Kunokazemo Frazeologio 
  
Kaj Leksiko-Gramatiko 
  
Christopher Gledhill 
  
  
  
  
  

Frazeologio, kunokazemo kaj leksiko-gramatiko: La ekzemplo de predikato-komplemento-

Enkonduko

Ĉu esprimoj en Esperanto evoluas samkiel en aliaj lingvoj? Dasgupta (1993) kaj Fiedler (1998,1999,2002) respondis jese al tiu demando, montrante ke idiomaĵoj, parolturnoj kaj aliaj 'frazeologiaĵoj' ne nur ekzistas en Esperanto, sed abundas kaj disvolviĝas kiel en ĉiuj aliaj lingvoj. Tamen, en ĉi tiu artikolo mi esploras tiun problemon laǔ alternativa vidpunkto. Pli specife, mi adoptas du fundamentajn principojn de la brita 'funkciista' skolo de lingvistiko, specife la nociojn de (i) 'kunokazemo' (angle: collocation), proponita de la unua profesoro pri lingvistiko en Britio J.R. Firth (1957,1968), kaj (ii) 'leksiko-gramatiko', proponita de la ĉefa sekvanto de Firth, M.A.K. [START_REF] Halliday | An Introduction to Functional Grammar[END_REF][START_REF] Halliday | An Introduction to Functional Grammar[END_REF]). En la venontaj sekcioj, mi klarigos ambaǔ ideojn. Sufiĉas indiki nun, ke ambaǔ terminoj referencas al lingvaj fenomenoj, kiuj estas multe pli ĝeneralaj ol la 'idiomaĵoj', kiujn lingvistoj tradicie studas. Krom tiu specifa teoria punkto, la ĝenerala celo de ĉi tiu artikolo estas esplori la fenomenon de predikato-komplemento-esprimoj, t.e. sintagmoj kun ĝeneral-senca predikato kaj pli specifa komplemento, kiu desegnas aǔ precizigas la semantikan procezon de la tuta predikato: ekz. doni respondon, fari demandon, havi okazon, meti finon, preni en konsideron, ktp. Ekzistas centoj da studoj pri PK-esprimoj en kaj pri diversaj lingvoj (ekz. Allerton 2002 pri la angla, Gross 2005 pri la franca, [START_REF] Storrer | Corpus-based investigations on German support verb constructions[END_REF] pri la germana, inter aliaj). Tamen, laǔ mia kono, oni ne jam profunde studis PK-esprimojn en Esperanto. La fenomeno eĉ ne menciiĝas en la plej ampleksa gramatiko de la lingvo [START_REF] Kalocsay | Plena Analiza Gramatiko de Esperanto. 5-a eldono[END_REF]. Sed eble tio ne estas granda surprizo: frazeologio estas ankoraǔ relative marĝena fako, eĉ en la ĝenerala lingvistiko, kaj studoj pri frazeologiaĵoj en Esperanto ne abundas. Krom kelkaj studoj pri frazeologio en literatura kreado (Lo Jacomo 1981), proverbaroj kaj esprimaroj (ekz. Woolf 1969[START_REF] Woolf | English phrases and expressions in Esperanto[END_REF], aǔ klasifikaj studoj pri idiomaĵoj [START_REF] Mjasnikov | Principy stanovlenija i razvitii frazeologii v esperanto i v etničeskich jazykach (anglijskom, vengerskom, nemeckom, russkom, francuskom)[END_REF], Dasgupta 1993, Fiedler 1998, 1999[START_REF] Gonzalez-Rey | La Phraséologie du français[END_REF], ne ekzistas studoj pri Esperanta frazeologio el la priskriba vidpunkto de 'korpuslingvistiko', nek el la teoria vidpunkto de la skolo de Firth kaj Halliday. En antaǔaj studoj [START_REF] Gledhill | The Grammar of Esperanto -A Corpus-Based Description[END_REF][START_REF] Gledhill | The Grammar of Esperanto -A Corpus-Based Description[END_REF]2008b), mi provis respondi al tiuj mankoj. Pli precize, mi ekspluatis elektronikan tekstaron (aǔ 'korpuson') por prezenti informojn pri la tipa uzado ne nur de tradiciaj frazeologiaĵoj, sed ankaǔ pli produktivaj 'leksiko-gramatikaj' ŝablonoj. Mi ankaǔ prezentis skizan priskribon de Esperanto laǔ la 'sistema funkcia' modelo de [START_REF] Halliday | An Introduction to Functional Grammar[END_REF][START_REF] Halliday | An Introduction to Functional Grammar[END_REF]. Ĉi-foje mi do esploras pli specifan fenomenon el la sama metoda kaj teoria perspektivo.

Frazeologio kaj kunokazemo

En Esperanto, la termino 'frazeologio' kutime rilatas al esprimoj, idiomaĵoj, kliŝoj, parolturnoj, proverboj, kaj aliaj sinsekvoj da signoj, kiuj konsistigas la kernan, rutinan frazaron kaj kulturan referencaron de iu lingvo-komunumo. Jen kelkaj ekzemploj menciitaj en [START_REF] Gledhill | The Grammar of Esperanto -A Corpus-Based Description[END_REF][START_REF] Gledhill | The Grammar of Esperanto -A Corpus-Based Description[END_REF]: fina venko, finfine, iri glate, grandanima, kredu min sinjorino, knedu min sinjorino, krokodilaj larmoj,... sen paroli pri zamenhofeskaj kalemburoj kaj rimoj: granda frakaso en malgranda glaso, ktp. La tradicia nocio de frazeologio supozas, ke idiomaĵoj ne estas 'laǔvorte tradukeblaj' (Woolf 1969[START_REF] Woolf | English phrases and expressions in Esperanto[END_REF]. Sed tio estas iom cirkla difino, kaj multaj lingvistoj preferas emfazi, ke idiomaj esprimoj havas du apartajn trajtojn: (i) pli-malpli 'fiksitan' leksiko-sintaksan strukturon (kie oni ne facile interŝanĝas aǔ reordigas la leksikajn kaj gramatikajn erojn, ekz. ne ŝovu la nazon en fremdan vazon > ? en fremdan vazon ne estu ŝovita via nazo, > ? ne ŝovu vian rinon en alies vinon),

(ii) pli-malpli 'opakan' semantikon (kie oni ne rekte divenas la sencon de sintagmo el ties frazeroj: ekz. la senco 'mortis' kiun oni intencas per falis tomben, forpasis, iris ĉielen...).

