Ulrich Lins

Disigitaj amikoj: la lasta korespondo inter Demidjuk, Nekrasov kaj Lanti (1) Komence de aŭgusto 1921, en Prago fondiĝis Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT), la monda organizaĵo de la laboristaj esperantistoj. Nur du monatojn pli frue, en junio 1921, en Petrogrado estis fondita ankaŭ Sovetlanda Esperantista Unuiĝo, poste nomata Sovetrespublikara Esperantista Unio (SEU), kiu dum kelkaj jaroj disponigis al SAT grandan nombron da membroj, entuziasme uzantaj Esperanton kiel ilon por koresponda kontakto kun ekstersovetiaj laboristoj.

La vojo al kunlaboro inter SAT kaj SEU ne estis glata. La fondinto de SAT, Eŭgeno Lanti, en aŭgusto 1922 vojaĝis al Moskvo por persone informiĝi pri la situacio de la sovetia movado kaj esplori la kondiĉojn de kunlaboro. Li konatiĝis tie kun Ernest Drezen1 , la gvidanto de SEU, kaj kun Grigorij Demidjuk2 kaj Nikolaj Nekrasov3 , kiuj ne fidis la revoluciecon de Drezen kaj celis rektan ligiĝon de la sovetiaj esperantistoj al SAT, ne tra SEU. De tiu vizito datiĝas amikeco inter Lanti, Demidjuk kaj Nekrasov. La du lastaj, sekvante konsilon de Lanti, en 1923 cedis al la ne plu rompebla potenco de Drezen kaj akceptis SEU kiel organizaĵon necesan en la sovetiaj kondiĉoj. La komplikan procedon, kiu kondukis al la proksimiĝo inter SAT kaj SEU, mi klopodis detale prezenti en alia artikolo4 . Sufiĉu tie ĉi, ke mi ripetu mian konkludon, ke sekve de la kompromiso atingita inter la ĝisostaj revoluciuloj Demidjuk kaj Nekrasov, unuflanke, kaj la ambicia pragmatisto Drezen aliflanke povis evolui tre fruktodona kunlaboro inter la ekstersovetiaj SAT-anoj kaj la esperantistoj en Soveta Unio. La dudekaj jaroj tial estis por SAT kvazaŭ oraj jaroj.

Ni ne troigas atribuante la sukceson de tiu kunagado grandparte al la amikaj rilatoj inter la parizano Lanti kaj la moskvanoj Demidjuk kaj Nekrasov. Temis pri ligoj, kiujn krom idea parenceco -komuna al ili estis la revo pri anarki-komunisma mondordo -karakterizis sentoj de forta persona simpatio. En majo 1923 Demidjuk skribis al Lanti: "Viaj leteroj ĉiam faras al ni la tagon de l' ricevo festa tago." Kiam Lanti en 1928 post kvin jaroj, dum la kongreso en Göteborg, revidis Nekrasov, li notis: "Li dikiĝis, havas burĝan ventron kaj tamen restas por mi tre simpatia homo. Li tiom amike premis miajn manojn kaj en lia rigardo kuŝas ia milda bonkoreco."5 Pli grava faktoro por la prospero de SAT tamen estis la politika-ideologia kadro. Dum kelkaj jaroj ĝi estis favora, ĉar Komintern aŭ pli ĝuste la sovetia gvidantaro opiniis la kunlaboron de komunistoj kaj alipartiaj laboristoj utila aŭ almenaŭ uzebla por la propraj interesoj. De tio profitis SAT kiel supertendenca organizaĵo de diverslandaj laboristaj esperantistoj. La situacio komencis rapide ŝanĝiĝi, kiam Stalin definitive subigis la mondrevolucian entuziasmon al la konstruado de socialismo en unu lando, sia Soveta Unio, kaj kiam sekve de la pli kritika rigardo en eksterlando al la evoluo de la sovetia socialismo la reĝimo timis la malutilan influon de individuaj translimaj kontaktoj je la ordinara civitano.

