Marie Dominique Allain-Kergus 
  
Marie Dominique 
  
Allain-Kergus An 
  
Dominique Allain-Kergus 
  
Seurt Oberennoù Dalc' 
  
Breiz 
  
James Macpherson 
  
Théodore Hersart De La Villemarqué 
  
Maria-Ursule Feydeau 
  
  
  
  
  
  
An divinadelloù brezhonek hag al loened

Keywords: rimadelloù, divinadelloù… zo stummoù berr kentoc'h, un toullad

 

Trugarez

Evit ober al labour-mañ em eus kemeret harp ouzh ul labour bras graet gant Gwennole ar Ma oa boas ar vrezhonegerien da eskemm ur bern divinadelloù a-raok, tamm-ha-tamm int deuet da zilezel al lennegezh-se en XX vet kantved. Hag ar pouezusañ, abaoe eo bet lakaet ar brezhoneg a-gostez gant an darn vrasañ eus ar Vretoned evit ar galleg (yezh an dazont hag an deskadur, neketa !), penaos e rafe an dud evit c'hoari gant ur yezh n'anavezont ket ken ? Da gentañ hon eus renablet an holl divinadelloù kavet (gant sikour al labour graet gant Gwenole ar Menn hag ivez gant sikour Herve Bihan en deus rastellet un toullad mat a zivinadelloù ivez) evit kaout un damsell eus tipologiezh ar c'horpus. Gallout a ra an divinadelloù bezañ renket e meur a rummad : an amzer, ar c'horf, ar relijion, ar mor, an ti (ar boued, an dilhad), al loened, an natur, an ostilhoù (hag ar binvioù)…Evel-just un divinadell a c'hall bezañ renket alies e meur a rummad, da skouer :

Un armell wenn, Alc'houezet kloz diouzh an daou benn ? Ur vi. 1 An divinadell-se a c'hall bezañ renket e rumm an ti (meneget e vez ur pezh-arrebeuri, hag ouzhpenn-se e vez debret an uioù, boued eo), met e rumm al loened ivez (produ ar yar an hini eo).

Studiañ an holl zivinadelloù a vefe re a labour evit kounskrid ur master, setu perak hon eus divizet mirout an divinadelloù diwar-benn al loened (ouzhpennet eo bet al laezh hag ar vi)

nemetken. An dibab a zo bet graet evit mirout divinadelloù zo e rumm al loened zo un dibab subjektivel.

En ur gevredigezh gant an darn vrasañ eus an dud o vevañ war ar maez e oa sur a-walc'h pouezus al loened. Al loened e oa ar boued da gentañ-tout, met ivez ar mekanikoù ret evit ober labourioù zo (arat…). Hag al loened a veze a-wechoù (pe alies !) speredekoc'h evit an dud. E meur a istor zo bet roet ar gomz dezhe (da skouer e-pad nozvezh Nedeleg).

Klasket hon eus studiañ an divinadelloù miret.

Petra eo roll an divinadelloù ? Pelec'h e vez kavet an divinadelloù ? Peseurt loened a vez meneget en divinadelloù ? Pehini pe pere a vez meneget ar muiañ ? Peseurt pouez o deus al loened er gevredigezh ? Penaos eo en em droet plas al loened er gevredigezh ? Peseurt darempredoù zo etre an dud hag al loened ? Petra eo framm an divinadelloù (gwir varzhonegoù a-wechoù gant klotennoù) ? Peseurt luniennoù stil a vez kavet enne ? Penaos e vez savet an divinadelloù ? Daoust hag-eñ e c'hallfe an divinadelloù-se bezañ implijet gant ar skolioù divyezhek pe Diwan, pe evit an dud deuet o teskiñ brezhoneg hirie ?

Da gentañ e vo kinniget petra eo al lennegezh dre gomz hag en ur stumm resisoc'h e vo displeget ar folklor hag an divinadelloù. War-lerc'h e vo studiet an divinadelloù ha lakaet e vo ar gaoz ivez war an haikouioù, seurt barzhonegoù bihan a-vremañ a ra berzh hag a c'hall bezañ keñveriet gant an divinadelloù. Er fin e vo klasket penaos e c'haller implijout an divinadelloù en deskiñ brezhoneg hirie an deiz. 9 Er broioù all e voe dastumet teñzor ar bobl ivez : en Alamagn gant ar Vreudeur Grimm 7 o doa embannet kontadennoù mil vrudet, e Finland e kaver ivez oberenn Elias Lönnrot 8 , ar c'hKalevala.

Ne vo ket dastumet divinadelloù gant an holl folklorourien e Breizh. Gant darn ne vo dastumet nemet kanaouennoù ha kontadennoù. 7 Jacob Grimm, 1785-1863, Wilhelm Grimm, 1786-1859 8 Elias Lönnrot, 1802-1884

B-Folklor ha divinadelloù 1-Folklor

Folklor eo ar ger a vo implijet e brezhoneg adalek an XVIII vet kantved evit diskrivañ hengounioù ar bobl, hag ar re a vo o tastum al lennegezh-se a vo anvet da gentañ folklorourien. Dont a ra ar ger folklor eus an daou c'her saoz « folk » ha « lore ».

« Folk » a dalv « pobl » ha « lore » kement a « kelenn, deskiñ, gouiziegezh, skiant ».

Setu penaos eo termenet ar ger « folklor » e geriadur unyezhek An Here : « hollad ar fedoù sevenadurel (hengounioù, arzoù, gouelioù, kontadennoù, kredennoù…) zo d'ar c'hevredigezhioù tud ma ne skriver ket pe ma reer nebeut. » 9 Ma oa ur ger skiantel e brezhoneg da gentañ e oa deuet da vezañ dismegañsus kentoc'h e galleg rak liammet gant ar bobl hag a zo en ul live izel er gevredigezh. E Bro-Frañs eo kultur ar bobl ur c'hultur a eil renk.

Evel e lavar Daniel Giraudon 10 , graet e vez hirie gant ar gerioù « hengoun ar bobl » (« tradition populaire » e galleg) rak ar ger « folklor » a vez troet e galleg evel « un dra n'eo ket sirius » pa 'n deus miret e ster, en tu all d'ar mor, eus « un dra o tont eus ar bobl ».

2-Divinadelloù a) Termenadur

Hervez geriadur holl vrezhonek An Here eo an divinadell « un doare c'hoari, anezhañ ur goulenn a ranker divinout ur respont dezhañ ». Dont a ra eus al latin divinare.

E gallaoueg e vez implijet ar ger « devinaille », e galleg e vez kavet da skouer « devinal », « devinaille », « devinette »…pe c'hoazh « devinalha » e Katalaneg. 9 Geriadur brezhoneg An Here p. 484 10 Daniel Giraudon, dastumer e Bro-Dreger, kelenner enorus, skiantour.

Gerioù disheñvel a vez kavet evit an divinadell : divinadenn, divunadenn, dihustell 11 , divinates [START_REF]Ki Pe sort boull a ra aoun d'al laer? Eur bouldog 149 13a-Ki Pegeid a zo etre an tommder hag ar yenïon (yenijenn) ? Hed ur c'hi : ur c'hi a vez tomm e revr ha yen e fri. 150 13b-Ki Pegeit zo etre an tommder hag ar yenion ewid eur hi? Teus ket med boutañ eur biz 'barz e fri Hag egile 'barz e henou A dapi 'ne(z)e o-daou N'eus ket med daou viz, neuze. 151 13c-Ki Pegeit zo etre ar yenion hag an dommder? Keit a zo etre fri ar hi hag e reor. 152 13d-Ki Pegeit zo etre an hañv hag ar goañv? Hirded ar c'hi : lak da viz e toull e reor hag eun all war beg e fri Hag a weli[END_REF] .

Abaoe pell e vez implijet an divinadelloù : er vitologiezh c'hresian en doa savet ar Sfiñs un Renablet en doa ivez an niver a zivinadelloù kavet e kelaouenn-mañ-kelaouenn. Emile Ernault, 1852-193820 Léopold-François Sauvé, 1837-189221 Paul Sébillot, 1843-191822 Barzaz Breiz, 1867, p. 447-449 Mammenn : Gallica -BnF 39 Frañsez Jaffrenou, skrivagner, kazetenner, barzh, 1879, 1956. Un dastumad brav a zivinadelloù a vez kavet er gelaouenn Skol niv. 4. 40 Ar gelaouenn Skol zo ur gelaouenn bedagogel e brezhoneg bet savet gant Armañs ar C'halvez [START_REF]Kilhog Abalamour da betra n'eus ket a bavioù gant ar c'hog e beg tour an iliz ? -N'eus mann da skrapat digant ar veleien ! 248 42-Kilhog Peseurt kemm a zo etre ar c'hog war an tour hag ar plac'h o lakat butun ? -Ar c'hog a dro e fri d'an avel, hag ar plac'h he revr. 249 43a-Lapin Maturinig a oa maro Lahet daou goude he maro Ha poahet dre gomzoù? 250 43b-Lapin Va zad hen deuz lazet ar pez ne wele ket, Ha drebet ar pez ne oa ket ganet, Ha poazet gant geriou. (Beuzek) Eur vamm lapin, re vihan gant-hi, hag a oa poazet gant kaïerou koz leun a c'heriou. 251 44a-Lapin Pidir flikez-flakez Hag eun[END_REF] 

II-Dielfennadur an divinadelloù

Ar gwerzioù, ar c'hontadennoù, ar c'hrennlavarioù zo lodennoù eus al lennegezh dre gomz e Breizh hag a zo bet studiet kalz, ha n'eo ket achu, pa n'eus ket bet graet kalz labourioù war an divinadelloù brezhonek betek-henn.

A-Abegoù dibab al loened

Ur bern divinadelloù zo hag implijout an holl a vefe re evit ur master. Ret eo bet dimp ober un dibab hag ar choaz hon eus graet eo mirout ar re a zo liammet gant al loened.

An divinadelloù zo kozh a-walc'h memestra. An darn vrasañ anezhe zo bet dastumet pe embannet e fin an XVIII vet kantved pe e penn kentañ an XIX vet kantved, d'ur c'houlz ma oa Evit pep loen e kavot renablet e taolenn ar stagadenn 1 an niver a zivinadelloù disheñvel hag ivez an niver a zivinadelloù dastumet en holl.

Er stagadenn 2 eo bet lakaet roll an holl zivinadelloù. 173 divinadell zisheñvel niverennet zo, ha 440 divinadell en holl (gant lizherennoù ouzhpennet dirak an niverennoù evit stummoù heñvel un divinadell).

2-Framm ha kompren an divinadelloù

An divinadelloù zo goulennoù savet evit lakaat an dud d'en em soñjal ha da gaout plijadur pe da zeskiñ un dra bennaket war ar memes tro. Met an holl zivinadelloù n'int ket goulennoù nemetken, darn a zo gwir barzhonegoùigoù gant klotennoù.

Ur gwir labour krouiñ a oa bet graet evite. Met perak e vez graet buoc'hig eus ar voutailh ? Marteze eo peogwir e vez denet ar vuoc'hig gant he leue pa 'n dez sec'hed, evel ma c'hall bezañ denet ar voutailh gant an devezhier pa 'n dez sec'hed ivez…Ne vez ket lavaret « ul leue hag a zen mat n'en deus ket ezhomm da zebriñ », pa gomzer just a-walc'h diwar-benn un den hag a blij dezhañ evañ.

Diaes-tre eo kavout seurt respont, dreist-holl hirie pa eo bet cheñchet ar stumm da vevañ ha da labourat war ar maez.

Setu div skouer war batrom an divinadell gent a ziskouel mat penaos e vez lakaet an dud da soñjal e vo ar respont ul loen pe un den pa ne vez ket se tamm ebet. A-ratozh-kaer e vez heñchet fall an dud, muioc'h a blijadur zo evel-se.

Petra a zebr dre an traoñ, hag a gac'h (a ra ezhomm) dre an nec'h ? Ar siminal. 54 Sklaer eo, unan hag a zebr hag a gac'h zo ur boud, unan bennaket bev, pe un den pe ul loen.

Tamm ebet amañ ! N'eo nemet ar siminal deskrivet evel ul loen, met gwir eo ar pezh a vez lavaret, lakaet e vez koad en oaled, e traoñ ar siminal hag ar moged ac'h a kuit en ur sevel, dre an nec'h.

Piv en deus dent houarn, ha pa vez o chaokat e kri bepred, hag a grog alïes en hini a ro dezhañ da zebriñ ? An heskenn. 55 Amañ ivez e vo klasket un den pe ul loen (dent, chaokat, kregiñ, debriñ) pa eo ur benveg ar respont.

Pegen brav eo respont an divinadell-mañ :

Ano a zo bed euz unan hag a zo bed gweled o pignad gand tour Lanvelleg, heb sikour dorn na troad. An neb en-eus c'hoant e weled, her havo, hirio an deiz, war beg an tour, lojed brao en e di ? -Penn da benn gand an tour beteg ar beg, En deiz all, Ti hag all, Ez eo pigned ar velhwedenn grogenneg, Heb sikour dorn na troad, Evel m'her hreder ervad. 56 War a seblant eo an divinadell ur goulenn hep klotenn hag ar pezh a vez klasket zo un den kentoc'h (unan, dorn, troad, ti). Ar personeladur zo al lunienn stil a vez kavet c'hoazh amañ.

Seurt lunienn stil a vez implijet stank en divinadelloù.

Ar respont zo kaer, gant dibennglotennoù war ar framm ABBACC. Ar gwerzennoù gant ar memes hirder eo ar re a glot an eil ouzh eben. Hirder disheñvel ar gwerzennoù a ro ul lusk d'ar respont. Amañ e kaver klotennoù etre an divinadell hag ar respont :

Divin ur marvaill ? Ur bramm kog en ur voutaill. 57 Hag evit an divinadelloù n'int ket frammet evel barzhonegoù e vo kavet meur a stumm : re verr, re hir, re sklaer ar respont, re all dibosupl da gompren ma ne vije ket roet ar respont gant an divinadell. Ped lost loë Zo deuz duze Da Vene-Bre? Unan (mar be hir awalc'h). 61 Petra lavaret diwar-benn seurt divinadelloù graet evit plijadur an den a sav ar goulenn hag a oar mat ne vo ket kavet ar respont ? Torr-penn evit an hini a glask, pa vez laosket da glask epad pell dreist-holl.

Evit divinadelloù all e vo ken splann ar respont ken e vo techet an dud da glask pemp troad d'ar maout :

Peseurt loen a zo an heñvelañ ouzh ur c'hazh ? Ur gazhez. 62 Ha perak n'eo ket skrivet amañ : « Peseurt loen eo an heñvelañ ouzh ar c'hazh ? » ? Marteze eo bet troet ar goulenn-se diwar ar galleg ?

Neuze evit ma vefe un tamm diaesoc'h e vez ouzhpennet resisadennoù evit koll an dud : Petra a zo an heñvelañ ouzh penn gwenn ur gazeg, E prenestr an ti kozh e kastell Kervadeg ? Penn gwenn ur marc'h. [START_REF]Vi M'em es ur variken em zi Nen des kerlen na toul bont énni? Un ui[END_REF] Hag an dud oc'h en em soñjal war « prenestr an ti kozh e kastell Kervadeg » en deus echuet ar goulenn ! Gallout a reont klask e-pad pell… Divinadelloù klasel zo evel :

Pe da vare a ve ar muia plun war ar iar ? Pa ve ar c'hillok war he gorre. [START_REF] Ped | Treger : ped u) poaz kalet a c'helle Rannou Trelever, krenva Tregeriad a vevas biskoaz, da zibri pa veze voar yun ? -An distera vi a zebro Rannou a dorro dezan e yun. 320 65a-Vi Pehini eo an dra ha seul-vui ma vez tom, seul-vui e vez fresk? Eun dorz vara pe eur vi. 321 65b-Vi Seul-vui vez freskoc'h, Seul[END_REF] -An archerien hag al laeron.

-Ar c'houmoul hag an taolioù-heol.

-An evned hag ar buzhug.

-Ar mouilc'hi hag ar c'herez… [START_REF] Ped | Treger : ped u) poaz kalet a c'helle Rannou Trelever, krenva Tregeriad a vevas biskoaz, da zibri pa veze voar yun ? -An distera vi a zebro Rannou a dorro dezan e yun. 320 65a-Vi Pehini eo an dra ha seul-vui ma vez tom, seul-vui e vez fresk? Eun dorz vara pe eur vi. 321 65b-Vi Seul-vui vez freskoc'h, Seul[END_REF] Eur foennek, eur marc'h ha tri vi. [START_REF] Fhb | Frison) Qu'y a-t-il de blanc dans l'air et de jaune sur la terre? L'oeuf. 68a-Vi Petra eo an naetañ tra a vez e-barzh un ti ? -Ur vi ! 326 68b-Vi Petra er mistan tra e zou é ti ur vouzen[END_REF] Gant seurt divinadelloù n'eo ket en ur prad nag en ur marc'h e veze soñjet da gentañ ! An dud a blije dezhe farsal ha seurt gouglevadoù a veze kavet stank war ar maez.

