ शान्तिरन्तरिक्ष४, शान्तिः पृथिवी शान्तिराप शान्तिरोषधयः शान्तिः । 
वनस्पतयः शान्तिर्विश्ेदेवाः शान्ति्रह्म शान्तिः सर्वश शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः 
सा मा शान्तिरेधि ॥१७॥ 
स्वर्गलोक, अन्तरिक्ष र पृथ्वीलोकले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । जल, औषधि, 
वनस्पति आदिले हामीलाई शान्ति प्रदान गरुन् । सबै देवताहरूले हामीलाई शान्ति 
प्रदान गरुन् । सर्वव्यापी परमात्माले सम्पूर्ण जगत्मा शान्ति स्थापना गरुन् । शान्तिले 


पनि हामीलाई परम शान्ति प्रदान गरोस्। 
दु ते दृशश मा मित्रस्य मा चक्भुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम् । मित्रस्याह 
चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे । मित्रस्य चश्चुषा समीक्षामहे ॥१५॥ 
हे परमात्मा । हामीलाई तिमी सामर्थ्यवान् बनार । सबै प्राणीले हामीमाथि मित्रभाव 
राखून् । हामी सबैलाई मित्रभावले हेर्ने गर्दछौँ । हामी सबै नै मित्रताका भावले 
हेर्ने गरौँ । 
देते दु४१ हमा । ज्योक्ते सन्दृशि जीव्यासं ज्योक्ते सन्दृशि जीव्यासम् ॥१९॥ 
हे परमात्मा । हामीलाई तिमी शक्तिसम्पन्न बना तिम्रो दिव्य दर्शनले हामी लामो 
आयु बाँच्न पाऔँ । तिम्रो दर्शनका लागि हामी लामो समयसम्म जीवित रहने आयु 
प्राप्त गरौँ । प्यासले 
नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्ते अस्त्वर्चिषे । अन्याँस्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः पावको 
अस्मभ्यथ, शिवो भव ॥२०॥ । कछ स ज्वालाले 
हे अग्निदेवता  तिम्रो तेजस्वी ज्वालालाई हामी नमस्कार गर्दछौ । ७०२ 
पवित्रता बढाएर दुष्टता नाश गरोस् । तिम्रो बा शत्रुका लागि कष्टदायी र हामी 
सबैका मङ्गलकारी स् । 
नेका लागि पवित्रता प्रदान गन जी काले । नमस्ते भगककरस्तु यतः स्व 


नमस्ते अस्तु विद्युते 
समीहसे ॥२१॥ तिमीलाई नमस्कार छ । तिमी 
बियुत्भँ तेजस्वी र मेघ गा त नेको पनि नमस्कार गर्दछौँ । 


हाम्रा लागि मङ्गलकारी छौ, त्यसैले 
३५५ 





यतो यतः समीहसे ततो नो अभयं कुरु । शं नः कुरु प्रजाभ्योभयं न 
पशुभ्य ॥२२॥  
हे परमात्मा ! तिमी जोजोसित चाहन्छौ ती सबैसित हामीलाई भयरहित बनाञ । हाम्रा .. 
प्रजारूपी सन्तानहरूलाई सधैँ हितकारी होङ र हाम्रा पशुहरूलाई भयरहित बनाञछ। .. 
सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु । योस्मान् द्वेष्टियं 
च वयं द्विष्मः ॥२३॥ 
हेजल र औषधिहरू हो  हामी सबैका लागि तिमीहरू मङ्गलकारी होओ । हामीसित 
रिस गर्नेहरू र हामीले रिस गरेकाहरूलाई तिमीहरू कष्टदायक होओ । 
तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शत 
शुणुयाम शरदः शत प्र ब्रवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतँ भूयश्च शरद 
शतात् ॥२४॥ 
देवताहरूले धारण गरेका, नेत्रको रूपमा रहेका, दीप्तिमान् सूर्यदेवता पूर्व दिशाबाट 
उदाउँछन् । सूर्यदेवताका सहायताले हामी सय वर्षसम्म संसार देख्न पाऔओँ, सय . 
वर्षसम्मको आयु प्राप्त गरौँ, सय वर्षसम्म कानले सुनौँ, सय वर्षसम्म असल कुरो  
बोलौँ, सय वर्षसम्म दुःख पाउनु नपरोस् र सय वर्षसम्मका शरद् क्रतुहरूलाई पूरा गर्दै 
त्यसभन्दा लामो समयसम्म आनन्दपूर्वक रहन सकौँ । । 
इति षट्त्रिंशो ध्यायः  


छत्तीसौँ अध्याय सकियो । 


३५६ 








 


टा भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
हा पाजसगैयि ताध्यत्ढिव शुक्ल 

।। यजुर्वेद संहिता 

 ॥अथ सपत्रिशोष्ध्याय॥ 

। ॥सँतीसौँ अध्याय॥ 

ग्रषि दध्यङ आथर्वण, श्यावाश्च, दीर्घतमा । 


देवता सविता, अश्रि, द्यावापृथिवी, वल्मीकवपा, वराहविहत, आदार, घर्म, प्राण, 
... पली, आशीर्वाद । 


छन्द निचृत् उष्णिक, जगती, ब्राह्ली गायत्री, निचृत् पङ्क्ति, विराट् ब्राह्ली गायत्री, 
 भुरिक् अतिजगती, निचृत् अष्टि, स्वराट् अतिधृति, अतिशक्वरी, स्वराट् 
पङ्क्ति, त्रिष्टुप्, स्वराट् उत्कृति, निचृत् गायत्री, भुरिक् अनुष्टुप्, निच्त व्राह्ली 
  अनुष्ठप्, भुरिक् बृहती, निचत् त्रिष्टुप्, निचृत् अत्यष्ट, विराट् उष्ण, निचृत् 
 अतिजगती, अनुष्टुप् । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्विनोर्बाहुभ्याँ पृष्णो हस्ताभ्याम् । आ ददे 
. नारिरसि ॥१॥ 
अग्निदेवता ! सवितादेवताका अनुशासनमा रहेर अश्विनीकुमारदेवताका बाहु र 
पूपादेवताका दुवै हातले हामी तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । तिमी हाम्रा शत्रु नहोङ । 
युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । वि होत्रा दधे 
.. वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः ॥२॥ 
एक्लै यज्ञ धारण गर्ने, मार्गको ज्ञान भएका सवितादेव महान् स्तुतिका पात्र हुन् । अति 
बुद्धिमान् र ज्ञानी मानिस आफ्नो मन र बुद्धि उनै प्रेरक सवितादेवमा योजित गर्दछन् । 
दैवी द्यावापृथिवी मखस्य वामग्य शिरो राध्यासँ देवयजने पृथिव्याः । मखाय 
त्वा मखस्य त्वा शीष्णे ॥२॥ 
हे पृथ्वी र दिव्यलोकका दिव्य शक्तिहरू हो ! आज यस यज्ञस्थलमा देवयज्ञका 
निमित्त, मुख्य वेदीमा हामी तिमालाई स्थापना क७॥७५ गर्दछौँ । हे माटरूपी देवता ! यस 
श्रेष्ठ यज्ञस्थलमा यज्ञका लागि तिमीलाई शीर्ष स्थानमा ग्रहण गर्दछौँ । 
. देव्यो वम्रयो भूतस्य प्रथमजा मखस्य वोद्य शिरो राध्यासं देवयजने पृथिव्या । 
 . सखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे ॥४॥ 
हे अग्निबाट उत्पन्न ज्वाला ! तिमी प्राणीहरूभन्दा पहिले नै उत्पन्न भएका हौ । यस 
 यज्ञस्थलमा ज्ञानी जनका बीचमा सन प्राणीको कल्याणका लागि तिमीलाई शीर्ष स्थान 
दिएर सत्कार गर्दछौँ । प्रजाको पालन गर्न यज्ञमा तिमीलाई सम्मानपूर्वक शीर्ष स्थानमा 
नियुक्त गरेका छौँ । 







