Hep Erwan Olier 
  
An Padrig 
  
Pierrette Habask 
  
Doue Digeriñ 
  
Ra Fañch 
  
Kerrain Gant Preder 
  
Hans Jonas 
  
Skrivet En 
  
« Meizad Doue War-Lerc'h Auschwitz 
  
» Adalek 
  
Zezrann Fañch 
  
Gant Yann 
  
Embannet Gant 
  
Moulladurioù Hor 
  
Kendodiñ 
  
Studiañ 
  
Fañch 
  
  
  
  
  
studiadenn

Keywords: Ar raksokratelourion, Sokratêz, Platon, Aristotelez ha

En em soñjal e-pad pell, lezel ar mennozhioù d'en em gargañ a-ziabarzh evel ur frouezh gant mizioù hir, betek ma c'hello en em zistagañ darev »

Ne oa ket re ziaes evit Fañch Kerrain mont da gelenn ar brederouriezh e brezhoneg e Diwan rak traoù a oa bet savet dija a-raok : troidigezhioù prederouriezh eus an XIX vet kantved hag an XX vet kantved 3 . Pa 'm eus bet tro da atersiñ Fañch Kerrain ha Colette Kerrain e miz Kerzu 2018 e komze Fañch Kerrain eus labour Vallée 4 . Ret e oa da Fañch Kerrain kaout ur c'heriaoueg arbennik evit kelenn ar brederouriezh. Kemeret en deus harp war labour ar skrivagnerion vrezhon bet araozañ pe kempredidi. En em harpet en doa war labourioù Guy Etienne ha skipailh Preder 5 , met ivez Per Even ha Maodez Glanndour 6 . Roet e oa bet ur skouerenn eus ur c'heriaoueg savet gantañ da bep lisead evit ma c'hallfent labourat ivez o-unan en diavaez eus ar c'hentelioù. Adalek ar mare-se e oa pep kentel prederouriezh e brezhoneg. Dres, adalek ma oa gerioù resis ez eus bet ur c'helenn 2 Atersadenn gant Fañch Kerrain ha Colette Kerrain, miz Kerzu 2018. 3 Diwar : https://www.ouest-france.fr/bretagne/fanch-kerrain-philosophe-breton-de-tonquedec-2068350. 4 Vallée François, Grand Dictionnaire Françasi-Breton, Edition de l'Imprimerie Commerciale de Bretagne, Rennes, 1931. 5 Ti embann krouet gant Guy Etienne e 1958. 6 F. Vallée, Grand Dictionnaire Françasi-Breton, Edition de l'Imprimerie Commerciale de Bretagne, Rennes, 1931. 4 prederouriezh e brezhoneg e Diwan. Evit Fañch Kerrain eo anat ne c'heller ket ober prederouriezh hep gerioù arbennik 7 .

Digoradur

Liammet eo ar brederouriezh pe ar philo-sophia ouzh an doare ma c'heller prederiañ er yezh. Evit prederourion zo e vefe ar saozneg ar yezh wellañ d'ober prederouriezh rak ur yezh aes e vefe da zeskiñ, an holl a c'hellfe krouiñ gerioù neuze, hag ober gant meizadoù kemplezh evit en em gompren. Amañ e talvez e rankfe ar brederouriezh komz d'an holl hag abalamour da se e rankfemp komz saozneg8 . Met er studiadenn-mañ e komzimp eus an doare ma c'heller ober prederouriezh e brezhoneg. Kregiñ a rimp gant prederouriezh Fañch Kerrain. Un doare da c'houzout penaos e prederier e brezhoneg eo ar studiadenn-se. A-benn gouzout penaos eo deuet a-benn Fañch Kerrain d'ober prederouriezh e brezhoneg e rankimp studiañ ar pezh en deus skrivet ha studiet. Klask a rimp ivez gouzout gant piv eo bet levezonet ar muiañ a-benn sevel ar studiadennoù-se. Etre an daou eo an imbourc'h-se, ar brederouriezh diouzh un tu, ar brezhoneg diouzh un tu all.

Estreget ar yezh a zo, bez ez eus ivez ar pezh a vez kontet hervez ar brederouriezh. Ar brederouriezh c'hresiat n'eo ket memes hini hag ar brederouriezh c'hall, an hini gentañ he deus levezonet an eil. Komz a reer peurliesañ eus ul levezon europat pa gomzer eus prederouriezh. Bez ez eus, hervez ar mare, doareoù prederouriezh liammet ouzh ar sevenadur : ar brederouriezh c'hresat he deus levezonet Europa a-bezh, deroù ar brederouriezh eo. Displeg a rimp an dra-se e korf ar c'hounskrid. Ar brederouriezh alaman a gomz eus traoù all ha prederouriezh Bro-C'hall kement all, pep prederouriezh zo soliet en ur sevenadur, kement all evit ar brederouriezh vrezhonek.

Deurusoc'h c'hoazh eo studiañ ar brederouriezh e brezhoneg o c'houzout petra eo stad ar yezh hag an aergelc'h a ziglosiezh zo e Breizh. Komz a ran eus un aergelc'h a ziglosiezh hervez an termenadur : « aergelc'h divyezhegezh un den pe ur strollad tud e-lec'h ma vez ur yezh eus an div gant ur staelad sokiopolitikel izeloc'h» 9 . Evit ober prederouriezh e brezhoneg e ranker komz brezhoneg, met penaos ? Petra eo an diforc'h yezh etre komz e brezhoneg ha komz eus prederouriezh e brezhoneg ? Kinnig a ran e vefe un diforc'h etre an daou gant an arver a vez graet Heraklitos rak a-viskoazh eo bet enebet an daou brederour : « an eneberezh etre ar boud hag an emc'hwel, da lavarout eo, an dont-da-vezañ » 40 . Fañch Kerrain a ya etrezek buhez pep prederour, da 30 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz, ar brederouriezh c'hresat (Eilvet lodenn) », Imbourc'h, niv. 262, 31 Here 1991, p. 17-27. 31 Kerrain Fañch, « Dezrannadoù diwar-benn Heraklitos », Imbourc'h, niv. 262, 31 Here 1991, p. 28 -39. 32 Kerrain Fañch, « Sokratêz », Imbourc'h, niv. 295, 30 gwengolo 1994, p. 13 -30. 33 Kerrain Fañch, « Buhez Platon », Al liamm, niv. 305, du-kerzu 1997, p. 555 -567. 34 Kerrain Fañch, « Kelennadurezh Platon », Al liamm, niv. 308-309, Mae-Eost 1998, pp. 302 -317. 35 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz ar genedoniezh : an hippias ar brasañ », Imbourc'h, niv. 1, 31 Genver 2002, p. 35 -61. 36 Kerrain Fañch, « Aristoteles : e vuhez hag e oberenn », Aber, niv. 21, diskar-amzer 2005, p. 390 -408. 37 Kerrain Fañch, « Epikouros ha Xenon, pe an eurvad hep dlead hag an dlead hep eurvad », Aber, niv. 25, diskaramzer 2006, p. 399 -422. 38 Kerrain Fañch, «Tarzh-an-deiz ar brederouriezh hellazek », Al lanv, niv. 116, gouhere 2008, p. 6 -9. 39 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz : ar brederouriezh hellazek (2) », Al lanv, niv. 117, kerzu 2008, p. 5 -7. 40 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz, ar brederouriezh c'hresiat (Eilvet lodenn) », Imbourc'h, n°262, 31 here 1991, p. 17 gentañ e komz eus kelennadurezh Paramenidês ha da c'houde eus kelennadurezh Heraklitos.

«Evel m'hon eus gellet damverzout a-dreuz d'an addisplegoù, nes-tre eo an daou brederour an eil ouzh egile e-keñver mennozioù, evel pa vefent gevelled kefredel. Rak pezh a zo talvoudek evito o-daou eo e vefe ar gwirvoud war un dro unan ha lies. Hogen ur restad a c'heleniezh a van etrezo. N'eo ket e vefent an eil o talañ ouzh egile evel brezelourion oc'h en em gannañ. Bezet pe vezet, an hini kentañ. Paramenidêz, en em ra diouzh kollidigezh ar bed, tra ma venn egile saveteiñ ar veziadelezh dislavarus dre he c'henstrollañ en unander. Er mod-se o deus an daou brederour an anvekañ eus an amzerioù ken digoret frank an hent da zaou zurc'hadur eus an usvedoniezh hag a vo adkavet dalc'hmat, gant argemmadurioù didermen, a-hed istor ar brederouriezh : Diouzh an tu, ar selloù o parañ war ar Peurvoud, ha diouzh un tu all, an arnod da zeveizañ kemplezhegezh ha liesegezh ar beziadoù kevrinek m'emañ mabden sanket enno» 41 , p. 27. 42 Ibid., p. 24. 43 Ibid., p. 24. 44 Glanndour Maodez, Kregin-mor, Al liamm, 1987. 45 Ibid., p. 139. 46 Ur ger all a dalvez kement a «prederouriezh». 47 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz, ar brederouriezh c'hresiat (Eilvet lodenn) », Imbourc'h, niv. 262, 31 Here 1991, p. 17 -27. 48 Kerrain Fañch, « Dezrannadoù diwar-benn Heraklitos », Imbourc'h, niv. 262, 31 Here 1991, p. 28 -39. gwall ziaes dirouestlañ seurt kudennoù» 49 . Oc'h ober dave da vMaodez Glanndour e tiviz Fañch A-raok pep tra e fell da Sokratêz termeniñ petra eo ar soñjerezh reizh. Enebiñ a ra d'ar 49 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz, ar brederouriezh c'hresiat (Eilvet lodenn) », Imbourc'h, n°262, 31 here 1991, p. 37. 50 Kerrain Fañch, « Sokratêz », Imbourc'h, niv. 295, 30 gwengolo 1994, p. 13. 51 Ibid., p. 14 -15. 52 Ibid., p. 13. 53 Ibid., p. 25 -26. 54 Kerrain Fañch, « Buhez Platon », Al liamm, niv. 305, du-kerzu 1997, p. 556. 55 Kerrain Fañch, « Sokratêz », Imbourc'h, niv. 295, 30 gwengolo 1994, p. 25 -26. 56 Kerrain Fañch, « kelennadurezh Platon », Al liamm, niv. 308-309, Mae-Eost 1998, p. 309. 1. 4. Tarzh-an-deiz ar genedoniezh 57 : an hippias ar brasañ An hini diwezhañ embannet e Imbourc'h diwar-benn Istor ar Brederouriezh eo ar pennadmañ, unan eus ar re ziaesañ da studiañ. Da gentañ, abalamour ma vez direet prederouriezh Platon ha Sokratêz er memes pennad. Da eil peogwir e vez direet meizadoù luziet goveliet gant Sokratêz abenn meizañ un hentenn da brederiañ. Kenderc'hel a ra Fañch Kerrain oc'h enebiñ arguzennoù ar Sofisted da re Sokratêz a-benn lakaat preder Sokratêz war-wel.

Hippias, ur sofist gant komzoù brav, gouest da zisplegañ ar gaou hag ar gwir ha da douellañ an holl gant komzoù fur, zo enebet er pennad-mañ da Sokratêz. Fañch Kerrain a zispleg deomp penaos emañ Sokratrêz gouest da zisplegañ perak n'a ket prederouriezh Hippias en-dro. Ur gudenn a hentenn prederourel en deus Hippias, ur gudenn a brederouriezh neuze 58 .

Adalek neuze e vo ar brederouriezh un hentenn da boellata. Mont a ra war-raok Fañch Kerrain gant ar pennad-mañ, displeg a ra daelerezh Sokratêz. N'eo ket a-walc'h meizañ Doue, ar Peurvoud, bezoud Mab-den, ret eo poellata reizh. Daelerezh Sokratêz a venn meizañ an dra-se.

«Daelerezh Sokratrêz a c'heller rannañ e div lodenn : an eironegezh hag an askorerezh» 59 . Un hentenn da brederiañ pe ur meizerezh war an doare ma vez ar preder o tiwanañ eo daelerezh Sokratêz.

Ouzhpennet e vez amañ meizad ar briwerc'h, n'eo ket mui a-walc'h mennout studiañ ha sklêrijennañ an dud. Ret eo ober un arver reizh eus hor mennerezh. Rak-se ar brederouriezh a venn studiañ ar briwerc'hioù ivez. Hervez Sokratêz : « Ar briwerc'h n'eo nemet ar c'hoant da gaout an traoù mat gant ar galloud d'o frouchas » 60 . Met n'eo ket a-walc'h diren ar briwerc'h d'ar « galloudpourchas » : « Al laeron n'int ket briwerc'hek ; ret eo, da nebeutañ, spisaat ha lavarout ouzhpenn : en un doare reizh. Hogen ar reizhded end-eeun a zo anezhi ur briwerc'h ! » 61 .

Merket e vez amañ ar brederouriezh, enebet d'ar Sofisted, evel ur bleustradenn heñchet gant ar vertuzioù. Lakaat a ra mab-den hag e vertuz war ar renk kentañ. Pal Sokratêz eo ober eus ar 57 Genedoniezh a zeu eus gened. Talvezout a ra e galleg esthétisme. 58 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz ar genedoniezh : an hippias ar brasañ », Imbourc'h, 31 Genver 2002, p. 36 -37. 59 Ibid., p. 40. An eironegezh hag an askorerezh zo ar « maieutik » Sokratez, da lavarout eo an doare ma lakaer ar breder da ziwanañ. 60 Ibid.,p. 46. 61 Ibid.,p. 47. brederouriezh un doare da heñchañ an dud er vuhez pemdeziek ha d'o sikour da vezañ fur. Ar briwerc'h pe ar vertuz a vefe liammet dre anien d'an doare prederiañ. Dre anien e vefe liammet ar vertuz da zisoc'h ar poellata rak hervez Sokratêz, liammet eo an hentenn prederiañ d'ar galloudpourchas. Ar galloud-pourchas n'eo ket ar mat dre anien, setu neuze e vefe ar brederouriezh Sokratel o lakaat evel redi meizañ ar briwerc'h ha gouzout ouzhpenn war ar wirionez-se a-benn heñchañ an dud en un doare efedus war hent ar furnez.

5. Aristoteles

Ar pennad « Aristoteles : e vuhez hag e oberenn » 62 zo an hini kentañ embannet e Aber.

Evitañ e vo ar brederouriezh un doare da veizañ ar boud, e finvezh hag e c'hanedigezh. Aristoteles a veizo ar boud o kemer an «den evel logos» 63 . An doueelezh a vo a-bouez tre evit Aristotelez, kement-se a ro ster e finvezh ar bed hag e buhez an den. Meizañ a raio an doueelezh 64 : « Evel-se, e wiriañ a ranker, prederouriezh Aristoteles, an den beziadek, engouestlet penn-da-benn er bed, zo dezhañ un andon gravezel » 65 . «Arabat selaou ar re hon ali, war zigarez ma'z omp tud, da soñjal hepken en traoù denel, ha war zigarez ma'z omp marvel, da zilezel kement a zo divarvel. Er c'hontrol, e kement ha ma c'haller, e tleomp poaniañ evit dont da vezañ divarvel hag ober hon seizh gwellañ evit bevañ hervez ezwellañ lodenn ac'hanomp, rak ar bennaenn doueel, pegen bihan bennak e vefe he amparoù, zo dreist da gement tra all a-fet briegezh ha galloud» 66 .

Aristoteles a gemer an doueed evel ur skouer da heñchañ buhez Mab-den. An doueed o deus evel talvoudegezh lakaat an dud da gaout ur vuhez briwerc'hek. Evel displeget a-raok «un andon gravezel» zo gant prederouriezh Aristoteles, pal an doueed zo lakaat mab-den da vont uheloc'h eget e vuhez douarel. Kemer a ra an «doueel» evel meizad neuze. An doueel a vefe un doare da veizañ ar pezh zo dreist mab-den, un doare da vont dreist «briegezh ha galloud». Ha da gaout ur vuhez vertuzuz neuze ? Pe briwerc'hek ? Ne vefe ket dic'hallus ijinañ penaos e vefe bet Aristoteles hag e breder ur skouer evit Fañch Kerrain. Liammañ a ra Aristoteles an Doueoniezh hag ar brederouriezh. 62Kerrain Fañch, « Aristoteles : e vuhez hag e oberenn », Aber, niv. 21, diskar-amzer 2005, p. 390 -397. 63 Ibid., p. 401. 64 Ibid., p. 405. 65 Ibid., p. 408. 66 Ibid., p. 408. O kemer skouer war Aristoteles en deus c'hoant Fañch Kerrain diskouez petra eo ur prederour : «e pep tra e tiskouez bezañ ur prederour, ar pezh a dalvez kement ha gouzout petra eo anien an traoù ; ar pep pouezusañ evitañ eo gouzout war betra eo diazezet ar veziadelezh a-bezh, eus pelec'h e teu ha da belec'h ez a» 67 .

«Boemus e kavan an arroudenn-se tennet eus dibenn e Zivezouriezh da Nikomakos. Da'm meno, gant Banvez Platon, eo kaerañ mennozioù bet goveliet a-viskoazh gant ur prederour rakkristen. Ma'z intenter mat seurt komzoù, an den zo galvet, dre al lodenn uhelañ anezhañ, da berzhiañ en ur vuhez welloc'h eget ur vuhez douarel nemetken» 68 . Evit Epikouros eo ar bed graet gant an danvez, an danvez hag e anien zo anezhi atomoù diniver ha difin eo al lusk a vez oc'h amparañ anezho a-benn krouiñ hag adkrouiñ ar bed. Soñjal a ra dezhañ ne ranker ket bezañ prederiet gant an doueed betek re, rankout a ra an den kemer skouer warno a-benn ren ur vuhez a furnez 71 . Xenon a soñj ar c'hontrol da Epikouros.

6. Epikouros ha Xenon

Unan eus diazezour ar Stoikourion eo Xenon, meizañ a ra an traoù adalek an alvezoniezh : «An alvezoniezh 72 n'eo kelennet nemet evit gallout kelenn an diforc'h etre ar mad hag ar gaou» 73 .

Hervez Xenon, meizañ an den evel unan e-barzh an Alvez, a lak anezhañ da c'houzout petra eo e 67 Ibid. p. 398 68 Ibid. p. 408. 69Kerrain Fañch, «Epikouros ha Xenon, pe an eurvad hep dlead hag an dlead hep eurvad», Aber, niv. 25, diskar-amzer 2006, p. 421. 70 Ibid. p. 403. 71 Ibid. p. 409. 72 Ibid. p. 416. 73 Ibid. p. 417. wir rezid. Adlakaat an den en e blas a ro tro dezhañ da c'hounit e rezid dre c'houzout ar pezh a c'hell ober hag ar pezh ne c'hell ket. Dre-se e c'hell an den gouzout ivez ar pezh a zo gaou hag ar pezh a zo mat.

Epikouros a lakfe neuze an den war ar renk kentañ, Xenon a veizfe an Alvez a-raok an den a-benn reiñ dezhañ e wir plas. Penaos meizañ ar bed ha plas an den ennañ ? Setu ar goulenn ma tiwan prederouriezh Xenon ha Epikouros.

7. Thalez ha Anaksmiandros

E Hellaz e tiwano ar brederouriezh. Adalek ma vo ur prederour pinvidik a-walc'h da gemer amzer «d'an arvestiñ» 74 . Platon, Aristoteles hag ar re all eus ar mare o deus kemeret Thalez evit ar prederour kentañ : «n'eo ket an traoù a gonte evitañ, anien an traoù ne lavaran ket» 75 . Thalez en deus pleustret war meizad an dour, evitañ e oa an dour un doare da veizañ an orin hag an hollved.

«Pa spurmant Thalez ar pennorin doueel dindan skeudenn an dour, e fell dezhañ respont d'ar goulenn o tennañ da ziflukadur an dibab diwar ar beurbadelezh. Rak, daoust d'an dour gallout chom bepred pezh ez eo, eleze dour, e wisk alies stummoù diseurt : gwech evel aezhenn, gwech evel skorn hag erc'h, gwech evel gwazh ha mor. Hogen, bout ma tro e furmoù liesdoare, e talc'h an dour da vezañ unan hag an hevelep hini. Setu perak en deus e lakaet da velezour an doueel, e kement ha ma'z eo hemañ mammenn ar pezh a vez dalc'hmat tonket dezhañ genel ha mervel, eleze ar bed merzadus» 76 .

Evit Thalez eo an dour un doare d'ober eus un elfenn vevoniel ur meizad. Gant ar meizadmañ en deus c'hoant Thalez mont etrezek ar bed merzhadus evit kompren an hollved. Kompren ar bed dreist ar bed merzhadus a vefe un doare da veizañ plas mab-den er bed ha hini an doueed neuze.

Anaksimandros deskard da dThalez a gendalc'ho gant ar memes hent. E plas kemer an dour evel meizad e krouo ur ger nevez hag ur meizad nevez : hini an apeiron. Chom a raio Anaksimandros feal da veizad Thalez a-zivout orin ar bed. Gant meizad an apeiron e klasko Anaksimandros lavarout eo ar bed anvevenn, divent ha didermen. Anaksimandros a ya pelloc'h eget Thalez gant an apeiron a-benn meizañ an anvevenn 77 . Dre grouiñ ar meizad-se emañ Anaksimandros o kuitaat meizadoù Thalez levezonet gant an natur : 74 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz ar brederouriezh hellazek », Al lanv, niv. 116, gouhere 2008,p. 7. 75 Ibid. p. 8. 76 Ibid. p. 6. 77 Ibid. p. 6. «Penaos ez intente Anaksimandros ar ger Apeiron ? Anat eo ne felle ket dezhañ ober meneg eus an dour, an aer, an tan ha me oar... Kement tra danvezel a oa argaset gantañ. A dra sur, ar meizad a zo amjestr ha n'eo ket aes da ziluziañ. Aristotelez (Metaph., liv. XII, c. II) a glask ober meiz war Anvevenn hon prederour war-bouez lavarout ez eo ur meni restl kentidik» 78 «Tremen 2 500 vloaz 'zo ez eo ganet [ar brederouriezh] ha kalz tud a ziougan dezhi, a-raok nemeur, ur marv didrec'hus ha dieltro. Ken e vez aloubet hon c'halon a-wechoù gant ur santad e vefe deuet he zonkad anebeudoù da vezañ bresk-ouzh-bresk ha diasur. Arouezius a gement-se e oa talbenn ur pennad skrivet ganin pell 'zo diwar-benn Wittgenstein : «Ar brederouriezh oc'h ober he zalaroù». Ha mar fell da unan bennak gwiriekaat e peseurt lagenn ez eo kouezhet an diskiblezh-se, e vo a-walc'h dezhañ digeriñ an «Imbourc'hadurioù» (die Untersuchungen), ha dizoleiñ drezañ e-unan an dodennoù bet meret gant krenusañ hag arvarusañ prederour hon mare-vezh. Ar pezh hon broud, enta da zistreiñ d'an amzer dremenet, p'edo c'hoazh ar brederouriezh fresk evit ur babig ha leun a virvidigezh» 87 . Hervez Fañch Kerrain eo Wittgenstein ar prederour a zo aet ar pellañ war hent distrujidigezh ar brederouriezh dre yac'haat ar yezh arveret ha steuziañ an holl veizadoù prederourel neuze.

