est destinée au dépôt  

La esperantistoj, kiuj venis el la tuta mondo kaj kiuj iris al Francio por partopreni la 10an Universalan Kongreson de Esperanto kiu devus okazi en Parizo, kaj kiuj tie devis ĉeesti la militan invadon kaj suferi la penadon kaj la mizeron de tiu tragika retiriĝo tra aŭtovojoj kaj fervojoj ; tiuj kiuj iris al Francio por kanti pacismajn himnojn kaj kanonoj respondis al ni ; (...) tiuj kiuj por ne rezigni niajn idealojn ni malfermiĝis en keloj senlumaj kaj senaeraj, ni nepre devas esti esperantistoj. Josep Prat i Bonet [1] Komence de la 20-a jarcento, la naciisma ekspansio de la eŭropaj potencoj unuflanke kaj la neceso de internaciigo de la scienca esploro aliflanke, lokis la debaton pri monda helplingvo inter la ĉefaj temoj de la internacia agendo. Tiu debato ligiĝis kun la intelektaj dilemoj de la epoko, inkluzive de sciencaj kaj spiritaj temoj, nacia kaj etna identeco, la tiel nomata « juda problemo » kaj precipe la ebleco de paco en internaciaj rilatoj [2] . Laŭ tiutempa sociologia esploro, sufiĉe komuna trajto de movado tiel diversa kaj plurala kiel la Esperanta estis ĝia pacisma esenco. Tiusence, ne estas troigo aserti ke, se ĝi okazintus, la monda kongreso de Parizo estintus la plej granda koncentrado de pacistoj de la tuta historio [3] . Sed ekis la milito kaj la esperantistoj devis adaptiĝi al la nova situacio, disvolvigante diversajn funkciojn : inter aliaj, homama agado, agado en la gazetaro kaj agado pere de ilia partopreno en pacismaj organizoj. Unue, ili informis pri la eventoj pere de siaj periodaj publikigaĵoj, ofte el pozicioj proksimaj al pacismo. Aparta okazo estis Internacia Bulteno, revuo naskita en novembro de 1914 por informi pri la milito el la oficiala vidpunkto de la germana registaro. Ĝia celo estis rezisti la anglan, francan kaj rusan propagandojn pri la krueleco de la germanoj, kaj ankaŭ kritiki la malbonan agadon de la kontraŭuloj. Dume, antaŭ la malfacilaĵoj trapasitaj de la Esperantaj revuoj en la plimulto de la landoj de la Triobla Entento kaj iliaj aliancanoj, la debato pri la neŭtraleco de la internacia lingvo okazis precipe en la paĝoj de The British Esperantist. Estis ankaŭ en tiu revuo kie Zamenhof eldonis sian faman Alvokon al la Diplomatoj, t.e. al tiuj destinitaj al rekonstruo de Eŭropo post la Granda Milito [START_REF]Vidu la ĉapitron de Javier Guerrero en Antaŭ unu jarcento[END_REF] . Aliflanke, menciindas la homama agado de la Universala Esperanto-Asocio (UEA), kiu tiumomente havis sian sidejon en la neŭtrala Svislando. Ekde Ĝenevo kaj dank' al la gvidado de Hector Hodler, ĝi sciigis novaĵojn de la esperantistoj prizonuloj en ambaŭ flankoj, kun novaj sekcioj en ĝia revuo kiel Niaj mortintoj kaj Esperantistoj militkaptitoj [START_REF]La UEA fondiĝis en 1908 fare de Edmond Privat -kiu estiĝos bona amiko de Romain Rolland kaj de Gandhi -kaj Hector Hodler[END_REF] . En tiu rolo de peranto inter civitanoj de alfrontitaj landoj, la volontuloj de UEA -en kunlaborado kun Internacia Ruĝa Kruco -kolektis tage centojn da leteroj kaj alian privatan korespondadon pere de ĝia reto de lokaj reprezentantoj kaj sendis ilin al la konsignatuloj [START_REF] Menciindas | Ruĝa Kruco disdonis tiuperiode milojn da ekzempleroj de pluraj eldonaĵoj en Esperanto. Inter ili, elstaras detala vortaro kun Esperanta traduko de la ĉefa sanitara terminaro en malsamaj lingvoj, pensita por tiuj, kiuj en tempo de milito devis doni aŭ ricevi helpon en ambulancoj kaj malsanulejoj. Vidu Lavarenne, Christian[END_REF] . Krome, ili helpis spuri homojn, disdoni manĝaĵojn, vestaĵojn kaj medicinaĵojn, kaj revenigi militkaptitojn al ilia patrio. Oni taksis, ke la totala nombro de tiaj servoj verŝajne superis 100 000 jare [START_REF] Jakob | La help-agado de UEA 1914-1918[END_REF] .