३५७ 





इयत्यग्रड आसीन्मखस्य तेद्य शिरो राध्यास देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा 
मखस्य त्वा शीर्ष्ण ॥५॥ 
हे अग्निका शिखा ! यञ्ञीय सङ्गतिलाई उचित किसिमले श्रेष्ठता प्रदान गर्नका लागि 
तिमीलाई हामी प्रयोग गर्दछौँ । यस भूमिका मध्य भागमा रहेका यज्ञस्थलमा 
विद्वान्हरूले यजन गर्नका लागि तिमीलाई उचित किसिमले नियुक्त गर्दछन् । 
इन्द्रस्यौज स्थ मखस्य वोद्य शिरो राध्यासं देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा 
मखस्य त्वा शीर्ष । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । मखाय त्वा मखस्य त्वा 
शीर्ष्णे ॥६॥ म 
हे अग्निका ज्वाला । इन्द्रदवताले ओज प्राप्त गरेझैँ आज यस पृथ्वीका बीच भागमा 
रहेका यज्ञस्थलमा यज्ञको मूर्धन्य स्वरूपमा तिमीलाई ग्रहण गरेका छौँ । हामी यस 
शीर्ष स्थानमा रहेका मुख्य यञ्चका निमित्त, उत्तम तरिकाले यज्ञ सम्पादन गर्नका 
निमित्त, उत्तम गुणको यस यञ्ञलाई सम्पादन गर्नका निमित्त, यञ्चरूपी उत्तम 
व्यवहारका निमित्त, उत्तम विज्ञानको प्रचारका निमित्त, विद्यावर्धक व्यवहारका निमित्त 
तिमीलाई ग्रहण गर्दछौँ । तिमी यी सबै श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न छौ । 
प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनृता । अच्छा वीरं नय पङ्क्तिराधसं देवा यश 
नयन्तु नः । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । मखाय त्वा मखस्य त्वा 
शीर्ष्णे । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । ॥७॥ 
ब्रह्मणस्पति हाम्रो अनुकूल भएर यज्ञमा आञन् । हामीलाई सत्यरूप दिव्य वाणी प्राप्त 
होस् । बलवान्, सर्वहितकारी, प्रजालाई अनुशासित गर्ने, देवगण हाम्रा यज्ञमा 
पङ्क्तिबद्ध भएर अधिष्ठित होङन् र शत्रुहरूको विनाश गरुन् । यज्ञका शीर्षको 
रूपमा रहेका त्यस्ता देवता बारम्बार भूलोक, भुवलोक र स्वर्लोकमा हुने गरेका यज्ञका 
निम्ति नियुक्त गरिन्छन् । 
मखस्य शिरोसि । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्ण । मखस्य शिरोसि । मखाय 
त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । मखस्य शिरोसि । मखाय त्वा मखस्य त्वा शौर्ष्ण । 
मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्ण । मखाय त्वा 
मखस्य त्वा शीर्ष्णे ॥८॥ 
हे अग्निदेवता ! तिमी यञ्चको शीर्षरूप हौ । त्यसैले यज्ञको विशिष्ट कार्यका निम्ति 
अथवा यज्ञ सम्पादन गर्नका लागि तिमीलाई बारम्बार हामी नियुक्त गर्दछौँ । 
अश्वस्य त्वा वृष्णः शक्ना धूपयामि देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा मखस्य 
त्वा शी्ष्णे । अश्वस्य त्वा वृष्णः शक्ना धुपयामि देवयजने पृथिव्याः । मखाय 
त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । अश्वस्य त्वा वृष्णः शक्ना धूपयामि देवयजने 
पृथिव्याः । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे । 
मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्ण ॥९॥ 
हे बलशाली वृष्ण ! तिमीलाई देवताको यजन प्रक्रियाअन्तर्गत पृथ्वीमा अश्वरूपी 
यज्ञागिनिद्वारा उत्पन्न र त्यसैबाट संस्कारित गर्दछन् । तिमीलाई यज्ञा लागि यज्ञको शीप 
भागको प्रयोजनका लागि नियुक्त गरेर प्रयोग गरिन्छ । 


३५८ 


७ ००५४ ०० ३००० पकै ७ ३००० लकल याली ना भानमतलि  


  की 





त्रजवे त्वा साधवे त्वा सुक्षित्यै त्वा । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । मखाय 
त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीष्णे । ।१०॥ 


हे बलशाली ! पक मता लागि, सज्जनताका लागि र श्रेष्ठ भूमिका लागि 
नियुक्त वा प्रयुक्त गरिन्छ । तिमीलाई यञ्चका लागि, यज्ञका श्रेष्ठतम रूपमा 


प्रयोग गरिन्छ । 


यमाय त्वा मखाय त्वा सूर्यस्य त्वा तपसे । देवस्त्वा सविता मध्वानक्तु 
पृथिव्याः स४स्पृशस्पाहि । अर्चिरसि शोचिरसि तपोसि ॥११॥ 


हे समर्थ अग्निदेवता ! दिव्य अनुशासन, यज्ञीय प्रयोजन र सूर्यको तापका 
सार्थकताका लागि तिमीलाई नियुक्त गरिएको छ । सवितादेवताले तिमीलाई 
मधुरतायुक्त बनाछन् । पृथ्वीलाई स्पर्श गरेर तिमी सबै प्राणीलाई हित गर । तिमी 
ज्वालाका रूपमा छौ, विद्युत्का रूप हौ र तापका शक्तिले सम्पन्न छौ । 
अनाधृष्य पुरस्तादग्नेराधिपत्य आयुर्मे दा । पुत्रवती दक्षिणत 
इन्द्रस्याधिपत्ये प्रजा भे दाः । सुषदा पश्चाद्देवस्य सवितुराधिपत्ये चक्कुर्मे दाः । 
आश्रुतिरुत्तरतो धातुराधिपत्ये रायस्पोष मे दाः । 


विधृतिरुपरिष्यद्बृहर्पतेराधिपत्य ओजो मे दा विश्वाभ्यो मा नाष्य्रभ्यस्पाहि 
मनोरश्वासि १२॥ 


हे पृथिवी ! शत्रुबाट हिंसित नभईकन रहँदै पूर्व दिशामा अग्निको रक्षक बनेर 
हामीलाई आयु प्रदान गर । पुत्रवती बनेर दक्षिण दिशामा इन्द्रदेवताको स्वामित्वमा 
रहँदै उत्तम सन्तान प्रदान गर । हे पृथ्वी !। तिमी सुखदायी भएर पश्चिम दिशामा 
सवितादेवताका स्वामित्वमा रहँदै हामीलाई दिव्य दृष्टि प्रदान गर । उत्तम रीतिले सुन्न 
सकिने भएर उत्तर दिशामा ब्रह्याका स्वामित्वमा रहँदै हामीलाई उत्तम धनले सम्पन्न 
ऐश्वर्य प्रदान गर । रर्घ्व दिशामा विभिन्न किसिमका पदार्थहरूलाई धारण गर्नमा समर्थ. 
हुँदै बृहस्पतिदेवतका स्वामित्वमा रहेर हामीलाई ओजस्वी बनाउ । हे पृथिवी ! दुष्ट 
प्रवृत्ति भएका शत्रुहरूबाट हामीलाई रक्षा गर । तिमी मनस्विहरूलाई वहन गर्ने अश्चको 
रूपहौ । 
स्वाहा मरुद्धिः परि श्रीयस्व दिवः स४१ स्पृशस्पाहि । मधु मधु मधु ॥१३॥ 
हाम्रो यो आहुति मरुत्देवताले धारण गरुन् । द्युलोकलाई स्पर्श गर्ने यस हविले 
रक्षा गरोस् । प्राण, अपान र व्यान अथवा पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकमा 
यसले स्थापना गरोस् । 
गर्भो देवाना पिता मतीनां पतिः प्रजानाम् । सं देवो देवेन सवित्रा गत स४९ 
सूर्येण रोचते ॥१४॥ 
देवताका धारक, ज्ञानी जनका पालक, प्रजाका रक्षक र दिव्य गुणले सम्पन्न परमात्मा नै 
हुन् । उनी सम्पूर्ण संसारका प्रेरक सूर्यदेवताजत्तिकै प्रकाशित हुन्छन्, हामी उनलाई 
गमस्कार गर्दछौँ । 