Hervez Wittgenstein eo ar yezh dre anien un douellerezh, « ken e c'heller amañ komz eus marv ar brederouriezh. Pezh am eus kinniget evit talbenn » 88 .

Diwar-benn ar pennad-mañ e lavar Fañch Kerrain :

«Evit lavarout va soñj e berr : ar pennad a gavan mat a-walc'h evel m'emañ. N'hellan ket ober kalz gwelloc'h, ma fell din reiñ un tamm tañva eus preder unan eus souezhusañ speredoù hon amzer. Bremañ, evit a sell ouzh e studiañ hag e vurutellañ, se a zo un afer all. D'am meno, emañ o heuliañ hent-dall an nominalouriezh a wechall, 83 Ibid.,p. 31. 86 Ibid.,p. 31. 87 Kerrain Fañch, « Tarzh-an-deiz : ar brederouriezh hellazek (2) », Al lanv, niv. 117, kerzu 2008, p. 6. 88 Kerrain Fañch, « Ludwig Wittgenstein, pe ar brederouriezh war he zalaroù », Imbourc 'h, 31 Mae 1990, p. 38. hentenn poellata e klaskont gouzout petra eo ar merzhout ha petra eo neuze ar faltazi hag an emskiant. Chom a reomp memestra e liamm gant ar pezh a oa pal ar brederourion c'hresat : mont etrezek ar bed merzhadus, ouzhpennet e vez gant ar brederourion klaskel ur preder war ar skiant. Gant « Petra eo an talvoudoù ? » e kendalc'h hor prederour da zifenn an dud diouzh touellerezh ar skiant. Rankout a reomp hervezañ bezañ heñchet gant an talvoudoù.

98 Kerrain Fañch, « Petra eo ar soñjal ? », Imbourc'h, 30 Du 1992, niv. 275, p. 11. 99 Ibid., p. 12. 100 Ibid., p. 12.

« Daoust da se e kred din ez eo an arvesterezh ivez ul lodenn eus ar vuhez, hag ez eus un dra bennak gwariet ha gaouiat en eneberezh lakaet gant Goethe etre ar vuhez hag an damkanerezh. N'hell ket an den, d'am meno, tizhout barr e zenelezh, anez dezhañ tañva, na pa ne ve ken, un nebeut prantadoù a zamkanerezh glan. Hep arvesterezh, n'eus ket a zenegezh. Hogen, a-dra-sur, an arvestiñ n'eo ket pep tra en hor buhez; n'eo ket kement-se a ya d'ober ur vuhez denel. An talvoudekaat, ha kement a zibenn dioutañ, a zo ken pouezus all »101 . Reiñ a ra al lavarenn-se da soñjal er pezh hor boa bet tro da studiañ e penn kentañ an imbourc'h diwar-benn Sokratêz. Pouezus eo an arvestiñ heñchet gant an talvoudoù evit diorren mab-den, hag e zieubiñ zoken : «E devoud, ar preder war an talvoudoù, ar striv evit disklêriañ an arvez-se eus hor buhez, a zo bet, abaoe milvedoù, ul lodenn benndalc'hel eus an holl brederouriezh anavezet. Henn merzet hon pa 'm eus bet tro da lakaat war-wel kelennadurezh Sokratêz»102 .

Kenderc'hel a ra Fañch Kerrain o tispleg gant ur skouer, pegen a-bouez eo an talvoudoù da heñchañ buhez mab-den. Dres, ar skouer kemeret gantañ a zo e liamm gant ar pezh a lavar Sokratêz diwar-benn ar briwerc'h hag an talvoudoù. Goude ar skouer-se e klasko he dielfennañ gant sikour an hentenn anadennoniel. An hentenn-se 'oa bet studiet er pennadoù bet embannet a-raok evel hon , p. 44 -45. 107 Ibid., p. 44 -45. 108 Ibid., p. 44 -45. 109 Ibid., p. 45. 110 Kerrain Fañch, « Prederouriezh pe philo-sophia », Aber, niv. 26, goañv 2006, p. 504 -505. « Natur an den » 122 emañ ar skrivagner o studiañ an darempred etre mab-den hag ar gevredigezh. « Hag eñ neuze da gemer harp war brederouriezh Kant en doa roet dezhi da bal termeniñ natur an anaout ha bevennañ an dachenn anezhañ. Arabat e oa, hervezañ, droukveskañ ar soñjal (denken) hag an anaout (kennen). An anaout a c'hoarvez eus an intenterezh (Verstand), ne zisoc'h ket eus ar poell (Vernunft), tonket dezhañ en em douellañ, dre ma n'eo ket diazezet e obererezh war sol an anadennoù. Hogen « Perak neuze komz amañ eus devoned e diabarzh Doue ? Daou respont a zo roet gantañ : en un doare nac'hel, e kement ha ma'z eo merket gant ar pezh a c'hoarvez er bed, da lavarout eo treuzfurmet en e stuz. Adalek ma'z eus ur bed krouet ha m'en deus Doue un darempred dibaouez gantañ, e resev dioutañ ur vuhezadenn ; dre-se, e voud dezhañ a zo levezonet gant ar pezh a zibun er bed. En un doare yael, Doue a zeu da vezañ er bed, e kement ha ma kresk e voud a-hed an amzer »140 .

Hag eñ o kenderc'hel : « Gant an Nevezplatonegezh ez eo ereet start an den ouzh an doueelezh ; pezh a ra ivez andon un deveizadur kristen eus an den. Rak-se, adal ma raio e soñj treiñ ouzh a Gristeniezh, souezh ebet ma teuio an aters azivout Doue hag an den da vezañ kudenn bennañ e brederouriezh. Kement-se a zo bet eztaolet gantañ evel-hen : «Doue hag an ene a vennan anavezout. Netra all ? Nann netra » 159 . A-wechoù en em gaver gant diaesterioù da c'houzout peseurt diforc'h a zo etre doueoniezh ha prederouriezh, dreist holl hervez Fañch Kerrain pa vez meneget Sant-Eosten : « Pa gomz Eosten diwar-benn an den, ha pa vefe e stumm ar brederourien, ho pet soñj n'eo ket, da gentañ holl, ur prederour, ur feizoniour ne lavaran ket. Tennañ a ra spletoù diouzh ar brederouriezh, a dra sur, hag implijout ar meizadoù danzeet ganti, met fellout a ra dezhañ he lakaat da servijourez ar feiz. Er feur-se, ez eo en deus eus e oadvezh, p'emañ an impalaouriezh roman war an diskar. Ur marevezh ma emouezer ouzh reuzeudigezh ha sempladurezh an den ha ma skriver, diouzh ar gwellañ, da glask en Doue ar silvidigezh c'hoantaet »161 .

Ul lusk hollek zo da brederouriezh Fañch Kerrain, pa Er pennad ez adkaver an diforc'h a ra etre « traoù an douar » ha « traoù an hunvre » gant an diforc'h etre « Amvoud » ha « Gwirvoud » : « 1. Bout : eo kement tra zo. 2. An divoud : kement tra ned eo ket. Amvoud, anezañ kement tra zo pell diouzit ha dibouez evidout ». Ha chom a ra gouiziek tre gant pennarguzennoù zo disoc'h serriñ pep douetañs a rofe un dalvoudegezh prederourel don : « Met an emskiant vreizek a rafe an diforc'h etre Gwirvoud hag Amvoud »188 . « Er pennad-mañ e tisklerian diazez Skiant Vreiz war dachenn ar brederouriezh»189 : marteze e vefe ar stumm prederourel, ar stil prederourel, un doare da ledañ e vennozhioù en un doare marteze efedusoc'h hervezañ ? Oc'h ober gant ar stumm-se e seblant Gawain sirius gant arguzennoù don, nemet n'emlaka ket en arvar gant ar c'hudennoù prederourel rik oc'h emc'houlenn petra eo ar « bout », « ster ar vuhez », pe « talvoudegezh an hunvre ». An holl zodennoù-se zo studiet gantañ evit lakaat war-wel talvoudegezh Breizh ha talvoudegezh ur spered broadel ha kelt evit diwan mab-den.

Gant ar pezh a zo bet studiet ganimp a-raok a-zivout an hentenn prederourel, an hentenn poellata hag anadennoniel, ne c'heller ket lavarout eo pennadoù Roparz Hemon pennadoù prederouriezh. Ne ra dave da brederour ebet, sevel a ra e bennadoù dre e breder dezhañ e-unan. 226 Ibid.,p. 8. 228 Ibid,p. 26. 229 Ibid,p. 47. 230 Ibid,p. « Plaenadur Maurice Blondel avat hag an diforc'h a ra etre «ar mennerezh mennus» hag ar «mennerezh mennet» a gavan kalz resisoc'h ha lemmoc'h da ober meiz war an arrizhouriezh. Ma 'z eo azonet ar mennerezh gant an iziunad d'an anvevenn, ma'z eo marnaoniet war glask Doue, penaos e tizhfe mougañ un doug enskrivet ken don en e anien ? Kaer en devo ar mennerezh mennet embann « n'eus ket a Zoue », an ezhomm eus Doue, kreñvoc'h eget fistilherezh ar poell, a vroudo anezhañ da azeuliñ ne vern peseurt krouedenn diwar e zorn. An daeladenn-se, graet da gentañ ouzh kelennadurezh Bouda, a zo ganti, d'am meno, un dalvoudegezh hollvedel. Kalz stankoc'h an arrizhataerion eget an andoueourion » 314 .

Holl bennadoù us-displeget bet skrivet gant Roparz Hemon, Maodez Glanndour, pe Farnachanavan, zo « A-dreñv talbenn an tabutoù bihan, ez eus ur baradig tud oc'h aozañ amzer-da-zont Breizh hag o reiñ dezhi ar benveg rekis evit mirout ha diorren he fersonelezh. Ar benveg-se a zo ur yezh gouest da zisplegañ kement menoz a c'hell dont e penn un den desket, n'eo ket hepken er vuhez pemdeziek, hogen ivez war dachenn ar skiant.

Ur stourm kalet eo. Da glotañ ouzh ezhommoù nevez e rank ar brezhoneg gouzañv kemmoù don, hep na ve dismantret diazez ar c'hevreadur, a zo framm e gorf hag e ene. [...] Boaz Frañsez Vallee, an den en deus graet ar muiañ evit difraostañ tachennoù nevez d'ar brezhoneg, oa pleustriñ dibaouez war yezh ar bobl, ken komzet, ken skrivet, evit tennañ diouti ar pep gwellañ, evel ma lavare, evit kavout ar spered don kuzhet gant strouezh an trefoedadurioù hag an amprestadennoù diouzh ar galleg. Seurt boaz a dle bezañ kemeret gant pep skrivagner, daoust pegen uhel e ve danvez e skridoù, daoust pegen distag diouzh buhez pemdeziek ar werin.

Hogen un dra all a zo. Ma tle ar skrivagner lakaat e boan da zisplegañ e gealioù hervez spered ar yezh, e tle al lenner lakaat e boan ivez da gompren. Danvezioù evel ar re embreget er gelaouenn-mañ a zo diaes da zisplegañ ha diaes da gompren e n'eus forzh pe yezh. Diaesoc'h c'hoazh e brezhoneg. Arabat d'al lenner kilañ diouzhtu. Arabat dezhañ abegout evit ar blijadur da abegout. Arabat dezhañ ober goap war an disterañ digarez. Arabat dezhañ dismegasiñ ar 317 Gwelout a-us. 318 Abanna, « Ur pennad bevstrilhouriezh », Hor Yezh, niv. 4, 1954, p. 16-19. 319 « Eviti da blediñ gant an danvez a zo un danvez a ouezoniezh, n'eo ket savet ar studienn-mañ evel ul labour ar ouezoniezh. An aozour e-unan, kent kregiñ a ro d'e lennerion an ali-mañ : « Na glaskit ket koulskoude en notennoù-mañ ar pezh n'int ket, ur studiadenn spis, meret klok, met un tamm soñj bennak diwar-benn ur gudenn eus ar re startañ da ziluziañ » 324 . Start da ziluziañ evel kement kudenn a denn d'an hollelezh ha ket d'un dachenn arbennik ; start ivez en abeg d'ar stad m'edo ar yezh e 1942. Dibaot e oa c'hoazh er mare-se ar studiennoù war ar ouezoniezh ha dreist-holl gouezoniezh an den ; kaer en doa VALLEE bezañ furchet termenoù kalvezel e-leizh, e kave gwell ar skrivagnerion a vennozioù ober gant ar yezh lennegel. Lennegel rik eo yezh « Ur breizhad oc'h adkavout Breizh » ; lennegel e chom dek vloaz pelloc'h studienn Maodez Glanndour. Koulskoude e stiv da zegas ar war gerioù ar yezh lennegel spisadurioù hag enebadurioù nevez. Den araozañ da skouer ne arveras ar ger speredegezh ha nebeutoc'h c'hoazh an enebadur etre ar meizadoù sevenadur ha speredegezh, nag ac'hoel en hor yezh, etre sevenadur ha sevenadurezh. Ar pep all avat eus geriaoueg ar studienn zo graet gant gerioù boutin : kalon, meiz, poell, tro-spered, gwirionez, roet dezho ur ster ha ne oa ket diouzh implij ar werin marteze, hogen kentoc'h a oa hini ar gerioù gallek keñverek » 325 . Gant Heidegger e venn diskouez Fañch Kerrain talvoudegezh ar yezh evit ar brederouriezh.

Pa vefe evit

Hogen, gallus e vije bet deomp lavarout an dra-se adalek studiadenn Wittgenstein dre m'eo eñ en 376 Ibid., p. 10. Étienne Guy, Lavar 11, Preder, 1998, p. 110. 377 Ibid., p. 13. Étienne Guy, Lavar 14, Preder, 2001, p. 347. Kement hag aroueziañ, dre-vras, ar yezh a glever bremañ e Breizh -ur brezhoneg mesket ennañ un niver euzhus a c'herioù gallek ha n'int ket brezhonekaet zoken -e tegasan deoc'h da brederiañ ar pezh he deus lavaret va mamm (78 vloaz anezhi, brezhonegerez a-vihanik, ned eo ket bet er 'skol vrezhonek' e stumm ebet, pa ra gant ar brezhoneg desket er ger gant he zud, ganet e 1857 ha 1868, ur yezh pinvidik anezhi evel ma oa ar brezhoneg en naontekvet kantved, miret disi ganti peogwir he deus kuitaet he farrez c'henidik e 1932) : « aet eo bastard ar brezhoneg gant ar re yaouank ».

Emsavioù ez eus bet e Breizh o tiazezañ ar brezhoneg lennegel, diwar ar yezh komzet en naontekvet kantved, en amzer ma oa unyezhek ar maezioù (n'eo ket a-walc'h Gwalarn, met ivez Dihunamb evit rannyezh Wened, Kroaz ar Vretoned, Feiz ha Breiz, ha me oar). Skrivagnerion ar c'helaouennoù-hont a ouie tennañ o mad eus an holl rannyezhoù ; a-live gant seurt yezh eta e rank bout ar yezh kelennet d'hon bugale. Ha lennet eo bet, da vihanañ, seurt kelaouennoù gant skolaerion Diwan ? Padal, n'eo ket a-walc'h. N'omp ket en naontekvet kantved ken. Cheñchet eo ar bed, disheñvel eo ar vuhez. An darn vrasañ ac'hanomp n'int ket labourerion-douar ha den ne ra ken gant binvioù an naontekvet kantved. E fin an ugentvet kantved emaomp, en hoalad an elektronik hag an derc'hanel. Anat eo ne zalc'ho ket hon bugale d'ober gant ar brezhoneg ma n'eus ket anezhañ ur yezh barrek da gevezañ ouzh ar galleg.

Evit pezh a sell ouzh ar geriadurig a lavarit, arabat ankouaat ez eus labourioù kaset da benn, abaoe ugent vloaz, war an danvezioù a venegit (ha re all -dres ezhommoù fin an ugentvet kantved). Ur skol eil derez ez eus bet o vont en-dro. Ur bern tud zo bet stummet ganti. Darn anezhe a ve laouen sur-mat o kenlabourat ganeoc'h, gant gouzout peseurt yezh hoc'h eus c'hoant da arverañ.

Raklavar

  Ganet eo Fañch e Kamlez e Bro-Dreger e 1938. Brezhoneger a-vihanik eo, marv eo e dad epad ar brezel ha desavet eo bet gant e vamm. Bet eo er skol da 7 vloaz, ne gomze nemet brezhoneg d'ar mare-se met ne oa ket bet diaes dezhañ deskiñ galleg er skol. E skolaj Lannuon eo bet skoliataet hag er c'hloerdi eo bet da c'houde, e Sant-Brieg, betek bezañ beleget e 1962. Kendalc'het en deus gant e studi war ar brederouriezh gant un aotreegezh e Skol-Veur Angev ha kelennet en deus e kloerdi Kintin e-pad tri bloaz betek bezañ galvet da gelenn e lise Bossuet e Lannuon ha kelennet en deus ar brederouriezh hag ar brezhoneg du-hont. Divelegañ a reas evit eurediñ gant Colette Vincent kelennerez war ar brezhoneg 2 . A-hed e vuhez eo bet Fañch Kerrain e liamm gant ar brezhoneg, dre gomz en un doare pemdeziek er gêr, met ivez gant e engouestloù sevenadurel. Broadelour eo bet hag emgouestlet e oa en aozadurioù kevarzhel vrezhon hag er sevenadur breizhek. Labouret en deus gant Youenn Olier e penn-kentañ Skol an Emsav etre 1970 ha 1975, pemp bloaz en holl. Paouezet en deus gant an aozadur-se evit mont en U. D. B. Stourmet en deus evit ar strollad politikel e-pad 20 vloaz. E penn kevread Bro Dreger ha Goueloù e oa e-pad 8 vloaz, hag aet eo kuit p'eo bet galvet da gelenn e Diwan evel kelenner prederouriezh. Kelenner prederouriezh e brezhoneg eo bet, el lise Diwan er Releg-Kerhuon, etre 1997 ha 2000, betek e leve.

  eus ar gerioù. Bez e vefe gerioù prederourel a zegasfe ganto ur preder : meizadoù. Padal e vefe gerioù all ne vefent ket dereat d'ar brederouriezh e brezhoneg rak ne c'hallfent ket degas ar memes preder, ne c'hallfemp ket ober anv eus ar gerioù-se meizadoù. An aergelc'h a ziglosiezh zo un doare ma c'hellimp displeg n'eo ket anataet arver ar brezhoneg. Diverrañ a rimp an tabutoù-se el lodenn ziwezhañ hor studiadenn. I. Prederouriezh Fañch Kerrain Diwezhat a-walc'h e krogas Fañch Kerrain da skrivañ prederouriezh e brezhoneg. Er gelaouenn Imbourc'h e skrivas da gentañ. Ar pennad «Diwar-benn ar frammadouriezh» eo ar pennad kentañ embannet e-barzh Imbourc'h e 1973 10 , «Keal ar brederouriezh» eo an hini a grogas lusk embann pennadoù Fañch Kerrain e Imbourc'h e 1985 11 . Adalek 1985, da 47 vloaz e skrivas ingal Fañch Kerrain pennadoù prederouriezh. Embannet eo bet an darn vrasañ eus e labour er gelaouenn Imbourc'h : 16 pennad embannet en holl etre 1973 ha 2002. Skrivet en deus pennadoù prederouriezh evit Al liamm, Al Lanv pe Aber. E 1992 e skrivas daou bennad evit Al liamm : «War hentoù gourbannoù Sant Eosten 12 » ha «Ar gwir vrezhoneg 13 ». Kenderc'hel a reas da skrivañ evit ar gelaouenn betek miz Kerzu 2007 hag embann ar pennad diwezhañ : «Meizañ Doue en hon amzer 14 ». 13 pennad en holl zo bet embannet e Al liamm etre 1992 ha 2007. E miz Eost 2005 e krogas da skrivañ evit ar gelaouenn Al lanv gant ar pennad «Heidegger 15 » betek miz Ebrel 2008 oc'h embann e bennad diwezhañ «Heuliadoù ar Republikanouriezh 16 ». Nav fennad a vo embannet er gelaouenn etre 2005 ha 2008. Evit Aber e skrivas adalek 2005 gant «Aristoteles : e vuhez hag e oberenn 17 » betek ar pennad «Natur an den 18 », an hini diwezhañ embannet e 2008. Embannet ez eus bet 8 pennad e Aber etre 2005 ha 2008. Da 70 bloaz e ehanas da skrivañ evit kelaouennoù. Ingal e skrivas evit kelaouennoù etre 1985 ha 2008 neuze. Tost da 40 pennad a zo bet skrivet gant Fañch Kerrain. Tri levr a skrivas, embannet gant Moulladurioù Hor Yezh : Prederouriezh pe philo-sophia 19 ha Keal doue war-lerc'h Auschwitz 20 e 2013, Buhez mab-den, souezh, douetañs ha Divizet hon eus envel ar pennad «Tarzh-an-deiz» rak e tistro an titl-mañ e meur a bennad. Ouzhpennet e vez alies un istitl evit spisaat an danvez studiet er pennad. A-dreuz ar pennadoù e weler dre belec'h e ya Fañch Kerrain. Berr a-walc'h eo ar pennadoù evit reiñ da intent trabedoniezh ar brederourion studiet. Direet eo prederouriezh pep prederour gant Fañch Kerrain, peurliesañ e vez komzet eus ur prederour e-barzh ur pennad a-benn skeudenniñ en un doare sklaer ar meizad en deus c'hoant Fañch Kerrain treuzkas d'al lenner. Fañch Kerrain a grogo gant daou bennad embannet e Imbourc'h e 1991 : Paramenides 30 ha Heraklitos 31 , da eil e vo studiet gantañ er memes kelaouenn «Sokratêz» e 1994 32 . Da c'houde e studio Platon gant daou bennad da heul, «Buhez Platon» e 1997 33 ha «Kelennadurezh Platon» e 1998 34 embannet eo bet an daou bennad er gelaouenn Al liamm. Gant ar pennad «Tarzh-an-deiz : ar genedoniezh» 35 e 2002, e vo c'hoazh meneget prederouriezh Sokratêz er gelaouenn Imbourc'h. Kenderc'hel a raio gant Aristoteles e 2005 36 , Epikouros ha Xenon e 2006 37 an div studiadenn-mañ embannet er gelaouenn Aber. Ar pennad diwar-benn Aristoteles 'vo ar pennad kentañ embannet gant Fañch Kerrain er gelaouenn Aber. Thalez 38 ha Anaksimandros 39 'vo studiet e 2008 er gelaouenn Al lanv evit echuiñ. 1. 1. Paramenides ha Heraklitos Gant Paramenides ha Heraklitos e weler deroù ar brederouriezh c'hresat. Lakaat a ra warwel Fañch Kerrain penaos e vez klasket lakaat e darempred meizad Doue, Mab-den hag ar Peurvoud. Kregiñ a ra Fañch Kerrain o tisplegañ pegen pouezus eo liammañ Paramidês hag

  . Paramenidêz a veiz ar bed hag e gollidigezh o lakaat ster war ar Peurvoud, dre anien dreist mab-den hag a lak ster e buhez an den. Evit Heraklitos « piaouel d'an ene eo al logos » 42 , dre al logos e c'heller deveizañ « kemplezegezh ha liesegezh ar beziadoù kevrinek » 43 . Goude bezañ echuet gant ar pennad e ouzhpenno ar skrivagner notennoù war Heraklitos tennet eus preder Maodez Glanndour ha kavet el levr Kregin Mor 44 : «Nann, n'eo ket ar gomz a oa en Doue, er penn-kentañ, a-raok pep krouidigezh, nag ar ger, met ar Verb hepken, ar bezoud leun ha meizel war un dro. Hag al lavar-se ne oa ket klakennerezh an trouz, met sioulded un emarvesterezh divent etre an Tad hag ar Mab en unvaniezh ar Spered Santel. Evel-se, a-wechoù, n'eus netra a lavarfe muioc'h eget komzoù berr, sioul ha distroñs, ur frazenn, ur ger hepken marteze, o tigeriñ dimp dor ar c'hevrin» 45 . Piaouel d'an den eo al logos (al lavar), piaouel d'ar bezoud eo al lavar neuze. Meizañ a reer ar Peurvoud dre al lavar. Rak-se e liamm eo ar Peurvoud hag al lavar. Kement ma lavaro Maodez Glanndour e oa ar verb a-raok pep tra. Evit meizañ sklaeroc'h deroù an usvedoniezh 46 en deus divizet Fañch Kerrain lakaat e liamm an daou brederour : Heraklitos ha Paramenides. Dispartiet eo bet an daou e-barzh an embann, ma komz eus al liamm etre an daou brederour e deroù ar pennad kentañ 47 e sav memestra ur pennad all evit «Dezrannadoù diwar-benn Heraklitos» 48 . Er pennad diwezhañ-mañ e vo kavet ul listennad lavarennoù eus Heraklitos troet gant Fañch Kerrain : «Dre vras e kav din bezañ deuet a-benn da ginnig d'al lennerion an destenn-orin bet troet ganin diwar ar gresianeg, petra bennak ma 'z eo 41 Ibid.

