War-Lerc'h E Oa Krog Jorj 
  
Jan Er Kerlagad 
  
Yehann-Baol Meut 
  
Alan Rius 
  
Er Houlùenn 
  

 

An Drouzerion o seniñ istor o bro istor ar vro dre sonenneù ur strollad hengounel

Guivarc'h Mazheaz

Département de Breton -Celtique, Université Rennes 2 Bâtiment L, Place du recteur Henri Le Moal CS 24397 -35043 Rennes cedex mathias.guivarch@etudiant.univ-rennes2.fr RÉSUMÉ. Le pays d'Auray à l'image de l'ensemble de la Bretagne a changé brutalement de langues, de culture au cours du XXème siècle. A mesure que ces changements s'opéraient, certains personnes ont milité et ont perduré les us et coutumes anciennes pour raconter les événements du pays et même essayer de transmettre un message et permettre de préserver un monde qui disparaissait. Les Trouzerions, un groupe qui a marqué le pays d'Auray pendant le renouveau de la culture bretonne dans les années 70, a mêlé tradition et modernité et par leur chanson, ont transmis un important témoignage sur les changements survenus dans cette région de la Bretagne. Une analyse de leurs chansons et le contexte historique seront restitués dans cette analyse pour mieux comprendre l'évolution du pays dans la deuxième moitié du XXème siècle.

ABSTRACT. The Auray region, like the rest of Brittany, underwent a sudden change in language and culture during the 20th century. As these changes took place, some people militated and maintained the old customs and habits to tell the events of the country and even try to carry a message and help preserve a world that was vanishing. The Trouzerions, a band that left its mark on the Auray region during the revival of Breton culture in the 1970s, mingled tradition and modernity and through their songs passed on an important testimony to the changes that had taken place in this part of Brittany. An analysis of their songs and the historical context will be given in this analysis to better understand the evolution of the area in the second half of the 20th century. Get ar c'hoant da labourat war brezhoneg ma bro, da lavaret eo, Gwenedeg an Arvor kostez Bro an Alre, e voen en em gavet get ur strollad hep e bar hag a zo sonerion a vro an Alre. Hemañ a vez graet an Drouzerion mod koh anezhañ. Deuet e oant da vout an Drouzerion. Er strollad-mañ e kaved Job Kerlagad, Jan er Meut, Yehann-Baol Rius, Alan er Houluenn, Jan-Mikél er Bourdiek ha Jorj Belz. Rac'h ar sonerion-mañ a zo genedik ag ar memes bro etre Landaol ha Karnag. Int o devoa sonet e pep lec'h e Breizh hag en Amerika mem, e Washington. Digant an dud tro-dro dezhe hag o familh dezhe o devoa dastumet ur bern sonennoù a gont deomp traoù hag a zo degouezhet er vro. Sonennoù kozh-kozh a zo ken kozh hag an dispac'h Gall mem, pa ne vezont ket koshoc'h mem. Kananouennoù a bep sort a zo bet sonet get ar strollad-mañ, sonennoù a-boz, sonennoù berr da gorolliñ, sonennoù da gerzhet mes ivez eh eus bet savet sonennoù nevez aveit komz a-zivout pezh a zegouezhe er vro da vare ma oant e barr o brud. Rac'h ar sonennoù o deus dastumet ha kanet a-hed o buhez a zo sonennoù ag ar vro hag a gont un dra bennak hag a zo degouezhet er c'horn bro-mañ. Alies ne vez ket anavezet a-zivout piv resis e vez komzet mes seul nevesoc'h seul splannoc'h e c'hell bout an traoù.

Aze ema bet meneget an darvoudoù pennañ o devoa graet da dud ar vro stourm evit o douar. D'ur c'houlz pa oa Breizh o chanj he neuz penn-da-benn get ar c'hleuzioù a veze distrujet evit brasaat ar parkeier, ha pa veze tier o sevel e pep lec'h war an aod evel togoù-touseg e oa bet lakaet ar gaoz war an darvoudoù-se get ar strollad-mañ hag a oa danvez stourmerion evit ar brezhoneg hag evit Breizh en ur mare ma komprene c'hoazh al lodenn vrasañ ag an dud yezh ar vro.

Int o devoa santet e oa ar vro o cheñch fonnaploc'h-fonnapl ha pa seller ouzh saviad ar vro hiziv an deiz n'heller ket lavaret e oa ar gaou gete. Ne vez ket mui gwelet kalz a roudoù eus penaos e veve an dud en amzer baseet. Ar brezhoneg zo kuzh, anvioù straed a vez erlerc'hiet get anvioù gallekoc'h, dremm ar vro en deus cheñchet penn-da-benn dre ar sevel tier-hañv hag aozadur ar c'hêrioù, korollet e vez dañsoù ha nend int ket hengounel e festoù-noz ar vro-mañ a vez aozet evit plijet d'an douristed a zo deuet da vout ar vistri er vro. E-touezh an holl dier serr o stalafioù a-hed ar blez ne weler ket kalz a dud a zouj ouzh gizioù hengoun ar vro. Bed zo tud digablus evel-just hag a zo o vevañ o buhez dezhe war o gwalc'h kar nend int ket emskiant e oa ag ur vuhez arall en o raok, nend eo ket dre o gwall ema aet da goll sevenadur Breizh er c'horn ar vro-mañ. Penaos en devout droug oute pa'm beus klevet get un ezel d'am familh genedik ag ar vro lavaret e ranker diwall kar amañ ne veze ket komzet brezhoneg, mes gallaoueg ha ne oa ket ar memes yezh aze. Gwir eo nend eo ket ar memes yezh. Aze em eus gwelet splann ema bet arallekaet tud ar vro en ur mod n'em bize ket ijinet.

Neuze e c'heller gwelet ar sonennoù-mañ evel un testoni ag an un hengoun a zo bet treuzkaset a rummad da rummad betek ennomp hag en deus amprouet disheñvelted ha dibarded ar c'horn bro-mañ.

Dre-se ema sklaer eh eus bet a cheñchamant er vro-mañ ha tud zo o devoa engouestlet ul lodenn ag o buhez evit difenn o douar e pep tachenn, daoust ma oant kudennoù ekologel, kudennoù politikel, kudennoù kevredigezhel ha kement zo.

Evel m'en deus lavaret Yehann-Baol Rius din e oa bet sonet sonennoù ag ar vro get an Drouzerion, rac'h ar c'homzoù a vez kavet en div levrenn "Sonamb get en Drouzerion" a zo istorioù ha sonennoù a-zivout darvoudoù pe traoù a zo degouezhet er c'horn bro-mañ hag e strollad en deus kendalc'het an hengoun-mañ en ur genderc'hel da seniñ ha sevel sonennoù diwar-benn ar pezh a oa o c'hoarvezet en o bro-int dezhe.

Neuze e vennfen e vefe taolet ur sell ouzh petra a zo degouezhet er vro a-hed an eil hanterenn ag an 20vet kantved, neuze kentoc'h goude an eil brezel bed da vare ma oa oberiant ar strollad ha dielfennañ ar sonennoù a-nevez savet gete get darvoudoù o deus bevet evit al lodenn vrasañ anezhe.

Ouzhpenn e vennfen lakaat ar gaoz war beseurt tachad ha penaos o devoa sonennoù ar vro ha dreist-holl sonerezh an Drouzerion kendalc'het da skrivañ istor ar vro-mañ en ur viret an hengounoù kozh hag er memes koulz en ur sevel traoù nevez evit stourm ha kemer perzh er stourmoù o rummad dezhe. Petra a voe disoc'hoù o labour, petra a chom ag an traoù o devoa graet ha pesort kentelioù a c'heller en devout diwarne. Ez omp da welet ivez a-vras un nebeud oberennoù savet e kornioù bro arall Breizh evit keñveriañ kar alies pezh a zegouezhe e Bro an Alre a c'helle degouezh e lec'hioù arall. Kinnig a ran deoc'h monet pelloc'h e istor ar vro dre un dielfennadenn ag ar sonennoù sonet get an Drouzerion.

A-benn an achumant ema warnon trugarekaat Myriam Guillevic, ma renerez kounskrid evit kement ali fur he deus roet din hag evit bout heuliet ma labour ha bout ma sikouret ur bochad. Trugarekaat a ran Skol an Emsav evit bout roet amzer din da dremen ma arnodennoù ha bout dijapl evit labour war mar c'hounskrid ha ma soutenañs. Me am eus c'hoant ivez da drugarekaat a-greiz kalon Jorj Belz ha Yehann-Baol Rius evit bout ma sikouret ha bout respontet d'am holl c'houlennoù a-zivout an Drouzerion hag evit bout kelennet din kement a draoù a-zivout brezhoneg Bro an Alre ha lodennoù o buhez dezhe.

Hiniv an deiz ema Yehann-Baol Rius, Jorj Belz, Jan-Mikél Bourdieg, Alan er Houlùen o seniñ c'hoazh er strollad. Izan Belz, mab Jorj Belz a son gete ivez.

Job Kerlagad

Joseph Guillam a veze graet Job Kerlagad anezhañ a oa an henañ er strollad. Eñv a oa bet ganet e parrez Karnag er blez 1902 e Kerlagade, ur gêrig a-gostez gwazh Krac'h. Alies ema bet deskrivet evel ar sonour barrekañ er barrez, da skouer get Leon Daniel pa voa bet aterset get Radio Bro Gwened evit an abadenn Kreiz-mintin Damb da son kostez Karnag skignet e 2013. Deskrivet ema bet evel-se ivez get tad Jorj Belz en devoa kinniget dezhañ monet e darempred get Job Kerlagad pa oe-eñv e klask deskiñ sonennoù. Eñv a oa ur wir esparadenn er c'horn bro-mañ. A-hed e vuhez en devoa sonet un tamm e pep lec'h er vro hag e parrez Karnag e sone dibaouez el lec'hioù sevenadurel ar vro evel ar "Beton aour" etre Karnag hag 1 an Drinded pe ar "Beton Argant" e Mendon.

Eñv en deus anavet parrez Karnag pa ne oa nemet lanneier e pep lec'h e-raok ma oa bet plantet diwezhatoc'h gwez pin ha tier e pep lec'h evit an douristed. Un dremmvro dishañval-mik e-keñver an hini a weler hiniv an deiz. Moaien e oa da welet ar mor pe menez Sant-Mikel a bep lec'h. Maget e oa bet get ar bed kozh, hini mojennoù ar vro-mañ mes ivez hini an hengounoù kozh, pardonioù, ar foeroù ha kement zo. E vicher a oa parkour istr kostez gwazh Krac'h mes brudetoc'h e oa e-giz kasour durant an euredoù. Daouzek gwezh e oa bet kasour betek 1985 da nebeutañ ha kalz muioc'h a wezhioù en devoa bet tro da seniñ pa veze un darvoud pe un dolpadeg bennak er vro en e-unan pe get an Drouzerion war-lerc'h.

A-c'houde 1974 e oa krog Job Kerlagad da seniñ get an Drouzerion. Ur gwir stourmer e oa Job Kerlagad evit ar brezhoneg hag ar vro. Eñv en deus klasket difenn sevenadur e vro ha gwareziñ he hengounoù hag ar mod da vevañ, en ur feson skañv ha gwirion.

Aet eo d'an Anaon e 1996, repoz dezhañ, ema chomet en eñvor ar strollad evit e ouiziegezh a-zivout sevenadur ar vro. Ur paotr desket-bras ha speredek hag a oa koumanantet da zDihunamb. Tro en devoa bet da dreuzkas da izili arall ar strollad ur yoc'h traoù e-keñver ar yezh, ar sonerezh ha hengounoù ar vro.

Leun a startijenn a oa getañ ha bourdoù e-leizh a gonte-eñv. Un teulfilm a oa bet savet diwar e benn er blez 1986 get Philippe Durand. En achumant ag ar film-mañ en deus lavaret en devoa gellet chom dalc'hmat yaouank, e galon da nebeutañ zo chomet yaouank ha pa'z en devoa kontet e vuhez paseet.

Jan er Meut

Jan er Meut a yae d'ober an eil rummad er strollad Trouzerion mod koh goude hini Job Kerlagad. Bet ganet e 1925 goude ar brezel pevarzek e Pleñver en devoa tro da zeskiñ brezhoneg war barlenn e vamm evel Job Kerlagad ha deuet e oa da vout ur vouezh a-bouez hag arouezel a vro Gwened. Labourer-douar e oa evel e dud en e raok. Eñv en deus bet tro da glevet an holl sonennoù a veze sonet etre an daoù vrezel er vro hag er c'henarroud-mañ en devoa desket seniñ ar sonennoù en devoa klevet get e dud, e dud-kozh hag e gerent dre vras.

Kresket en deus neuze e lann Bro an Alre e parrez Pleñver etre an daoù vrezel pa oa c'hoazh kalet al labour-douar en douar Breizh kozh-mañ e-raok ar cheñchamantoù bras degaset get ar greantelezh hag an adlodennañ er bloavezhioù 1950 ha 1960.

Nend oa nameit pevarzek vlez pa darzhas an eil brezel bed ha setu eñv chomet er vro pa oa aet yaouankiz Pleñver da vrezeliñ e tu arall Frañs. Nend oa ket stank an degouezhioù evit gober bourrapl neuze en devoa tennet splet d'ar prantadoù-mañ evit seniñ, deskiñ sonennoù e-leizh get ar re gozh durant festoù an hoc'h, an euredoù pe e-keñver ar festoù deiz-ha-blez. Daoust m'ema bet kalet-bras ar vuhez durant an okupasion ema deuet a-benn da gavout joa er mareoù-mañ ha deskiñ a-drugarez d'e vignoned, d'e amezeion ha d'e familh. Kasour ema bet ivez e meur a eured evel Job Kerlagad.

Eñv en devoa dalc'het soñj ag ar re o devoa sonet e-pad an darvoudoù pouezusañ en e barrez, eñv a enor René Mahéo, Julian Lavarec, Job Gouarin, Léontine Burguin, sonerion a Bleñver o devoa desket dezhañ ur bochad sonennoù pa voent ouzh o seniñ get engroezioù an euredoù, pardonioù ha kement darvoud arall er vro.

Unan ag ar bouezhioù disparañ e Bro-Gwened ha gant tud zo e broioù estren mem. E vouezh boud ha don a zo hep he far. Hangren e vouezh a vez anaouet a-benn ha dreistvarrek e oa evit treuzkas ha pinvidikaat an tonioù bet desket getañ get frommoù ha ur varzhoniezh lourennek. Krog e oa da seniñ get an Drouzerion er blez 1972 ha kemeret en devoa perzh en advevañ sevenadurel breizhat a oa er 2 bloavezhioù 1970 ha sikouret en devoa bras pinvidikaat sac'h tonioù ar strollad.

Brudet-brudet eo-eñv e Breizh a-bezh ha pandeogwir en deus embannet daoù albom en e-unan ema deuet da vout unan ag ar re vrudetañ a vro Gwened. dek bugel en deus bet. Donet a reas a-benn da dreuzkas e garantez evit e vro dezhañ, evit yezh ar vro ha hengounoù Bro-Gwened.

Aet e oa d'an Anaon er blez 2012, repoz dezhañ. E vuhez en devoa kemeret un dro diaes-spontus pa voe bet kaset da vrezeliñ en Aljeri pa nend oa nemet 19 vlez hanter. An darvoud-mañ ha pezh en devoa bevet eno en deus bet kalz a zisoc'hoù war e feson da welet ar bed ha saviad ar Vretoned en o bro ivez. Aze ema bet troc'het e yaouankiz evel ma vez lavaret gantañ. Betek hiziv en deus dalc'het soñj ag an traoù en devoa bevet eno ha klask a ra treuzkas d'ar rummadoù yaouankoc'h petra a zo degouezhet eno evit ma vo dalc'het soñj anezhañ. Diaes e oa komz ag an Aljeri goude bout distroet anezhañ ha berpet e veze skañvaet an traoù zoken m'o devoa bevet an dud yaouank-hont kaset eno traoù hag a zo bet spontus.

Yehann-Baol Rius

Yehann

A-viskoazh en deus bet ur spered evit derc'hel soñj hag eñv a zo prim e spered. Merket e veze ur bern traoù getañ. Dre an dra-se en deus dalc'het soñj eus penaos e oa an traoù gwezharall penaos o devoe-int emdroet.

Un nebeud bloavezhioù war-lerc'h en devoa adkavet un nebeud ag e gamaladed ha get Jorj Belz, Job Kerlagad, Alan er Houlùen hag e dri kensort o devoa sonet ha korollet c'hoazh getañ o devoa krouet an Drouzerion a zo bet displeget o istor e-giz strollad c'hoazh a-us.

Eñv a oa tredaner a-vicher mes evel an daoù sonour arall bet ganet kent an eil brezel bed er strollad en devoa bevet e vugaleaj en ur bed hollvrezhonek ha tro en deus bet da zeskiñ ur yezh wirion. Oberiant-meurbet ema bet get ar strollad Trouzerion mod koh en deus sikouret krouiñ e 1974. Nerzh en deus roet hag ul labour mil-bouezus en deus kaset pa'z en deus lakaet war skrid ha embannet rac'h ar sonennoù sonet get an Drouzerion. Da gentañ er gelaouenn Hor Yezh ha war-lerc'h en diù levrenn "Sonamb get en Drouzerion", ar re-se a zo diazez ma labour enklask a glaskan rannañ ganeoc'h. Jorj Belz a zo ur mailh war lennegezh istorel Bro-Gwened hag embannet en devoa e 1986 un tolpadur a skridoù graet get Pier er Gov ha displegadennoù a-zivout lennegezh Bro-Gwened ha krennlavarioù ag ar vro.

Jorj Belz

Jorj

Arbennik eo war oberennoù Yann-Bêr Kalloc'h, ar skrivagner mil-vrudet ag Enez Groe. Mes kas a ra abadennoù ivez war ar lidoù, an hengounoù, ar c'hantikoù, istor pardonioù Bro-Gwened, ar feunteunioù.

Ouzhpenn e vouezh e implij evit seniñ kar eñv zo gouest da seniñ an orglez ivez. Studiet en devoa ivez an dilhad hengounel hag alies e ro-eñv prezegoù pe kas abadennoù evit deskiñ seniñ tonioù hengounel mes kanañ kantikoù ha tonioù ag an iliz pe elfennoù sevenadurel ar vro.

Pandeogwir ema o chom e Pondi ha dimezet get ur vaouez ag ar vro-mañ en deus desket traoù a-zivout parlant ar vro-se ivez zoken ma chom e rannyezh kentañ hini bro Plarnel.

A-benn ar fin en deus engouestlet e vuhez evit difenn sevenadur ar vro hag e yezh hag a-drugarez dezhañ eh eus bet dastumet ur bern pezhiadoù-skrid ha sonennoù a zo prizius-spontus. Eñv zo aet da vezeg ha e-pad ouzhpenn 30 vlez en devoa labouret e Pleuwigner e-giz medisinour. Kazimant a-viskoazh en deus gouiet e oa warnañ donet da vout medisinour. E-raok ma oa er c'hwec'hvet klas e oa dija en e soñj donet da vout medisinour emezañ en un atersadenn. E dud n'o devoa netra da welet get an tachad-mañ en dize eñv douget da vonet war-du ar vicher-se oc'hpenn kar e dad a oa mañsoner hag e vamm peisantez. Chañs en deus bet da vout minour, da lâret eo, mab nemetañ e dud. Dre an dra-se en devoa gellet bout paet ur lodenn ag e studioù, tapet en devoa yalc'hadoù ha labouret en devoa durant an hañvezhioù ivez evit paeiñ e studioù.

Alan er Houlùen

Neuze goude e vachelouriezh setu eñv d'ober e studioù medisinerezh e Gwened hag e Roazhon da c'houde. War-lerc'h en devoa labouret en un ospital en Oriant en ur servij pediatriezh. D'ar mare-se e yae da labourat e Pleuwigner c'hoazh evit ur medisinour arall hag a-benn an achumant en devoa laosket a-gostez ar bediatriezh hag e studioù evit kevelañ get ar medisinour-mañ e Pleuwigner en devoa kinniget dezhañ labourat getañ eno. Peogwir eo-eñv un den ag ar vro e oa aesoc'h d'an dud monet da welet anezhañ sur a-walc'h e-lec'h gwelet unan all.

Chomet eo e darempred get tud ar vro hag evel-se en deus gellet dastum ur bochad sonennoù en deus klevet tro-dro dezhañ, get e familh pe get tud a bep sort. Alies a-walc'h en deus klevet ar memes sonennoù ha Jan er Meut pe Job Kerlagad mes get un ton arall kar eñv a oa tostoc'h d'an Argoat memes tra. 

Ar brezel en Aljeri

Petra eo ha peseurt liamm get Breizh ?

A-c'houde kantvedoù he deus kroget Bro-Frañs trevadenniñ tammoù douar un tamm e pep lec'h er bed gant al lusk kentañ da heul m'ema bet ergerzhet Amerika. E 1830 e krog an eil lusk a drevadenniñ pandeogwir e oa bet dibabet get ar Roue Charlez X tagañ Rejañs Aljeri hag aloubiñ ar vro-mañ zo e tu arall ar mor kreizdouarel da heul un tabut ha taolioù digeliener ouzh koñsul bro Frañs dre ma oa dle war Vro-Frañs. Da skouer e tispleg mat Yehann-Baol Rius, ur sonour ag an Drouzerion, eh eus bet kalz a cheñchamantoù d'ar mare-se. Eñv a zispleg e oa ar lodenn vrasañ ag ar beizanted o labourat get roñsed ha pa oa distroet eus ar brezel, goude bout kaset ur bloavezh eno e oa bet cheñchet an dra-se ha muioc'h a beizanted a laboure get traktorioù da skwer. An dra-se en devoe displeget din pa'm boa komzet gantañ ar wezh kentañ e miz C'hwevrer 2023.

Gwir eo e oa krog Breizh get industrialezh he labour-douar da nebeutañ a-c'houde fin ar c'hentañ brezel bed mes an emdroadur ekonomikel-se a zo aet war-raok en ur mod exponantel, da lavaret eo, buanoc'h-buanañ.

Hag a-c'houde 1954 e veze kaset ar yaouankiz da vrezeliñ eno. Neuze ur rummad a-bezh, hini an eil hanterenn ag ar bloavezhioù 1950, rak ar brezel zo achuet e 1961 en ofisiel, en devoa bevet an darvoud-mañ ha chomet eo en o fenn penaos e oa saviad tud bro Aljeri, penaos en em zalc'he arme Bro-Frañs eno.

Neuze en arbenn d'an darvoud-se e oa bet keñveriet ar saviad en Aljeri hag hini Breizh get ur lodenn ag ar Vretoned kaset eno. Gwir eo ema dishañval-mik istor an div vro-se mes traoù boutin a oa memes tra ha deuet eo da Vretoned zo ur sort sell nevez war saviad Breizh. Er memes mod en deus seblantet bout bet get Yehann-Baol Rius. Forzh penaos en devoa savet ur sonenn diwar-benn ar brezel evit derc'hel soñj eus an darvoud-mañ ha kinnig e sell a-zivout pezh a zo c'hoarvezet hag embann ar vezh a ao ar brezel.

Evit sevel ar ganaouenn-mañ en deus implijet un ton da vale hag a oa bet implijet e bro an Alre evit kanañ a-zivout ar brezel 1870 a-enep ar Brussianed . Ar 6 brezel dek a veze graet eus hennezh. Diwezhatoc'h ema bet implijet an ton-se arre evit sevel ur ganaouenn a-zivout an eil brezel bed . Se zo kaoz ema bet dibabet an 7 ton-se get Yehann-Baol Rius evit kanañ diwar-benn ar brezel-mañ . 8 Eñv a zegouezhas en Aljeri e 1960 daoust ma oa krog da seniñ ur blez e-raok get Roger Pedivig, Job Kermorvant ha Jan-Mikél er Bourdieg e-mesk un tolpad a sonerion a vez graet Kérioned Lann Garnag anezhe. 20 vlez getañ pa guitas e vro a zo chomet en e soñj hag e galon pa veze o kerzhet e-kichen ar soufrañs hag an Ankoù. Eñv a gont penaos e oa un troc'h en e vuhez tra ma ne felle nemet dezhañ kenderc'hel da vevañ en e vro ha tennañ splet eus ar vuhez evel an holl dud yaouank-hont a oa a-oad gantañ.