Tamen, mi antaǔe argumentis kun mia franca kunlaboranto [START_REF] Gledhill | Free-Range Clusters or Frozen Chunks? Reference as a Defining Criterion for Linguistic Units[END_REF][START_REF] Gledhill | Collocation, phrasème, dénomination: vers une théorie de la créativité phraséologique[END_REF], ke la tradiciaj kriterioj de 'fiksiteco' kaj 'opakeco' ne tiel utilas. Unue, el vidpunkto de gramatikistoj pli ol leksikologoj, ni konsideras, ke lingva modelo devas trakti ne nur ekzotajn 'idiotismojn', sed ankaǔ pli produktivajn formulojn, kiujn oni rutine renkontas en ĉiuj tekstoj. Due, ni opinias, ke la tradicia difino de frazeologio estas tro ekskluziva. Kiel mi sugestos en la sekvantaj sekcioj, ĉiu signo havas sian propran frazeologian profilon, kaj obeas al la ĝeneralaj principoj, kiujn oni nomas 'kunokazemo' kaj 'leksiko-gramatiko'. Tamen, kiam esperantistoj referencas al la frazeologio de Esperanto, ili ofte nur referencas al la proverbaro de Zamenhof kaj kelkaj aliaj fundamentaj verkistoj: la 'Esperanta esprimaro' estus do kanona, privilegiita listo. Sed la nocio de frazeologio, kiun mi proponas ĉi tie, celas multe pli vastan principon pri la ĉiutagaj parolkutimoj de la tuta lingvo-komunumo. Fakte, oni efektive aludas tion en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV): '[Frazeologio] Frazaranĝo propra al iu lingvo aǔ al iu lingvouzanto' (Waringhien/Duc Goninaz 2002:366). Tiu difino havas la avantaĝon mencii la lingvo-specifan aspekton de ĉiutaga frazeologio, sed ankaǔ substrekas la ne-fiksitan, socian funkcion de frazeologio kiel spegulon de la komunaj, sed ankaǔ konstante evoluantaj pens-kaj parol-manieroj de homa grupo. Frazeologio do ne respondas al aro da esprimoj: ĝi estas centra principo pri la kutima aranĝo de signoj en sintagmoj.

Por fondi alternativan perspektivon pri frazeologio, oni devas reveni al kelkaj bazaj konceptoj de la lingvistiko. Oni scias, ke laǔ la klasika versio de la strukturismo [START_REF] Saussure | Cours de linguistique générale[END_REF], la 'signifo' de signo dependas ekskluzive de la specifa aranĝo de signoj en la abstrakta sistemo de la 'lingvo' (la langue laǔ Saussure). La organiza principo de tiu sistemo estas la 'asocia rilato' aǔ 'paradigmo'; hierarkio en kiu signoj (ankaǔ 'terminoj') estas difinitaj laǔ du principoj: la loko, kiun ili okupas en la sistemo, kaj la taksonomaj rilatoj, kiujn ĉiu signo havas kun la aliaj signoj en la sistemo. Tia intuicie klara nocio tamen ne klarigas, kiel sintagmoj kontribuas al signifo, nek kiel signoj interagas en sintagmoj. La problemo originas en la fakto, ke laǔ Saussure, sintagmoj (en la senco de 'sinsekvoj da signoj') havas la saman statuson kiel simplaj signoj: Kutime, ni ne parolas per izolitaj signoj sed per grupoj da signoj, organizitaj aroj, kiuj estas ankaǔ signoj. [START_REF] Saussure | Cours de linguistique générale[END_REF] : 177 ) 1 Por Saussure estas do malfacile klarigi, kiel oni povas krei signifojn per la kombinado de signoj en sintagmojn. Alidire: en iu sinsekvo da signoj, kiuj elementoj dependas de la lingvo (la abstrakta regularo, la virtuala lingva sistemo) aǔ de la parolo (la efektiviĝanta, praktika lingva realo)? Jen kiel diras tion Saussure :

[…] ni devas rekoni, kiam temas pri la sintagmo, ke ne estas absoluta limo inter la lingvo, aspekto de la lingvokomunumo, kaj la parolo, kiu dependas de la individua libereco […] En amaso da ekzemploj malfacilas klasifiki la kombinadon de unuoj, ĉar ambaǔ faktoroj kontribuas al la efektivigo de iu frazo, kaj en proporcioj kiuj estas malfacile determineblaj. (Saussure 1916 : 173) La problemo levita de Saussure estas duobla: (i) kio estas la rilato inter signo kaj sintagmo? kaj (ii) ĉu la signifo de sintagmo estas simple la rezulto de la 'kombinado de signoj'?

Interesan respondon donis al tiuj demandoj la brita lingvisto John Rupert Firth (1957). Laǔ Firth, signoj nepre ne kombiniĝas libere, kaj la signifo de sintagmo ne estas la rezulto de la 'artimetika' kombinado de signoj. Anstataǔe, ĉiu signo obeas al la principo de la kunokazemo. 2 Laǔ tiu principo, ĉiuj anoj de lingvo-komunumo emas uzi signojn en plimalpli antaǔ-konstruitaj kaj antaǔ-videblaj kuntekstoj. Per 'antaǔ-konstruita' mi celas, ke signoj kutime okazas kaj reokazas en simil-kuntekstaj sinsekvoj da signoj (ekz. ĵeti rigardon... hunda rigardo..., rabia hundo, ktp). Kaj per 'antaǔ-videbla' mi celas, ke la senco de re-okazanta sinsekvo da signoj kutime referencas al konvencia komunika funkcio (por nur citi tre simplajn retorikajn sinsekvojn: bonan manĝon! kiel vi? je via sano! ktp.) Oni notu, ke kvankam mi parolas pri 'antaǔ-konstruita' formo kaj 'antaǔ-videbla' funkcio, mi ne parolas pri frazeologio kiel ekskluziva aro da 'fiksitaj' frazoj aǔ 'opakaj' esprimoj: mi parolas pri ĉiu signo kaj ĉiu sintagmo de la lingvo. Ĉiu kombinado de signoj, ĉu ĝi estas malnova proza kliŝo aǔ nova poezia kreaĵo, dependas de la jam ekzistantaj sinsekvoj, kiujn ni devas lerni por fariĝi fluaj lingvo-uzantoj. Tial ne ekzistas, laǔ Firth, absolute originala kunmetaĵo aǔ kunokazaĵo. Ĉar eĉ se ni provas krei novan sinsekvon da signoj, nia kutima lingvo-sento igas nin aranĝi kaj interpreti la komponaĵon 'kadre de' la ekzistantaj sintagmaj modeloj, kiujn ni jam konas. Jen kiel diras tion Firth:

Vortojn oni ne devus trakti kiel ili havus izolajn sencojn kaj okazus kaj uziĝus en libera distribuado. (Firth 1968b : 18).