  Kerrain kemer harp war studiadennoù e brezhoneg. 1. 2. Sokratêz Er pennad-mañ e komz Fañch Kerrain eus ar Sofisted a-benn diskouez penaos eo a-bouez da Sokratêz ober eus ar brederouriezh un hentenn da glask ar wirionez. Lakaat an den da greskiñ dre un arver reizh eus e vennerezh en deus c'hoant Sokratêz ober, dre-se emañ Sokratêz e liamm gant ar brederourion all meneget a-us. Paramenides ha Heraklitos o doa c'hoant sklêrijennañ buhez mabden ivez. Liammet eo an daou bennad gant Istor ar brederouriezh evel m'en diskouez Fañch Kerrain: « Istor ar brederouriezh hellenat abaoe ar seizhvet kantved kent J.K a zo hini e gerzhadenn a-dastorn etrezek Sokratêz. Raksokratêzidi a reer eus ar brederourion-se m'hon eus bet tro da anavezout ar re vrudetañ anezho. Talvoudek-tre eo bet o skridoù, o vezañ m'o deus stignet ar goulennoù penndalc'hel : petra eo ar boud hag ar pennabeg anezhañ ? En em lec'hiañ a raent e par an usvedoniezh» 50 . Ar pennad-mañ a gomz neuze eus Istor ar brederouriezh a-dreuz meizadoù Sokratêz. Abouez eo bet preder Sokratêz, levezonet kalz en deus mennozioù Bro-Hellaz met ivez re ar C'hornôg. N'eo bet anavezet Sokratêz nemet gant testoù eus e brederouriezh : Aristofânez, Platon, Senofon, Aristotelêz. Platon eo an hini a zo bet ar gwellañ test eus buhez Sokratêz 51 . Ken a-bouez eo bet e levezon eo bet merket ar mare e Istor ar brederouriezh oc'h ober anv eus « Raksokratelourion » hag ar re all da c'houde. Kendodiñ a raio Fañch Kerrain buhez Sokratêz evit mont etrezek e gelennadurezh. D'ar mare-se emañ ar Sofisted o ren e Bro-Hellaz, met Sokratêz « enebet ouzh ar Sofisted, e talc'h da vont gant an hevelep hent : distreiñ a ra e soñjoù diouzh an usvedoniezh evit skeiñ war-du an divezouriezh hag an emanaoudegezh » 52 .

  Sofisted, hervezañ emañ ar Sofisted o c'hoari gant ar mennozioù « evit ar blijadur da drec'hiñ war an emzivizer pe da c'hounit arc'hant ». Ar pep pouezusañ evit Sokratêz zo kavout ha mont etrezek ar wirionez evit sklêrijennañ an ober ha servijout d'ar vuhez pemdeziek. E bal a zo « lakaat an den da greskiñ er furnez dre un arver reizh eus e vennerezh » 53 . 1. 3. Platon : ur c'hendalc'h eus preder Sokratêz Studiet e vo Platon en daou bennad da heul. Amañ e tiskouez Fañch Kerrain penaos en deus bet c'hoant liammañ pep pennad embannet ha reiñ d'an dud elfennoù evit prederiañ. Gallout a reer lavarout eo c'hoant Fañch Kerrain liammet tre ouzh hini Sokratêz : sklêrijennañ mab-den o reiñ dezhañ elfennoù da brederiañ. Er pennad-se, evel er pennad a-raok e vez c'hoazh meneget ar Sofisted. Dre vras e vo komzet er pennadoù-mañ eus ar Sofisted. E digoradur ar pennad kentañ diwar-benn « Buhez Platon » e tispleg Fañch Kerrain perak en deus divizet studiañ ar brederourion-se hag ar brederouriezh c'hresat : « ken argollus eo soñjal e c'hellomp, drezomp hon-unan, dre ma' z eus ac'hanomp «loened poellek» ha speredoù dibar, kas da benn disi, hep kemer an disterañ harp war ar brederourien. «Ne zesker ket ar brederouriezh, deskiñ a reer prederiañ», eme tud 'zo, o restañ dibreder, evel perokidi, frazenn vrudet Emmanuel Kant. Kemment-se a zo gwir, met dres, prederiañ a ranker deskiñ, ha gwellañ doare d'henn ober eo goulenn skoazell digant hon diaraogourien. Petra a fell deoc'h, un hengoun eo ar brederouriezh, un hengoun kornogat war ar marc'had, hag hep en em skorañ war brasañ speredoù hon hengoun ne zeuer a-benn nemet da valbouzañ. Setu perak ez on krog abaoe un nebeud bloavezhioù da sevel kentelioù diwar-benn istor ar brederouriezh. Dedennet on bet, da gentañ, gant ar Raksokratiked : Thales, Paramenidos, Heraklitos. Hogen, ar pep brasañ eus va laour am eus gouestlet da Sokratêz. Naturel eo neuze e tiboukfe bremañ war B/Platon m'en em gav gantañ (ha gant e ziskibl Aristotelêz) ar brederouriezh hellazek en he barr » 54 . Kenderc'hel a raio Fañch Kerrain gant kelennadurezh Platon er pennad da heul. Displeg a raio penaos ha perak eo enebet Platon d'ar Sofisted. Lavaret e oa bet a-raok gant Sokratêz e oa ar Sofisted o klask touellañ an dud o c'hoari gant al lavar « evit ar blijadur da vezañ trec'h war an emzivizer » 55 . Evit Platon, « breutaerion ampart int, a dra sur, barrek-tre da c'hoari gant ar poellata, gouest kenkoulz da zifenn an dezenn hag an eneptezenn, hogen un dra a ra diouer dezho : ne garont ket ar wirionez » 56 . Dre-se emañ Platon war memes hent prederel ha Sokratêz, soñjal a ra dezhañ eo pal ar brederouriezh karout ha klask ar wirionez ha neket touellañ dre al lavar evel ar Sofisted.

«

  Goude bezañ studiet Aristoteles, e'm eus dibabet studiañ daou brederour eus an hevelep prantad, nemet ganto e tiglor ur spered nevez. Epikouros zo anavezet mat, ha zoken diouzh ar c'hiz d'ar mare-mañ. En enep, Xenon a vez komzet nebeut a-walc'h diwar e benn. Koulskoude ez eo bet ur spered uhel. An diazezoù eus ar Stoikouriezh a gaver en e oberenn» 69 . Da gentañ e yelo ar skrivagner etrezek prederouriezh Epikouros ha da c'houde e komzo eus Xenon. Soliet eo divezoniezh Epikouros war ar c'hempouez etre ar poellata hag ar blijadur. Hervezañ ne c'heller ket ober unan hep kemer e kont egile. Evit Epikouros «ne c'haller ket ren ur vuhez plijadurus hep bevañ hervez ar poell, e gin, ne c'haller ket bevañ hervez ar poell ma tiouerer ar blijadur. Dav eo, emezañ c'hoazh, emzieubiñ diouzh karc'har an aferioù hag ar politikerezh» 70 .

  . Gant studiadenn ar prederour kentañ : Thalez, e echuo ar rummad-se. Dre veizañ an dour e klasko displeg penaos e ranker mont dreist ar bed merzhadus a-benn kavout anien en traoù. Hag e c'hallfec'h diren ar pezh a vez lavaret gant ar brederourion diwar-benn Thalez a glaske «anien an traoù», da bal Sokratêz klask ar wirionez ? Evel Xenon gant meizad an alvez e klask Anaksimandros gant an apeiron meizañ ar peurvoud, an hollek, an anvevenn. Atav eo bet goulenn an orin hag an doueel kefridi ar brederourion. Tad ar brederouriezh eo Thalez, an hini gentañ en deus klasket kavout anien an traoù. Platon a lavaro en e «Theatêtos» eo labour ar prederour «gouzout petra eo an den, ha petra a zle seurt boud ober ha gouzañv, o vezañ m'emañ lakaet a-ziforc'h diouzh an holl voudoù all, setu da betra e ouestl ar prederour e imbourc'hadurioù» 79 . Aristoteles a veiz ar boud kement a Heraklitos ha Paramenides. Evel Heraklitos emañ Aristoteles o kemer an den evel logos. Liammañ a ra Fañch Kerrain pep pennad skrivet gantañ, krouiñ a ra ur c'horpus prederourel dre ma liamm ar brederourion studiet etrezo. Ur poell hollek a vez kavet en e embannadurioù. Evit Epikouros e ranker kavout ur c'hempouez etre ar poellata hag ar blijadur, rankout a ra mab-den prederiañ da gavout ster er vuhez ha da vezañ sklêrijennet. Gwelout a ra Epikouros an doueed evel Aristoteles, o fal zo heñchañ an dud da gaout ur vuhez a furnez. Klasket en deus Fañch Kerrain respont d'ar goulenn : « petra eo ar brederouriezh ? » o tremen dre «Tarzh-an-deiz» ar brederouriezh. E nebeud gerioù e c'heller lavarout penaos eo bet bevennet diskiblezh ar brederouriezh. Gwelout a reer pouez prederouriezh Sokratêz war grouidigezh ar brederouriezh evel ma vez anavezet bremañ e Europa hag er bed a-bezh. Mont etrezek ar bed merzhadus evit kavout anien an traoù ha mont etrezek ar wirionez eo pal ar brederouriezh. Ar brederouriezh zo anezhi un diskiblezh hervez he hentenn poellata. Sklêrijennañ buhez an dud dre sikour anezho da gavout o flas er bed gant an doueel eo pal ar brederouriezh, eleze o sikour da gaout ur vuhez briwerc'hek.

  Gant ar pennad « Petra eo soñjal ? » emañ Fañch Kerrain o tispleg petra eo an hentenn poellata ha hentenn ar skiant. Evit Fañch Kerrain, ar skiant a ginnig lavarennoù piaouel d'he hentenn. E anv an anadurezh, ar prederour en deus ar gwir d'o disteurel, n'eo ket difazius ar skiant hag e ranker atav doujañ d'an anadurezh. Amañ e weler mat ar pezh en doa bet tro Fañch Kerrain da lavarout a-raok, aon en deus e vefe ar skiant ur gwengel nevez. Ar prederour, evel diskouezet el lodenn gentañ eus studiadenn e gorpus, zo tonket dezhañ stourm a-enep ar gwengelioù evit lakaat ar wirionez hag an anadurezh da barañ. Kement-se a zo displeget gantañ o kemer harp war breder Maodez Glanndour : « Soñjal a ran, da skouer, en anadurezh ar boud pe, evit ober meneg eus preder Maodez Glanndour en e levr, « Kregin-mor », e «santerezh ar boud» kollet er prantad-mañ gant hor c'hempredidi. Degounañ a c'heller ivez meizad davedelezh ar beziadoù, pe c'hoazh, diogeladur kevatalded mab-den, ha pa vefe nagennet ouzh seurt mennozioù en anv ar skiant, ar pezh a c'hoarvez alies » 98 . Kenderc'hel a ra o tisplegañ pegen ankenius eo evitañ levezon ar skiant war hor c'hempredidi. Stourm a ra a-enep ar falsprederourion, c'hoant en deus «hor gwareziñ diouzh diskiantegezh ar falssoñjezonoù oc'h en em guzhat dindan mantell lufrus ar skiant. Difenn ar soñjal diles a-enep da douellerezh ha da farouellerezh an treuzvennozioù, se a vo dalc'hmat kefridi ar prederour» 99 :« Aze emañ unan eus ar gwashañ dañjerioù a vez o vegozhañ ur preder gwirion. Tachennadoù ec'hon eus an dirvoud n'int ket bet imbourc'het c'hoazh na, zoken, digoret d'an enklask skiantel, peurgent evit a sell ouzh an den. War ar poent-se n'ouzer ket kement-se a draoù, a-benn ar fin. Aes eo neuze kompren ar pezh a c'hoarvez. Techet e vezer d'erlec'hiañ ouzh ar skiant ur brederouriezh daou-wenneg, ur brederouriezh faos ha mibilius a servij dreist-holl da c'holeiñ goulloder hor spered. Sed an taol-sigoterezh ma vezer boas outañ. Hag ar falsprederouriezh-se a vez gourbannet, a-c'houdevezh, evel skiant. Gwir eo ez eus estreget skiantourion o kouezhañ e seurt mojennouriezh. Hogen, bras evel maz eo arwazh ar skiant, e teu flabaj an dud a skiant da vezañ eus an noazusañ, pa glaskont dont er-maez eus maezienn o c'hembeli. Dre-se, un dra vat eo d'ar gevredigezh kaout un nebeud prederourion wirion, bout maz eo ar remañ dic'houest da aozañ kirri-nij pe da ijinañ bombezennoù atomek » 100 .

  eus gwelet. Hervez Fañch Kerrain, « evit seurt ergorennoù n'eus ket tu d'en em skorañ war hentenn all ebet » 103 . Kemer a ra harp Fañch Kerrain war un hentenn a oa bet displeget gantañ a-raok, evel m'en defe ar c'hoant, a-dreuz ar pennadoù, da lakaat ac'hanomp da zeskiñ traoù nevez hervez ar binvioù prederourel studiet a-raok. Emañ Fañch Kerrain tamm-ha-tamm, o krouiñ e vinvioù prederiañ dre ober anv eus pennadoù skrivet gantañ a-raok a-benn arguzenniñ ar pennadoù nevez. Diskouez a ra Fañch Kerrain ez eus un hent d'e breder, pep pennad a zo liammet gant unan kent. Un doare hentenn, un doare diougonouriezh a zo en embannadurioù neuze. Kenderc'hel a raio Fañch Kerrain da zisplegañ penaos e c'heller meizañ an talvoudoù e liamm gant Istor ar gevredigezh : « Penaos deveizañ ar c'hemmoù en talvoudekadurioù ? [...] Hervez an degouezhioù istorel hag ar stuzegezhioù ez eo gwall-zisheñvel an talvoudekadurioù divezel, ha muioc'h c'hoazh, an talvoudekadurioù kenedel ha kravezel » 104 . Mont a ra da c'houde etrezek ar soliadelourion hag ar wec'helourion gant Sant Tomaz Akwino ha kemmusted an talvoudekaat 105 . « Sklaer eo enta, evit meizañ ankemmded ha peurbadelez an talvoudoù, ez eo ret o eren ouzh an den frammet gant al lezenn-natur, o teverañ, hi-herc'h unan, eus al lezenn dragouezel. Hogen evit darbenn seurt diogeladur, ez eo dleet asantiñ da veizad ar c'henezh, pe natur mab-den, ha da hini al lezenn-natur, pezh n'eo ket anat d'hor c'hempredidi, evel m'henn goar lennerion « Imbourc'h » » 106 . Menegiñ a ra labour Youenn Olier war vennozhioù Simone de Beauvoir e niverenn 278 Imbourc'h. En he levr « Eilvet rev » e lavar : « Ne vezer ket ganet maouez », emezi, « dont a reer da vezañ maouez » 107 . Liammañ a ra Fañch Kerrain e studiadenn gant hini Youenn Olier : « E devoud, diouzh sellboent ar brederouriezh arnevez, diwanet diouzh oberennoù Kant, Hegel, h.a, Sartre ha Simone de Beauvoir en o zouez, na petra, ha nouspet re all, poell mab-den hepken a c'hellfe reiñ ur ster hag ur stumm da doaz disneuze an hollved hag ar grouadelezh, ken e teuy ar poell-se, dre se, da gemer lec'h ar C'hrouer hollc'halloudek e-unan azeulet gant ar gristenion » 108 . Daoust ha ne weler ket amañ, evit Fañch Kerrain, bevenn ar brederouriezh o teraouiñ ? Rak evel ma lavar ha gant ar brederourion illur meneget el lavarenn zoken, ne c'hell ket poell mab-den e-unan reiñ ur ster d'ar vuhez ha d'ar grouadelezh. Rak-se e vez meneget ar pezh a lavar Youenn Olier en e bennad : « Graet eo ar vaouez, dre natur, evit dougen bugale, o tesevel hag o stuziañ, ha dre se, e vo talvoudek da viken d'an tiegezh ha d'an oaled evel unvez-diazez ar gevredigezh » 109 . Merzhout a c'haller moarvat ur c'hemm a sevenadur etre bremañ hag ar mare m'eo skrivet pennad Youenn Olier hag hini Fañch Kerrain... Ne brederier ket war an divezoniezh hag ar gravez er memes doare hervez ar mare hag hervez ar gevredigezh. Ar c'hemmoù sevenadur a zegas ganto kemmoù meizadoù prederel. Ne c'hellomp ket disoñjal kennebeud eo chomet Fañch Kerrain un den a feiz a-hed e vuhez. Gwelout a reer mat e vez komzet eus feiz hag eus Doue e tost pep pennad skrivet gantañ. Da heul ar pennadoù-mañ e yelo Fañch Kerrain donoc'h war ar soliadelouriezh hag ar brederouriezh. An titl « Prederouriezh pe philo-sophia » vo arveret meur a wech, danvez ul levr e vo ivez. Imbourc'hiñ a raio Fañch Kerrain war natur ar brederouriezh er pennad-mañ. A-bouez eo dezhañ dezrannañ ar pezh a venn lavarout dindan ar ger Prederouriezh rak « nebeut a c'herioù a anavezan hag a vefe ganto kement a sterioù disheñvel hag ar ger prederouriezh » 110 . Kinnig a ra 106 Ibid.