३५९ 





 । 


समग्निरग्निना गत सं दैवेन सवित्रा स४९ सूर्येणारोचिष्ट । स्वाहा 
समग्निस्तपसा गत सं दैव्येन सवित्रा स४ सूर्येणारूरुचत ॥१५॥ 
परमात्मा अग्निदेवताजस्त्रै सवितादेवतामा एकाकार भएर सूर्यका रूपमा प्रकाशित 
हुन्छन् । आहुति दिइएको हविसहितका अग्नि सूर्यको तेजसित एकाकार भएर र दिव्य 
गुणले युक्त सवितादेवतासित एकाकार भएर सूर्यदेवतासित प्रकाशित हुन्छन् । 
धर्ता दिवो वि भाति तपसस्पृथिव्यां धर्ता देवो देवानाममर्त्यस्तपोजाः । 
वाचमस्मे नि यच्छ देवायुवम् ॥१६॥ 
ज्ञानी जनलाई धारण गर्ने, दिव्य गुणले सम्पन्न परमात्मा, साधारण मानिसहरूभन्दा भिन्न 
आफ्ना तपःशक्तिले सामर्थ्यवान् भएर द्युलोक र किरणसमूहलाई धारण गर्ने सूर्यका 
रूपमा पृथ्वीमा सुशोभित हुने गर्दछन् । उनै परमात्माले हामीलाई दिव्यता धारण 
गराउने किसिमको वाणी प्रदान गरुन् । 
अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्वरन्तम् । स सध्रीचीः स 
विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥१७॥ 
कहिले नजिक र कहिले टाढाको मार्गबाट विचरण गरिरहने सूर्यदेव निरन्तर गतिशील 
हुँदा पनि कहिल्यै ढल्दैनन् । उनी सम्पूर्ण विश्वलाई संरक्षण गर्दछन् । चारैतिर फैलिने 
तेज धारण गर्दै समस्त लोकमा विराजमान सूर्यदेवतालाई हामी देख्छौँ । 
विश्वासां भुवां पते विश्वस्य मनसस्पते विश्वस्य वचसस्पते सर्वस्य वचसस्पते । 
देवश्रुत््वं देव घर्म देवो देवान् पाह्यत्र प्रावीरनु वाँ देववीतये । मधु माध्वीभ्या 
मधु माधूचीभ्याम् ॥१८॥ 
समस्त संसारका स्वामी, सबैका मनका रक्षक, सबैका वाणीका प्रेरक, सबैका 
वाणीका पालक, प्रकाशक, देवताहरूमा कीोर्तिमान् रूप, दिव्य गुणले युक्त, सुखदाता 
परमात्माले यस संसारमा धर्मका पथमा चल्ने ज्ञानीहरूको रक्षा गरुन् । हे 
अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू मधुर गुणले युक्त विद्या, उत्तम रीतिले प्रदान गर र 
मधुर ब्रह्वज्ञानका साधकहरूका साथै देवत्व प्राप्तिका लागि प्रयास गर्नेमा लागेका 
ज्ञानीहरूलाई संरक्षण गर । हे याजकहरू हो ! तिमीहरू त्यस्ता परमात्माका 
सहायक होओ । 
हृदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्यीय त्वा । कर्घ्वो अध्वरं दिवि देवेषु 
धेहि ॥१९॥ 
हे यञ्ञदेवता ! हामी हृदयको विशालताका लागि, मनको शुद्धताका लागि र सूर्यको 
तेजस्विता धारण गर्नका लागि तिम्रो स्तुति गर्दछौँ । हाम्रो हव्य तिमी माथि 
देवलोकसम्म पुस्यार । 
पिता नोसि पिता नो बोधि नमस्ते अस्तु म मा हि सीः । त्वष्ट्रमन्तस्त्वा 
सपेम पुत्रान्पशून्मयि धेहि प्रजामस्मासु धेट्यारिष्यह४, सह पत्या  
भूयासम् ॥२०॥ ज्यु 
हे यञ्चदेवता ! हाम्रा लागि तिमी पिताजस्तै पालक हौ । त्यसैले हामीलाई तिमी पिता 
अथवा गुरुजत्तिकै ज्ञानवान् बना । त्यसैका लागि हामी तिमीलाई नमस्कार गर्दछौँ । 
र 







२६० 





प्रजासहित प्रजापतिजस्तै तेजस्वी बनेर तिमीलाई प्राप्त गर्न सकौँ । 
तिमी पशुधन, सन्तान र उत्तम प्रजाले सम्पन्न गराङ । तिम्रा साथमा हामी 
कल्याणकारी भएर चिरकालसम्म सुखपूर्वक जीवन व्यतीत गर्न सकौँ । हामीलाई 
हिंसित नगर । 
विभी अहः केतुना जुषता९ सुज्योति्ज्योतिषा स्वाहा । रात्रि केतुना जुषता१ 
सुज्योतिर्ज्योतिषा स्वाहा ॥२१॥ 
आफ्नै ज्योतिले प्रकाशित, कर्मयुक्त दिनहरू सबैका लागि प्रसन्नताप्रदायक सिद्ध 
होन । आफ्नै ज्योतिले ज्योतिष्मती रात्रि कर्मयुक्त भएर प्रसन्नतादायी सिद्ध होउन् 
नै हामी यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
इति सप्तत्रिंशो३ध्यायः 
सैतीसौँ अध्याय सकियो । 


२६१ 


भूर्भुवः स्व तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
ताजसनेंयि ताध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ अष्यत्रिंशोञ्ध्यायः॥ 
॥अठतीसौँ अध्याया॥ 
क्रषि दध्यङ् आथर्वण, दीर्घतमा, मेधातिथि, प्रस्कण्व । 
देवता सविता, रज्जू, गौ, वत्स, लिङ्गोक्त, विप्रुष, वाक, परीशास, महावीर, धर्म, 
विश्वेदेवा, वातनाम, अश्चिनीकुमार, खर, पूषा, रुद्र, पय, अग्नि, आपफः, सूर्य, 
समित्, दधिघर्म, यजमान, आशीर्वाद । 
छन्द विराट् आर्ची पङ्क्ति निचृत् गायत्री, भुरिक् साम्नी बृहती, आर्ची पङ्क्ति, 
निचृत् अतिजगती, निचृत् अत्यष्टि, अष्टि, भुरिक् गायत्री, अनुष्टुप्, विराट् 
उष्णिक्, निचृत् उष्णिक, अतिशक्वरी, स्वराट् जगती, भुरिक् अतिधृति, निचृत् 
अतिशक्वरी, भुरिक् आक्रृति, निचृत्, उपरिष्टात् बृहती, निचृत् त्रिष्टुप्, 
परोष्णिक्, निचृत् अनुष्टुप्, विराट् अनुष्टुप्, साम्नी पङ्क्ति, स्वराट् पङ्क्ति, 
पङ्क्ति, स्वराट् धृति । 
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेश्चिनोर्बाहुभ्याँ पूष्णो हस्ताभ्याम् । आ ददेदित्यै 
रास्नासि ॥१॥ 
हे यञ्चीय ञर्जा  तिमीलाई हामी सवितादेवताको प्रेरणाले, अश्चिनीकुमारहरूका 
बाहुमा पूषादेवता हातले ग्रहण गर्दछौँ । तिमी दैवी प्रवाह उत्पन्न गराउने देवमाता 
अदितिको मेखलाजस्तै सबैलाई व्याप्त र प्रभावित गराउने हौ । 
इड७ एद्य दित एहि सरस्वत्येहि । असावेद्यसावेद्यसावेहि ॥२॥ 
हे इडा नामको धर्तीमाता ! हे अदिति नामकी देवमाता । हे सरस्वती माता ! 
तिमीहरू गाईझैँ पोषण प्रदान गर्ने बनेर यहाँ आओ । यसै रूपमा आओ । 
अदित्यै रास्नासीन्द्राण्या उष्णीषः । पूषासि घर्माय दीष्व ॥३॥ 
हे यज्ञको ञर्जा ! तिमी देवमाता अदितिको मेखलाजस्तै छौ । सङ्गठन गर्नमा कुशल 
इन्द्राणीको शिरपोसजत्तिकै प्रतिष्ठित छौ । तिमीहरू पोषण प्रदान गर्नमा समर्थ छै । 
न्यानोका रूपमा हितकारी कार्यहरू गर्नका लागि आफ्ना शक्तिलाई नियोजित गर । 
अश्चिभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वस्व । स्वाहेन्द्रवत् स्वाहेन्द्रवत् 
स्वाहेन्द्रवत् ॥४॥ 
 है गाईझैँ हित बर्साउने सूक्ष्म प्रकृति ! तिमी अश्चिनीकुमार, सरस्वतीदेवी र 
इन्द्रदेवतालाई पुष्टि गर्नका लागि निरन्तर प्रवाहित होओ । इन्द्रदेवताका लागि यो 
आहुति बारम्बार समर्पित गरिएको छ । 