En 1929, dum la SAT-kongreso en Leipzig, aperis nuboj de skismo. Drezen eldiris tie vortojn, kiujn Lanti devis kompreni minaco al la unueco de SAT. Drezen kaj ankaŭ Demidjuk kritikis la broŝuron de Lanti La laborista esperantismo kiel provon trudi al SAT la sennaciismon kiel sendependan, implicite "nesovetiisman", ideologion. Drezen tamen ne kondukis sian kritikon al ekstremo. Li finis sian elpaŝon en Leipzig per pacemaj vortoj. Lanti estis surprizita kaj demande turnis sin al Demidjuk. Ties respondo estis, laŭ Lanti: "Nu, vian politikan linion ni devas ja kontraŭbatali; sed ni ne povas fari tion tre akre, tial ke en la fundo de nia koro ni estas unue e-istoj"6 .

La jaro 1930 plifortigis la konfliktan potencialon en la laborista movado ĝenerale kaj ankaŭ en la Esperanta. Komunistoj, malkovrante la ekziston de esperantistaj "socialfaŝistoj", transprenis la povon en Germana Laborista Esperanto-Asocio, kiu post SEU estis la plej forta nacia kolono de SAT. Tio estis en aprilo. Du monatojn poste sekvis eĉ pli granda bato: la sovetia popolkomisaro pri financoj malpermesis pluajn transpagojn el la bonhavo de SAT en Moskvo. Al SAT minacis bankroto, ĉar ne plu eblis disponi pri la kotizoj de ĝiaj sovetiaj membroj.

Demidjuk skribis el Moskvo trankviligajn leterojn, kaj SAT ankoraŭ esperis, ke la blokado estas nur dumtempa. En tiu animstato komence de aŭgusto 1930 en Londono kolektiĝis la partoprenantoj de la Deka SAT-Kongreso. Ili sopire atendis la venon de sovetia delegacio. Sed ĝi ne aperis. Anstataŭe en la dua kongresa tago alvenis telegramo de SEU, kiu en kruda lingvaĵo kulpigis la gvidantojn de SAT pri skismiga agado.

La pluajn etapojn al la skismo ni ne bezonas rakonti tie ĉi 7 . Gravas konsciigi al si, ke Londono markas la finon de la multjara kunlaboro inter SAT kaj SEU. En ĉiuj deklaroj kaj agoj de nun sentiĝis tiel forta politika premo, ke ne plu eblis uzi kiel kontraŭpezon la komunan esperantistecon. Sen ia signo de kompromisemo SEU vokis al batalo kontraŭ "ĉikanantoj kaj subfosantoj" (tiel en la telegramo), do por forigo de la gvidantoj de SAT. La situacio ne plu allasis la kunagadon en organizaĵo, kiu rezistis submetiĝon al la aktualaj politikaj gvidlinioj de la stalina reĝimo.

Kion tio signifis por la amikaj rilatoj inter Demidjuk, Nekrasov kaj Lanti? En la arkivo de SAT konserviĝis kelkaj leteroj, kiujn mi volas ĉi-sekve unuafoje publikigi 8 . Ili ĵetas iom da lumo sur la fonon de la menciitaj okazaĵoj kaj precipe ilustras la malesperan, tragikan lukton kontraŭ pereo de la komuna entrepreno SAT, kiun la leter-skribintoj dum ok jaroj fekundigis per sia amikeco.

En Londono Lanti ricevis la jenan letereton:

Moskvo, la 2-an de aŭgusto 1930 Kara K-do Lanti, la batalo kondukis vin kaj certe ankaŭ min al ekstrema grado. Al mia lasta letero vi ne respondas. Tio montras ke vi ne plu konsideras min inda je tio. Doadiaŭo post la longjara konateco? Se jes -do akceptu mian manpremon por la antaŭa kunbatalado. Mi multon lernis ĉe vi kaj mi ne deziras forgesi tion. Kaj nome ĉe vi mi lernis batali… Ne kun sento facila mi skribas ĉi liniojn: ja estas pli ĝoje trovi amikon, ol perdi lin.

Via Demidjuk

La amarajn sentojn de Demidjuk ni pli bone komprenas, se ni memoras, ke pli frue, en letero de la 12-a de januaro 1923, li atestis al Lanti, ke "ni lernis ĉe vi forigi la neŭtralismon" 9 .