  Eno e kemer Fañch Kerrain harp war Youenn Olier pe c'hoazh Moadez Glanndour. Amañ e weler mat levezon Sokratêz e buhez prederel Fañch Kerrain. Sokratêz a vefe neuze d'ar Sofisted ar pezh eo Fañch Kerrain d'ar soliadelourion. Hag e c'hallfemp lavarout eo pal ar brederouriezh evit Fañch Kerrain kemer harp war ar brederourion ha war o hentenn brederel hag o meizadoù neuze ? Ne gav ket din e vefe resis a-walc'h termeniñ pal ar brederouriezh evit Fañch Kerrain evel-se. Padal e verzher pegen diaes eo gouzout petra eo ar brederouriezh dre anien. Gouzout a reer ervat, petra n'eo ket ar brederouriezh hervezañ. Ar brederouriezh hervez Fañch Kerrain zo kenderc'hel da brederiañ gant un hentenn poellata reizh, da sevel goulennoù o tiwal ouzh kealioù ar gevredigezh. Hogen, ur stourm eo ar brederouriezh evit Fañch Kerrain. Evel ar pezh en deus skrivet a-raok diwar-benn ar raksokratelourion, pal ar brederouriezh zo reiñ d'an den binvioù da c'hounit e rezid. Er poent-mañ eus ar studiadenn e c'hellomp diren pal ar brederouriezh hervez Fañch Kerrain evel-se. 3. Etre Prederouriezh ha Doueoniezh Amañ e vo kaoz eus an trede lodenn studiet gant Fañch Kerrain a-zivout an doueoniezh. Divizet hon eus he studiañ da gentañ peogwir eo bet savet gantañ ul levr : Keal Doue war-lerc'h Auschwitz 123 e 2013. Al lodenn-se zo unan eus an teir lodenn a studiimp evel ar pezh a zo bet studiet a-raok : Istor ar brederouriezh hag ar brederouriezh kempred. Estreget ar fet eo bet embannet levrioù gant Fañch Kerrain e liamm gant al lodennoù hon eus divizet studiañ, e ranker lavarout ez eus kaoz eus doueoniezh e pep lodenn studiet gantañ : pa vefe ar brederouriezh kempred pe ar Istor ar brederouriezh. Heñchet eo Frañch Kerrain gant e vriwerc'hioù, evel ma lavare Sokratês n'eo ket nemet kaout ur poellata reizh a ranker kaout evit ober prederouriezh : « lakaat an den da greskiñ er furnez dre un arver reizh eus e vennerezh » 124 zo pal ar brederouriezh hervezañ. E peseurt doare e c'heller kaout un arver reizh eus hor mennerezh neuze ? Dres, gant ar vertuzioù a zo roet dezhañ dre levezon Doue eo heñchet Fañch Kerrain. Setu perak e kav deomp a-bouez studiañ penaos eo bet levezonet Fañch Kerrain gant Doue, un Doue a gav e blas e pep rummad eus Prederouriezh Fañch Kerrain. 122 Kerrain Fañch, « Natur an den », Aber, niv. 33, diskar-amzer 2008, pp. 481 -498. 123 Kerrain Fañch, Keal Doue war-lerc'h Auschwitz, Mouladurioù Hor Yezh, 2013. 124 Ibid., p. 25 -26. E Istor ar brederouriezh e komz Fañch Kerrain eus an doare ma vez lakaet e liamm ar brederouriezh hag an doueoniezh. Hervez Fañch Kerrain, evit ar raksokratelourion pal an doueoù zo heñchañ mab-den da gaout ur vuhez furnezus 125 . Evit ar brederouriezh kempred e venego Fañch Kerrain an darempred o deus nebeud prederourion ouzh Doue : « Pascal, abaoe pell 'zo, a ziskulie damkaniezh Descartes, embann ma rae e oa Doue ar Gristenion un Doue kuzh » 126 . Hervez Wittgenstein da skouer : « krediñ en un Doue a dalvez kompren kudenn ster ar bed. Talvezout a ra merzout ne vez ket lavaret pep tra war zigarez bezañ anavezet devoudoù ar bed ». Ha kenderc'hel o lavarout diwar-benn meizad Doue : « pezh n'eo ket meizus ez-skiantel, hag a zo, en abeg da se, kevrinel, a dalvez kement ha reiñ ur ster d'ar bed » 127 . Levezonet tre eo bet Fañch Kerrain gant Sokratês, hervezañ e oa ret kemer e kont ar briwerc'hioù ha pal an doueed a oa heñchañ daved ur vuhez furnezus. En abeg da se hon eus bet c'hoant da lakaat e liamm an doare ma wel Fañch Kerrain ar brederouriezh heñchet gant ar briwerc'hioù hag ar pezh a lavar e rummad ar brederouriezh kempred, eleze ar stourm a glask kas a-benn a-enep ar skiant hag ar soliadelouiezh. Liammet tre eo an doueoniezh ouzh preder Fañch Kerrain neuze. Beleg eo bet e-pad pell betek divelegañ evit dimeziñ gant Colette Vincent, un den a feiz e chomo a-hed e vuhez : « Un diaester dibar d'an danvez a studian eo an dra-mañ : daou hent a zo evit mont etrezek Doue : hini ar Relijion hag hini ar Brederouriezh. Hogen mab-den ne c'haller ket e zaouhanteriñ ; n'eo ket gwall aes dispartiañ an den a feiz diouzh ar prederour. Abalamour da se ez eus un dañjer e teufe hon feiz da gaout levezon war hon prederouriezhañ, techet ma vezer da gemer evit prouennoù, eleze arguzennoù o tiverañ eus ar poell, ar pezh ne c'hall ket ar poell drezañ e-unan tizhout. Evel-just, ned omp ket aotreet d'ober un droukveskadenn-se » 128 . Setu ni da studiañ an holl bennadoù bet embannet gant Fañch Kerrain a-zivout an doueoniezh bremañ. Ne studiimp ket al levr bet embannet kuit deomp da adlavarout traoù, kroget e vo memestra hor studiadenn gant an daou bennad a vo danvez al levr embannet da c'houde. Kregiñ a rimp gant « Hans Jonas : meizad Doue war-lerc'h Auschwitz » 129 embannet gant Al liamm e 2007 ha « Meizañ Doue en hon amzer » 130 embannet e memes bloavezh. Evit al lodenn-se e krogomp gant ar pennadoù embannet an diwezhatañ evit mont da c'houde gant pennadoù koshoc'h ha levezonoù Fañch Kerrain.

  diwar-benn an doueoniezh hag embannet e Al liamm e 1992. Gant embann ar pennad-se eo meneget an darempred en deus bet Fañch Kerrain gant Jil Ewan, un darempred a feiz hag a breder bet abouez evitañ. 3. 1. Meizad Doue : Fañch Kerrain gant Hans Jonas En em gavout a reomp amañ etre prederouriezh ha doueoniezh. Ober a ra Fañch Kerrain dave da Hans Jonas hag e levr brudetañ : Das Prinzip Verantwortung 132 (Ar bennaenn atebegezh). Pleustret en deus el levr-se war gudenn an divez hag ar relijion, e studiadenn ar muiañ anavezet eo Der Gottesbegriff nach Auschwitz (meizad Doue war-lerc'h Auschwitz), ur brezegenn distaget gantañ e 1984 e Skol-veur Tübingen. C'hoant en deus bet Fañch Kerrain dezrannañ ar brezegenn-se e brezhoneg, ur brezegenn en deus kavet « talvoudus kaer » zoken m'eo hervezañ « diaes a-walc'h da zeveizañ » 133 . Danvez ar brezegenn-se zo neuze gouzout penaos meizañ Doue. Evel ma lavar Hans Jonas « ar bed metafizikel a zo anezhañ ur meurvor, m'hon eus na bag na gouel evit e dizhout », ret eo neuze savelañ keñverioù kendalc'hus etre ar fedoù arsellet, setu penaos meizañ 134 . Hervez Fañch Kerrain eo enebet meizad Wittgenstein da re Hans Jonas, n'eo ket tamm ebet a-du Hans Jonas gant mennozioù Wittgenstein : « Kemment a c'hell bezañ meizet a c'hell bezañ meizet sklaer. Kement a c'heller ezteurel a c'hell bezañ eztaolet sklaer » 135 . Kemer a ra kentoc'h harp war brederouriezh Kant :

«

  Doue, emezañ, emamzerela hag a zeu da vezañ tamm-ha-tamm a-dreuz sevenidigezhioù an argerzh bedel. [....] Hogen n'eo ket un achantour hag a vefe mennet da ziraez e bal drezañ e-unan nemetken. Da oberourion all en deus lezet un dra bennak d'ober, en doare m'emañ e zamant en o dalc'h ha ma'z eus anezhañ un doue en arvar » 141 . Doue Hans Jonas zo anhollc'halloudek, ha setu penaos e c'heller gouzout penaos en deus Doue « lezet ober seurt traoù » (a-zivout Auschwitz) : « Evel ma n'eus ket a frankiz ma ne dal ket ouzh ar retvezh (ur frankiz diharz a vefe ur frankiz c'houllo) evel-se ivez n'eus ket a hollc'halloudegezh hep harzerezh. Seurt hollc'halloudegezh, hep ergorenn ebet da werediñ warni, a vije, e gwirionez, dic'halloud. E komzoù all, ar galloud a zo ur meizad daveel » 142 . Erfin e c'hallfemp dezrann preder Fañch Kerrain o lavarout ne 'z eus Doue ebet hep prederouriezh mab-den. Ne c'hell ket Doue ober pep tra evit mab-den met heñchañ mab-den a glask Doue ober : « An Doue a azeulan ne hañvala ket evidon ouzh ar goantenn o kousket er c'hoad, na kennebeut ouzh Korriganed hon c'hontadennoù-pobl. Met mirout a ran ar pep pouezusañ eus kemennadurezh Jonas, da lavarout eo, izelegezh Doue Abraham, Izaak ha Yakob hag e zoujañs anvevenn ouzh frankiz an den » 143 . 3. 2. Doue Fañch Kerrain Meizañ Doue zo bet a-viskoazh kefridi ar brederourion. En em c'houlenn a ra Fañch Kerrain hag-eñ e c'hell c'hoazh ar brederourion plediñ gant kudenn Doue en hon marevezh o c'houzout ez int holl « andoueidi » 144 : « ha gallout a reer c'hoazh komz eus Doue ar filozofed ? Ha gallout a ra ar poell digeriñ hentoù nevez etrezek Doue ? » 145 . Padal e chom kudenn Doue studiet tre er brederouriezh a-vremañ 146 . Diaes eo gouzout ervat penaos meizañ Doue rak pep prederour en deus un darempred hiniennel ouzh Doue pa vefe andoue pe get, kenderc'hel a ra neuze Fañch Kerrain e studiadenn oc'h urzhiañ ar brederourion hervez o darempred ouzh Doue. Ar gudenn amañ n'eo ket mui gouzout hag ez eus eus Doue pe get, met kentoc'h gouzout eus peseurt Doue e komzer 147 . « Posupl eo e vefe amañ hag ahont un nebeud tud evit e nac'h ; padal ne rankont ket bezañ gwall niverus, ha nebeut a-bouez ganto evit a sell ar preder. Ur wech c'hoazh : N'eo ket bezoud Doue eo a vez nagennet, peurvuiañ ar brederourion ne lakaont ket an Tralen en arvar ; ar pezh a gont avat eo gouzout penaos e tleomp e empennañ pe gentoc'h e veizañ. N'eo ket ar Peurvoud a vez distaolet, hogen bezoud un Doue personel » 148 . Met neuze e peseurt Doue e kred Fañch Kerrain ? Evel lavaret a-raok, n'eo ket a-walc'h krediñ en un Doue, etre prederouriezh ha doueoniezh en em gavomp amañ. Ret eo neuze prouiñ ar gredenn en un doare prederourel. Meur a zoare a zo da brouiñ bezoud Doue, teir arguzenn a zo hervez Kant 149 : ar brouenn voudoniel pe ontologel, ar brouenn vedoniel pe gosmologel, ar brouenn fizikel-teologel 150 . Evit Fañch Kerrain ar brouenn voudoniel zo marteze nemetken « un empentadenn gempoell », rak ur boellatadenn a priori eo 151 . Kavout a ra gwelloc'h dezhañ ar brouenn vedoniel, da lavarout eo : « Merzout a ran ar boud evel deberzhek. Padal, pezh a zo deberzhek a c'houlaka ar Boud retvezek. Rak-se, ar Boud retvezek a zo » 152 : « Setu an abeg perak e kredan e talvoudegezh ar boellatadenn vedoniel. Diazezet eo war buhezadenn an deberzh. Kement a zo deberzhek a empleg, d'am soñj, e vefe krouet. Ar pezh am c'has etrezek un Doue krouer. Gouzout a ran avat e c'hellot dalc'hmat goulenn diganin hag hollvedel eo ar brouenn-se pe gentoc'h ur gendrec'hadenn bersonnel. E gwirionez, d'an arzaeladenn-se ne c'hallan ket respont » 153 . Echuiñ a raio Fañch Kerrain e bennad o skrivañ emañ da genderc'hel, e gwirionez ne c'hell ket respont d'ar goulenn. Chom a ra kudenn meizañ Doue ur gudenn direspont, rak gant an holl arguzennoù bet dezrannet gant ar brederourion zoken, ne c'heller ket gouzout hag-eñ eo ur genderc'hadenn bersonel a heñch an doare da brederiañ 154 .

3. 3 .

 3 «War hentoù gourbannoù Sant Eosten» 155 : Fañch Kerrain gant Jil Ewan Evit sevel ar pennad-mañ e 1992 en deus Fañch Kerrain bet sikour Jil Ewan : « Ar Gourbannoù : An titl-mañ a zo bet dibabet gant Jil Ewan evit treiñ ar ger Confessiones o talvezout war un dro anzavidigezh hag embannoù, uhelgarmoù » 156 . Skrivañ a ra an deus tennet tri zem da ziorren eus « gourbannoù Sant Eosten » hervez kinnig Jil Ewan : ar vuhez-skrid, da lavarout eo ar « c'hofesadurioù », ar grasoù da ragevezh-Doue, « ar Gourbannoù », hag ur meizad-diazez e prederouriezh ar Gourbannoù 157 . Tro 'm eus bet da gomz gant Fañch Kerrain eus Jil Ewan ha setu ar pezh en deus lavaret din : « Jil Ewan a oa tuet war an doueoniezh. Ha war an dachenn-se en deus labouret da vat, evit a sell ar brederouriezh e c'hellan kompren e vije kavet traoù dister a-walc'h. Met en deus graet ul labour, a zo... a dalv ar boan da vezañ studiet un tamm. Barrek tre e oa war al latin, bet en doa ur stummadur ispisial en urzh relijiel : ur bloaz pe zaou novicia. Met techet e oa da ijinañ gerioù ne glotent ket mat a-walc'h gant meizadoù « preder », prederel, o vezañ ma ne oa ket eus ar vicher n'oa ket bet ar stummadur eus ar vicher, muioc'h tuet e oa war an doueoniezh » 158 . Maget eo preder Fañch Kerrain gant an darempred etre doueoniezh ha prederouriezh. E darempred emañ an daou evit Fañch Kerrain, evel ma ne c'hallfec'h ket dispartiañ an doueoniezh eus ar brederouriezh. Hervezañ eo bet levezonet an daou a holl viskoazh. Fañch Kerrain a lavar diwar-benn Sant Eosten :

  vefe gant ar Sofegourion da vare ar raksokratiked pe da vare Sokratêz, pe c'hoazh da vare ar brederouriezh kempred gant ar soliadelourion hag ar skiant. Ar sofegourion pe ar soliadelourion, pe Nietzsche o stourm ouzh Doue, ha Marx evit an Dispac'h, chom a ra Fañch Kerrain ur stourmer prederourel a-enep ur gevredigezh o kemmañ gant niver ar vrezhonegerion oc'h izelaat. E brezhoneg e skriv Fañch Kerrain ha n'eo ket anat an dibab-se. Evit kompren an arver a ra eus ar brezhoneg hon eus klasket kompren e breder da gentañ. Gant al labour en deus graet e c'heller gwelout en deus Fañch Kerrain graet dibaboù zo ha n'eo ket reoù all. Levezonet eo bet gant skrivagnerion zo, prederourion o skrivañ e brezhoneg gant o doare d'ober gant ar yezh. Liammet eo ar yezh gant ar brederouriezh, ha dreist holl evit a sell ouzh Breizh. A-viskoazh eo bet ar brederouriezh un hentenn poellata war gudennoù ar gevredigezh -ne c'heller ket dispartiañ neuze ar brederouriezh vrezhoneg diouzh al luskoù kevredadel o deus maget al lennegezh vrezhonek. Gallus e ve dimp goulakaat eo endalc'het al lennegezh d'ar gevredigezh, studi al lennegezh hag ar brederouriezh vrezhonek a rank bezañ studiet neuze hervez plas ar yezh da vare ar skrid. Gwelet hon eus e rae Fañch Kerrain dave da vMaodez Glanndour, pe c'hoazh Guy Étienne evit ar brederouriezh kempred. Ehanet hon eus hor studiadenn war levezon Doue e prederouriezh Fañch Kerrain goude studiadenn « War hentoù gourbannoù Sant-Eosten » 162 , padal e kendalc'h e studiadenn war Zoue gant « Bouda hag ar voudaadegezh » 163 . Divizet hon eus chom hep lakaat ar studiadenn-se er rummad Doueoniezh ha Prederouriezh peogwir eo bet levezonet Fañch Kerrain gant Remont Jestin, eñ kenlabourer da Walarn evel Maodez Glanndour, kavout a ra deomp a-bouez dezrannañ bremañ al luskadoù lennegel ha yezhoniel o deus levezonet ar brederouriezh vrezhonek. Al lodenn gentañ-mañ a roio binvioù deomp evit bevenniñ an darempred etre lennegezh vrezhoneg ha prederouriezh. II. Ar brederouriezh vrezhoneg e-doug an emsavioù lennegel El lodenn-se eus hor studiadenn e komzimp eus ar brederouriezh vrezhonek hervez an emsavioù lennegel. En emsav lennegel kentañ gant krouidigezh Gwalarn gant Roparz Hemon e vo studiet ivez prederouriezh Remont Jestin ha Maodez Glanndour. An hini diwezhañ-mañ a lavaras : « Met petra 'lavaran, hon dispac'h kulturel a zo dija c'hoarvezet, Gwalarn an hini eo, ha setu perak ne lez den ebet diseblant » 164 . Kroget e vo hon imbourc'h gant studiadenn pennadoù Gwalarn embannet e anv ar brederouriezh, eleze e-barzh ur rummad anvet «Prederouriezh». El lodenn-mañ e studiimp pennadoù Roparz Hemon bet embannet gantañ dindan al lesanv Gawain, da heul e vo studiet reoù Maodez Glanndour. Evit echuiñ e tristroimp da bennadoù embannet gant Fañch Kerrain : « Bouda hag ar voudaadegezh » 165 embannet e Imbourc'h da gentañ e 2002 ha da c'houde daou bennad da heul «Siddharta» 166 ha «Kelennadurezh Boudha» 167 embannet e 2003 e-barzh Al liamm. E miz here 2005 e echuo an embann war an tem-se gant «Boudaegezh ha kristeniezh» 168 e-barzh Al liamm. Studiañ ar voudaadegezh vo un abeg evidomp da zistreiñ war ar pennad kentañ embannet gant Jestin e-barzh Gwalarn 169 . Kement ma lavarfemp eo Gwalarn mammenn ar brederouriezh vrezhonek ? Reiñ a raio dimp pellder war an emsav m'eo bet goveliet preder Fañch Kerrain. Dres, goveliet eo bet preder Fañch Kerrain e-doug ar pezh a ginnigomp bezañ an eil emsav lennegel. Despizet e vo kement-se en eil lodenn eus hor studiadenn. An emsav diwezhañ-mañ vo studiet un tamm pishoc'h e-keñver e istor, re nebeut eo bet studiet betek-henn. Tro hor bo da vont etrezek prederouriezh Guy Étienne hag ar c'hemm sevenadurel a zo disoc'het diwar ar prederiadennoù, eleze prederouriezh ar pezh hor befe c'hoant envel an eil emsav lennegel. 1. Gwalarn E Gwalarn eo e vez kavet ar skridoù koshañ el lennegezh vrezhonek enno ar ger « Prederouriezh ». E meurzh 1925, e niverenn 75 Breiz Atao, e oa embannet ur pennad titlet : «164Glanndour Maodez, Kregin-Mor, Al liamm, 1987, p. 58-59. 165 Kerrain Fañch, « Bouda hag ar voudaadegezh », Imbourc'h, 2002, p. 52-104. 166 Kerrain Fañch, « Siddharta », Al liamm, niv. 336, c'hwevrer 2003, p. 78-86. 167 Kerrain Fañch, « Kelennadurezh Boudha », Al liamm, niv. 338, mezheven 2003, p. 69 -77. 168 Kerrain Fañch, « Boudaegezh ha kristeniezh », Al liamm, niv. 352, here 2005, p. 55-70. 169 Jestin Remont, «Ar Bouddha hag ar Vouddhaadegez », Gwalarn, niv. 95-96, here-du 1936.Kentañ ha diwezhañ manifesto Gwalarn e galleg ». Ar miz goude e tiwane ur gelaouenn drimiziek anvet Gwalarn « Kelaouenn lennegel e brezoneg penn-da-benn, adniverenn breiz atao » a vo embannet e gouere 1926 gant an niverenn 6, ha mont a raio kuit eus framm Breiz Atao evit kemer he framm dezhi gant an niverenn 9. Rener ha krouer ar gelaouenn a oa Roparz Hemon. Miziek e vo ar gelaouenn betek an niverenn ziwezhañ, an niverenn 165 e miz mae 1944. 170 1.1. Roparz Hemon, ur prederour ? Peseurt prederouriezh a vez kavet e Gwalarn ? E-barzh ar rann Prederouriezh e vez degemeret ar Baganiezh, ar Gristeniezh, an Hud, an Doueoniezh dre vras, ar Brederouriezh dre vras, skiant ar gevredigezh, skiant ar vuhezegezh, ar Politikerezh... 171 . Ar brederouriezh e Gwalarn a gomzfe eus pep tra hep despizañ an diskiblezh. Da skouer, unan eus ar pennadoù embannet e rummad ar brederouriezh : « Ar grilheta e Breizh » 172 , a gomz eus pesketerezh ha kudennoù armerzhel ar pesketerezh e Breizh. Ne lakafemp ket ar pennad-se e-barzh ar rummad prederourel met hervez embannadur Gwalarn ez eo ur pennad prederouriezh 173 . Emc'houlenn a c'haller enta evit peseurt abeg e vez komzet eus kudennoù armerzhel ; daoust ha n'eo ket diorroet a-walc'h e 1940 skiantoù an armerzh evit bezañ un diskiblezh o-unan ? Skrivet ez eus ul lodenn eus ar pennadoù degemeret evel pennadoù prederouriezh gant Gawain: « Skiant Vreiz » (I, II) heuliet gant « Gwirvoud hag Amvoud » (III) 174 . Dindan an anvpluenn « Gawain » e skriv Roparz Hemon ha komz a ra diwar e benn er pennad kentañ diwar-benn « Skiant Vreiz » : « A-raok pep tra e-fell din trugarekaat Roparz Hemon ». Kenderc'hel a ra : « goulennet em boa digant Roparz Hemon eul levr lennadurioù aes [diwar-benn an deskiñ kembraeg] » 175 . Perak e skriv Roparz Hemon dindan un anv-pluenn ? Marteze peogwir eo diasur war e hentenn poellata hag e brederouriezh ? Kenderc'hel a ra Gawain da gomz gant ar stumm-se, gant stil un diviz sokratel, o sevel 170 Testenn ginnig troet adalek kinnig Gwalarn war : http://bibliotheque.idbe-bzh.org/liste_theme.php?id=gwalarn-520&l=fr 171 Gwalarn, n°130, p. 45. 172 Farnachanavan, « Ar grilheta e Breiz »,Gwalarn, n°130, du 1940, p.7. 173 Gwalarn, n°130, du 1940, p. 47. 174 Hervez ar renabl kavet e Gwalarn n°140 -143, gwengolo-kerzu 1941. 175 Gawain, « Skiant Vreiz (I) », Gwalarn, n°135, ebrel 1941, p. 318. goulennoù ha respontoù war-eeun d'an holl c'houlennoù a vez savet gantañ. Kregiñ a ra o tiazezañ e breder, o komz eus mojenn « Sant Greal » : « Petra a vez graet eus Sant Greal e brezhoneg ? ». Adalek-se e savo goulennoù « prederourel » : « Penaos kavout ar wirionez hag al levenez? », pe c'hoazh « Petra eo pal ar vuhez ? » 176 . Kemer a ra harp war vojennoù evit respont d'ar goulennoùse, « met gwad doue ned eus netra d'ober amañ » 177 . Evit Gawain n'eo ket kudenn Doue, n'eo nemet kudenn « an nerz-youl da gredi ez eo gwir o hunvre » 178 . Ha peseurt hunvre neuze ? Diouzh ar frazenn e tiwanas eus Gawain pezh a anvas : « Skiant Vreiz [...] hag a zo gouest da nevezi ene pep Breizad ». Adalek ar bennaenn-se e krog d'ober ul listenn eus an holl azonoù a c'hoarvez d'ur Breizhad a-benn sevel « Diazez Skiant Vreiz » 179 . Komz a ra d'al lenner o lavarout : « 1. Bez ez eus war an douar eun dra a garez dreist da bep tra. An dra-se eo Breiz. 2. Breiz a garez eo Breiz vreizek pennkil-ha-troad ». Stumm al listenn a ziskouez un heuliadenn. Sevel a ra ur bennaenn da gentañ, da c'houde e vez resisaet gantañ ar benaenn a venn arguzenniñ. Evit echuiñ e sav ar gudenn : « Sellout a rez tro-war-dro dit, koulskoude, hag e welez eur Vreiz hanter-vreizek hepken, o koll bemdez eun tammig eus ar pezh a ra he friz hag he c'hened evidout » 180 . Kenderc'hel a ra evel-se gant 7 pennazon a lavarfe petra eo kudenn ur wir Vreizhad. Kudenn bennañ preder Gawain zo « Penaos saveteiñ Breizh ? » ha « Penaos bezañ ur Breizhad mat neuze ha gwelout an holl gudennoù-se ? ». Tamm ha tamm e klask resisaat an traoù : « Er pennad-mañ e fell din dreist holl poueza war eun dra : pennabeg an enkrez hag an digalon a samm ar gwir Vreizad eo ar c'hemm a sant dalc'hmat etre an hunvre hag ar vuhez, an islonk spontus-se etre an diou, hag a hañval dezañ donnaat ha ledanaat seul wech ma sell piz outañ » 181 . Met ar gudenn evit ar Vreizhiz eo ne c'hellont ket bevañ hep o hunvre 182 . Sevel a ra ar c'hudennoù hag ar respontoù da bep kudenn en un doare anat, an holl respontoù zo gantañ : « Ma n'anavezez ket ar wirionez-se, ez eo peogwir out touellet, peogwir eo bet gwanet da youl ha youl ar c'hourdadou o deus da engehentet dre gantvedou a gelennadurez enep-kelt, da lavarout eo, a fals-kelennadurez » 183 . En eil pennad e heul ar memes hentenn 184 : « Ar Gelted a zo dreist da holl vroadoù an Douar, peogwir n'eus nemeto o deus nerz-kalon a-walc'h da veva en o hunvre ». Ha hervezañ chom hep derc'hel gant an hunvre zo kement hag un emlazh. Bez e vefe un diforc'h etre « traoù an hunvre » ha « traoù an douar ». E « traoù an hunvre » e vefe « bezañs ha nerzh mab den ». Displegañ a ra eo a-bouez evitañ diazezañ evel-se « Skiant Vreiz » evit krouiñ un « distro da spered ar c'helt » 185 . Dre-se, n'eo ket ur skrid arguzennet ha frammet en un doare prederourel, daoust ma ro tro da soñjal e vije unan. Reiñ a ra da soñjal en ur skrid prederourel evit meur a abeg. Da gentañ, an doare skrivañ gant goulennoù ha respontoù eeun ha frammet, ar gudenn avat eo n'eo ket don awalc'h ar preder. Klask a ra memestra respont da gudennoù prederourel er pennad III : « Gwirvoud hag Amvoud ». Ar pennad-se zo klozadur an holl c'houlennoù en deus savet a-raok e pennadoù « Skiant Vreiz ». E pennad diwezhañ-se e fell dezhañ donaat ar stumm prederourel, oc'h emc'houlenn « petra eo ar bout », o reiñ d'ar pennad ur stumm anadennoniel 186 , da skouer : « ma ne vefes ket gouest da brederiañ, ne vefes ket gouest da c'houzout ez out, hag ar Boud hag an Divoud n'o defe evidout ster ebet » 187 .

