Tipologiaj demandoj kaj perspektivoj rilate al la konstruitaj lingvoj

Philippe Planchon Universitato de Tours, LLL (UMR 7270)

Resumo. Kiel karakterizi la konstruitajn lingvojn laŭ tipologia vidpunkto ? Necesas distingi inter lingvistikaj kriterioj kiuj rilatas al la strukturoj de la lingvoj, kaj sociolingvistikaj kriterioj kiuj rilatas al la sociaj kondiĉoj de uzo de la lingvoj. La kategorio de la konstruitaj lingvoj plu estas fonto de malfacilaĵoj, tiel ke jam de longe ŝajnis oportune ellabori apartajn kriterojn por interlingvistiko. Tamen, estas necese pravigi la elekton de tiaj kriterioj, kaj denove distingi inter lingvaj kaj sociaj aspektoj. Ni proponos plurajn manierojn artikigi tiujn kriteriojn. Tio estas aparte grava por Esperanto, sed ankaŭ por klarigi la propraĵojn de aliaj konstruitaj lingvoj, kaj por prilumigi la plej ĝeneralajn propraĵojn de la homaj lingvoj. Ŝlosilvortoj: tipologiaj kriterioj ; interlingvistiko ; sociolingvistiko ; konversaciaj skemoj.

Diverseco de la tipologiaj kriterioj

La nombro de la konstruitaj lingvoj superas mil kaj plu kreskas. Pro tiu multobliĝo, tipologia vidpunkto ja taŭgas. Tipologio klarigas la diversecon de la lingvoj uzante specifajn kriteriojn por distingi lingvo-tipojn. Sed la elekto de la kriterioj ne estas simpla afero. Kiel distingi inter la konstruitaj lingvoj ? Kiaj kriterioj ebligas distingi inter la konstruitaj lingvoj kaj la etnaj lingvoj ? Ĉu la kriterioj devas esti propraj al la konstruitaj lingvoj ?

Oni povas distingi du tipojn de variado inter la lingvoj. Unuflanke, la variado kiu rilatas al la parolantoj kaj al la uzo de la lingvo dependas de la socia aspekto de la lingvo, kaj tion studas sociolingvistiko. Aliflanke, la propraĵoj definitaj en la normo mem de la lingvo rilatas al la lingvistika aspekto (ekzemple la leksiko, la sintakso, la fonologio, ktp).

Sed ĉu ne utilus ankaŭ pristudi la konstruitajn lingvojn per aparta metodo, t.e. interlingvistika aliro 1 ? Jam estis provoj konstrui interlingvistikajn tipologiojn. Bedaŭrinde, ili ofte miksas lingvajn kaj sociajn kriteriojn. Sed ili ebligas pli da distingoj inter la konstruitaj lingvoj ol la ĝeneralaj tipologioj ebligas (ekzemple, la diskutado pri la natureco 2 ebligas distingon inter diversaj tipoj de konstruitaj lingvoj). Tiukampe, granda laboro estis farita por recenzi kaj pristudi la konstruitajn lingvojn 3 , sed gravas pridemandi la kriteriojn uzindajn.

1 Unua provo tiudirekte estis tiu de Gaston Moch en 1897. 2 Lyons (1991), Gobbo (2012), Stria (2015).

3 Vd. interalie [START_REF] Umberto | La serĉado de la perfekta lingvo[END_REF], [START_REF] Dmitrieviĉ | Международные вспомогательные языки 'Internaciaj Helpaj lingvoj[END_REF][START_REF] Arika | In the land of invented languages 'En la lando de la inventitaj lingvoj[END_REF]), Albani & Buonarrotti (2001).

Pro tio, oni povas konstrui iun "tipologion de la tipologioj". Ni jam aludis du distingojn. Unue, tipologio povas baziĝi sur lingvaj propraĵoj (lingvistikaj tipologioj), aŭ sur sociaj propraĵoj (sociolingvistikaj tipologioj). Due, tipologio povas aplikiĝi al ĉiuj lingvoj (ĝeneralaj tipologioj), aŭ specife al la konstruitaj lingvoj (interlingvistikaj tipologioj). Se oni krucigas tiujn du distingojn, oni povas distingi kvar kazojn, kiel montras la tabelo 1. 