1 Ĉiuj esperantigoj de citaĵoj estas miaj -CG.

2

Mi preferas uzi la terminojn 'kunokazemo' kaj 'kunokazaĵo' prefere al neologismo kiel 'kolokacio' (angle kaj france collocation, germane Kollokation).

La senco de signo do dependas de la kutima kunteksto de uzado de tiu signo. Ekzemple, la verbo bati havas multajn sencojn, sed en la sintagmo bati retreton ĝi referencas specife al sonsignalo ordonanta 'retro-iron'. Pli ĝenerale, oni povas distingi inter la tipaj kunokazaĵoj de iu signo, t.e. la leksikaj signoj, kiuj kutime okazas ie en la apuda kunteksto de la vorto, kaj la tipaj konstruaĵoj de iu signo, t.e. la gramatikaj sintagmoj, en kiuj la signo kutime aperas. Tiel oni povas montri, ke la tipaj kunokazaĵoj kaj konstruaĵoj de la signoj bati k a j retreto kontribuas al la signifo de la sintagmo. En mia tekstaro3 bati kiel transitiva predikato havas du tipajn kuntekstojn de uzado: (i) frapi por venki aǔ shanĝi estaĵon aǔ parton de estaĵo: bati + filon, homon, hundon, lin, mulon, ŝin, unu la alian… bati + dorson, kapon, korpon, al ŝi la piedojn, vizaĵon… (ii) frapi por krei efikon, bruon aǔ moviĝon: bati + al si la bruston, flugilon, ŝtonon, tablon, tamburon, teron, tintilon. Ankaŭ la signo retreto havas du kutimajn kuntekstojn (sen mencii, por la momento, la verbon: retreti): (i) milita manovro, kiun oni ebligas aǔ malebligas: fari, haltigi, komenci, kontroli, kovri, malebligi, ŝirmi + retreton, kaj (ii) milita aǔ metafora manovro, kiun oni ordonas: ordoni, postuli, provoki, soni, + retreton. Evidente, la signoj en la sintagmo bati retreton, rilatas en ambaǔ kazoj al la dua serio da kunokazaĵoj.

Tamen, oni ne vere povus kompreni la signifon de vorto kiel bati, se oni nur konsiderus la tipajn kunokazaĵojn de tiu signo. Por doni al si pli ĝustan ideon, oni devas kompari la signon kun simila vorto, ekzemple frapi. Oni tiel povas konstati, ke la tipaj komplementoj de bati estas tre specifaj kompare kun frapi: (i) atingi objekton aǔ parton de objekto: frapi + branĉon, fankon, plafonon, pordon, ŝipon, (ii) shanĝi ies percepton: frapi + animon, atenton, konscion, okulon, orelojn. Notindas ankaŭ, ke ambaǔ verboj uziĝas kun per kiel prepozitiva adjekto, sed bati pli ofte kun aĵo aǔ agado: bati per + armilo, bastono, martelo, pacaj rimedoj, dum frapi pli ofte kun korperoj: frapi per + fngroj, mano, manplato, piedo, pugno. Simile, la subjektoj de bati estas fenomenoj, kiuj agas kun natura ritmo: famo, fulmo, horo, horloĝo, koro, ondo, pluvo + batas, batis, dum la tipaj subjektoj de frapi estas personoj aǔ perceptoj: agonio, ideo, iu, oni, teruro + frapas, frapis.

Kompreneble, la tipaj kuntekstoj de la verboj bati kaj frapi nepre ne estas fiksitaj, nek ekskluzivaj: oni ja rajtas diri ekzemple kaj bati pordon k a j frapi pordon. Sed oni nur komprenas la kromsignifojn de tiuj ekzemploj, se oni konas la tipajn kuntekstojn de ambaǔ verboj. Oni batas pordon por frakasi ĝin aǔ por fari grandan bruon, dum oni frapas pordon kutime por ĝentile peti la rajton eniri. Simile, oni facile komprenas kiel oni povas bati retreton ( o n i batas tamburon por signi realan aǔ metaforan retreton), sed oni ne tuj komprenas, kial oni povus frapi retreton (krom por efektivigi militan manovron). Tiaj ekzemploj montras, ke la kutimaj kuntekstoj de signoj gvidas nian interpretadon ne nur de kutimaj kunokazaĵoj (bati hundon, bati tamburon, frapi animon, frapi pordon), sed ankaǔ de pli nekutimaj kunokazaĵoj (bati pordon, frapi retreton). Resume, la signifo de la signoj bati kaj frapi ne dependas de memstaraj signoj en virtuala sistemo, sed de iliaj kutimaj kuntekstoj.

Fine, endas noti ĉi tie, ke la nocio 'kunokazemo' ne respondas, kiel lingvistoj foje supozas, al formala sinsekvo da unuoj aǔ klaso de idiomaĵoj. Kunokazemo laǔ Firth respondas al prefero ne pri formo de vortoj, sed pri funkcio, t.e. la maniero, kiel oni interpretas la rilaton inter la signo kaj diversaj aspektoj de ĝia 'kunteksto'. Adoptante ideojn de la pola antropologo Bronisław Malinowski, Firth rekonis almenaǔ tri tipojn de kunteskta rilato, kiuj rolas en lingva uzado: (i) 'sintagma kunteksto', la rilato inter signo kaj ties najbaraj signoj en ĉirkaǔa teksto, (ii) 'sistema kunteksto', la rilato inter signo kaj ties kutima uzado en la lingvo, kaj (iii) 'situacia kunteksto', la rilato inter signo kaj la nelingva medio. Tiuj tri tipoj de rilato respondas al la diversaj sencoj, kiujn lingvistoj celas, kiam ili uzas la terminojn 'kunokazaĵo', 'konstruaĵo' kaj 'konvencia esprimo'.