An dra-se a gont-eñv er pozioù kentañ ar ganaouenn : 8 Displeget ema bet din an dra-se get Jorj Belz ha Yehann-Baol Rius e-pad un emwel anfurmel. Gellet a reer kavet an titour-se en-dro e-barzh levrennig ar bladenn Biù ataù. [START_REF] Levrlennadur | [END_REF] Hor Yezh 103, A-ziar er brezel skrivet get Pier Thomas, liamm an ton [START_REF]Sonennoù a-zivout an douristed Evel m'emaomp o tihan gwelet tuchantik eh eus bet efedoù bras er vro en arbenn m'he deus kresket spontus an douristelezh a-hed ar blezioù diwezhañ[END_REF] Lavaret din get Jorj Belz e-pad un emwel anfurmel. Goude e tispleg Yehann-Baol Rius petra a oa santimantoù tud genedik ag Aljeri, an dud a-orin ag ar vro e-raok ma teu ar franzision da drevadenniñ o bro-int. Eñv a zispleg e oa arruet skuizh gete ha savet eh eus bet un arme gete evit ma'n em zieubfent. Ar gouarnamant e Pariz a lavare nend oa nemet derc'hel urzh eno mes ur gwir vrezel emzieubiñ a oa a-benn ar fin.

Nag en dud a zu-hont Oé foéh g'er fransizion Saùet dehé un armé De vrezélad doh-té

Da heul e tispleg-eñv penaos ema bet rediet an dud yaouank ag ar vro monet da vrezeliñ a-enep an dispac'herion eno anvet Fellagha. Evel e meur a vrezel nend oa ket laouen an dud monet da vrezeliñ pe kas o bugel da vrezeliñ evel ma c'heller lenn a-wezhioù e teulioù kozh zo bet savet evit reiñ danvez d'ar romant broadel. Nend oa ket den laouen-kriz da vonet di.

Dreist-holl e-korf ar Brezel Bras e oa bet lavaret get ar c'hazetennoù ha desket er skolioù e oa laouen-meurbet ar franzisien yaouank o vonet d'en em gannañ. Pa darzhas ar brezel eh eus bet roet d'ur bern tud da grediñ e oa laouen al lodenn vrasañ ag ar boblañs da gaout venjeañs a-enep an alamaned. An dra-se ne oa ket gwir. Aze e vez displeget e oa kounaret tad Yehann-Baol Rius ha ankeniet e vamm hag eñv a oa an trede bugel dezhe kaset di. Ur c'hemm mat a zo etre div sort a dommder, kar gwir eo ema tomm e galon ouzh e vro mes diaes-diaes ema bet dezhañ gouzañv an tommder en Aljeri, un tommder dianavet, estren dezhañ.

Tud yeuank a zré-men

Na mé de ugent vlé P'arriùan ér vro-sé M'halon chomé staget Doh mem broïg karet

Duhont é ruemb g'en nan D'en hanù él d'er gouianù E krevemb g'er séhed Hag en héol é tuemmet

Goude e teskriv an diaesamantoù start a veze bevet getañ. Nend oa ket aes tamm ebet ar vuhez bemdeziek eno ha bepred e veze skeud an Ankoù nebell. Ne c'helle ket ar soudarded bevañ en o aes rak n'eus forzh pegoulz e c'hellje o buhez achuiñ. Kollet en devoa mignoned eno hag eñv en devoa gwelet tud o vervel. Emskiant e oa ar soudarded e oa eus ar riskloù bras ne veze ket lavaret ma treistvevfent.

Da heul e vez addegaset da soñj deomp ema c'hoazh an tommder get an heol aljerian-mañ o vanniñ warne. Ha ne vez ket gwelet erc'h er vro-mañ. Ar soudarded o deze ur vuhez start ha kalet hag an dra-se a lake anezhe da ouelañ alies. Nend oant ket evit padout ouzh an hin du-hont ha ne c'houzañvent ket anezhañ.

Ar en douar astennet Aveid ansé kousket 'n ankeù doh me hosté Hag er marù e horté 'dan en héol é kerhet 'dan en erh é kousket Hag er soudard goasket Vezé liès é ouilet

Aze e weler en daoù boz-kan diwezhañ e vurutell groñs monet en-dro an arme rak honnezh n'he deus ket truez ebet ha gourdrouzet e vez ar soudarded da vout drouglazhet ma ne vez ket sentet gete. A-benn an achumant n'o dez ket choaz ebet. Ret eo dezhe sentiñ pe mervel. Gwasket e vezent ha kemeret e vezent evel ma ne vijent netra talvoudus, evel loened. Ur geñveriadenn zisprius da vat hag a gaver e meur a ganaouenn ha pezhiadoù-skriv get an Drouzerion ha sonennoù arall.

'r vistr vihan e chalpé El er chas ar valé M'ho lako de gervein Mar vennet ket sentein

Ker choukadet ema bet Yehann-Baol Rius get an amzer en devoa kaset en Aljeri en deus graet e soñj sevel ur sonenn hag evit klozañ e sonenn e tispleg e talc'ho soñj da viken ag an traoù a zo degouezhet eno. Sort tra ne c'hellont ket bout disoñjet.

O mem bugalé géh Sonj me soudarderéh E lamo a me fenn Pe huélein brini guenn

Evel-se e achu ar sonenn. Ar brezel en Aljeri a zo ar brezel diwezhañ zo bet kaset ar soudarded a oa oc'h ober o c'hoñje da vrezeliñ. Ur yoc'h Bretoned bet kaset eno en devoa bevet traoù kriz-spontus mes ivez eh eus bet degaset mennozhioù hag en ur welet petra a zo degouezhet en Aljeri eh eus deuet da soñj da Vretoned zo e oa traoù boutin etre Breizh hag Aljeri hag ar stourm evit en em zieubiñ nend oa ket ken diboell ha se. 

Eno en hiaul 'oé ken tuemm er waskadenn 'oé ret chemel Kamaraded 'm boe kavet Gober bourrapl n'hellemb ket

War-lerc'h e oa krog da gontañ e zistro d'ar vro. Eñv a lavar e oa chomet daou vlez eno ha setu eñv da gemer ur vag da zistreiñ d'e vro. Eñv a zispleg nend oa ket plijus ar mor ha sur a-walc'h evit keñveriañ get stad spered an dud a oa war ar vag, da lavaret eo, e stad fall en arbenn d'an traoù o devoe bevet en Aljeri. Bras-mat e oa ar bagoù ken ha ma c'helle lakaat tri mil a dud enne. Ha setu int da vonet er-maez ag ar vag.

Deu vlé hantér en doe paset ur vatimant 'moé kemeret

Er mor e oé ken divourrus tud àrnehon oe maleurus

Er vatimant e oé ker braz Tri mil a dud e ziskennas

En tri foz-son diwezhañ e tispleg oa e dud o ouelañ p'o devoa eñv degemeret ha laouen a oa o tistreiñ d'e vro gaer. Implijet a ra gerioù pozitivel evit deskrivañ e vro ha gerioù negativeloc'h pa vez stag ar gwerzennoù doc'h ar pellaat diouzh ar vro, pe stag ouzh pezh a zo degouezhet en Aljeri. An dud a oa war ar vag a oa maleürus zoken ma oant o tistreiñ kar tizhet int bet don get an darvoudoù bet bevet.

Tadeu, mammeu e oé en diaz Daereu e ridé doh o fas

Mes daet en-dro de mem bro kaer me zad, me mamm 'm boé kavet

Blé 1956 Chetu me oeit d'ar rejimant

Achu eo ar veaj ha setu eñv get e dud. Kloziñ a ra ar gwerz evel ma vez graet alies gant ar poz-son kentañ hag an dra-se d'ober ur sort boukl danevellañ.

Aze e c'heller merkañ splann ema bet bevet ar brezel en ur mod hañval-vi gant an daou zen-se a zeu ag ar memes bro. N'eo ket souezhus kar pa vez hañval ar saviad e penn kentañ ha pa vez bevet ar memes traoù e teu ar memes disoc'hoù.

En div sonenn e c'heller merkañ an temoù boutin, da lavaret eo, ar familh, ar vro kuitaet ha pell dioute a vank dezhe hag ar santimant bout dilezet ar re a zo chomet. Mes ivez an tommder a zo poanius ha diaes da badout outañ.

Er sonenn savet get an Drouzerion e kaver bezañs ar marv muioc'h ur sort ha santet e vez krizded ar vuhez muioc'h enni e-keñver hini Jo Sergent a zo kentoc'h troet trema e vro. Neuze e vez meneget temoù boutin mes ar sell n'eo ket hañval-ui.

Ar brezel a achuas e 1962 just war-lerc'h konje Yehann-Baol Rius eno, da heul emglevioù Evian. An darvoud-se en deus tizhet an dud yaouank a oa aet di mes n'eo ket degouezhet an darvoud-se er vro.

E 1960 e oa krog Frañs d'ober e daolioù-esae nukleel kentañ e gouelec'h Sahara en Aljeri justamant . Goude bout savet ur programm nukleel evit an armoù e 14 oa krog Frañs da sevel programmoù evit an ijinerezh nukleel sivil hag e-korf an degad-blez-mañ e oa aet war ziorren ha setu kroget istoer an nukleel e Breizh. 

Ur greizenn nukleel en Ardeven

Sonenn an Drouzerion a-zivout ar raktres sevel ur greizenn nukleel

Ur sonenn nevez a zo bet savet get an Drouzerion evit komz a-zivout ar raktres-se hag a zo bet sonet durant ar manifestadegoù a zo bet war tevennoù an Ardeven .

21

Er sonenn-mañ ema bet kemeret ur sav-boent neptu e penn kentañ, hini ar sonour na anaveze ket petra a c'hoarveze amañ hag an den-se a c'houlenn diget tud ar vro petra a zo dre aze evit klevet kement a drouz. Aze e krog un diviz etreze.

Hag war-lerc'h e vez kelaouet ar sonour hag ar re a selaou ouzh ar sonenn petra a zo bet raktreset en Ardeven. En trivet poz-kan e tesker e vo savet un uzin hag er poz-kan war-lerc'h e vo savet er wirionez un uzin hag a vo atomik da lavaret eo ur greizenn nukleel. Hag e fin ar poz-kan-mañ e vez displeget get ar sonour e c'hell bout distrujet ar vro-mañ en arbenn d'an uzin atomik-mañ get ma ne veze ket diwallet ouzh honnezh ha pezh a vez dibabet get ar Stad.

Neuze ema bet savet ar sonenn-mañ war un ton da zañsal an an-dro (pe ar c'has a-barzh).

El ma pasen én Ardeuen, mé gleué trouz ar er blasenn.

Mé oeit ha goulennet g'en dud :

perag kement-sen a dabut ?

Ouiet ket-hui, e larant d'ein, vo saùet dré-men un uzin.

En uzin-sen vo atomik : honnèh gaso er vro d'er rik. 

Testonioù

En div abadenn Kreiz Mitin skrignet get Radio Bro Gwened ema bet 22 aterset Yehann-Baol Rius evit komz diwar-benn ar raktres sevel ur greizenn nukleel en Ardeven. En abadennoù-se e embann Yehann-Baol Rius e sav-boent a-zivout petra a zo bet ha penaos c'hoarvezas ar stourm d'ar c'houlz-se.

Ar lec'h ma oa dleet sevel ur greizenn nukleel a oa war an tevennoù etre Kerouriec ha Kerhillio. El lec'h ma vez an draezhenn zo just a-walc'h an dud noazh eno bremañ. Mes lakaet e vo ar gaoz war an dra-se un tammig diwezhatoc'h.

Yehann-Baol Rius a zispleg splann penaos nend oa ket bet displeget netra d'an dud. EDF en devoa pedet an ijinourion hag ar vistri-tredanour evit gweladenniñ ar greizenn nukleel e Brennelis. Diskouezet int bet tout an traoù nevesaet-flamm ha brav-kaer evit kendrec'hiñ anezhe, mes netra ne veze displeget d'ar boblañs. Hag a-benn an achumant nend oa den ebet ha na gomprene netra zoken e-touezh ar vistri. Er barrez e oa troc'het an traoù etre an dud a-gaoz d'ar re a oa a-enep pe a-du war am eus klevet en abadennoù zo bet aterset Yehann-Baol Rius. Frommoù kreñv zo bet, a-hed ar bloavezhioù ema aet an traoù war sioulaat ur sord.

Ar rummadoù nevez nend oant ket ken direnket get sort traoù hag ar rummadoù koshoc'h nend oant ket gourdonet da welet tud noazh-ran hag ouzhpenn d'an dra-se ema aet pouez ar relijion war-gil a-hed ar bloavezhioù.

3.4.

Sonennoù arall a) Ar memes sonenn war un ton arall

Un ton arall ha na oa ket bet enrollet a oa bet sonet get an Drouzerion war tevennoù an Ardeven p'en em dolpe an dud eno evit manifestiñ. Un ton an-dro arall desket get Jorj Belz get e vamm. Er feson-mañ da seniñ e ouzhpennant "Nucléaire ma revr" etre pep gwerzenn. Un ton ur bochad joaiusoc'h evel an hini enrollet hag a veze sonet meur a wezh da vare ar manifestadegoù. Ar sonenn-mañ a zo bet savet diwar un ton ag ur sonenn arall diwar-benn ur c'hemener anvet "Jean-Marie" sur a-walc'h hag a zebre kalz a grampouezh. A-is e c'heller lenn ul lodenn ag ar pozioù ag ar sonenn a-orin en devoa klevet Jorj Belz get e vamm zo bet sonet getañ en abadenn Kreiz-mintin Komzamb a-zivoud sonennoù24 e 2020.

El ma pasen én

Lec'h é ma 'pasein Marie Pergat Jean-Marie ma revr, fall e oa e revr, o gê

Ha piv a oa en ti-se [.

..] Ur c'hamenir a vank deoh-hui Jean-Marie ma revr, fall e oa e revr, o gê

Tri kaminir a vank deoh-hui Zo daet de houliein en ti-men

Più oa darriù ag en ti-sen Jean-Marie ma revr, fall e oa e revr, gê Più oa darriù ag en ti-sen Int a houlenn o dejeunieù

Ur sonenn gozh ag ar vro war an ton ne oa ket da zañsal. Mes joaius ha skañv-tre e oa an ton. Aze e weler ema bet erlerc'hiet "Jean-Marie" get "Nucléaire" hag ouzhpenn e klotenn "Nucléaire" get "ma revr".

Mes get an ton-se nend oa ket tu da gorolliñ. A-gaoz d'an dra-se ema bet choazet un ton all. Er sonenn-mañ e vez lakaet ar gaoz war rac'h an traoù a vije bet distrujet, an natur, ar parkeier, ha deskrivet e vez penaos ema deuet ur c'heloù fall-put, da lavaret eo, ar choaz da sevel ur greizenn nukleel en ur lec'h a zo mestr an natur ennañ.

Er sonenn-mañ evel er sonenn savet get an Drouzerion e c'heller merkañ ema bet lakaet ar pouez war an dibab graet e Pariz, da lavaret eo, er-maez ag ar vro, ha tud ar vro a vez dister evite.

Neuze petra zo nevez e korn bro Plougoñ, ar memes tra hag a oa en Ardeven. Emsavet e oa an dud evit diskouez a-benn an achumant piv a oa ar vistri da vat er vro ha ne faote ket dezhe bout skarzhet. Implijet e vez skeudenn an natur hag a chomo eno, kenderc'hel a raio an ed da greskiñ eno ne vern petra a c'hoarvezo ha kement-all evit an dud zo o chom er vro a chomo eno. 36 E Kiberen e oa bet savet 34 zi-hañv etre 1898 ha deroù ar bloavezhioù 1920 ha div drerenn anezhe e-korf un dek-vloazhiad. 37 Ha degaset e oa bet get an douristed-se gizioù nevez hag ur stil ti-savourel nevez hag a vo diwezhatoc'h diazez redenn arzel rannvroel gwehavez.

E 1936 e oa bet votet an ehanoù gopret get talbenn ar bobl. Kresket e oa bet an douristelezh e bro Frañs a-vras. Ar renkad etre en deus bet tro da vonet da vakañsiñ e bord ar mor evit ar wezh kentañ evit ur lodenn anezhe hag an dra-se en devoa desachet muioc'h a douristed e bro an Alre mem.

Goude an eil brezel bed he deus kendalc'het an douristelezh da greskiñ ha kumunioù evel an Ardeven, Karnag, Kiberen, Plarnel zo deuet da vout leun a douristed durant an hañv. Ha nompas hep fent-plat e veze graet "an dudjentiled" anezhe get brezhonegerion ar vro. Er bloavezhioù 1970 e kaver c'hoazh muioc'h a dachennoù kampiñ mes a-hed ar blezioù eh eus bet savet eno muioc'h-mui a dier un tamm e pep lec'h en ur erlerc'hiañ an tachennoù hag ar parkeier a veze kavet e-raok. E plas ar lann eh eus plantet gwez ha lakaet koadigoù evit bravaat ar vro a-zoc'h c'hoant an annezidi a-nevez arriuet er vro.

An dud noazh amañ hag a-hont hag en Ardeven dreist-holl

Bout noazh-pitilh nend eo netra nevez edan an heol. Lâret e vez mem bout noazh-ganet kar hor stad kentañ an hini eo pa zegouezher war an douar. Ha neoazh eh eus bet choazet nevez zo get an dud monet en o noazh-pitilh war ar traezhennoù. An noazherezh a zo bet graet a-viskoazh kar n'helle ket rac'h an dud en em brofiñ pe feurmiñ dilhad-kouronkiñ evel-just. Neuze a-hed an 19vet kantved e klask an tier-kêr kuzhat da nebeutañ an dud a ya da neuial en o noazh get diferadoù-kêr evit en berziañ a-zevri a-benn an achumant. Diwar an dra-se n'o deus ket gellet an Drouzerion en em harzañ sevel ur sonenn kar un darvoud hep e bar ha spontus a oa an afer-se er vro. Evit sevel ar sonenn-mañ ema bet savet get un ton da gorolliñ evel-just, un ton an-dro pe kas a-barh.

Evel a-barzh ar sonennoù hengounel e krog sonenn an Drouzerion get ur galv evit desachañ evezh ar selaouerion ha displegiñ a betra a vo kaoz. Meneget eo ur sonenn nevez. Lâret eh eus bet a-benn e vo a-zivout an douristed. En em c'houlenn a ra tud ar vro petra a zo an istorioù nevez, petra zo gante hag er pevarvet poz-kan e tiskul an tem. An dud noazh-ran penn-kil-ha-troad.

Cheleuet alon cheleuet, ur sonenn a neué sauet.

Sauet 'ziar en douristed, barh én Ardeuen digoéhet.

Petra a neué én Ardeuen, éma en dud vat é houlenn.

Be zo tud nuah én Ardeuen. nuah ag en troeid bedig er penn.

Ha setu an douristed noazh e kreiz an istor? Mes penaos int ? Petra a vez graet gete ? E-men emaint ? Respont a ra an Drouzerion get klotennoù a-feson. Lakaet e vez an traoù a bep eil penn gete, da lâret e tirenkant urzh an traoù ha sur a-walc'h an dud war ar memes tro.

Ur sort enezennad o deus e kreiz ar c'hoed, da lâret eo, e vez komzet ag ar c'hamp evit naturegourion La Pinède. Da heul eh eus un heuliad a geñveriadennoù. E penn kentañ e vezont keñveriet get ar razhed-koed, goude get ar moc'h en o c'hellioù, war-lerc'h get "hon tadoù kentañ" hag erfin get evned dibluñv.

Ar loened a vez implijet evit skeudenniñ ar re noazh evit gober goap oute. Ar loened-se nend oant ket gwelet get ur lagad madelezhus anezhe.

Hiziv an deiz e vije bet moaien da jubenniñ emaint bet keñveriet gete evit diskouez eo un dra naturel. Ouzh ar c'hiz eo an neolitik evit prederourion zo hag a 43 blij dezhe ar c'hevredigezhioù kozh-kozh a oa get muioc'h a ingalted. Hogen mem m'ema an Drouzerion mod koh tomm o c'halon ouzh an traoù kozh. An amzer ragistorel a zegas skeudennoù tud feuls ha gouez hag en em zalc'h evel loened gouez, tud hep sevenadur. An tadoù kentañ ne wiskent ket kement a zilhad evel ma ra an dud en 20vet kantved pe hiziv an deiz. Neuze dre ar sonenn-mañ e varn an Drouzerion an dud a zo en o noazh hag int a faot dezhe rannañ petra a soñj da dud ar vro, petra o defe c'hoant da welet, pe kentoc'h nompas gwelet.

Marse e raze an Drouzerion goep ouzh an dud a ra ur sac'had a nebeud a draoù ?

Nuah ag en troeid bedig er penn, int e lak en treu a bep eil penn.

Int des un toull é kreiz er hoed, émant abarh èl rahed koed.

Emant abarh a vandenneù, èl er moh én o helieù.

Emant abarh bras ha bihan, hanval doh hun tadeu ketan.

Emant abarh hed er suhun, hanval doh pousined dibluñ.

Displegiñ a reont ne vez nameit noazh an douristed, neuze nompas tud ar vro. Neuze ne vez ket komprenet ar sonenn-mañ get an douristed mes nameit get tud ar vro kentoc'h. Neuze e lavar ar c'hanour d'ar selaouerion n'eus ket nameite hag a zegas ar bec'h-mañ.

Ha displeget e vez a-benn piv a sav a-enep an dra-se. Tud ar c'huzul-kêr hag an Aotrou Maer e kentañ penn. Deskiñ a reer ivez ema bet dilennet ur maer nevez etre deroù an afer-mañ hag an heul. Marse ema bet kollet ar voterezh en arbenn d'an afer-mañ.

Eno ne vé meit tuchentil, e vé é tiskoein o begil.

Tud er gonseil munisipal, des laret : en treu-se zo fall.

En eutru mèr kouh just ker goah, hré k'a vat dehon guélet en dud nuah. Brem' éma tro er mèr neué, d'um zihuenn a-zohté eué.

Àr-lerc'h ema krog an Drouzerion da seniñ a-zivout an emgannoù zo bet etre an naturegourion hag an dud a oa a-enep dezhe. An archerion o devoa klasket lakaat ar lezenn da dalvezout. Na bout e oant fuloret-bras an dud e oa bet stanket an hent bras gete. Dour yen a oa bet bannet war an naturegourion get an Ardeveniz ha setu int gleb ha displijet. Hag int da vout skoet get taoloù bazh war o feskennoù noazh ("Étel-Erdeven. La Plage Aux Mille Récits," 2012) . Un nebeud sonennoù arall a oa bet savet diwar-benn ar re noazh en Ardeven. Unan brudet ha farsus a-walc'h ha n'he deus ket kemeret un tu ker politikel ha hini an Drouzerion zo anvet "Aotrou Maer an Ardeven".

En Abadenn Amañ hag ahont kaset get Noëlle Simon e oa bet klevet ar sonenn-mañ. Allas ne c'heller ket kavet kalz titouroù diwar he fenn.

46

Neuze ema bet klevet ar reuz zo bet en Ardeven e-keñver ar re noazh betek Bro-Leon. Implijet ema bet ar stumm "monet" evit klotañ get ar vro mes ar feson da skrivañ hag an ereadurezh a ziskouez splann ema bet skrivet ar sonenn-mañ er gwalarn. Nend eo ket un ton da gorolliñ mes kentoc'h ur sonenn da vale evit gober goap.

Lavaret a ran nend oa ket ker politikel ha hini an Drouzerion kar ne vez ket lakaet ar pouez war fed m'emaint diaevezourion mes burutellaet-mat e veze ur sort kar evit tud mirour ha tud a feiz evel ma veze kavet e-leizh e Breizh gwezharall-gozh, ha dreist-holl e Bro-Leon hag e Bro-Gwened, ne veze ket degemeret mat tud ha na zoujent ket ouzh elevez ar Vretoned.

Honnezh nend eo ket he stumm unan evel ar sonennoù hengounel pe kan-ha-diskan evel ma vez kavet e-leizh e Breizh. Honnezh a zo kentoc'h get ur stumm klasel ag ar sonennoù poblek e bro Frañs get pozioù-kan hag un diskan (couplets & ur refrain). N'eus ket a tuilage ha ne vez ket adkanet lodennoù ag ar gwerzennoù evel ma vez graet alies pa vez sonet e Breizh. Klotennoù plat a vez kavet ivez, ur mod klassel da glotenniñ e sonennoù gall.

Evel-se e komañs ar sonenn get ur brezantadenn a stad an traoù en ur zisplegañ abalamour da betra ema fuloret-ruz an Aotroù Maer en Ardeven. Hag a-hed ar sonenn e weler e vez implijet d'ar muiañ an eil gour liester kar er sonenn-mañ e vez komzet d'ar re noazh eeun.