  Kemer a ra pennaennoù a-zivout Breizh n'int ket arguzennet kement-se, eleze n'emañ ket o c'houlennata e hentenn poellata a-raok sevel pennaennoù. Hervezañ, ar pennaennoù zo, n'int ket da c'houlakaat, setu perak ne c'hell ket ar pennadoù skrivet e anv ar brederouriezh bezañ degemeret bremañ evel pennadoù prederouriezh. Nemet e ro deomp ur mennoz eus ar pezh a oa degemeret evel prederouriezh ar mare hag endro lennegel ha sevenadurel Breizh. Skrivet e oa bet ar pennadoù-se e-doug ar brezel ha techet e oa Roparz Hemon hag emsaverion all da bellaat diouzh ar wirionez pa welent ne sache ket a-du ganto ar bras eus ar Vretoned. Un hevelep doare a oa bet kondaonet gant tud an trede emsav : « …jamais nous ne devons nous séparer des réalités, nous créer un monde à part, comme le firent trop de Bretons » 190 . 1. 2. Maodez Glanndour Hervez ar renabl kavet e Gwalarn 191 , eo skridoù Maodez Glanndour degemeret evel skridoù prederouriezh. Er pennad « Eus bro an tarz-heol » 192 , emañ Maodez Glanndour o komz eus an darempredoù sevenadurel etre Bro Sina ha Bro Japan. Talvoudegezh lennegezh Bro Japan zo amañ lakaet war wel kement ma 'z eus troet un nebeud haikaioù (pe haikouioù) gant Maodez Glanndour. C'hoant en deus diskouez pegen pinvidik eo lennegezh ha skridva Bro Japan evit treiñ e brezhoneg un nebeud Haikai. Hervezañ ez eo an Haikai un arroud eus stumm gwregel spered Bro Japan ha Bro Sina 193 . Da heul e tispleg an diforc'hioù hag al liammoù etre spered gwregel ha spered gourel : « Hogen pez a ra diouer da Sinaiz eo ar spered gourel o deus Japaniz war eun dro gant egile. Ar spered gwregel anezañ e-unan en deus perzoù fall. N'eo ket oberius, met gouzanvus ; kizidik ez eo betek ar vriztenerded, betek beza diboell. Ar spered gwregel eo an hini a laka ar galon (ger gwregel e brezhoneg) a-raok ar meiz, an hoaladur-korf a-raok ezomou an ober hag ar vuhez ; tued eo da veza dizalc'h. Pep den evel pep bobl a zoug ennañ e-unan spered gwregel ha spered gourel war eun dro, nemet ne zeu ket e pep hini an hevelep galloudou da gemer an tu kreñv » 194 . Klask a ra Maodez Glanndour ober liammoù etre spered Japaniz hag hini ar Vreizhiz 195 . Chom a ra ar stil heñvel da hini Roparz Hemon, pal ar pennad zo kavout un anien d'ur bobl dre zezrannañ an doare preder a vefe gantañ. Ledet e vez e anv ar brederouriezh mennozioù broadel gant Gwalarn hag al luskad lennegel-se. Pell amzer goude e chomo Maodez Glanndour un den eus Gwalarn. Adkavet e vez ar mennozioù-se en e levr Kregin-Mor, embannet e 1987 196 :« Gouzout a reomp evit petra e stourmomp. Mar bez goulennet ouzhimp, e respontomp evel just : Evit Breizh ! Hogen resisoc'h respont a dlfemp ober, rak stourm a-reomp a-benn ar fin, evit ar soñj hon eus eus Breizh, evit Breizh evel ma ijinomp anezhi, evit an doare ma welomp hec'h istor tremenet, evit an divizoù a c'hoantaomp evit hec'h istor da zont » 197 .Dezrannañ doare spered an dud a venn Maodez Glanndour ober, pell tre goude e bennad embannet e Gwalarn zoken : «Rak pennabeg pep gwir eo spered an den, eno 'mañ pennaenn hon galvidigezh douarel ha peurbadel » 198 . Chom a ra el lodenn-mañMaodez Glanndour, stag tre ouzh Breizh hag ar stourm, reiñ a ra tro da soñjal er pezh a oa bet skrivet gant Roparz Hemon e Gwalarn diwar-benn «Skiant Vreizh» : «Kompren a reer sklaeroc'h ne vo morse dirouestlet kudenn Breizh mar ne seller nemet ouzh he c'horf hepken. Breizh a zo un dra speredel, pe ne deo netra » 199 . Mont a ra memestra Maodez Glanndour un tamm pelloc'h eget ma ya Roparz Hemon e «Skiant Vreizh», ober a ra dave d'un nebeud prederourion gall eus ar mare. Diskouez a ra ivez pegen a-bouez eo d'ar Vreizhiz prederiañ ha reiñ binvioù d'ar Vreizhiz evit arguzenniñ : « Petra eo abeg uhel hor stourm ? Ur c'heal eus an den e-unan. Personelezh an den pe get. Pe a-du evit he lakaat er penn kentañ, pe a-enep evit he skubañ er-maez. A-benn ar fin eo ur mennoz eus ar Frankiz, n'eo ket hervez hini Sartre, ober n'eus forzh petra gant ma vefe va c'hoari-me ; ar menoz-se ne ra ket droug d'ar Varkselezh, nemet pa venn «ar Chupennoù du» mont re bell. Met ar frankiz wirion, hini ar bersonelezh o klask en em zisplegañ, honnezh a zo ur riskl evit ar Varkselezh, hag en santout, en gouzout a ran. N'eus nemet gwelout penaos e vez klasket ganti diskar ar muiañ ma c'hell ur seurt frankiz speredel er broioù dindan he dalc'h » 200 . Ar brederouriezh evit Maodez Glanndour, evel evit Fañch Kerrain, zo kement ha reiñ binvioù d'an dud d'o lakaat da brederiañ. E liamm gant prederouriezh Fañch Kerrain e c'heller gwelout e preder Maodez Glanndour ul liamm don gant ar feiz: «Ar Frankiz speredel eo en em zieubiñ eus pep touellerezh, hini ar c'hoantegezh hag ar santout, hini an embannerezh hag ar c'hiz, hini an emc'hloar hag an emgredoni, evit klask tizhout ar wirionez, a zo kengloterezh ar meiz hag ar boud, ar gwirvoud, ar Peurvoud» 201 . Padal, m'eo rannet Fañch Kerrain etre ar brederouriezh hag e liamm ouzh Doue 202 , ne c'heller ket lavarout ar memestra eus Maodez Glanndour, evitañ e hañval bezañ eeun an traoù : «e kement a maz omp ha ma chomomp Bretoned ez omp d'o selloù [o komz eus ar c'hallaoued], barbared aheutet, hag e kav dezho rentañ doujañs da Zoue ar Sevenadurezh, pa glaskont hon divreizhekaat evit hon gallekaat» 203 . N'emañ ket o stourm Maodez Glanndour war an hevelep arvezioù a Fañch Kerrain. M'eo rannet Fañch Kerrain etre prederouriezh ha doueoniezh eo rannet Maodez Glanndour etre speredegezh Vreizh hag ar C'hristelezh : « Amañ em eus pledet meur a wech gant kudennoù ar Speredegezh. A-zevri-kaer. Klasket em eus adkavout evidon ur welidigezh kristen eus ar bed hag eus ar vuhez, ha lakaat ar re all da dennañ gonid eus va strivoù. Ha war un dro e felle din chom brezhon-rik, gant hon doareoù santout a-ouenn. Met daoust hag e c'hell an dra-se bezañ, pe n'hell ket ? Daoust hag e c'hell hor Speredegezh vrezhon klotañ gant hor C'histelezh, ne n'hell ket? » 204 . p. 42-43. Al liamm ouzh Doue zo kar da vMaodez Glanndour evel Fañch Kerrain. Kas a reont warraok, abalamour da se ur preder a-enep ar soliadelouriezh : « Adalek fin ar Grennamzer, adalek amzer Descartes da vihanañ ez eo aet ar meizerezh war-zu an oberiañ, war-zu ar gouzout evit ober, en ur zilezel ar gouzout evit gouzout, ar gouzout evit arvestiñ. Goude dilezel ar gouzout rakvoudel, eo bet dinac'het gant ar meiz ar sujidigezh outañ : aet eo ar brederouriezh war-zu an Idealismus, ar Venoziadouriezh. Meiz an den n'eo ket bet sellet ken evel danvez e selladenn, met spered an den a zo bet graet anezhañ rezon, poellataerezh, arguzerezh, hag e labour kentañ a zo deut da vezañ urzhiañ bed ar fenomenoù, evit tennañ implij dioutañ, produiñ an natur adaozet diouzh ijin hag ezhommoù an den » 205 . Diwar ar soliadelouriezh e weler mat penaos eo bet levezonet Fañch Kerrain gant Maodez Glanndour. Lavarout a ra Fañch Kerrain ar memestra eget Maodez Glanndour 206 : « Ar c'hoant divuzul-se d'an «Aseitas» (d'an Aseentez, d'ar bezañ anezhañ e-unan), d'an emazeulerezh-se, anat dija gant Descartes, a vo kadoriet gant Kant, uhelenoret gant Hegel, Feuerbac'h hag all, hag a-benn ar fin diskleriet gant Marks hag ar Gomunouriezh evel ar menoz meur ; sed aze an darvoud speredel, pennañ eus ar bed a-vremañ » 207 . Penaos eo muioc'h ur Breizhad evit ar yezh a ra anezhañ eo pal displegadenn Maodez Glanndour. Kalz a liammoù a vez kavet etre e bennad embannet e 1941 e Gwalarn hag e levr Kregin-Mor embannet e 1987. Diskleriañ anien ar Vrezhoned ha mirout Breizh ouzh an arnevezelezh a vefe marteze pal prederouriezh Maodez Glanndour ? Evitañ, ar pal zo prederiañ diwar an hengoun ha klask chom estren d'al levezon c'hall : « N'eus nemet sellout ouzh tezenn Gourvil diwar-benn Kervarker, paeet gant Enklask skiantel Bro-C'hall, hag hi dizonest e meur a geñver evel m'hon eus diskouezet ha Donasian Laurent muioc'h c'hoazh, evit gouzout ne ra forzh ar Skol-veur eus ar wirionez, gant ma vefe taget ar spered broadelour e Breizh. Setu perak ar pezh a dleomp klask da gentañ eo en em skiantekaat en hon ijin, en hon c'hultur hengounel, ha strivañ d'e lakaat da vleuniañ » 208 . Bevenniñ a reomp ar pezh a vefe ar brederouriezh hervez prederouriezh Fañch Kerrain, ne dalvez ket ne vefe ket gant Roparz Hemon pe Maodez Glanndour ur brederouriezh. Kinnig a reont e vefe ur brederouriezh vreizhek dre anien, hag ar brederouriezh dre o sell broadelourion a vefe da lakaat da dalvezout : « Petra eo ar c'hultur breizhek ? Hon doare ni da welout ar bed, hon doare-ni d'en em lavarout. Disheñvel hon lagad, disheñvel hon teod. Rak al lagad a wel, an teod a gomz diouzh an den, diouzh e spered, diouzh e galon, o-daou kemmesket. Met kemented ar c'hemmesk-se a zo dres un dra arouezius-kenañ. Ur Gall a fell dezhañ bezañ poellek, met ar Vretoned a briz an dud a galon ; ar galleg a zo troet e yezh difetis, gant geriennoù uhel hag otus, ar brezhoneg a zo chomet tost d'ar fetis, d'ar vuhez pemdeziek...ha ne gilomp ket dirak an diboellataus » 209 . Gant trevadennerezh Vreizh ha koll implij ar brezhoneg, e kemm an darempredoù etre an dud 210 , kement ma c'heller komz eus ur c'henellazh 211 . Al lennegezh a vefe bet evito un doare d'en em bareañ dre ar stourm, dre ledañ o mennozioù gant o yezh : «Kollet hon eus hon abegoù da vevañ ha da vezañ ni hon-unan. Setu perak eo bet ken talvoudus en e amzer levr Roparz Hemon : Ur Breizhad oc'h adkavout Breizh, pa zisklerie dimp ar pezh a chome goloet, ar perag hag ar penaos eus hon emgann kantvedel » 212 . En abeg da se e venn disklêriañ Maodez Glanndour ez eus ur brederouriezh kelt ha breizhat. Meur a wech e tistroio en e skridoù war dalvoudegezh speredelezh ha prederouriezh ar Vreizhiz o deus hervezañ o doare da welout ar bed, un doare dibar a rank bezañ anavezet : « En amzer-vremañ eo ret da Vreizh, mar fell dezhi mirout he flas dindan an heol, diskleriañ d'ar bed he fersonelezh, dre grouiñ labourioù speredel a dalvoudegezh uhel. Al labour-se eo hini hon rummad, breudeur » 213 . Maodez Glanndour en deus evel pal difenn an doare-se da welout ar bed, tra ma enebo ar brederouriezh-se a venn diskleriañ, da brederouriezh c'hall ar mare. Speredelezh dibar ar Vretoned a ro kefridi dezho : « Ha war dachenn ar skiant ez omp ken barrek all : rak n'omp ket techet da varn diwar c'horre met da vont don ; n'omp ket laouen hepken gant an diavaez ; mont a reomp betek an diabarzh. Karout a reomp dizoleiñ ar c'hevrin ; n'omp ket hepken evit merzout an difetis, met ivez ar festis, ar fiñv. Meizañ a reomp an hiniennel evel an hollek. Piw 208 Ibid., p. 235. 209 Ibid., p. 53. 210 http://www.langues-de-france.org/fanch-broudic.html & S.Moal, Brezhoneg er skolioù. Langues TICE. /www.cnrtl.fr/definition/academie9/ethnocide 212Glanndour Maodez, Kregin-Mor, Al liamm, 1987, p. 40. 213Glanndour Maodez, Dre Inizi ar Bed Keltiek, Al liamm, 1991, p. 25. skridoù Gwalarn pa ne vez ket graet ganto dave d'ar brederourion europat, d'an hengoun prederourel diazezet e Bro Hellaz. Ar skrivañ evit emsav Gwalarn a vefe bet, estreget lakaat e pleustr mennozioù, huñvreal ar Vro evel ma lavar Maodez Glanndour : «Met ned on na pinvidik na galloudus, nemet em eus savet gant va fluenn kastelloù el loar evit repoz va ene, kastelloù digor d'an holl, ha chapelioù a gomz evit frealz ar speredoù sammet. Ha ne dalv ket koll amzer gant an dreitourion : dezho eo dleet an dispriz peurbadel» 220 . Hervez Guy Etienne, pal Maodez Glanndour « oa reiñ da Vreizhiz ar fiziañs enno o unan hag en o yezh. Enno o unan, eleze en o gouenn, o speredegezh, o sevenadur(ezh) -kealioù danzeet gant un iziunad broadelour, arzaeladur n'eo ket pa oant diveziadek met pa oant serr warno o unan, soliadek en ur ger » 221 . 1. 3. Jestin ha Gwalarn : Boudha hag ar Voudaadegezh, mammenn ar brederouriezh pe ar filosofiezh vrezhonek ? Kinnig a reomp e vefe pennad Jestin «Boudha hag ar Voudaadegezh» 222 mammenn ar brederouriezh pe ar filosofiezh vrezhonek. E kontrol eus ar brederourion all us-meneget ne ginnig ket Jestin mennozioù broadel, ar pezh a venn ober a zo kinnig ur brederouriezh dianav d'ar Vreizhiz : « Dezrevellet em eus ar brederouriezh vouddhaat evit an diavaezela, evel ma tere ouz eur studiadenn n'he deus arvez all ebet nemet kinnig displegadenn eur gredenn a bouez bras, talvoudustre da veza studiet gant tud ar C'hornog, kristenien ha frankveizourien» 223 . N'eo ket an hini kentañ e-touez Kornogiz o skrivañ a-zivout ar brederouriezh-se, ma skriv e 1936 zoken : « N'eus nemet sellout penaos gouizieien evel Barthelemy Saint-Hilaire (a rae eus ar Vouddhaadegez relijion an Netra), Burnouf, Rhys Davids, a grede ivez e oa an Nirvâna ar maro peurbadus, ha re all c'hoazh, o deus graet eur pikol fazi, daoust d'o meizerez ha d'o helennegez vras ; ne sellent kelennadurez Bouddha nemet gant daoulagad ar poell (ha distummet c'hoaz gant plegou 'zo eus o furmidigez kornogel) ». ar Vouddhaadegezh ha kemeret en deus harp war testennoù kozh tre eus Japan, Sina ha Tibet 226 , dre ma oa bet ledet ar filosofiezh-se er broioù-se. Displeg a ra Jestin buhez skridoù Bouddha, pegoulz int bet kavet, e peseurt yezh hag eus petra vez komzet enno. Frammet eo e labour adalek an testennoù bet dastumet gantañ ha troet gantañ hag gant sikour tud all evit ul lodenn : « Evidoun-me, n'oun tamm ebet eun indezegour, hogen pleustret em eus war ar Vouddhaadegez ha prederiet warni e-pad kalz a amzer, n'eo ket dre vicher, met dre zihued. Krafou teñval am eus kavet amañ hag ahont e kelennadurez ar Bouddha, hag evit implij an doare sur d'o dirouestla em eus eskemmet, a-zivout se, liziri gant kloer vouddhaat barrek-mat d'am diskleriadenna, hag o deus bet ar vadelez d'hen ober » 227 . Pouezus tre eo e studiadenn, ket nemetken peogwir eo talvoudus d'ar Vreizhiz ha skrivet e brezhoneg, met peogwir eo talvoudus dre ar skridoù hag ar varregezh en deus bet Jestin da dreiñ ar skridoù koshañ eus an diskiblez-mañ. E kontrol da brederourion e vare studiet ganeomp a-raok : Maodez Glanndour ha Roparz Hemon, ne vez ket meneget Breizh e studiadenn Jestin. Skrivet eo e brezhoneg, c'hoant en deus lakaat ar Vreizhiz da intent ar brederouriezh vouddhaat hag e kemer harp war un nebeud prederourion eus ar C'hornog evit treuzkas meizadoù diaes da intent a-hent all. Da skouer, evit displeg meizad ar « Sec'hed» er Vouddhaadegezh e ra Jestin dave da meizad ar «Youli-Beva» hervez Schopenhauer 228 . Meneget e vez gantañ ivez prederouriezh Spinoza : « gouzout a c'hellomp dre ar meizerez tro an darvoudennou a zo kollidik, gouzout a c'hellomp dre ar weladurez ez eus eun Dra beurzlac'hus » 229 . A-benn displeg ar ger «breurzalc'hus» e tispleg Jestin ar pezh a venn lakaat da intent hervez prederouriezh Spinoza : «Sentimus experimurque nos aeternos esse» 230 . Se zo unan eus an disheñvelderioù all a c'heller kavout etre Jestin hag ar brederourion all o deus skrivet e brezhoneg dindan anv diskiblezh ar brederouriezh. Ar skrid prederourel kentañ e brezhoneg eo studiadenn Jestin neuze 231 . Kinnig a reomp e vefe mammenn ar brederouriezh vrezhonek peogwir eo bet lennet ha studiet kalz e kontrol eus skridoù all. Ar skrid-se a oa ivez nevez tre e Breizh abalamour ma oa ur brederouriezh dianav d'ar Vreizhiz boaz tre da studiadennoù a-zivout Doue hag ar relijion. Studiadenn Jestin a vo ur benveg a-zoare evit Fañch Kerrain d'ober al liamm etre prederouriezh ha doueoniezh, klozañ a ra e studiadenn evel-se : « Ma kemerer evit gwir lavar Schopenhauer : « Ar brederouriezh wirion a zo a-natur dizoueadelezel ;

  47. 231 Hervez ar pezh a dermenomp evel pederouriezh : gwelout a-us p. 38 hag el lodenn gentañ. Prederouriezh Blondel a liamm neuze ar brederourion dezrannet gant Fañch Kerrain gant Tarzh-an-deiz ar brederouriezh ha neuze prederouriezh an talvoudoù, ar mennout, ar youl hag ar c'hoant. Ur prederour kempred eo Blondel ha prederiañ a ra hervez e vare, lusket eo e breder war talvoudegezh ar skiant evel ar pezh en doa bet c'hoant studiañ Fañch Kerrain gant ar brederourion gempred. Blondel a liamm neuze an div lodenn studiet ganeomp a-raok, reiñ a ra ivez ur respont d'al liamm etre prederouriezh ha doueoniezh : «evel ma stader, dezrann Blondel a zisoc'h war an diogeladur-mañ : e kement den zo, emañ, kafunet e lusk ar mennout, an ezhomm e vefe eus Doue» 310 . Kenderc'hel a ra Fañch Kerrain o lavarout : «A-walc'h eo deomp evelkent lakaat war-wel anien wirion ar mennerezh. Se ne vir ket ouzhimp, e-giz ma ran-me, a sellout daelerezh an ober evel un arouez eus bezoud Doue, ar mennerezh o vezañ kemeret neuze, diouzh ma rae teologourion'zo eus ar grennamzer, evit ur skeudenn hag an heñvelidigezh ouzh Doue» 311 . A-zivout meizañ ar skeudenn hag he zalvoudegezh e kemer harp Fañch Kerrain war breder Jean-Luc Marion ha studiadenn Guy Étienne e Lavar 11 312 : «Ne gredan ket e vez azeulet ken skeudennoù teuz, da nebeutañ e bed ar mordernelezh. Padal n'eo ket echu evit kelo-se oadevezh an idoloù. Ma ne sav mui hon c'hemprediz o daoulagad war-du idoloù maen pe aour, e-giz ma lavar Gi Etienne en ur studiadenn e sigur levr Jean-Luc Marion «An Idol hag an Ikon», «ez eo poblet hon bed gant arrizhoù : ar ger end-eeun a gaver e genou ar re yaouank»; «c'est mon idole», emezo a zivout un dremmourez pe ur c'haner variétés» 313 . Gallout a ra bremañ Fañch Kerrain klozañ gant e breder etre prederouriezh ha doueoniezh ha neuze war ar Voudaadegezh o kemer harp war meizadoù Blondel ar mennerezh hag hini ar skeudenn. Da lavarout eo n'eo ket amañ ken un diforc'h etre prederouriezh ha doueoniezh, gant ar mennout eo graet an diforc'h etre an arrizhataerion hag an andoueourion :

2 .