Hag evel-just, dre zivinadelloù e vez graet goap eus a bep seurt danvezioù evel da skouer ar relijion :

Pe seurt differanz a zo etre eur beleg hag eur marmous ? -Eur belek n'euz tamm bleo war gorre he benn, hag eur marmous n'euz ket war he reor. 68 Ar beleg a c'hall bezañ eskemmet gant forzh piv (hag a zo moal) hag e vo graet goap eus unan bennaket all.

Evel e vez lavaret, etre bourd ha fars e vez lavaret ar wirionez da galz, neketa ! An ejened a oa loened solutoc'h eget ar c'hezeg. Loened marc'hadmatoc'h e oant ivez.

3-Al loened

Abalamour da se ne vezent ket ken priziet gant o mistri hag ar c'hezeg marteze.

2-Loened porzh an atant

Evit loened porzh an atant ez eus bet renablet 127 divinadell en holl, ha 47 divinadell zisheñvel (s.o. stagadenn 1). strollad loened blevek all an atant int bet lakaet.

3-Loened blevek all an atant

Er rummad-mañ e vez kavet 94 divinadell en holl, ha 37 divinadell zisheñvel. 

21%

4-Loened an ti

8% eus an holl zivinadelloù zo diwar-benn loened an ti : ar strollad-mañ eo ar strollad gant an nebeutañ a zivinadelloù. 34 divinadell a vez kavet en holl, ha 12 stumm disheñvel. O tremen du-man en deiz all, Em oa gwelet eur strollad peorien mud ha dall, O vont, o tont, sevel disken hag o tibri Ha c'hoaz, 'oa eur samm war gein pep hini? (Kleder) Ar melfed krogenneg. 104 Gant an divinadelloù eo digor an ijin hag un dra, ul loen a c'hall bezañ deskrivet e stummoù disheñvel-tre. Divinadelloù zo a vo gwir dermenadurioù aezet da gompren pa vo divinadelloù all skeudennoù luziet kazi digomprenus.

Amañ ar pezh a vez klasket a vez keñveriet gant ar yer :

Bevi e ra e lec'h ma varvfe ar ier; n'hen euz na pao nag askell hag ez a buhen. (Douarnenez) Ar pesk. 105 Gallout a rafe bezañ ar vuzhugenn ar respont, ma ne vije ket komzet eus an tizh… rak en douar e varvfe ar yer ha betek-henn n'eus ket bet gwelet buzhugenn ebet gant pavioù pe eskell… Fentus eo komz eus ar yer rak n'o deus netra da welet gant ar pesked. Klask koll an dud a zo o klask ar respont ha koulskoude lavaret traoù gwir diwar-benn ar pezh a vez klasket, setu plijadurioù an divinadelloù. Gallout a ra an divinadelloù kregiñ gant ur frazennig evel divin, pe divinit, pe divin an divinadenn, hag all…Evel-se e krog an dud da gaout plijadur da c'hortoz ma vint dibunet.

Ur stumm all zo evit an divinadelloù : ar charadennoù. Amañ e vo dibabet un anv, gant meur a silabenn. Evit pep silabenn e vo klasket un termenadur, un displegadenn. Savet e vo ar charadenn evel-henn : ma lodenn gentañ..., ma eil lodenn…, stagit an div lodenn ha…pe en ur stumm all, ma c'hentañ…, ma eil…, (ma zrede…), ma hollad… Setu ur kouer krouet gant div silabenn : amañ eo ar ger azenez a zo bet dibabet. 

76-Yar

Peseurt diforc'h a zo etre un alvokad hag ur yar ? An alvokad a c'honez e voued dre e c'henou, hag ar yar dre he fenn a-dreñv.126 

-Gavr

Menn.

  Ur yezhoniour e oa hag ivez un enklasker war ar brezhoneg, aet da Anaon kalz re abred e 2009. A-hed e vuhez en doa Gwennole ar Menn dastumet an holl zivinadelloù a lenne pe a gleve. Pep divinadell a veze skrivet gantañ war ur fichenn gant meneg strizh dave al levr, ar gelaouenn, ar gelc'hgelaouenn… e-lec'h ma oa bet kavet. Ouzhpennet en doa war bep fichenn ur ger evit renkañ ar fichennoù hervez an danvez, ur seurt ger pouezus, pe tem. Evelse en doa leuniet div voestad am eus gallet implijout evit ar c'hounskrid-mañ. Trugarekaat a ran familh Gwennole ar Menn evit o aotre evit gallout ober gant e labour. Boestadoù divinadelloù dastumad Gwennole ar Menn Trugarez da vBrieg ar Menn evit e zegemer, e skoazell hag e alioù bepred ken poellek. Trugarez da Herve ar Bihan, ma rener kounskrid, evit e alioù hag e sikour. Evit o sikour hag o c'huzulioù, trugarez da zDaniel Giraudon, da vBenead al Lann, ha da Herve Gouedard. Evel n'eus kounskrid ebet hep diell na levr ebet, trugarez evit o degemer da : -Levraoueg Plouvara, ha levraoueg Kreizenn Sevenadurel Vreizhek Abherve e Sant-Brieg, -Levraoueg BCA e Plerin, liammet gant levraoueg Kawan (gant an Aotrou Floury), -Levraoueg Skol-Veur Roazhon 2, -KEBK (Kreizenn an enklaskoù breizhek ha keltiek) e Brest (gant Marie-Rose Prigent). ul lodenn eus al lennegezh dre gomz. Asambles gante e vo kavet ivez ar c'hanaouennoù (ar gwerzioù, ar c'hantikoù…), an istorioù (ar c'hontadennoù, ar mojennoù…), ar sonerezh, ar c'hrennlavarioù, ar rimadelloù, a bep seurt troioù-lavar hag a dreuzkas mennozhioù ur bobl… An holl stummoù-se zo anvet ar folklor. Puilh-tre eo an danvez-se e Breizh, ur gwir deñzor. E-pad pell eo bet boazet an dud d'en em vodañ pa veze erruet an noz, evit komz, farsal, klakenniñ, dañsal…D'ar c'houlz-se ne oa ket erruet an tredan en tiez c'hoazh hag an darn vrasañ eus an dud a oa o vevañ war ar-maez hag a gomze brezhoneg. Labouret e veze start e-pad an deiz (ne oa ket mekanikoù evel bremañ) ha war-lerc'h pegen plijus c'hoarzhin d'an noz pa veze unan o kontañ un istor bennaket. Un amzer all e oa, gant an dud o labourat asambles ha, war-lerc'h, o klask kaout plijadur asambles, ar re vihan hag ar re vras, ar re vihan gant ar re vras. Ar re yaouankañ a selaoue, evel-just, hag un toullad bloavezhioù goude e kontent pe e kanent d'o zro ar pezh a oa en o memor, evit plijadur an holl. Evel-se eo bet treuzkaset ul lodenn eus o istor. An teñzor-se a vije bet kollet hirie ma ne vije ket bet dastumet gant tud zo, anvet ar folklorourien d'ar c'houlz-se, tud tomm o c'halon ouzh o bro hag o doa remerket pegen kaer e oa an danvezioù-se. Ar pezh a vo studiet ganimp amañ eo an divinadelloù brezhonek, hag evit bezañ resisoc'h, an divinadelloù liammet gant al loened. Dre chañs int bet dastumet gant folklorourien (Sauvé…) hag embannet e levrioù pe kelaouennoù (Feiz ha Breizh, Dihunamb, Brud, Skol, SAV, Revue des Traditions Populaires, Revue Celtique…) adalek an XIX vet kantved.

«

  Peseurt boud, gant ur vouezh hepken, en deus peder gar d'ar beure, div c'har da greisteiz ha teir gar d'an noz ? ». Lazhet e veze gant ar Sfiñs ar re ne gavent ket ar respont, met kavet e oa bet gant OEdipe. Ha kavet eo bet ar respont ganeoc'h ? Ne dalv ket ar boan mont da furchal war ar rouedad ma n'ouvezit ket ar respont, kavet e vo e fin ar c'hounskrid… Ar charadenn ivez a zo ur seurt divinadell. Ur c'hoari eo gant ur goulenn evit pep silabenn eus ar respont zo da zivinout. Setu amañ skouer un charadenn tennet eus Skol niv.4 p.19 : « En ur wezenn e kaver va lodenn gentañ, Tost d'ur-vilin-zour va eil lodenn, Hag en ur pezh e servijañ 13 d'azezañ ar vugale : bar-lenn » Goulenn un divinadell a vez savet alies en ur stumm korvigellek evit diheñchañ an dud ha broudañ o c'huriusted. Bez' ez eus divinadelloù fentus, aes, diaes, hir, berr… Ar respont a c'hall bezañ ur ger pe ur frazenn. Seurt c'hoari a c'hall bezañ ijinet gant forzh piv a zo o klask lakaat un tamm fent tro-dro dezhañ pe o klask lakaat ar re all d'en em soñjal tamm pe damm. 11 Charade 12 Enigme 13 Ret eo lenn « servijan » b) Rolloù an divinadelloù Ur roll pedagogel zo gant an divinadelloù. Un divinadell a c'hall diskrivañ un dra bennaket en un doare pizh. Ur seurt termenadur eus ur ger e c'hall bezañ. Forzh pegen aes e seblant bezañ, gant pep divinadell e vez desket un dra bennaket. C'hoari gant an divinadelloù zo neuze ur stumm da zeskiñ ur yezh ha da dreuzkas anezhi. Ouzhpenn-se o deus lakaet skiantourien eus Skol-Veur Kalifornia 14 war-wel e teskfe gwelloc'h an dud (pe ar vugale) pa vezont lakaet d'en em soñjal gant seurt goulennoùigoù e penn kentañ ar prantadoù deskiñ. Evel-se e vez lakaet an empenn da labourat en ur stumm efedus evit derc'hel soñj eus muioc'h a draoù. Ar guriusted a laka takadoù ar blijadur hag ar memor da labourat. An dud o dez plijadur o klask respont an divinadell ha dalc'het e vez muioc'h soñj gante eus ar pezh a vez desket dezhe war-lerc'h. Neuze, ouzhpenn ma vez lakaet an dud pe ar vugale da zeskiñ ar yezh, e vezont skoazellet da zerc'hel soñj eus an divinadelloù dre o stumm, ha pa na vez ket kavet ar respontoù zoken. Ur roll kevredigezhel zo gant an divinadelloù ivez. Pegen plijus eo evit unan bennaket lakaat unan all d'en em soñjal war ur goulenn. An hini en deus savet an divinadell en deus plijadur o welet egile o klask, hag an hini a glask en deus plijadur ivez o furchal en e benn gant c'hoant diskouel d'egile eo barrek a-walc'h evit reiñ ar respont mat dezhañ. Aezet eo eskemm divinadelloù. E porzh ar skol evit ar vugale, en ur labourat war ar maez, pe pa vez bodet an dud, er gêr, er beilhadegoù, en ur gouel bennaket… Gwechall e oa pep emvod un digarez evit treuzkas al lennegezh dre gomz. Ar vrezhonegerien a blije dezhe c'hoari gant ar gerioù, ha graet e veze en un doare brav gant klotennoù alies. C'hoarzhin gant ar re all a oa plijus, ha pa veze c'hoarzhet diwar-goust ar re all e oa gwelloc'h c'hoazh evel-just. Ur stumm da zistanañ ha da ankouaat al labour start e oa. Al lennerien a blije dezhe kavout un toullad divinadelloù koachet etre div destenn en o c'helaouenn, pe c'hoazh klask kaout ar maout pa veze ur c'honkour aozet en ul lec'h bennaket. 14 -States of Curiosity Modulate Hippocampus-Dependent Learning via the Dopaminergic Circuit (11/06/19)

c)

  Emdroadur implij an divinadelloùGant an tredan erruet en tiez, ha war-lerc'h gant ar skinwel, ha gant an dud ivez o vont da chom muioc'h-mui er c'hêrioù o deus cheñchet ar Vretoned tamm-ha-tamm o doare da vevañ ha da eskemm. Gant an amzer eo bet dilezet al lennegezh dre gomz gant an dud. Ur seurt burzhud e oa ar skramm-se da gentañ, gwelet tud oc'h hejal evel-se en ur voest ! Neuze e veze komzet eus ar pezh a oa bet gwelet ennañ, spered an dud ne oa ket ken dedennet gant an troioù-lavar ken. Ha gant dilez ar brezhoneg e vo ivez koll al lennegezh-se. Ar re a anavez seurt troioù-lavar hirie zo gwenn o blev kazi an holl anezhe. Nebeutoc'h a dud war ar maez, nebeutoc'h a vrezhoneg, ar skinwel oc'h erruout en holl diez, hag an divinadelloù o vont diwar-wel peogwir ne vezont ket treuzkaset ken. C-Ar folklorourien ha lec'hioù embann an divinadelloù E Breizh, hag e Bro-C'hall war-lerc'h, e vo kendalc'het al labour dastum hag embann boulc'het gant Kervarkêr gant e vBarzaz Breiz, daoust d'an trubuilhoù a vo war-dro gwiriegezh an oberenn-se e-pad ouzhpenn 100 vloaz. Fañch an Uhel 15 , Jean-Marie Penguern 16 , Anatole ar Braz 17 , Eugène Rolland 18 , Emile Ernault 19 , Léopold-François Sauvé 20 , Paul Sébillot 21 ,… a vez kavet e-touesk ar folklorourien. Divinadelloù zo bet dastumet gant meur a hini. Embannet int bet e levrioù, evel ar Barzaz Breiz, da skouer, pe c'hoazh e kelaouennoù, evel ar Revue des Traditions Populaires, Feiz ha Breiz, Mélusine, Feiz ha Breiz ar Vugale, Dihunamb, ar Revue Celtique, Ar Vro, Kroaz ar Vretoned, Skol, Brud, SAV, Arvorig… Er Barzaz Breiz e vez kavet divinadelloù en ur ganaouenn, Troad ann Eginane 22 , e-lec'h ma vez displeget ar pezh a veze graet gant an dud da goulz ar Bloaz Nevez pa 'z aent da galanna a di da di. Evel hon eus lavaret e penn kentañ ar c'hounskrid-mañ, Gwennole ar Menn en doa notennet hag urzhiet an divinadelloù en doa kavet e-pad e vuhez. An divinadelloù er c'helaouennoù meneget a-us zo bet fichennet gantañ evel-se en un doare pizh.