Frazeologio kaj leksiko-gramatiko

En la antaǔa sekcio mi proponis, ke frazeologio estas centra principo pri la kutima aranĝo de signoj en sintagmoj. Mi ankaǔ difinis 'kunokazemon' kiel la kutimon uzi signojn en 'antaǔkonstruitaj' kaj 'antaǔ-videblaj' kuntekstoj. En ĉi tiu sekcio mi uzas la terminon leksiko gramatiko por referenci al la parenca ideo, unue proponita de la ĉefa sekvanto de Firth, Michael [START_REF] Halliday | An Introduction to Functional Grammar[END_REF], ke sintagmo ne estas memstara frazelemento, sed estas etendita en pli longa konstruaĵo (aǔ 'ŝablono') ol oni kutime konscias. Ekzemple, la verboj bati kaj frapi apartenas al familio de 'rezultigaj' verboj, kiuj permesas konstruaĵon kun plia atribua komplemento, ekz. ili batis lin senkonscia, tiu homaĉo frapis min teren. La termino 'leksikogramatika ŝablono' do referencas al sekvencoj, kiuj estas potence pli kompleksaj kaj nekontinuaj ol vorto-paroj kiel bati + retreton, frapi + pordon, aǔ esprimoj kiel trafi du muŝojn per unu bato.

En la resto de ĉi tiu sekcio mi esploras la leksiko-gramatikon de 'predikatokomplemento-esprimoj'. En antaǔaj studoj pri PK-esprimoj en la angla, franca kaj Esperanto (Gledhill 2008a, b), mi sugestis ĝeneralan distingon inter 'PK-konstruaĵoj' kaj 'PK-esprimoj'. PK-konstruaĵo simple estas sintagmo, kiu enhavas predikaton kaj komplementon. Tiu difino estas evidente larĝa, kaj ĝi inkluzivas ĉiujn el la sekvantaj ekzemploj (kiuj estas aǔtentaj, kaj venas en modifita formo de PIV aǔ de la Interreto): En la supra tabelo, ĉiu ekzemplo estas PK-konstruaĵo, sed nur kelkaj el ili estas PK-esprimoj. Sen fari kompletan analizon, oni povas komence noti, ke la ekzemploj (1) havas objektan komplementon, kapon, panon, kukon, t.e. objekto 'kreita' aǔ 'shanĝita' de la procezo esprimita en la predikato. Kontraste, en la dua serio da ekzemploj (2), la komplemento ne estas objekto; anstataǔe, ĝi desegnas aǔ etendas la specifan sencon de la predikato. En (2a), (2b) kaj (2c) la predikatoj esprimas signifojn proksimajn al la verboj retreti, respondi kaj decidi. Mi plu studos tiujn ekzemplojn en la sekvanta sekcio: sufiĉas noti ĉi tie, ke en (2b) kaj (2c) la semantika procezo ne estas tipo de dono aǔ faro, sed tipo de respondo aǔ decido. La ekzemplo bati la retreton estas iom pli komplika: ĉu oni referencas al la batado (la signalo) aǔ metonomie al la retreto de la armeo? La diferenco inter la litera kaj la intenca senco estas pli klara en la serio (3). En tiuj ekzemploj oni interpretas la sencon konvencie, kiel oni faras kun idiomaj esprimoj: (3a) bati pavimon similas al gapvagi ('sencele promeni interesiĝante pri strataj bagatelaĵoj' (laǔ la difino de la 'reta vortaro' 4 ), (3b) doni voĉon similas al voĉdoni 'esprimi sian opinion ĉe decido aŭ elekto', kaj (3c) fari vojon similas al vojiri 'vojaĝi al dista celo, sen preciza maniero' (mia sugesto) 5 . Resume, la ekzemploj (1), ( 2) kaj (3) estas 'PK-konstruaĵoj', kun predikato kaj komplemento. Sed samtempe la serioj (2) kaj (3) estas ankaǔ 'PK-esprimoj', t.e. sinsekvoj, kie la predikato kaj la komplemento formas strukture kompleksan sintagmon, sed funkcias semantike kiel simpla referenco al la sama procezo. Mi konscias, ke multaj lingvistoj ne akceptus la distingon inter 'PK-konstruaĵoj' kaj 'PK-esprimoj'. Ĝenerale analizistoj klasifikas la ekzemplojn en la Tabelo (A) en tri tipojn, laǔ unu-dimensia gradiento, kiun oni nomas la 'frazeologia kontinuaĵo':

(1) 'liberaj kunokazaĵoj' > (2) 'limigitaj kunokazaĵoj' > (3) 'fiksitaj idiomaĵoj' Leksikologoj probable konsiderus, ke nur la ekzemploj (3) estas legitimaj 'idiomaĵoj', dum la ekzemploj (2) estus eble sub-tipo de ne-idioma konstruaĵo. La nocion de 'frazeologia kontinuaĵo' fondis la ruslingvaj leksikologoj [START_REF] Vinogradov | Ob Osnovnich tipach frazeologičeskich edinits v russkom jazyke[END_REF][START_REF] Vinogradov | Ob Osnovnich tipach frazeologičeskich edinits v russkom jazyke[END_REF] kaj Amosova (1963), kaj la ideo estas tre ĝenerale akceptita (Cowie 1981, Burger 1998, Ruiz 1998, Gonzalez-Rey 2002). Tiel, la fundamenta tasko de lingvisto, laǔ [START_REF] Howarth | Phraseology in English academic writing[END_REF], estus apartigi frazeologiajn unuojn el ĉiuj aliaj 'kombinoj' en la lingvo: Idiomaĵoj estas facile rekoneblaj kaj ne starigas seriozan problemon por priskribado, kvankam jam multe studis ilin leksikologoj kaj leksikografoj. Je la alia ekstremaĵo [de la kontinuaĵo] indas, por esti efika, forigi el nia priskribo ĉiujn ekzemplojn de kombinoj kies okazon oni povas simple klarigi per kutimaj gramatikaj kaj stilaj procezoj (Howarth 1996, 47).

