Jean-Marc Ayrault 
  
Kentañ Ministr, Deuet Da Roazhon D'an 
  
  
  
  
  
  
  
  
D'am zud-kozh ha d'am

Keywords: 

zud, peizanted e penn un nebeudig devezhioù-aret ha produerien laezh a remziad da remziad, o deus treuzkaset din hent ar vuhez, ar brezhoneg, karantez an dud hag an douar. Da viken emaint ennon.

Trugarekaat a ran, an holl re, niverus, o deus roet un tañva din eus al laezh hag ar brezhoneg, bodet an div zachenn en un egorenn voutin da-geñver ar memor-mañ, ha, dreist-holl, ar re o deus sikouret ac'hanon da gas da benn al labour-mañ, Isabelle Pailler, kuzulierez war ar laezh bio ha kustum e Kambr rannvroel labour-douar Breizh, he deus kinniget din ul lennadurezh dreist war al laezh bio, enni meur a desteni produerien, aliet-mat ac'hanon evit dibab un nebeud produerien laezh d'en em gavout ganto evit ur pennad-kaoz dre ur c'houlennaoueg, ha gouestlet amzer evit kas he ampartiz din war tachennoù ar produiñ laezh bio. Trugarez dezhi ivez evit he aotre da eilañ skeudenn rakpajenn ar c'hounskrid-mañ.

Ar brouduerien laezh bio, o deus kemeret war o amzer ken prizius all evit degemer ac'hanon hag eskemm diwar bep tra eus o micher produer laezh bio oc'h emdreiñ dizehan.

Stefan Moal, mestr-prezegenner e Skol-veur Roazhon 2, evit e skoazell hag e alioù prizius penn-da-benn d'ar memor-mañ evit resisaat ar sujed, frammañ, displegañ ha reizhañ anezhañ. Ur patrom nevez da sevel diazezet war ur meizad a ro tu da lakaat da glotañ an ekonomiezh hag an endro. Evit a sell ouzh ar produiñ laezh bio eo ret tizhout efedusted armerzhel ha doujañ an endro war un dro en ur aesaat buhez sokial ar broduerien laezh a zo hiziv, muioc'h eget biskoazh, e-kreiz an dalc'hoù kevredigezhel. Ur pal a c'hell bezañ tizhout nemet en ur zisheñvelaat un tamm mat pelloc'h en tu-hont da gaier kargoù al laezh bio ent strizh, da lâret eo en ur gas war-raok strategiezh uhelek ar produiñ laezh bio, ar pezh a dalvez produiñ gwelloc'h ha gounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h ouzhpenn-se (trede lodenn p. 30).

Roll ar berradurioù % : dregantad

Dielfennet e vo elfennoù pennañ ar produiñ laezh bio a-vremañ diwar skouerioù embannadennoù micherel bet kinniget kaerik-tre gant Kambr rannvroel labour-douar Breizh.

Ha kreñvaet eo bet an disoc'hoù lakaet war wel enno dre eskemmoù gant un nebeud produerien laezh bio gant ar pal gwiriañ, diwar disoc'hoù an holl titouroù bet dastumet ha dielfennet, ar vartezeadenn eo pe get strategiezh uhelek ar produiñ laezh bio ur strategiezh c'hounit evit ar broduerien ha, ledanoc'h, evit ar gevelerien ekonomikel en ardraoñ hag ar gevredigezh dre vras (pevare lodenn p. 68).

Ouzhpenn an disoc'hoù tizhet, ar raktresoù hag an durc'hadurioù war ar stern war dachennoù zo, e vo digoret ar preder war un nebeud dalc'hoù pouezus. Peseurt dazont evit ar patrom nevez-se ? Chom a raio ul log marc'had ? Gellout a raio ar patrom bezañ hollekaet da galz a broduerien laezh boas all pe d'an holl ? Ha gant peseurt efedoù (bez' ez eus riskloù dreistproduiñ laezh bio ? bez' e vo ret azasaat ar c'hementadoù laezh evit mirout an talvoud ?).

Kement-se a zisoc'ho war ur preder hollek diverret dre ar goulenn-mañ : peseurt dazont evit filierenn broduiñ al laezh bio ? (pempvet lodenn p. 80).

