Patrice Marquand 
  
Patrice Marquand Marc'h E Zivskouarn Marc 
  
Marc'h E Zivskouarn Marc'h Ha Mojenn Tristan 
  

à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d'enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.

miret e Levr Du Caerfyrddin 11 . Drystan a vez sellet outañ en triadennoù evel ur brezelour meur (ur penn en emgann) met dreist-holl evel un amourouz meur, sot gant Essyllt, gwreg e eontr March (triadenn 71). Essyllt, evit he c'helo, a zo meneget e-touez teir gwreg avoultr Enez-Preden (triadenn 80, 210) ha hec'h anv a zeu war-wel e Kulhwch hag Olwen 12 . Ar meneg koshañ eus an daou amourouz eo an enskrivadur eus ar 6vet kantved a gaver war piler maen aber Fowy, nepell diouzh Castel-Dore e Kerne-Veur : dRVSTA[N]VS HIC IACIT CVNOMORI FILIVS CVM DOMINA OVSILLA 13 .Peuzheñvel eo dRVSTA [N]VS ouzh ar stumm henbredenek boutin. Enskrivadur Fowy a laka Drustanus da vezañ mab Cunomorus -Konveur eta, a veze graet Marc anezhañ ivez -da lavaret eo March mab Meirchion 14 , eontr Drystan e hengoun Kembre. Padal, Kerne-Veur eo al lec'h pennañ ma voe gwriziennet ar vojenn ennañ, evel m'en diskouez al lec'hanvadurezh 15 , hryt Eselt, da skouer, « roudour Izolde », un anv-lec'h e parrez Sant-Keverne (e-kichen Kap Lizard), testeniakaet adal 967 16 . Bez' ez eus ivez ur stumm brezhonek eus anv Tristan e Douarnenez, insula Trestanni, testeniakaet er 14vet kantved met anavezet abretoc'h moarvat, evel ma vo gwelet izelikoc'h. Latemeri, « jubennour » (henc'halleg : latinier ; ar ger-se a roas an anv-den Latimer e Bro-Saoz, Latimier e Breizh), dre ma ouie meur a yezh moarvat. Pa ouie ivez, hervez Thomas, an holl istorioù diwar-benn ar roueed hag ar gonted bet e Enez-Preden e oa neuze an hanterour gwellañ da dreuzkas mojenn Tristan ha danevelloù all eus Kembre da Vro-Saoz 21 . Diouzh un tu all, ar c'honter norman Beroul hag ar skrivagner alaman Eilhart von Oberg a arveras o daou 11 Loth, 1912, 112-123 ; Bromwich, 1979-80, 54-65. 12 Lambert, 1993, 136. Essyllt Vinwen hag Essyllt Vyngul. Gw. ivez Bromwich, 1961[2006], 350-352. 13 Trede linenn an enskrivadur « cum domina Ousilla » a zo diverket abaoe pell amzer. N'eo anavezet nemet dre ziskrivadur an aotrou Leland e 1538, lennet gantañ Clusilla e-lec'h Ousilla. Gw. Mandach, 1972, 407-415 ;1975, 24-35 ;1986, 193-195 ;[START_REF] Chocheyras | Tristan et Iseut : genèse d'un mythe littéraire[END_REF], 55-61. Evit O.J. Padel, 1981, 77, notenn 59 : « Leland's reading of the inscription, cited by de Mandach, is simply wrong, and there is no evidence that it ever consisted of more than two lines. » 14 Gw. Hor Yezh, niv. 251, p. 6-7. 15 Padel, 1981, 58-81. 16 Loth, 1912, 29-30 ; Padel, 1981, 66-67. 17 Lejeune, 1962, 183-209 ; Marchello-Nizia, 1995, digoradur, xviii. 18 Marchello-Nizia, 1995, digoradur, xvi. 19 Roques, 1951, eil skourr, gwerz. 3733-3740. Ar skourr kentañ a ra anv eus lae Tritan, lae Charpel (Chievrefueil) ha lae dam Isset (Iseut), gw. gwerz. 2437-2439. 20 « Mé sulun ço que j'ay oÿ / Nel dient pas sulunt Breri / Ky solt lé gestes e lé cuntes / De tuz lé reis, de tuz lé cuntes / Ki orent esté en Bretaingne. » Marchello-Nizia, 1995, 185, gwerz. 2273-2277. 21 Paris, 1879, 425-428 ; Weston, Owen, 1911, 5-17 ; Gruffydd, 1912, 180-183. an hevelep andon dre skrid da sevel, en hevelep mare koulz lâret, bep ur romant diwar-benn mojenn Tristan hag Izolde 22 . Gellout a c'heller dispartiañ ar skridoù henc'hallek e daou skourr neuze, diouzh o andonioù : ar skourr kembreat, a reer « kourtes » anezhañ ivez dre ma tever romant Thomas dioutañ (pe c'hoazh lae ar Chievrefueil, romant Gottfried von Strassburg, Folie Tristan e dornskrid Oxford hag ar saga norzhek), hag ar skourr kerneveurat, pe « boutin » a roas danvez da vBeroul hag Eilhart da sevel o oberennoù (stagañ a reer Folie Tristan e dornskrid Bern ouzh ar skourr-se) 23 . Rak anvioù-lec'h Kerne-Veur a zo stankoc'h ha resisoc'h e romantoù Beroul hag Eilhart eget e stummoù all ar vojenn, ar pezh a ziskouez emañ o andon eno. Padal, an holl skrivagnerien-se a embannas fraezh ha sklaer e veze skignet dre gomz stummoù all eus mojenn Tristan gant konterien ha janglerien 24 . Gellout a reer merzout ivez ez eus bet roet ul lec'h bras a-walc'h da Vreizh-Vihan, dreist-holl e stummoù Beroul hag Eilhart. Marchello-Nizia, 1995, 1378. 23 Baumgartner, 1987, 14-15. 24 Marchello-Nizia, 1995, Beroul : gwerz. 1265-1268, 36 ;Thomas, gwerz. 2273Thomas, gwerz. -2274, 185 , 185 ; Eilhart, 288 : « Ceci, que j'ai lu dans le livre, je l'ai entendu conter par ailleurs. », 324. 25 Bédier, 1905, II, 108-109 ; Bromwich, 1961[2006], 331-334. 26 Tanguy, 1998, 137-144 ; Al-Idrîsî, VI, 1, 417-421. 27 Meur a stumm disheñvel a gaver en dielloù : Tutuarnus, Tutuguarnus, Tutualdus, Tutuarinus, Tutoarnus, Tutoarn, Tutuarne, Tutuarn. Gw. Bourde de la Rogerie, 1905, 79. 28 Tanguy, 1995, 26-27 ; 1998, 123-124. 29 Chatellier, 1907, 256 ; Bourde de la Rogerie, 1905, 78 ; Pape, 1978, A-93 ; Tanguy, 1998, 122. 30 Tanguy, 1998, 143-144. 31 Morice, I, 540 ;Quaghebeur, 2001, 290-292, 324-325. Tutuarn a zo ur sant hogos dianav a vefe bet eskob. Marteze e voe ur peniti gouestlet dezhañ en enezenn kent 1118, met n'ouzer ket kalz tra a-zivout an dra-se. 32 1998, 120 : « c'est, en effet, à sa situation de dépendance vis-à-vis du prieuré de l'île Tristan que Douarnenez doit sa dénomination actuelle, contraction de Douar an enes, graphie de 1598, 'terre de l'île ». » remonte à un vieux brittonique Drustãnocommun à tous les Brittones 33 . » Ar stumm gallek Trestain a ziskouez mat ne zeu ket anv an enezenn eus Tristan, met eus ur stumm brezhonek a c'hellfe bezañ kalz koshoc'h eget ar 14vet kantved. Ar stumm Trestan a zo testeniakaet un tammig abretoc'h e Henbont, en un akt savet e 1334 hag a sell ouzh Guillou Trestan 34 . Gellout a rafed soñjal e voe roet daou anv war un dro da Enez Tristan : Tutuarn gant an dud a Iliz, ha Trestan gant ar peurrest eus ar boblañs 35 .