Fichenn

  renabliñ eus dastumad Gwennole ar Menn Gant al labour graet gant Gwennole ar Menn hon eus bet ur c'horpus eus an divinadelloù brezhonek diwar-benn al loened ha bet eo kalz aezetoc'h dimp adkavout lec'h an divinadelloù evit gwiriañ pep hini. Bremañ emaomp o vont da reiñ deoc'h un toullad displegadennoù diwar-benn folklorourien zo ha diwar-benn un toullad kelaouennoù ivez e-lec'h zo bet meneget divinadelloù gant Gwennole ar Menn. A-raok 1882 e oa dastumad divinadelloù Léopold-François Sauvé 23 an hini pouezusañ nemetken. Ma oa bet ganet Sauvé e Breizh-Uhel e Sant-Jord-Restembaod e teuas da labourat e Breizh-Izel hag deskiñ a reas brezhoneg eno. Abred e teuas da vezañ ur folklorour hag e vuhez-pad e kendalc'has da zastum hengounioù ar bobl, e Breizh da gentañ hag e Bro-C'hall war-lerc'h. Divinadelloù Sauvé zo bet embannet er Revue Celtique, levrenn IV 24 e 1879-1880. Niverennet int betek 167, ha renket int bet hervez o stumm, hervez an danvez zo enne. Meneget eo ivez pelec'h int bet dastumet, ha gant piv ma n'eo ket Sauvé. Un toullad zo bet dastumet gant Emile Ernault 25 e Bro-Dreger hag e Bro-Oueloù. En e levr Lavarou koz a Vreiz-Izel 26 , Léopold-Ferdinand Sauvé a adembannas divinadelloù an danvez en doa dastumet. Mammenn : Internet Archive Ar Revue Celtique 27 savet e 1870 gant Henri Gaidoz 28 a oa ur gelaouenn c'hallek renet gantañ. Plediñ a rae gant ar studioù keltiek. Gant ar RC e felle da c'hGaidoz lakaat an dud dedennet gant ar sevenadur keltiek d'en em vodañ. Mélusine, ur gelaouenn all gant un toullad divinadelloù, a voe savet ivez gant Gaidoz un tamm diwezhatoc'h, e 1877. Ar gelaouenn Revue des Traditions Populaires a voe krouet gant Paul Sébillot e Paris e 1886, ur bloaz war-lerc'h ar Société des Traditions Populaires. Paul Sébillot a oa un tudoniour, skrivagner ha livour ganet e Breizh, e Matignon. Graet en doa studioù war ar gwir, ha kendalc'het en doa gant studioù war al liverezh. Bet e oa bet levezonet gant Emile Souvestre 29 hag e Foyer Breton 30 hag e krogas abred da dreuzskrivañ kanaouennoù kozh, divinadelloù hag a bep seurt traoù a veze kanet pe lavaret gant ar beizanted pe ar vevelien. Treuzskrivañ a reas ivez ar pezh a ouie e vatezh kozh, ar c'hontedennoù en doa klevet ganti pa oa bihan. Evel-se e stagas gant an dastum, tamm-hatamm, ar pezh a gendalc'has d'ober e-pad e vuhez, hag ouzhpenn-se e Bro-C'hall a-bezh.

  kinnig ur roll-goulennoù evit sikour ar folklorourien en o labour : e 1880 en doa embannet Essai de questionnaire pour servir à recueillir les traditions, les superstitions et les légendes. Betek-henn e rae pep hini hervez e soñj, ar pezh en doa lakaet diaes Kêrvaker e-pad ur prantad gant ar Barzaz Breiz. Ouzhpenn e labour dastum e oa bet studiet ha renket mat e zanvezioù gant Sébillot evit ober e oberenn embannet dindan an anv Le Folk-lore de France 31 . Puilh-tre eo bet e embannadurioù diwar-benn al lennegezh dre gomz e Breizh hag e Bro-C'hall. Labouret en doa evit ar RTP betek e varv e 1918. Divinadelloù diwar-benn al loened zo e darn eus ar gelc'hgelaouennoù-se etre 1890 ha 1912, el levrennoù V, VII, X, 26 ha 27. Ar re eus al levrenn V zo sinet P.M. Lavenot 32 , ar re eus al levrenn VII G. Le Calvez 33 , G. Milin 34 evit al levrenn X ha J. Frison 35 evit al levrennoù 26 ha 27. Mammenn : Gallica-BnF 31 1904-1906 32 Pierre-Marie Lavenot, beleg, folklorour eus Morbihan, 1838-1895 33 Mestr-skol e Perwenan, Bro-Dreger 34 Gabriel Milin, skrivagner, barzh breizhat, 1822-1895 35 Joseph Frison, Morbihan, 1888-1967 Ma oa FhB ur gelaouenn vrezhonek evit an dud deuet e oa Feiz ha Breiz ar Vugale hini ar re yaouank. Adalek 1933 e oa bet embannet enni meur a dra evit ar vugale : ar relijion, istor Breizh (o istor), kontadennoù, kentelioù brezhoneg, divinadelloù,… Mammenn : Wikipedia Ur gelaouenn all hag he deus embannet divinadelloù eo ar gelaouenn Dihunamb e Bro Gwened, savet ha renet gant Loeiz Herrieu 37 . Dont a reas er-maez bep miz etre 1905 ha 1944 (nemet e-pad ur prantad e 1940). A bep seurt danvez a veze kavet enni : kontadennoù, kanaouennoù, krennlavarioù, divinadelloù…Yann-Bêr Kalloc'h 38 en doa kemeret perzh er gelaouenn-se ivez. Mammenn : Collections -Musée de Bretagne Kroaz ar Vretoned a oa ur gelaouenn sizhuniek bet savet gant Frañsez Vallée hag a voe embannet etre 1898 ha 1920 e Sant-Brieg. E brezhoneg penn-da-benn e oa gant un toullad divinadelloù enni. Da gentañ e skrive Frañsez Vallée e galleg e La Croix des Côtes du Nord met tamm-ha-tamm e oa bet aotreet da skrivañ e brezhoneg hag ar pezh a oa ur bajenn da 37 Loeiz Herrieu, skrivagner e gwenedeg, 1879-1953 38 Yann-Bêr Kalloc'h, skrivagner ha barzh ganet en Enez Groe, 1888-1917 20 gentañ a oa deuet da vezañ ur gelaouenn a-bezh diwezhatoc'h. Da gentañ e oa e bennadoù diwar-benn ar relijion dreist-holl, met war-lerc'h e veze kavet kanaouennoù, pennadoù diwarbenn al labour-douar, istor Breizh, ar yezh… Tud eus Bro-Dreger pe Kerne-Uhel e oa ar skrivagnerien dreist-holl. Mammenn : IDBE, KarV 4/11/1917 Ar gelaouenn viziek vrezhonek Ar Vro a oa bet krouet gant Frañsez Jaffrenou 39 , Taldir e anv drouiz, e 1904, evit bezañ ul liamm etre ar Vretoned. Padet he doa betek ar brezel-bed kentañ. Ur skrivagner entanet gant e vro e oa-eñ. E 1900 en doa savet ton brudet kan broadel Breizh « Bro Gozh ma Zadoù » diwar hini Kembre (Hen Wlad fy Nhadau). Dindan an anv Seiz-ha-Seiz-Ugent divunaden brezonek zo bet embannet divinadelloù gant Taldir Jaffrenou, adalek miz Meurzh betek miz Here 1905. Bet int dastumet gant Taldir en e barrez e Karnoed.

  Armañs ar C'halvez en doa merzet ar pezh a vo studiet ha lakaet war-wel er bloavezhioù 2000 gant skiantourien eus Skol-Veur Kalifornia. Hep gouzout dezhañ e implije kuriusted ar vugale hag o flijadur evit sikour anezhe da zerc'hel soñj. Armañs ar C'halvez en doa kinniget an divinadelloù evel ma oant bet kavet gantañ evit an darn vrasañ anezhe, un nebeud nemetken a oa bet adkempennet gantañ. Mammenn : IDBE 40 Er Skol niv.4 e vez skrivet '^' e-lec'h '~', abalamour d'ar skriverez sur a-walc'h. 41 Armañs ar C'halvez, beleg katolik brogarour, kelenner, 1921-1972 

  Meneget hon eus kelaouennoù zo o doa embannet divinadelloù, met evel-just zo re all c'hoazh ha ne vo ket meneget an holl amañ.Ur folklorour all a c'hall bezañ meneget eo Jules Gros44 (Jul ar Groz e brezhoneg). Ur yezhoniour breizhat e oa, bet ganet e Pariz. Bihan-tout e oa bet kaset da di e vamm-gozh e Bro Dreger, e Tredraezh-Lokemo. Eno en doa desket brezhoneg, yezh nemeti an darn vrasañ eus an dud d'ar c'houlz-se c'hoazh. Dedennet-tre e oa gant ar yezhoù hag abred e oa krog da dreuzskrivañ ar pezh a veze klevet gantañ, pe gwerzioù, kanaouennoù dibunet gant e vammgozh, pe istorioù kontet ganti ivez, pe a bep seurt troioù-lavar (krennlavarioù, divinadelloù…). Abred en doa bet emskiant eus dañjer ar galleg evit ar brezhoneg komzet. Ar brezhoneg bev c'hoazh, brav ha pinvidik gant un bern troioù-lavar treuzkaset betek-henn a rumm da rumm er beilhadegoù, er gouelioù (euredoù…), er vuhez pemdeziek (er stank o 42 SAV a oa kenrenet gant Herve Maze (Herve ar Sperneier), Andrev Daniel ha Alberz Gwilhou. 43 Gwalarn, 1925-1944, savet ha renet gant Roparz Hemon. 44 Jules Gros, 1890-1992 kannañ…), a oa o vont da get ha poent-bras e oa saveteiñ anezhañ. Ar pezh en doa gallet ober Jules Gros en e vro. E-pad bloavezhioù ha bloavezhioù en doa dastumet danvez, bep taol ma tistroe e kave un dra bennaket da verkañ war e garned bihan bepred en e c'hodell. Ha warlerc'h en doa embannet e oberenn « Le Trésor du Breton parlé », peder levrenn 45 en holl. Adrugarez dezhañ eo bet miret lennegezh dre gomz ar c'horn vro-se. Niverus eo bet ar folklorourien e Bro Dreger, tud entanet gant o yezh gant c'hoant gwareziñ anezhi (Fañch an Uhel da skouer...). Gant o labour dastum eo deuet ar pezh a veze lavaret da vezañ skrivet ha neuze gouarnet. A-zoug-kamm eo deuet ar folklor da vezañ ur skiant, gant Paul Sébillot da gentañ ha dreistholl gant labourioù Arnold Van Gennep 46 , tudoniour ha folklorour gall a c'houle e vije anavezet ar folklor evel ur gwir skiant. An darn vrasañ eus an divinadelloù a vez adkavet e meur a gelaouenn all. Divinadelloù dastumet gant Sauvé da skouer (embannet e-tro 1879), ha war-lerc'h adkavet e SAV (embannet e-tro 1941), e Skol niv.4 (embannet e-tro 1956), e Brud (embannet e 1975)… Evel homañ : Pevar emaint o redek an eil war-lerc'h egile : An eil a zebr ar c'hentañ, An trede a zebr an eil, Hag ar pevare a zebr anezho holl ? Ur c'had, ul louarn, ur c'hi hag ur bleiz. E dastumad Sauvé e oa meneget divinadelloù heñvel kavet e levr Eugène Rolland 47 , da lavaret eo e Bro-C'hall pe e broioù all c'hoazh. Eugène Rolland en deus dastumet divinadelloù e teir yezh a-wechoù : alamaneg, galleg ha saozneg, da skouer. Met pelec'h eo bet savet an 45 Levrenn 1, Le langage figuré, 1966 Levrenn 2, Dictionnaire français-breton des expressions figurées, eil embannadur, 1977 Levrenn 3, Le style populaire, 1974. El levrenn-se zo bet lakaet tiredoù kognek (^) e-lec'h lakaat tildennoù (~). Evel m'eo un afer moullañ, sur a-walc'h, hon eus lakaet tildennoù en divinadelloù embannet ganimp amañ. Levrenn 4, Le Trésor du Breton parlé, 1989. 46 Arnold Van Gennep, 1873-1957 47 Devinettes ou énigmes populaires de la France, Paris, 1877 divinadelloù ? Diaes da c'houzout ! An divinadelloù a veaj eus un den d'egile, troet e vezont, gallout a reont cheñch un tamm evit bezañ tostoc'h da sevenadur ar vro, ken eo diaes-kenañ lavaret eus pelec'h e teuont resis a-benn ar fin. Met pep bro he deus he divinadelloù dezhi hec'h-unan ha souezhus eo gwelet e c'hall ar memes divinadell bezañ kavet e kement a vroioù.

  muioc'h a dud o vevañ war ar maez evit er c'hêrioù, d'ur c'houlz ma oa bev c'hoazh ar brezhoneg e Breizh-Izel ha yezh vamm kalz a dud. E 1914 diwar 3,3 M a dud o chom e Breizh e oa 1,4 M a vrezhonegerien. Evit ar gevredigezh-se e oa pouezus al loened. E pep menaj e veze kavet a bep seurt loened : un toullad yer, gwazi ha houidi laosket da redek er porzh, ur c'hi, ur c'hazh, ur pemoc'h pe zaou, saout, a-wechoù ejened, ur gazeg…Evel-se e veze vioù gant ar yer, un dra brizius pa ne oa ket erru an tredan c'hoazh, gant ar pemoc'h e veze kig evel-just met lard-teuz ivez…, gant ar saout a veze laezh hag amann war-lerc'h, ar c'hi a roe da c'houzout pa veze unan bennaket o tostaat ouzh ar menaj, ar c'hazh a rede war-lerc'h al logod, hag an ejened hag ar penn-kezeg a sikoure an dud da labourat an douar pe da vont buanoc'h eus an eil lec'h d'egile. Ar c'harrtan a oa o paouez erruout e fin an XIX vet kantved hag an traktorioù ne oant ket erruet a-raok an XX vet kantved. A-raok ar mekanikoù-se e oa ret-holl al loened er menajoù. Pep loen en doa un dalvoudegezh ha doujañs a veze evite. Un anv a veze da bep ki, pep buoc'h, pep penn-kezek, gant ar c'hog… Tremenet e veze kalz amzer gant al loened. Goroet e veze ar saout gant an dorn, ar pezh a zo bet graet gant mekanikoù war-lerc'h. Ret e oa d'an dud boueta al loened, ar pezh a vez graet alies bremañ en ur stumm emgefreek gant mekanikoù c'hoazh. An dud a gomprene mat al loened, pa veze unan klañv e veze graet war e dro diouzhtu. Kustumet e oa an dud da gomz gant al loened ivez. Al loened a anaveze mat o mistri ha kompren a raent mat ar pezh a veze lavaret dezhe ivez. Chas Anjela Duval a gomprene mat o mestrez, ne vanke nemet ar gaoz dezhe, hervezi ! Ha n'eo ket Mab-Den ul loen ivez a-benn ar fin ? Un den-loen speredekoc'h evit al loened all, a soñj dezhañ, peogwir eo gouest da gaozeal. Met ne wel ket eo gouest al loened da gomz en ur stumm all. N'eo ket pal ar c'hounskrid-mañ klask ar bevennoù etre an den hag al loen, met ken tost eo mab-den d'al loened ken hon eus kavet dedennus mirout an divinadelloù diwarbenn al loened (hag ar vi hag al laezh) evit gwelet penaos e vezent deskrivet ha klask al liamm a c'hall bezañ etreze. bet renkañ fichennoù divinadelloù Gwennole ar Menn hag an holl zivinadelloù all evel e oa krog d'en ober, da lavaret renkañ anezhe dindan un anv hervez ar pezh a veze kavet e divinadell-mañ-divinadell. Ar choaz en doa graet Gwennole ar Menn n'eo ket bet miret bewech, met alies-tre memestra, ha pa n'eo ket bet miret eo tost-mat an hini a zo bet dibabet ganimp. Setu skouer ur fichenn savet gant Gwennole ar Menn diwar-benn ar vuoc'h : Ur fichenn eus dastumad Gwennole ar Menn Evit pep loen (pe dost) zo divinadelloù disheñvel, hag alies zo bet kavet divinadelloù tostheñvel e meur a lec'h. Da skouer hon eus renablet 27 divinadell diwar-benn ar vuoc'h, met e gwirionez ez eus 15 divinadell zisheñvel nemetken. Evit ar pemoc'h zo bet renablet 32 divinadell, met n'eus nemet 5 stumm disheñvel dezhe. E-touesk an divinadelloù dibabet ganimp eo bet kavet al loened-mañ : ar brennig, ar vuoc'h, ar vuzhugenn, ar c'hwenenn, an dañvad, an ejon, ar c'hi, ar fured, ar c'havr, ar c'helaouenn, ar gazeg-koad, ar c'hazh, ar gelienenn, ar gevnidenn, al louarn, ar c'hilhog, al leue, al labous, al laou, al lapin (pe ar c'had), al logod, ar marc'h, ar melc'hwed (hag ar melc'hwedkrogennek), ar big, ar pemoc'h, ar pesk, ar gwenan, an teureug, ar yar, ha neuze, ouzhpennet eo bet al laezh hag ar vi. Er roll-se hon eus lakaet liesterioù hag unanderioù kichen-ha-kichen peogwir e vezont roet e mod-se evel respontoù en divinadelloù. Hag evit priz an divinadelloù niverusañ…eo aet ar maout gant…ar vi ! 58 gwech hon eus kavet un divinadell liammet gant ar vi, ha 16 divinadell gant stummoù disheñvel a oa. En eil plas e vez kavet an divinadelloù diwar-benn ar vuoc'h gant 15 stumm disheñvel. Kavout a reot amañ ur grafik a ziskouez deoc'h dasparzh an divinadelloù disheñvel diouzh al loened :

  Un ti bihan a-dreñv va zi, Rannet e mil ha mil ti, E pep ti neizioù e-leizh, Ul labousig e pep neiz 48 , Pa gan unan anezho, E kanont holl war-un-dro ? Ur gestennad wenan. 49 C'hwec'h gwerzenn a ya d'ober an divinadell-mañ, ur c'hwec'hadenn eo, ha pep gwerzenn a glot gant an hini a zeu war he lerc'h (AABBCC). Seizh pe eizh troad zo e pep gwerzenn. Amañ e vez kavet klotennoù kenson, gant ar c'hensonennoù n, l, s, lakaet da glotañ kenetreze. War ar memes stumm e vez kavet vogalennoù heñvel hag a glot kenetreze (da skouer : an, i, ei), klotennoù vogalenn a vez graet anezhe. Ar c'hlotennoù a c'hall mont diwar wel ma vez cheñchet ur ger bennaket e-pad treuzkas an divinadelloù. Gant ar c'hlotennoù e vez roet lusk ha buhez d'an divinadelloù. Amañ e vez « klevet » ar gwenan en o zi ! N'eus ket bet kavet klotennoù diabarzh en divinadelloù studiet amañ. Ur skouer all : Ann tad a zo rouzard, Touzard ha melinouzard; Ar vamm a zo rouzerez Touzerez ha melinourez; Ar vugale a zo rouzerienn Touzerienn ha melinerienn. Ar raeden, ar vamm hag ar re vihan 50 . (Poullan) Er c'hwec'hadenn-mañ c'hoazh e vez kavet klotennoù dibenn (hervez ar framm AABBCC). Ar gerioù zo o tont eus an hevelep familh : rouzard, rouzerez, rouzerienn, pe c'hoazh touzard, touzerez, touzerienn, ha c'hoazh melinouzard, melinourez, melinerienn, ha c'hoazh tad, mamm, bugale, ar re vihan. Ar ger « melinourez », marteze, a oa skrivet « melinerez » a-raok, evel e vez kavet « melinerienn ». Gant ar ger « melinerez » en divinadell-mañ e vefe klotennoù pinvidik an holl glotennoù dibenn (ouzard/erez/erienn). Amañ ivez e vez kavet klotennoù kenson (z, r,…) ha klotennoù vogalenn (a, ou…) hag a sikour an dud da empentiñ al loened rous-se o labourat. An hini a vez o tibuniñ an divinadell-se a vez un tamm o kanañ hag o tiskanañ, hep gouzout dezhañ (rouzard, touzard / rouzerez, touzerez / rouzerienn, touzerienn).Ar gwerzennoù a ya war hiraat. Kroget e vez gant ur werzenn c'hwec'htroadek evit echuiñ gant unan a eizh troad.