Aotrou Maer an Ardeven en em gavas kounnaret pa welas war an dachenn nudisted peurziwisket

Aze e c'heller lenn a-is an diskan a vez sonet goude pep poz-kan. Sklaer eo ar c'hemenn. Ne vez ket tremenet d'un dra vat monet en e noazh er vro. Implijet e vez stumm gwenedeg ar verb "monet" kar lakaet e vez ar gaoz war an Ardeven mem ma vez sonet ar pozioù en ur mod leoneg kentoc'h.

Ah n'eo ket brav d'an Ardeven monet e noazh monet e noazh ah n'eo ket brav d'an Ardeven monet e noazh da bourmen

Goude e vez aliet d'ar re noazh kuzhat lodennoù ag o c'horf nend int ket gourdonet an dud da welet ha peotramant ma ne vez ket graet e vezent gourdrouzet get ur feskennad. Er poz-kan kentañ e vez gourdrouzet ar merc'hed hag er poz-kan war-lerc'h e vez graet kemend-arall d'ar baotred get ur gourdrouz krisoc'h c'hoazh, spazhañ ar baotred nend o dize ket mezh o vale divragez, da lavaret eo, en o noazh-dibitilh.

Kuzhit merc'hed ho pronnoù hag ho talier dizolo Bremaik war ho feskennoù un dorn kalet a skoio

Paotred paket gant ar vezh ho kig en aer o vrallañ Ma kerzhit c'hoazh divragez e vo roet urzh d'ho spazhañ

Goude e vez goulennet groñs e vefe dilhad dereat gete, da lavaret eo, dilhad a guzh da vat o lodennoù prevez sañset. Goulennet e vez en ober kerkent, da lavaret eo, diouzhtu, n'hell ket gortoz. 

Marteze nudisted kê emañ ganeoc'h hor lezenn an aotrou Maer en deus hañvouez a vo skuilhet war ho hent

Hag a-benn an achumant e adlavar ur gourdrouz evit lavaret dezhe ne vint ket gouest da vourrañ sablennoù an Ardeven kar an hanvouez ne glev ket mat tamm ebet ha flaerius-spontus eo. Erfin ne vo ket mui moaien d'ar re noazh bout eürus ha dreist-holl bout en o noazh en arbenn d'an dra-se.

ha pa sav war an draezhenn c'hwezh staotadennoù flaerus n'heller mui en Ardeven bevañ e noazh hag eürus

Evel-se e kloz ar sonenn. Tagus manier eo ar sonenn-se. E penn kentañ e c'heller soñjal e vo renablet an darvoudoù hrevez savboent an Aotrou Maer a zo prezantet evel un den kounnaret. A-nebeudigoù e hañval ar sonour reiñ alioù d'ar re noazh, merc'hed ha paotred. Komzet e vez ouzh ar re noazh war-eeun ha roet e vez urzhioù groñsoc'h war-lerc'h betek ma vint gourdrouzet mem hag ur sort ultimatum a-benn ar fin. Kousiet e vo o hent trema ar sablenn ha ma kendalc'h ur sort e vo kousiet ar sablenn ha ne vo ket mui tu bout en e aes a-hont.

b) Chanson pour Erdeven get Gilles Morvan

Honnezh zo e galleg mes sonennoù e-leizh a oa bet kanet en div yezh. Kerklouz e galleg hag e brezhoneg e veze sonet er vro diwar-benn pezh a zegouezhe. Yehann-Baol Rius en devoa kontet din e sone an dud tonioù brezel hag a zo bet desket en arme e-pad o c'honje gete. Ha neuze e veze sonet e galleg ur bochad ur sort. Amañ e vennen lakaat ar gaoz war ar sonenn-se kar evel ma'h eus bet lavaret get Yehann-Baol Rius e oa bec'h dalc'hmat en Ardeven hag er sonenn-se e vez komzet ag ar re noazh hag ar greizenn nukleel war un dro.

Erfin e kloz Gilles Morvan e sonenn get ar gerioù-se : "La moralité de ma chanson, en ma qualité de breton, c'est qu'il vaut mieux voir des tétons que d'ingurgiter des protons"47 Ar sonenn-mañ a ra goap ouzh an darvoudoù zo bet eno. Evit Gilles Morvan eo dister kavout tud en o noazh ha nend eo ket ken dañjerus gwelet pennoù bronn maouezed war ur sablenn e-keñver pezh e vije bet ma vije bet savet ur greizenn nukleel en Ardeven.

4.5.

Perak eh eus kement a reuz get ar re noazh

Gwir eo nend eus ket bet lazhet mil den e-keñver an darvoudoù-se mes divizet-mat ema bet tud ar vro alkent e-keñver pezh a zegouezhe er vro. Tud o devoa savet a-enep groñs, tud arall a oa gouzañvusikoc'h pandeogwir ne dalveze ket kalz a draoù e gwirionez. Mes evit an Drouzerion e weler splann nend oa ket an dalc'h get tud ag an diavaez a vije noazh pe hanternoazh pe gwisket ag an treid bedig ar penn. Estroc'h evit ar menoioù mirour a oa get ur lodenn vat ag an dud zo bet. An dud a oa bet lakaet diaes e-keñver an dra-se kar arouezius e oa. 

4.7.

An douristed skrivet get Pier Thomas

Pa en devoa Jorj Belz goulennet get Pier Thomas pe hini ag e oberennoù a oa an hini muiañ karet get an dud en devoe-eñv respontet e oa hini an douristed. An dud er vro a oa aet da vout emskiant ag ar gudenn-se memes tra en ur welet ar vro da cheñch muioc'h-mui en arbenn dezhe. Aze eh eus bet skrivet ur sonenn get Pier Thomas a-zivout an douristed a vo dielfennet a-benn.

Get un ton evit dañsal an an-dro pe ar c'has a-barzh. Implijet e vez ur stumm hengounel ha klotennoù eeun a vez kavet er sonenn-mañ. Adsonet e vez teir gwezh seul gwezh ar werzenn gentañ evit kloziñ get en eil gwerzenn a glot get an hini kent.

Neuze e deroù ar sonenn e c'halv ar sonour an dud yaouank evit displegiñ a-gaoz da betra ema deuet da vout chalet ha trist. Ema o welet ar vro o vonet get ar chabistr. E tizeriañ ema ar vro zo bet treuzkaset dezhe get o zadoù kozh. 

Tud yeuank mar me cheleuet Me laro deoh on chagrinet Guélet er vro monet a dammeu E oa neoah treu hun tadeu

En douristed àr an henteù sell émen gobér aférieù El lanneg-se e blij bras d'ein adal ma hellein er prénin

Er poz-kan-mañ a zeu e vez aet dre ve evit disklêriañ petra eo o soñj, penaos int en o fenn. Diskouez a reont surentez hag int zo foeñverion. Hep klac'h pemp troed d'ar maout e reont pezh a faot dezhe evel tud divezh hag hardizh ha setu an tourist o lavaret e vo savet forzh penaos hag e vo dezhañ, get un ton a randon.

A-dra-sur, geoù, m'er préno é rein eiton er pèh faoto me saùei arnehon un ti ha biruikin é vo m'hani.

Evit ar pozioù-kan-mañ a zeu e vez implijet arre savboent ar sonour ha komzet e vez ag an douristed get an trivet gour liester arre. Burutellat a ra e vez prenet an tachennoù kozh, da lavaret eo, tachennoù zo an tier-feurm, an atantoù e brezhoneg bro Gwened. Neuze e vezont prenet get an douristed ha treuzfeurmet e vezont nompas evit gounit an douar mes evit gober dezhe bout modern, a-vremañ ha klet evit bout bod hañviñ evite. Ha da gentañ e prenant ar re a vez kavetwar an oad ha tamm-ha-tamm e vez graet ar memes traoù en douaroù, da lavaret eo, pelloc'h a-zoc'h an aod. Erfin ema ker pouezus treuzkas sevenadur ar vro hag an douaroù ker emaint stag an eil ouzh egile. Ha dre ma vez distrujet, mac'hognet ha cheñchet neuz ar vro en em gav ar sevenadur, ar sonennoù, ar bourdoù distag ouzh ar lec'hioù distrujet get an dud a-nevez arriu er vro.

Tachenneù kouh blij hoah bras dehé aveit o gobér a-neué ellesen a-nebeudigeu int e yei mèm barh én douareu.

Bretoned, hui ho po kè Bout guerhet rah ho touar elsé

Goarnet int d'ho pugaléigeu Èl men devoé groeit ho tadeu.

An tadoù a vez meneget alies pa vez reiñ da ouiet eh eus un dele a zo bet roet d'an dud a zo o chom er vro. Kement tra prezius zo bet roet da dud ar vro a ya get un dele hag a zo er miret ha gober war o zro.

4.8.

Hur bro-ni skrivet get Pier Thomas evit an Drouzerion

Ar sonenn-mañ a zo bet savet get an Drouzerion e-keñver deiz-ha-blez 75 Job Kerlagad a oa ur stourmour gwirion ha tomm-ruz e galon ouzh e vro ha sevenadur Breizh.

Er sonenn-mañ e kaver tem arvar an douristed hag an diavaezerion arre. An dalc'h nend eo ket degemer tud ag an diavaez mes kentoc'h lezel ar vro monet a-dammoù, monet da get pa laosker rac'h ar gelloudoù hag an dibaboù da dud nend int ket tomm o c'halon ouzh ar vro.

Er sonenn e klever klotennoù eeun e pep div werzenn.

E titl ar sonenn e c'heller divinet petra a vo tem ar sonenn c'hoazh ha kerkent ha ma krog ar poz-kan kentañ e komprener eh eus ur blaz stourm er sonenn-se. Evel ma oa tonket c'hoazh e vez lavaret a-benn e vo ur c'houlz pa vo aet ar vro get tud ha nend int ket ag ar vro ha ne chomo nemet ur Breton evit sevel a-enep dezhe. Hag ar Breton diwezhañ-se a vo o krial kar hennezh eo an hini diwezhañ ? Marse kar hennezh n'en deus ket gellet harzañ ouzh an diavaezerion lemel ar vro diget tud ar vro ? Marse pandeogwir ne vo nemetañ hag a chomo ha eñv da vout e-unan ?

Gwir eo e c'hell bout deskrivet evel ur vezh gwelet tud ur vro donet da vout ur vinolerezh en o bro dezhe ha pa vez bevet an dra-mañ e c'hell degas soñjoù du, santadurioù a emglozadur.

Hur bro-ni a pe vo oeit get en dianvézerion,

é saùo de grial en devéhan Breton.

E saùo de grial en devéhan Breton, é huélet en duchentil é lemel é vro geton.

O welet an douristed kemer plijadur o implijet traoù a oa gwezharall d'ar Vretoned e vez ur santadur a c'hwervoni. Hiraezh en deus ar sonour ag un amzer baseet a pa oa perc'henn ar Vretoned war o zraoù.

Mes bremañ er sonenn nend eus ket mui netra er vro evit bevañ. Ar vro zo deuet da vout ul lec'h evit vakañsiñ ha netra ken neuze evit mervel e rank monet d'ar c'hêrioù er lec'h ma kaver pep tra hag en o zouezh ospitalioù.

E huélet en duchentil é vragal én é dreu, pe vo rekis dehon monet de verùél ér hérieu.

En aodeu, er mor bras, en henteuiér a zo dehé, a pen da en amzér gaer, nen des k'a harz dohté.

C'hoant tud ar vro ne oa nameit diskuizhañ. An dra-se o dize graet ma oa tu. Allas e vezont direnket get an douristed a zeu a-leizh. Adal ma vez brav an amzer n'o deus ket choaz da c'houzañv o bezañs er vro kar donet a reont diouzhtu. Keñveriañ a ra an douristed get miloned, get kelion ha nend int ket un amprevan brav hag a ra ur skeudenn vrav ag an douristed. Pa ouier a-zivout petra e vev er c'helion ne weler ket skeudenn ur pastelleg, just a-walc'h ar c'hontrel-mik kentoc'h. Keuz en deus ar sonour e vez muioc'h-mui a douristed a-hed ar bloavezhioù ha nend eus netra d'ober, int a zeu get o argant ha prenet e vez kement tra a faot dezhe preniñ. An dra-se zo kaoz e ya ar vro a-dammoù hrevezañ.

Dishuèhein ar er maezeu hur behé groeit get plijadur, ker kentèh èl ma vé kaer, red é d'emb o andur.

Emant dré-men èl kelion : stankoh pé stank vent pep blé, prénein tiér, prenein douar, prénein rah e faot dehé.

Goude bout keñveriet an douristed e ra get ar brini. Int a zeu da welet an notered evit preniñ rac'h an traoù a c'hellant. Int a zeu war-wel evel ur bagad brini pa welant un tamm douar bennak a c'hellant preniñ pe un ti bennak a c'hell bout perc'hennet gete. Ar brini a zo evned a vouet diwar korfoù marv. Aze e c'heller soñjal e wel ar sonour ar vro evel un dra damvarv hag an douristed a zeu da achuiñ lazhañ ar vro, pezh he deus klasket Bro-C'hall gober a-werso. Gervel a ra ar Vretoned ha klac'h a ra desachiñ o evezh o tiskouez ema an douristed chouket en o flas, e plas e vefent sañset bout ma ne vije ket bet gwerzhet rac'h o madoù dezhe. Klac'h a ra dihuniñ tud ar vro get ar galv-mañ.

Emant é ti en otéred é voutein ar er hoh treu,

èl ur vréhégad brini é skrapein restajeu.

Sellet 'ta, Bretoned, sellet 'ta dré er hérieu, émant chouket doh en daol é tiér hun tadeu. Balteget ma omb-ni eit lezel douar ha tiér, de vonet g'en duchentil eit un dornad papér.

Mein hur bro, kizellet d'er ré gouh get karanté,

oé ket eit lakat énné rah en duchentil-sé.

Adlavaret a ra ar werzenn kavet er poz-kan kent. Hag er poz-kan-mañ e tispleg abalamour da betra emaint bet savet : evit ma vo dalc'het soñj anezhe. Da lavaret eo emaint bet graet evel un herezh. Kaset dezhe betek hiniv get an dele zo d'o miret, d'o gwareziñ ha kenderc'hel an hengounoù kozh. Aze e addegas da soñj da dud ar vro o deus un dele e-keñver o zadoù.

Oé ket eit lakat énné rah en duchentiled-sé, mès eit m'en dehé o bugalé goarnet er sonj anehé.

Lakaat a ra da ziwall e vo un deiz ma ne vo ket mui tu da vonetwar-gil hag aloubet e vo ar vro penn-da-benn get an douristed. Sevel a ra ur goulenn retorik. Piv a vo e gomand, evel-rezon ne vo ket tud ar vro mes an douristed. An dra-se a veze gwelet c'hoazh er bloavezhioù 1970. Hag hiniv an deiz n'heller ket lavaret ema aet an traoùwar wellaat. Petramant e ya ar servijoù foran er-maez. N'o c'haver nameit er c'hêrioù bras. Hag an dud a zo o chom er vro zo dreist-holl retridi. Tud ar vro zo chomet zo deuet da vout kozh. Tud ag an diavaez zo deuet da gas o bloavezhioù war o leve en ur lec'h sioul. Ar re yaouank a chom a-hed ar blez n'int ket stank hag ar labour a vez kavet ar stankañ er vro zo just a-walc'h micherioù ar yec'hed kar dober zo get an dud war an oad. Sunet ema bet ar re yaouank get ar c'hêrioù bras pelloc'h-pell bremañ. Ha pezh a vez staliet er vro-mañ na vezont nameit evit an douristed bremañ kar int a zegas an argant d'an hañv.

Donet e hrei un amzér, véemb ket mu barh én hur bro, più é vo e gomando ? é vo en duchentil vo !

Gwir eo e ya poblañs Breizh war uhelaat a-c'houde ar c'hantved nevez. Gwashoc'h e oa ar saviad poblañs er bloavezhioù 1970 e-keñver an amzer a-vremañ. Mes chom a ra e c'hounez Breizh poblañs dre zivroiñ ar retreidi ha pas get nerzhioù nevez.

Gwir eo eh eus blaz ar broadelerezh er sonenn-mañ hag a c'hellfed droukveskiñ get estrengasoni. Mes arabat eo ankouaat nend eo ket a-live renkad tud ar vro hag hini an douristed. Ha nend int ket a-enep dezhe peogwir e teuont a lec'hioù estren mes kentoc'h peogwir int bet lamet diwar o gelloud da vevañ er mod mar karent. Ha meur a dra zo kaoz. Ul lodenn vat ag an dud er vro o deus asantet, goude kantvedoù a vezh, mes asantet o deus da cheñch yezh, da cheñch o fesonioù da vevañ ha da werzhañ o douar evit en em binvidikaat. Ne soñj ket din e vefe komzet ag an douristed a vro Alamagn pe a vro Saoz en o sonenn. Met sur a-walc'h e santont estrengasoni a-enep ur strollad a dud evit abegoù. E rakskrid al levrenn 57 Bouzols, Christian, 08/07/2022, Immobilier : voici les communes de Bretagne qui comptent plus de 50% de résidences secondaires, Actu.fr, https://actu.fr/bretagne/saint-malo_35288/immobilier-voici-les-communes-de-bretag ne-qui-comptent-plus-de-50-de-residences-secondaires_52344890.html Aze e welomp splann e vez ur santimant a zic'helloudegezh kar ema o welet tout o vonet a-dammoù ha n'eo ket kantrepouez an darempred etre tud ar vro hag ar re a-nevez arruet. Dibiaouet ema bet tud ar vro a-zoc'h tout an traoù dizanvezel, evel o yezh, o hengounoù ha me oar-me, hag an traoù danvezel bremañ, an douar, an tier. Eneñv ha korf ar vro zo bet gwerzhet ha dilezet.

An douristed zo deuet get ur gelloud preniñ kalz uheloc'h. Ar lodenn vrasañ ag ar re yaouank a guit ar vro abalamour dezhe nompas bout gouest da breniñ pe nameit da feurmiñ ur lojeiz a glot get o gobr. An dud o devoa prenet an douaroù hag an tier er vro zo e-mesk ar renkad uhelañ er vro. Tud ar vro o devoa santimant e oant ar vistri eno hervez Job Kerlagad. Eñv en devoa lavaret meur a wezh hag en teulfilm war e zivout e oa an douristed o komandiñ pezh a vez graet er vro. "En dra-sen e hra poén d'ein èlkent, guélet en duchentil o prénein rah er vro-men : kolonizet omb d'er Franzision, ya, kolonizet omb dehé. Int er vistr dré-men, malloh ru!" eme Job Kerlagad a-zivout saviad ar vro.

Aze e c'heller kompren penaos ha perak o devoa savet an Drouzerion ur sonenn evel honnezh e-keñver deiz-ha-blez Job Kerlagad. Eñv a oa an hini koshañ er strollad ha sur a-walc'h en devoa gwelet ar muiañ penaos en devoa cheñchet ar vro, ha neuze aes dezhañ divinet ha kompren peseurt efedoù a vefe degaset get cheñchamantoù a sort-se.

Pa oa bet filmet an teulfilm diwar e benn c'hoazh en devoa displeget penaos e kemere an dud muioc'h perzh er pardonioù hag er festoù ha penaos e yae an darvoudoù-se da get. Eñv e-touezh tud arall ar vro en devoa merket e pelle an dud a-zoc'h hengounoù ar vro. Er sonenn savet evitañ e c'heller kompren etrelinennoù e vez galvet ar Vretoned miret o douaroù hag o bro mes ivez o hengounoù hag o yezh hag a-benn ar fin kement tra a ra dezhe bout Bretoned.

4.9.

Oberennoù arall war an douristelezh

Ouzhpenn aodoù Mor-Bihan zo bet tizhet get an douristelezh. Evel ma c'heller gwelet en abadenn 13 munut e Breizh diwar-benn an tier-hañv eh eus ar Zoken m'ema bet spontus disoc'hoù an darvoud-mañ eh eus bet krouet diwar an dra-se stignadoù emellout ha dizarbenn get gouarnamantoù Saoz, Gall hag an Unaniezh Europeanat evit gwareziñ ha laoskiñ nebeutoc'h a saotradur stag ouzh ar petrol er meurvorioù.

Get an darvoud-mañ eh eus bet diskoachet nend oa ket simpl lakaat war-wel e-men e oa an atebegezh e-keñver sort degouezh. Ar gudenn-se a chomo betek hiniv an deiz pandeogwir n'eo ket anat ha diaes e vez c'hoazh rannañ an atebegezh, pezh zo deuet a-benn d'ober tud zo evit ar wezh kentañ en achumanant ar prosez e-keñver peñse an Erika. Evit ar wezh kentañ ema bet diskleriet splann kiriegezh ar fredadour. Er memes blez e fin hennezh d'ar 15 a viz Gouel Mikael ema ar Boehlen é peñseal get 7 000 tonenn a betrol diskarget er mor. 9 500 tonenn a betrol a vro Venezuela a oa a-barzh ar vag-se. E-kerzh un arnev e oa bet kaset ar vag-mañ d'ar strad. Aodoù enez Sun zo bet saotret-abominapl a-goaz d'ar peñse-mañ. E penn kentañ o devoa klasket ar gelloudoù publik stankañ toulloù ar vag evit miret dezhañ lezel ar petrol da vonet er mor. Erfin eh eus bet dibabet e vefe bet pompet ar petrol chomet a-barzh ar vag dre wask ar besketerion ha tud an douristelezh. pemp den a akipaj warn-ugent a varvas e-kerzh ar peñse ha daou splujer pa oa bet pompet ar petrol diget ar vag. Ur soudard ivez zo tremenet, tennet get ur doenn-vor pa oa o naetaat an aod.

Peñse an Amocco Cadiz e 1978 a voe un darvoud spontus all hag en devoa reuziet ar vro don-don. Chomet eo an darvoud-mañ e spered an dud ha deuet e oa da vout un arouez eus saotradur ar meurvorioù.

Sonenn an Drouzerion

Pa oa bet savet ar sonenn-se get Jorj Belz e 1973 nend oa ket bet c'hoazh tizhet traezhennoù Plarnel pe Bro an Alre get ul lanv du spontus, pezh a zegouezho diwezhatoc'h e 1999 get peñse an Erika. Mes meur a hini a oa degouezhet er bloavezhioù paseet ha klevet e veze komz ag ar lanvioù du a gornadoù arall ar vro e pep lec'h e Breizh. deuet e oa da vout ur gudenn vraz er vro.

Mes e 1976 e oa aet ar Boehlen d'ar strad e-kostez Enez Sun hag an Olympic Bravery kostez Enez Eusa. A-gaoz d'an daou beñse-se dreist-holl ema bet war Jorj Belz hag an Drouzerion seniñ diwar-benn an dra-mañ. Get an avel e veze degaset ar saotradur war an aod un tamm e pep lec'h, evel kozh seier plastik, kozh bidonioù merglet hag evned marv. Ha mesklet e oa ar saotradur-se get kornailh. Un druez e oa evit Jorj Belz. Neuze en deus bet c'hoant da lavaret d'an dud nend oant ket koutant da welet sort traoù hag ivez lakaat an dud da ziwall kar ma vije laosket an traoù da vonet e c'hell bout saotret an holl draezhennoù ha ne vije ket tu mem en em astennañ war an traezhennoù en arbenn d'ar petrol a vije enne. Neuze ema bet skoilhet ur soñj e penn Jorj Belz sevel ur sonenn evit lakaat an dud da ziwall.

Evit sevel ar sonenn e kemer-eñv un ton d'an aliesañ ha get an ton-se e ta ar c'homzoù a vez ijinet en e benn getoñ. Ur wezh kempennet an traoù en e benn e vez duet ar paper. Neuze en devoe-eñv savet ar sonenn war un ton. Ha war-lerc'h en deus lakaat ar c'homzoù war un ton arall evit lakaat an dud da gorolliñ. Diwar ur c'hyrie67 en devoe savet un ton nevez evit dañsal. Ur c'hyrie hag a zo ur ganenn e gresianek a veze kanet en overenn. Klevet en devoe ur c'hyrie hag en devoe plijet dezhañ ha setu eñv da azasaat an ton evit sevel ur sonenn nevez da gorolliñ war un ton an-dro. Setu amañ un nebeud anezhe stag ouzh bro an Alre dre o sonour pe an tem. Dibabet em eus lakaat hini Serge Gainsbourg kar ar sonenn gentañ savet a-zivout ur lanv du war-lerc'h an hini kentañ en deus tizhet Breizh. Ar sonennoù-se a zo kentoc'h savet get ur stil modern, int zo distag diouzh sevenadur hengounel Breizh ha n'eus plas erbet evit ar brezhoneg enne. O fal dezhe a vefe kentoc'h lakaat an dud da ziwall ouzh kudennoù ekologel hag a dizh rac'h an dud war an douar erfin ha d'ar mare-se en em c'houlennent muioc'h-mui a draoù diwar-benn an disoc'hoù a oa da zonet. An diskan zo div wezh anv ar lestr evit diskouez e kan en e blas evel ma vije ar lestr ha eñv da lâret nend a ket mui da labourat get he fredadour.