३६२ 


 


यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रलधा वसुविद्यः सुदत्रः । येन विश्वा पुष्यसि 
वार्याणि सरस्वति तमिह धातवेकः । उर्वन्तरिक्षमन्वेमि ।१॥ 
हे सरस्वती देवी ! सन्तानका लागि माताका स्तन सुखदायक निद्रामा सुताउने, 
र उत्तम बल प्रदायक हुनुका साथै उत्तम गुणलाई पोषण गर्ने खालको 
हुन्छ । उसै गरी तिम्रो, दिव्य ज्ञानरूपी दुध सुखशान्तिप्रदायक, वरण योग्य, 
रक, ऐश्वर्य दाता, कल्याणकारी विभूति प्रदायक छ । हे सरस्वतीदेवी सबै 
खालका कार्यलाई पोषण गर्ने, उत्तम, दानशील तिम्रो ज्ञानलाई संसारमा प्रजाको 
पोषणका लागि हामीलाई प्रदान गर, त्यसो भएपछि हामी विशाल अन्तरिक्षका 
अनुगामी हुन सक्नेछौँ । 
गायत्र छन्दोसि त्रैष्टुभ॑ छन्दोसि द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परि गृह्वाम्यन्तरिक्षेणोप 
यच्छामि । इन्द्राश्चिना मधुनः सारघस्य घर्म पात वसवो यजत वाद । स्वाहा 
सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये ॥६॥ 


हे इन्द्रदेवता ! तिमी गायत्री छन्द र त्रिष्टुप् छन्दले स्तुति गर्नेहरूलाई संरक्षण प्रदान 
गर्दछौ । हे दुवै अश्चिनीकुमारहरू हो ! द्युलोकबाट पृथ्वीलोकसम्मका सबै प्रजा 
निरोगी होखन् भन्नका लागि हामी तिमीहरू दुवैलाई धारण गर्दछौँ । अन्तरिक्षका वर्षा र 
वायुले सबैको प्राण रक्षा गरेभझैँ प्रजालाई ज्ञान तथा ऐश्वर्यले सम्पन्न बनाउनका लागि 
तिमीहरू दुवैलाई हामी स्वीकार गर्दछौँ । हे वसुहरू हो । मधुररसजस्तै, मधुर 
व्यवहारयुक्त पराक्रम हामीले सत्यका रूपमा स्वीकार गर्दछौँ । तिमीहरू उचित 
किसिमले यज्ञ सम्पादन गर र वर्षाका लागि सूर्यका रश्मिका सहायता प्राप्त गर्न यञ्च 
कार्य सम्पन्न गर । 

समुद्राय त्वा वाताय स्वाहा सरिराय त्वा वाताय स्वाहा । अनाधृष्याय त्वा 

वाताय स्वाह्याप्रतिधृष्याय त्वा वाताय स्वाहा । अवस्यवे त्वा वाताय 

स्वाहाशिमिदाय त्वा वाताय स्वाहा ॥७॥ 
सम्पूर्ण प्राणीलाई उत्पन्न गर्ने, सबै प्राणीलाई अभीष्ट प्रदान गर्ने, अखण्ड शक्ति भएका, 
अपराजित, संरक्षण प्रदान गर्ने, कष्ट मेटाउनमा सक्षम हे वायुदेवता  तिम्रा लागि यो 
आहुति समर्पित गरिँदै छ, यसलाई तिमी स्वीकार गर । 

इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवते स्वाहेन्द्राय त्वादित्यवते स्वाहेन्द्राय त्वाभिमातिघ्ने 

स्वाहा । सवित्रे त्व त्रभुमते विभुमते वाजवते स्वाहा बृहस्पतये त्वा 


विश्वदेव्यावते स्वाहा ॥८॥ 
हे वसुरूपी धनका शक्तिले सम्पन्न, रुद्ररूपी ओजले सम्पन्न इन्द्रदेवता ! तिम्रा लागि 
आहुति समर्पित गरिएको छ । हे आदित्यका तेजले सम्पन्न इन्द्रदेवता ! तिम्रा लागि यो 
आहुति समर्पित गरिएको छ । हे अभिमानीलाई नष्ट गर्ने इन्द्रदेवता ! तिम्रा लागि यो 
आहुति समर्पित छ । त्रत र ज्ञानले प्रकट हुने, अत्यधिक सामर्थ्यवान्, ऐश्वर्य एवं 
शक्तिशाली सैन्यबल प्रदान गर्ने सवितादेवताका लागि यो आहुति समर्पित छ । समस्त 
देवशक्तिहरूका हितकारी बृहस्पति नामका देवताका लागि यो आहुति समर्पित छ । 


३६३ 








यमाय त्वाङ्गिरिस्वते पितृमते स्वाहा । स्वाहा घर्माय स्वाहा घर्मः पित्रे ॥९॥ 
पितृहरू र अङ्गिराहरूले युक्त यमदेवताका लागि यो आहुति समर्पित छ । घर्म नामका 
विशेष यञ्चलाई विस्तार गर्नका लागि यो आहुति समर्पित छ । पितृहरूको सन्तुष्टिका 
लागि यो आहुति समर्पित छ । 

विश्वाषड आशा दक्षिणसद्विश्वान् देवानयाडिह । स्वाहाकृतस्य घर्मस्य मधो 

पिबतमश्चिना ॥१०॥ 
यस यज्ञस्थलमा दक्षिण दिशामा बसेका होताहरूले, सबै दिशामा रहने गरेका सबै 
देवता र विद्वान्हरूको यथोचित पूजाअर्चना गरे । त्यसैले हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! 
तिमीहरू यहाँ आओ र यज्ञमा हामीले समर्पित गरेको मधुर आहुतिको रस पान गर । 

दिवि धा इमं यज्ञमिमं यज्ञ दिवि धाः । स्वाहाग्नये यजियाय शं 

यजुर्भ्यः ॥११॥ 
हे याशिकहरू हो ! यज्ञाग्निले सुखपूर्वक यज्ञकार्य सम्पन्न गर र यस यञ्चको हवि 
देवलोकसम्म पुन्यार । यजुर्वेदका मन्त्रहरूलाई उच्चारण गर्दै आहुति समर्पित गर । 

अश्चिना घमै पात, हार्द्वानमहर्दिवाभिरूतिभिः । ततन्त्रायिणे नमो 

द्यावापृथिवीभ्याम् ॥१२॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो ! तिमीहरू आफ्ना रक्षणशक्तिले मनमा प्रिय लाग्ने यज्ञलाई 
दिनरात रक्षा गर । कालचक्रका प्रवर्तक सूर्य र द्युलोकबाट पृथ्वीसम्म सबै दैवी 
शक्तिलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ । 

अपातामश्चिना घर्ममनु द्यावापृथिवी अम४साताम् । इहैव रातय सन्तु ॥१३॥ 
हे अश्चिनीकुमारहरू हो  तिमीहरू हाम्रो यज्ञलाई हरेक किसिमले रक्षा गर  द्युलोक 
र पृथ्वीलोकका अधिष्ठाता देवताहरू पनि तिमीहरूका कार्यमा सहयोगी होङन् । 
तिमीहरू आआफ्ना स्थानमा नै रहेर हामीलाई यहाँ ऐश्वर्य प्रदान गर । 

इषे पिन्वस्वोर्जे पिन्वस्व ब्रह्मणे पिन्वस्व क्षत्राय पिन्वस्व द्यावापृथिवीभ्यां 

पिन्वस्व । धर्मासि सुधर्मामेन्यस्मे नृम्णानि धारय ब्रह्म धारय क्षत्र धारय विशं 

धारय ॥१४॥ 
हे यञ्चदेवता ! अन्न वृद्धि गर्न र बलपराक्रम प्राप्त गर्नका लागि सम्पूर्ण प्रजालाई तिमी 
पुष्ट बना । ब्राह्मणत्व तथा क्षत्रियत्व वृद्धिका लागि प्रजालाई पुष्ट बना । द्युलोक 
र पृथ्वीलाई विस्तृत गराउनका लागि प्रजालाई पुष्ट गरा । हे परमात्मा ! तिमी 
उत्तम रीतिले समस्त प्रजा र राष्ट्रलाई धारण गर्नका लागि सक्षम छौ । तिमी हिंसारहित 
छौ । मानिसलाई हितकारी हुने ऐश्वर्य हामीलाई प्रदान गर र ब्राह्मणत्व, क्षत्रियत्व र 
व्यापारको क्षमता प्रदान गर । 