Interlingvistikaj tipologioj

Laŭ propraĵoj de la lingvoj Laŭ celoj kaj uz-kondiĉoj 2 Lingvistikaj tipologioj

Ĝeneralaj lingvaj kriterioj

La unua speco de klasifikado estas tiu de la historia kaj kompara lingvistiko. Tiu strategio malfacile aplikiĝas al la konstruitaj lingvoj4 . Certe, povas ekzisti iusence familioj de konstruitaj lingvoj, tiel ke oni fojfoje parolas pri idoj se temas pri reformoj de lingvoprojektoj, ekzemple parolante pri esperantidoj aŭ volapukidoj (Monnerot-Dumaine, 1960). Sed la rilatoj inter tiuj lingvoprojektoj ne sekvas la regulojn de evoluado samkiel en la etnaj lingvoj.

Aliflanke, planlingvoj povas aspekti kiel membroj de jam konataj lingvofamilioj :

Slovianski iel parencas al slavaj lingvoj, Tutonish parencas al ĝermanaj lingvoj, Interlingua al latinidaj lingvoj. Tiuj komparoj estas diskuteblaj, ĉar ili baziĝas sur la leksiko, sen atento pri la fonetika evoluo. Tial paroli pri parenceco estas misuzo, en la kadro de historia lingvistiko.

La dua speco de klasifikado ebligas kunligi lingvojn kiuj tute ne estas parencaj laŭ genealogia vidpunkto. Povas do temi pri proksimeco aŭ simileco de la leksikoj, tiel ke laŭ leksikologia vidpunkto, Interlingua kaj la latinidaj lingvoj ja estas proksimaj lingvoj.

La klasifiko ankaŭ povas okazi ĉe la fonologia kampo. Ekzemple, la lingvoj similas aŭ malsimilas laŭ la nombro de fonemoj. Tiu nombro estas tre malgranda en lingvo kiel Toki Pona (14 fonemoj), sed tre granda en Ithkuil (45 konsonantoj, 13 vokaloj, 12 diftongoj).

Aliflanke, la nombro de la fonemoj en Esperanto estas ordinara kompare kun la etnaj lingvoj 5 .

La silaba strukturo povas esti alia kriterio. Ekzistas etnaj lingvoj kiuj uzas regulan strukturon laŭ la tipo Konsonanto-Vokalo (japona, indonezia, malagasa), dum aliaj lingvoj uzas strukturon KVK, kaj aliaj ebligas eĉ pli malsimplajn strukturojn [START_REF] Blevins | The Syllable in Phonological Theory 'La silabo en la fonologia teorio[END_REF]. Ankaŭ la konstruitaj lingvoj povas esti konsiderataj laŭ tiu aspekto. Ekzemple, Tunu estas lingvo kun silab-strukturo KVKV. Aliflanke, lingvo kiel Volapük estas lingvo kun silab-strukturo KVK.

Ni povas ankaŭ konsideri la sintaksan strukturon. Ekzemple, la baza vortordo (inter verbo, subjekto kaj objekto) ebligas distingi diversajn lingvo-tipojn 6 , laŭ la tabelo 2 : 

Interlingvistikaj lingvaj kriterioj

La interlingvistika tipologio ebligas pliajn distingojn, kiuj klarigas apartaĵojn de la konstruitaj lingvoj. La plej konataj estas la distingo inter pazigrafioj kaj pazilalioj ; la distingo inter skemismo kaj naturalismo (laŭ la grado de reguleco kaj fideleco al la modelo de la etnaj lingvoj) 8 ; kaj la distingo inter aprioraj kaj aposterioraj lingvoj (laŭ la formado de la radikoj).

Ni povas aldoni kelkajn precizojn pri tiu ĉi lasta distingo. Ĝi rilatas al la formado de la radikoj, per kombinado de fonemoj. Tiu formado povas okazi per prunto de radikoj al etnaj lingvoj (aposterioraj lingvoj) aŭ sendepende de iu ajn etna lingvo (aprioraj lingvoj).

Ĉe la aprioraj lingvoj, estas pluraj manieroj por elekti la formojn : arbitre elekti sonojn (hazarda elekto) ; utiligi hipotezon pri rilatoj inter sonoj kaj ideoj (ideofonoj) ;

interpreti nombron en vortolisto (poligrafioj) ; uzi sisteman klafisikadon (filozofiaj lingvoj).