Er poz-son kentañ e lak ar biz war an holl draoù a-dreuz get ar gwallzarvoud-mañ, da lâret eo, ar banniel-lezober, ur paramantour n'heller ket fiziout ennañ. An ekipaj zo korvoet evel sklaved hag ur lestr hag a zo e droukstad, er ratre fall-abominapl kar merglet ha kozh eo.

Un pavillon de complaisance Un armateur digne de confiance

Le bénéfice pour étendard Quelques esclaves pour équipage Une couche de rouille pour le planage Et vingt-deux mille tonnes de coltar

Diskan : Erika, Erika Je n'irai plus, je n'irai plus Chez ton affréteur par hasard

En eil poz-son e keñver ar spi o deveze an dud gwezharall diwar-benn an araokadennoù a oa bet huñvreet ha penaos e oa daet da vout an traoù er wirionez. E-plas an huñvre eh eus ur gwallhuñvre. Ar memes draen a zo war an douar. N'eus ket kalz a draoù hag en deus cheñchet nemet ar sotonioù graet get ar mab-den.

Les hommes avaient fait un beau rêve

Les siècles du progrès s'achèvent C'est plutôt sur un cauchemar. Rien n'a beaucoup changé sur Terre En cette fin de millénaire La connerie humaine mise à part Diskoñfortañ bras a ra e-keñver an dremmvro brav a zegas dezhañ eñvorennoù seder ha bourrus mes hag a zo bet kousiet ha saotret. Ouzhpenn an traezhennoù, mes ivez an eñvor, brud an inizi, gouloù an tourioù-tan zo bet lousaet ha dismantret get ar lanv du-mañ.

Souillés, les rivages de l'enfance Souillées, les amours de vacances

Souillé, le sable des mémoires Sali, le travail des presqu'îles Et la réputation des îles Salie, la lumière des grands phares. Hag erfin e lavaront en-dro gerioù vil evit deskrivañ e pesort stad e oa an div vag-hont ha penaos ema bet saotret an dour, lazhet evned gete. Ar sonennoù-mañ a c'hell bout ur sort erounidek a sikouro ar rummadoù da heul da zerc'hel soñj eus stad an traoù gwezharall, bout emskiant ag an araokadennoù bet graet ha kenderc'hel da vonet war-raok e-keñver ar reoladoù, ar lezennoù, an emglevioù etre ar stadoù, ar bevennoù da lakaet e pleustr evit bihanaat dirollerezh implij an energezhioù fosil-mañ betek re.

Sonenn an Drouzerion nend oa ket a-zivout unan a zo degouezhet en o bro dezhe. Pellwelerion int bet ur sort kar diouganet o deus en ur mod e vefe meur a hini da heul. Merkañ a c'heller eo ur gudenn a dizh muioc'h Bro-Frañs a-vras kar ur bern sonennoù get stiloù a-vremañ pe "modern"a zo bet implijet evit seniñ diwar-benn al lanvioù du hag e galleg. An dra-se a ziskouez e chomo forzh penaos ar c'han ur feson da lakaat war-wel kudennoù a bep skeul get arzourion zo. Mes ar modoù hengounel n'int ket chomet ouzh ar c'hiz kement-se. Aze e weler splann e kendalc'h da lavaret deomp un dra bennak ar sonennoù-se savet er bloavezhioù 1970. Sonennoù an Drouzerion a dizh, me a gav din, sujedoù hag a zo hollvedel a-benn ar fin kar evel m'en devoa skrivet ar barzh Eugène Guillevic a Garnag : "seul gwriziennet e vezer seul hollvedel e vezer." Ha diwar-se e soñj din e vez tizhet an dra-se kar rac'h ar sonennoù sonet get an Drouzerion zo diwar-benn un darvoud degouezhet en o bro pe en o farrez mem ha war-un-dro e vez komzet ag ar bed gete, a-ziàr kudennoù a vez kavet e pevar c'horn ar bed get ar c'hresk beajoù, touristelezh, ar saotradur, ar brezel hag emdroadurioù ar vuhezegezh ivez e kornioù, a-du pe pas e vez reuz el lec'hioù ma ne vez ket an dud diouzh ar reoladoù boaz. Evel ma'm eus meneget tuchantig ema ar brezel adarre en Europa, tem ar brezel zo unan hollvedel ha n'eus ket a lavaret e vo achu get an dra-se un deiz bennak.

Get embann an div levrenn "Sonamb get en Drouzerion" eh eus bet displeget get Jorj Belz penaos o devoa dastumet sonennoù, penaos int bet treuzkaset dezhe ha diwar an hengounoù penaos o deus savet sonennoù nevez get ar spi ma vo kendalc'het get ar rummadoù nevez da seniñ ar re-mañ pe da sevel sonennoù nevez ivez evel m'o devoa graet. Evel ma lavaront-int eh eus bet sonet a-zivout an traoù a zegouezh er vro a-viskoazh ha sur a-walc'h eo e vo sonet ur sonenn bennak diwar-benn an nav feulvaen ha tregont distrujet e parrez Karnag da skwer nevez zo.

76

Seul gwezh e tegouezh un dra bennak hag a ra bec'h ha trouz e tro-war-dro e vez savet un nebeud sonennoù diwar-benn an darvoud-se. Un nebeud anezhe a gendalc'h, reoù arall a vez ankouaet get an dud hervez ma reont berzh pe pas. Sur a-walc'h eo ema bet cheñchet stumm an traoù. Benvegoù sonerezh nevez, dilhad nevez, fesonioù da stourm ha nend int ket ar memes re hag ar re er bloavezhioù 1970 hag ar re-se nend oant ket ar memes re hag ar re en 19vet kantved sur ha rac'h. Pezh a c'hellan dielfennañ en amzer dazonet eo daoust hag-eñ e vo stag c'hoazh ouzh an hengounoù da seniñ istoer ar vro pe daoust ha distakoc'h-distag e teuio da vout komzoù sonennoù arzourion ar vro? Kar muioc'h-mui ag ar sonerezh a vez selaouet a-vras a zo e saozneg, ur bedeladur er metoù-se hag un industrieladur ag ar sonerezh zo bet. Nebeutoc'h a sonennoù get komzoù politikel a ra berzh e bro Frañs en he fezh, nebeutoc'h mem get ar sonennoù a ra berzh er bed a-bezh. Lakaet ema bet ingal a-vras ar sonerezh ha padal hañvalout a ra bout miret fesonioù hengounel-tre er vro-mañ. Piv a gemero ar vazh astennet get an Drouzerion evit ma vefe sonet c'hoazh e brezhoneg e mod ar vro evit kontañ pezh a c'hoarvez er vro ? Evit ma chomfe stag ar vroig-mañ stag ouzh ar bed ha kinnig he barzhoniezh hag he arzoù dezhi a zo hep he far. 4. An douristelezh er vro hag he disoc'hoù 33

Table des matières

  MOTS-CLÉS : breton, chanteurs, musique bretonne, pays d'Auray, vannetais. KEYWORDS: breton, singers, Breton music, Country of Auray, Vannetais. Rakskrid E Breizh eh eus bet sonet a-viskoazh. Dre sonennoù eh eus bet kontet istorioù a bep sort. Mojennoù, sorbiennoù, simiennoù, hengounoù ha me oar-me c'hoazh. E pep kornad ar vro ema bet kontet ar pezh a zo bet degouezhet er vro. Dre ar sonennoù e c'heller teurel ur sell pizh ouzh darvoudoù resis a zo degouezhet hag a zo deuet betek ennomp hag ar re-se hor sikour kompren gwelloc'h identelezh ar vro hag ar re-se a ro deomp ur savboent dibar diwar-benn tud ar vro. Int a zo ur vammenn bras-divent a c'hell diskouez deomp penaos e emdroas ar gevredigezh ha spered an dud d'ur c'houlz bennak.

  -Baol Rius zo bet ganet er blez 1941 e parrez Mendon tra ma oa c'hoazh an eil brezel bed o tiskogellañ ar bed. Eñv en devoa kaset e vugaleaj e parrez Mendon hag ema o chom eno c'hoazh kar evel ma lavare ema kalet dezhañ pellaat diouzh ar mor. Desket en devoa brezhoneg war barlenn e vamm ivez kar e dud n'o devoa ket eñv desavet e galleg. Berpet en devoa komzet brezhoneg get e dud mes gouzout a rae galleg memes tra e-raok monet d'ar skol. Diwallet e oa bet e oa gouest da gomz an div yezh memes tra. Desket en deus skrivañ e yezh dezhañ, da lâret eo, ar gwenedeg dre gomz ha dre ar sonennoù. Pouezus e oa dezhañ skrivañ ar sonennoù get skritur brezhoneg Gwened kar ma vefent skrivet e peurunvan ne vije ket mui tu d'o seniñ kar ne vijent ket mui gant ar memes niver a dreid. Desket en devoa ur bochad sonennoù a-drugarez d'e vamm hag a oa ur sonourez veur. E 1959 en em gavas-eñv get ur strollad tud yaouank a gaver en zouezh Job Kermorvant, Jan-Mikél er Bourdiek evit seniñ e festoù-noz kentañ o c'hornad-bro-int.

  Belz a zo bet ganet e parrez Plarnel e 1951. Eñv zo bet kelenner war ar brezhoneg ha kelenner war an istor hag an douaroniezh. Get e vamm hag e voereb dreist-holl en devoa komañset da zeskiñ brezhoneg pa oa krennard. Pa oa yaouank en devoa lakaet en e soñj donet da vout beleg mes cheñchet en devoa e soñj en ur welet nend oa ket kalz a draoù d'ober get an iliz evit monet war-raok e-keñver ar brezhoneg. Get e familh en devoa gellet dastum muioc'h evit 600 sonenn. Ur gwir drezol a zo bet dastumet getañ hag a-hed e vuhez en deus kendalc'het da labourat evit brezhoneg Bro-Gwened en ur reiñ anaouedegezh d'ar re o deus desket dezhañ rac'h an danvez en deus dastumet. Un den gwirion hag eeun hag en deus roet talvoudegezh da sevenadur breizhat Bro-Gwened.

  Alan er Houlùen pe Alan Goulven e anv a vez graet anezhañ e galleg zo o chom e Landaol e lec'h m'ema bet desavet ha genedik anezhañ. Landaol zo ur barrez e kreiznoz gwazh an Intel stag ouzh Parrez Lokoal-Mendon e bro an Alre. Tomm eo ouzh e vro. Labouret en devoa kostez Roazhon un tammig. En arbenn dezhañ bet ganet e 1958 eo-eñv an hini yaouankañ er strollad en devoa komañset seniñ get en Drouzerion abred a-walc'h ur sort.

1. 6

 6 Jan-Mikél er Bourdieg Jan-Mikél er Bourdieg zo genedik a Rianteg zo ur barrez a vro an Oriant, neuze eo-eñv an hini nemetañ nend eo ket eus bro an Alre e-touezh izili an Drouzerion. Desket ema bet brezhoneg getañ a-drugarez d'e dud kozh da nebeutañ. Eñv en deus lavaret en devoa klevet ur bochad sonennoù pa oa yaouank kar eñv a arrue diwezhat a-wezhioù er gêr d'ar sadorn da noz ha pa veze-eñv o tommañ ul lomm d'e dad-kozh a oa en e wele e veze desket pozioù-kan bennak dezhañ get e dad-kozh. Eñv en devoa klevet anezhañ o kanañ a mod-se e-pad pell. Adal 1959 ema bet o seniñ get Roger Pevedig, Yehann-Baol Rius ha Job Kermorvant er strollad Kérioned Lann Garnag. Just a-walc'h en deus kendalc'het da seniñ get Job Kermorvant er festoù-noz hag er pardonioù e-pad daouzek vlez betek ma teu Jorj Belz da seniñ gete e 1971. Neuze eo Jan-Mikél er Bourdieg an eil yaouankañ er strollad, eñv a zo er memes rummad hag Alan er Houlùen. 1.7 Pierre Thomas, daou zen pouezus d'an Drouzerion Pier Thomas a oa ur mignon bras d'an Drouzerion hag en devoa sonet meur a wezh gete ha eñv a vourre skrivañ sonennoù, gwerzennoù ha skrivet en devoa un nebeut a zo bet sonet get an Drouzerion. Eñv a oa labourer-douar a-vicher e Pleñver hag heman en deus savet ur lodenn vat ag ar sonennoù nevez, en o zouezh hini an Douristed he deus graet berzh. Pandeogwir en deus labouret e-pad pell en un dachenn e Kergounieu e veze graet a-wezhioù Pier Kergounieu anezhañ. Aet eo d'ar bed arall e 1984. Arabat droukveskañ get Pier Thomas a oa a Bleñver ivez. Eñv a oa tad an Itron David ha kere a-vicher. Eñv a oa bet ganet d'ar 7 a viz C'hwevrer 1884 e parrez Pleñver ivez ha eñv a oa aet d'an Anaon d'an oad 87 vlez d'an 11 a viz Ebrel 1971. Eñv a oa ag ur rummad kent hini Job Kerlagad, da lavaret eo, bet ganet er fin an 19vet kantved. A-drugarez dezhañ eh eus bet dastumet ur bern sonennoù get an Drouzerion. Eñv a zo bet ur vammenn a-bouez evit dastum sonennoù kozh ag ar vro. Un den pouezus a oa evit an Drouzerion ivez. E-touez an darvoudoù pouezusañ en deus cheñchet ar vro e c'heller menegiñ ar brezel en Aljeri a zo bet ur prantad spontus bevet get unan ag an Drouzerion, Yehann-Baol Rius. Hemañ en deus er bevet e fin ar bloavezhioù 1950 hag ur sonenn zo bet savet a-zivout ar brezel-mañ. Lakomp ar gaoz war an darvoud-se, penaos ema bet sonet get an Drouzerion ha sonerion arall.

  Tro-dro 100 vlez war-lerc'h goude an eil brezel bed ema an douar-se c'hoazh dindan yev ar frañsizion. En deroù ar blezadoù 1950 e oa krog get an Aljeriz stourm ha kemer an armoù evit dieubiñ o bro. Miret e vez an deiziad kentañ a viz Kala-goañv 1954 evit deziañ deroù ar brezel.Ar brezel evel pep brezel zo bet en deus cheñchet-mat ar vro ha penaos emzalc'he tud ar vro. Lod anezhe a oa bet kaset da vrezeliñ e broioù pell a-c'houde n'ema ket mui e pleustr ar lezenn a vire ar Vreizhiz da vrezeliñ er-maez Breizh. Aze eh eus bet kaset Bretoned da vrezeliñ a-c'houde brezelioù an dispac'h Gall get ar galvadeg veur bedig brezel an Aljeri, ar brezel diwezhañ zo bet kaset soudarded galvet get Frañs. Aze durant ar brezel-se e vez maget arme bro Frañs diwar nerzh yaouank ar vro ha rummadoù a vev e-pad un nebeud mizioù pe bloavezhioù pell diouzh o bro dezhe ha bevañ a reont chaloù hag euzhoù ar brezel, a-gostez ar marv atav. Lakaet e vezent da vevañ mareadoù start ha bout dirak darvoudoù ha nend int ket dister e buhez un den. Dre an dra-se e cheñch spered an dud hag o savboent alies war o saviad hag o flas er gevredigezh. Dre-vras e vez cheñchet ur rummad a-bezh abalamour da sort darvoud. Ar gevredigezh a emdro pa vezent o vrezeliñ pell ag o bro ha pa zistro ar rummad e vez atav un troc'h er gevredigezh kar ar brezel a lak traoù zo da vonet war-raok fonnapl er memes koulz ha ma tistruj-eñv buhezioù ha endroioù. Aze eh eus ur bern testonioù a-berzh Bretoned evel Lucien Hervoche pe Jo Sergent 3 da skouer a zispleg peseurt a cheñchemant a zo bet etre ar saviad a-raok ha war-lerc'h brezel an Aljeri . Ar memes testonioù a zeu ag an dud o devoe bevet ar 4 memes traoù, anat eo. Ar memes gerioù mem a vez distaget "ar yaouankiz kollet".

1. 2

 2 Ar sonenn savet get Yehann-Baol Rius ha sonet get en Drouzerion E-touezh ar sonennoù a-nevez savet get an Drouzerion e kaver unan en o fladenn ziwezhañ embannet e 1999 a-zivout brezel an Aljeri. Aze e c'heller merkañ nend eo ket bet embannet ar sonenn-mañ da vare an "darvoudoù en Aljeri" evel ma plije d'ar gouarnamant anviñ ar brezel d'ar c'houlz-se. Mes ur bern bloavezhioù diwezhatoc'h ema bet embannet ar sonenn-se. Peurliesañ ne gomz ket ar re o devoa bevet ur brezel diwar-benn pezh o devoa gouzañvet . Nend eus nemet ul lodenn 5 vihan ag an dud a gav ar galon da rannañ ar pouez-se get an dud pe d'ar foran. E-leizh e vez kavet an testonioù a lavar ne vez ket komzet tamm ebet ag ar brezel get ar re o deus bevet anezhañ. Kemer a ra amzer monet dreist ar choukadoù degaset get ar brezel.

  ag o faotred Da heul e tispleg ur wezh ouzhpenn pe oad e oa pa oa bet kaset da vrezeliñ eno. Ken yaouank e oa ar franzision pa oant bet kaset da vrezeliñ a-daol-drumm en ur c'hevandir arall. An dra-se a ziskouez krizder ha direizhded ar brezel-mañ en deus aberzhet ul lodenn vat ag ar yaounkiz e Bro-C'hall. Eñv a son na stag e oa ouzh e vro, pegen tomm e oa e galon stag ouzh e vro ha mod-se e vez diskouezet c'hoazh n'en devoa ket tamm c'hoant ebet d'ober al labour brein-mañ, da lavaret eo, brezeliñ. Deskrivañ a ra pegen start e oa bevañ eno a-gaoz d'an tommder a-hed ar blez, d'an hañv kenkoulz ha d'ar goañv. Santet e vez pouez an tommder ha pegen divoaz eo dezhañ. Evel e-barzh romant Camus an Estrañjour e vez santet a-hed ar 9 sonenn ar pouez ponner-mañ war taloù ar soudarded yaouank. Divoaz e oe-eñv rak nend oa ket e vro hag an dra-se a ziskouez n'o devoa ar C'hallaoued netra d'ober eno.

E

  bro an Alre evel-just nend eus ket bet ur cheñchamant bras a-fed politerekezh ha kendalc'het en deus ar vro da vonet war vodernaat. E-korf ar bloavezhioù 1950 e oa bet dismantret ar c'hleuzioù, an traktorioù a erlec'hie ar roñsed hag ar rummad a dud-mañ en devoa dibabet laosket o yezh penn-da-benn. Adlavaromp e oa c'hoazh difennet d'ar vugale komz brezhoneg er skol betek 1951 da nebeutañ mes mezhekaet e oa ar yezh c'hoazh ha traomatizet ar vugale. Un testoni am eus dastumet ag un den desavet e brezhoneg ha bet er skol 10 en Drinded er bloavezhioù 1950. Ar beleg a rae ar skol eno en devoa gwasket ar vugale nompas komz mar ne vije ket e galleg. An dud e oa deuet da vout distakoc'h-distagañ diouzh o c'hultur hag e-korf ar bloavezhioù 1950 ha 1960 ne voe sevenadur ar vro tamm ebet ouzh ar c'hiz. Pa achuas brezel an Aljeri e 1962 e tistroe ar Vretoned d'ur vro c'hallekoc'h evel biskoazh ! 1.3 En Aljeri pe 1956 savet get Jo Sergent Jo Sergent a oa ur sonour, ur c'hontour hag ur c'hronikennour mil-vrudet 11 e Bro-Gwened e metoù ar bed sevenadurel breizhek ha sonerezh ar vro. Bet ganet e 1936 e Etampes e Enez-Frañs e-lec'h ma oa bet kavet labour get e dud ne chomas ket pell eno avat. Pa oa deuet Bro-Frañs da vout aloubet get an Alamaned e oa aet e dad da brizoniad ha setu eñv kaset da Vartelame e bro Baod e ti e dud kozh. Eno e voe desket brezhoneg getañ. Pa oa 20 vlez dezhañ e 1956 e oa bet galvet get an arme. Tri blez e oa chomet e trevadennoù Bro-Frañs e norzh an Afrika hag eñv da vrezeliñ en Aljeri kar ar brezel a oa krog dija abaoe 1954. Kaset en devoe 27 miz eno. Goude bout disoudarded e tistroas da labourat en un dachenn kostez Pluniav ha eñv da gregiñ da seniñ er filajoù hag er festoù-noz. Seniñ a ra ar sonennoù en devoa klevet mes ivez e kompoz e sonennoù dezhañ. E 1995 en devoa krouet ur sonenn nevez a vo anvet 1956 getañ pa oa o 12 labourat en e bark e-korf un eurvezh. E stumm ur gwerz eo ar sonenn-mañ hag evel hini an Drouzerion ema bet savet bloavezhioù war-lerc'h an darvoudoù spontus a zo bet. Eñv en devoe lavaret en devoe gwelet tud o ouelañ pa oa-eñv o seniñ ar sonenn-mañ kar evel-just eo trist an ton hag addegaset e vez frommoù don d'ar re o deus bevet ar brezel en Aljeri. Kavet e vez ar sonenn-mañ get an anv "En Aljéri" er bladenn "Tri Pichon Noz". Lavaret e vez teir gwezh ar werzenn gentañ e pep poz-kan hag an eil gwerzenn ne vez nemet kanet ur wezh. Er sonenn-mañ e kaver ar memes mennozhioù a gaver e sonenn an 13 Drouzerion. Displegañ a ra Jo Sergent pegoulz e oa bet kaset da vrezeliñ du-hont ha pegen diaes e oa dezhañ pellaat diouzh e vro. Displegañ a ra pegeit e oa chomet en Aljeri. Blé 1956 Chetu me oeit d'er rejimant En amzer-se e oe kalet kuitaat er vro aveit monet D'en Aljeri 'oen bet kaset deu vlez hantér é oen chomet Evel er sonenn savet get Yehann-Baol Rius e vez diskouezet ne oa ket laouen ar re yaouank o kuitaat o bro hag o vonet d'ober o c'honje en Aljeri. Ret e oa dezhe lezel o familh war o lerc'h ha beajiñ pell e-pad mizioù pa ne oa ket bloavezhioù. E dud n'o deze ket kelou ebet eus e berzh pa oa eno ha pandeogwir ne oa ket gete e laoske war e lerc'h e sammad labour ouzhpenn evit e vreud hag e c'hoar. Ur wezh arriuet e tu arall eus ar mor kreizdouarel e oa pell diouzh e vro ha neuze ne ouie ket petra a c'hoarveze du-hont. Me zad, me mamm oé chagrinet Doere erbet n'o doe ket Mem brér, me hoér chomet ér gér. Oll er labour dehé de ober Arriù en tu 'rall ag er mor gleven ket son kleier mem bro Addegaset a ra da soñj e oa pell diouzh e vro hag hiraezh en deze anezhi. Evel e sonenn an Drouzerion e vez lakaet ar pouez war an hin, na tomm e vez eno e-keñver e Breizh. N'hell ket ar re a Vreizh gouzañv an tommder-se. Poanius e oa hag eñv da chom hep diboaniañ. Ar boan a oa ret dezhi chom. Mignoned en devoa kavet en arme memes tra mes n'hellent ket en devout kalz a blijadur.