स्वाहा पष्णे शरसे स्वाहा ग्रावभ्यः स्वाहा प्रतिखेभ्यः । स्वाहा पितृभ्य अर्घ्वबहिभ्यौ 


घर्मपावभ्यः स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या४ स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः ॥१५॥ 
स्नेहको भावनाले सम्पन्न पूषा, प्राण, शब्द गर्ने प्राणीहरू, सोमपान गर्ने, घर्म नामको 
यज्ञलाई पवित्र गराउने पितृहरू, द्युलोक, पृथ्वीलोक र सम्पूर्ण देवताहरूका लागि यो 
आहुति प्रदान गरिएको छ । 


३६४ 











स्वाहा रुद्राय रुद्रह्ृतये स्वाहा सं ज्योतिषा ज्योति । अह केतुना जुषता४१ 
सुज्योतिर्ज्योतिषा स्वाहा । रात्रि केतुना जुषता४, सुज्योति्ज्योतिषा स्वाहा । 
म बनको अग्नावश्याम ते देव घर्म नमस्ते अस्तु मा मा हिट 
राक्षसका संहारक रुद्रदेवताका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । ज्योतिसित ज्योति 
मिलेर उचित किसिमले प्रज्वलित होस् भनेर हामीले यो आहुति प्रदान गरेका छौँ । 
दिनमा प्रज्ञायुक्त तेज आफ्ना तेजसित संयुक्त होस् भनेर यो आहुति प्रदान गरेका छौँ । 
रातमा प्रज्ञाले युक्त तेज आफ्ना तेजसित मिसियोस् भनेर यो आहुति प्रदान गरेका छौँ । 
हे दिव्य गुणले युक्त परमात्मा ! तिमी तेजस्वी अग्निमा समर्पित गरिएको मधुर आहुति 
ग्रहण गर र हामीलाई रक्षा गर । 
अभीमं महिमा दिवं विप्रो बभूव सप्रथाः । उत श्रवसा पृथिवी४१ स९ सीदस्व 
महाँर७ असि रोचस्व देववीतमः । वि धुममग्ने अरुषं मियेध्य सृज प्रशस्त 
दर्शतम् ॥१७॥ म 
हे अग्निदेवता ! तिम्रो यो विशाल कोर्ति द्युलोक र पृथ्वीलोकमा व्याप्त भएको छ । 
तिमी सबै देवताहरूलाई तृप्त गर्नमा समर्थ छौ । तिमी हाम्रा यज्चमा उचित किसिमले 
विराजमान भएर प्रज्वलित हो । हे यञ्चका योग्य, उत्कृष्ट अग्निदेवता । तिमी 
आफ्ना राता रङ्गले युक्त, दर्शनीय धुवाँलाई विस्तार गर । 
या ते घर्म दिव्या शुग्या गायत्र्या४ हविर्धनि । सा त आ प्यायातां निष्ट्यायतां 
तस्यै ते स्वाहा । या ते घर्मान्तरिक्षे शुग्या त्रिष्टुब्भ्याग्नीध्रे । सा त आ 
प्यायतां निष्ट्यायतां तस्यै ते स्वाहा । या ते घर्म पृथिव्या४१ शुग्या जगत्याथ१ 
सदस्या । सा त आ प्यायतां निष्ट्यायतां तस्यै ते स्वाहा ॥१८॥ 
हे अग्निदेवता ! तिम्रो जुन दीप्ति द्युलोक र विर्शष्टि यज्ञमा गायत्री छन्दमा रहेको 
हुन्छ, जुन दीप्ति अन्तरिक्षमा एवं अग्निजत्तिकै प्रदीप्त भएर त्रिप्टुप् छन्दमा छ, तिम्रो 
जुन दीप्ति पृथ्वीका सभास्थानमा जगती छन्दमा छ, त्यही दीप्ति विस्तृत होस् र बलियो 
पनि होस् भनेर नै यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
क्षत्रस्य त्वा परस्पाय ब्रह्मणस्तन्वं पाहि । विशस्त्वा धर्मणा वयमनु क्रामाम 
सुविताय नव्यसे ॥१९॥ त हर 
हे परमात्मा ! शत्रुबाट प्रजाको रक्षा गर्नका लागि हामीले तिम्रो अनुसरण  ं 
शौर्यवान् क्षत्रियहरू र ज्ञानवान् व्राह्मणहरूका शरीरमा विद्यमान शक्तिलाई तिमीले रक्षा 
गर । प्रजालाई धर्मका मार्गमा लगाएर उत्तम पदार्थ प्राप्त गर्नका लागि श्रेष्ठल मार्गमा 
डोहोन्याउन र कर्तव्य पालन गर्नका लागि हामी तिम्रो अनुसरण गर्दछौँ । 
चतुःसक्तिर्नाभिर्क्रातस्य सप्रथाः स नो विश्वायुः सप्रथाः स नः सर्वायुः सप्रथा । 
ह्वरोन्यव्रतस्य सञ्चिम ॥२०॥ 
हे परगीमा तला व्याप्त भएर यज्ञको व्यवस्थाका केन्द्र भएका छौ । 
अत्यन्त विस्तृत यशले सम्पन्न भएर जीवनपर्यन्त हाम्रो रक्षा गर । विस्तृत यश 


कमाएका तिमीले हाम्रो कल्याणका लागि दीर्घायु प्रदान गर । द्वेष गर्ने र कुटिल 
३६५ 





शत्रुहरूबाट र जन्ममरणबाट हामीलाई मुक्त गराछ । हामी अहेतुको कृपा गर्नेहरू सबै 
नै तिमीलाई उपासना गर्दछौँ । 
घर्मेतत्ते पुरीषं तेन वर्धस्व चा च प्यायस्व । वर्धिषीमहि च वयमा च 
प्यासिषीमहि ॥२१॥ 
हे यज्ञदेवता ! तिमी विशाल ऐश्वर्यले सम्पन्न एवं सामर्थ्यवान् छै । तिम्रो समृद्धि अझै 
बढिरहोस् । यसै गरी तिमी पूर्ण ऐश्वर्यणाली होङ । हामीहरू श्रेष्ठ धन र पदार्थले 
सन्तुष्ट भएर.पूर्ण रूपमा उन्नति गर्न सकौँ । 
अचिक्रदद्वृषा हर्रिमहान्मित्री न दर्शतः । सश सूर्येण 
दिद्युतदुदधिर्निधि ॥२२॥ 
है यञ्चदेवता ! हाम्रा लागि जल र औषधिहरू परम मित्रजस्तै भएर लाभ गराउने 
होङन् । हामीसित जो रिसडाह गर्दछन् अथवा हामी जोसित रिसाउँछौँ, उनीहरूका 
लागि जल र यी औषधिहरू शत्रुजस्तै भएर हानी गर्ने होङन् । 
सुमित्रिया न३ आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योस्मान्द्वेष्टि यं च 
वयं द्विष्मः ॥२३॥ 
हे यञ्चदेवता ! हाम्रा लागि जल तथा औषधि परम मित्रजस्तै लाभ प्रदान गर्ने खालका 
होङन् । हामीसित जसले रिस गर्दछन्, अथवा हामी जोसित रिस गर्दछौँ तिनका लागि 
यी जल र औषधिहरू जत्रुजस्तै हानी गर्ने खालका होखन् । 
उद्दयं तमसस्परि स्वः पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म 
ज्योतिरुत्तमम् ॥२४॥ 
अन्धकार हटाउने श्रेष्ठतम ज्योतिलाई हामीले देखेका छौँ । उनै ज्योतिस्वरूप र 
देवताहरूमा उत्कृष्टतम ज्योतिर्पुञ्ज सूर्यमा हामी पुग्न सकौँ । 
एधोस्येधिषीमहि समिद॒सि तेजोसि तेजो मयि धेहि ॥२५॥ 
हे यञ्चदेवता ! तिमी स्वयं प्रकाशमान छौ । यो प्रकाश सधैँ विस्तार होस् । तिमी 
प्रज्वलित भएको काठका समिधाजस्तै प्रकाशित तेजको रूप हौ, त्यसैले हामीलाई पनि 
तेजस्वी बना । 
यावती द्यावापृथिवी यावच्च सप्त सिन्धवो वितस्थिरे । तावन्तमिन्द्र ते ग्रहमूर्जा 
गृह्वाम्यक्षितं मयि गृह्वाम्यक्षितम् ॥२६॥ 
हे यञ्ञदेवता ! द्युलोक एवं भूलोकको विस्तार भएका ठाउँसम्म र सातै समुद्र तथा 
विभिन्न दिशाहरू फैलिएका ठाउँसम्मका विस्तृत क्षेत्रमा हामी सबै प्राणीहरूले तिम्रै 
खर्जा ग्रहण गरेका छौँ । त्यसै कारणले हामी ग्रहण गर्ने अक्षुण्ण सामर्थ्य पनि तिमीबाटै 
प्राप्त गर्दछौँ । 
मयि त्यदिन्द्रियं बृहन्मयि दक्षो मयि क्रतुः । घर्मस्त्रिशुग्वि राजति विराजा 
ज्योतिषा सह ब्रह्मणा तेजसा सह ॥२७॥ 
परमात्मा अग्नि, विद्युत् तथा सूर्य यी तीनै वराजस्तै तेजस्वी भएर महान् प्रकाश, 
विविध तेजका साथै त्रह्मतेजले संयुक्त भएर सुशोभित भएका छन् । उनैले हामीलाई 
महान् बलशाली बनाञन्, हामीलाई काम गर्ने शक्ति र दक्षता प्रदान गरुन् । 