Da glozañ (p. 103) e vo astennet ar preder en tu all da bilañs ha diarselloù filierenn al laezh bio war arvarioù ar mare-hont (petra, penaos pelec'h ha da beseurt priz produiñ da skouer) kreñvaet gant pandemiezh ar c'hleñved koronavirus hag ar stad dic'hortoz nevez deuet war wel e 2021 gant dreistproduiñ al laezh bio (pe un digempouez kinnig ha goulenn da nebeutañ) ha digresk bevezerezh ar produioù laezh bio war un dro. Un hanter kantved war-lerc'h an « Tregont vloaz glorius », ur bed nevez da sevel adarre ? Ket, met patrom filierenn al laezh bio da adkempenn ha da wellekaat moarvat, graet e gammedoù kentañ gantañ ouzhpenn tregont vloaz 'zo.

Deuet eo a-benn ar broduerien da zigreskiñ o c'houstoù produiñ en ur heuliañ en un doare reizh roadennoù nevez diuzouennañ ha magañ ar saout. Hag an tu a oa da wellaat askoradoù ar saout.

Ne vo adlavaret trawalc'h morse e koust kalz nebeutoc'h da vagañ ur vuoc'h a brodu 5 000 litrad laezh dre laezherezh eget div vuoc'h 2 500 litrad laezh gant pep hini 29 . Lodek eo ivez Pr Jacques Delage 30 en ar gredenn-se en deus disklêriet : « Il est banal mais pas inutile de rappeler que le coût de production du litre de lait est plus élevé avec 50 vaches produisant 4 000 kg de lait qu'avec 30 vaches en fournissant 6 600 kg, et il est important de souligner que la marge de progrès des productions individuelles reste dans la pratique considérable ».

Bet heuliet ar redioù evit tennañ splet eus ur vuoc'h uhel e broduusted gant ar broduerien, lod anezho o deus en em c'houlennet betek pelec'h mont. Istimet e vez ne c'heller ket produiñ muioc'h eget 25 litrad laezh bemdez gant ur magadur diazezet war ar geot 31 . Dre ma produ kalz a saout muioc'h eget 30 litrad laezh bemdez, 50 litrad evit ar re wellañ, ret eo ouzhpennañ ur magadur arbennik d'ar bouedoù-chatal boas (foenn, geot, beterabez, maiz), da lâret eo bouedoù diwar goazhadur graet gant protein azotek. Met evit produerien zo eo diroll priz an advezhurioù-se : « Ar pezh peus ouzhpenn 25 litrad emaout o prenañ 32 ».

Aze emañ an dalc'h ! N'eus liamm ebet etre efedusted ar saout kousto pe gousto ha korvoder ar saver saout. Ar broduerien n'int ket bet gwall blijet degemer ur seurt kemennadenn : « Je me souviens de réunions en 1990 où on entendait les mouches voler quand on disait qu'il n'y avait pas de lien entre la performance par vache et le revenu de l'éleveur 33 ». Ha koulskoude e vever ganedigezh ur bennaenn nevez : produiñ dre goustoù izelañ, pe heñchañ ar broduerien war-zu pleustroù gwellekaet.

Ouzhpenn dalc'hoù ar produiñ laezh-mañ o deus bet ar broduerien da dalañ ivez ouzh meur a enkadenn al laezh a-hed an amzer.

Merket ar c'hinnig laezh gant enkadennoù mareadek

Bevet o deus produerien ar « stêr-veur wenn », evel e vez anvet ar produiñ laezh, meur a enkadenn a-hed an amzer ha bevañ a reont c'hoazh : enkadenn ar saout foll, enkadennoù al laezh e 2009, 2015 ha hiziv an deiz zoken ma ra ar gouarnamant e seizh posupl evit gwarantiñ d'ar broduerien ur c'horvoder dereat. Produerien zo, sur a-walc'h, o deus dalc'het kont eus an diaesterioù ekonomikel-se evit mont war-zu ar produiñ laezh bio, ar pezh a vo gwelet pelloc'h.