Ar vojenn war ar c'hevandir

Mojenn

Eilhart a ro deomp elfennoù all. Da vont eus Lonois da Gerne-Veur e treuzer ar mor : « Voilà comment cette petite troupe quitta le Lonois, traversa la mer et arriva en Cornouailles… » 36 . Tad Tristan eo Rifalin, roue Lonois. Da notenniñ e kaver Remelin, kont Leon, e kontadenn Alain Rebrit gant Walter Map 37 . Ar gontadenn-se, « unan eus ar pouezusañ dielloù a zoug testeni eus hol lennegezh kollet, an hini bouezusañ marteze.», hervez Roparzh Hemon 38 , a vefe ur seurt chanson de geste savet e Breizh-Vihan diwar darvoudoù istorel eus an 9vet kantved, muntroù ar roueed Erispoe ha Salomon pergen, mesket gant temoù mojennel hollgeltiek, ha treuzkaset e-pad daou c'hantved ken ma voe adstummet ha distummet gant meur a gonter, moarvat, a-raok bezañ dastumet gant Walter Map e dibenn an 12vet kantved 39 . Rifalin a zo moarvat un distresadur eus Rivelen, un anv a gaver stank hag abred e diellevrioù Breizh-Vihan 40 . Rivelen, breur Salomon ha mab Riwallon, kont Poc'her, a oa rector Cornubiae en 9vet kantved. D'ar mare-se, roueed Breizh Erispoe ha Salomon a reas unan eus o annez war tor menez Lokorn, nepell diouzh pleg-mor Douarnenez eta 41 . Bez' e voe ivez Rivelen eus Kraozon, gwaz da diegezh Kerne en 11vet kantved. E verc'h Onwen a zimezas gant Orscand, eskob Kemper ha breur Alan Canhiart 42 . Diouzh un tu all, beskonted Leon a zalc'he douaroù e Kerne adalek hanterenn gentañ an 12vet kantved da nebeutañ, evel gwazed kont Kerne. E-touez an douaroù-se e kaver pergen kreiz Bro-Vigouden (Kemenet), Porzai, Daoulas ha gourenez Kraozon, a veze graet « douar Rivelen » c'hoazh er 15vet kantved 43 