Ĉe la aposterioraj lingvoj, estas ankaŭ pluraj manieroj por elekti la formojn laŭ la fontoj : unu nura lingvo kiel fonto (reformo) ; komuna formo inter parencaj lingvoj (zona lingvo) ; heterogena prunto el la plej diversaj lingvoj (eklektismo) ; prunto-strategioj (kun la celo krei homogenan radikaron, per adaptoj al internaj principoj de la konstruita lingvo).

La tabelo 3 prezentas sintezon de tiuj metodoj, kun ekzemploj de konstruitaj lingvoj : Estas diversaj klasifikadoj de la lingvoj laŭ la sociolingvistika vidpunkto. Inter tiuj tipologioj, mi uzos tiun de Stewart (tabelo 4). Ĝi estas iom malnova, sed havas la avantaĝon baziĝi sur opoziciaj trajtoj, tiel faciligante la diskutadon. Ni interesiĝos pri la kriterioj (1) ĝis (4), kiuj pure rilatas al la sociaj aspektoj9 (dum la aliaj kriterioj estas pli lingvaj ol sociaj).

Tabelo 4 -Sociolingvistika tipologio de [START_REF] Alexander | A sociolinguistic typology for describing multilingualism 'Sociolingvistika tipologio por priskribado de la plurlingvismo[END_REF]), laŭ Gueunier (1995) Variecoj

(1) memstareco

(2) viveco

(3) historieco ( 4) normigo ( 5) funkcioj ( 6) miksoj ( 7) reduktoj 2) Pli interesa solvo estas la aldono de nova kriterio, ekzemple laŭ la deveno mem de la lingvo : ĉu ĝi komencis per publikigo de la normo, aŭ ĉu ĝi devenas de iu pralingvo ?

Bedaŭrinde, tiu kriterio distingas nur inter la "artefaritaj lingvoj" kaj la lingvoj de aliaj tipoj.

3) Alia proponebla kriterio estus la grado de spontaneco aŭ intenca interveno en la produkto kaj evoluo de la lingvo. Tiu kriterio povus eĉ esti utila por distingi inter aliaj lingvotipoj. Bedaŭrinde, tiu kriterio estas tro malpreciza, ĉar ĉiu lingvotipo entenas iun gradon de spontaneco kaj iun gradon de intenca interveno. La afero estas do malfacile mezurebla.

4) Mia lasta propono estas aldoni kriterion kiu ne rilatu al iu intenca deveno, sed al la spaca konsisto de la parolantaro : kie estas la parolantoj de la lingvo ? Ĉu kunigitaj en sama loko (-) aŭ disigitaj diversloke (+) ? Tia kriterio povas efiki ĝenerale, kaj taŭgas por priskribi aliajn lingvotipojn 10 . Plie, tiu kriterio solvas alian problemon, nome la neceson distingi inter diversaj tipoj de konstruitaj lingvoj : lingvoprojektoj malmulte parolataj estos karakterizataj de kunigiteco (-), dum planlingvoj (kiel Esperanto) estos karakterizataj de disigeco (+). Tiuj proponoj de modifado montras ĉiukaze ke la konstruitaj lingvoj konsistigas kompleksan kategorion, kun specifaj trajtoj. Tiel ke oni bezonas ankaŭ sociolingvistikan tipologion kiu interesiĝu pli specife pri la konstruitaj lingvoj, do pri interlingvistiko.

Interlingvistikaj sociaj kriterioj

En tiu perspektivo, oni unue povas konsideri la plivastiĝon kaj ensociiĝon de la lingvoprojektoj ĝis la stato de plene funkcianta planlingvo kiel Esperanto 11 . Tiun tipologion prezentas Detlev Blanke (1985) laŭ 18-ŝtupa skalo (poste pligrandigata al 28-ŝtupa skalo).

Tio estas nur unu aspekto de la problemo, nome la vasteco de uzado. Konstruitaj lingvoj povas esti pli malpli uzataj, kaj tamen esti malsamaj se oni konsideras la sociajn kondiĉojn kiujn ili celas. Lingvo povas esti konstruata cele de internacia komunikado, sed ĝi povas esti konstruata por aliaj celoj, ekzemple por literaturaj aŭ kinartaj celoj, religiaj aŭ magiaj celoj, eksperimentaj celoj, ĉifradaj celoj, ludaj aŭ personaj celoj, kaj tiel plu.