  Adalek ar bloavezhioù 50 goude an eil brezel bras e oa bet lañset ur programm nukleel get Bro-Frañs evit m'he defe an nerzh dibennadiñ tra ma oa ar bed o vout tost war e talar diwezhañ abalamour d'ar brezel yen. Deuet eo a-benn da vonet ur bochad war-raok er bloavezhioù 60 ha d'ar c'houlz-se e oa krog Bro-Frañs get he zaolioù-esae nukleel kentañ. Er memes mare e laboure ijinourion ar programm-mañ war diorren ijinerezh nukleel sivil.E 1962 e oa bet kroget ar raktres dibabet get ar CEA (commissaire à l'énergie atomique) evit krouiñ ur greizenn nukleel a yafe en-dro get dour pounner ha yenaet e vefe get karbon dioksedet. Lakaet ema bet da vonet en-dro e miz an Azvent 1966 hag e 1967 e oa bet lakaet er rouedad. E deroù ar bloavezhioù 70 da heul ar stroñsoù tireoul e oa bet dibabet get gouarnamant Pierre Messmer e vefe produet rac'h an tredan e Bro-Frañs get an energiezh nukleel. Graet e vez ar "plan Messmer" anezhañ. 15 Betek-henn nend oa nemet ur greizenn nukleel e Breizh, hini Brenniliz er Menez Are. Ur greizenn nukleel zo bet kroget he raktres e 1962 ha lakaet da vonet en-dro e 1966. Neuze ema bet disklêriet e 1974 e vefe staliet ur greizenn en Ardeven a 5000 MW e-touezh 43 lec'hienn kinniget. Adal 1974 e labour EDF war ur gartenn zo meur a lec'hienn warni a c'hellje bout implijet evit sevel ur greizenn nukleel. Nend eo nemet embannet ar gartenn-mañ en Telegramme d'an 3 a viz an Azvent 1974. Teir lec'hienn a oa bet choazet e Penn-ar-Bed : Guimaec, Tregeneg ha Plougoñ. Unan e Mor-Bihan : an Ardeven. Nend oa nemet raktreset sevel ur greizenn nukleel eno. Hrevez EDF nend oa ket chalus sevel ar greizenn nukleel e Breizh kar nend oa ket industrielaet-mat ar rannvro-mañ hag ouzhpenn d'an dra-mañ e e oa pell a-walc'h diouzh ar c'hreizennoù beveziñ bras. En arbenn d'an dra-se e oa raktreset sevel ar greizenn-mañ kentoc'h er bloavezhioù 1985 -1990 . 16 Mes nend oa ket plijet an dilennidi hag an embregererion e Breizh rak a-c'houde ar CELIB, Comité d'étude et de liaison des intérêts bretons , e oa bet 17 17 Krouet eo bet an aozadur lobiañ Poellgor studiañ ha liammañ interestoù Breizh e 1950 e Kemper gant ur strolladig tud, René Pleven, Joseph Martray ha Joseph 16 Simon, Gilles, Plogoff, l'apprentissage de la mobilisation sociale, Rennes, PUR, coll. « Histoire », 2010, p.26 tolpet energiezhioù evit bountiñ ar stad da lakaat argant a-barzh Breizh evit sikour e ziorren ekonomikel hag isframmadur ar vro. Un divigad a energiezh a oa bet merket e Breizh ha dre levezon ar CELIB e oa bet staliet ur greizenn nukleel e Brenniliz hag ur stankell vordredan e Rank. Neuze adal miz Meurzh 1974 e oa ur bochad trouzioù ha diviz a-zindan-guzh etre ar Vaered ha tud an EDF evit gouzout pelec'h e c'hellfe bout staliet ar greizenn nukleel raktreset. Lod anezhe a oa warne e vije savet en o c'humun. Kerkent m'ema bet kemennet ar raktres-mañ he deus savet a-enep ur lodenn vat ag ar boblañs er c'horn ar vro . E penn kentañ e oa ar Vaered e penn ar pemp 18 kumun ar c'hanton, da lavaret eo, an Ardeven, Belz, an Intel, Lokoal-Mendon ha Pleñver, a-du get raktres krouidigezh ur greizenn nukleel war sablenn Kerouriek. D'an 21 a viz an Azvent 1974 en devoa kuzul ti-kêr an Ardeven savet a-enep krouidigezh ar greizenn nukleel-mañ. An Aotrou Maer Alexandre Kerzerho a oa kentoc'h a-du e penn kentañ an afer. A-nebeudigoù e teue da vout nebeutoc'h-nebeutañ a dud a-du gant ar raktres-mañ e-mesk kuzul an ti-kêr. Erfin en devoa cheñchet e soñj. E miz Kerzu 1974 en devoa ar ministr André Jarrot e karg kalite ar vuhez graet un dro evit klask kendrec'hiñ tud ar vro ag an aezamantoù a vije bet degaset a-drugarez d'ur greizenn nukleel . Roet en devoa meuleudioù da Veg ar Raz evit 19 diskouez e kemerfe ar stad e kont talvoudegezh ar glad naturel a ya d'ober beg ar raz. E gwirionez nend oa ket ar glad-mañ un dra ha na dalve ar boan evit ar stad. Nend oa ket un abeg pouezus a-walc'h evit nulliñ ar raktres-mañ. EDF en deus bet ur prezeg hañval hag a lâre e oa ur rekis sevel anezhañ evit meur a abeg. Da gentañ e oa mall da Vreizh bout dienket a-fet energiezh. Mes ivez diskouez ema Breizh skoaz-ouzh-skoaz get ar rannvroioù arall zo stank a-walc'h c'hoazh o bro get kreizennoù nukleel, dreist-holl e reter bro Frañs ha pouezus e oa ivez o ingaliñ. Dre se e vije adkempouezet ar lec'hioù m'emaint savet e bro Frañs. Neuze e weler e oa an dilennidi hag ar stad kentoc'h war an hevelep neudenn d'ar c'houlz-mañ. 19 Ouest France, 9 a viz Kerzu 1974 18 Le Télégramme, 19 mars 2015, Centrale nucléaire. Michel Politzer témoigne Halléguen en-o zouez. Ar pal a oa profitañ eus endro politikel hag ekonomikel ar prantad (adsavadur goude an eil brezel bed, raktres Marshall) evit diorren Breizh en he fezh (pemp departamant), gwareziñ he sevenadur ha digeriñ hent an digreizennerezh e Frañs war memes tro. Terminadur tennet diwar ar bajenn Wikipedia e brezhoneg. E 1972 e servije ar c'huzul rannvroel da sikour evit ar politikerezh terkadur an tiriad. Gwezharall ne veze ket kemeret e kont meno ar boblañs evit diorren an ijinerezh nukleel sivil. Studioù er Stadoù-Unanet o devoa diskouezet e oa bouezhioù a save a-enep ha d'ur poent bennak e teufe ar memes kudennoù da Vro-Frañs. An dra-se zo kaoz e oa bet lakaet ar rannvroioù er jeu evit ma vefe kemeret kuzul digant tud tostoc'h d'ar bobl. Mes a-benn an achumant e vefe choezet gant ar stad memestra. Dilennidi zo o devoa merket nend oa nemet un "talbenn" ha votet o devoa a-zivout ar raktres ijinerezh nukleel e Breizh hep bout goulennet get ar stad. Ar ministr André Jarrot en defe klasket ivez lakaat pres war an dud evit ma vije dibabet fonnaploc'h en ur lavaret dezhe nend oa ket ret dezhe asantiñ mes kevelerezh a oa ha ma ne yahe ket ar raktres sevel ur greizenn gete e yaze d'ar gumun arall. Kuzul Mor-Bihan en devoa savet a-du evit ar raktres . Mes e-kerzh ar blez 1975 e 20 oa bet goulennet get kuzul ar rannvro ur bern studiadennoù evit kompren gwelloc'h petra a c'hellfe bout an efedoù e-keñver an endro, an ekologiezh ha kement zo. N'o devoa ket roet un aviz splann a yaze d'o zu. E-korz ar breudoù e oa krog c'hoazh an dud da vanifestiñ hag en Ardeven e oa aet war-gil ur yoc'h a zilennidi c'hoazh ha nend oa ket mui ag ur c'henasant sklaer en o zouezh a-goaz d'ar bobl bout diskouezet splann e zifiañs er raktres-mañ. Drol o devoa kavet dilennidi zo e oa bet fiziet er rannvro ar breud-mañ a zlefe bout bet kaset er vodadeg vroadel kentoc'h int a gav gete. Gwir eo e oa e penn kentañ an 11 kumun kemeret kuzul digete a-zivout ar raktres en Ardeven a-du get ar raktres dre ma oant levezonet bras get kuzulier pennañ kanton Belz, Henri Rolland. Mem e-raok m'ema bet embannet ar lec'hioù choazet get EDF e miz an Azvent 1974 en devoa Henri Rolland douget ur raktres sevel ur greizenn en e ganton. E penn kentañ e oa a-du ar c'huzulioù-kêr ha tamm-ha-tamm o devoa an holl cheñchet tu dre m'en em c'houlenne ar Vaered muioc'h-mui a draoù hag e-kerzh an nevez-amzer 1975 e oent-int an holl a-enep. An diouer a ditouroù hag ar prez lakaet war ar Vaered en deus kendrec'het anezho sevel a-enep ar raktres evit ul lodenn vat anezhe. An termenoù a oa berr-spontus ha nend oa ket sklaer petra a oa o roll en afer-se, daoust m'o devoa droad da nac'hañ ar raktres pe pas, daoust na c'hellent nemet reiñ o aviz. Nend oa ket splann an traoù. Aze diwezhatoc'h e voe dibabet sevel ar greizenn e Plougoñ mem ma oa bet nac'het ar raktres get kuzul-kêr Plougoñ pa oa bet goulennet o aviz ha betek ma voe laosket ar raktres-mañ a-gostez get ar prezidant a-nevez dilennet Mitterand e 1981. Betek ar blez-mañ eh eus bet ur stourm kalet e parrez Plougoñ.

  Aze e kendalc'h an den a vro da lavaret petra c'hoarvezo ha sevel a ra goulennoù evit gober d'ar selaouerion soñjal e-barzh pezh a c'hell c'hoarvezet dezhe m'en laoskont ar raktres sevel ur greizenn nukleel da vout gwir. Graet ema bet anv ag ar besketaerion, ar barkizion istr, an dud zo frouezh o labour tennet diwar ar mor. Petra a raint pa vo ar mor kousiet ha saotret gant an uzin. Respont a ra d'ar goulenn, ret e vo dezhe kuitaat o bro dezhe rak ne vezint ket mui gouest da c'hounit o zamm greun eno abalamour dezhi. Emen 'h ei er pesketaour, a pe vo kousiet er mor ? Er parkour istr, er michérour, vo ret dehé kuitad de glah labour. N'o do ket choaz divroañ evit klask labour en ul lec'h arall. Aze e weler splann pegen tomm e oa kalonoù ar strollad ouzh o bro ha pouezus e oa dezhe e c'helle tud ar vro chom en o bro evit beviñ diouzh o dibab dezhe. Hiziv an deiz ne chom nemet un nebeud tre a dud ar vro. Al lodenn vrasañ ag an dud a zo o chom eno a zeu a lec'hioù arall ha nend eo ket dre o gwall mes dre an dra-se nend eo ket bet miret kustumoù ar vro mes deuet eo da vout franzikaet get an dud pinvidik a-nevez a zo bremañ o chom er vro. Meneget eo bet an dalc'h-se en ur sonenn arall a-zivout an douristed. Amañ e weler e vije bet ar memes dalc'h gant tud arall a zeuje eus diavez ar vro da labourat er greizenn nukleel. Divrezhonekaet e vije bet ar vro ivez. Kenderc'hel a ra ar sonour dibunañ piv a c'hellfe bout skarzhet a-gaoz d'ar raktres-mañ. Ar beizanted a vo lakaet diaes ivez. O zachenn a vo kemeret digante, an douar a vo saotret ivez. Kousiet ha saotret e vo ar vro a-gaoz d'ar saotradur nukleel d'o soñj. En arvar ema pep hini a-gaoz d'ar saotradur-se a zo dañjerus evit yec'hed an dud. Petra hrei poézant er hornad pe vo é zouar troeit de netra ? Hañi ér vro ne viùo ket g'en aùélieu ampouizonet. E fin ar sonenn ema war an danevellour e tistrofe ar pennoù bras ag al lec'h m'emaint deuet get o zraoù lous, da lavaret eo, o raktres nukleel hag o mennozhioù dezhe kar ar raktres-mañ nend oa morse ar re a vev er vro pe ar Vreizhiz mem. Dibabet e oa bet ar raktres-se get ar gouarnamant e Pariz. Neuze o deus da zistreiñ ha ne vern ket da dud ar vro an argant. Ar pep pouezusañ a zo e chomfent yac'h ha tomm o c'halon ouzh o bro. Soñjal a ra dezhe ema o amzer dazonet en arvar hag an dra-se zo kaoz e stourmont a-enep. Evit klozañ ar sonenn e lavaront ema ar Vreizhiz pennoù kalet ha neuze mennet-tre da c'hounit ar stourm-mañ. Kerhet de Baris, tuchentil, ha goarnet geneoh ho treu vil ! Ni hra-ni forh ag ho argant, a uzinieu arall e vehemb koutant ! Vennein e hramb abenn arhoah biùein én ur vro vraù ha yah ! Er Vretoned penneù kalet lar : "NANN" d'en atom milliget ! Er sonenn-mañ e vez embannet krenn-ha-krak petra eo o soñj dezhe a-zivout ar raktres-mañ ha mennout a reont teurel mouezh tud ar vro rak al lodenn vrasañ ag an dud er parrezioù tro-dro hag en Ardeven n'o deus ket c'hoant e vije savet ur greizenn nukleel eno.

  El levr "L'Etat-EDF" e tispleg De Gravelaine et O'dy e vire an embregererion sekredoù a-ratozh. Hervez Marcel Boiteux, rener EDF d'ar mare-se e yae ar rekis da ditouriñ ar geodederion e-keñver an energiezh nukleel un demokratelezh dibosupl, une impossible démocratie, e galleg flour .D'e soñj e rankent tremen hebiou ar bobl evit kas ar programm nukleel a-benn ha reiñ tout ar gelloudoù d'an ijinerion.A-benn ar fin nend oa ket kalz a dud a gomprene petra a oa kaoz hag an dud o devoa bet ar santimant e oa traoù kuzhet ha na veze ket displeget dezhe a-ratozh. Meur a wezh e lavar Yehann-Baol Rius ne oa ket na splann na sklaer an traoù evit den erbet. Pezh zo gwir ivez rak goulennet e oa bet enklaskoù get kuzul ar rannvro hag ivez get kuzulioù an departamant evit ma ouifed pesort efedoù a c'hell bout degaset get ar raktres-mañ.A-benn an achumant ne ouier ket c'hoazh. Yehann-Baol Rius a lavar : "An dour-mor en tachad-mañ e kostez an Ardeven etre an enezennoù aze e vehe bet tommet ha ne vehe ket bet a besked sur a-walc'h." Ma vije bet yenaet ar reaktorioù get dour ar mor, penaos hor bije gouezet an efedoù war ar loened hag ar plant en endro-mañ.A-hent-arall en em c'houlenne ivez d'e-men e vije bet kaset al loustoni. Hag al loustoni a vije bet skarzhet en natur diratozh er mor e teufe en-dro d'an aod ivez sur a-walc'h.

  Ardeuen, Nucléaire ma revr, Nucléaire ma revr mé gleué trouz ar er blasenn. Nucléaire ma revr, Nucléaire ma revr Mé oeit ha goulennet g'en dud Nucléaire ma revr, Nucléaire ma revr perag kement-sen a dabut ? Nucléaire ma revr, Nucléaire ma revr Ouiet ket-hui, e larant d'ein, Nucléaire ma revr, Nucléaire ma revr …

  b) Keleier Plogoff get Storlok Evel-just e oa bet tizhet meur a lec'h get ar raktresoù sevel ur greizenn nukleel ha dre ma oa bet dibabet meur a lec'h evit ar raktres sevel ur greizenn e oa bet savet meur a sonenn eta. En o zouezh e c'heller menegiñ an hini brudetañ hiriv an deiz a vefe Keleier Plogoff . Honnezh a zo ur sonenn-stourm savet get ar strollad rock Storlok e fin ar 25 bloavezhioù 1970. Kavet e vez ar sonenn-mañ en o fladenn Stok-ha-stok embannet e 1979. Denez Abernot ur soner brudet-mat a vro Bagan en devoe skrivet komzoù ar sonenn-mañ.

  c) Complainte pour Erdeven get Gilles MorvanGilles Morvan en devoe savet ur sonenn e galleg evit reiñ e soñj diwar-benn an darvoudoù a zo bet en Ardeven, ar greizenn nukleel hag ar re noazh da skwer. Evit Gilles Morvan e oa pouezusoc'h ne vije ket savet ur greizenn nukleel er vro kar dezhañ e oa miz-zañjerusoc'h hag an draen-mañ a zlefe gober d'an dud keñverata en ur sellet ouzh an douristed a oa en o noazh war draezhenn Kerminihy.d) Ur vandenn dreset a-zivout ar greizenn nukleel nemeti e BreizhDiwar an darvoudoù eh eus bet savet meur a sonenn evel m'hon eus gwelet tuchantig mes ivez e c'heller gober anv ag ar vandenn dreset "An Ankoù" get Jean-Claude Fournier embannet e 1977 hag a lak ar gaoz war an danjer a c'hell bout degaset get al lastez skinoberiant. Er vandenn treset-mañ ne faot ket d'an Ankoù e vije savet ur produi nukleel dreistgelloudus a c'hellfe lazhañ muioc'h a dud kar an dra-mañ a zegasfe kalz muioc'h a labour dezhañ. Neuze e vez disklêrtiet er vandenn treset-mañ ar gevier a vez livet get ar pennoù bras e-keñver ar greantelezh-mañ. Setu Spirou ha Fantazio aet da Vrenniliz da welet petra a zo get o mignonez Ororea. Ha Fantazio da vonet en arbenn d'an Ankoù a zispleg dezhañ stad an traoù a-gaoz d'ar greizenn nukleel hag a lazhfe re a dud dezhañ. Trubuilh a oa war Ororea abalamour da dud o deus graet un taol-sponterezh er greizenn nukleel e Brenniliz evit laerezh ur produi skinoberiant anvet an tiriniom. An dra-se a zegas deomp da soñjal ha na pegen aes e c'helle bout monet tre ur greizenn nukleel d'ar mare-mañ. Er wirionez e oa bet graet un taol-sponterezh get ar FLB e-barzh ar greizenn-mañ d'ar 15 a viz Eost 1975. Div darzhadenn o devoa distrujet ur post 27 telefoniñ ha gwallleget un dra hag a servij da yenaat un turbin. Ur garrezenn ag ar vandenn dreset An Ankou a ziskouez emañ e-sell ar re evit ar c'hreizennoù nukleel da sevel reoù nevez. En istoer ar vandenn treset-mañ e vez lennet diwar-benn daou waz o klask laerezh ar produi nukleel nevez a zo dañjerus-meurbet. En harp tri hudour e ya Spirou ha Fantazio d'ober enklaskoù betek ma vo skrapet fantazio. Ne ouier ket get piv. Ha peogwir ne ouied ket piv en devoa skrapet Fantazio o devoa asantet an tri hudour sikour an dorfedourion da laerezh an tiriniom en eskemm d'o mignon a-nevez Fantazio. Erfin ema bet kaset an daou dorfedour d'an toull-bac'h ha setu Fantazio distroet da lavaret e yae mat getañ. An hudourion o devoa laeret ar produi nukleel spontus o devoa en distrujet erfin hag an Ankou da gompren e oant war an hevelep neudenn. An oberenn-se a ziskouez e oa diskred war ar greizenn nukleel ha burutellaet e vez ar feson da guzhat an titouroù d'ar boblañs. Ouzhpenn d'an dra-se e vez disklêriet e oa aes a-walc'h da vonet e-barzh ar lec'hienn ha gober gwallioù dezhi. Ha kadarnaet e vo ar fed-mañ diwezhatoc'h pa vo gwelet e oa daet a-benn tud da gas taolioù-sponterezh da vat e-barzh ar greizenn nukleel-se. E 1979 e oa bet graet un taol-sponterezh arall hag en deus distrujet daou beul-tredan eno. Get ar FLB e oa bet sinet an taol-mañ ivez. C'hwec'h vlez war-lerc'h e oa serret ar greizenn nukleel-mañ da vat. E Bro-Frañs eo ar greizenn nukleel kentañ ha nemeti a zo bet dismanstret. Ha neoazh n'eo ket achu al labour-se kar graet e vez ar sort labour-mañ evit ar wezh kentañ ha neuze e kemer un hir a brantad. Eizh vlez ha tregont war-lerc'h n'en deus ket echuet ar stad en difoeltrañ. Evel en oberennoù arall e weler merkañ ne vez ket splann an traoù e-keñver an energiezh nukleel evit al lodenn vrasañ ag ar boblañs hag anavezet e oa mat e c'hellfe bout dañjerus ar produiñ tredan get an energiezh-mañ. Neuze e weler ema bet savet ur bern arzourion a-enep ar raktresoù nukleel-mañ hag an oberennoù graet gete zo c'hoazh sujedoù a-vremañ pa weler eh eus bet raktreset reiñ lañs d'ur programm nukleel nevez e Bro-Frañs e 2022 da heul an enkadenn energiezh a dizh 28 Europa. Ha na pouezus eo daet da vout an tredan e ekonomiezh ar vro hag evit kement takad a zo e buhez pemdeziek an dud. Evit mont en-dro an douristelezh ivez, ur gennad ekonomikel daet da vout pouezus-meurbet e Breizh. Evel ma welod tuchantig o deus sikouret da sevel ur rouedad tredan e Breizh kar staliet e oa bet d'al lec'hioù ma'h ae an douristed da gentañ penn. Ha setu un tem arall en deus awenet an Drouzerion da seniñ diwar o fenn, da lavaret eo, an douristed hag ar pezh a zo degouezhet diwar diorren ar gennad ekonominel-mañ. 4. An douristelezh er vro hag he disoc'hoù 4.1. istorig diorren an douristelezh er vro E Su Breizh eh eus bet a-nebeudigoù muioc'h-mui a dud o foetañ bro. Tud ha nend int ket ag ar vro. A-c'houde kreiz an 19vet kantved e oa deuet kornadoù zo e Breizh da vout ouzh ar c'hiz a-drugarez d'un nebeud arzourion o devoa lakaet en o soñj da livañ dremmwelioù aodoù Breizh. Skwer Pont-aven eo an hini anavetañ. Mes kornadoù arall e Breizh a oa bet ergerzhet get tud kurius evel kaerelled hag a oa intereset get kevrinoù douar kozh an Arvorig. Dre ma oa ar Gelted ouzh ar c'hiz en 19vet kantved get ar vrizhkeltiegouriezh lañset e fin an 18vet kantved e Bro-Skos a-drugarez da embannadur Ossian get McPherson hag a-drugarez d'ar Barzaz Breizh get Kervarker he deus Breizh dedennet ur yoc'h a intelektualed da 29 zonet da weladenniñ ar vro. Neuze e fin an 19vet kantved e kaver dreist-holl tud a vohem, tud war ar marj ha pennoù bras a vroioù estren a-wezhioù. Evit komz hep gortoz ag ar vro a studier bremañ e c'heller menegiñ unan anezhe hag a oa bet intereset-bras get an arkeologiezh da skwer e Karnag. Hennezh eo an Eutru James Miln a oa deuet da studial ar menhirioù a-hont hag a-drugarez d'e enklaskoù en devoa graet get harp ur paotrig ag ar vro a vo mil-vrudet diwezhatoc'h, Zacharie er Rouzig . Dre-se e oa deuet Zacharie er Rouzig da vout un 30 arkeologour ha mirour mirdi ar ragistor e Karnag a oa bet krouet get breur James Milan e 1881 goude e varv. A-hed e vuhez en devoa Zacharie er Rouzig embannet meur a levr a-zivout monumantoù ar ragistor a gaver e Mor-Bihan hag unan en o zouez diwar-benn mojennoù ar vro . 31 Meneget eh eus bet c'hoazh ar peulvein-se e lennegezh gall mes ne veze ket graet get ur savboent pozitivel kement-se. Aze a-drugarez da James Miln ha da Zacharie er Rouzig e oa bet lakaet da dalvoudekaat glad ragistorel ar vro evit ar wezh kentañ hag aze e oa ur bazenn a-bouez evit an douristelezh er c'horn bro-mañ. Kar gwir eo eh eus bet dedennet ur bochad tud get ar peulvein-se a weler alies war ar c'hartoù-post a vroud Breizh livus a-drugarez dezhe en ur mod. A-hent-arall dre m'o devoa livet an arzourion dremmwelioù aodoù Breizh hag an dud uhel o devoa kavet dudius ar vro ema deuet da vout kornioù zo un tamm pinvidikoc'h hag ar re-se a zo deuet a-benn da denniñ o mad diwar an dra-se. Tier pitaod a zo bet savet e kornioù zo a zay da vout ar c'hêrioù kouronkañ kentañ. An tier da hañviñ e bord ar mor a zeu war-wel ken abred hag ar blezadoù 1830 e Bro-Frañs . An diorren touristiñ a zedenn pratikoù pinvidik hag a vourr ar 32 lec'hioù kaer-kurius ha sevenadurioù ar c'hornadoù bro diwar ar maez. E 1862 eh eus bet savet un ti-hent-houarn en Alre hag a liamm ar gêr d'an Oriant e kornog ha Savenneg e Reter. Un tamm diwezhatoc'h e vo liammet ti-gar an Alre da hini Pondi. E 1882 eh eus bet lakaet e servij ur linenn etre an Alre ha Sant-Pêr Kiberen . Savet eh eus bet un hent-houarn etre an Intel hag an Drinded er 33 blez 1901. Honnezh ne bado ket pell avat kar klozet e vo er bloavezhioù 1930. Anat eo ema pouezus-bras diorren ar rouedad hent-houarn evit kas an dud d'ur lec'h ha dre an dra-se ema bet diorroet-bras an douristelezh. Diorren an trenioù en deus lakaet an douristelezh da vonet pell war-raok. Hiniv an deiz c'hoazh e vez klasket diorren an dra-mañ evit berraat an amzer da veajiñ hag e mod-se e vez kaset muioc'h a douristed eno. La France en Chemins de fer, Itinéraire de Rennes à Brest, Publié par André Silva, 55 rue Sainte-Anne, Paris, 1902 34 A-us e c'heller gwelet ur skouer eus ur gartenn-vruderezh a lak war-wel e c'heller beajiñ e Breizh get an tren e meur a gêr e hanternoz Breizh. Affiche des chemins de fer de l'État représentant sur une carte les principaux sites touristiques de la presqu'île de Quiberon et de la région de Carnac, première moitié du xxe siècle (Rennes, musée de Bretagne) Ha setu amañ ur skritell evit broudañ ar c'hêrioù-kouronkañ Karnag ha Kiberen. Ar skritell-mañ embannet e 1930 a ro enor d'ar gourenez Kiberen a-berzh Hentoù-houarn ar Stad. Ar skeudenn-mañ zo karget-mat. Diskouezet e vez get tresadennoù bihan ar monumantoù pennañ da welet er c'horn bro-mañ. Ar roud-avel a zo bet erlerc'hiet get an anvioù Quiberon ha Carnac treset get un R boutin evit an daoù skrid. Gwelet e vez an tren a dremen dre strizh-douar Penteür. Ur pezh mell kouronkourez zo e kostez dehou ar skritell hag hi a zomin al lodenn vrasañ ag ar skeudenn evit desachañ evezh ar sellerion. E Karnag c'hoazh e oa bet savet unan ag ar c'henkiz kentañ e Sant-Kolomban e 1887, Les Marguerites a vez graet anezhañ. E 1904 e oa bet lakaet sevel daou vell kenkiz e mod skos e beg Bomeur get Felix Sidney Churchill a oa ur soudard eus bro Skos a oa bet bamet get ar c'horn bro-mañ hag eñv d'en em staliañ e bord ar mor eno. A-nebeudigoù ema bet prenet rac'h ar paludoù, an tevennoù hag an douaroù e bord ar mor evit sevel ur steuñv evit krouiñ ur gêr gouronkañ. Ur raktres ekonomikel ha ragsoñjet penn-da-benn. Ar c'humunioù arall er vro a zo war an aod o devoa bet c'hoant d'ober kemend-arall evel-just ha mod-se o devoa gellet tennañ o mad diwar ar gennad ekonomikel-se. E Kiberen e c'heller gwelet c'hoazh hiniv an deiz kastell Turpault, ur c'hastell pitaod e mod saoz ivez. Hag evel-just e pep lec'h e vez kavet un draezhenn a c'hellfed dedenniñ an douristed. Er lodenn-se ag ar vro e vez kavet e-leizh lojeiz evit ar bitaoded hag o deus cheñchet dremm ar vro a-nebeud-da-nebeud. Neuze er bloavezhioù 1900 betek ar bloavezhioù eh eus bet savet muioc'h-mui a dier cheuc'h get bourc'hizion hag a blije dezhe hañviñ war an aod eno. Merket e vez penn kentañ Karnag Tal-ar-mor get savidigezh al Leti Le grand hôtel de Carnac-Plage e miz Mezheven 1903. Ha tu zo da amzeriañ an holl dier 35 savet etre ar bloavezhioù 1890 ha 1936 a-drugarez d'o stil anvet neo-breton, neo-normandek pe neo-euskarek. Hep kontañ an dier zo bet distrujet mes en ur gontañ al letioù e kaver war-dro 37 ti pitaod savet e bord ar mor en teul Carnac-Plage, Evolution urbaine et typologie architecturale.