। .  ७ १७ २ कक 
जज रसिक दि  


 दुद ५८ ॥ ,  ४ ० पन 
करन  कर द ।  .. 
 यो टक  हं 


जत 


॥ ७ , २० 
त्य  हि ०   ०ो१ ही  ११७ ४ ७ 
 ० ० म तौ. जिरनिनहेनिही क 
 कहि. फक  मी पा  हु क कर न कर. 


७  
डन हु त 
औं पी कि 


. ३ 
किक 


।॥। 
त ॥ 
 
॥ 


३६६ 





पयसो रेत आभूतं तस्य दोहमशीमद्युत्तरामुत्तरा समाम् । त्विषः संवृक 
 क्रत्वे दक्षस्य ते सुषुम्णस्य ते सुषुम्णाग्निहुतः । इन्द्रपीतस्य प्रजापति भक्षितस्य 
मधुमत उपद्वूत उपदूतस्य भक्षयामि ॥२८॥ 
पयस् नामको बर्सिएका उनका रेतस् नामका उर्वरक तेज प्रकृतिमा यञ्चका प्रभावले 
 भरिएको छ । त्यसलाई दोहन गर्ने यज्चीय प्रक्रियाको लाभ आगामी वर्षहरूमा हामीले 
लगातार प्राप्त गर्न सकौँ । त्यस तेजस्वी कान्तिलाई स्वीकार गर्ने, सङ्कल्पलाई सिद्धि 
प्रदान गर्नमा कुशल, आमन्त्रण गरिएका हे यञ्ञदेवता ! सुखकारक अग्निमा तिम्रा 
लागि प्रदान गरिएको आहुति साँच्चै नै सुखप्रदायक छ । इन्द्रदेवताले पान गरेको, 
प्रजापतिले सेवन गरेको, मधुरतायुक्त हव्य हामी पनि सेवन गर्न सकौँ । 
 इति अष्टत्रिशोञ्ध्यायः 
अठतीसौँ अध्याय सकियो । 


३६७ 





 
भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । 
वाजसतैयिं माध्यन्ढिग शुक्ल 
यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ एकोनचत्वारिंशोञ्ध्याय॥ 
उनन्चालीसीौँ अध्याय॥ , 
क्रषि दध्यङ् आथर्वण, परमेष्ठी प्रजापति, साध्य । 
देवता मान्त्रवर्णिक्य, यजमान, आशीर्वाद, श्री, प्रायश्चित्त देवता, सविता, मरुद्गण, 
अग्नि । ही 
छन्द पङ्क्ति, भुरिक् अनुष्टुप्, स्वराट् अनुष्टुप, निचृत् बृहती, कृति, विराट् धृति, 
भुरिक् गायत्री, निचृत् अर्त्याष्ट, भुरिक अष्टि, आकृति, स्वराट् जगती, त्रिष्टुप्, 
निचृत्रिष्टुप् । 
स्वाहा प्राणेभ्यः साधिपतिकेभ्यः । पृथिव्यै स्वाहाग्नये स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा 
वायवे स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा ॥१॥ 
प्राणका अधिपति हिरण्यगर्भका साथै उत्तम प्राणका ला, पृथ्वीका लागि, अग्निका 
लागि, अन्तरिक्षका लागि, वायुदेवताका लागि, द्युलोकका लागि र सूर्यदेवताका लागि 
यो आहुति प्रदान गरिएको छ । 
दिग्भ्यः स्वाहा चन्द्राय स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहाद्धयः स्वाहा वरुणाय स्वाहा । 
नाभ्यै स्वाहा पूताय स्वाहा ॥२॥ 
सबै दिशाहरूका लागि, चन्द्रमाका लागि, नक्षत्रहरूका लागि, जलसमूहका लागि, 
संसारको केन्द्रस्थलका रूपमा रहेको यज्ञका लागि र पवित्रता सञ्चार गराउने देवताका 
लागि यो आहुति समर्पित गरिएको छ । 
वाचे स्वाहा प्राणाय स्वाहा प्राणाय स्वाहा । चक्षुषे स्वाहा चक्ुषे स्वाहा श्रोत्राय 
स्वाहा श्रोत्राय स्वाहा ॥३॥ 
उत्तम वाणीका लागि, प्राणवायुलाई पवित्र राख्नका लागि, दुवै आँखाको पवित्रताका 
लागि र दुवै कानको परिवत्रताका लागि यो आहुति समर्पित छ । 
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीय । पशूना४१ रूपमन्नस्य रसो यशः श्रीः 


श्रयता मयि स्वाहा ॥४॥ 
अन्तःकरणको कामना पूर्तिका लागि र वाणीलाई सत्य बोल्ने क्षमता प्राप्त गर्नका लागि 
यो आहुति प्रदान गरिएको छ । पशुधनले घरको शोभा बढोस्, अन्न, रस, कोर्ति र 
समृद्धि प्राप्ति होस् भनेर यो आहुति समर्पित गरिएको छ । 

प्रजापतिः सम्भ्रियमाणः सप्राट् ६७ ५०८० तो वैश्वदेवः स४९सन्नो घर्मः प्रवृत्त स्तेज 

उद्यत आश्चिनः पयस्यानीयमाने विष्यन्दमाने मारुतः क्लथन् । मैत्रः 

शरसि सन्ताय्यमाने वायव्यो हियमाण आग्नेयो दूयमानो वाग्घुतः ॥५॥ 
यज्ञका प्रभावल पुप्ट हुँदै गरेका प्रजापतिका लागि, प्रजाले सम्मान गरेका सम्माटका 
लागि, विद्वानहरूबाट सम्मानित वैश्वदेवताका लागि, उच्च आसन प्राप्त गरेका तेजस्वी 


३६८ 











घर्म नामका यज्ञ विशेषका लागि, उन्नत 


१० १ गत पदमा प्रकाशित जलले 
अभिषेक गरिएका अश्चिनीकुमारहरूका लागि, पृथ्वीको हि तको भागी 


लागि, शत्रुनाशक मरुत्हरूका लागि, कृषिसा 

॥ घनहरूका विस्तारक 
युद्धक्षेत्रमा गमनशील वायुदेवताका लागि र आहुति प्राए त विकाका लागि, 
देवताका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । न आन तथा वाक् 


सविता प्रथमेहनगिनेरद्धितीये 

षष्ठे मरुतः सप्तमे बृहस्यतिरषमे  मित दिलु का न कक 

विश्वेदेवा द्वादशे ॥६॥ ता दशमा इन्द्रड एकादशे 
पहिलो दिन सवितादेवताका लागि, दोस्रो अग्निदेवताका 
वायुदेवताका लागि, चौथो दिन आदित्यदेवताका त् र्न लागि, पाँ हा 
छैनौँ दिन दिन लागि, पाँचौँ दिन चन्द्रमाका लागि, 