 2 bennadoù-se eo al liamm gant Breizh hag ar preder a ginnigont. Skridaozet eo pep pennad evit degas ur sell nevez d'ar vroadelezh, pe d'ar vrogarouriezh e Breizh. Lavarout a rimp neuze e c'heller kavout amañ deroù ar filosofiezh e Breizh evel prederiadennoù ar skrivagnerion diwar-benn Breizh. Kaset eo gant remziad Gwalarn deroù ar filosofiezh hag en abeg da se e c'hellomp intent pegen dibar e oa lennegezh he mare, anv oa bet graet eus an emsav-se an emsav lennegel kentañ. Pennadoù Roparz Hemon a ziskouez e vefe pep gwirionez anat ha teusk dezhañ e-unan. Gant Maodez Glanndour e vez kavet ar sell hag ar preder brogarour da eil ar preder a zegas deomp. Diwar-se e lavar Guy Étienne : « [...] Tud Gwalarn a veze troet o selloù war-du ar Vreizh nevez a vennent sevel ; merkomp edo selloù Roparz Hemon diwar an deroù o tistremen Breizh hag o vukañ d'ar pezh a rae anezhañ « ar wirionez » 315 . Pa seller a-dost ouzh pennad Jestin eo diaes gouzout m'eo prederouriezh pe filosofiezh. Hervez an diforc'h studiet ganimp a-raok gant filosofiezh Maodez Glanndour e kinnigomp e vefe danvez ar Voudhaadegezh un danvez a filosofiezh. Met dre ma vez graet dave da brederourion Europat gant Jestin da zispleg meizadoù kemplezh ar Voudhaadegezh e c'heller ivez lavarout ez eo ur studiadenn prederouriezh. Pal Jestin a oa reiñ da intent d'ar Vreizhiz «unan eus uhelañ furnezioù ar bed» 316 ha dreist holl kinnig ar furnez-se da Gornogiz o deus o doare arbennik da welout ar bed. Kemeret en deus harp war brederourion kornogat evit ober al liamm etre filosofiezh ha prederouriezh neuze. Ar studiadenn hon eus graet eus Jestin a-zivout «Boudha hag ar Voudhaadegezh» e liamm gant prederiadennoù Fañch Kerrain, he deus diskouezet penaos en doa kemeret harp Fañch Kerrain war breder an holl brederourion o deus skrivet en emsav lennegel-se. Diwar «Boudha hag ar Voudhaadegezh» en deus gellet Fañch Kerrain kavout respontoù d'ar goulennoù a rae outañ e-unan, eleze dre ar rann en doa etre prederouriezh ha doueoniezh en deus kavet un doare da liammañ an div ziskiblezh. Sikour en deus bet gant Jestin hag al labour en doa graet war an danvez, met ivez ur sikour gant Guy Etienne hag ar studiadenn a oa bet graet gantañ diwar Blondel. Ouzhpennet e vez gant Fañch Kerrain daveoù d'ar brederouriezh Hellenat. An ouzhpennadenn-se a lak an danvez studiet e rann ar brederouriezh hervezon, pa oa talvoudegezh studiadenn Jestin en hanter-hent etre filosofiezh ha prederouriezh. Ur c'hemm a zo neuze etre labour Jestin ha hini Fañch Kerrain e keñver-se. Hemañ zo bet levezonet gant ur remziad all, disheñvel diouzh hini Gwalarn. Kement mar kinnigomp e vefe bet ar c'hemm a vrezhoneg hag ar c'hemm a sevenadur disoc'het war ur c'hemm en embannadurioù. An emsav nevez-se en deus graet prederouriezh pa oa graet filosofiezh gant emsav Gwalarn. Dre an urzh dibabet ganeomp da studiañ pennadoù Gwalarn e kinnigomp e vefe bet lennegezh an emsav kentañ o vont eus ar vroadelouriezh d'ar filosofiezh, betek Jestin o «kinnig un dremmwel nevez d'hon yezh» 317 o liammañ prederouriezh ha filosofiezh. Studiañ a rimp bremañ emsav lennegel Fañch Kerrain, un emsav a brederouriezh ar wech-mañ. An emsav diwezhañ-mañ a ginnigomp bezañ, en abeg d'ar c'hemm-se, an eil emsav lennegel. Ar yezh arnevez, an eil emsav lennegel ? Guy Étienne a embannas « Ur pennad bevstrilhouriezh» e pevare niverenn ar gelaouenn Hor Yezh 318 . D'ar mare-se e oa Pêr Denez teñzorer ar gelaouenn ha ne oa ket bet degemeret mat e bennad rak ne veze ket komprenet evit peseurt abeg e oa bet embannet. Evit Pêr Denez ne glote ket ar pennad gant linenn embann ar gelaouenn 319 . D'ar mare-se e oa ar ger «Strilhouriezh» arveret da lavarout «kimiez». Kement ma oa ar pennad skiantel tre, a-ziforc'h gant al lennegezh a veze kavet boaz er gelaouenn. Divizout a reas neuze Guy Étienne sevel ur gelaouenn all. E 1958 e savas ar gelaouenn Preder hag ez embannas kaier kentañ ar gelaouenn e Goañv 1958 gant « Keal an emrenerezh psikologek ». Ennañ e vez kavet ur raklavar skrivet gant Roparz Hemon a ziverran amañ :

  Diwar an eskemmoù bet gant Mikael Coic ha Marie-France Coic e Ploveilh d'an 21 ha d'an 22 07/2018. skrivagner evit kelou ur fazi bihan, pe zoken ur fazi bras. [...] «PREDER» a vo ur stourmer e-kichen ar stourmerien all. Ra vezo deut-mat ha skoazellet gant pep unan ac'hanomp hervez e c'halloud ». Badezet eo bet ar gelaouenn Preder gant Roparz Hemon. D'ar mare-se e oa Roparz Hemon an den meur e Breizh, se oa un doare evit Guy Étienne da ziskouez e oa a-du Roparz Hemon gant ar pezh a rae. Savet eo bet ar gelaouenn gant Guy Etienne e-unan 320 . «Buan tre en deus merzhet Guy Étienne ne oa ket gouest an dud da skrivañ traoù estreget al lennegezh e brezhoneg, ne oant ket gouest da skrivañ a-zivout ar brederouriezh e brezhoneg. Neuze gant tud all en deus soñjet : « ret eo stummañ tud evit skrivañ ha stummañ stummerion». Hag an doare da stummañ an dud e brezhoneg a oa sevel S. A. D. E. D. Se zo bet ar pal » 321 . Savet eo bet S. A. D. E. D, strollad an deskadurezh eil derez e 1962 gant tud en-dro da bPreder hag ar raktres sevel skridoù a-gostez eus holl gelaouennoù all, eleze skridoù a-zivout prederouriezh ha diskiblezhioù a bep seurt. Santet eo bet e oa ezhommoù a-fet yezh da gentañ. Kelennet e oa gant ar strollad-se diskiblezhioù ar fizik, ar jedoniezh, ar gramadeg, an armerzh, ar gevredadouriezh ha kement diskiblezh Skolveurel dre ar brezhoneg. Evit kemer kentelioù e S. A. D. E. D e ranke an deskarded deskiñ brezhoneg da gentañ, desket e oa brezhoneg dezho gant kentelioù Roparz Hemon ha kentelioù Kelc'h Debauvais. Da c'houde e oa kentelioù Brezhoneg Eil Bloavezh, ar B. E. B, savet gant Yann-Fañch Furic diwar levezon un hentenn Alamaneg a blije dezhañ. Displeget e vez amañ petra oa pal S. A. D. E. D. : « Emañ S. A. D. E. D. oc'h echuiñ e bempbloaziad kentañ. Graet eo gantañ e gresk : kemeret en deus e lec'h er vro. E-keñver ar Stad Vrezhon a zo en hon dremmwel n'eo ar Strollad nemet un egin a ranko kreskiñ kalz c'hoazh da gemer e renk en Deskadurezh Vroadel. E-keñver ar vro evel m'emañ hiziv avat ez eo deuet d'e vent : bastañ a ra d'an ezhommoù. Kenderc'hel a ray da emdreiñ, en un doare disheñvel avat. Betek-henn e voe rennet e emdroadur diwar ezhommoù diabarzh, ezhommoù da greskiñ, da greñvaat, d'en em frammañ, da stummañ labourerion evitañ eunan ; hiviziken e vo renet e emdroadur dreist-holl diwar ezhommoù diavaez, diwar ezhommoù an dud a zo da stummañ e Breizh, diwar ezhommoù an aozadurioù ma tleint labourat, diwar ezhommoù ar vro. E berr gomzoù, betekhenn e labouras S. A. D. E. D. dreist-holl evitañ e-unan, kreizennet m'edo e strivoù war e greskidigezh ; hiviziken, graet gantañ e gresk, e kreizenno e strivoù war ezhommoù ar vro, kendoniet e vo e emdroadur gant emdroadur ar vro hec'hunan. Ent-pleustrek, er stad a-vremañ eus an traoù, en deus S. A. D. E. D. daou bal : -reiñ d'an emsaverion ar stummadur a rankont kaout hiziv evit seveniñ ar c'hefridioù diseurt a sammont en Emsav ; -prientiñ an Deskadurezh Vroadel ; houmañ avat zo e dalc'h daou dra : al labourioù renet d'he frientiñ moarvat, met dreist-holl savidigezh ar Stad ; ne vo anezhi e gwirionez nemet pa vo ur Stad Vrezhon da ziazez dezhi » 322 . Pal S. A. D. E. D oa neuze stummañ tud da vezañ e penn ar Stad Vrezhon. Dre lizher e veze roet kentelioù d'an dud ha poelladennoù oa da rentañ, ret e oa labourat a-zevri. Setu ur skouer eus ur boelladenn lennegezh roet d'an deskarded : « Goude bezañ lennet ar pennadoù meneget er gentel-mañ hag adlennet Imram e savot taolenn ar Brezhon skouerel hervez Maodez Glanndour, ha klask a reot diskouez penaos emañ savlerc'hiet an den brezhon skouerel-se ekeñver an tri derez termenet gant ar skrivagner e-unan : speredegezh, sevenadur, sevenadurezh. Burutellit an den skouerel-se o kemer harp war devoudoù resis ; keñveriit eñ da skouer gant patromoù an denelezh a-vremañ, gant emsaverion hor mare. Hag-eñ e klot, hervezoc'h, an den skouerel brezhon livet gant Maodez Glanndour, ouzh degouezh istorel a-vremañ hor bro, ouzh ezhommoù ar bobl vrezhon ? » 323 Tonket e oa S. A. D. E. D. da gemer hent ar politikerezh. Guy Étienne, Youenn Olier ha Gwenael Maze a zivizas sevel E. S. B : Emsav Stadel Breizh, e 1967. Ne oa ket a-walc'h S. A. D. E. D : ma oa desket danvezioù ledan d'ul live Skolveurel, ezhomm o doa ober un dra bennak eus o yezh war an dachenn bolitikel. Merzhet e oa gant ar strollad un ezhomm gerioù arbennik evit en em azasat da bolitikerezh ar mare, setu ma oa savet strolladoù labour a-benn treiñ levrioù an armerzh ha kement tra a rofe binvioù d'ar Vrezhoned evit ar stourm. Ur strollad labour a droas da skouer prederouriezh Keynes a-zivout an armerzh. Ne responte ket mui yezh Gwalarn d'an ezhommoù, ma oa bet diorroet gant Roparz Hemon zoken. Adkavet hon eus un diell eus ur gentel savet gant S. A. D. E. D. a-zivout lennegezh mare Gwalarn ha skridoù Maodez Glanndour :

  S. A. D. E. D ha sevel kentelioù fizik, jedoniezh... ; pe gant E. S. B -ret e oa sevel gerioù « hag aze ez eus bet savet ur labour ramzel, ret eo gwelout stad ar yezh er mare-se» 326 .Evit respont d'an ezhommoù-se o deus savet K. I. S : Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh. Disoc'h labour K. I. S zo embann levrioù Lavar. Adlakaat a ran amañ digoradur Lavar 1 a ranker lenn abenn gouzout evit peseurt abeg e oa graet al labour-se ha penaos emsile al luskad arnevez el « N'eus bet kudenn ebet ; abaoe pell em boa c'hoant da embann skridoù war ar brederouriezh ha kaset e 'm boa ur ger dezhañ da c'houlenn ha skridoù en doa da embann. Respontet en doa din en em sante re skuizh bremañ evit sevel skridoù nevez, met prest e oa da adwelout skridoù kozh ha kempenn anezho. (Tammoù anezho oa bet embannet el Lanv, marteze e Al Liamm ivez). Evit aesaat komprenidigezh an testennoù e 'm boa goulennet digant Fañch skrivañ notennoù, ar pezh en deus graet en ur genlabourat gant Yann Talbot. Evit ma ve aesoc'h d'al lennerien e 'm boa goulennet lakaat an notennoù war ar bajenn a-dal.-Daoust ha kavet hoc'h eus doareoù embann evit ma vefe aesoc'h kizidikaat an dud d'ar brederouriezh ? -Penaos eo bet reizhet hag adlennet ar skrid ? Adlennet e oa bet ar skridoù gant Fañch e-unan hag ivez gant Yann Talbot. Lennet e 'm boa ivez, met ne 'm boa kavet netra da lavarout, evel just.... Ar brederouriezh n'eo ket un danvez aes ; diaes eo an danvez hag amsklaer ar gerioù implijet dre ma ne vezont ket implijet alies. Daoust ha bez e rankomp embann skridoù eeunoc'h, gant ur c'heriaoueg eeunoc'h ? N'on ket sur e vefe ar brederourien akord gant se ; bez e ranker implijout gerioù resis evit reiñ un anv d'ar meiziadoù » 337 . Adkemer a ran ar goulenn a vez savet gant Anna ar Beg : « Daoust ha bez e rankomp embann skridoù eeunoc'h, gant ur c'heriaoueg eeunoc'h ?». Petra eo ur ger eeun ? Ur ger boaz ? Anavezet gant an dud ? Kudennoù a vez kavet e metoù an emsav tro-dro d'ar yezh. Kudennoù a glaskin displeg amañ. Ar yezh arnevez a glask respont da ezhommoù he mare. En deroù e oa ar pal reiñ binvioù d'ar Vrezhoned prest da stourm evit Breizh. Padal, un dizunvaniezh zo bet etre ar re a enebe yezh ar bobl gant ar yezh lennegel, hi diorroet da vare an emsav lennegel kentañ gant Gwalarn hag ar strollad tud tro-dro dezhi. Da heul e oa anv eus ar «SADEDEG» evit komz eus ar brezhoneg arveret gant stourmerion ar mare 338 . Ar pezh a oa rebechet da bPreder a veze rebechet ivez da wGwalarn, eleze evit tud zo na oa ket ar brezhoneg arveret e Gwalarn «brezhoneg ar bobl» : « Brezhoneg bev ! Hennezh eo an hini gwirion ! Sed ar pezh a dleer skrivañ ! Lavarennoù seurt-se a zo war un dro gwirionez ha falsentez. E soñj ar re a implij anezho e talv kement ha meuliñ brezhoneg ar bobl. Hogen war un dro disprizout brezhoneg klasek ar skrivagnerion a-vremañ. Ha goude ma vefe hiniennoù anezho ponner ha pout evel tud o kerzhout en ur gwiskamant re nevez evito, daoust ha n'eus ket skrivagnerion oc'h anavezout mat ar yezh hag o micher ? Hag-eñ n'o defe ket ar gwir int ivez da vont diouzh o soñj ; hag-eñ e vefe kement-se un dra miret da dud ar bobl hepken ? » 339 . Maodez Ganndour evel ar re all en e vare a blede gant ar gudenn-se a-zivout ar brezhoneg a rankfed ober gantañ. Met petra eo «brezhoneg ar bobl» pe ar «brezhoneg eeun» a vez graet anv anezhañ gant Anna ar Beg ? Diwar ar «brezhoneg pobl» e lavar Maodez Glanndour kement-mañ : 337Goulennoù savet da Anna ar Beg diwar-benn an embann levrioù prederouriezh e Moulladurioù Hor Yezh d'an 19/11/2019. 338 Abanna, Lavar 1, Preder, 1967. 339 Glanndour Maodez, Kregin-Mor, Al liamm, 1987, p. 166. ar sturyezhañ gant levezon ar brederouriezh. Sevel un hentenn brederourel diwar ar sturyezhañ zo bet pal Preder ivez. Dres, setu pezh a vez displeget gant Guy Etienne e goudenotenn Lavar 8 : « tamm-ha-tamm e-doug ar bloavezhioù omp deuet a-benn da zigej tresoù bras ar sturyezhañ brezhonek. Poent eo klask un diazez damkanel d'an durc'hadurioù omp bet degaset da reiñ d'hon labour. An aters kentañ a savin eo : penaos savlerc'hiañ ar sturyezhouriezh e-keñver an diskiblezhoù all? […] Hogen, mar en deus ar sturyezhañ da welout gant ar yezhoniezh, n'eo ket a dra sur evel ur rann anezhi. Rak mar pled ar sturyezhour gant ar yezh n'eo ket evit kas ar yezhoniezh war-raok, met evit mad ar re a ra gant ar yezh en o buhez, oc'h emellout eus traoù, tud hag oberoù er-maez eus ar yezh. […] Sturyezhañ zo yezhañ, na mui na maez, gant ur yezher emouez ouzh e savlerc'hiadur e-keñver ar yezh hag an aroueziñ. An deskad war ar yezh ne anavez ket ar gwir da gemmañ tra er furmoù nag er sterioù emañ o voazetaat outo : skritur sakr didorrus eo dezhañ kanteulioù hag arganteulioù. […] Deraouiñ a reas ar sturyezhouriezh en hebraeg, e brezhoneg, d'an deiz ma tivizad azasaat ar yezh diouzh bed an 20t kantved. En azasadur-se koulskoude, evitañ da vezañ bet preder bras ar sturyezhourion, n'emañ ket poell kentañ ha diwezhañ ar sturyezhouriezh. […] Studiañ argerzhioù ar ger -hag ar sterluniañ e tremened ar brezhoneg hag er yezhoù all, c'hwiliañ barregezhioù ar c'heltiegoù : chom a ra ar sturyezhour e skol ar yezhoniourion. E vuhez-pad ivez e talc'h d'en em c'hourdonañ war embreg ha damkan ar genel yezh dre lakaat ar brezhoneg da envel pezh na anve c'hoazh, en ur harpañ mui pe vui war an diskoulmoù roet gant ar yezhoù all, evel ma striv ar barzh yaouank ouzh roudoù e ziaraogerion [...] » 360 . Er pennad-se e vez displeget penaos intent ar sturyezhouriezh gant sikour an anadennoniezh, ur pennad anadenniel eo neuze. Ne 'm eus ket adlakaet al lodennoù anadennoniel amañ, kalz re gemplezh eo : Guy Etienne a glask displeg penaos emañ ar gouzrec'h 361 o vuheziñ ar bed dre al lavar, ha penaos e c'hell krouidigezh ul lavar lakaat da ziwan mennozioù er bed neuze. Graet en deus Guy Étienne hag ar remziad tro-dro dezhañ, eus ar brezhoneg ur benveg da zisteurel mennozioù ha da arguzenniñ gant ar pal krouiñ ul «lavar bed». Ne oa ket ken ar brezhoneg emdroet warnañ e-unan ha studiet evitañ e-unan. Roet ez eus bet gant Preder meizadoù da ledañ ur brederouriezh dre ar brezhoneg. Setu perak e kinnigan e vefe bet Preder an eil emsav lennegel, an emsav en deus kinniget ar muiañ a vinvioù prederourel dre ar brezhoneg, dre studiañ ar yezh evit ma vefe graet gant ar brezhoneg en un doare azas d'ar mare. Ne dalvez ket e vefe bet degemeret mat labour Preder gant ar skrivagnerion ha tud an Emsav dre vras. Studiañ a rimp prederouriezh Preder tro-dro d'an nevezc'heriañ en ul labour all, rak re ledan eo an danvez evit e studiañ amañ. A-hed e vuhez en deus Guy Étienne savet ur brederouriezh azivout an nevezc'heriañ hag ar sturyezhouriezh. Klasket hon eus amañ reiñ un tañva eus prederouriezh Preder ha luskad mare E. S. B evit mont aesoc'h war an darempred a levezon bet etre Fañch Kerrain ha Guy Étienne a studiimp bremañ. 2. 1. Levezon Guy Étienne Merzhout a ranker e yelo Fañch Kerrain etrezek prederouriezh Guy Étienne muioc'h eget hini Maodez Glanndour, studiet e oa bet ar brederouriezh kempred ha Heidegger gant Guy Étienne. Gallus e vefe deomp lavarout evel boaz, pa vez Fañch Kerrain o komz eus ur prederour, e krog gant e vuhez ha neket gant e veizadoù hag e brederouriezh. Digeriñ a ra Fañch Kerrain e bennad gant istor buhez Heidegger neuze. Studiañ ar boud eo raktres buhez Heidegger 362 . Savet en deus Heidegger e oberenn ziazez : «Sein und Zeit» (Boud hag Amzer), ha paouezet en deus gant an embannadur da c'houde. Chomet eo al levr diechu, n'en deus embannet nemet al lodenn gentañ eus e labour neuze 363 . Diaes eo lenn Heidegger, c'hoari a ra gant ar yezh, savet e vez gantañ gerioù nevez gant un arver bras eus ar rakgerioù hag al lostgerioù. Hervez Fañch Kerrain, ne glot ket gant an holl yezhoù, rak-se eo diaes kavout troidigezhioù feal d'an oberenn diazez. An arver a c'heller ober eus ar yezh alaman evit ar brederouriezh ha krouiñ meizadoù evel ma ra Heidegger n'eo ket ken gwir evit ar saozneg pe ar galleg. Dilennus eo neuze an troidigezhioù ger-ouzh-ger a c'hallfec'h kavout eus oberenn Heidegger. «E-keñver stil, Heidegger hon laka da soñjal e Paul Claudel. Klaskit eta, treiñ Claudel e brezhoneg ! » 364 . «Hogen an diaester brasañ a zo, koulz lâret, didrec'hus. Stag eo ouzh natur raktres Heidegger endeeun : studiañ ar boud. Yezh an den a harz ouzh seurt pal. War ar marc'had, e ranker arselliñ ez eo bet dec'heriet danvez ar gudenn-se gant an hevelep gwriziennoù tost da vat, abaoe tregont kantved. A gement-se e c'hoarvez un uzadur didec'hus eus ar gerioù, hep kontañ an adsterioù a zo bet ouzhpennet a-hed an amzer ; n'eus ket da souezhiñ ma vefed rediet da adkavout ster orin ar gerioù ; setu perak e ranker en em harpañ war ar gerdarzh ha war anvadoù nevez. Evel-se e c'heller kompren ivez an ezhomm d'ober dave d'ur yezh varzhoniel, a c'houdro muioc'h eget ma zispleg. Ken e seblant ar brederouriezh bezañ un enklask war ar yezh, traken. Abeg a vez kavet, da skouer, en arver a ra Heidegger eus barzhed evel Hölderlin, Rilke, Benn ha me oar» 365 . Lakaet e vez e liamm ar brederouriezh hag an doare ma c'heller prederiañ gant «natur» ar yezh. Fañch Kerrain a gemero skouer ar ger «Holzwege» : e galleg e reer gant « chemins qui ne mènent nulle part », ster ar ger eo met ne dalvez ket ar pezh en deus bet c'hoant lavarout Heidegger. Ster an droidigezh c'hallek a dalvezfe ne ouifec'h ket da belec'h ez eomp, pe gentoc'h, ne ouifec'h ket da belec'h ez a Heidegger. Un enep ster eo neuze, rak Heidegger a oar mat da belec'h emañ o Kenderc'hel a ra Fañch Kerrain da gemer harp war brederouriezh Guy Étienne a-benn studiañ Heidegger : «E gwir, ne studi real hanvoudel ar bezoud-den, an Dasein, nemet evit lakaat a-wel gwelloc'h a se pezh a zo amparus da voud ar beziad oc'h ematersiñ. Dre se e tegas ur meizad all kevenebet ouzh an adanv hanvoudel, an adanv trahanvoudel, daou c'her o kenglotañ gant an adanvioù alaman existensiell hag existenzial ; «an eil a dalvez da zoareañ un dezrann eus an hanvoud war-benn e anaout ennañ e-unan, egile a arverer da aroueziñ kerzhed ar prederour o tezrannañ hanvoud mab den war-benn diraez ar boud» 376 . O vezañ m'eo Fañch Kerrain levezonet gant Heidegger e vez diskouezet deomp e c'heller krouiñ e brezhoneg meizadoù pleustrek ha kemplezh-tre : gant ar meizadoù havoudel ha trahanvoudel da skouer. Anien ar gudenn-se a oa evit Fañch Kerrain an arver a c'heller ober eus ar rakger hag al lostger. Gant krouidigezh ar meizadoù-se e brezhoneg e c'heller gwelet un arver pleustrek eus ar rakger hag al lostger e brezhoneg. Kounañ a reomp e oa bet lavaret a-raok pegen kemplezh e oa yezh Heidegger ha ne c'helle ket bezañ troet e pep yezh dre ma oa krouet gerioù gant Heidegger a-benn krouiñ ar meizadoù a venne displeg anien an traoù o-unan, eleze evit an anadennoniezh e rank al lavar bezañ ur benveg da evezhiañ an traoù en o-unan, dre sevel un termenadur gant sikour al lavar. Pa gomzer eus an traoù o-unan ez intentomp an darempred etre an den hag an traoù tro-dro dezhañ. Fañch Kerrain a ziskouez deomp talvoudegezh Doue evit ar brederourion o deus klasket meizañ ar boud. Tostaat a reomp ouzh an doueoniezh, amañ e verzher eo tost tre ar brederouriezh d'an doueoniezh : «Sant Tomaz ha Duns Scot o deus savet un ontoteologiezh, oc'h ober eus Doue ar beziad uhelañ, krouer an holl veziadoù, hogen, gant se o deus peurglozet labour Platon hag Aristotelez. Oc'h aroueziñ Doue ar Gristeniezh evit Causa Prima, Ultima ratio a bep tra krouet, hag-eñ ne zireont ket Doue ar Gristeniezh d'ur beziad etouez ar beziadoù ? O ontoteologiezh eme Heidegger, n'eo ket hepken un ankounac'h eus ar Bout met ivez un ankounac'h eus Doue ar feiz. «Dirak un hevelep Doue ned eo an den nag evit pediñ nag evit kinnig un aberzh. Dic'hallus da vab den daoulinañ, kanañ pe gorolliñ dirak ar Causa sui» 377 . Rankout a rafemp studiañ pishoc'h an darempred etre studiadennoù Guy Étienne ha re Fañch Kerrain war Heidegger. Gwelout a reer dre studiañ holl bennadoù Fañch Kerrain eo bet levezonet tre gant Guy Étienne. Ober a ra amañ dave da Guy Étienne er pennad a-bezh.