  Degaset o deus bervidigezh hag argant da dud ar vro mes donet a ra an douristed get o stuzioù hag o boazioù dezhe ivez ha cheñchet o devoa ivez e-korf ar bloavezhioù 1960 ha dreist-holl war-lerc'h Mae 1968 ar fesonioù da veviñ er vro. Disoc'hoù souezhus zo deuet war-wel diwar an dra-se. Ar galleg en deus kemeret muioc'h-mui a blas. Ha lavaret e vez get tud ag ar vro evel un den a Velz aterset get 38 Mael Jezequel ha Jean Roualec-Quéré evit ur labour dastum e oa bet cheñchet an 39 darempredoù etre an dud kar a-nebeudigoù ema bet gwerzhet douaroù tud ar vro d'an douristed a faote dezhe en devout un ti dezhe pa vezont o vakañsiñ eno.

E

  Bro-Frañs ema krog get an dud en em ziskoachañ ha bout en o noazh etre an daou vrezel. Kentañ keoded an noazherezh anvet Heliopolis a oa bet krouet e 1931 en enez ar sav-heol en departamant ar Var get ar vreudeur Durville zo medesinourion . Hag e 1950 e voe lakaet ofisiel ar c'hentañ sablenn noazh evit an 40 naturegourion e Montalivet e Jirond. Adal ar bloavezhioù 1960 e oa krog ur stourm a-enep an naturegourion get ar stad ha tud ag ar vro ivez. Da gentañ ema a-bouez e Côte d'Azur, war-lerc'h war aodoù ar Languedoc hag e pep lec'h e Bro-Frañs. An dra-se a c'heller gwelet er film c'hoarzhigell mil-vrudet "Les gendarmes à Saint-Tropez" zo jañdarmed ennañ o dez mil-boan da 41 dapet ar re a nac'h gwiskiñ an disterañ pastell war an traezhennoù. Diaezamantoù a zo bet ha striviet o devoa an naturegourion en devout lec'hioù e c'hellont c'hoari krampouezh chom hep degas jeu. Da skwer e oa bet marc'hataet get poen-abominapl e chomfe ur greizenn evit an naturegourion e kab an Agde war aodoù ar mor kreizdouarel e 1958. E Korsika e kostez Bastia en devoa maget an Aotrou Maer ag Ogliastro ar gaoz p'en devoa livet get harp ar beleg hag e velestridi korfoù ar re noazh. Setu spered an dud hag ar stad e bro-Frañs p'en em stal tud noazh e sablenn Kerminihy en Ardeven e-korf ar blezioù 1960. Hiniv an deiz e vez tamm-pe-tamm 3000 a dud o chom en Ardeven hag e-pad an hañv e kresk an niver a dud o chom eno betek 30 000. Er bloavezhioù 1968 ne oa ket ken uhel ar sifr-mañ, ne oa nemet 1900 a dud tamm-pe-damm mes ne oa ket dister kennebeut ar c'hresk a boblañs a weled e-pad an hañv. A-c'houde 1968 e c'hell an dud bout noazh war sablenn Kerminihy en Ardeven. Hag e 1971 e ro an ti-kêr ar sablenn dezhe da vat get un akord skrivet get ar prefeti. Tud zo o devoa bet aon e vije bet privesaet ar sablenn, tud arall nend oant ket anezhe a-du e vefent aotreet tud noazh eno en arbenn da veur a abeg. Diwar an dra-se he devoa emsavet ur lodenn a dud ag ar vro. Manifestadegoù a oa bet aozet. A-wezhioù a-enep hag a-wezhioù akord hrevez an dud. Emgannoù e-leizh zo degouzhet. Tud zo a oa en em gannet get korzennoù eneptan, stanket eh eus bet hentoù get traktorioù, hañvouez a zo bet lakaet er lec'h da barkiñ an otoioù. D'ar 14 a viz Gouere 1973 eh eus bet goulennet get ar gazetenn Le Monde ouzh Aotrou Maer an Ardeven, Aotrou Lorgeoux, petra a oa e soñj a-zivout ar re noazh ha petra a oa e-sell d'ober e-keñver ar goulenn-mañ. E penn kentañ o deus kredet tud zo en devoa savet a-du an Aotrou Maer get an emglev dre gomz roet d'ar gevredigezh naturour get prokulerezh sivil an Oriant a-fed reiñ d'an naturegourion ur lodenn ag ar sablenn evit ma c'hellfent bout hanternoazh eno. An Aotrou Maer en devoa embannet e save kentoc'h a-enep kar hrevezañ nend oa ket plas da zaoù god sivil er vro. Mes er wirionez e oa prest da implijet kement hentenn evit donet da benn evel ma c'heller lenn er gazetenn Le Monde e 1973 : "Je ne ferai aucune concession, a conclu le maire. Mon arrêté de mars 1972 interdisant le naturisme et le semi-naturisme est toujours en vigueur. Pour le faire appliquer, je suis décidé à employer tous les moyens, les mauvais comme les bons". Setu e gomzoù evit diskouez pegen mennet e oa evit lakaat ar lezenn da dalvoudekaat. Diwar gondaonidigezhioù a-enep tud hag a zo bet en o noazh en Turball kostez Sant-Nazer hag en Oriant ivez e tenn Aotrou Lorgeoux e arguzennoù ha ne wele ket perak e vije dishañval en e gumun. Eñv en devoa lavaret d'ar gazetenn "e vo emgann Verdun en hañv" evit diskouez pegen engouestlet e oa. Soutenet e oa penn-da-benn get kuzul ti-kêr an Ardeven pa weler rentañ kont kuzul an ti-kêr d'an 11 a viz Gouere 1973.War washaat e oa aet ar saviad e-keñver an darvoudoù a oa bet er blez 1972. Bec'h-abominapl a zo bet etre an dud durant an hañv 1973 betek ma ro kuzul an ti-kêr e zilez d'an22 a viz Eost 1973 . 

  02/2012, Étel-Erdeven. La plage aux mille récits, Le télégramme Amañ e c'heller merkiñ e vez implijet ar gour kentañ liester en daou boz-seniñ. Aze e kemer ar c'hanour un tu, hini an Ardeveniz ha tud ar vro. Aze e c'heller ijinañ ema an dalc'h get ar gelloud tennet diget tud ar vro nend int ket a-du get ar feson-mañ d'ober mes nend int ket evit ober netra. Nend int ket mui ar vistri en o bro. An douristed a zibab en o flas ha mard eo gwell gete monet en o noazh o devo-int ar ger diwezhañ . 45 Er jandarmed revé er lezenn, des klasket trouz dohté èlkent. Mes en dud nuah é kounnar vras, des oeit ha stanket en hent-pras. Ardeueniz des oeit eué, ha strimpet rah deur fresk dohté. Damb-ni arnehé a daoleu bah, ha trohamb ar o revreu nuah. Goude e stad ar c'hanour ne vez ket lavaret netra get an Aotrou Person. Digalonek e hañval bout hennezh hrevezañ. Mes pediñ a ra ur sort get ar spi eh ahe kuit fonnapl. Dic'helloud eo ha nend eus ket nameit gortoz evitañ. Rebechet e vez war-lerc'h an douristed ne ra nameit a-zoc'h o c'hoant hag int da vout emgar, hardizh ha divergont. Ne reont ket forzh ag an dud zo o chom er vro ha get o argant en em roont an droad d'ober kement tra a soñj dezhe a c'hellont gober hep soñjal er re arall. 'N eutru person 'lar ket nitra, éan eué e risk é lagad. Neoah pep sul éan batéra, ma lamint buan ag er hornad. Elkent, èlkent, parriù er bed, des k'a harz doh en dud dibillot. Des k'a harz doh en douristed, na doh o argant milliget. Evit kloziñ ar sonenn e kan ar c'hanour daoù boz-kaniñ fent-platus ha farsus a-walc'h o c'hourc'hemenniñ ar re o deus savet ar sonenn hag o reiñ meuleudioù dezhe o-unan ha gober a ra fent-plat o lakaat war-wel ema hir-mat ar sonenn ha ne ouiant ket pegoulz e achuint he seniñ. Ha più en des saùet er son, ur vandennad tud a feson. De ket hoah achiù hur sonenn, me chal pegours é téemb de benn ! Aotrou Maer an Erdeven, ur sonenn arall kanet e mod bro Leon

O

  kuzh-seks n'eo netra vat pa n'eo na tev na ledan Ret eo deoc'h kerkent lakaat slipoù, brageier bihan (da nebeutañ) Anzav a ra ar sonour ema ar lezenn a-du get ar re noazh sur a-walc'h, mes an Aotrou Maer n'en devoa ket lavaret e c'her diwezhañ kar eñv en devoa lakaet hañvouez war o hent. Evel er sonenn arall e weler e vez graet anv ag an hanvouez a zo bet lakaet er lec'h e vez parket o otoioù gete evit monet d'ar sablenn.

  Arouezioù ha ragarouezioù mem a yae d'ober an darvoudoù-se. Tud ha nend int ket ag ar vro a zeu niverus a-walc'h evit ober kement tra a faot dezhe a-zoc'h o c'hoant hep kemer e kont an dud a oa o veviñ eno e-raog. An dra-se en deus diskouezet nend oa ket mui tud ar vro ar vistri en o bro ha dibabet e veze an traoù bremañ get tud hag a basfe d'ar muiañ daou viz diwar daouzek er lec'h ma vevant a-hed ar blez en e bezh. Ar gelloud politikel a oa c'hoazh e Pariz. Deli Breizh a heulie c'hoazh kammedoù bro C'hall er skeul bras ha bremañ er skeul bihan ema an traoù er memes mod. Ar Vretoned, tud bro an Alre ne zibabant netra. Ouzhpenn d'an dra-se e oa deuet da vout dic'hellus gelloud ar Vaered a-enep diavaezourion binuik hag o devoa cheñchet dremm ar vro ha sevenadur ar vro er memes koulz. Kement tra a vez graet er vro d'ar c'houlz-se a oa evit plijout d'an douristed. Hiniv an deiz c'hoazh e vez klevet e teu an dud da weladenniñ Breizh evit he dibarderioù hengounel ha diles ha neuze e vez aozet traoù folklorek evit reiñ da welet ur blaz breizhat ha nend eo ket gwirion e sort ebet. En arbenn d'an dra-se e weler erfin e-pad festoù-deiz bennak merc'hed gwisket e mod bro C'hlazig get koefoù a vro vigoudenn o fardiñ krampouezh ha sonerion a vez gwell gete seniñ gavotennoù a bep sort ha bourréoù vendéenne mes laridenn erbet, dañs hengounel ebet ag ar vro . 53 An neuz a zo pouezusoc'h ha ret eo plijiñ d'an douristed. An Drouzerion o deus bet ar santimant e teleent emsevel evit dougen bouezh ar Vretoned e-keñver an dalc'h-mañ. Ha int o devoa graet get o sonennoù.

  53 E-pad an hañv e miz Eost 2022 em eus gwelet un fest-deiz e bourc'h Karnag. N'em eus nemet gwelet an dra-se ur wezh. Marteze e oa un nemedenn. Me a gav genin eo arouezel ur sort. https://www.ouest-france.fr/bretagne/comment-houat-est-devenue-lile-des-watts-155 3936 Er pozioù-kan war-lerc'h e vez deskrivet penaos en em zalc'h an douristed goude bout arriuet er vro. Sellet e vez ouzh ar vro gete. Ha int da nac'hañ bod ha tier tud ar vro kar nend int ket mat a-walc'h evite. Er lec'h ma vevant ar Vretoned a zo mat evit ar loened evel ar leueoù. Aze e klask ar sonour treuzkas an dispriz a vez diskouezet get an douristed a zegouezh er vro. Sur a-walc'h e vez meneget ar gweleoù-kloz aze a veze implijet en amzer-gozh ha deuet da vout perzhioù-glustr arall pa nend int ket da vout perzhioù e mirdioù.En douristed p'arriùant ér vro A gomañs sellet tro ha tro "Na guerhet d'emb ho kueleieu. é oh énné just èl léieuGet dipit e lavar ar sonour e vez selaouet ouzh pezh a vez lavaret get an douristed hag a-benn ar fin o deus gwerzhet o gweleioù evit o lemel a-zoc'h o zi. Mezh a zo staget ouzh kement tra a yae d'ober o c'hultur dezhe. Ha ma faot dezhe gwelet pezh a vez piaouet gete gwezharall ema ret dezhe dispign argant kar int zo bet lakaet er mirdioù bremañ. Kement tra o deveze ar Vretoned a c'hounez talvoudegezh pa vezont diberc'hennet get an dud zo ar gelloud gete. O gweleioù o deus gounezet talvoudegezh a-boen m'int bet lakaet er mirdi get an dud na labourant nameit evit plijout d'an douristed. Gellet a rahed jubenniñ e savfe ar sonour a-enep ar gevalaouriezh mem pa gomprener get piv ema ar gelloud hrevezañ. An douristed pe an dudchentiled zo gerioù a guzh ur renkad sokiologel resis-mat. En dud-se en des cheleuet O guélieu o des guerhet Lakeit int bremen ér muzé Hui béo eit sellet dohté. Kenderc'hel a ra da ziskleriañ pizhoni an douristed a faot dezhe gober o mad ag an traoù a c'hellant preniñ er vro, dreist-holl an douaroù. Miret eh eus bet lanneier hag o deus bet un dalvoudegezh hep o far e-keñver an natur hag he c'helc'h evel e-keñver ar c'hleuzioù dre skwer. Amañ e c'heller jubenniñ e vez burutellaet ne vez ket mui miret stumm ha neuz ar vro roet get an tadoù mes mac'hagnet e vez ar vro pa savant tierwar bep tachenn e prenant ha dre m'o dez sec'hed d'en em binvidikaat forzh pegement. Deskrivet e vezont evel gwir c'hagned. Burutellaet e vez ivez n'o dez ket an douristed ar memes gelloud preniñ evel tud ar vro. Distabilaet e oa c'hoazh ar marc'had tier a-gaoz d'an douristelezh. Hiniv an deiz e kaver ar muiañ a eil-tierwar aodoù Mor-Bihan get kêrioù evel Karnag zo tri c'hard ag an tier kloz o stalafoù a-hed ar blez. 54 Lavaret e vez er poz-kan-mañ ne vez ket soñjet don get an douristed, kerkentezh ma welant un tamm douar a blij dezhe e vez prenet raktal evit sevel un ti peogwir int gouest. An dra-se a ziskouez nend int ket doujus na d'an dud na d'an natur er vro hag an dra-se a zo ur wir gudenn.

  Àr-lerc'h e tiwall ar Vretoned eeun en ur lavaret dezhe e vo moaien dezhe preniñ rac'h an douaroù kar int o deus trawalc'h a argant. Ma ne vint ket arrestet e prenint rac'h ar vro. Hag a-benn an achumant e vo Bretoned ar vro e servij an douristed kar int a vo piaourwar bep tra. Neuze e vo dibabet pep tra gete. Peh zo moaien e vo prénet Kèr en argant ne vank ket hag ellesen, hui, Bretoned véet dirijet g'en douristed. Klac'h a ra reiñ un ali d'ar Vretoned n'o deus ket c'hoazh gwerzhet rac'h o douaroù èl m'eh eus bet graet c'hoazh get ur lodenn vat anezhe. Neuze e vez aliet er poz-kan diwezhañ d'ar Vretoned miret ha nompas gwerzhiñ o zi hag o zachennoù evit o reiñ d'o bugale ha kenderc'hel gober pezh a zo graet ha treuzkaset a rummad da rummad. Aze e weler splann eh eus bet un hengoun a dreuzkas hag a zo a-bouez.

  Bremañ e kav mantrus ar sonour e c'hell tud ar vro bout gouest da lezel o douar hag o zier da vout prenet get an duchentil. En em c'houlenn a ra mem ma ne vije ket dre o gwall kar dezhañ eo sot-spontus gober an dra-se. Neuze e implij ar ger balteg evit lavaret int sot-mat pa werzhant o madoù hag o herezh da estrañjourion. Hag evit petra ? Un dornad paper ? Da lavaret n'en deus ket an argant kement a dalvoudegezh hag o douar hag o sevenadur. An argant nend eo ket ar pep talvoudusañ. A betra vern en devout argant ma ne c'hell ket mui bevañ en o bro dezhe evel m'int sañset gober. Er poz-kan war-lerc'h e teu arre galv d'an tadoù, d'ar re o devoa kaset an herezh da dud ar vro. Meneget e vez ar vein hag a vez kavet e-leizh er vro pa soñjer er steudadoù mein-hir en Ardeven, en Drinded hag e Karnag. Mem ma n'int ket bet savet na get ar Vretoned na get ar Gelted emaint bet aze a-viskoazh hag int d'ober ur lodenn bouezus a sevenadur ar vro. Maget o devoa mojennoù ha sorbiennoù ar vro. Monet a reont d'ober neuz ar vro. Ha neuze ema bet stummet neuz ar vro get o zadoù. An herezh-mañ a rank bout miret ha gwarezet hrevez pozioù ar sonenn. Ijinañ a ra ar sonour n'o devoa ket savet ha strivet evit tud ag an diavaez mes evite. An dudchentil a chom ur ger disprizius evit an douristed zo pitaod ha displijus da dud ar vro.

  Gervel a ra ar selaouerion, da lavaret eo an dud ag ar vro a gompren brezhoneg ar vro evel-just. Goulenn a ra gete ma vint foll ha sot a-walc'h evit dilezel o douar dezhe, an douar a zo bet fiziet enne goberwar o zro get o zadoù ? Er poz-kan diwezhañ e lavar dezhe e vefe un treitouraj a-enep dezhe o-unan gober an dra-se ha gwerzhiñ an holl dier d'an diavaezerion a vefe evel plantañ ur gontell en o c'halon, en em zistrujañ kar int zo Bretoned ha neuze lezel ar vro monet a-dammoù zo o lezel o-unan monet da goll ivez. Pezh a ra dezhe bout Bretoned zo o sevenadur hag o douar. Ma n'o defe ket mui nag o bro nag o identelezh, ne vefe ket mui anezhe. Na hui 'ta, Bretoned, ne voh ket hui dirézon, betag guerhein douar ho tud d'en dianvézerion. E huerhein douar hur bro d'en holl zianvézerion, ho koutell é e blantet 'barh é kreiz ho kalon ! Ar sonenn-mañ a zo ur galv da vat evit difenn d'ar Vretoned kenderc'hel da werzhiñ o zier evel m'o deus graet a-c'houde ur pennadig ma oa krog an douristelezh da ziorren buanoc'h-buan er vro. Merket e vez e hañval ouzh bout mallus hrevez ar sonour. An traoù a yae war washaat buan er blezioù 1970 e-keñver ar saviad demografek e Breizh. A-c'houde ar Brezel Bras e ya niver ar boblañs e Penn-ar-Bed hag e Mor-Bihan war-gil betek 1946 abalamour d'ar brezel mes ivez d'an divaeziadur. 55 Mem war-lerc'h e kresk mes get ur lusk goustad a-walc'h hag e kêrioù bras dreist-holl. E Bro an Alre n'eus kêr vras ebet. N'eus ket nemet an Alre hag a zo brazik er vro-mañ. A-is e c'heller teurel ur sell war emdroadur ar boblañs e Bro an Alre dre vras. Adalek ar bloavezhioù 1970 e ya un tamm gwelloc'h mes e-pad bloavezhioù eh eus bet gwelet tud ar vr o kuitaat o bro evit monet da labourat e kêrioù bras pe e Bro-C'hall. Ne oa ket kement al labour goude ma oa aet al labour-douar pe sektorioù arall war vodernaat. kenlabouret get an Alamaned. Goude ar brezel ema aet an araokadennoù teknologikel fonnaploc'h war-raok ha bout zo ur bochad Bretoned hag o deus gwelet o buhez mes ivez o bro cheñch re vuan. Ne c'hellont ket mui anavet ar lec'hioù el lec'h m'o deus kresket. Er memes koulz e welant tud nevez o tegouezh er vro hag ar c'hoant gete da cheñch traoù ouzhpenn. Treuzfeurmet e oa bet o c'hêrioù hag o douaroù da lec'hioù hañviñ ha lec'hioù vakañskiñ. Nend int ket lec'hioù da vevañ. Ar saviad ne oa ket brav er bloavezhioù 1970 pa'z o devoa komañset da lakaat da ziwall. Bremañ ne c'heller nemet stadañ n'o devoa ket lavaret n'eus forzh petra pa weler ar saviad e bro an Alre. Karnag pe Kiberen zo skouerioù splann. Eno e vez kavet muioc'h 65% a eil-tier . E-kerzh an tregont vlez diwezhañ ema aet ar 57 wiliouderezh ha ti an tailhoù da skwer e Karnag. Pezh a chom er vro a zo ar servijoù a zo talvoudus d'an douristed.