La praktika internaciismo de Esperanto

Xavi Alcalde

Krom la Esperantaj asocioj, oni trovas multe da subtenantoj de la internacia lingvo inter la gvidantoj de la plej gravaj pacismaj tendencoj de la epoko : la scienca pacismo, la inisma pacismo, la religia pacismo kaj la proleta internaciismo. Rilate al la intelekta mondo, elstaras la Nobel-premiitoj pri paco Alfred H. Fried, kun-eldonisto kun Bertha von Suttner de la eldonaĵo Die Waffen nieder ! (« For la batalilojn ! ») ; kaj Henri Lafontaine, kun-kreinto de la universala dekuma klasifiko kaj prezidanto de la Internacia Oficejo de la Paco (IPB, laŭ ĝiaj sigloj en la angla) ; la pentristo Félix Moscheles, bapto-filo de la muzikisto Felix Mendelssohn kaj prezidanto de la Internacia Asocio de Arbitracio kaj Paco ; Gaston Moch, fervora subtenanto de Alfred Dreyfuss en la afero laŭ li nomita kaj prezidanto de la Internacia Instituto de Paco de Monako ; aŭ la ĵurnalisto William T. Stead, ege aktiva en la Konferencoj de Paco de Hago, kiu pereis en la sinkado de la Titanic du jarojn antaŭ la komenco de la Granda Milito [START_REF]Aliaj pacismaj intelektuloj kaj samtempe subtenantoj de la internacia lingvo estis la Nobel-premiito de medicino Charles Richet, la Nobel-premiito de kemio Wilhelm Ostwald aŭ la psikiatro Auguste Forel[END_REF] . Koncerne al la kontraŭmilita kaj pacisma inismo, menciindas ekzemple Sylvie Flammarion, gvidanto de la asocio Paco kaj Malarmado por Virinoj, kiu unuiĝis kun aliaj organizoj por krei en 1915 la Internacian Ligon de Virinoj por Paco kaj Libero (WILPF, laŭ ĝiaj sigloj en la angla). Alia homo substrekinda estas kvakerino Priscilla Peckover, ankaŭ ano de la IPB. Fakte, en tiu epoko, kaj la WILPF, kaj la IPB subtenis la uzadon de Esperanto por ilia korespondado kaj internaciaj kunvenoj. Pri la rilato inter inismo kaj esperantismo tiuepoke, Roberto Garvía jam emfazis la procenton (relative) altan de virinoj interesitaj en la internacia lingvo [START_REF] Efektive | kelkaj samtempuloj substrekis la « virinecan karakteron de la movado : pli emocia ol racia, kaj sen viraj valoroj, kiel patriotismo aŭ militismo[END_REF] . El religia vidpunkto, la esperantismo de la epoko spegulis la universalisman mesaĝon de la lingvo, kun ideoj proksimaj al ekumenismo kaj al la interkonfesia dialogo. Temis pri antaŭtempaj proponoj, kiuj kontrastis kun la oficiala katolikismo. Tiusence, fundamenta elstarulo estis Émile Peltier, defendanto en la revuo Espero Katolika de tio kion post jardekoj teoriuloj kiel Joan Botam nomos makro-ekumenismon [START_REF] Ni Kontentas | al ĉiuj. Se ni estas justaj, ni ne kredas ke ni havas la universalan veron, kaj ni pretas akcepti ke homoj kun religiaj ideoj kiuj estas malsamaj ol la niaj povas instrui al ni pri multaj aferoj » Espero Katolika I (1903), citita en Garvía (citita verko : Paĝo 190)[END_REF] . Alia homo aktiva en la katolika ekumenismo, kaj sekve frontita al la eklezia hierarkio de la epoko estis la germana pastoro Josef Metzger. Pluraj estis la organizoj kiujn li fondis, kiel la Monda Ligo por Paco de la Blanka Kruco, internacia katolika societo kreita en 1916 kiu uzis