Estas interesaj provoj prezenti kompletan bildon de tiuj subkategorioj de konstruitaj lingvoj. Ida Stria (2015) tiel pridiskutas la tipologion de Albani & Buonarotti (2001), kaj la uzon de la t.n. Gnoli triangulo. Bedaŭrinde, por distingi la subkategoriojn, oni bezonas uzi sociajn kaj kulturajn distingojn (ekzemple inter arto, scienco, religio, magio, ludo, ktp.) kiuj tute ne rilatas al la lingvoj mem, kaj tio certe estas problemo por sociolingvistikaj tipologioj.

Por solvi tiun problemon, mi proponas uzi konversaciajn modelojn, kiujn ekzemple uzis Lilli Papaloïzos (1992) por enkonduki funkciisman prezenton de la E-komunumo laŭ etnografia metodologio. Tiu konversacia modelo estas interesa por klarigi situaciojn kie pluraj 10 Ekzemple, la trajto disigeco fariĝas pozitiva por pontlingvoj (inkluzive de naciaj lingvoj uzataj internaciskale), por lingvoj de diasporoj, por kojneoj, k.a. ; kaj la trajto disigeco estas negativa ekzemple por dialektoj.

11 Pri tiu ĉi demando, vidu ankaŭ Vĕra [START_REF] Vĕra | Enkonduka lernolibro de interlingvistiko[END_REF].

parolantoj interagas, sed oni ja povas ĝeneraligi tiun modelon por tipologiaj celoj. La tabelo 5 montras kombinojn de konversaciaj skemoj laŭ diversaj tipoj de konstruitaj lingvoj 12 .

La analizo aplikas al situacio kie du homoj interparolas : Parolanto 1 (P 1 ) alparolas al Parolanto 2 (P 2 ), kun eventuala observanto de la interŝanĝo (P 3 ). Sed kiun lingvon ili scipovas kaj uzas ? Povas esti etnaj lingvoj (notitaj per minuskloj : a, b, c...) aŭ konstruita lingvo (X).

La gepatra lingvo estas Lingvo 1 (L1), kaj la akirita aŭ lernita lingvo estas Lingvo 2 (L2).

Tabelo 5 -Tipologio bazita sur modelo de konversaciaj skemoj Personaj lingvoj

P 1 P 2 Kaŝlingvoj P 1 P 2 P 3 L1 a a L1 a a a L2 X L2 X X Fikciaj lingvoj P 1 P 2 Inĝenieraj lingvoj P 1 P 2 P 3 L1 X X L1 X X a L2 L2 X Program-lingvoj P 1 P 2 Spiritismaj lingvoj P 1 P 2 P 3 L1 X a L1 X a a L2 X L2 X Helplingvoj P 1 P 2 Pentekosta lingvo P 1 P 2 P 3 L1 a b L1 a b X L2 X X L2 X X
Koncerne la personaj lingvoj, notindas ke P 1 kreas la lingvon kiel artan verkon, kaj La kaŝlingvoj laŭ-difine ne estas komprenataj de la observanto (P 3 ), kiu ĉeestas la interŝanĝon. P 1 kaj P 2 uzas la kaŝlingvon, eĉ se ili ankaŭ scipovas komunan gepatran lingvon.

La inĝenieraj lingvoj celas elprovi specifajn lingvistikajn hipotezojn, sed por serioze testi hipotezon, la parolantoj ideale devus uzi la lingvon kiel ekskluzivan denaskan lingvon, dum la lingvisto (P 3 ) observus ilian konduton. La spiritismaj lingvoj supozas ke iu persono (P 2 ) estas interpretisto de iu ne-fikcia estaĵo (spirito aŭ eksterterano) kiu mem scipovas nur X, kaj tiel efikas kiel mediumo inter la estaĵo kaj la observanto. Pentekosta lingvo estas elparolata lingvo (senkonscie konstruata), kiun la interparolantoj (se ili firme kredas je la miraklo) ŝajne komprenas, kaj kiun komprenas evidente ankaŭ la sankta spirito (P 3 ), se tiu ĉi ekzistas.