Alidire, Howarth proponas, ke analizistoj ne devus interesiĝi pri 'libere komponitaj' kunokazaĵoj. Mi komprenas lian pozicion: leksikografoj efektive ne povas ĉion inkluzivi en vortaroj. Tamen, tiu restriktita vidpunkto igas Howarth postuli laǔ mi diskuteblan distingon inter 'liberaj' kunokazaĵoj (liaj ekzemploj estas en la angla: go to school 'iri al la lernejo', open a window 'malfermi fenestron', kiuj laǔ Howarth estus 'laǔvortaj', do ne 'frazeologiaĵoj'), kaj 'limigitaj' kunokazaĵoj (kiel take a vacation 'ferii, fari ferion', kaj meet the demand 'kvitigi, respondi + demandon, mendon', kiuj esprimus laǔ Howarth pli 'figuran' sencon, kaj do estas 'frazeologiaĵoj') (1996:37). Kiel mi menciis antaǔe, oni povas argumenti kontraǔ la ideo, ke vere ekzistas 'liberaj' kunokazaĵoj. Kaj oni povas scivoli, kial estas necese aǔ utile aserti, ke iri al lernejo estas ne-frazeologia, kontraste al kvitigi mendon? Plie, la angla sintagmo go to school ne nur signifas iri al lernejo sed ankaǔ ĉe-esti lernejon. Ne estas facile scii, kial Howarth ne diskutas tiun inferencon. Tamen, la fakto, ke simpla sintagmo povas esti diverse interpretita, ŝajne kontraǔas la ideon, ke go to school estas 'litera' aǔ 'laǔvorta' (sed kion tio signifas? kiel oni mezurus tion?). Pli ĝenerale, ĉu 'metaforeco' kaj 'figureco' vere estas esencaj kriterioj por difini idiomecon? Tiaj demandoj eble kondukas nin for de nia temo, sed ili ja estas legitimaj, ĉar ili rilatas al ideoj ofte supozataj de analizistoj.

Resume, en ĉi tiu sekcio mi proponis ĝeneralan kadron por distingi inter PKkonstruaĵoj kaj PK-esprimoj. Tiu analizo certe diferencas de la tradicia koncepto de 'frazeologiaĵoj', kiuj nur respondas al sub-grupo de la potencialaj sinsekvoj de la lingvo. Sed anstataǔ postuli diversajn kategoriojn (formuloj, lokucioj, proverboj ktp), mi sugestas ĉi tie, ke ĉiu sinsekvo da signoj povas esti analizata laǔ du komplementaj perspektivoj: (i) el leksiko-gramatika vidpunkto oni povas konsideri ĉiun sinsekvon da signoj kiel relative antaǔkonstruitan kaj antaǔ-videblan konstruaĵon, kaj (ii) el frazeologia vidpukto oni povas konsideri, ke certaj konstruaĵoj povas esti 'promociitaj' al la statuso de esprimoj: en tiu kazo la sintagmo funkcias kiel signo, ĉar ĝi aludas al konvencia ideo aǔ referenco.

Ĉar mi nun establis la ĉefajn distingojn de mia analizo (frazeologio -kunokazemoleksiko-gramatiko, kunokazaĵo -konstruaĵo -konvencia esprimo), mi nun estas preta esplori pli detale la sub-grupon de konstruaĵoj, kiujn mi nomas 'PK-esprimoj'.

Predikato-Komplemento-esprimoj

Analizistoj kutime skizas la difinajn trajtojn de PK-esprimoj en formalaj aǔ strukturaj terminoj. Sube mi prezentas sintezon de la diversaj ecoj menciitaj en la gramatika literaturo. Unue oni substrekas la 'predikatan' (P1-4) konduton de PK-esprimoj: P 1 Ekivalento. Kelkaj PK-esprimoj parencas al simplaj predikatoj (rekomendi / fari rekomendon, retreti / fari, bati retreton). Sed ekvivalentoj ne ĉiam troviĝas, nek estas tute samsignifaj (doni voĉon =? voĉi, havi la okazon =? okazi.) P2 Valento. Kelkaj PK-esprimoj havas la samajn tipojn de argumentoj kiel simplaj predikatoj (ĉu li donis al vi jesan respondon? / ĉu vi ricevis de li jesan respondon?) Sed la valento de kelkaj esprimoj ne kongruas kun tiu de ekvivalenta predikato (havi efikon sur iu =? efiki =? influi.) P 3 Voĉo. Kelkaj PK-esprimoj povas uziĝi kun pasiva voĉo, kvazaǔ la komplemento havus memstaran referencon (ĉu li donis al vi jesan respondon? / ĉu jesa respondo estis donita?) Sed tiu reformulo ne eblas en lokucioj, kie la komplemento iĝis parto de la verba sintagmo (havi efikon, = ?, havi okazon = ?, ktp.) P 4 Aspekto. Kelkaj PK-esprimoj signas perfektivan aspekton, almenaǔ en lingvoj kiel la angla aǔ la franca [START_REF] Wierzbicka | Why can you have a drink when you can't have an eat?[END_REF][START_REF] Vivès | L'Aspect dans les constructions nominales prédicatives: avoir, prendre, verbe support et extension aspectuelle[END_REF]. En la angla aspekton oni povas ligi al la uzado (aǔ ne) de nedifina artikolo (a, an). Ekzemple: she laughed 'ŝi ridis' (senlima aspekto) / she gave a laugh 'ŝi faris ridon' (restrikta aspekto). La pruvo por tiu diferenco estas, ke oni pli facile diras she laughed for two minutes 'ŝi ridis du minutojn' ol ? she gave a laugh for two minutes 'ŝi faris ridon du minutojn'.