  Ur bevaradenn eo gant dibennglotennoù war ar stumm AABB (gez/erez) ha gant ar memes dibenn (ez) evit ar peder gwerzenn. « Amezogez » eo stumm leonek ar ger « amezegez ». An divinadell-se zo bet dastumet e bro Leon met sur a-walc'h e vez kavet e lec'hioù all, neuze gant ar stumm amezegez enni ha klotennoù pinvidik (egez/erez).Ur personeladur a vez kavet amañ gant kevnid deskrivet evel merc'hed.Gant al lunienn stil eo luziet an divinadell. Ne dalv ket ar boan klask ur respont sklaer d'ur goulenn amsklaer. Ret eo diluziañ an divinadell en ur glask peseurt kodoù a c'hall bezañ bet implijet evit luziañ anezhi. Skeudennoù a vez implijet er divinadelloù. Kavet e vez ivez divinadelloù gant teir gwerzenn : Pedir dimezel o c'hont gad ann hent, Goude ma rafe glo kement ha mein, Ne rafe bered ebet war ho c'hein. -Pedir bronn ar veuc'h. 52 An triadennoù a vez gant dibennglotennoù ar peurliesañ. Bronnoù ar vuoc'h a vez deskrivet evel ma vefe merc'hed. Graet e vez dimezell anezhe ! Ur personeladur an hini eo evel evit ar gevnidenn. An divinadell-se, a oa bet dastumet gant Sauvé e-tro 1878, a zo bet desket gant ar familh Konan e Montreal e 1956, ha bet eo klevet gant Daniel Giraudon e Plouizi ivez. Pebezh beajourez an divinadell-se ha n'eo ket an hini nemeti ! A-wechoù ne vo nemet div werzenn : Ur vuoc'hig velen am eus em frad, Hag a ziskar an holl baotred vat ? Ur voutailhad hini kreñv. 53 52 L-F. Sauvé, 29a, Braspars Quatre demoiselles s'avancent sur le chemin, Et quand il ferait de la pluie grosse comme des pierres, Sur leur dos goutte ne tomberait -Les quatre pis de la vache. (Cf. une devinette française de Tréméloir : Quatre petites demoiselles dans le milieu d'une cour, quand i(l) tombe de la pluie, jamais i' n'se mouillent. -Les quatre triyons (trayons) d'une chèvre.) Er stumm peurunvan : Peder dimezell o vont gant an hent, goude ma rafe glav kement ha mein, ne rafe berad ebet war o c'hein. Peder bronn ar vuoc'h. 53 Skol niv.4, div. 229 Un divwerzennad, pe ur goubladenn, a vez graet eus ar stumm-se gant dibennglotennoù adarre. Ar respont n'eo ket ul loen met miret eo bet an divinadell-se memestra evit diskouel penaos un dra, amañ ar voutailh, a c'hall bezañ deskrivet evel ul loen. Gwir eo e veze diskaret tud gant ar saout. Pa veze ezhomm da cheñch park dezhe pe da gas anezhe d'ar gêr pe da zispartiañ un tropellad bennaket ha ne c'houlent ket…eo ar paotr hag en em gave war an douar, kaer en doa bezañ kreñv ! Evit kompren mat an divinadell-se eo ret derc'hel soñj e oa kalz a dud war ar maez gwechall o labourat an deiz-pad dindan an heol. D'ar park e veze kaset gante peadra da zebriñ ha da …evañ. Hag ur voutailhad hini kreñv a roe kalon ha nerzh (gant ma ne vefe ket evet re memestra !) d'an devezhierien ! D'ar c'houlz-se ne oa ket kirri-tan da vleniañ gant archerien o klask ar re o dez evet re.

  56Brud, div. 254 Er stumm peurunvan : Anv a zo bet eus unan hag a zo bet gwelet o pignat gant tour Lanvelleg, hep sikour dorn na troad. An neb en deus c'hoant e welet, her c'havo, hiziv an deiz, war beg an tour, lojet brav en e di ? -Penn da benn gant an tour betek ar beg, En deiz all, Ti hag all, Ez eo pignet ar velc'hwedenn grogennek, Hep sikour dorn na troad, Evel m'her c'hreder ervat.57 JulesGros, levrenn 3, p.335 Devine une merveille? Un pet de coq dans une bouteille. Er stumm peurunvan : Divin ur marvailh ? Ur bramm kog en ur voutailh.kollet boued er menajoù. Hag evel-just e veze laeron a-wechoù (moc'h, kizhier…) o tont betek ar pod-houarn hag o tebriñ ar pezh a veze ennañ.Hep ar respont e vefe digomprenus seurt divinadelloù hirie an deiz.Hag a-wechoù e seblant bezañ dic'hallus kompren divinadelloù zo, pa vez roet ar respont zoken :

  (Ar Faou) War ar memes patrom e vez kavet an dañvadez hag ar maout, pe ar c'havr hag ar bouc'h.Seurt divinadelloù a vez kavet er beilhadegoù hirie an deiz c'hoazh. Gwir skoulmadoù a vez kavet e divinadelloù zo : Per, eme Fanch, ro d'in eun danve hag em bo kement ha te. Per a respont : ro d'in kentac'h unan euz da zenvet, hag em bo ann hantar muiac'h evidout. Pet denvet zo e bandenn Fanch hag e bandenn Per ? -Pemp ha seiz. 65 (Ploare) Un digarez evit ober un tamm jedoniezh er skol e c'hall bezañ seurt divinadell. A-wechoù eo ar gwazi a vez kontet ivez pe ar c'hezeg, forzh peseurt loen e vo ne cheñcho ket ar respont. Divinadelloù zo n'eus anv-kadarn ebet enne, nemet er respont : Mar teuont ne teufont ket; Mar ne teuont ket e teufont. -Ar pijonet hag ar piz. 66 (Braspars) Gant seurt divinadell e vo meur a respont posupl, setu un toullad kinnigoù all hag a c'hallfe bezañ graet evit ar respont : -Ar c'hizhier hag al logod.

  RC IV, 146, En quelle saison la poule a-t-elle le plus de plumes?-Quand le coq est sur elle. (Cf. E. R., 352. -Indov., XLIV.) Er stumm peurunvan : Pevare e vez ar muiañ a bluñv war ar yar ? Pa vez ar c'hilhog war he gorre 65 L-F. Sauvé, 161 Pierre, dit François, donne-moi une brebis, et j'en aurai autant que toi. Pierre répond : donne-moi plutôt une des tiennes, et j'en aurai la moitié plus que toi. Combien de brebis dans la bande de François et dans celle de Pierre ? -Cinq et sept. x + 1 = y -1 ; y + 1 = 2 (x -1). Er stumm peurunvan : Pêr, eme Fanch, ro din un dañvad hag em bo kement ha te. Pêr a respont : ro din kentoc'h unan eus da zeñved, hag em bo an hanter muioc'h evidout. Pet dañvad zo e bandenn Fañch hag e bandenn Pêr ? -Pemp ha seizh 66 L-F. Sauvé, 120 S'ils viennent, ils ne viendront pas; S'ils ne viennent pas, ils viendront. (Braspartz) -Les pigeons et les pois. (Cf. E. R., 69. -Fanch-Cos, p. 22.) Notenn gant Sauvé : "Les énigmes auxquelles sert de pivot une restriction mentale constituent un genre dont on n'abuse en aucun pays plus volontiers qu'en Bretagne." Pep hini a laka e ijin da labourat. Hervez oad an dud (tud deuet pe bugale), o micher,… e vo graet ar respont-mañ-respont gante. Setu un divinadell gant komzoù a c'hall bezañ kavet lampr : Prestet d'in-me ho tra douzet Da lakat va zra blenvek; Me roio d'hoc'h tri devez reorek.(Primelin)

Grafik 2 :Grafik 3 :Grafik 4 :

 234 An divinadelloù zo skeudennoù eus ar gevredigezh. Deskiñ divinadelloù d'ar vugale, d'an dud, zo deskiñ ar vuhez dezhe peogwir e vo kavet deskrivadur un dra bennaket graet en ur stumm dic'hortoz alies, met gwir memestra. Gant an divinadelloù diwar-benn al loened emaomp o vont da welet penaos e oa ar gevredigezh d'ar c'houlz-se, petra e oa al liammoù, an darempredoù etre al loened hag an dud, hag ivez an emdroadur a zo c'hoarvezet.[START_REF] Fhb | Frison) Qu'y a-t-il de blanc dans l'air et de jaune sur la terre? L'oeuf. 68a-Vi Petra eo an naetañ tra a vez e-barzh un ti ? -Ur vi ! 326 68b-Vi Petra er mistan tra e zou é ti ur vouzen[END_REF] RC IV, 39Prêtez-moi votre tondu, Pour y mettre mon poilu; Je vous baillerai trois journées de c.. -Un pré, un cheval et trois oeufs. (Cf. E. R., 37.) Er stumm peuruvan : Prestet din-me ho tra douzet, Da lakaat va zra blevek;Me roio d'hoc'h tri devezh revrek. Ur foennek, ur marc'h ha tri vi. 68 L-F.Sauvé, 152 Quelle différence y a-t-il entre un prêtre et un singe ? -Le prêtre n'a pas de cheveux sur le dessus de la tête (la tonsure), et le singe n'en a pas sur le c... Er stumm peurunvan : Peseurt diferañs a zo etre ur beleg hag ur marmouz ? -Ur beleg n'eus tamm blev war gorre e benn, hag ur marmouz n'eus ket war e revr.a) Renkadur al loenedDa gentañ hon eus klasket renkañ al loened kavet en divinadelloù e pemp rummad evel-henn :-Rummad 1 : loened kompagnunezh ha labour : ki, kazh, marc'h, ejon.Er strollad-se e vez kavet al loened o deus ur garg pe meur a hini hag a sikour an dud er menajoù.-Rummad 2 : loened porzh an atant : kog, yar (hag ar vi), gwazi, lapin (ha koulin), kanig, gwenan.Anvioù al loened a vez roet ganimp evel int bet kavet e respontoù an divinadelloù, evel-se e vez kavet liesterioù e-kichen unanderioù. Amañ e vez kavet al loened a vez gwelet o pourmen e porzh an atant pe ar re a vez serret warnezhe hag a chom er porzh memestra, evel al lapined en o c'hrevier. Ar ruskennoù, alies en ur c'horn eus ar porzh, a vez kavet er strollad-se. Ar pemoc'h n'eo ket bet lakaet er strollad-se, daoust dezhañ bezañ laosket da bourmen ur c'houlz zo bet.-Rummad 3 : loened blevek all an atant : buoc'h (hag al laezh), leue, pemoc'h, dañvad, gavr.Dibabet ez eus bet lakaat ar pemoc'h er rummad-mañ. Amañ e vez kavet al loened blevek savet dreist-holl evit o c'hig pe evit un dra bennaket all a vez debret (laezh…).-Rummad 4 : loened an ti : logod, c'hwenenn, laou, kevnidenn, kelienenn, teureug.Al loened-mañ ne blijont ket d'an dud. Kavet e vezont en ti hag en atant ivez. An dud a glask skarzhañ anezhe er-maez.-Rummad 5 : loened an natur : gad, gelaouenn, buzhugenn, fured, koukoug, kazegkoad, louarn, labous, moualc'h, golvan, dridi, pichoned, razh, melc'hwedenn (hag ar velc'hwedenn-grogennek), touseg, brennig, pesk, marmouz. Amañ e vez kavet loened gouez kentoc'h. Gwir eo e c'hallfe bezañ lakaet ar pichoned e strollad loened ar porzh ivez, met dibabet hon eus leuskel anezhe er strollad-mañ. Setu ur grafik gant dasparzh an holl zivinadelloù miret ganimp diwar-benn al loened diouzh o rummad : An divinadelloù diouzh ar rummadoù loened. Evit ar strollad loened porzh an atant eo e vez kavet ar muiañ a zivinadelloù (29%), ar pezh zo reizh a-walc'h peogwir e vez kavet ar vi er strollad-se. Kempouez a-walc'h eo an niver a zivinadelloù etre an daou strollad loened an natur ha loened blevek all an atant, war-dro 22% pep hini. War-lerc'h e vez kavet ar rummad loened kompagnunezh ha labour (19%). 8% eus an divinadelloù hon eus renket er strollad loened an ti. Ar rummad bihanañ eo. b) Darempredoù etre al loened hag an dud A-viskoazh eo bet stank an darempredoù etre al loened hag an dud. Pet istor a vez kavet gant un den ennañ, a-wechoù ur roue pe un doue, treuzfurmet en ul loen bennaket ? Sklaer eo al liammoù-se a vez kavet deskrivet en dro-lavar-mañ : « Etre an dud hag al loened, n'eus nemet ar vadeziant ». Gant al loened e kav an dud boued, sikour, kamaraded all… Da goulz an divinadelloù, en XIX vet kantved, hag a-raok, e oa tost-tre an dud d'al loened er menajoù rak ne oa ket kalz anezhe. Neuze en doa pep hini un dalvoudegezh vras. Pep loen, ar re vrasañ dreist-holl evel ar vuoc'h pe ar gazeg, a oa anavezet mat gant e berc'henn. Kazi an holl loened o doa un anv hag a anaveze mat anezhañ. Evel ma oa an dud o labourat e-pad an deiz e-touesk al loened e oa reizh seurt darempredoù. Evit an dud e oa gouest al loened da gaozeal, pell zo bremañ. Pet istor, pet tro-lavar zo gant loened o respont d'an dud ! Nozvezh Nedeleg zo brudet evit bezañ ur mare ma vez adkavet ar gomz gante. Met arabat mont da glask selaou anezhe ! Dre guzh e oa aet ur peizant da selaou e gezeg o komz etreze ha bet e oa spontet pa en doa klevet anezhe o lavaret e vefe kaset d'an douar gante an deiz war-lerc'h. Deuet e oa buan d'e wele, ha pa oa bet kavet marv d'ar beure …e oa bet kaset d'ar vered gant e gezeg ! 1-Loened kompagnunezh ha labour Er grafik 3 e weler al lodenn tapet gant pep loen eus ar rummad « loened kompagnunezh ha labour ». El lodenn-mañ ez eus 84 divinadell, 25 diwar-benn ar c'hi, 14 diwar-benn ar c'hazh, 34 diwar-benn ar penn-kezeg, 8 diwar-benn an ejon, ha 3 a bep seurt. Divinadelloù zo a vez kavet meur a wech. An divinadelloù lakaet er strollad a bep seurt zo divinadelloù diwar-benn ar pemoc'h, met graet war memes patrom ha re all diwar-benn ar c'hazh. Laosket int bet asambles. Un dibab zo bet graet evit lakaat pep divinadell e rummad-mañ-rummad. Da skouer hon eus dibabet lakaat an divinadell diwar-benn ar c'hi, al louarn hag ar yar er rummad loened porzh an atant, abalamour d'ar yar. Met gallout a rafe bezañ bet lakaet er rummad loened kompagnunezh, abalamour d'ar c'hi, pe er rummad loened an natur, abalamour d'al louarn. Neuze eo brasjedet an dregantadoù, arnesadoù int. Dasparzh an holl zivinadelloù er rummad kentañ. Un tamm muioc'h evit an hanter eus an divinadelloù kavet er rummad-se zo diwar-benn ar penn-kezeg hag an ejon, loened labour, hag an hanter bihan all zo diwar-benn ar c'hi hag ar c'hazh, loened kompagnunezh kentoc'h. 41 Pouez ar penn-kezeg a vez merzet diouzhtu, gant 42% eus an divinadelloù diwar e benn. Ma vez graet un dasparzh gant an divinadelloù disheñvel kavet evit pep loen, lodenn ar marc'h hag an ejon a ziskenn da 45 %. 10 divinadell zisheñvel a vez kavet diwar-benn ar c'hi, 7 evit ar c'hazh, 12 divinadell zisheñvel diwar-benn ar penn-kezeg ha 2 diwar-benn an ejon nemetken, da lavaret 31 divinadell zisheñvel etre tout. Dasparzh an divinadelloù disheñvel er rummad kentañ. Mignon bras an den e oa ar c'hi. Gant ar baotred e veze kentoc'h. Heuliañ a rae e vestr : forzh pelec'h ez ae, ar c'hi ne veze ket pell dioutañ. Ha pa veze ar mestr o tebriñ e veze alies ar c'hi dindan an daol en e gichen. Ar c'hi a harzhe pa gleve unan bennaket o tostaat, ret e oa d'al laeron diwall ! Ha diouzh ar pezh a c'hoarveze e veze disheñvel e zoare da harzhal : ne harzhe ket war memes ton pa veze unan bennaket oc'h erruout er menaj ha pa veze un avalaouer kollet e-kreiz ar porzh ! Ouzhpenn bezañ un diwaller e oa ar c'hi ur mêsaer saout pe deñved. Gant ur c'hi ne oa ket ezhomm mont betek penn all ar park evit klask ar re na c'houlent ket distreiñ d'ar gêr : ar c'hi a yae da glask anezhe ha plijout a rae dezhañ kregiñ enne un tamm evit lakaat anezhe da redek. Chas speredek a oa, gouest da gompren mat o labour. Ar mestr n'en deze ket ezhomm da lavaret dezhañ ar pezh en deze c'hoant e rafe.