कतुहरूका लागि, सातौँ दिन मरुत्गणका लागि, आठौँ दिन बृहस्पतिदेवताका 

लागि, नवौँ दिन मित्रदेवताका लागि, दसौँ दिन वरुणदेवताका लागि, एघारौँ रति 
इन्द्रदेवताका लागि र बाह्रौँ दिन विश्वेदेवताका लागि यो आहुति समर्पित गरिएको पेन 

उग्रश्न भीमग्च ध्वान्तश् धुनिश्च । सासह्वाश्चाभियुग्वा च विक्षिपः स्वाहा ॥७॥ 
उग्रदेवताका लागि, भीमदेवताका लागि, ठ्लो स्वरमा कराउने हान वक लागि 
डरले थर्कमान गराउने धुनिदेवताका लागि, पराजित गर्नमा समर्थ सामह्वानदेवताका 
लागि, शत्रुमाथि हमला गर्ने अभियुग्वादेवताका लागि र शत्रुलाई छिन्नभिन्न गराउने 
विक्षिप नामका वायुदेवताका लागि यो आहुति प्रदान गरिएको छ । 

अग्निथ, हकका  २७ हृदयाग्रेण पशुपति कृत्स्नहृदयेन भवं यकना । शव 

मतस्नाभ्यार्माशान मन्युना महादेवमन्तः पर्शव्येनोग्रे देव वनिष्ठुना वसिष्ठहनुः 

शिङ्गीनि कोश्याभ्याम् ॥८॥ हि 
हृदयले अग्निदेवतालाई, हृदयको अग्रभागले विद्युतृदेवतालाई, सम्पूर्ण हृदयले 
पशुपतिदेवतालाई, यकृत्ूले आकाशदेवतालाई, मिगौंलाले जलदेवतालाई, मनका 
जोसले ईशानदेवतालाई, भित्रका मांसपेशीले महादेवतालाई, आँतले उग्रदेवतालाई, 
०५ वसिष्ठलाई र हृदयका कोषले शिङ्गी नामका, देवतालाई हामी सन्तुष्ट र पुष्ट 

राउँछौँ । 

उग्रैल्लोहितेन मित्र४१ सौव्रत्येन रुद्र दौर्व्त्येनेनद्र प्रक्रीडेन मरुतो बलेन साध्यान् 

प्रमुदा । भवस्य कण्ठ्य१ रुद्रस्यान्तः पाश्व्यै महादेवस्य यकच्छर्वस्य वनिष्टुः 

पशुपतेः पुरीतत् ॥९॥ 
लोहितले उग्रदेवतालाई, उत्तम व्रतका पालनले मित्रदेवतालाई, दुराचारको त्यागले 
रुद्रदेवतालाई, श्रेष्ठ आचरणले इन्द्रदेवतालाई, बलको सदुपयोगले मरुत्देवतालाई, 
प्रसन्नताले साध्यदेवतालाई, सुमधुर गायनका आधारभूत कण्ठले भवदेवतालाई, 
मांसपेशीहरूमा समाहित शक्तिले रुद्रदेवतालाई, सहृदयताले महादेवतालाई, स्थूल 
आँतमा सन्निहित शक्तिले शर्वदेवतालाई र पुरीतत् नामका हृदयमा भएका नाडीले 
पशुपतिदेवतालाई प्रसत्र गराउँछौँ । 

लोमभ्यः स्वाहा लोमभ्यः स्वाहा त्वचे स्वाहा त्वचे स्वाहा लोहिताय स्वाहा 

लोहिताय स्वाहा मेदोभ्यः स्वाहा मेदोभ्यः स्वाहा । मा४सेभ्यः स्वाहा 


३६९ 





माङसेभ्यः स्वाहा स्नावभ्यः स्वाहा स्नावभ्यः स्वाहास्थभ्यः स्वाहास्थभ्य, 
स्वाहा मज्जभ्यः स्वाहा मज्जभ्यः स्वाहा रेतसे स्वाहा । पायवे स्वाहा ॥१०॥ 
रौँका लागि, छालाका लागि, रगतका .लागि, मांसका लागि, मांसपेशीका लागि, 
स्नायुका लागि, अस्थिका लागि, मज्जाका लागि, वीर्यका लागि र गुदारूपी अवयवका 
लागि यो आहुति प्रदान गर्दछौँ । 
आयासाय स्वाहा प्रायासाय स्वाहा संयासाय स्वाहा वियासाय स्वाहोद्यासाय 
स्वाहा । शुचे स्वाहा शोचते स्वाहा शोचमानाय स्वाहा शोकाय स्वाहा ॥११॥ 
आयासदेवताका लागि, प्रयासदेवताका लागि, संयासदेवताका लागि, वियासदेवताका 
लागि, उद्यासदेवताका लागि, शुचदेवताका लागि, शोचदेवताका लागि, 
शोचमानदेवताका लागि र शोकदेवताका लागि यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
तपसे स्वाहा तप्यते स्वाहा तप्यमानाय स्वाहा तप्ताय स्वाहा घर्माय स्वाहा । 
 निष्कृत्यैस्वाहा प्रायश्चित्यै स्वाहा भेषजाय स्वाहा ॥१२॥ 
तपका लागि, सन्तापका लागि, तप्यमानका लागि, तप्तका लागि, घर्मका लागि, 
निष्कृतिका लागि, प्रायश्चित्तका लागि र भेषजका लागि यो आहुति समर्पित गर्दछौँ । 
भमाय स्वाहान्तकाय स्वाहा मृत्यवे स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा ब्रह्महत्यायै स्वाहा 
विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याथ९ स्वाहा ॥१ ३॥ 
यमका लागि, अन्तकका लागि, मृत्युका लागि, ब्रह्मका लागि, ब्रह्महत्याका लागि, 
सम्पूर्ण देवताहरूका लागि र द्युलोक तथा पृथ्वीका लागि यो आहुति समर्पित 


गरिएको छ । 
॥ इति एकोनचत्वारिंशो ध्यायः ॥ 
।।उनन्चालीसीौँ अध्याय सकियो ॥ 


३७० 


त 

॥ ॥। 
हु क 

१ 

॥   
॥ ॥ 


॥,ननय पिन विकेश  ७० प्लमालन्जितनक  छु  किनेका द्ध 


त तापिन क किक लव ललल र्रनलिलनवकिलक गकनल टक. लप्पन 


॥ 
 
. 
 
हु 








भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न प्रचोदयात् । 
वाजसतेयि माध्यन्ढिब शुक्ल 


यजुर्वेद  संहिता 
॥अथ चत्वारिंशोञ्थ्याय॥ 
।॥चालीसौँ अध्याय॥ 
क्रषि दध्यङ् आथर्वण, ब्रह्मा, अगस्त्य । 
देवता आत्मा, परमात्मा, अग्नि । 
छन्द अनुष्टुप, भुरिक् अनुष्टुप्, निचृत् त्रिष्टुप्, निचृत् अनुष्टुप्, स्वराट् जगती, स्वराद् 
उष्णिक् । 
ईशा वास्यमिद४, सवै यत्किँ च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा 
गृ॒धः कस्य स्विद्धनम् ॥१॥ 
सृष्टिमा भएका सबै जडचेतन सबैमा ईश्वरको उपस्थितिले ढाकेको छ, यस 
सृष्टिलाई उसैले पदार्थहरू प्रदान गरेको छ । त्यसो हुँदा उसले दिएका कुराको उपभोग 
गरौँ, अर्काको अधिकार हनन हुने गरी अधिक कुरो नखोजौँ । , रहि । 
कुर्वत्रेवेह कर्माण जिजीविषेच्छत४१ समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोस्ति न कर्म 
लिप्यते नरे ॥२॥ 
यस संसारमा उचित किसिमका कर्महरू अनुशासित रूपमा गर्दै सय वर्षको आयु 
बाँचे कामना गरौँ । कर्मले मानिसलाई लिप्त गर्न नसकोस् । यो तिमीहरूकै लागि 
हो, यसका अतिरिक्त परम कल्याणको मार्ग अर्को कुनै पनि छैन । 
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । ताँस्ते प्रेत्यापि गच्छन्ति ये के 
चात्महनो जनाः ॥२॥ 
यस किसिमको अनुशासन पालन नगर्नेहरू केवल शरीरका रूपमा मात्रै मानिस 
देखिएका असुर्य हुने गर्दछन् । उनीहरूले जीवनभरि गहिरो अन्धकारमा घेरिएर 
दुखको जीवन बिताउँछन् । त्यस्ता आत्माको निर्देशनलाई हनन गर्नहरू शरीरबाट प्राण 
छुटेपछि प्रेतका रूपमा त्यस्तै अन्धकारले भरिएका लोकमा पस्ने गर्दछन् । 
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनदेवा आफुवन् पूर्वमर्शत् । तद्धावतोन्यानत्येति 
तिष्ठत्तस्मित्रपो मातरिश्चा दधाति ॥४॥ 
चञ्चलताविनाको त्यो ईश्वर एउटै छ, त्यो ईश्वर मनभन्दा पनि बढी वेगवान् छ । त्यस्तो 
स्फूर्तिवान् ईश्वर पहिलेदेखि नै छ तर उसलाई देवता या इन्द्रियसमूह भएका कसैले पनि 
प्राप्त गर्न सक्दैनन् । त्यो ईश्वर स्थिर रहदा रहँदै पनि आफ्ना गतिले अन्य 
गतिशीलहरूभन्दा अगाडि पुग्दछ । उसैका अनुशासनभित्र रहेर ने गतिशील वायुले 
जललाई धारण गरेको हुन्छ । 
३७१ 