  Tristan a oa anavezet war ar c'hevandir abaoe penn-kentañ an 12vet kantved da nebeutañ. Ar menegoù kentañ a gaver er varzhoniezh okitanek e-tro 1135 gant an troubadour Cercamon 17 . Chrétien de Troyes a skrivas a-raok 1176 ur romant del roi Marc et d'Ysalt la blonde, bet kollet, evel m'eo bet kollet oberenn La Chievre, marteze an trouver Robert eus Reims 18 , meneget e eil skourr Le Romant de Renard, savet e-tro 1175 19 . En hevelep koulz, e-tro 1170-1173, e voe skrivet Tristan et Yseut gant Thomas a Vro-Saoz. E oberenn a voe troet en alamaneg gant Gottfried von Strassburg e penn-kentañ an 13vet kantved (1200-1210). Andon Thomas, evel m'en disklêrias e-unan, eo ar c'honter kembreat Breri 20 , da lavaret eo ar fabulator Bledhericus meneget gant Giraldus Cambrensis e Descriptio Kambriae. Bledhericus, pe Bleddri ap Cadivor (1070/1080-1130/1140), a zalc'he douaroù e Dyfed ha reiñ a reas e skoazell d'an Normaned staliet e kreisteiz Kembre. Lesanvet e veze

  Bro TristanAn daou skrivagner-se a lak Tristan da vezañ genidik eus Loenois, Lonois, a vez tostaet ouzh Lothian e Skos peuraliesañ25 . Padal e c'heller soñjal ivez e Bro-Leon, pe c'hoazh e Douarnenez, evelBernard Tanguy, en deus lec'hiet eno ar gêr Laïounes, Léones roet gant an douaroniour arab Al-Idrîsî en e oberenn Kitâb Rujâr, « levr Roger », ul levr douaroniezh savet e-tro 1154-1157 en enor da roue Sikilia Roger II (1105-1154), diwar skridoù ha titouroù dre gomz bet dastumet e-pad pemzek vloaz. Al levr-se a ro deomp ur sell resis a-walc'h war douaroniezh kornôg Europa ha war aodoù ha porzhioù-mor Breizh e-kreiz an 12vet kantved pergen 26 . E-tal da Zouarnenez emañ insula Trestanni, a veze graet Insula Sancti Tutuarni anezhi betek 1337 27 ha da c'houde Isle Trestain e 1351, Insula Trestanni e 1368 28 . An enezenn zo bet annezet abaoe mare ar C'halianed da nebeutañ hag ar Romaned en em stalias warni ivez 29 . Ur c'hreñv-lec'h o defe savet, da heul un oppidum galian marteze, ha dre-se e voe graet Léones eus an enezenn, diwar ar ger latin *Legionense deveret eus legio 30 . Insula Sancti Tutuarni a zeu war wel er skridoù e 1118 hepken, pa voe roet da venec'h Marmoutier gant Robert eus Locuuan, eskob Kemper, dezhe da sevel ur prioldi enni 31 . Ouzh ar prioldi-se e voe staget kêr-Douarnenez, anvet diwar an enezenn eta, hervez Bernard Tanguy 32 . Ken buan all e c'hellfed krediñ e voe roet anv Tristan d'an enezenn diwar ar romantoù henc'hallek skrivet en 12vet kantved. Koulskoude, Trestan a zo ur stumm skrivet brezhonek rik na zever ket eus ar stumm lennegel Tristan : « La forme Tristan représentant la prononciation Tröstan est une forme écrite plutôt galloise. La forme bretonne armoricaine correspondante est Trestan. […] Tristan est une forme galloise, transmise aux écrivains étrangers par l'écriture. Dès le 9 ème siècle, on prononçait Dröstan, Tröstan, et on écrivait Dristan, Tristan. Cette forme 22