  Bepred e vez degaset fent gant ar stummoù-se da zeskrivañ ul loen ha plijadur a vez o klask ur respont. Ouzhpenn bezañ implijet evit labourat er menajoù eo bet implijet ar c'hezeg evit lakaat an dud da vont buanoc'h eus un eil lec'h d'egile ivez, a-raok e oa arru ar c'hirri-tan. D'ar c'houlz-se e oa ar c'hezeg ar c'hefluskerioù a gase war-raok ar c'hirri skaonek. Pegen brav e oa evit ar vistri kaout seurt « kefluskerioù ». Ar c'hezeg zo loened speredek gant ur memor bras. Pa gasent o mistri d'ul lec'h bennaket e ouient mat dre belec'h e oant tremenet hag an hent-se an hini eo a veze adkemeret gante evit dont en-dro d'ar gêr. Evel-se e c'halle ar vistri evañ chopinadoù ha war-lerc'h ober un tamm kousk er c'harr skaonek… Neuze e oa ar c'hezeg un tamm ar pezh a vez anvet e galleg hirie « GPSoù ». Un diforc'h bras zo memestra : ar « GPSoù » a gomz hag a lavar d'ar vleinerien da belec'h mont, heñchet e vez an dud, e-lec'h ar c'hezeg ne lavaront netra met kas a reont an dud d'al lec'h ma vez ezhomm, o-unan, hep kaout ezhomm eus sikour an dud. Kalz gwelloc'h e oa ar c'hezeg neuze rak heñchet ha « bleinet » e veze ar c'hirri skaonek gante. Hirie ne c'hall ket ar vleinerien kousket e-keit ma vez ar c'hirri o kas anezhe d'ar gêr. N'eo ket un gwall araokadenn ar c'hirri-tan a-benn ar fin ! Gwir eo n'hon eus ket komzet eus an tizh amañ, nag eus pegen pell o doa ezhomm an dud da vont… Betek ar c'haoc'h kezeg a veze deskrivet en divinadelloù : Eun tousek bridet war lein ann erw, Touzet he benn, touzet he reor, Tremenet dre ar pout mitonn, Malet gant ar vilin askorn.-Koc'h marc'h pe vioc'h.[START_REF]bien informé), combien de boyaux il y a dans la poule? Il y en a 3 en travers, il y en a trois en long[END_REF] Ma oa an ejened ur sikour bras gant o nerzh er menajoù, ne oant ket ken tost d'ar mestr hag ar c'hezeg. Implijet e vezent evit al labourioù er parkoù dreist-holl. Divinadelloù heñvel a vez kavet evit an ejened hag ar c'hezeg, deskrivet pa vezent o sikour an dud.Koad er c'hreiz ha kig en daou du ? An ejoned ouzh ar c'harr.79 Pep ejon en deze e du evit labourat, kustumet e oant da labourat evel-se, unan en tu-kleiz d'an arar hag egile en tu-dehou. Ha ma veze cheñchet tu dezhe e vezent kollet naet.

Grafik 5 :

 5 Dasparzh an divinadelloù disheñvel er rummad loened porzh an atant. Porzh an atant a oa ul lec'h leun a vuhez gant a bep seurt loened ennañ. Bed al loened pluñv e oa dreist-holl, gant ar yer, ar c'hog, an houidi hag ar gwazi o vont hag o tont hervez o soñj. Ar girzi a oa gwir ziwallerien, evel ar chas, dreist-holl pa veze ar gwazi o c'horiñ. Pet bugel en Kenveriet e vez amañ ar gwenan gant evned. Met gwir eo e nijont hag e kanont o-daou. Gant ar gwenan e veze mel, ar pezh a veze implijet gant an dud pa vezent klañv. Ul louzoù mat e oa ha naturel dreist-holl. Diaezamant a veze gant seurt dimezelled : o chom re dost d'an dud, e veze flemmadennoù. Pa veze ezhomm da dremen re dost dezhe e save droug alies en unan anezhe hag a yae da flemmañ an hini en doa kredet dont war he zachenn. Ar moc'h n'int ket bet lakaet e-barzh ar strollad-se, koulskoude e vezent gwelet er porzh ivez, o turiañ an douar un tamm e pep lec'h. Betek e-barzh an ti e vezent a-wechoù gwechall. E

  an holl zivinadelloù er rummad loened an ti.91 L-F.Sauvé, 27 Une cheville de chair dans un trou de chair, Quand elle en sort, elle fait "flip!".-Un veau qui tette sa mère. (Cf. E. R., 290.) Er stumm peurunvan : un ibil kig 'n un toull kig, Ha pa zeu kuit e ra "flip!" -Ul leue o tenañ e vamm 54 Er rummad-mañ eo gant al logod eo aet ar maout gant 17 divinadell en holl, da lavaret an hanter eus an divinadelloù. Ar c'hwen hag al laou a vez kavet en eil plas, e-tro 20% eus an divinadelloù, ha war-lerc'h ar c'helien hag ar c'hevnid gant 6% eus an divinadelloù diwarne.Ar maout a ya gant ar c'hwen pa vez keñveriet an niver a zivinadelloù disheñvel : 41% eus an divinadelloù disheñvel zo diwar o fenn.Met an dregantadoù a c'hall cheñch buan evel m'emaomp gant un niver bihan a zivinadelloù evit pep loen. an divinadelloù disheñvel er rummad loened an ti.

Grafik 10 :

 10 Dasparzh an holl zivinadelloù er rummad loened an natur. Kempouez a-walc'h eo dasparzh an holl zivinadelloù etre ar vuzhugenn, ar c'had, ar big, al laboused all, ar velc'hwedenn (hag ar velc'hwedenn-grogennek) hag ar pesk, war-dro 14% evit pep strollad. Diskenn a ra dregantadoù ar vuzhugenn (7%) hag ar c'had (11%), ha kreskiñ a ra lodenn al « laboused all » (21%) pa vez keñveriet an niver a zivinadelloù disheñvel. an divinadelloù disheñvel er rummad loened an natur. Ar beizanted hag ar besketaerien a veve gant al loened-se pa vezent o labourat war ar maez, ekichen ar c'hoadoù, war bord an aod pe war ar mor. Hag ar marmouz e vez implijet e skeudenn evit ober goap ouzh unan bennaket, ar beleg amañ. E-touesk an evned eo ar piged o deus fromet ar muiañ Mab-Den, o neizh pergen : Un ti krouget inwel Hemb kalvé na menuzèr? Neh pik. 103 Graet e vez labour vrav gante, dornet mat int… daoust dezhe bezañ hep dorn ! Ar melc'hwed hag ar melc'hwed-krogennek zo loened rukunus kentoc'h : keñveriet e vez ar velc'hwedenn gant ur vuoc'h lart en un divinadell dastumet gant Daniel Giraudon. Koulskoude ez eus bet savet divinadelloù a-feson diwar o fenn :

  103 RTP nov. 1890 t.V p.667Maison haut suspendue sans charpentier ni menuisier ? -Nid de pie. Er stumm peurunvan Un ti krouget uhel, Hep kalvez na munuzer? Neizh pig.104 FhB 1935 niv.5 p.221, niv.7 p.305. Er stumm peurunvan : O tremen du-mañ en deiz all, Em boa gwelet ur strollad peorien mut ha dall, O vont, o tont, sevel diskenn hag o tebriñHa c'hoazh, 'oa ur samm war gein pep hini? Ar melc'hwedkrogennek. 105 RC IV, 43 [Quest-ce qui] vit où mourraient les poules, n'a ni pattes ni ailes et va vite ? -Le poisson. Er stumm peurunvan : Bevañ a ra e-lec'h ma varvfe ar yer; n'en deus na pav nag askell hag a ya buan. Ar pesk.c) Loened ha kronologiezh En divinadelloù hon eus studiet e vez deskrivet ur gevredigezh, an hini a oa d'ar c'houlz-se, war-dro fin an XIX vet kantved. Met cheñchet he deus, gant an dud o vont da vevañ muioc'hmui er c'hêrioù, ha gant ar vodernelezh o tegas e lod a nevezadennoù kalvezel. Ha penaos eo en em droet al liammoù stank ha start a oa etre al loened hag an dud ? Ma 'z eo bet tost-tre an dud d'o loened war ar maez, an dra-se n'eo ket ken gwir hirie an deiz. Gwechall e veze goroet ar saout gant an dorn, bep beure ha bep abardaez. Evit en ober e chome ar plac'h (ral a wech ar paotr) e-kichen ar vuoc'h evel-just. Ul liamm kreñv a oa etreze. War-lerc'h eo deuet an tredan hag ar mekanik da c'horo, ar c'horoerez. Ret e oa d'ar plac'h stagañ ar pod dindan ar vuoc'h hag al labour goro a veze graet hepti. Al laezh a veze lakaet eus ar pod en ur c'helorn evit bezañ kaset betek ar veol laezh. Ha lamet eo bet ar pod hag ijinet ez eus bet tuellennoù evit kas al laezh war-eeun eus ar vuoc'h betek ar veol. Neuze ne veze ket tremenet kement a amzer ken gant pep loen : amzer da stagañ ar c'horoerez ouzh bronnoù ar vuoc'h, hag amzer da zistagañ anezhi goude pa ne veze netra ken en tezhioù. Hag an distag zo bet graet en ur stumm emgefreek war-lerc'h... Tamm-ha-tamm eo pellaet an den (ne vez ket merc'hed ken alies-se ken) ha hirie e vez staliet muioc'h-mui a robotoù goro. Ar saout a zeu pa o dez c'hoant ha goroet e vezont gant ar robot. Ur c'holier zo en-dro da c'houzoug pep hini gant un niverenn, evel-se e vez anavezet an holl gant ar robot. Divizet e vez gant ar robot goro ur vuoc'h pe chom hep en ober. Ma vez goroet e vez roet un tamm bleud dezhi, un dra hag a gav mat, evit reiñ c'hoant dezhi da zont ur wech all. Div wech bemdez e vo goroet pep hini. Gant ar robot n'eo ket ret d'ar menajer bezañ d'an eur bep beure ha bep abardaez evit goro ken, ar pezh a oa pouezus a-raok, kuit d'ar saout da zont arwez en o zezh. Met ne wel ket kalz e loened ha diwezhat e vez a-wechoù o welet ar c'hudennoù. Ouzhpenn-se int kalz niverusoc'h rak ar menajoù zo deuet da vezañ brasoc'h-brasañ. Gant ar robot n'en deus ket ezhomm ar menajer da c'horo ken. Met ret eo d'ar saout chom tost d'ar robot, ne c'hallont ket mont da beuriñ er parkoù un tamm pell diouzh ar staoliañ ken. Neuze o deus ar venajerien muioc'h a labour evit kas ar boued d'al loened bremañ. N'eo ket ar memes darempredoù gant al loened, tamm ebet. Ne vez ket komzet gante evel gwechall, ne vez roet anv ebet dezhe. Bremañ eo deuet pep hini da vezañ un niverenn e-touesk an niverennoù all. Ma oa ur c'hi d'an nebeutañ e pep menaj a-raok, n'eo ket gwir e pep lec'h hirie ken. Alies eo bet miret memestra, rak un diwaller mat diouzh al laeron eo. Evit ar c'hazh eo un tamm heñvel : ne vez ket kavet e pep lec'h, met mestr al logod a gav labour er menajoù e-lec'h ma 'z eo bet miret. Ar chas hag ar c'hizhier a vez kavet muioc'h-mui er c'hêrioù, o vevañ en tier (pell diouzh an natur) pa vez o mistri o labourat en embregerezhioù. Abaoe an XX vet kantved eo bet kemeret plas an ejened hag ar c'hezeg gant an traktorioù. Gante o deus gallet ar menajoù brasaat tamm-ha-tamm. Met n'eus liamm kalon ebet etre ar bern houarn yen anvet « traktor » hag ar menajer, pa oa ul liamm kreñv etre an den hag e ejened a-raok, ha kreñvoc'h c'hoazh gant e gezeg. Hirie an deiz e vez implijet ar c'hezeg evit an dudi kentoc'h, evit pourmen, mont war varc'h. Un dornad tud a implij kezeg-tenn evit mont e lec'hioù bresk pe diaes evit ar mekanikoù : da skouer evit diboullañ koad er c'hoadoù, ar pezh a vez graet gant Serj al Louarn eus Larruen. Ar penn-kezeg a c'hall tremen etre ar gwez hep distrujañ netra. Un nebeud menajoù a zo chomet « mod kozh » hag a implij ejened hirie c'hoazh, evel menaj Jean-Bernard Huon e Rieg. Eno e vez goroet an 10 buoc'h gant an dorn c'hoazh. Ur vuhez kalet eo, met tost d'al loened ha d'an natur, un dra bouezus evitañ. Evel gwechall e pep lec'h e vez kavet er menaj-se a bep seurt loened (yer, givri, lapined, moc'h…) ouzhpenn ar saout hag an ejened. N'eus ket ezhomm da brenañ kalz boued, an darn vrasañ a vez produet er gêr. Bremañ e vez savet al loened en un doare greantel. A-raok en deze pep hini un toullad yer hag un toullad moc'h. Bremañ e vez kavet savadurioù bras leun a yer pe leun a voc'h enne. Ar menajoù zo deuet da vezañ arbennik : yer (vioù pe gig), moc'h (gwizi pe voc'h da lardañ), saout (laezh pe gig), lapined, givri…Menajoù bras gant kalz loened a-wechoù ha tachenn douar ebet. Ar magañ loened ezdouar a vez graet eus an dra-se. Liamm ebet etre al loened hag an douar aze ! Gant al loened e kreske ar vugale gwechall, kustumet e oant da welet anezhe, da welet ar pezh a raent. Pep loen a veze anavezet mat gante. Met bremañ ne vez ket gwelet al loened kement-se ken, ha ne vez ket gouvezet gant ar vugale penaos e vev pep hini. Neuze e teu da vezañ diaes-tre kompren an divinadelloù zo bet savet d'ar c'houlz-se. Penaos bezañ gouest da gompren piv eo an dimezelled o vont gant an hent (pa n'a ket ar saout er-maez kalz ken) ? Hag evit an divinadell daou gostez koad hag en o c'hreiz kig (ur marc'h el limon) e vefe gwelloc'h lavaret hirie pevar c'hostez houarn hag en o c'hreiz kig (un den en un traktor !). Ruskennoù ar gwenan a veze graet gant kolo da gentañ, ha war-lerc'h zo bet implijet koad. Met daoust hag-eñ e vo eus an dimezelled-se e-pad pell c'hoazh, pa vez gwelet pegement a vez o vervel abalamour d'ar produioù a vez implijet evit louzaouiñ ar parkeier ? Dont a ra ar ruskennoù da vezañ maneroù didrouz ! Ne vez ket kavet kalz loened noazus en tiez ken. Etre an aozadoù kempenn hag an dafaroù adeiladiñ eo bet trec'het al logod ha kalz amprevaned. N'eus ket douar palumet e-barzh an tiez ken. Skarzhet er-maez dimezelled o mantell zu (ar c'helien), ar meurbet labourerezed (ar c'hevnid) hag ar familh milinerien (al logod). Hirie e vez sikouret ar chaseourien laou gant an apotiker, evel-se ne bad ket re bell ar chase. Dre forzh « naetaat » an natur ha lazhañ loened zo, ne chom ket trawalc'h a voued evit al loened all. Krog eo an evned da gaout nebeutoc'h a amprevaned da zebriñ. Nebeutoc'h a evned a vez ivez. Met arabat eo da vMab-Den ankouaat eo ur seurt loen ivez, ha dre forzh lazhañ al loened all emañ o vont d'en em lazhañ e-unan ivez.