हे 


तदेजति तन्रैजति तह्दूरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य 
बाह्यतः ॥९॥ 
त्यही परमात्मारूप परमतत्त्व गतिशील पनि छ र स्थिर पनि छ । त्यो दूर पनिछर 
निकटमा पनि छ । त्यसले यस संसारका सम्पूर्ण जडचेतनलाई आफूभत्र समेटेको र 
सबेलाई बाहिरबाट पनि ओगटेको छ । 
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्नेवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न वि 
चिकित्सति ॥६॥ 
व्यक्तिले सबै जडचेतन सृष्टिलाई उसै परमात्मामा आत्मतत्त्वका रूपमा स्थित रहेको 
अनुभव गरेपछि नै सबै प्राणीभित्र त्यो आत्मतत्त्व समाहित भएको अनुभव गर्दछ र 
त्यस्ता अवस्थामा छ कुनै पनि किसिमले भ्रमित हुँदैन । म म 
यस्मिन्त्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक 
एकत्वमनुपश्यतः ॥७॥ 
व्यक्तिले यो आत्मतत्त्व समस्त प्राणीका रूपमा प्रकट भएको छ भन्ने कुरो जानिसकेका 
स्थितिमा त्यसको एकत्व अनुभूति गर्ने स्थितिमा पुग्दछ र मोह अथवा शोकबाट मुक्त 
हुन्छ । 
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविर४ शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभू, 
स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्चतीभ्यः समाभ्यः ॥८॥ 
त्यस्तो परमात्मा सर्वव्यापी छ, तेजस्वी छ, त्यो दोषरहित छ, स्नायु वा शरीररहित र 
छिद्र वा दागरहित छ । त्यो शुद्ध र निष्पाप छ । त्यो क्रान्तदर्शी कवि हो, मनीषी हो, 
सर्वजयी र स्वयं उत्पन्न हुने खालको छ । उसैले अनादि कालदेखि नै सबैका लागि 
यथायोग्य साधन र अर्थको व्यवस्था बनाएको छ । त 
अन्ध तमः प्र विशन्ति येसंभूतिमुपासते । ततो भूयञ इवतेतमोय उ . 
सम्भूत्याथ, रताः ॥९॥ . . 
जुन मानिस असंभूतिजस्ता विखण्डन र विनाशको उपासना गर्दछन्, त्यस्ता खालका . 
प्रवृत्तिमा रमाउनेहरू घोर अज्ञानरूपी अन्धकारमा छोपिन्छन् । जसले केवल . 
सम्भूतिरूपी सङ्गठित सिर्जनशीलताको मात्रै उपासना गर्दछन् उनीहरू पनि सबै 
किसिमका अन्धकारमै छोपिन्छन्  हि 
अन्यदेवाहु सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये... 
नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥ . 
जुन दिव्य पुरुषले हाम्रा लागि यस्तो विषयमा विशेष रूपले बताएका छन्, हामीले उनै 
भीर पुरुषबाट सम्भूतियोगको प्रभाव भिन्न कुरो हो र असम्भूति योगको प्रभाव 
त्यसभन्दा भिन्न हुन्छ भन्ने सुनेका छौँ । न 
सम्भूति च विनाश च यस्तद्वेदोभयथ्, सह । विनाशेन मृत्यु तीर्ता, 
 सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥११॥ त 
त्यस कारणले सम्भूति भनेको समयअनुसारको नयाँ सिर्जना हो र विनाश भनेको 
अवाञ्छनीय कुराको विनाश गर्ने हो । यी दुई वटा कला हुन् र यिनीहरू एकै सा! मा 


३७२ यु 












रहेका हुन्छन् भन्ने क्रो जान्नुपर्दछ । विनाशको कलाबाट मृत्युलाई पार गरेर सम्भूतिका 
कलाले अमरता प्राप्त गर्न सकिन्छ । 
अन्ध तमः प्र विशन्ति येविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ 
विद्याया४, रताः ॥१२॥ 
जसले अविद्याको उपासना गर्दछन्, उनीहरू गहिरो अन्धकारमा डुब्दछन् र जसले विद्याको 
उपासना गर्दछन्, उनीहरू पनि उसै किसिमले अञज्चानरूपी अन्धकारमै डुबेका हुन्छन् । 
अन्यदेवाहुर्विद्याया अन्यदाहुरविद्यायाः । इति शुश्रुम धीराणां ये 
नस्तद्विचचक्षिरे ॥१३॥ 
जुन दिव्य पुरुषले हाम्रै लागि विशेष रूपले यो कुरो भनेका छन्, विद्या र अविद्याको 
प्रभाव केही रूपमा भिन्नभिन्न किसिमका हुन्छन् भनेर हामीले उनै दिव्य पुरुषबाट 
सुनेका छौँ । 
विद्या चाविद्या च यस्तद्वेदोभयथ, सह । अविद्यया मृत्यु तीर्त्वा 
विद्ययामृतमश्नुते ॥१४॥ 
त्यसै कारणले यस्ता विद्या र अविद्या दुवैको ज्ञानलाई एकै साथ प्राप्त गरौँ । 
अविद्याका प्रभावले मृत्युलाई पार गरेर विद्याद्वारा अमृतत्त्वलाई प्राप्त गर्न सकिन्छ । 
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तथ, शरीरम् । ओइम् क्रतो स्मर । क्लिबे स्मर । 
कृत स्मर ॥१५॥ 
यस जीवनको अस्तित्व पृथ्वी, जल, तेज, वायु र आकाश आदि पञ्च महाभूतका 
संयोगले बनेको छ । शरीर त आखिरमा भस्म हुने नै हो । त्यसैले हे सङ्कल्पकर्ता 
हा ! तिमीहरू पनि परमात्मालाई उपासना गर । आआफ्ना सामर्थ्यले स्मरण गरेर 
जुनजुन कर्म गरिसकेका छौ, तिनलाई स्मरण गर । 
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । 
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्ति विधेम ॥१६॥ 
दिव्य गुणले युक्त हे अग्निदेवे ! सबै मार्ग जानेका हुनाले हामी याजकहरूलाई यज्ञको 
फल प्राप्त गराउनका लागि तिमी नै सन्मार्गतिर लैजा । हामीलाई कुटिल आचरण 
भएका शत्रु र पापबाट मुक्त राख । तिम्रा लागि स्तोत्र र नमस्कारको व्यवस्था गर्दछौँ । 
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहित मुखम् । योसावादित्ये पुरुषः 
सोसावहम् ॥१७॥ 
सुनको चम्किलो पात्रजस्तै भएर सत्यको मुखरूपी स्वरूप सधैँ छोपिएको हुन्छ । त्यस 
आवरणलाई हटाएपछि त्यो आदित्यका रूपमा रहेको पुरुष मै हुँ भनेर थाहा पाइन्छ । 
३० खं ब्रह्म ॥१८॥ 
५० अक्षर आकाशभरि त्रह्यका रूपमा सर्वत्र व्याप्त भएर रहेको छ । 
॥ इति चत्वारिंशो ध्यायः ॥ 
।॥।चालीसीँ अध्याय सकियो ॥ 
इति शुक्लयजुर्वेदसंहिता समाप्ता 
॥ शुक्लयजुर्वेद सकियो ॥ 