Dua serio da kriterioj (K1-4) emfazas la pli-malpli aǔtonoman konduton de la komplemento en PK-esprimoj: K1 Determinado. En kelkaj PK-esprimoj, specife 'lokucioj', la uzado aǔ ne-uzado de artikolo estas deviga aǔ fiksita (havi la rajton / ?havi rajton, meti finon / ?meti la finon). Sed ŝajnas, ke tio estas tendenco pli ol regulo, almenaǔ en Esperanto. Cetere, en multaj ekzemploj la artikolo simple dependas de la ĉirkaǔa diskurso (doni respondon / doni la respondon, ktp). K2 Reformulado. En kelkaj PK-esprimoj la komplemento povas iĝi subjekto aǔ pronomo (mi laǔdas la decidon, kiun ili prenis). En lokucioj, kie la komplemento estas pli fiksita, tio foje eblas (mi laǔdas la efikon, kiun tiu medicino havas), foje ne (?mi laǔdas (la) finon, kiun ili metis al la milito.) K3 Modifado. En kelkaj PK-esprimoj la komplemento povas esti modifita, kaj tio ŝajnas esti tre produktiva funkcio de PK-esprimoj (doni + apartan, , konstantan, urĝan + atenton.). Ne ŝajnas al mi, tamen, ke tio multe eblas kun lokucioj (fari sian devon, profiti la okazon, ktp.). K4 Konvertado. En kelkaj PK-esprimoj la predikato povas iĝi substantiva frazelemento, kiu konservas referencon al la komplemento (ofte kun prepozicio) (la prenado de tujaj decidoj). Samkiel K3 konvertado ne tiom eblas kun 'lokucioj' (havi la devon, havi la okazon, ktp.) Studante ĉi tiun liston oni povas konkludi, ke fakte ne ekzistas unu struktura aǔ gramatika kriterio, kiu permesas establi homogenan kategorion de PK-esprimoj (tio ne nur estas mia opinio: vidu ekz. [START_REF] Pottelberge | Light verb constructions: What they are and what they are not[END_REF]. Kaj kvankam lingvistoj ofte mencias bone difinitan subgrupon da PK-esprimoj (kiel la tre fiksitaj 'lokucioj'), ili ne kutime proponas manieron distingi pli ĝenerale inter PK-esprimoj kaj PK-konstruaĵoj. Plie, la ekzemploj ofte cititaj de analizistoj ne mencias alian kategorion de esprimoj, kiujn mi (kaj lingvistoj kiel Herrlitz 1973) konsideras parencaj, nome esprimojn kun adjekto, ekz. preni en konsideron, preni serioze, veni al konkludo. Mi devus aldone mencii ĉi tie, ke multaj lingvistoj asertas, de post [START_REF] Jespersen | The philosophy of grammar[END_REF], ke verboj kiel bati, doni, fari en PK-esprimoj estas 'malplenaj' aǔ 'sensignifaj' helpoverboj. Sed ekzistas multaj argumentoj por kontraǔi tion. Ekzemple, la kriterioj P1-4 efektive montras, ke la verbo en PK-esprimoj plene gardas sian sintaksan, predikatan funkcion. Simile, kiel Bolinger (1968) argumentis, la 'leĝeraj' verboj kiel fari en PK-esprimoj gardas percepteblan bazan sencon (kvazaǔ oni 'kreus' demandon, decidon, vojon, samkiel oni ''fabrikas' kukon). Simila rimarko aplikiĝus al la 'poseda' senco de havi (efikon, kapablon, okazon,...), la 'akira' senco de preni (banon, decidon, paǔzon, en konsideron ...), la 'transfera' senco de doni (atenton, respondon, voĉon) kaj aliaj ĝeneralaj predikatoj. Cetere, mi montros en la sekvantaj sekcioj, ke verboj en PK-esprimoj ofte havas kontrastan funkcion, kiu facile observeblas, kiam oni komparas similajn esprimojn, ekz. fari demandon / starigi demandon, fari decidon / preni decidon, ktp.

Mi sugestis en la supra paragrafo, ke multaj lingvistoj adoptas tro formalan, mekanikan kaj restriktan difinon de PK-esprimoj. En la sekvanta analizo mi do revenas al la funkcia difino proponita en la antaǔa sekcio kaj en Gledhill (2008aGledhill ( , 2008b): predikatokomplemento-esprimoj havas specifan komplementon (aǔ foje 'adjekton'), kiu desegnas aǔ etendas la semantikan procezon de la predikato. En la resto de ĉi tiu sekcio mi montras, kiel oni analizas PK-esprimojn laǔ la sistema funkcia modelo de Halliday. Kontraste al formalaj modeloj de sintakso, kiuj derivas propoziciojn el pli simplaj frazoj aǔ kernaj predikatoj, ĉi tiu modelo supozas, ke pluraj niveloj de analizo kontribuas samtempe, sed ankaǔ sendepende, al la signifo de mesaĝo. Ŝajnas, ke nur tri paralelaj niveloj de analizo sufiĉas por priskribi PKesprimojn: i) sintaksa funkcio (adjekto, subjekto, predikato, komplemento), ii) leksika strukturo (modifanto, nodo, post-modifanto) kaj iii) semantika rolo (cirkonstancoj, procezo, partoprenantoj). Oni tiel povas analizi la frazojn (1a, 1b kaj 1c) (kun kelkaj simpligoj): Fine, indas noti ĉi tie, ke la semantika rolo 'etendiĝo' respondas al diversaj tipoj de ekspansio de la predikato, specife: (i) 'proceza ekspansio', kie la proceza tipo estas indikita aǔ de predikativa komplemento (bati la retreton, doni respondon, fari decidon), aǔ de metonimia komplemento, kiu nur konvencie indikas la procezan tipon (bati la pavimon, doni sian voĉon, fari sian vojon), kaj (ii) 'cirkonstanca ekspansio', kie la proceza tipo estas esence esprimita de la predikato, sed modifita de la komplemento. La dua tipo de etendiĝo havas diversajn subtipojn,ekz. kvanta (la horloĝo batis la kvaran, ili deklamis du poemojn, ili ludis unu matĉon), kaj kvalita aǔ klasifika (la birdo batis sian flugilon, ŝi kantis arion, li ludas rolludojn). En Gledhill (2008b, kie mi unue prezentis ĉi-tiun analizon), mi sugestis, ke kvankam la PKesprimoj en tiuj ekzemploj originis en lingvoj kiel la angla kaj la franca, tiuj lingvoj tamen ne posedas simile riĉan kaj regulan kontraston inter 'simplaj' kaj 'kompleksaj' predikatoj . Analizistoj pri kompara lingvistiko kaj pri kreolaj lingvoj ne surpriziĝos pri tia disvolviĝo de produktivaj konstruaĵoj. Sed mi dubas, ke ekster Esperantio multaj suspektus, ke ankaŭ en 'artefarita lingvo' la samaj procezoj de lingvo-uzado plene funkcias...