• paeañ ar priz reizh d'ar broduerien evit reiñ tu dezho da vevañ en un doare din eus o labour ;

• kreñvaat kalite yec'hedel, endroel ha mezhurel ar produioù ;

• harpañ ur boued yac'h, sur ha padus evit an holl.

Gwellaet eo bet korvoder ar broduerien laezh gant al lezenn-se ? Kenderc'hel a reont da gavout diaesterioù war o hent kentoc'h. Priz al laezh a zo troet war an digresk rak ar prizioù war ar marc'hadoù etrebroadel a zo izeloc'h eget ar prizioù koust hervez ar pezh en deus disklêriet Serge Papin, Prezidant kozh « Système U » 41 , roet dezhañ ur gefridi hanterouriezh e miz Du 2020 gant ministr al labour-douar evit heuliañ kevraouerezh kenwerzhel etre an dasparzherezh bras hag ar filierennoù labour-douar. Hervezañ, n'eo ket lakaet al lezenn da dalvezout diwar-benn sevel ar prizioù diwar prizioù koust an danvez diaoz, ha ret eo kaout ur benveg evit degas treuzwelusted. Fellout a ra dezhañ staliañ ur stignad-arnod evit ar filierenn laezh a-raok fin ar c'hevraouerezh kenwerzhel, d'ar 1añ a viz Meurzh 2021. Moarvat n'he deus ket graet berzh a-walc'h ar gefridi peogwir eo bet lakaet al lezenn « EGalim II » war ar stern.

Bet lakaet war wel dalc'hoù zo eus filierenn al laezh e vo ledanaet an dachenn evit dizoleiñ ar re a zo bet emouez ouzh gwastoù ar patromoù produadurour hag o deus embannet emañ ar bed en arvar en ur zerc'hel d'al lusk diroll a-vremañ.

Gwastoù patromoù produadurour dinac'het

Niverus eo bet ar re o deus savet o mouezh evit disklêriañ drougimplijoù ur seurt patrom, lod abred-tre, lod all diwezhatoc'h, met an holl gant ar pal « saveteiñ ar blanedenn ». En doare ma ne c'hello den ebet kadarnaat ne ouie ket, e-giz ma vez lavaret.

Mouezh diarogerien ar gaoz ekologel

En ur mod eo bet ar skrivagner gall, barzh, nijer ka kelaouer, Antoine de Saint Exupéry, an hini kentañ, e deroù an XX vet kantved, da sachañ evezh war hor planedenn ma c'hell bezañ atribuet dezhañ an arroudenn-mañ « Nous n'héritons pas de la terre de nos parents, nous l'empruntons à nos enfants ». Un doare da c'houll gant pep hini kemer perzh evit mirout mat an danvezioù naturel, teñzorioù hor pladennen bennañ hag ez eus nemet unan anezhi sañset. Diwezhatoc'h, e 1974, ur c'helenner agronomiezh brudet dre ar bed a-bezh, René Dumont 42 , a zo aet war ar renk evit dilennadeg ar prezidant. Daoust ma n'eo ket bet dilennet, difennet en deus, evit ar wech kentañ, ar goaz ekologel ha n'en deus ket bet ur prezeg tener war emdroadur ar blanedenn pa eo bet disklêriet gantañ : « Si nous continuons l'évolution actuelle de la 41 Mestayer, T. (Propos recueillis par), S. Papin, ancien président de Système U, « Les distributeurs doivent prendre leurs responsabilités », Le Télégramme, Économie, 18/01/2021. 42 Bet skrivet gantañ dreist-holl, L'utopie ou la mort ! Paris, Ed. du Seuil, coll. « L'Histoire immédiate », 1973. population et de la production industrielle démentielle, nous allons à l'effondrement total de notre planète, de la vie sur terre vers le milieu du siècle prochain »43 . Met gouzout a rae René Dumont, koulz ha den, e vezer en e c'haou atav pa lavarer ar gwir re abred [START_REF] Drouelle | l'écologie entre en politique, 26 novembre 2018[END_REF] .