"

  Sonamb get en Drouzerion" e tispleg Jorj Belz en ur pennad skrivet e 1985 get ar gerioù-mañ : "Marteze e vo tamallet deomp gwallvrudañ re an dudjentil, bezañ re a-enep d'an diavaezidi. Deuiet 'ta da ober un dro-vale er vro-mañ : emañ pep tra o vont ganto. Kêr ebet ne gavoc'h hep na vo enni daou pe dri zi adnevezet ganto. A di da di emaint o klask prenañ douar, tier kozh ha me oar-me petra c'hoazh. Evit troc'hañ berr : tout an tachadoù dilikat, e-keñver ar mor pe war riblennoù ar gwazhioù a vez ken stank du-mañ ; tout emaint aet, peotramant war-nes mont ganto. Petra ober ? N'emaomp ket mui en hor bro : eno emañ an dalc'h. Goude bezañ drailhet hor yezh, hor c'hultur, emaint bremañ o lemel hon douar diganeomp. Ha stouiñ a ra ar Vretoned dirazo ouzhpenn ! Setu aze doareoù hag a fell deomp embann dre o c'hanañ, evit lakaat hor broiz da zigeriñ o daoulagad ; na pegen diaes!" 58

  59memes kudenn war aodoù an hanternoz e Bro-Dreger. Krog e oa an dud da feurmiñ o zi e-pad an hañvioù hag a-nebeudigoù en deus komañset tud ar vro gwerzhiñ o douar d'ar re get muioc'h a c'halloud prenañ hag a-benn an achumant ema daet ar vro da vout leun a dier-hañv hag ar vro saotret get lastez an dud na vevont ket eno a-hed ar blez. Ar Varzhez mil-vrudet Anjela Duval he devoa skrivet daou varzhoneg a-zivout an tem-mañ.Da gentañ, taolomp ur sell war ar barzhoneg Dour ha… . 60 Dour ha… Dour kêr ! Dour al Leger ! Bet o walc'hiñ o r…r D'an alouberien estren O « Résidences secondaires » Dour lastez. Dour flaer Dour g…c'h ar water Dour silet ha verdunizet Bac'het en tuellennoù plom Dour yen ha dour tomm Er sal-dour. War an dar E kraou ar moc'h. E klud ar yar Hag e poutouarn ar soubenn… Ar puñs ? Ar feunteun ? Se 'oa mat gwechall… Ret eo evoluiñ, modernizañ Ne vern pegement e koust Ret ober 'vel tud kêr Pe chom plouk betek fin ar Bed ! Er barzhoneg-mañ e c'heller kavet klotennoù eeun mes pas e pep kouplad gwerzenn. Unan ag an temoù muiañ-karet da Anjela Duval eo an natur hag an An douristed Fent e lakont din (Pa 'n em lakont da gounnariñ !) Emaint, emezo, o klask ar sioulded Diskuizhañ eus safar ar c'hêrioù ! O Sioulded sakr ar maezioù ? Te barrleun a vuhez kuñv Int eo da strafuilh 'Vel ma strafuilh plouf ur maen Gorre lor al lenn Ne glevan mui a-hed an deiz Va c'heneiled askellek Nag e don e san Va mignon ar skrilh E pep korn ar gêriadenn : un dourni Toumpi ar c'hirri-tan flaerius Todilhon an trañzistored O treiñ dibaouez, o strewiñ en aer Youc'hadennoù gouez gouezviled Tec'het diouzh o c'haelioù Pe c'hweñvadennoù kizhier gweget Ma lakont chas ar c'hartier en egar Hag ar c'higi da ganañ war o c'hlud O sioulded ! Sioulded sakr ar maezioù ! N'eus nemet ar maeziad Hag a ouife da veizañ Hag a ouife da dañva.Anjela Duval a ra goap ouzh an douristed er barzhoneg-mañ hag hi a glask diskouez pegen pilpous e c'hellont bout. Int a ra dezhi c'hoarzhin peogwir e tistrujont pezh ez eont da glask e Breizh, da lavaret eo, ar sioulded. Aze e sav-hi ur goulenn retorik : "o sioulded ar maezioù?" Ha hi da zispleg penaos e vez kousiet ar sioulded-mañ. An douristed a faot dezhe pellaat diouzh ar reuz, ar safar evel ma skriv. Pell eus safar ar c'hêrioù mes ar safar a zegasont en o malizennoù alkent. N'eus ket tu da skarzhañ ar c'hudennoù a vez enne. Keuz he deus n'hell ket mui klevet trouzioù plijus an natur evel hini an evned pe hini an amprevaned. En o flas e klev-hi trouz ar c'hirri-tan a zo flaerius ouzhpenn d'an dra-se, trouz an trañzistoed a lak diaes loened ar vro, ar re zoñv kerkoulz hag ar re ouez. An trouzioù-se zo hañval ouzh c'hwevadennoù loened fall o yec'hed. Evit kloziñ he barzhoneg e skriv en-dro ar werzenn "O sioulded ar maezioù". Mes aze n'eo ket mui ur goulenn. Ar sioulded-se a veze anezhi gwezharall. Ha kompren a reer e veze doujet ouzh ar sioulded-se get an dud diwar ar maez, ar re a anavez penaos o miret ha penaos o c'haret. Er barzhoneg-mañ e vez rebechet groñs ar reuz a vez degaset get an douristed da vaezioù Breizh. Ar santimant bout dic'hallus a vez kavet en-dro evel er sonennoù savet get an Drouzerion. A-hent-arall e vez kavet er c'homzoù skrivet get an Drouzerion kement-arall er gwerzennoù Anjela Duval rebechoù d'an dud a gêr. Int a zle emzerc'hel evel an douristed. Gwir eo ema bet gallekaet ar c'hêrioù e-raok ar maezioù hag aze e hañval bout lakaet tud a gêr er memes rummad hag an diavaezerion get Anjela Duval. Neuze e-tal ar memes kudenn e teu war-wel ur sell dishañval ur sort etre an Drouzerion hag Anjela Duval. Tostoc'h d'an dud e hañval bout an Drouzerion hag Anjela Duval tostoc'h d'an natur ha d'ar loened kentoc'h. Neoazh ema tomm kalon ar varzhez ouzh he sevenadur hag he yezh dezhi evel an Drouzerion. Forzh penaos ema disklêriet get an daou piv a zo kaoz ag an traoù a ya a-dreuz er vro. An douristelezh a zegas argant d'ur lod mes ar c'holl e-keñver ar sevenadur hag ar galloud zo brasoc'h a zegas an Drouzerion deomp da soñjal. Evit Anjela Duval eh eus peadra da c'hoarzhin gete mes hi a zegas deomp da soñjal diwar-benn an traoù stag ouzh an natur a vez kollet a-goaz dezhe. An douristelezh he deus cheñchet dremm ar vro en ur lodenn vat ag an aodoù e Breizh. An Arvor zo bet treuzfeurmet da vat e meur a dakad. A-fet demografiezh, a-fet ti-savouriezh, a-fet dremmvro, a-fet ekonomiezh. Tout ar cheñchamantoù-se en deus graet d'ar vro hengounel monet da get tamm-ha-tamm. Hag ar vro da skouriekaat un tamm evel kreiz-kêrioù zo get ar memes stalioù e pep lec'h. Al liesseurted e-keñver pep takad a zeu diwar-wel betek ma ne vo ket mui anezhañ. Liesseurted an natur, liesseurted an dud. An douristed o deus degaset an traoù nevesañ mes en ur ziverkiñ pezh a oa e-raok. A-enep an dra-se o deus klasket tud evel Anjela Duval pe an Drouzerion enebiñ. En aner war e seblant kar hiziv an deiz ema liesseurted an natur , ar brezhoneg , an douaroù e Breizh en 60 eh eus bet gwallzarvoudoù spontus o devoa tizhet aodoù Breizh e-keñver an eoul-du en devoa saotret he zraezh. D'an 18 a viz meurzh 1967 e peñseas an tireoulel Torrey Canyon 300 metrad a hirder dezhañ e-tal inizi saoz Scilly a-gaoz da gerrigi Seven Stones ha eñv da lezel 120 000 tonenn a betrol a vonet e mor Breizh. Feurmet e oa ar lestr get British Petroleum edan banniel liberian ha eñv a oa italian e akipaj. Aze e weler e oa avañset mat ar bedeladur kar kalz broioù a oa e jeu ar peñse-mañ evel ma vo e-keñver al lanvioù du arall. Neoazh ne oa ket ur gozh bag kar a-ratre e oa hag ouzhpenn d'an dra-se n'en devoa nameit 8 vlez pa beñseas. Tremen a rae d'ur vag vodern d'ar c'houlz-se avat.Neuze e arriuas dek devezh war-lerc'h ar petrol war traezhennoù hanternoz Breizh, dreist-holl en enez Guernesey, hag aodoù Kastell-Leon ha Pempoull. A-benn ema deuet tud a-youl vat ha melezourion evit harpañ da naetaat ar traezhennoù. D'ar c'houlz ne ouied ket forzh mat penaos gober war-dro dalc'hoù sort-se kar evit ar wezh kentañ e oa ret d'ar Vretoned gouzañv ar sort gwallzarvoud-mañ. Plouz, bleud-heskenn, kleiz-tufev a oa bet lakaet evit klac'h stankañ ar petrol. Lamet eh eus bet petrol get palioù pe get an daouarn mem.Toullet eh eus bet fozioù a-brez-herr evit lakaat ar petrol enne. Aet e oant diwar spered an dud kement ha nend oant nameit bet lamet diwarnezhe e 2011. Pandeogwir e oa ar wezh kentañ en em gave an dud dirag ar gudenn-mañ e oa bet fariet get an dud ha implijet eh eus bet diskoulmoù hag en deus saotret muioc'h mem ar mor. Da skwer eh eus bet implijet traoù-strewiñ evit strewiñ just a-walc'hiñ ar lennadoù tireoul ha gober dezhe bout tanavaet e dour ar mor. Fallaet ema bet ar jeu en arbenn d'an diskoulm-hont kar a-benn ar fin e oa pistriusoc'h an traoù-strewiñ evit ar petrol. Freuz-bras zo bet abalamour dezhañ. 64 25 000 a evned zo bet lazhet a-gaoz d'ar gwallzarvoud-se . En o zouezh e konter 65 goded, ereved sardin, boc'haned ha kement zo. Ar c'houlzad divroañ a oa ha diwar an dra-se ema bet braz an niver a dremenoù en o mesk.

  Ur sonenn anvet Torrey Canyon a voe bet savet ha skignet kerkent get Serge Gainsbourg en albom Initial B.B. evit komz a-zivout an darvoud-mañ en deus 66 stroñset ouzhpenn ar Vretoned. Na bout e oa fall an traoù get ar lanv du-se kentañ nend oa ket siwazh an hini diwezhañ hag an hini o tonet en devoa skoet speredoù tud ar vro. E 1976 e voe ur blezad du evit annezidi enez Eusa. D'ar 24 a viz Genver 1976 e yeas an Olympic Bravery d'ar strad ha laosk war e lerc'h tamm-pe-damm 1 200 tonenn a betrol hag a oa aet da saotrañ 4 kilometr aod en Enez. Ur vag edan banniel Liberia ivez hag a oa piaouet get ur paramantour gresian.

  Kregiñ a ra ar sonenn get skeudenn ar gwall amzer o kregiñ ha komz a ra diwar-benn martoloded Breizh. Marteze n'eo ket gwir evit an Argoat met sur a-walc'h eo ne oa ket divoutin d'ar Vretoned en devout kerent a oa aet da vartolod dreist-holl d'ar mare-se. Dre-se e vez soñjet e-barzh ar vartoloded get ar Vretoned pa vez ur gwall amzer pe ur gorventenn pe un arnev bennak o tont. Ha dalc'het o deus ar Vretoned soñj eus ar re n'int ket distroet ha int aet da goll er meurvor hag aet d'ar bed arall. A pe saù en aùél ar hur bro Breizh-Izél é sonj er Vretoned én o marteloded.

  a) Torrey Canyon 68 Er memes blez hag hini ar peñse e oa bet savet ur sonenn war e divout get Serge Gainsbourg en deus en anvet war-lerc'h anv an eoullestr zo aet d'ar strad. Setu eñv d'en enrollañ e Londrez e miz Mezheven 1967 . Er sonenn-mañ e implij Serge 69 Gainsbourg ar gour kentañ evit ma vije ar vag o kanañ. E penn kentañ e tispleg a-beban e teu ar vag mes piv eo perc'henn ar vag-se. An dra-se a ziskouez a-benn e c'hell bout luziet kar meur a vro zo er jeu. A-hed ar sonenn e tispleg ema bet savet ar lestr e chanterioù e Japan, ar perc'hennour zo ag ar Stadoù-Unanet, paramantour ar lestr zo lec'hiet er Bermudes dindan anv Barracuda Tankers Corporations hag a zo feurmet get un embregerezh a Galifornia, ar lestr a oa dindan vanniel-mor Liberia hag ar c'habiten hag ar vartoloded a oa war ar lestr a oa a vro Italia. E pep poz-son e ouzhpenn un titour ouzhpenn diwar-benn un dra hag a zo liammet get ur vro zishañval seul gwezh. Er poz-son diwezhañ e lavar ema British Petroleum Consortium piaour war an eoul-maen a oa ennañ. Evit an diskan e kan e vez 120 000 tonenn a betrol en eoullestr-mañ. A-is e c'heller lenn ar c'homzoù e galleg.

  Mem ma nend oa ket degouezhet e-tal bro an Alre e oa ar peñse-mañ unan pouezus rak etre ar re gentañ ha diskouezet e oa bet nend oa ket prest ar bennadurezh da ziskoulmañ ar lanvioù du. Kerkent ha ma oa bet degouezhet e oa daet an dud da vout emskiant e oa ret diwall ouzh an dra-se. Padal eh eus bet meur a hini a-c'houde hini an Torrey Canyon.b) Amoco get Alain Barrière 70 Alan Barrière zo ur c'haner hag a zo bet ganet e bro an Alre en Drinded hag a ra sonerezh dudiuamant gall kentoc'h en deus savet ivez an eoullestr evit disklêriañ pezh zo c'hoarvezet get peñse an Amoco Cadiz.Diouzhtu e vurutell Alain Barrière get fent-plat ar vertuz en em roer e broioù ar c'huzh-heol kar klevet e vez an orogell-mañ e vez avañsetoc'h ar broioù en Europa. Alain Barrière a ro da welet e oant fariet kar n'o deus nemet gellet donet a-benn da saotrañ ouzhpenn 100km a aodoù get an eoul-maen. Heuget eo-eñv get an dra-se. D'e soñj ema an ar mab-den oc'h en em zistrujañ pa wel-eñv sort gwallzarvoud ekologel. En em c'houlenn a ra petra a chomo war-lerc'h evit ar rummadoù da heul.Ce fuel qui giclait de ton ventre C'était comme un défi lancé À l'intelligence du monde Du monde dit civilisé Mais ça fait mal la connerie Sur cent kilomètres allongésCe chef-d'oeuvre de veulerie Donnait quasiment la nausée Où va la vie, où va le monde ? Et vers où court l'humanité ? Elle creuse avidement sa tombe Mais quel monde allons nous laisser ? Amoco, Amoco Amoco, Amoco En eil poz-son e sav a-enep ar re o deus ar gelloud ekonomikel a bella diouzh o c'hiriegezh. N'eus den hag a venn dougen ar giriegezh. Eñv a gav getañ eo mezhus ne ra ket van an dud zo kiriek eus disoc'hoù ar lanvioù du. Evned marvet, an aodoù saotret penn-da-benn. Soñjal a ra dezhañ ema ar gwall get ar batroned ha dezhe da baeañ evit dresañ ar gwastadur degaset get o oberezh.

72

  GillesServat bet ganet e Tarbes e 1945 zo ur c'haner mil-vrudet hag a zo en em staliet hiziv e Bro an Alre e parrez Mendon. Krog e oa da seniñ e Pariz en ostalerioù ar Vretoned, ha goude e Groe war-dro 1970. Da vare ar stourmadoù da skoazellañ micherourien ha labourerien-douar e 1972 e voe brudet e Breizh a-bezh gant kanaouennoù a-du gant Breizh. Eñv zo katapl da seniñ e galleg hag e brezhoneg mes e sonennoù brudetañ zo kentoc'h e galleg. E miz Kerzu 1999 e peñsas an Erika e meurvor Atlantel ha d'an Nedeleg e oa bet saotret traezhennoù ar Gerveur ha re aodoù ar Morbihan get e eoul-maen. Ha setu Gilles Servat da sevel ur sonenn e 2000 evit disklêriañ ar gwallzarvoud-mañ.

  Er poz-son diwezhañ e veneg an dud a-volontez vat o deus labouret evit naetaat an traezhennoù lousaet get an eoul-maen. Eñv a lavar eh eus bet skrivet un nebeud gerioù war o mantell hag a zegas spi. "Ar peñse-hont nend oa ket gwallchañsus."Evit kloziñ ar sonenn e tiskouez eo pizhoni ar gapitalisted zo kaoz ag ar peñse-mañ. En ur glask armerzhiñ ar muia a argant mar gellent o devoa kaset ur c'hozh lestr war vor ha bremañ pezh a oa ennañ a oa da cherrezh diwar traezh aodoù ar vro.Sur leurs cirés, les bénévolesOnt écrit en noir ces paroles : «Ce naufrage n'était pas fatal» Ce qu'on ramasse avec nos pelles Naviguait dans une vieille poubelle Pour épargner quelques dollars. Ce qu'on ramasse avec nos pelles Naviguait dans une vielle poubelle Pour faire bander le capital. d) Erika et Amoco get Krozal 73 Ur sonenn arall e galleg zo bet savet get ar strollad Krozal. Ar strollad Krozal zo ur strollad ha n'en deus ket padet pell krouet get ilizi strollad TornaoD ha Claude Samard. Brudet int evit ar sonenn a vo gwelet tuchant.Honnezh a zo get ur stil rock keltiek kentoc'h. Savet e oa bet er blez 2000 just war-lerc'h gwallzarvoud Erika ivez ha graet e vez anv a beñse Amoco Cadiz ivez, unan ag ar fallañ lanv du evit diskouez n'eus ket kalz a draoù en deus cheñchet a-c'houde an darvoud-mañ. Er pozioù-son kentañ e vez displeget nend oa ket a-ratre an div vag-mañ a oa aet d'ar strad. Evel er sonennoù bet gwelet tuchantig e vez meneget e oant o verdeiñ get ur banniel-lezober, ne heulient ket ar reoladoù eta, anat e oa e veze saotret get ar c'hozh bagoù-se pa vezent o tic'hazañ e dour ar mor hag evel-just goude ur peñse eo splannoc'h c'hoazh ar saotradur degaset gete. Divinet e oa bet e-raok ar gwallzarvoudoù ha kadarnaet eo get ar pezh a zo degouezhet. Erika et Amoco Avaient de drôles d'équipages C'étaient deux jolis bateaux Des vieux rafiots d'un autre âge Dégazant dans tous les sens Sillonnant la terre entière Sous pavillons d'complaisance Ça, ça sentait la galère Erika et Amoco, c'est d'la racaille, qui salit l'eau En eil poz-son e venegont adarre e oa tonket pezh a c'hoarvezfe. Diwall a reont e vo heuliadoù peogwir eo arriu skuizh an dud get al lanvioù du. Ha int da venegiñ int ar re gablus evit al lazhadeg evned da heul al lanvioù du-mañ.Erika et Amoco Pour eux c'est la fin du voyage Transformés en noix d'coco Comme des barcasses en rôdage Pas besoin d'être prophète Pour prévoir l'issue fatale Total ça va êt' leur fête (nous) On en a marre des Portsall Erika et Amocco, c'est des canailles tueurs d'oiseauxGet fent e keñveriont get ar film Titanic a zanevell istor ur peñse mil-vrudet. Lavaret e vez n'eo ket sinema ha n'eus ket ezhomm ag un aktour Leonardo Dicaprio evit gober d'an dud gouelañ diwar-benn ar peñseoù kar unan gwir zo o paouez degouezhet. Peñse Titanic a oa ur gwir zarvoud ur sort mes pell e hañval bout oute e-keñver peñseoù Amoco Cadiz hag Erika.War-lerc'h e venegont al labour a oa da gas evit naetaat tout ar saotradur en ur renabliñ an ostilhoù implijet. Graet e vez anv ag ar bigorned Erika et Amoco C'est pas du ciné, des images Pas besoin de Leonardo Pour faire chialer sur les naufrages Assez des râteaux et des pelles Nouvelle marée, nouvel espoir Assez des seaux, des poubelles La marée était en noir Erika et Amocco épouvantails à bigorneaux Lakaet e vez ar pouez goude war ar roudoù a chom goude ar lanvioù du o deus saotret an aodoù e-pad bloavezhioù ha n'o deus ket bet amzer da zisoñjal hini Amoco Cadiz e-raok ma teu unan nevez, hini Erika. Nend oa nemet un dra d'ober, heuliañ ar reoladoù evit chom hep saotrañ kement-se hag int da lâret ne dalvez ket ar boan da vreinañ an douar evit ur c'hontroll teknikel. Hag int da lavaret e oa ker fall ratre ar bagoù nend oant ket bagoù ken mes hernaj.Erika et Amoco Ça laisse des traces, des tatouages Sur les bras d'mer et les coraux On voudrait bien tourner la page Le Finistère est amer Et la mer c'est symbolique Faut pas bousiller la terre Pour l'prix d'un contrôle technique Erika et Amocco, c'est d'la ferraille, pas des bateaux Lavaret a reont eo ret diwall ouzh ar listri-eoul arall a zo heñvel ouzh Erika pe Amoco Cadiz. Ha ma ne vez ket taolet evezh get an dud e vezint prest da genderc'hel da saotrañ an douaroù hag ar morioù. Ur galv da zifenn an natur a zo graet gete er poz-son-mañ.