Kompreneble, necesus plibonigi tiun modelon, esplori la rilatojn inter la kategorioj kaj konfronti ĝin al pli multe da ekzemploj de konstruitaj lingvoj, uzataj en la plej diversaj situacioj. Tamen, tiu aliro al la tipologiaj demandoj per konversaciaj skemoj povas helpi pli bone kompreni la apartan pozicion de la konstruitaj lingvoj en la ĝenerala sociolingvistika tipologio, kaj ankaŭ por klarigi iliajn apartajn lingvajn propraĵojn laŭ la celata situacio. Per tiu metodo, oni espereble povos fine uzi tiujn diversajn specojn de tipologioj, kriterioj kaj subkategorioj por klarigi la principojn kiujn oni esploras en interlingvistiko.

  Lingvo ne konsistas nur el reguloj, radikoj, morfemoj, fonemoj. Lingvo estas kodo dank'al kiu homoj parolas en difinitaj sociaj kondiĉoj. En tiu ĉi kadro, ne ĉiuj lingvoj ricevas saman atenton kaj agnoskon, kaj ĉiu lingvo devas adaptiĝi laŭ siaj propraj sociaj kondiĉoj.

	Tabelo 3 -Diverseco de la metodoj por la formado de la radikoj
	aprioraj lingvoj	ekzemploj	aposterioraj lingvoj	ekzemploj
	hazarda elekto	Kotava	reforma projekto	Latino sine flexione
	ideofona principo	Blaia Zimondal	zona lingvo	Medžuslovjansky
	poligrafia metodo	Universal Character	heterogenaj fontoj	Sambahsa
	klasifika strategio	Dalgarno ; Wilkins	prunto-strategioj	Volapük ; Esperanto
	3 Sociolingvistikaj tipologioj		
	3.1 Ĝeneralaj sociaj kriterioj			

8 Vd.

[START_REF] Louis | Histoire de la langue universelle 'Historio de la universala lingvo[END_REF]

.

program-lingvoj ankaŭ

  supozas specialajn parolantojn. La informadika sistemo funkcias ĉi tie kiel P 1 : ĝi scipovas nur lingvon X, kaj P 2 estas la programisto kiu scipovas la programlingvon kaj sian etnan gepatran lingvon. Aliflanke, la helplingvoj necesigas enkonduki almenaŭ du etnajn lingvojn (a & b), kaj la helplingvo funkcias plej ofte kiel dua lingvo inter la parolantoj 13 .

nur P 1 komprenas ĝin. Certe, la lingvo povas plaĉi al P 2 , sed P 2 ne komprenas ĝin. Estas alie ĉe la fikciaj lingvoj : ili celas kredigi pri la ekzisto de denaskaj parolantoj (kvankam tute fikciaj), tiel ke la spektanto imagas ĉeesti aŭtentan interŝanĝon inter ili. La 12 Jen kelkaj ekzemploj de lingvoj por tiuj lingvotipoj. Personaj lingvoj : la lingvo Whammo (de la artisto Öyvind Fahlström) ; Fikciaj lingvoj : Na'vi (de Paul Frommer, uzata en la filmo Avatar) ; Program-lingvoj : Basic, Python ; Helplingvoj : Esperanto, Volapük... ; Kaŝlingvoj : la lingvo de la ĝemelinoj Gibbons (Wallace, 1998) ; Inĝenieraj lingvoj : Láadan (de Suzette Haden Elgin) ; Spiritismaj lingvoj : la marsana lingvo de Helen Smith

(Cifali, 1988) 

; Pentekosta lingvo : temas pri spontanaj produktoj, sen oficala normigo / Vd.

[START_REF] Marina | Les langues imaginaires 'La imagaj lingvoj[END_REF]

.

13 

Tio eĉ veras ankaŭ por E-denaskuloj, ĉar ĉiu el ili havas almenaŭ alian gepatran lingvon. Estas ankaŭ notinde ke povas esti aliaj situacioj por uzo de Esperanto (kaj ĝuste pro tio aperas i.a. la demando pri krokodilado).

Vd. tamen Brosch (2008) por provo de apliko de la hindeŭropaj nocioj al la sistemo de Esperanto.

memstareco : sendependa ekzisto de la lingvo ; viveco : ekzisto kaj grandeco de la parolantaro ; historieco : konscio de la uzoj de la komunumo tra la tempo ; normigo : skribsistemo, gramatikoj, publikigo de vortaroj.