En amzer-se, ur c'helenner agronomiezh all, ezel eus Akademiezh al labour-douar, brudet dre ar bed a-bezh ivez, evit e rakwardouriezh dreist-holl, Jean Keilling, en deus bet un doare-ober renet gant preder an dazont tost pe bell bepred [START_REF] Keilling | Des sols & des hommes, Un agronome se penche sur son passé[END_REF] . Evel-se, eo bet war evezh atav evit mirout strujusted an douaroù dre o danvezioù organek : an humus. Ha ret eo menegiñ e c'houlennata hollek war ar sujed-se : « La présence d'animaux domestiques ou de troupeaux herbivores dont on récupère et utilise les déjections, n'est-elle pas un gage de continuité historique des civilisations sédentaires ? Les déjections des animaux ne sont-elles pas le levain au sens bactériologique qui conditionne la fertilité des sols ? » 46 .

Meneget eo gantañ ivez ur c'hlasker gall e Ensavadur broadel klaskerezh agronomek (EBKA), Francis Chaboussou [START_REF]Bet skrivet gantañ, Les plantes malades des pesticides : Bases nouvelles d'une prévention contre les maladies et parasites[END_REF] , a grede e oa ret heuliañ un hent disheñvel diouzh « la chaîne sans fin des traitements antiparasitaires [START_REF] Keilling | Des sols & des hommes[END_REF] » evit hentennoù al labour-douar biologel, da lavaret eo « celles qui évitent ou limitent la mise en service des molécules susceptibles de divaguer après avoir rempli leur rôle [START_REF] Keilling | Des sols & des hommes[END_REF] ».

Tro-dro an amzer-se eo aet an oberour all ivez, Pierre Cadiou [START_REF]L'Agriculture biologique en France : écologie ou mythologie[END_REF] , war tachenn al labour-douar biologel gant un dalc'h pouezus : ekologiezh pe vitologiezh ? Petra a c'hoarvezfe un deiz bennak ma vefe al labour-douar ekologel un dra all estreget un c'hoarvoud marzel ? En ur pennad-kaoz gant an Télégramme, « Il n'y a de progrès qu'humain », e grog Arnaud Platel [START_REF] Plantel | conseiller municipal de Plomelin et secrétaire fédéral du PS 29, « Il n'y a de progrès qu'humain[END_REF] An oberour all, Jean-Marie Pelt 60 , louzawour hag ekologour birvidik abred-mat, en doa sachet evezh an dud ouzh efedoù an diastuzerioù war ar yec'hed hag an endro hag an tu da erlec'hiañ anezho gant doareoù-ober nevezus diazezet war produioù dinoazusoc'h hag en ur implij perzhioù ar plant dreist-holl.

Ar sokiologour Jean Viard 61 , bet degemeret he savboent gant an Télégramme 62 diwar-benn efedoù an enkadenn yec'hedel war bed ar beizanted, en deus disklêriet « Les agriculteurs doivent profiter de ce moment où les robinets de subventions publiques sont ouverts pour changer », da lâret eo dilezel an diastuzerioù rak kreñv-tre e vo hervezañ ar gwask evit lakaat bed ar beizanted da cheñch don. E-giz ma lavar en e levr « Le sacre de la terre », ret eo adkavout skiant, lec'hel, lakaat da boulzañ, tiriad, lec'hioù, da lâret eo identelezh kreñv ar vicher labourer-douar e liamm gant an endro hag an ekobevezerien.

Gallout a reer mont war-zu an treuzkemm agroekologek dre an emelloù publik ha prevez ? Bezañ emskiantek, ober erbedadennoù, lakaat palioù uhel da dizhout a glot gant un doare-ober hollek dre genemglev met ar pouezusañ hag an diaesañ eo lakaat da dalvezout ar pennaennoù.

Daoust hag eo bet heuliet an durc'hadurioù mat ? 63 Ar pezh a zo bet e kont goude an « Tregont vloaz glorius »

• Dindan levezon diarogerien ar gaoz ekologel ha galv ar sacherien evezh war tachenn an ekologiezh,

• Dindan wask enkadennoù mareadek ar c'hinnig laezh,

• Dindan emzalc'h nevez ar broduerien n'eus liamm ebet etre an efedusted laezh dre vuoc'h kousto pe gousto hag askorusted ar saverien saout-laezh tra ma int staget ouzh o micher diouzh ar mintin betek an noz penn-da-benn ar bloaz,

• E vefe al labourerien-douar nebeutoc'h techet da :

➢ Redek war-lerc'h ar produiñ a-yoc'h, ➢ Implij produioù kimiek sintetek (diskar ar remziadoù « azot » hervez ur produer laezh bio).