  Aze e vez kavet ar memes patrom hag ar memes sterva hag er sonennoù arall savet diwar-benn al lanvioù du. Pezh a c'heller merkañ eo ema bet savet ur bern sonennoù diwar-benn ar lanvioù du get tud a vro an Alren diwar-benn ar lanvioù du er-maez ag o bro ha get tud ag an diavaez ivez. Kudennoù stag ouzh an endro hag a-enep saotradur ar morioù pe an douaroù a zo ur sujed a zo daet da vout pouezusoc'h-pouezusañ e spered an dud. E diavaez Breizh zoken ! Saotradur an aodoù abalamour d'ar lanvioù du zo ur sujed en deus tizhet Bro-Frañs a-bezh hag e broioù estren ivez kar anat eo eo ar mor evel ur santual boutin d'ar mab-den ha pa weler kement a evned lazhet a-gaoz dezhe e teu ur santimant a zireizhded hag a-hent-arall sujedoù zo e seblant bout an dud a-unan get sort degouezhioù.Dre-se e weler eh eus bet savet ur bochad sonennoù diwar o fenn er bed a-bezh mem. Ha gwallzarvoudoù stag ouzh an eoul-maen a vez kavet c'hoazh e pep pevar c'horn ar bed. Ar sonennoù-se a zo ur feson da addegas da soñj d'an dud ema ret kenderc'hel da deurel evezh ouzh an dra-se ha bresk a-walc'h eo ekoreizhiad ar mab-den war an douar.Bloavezhioù war-lerc'h e c'heller kavet efedoù ar lanv du an Erika. Hemañ en deus tizhet aodoù Bro an Alre e miz an Azvent 1999 en defe c'hoazh efedoù ha kavet eh eus bet e miz Ebrel 2023 hidrokarbonennoù war aod gourenez Kiberen hag a zeufe ag an Erika . Splann eo eo padus efedoù ar peñseoù war an endro, pemp 74 blez warn-ugnent war-lerc'h zoken.

  deus roet deomp ha kenderc'hel a reont da reiñ deomp da glevet un herezh prizius ha roet eh eus bet deomp awen gete ouzhpenn d'an dra-se kar dre forzh dastum an hengounoù kozh hag ar fesonioù hengounel da seniñ emaint deuet a-benn da grouiñ sonennoù nevez a-zivout temoù politikel pe kevredigezhel a-bouez ruz. Int o devoa bet ar c'hoant da gontiñ pezh a c'hoarveze er vro en ur ranniñ o savboent evel-just. Aes eo merkiñ ar c'hudennoù a oa e bro an Alre a zo ar memes re hag ar re hon eus hiniv an deiz. Ar c'hudennoù-se o deus kresket-mat just a-walc'h hag aet da fallaat mem ! Ha nend eo ket un dra sot da selaou en-dro pizh ar pezh a zo bet lavaret er sonennoù d'ar rummadoù kent get an Drouzerion. Distabil eo Europa ha chañsoù nend int ket dister a zo e tistrofe ar brezel. Ma weler stad an traoù e-keñver an endro, an eoul-maen er mor. Ar lanv du diwezhañ zo degouezhet e Breizh e 2002 ha mem m'eh eus bet un trec'h arouezel bras e-keñver prosez afer an Erika , nend eus ket bet diskoulmet tamm ebet ar 75 c'hudennoù degaset get ar c'hozh bagoù a saotr hur morioù.Ouzhpennañ a rafen ema distabil ar bed a-bezh a-benn ar fin. Ha disoc'hiñ a ra tommadur an hin gant gwallzarvoudoù, brezeloù, divroadur ha meur a efed c'hoazh a c'hell cheñch kempouez ar broadoù. Ha koulz lavaret get an douristelezh. Ar c'hudennoù degaset get an douristelezh nend int ket aet war wellaat. Rac'h an temoù-se a zo temoù a-vremañ.

  vandenn dreset a-zivout ar greizenn nukleel nemeti e Breizh 31

  

  

  Arabat eo disoñjal ne oa ket achu ar stourm pa oa bet kompozet hag embannet ar sonenn-mañ e 1979. Ar raktres sevel ur greizenn nukleel e Plougoñ a oa bet nullet da vat e 1981 goude dilennadur ar prezidant Mittérand . Kloziñ a ra ar sonenn en ur feson zigoroc'h. Spi o deus e vefe kendalc'het ar stourm get ar rummadoù da heul ha mem ma ne vo ket get ar memes ton o deus spi e vo kanet c'hoazh o sonenn evit ma ne vo biken ur greizenn nukleel war o douaroù.

	Ouzhpenn an heol a zav abred
	Ouzhpenn ar gwinizh hag en ed
	Keleier fall dre ar c'hontre
	A sav abretoc'h 'vit an deiz
	[...]
	Ar pezh a welan a zo spontus
	Ouzhpenn m'eo trist ha glac'harus
	Gwerzhet eo Plougoñ da Baris
	Ur sañtral vras 'plas ar gwinizh
	Plas an ed ur mekanik foll
	A vije gouest da lazhañ an holl
	Peotramant c'hoazh a-nebeudoù
	D'hor c'has er-maez eus hon douaroù
	'Vit hor c'has 'maez ne raio ket
	War-lerc'h an had e teuio an ed
	Hag an ed ranker da zornañ
	A-raok ma chomje da vreinañ
	[...]
	Bez e tesko gant e ardoù
	Piv eo ar mestr war an douaroù
	Na pa ranko mont war e-giz
	Don er vouilhenn betek Pariz
	Ha bremañ p'eo echu va son
	26 M'ho peus ket soñj vat deus an ton
	Kanit anezhi war un ton all
	Diouzh ar mintin pa zav ar glizh Ha kanit, kanit, 'vel gwechall
	E sav an ed hag ar gwinizh
	E sav an ed diouzh an douar
	Na pa vez c'hoazh an heol klouar

  Lod anehé zo chomet ar er mor kounaret hemb gellet laret gir, skrapet d'er goal amzér. Alies e veze bet kollet mibion da vammoù er mor pa veze peñseoù. Addegas a ra ar sonour deomp da soñj eh eus bet a-viskoazh ul liamm etre Breizh hag ar mor hag ur bern Bretoned o deus kollet tud kar dezhe er mor. Trist ha kalet e oa d'ar familhoù ha dañjerus ha start e oa evit ar vartoloded. Ar besketaerion a oa boaz da daliñ an arvar ha nend o deveze ket choaz kar ret e oa dezhe gounit o zamm greun ur sort evit bevañ. Kalet-bras, garv, start a oa o labour. Hag ouzhpenn bout o c'hober ul labour start o dez tro da welet un dra spontus ouzhpenn. Pa vezont o labourat e welont war un dro ar bagoù terrupl a dreuzdoug an eoul-maen enne, bagoù ar marv a vez graet anezhe er sonenn evit diskouez ar c'has a vag ar sonour oute. Mes ne lavar ket diouzhtu ar sonour pesort bagoù a vez gwelet getañ. Int a lavar int leun o bouezelloù, da lavaret eo, ar re-se zo karget get an eoul-maen, ar bagoù-se. Mammeu er goulienni, pe veint én angouni er cherrerion argant, er ré-zé um denno buan ! Ret é chanj penn d'er vah, a dra-sur é vo bèh, torrein gelloud en argant, ma vestro er bopl vihan. Ur bochad sonennoù zo bet savet diwar-benn ar lanvioù du get Bretoned zo mes ivez get tud er-maez Breizh. En o zouezh e kaver Marée Noire get Léo Ferré, La Marée Noire get Nino Ferrer, Portsall get Jean-Michel Caradec da skouer. Ur sonenn diwar-benn an Erika a oa bet savet en alamaneg mem get Herms Niel hag zo anvet Erika.

		é vo re zevéhat, n'helléemb ket mu nitra.
	6.3.	Sonennoù arall
		Pen da er vag d'en dan, nen des brasoh tourmant
		eit mamm ha bugalé, na tristet un doéré !
		Bag ur pesketaour dé ha noz ar er mor
		azé 'ma é vichér, talein doh en danjér.
		Eit gounid o buhé ar er mor didruhé,
		pesketaerion hur bro e dorimell guerso.
		Pe vent g'o labour garù, 'huélant bageu er marù
		é pasein étaldé, lan o boelleu geté.
		Batimanteu spontus karg a eur présius :
		karget vent a eur du e gasant de bep tu.
		Ar er mor bras diroll, karget vent a betrol,
		m'en da er vag de goll, vé kousiet en holl.
		Ohpen en dra-sé hoah, ar vrasat 'vent dalbèh,
		aveit cherrein argant, 'r pitaod ne gul k'ardran !
		Pe vo goleit en aod get libousaj er pitaod,

  Menegiñ a ra ivez ar re zo sot-nay get an energiezh nukleel. Renabliñ a ra an holl raktresoù a gav-eñv dañjerus a veze war ar stern er bloavezhioù 1970. Dezhañ emaint a-enep an natur ha paeet e vo ar priz diwezhatoc'h. Sur a-walc'h get ar rummadoù o tonet ha sevel a ra ar memes goulenn retorik dalc'hmat : peseurt bed a zilezimp ? Aer saotret ha gwazhioù ampoezonet.Er pevare poz-son e faot dezhañ diskouez ema ret bout kalonek ha nompas chom tavet. Talvezout a ra ar boan da sevel e vouezh mem ma nend eo ket tra-walc'h, arabat eo habaskteriñ hervezañ. Ezteurel a ra divezh ema o kounnariñ abalamour d'an torfedoù gouez a wel-eñv. Ne ket anezhañ. Ezteurel a ra e spi da vout gouest da ganañ ur bed bravoc'h evit an hini a wel-eñv o tonet.

	J'ai crainte qu'elle ne soit salée
	À ces enfants qu'on a fait naître
	Mais quel monde allons nous laisser ?
	L'air trop pollué de nos fenêtres
	Et nos rivières empoisonnées
	Amoco, Amoco Amoco, Amoco
	C'est pas la faute au capitaine
	C'est pas la faute au PDG
	Bien sûr, c'est la faute à personne
	Et l'on était bien assuré
	Tant pis pour les côtes bretonnes
	Et quelques oiseaux mazoutés
	Que les patrons subventionnent "Mais tu n'pouvais donc pas te taire ?" Il y en a à peine pour quelques années Vont dire des bien intentionnés Où va la Terre, où vont les hommes ? "T'as pas encore assez d'emmerdes ?" Mais vers où court l'humanité ? C'est pas que ta chanson va gêner Elle s'assassine, il faut voir comme Mais devant ces crimes sauvages Quel monde faudra-t-il chanter ? Il ne faut pas se résigner
	Amoco, Amoco Amoco, Amoco C'est tellement con que j'enrage
	Et pas question de la fermer
	En trede poz-son e vez meneget al lanvioù du e Breizh mes ivez an dourioù Où va la terre, où vont les hommes
	ruz e mor kreizdouarel a vez degaset a-gaoz d'ar c'horvoiñ alumin kostez 71 Mais vers où court l'humanité ?
	Elle s'assassine, il faut voir comme Marseilha. Marée noire sur la Bretagne Quel monde faudra-t-il chanter ?
	Eaux rouges en Méditerranée c) Erika, Erika get Gilles Servat
	Et les fêlés du nucléaire
	Qui jouent les apprentis-sorciers
	Tous ces crimes contre-nature
	Ne nous seront pas pardonnés
	Il faudra payer la facture

Ar Beton Aour hag ar Beton Argant a oa tavarnioù e-lec'h m'en em dolpe sonerion ha tud ar vro evit seniñ asambles, dañsal ha komz brezhoneg.

Philippe, Durand, Job Kerlagad, Documentaire, 1985. 1 bobine: 26 min., son, couleur., film 16 mm. 

Charbonneau, Claude, 1990, Fors l'honneur ou le Respect de la parole d'unBreton, Algérie 1954-1962, Plougrescant : 1990 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3339719f.texteImage3 Braz, Kristian, 2008, Pa welin brini gwenn, Blaz Productions 2002 https://bed.bzh/fr/films/pa-welin-brini-gwenn

Camus, Albert, and Mériam Korichi. L'étranger. Edited by Mériam Korichi and Agnès Verlet, Gallimard, 2005. Accessed 6 June 2023 

Siberil, Dewi, 19/03/2020, Jo Sergent, gwerz an Aljeri, Le télégramme, consulté le 17/05/2023, https://www.letelegramme.fr/bretagne/spered-ar-vro/jo-sergent-gwerz-an-aljeri-19-03-2020-1 2529377.php 10 Marsel Guyonvarc'h zo o chom e Plarnel en deus kontet din e-pad un emwel anfurmel tro-dro miz Kerzu 2022 e oa gwelloc'h gant ar vugale chom mut evit komz er skol kenkaz e lavarfent ur ger e brezhoneg diratozh. Ur wezh e oa lavaret ar ger "forc'h-tan" gant e vreur yaouankoc'h er skol hag ar beleg en deus er mezhekaet en un ober goap outañ ha c'hoarzhin a-vegad. Ar vugale all o devoe graet kemend-all. Skornet ema bet an darvoud-mañ en e eñvor.

Sergent, Jo, 2008, En Aljéri, album : Tri Pichon Noz [Volume 1], BNC Productions, https://youtu.be/QShBC7Pc72Q 12 02/12/2016, Téléthon : Jo Le Sergent invité d'honneur de la soirée, Ouest-France, consulté le 17/05/2023, https://www.ouest-france.fr/bretagne/saint-thuriau-56300/telethon-jo-le-sergent-invite-d-honn eur-de-la-soiree-4655981

Rapport du Sénat mis en ligne ; https://www.senat.fr/rap/o97-179/o97-1799.html

Jean-Michel Bezat, JMB (2023), "Nucléaire : le « plan Messmer », un programme Apollo à la française", Le Monde, 17/02/2023

Simon, Gilles, Plogoff, l'apprentissage de la mobilisation sociale, Rennes, PUR, coll. « Histoire », 2010, p.29 

Radio Bro Gwened, Abadenn Kreiz Mintin, Ur greizenn nukleel en Ardeven???, 17/12/2012 https://rbg.bzh/episode/3941 ha 18/12/2012 https://rbg.bzh/episode/3942

 23 DeGravelain, O'dy, L'Etat-EDF, Alain Moreau, Paris, 1978, p.243-245 22 Ur greizenn nukleel en Ardeven ??? d'ar 17 a viz Kerzu 2012 https://rbg.bzh/episode/3941 ha d'an 18 a viz Kerzu 2012, https://rbg.bzh/episode/3942

Radio Bro Gwened, Abadenn Kreiz Mintin, Komzamp a-zivoud sonennoù 1, 01/04/2020; https://rbg.bzh/episode/35168

Van Mastrigt, Romeo, 10/05/2021, Centrale nucléaire de Plogoff : "Mitterrand a marqué au fer rouge la vie de la commune", France Bleu Breizh Izel, https://www.francebleu.fr/infos/faits-divers-justice/centrale-nucleaire-de-plogoff-mit terrand-a-marque-au-fer-rouge-la-vie-de-la-commune-162055690625 [START_REF] Storlok | Keleier Plogoff [Chanson[END_REF], Keleier Plogoff, album Stok-ha-stok, 2002 CoopBreizh, https://www.youtube.com/watch?v=vozxKWl9O3k

Attentat à l'explosif contre la centrale nucléaire des monts d'Arrée , 16/08/1975, https://www.lemonde.fr/archives/article/1975/08/16/attentat-a-l-explosif-contre-la-ce ntrale-nucleaire-des-monts-d-arree_2577538_1819218.html.

Wajsbrot, Sharon, 08/02/2022, Emmanuel Macron va lancer un programme nucléaire d'ampleur, Les Echos, https://www.lesechos.fr/industrie-services/energie-environnement/emmanuel-macro n-va-lancer-un-programme-nucleaire-dampleur-1385397#:~:text=Pour%20atteindre %20la%20neutralit%C3%A9%20carbone,nouveaux%20r%C3%A9acteurs%20de% 20type%20EPR.

Le Rouzic, Zacharie, 1909, Carnac, Légendes, Traditions et Contes du Pays, Nantes: Imprimerie A. Dugas 30 Wilhelm-Bailloud, Gwenaëlle; Bailloud, Gérard ; Le Rouzic, Zacharie : Zacharie Le Rouzic: archéologue et photographe à Carnac, Editions Blanc et Noir, 2014 Le Rouzic Z. Inventaire Des Monuments Meǵalithiques De La Reǵion De Carnac : (L'arrondissement De Lorient). Vannes: publisher not identified; 1965. 29 La Villemarqué, Théodore Hersart, vicomte, (1815-1895), Barzaz-Breiz : chants populaires de la Bretagne ; Paris ; Leipzig; A.Franck : 1846; Pagination : 2 vol., 18 cm https://catalogue.bm-lyon.fr/ark:/75584/pf0000055061.locale=fr

Collection Musée de Bretagne, lien consulté en mai 2023 http://www.collections.musee-bretagne.fr/ark:/83011/FLMjo256557 33 Le Bouëdec, Gérard, 2021, Carnac et Quiberon, deux profils, deux trajectoires des ports vers l'activité balnéaire (du XIX e siècle aux années 1930), Editions Presse Universitaire de Rennes, p.81 32 Wagon, Bernard, Roussel, Valérie, 2017, Elaboration d'une aire de mise en valeur de l'architecture et du patrimoine, (AVAP de Carnac), Carnac-Plage, évolution urbaine et typologies architecturales, Ville de Carnac -UDAP du MORBIHAN, p.5

Le Bouëdec, Gérard, 2021, Carnac et Quiberon, deux profils, deux trajectoires des ports vers l'activité balnéaire (du XIX e siècle aux années 1930), Editions Presse Universitaire de Rennes, p.102 36 Wagon, Bernard, Roussel, Valérie, 2017, Elaboration d'une aire de mise en valeur de l'architecture et du patrimoine, (AVAP de Carnac), Carnac-Plage, évolution urbaine et typologies architecturales, Ville de Carnac -UDAP du MORBIHAN 35 Villas de Carnac | OT Carnac. (n.d.). Office de Tourisme de Carnac. https://www.ot-carnac.fr/decouvrir/menhirs-et-patrimoine/patrimoine/villas#:~:text= Les%20villas%20implant%C3%A9es%20sur%20la,abbayes%20de%20Kergonan% 2C%20%C3%A0%20Plouharnel.

Barthe-Deloizy, Francine, Géographie de la nudité : être nu quelque part, Paris, Bréal, 2003, p. 99-10239 Blanchard, Nelly, & Thomas, Mannaig. (2022, February 10). Brezhoneg war an dachenn : Enquête de dialectologie et sociolinguistique bretonnes -Breton dialectal de Belz (Version 1). Centre de Recherche Bretonne et Celtique. https://doi.org/10.34847/COCOON.0804DC5E-84C2-4047-84DC-5E84C26047 3038 En un enrolladenn ne vez ket meneget anv ar paotr aterset.

Girault, Jean, Le gendarme de Saint-Tropez, 1964. France : Société nouvelle de cinématographie (SNC)

12/02/2012, Étel-Erdeven. La plage aux mille récits, Le télégramme, consulté le 18/05/2023

John Zerzan da skouer. Adal ar bloavezhioù 1990 ema bet dizuet an neolitik ha sistemoù politikel ag an oadvezh-se get prederourion nevez hag a stourm evit an ekologiezh hag ur gevredigezh kevarzheloc'h. Er bloavezhioù 1970 e oa cheñchamantoù bras, mes ar c'hapitalism a oa kentoc'h en e varr d'ar mare-se.Zerzan, John, Against Civilization. Uncivilized Books, 1999; Expanded édition, Feral House, 2005. 

Georges, Pierre, 27/08/1974, Quand les paysans d'Erdeven "veulent la peau" des nudistes, Le Monde

Dastummedia : Siwazh nend eus ket kalz a ditouroù diwar-benn ar sonenn-mañ a c'hell bout kavet. Ne ouier ket na piv en deus er c'hompozet na piv en deus er c'hanet. https://www.dastumedia.bzh/dyn/portal/index.seam?page=alo&aloId=192680&fond s=0&cid=3068

Morvan, Gilles, 1978, Chanson pour Erdeven, Studio 22 https://amp.cdandlp.com/gilles-morvan-chanteur-breton/la-complainte-de-mon-perechanson-pour-erdeven/45t-sp-2-titres/r120121791/

71,4% a eil-tier a zo e Karnag e 2019 hervez : INSEE, embannet d'an 22/09/2022, https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-56034 Siberil, Dewi, 19/09/2019, An tiez-hañv -13 munud e Breizh, Brezhoweb https://www.brezhoweb.bzh/Tiez-ha-v-munud-breizh_fiche_2522.html

Nend eus ket mui netra a zo da dud ar vro. Ar traezhennoù, ar mor, ar minotennoù zo bet ha prenet ha perc'hennet get an douristed. Ha pa zeu an amzer gaer, da lavaret eo pa grog an hañv e tant niverus kement-se ha nend eus ket harz oute, neuze gober a reont forzh petra o deus c'hoant gober, hep doujiñ ouzh tra erbet.

29/11/2010, Démographie bretonne. Deux siècles de contrastes [Les chiffres], https://www.letelegramme.fr/ig/generales/regions/bretagne/demographie-bretonne-d eux-siecles-de-contrastes-les-chiffres-29-11-2010-1130634.php 

Taolenn am eus savet diwar sifroù tennet eus : Ldh/EHESS/Cassini betek 1999 hag Insee adalek 2006.) Mankout a ra sifroù kumunioù Santez-Anna Wened ha re ar Bono. http://cassini.ehess.fr/fr/html/6_index.htm

Belz, J., & Desbordes, F. (1985). Sonamb get en Drouzerion : 100 sonenn a vro Gwened en deux volumes (Vol. 1). Hor Yezh. p.11

DUVAL, Anjela, 09/03/1980, Dour ha…, https://www.anjela.org/oberenn/dour-ha/?lang=bz consulté le 21/05/2023 59 SIBERIL, Dewi, 19/09/2019, An tiez-hañv -13 munud e Breizh, Brezhoweb https://www.brezhoweb.bzh/Tiez-ha-v-munud-breizh_fiche_2522.html

DUVAL, Anjela, 31/07/1967, An douristed, https://www.anjela.org/oberenn/an-douristed/?lang=bz consulté le 21/05/2023

KERVELLA, Divi, BODLORE-PENLAEZ, Mikael, 2011, Atlas de Bretagne: géographie, culture, histoire, démographie, économie, territoires de vie des bretons, CoopBreizh, p.136 63 Auteur inconnu, 04/04/2011, Unesco. Le breton classé «sérieusement en danger», Le Télégramme, https://www.letelegramme.fr/ig/generales/regions/bretagne/unesco-le-breton-classe-s erieusement-en-danger-04-04-2011-1256287.php, consulté le 21/05/2023 62 SIBERIL, Dewi, 17/02/2023, Liesseurted ar vuhez e Kreiz-Breizh, 4 munut e Breizh, Brezhoweb, https://www.youtube.com/watch?v=6_LaUjfwtnk consulté le 29/05/2023

Gainsbourg Serge. Initial B.B. 1968, Torrey Canyon, Mercury Music Group (consulté le 18/05/2023) https://youtu.be/5Ax-HD1EkeA 65 Hopquin, Benoit, 05/01/2000, Les oiseaux sont les principales victimes de la marée noire, Le Monde, consulté le 18/05/2023 https://www.lemonde.fr/archives/article/2000/01/05/les-oiseaux-sont-les-principalesvictimes-de-la-maree-noire_3593067_1819218.html

Kyrie : kri da azpediñ en deroù an overenn e liderezh katolik. https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/Kyrie/45743

Snégaroff, Thomas, 14/03/2019, Marée noire : et tout commença avec le "Torrey Canyon"..., FranceInfo, https://www.francetvinfo.fr/replay-radio/histoires-d-info/maree-noire-et-tout-comme nca-avec-le-torrey-canyon_3210267.html consulté le 21/05/202368 Gainsbourg Serge. Initial B.B. 1968, Torrey Canyon, Mercury Music Group (consulté le 18/05/2023) https://youtu.be/5Ax-HD1EkeA

Barrière Alain. Amoco, 1978, Amoco, SME (consulté le 22/05/2023) https://youtu.be/rAx9lv2yfoU

CHAUVET, Audrey, 18/08/2015, Méditerranée: Les boues rouges en mer vont devoir s'effacer, 20 Minutes, https://www.20minutes.fr/planete/1667539-20150817-mediterranee-boues-rouges-m er-vont-devoir-effacer#:~:text=De%20quoi%20sont%20compos%C3%A9es%20ces, effluents%20dans%20de%20grands%20bassins. consulté le 18/05/2023

SERVAT, Gilles, Comme je voudrai…, 03/06/2000, Erika, Erika, 2000 Sony Music Entertainment, https://youtu.be/QfnBkv1f72Y consulté le 18/05/2023

Krozal, 2000, Erika, Erika, Une Musique/Sony France, 2000, https://youtu.be/N843k1ZmxrY, consulté le 18/05/2023

Salaün, Bruno, 07/04/2023, Presqu'île de Quiberon : une pollution aux hydrocarbures rappelle l'Erika -Actualité de la Bretagne en direct -L'information de votre région en continu, Le Télégramme, https://www.letelegramme.fr/bretagne/toutes-les-infos/presqu-ile-de-quiberon-une-p ollution-aux-hydrocarbures-rappelle-l-erika-4085873.php

Procès Erika, 06/06/2019, Consécration du préjudice écologique https://www.justice.gouv.fr/histoire-et-patrimoine-10050/proces-historiques-10411/p roces-erika-32469.html

Laurent, Sybille, 06/06/2023, À Carnac, 39 menhirs détruits pour construire un magasin de bricolage : que s'est-il passé ?, Ouest-France, https://www.ouest-france.fr/culture/patrimoine/a-carnac-39-menhirs-detruits-pour-co nstruire-un-magasin-que-sest-il-passe-ac3d997c-03bc-11ee-bfa0-5e45e3198685

ha sevenet un teulfilm a-zivout Job Kerlagad (Durand) e-keñver an abadenn skinwel "Breiz o veva".