Predikato-komplemento-esprimoj en Esperanto

Konkludo

La unua celo de ĉi tiu artikolo estis, proponi ĝeneralan kadron por analizi 'predikatokomplemento-esprimojn' en Esperanto (ekz. fari demandon, havi efikon sur, ĵeti rigardon...) Sed dua, pli teoria celo estis, kontrastigi la tradician perspektivon pri 'frazeologio' kaj 'frazeologiaĵoj' al la vidpunkto de la britaj funkciaj lingvistoj J.R. Firth (1957) kaj M.A.K. [START_REF] Halliday | An Introduction to Functional Grammar[END_REF]. Specife, Firth proponas, ke lingvo-uzantoj uzas signojn en regulaj sinsekvoj da signoj, kies signifo ne dependas de la kombinado de individuaj sencoj, sed de la 'kunokazemo', t.e. ilia konvencia kunteksto de uzado. Simile Halliday argumentas, ke ĉiu signo havas sian kutiman 'leksiko-gramatikan' profilon, t.e. tipan sintagman kuntekston. La fakto, ke fluaj lingvo-uzantoj povas interpreti nekutimajn kaj provajn kunokazaĵojn, montras ke ili bone konas la tipajn leksiko-gramatikajn ŝablonojn de la lingvo, kaj la produktiveco de tiuj ŝablonoj permesas al ili kohere konstrui novajn sinsekvojn da signoj. Kompreneble, se oni konsideras signojn nur intuicie, ilia tipa leksiko-gramatika konduko ne estas facile videbla. Sed en la antaǔaj sekcioj mi montris, ke se oni esploras grandan tekstaron, oni povas sisteme observi la tipan konduton de signoj kaj sintagmoj, specife kiam oni komparas ilin kun iliaj kvazaǔ-sinonimoj (demandi, fari demandon, starigi demandon ktp). Intuicie, oni povus supozi, ke la sola diferenco inter tiuj esprimoj estus ilia stila nivelo. Sed oni povas observi en la tekstaro, ke ĉiu esprimo fakte posedas malsaman, sed ankaǔ tre precizan kaj regulan komunikan funkcion. La ideo, ke Esperanto havas regulan frazeologion povas ŝajni tute natura, sed la ekzisto de absolute regulaj leksiko-gramatikaj ŝablonoj ne estas evidentaĵo. Oni povas sin demandi, ekzemple, kiel evoluis pli-malpli stabila leksiko-gramatiko en lingvo, kies parolantoj estas plejparte ne-denaskaj, plurlingvaj, kaj kiuj ne konas precize la samajn instituciajn restriktojn, kiuj ekzistas por tradiciaj lingvo-komunumoj. Unu respondo sendube estas 'socia' fakto pri internacia komunikado kaj diskurso-komunumoj: en la realo, diskursoj vojaĝas preter la tradiciaj limoj de lingvo-komunumoj (mi pensas pri administracio, filozofio, komerco, religio, scienco kaj aliaj lingvaj agadoj kaj ideologioj). Neeviteble, tiuj diskursoj formas siajn proprajn lingvajn trajtojn. Kaj ĉar esperantistoj ĉiam estis kaj ankoraǔ estas 'kosmopolitaj poliglotoj', oni povas kompreni, kiel komunaj diskurso-modeloj konverĝis kaj ankoraǔ konverĝas en nia lingvo. Sed tiu rimarko kondukas min al dua faktoro: diskursomodeloj evidente respondas al leksiko-gramatikaj ŝablonoj. Kiam lingvistoj studas tiujn sinsekvojn, ili devus ne nur studi iliajn formojn sed ankaǔ iliajn funkciojn. Ĉar kontraǔe al tio, kion pensus kelkaj analizistoj, la vera celo de lingvisto ne estas studi formojn por klasigi aǔ apartigi ilin, sed studi la tre gravan ligon inter la formoj kaj la funkcioj de homa komunikado.

  Oni batis la kapon al li… Al la popolo la romianoj donis panon kaj cirkon… Unue mi faris kukon, bonan kukon… (2) La armeo batis strategian retreton… Ĉu li donis al vi jesan respondon? Vi faris vian decidon, vi elektis varbiĝi… (3) Kial vi batas la pavimon? Bedaǔrinde 18% donis voĉon al la Nacia Fronto… Ili faris sian vojon al Japanio…

  En ĉi tiuj ekzemploj, oni havas prototipan uzon de transitivaj predikatoj bati, doni, fari. Mankas spaco por komenti la analizon de la tradiciaj terminoj (ĉu prepozicio estas nodo aǔ modifanto?, ktp), nek diskuti pliajn nivelojn de la analizo, kiuj estus taǔgaj (ekz. je la nivelo de 'teksta strukturo', kio estus la 'temo' kaj potenca 'fokuso'?) Nur indas rimarkigi, ke la ĉefa nivelo, kiu permesas al ni distingi inter PK-konstruaĵoj kaj PK-esprimoj, estas tiu de la semantikaj roloj.Oni tuj konstatas, ke el strukura vidpunkto oni havas la saman analizon por PK-konstruaĵoj kaj PK-esprimoj. La sola diferenco estas, ke la komplemento en (2a) respondecas pri la tipo de procezo esprimata en la propozicio. En la sistemo de Halliday tiu rolo estas markita 'etendiĝo'. Etendiĝo estas semantika rolo por frazelemento, kiu ne estas objekto modifita de la procezo, sed elemento kiu desegnas la procezon aǔ alimaniere etendas ĝian signifon. En (2a) la procezo estas sendube 'materia', sed sen plia kunteksto oni ne vere scias, ĉu temas pri sona batado aǔ moviĝa retretado. Tamen, en (2b) kaj (2c) (doni respondon, fari decidon) la situacio estas iom pli klara: la predikato esprimas 'mensan' procezon (tipo de respondo, tipo de decido). Laǔ la analiza sistemo de Halliday mensa procezo estas kategorio, kiu inkluzivas perceptadon, pensadon kaj komunikadon. La ĉefa gramatika testo por mensaj procezoj estas, ke ili kutime permesas komplementajn propoziciojn: oni sentis, pensas, dirus, ke... Mensaj procezoj havas alian serion da etikedoj por siaj semantikaj roloj (ekz. la subjekto ne plu ludas la rolon de 'aganto', sed 'medio', t.e. tiu, kiu perceptas mesaĝon aǔ fenomenon):