Lanti tuj respondis, ankoraŭ dum la kongreso:

London, 8-VIII-30 Kara K-do Dem Do, vi deklaras malkaŝe la militon -k kiel pretekston vi ne trovas pli bonan ol tiun, ke mi ne trovis vian lastan leteron al Parizo "inda je respondo". Se vi iomete pripensus, vi bone komprenus, ke tio ne povas pravigi vian militdeklaron antaŭ miaj okuloj. Kiam alvenis via letero, mi jam prepariĝis por vojaĝi al Londono, kie mi volis esti kelkajn tagojn antaŭ la kongreso, k sekve ne havis tempon. Vi devas bone scii, ke la zorgoj ne mankis al mi. Estus preferinde, K-do, diri al mi tute malkaŝe la veran motivon. Se mi instruis al vi "batali", mi bedaŭras, ke mi ne instruis al vi venki. La Londona batalo estas ja malvenko por viaj kunbatalantoj. Mi diris, ke mi "bedaŭras"; jes, malvenko nia estus bonakceptita de mi. Tia batalado pli k pli naŭzas min k mi preferus elspezi mian energion, tempon k monon por pli interesa k fruktodona laboro. Sed mi ne forlasas K-dojn dum la batalado. Vi diris, ke mi ne respondis vian leteron; sed jam de monatoj mi vane atendas de vi respondon al mia demando pri Guinef 10 … Mi nun ne esperas, ke vi donos al mi sciigojn pri la

Pri li vd. S.N. Kuznecov, "Drezen, lia verko, lia epoko", en la kvara eldono de E. Drezen, Historio de la mondolingvo. Tri jarcentoj da serĉado,Moskvo: Progreso, 1991, pp. 3-40. 

Nask. 1895, Demidjuk lernis Esperanton en 1909; jam en 1914/15 kontribuis al La Ondo de Esperanto. Ekde 1923 li estis unu el la gvidaj agantoj en SEU, okupiĝante ĉefe pri organizaj, i.a. eldonaj, aferoj. Laŭprofesie li estis min-inĝeniero. Laŭ letero(20-11-1984), kiun li skribis al Mark Heller, Nikolaevsk, li iĝis en 1938 kandidato de teknikaj sciencoj, poste doktoro kaj profesoro, kaj verkis pli ol 200 fakajn artikolojn. -Detlev Blanke en aprilo 1982 faris longan intervjuon kun Demidjuk: publikigita en LaGazeto, 2007, № 133, pp. 15-31. 

Nask. 1900, Nekrasov lernis Esperanton en 1915. Li estis ĵurnalisto kaj en la movado dediĉis sin unuavice al literatura agado. Li verkis originalajn poemojn kaj studojn pri la Esperanta literaturo kaj multe tradukis el la rusa.

U. Lins, "Drezen, Lanti kaj La Nova Epoko. La proksimiĝo de la sovetia Esperanto-movado alSAT", Sennacieca Revuo, 1987, № 115, pp. 35-52. 

E. Borsboom, Vivo de Lanti, Parizo: SAT, 1976, pp. 82-83. -Laŭ A.S. Ĥar'kovskij, Demidjuk iam ricevis inviton de Lanti veni al Parizo kaj labori en la tiea oficejo de SAT; persona komuniko de 8-8-1990. Fakte, al Francio en aprilo 1929 venis la fratino de Demidjuk, Aleksandra; amikino de Georges Salan, ŝi mortis en Nîmes en aŭgusto 1930 pro ftizo.

Letero al parizaj gek-doj, oktobro 1936; en Leteroj de E.Lanti, Paris: SAT, 1940, p. 129. 

Ulrich Lins, La danĝera lingvo, Rotterdam: UEA, 2016, pp. 179 kaj sekve.

Grigorij Zinovjev (1883-1936), de 1919 ĝis 1926 prezidanto de Komunista Internacio, en novembro 1927 kune kun Lev Trockij elpelita el la Partio, en 1936 ekzekutita post publika proceso. Lanti ĉi tie aludas verŝajne al la slogano de Zinovjev pri "bolŝevistigo" de la komunistaj partioj, t.e. ilia senkondiĉa subiĝo al Soveta Unio.