  . Diwar-se e c'hellfed tostaat « douar Rivelen » e dalc'h gant aotrouien Leon ouzh ar menegoù « Remelin kont Leon » roet gant Walter Map ha « Rifalin roue Leonois » roet gant Eilhart eus Oberg. Dalc'hoù beskonted Leon e Kerne a glot madik a-walc'h gant an tolead m'eo bet dastumet mojenn roue Marc'h e zivskouarn marc'h. Kement-se a rofe da grediñ eo gant aotrouien Leon e voe degaset ar vojenn-se da vro Leon eus Kerne, a-gevret gant hini Tristan. Rak er romant Tristan e komz-plaen, savet en 13vet kantved, ez eus bet lec'hiet un darn eus an istor e Sant-Fregan hag e Portsall, an daou lec'h nemetañ a vro Leon m'eo bet dastumet mojenn ar roue Marc'h 44 .Un nebeud anvioù all a hañval bezañ orin eus Breizh-Vihan , evel Perinis, floc'h Izolde e romant Beroul, Denoalen, unan eus an tri zrubard, Rual, pe Roaldr li Foitenant, tad mager Tristan e oberenn Gottfried hag er saga norzhek. Gondoïne, un trubard all, zo un anv germanek anavezet abred (819) e Breizh-Vihan 45 .Mamm Tristan eo Blanchefleur hec'h anv er romantoù. Un droidigezh eus un anv brezhonek a c'hellfe bezañ rak alies a-walc'h e veze savet anvioù-merc'hed diwar ar ger « gwenn » (gant ar ster « glan » moarvat) : Onwen, Wenbrit (gwreg Salomon), Gwen-argant, mamm Triscan eus Gwitreg, da skouer. An Triscan-se a zo mab da Riwallon, un aotrou bihan eus an Alre hag a voe roet dezhañ dalc'h Gwitreg gant dug Breizh Jafrez 1añ e 100846 . Ret eo dilezel evit mat ar vartezeadenn savet gant R.S. Loomis diwar ur fazi skrib graet gant Per ar Baot, a ziskrivas Tristan evit Triscan e Kronikenn Gwitreg 47 . Al linac'h Tristan mab Riwallon n'en doa bet tamm levezon ebet war ar vojenn (Tristan mab Rifalin), peogwir eo Triscan ar stumm orin, testeniakaet e meur a akt dindan ren Alan III 48 . Triscanus pe Trescanus a dalvez « teir c'hrezenn » e latin 49 . Pell-mat emaomp diouzh Drustãnoneuze. Hervez Thomas ha Gottfried von Strassburg eo Tristan orin eus Parmenie, Ermenia er saga norzhek. Parmenie, Ermenia a zeu moarvat eus Armonicis, an douaroù e-tal da Enez Mon, ur ger implijet gant Yann a Gerne-Veur en e Prophetia Merlini, ha lakaet da vezañ Armorico dindan bluenn Jafrez Menoe 50 . Dre ma voe arveret gant Thomas un danevell kontet gant ar C'hembread Breri e c'heller krediñ emañ Parmenie, Ermenia e hanternoz Kembre kentoc'h eget e Breizh-Vihan. Padal ez eus peadra da soñjal e voe kemmesket alies an daou dermen Armonicis hag Armorico. Merzout a reer e vez treuzet ar mor gant Rivalin, roue Parmenie, da vont eus e vro da lez Marc'h e Tintagel, evel m'en ra Rifalin roue Lonois e romant Eilhart 51 . Er saga norzhek, a zever eus oberenn Thomas, Ermenia a zo ur gêr e kreisteiz Breizh, moarvat e Breizh-Vihan 52 . Gottfried a embann c'hoazh a-zivout Rivalin : Beaucoup croient et affirment que le Lohnois était la patrie de ce seigneur et qu'il en était le roi. Cependant Thomas, qui l'a lu dans le conte, nous assure qu'il était de Parménie et qu'il tenait une autre terre d'un duc nommé Morgan : celui-ci était breton, et c'était son seigneur légitime. 53 Gottfried a anaveze stummoù all eus ar vojenn neuze, re vBeroul hag Eilhart pergen. Rivalin < Rivelen a zo un anv brezhonek liammet kreñv gant tiegezh Kerne-Poc'her ha meneget eo evel tad Tristan e daou skourr ar vojenn, hini Thomas/Gottfried koulz ha hini Beroul/Eilhart. Diwar-se e c'hellfed goulakaat e klaskas Thomas liammañ an hengoun kembreat ouzh stumm kerneveurat ar vojenn o lec'hiañ mui pe vui Parmenie e Breizh-Vihan hag o lakaat Rivalin da vezañ tad Tristan tra m'eo Tallwch e Kembre, un anv bet lamet kuit en holl romantoù henc'hallek hag alamanek. Un elfenn all a gas war-du ar memes soñj : ar fed ma kaver meneg eus emgann Karaez e oberennoù Eilhart ha Gottfried, da lavaret eo e daou skourr ar vojenn. E