Ar pezh a zo o tiwanañ goude an « Tregont vloaz glorius »

• Sachañ evezh war ar blanedenn hag an douaroù (mirout strujusted an douaroù dre o danvezioù organek, ober gant perzhioù ar plant e-lec'h an diastuzerioù,…).

• Cheñch al labour-douar penn-da-benn evel ma eo bet graet gantañ er bloavezhioù 1960 ha diorren start un doare-ober agroekologel, da lâret eo mont war hentennoù al labour-douar biologel.

• Lakaat mab-den e-kreiz an araokadenn ha derc'hel kont eus e hevoud.

• Sevel un bennaenn nevez : produiñ dre goustoù izelañ pe henchañ ar broduerien war-zu pleustroù gwellekaet.

• En ur vezañ emskiantek e vo keroc'h produioù ar patrom labour-douar agroekologek-se hag e vo ret mirout atav ur produiñ « industriel ». 

Ganedigezh ha diorren al labour-douar biologel e Frañs

Evel e c'hoarvez alies a-walc'h e vez graet labourioù zo hep gouzout eo an doare-ober heuliet ur meizad nevez a zegaso araokaat war meur a dachenn diwezhatoc'h. Kement-se a zo degouezhet gant al labour-douar biologel.

Gwrizioù, ofisieladur ha termenadur al labour-douar biologel

Istor ofisiel al labour-douar biologel (AB) a zo bet ganet e • Ul lusk torret hiziv an deiz ? war grenn-dermen ? da vat ?

• Un taol-fall a-raok an adlamm hag ul lusk nevez ?

• Ur patrom da adkempenn ha da wellekaat sur a-walc'h.

Trede lodenn

Strategiezh uhelek ar produiñ laezh bio : Diorroet ur spered digor gant ar broduerien war meur a zachenn ha war meur a vro e vo graet bremañ ur sell war ar mod eo sammet dibab ar bio hag e dalvoudoù ganto.

Sammañ dibab ar produiñ laezh bio hag e dalvoudoù

En em staliañ war ar mod bio a respont da hiraezh a brp seurt : teknikel, endroel, sokial, ekonomikel, klask emren…152 . Un nebeud anezho a vo lakaet war wel amañ dindan en ur gregiñ gant unan pouezus-tre : adkavout frankiz ober en desped da redioù kaier kargoù al laezh bio. • war an dachenn ekonomikel : gwarantiñ ul live korvoder dereat en ur deurel evezh e vefe mestroniet ar c'houstoù produiñ,

• war an tachenn sokial : digreskiñ pe ingalañ gwelloc'h ar c'harg labour a-hed ar bloaz evit gwellaat kalite ar vuhez ha kaout amzer vak evit ar familh,

• war tachenn an endro : harpañ ur sistem produiñ en ur zoujañ an endro hag an douar (harpañ ar vevliesseurted, ar stokañ karbon hag ar pleustroù frank evit digreskiñ tommadur an hin202 ) gant ar pal gwareziñ an danvezioù naturel evit ar remziadoù da zont203 .

A-benn ar fin strategiezh raktres ar produiñ laezh bio a c'hell bezañ diverret dre dri dae pennañ da dalañ outo.

An tri dae pennañ da dalañ outo

Dre an arventennoù liesseurt-se e fell d'ar broduerien en em zishualañ, bezañ muioc'h obererien eus o buhez vicherel ha personnel (da lâret eo adkavout muioc'h emrenerezh evit divizout ha merañ hag adkavout entan ar vicher), arnodiñ, klask ha rannañ neveziñ hag efedusted, adijinañ aozioù labour ha kas war-raok ekonomiezh hag ekologiezh.

Kement-se a vo disklêriet dre an tri dae pennañ-mañ :

• krouiñ talvoudegezh dre an disheñvelidigezh,

• ober diouzh ur sistem « low cost »,

• kas an endro hag an endro bevañ war-raok.