	Je tiu nivelo, en (1a), (1b) kaj (1c) la predikato signifas 'materian' procezon: tio estas,
	procezo, kie subjekto havas la semantikan rolon de 'aganto' (kaǔzo, instiganto), kaj
	komplemento havas la rolon de 'medio' (shanĝita, afekciita aǔ kreita objekto). Oni povas
	kompari tiujn ekzemplojn kun frazo de la dua serio, ekzemple (2a):
	(2a)	La armeo	Batis		strategian retreton
	Funkcio	S	P		K	
	Strukturo	M N	N		M	N
	Rolo	Aganto	Materia procezo	Etendiĝo
	(2b)	Ĉu	li	donis		al [vi]	jesan respondon?
	Funkcio	A	S	P		K	K
	Strukturo	N	N	N		N [N]	M N
	Rolo	Modalo	Medio	Mensa procezo Ricevanto	Etendiĝo
	(1a) (2c) Funkcio Funkcio Strukturo Strukturo Rolo Rolo	Oni Vi S S N N Aganto Medio	batis faris P P N N Materia procezo Mensa procezo	al [li] vian decidon... K K N [N] M N Ricevanto Etendiĝo	la kapon K M N Medio
	(1b)	Al [la popolo]	la romianoj	donis		panon kaj cirkon
	Funkcio	K	S		P		K
	Strukturo	N [M N]	N		N		N	N
	Rolo	Ricevanto	Aganto		Materia procezo	Medio
	(1c)	Unue	mi		faris		kukon, belan kukon
	Funkcio	A	S		P		K
	Strukturo	N	N		N		N P [M	N]
	Rolo	Cirkonstanco	Aganto		Materia procezo	Medio

  64. La gazetoj ne trovas necesa eniĝi en tion, pri kio ili skribas, kaj kontentiĝas nur per tio, ke ili havas la eblon regali la legantojn per ridinda novaĵo aŭ fari spritaĵon. 65. Dum lia vizito, preskaǔ 20 lokaj esperantistoj havis la eblecon renkontiĝi kaj paroli kun li dum vespermanĝo ĉe la korea restoracio NY Kom Tan. Sed mi ne kapablas forgesi ilin, fraŭlino Stepeltono, -mi diris. 67. Kvankam la juna virino poste mortis, ŝi havis la kapablon forlasi sian tombon nokte kun la celo suĉi la sangon de aliaj personoj. 68. Li intencis fine akiri la bienon, kaj li pretis uzi iun ajn ilon aŭ riski ion ajn tiucele. 69. Mi havas la intencon prezenti al la Akademio projekton de regularo pri la tri jenaj punktoj : […]. 70. La sekvan tagon la konsilisto estis tre gaja kaj neniu kuraĝis demandi lin pri la okazintaĵo de la nokto. 71. […] malgraŭ la diktaturo de la nuna prezidento Pervés Muŝarraf, apogita de Usono, ŝi havis la kuraĝon reveni al sia lando,... 72. Kiam Kruko estas en kompanio de pluraj homoj, li kutimas demandi : -ĉu vi aǔdis pri la nova bordelo en la X-strato ? 73. La amerikano ekzemple havas la kutimon meti tuj sub la nomo de la adresato la straton kaj numeron, […].

	Mi ne ripetas la samajn komentojn por la sekvantaj ekzemploj, ĉar kiel oni vidas en la
	sekvanta konkordanco, ĉiu PK-esprimo kun havi en Esperanto havas simplan
	ekvivalenton, kiu estas verbo kun la senco 'aktuala, dinamika perspektivo',
	dum la PK-esprimo enkondukas strukturon kun la senco 'virtuala, statika
	perspektivo':
	66.

Ĉi tie mi uzas 'sovaĝan korpuson', t.e. improvizitan kaj ne vere ekvilibran tekstaron de pli ol 2 milionoj da vortoj, respondantan plejparte al Esperantaj literaturo kaj ĵurnalismo.

La konstruaĵo fari vojon ŝajne similas al la esprimo iri vojon kiel en la ekzemplo: Hu Jintao emfazis iri vojon de scienca disvolviĝado (Ĉina Radio Internacia, 30 Nov 2008).

Bibliografio

Allerton, David (2002): Stretched Verb Constructions in English. London: Routledge. Bolinger, Dwight (1968): Aspects of Language. New York: Harcourt Brace. Burger, Harald (1998): Phraseologie. Eine Einführung am Beispiel des Deutschen. Berlin: Schmidt. Cowie, Anthony (1981): "The Treatment of collocations and idioms in learners' dictionaries." En: Applied Linguistics 2(3), p. 223-235. Dasgupta, Probal (1993): "Idiomaticity and Esperanto texts : an empirical study." En: Linguistics, 31(2), p. 367-386. Fiedler, Sabine (1998): Plansprache und Phraseologie: Empirische Untersuchungen zu reproduziertem Sprachmaterial im Esperanto. Habilitationsschrift. Leipzig : Universität Leipzig, Philologische Fakultät. Fiedler, Sabine (1999): Plansprache und Phraseologie: Empirische Untersuchungen zu reproduziertem Sprachmaterial im Esperanto. Frankfurt/Main: Peter Lang. Fiedler, Sabine (2002): Esperanta frazeologio. Rotterdam: Universala Esperanto Asocio. Firth, John Rupert. (1957): Papers in linguistics 1934-1951. Oxford: Oxford University Press. Firth, John Rupert (1968): "A synopsis of linguistic theory, 1930-1955", kaj "Linguistic analysis as a study of meaning." En: Frank R. Palmer (red.): Selected papers of J. R. Firth 1952-1959. London: Longman, p. 168-205. Gledhill, Chistopher (2008a): "Portée, Pivot, Paradigme: trois termes pour faire le point sur les expressions verbo-nominales." En: Pierre Frath (red.): Zeitschrift für Französische Sprache und Literatur. Beihefte 35, p. 59-76. Gledhill, Christopher (2008b): "Les constructions verbo-nominales en français et en espéranto: un cas spécifique de 'glissement phraséologique'." En: Peter Blumenthal & Salah Mejri (eds.): Zeitschrift für Französische Sprache und Literatur. Beihefte 36, p. 71-84.