  deus ar muiañ studiet prederouriezh ar yezh. Amañ gant Heidegger e tiskouez Fañch Kerrain al liamm etre ar brederouriezh ha natur ar yezh. Ma weler ar yezh evel ur benveg meizañ, n'he deus ket pep yezh ar memes binvioù. Evit krouiñ meizadoù da skouer, eo efedus tre an alamaneg hag ar brezhoneg, n'eo ket kement ar saozneg hag ar galleg. Fañch Kerrain a gemer harp war labour Guy Étienne en deus studiet Heidegger ha krouet eo bet gantañ ar meizadoù hanvoudel ha trahanvoudel se en deus sikouret Fañch Kerrain da sevel e studiadenn. E liamm gant ar pezh zo bet studiet ganeomp a-raok e c'heller lavarout eo bet levezonet Maodez Glanndour gant preder Duns Scot, ha levezonet eo bet Guy Etienne gant preder Heidegger, eñ en doa graet e dezenn war ar prederour-se. Ha ne vefe ket ul levezon hollek etre Fañch Kerrain, Guy Étienne, ha Maodez Glanndour gant tezennoù an anadennourion ? Levezonet tre eo bet Guy Étienne gant an anadennourion ha dreist-holl Heidegger evit sevel kement a veizadoù tro-dro d'ar sturyezhañ. Levezonet eo bet Fañch Kerrain ha Maodez Glanndour ivez met moarvat evit abegoù all : al liamm ouzh Doue. Ul liamm a vefe d'ober etre ar pezh a vez intentet gant Guy Etienne gant ar pezh a venn ober eus ar yezh ha diorren «al lavar bed», eleze ur brezhoneg gouest da lavarout pep tra hag al liamm ouzh Doue evit Fañch Kerrain ha Maodez Glanndour. Gant prederouriezh an anadennourion e vez tizhet, pe klasket tizhout dre al lavar, un uhelvennad. An uhelvennad-se a vefe ar yezh evit Guy Etienne ha meizad Doue evit Fañch Kerrain pe Maodez Glanndour. Ne studiimp ket se amañ war ar munud, ur c'houlakadenn eo nemetken, ur studiadenn fonnusoc'h a rankfemp ober. 2.2. Ar brederouriezh politikel A-hed e vuhez eo bet Fañch Kerrain e liamm gant ar brezhoneg, dre gomz en un doare pemdeziek er gêr, met ivez gant e engouestloù sevenadurel. Broadelour eo bet hag emgouestlet e oa en aozadurioù kevarzhel vrezhon hag er sevenadur breizhek. Labouret en deus gant Youenn Olier e penn-kentañ Skol an Emsav etre 1970 ha 1975, pemp bloaz en holl. Paouezet en deus gant an aozadur-se evit mont en U. D. B. Stourmet en deus evit ar strollad politikel e-pad 20 vloaz. E penn kevread Bro Dreger ha Goueloù e oa e-pad 8 vloaz, hag aet eo kuit p'eo bet galvet da gelenn e Diwan evel kelenner prederouriezh.

  orin mab-den, peogwir ez eo a-drugarez dezhañ ma vez graet mab-den evel mab-den. Ret eo neuze skubañ kuit treuzvennozhioù touellus evel hini ar c'hrouer. An den eo en em ra e-unan diwar-bouez al labour. Rak-se, dall an hini ne gomprenfe ket pegen pouezus eo an emsav ouzh Doue e predererzh Marx. Bouedenn e zenelouriezh eo, evel ma lavar c'hoazh : «Un nac'hadur eus Doue eo an dizoueadegezh ha dre an nac'hadur-se e tiazez bezoud mab-den» 409 . Evit FañchKerrain ne c'helle ket an emsav trabedoniel diwanañ da vare an Henamzer, re abouez e oa d'an dud kaout un Doue krouer da gavout ster er vuhez ha «kiriek eus holl fallagriezhoù ar bed». Da vare an XVIII vet kantved e kemm an darempred ouzh Doue ha neuze darempred ar gevredigezh ouzh an hengoun judeat-kristen. Erfin, marv Doue en deus roet tro da vMarx ha da Nietzsche da sevel an emsav trabedoniel. Met n'emañ ket a-du Fañch Kerrain gant ar brederourion arnevez evit an abeg-se, hag ar sell o deus war zDoue : «Skoet eo va spered gant an neuz a wisk o dizoueadegezh. Ne glaskin ket fardañ poellatadennoù aenep bezoud Doue. Evel pa vije aner chom da arguziñ. Ken e soñj din e tiwan an dizoueadegezh e donderioù obererezh speredel an den. He deskrivan a c'hellfed moarvat evel un akt a feiz, a-dra-sur un akt a feiz war an tu gin, ar gwiad anezhañ o vezañ graet gant ar raktres d'en em gannañ enep Doue, gant an diviz m'en em ouestlfe an ene a-grenn dezhañ» 410 . Hervezañ kudenn prederouriezh Marx ha Nietzsche evel hini an holl brederourion arnevez o stourm a-enep Doue a vefe un akt a feiz. Dres, hervez Fañch Kerrain ne c'heller ket bevañ hep ar feiz. Gant an «emsav trebedoniel hag Istorel» emañ Fañch Kerrain o stourm a-enep an dizoueadegezh. Un danvez a oa bet studiet gantañ hag hon eus gwelet el lodenn dremenet. Stourm a ra a-enep an dizoueadegezh pe an netraouriezh evel pep ideologiezh kaset gant ar stad c'hall. Ekeñver se e studiimp bremañ ar pennad embannet e Al liamm e 2002 : «An ezreolder gall» 411 . Emañ Fañch Kerrain oc'h ober ur pennad prederouriezh politikel adalek elfennoù Istor Bro-C'hall ar wech-mañ : «Stadañ a c'heller eta ez eus un dislavar etre ar gevredigezh kornôgat a zo en-dro deomp diouzh un tu ha Bro-C'hall diouzh an tu all, sanket en he c'hreizennerezh milvedel. Ar pezh a gas ac'hanon da stignañ ar goulennmañ : penaos termenniñ anien an «ezreolder gall» ? Setu eta ar gudenn a fell din dirouestlañ. Hervez ar respont a vo tu da reiñ d'ar goulenn-se, e c'hellin diwezhatoc'h merat un temad all hag a zo kenstag ouzh an hini kentañ : hini ar c'hemmoù e frammadur ar Stad c'hall» 412 . Dres, goude bezañ bet bevennet ha termenet petra eo anien ar Stad-C'hall e yelo Fañch Kerrain etrezek kudenn ar republikanouriezh, ar pezh a welimp en islodenn o tont. A-raok pep tra e ya Fañch Kerrain da vevennañ petra eo ar Stad-C'hall gant daou argerzh, hini ar c'hreizennañ ha hini an «unneuziekaat» 413 . Da gentañ, evit argerzh ar c'hreizennañ e ra dave da Youenn Olier : III. Diwan hag ar c'helenn prederouriezh Aterset 'm eus an holl gelennerion prederouriezh tremenet e Diwan abaoe krouidigezh al lise Diwan. Lavaret o deus din o diaesterioù evit kelenn prederouriezh e brezhoneg. Fañch Kerrain, kelenner prederouriezh kentañ el lise Diwan, a rae pep kentel e brezhoneg ha tapet e oa bet an arnodenn gant an holl liseidi. An diforc'h a arver eus ar brezhoneg e kentelioù prederouriezh Diwan ha plas ar galleg a ziskouez n'eo ket anat ober prederouriezh e brezhoneg, dreist-holl en un aergelc'h a ziglosiezh. Estreget an diglosiezh e Diwan, penaos komz e brezhoneg eus meizadoù prederourel resis, pa vez skrivet peurliesañ an destenn orin en ur yezh estren, pe e vefe e galleg pe en ur yezh all ? M'eo bet troet an destenn hag ar meizadoù, eo ret gouzout penaos eo bet graet ha gant peseurt gerioù a-benn lavarout ar meizad d'an tostañ ouzh sell an oberour. Kudenn ar brederouriezh e brezhoneg zo amañ kudenn vrasoc'h an treiñ hag ar skrivañ e brezhoneg evit kelennerion Diwan. A-benn gouzout penaos treiñ ar meizad e ranker lenn an destenn orin ha kompren mat ar meizad. Rankout a ra an oberour kompren mat penaos e arc'hwel ar gerioù e brezhoneg evit krouiñ meizadoù. Estreget ar c'helenn el lise ez eus bet savet gant Fañch Kerrain meur a bennad hag a levr prederouriezh evit harpañ ar vrezhonegerion hag al liseidi d'ober prederouriezh e brezhoneg. Tud all o deus ivez skrivet prederouriezh e brezhoneg, savet meizadoù ha pennadoù prederouriezh, evel gwelet ganeomp e korf hor studiadenn. Penaos eo bet degemeret al labour-se er c'helenn neuze ? Savet 'm eus ul listennad goulennoù da sevel d'an holl gelennerion : pegoulz int bet o kelenn el lise? Petra 'oa o arver eus ar brezhoneg e-pad ar c'hentelioù? Daoust hag o deus arveret binvioù arbennik (geriaoueg, levrioù, h.a...) evit ober prederouriezh e Brezhoneg? Daoust hag e soñj dezho eo ret kaout gerioù arbennik evit ober prederouriezh? Ma oa graet gant ur c'heriaoueg arbennik (da lavarout ur c'heriaoueg ne veze ket arveret gant al liseidi en un doare boaz), daoust hag e veze neuze displeget ar ger gant ar c'helenner a-raok ? Bez ez eus bet pevar c'helenner prederouriezh e Diwan hag aterset 'm eus anezho etre miz gwengolo ha miz kerzu 2018. An holl gelennerion o deus graet gant ul listennad c'herioù evit sikour da gelenn ar brederouriezh e brezhoneg. Kaset o deus din al listennad gerioù-se ha studiet 'm eus ar c'hemmoù etre div listennad gerioù a-benn gouzout petra 'oa arver ar gerioù brezhoneg er c'helenn prederouriezh e Diwan. Dibabet 'm eus keñveriañ al listennad gerioù arveret gant Fañch Kerrain 478 kelenner kentañ prederouriezh e Diwan hag an hini a zo arveret bremañ gant kelennerion Diwan. Penaos eo emdroet ar c'helenn prederouriezh e Diwan abaoe krouidigezh al lise ? Ha petra eo ur ger arbennik e kelenn ar brederouriezh vrezhonek hervez kelennerion Diwan ? Kroget e vo gant istor ar c'helenn prederouriezh e Diwan, hervez atersadennoù kelennerion Diwan. Da eil e vo studiet an diforc'hioù etre an div listennad gerioù. Klask a rimp displeg an diforc'hioù etre an div listennad-se hervez emdroadur ar c'helenn prederouriezh e liamm gant amva sokioyezhoniel Diwan. 1. Istor ar c'helenn prederouriezh e Diwan Fañch Kerrain 'oa kelenner prederouriezh kentañ Diwan er Releg-Kerhuont. Labouret en deus Fañch Kerrain etre 1996 ha 1999, tri bloavezh en holl. Evit kelenn prederouriezh e brezhoneg eo bet ret da Fañch Kerrain sevel ur c'heriaoueg da gentañ. El lodennoù tremenet hon eus gwelet penaos en deus kemeret harp Fañch Kerrain war Guy Etienne ha Maodez Glanndour. Al levezonoùse zo bet ur sikour evitañ da sevel ur c'heriaoueg evit al liseidi, evel displeget gantañ da vare an atersadenn. Roet e oa bet ur skouerenn eus ur c'heriaoueg savet gantañ da bep lisead evit ma c'hellfent labourat ivez o-unan en diavaez eus ar c'hentelioù. Soñj en deus bezañ bet gant e familh o tremen ehanoù war enezenn Groe a-raok an distro-skol ha bezañ chomet o prientiñ ar c'hentelioù ouzh e vurev. Ne oa ket re ziaes evit ar skolidi, souezhet e oa zoken o welout skolidi ken ampart war ar yezh -pep tra 'oa e brezhoneg : « ranket o doa strivañ eveljust, da zeskiñ gerioù nevez, met plijus 'oa kaout tabutoù e brezhoneg hag eskemm ganto » eme Fañch Kerrain. Hervezañ e oa efedus-tre diougonerezh Diwan rak « kustum e oa ar skolidi da eskemm gant ar c'helenner, kemer a raent perzh er c'hentelioù, buhez 'oa er c'hlas ». Evit tremen ar vachelouriezh e galleg e oa bet roet d'ar skolidi ul levr prederouriezh c'hallek, dezho da zeskiñ an danvez e galleg da vezañ prest evit an arnodenn. E dibenn ar bloaz o doa skrivet ur boelladenn e galleg evit en em voazañ. Degemeret e oa bet ar vachelouriezh gant an holl ar bloavezh kentañfrealzus e oa evit ar c'helenner, peadra da genderc'hel en un doare seder gant ar c'helenn 478 Listennad c'herioù savet gant Fañch Kerrain e 1996, roet en deus din o c'houlenn ne vefe ket skignet. hini arveret bremañ gant kelennerion Diwan. Nebeutoc'h a c'herioù e brezhoneg met ivez e galleg zo. 20 ger diwar 263 zo ar memes gerioù gant ar memes displegadennoù rik. Da lavarout eo 8%. Ar sifr-mañ a ziskouez ez eus kalz a ziforc'hioù etre an div listennad. Pemzek vloaz goude e verzher ez eus un implij disheñvel eus ar brezhoneg : da gentañ e veze graet pep kentel e brezhoneg gant Fañch Kerrain. Da eil, e liamm emañ ar gerioù kavet er c'heriaoueg arveret bremañ e Diwan gant ar pezh a vez studiet e prederouriezh e-pad an eil trimiziad. An trimiziad nemetañ e brezhoneg. Ar pezh a vez studiet e-pad an trimiziad-se zo ar c'hoant hag an eurvad. Savet eo bet ar c'heriaoueg arveret bremañ gant kelennerion Diwan da sikour al liseidi da gomz eus ar c'hoant hag an eurvad evit prientiñ an arnodenn e brezhoneg (an ADED). Arbennik e chom ar pezh a vez studiet, met eveljust n'eo ket ken ledan hag ar pezh a veze studiet a-raok : pa oa ar bloavezh a-bezh e brezhoneg. 120 ger galleg diwar 263 ne vezont ket kavet e-barzh geriaoueg Fañch Kerrain. Da lavarout eo : 45%, tost an hanter eus ar gerioù arveret gant kelennerion prederouriezh Diwan bremañ zo gerioù na vezent ket implijet en doare-mañ pemzek vloaz zo. Distummet eo un darn eus ar gerioù galleg : gant ur stumm liester pa vez ar ger orin hep ger mell, pe gant ur stumm tost a-walc'h. Da skouer, kavet e vo e geriaoueg Diwan ar ger paradoxal hag e geriaoueg Fañch Kerrain ar ger paradoxe. Pe percevoir a vo kavet e geriaoueg Diwan hag ar ger tostañ kavet e geriaoueg Fañch Kerrain zo perception. E geriaoueg Fañch Kerrain e vez lakaaet gant pep ger an arver a glot gantañ. Da skouer, evit « conscience » / « emskiant », e vez lavaret peseurt ger a glot gant peseurt arver : bredelfennerezh, prederouriezh, hag all … Evit ar ger aliénation ez eus un diforc'h graet etre ar ger arveret evit ar gwir « estrekadur » hag ar ger arveret er brederouriezh « arallekadur ». Kavet e vo ivez an arver hervez al live yezh, stumm boaz versus stumm prederourel ; da skouer : evit ar ger abstrait e vo lakaet ar ger « difetis » a zo dre vras ar ger a vez arveret en un doare foran, pemdeziek. Fañch Kerrain a ra un diforc'h etre ar ster hollek « difetis » hag ar ster prederourel « goubarek » pe « goubarel ». Evit ar c'heriaoueg arveret bremañ e Diwan e vez kavet ar pezh a vefe un displegadenn eus petra eo ascétisme : « gwanidigezh ar c'horf ». Padal e vez kavet ur ger e brezhoneg a glot gant an hini e galleg e-barzh geriaoueg Fañch Kerrain : ar ger ascétisme a glot gant « askezegezh ». O vezañ m'eo direet ar ger ascétisme e galleg d'un termenadur («gwanidigezh ar c'horf») e vez tennet gwrizioù ar ger hag e orin prederourel, eleze prederouriezh an askezegezh. Pep prederouriezh zo kempleshoc'h eget un droienn e nebeut gerioù. Merzhet e vez gerioù disheñvel ha krouet e vez diforc'hioù gant al lostgerioù hag ar rakgerioù. Muioc'h a stummoù galleg a vo kavet er c'heriaoueg arveret bremañ gant Diwan « allegorienn » evit allegorie e galleg, padal e-barzh geriaoueg Fañch Kerrain e vo kavet ar ger « dameg ». Ar stummoù rannyezhel a c'hallo ivez degas kemmoù : « allded » a vez kavet e-barzh ar c'heriaoueg arveret bremañ evit talvezout da alterité. E-barzh geriaoueg Fañch Kerrain e vo kavet « arallded » ar stumm « arall » zo ar stumm koshañ evit lavarout « all »/ autre muioc'h arveret bremañ e Bro Wened. Er c'hontrol, kavet e vo ar ger «bourrus» evit lavarout agréable e geriaoueg Diwan, ur ger gwenedek, e-barzh geriaoueg Fañch Kerrain e vo kavet « plijus » ar stumm anavezet hag implijet ingal e Breizh. Adalek ar vras studiadenn 'm eus graet e 'm eus dibabet un nebeud gerioù a-benn studiañ penaos e rae Fañch Kerrain da resisaat arver ur ger dre arver ar rakger hag al lostger. Kemeret 'm eus el lodenn da heul un nebeud gerioù a oa adkavet en div listennad. 2. 2. Ar c'hemm hervez ar ger orin : al lostgerioù hag ar rakgerioù Dre vras, ar pezh a zegas ar muiañ a ziforc'hioù eo ar c'hemmoù hervez ar ger orin. Da lavarout eo, hervez arver al lostger hag ar rakger evit ma klotfe ar ger gant un arver resis. Al lostgerioù : Evit ar c'heriaoueg arveret e Diwan e vez kemeret « emrenerezh » evit autonomie pa vez graet an diforc'h gant Fañch Kerrain etre « emrended » evit ar brederouriezh ha « emrenerezh » evit ar politikerezh. An diforc'h zo graet gant al lostger, adalek ar ger orin «emren» e vez lakaet al lostger « -ded » evit ar brederouriezh hag « -erezh » evit ar politikerezh.Graet vez gant Fañch Kerrain an diforc'h etre an ober hag an oberenn evit ar ger « création ». Ar memes ger, « krou-», gant lostgerioù disheñvel neuze etre « -idigezh » evit an ober hag «adelezh » evit an oberenn e ster an disoc'h. Padal ne vez ket kavet an dibenn-ger «-adur» kavet er War dachenn ar c'helenn, an aergelc'h labour gant ar skolajidi hag ar raktres skol e c'hoarvez an traoù evel 'm boa ijinet. Efedus hag a-galite, sur ha n'eo ket marteze, eo ar c'helenn e Diwan. klasadoù bihan zo hag an amplegadoù labour zo spletus. Un aergelc'h madelezhus ha seder ez eus ivez etre ar skolajidi, ar gelennerion, ar renerezh, an dud dre vras. Degemerus eo Diwan e-keñver an dud nevez erruet ha digonus ar stummadur aozet gant «Kelenn».War dachenn ar yezh e c'hell bezañ dipitus a-wechoù. Ur stummadur arbennik, rediet ha klokoc'h a vank moarvat. Ar volontez da uhelaat al live yezh, da zeskiñ gerioù nevez ha da ledanaat arver ar yezh a vank a-dra-sur gant tud zo. Treut ha bevennet-tre eo sterva an dud ha dre-astenn ar c'hrafoù komz. Eztaoliñ ar bed, ar vuhez, ar gevredigezh zo diaes-tre gant ur c'heriaoueg treut.Penaos e rezgant ar brezhoneg e-pad ar c'hentelioù ? Daoust hag e arverez binvioù arbennik (geriaoueg, levrioù, h.a...) evit ober da gentelioù e brezhoneg ? Hag e soñj dit eo ret kaout gerioù arbennik evit sevel da gentelioù ha kelenn ? Perak ? Dre soubidigezh eo ar skolioù Diwan. E brezhoneg penn da benn e labouran. Pa vez un diaester a gomprenezon e liamm gant un anadenn skiantel diaes pe ur c'heriaoueg arbennik dianavezet gant ar skolajidi e c'hoarvez din tremen buan e galleg. Skiantoù e kelennan. Setu ne ijinan ket kelenn ar skiantoù, ha pa vefe e brezhoneg pe e n'eus forzh peseurt yezh all, hep arverañ gerioù resis hag azas. Resis hag azas a dalvez neuze arbennig ha kalvezel gwechoù zo. Evit sevel va c'hentelioù pe sevel va geriaoueg e labouran gant geriadurioù Menard ha Preder. Hogos an holl c'herioù a gavan eno ha gant un displegadenn sklaer ha splann. Evit frammañ ha sevel kentelioù e furchan en hentennoù labour, e galleg peurvuiañ, hag e kasan ul labour bras a droidigezh. Ma vez graet gant ur c'heriaoueg arbennik, penaos e vez displeget ar c'heriaoueg d'an deskarded ? zo evit deskiñ. Evit ar re yaouank eo kalz aesoc'h ha berusoc'h eget evit an dud gour. Pa groger da labourat war ur c'heriaoueg arbennig adalek ar c'hlasad 6vet e teu an deskiñ da vezañ emgefreek a vloaz da vloaz. Setu ma klaskan lakaat ar skolajidi da zeskiñ dre eñvor hag ingal gerioù nevez gant ar c'hevatal e galleg. Pe mod all ebarzhiñ ar gerioù nevez war ur brastres, pe un destenn aes a-walc'h da gompren ha lezel anezho da «zivinout» ar gerioù sklaeriet gant ar c'hemperzh. Pe mod all c'hoazh e c'heller lakaat anezho da zivinout ur ger nevez e brezhoneg distag diouzh e gemperzh met o skoazellañ gant gerioù anavezet ganto endeo. Da skouer : « korvokorvoiñ -korvoerezh » ; « sonn -sonnel -sonnadur ». Lakaat un dresadenn, ur brastres dirak ur ger nevez a c'hell bezañ ivez un doare da zeskiñ ha da gompren ar ger-se hep tremen dre ar galleg. Ne 'z eus ket ezhomm gallekaat an traoù atav evit bezañ komprenet ha deskiñ gwelloc'h. Ar skolajidi a zegemer mat-tre ar gerioù nevez. Er c'hontrol, goapaat a reont buan a-walc'h ar gerioù gallekaet betek re. «Ha ! Brezhoneg flour» emezo, mousc'hoarzh goapaus war o dremm... Evit an dud gour n'eo ket ken anat. Ne bleustront ket a-walc'h ha ne gemeront ket ar boaz da zigeriñ ur geriadur pa vank gerioù dezho. Techet e vezont da ijinañ ur ger e brezhoneg war ar prim ha lakaet int diaes da genlabourat, da «genreizhañ» ha d'en em wellaat war ar yezh » 491 . Gallus eo neuze kelenn danvezioù evel ar fizik hag ar gimiezh e brezhoneg p'eo diaesoc'h evit tud zo kelenn ar brederouriezh. Kudenn ar brezhoneg zo bet a-viskoazh e Diwan. M'eo bet respontet da c'houlenn plas ar yezh e Diwan o tivizout e vefe graet ar c'helenn dre soubidigezh. N'eo ket bet studiet ar yezh hec'h-unan, tra m'eo diaes azasaat en un doare emsavel ar yezh a 491 Atersadenn Hoel Mahé d'ar 24/08/2021. ranker ober ganti hervez ar c'hentelioù. Hervez karta Diwan e ranker ober gant ar brezhoneg lec'hel : «Disklêriañ a ra Diwan bezañ a-enep pep unneuziadur yezhel, bezañ stag ouzh ar stummoù disheñvel a eztaoladoù sevenadurel, hag embann a ra n'eus nemet o c'henklokauster a zegas unaniezh ha kenbinvidigezh stroll. Ar brezhoneg kelennet e skolioù-mamm Diwan zo an hini implijet en o endro douaroniezhel ha denel».Marteze e c'hell ar brezhoneg lec'hel bezañ anvet « hini ar bobl » ? Ne ouzer ket eus petra e vez komzet amañ. Daoust hag e talvez ne vo ket lakaet e liamm al lennegezh vrezhonek gant ar c'helenn e Diwan ? Ma c'hell bezañ azas ar brezhoneg lec'hel d'ar c'helenn er skol-vamm pe er c'hentañ derez, daoust hag anat eo evit ar skolaj hag al lise pa vez kentelioù fizik-kimiezh, pe kentelioù prederouriezh kelennet ? An atersadennoù a ziskouez eo bet pal Diwan difenn ar brezhoneg hep kaout ur raktres evit ar yezh. N'eo ket bet studiet ar yezh hervez ar raktres : ar c'helenn hag an treuzkas. Adlakaat a ran amañ ul lizher kaset gant Turiaw ar Menteg d'an 8 a viz gwengolo 1983 « d'an dud emvodet e Karaez d'ar 17 a viz gwengolo da-geñver un dalc'h labour gant Diwan » : « Ho tigarez a c'houlennan pa n'on ket evit mont d'an emvod. C'hoant 'm eus avat reiñ deoc'h da c'houzout e ven a-du evit kenlabourat war an troidigezhioù.Fellout a rafe din evelkent gouzout gant peseurt brezhoneg ez oc'h mennet d'ober. Diouzh lenn kement tra embannet gant Diwan abaoe ma 'z eus anezhañ, eo anat ar skort hag ar paour ez eo ar yezh implijet. Ken paour-all eo ar brezhoneg a 'm eus bet tro da glevout gant lod kaer eus an dud oc'h ober war-dro Diwan. Ken skort-all ar brezhoneg a ran gantañ amañ, e sell ha gant ar spi da vezañ komprenet -hag intentet...-panaveken.