  Troc'het eo bet e daou damm : aze hag enez.Ma lodenn gentañ n'emañ ket amañ, Ma eil lodenn zo un tamm douar e-kreiz ar mor, Stagit an div lodenn hag e teuan da vezañ anv ul loen doñv.106 Ur skouer all gant teir silabenn : ar ger dibabet eo ar ger gwennili. Troc'het eo bet e tri zamm : gwenn, il hag i.Ma lodenn gentañ n'eo ket du, E Roazhon e kaver ma eil lodenn, Ma zeirvet lodenn eo amzer-da-zont ar verb mont en eil gour unan,Stagit an teir lodenn hag e kavot ul loen liammet gant an nevezamzer.107 Bet eo savet ar charadennoù-se e-pad kentelioù noz gant tud deuet o teskiñ brezhoneg abaoe 2 pe 3 bloaz.Divinadelloù pe charadennoù a c'hall bezañ krouet gant forzh piv, bugale pe tud deuet.Gant bugale e vo savet an divinadelloù gant o gerioù. Bed al loened a blij dezhe alies. Da gentañ eo ret sikour anezhe da glask mennozhioù, gerioù, troioù-lavar diwar-benn loen-mañloen hag a vo bet dibabet gante. Ha war-lerc'h e vo savet an divinadelloù gante. Ne dalv ket ar boan klask ober klotennoù da gentañ. Ma vez re ziaes e vefont digalonekaet ha n'eo ket se pal an divinadelloù.106 Savet gant Herve Dupuis.107 Savet gant Herve Dupuis. 65 Al labour-se zo bet graet gant Skol Sant Jozef/Santez Mari en Erge-Vras e fin 2017. Skolidi klasoù ar CE1 hag ar CE2 o deus krouet divinadelloù e brezhoneg diwar-benn al loened. Desket o deus penaos skrivañ un divinadell. Pleustret o deus evit dibuniñ mat an divinadelloù a-raok mont da ginnig anezhe da vugale ur c'hlas all hag o deus kavet kazi an holl respontoù. Seurt labour zo dedennus e meur a geñver : deskiñ gerioù, ober frazennoù reizh gant ur ster dezhe (ul labour skrivañ), ha war-lerc'h deskiñ ar frazennoù-se evit bezañ gouest da zibuniñ anezhe dirak bugale all pe tud all. Ul labour kompren diwar selaou a vo graet gant ar re a vo o klask respontoù an divinadelloù. Hag un eskemm dre gomz a vo etre an holl, ar re o deus dibunet an divinadelloù o klask heñchañ ar re all betek ar respont. Meur a respont a c'hall bezañ ijinet evit un divinadell alies. Setu respontoù dic'hortoz hag a vez kavet a-wechoù gant tud deuet : Un damezél é valé dré me zi Ur vantel du geti? (Pléheneg) Er gelionen 108Evit an divinadell-se eo bet kinniget ar respontoù-mañ : gwreg an Ankoù, merc'h an Ankoù, ur gevnidenn, ul logodenn, ur gazhez zu, ur verienenn.Hag evit an divinadell-mañ :A-dreist ma zi unan a daolan, Da glask pa 'z an, tri a gavan? Eur vi.109 Setu ar respont kinniget gant un den hag n'ouveze ket e oa ar vi ar respont « gwir » :A-dreist ma zi em boa taolet un tamm bara klouar, Da glask pa oan bet em boa kavet tri war an douar, Da gentañ em boa gwelet an tamm bara taolet, En e gichen e oa ur bern tammoù bara fresk, E-kichen an tammoù bara e oa un den; an den-se en doa lavaret din « Shalom Alekhem ».Ne oa ket ur bouloñjer, ha koulskoude en doa liesaet an tammoù bara.Piv a oa an den-se ?O ma Doue benniget, Jezuz an hini e oa !!! 110D-An haikouioùGwelet hon eus penaos e c'hallfe an divinadelloù bezañ un tamm evel barzhonegoùigoù.Gallout a rafent bezañ keñveriet gant un dra hag a ra berzh hirie an deiz, da lavaret eo an haikouioù. An haikou zo un doare barzhoneg a zeu eus Bro-Japan. Berr eo, n'eus nemet 17 silabenn ennañ, dasparzhet en teir linenn evel-henn : 5/7/5. Barzhonegoù bihanañ ar bed int, gant ar ment-se. Ar pemp silabenn gentañ zo anvet « ar pemp eus al lein » pe « gwerzenn al lein ». Arabat ankouaat e vez skrivet e japaneg eus al lein d'an traoñ. War-lerc'h eo anvet ar seizh silabenn, « ar seizh eus ar c'hreiz » pe « gwerzenn ar c'hreiz ». Ar pemp silabenn ziwezhañ hag a zo en traoñ zo anvet… « ar pemp eus an traoñ », pe « gwerzenn an traoñ », pe c'hoazh « diazez ar barzhoneg ». Savet e vezont gant reolennoù resis : e pep haikou eo ret kavout ur ger pe un dro-lavar liammet gant ur mare-bloaz (ar c'hkigo a vez graet anezhañ), hag un troc'h. Ar mare-bloaz a vez divinet alies gant gerioù o teskrivañ an natur. Iskis eo gwelet an holl reolennoù a c'hall bezañ evit un destenn ken bihan. Setu skouer un haikou : Dañsit, ebatit, Balafennedigoù drant ; Buan 'teu ar goañv. 113 E-pad pell e voe disprizet an haikouioù e Bro-Japan. Met gant ar barzh japanat Matsuo Bashô (1644-1694) e voe roet talvoudegezh en-dro d'ar varzhoniezh-se. Brudet eo an haikou-An haikou-se eo troidigezh an hini a oa bet savet gant Bashô e japaneg, abalamour da se eo ne vez ket kavet al lusk 5/7/5. 113 Youenn Brusk, Eun haykou bennag 68 Setu un nebeud alioù evit ar re o dije c'hoant da sevel haikouioù : Da gentañ eo mat lenn haikouioù brudet evit splujañ don enne ha klask ober anaoudegezh gante. Klasket e vo ar gerioù pe an troioù-lavar liammet gant ur mare-bloaz. En ec'honder bleunioù kolza Er reter al loar Er c'hornog an heol 114 Amañ eo gant ar bleunioù kolza e vez gouvezet pehini eo ar mare-bloaz : an nevez-amzer. Trawalc'h a vez gant ur ger pe un dro-lavar liammet gant ar mare-bloaz. Arabat ankouaat n'eus nemet 17 silabenn en haikouioù. Ar gerioù dibabet a vo gerioù resis, liammet gant ar vuhez pemdeziek ha gant lusk enne. Doujañ d'ar ment 5/7/5 n'eo ket ur redi, met un ali kreñv memestra rak skeudenniñ a ra lusk ar vuhez. Ne dalv ket ar boan implijout re a verboù. N'eus ket ezhomm da lavarout an traoù en un doare resis-kenañ : gant ur rener hep verb e vo komprenet mat an ober. Evel n'eus ket kalz a c'herioù en haikouioù eo ret dibab anezhe mat hag arabat lakaat gerioù evit lavarout traoù deuet da vezañ anat gant ar gerioù all. War an uhelioù E kan an eostig Hag e klevan e vouezh 115 Amañ n'eus ket ezhomm eus ar verb kanañ nag eus ar verb klevout. Gouvezet e vez eo an eostig ur c'haner evel e vez gouvezet e vez klevet ur vouezh ! Gwelloc'h eo klask pinvidikaat an haikou-se gant gerioù all.Ret e vo d'ar barzhoneg kaout un troc'h. An troc'h-gwerzenn (pe ar c'hkireji) a vez anvet an doare-lavar-se. Alies e vo ur ger (pe zaou) hag a verko ur santad a estlamm. Gallout a ra bezañ plijadur, laouenidigezh, tristidigezh,…pe santadoù all. N'en deus plas resis ebet en haikouioù, gallout a ra bezañ kavet e penn kentañ ar werzenn, en he c'hreiz pe en he dibenn.Sot gant al loargann An nozvezh-pad am eus graet Tro al lenn 116Gwelet e vez pegen fromet eo ar barzh japanat gant an troc'h-gwerzenn « sot gant ». Gallout a reer empentiñ temz-spered Bashô o sellet ouzh astr an noz, al loar, gant plijadur vras. 114 Yosa Buson, barzh japanat, 1716-1783 115 Kunihiko Fujii, Koroll an haïku 116 Matsuo Bashô en Koroll an haïku 69 Ha bremañ, deoc'h-c'hwi da gutuilh gerioù evit deskrivañ ar pezh a c'hoarvez en-dro deoc'h. Pa vo achu hoc'h eostad e c'hallot kregiñ da sevel haikouioù hervez ar reolennoù gwelet araok. E meur a yezh e vez skrivet haikouioù hirie an deiz. E brezhoneg e vezont savet ivez. Miz Meurzh eo miz an haikouioù e brezhoneg : evit ar pedervet gwezh e oa bet aozet ur seurt c'hoari anvet Haiskrivmeurzh gant FEA (Formation Education Animation) ha Fanny Chauffin. Bemdez e vez bet roet ur ger gante. Da bep hini da glask sevel un haikou gant ar ger-se ha da gas anezhañ dezhe dre Facebook. E 2019 ez eus bet kaset 240 haikou skrivet gant ur 15 den bennaket. E 2018 e oa bet 11 den o sevel 244 haikou. Er gelaouenn Al Liamm n°423 eus Miz Gouere/Miz Eost 2017 e oa bet embannet an haikouioù savet e Miz Meurzh 2017. Setu ur skouer, gant ar ger kinniget « diwanañ » : War vord ar prenestr e tiwan an tomatez promesa pizza 117 Ur genstrivadeg all a vez aozet bep bloaz gant FEA, e Kemperle e-pad ar gouel Taol-Kurun. Ar wech-mañ e c'hall an dud skrivañ, e galleg, e brezhoneg pe e gallaoueg, 3 haikou d'ar muiañ pep hini. E 2019 e oa bet savet 1161 haikou (gant 782 den) diwar-benn an tem roet, ar stêr, pa ne oa bet nemet 720 haikou skrivet e 2018 ha 900 e 2017. Setu un haikou savet gant ur bugel e 2019 : An tren o tremen an heol bras a-us d'ar bed an dour o fiñval Kenstrivadegoù all a vez aozet gant skolioù pe gevredigezhioù un tamm e pep lec'h : e Breizh, e Bro-C'hall, met e Bro-Senegal, e Bro-Ganada, Bro-Roumania…ivez. Barzhonegoù bihan int marteze, met gant ur berzh bras er bed a-bezh hag a gendalc'vez dalc'het soñj gwelloc'h eus ur gentel pa vez kroget gant un divinadell da glask, anat eo eo ret kregiñ ur prantad labour gant …un divinadell (pe ziv !) da zivinout ! Evit an dud deuet o heuliañ kentelioù noz e c'hallfe pep kentel kregiñ gant ar c'hoari-se. N'eus ket ezhomm e padfe pell : amzer da lakaat un tamm fent er strollad, ha war-lerc'h e c'hallfe un divinadell bezañ roet dezhe da glask er gêr ivez. Respontoù droch ha dic'hortoz a vez kinniget a-wechoù. Evit ar vugale eo mat ar pezh a oa bet kinniget gant Armañs ar C'halvez e raklavar ar gelaouenn Skol niv.4 e 1955, da lavaret eo : kregiñ ar prantad labour goude kreisteiz gant un divinadell. Evel-se e krogfe gwelloc'h ar vugale gant o labour. Pa vezont arru un tamm skuizh goude ar pred e c'hallont bezañ dihunet gant ar c'hoari hag ar blijadur a zo gantañ. Gallout a rafe al labour-se bezañ graet bep eil devezh da skouer. Setu ur c'hinnig a c'hallfe bezañ graet evit ober gant an divinadelloù, gant bugale, pe gant tud deuet : lenn an divinadell da gentañ, un divinadell dibabet diouzh oad ha live ar strollad eveljust. Neuze e vo ar strollad o klask kompren diwar selaou. War-lerc'h e vo skrivet an divinadell war an daolenn : aze e vo klasket kompren diwar lenn. Displeget e vo ar gerioù diaes ha ster an divinadell gant ar c'helenner (pe ar gelennerez). Un eskemm dre gomz a vo etre ar c'helenner hag ar re a zo o teskiñ (bugale pe tud deuet). Tamm-ha-tamm e vo heñchet ar re a zo o klask an divinadell, betek ar respont. B-Dibab evit ar vugale Un dibab zo bet graet e-touesk an divinadelloù, kozh a-walc'h an darn vrasañ anezhe, a vez kavet en eil stagadenn. Klasket eo bet ar re a c'hallfe bezañ kinniget d'ar re yaouank hirie an deiz c'hoazh. Evel-just e vo ret sikour anezhe, heñchañ anezhe betek ar respont. Met war an hent-se e vo traoù da zizoleiñ ha da zeskiñ evite ! Setu un nebeud skouerioù amañ. Ar re all a vo kavet en eil stagadenn, gant ar skeudenn-mañ evit diskouel int mat evit ar vugale : O niverenn eo an hini a vez kavet en eil stagadenn. 3b-Kazh Febe o vont d'e wele, Daou a-raok Febe; Febe o vont d'e wele, Pevar o tougen Febe; Febe o vont d'e wele, Daou o selaou Febe; Febe o vont d'e wele, Unan war-lerc'h Febe ? Ur c'hazh o vont da gousket. 119 12-Ki Pe sort boull a ra aoun d'al laer? Eur bouldog 120 21b-Marc'h Kant o ficha Pevar o lopa. (St Nouga) Eur marc'h oc'h en em zigeilhena; e lost o ficha hag e bevar droad o lopa. 121 C-Dibab evit an dud deuet An divinadelloù dibabet evit ar vugale a c'hall bezañ impljet evit an dud deuet evel-just. Ar skeudenn-mañ a ziskouel hon dibab : . Setu an toullad divinadelloù ouzhpenn dibabet evit ar re vras, kavet en eil stagadenn ivez : 30e-Seizh troad Seiz troad, peder skouarn hag eul lost. (Perwenan, E.E.) Eur c'hochon bihan (pe eul loen all bennaket) o tibin bouet e-barz eur pout houarn. 31f-Tri Pere eo an tri rouesañ tra a wel ar c'hantonier oc'h ober hent ? div vaouez hep kaozeal, ur pemoc'h hep roc'hal, hag ur c'hi hep trotal. 122 41-Kilhog Abalamour da betra n'eus ket a bavioù gant ar c'hog e beg tour an iliz ? -N'eus mann da skrapat digant ar veleien ! 123 72a-Yar Pegoulz e vez ar muiañ pluñv war ar yar ? -Pa vez ar c'hog warni. 124 75-Yar Petare differans zo 'tre eur beleg hag eur iar ? (Perwenan) -Ar beleg a c'hone he dewez dre ar geno, hag ar iar dre ar revr. 125 122 Skol niv.4, div. 264 123 Dastumet gant Herve ar Bihan e Planiel e 1980 124 Dastumet gant Herve ar Bihan e Planiel e 1980 125 L-F. Sauvé, 154 Quelle différence y a-t-il entre un prêtre et une poule ? (Penvenan) -Le prêtre gagne sa journée par la bouche, et la poule par le c...