Esperanton kiel laborlingvon. Poste, Metzger alfrontos la nazian reĝimon kaj finos siajn tagojn ekzekutita en 1944. Esperanto havis ankaŭ fortan diskonigon en la movado de rifuzo al la militservo. Pro tio elstaraj subtenantoj de la monda helplingvo trapasis la militjarojn en malliberejo. Unu el ili estis la slovaka doktoro kaj verkisto Albert Škarvan, sekvanto kaj amiko de unu el la ĉefaj referenculoj de la Esperanta pacismo : Lev Tolstoj. Pro sia kontraŭstaro al militservo, Škarvan estis arestita plurfoje, la lastan fojon en 1915 restante en malliberejo ĝis la fino de la mondmilito. Tiumomente estis ankaŭ senigita je libero Fenner Brockway, estonta unua prezidanto de la Internacio de Militrifuzantoj (WRI, laŭ ĝiaj sigloj en la angla) [START_REF]Rakontas Brockway en sia membiografio ke, estante en reĝimo de izoliĝo, li nur rajtis havi ununuran libron samtempe. Interese, dum kelka tempo tiu libro estis eldono de la Nova Testamento en Esperanto[END_REF] . Fine, indas rimarkigi la proletan esperantismon kun ĝia plej konata gravulo, Eugène Adam, konata kiel Lanti. Temis pri radikala pacisto kun afineco al la anarkiisma movado, kiu lernis la internacian lingvon kiam partoprenante la militon en la trupoj de ambulancoj. Kaj estos alia anarkiisto, Ángel Pestaña, sekvanto de la kontraŭmilita pozicio de Errico Malatesta -jen alia simpatiulo de la Zamenhofa lingvo -kaj unu el la organizantoj de la Internacia Kongreso por Paco de 1915 de Ferrol (Galegio, nord-okcidenta Hispanio), kiu proponos en la kunteksto de la Tria Internacio, ke ĉiu delegito parolu sialingve estante nur tradukado al la monda helplingvo. Tiu propono ne sukcesos [START_REF] Vidu | Anarkiisto proponis Esperanton al la komunista internacio[END_REF] . La debato pri neŭtraleco kaj pacismo antaŭ la milito transiris tamen la proletan movadon. Tiel, multaj esperantistoj estis vokitaj militserve kaj multaj mortis en la milito [START_REF]Ekzemplo estas Tivadar Soros -la patro de George Soros -, kiu rakontis siajn travivaĵojn en Siberio kiel militkaptito en Modernaj Robinzonoj[END_REF] . Inter tiuj kiuj batalis oni trovas la jam menciitan Gaston Moch kaj ankaŭ unu el la ĉefaj katalunaj esperantistoj : Frederic Pujulà i Vallès, kiun la eko de la milito trovis kiel multaj aliaj en Parizo. Dum Pujulà batalis en la armeo, sia edzino, Germaine Rebours -sekretariino de la 5-a UK (Barcelono, 1909) -verkis en la revuo El Poble Català (« La Kataluna Popolo ») artikolojn kiel La virino en la milito, proponante la kreadon de servo de bapto-patrinoj dum milito, -simile al tiu kiu jam ekzistis en Francio -, kiuj devus okupi la lokon de tiu patrino, fratino aŭ amikino kiun la soldato malhavis en la fronto [START_REF]Visca França, Visca Catalunya ! » La Catalogna durante la Prima Guerra Mondiale : una prospettiva di genere[END_REF] . Dume, la milito daŭradis kaj en aprilo de 1917 la Esperanta movado suferis neripareblan perdon kun la morto de Zamenhof, iniciatinto de la internacia lingvo. Afliktita pro la sekvoj de militema ŝanĝo-proceso kiu tuŝis lin ege proksime -kelkaj monatoj antaŭe sinmortigis lia pli juna frato Aleksandro [START_REF]Aleksandro Zamenhof forprenis sian vivon pro la teruraĵoj kaj la krueleco de la milito[END_REF] -, li ne vivos por vidi kiel la plimulto de siaj posteuloj pereis en la ekstermejo de Treblinka. Tamen, ne ĉiuj novaĵoj estis malbonaj. Efektive, perforto skuas konsciencojn kaj de la cindroj de la detruo ŝprucas ankaŭ novaj projektoj. Post la fino de la milito okazis en Bilthoven (Nederlando) aro de konferencoj fundamentaj por la estonto de la internacia pacismo [START_REF]War is a Crime against Humanity : The story of War Resisters' International[END_REF] . En ili kreiĝos tri institucioj kiuj ankoraŭ ekzistas hodiaŭ : la Kunularo por Repaciĝo (IFOR, pro ĝiaj sigloj en la angla), la Internacia Civila Servo kaj la jam citita Internacio de Militrifuzantoj. Origine, tiu lasta organizo nomiĝis esperantlingve Paco kaj daŭrigis la uzon de la internacia lingvo kiel unu el siaj laborlingvoj dum multaj jardekoj [START_REF] Prasad | citita verko[END_REF] . Tiuperiode, la esperanta agado difiniĝos kiel praktika internaciismo, bazita sur sia homama dimensio. Ekzemple, esperantistoj de aŭstra regiono Stirio despere alvokis la samideanojn de aliaj landoj por ke ili akceptu provizore la infanojn kiuj suferis pro senhaveco en la rigoraj postmilitaj jaroj. Fine, tricent aŭstraj infanoj estis akceptitaj de hispanaj familioj kaj kelkaj el ili restis vivi porĉiame en Hispanio [START_REF] Cortès | Els nens austríacs acollits a Osona (1920-1923)[END_REF] . Oni estimas, ke pli ol 35 milionoj da homoj pereis kiel sekvo de la milito, kiu ellasis ankaŭ fortan baton al universalismaj ideoj kiel tiuj de Esperanto. Poste, la intermilita periodo faciligos al la esperantismo novan prosperon kaj oficiale -memorindas la debatoj tiurilate ene de la Ligo de Nacioj [START_REF]Vidu la raporton de la Asista Ĝenerala Sekretario de la Ligo de Nacioj[END_REF] -, kaj en la proleta movado. Sed tiu estas alia historio, kiu estos rakontata aliokaze.

Xavi Alcalde

Ĉi teksto aperis kadre de la verko Antaŭ unu jarcento -La granda milito kaj Esperanto, EFK-2018, paĝoj 333-340. Notoj : [1] Jozefo Prat i Bonet (1894-1936) estis kataluno kiu iĝis pioniro de la argentina Esperanta movado. En Argentino li estis ankaŭ gvidanto de la kataluna enmigrinta komunumo -li estis fondinta membro de la Orfeó Català (« Kataluna Ĥor-societo ») kaj ege aktiva en la Casal Català de Buenos Aires (« Kataluna Societo de Bonaero »). Tie li estis ankaŭ konata sindikatisto. Vidu la artikolon de Prat, Patricia (2014). « Vaganta Hirundo. Omaĝaj vortoj honore de Josefo Prat i Bonet, pioniro de Esperanto en Argentino », Almanako Lorenz 2014. Rio de Janeiro, Brazilo. Paĝo 133. [2] Rigora kaj ege dokumentita esploro kiu bone montras la gravecon de la socia movado subtenanta mondan helplingvon en la unuaj jardekoj de la 20-a jarcento estas Garvía, Roberto (2015). Esperanto and Its Rivals. The Struggle for an International Language. Philadelphia : University of Pennsylvania Press. [3] Tiu aserto baziĝas sur tri premisoj : a) Unue, jam en la monda kongreso de 1913 en Berno la plimulto de la debatoj koncentriĝis sur la temoj de milito kaj paco. Vidu Künzli,