  Evel-se e veizer gwelloc'h anien ar brederouriezh o teraouiñ. Kaer am bo, houmañ ne grog ket gant savlec'hiadurioù ha damkaniezhioù o tennañ da skiantoù an natur. En ur grez ma krog ar gwengeloù da zinerezhañ ha da weñviñ, e venn ar brederouriezh, a-raok pep tra, mirout ar wirionezenn kafunet enno, war-bouez kemmañ o doare, da lavarout eo e stumm un aters ezpleg diwar-benn ar pennorin hag an doueel» 80 .

	Wittgenstein gant sikour ar brederouriezh rak gwelloc'h e yae an traoù gantañ e fin e vuhez 83 .
	Daou vare a zo bet da brederouriezh Wittgenstein : hini an «Tractatus» hag hini
	«Imbourc'hadurioù diwar-benn prederouriezh». An hini kentañ, an « Tractatus » en do ul levezon
	Er rummad da heul e welimp penaos emañ Fañch Kerrain o klask plediñ gant kudennoù e vras war ar bed angl-ha-saoz ha war ar soliadelouriezh boelloniel. An eil prantad : «
	vare : Imbourc'hadurioù diwar-benn prederouriezh » en do ul levezon war breder ar yezhoniezh 84 .
	« Anzav a ranker, n'eo ket ouzh an hevelep dañjerioù o deus bet Thalez hag ar Raksokratiked da Tostoc'h eo Fañch Kerrain d'an eil mare met a-bouez e oa dezhañ diskouez e oa bet enebet an daou
	dalañ. Ouzh pennpouez ar relijion hag ar wengelouriezh eo o deus ranket stourm. En hon marevezh, en enep, ez eo ouzh ar skiant, adal diwanadur an «arnevezerezh» o deus bet ar brederourion da enebiñ » 81 . e buhez ar prederour.
	Adkregiñ a ra Wittgenstein adalek an deroù gant : «Imbourc'hadurioù diwar-benn
	2. Ar brederouriezh kempred prederouriezh». Evitañ, « an diaesterioù hag an droukveskadurioù er mennozioù o deus o fenn-orin
	e liessteriegezh ar yezh ». Ar yezh pemdeziek eo ar pezh a gont evitañ adalek neuze. Evitañ « ster ar
	ger a zo e arver » 85 . Wittgenstein a savo un emgann a-enep ar brederouriezh, evitañ eo ar yezh
	Studiet e vo labour Fañch Kerrain war ar brederouriezh klasel bremañ. Embannet eo bet ar arveret ur strobinellerezh. Klask a ra resisaat anien ar ger evit oberenn ar brederouriezh 86 . Adalek
	pennadoù er memes mare hag ar pennadoù studiet el lodenn dremenet : etre 1990 ha 2008. Al Wittgenstein e vo echu gant an hengoun c'hresat :
	lodenn-se 'vo gouestlet da studiadenn nav fennad embannet dreist holl e Imbourc'h met ivez er
	gelaouenn Aber. Monedonea a ra Fañch Kerrain etre pep mare eus ar brederouriezh kornogat. M'eo
	Sokratêz o stourm a-enep ar Sofisted, emañ Fañch Kerrain o stourm a-enep ar Soliadelourion hag ar
	skiant. Gwelet e vez Fañch Kerrain o tistreiñ da vro Hellaz er rummad-mañ. Ober a ra Fañch
	Kerrain ur mont ha dont etre ar brederouriezh c'hresat, orin ar brederouriezh hag hon marevezh gant
	studi ar brederouriezh klasel. E-touez ar pennadoù e yelo etrezek prederourion zo muioc'h eget reoù
	all. En o zouez Wittgenstein hag Heidegger dreist holl.
	2. 1. Wittgenstein
	Kregiñ a ra ar rummad gant studiadenn Wittgenstein 82 . Tremenet en deus Fañch Kerrain kalz
	amzer o klask displeg kudennoù bredel Wittgenstein. Daoust ha n'en defe ket bet c'hoant Fañch
	Kerrain diskouez e oa bet pareet Wittgenstein gant sikour ar brederouriezh ? Evit lod ar
	brederourion c'hresian e oa ar brederouriezh un doare da bareañ an ene. Marteze eo bet pareet
	80 Ibid., p. 9.
	81 Ibid., p. 5.
	78 Ibid. p. 7. 82 Kerrain Fañch, « Ludwig Wittgenstein, pe ar brederouriezh war he zalaroù », Imbourc'h, niv. 245, 31 Mae 1990, p.
	79 Ibid. p. 8. 19 -41.

«

«

  War hentoù gourbannoù Sant Eosten » 131 zo ar pennad kentañ skrivet gant Fañch Kerrain 125 s.o. p. 16. 126 Kerrain Fañch, « Hans Jonas : meizad Doue war-lerc'h Auschwitz », Al liamm niv. 360, c'hwevrer 2007, p. 86. 127Kerrain Fañch, « Ludwig Wittgenstein, pe ar brederouriezh war he zalaroù », Imbourc'h, 31 Mae 1990, p. 29. 128 Kerrain Fañch, « Meizañ Doue en hon amzer », Al liamm, niv. 365, kerzu 2007, p. 68. 129Kerrain Fañch, « Hans Jonas : meizad Doue war-lerc'h Auschwitz », Al liamm, niv. 360, c'hwevrer 2007, p. 73-86. 130 Kerrain Fañch, « Meizañ Doue en hon amzer », Al liamm, niv. 365, kerzu 2007, p. 67 -81. 131 Kerrain Fañch, « War hentoù gourbannoù Sant Eosten », Al Liamm, n°270, Genver-C'hwevrer 1992, p. 44 -55. 

  ar pezh ne c'hall ket bezañ anavezet a c'hell, evelkent, bezañ meizet » 136 . Hervez Kant ha Hans Jonas, ma ne c'haller ket anataat Doue e c'haller prederiañ warnañ memestra « diouzh savboent ar ster hag an eulad ». Chom a ra memestra kudenn ar feiz : « penaos e c'haller c'hoazh krediñ e Doue war-lerc'h Auschwitz ? » 137 . Pe gentoc'h, « peseurt Doue en deus lezel ober seurt tra ? » 138 . Klask a ra respont d'ar goulenn o sevel naouusterioù Doue 139 :

	132 Jonas Hans, Das Prinzip Verantwortung, 1938.
	133Kerrain Fañch, « Hans Jonas : meizad Doue war-lerc'h Auschwitz », Al liamm niv. 360, c'hwevrer 2007, p. 73.
	134 Ibid., p. 74.
	135 Ibid., p. 74.
	136 Ibid., p. 75.
	137 Ibid., p. 75.

gallet

  145Kerrain Fañch, « Hans Jonas : meizad Doue war-lerc'h Auschwitz », Al liamm niv. 360, c'hwevrer 2007, p. 86. 146 Kerrain Fañch, « Meizañ Doue en hon amzer », Al liamm, niv. 365, kerzu 2007, p. 67.

	147 Ibid., p. 69.
	148 Ibid., p. 69.
	149 Kant, Kritik der Reinen Vernunft in Kerrain Fañch, « Meizañ Doue en hon amzer », Al liamm, niv. 365, kerzu 2007,
	p. 70
	150 Kerrain Fañch, « Meizañ Doue en hon amzer », Al liamm, niv. 365, kerzu 2007, p. 70.
	151 Ibid., p. 72.
	152 Ibid., p. 73.
	153 Ibid., p. 79.
	154 Ibid., p. 79.

  Ar pennad-mañ zo neuze un doare evit Fañch Kerrain d'ober al liamm etre doueoniezh ha prederouriezh gant sikour Sant Eosten : « Ar rummenn-se, o tont war c'horre gant Eosten, a hento evel un teuz prederouriezh ar C'hornog bete-vremañ. Eus Pascal da G/Kierkegard, eus Heidegger da Sartre pe G. Marcel, ar meizad-se, o kellidañ gant Eosten, a vo perc'hennet a-c'houdevezh gant ar re a en em anvo « hanvoudelourien » hag a ray anezhañ unan eus penndodennoù o freder hag andon o awenadur » 160 .155Kerrain Fañch, « War hentoù gourbannoù Sant Eosten », Al Liamm n°270, Genver-C'hwevrer 1992, pp. 44 -55. 156 Ibid., p. 44. 157 Ibid., p. 44. 158 Atersadenn gant Fañch Kerrain ha Colette Kerrain, miz Kerzu 2018. 159Kerrain Fañch, « War hentoù gourbannoù Sant Eosten », Al Liamm n°270, Genver-C'hwevrer 1992, p. 51. 160 Ibid., p. 54-55. 

  pennadoù degemeret hervezo evit pennadoù prederouriezh. Ar pezh a zo en holl 310 Ibid., p. 63. 311 Ibid., p. 64. 312Guy Étienne, «An Idol hag an Ikon», Lavar 11,Preder, 1998, p. 429-430. 313Kerrain Fañch, «Boudaegezh ha kristeniezh», Al liamm niv. 352, here 2005, p. 66. 314 Ibid., p. 69. 

Atersadenn gant Fañch Kerrain ha Colette Kerrain, miz Kerzu 2018.

Kavet war load : https://la-philosophie.com/quelle-est-la-langue-la-mieux-adaptee-a-une-discussion-philosophique? fbclid=IwAR2D0lLcE7bSI5V5K3GFOF2hgzmM4n89O_L_HsZNVFyTh0qaoSPOBu6vbSw

Kavet war load : https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/diglossie/25519(Situation de bilinguisme d'un individu ou d'une communauté dans laquelle une des deux langues a un statut sociopolitique inférieur.)

Kerrain Fañch, « Petra eo an talvoudoù ? », Imbourc'h, niv. 319, 30 Gwengolo 1996, p. 18. 

Ibid., p. 18. 

Ibid., p. 21. 

Ibid., p. 28. 

Ibid., p. 36. 

Ibid., p. 76. 

Ibid., p. 78. 

Ibid., p. 80. 

Ibid., p. 80. 

Ibid., p. 81. 

Ibid., p. 85. 

Kerrain Fañch, « Meizañ Doue en hon amzer », Al liamm, niv. 365, kerzu 2007, p. 67. 

Ibid., p. 55. 

Ibid., p. 51. 

Kerrain Fañch, « Bouda hag ar voudaadegezh », Imbourc'h, 2002, p. 52-104. 

Ibid, 

Ibid, 

Ibid, p. 320. 

Ibid, p. 320. 

Ibid, p. 320. 

Ibid, p. 321. 

Ibid, p. 322. 

Ibid, p. 322. 

Gawain, « Skiant Vreiz (II) », Gwalarn, n°136-137, mae-mezeven 1941, p. 352. 

Ibid, p. 352. 

Gwelet a-us a-zivout an hentenn anadennoniel.

Gawain, « Gwirvoud hag Amvoud (III) »,Gwalarn, n°136-137, mae-mezeven 1941, p. 354. 

Ibid., p. 354 

Ibid., p. 354. 

PG, « Terre de la jeunesse », Tir na n-òg, Genver-C'hwevrer 1945, n° 1, p. 1.

Renabl kavet e Gwalarn niv°140 -143, gwengolo-kerzu 1941. 

Glanndour Maodez, «Eus bro an tarz-heol», Gwalarn, n°130, du 1940. 

Ibid., p. 39. 

Ibid., p. 39. 

Ibid., p. 40. 

Glanndour Maodez, Kregin-Mor, Al liamm, 1987. 

Ibid., p. 17.

Ibid., p. 20. 

Ibid., p. 23. 

Ibid., p. 24. 

Ibid., p. 14. 

Kerrain Fañch, «Meizañ Doue en hon amzer», Al liamm, niv. 365, kerzu 2007, p. 68. 

203GlanndourMaodez, Kregin-Mor, Al liamm, 1987, p. 35. 204Glanndour Maodez, Dre Inizi ar Bed Keltiek, Al liamm, 1991, p. 42-43. 205 Ibid., p. 205. 206 Gwelout a-us p. 19-24. 207 Glanndour Maodez, Kregin-Mor, Al liamm, 1987, p. 206. 

Guy Étienne, Lavar 14, Preder, 2001, p. 8-9. 

Gwelout a-us.

Ibid. 

Ibid. 

322S. A. D. E. D 7. Kel -122/601, Strollad an deskadurezh eil derez, danevellou 1966, displeget e Roazhon d'an 12 meurzh 1967 da geñver ar pempet bodadeg vloaz

Étienne Guy, Davit un damkaniezh eus ar sturyezhañ, Lavar 8, 1992, p. 515-519. 

Gl. e ster «Le sujet de l'inconscient» hervez meizad Lacan, gwelout Geriadur ar bredelfennerezh.

Kerrain Fañch, «Heidegger», Al lanv, niv. 107, miz eost 2005, p. 5 

Ibid., p. 6.

Ibid., p. 7. 

Ibid., p. 7. 

Ibid., p. 81. 

Ibid., p. 82. 

411Kerrain Fañch, « An ezreolder gall », Al liamm, niv. 332, mezhevenn 2002, pp. 35 -58. 412 Ibid., p. 36. 413 Ibid., p. 37.