  Pegoulz a ve ar muia a vleo war ar c'haor? Pa ve ar bouc'h warni. 127 138f -Gad / tri Pere eo an tri zra diaesañ d'ober evit un den ? Skoulmañ lost ur c'had o redek, rivinañ ur paour, hag ober ur gordenn gant traezh. 128 151-Marmouz Pe seurt differanz a zo etre eur beleg hag eur marmous ? (Ar Faou) -Eur belek n'euz tamm bleo war gorre he benn, hag eur marmous n'euz ket war he reor. 129 Klozadur Ar c'hounskrid-mañ n'eo nemet ar c'hammed kentañ er studiañ an divinadelloù brezhonek. Ar gaoz zo bet lakaet war an divinadelloù liammet gant al loened. Gwelet hon eus penaos en deus cheñchet ar bed-se. Divinadelloù all a chom da studiañ c'hoazh hag a ziskouez emdroadur ar gevredigezh ivez. Gwelet ez eus bet penaos eo plijus, talvoudus a-fet gouiziegezh ha pouezus labourat war an divinadelloù ha gante. Gallout a reont bezañ gwelet evel benvegoù evit deskiñ ur yezh. Gwir eo ne vez ket implijet kalz an divinadelloù brezhonek hirie an deiz. Koulskoude e chom tud zo evit kenderc'hel da ober gante : da skouer Edubreizh (ul lec'hienn evit deskiñ brezhoneg) hag ar chadenn skingomz Arvorig FM, gant Erwan Denez. Abaoe miz Even 2018 e vez kinniget ur c'hoari, anvet Divin divinadenn, bep sizhun gante : ret eo klask respont un divinadell vrezhonek (pe ur charadenn). Embannet e vez un divinadell bep lun vintin, hag ar respont bep gwener d'abardaez. Hervez Erwan Denez eo ar c'hoari-se un doare da zeskiñ gerioù, ar pezh a zo gwir penn-dabenn. E 2017 e oa bet implijet divinadelloù gant Skol Diwan Lannuon ivez. Bep meurzh e-pad mizvezh ar brezhoneg, da lavaret eo e miz Meurzh, e oa bet lakaet divinadelloù da zivinout en-linenn war « Pennek ar brezhoneg », o lec'hienn. An divinadelloù implijet gante a vez kavet er c'helaouennoù meneget ganimp er c'hounskrid-mañ. Kinniget eo bet divinadell ar Sfiñs deoc'h e penn kentañ ar c'hounskrid-mañ : « Peseurt boud, gant ur vouezh hepken, en deus peder gar d'ar beure, div c'har da greisteiz ha teir gar d'an noz? ». Ha kavet eo bet ar respont ganeoc'h ? Setu ar respont : « mab-den » an hini eo. Ar pezh a vez displeget evel un deiz eo ar vuhez abenn ar fin : mont a ra war e grabanoù pa vez bihan, war e sav e vez war-lerc'h, ha war-bouez ur vazh e vale e fin e vuhez ! Kenderc'hel da implijout an divinadelloù brezhonek zo pouezus evit treuzkas ar yezh en un doare plijus. Displegañ an divinadelloù eo displegañ penaos e oa ar gevredigezh d'ar c'houlz ma oant bet savet. Evel e teu an darn vrasañ eus an divinadelloù da vezañ kozh-mat eo poent krouiñ divinadelloù all. Ha perak ne vefe ket adc'hraet ar pezh a zo bet graet gant kelaouennoù zo e fin an XIX vet kantved hag e penn-kentañ an XX vet kantved ? Da lavaret eo ober ur seurt kenstrivadeg evit lakaat al lennerien da gas divinadelloù brezhonek hag embann anezhe bep sizhun (pe bep eil miz, diouzh ar c'helaouennoù) war-lerc'h. Graet e vez an dra-se gant an haikouioù : roet e vez ur ger d'al lennerien dezhe da sevel un haikou war-lerc'h. Reiñ ur ger d'al lennerien ha goulenn digante sevel un divinadell a vefe dedennus evit kavout meur a zivinadell diwar-benn ur ger bennaket. Evel-se e vefe klasket nevesaat an divinadelloù hag e vefe kavet ostilhoù nevez evit ar gelennerien pe ar stummerien war ar brezhoneg. Dedennus e vefe studiañ ar c'heriaoueg, al liveoù yezh, ar stummoù rannyezhel kavet en divinadelloù brezhonek. Studiañ penaos e c'hall an divinadelloù beajiñ, penaos kavout stumm orin un divinadell… Bed an divinadelloù zo ur bed plijus ha pinvidik a chom da ergerzhout c'hoazh.

Stagadenn 2 :

 2 an divinadelloùSetu da-heul roll an divinadelloù diwar-benn al loened renket diouzh o rummad. E traoñ ar pajennoù e vez meneget pelec'h eo bet kavet an divinadelloù hag o respontoù. An divinadelloù a vez kavet en ur gelaouenn, met an aliesañ ne vez ket roet ar respontoù er memes niverenn. Peurliesañ e vezont kavet en niverenn war-lerc'h, ar pezh a laosk amzer gant an dud da glask. An troidigezhioù kavet gant an divinadelloù zo bet lakaet en notennoù e traoñ ar pajennoù. Skritur orin an divinadelloù zo bet miret, gant vioù-koukoug a-wechoù.

  155b -Melc'hwedenn-grogennek O tremen du-man en deiz all, Em oa gwelet eur strollad peorien mud ha dall, O vont, o tont, sevel disken hag o tibri Ha c'hoaz, 'oa eur samm war gein pep hini? (Cléder) Ar melfed krogenneg. 531 155c -Melc'hwedenn-grogennek O tremen du-mañ en deiz all, Em boa gwelet ur strollad fall, Peorien vut ha dall, O vont hag o tont, hag o tebriñ Ha c'hoazh e oa ur samm war gein pep hini ? melc'houed krogennek. 532

  

  Labourat hag eskemm a rae gant folklorourien all evel Luzel, Henri Gaidoz, Eugène Rolland, ha Kêrvarker ivez. Remerket en doa ne oa ket prez war Bro-C'hall, evel ma oa e broioù all eus Europa, evit klask ha saveteiñ hengounioù ar bobl. En abeg da se e voe krouet ar RTP

	26 Paris, 1878
	27 1870-1933
	28 Henri Gaidoz, 1842-1932
	29 Emile Souvestre, breutaer, kazetenner, skrivagner, 1806-1854
	30 Marvailhoù breizhat embannet e galleg e 1844

  e 1954. Ur skol gristen vrezhonek a oa bet savet ha renet gantañ etre 1958 ha 1961 e Ploueg-ar-Mor (Bro-Oueloù). Dedennet e oa gant kudennoù ar yezhoù bihan ha klask a rae ar stumm da lakaat anezhe da vezañ desket.

	En niverenn 4 eus ar gelaouenn Skol en deus embannet divinadelloù en doa kavet er
	c'helaouennoù (Feiz ha Breiz, SAV, Dihunamb, Arvorig…). An dastumad-se a oa evit ar
	skolioù dreist-holl. En e raklavar e tispleg Armañs ar C'halvez penaos implijout an
	divinadelloù : « Setu penaos en em gemer : skrivañ un divinadell war an daolenn-zu (pe
	wer !) hep ar respont ; lakaat ar vugale da lenn ; displegañ dezho ar goulenn, hag ar respont
	mar n'he c'havont ket. Neuze e c'hellint diskrivañ an divinadell war ur c'haier ispisial hag
	ober un dresadenn bennak. Kement-se a c'hell bezañ graet div pe deir gwech ar sizhun,
	goude kreisteiz ; ar skolidi a stago gant o labour gant kalz a vall hag a blijadur. Pezh a zo
	ivez a-bouez ».

  Keneil labour ar mestr e oa ar penn-kezeg. Poaniañ a raent asambles, a-hed an deiz, dindan an heol pe ar glav. Evel-just e komze ar mestr gant e loen evit lavarout dezhañ petra ober. An urzhioù a veze komprenet mat gant ar penn-kezeg. Ouzhpenn an urzhioù e kleve trubuilhoù ar mestr ha buhez ar familh ivez. Ur gwir guzhuter e oa evit ar mestr ! Graet e veze brav war-dro ar c'hezeg, gwelloc'h evit war-dro an dud alies. Roet e veze dour ha boued dezhe evel o deze ezhomm. Bep noz ez ae ar mestr da welet e gezeg a-raok mont da gousket, ha bep beure ez ae da deurel ur sell warne c'hoazh a-raok e zijuniñ. Leur ar marchosi a veze pavezet alies, ha naet e chome ar c'hezeg bepred. Ne veze ket laosket an teil dindane, skarzhet e veze bemdez. Broustet e veze ar c'hezeg ivez, ret e veze dezhe bezañ brav bepred. Ur jav evel ur bank, gwir eo. Ar peder gar zo deskrivet evel peder bazh a ya er fank pa vez gleb an amzer. An divinadell-se a vez implijet evit deskrivañ ar vuoc'h ivez.

	Ar c'hazh a dremene kalz amzer o kousket :
	Febe o vont d'e wele,
	Daou a-raok Febe; Febe o vont d'e wele, Tammoù all eus korf ar jav a vez kavet amañ :
	Pevar o tougen Febe; Peder baz-frañs hag ur frañserez, toull ar varrenn-houarn hag un diskargerez?
	Febe o vont d'e wele, Ar gazeg, he feder gar, he lost, he genou hag he revr. 77
	Daou o selaou Febe;
	Febe o vont d'e wele,
	Unan war-lerc'h Febe ?
	Ur c'hazh o vont da gousket. 73
	Amañ, ar c'hazh zo anvet Febe, mont a ra da gousket gant e zaoulagad araokañ, douget gant e
	Gant ur jestr ec'h ouveze diouzhtu ar pezh a Un istor, gwir evel-just, a gont penaos e oa barrek ar chas da gomz ivez, ur c'houlz zo. Evit veze ret dezhañ ober. bevar fav, e zivskouarn o selaou hag e lost war e lerc'h. Penaos ober al labourioù douar hep nerzh al loened-se ? Diaes-tre e vije bet ! Bev a-raok, Marv er c'hreiz, Badeziant war-lerc'h ? klevet seurt kaozioù diwar e benn pe diwar e familh kentoc'h. Peder bah fang Ur chubelen hag ur bank ? Ur jau 76 Amañ e vez keñveriet lost ar jav gant ur skubellenn. Naetaet e vez kalz traoù gant al lost, evel Ar marc'h, an alar, ar paotr. Ne c'houzañve ket ar mestr klevet komzoù fall diwar-benn e gezeg, gwelloc'h e oa dezhañ gant ur skubellenn, brav eo ar skeudenn-se. Ha kein ar penn-kezeg zo plaen ha kalet a-walc'h
	pinijañ anezhe e oa bet tennet ar gomz digante. Met ur mignon ha na gomz ket n'eo ket ken 75 FhB 1920 niv.12 p.384, niv.13 p.406

fall a-benn ar fin peogwir n'eo ket gouest d'ober rebechoù deoc'h ! Ar c'hi a oa ivez un tamm medisin…gant e deod ! Pet bugel zo bet lipet dezhañ e benn-glin gloazet dre forzh kouezhañ. Pa veze ar c'hi gant ar mestr e veze ar c'hazh gant ar vestrez kentoc'h. Evel-henn e veze gwelet er c'hraou saout o c'hortoz e vije roet ur bannac'h laezh dezhañ, pe en ti o kousket ekichen an oaled. Hag arabat d'ar vestrez ankouaat un tamm boued bennaket war an daol, debret e veze gant ar c'hazh hag a oa ul laer ivez, pa ne veze ket o chaseal pe o kousket. Brudet e oa ar c'hizhier evit diouganañ an amzer : pa dremene ur c'hazh e pav drek e skouarn e veze glav o tont, pe erc'h ma rae an dra-se e-pad ar goañv. Ma oa ar c'hi mignon bras ar mestr, ul loen all a blije muioc'h d'ar mestr c'hoazh : ar pennkezeg ! Gwir eo e oa ar penn-kezeg, ur gazeg alies, ul loen prizius ha pouezus er menajoù. Un anv gallek a veze roet d'al loen-se alies (Tambour, Napoléon,…), pa oa deuet ar galleg da vezañ yezh an dazont, ur yezh gant talvoudegezh.

Ment ar menajoù a veze liammet gant an niver a gezeg a veze enne. Ma veze kezeg e oa peogwir e veze douaroù da labourat, ha seul vuioc'h a zouaroù a veze da labourat, seul vuioc'h a gezeg a veze ezhomm da gaout, ha brasoc'h ha pinvidikoc'h en em gave seurt menajoù eget ar re all neuze.

[START_REF] Para | zo kaoz 'vez ar yar ordin 'kousked war eun troad?[END_REF] 

Ar marc'h (bev) o sachañ war an arar (marv) gant ar mestr (badezet) war-lerc'h.

44 Evitañ e oa pouezusoc'h e gezeg evit e wreg pe e vugale. Prenet e veze da gentañ ar pezh a veze ezhomm evit ur penn-marc'h klañv ha ma chome un toullad gwenneien e veze prenet louzoù evit bugale glañv ar mestr. Ha pet mestr en deus garmet pa eo marvet e benn-kezeg, ar pezh n'en doa ket graet moarvat pa oa aet unan bennaket eus e familh d'an Anaon.

Ha gant ar gazeg e veze un ebeul bep bloaz hag a veze pe gwerzhet, ar pezh a rae un toullad gwenneien, pe savet evit bezañ miret er menaj.

Meur a stumm a vez kavet en divinadelloù evit deskrivañ ar penn-kezeg :

Kant o ficha Pevar o lopa. Eur marc'h oc'h en em zigeilhena; e lost o ficha hag e bevar droad o lopa.

75 (St Nouga) 

Gwir eo e vez bepred ar c'helien tro-dro d'al loened e-pad an hañv, dreist-holl tro-dro d'an daoulagad. Pegen displijus eo evite, ha penaos lakaat an amprevaned-se da vont kuit hep sikour un dorn ? Graet e vez gant al lost hag e vlev, evel-just ! Er stumm peurunvan : Kant o fichañ, Pevar o lopañ. Ur marc'h oc'h en em zigelieniñ; e lost o fichañ hag e bevar zroad o lopañ.

76 Dih.1906 niv.9 p.162, niv.10 p.167 

Er stumm peurunvan : Peder bazh fank, Ur skubellenn hag ur bank ?

danvad gavr Grafik 6 : Dasparzh an holl zivinadelloù er rummad loened blevek all an atant.

  

	Evit ar vuoc'h, al leue hag al laezh eo ar c'hontrol : ma vez kavet 59% eus an holl
	zivinadelloù diwar o fenn (grafik 6), an dregantad-se a gresk betek 70% evit an divinadelloù
	disheñvel (grafik 7).			
	8%	8%	16%	leue
				buoc'h
	14%			laezh
				pemoc'
				h
				danvad
	14%		40%	
		5% 2%		
				leue
				buoc'h
	34%			laezh
				pemoc'h
			28%	
		10%		
	An hanter eus an holl zivinadelloù zo diwar-benn ar vuoc'h hag al leue (49%). An dregantad a
	gresk betek 59% pa vez ouzhpennet al laezh.		
	34% eus an holl zivinadelloù diwar-benn ar rummad loened blevek all an atant zo liammet
	gant ar pemoc'h.			
	Disheñvel e vo an dasparzh o vezañ ma 'z eo graet diouzh an divinadelloù disheñvel kavet
	evit pep loen rak n'eus nemet 5 divinadell zisheñvel evit ar pemoc'h, da lavaret n'eus nemet
	14% eus an divinadelloù disheñvel a zo liammet gant ar pemoc'h (grafik 7).

gavr Grafik 7 : Dasparzh an divinadelloù disheñvel er rummad loened blevek all an atant.

  

	Ur bern divinadelloù a zo diwar-benn ar pemoc'h, ouzhpenn 30 zo bet kavet ganimp. Met
	iskis eo gwelet n'eus ket kalz divinadelloù disheñvel : 4 nemetken.
	Setu an div zivinadell a vez kavet an aliesañ :
	Unan o toulla, daou o weled toulla, daou o chilaou toulla, pevar o tougen da doulla, hag
	unan all o skei war eun toull da doulla?
	Eur pemoc'h o turc'hia (E fri, e zaoulagad, e ziskouarn, e dreid hag e lost war doull e rer). 86
	86 Taldir, 43

Ar moc'h a oa loened a veze kavet e pep menaj, pe dost. Pa vezent lazhet e veze a bep seurt boued da zebriñ : silzig, gwadegennoù, pastez, tammoù kig, anduilh, ha kement zo. Pa ne oa ket c'hoazh eus ar yenerezioù nag eus ar skornerezioù e veze lakaet an anduilh ha kig all da vogediñ. Ur stumm all implijet evit mirout ar c'hig e oa sallañ anezhañ. Ur gouel e veze al lazhadenn-se, gant an amezeien o tont evit kaout o lodenn. Pa ne oa ket arru an tredan e veze dispartiet ar c'hig etre meur a diegezh. Evel-se e veze kig fresk evit an holl evit ur pennad. Ha goude e veze lazhet ur pemoc'h gant un amezeg all, hag un tamm kig evit an holl adarre… Lazhet e veze ar moc'h pa veze yen an amzer, evel-se ne veze ket re a gelien tro-dro d'ar c'hig. Er stumm peuruvan : Unan o toullañ, daou o welet toullañ, daou o selaou toullañ, pevar o tougen da doullañ, hag unan all o skeiñ war un toull da doullañ ? Ur pemoc'h o turiañ (E fri, e zaoulagad, e ziskouarn, e dreid hag e lost war doull e revr).

  Divinadelloù a vez kavet diwar-benn al leue ivez, pa vez hemañ e kof e vamm, pe pa vez o

	tenañ :
	Eun hibil kik 'n eun toull kik
	Ha pa 'teu kuit e ra "flip!" (Huelgoat)
	-Eul leue e tena d'he vamm. 91
	Hag evel-just e vo techet an dud da soñjal en un tamm kig all, ar pezh a lakao da c'hoarzhin
	an hini a vo o tibuniñ an divinadell !
	N'eus ket bet kavet kalz a zivinadelloù diwar-benn an deñved pe ar givri.
	Ar givri a oa priziet evit o laezh ha kemer a raent plas ar vuoc'h er menajoù paour. Ne oant

ket loened a c'houlenne kalz : staget gant ur chadenn o tebriñ drez ha mat pell zo ! Loened ar rummad loened blevek all an atant a dremene kalz amzer er-maez evit klask o boued dreist-holl. Mêsa ar saout e oa labour ar vugale d'ar c'houlz-se. War-lerc'h e oa arru ar « paotr saout » tredan evit ober an dra-se.

  Al loened noazus a vez kavet amañ. Merk al loustoni hag ar baourentez zo gante ha ne blij da zen ebet kaout anezhe er gêr.

	Penaos displegañ an divinadell-mañ ? 15%	13%	buzhugenn
	Eul loen hag en deuz triugent troad hag eur filbousierez?	gad
	Eur c'hoanen 93 Kozh-mat eo an divinadell-mañ, dastumet e 1895 er RTP. Marteze e oa aezetoc'h da gompren 15% 14% pig
	d'ar c'houlz-se rak bremañ eo digomprenus.	laboused all
	C'hoariet e vez gant ar gerioù :		melc'hwedenn
	Pa vez ganen m'her c'hlask bepred; 12% Pa vez aet kuit, n'her c'hlaskan ket. (Plouneour-Traezh) 17% 14% Eur c'hoanenn 94	pesk a bep seurt
	Eun oac'hik bihan toullmouzer,		
	Rouz ha moal ha miliner,		
	E vreg a zo toullmouzerez,		
	Rouz ha moal ha milinerez,		
	E vugale toullmouzerien,		
	Rouz ha moal ha milinerien.		
	Al logod. 96		
	Kaseit onn, displij e hran d'en ol ha neoah ne vern émen é onn, betag er vraùan merh ieuank
	em hlask. 93 RTP janvier 1895 t.x p.55		
	Er stumm peurunvan : Ul loen hag en deus tri-ugent troad hag ur filbousierez?Ur c'hwenenn. Un huennen 92 94 FhB 1925 niv.3 p.120, niv.4 p.159 Kavet e vez fent memestra evit deskrivañ ar c'hwenenn. Er stumm peurunvan : Pa vez ganin me he c'hlask bepred; Pa vez aet kuit, n'he c'hlaskan ket.
	Ur c'hwenenn		
	95 Skol niv.4 (31bis), 1966, div. 311 p. 26		
	Al logod.		
		57	

92 Dih. 1913 niv.95 p.259, niv.96 p.287 

Er stumm peurunvan : Kasaet on, displijout a ran d'an holl ha neoazh ne vern pelec'h emaon, betek ar vravañ merc'h yaouank am c'hlask.

Ur c'hwenenn. 

Aes eo empentiñ pegen diaes e veze skarzhañ al loened-se.

Aet eo ma mamm ha ma c'hoar da chaseal; ar pezh a dapint a chomo eno, hag ar pezh na dapint ket a zeuio d'ar gêr?

O kribat o fenn e lezont ar pezh a dapont; ar pezh na dapont ket a rank dont ganto d'ar gêr.

[START_REF] Pegoulz A Ve Ar | muia a vleo war ar c'haor? Pa ve ar bouc'h warni. 374 96a -Kof e vamm Petra ra, brao bras, tro ar c'hoad Ha ne stok dellien ouz e droad? Al loan bihan e kof e vamm. 375 96b -Kof e vamm Divin pini a ia d'ar c'hoad Hep touch ann deillenn deuz he droad [?] (Douarnenez) Al leue e kof he vamm. 376 96c -Kof e vamm A ia da vale 'barz ar c'hoat Ha na stok ket an douar d'e droad ? Eun ebeul bihan en kof e vam. 377 97a -Kof e vamm Divin d'id divinadenn : Petra a dreuzo ar ster hep bea glebet?[END_REF] 

Kaer o deus an dud chaseal al laou, an holl ne vezont ket tapet war ar seblant. Chaseoù all a vo ret ober c'hoazh… Ha war-lerc'h e vo laou da fritañ. N'eo ket e ti ar re binvidik e vez fritet ar muiañ a laou, neketa ! An divinadell vrav-mañ a vez kavet diwar al logod (evit ar razh e vefe mat ivez). Dastumet eo bet meur a wech hag e meur a lec'h : 96 Taldir, 121 Er stumm peurunvan : Un ozac'hig bihan toullmouzer, Rous ha moal ha miliner, E wreg a zo toullmouzerez, Rous ha moal ha milinerez, E vugale toullmouzerien, Rous ha moal ha milinerien.

Stagadenn 1 : an niver a zivinadelloù

  

	Rummad	Niver a	Niver a
		zivinadelloù	zivinadelloù
		disheñvel	dastumet en holl
	ejon	2	8
	kazh	7	14
	ki	10	25
	marc'h	12	34
	a bep seurt	0	3
	kanig	1	1
	kilhog	8	20
	lapin (koulin)	2	5
	gwazi	1	2
	gwenan	9	18
	vi	16	58
	yar	10	23
	buoc'h	15	27
	dañvad	3	3
	gavr	3	3
	laezh	5	9
	leue	6	20
	pemoc'h	5	32
	c'hwenenn	5	7
	kelienenn	2	2
	kevnidenn	1	2
	laou	2	6
	logod	2	17
	brennig	2	4
	buzhugenn	3	13
	fured	1	2
	gad	5	15
	gelaouenn	1	1
	pig	6	18
	laboused all	10	14
	louarn	1	1
	marmouz	1	1
	melc'hwedenn	6	12
	pesk	6	14
	teureug	2	4
	touseg	2	2

  4, div. 61 131 Dih.1906 niv. 15 p. 250, niv.16 p. 271 132 Dih. 1939 niv.339 p.338, niv.340 p.346 133 RTP nov. 1890 t.V p 671 Quand est-ce que le boeuf sera le plus rond ? -Quand il se lèchera le derrière. Eun tousek bridet war lein ann erw, Touzet he benn, touzet he reor, Tremenet dre ar pout mitonn, Malet gant ar vilin askorn. (Langoad) -Koc'h marc'h pe vioc'h. 179 175 Taldir, 42 176 Dih.1921 niv.116 p. 208, niv.117 p. 224 177 FhB 1920 niv.12 p. 384, niv.13 p. 406 178 FhB 1922 niv.10 couv. p. 5, niv.12 p. 383 179 L-F. Sauvé, 127 Un crapaud attaché sur un sillon, Sa tête est tondue et son c.. aussi; Il a passé par la marmite à mitonner, Après avoir été moulu par le moulin à os. -Du crottin de cheval ou de la bouse de vache.154b -Melc'hwedenn-grogennek Anv a zo bet eus unan hag a zo bet gwelet o pignat gant tour Lanvelleg, hep sikour dorn na troad. An neb en deus c'hoant e welout, her c'havo, hiziv an deiz, war beg an tour, lojet bravtre en e di ? penn-da-benn gant an tour betek ar beg, En deiz all, Ti hag all, Ez eo pignet ar velc'houedenn grogennek, Hep sikour donr na troad, Evel m'hel c'hreder ervat. 529 155a -Melc'hwedenn-grogennek O tremen du-mañ en deiz all, Em-oa gweled eur strollad fall, Peorien vud ha dall, O vond hag o tond, hag o tebri, Ha c'hoaz e oa eur zamm war gein pep hini? Melhwed krogenneg. 530

	20-Marc'h
	Eun dip ha dapez
	Eur wink ha winkez,
	Eun tonton besk
	O redek en o mesk?
	-Eur marc'h-kalloc'h o pignat war eur gazek.
	Pe
	'-Eur gwiader o labourat war e stern. 175
	Kant o ficha
	Pevar o lopa. (Plouneour-Trez)
	Divesker ha lost eur marc'h 178
	22-Marc'h

21a-Marc'h Kant e fichein Pear é skoein? Lost ur jao hag é bear troed a p'en dé doh um zigelioñnein. 176 21b-Marc'h Kant o ficha Pevar o lopa. (St Nouga) Eur marc'h oc'h en em zigeilhena; e lost o ficha hag e bevar droad o lopa. 177 21c-Marc'h

Skol niv.4, divinadell niv.182 p.10 

Léopold-Ferdinand Sauvé, 1837-1892 

Etre p. 60 ha 103

Kelenner e Sant-Brieg, yezhoniour, 1852-1938 

Perak ez eus un « h » da « leizh » ha n'eus ket da « neiz » pe « neizioù » ? Vioù-koukoug sur a-walc'h. An divinadelloù zo skrivet en o skritur orin, gant ar vioù-koukoug miret enne.

Skol niv.4, div. 251 

Skol niv. 4, div. 42 

Skol niv. 4, div. 216 

Taldir, 39 Er stumm peurunvan : Pet lost leue, Zo eus du-se, Da Venez-Bre ?Unan (mar bez hir a-walc'h).

Skol niv. 4, div. 74 

Skol niv. 4, div. 104 

Skol niv.4, div. 227 

Skol niv.4, div. 261 

Priziet mat e oa ar c'haoc'h peogwir e veze graet barzhonegoù evitañ. 77 J. Gros p.333 Quatre bâtons à franges et une frangeuse, le trou de la barre de fer et une déchargeuse ? Les quatre jambes d'une jument, sa queue, sa bouche et son derrière. 78 L-F. Sauvé, 127. Un crapaud attaché sur un sillon, Sa tête est tondue et son c.. aussi; Il a passé par la marmite à mitonner, Après avoir été moulu par le moulin à os. -Du crottin de cheval ou de la bouse de vache. (Langoat)

Skol niv.4, div. 128 

Dih. 1908 niv.33 p. 38, niv.34 p. 52 Er stumm peurunvan : Un dimezell o vale dre ma zi, Ur vantell du ganti? Ur gelienenn.

Brud, 230 Er stumm peurunvan : ur vi

Skol niv. 4, div. 227 

Martin 93 

FhB 1920 niv.12 p. 384, niv.13 p. 406 

Skol niv.4, div. 35 

Taldir,[START_REF]Yar Peseurt diforc'h a zo etre un alvokad hag ur yar ? An alvokad a c'honez e voued dre e c'henou, hag ar yar dre he fenn a[END_REF] 

Skol niv.4, div. 277 

L-F.Sauvé, 152 Quelle différence y a-t-il entre un prêtre et un singe ? (Le Faou) -Le prêtre n'a pas de cheveux sur le dessus de la tête (la tonsure), et le singe n'en a pas sur le c...

Dih. 1938 niv. 327 p. 135, niv.328 p. 151. 

FhB 1926 niv.2 p. 80, niv.3 p. 120 

FhB 1931 niv.11 p. 440, niv.12 p. 482 

Skol niv.4, div. 112 

Skol niv.4, div. 88 

Brud, div. 235 

Skol niv.4, div. 209 

Extrémités de viande de boeuf, coutures de fer, un corps de bois et une queue chrétienne.-Les boeufs à la charrue et le laboureur (qui conduit l'attelage).(Cf. Mél., 97, col. 261.) 165 Skol niv.4, div. 128 166 Dih. 1906 niv.15 p. 250, niv.16 p. 271 167 Dih. 1941 niv.360 p. 286, niv.361 p. 296 

Taldir, 137 

RTP p.666Qu'est-ce qui va à reculons au marché ? -Le fer du cheval.

Skol niv.4, div. 38 

L-F.Sauvé, 130 Qu'est-ce qui ressemble le plus à une tête de cheval à une fenêtre ? (Le Faou) -La tête d'une jument.

Skol niv.4, div. 104 

Skol niv.4, div. 67 

FhB 1923 niv.3 p. 120, niv.4 p. 159 

FhB 1935 niv.6 p. 261, niv.7 p. 305 

Skol niv.4, div. 237 

Skol niv.4, div. 263 

Tro ma c'hanton (Eus Montroulez, 1943) p. 212 

RC IV, 32 Quatre flic-flac Et un petit lambeau de queue. (Douarnenez) -Le lapin.

Skol niv.4, div. 259bis 

L.-F.Sauvé, 160a Je vous salue, trente oies ! -Sauf votre respect, répondent-elles, nous ne sommes pas trente oies : notre entier, la moitié de notre entier et nous, ferions trente oies. (Trégarantec) -Douze (2 x + x/2 = 30.)

L-F. Sauvé, 160b -E.E. Je vous salue, trente oies ! -Sauf votre grâce, dit le grand jars, nous ne sommes point trente oies : notre quantité, et la moitié de notre quantité et nous, nous ne faisons que trentes oies. -Douze.

Skol niv.4, div. 140 

Skol niv.4, div. 251 

Skol niv.4, div. 16 

Skol niv.4, div. 185 

RC IV, 46 b -E.E. Devine ce qu'on jette par-dessus la maison, et quand on cherche, on en trouve trois ? (Trévérec) -Un oeuf, puisqu'il y a la coque, le blanc et le jaune.

AL LIAMM niverenn 7, Meurzh-Ebrel 1948, p. 66 

Dih. 1912 niv.85 p.105, niv.86 p. 121 

Dih. 1934 niv.279 p.135, niv.280 p.157 

FhB 1910 niv.6 p. 191, niv.7 p. 224 

FhB 1931 niv.2 p. 80, niv.3 p. 160 

Skol niv.4, div. 13 

Dih.1944 niv.390 p. 28, niv.391 p. 39 

L-F.Sauvé, 45 Devine quatre demoiselles, Qui descendent la rue; Il fait de la pluie à verse, Et il ne tombe pas une goutte sur elles ? (Lanrodec) -Les pis d'une vache.

Skol niv.4, div.113 

Skol niv.4, div. 87 

Tro ma c'hanton p. 215 ( desket gant ar familhKonan, e Montreal,e 1956) 

Skol niv.4, div. 156 

Qu'est-ce qui va au marché sans que ses pieds touchent terre ? -Le veau, etc...381 FhB 1925 niv.5 p.200, niv.6 p 239 382 FhB 1922 niv.4 p.128, niv.5 p.160 383 Dih. 1942 niv.367 p.18, niv.368 p.28 384 Dih. 1909 niv.48 p.274, niv.49 p. 294 385 Brud, 243 

Skol niv.4, div. 300 Skol niv.4, div. 41 Skol niv.4, div. 48 Taldir, 39 Martin,[START_REF] Fhb | Frison) Qu'y a-t-il de blanc dans l'air et de jaune sur la terre? L'oeuf. 68a-Vi Petra eo an naetañ tra a vez e-barzh un ti ? -Ur vi ! 326 68b-Vi Petra er mistan tra e zou é ti ur vouzen[END_REF] Que fait un veau quand il a un an? Il entre dans ses deux ans.J.Gros p.333 

Dih. 1912 niv.79 p.10, niv.80 p.22 Dih. 1941 niv.363 p.327, niv.364 p.336 Dih.1906 niv.16 p.271, niv.18 p.295 FhB 1910 niv.9 p.288, niv.10 p.319 FhB 1935 niv.1 p.44, niv.4 p.183 J. Gros p.333 

Skol niv.4, div. 157 Skol niv.4, div. 86 Taldir, 43 Tro ma c'hanton (dastumet gant Erwan gKonan, tro 13 vloaz) p. 211 Tro ma c'hanton p. 214

SAV 21/34, 22/35 Vi-koukoug Skol niv.4, div. 233 Skol niv.(31bis), 1966, div. 312 p. 26 Taldir, 58 Skol niv.4, div. 255 

FhB 1930 niv.2 p.80, niv.4 p.160 Skol niv.4, div. 133 Dih. 1906 niv.10 p.167, niv.12 p.201 FhB 1924 niv.5 p.200, niv.6 p.240 FhB 1930 niv.6 p.240, niv.12 p.478 FhB 1910 niv.10 p320, niv.11 p.349 (P.E. Plabennek) 

J.Gros p.333 Skol niv.4, div. 141 Taldir, 115 FhB 1922 niv.5 p.160, niv.6 p.192 FhB 1924 niv.4 p.160, niv.5 p.199 FhB 1932 niv.1 p.44, niv.4 p.176 

Skol niv.4, div. 281 Brud, 228 FhB 1935 niv.5 p.221, niv.7 p.305 Skol niv.4, div. 159