Studiet e vo pep dae en un doare distag en ur lakaat war wel pa vo ret al liammoù a zo etrezo. Ober diouzh ur sistem « low cost » en ur gas an endro hag an endro bevañ war-raok war un dro eo pal ha buhez pemdeziek ar broduerien laezh bio. Ha dont a reont a-benn da dizhout disoc'hoù dedennus bet lakaet war wel a-uc'h ? Bez' e c'hallont ivez gounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h ?

Krouiñ talvoudegezh dre an disheñvelidigezh

Gounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h ?

Ober a ra ur produer gant ur sistem e c'heller anvet « prizioù izel » pe « low cost » gant an disterañ prenadennoù, ar goro ur wech bemdez (digresk ar produiñ eus 30 %), mennad pennañ d'ar « CUMA », un embregerezh labour-douar evit dastum ar geot. Da notenniñ zo e kemer perzh ar « quad » ivez en dafar ar gêr evel benveg pennañ ar geoteger. Kement-se a ro an tu, hervezañ, da c'hounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h hag en ur dermeniñ an arc'hantañ 402 .

Ur c'houblad produerien all en deus liammet ur sevel saout simpl hag efedus, en ur dalvoudekaat diouzh ar gwellañ al lodenn voued diazez (boued-chatal a galite dreist-holl) hag en ur dermeniñ ar prenadennoù diavaez hag ar c'harg labour evit tizhout efedusted armerzhel ar gêr 403 . Ur produer all c'hoazh en deus diazezet e strategiezh war ur sevel saout arboeller hag ur sistem evit kaout amzer vak ha gounit mat e damm kreun gant ar palioù pennañ-mañ 404 :

• saout berlañchet, saout-magerezed hag annoared savet evit halañ da 24 miz,

• saout bouetaet dre ar pradennoù e stumm peuriñ ha foenn evit magañ anezho e-pad ar prantad goañv berr ha saout goroet ur wech bemdez evit en em zieubiñ amzer evit ar familh,

• an holl labourioù er parkeier dileuriet evit aesaat ar c'harg labour ha kuit da zegas postadurioù mekanikoù nevez.

Gant ur produer, ur mailh war e vicher, e vez kaset war-raok tri fal : 100 % peuriñ, goro ur wech bemdez ha halañ a-stroll ha ken dibar all eo frouezh e zoare-ober : karg labour hanter nebeutoc'h hag en ur gas an endro hag an endro bevañ war-raok, petra eo faktorioù berzh pennañ strategiezh produiñ al laezh bio a-benn ar fin ?

Faktorioù berzh pennañ strategiezh produiñ al laezh bio

Dre ar pezh a zo bet lakaet war wel a-uc'h e vo diverret an dek faktor pennañ difrae strategiezh hollek produiñ al laezh bio a grog gant an emdroadur peurliesañ hag a ya gwall belloc'h eget kaier kargoù al laezh bio ar peurliesañ ivez (s.o. skeudenn 3 p. 67).

Heuliet ar faktorioù berzh pennañ-se gant ar broduerien bez' eo difrae produiñ al laezh bio ur wir strategiezh c'hounit evito hag evit ar « gevelerien » all ?

Skeudenn 3

An dek faktor berzh pennañ strategiezh produiñ al laezh bio

Faktor berzh pennañ Skouerioù efedoù hag oberoù

Studiañ ar raktres ha titouriñ anezhañ

Kemer perzh e strolladoù labour (eskemm skiant-prenet), e beajoù studi etrebroadel… e darempred gant kambroù al labour-douar hag aozadurioù aliañ all.

Aozañ dibaboù pennañ strategiezh ar raktres Displegañ ar palioù da dizhout : askorusted, skog endroel, amzer vak….

Diarbenn efedoù mont war-zu ar bio

Dibab ar mod da emdreiñ dindan daou vloaz (emdroadur par an douaroù hag an tropell pe emdroadur an douaroù da gentañ hag an tropell goude).

Talañ ouzh digresk ar produiñ hep cheñchamant priz al laezh.

Priziañ ar skoazelloù arc'hant evit an emdroadur ha goude (reolennoù, padelezh).

Mestroniañ ar font hag ar postadurioù

Gant skoazell ar Safer ma eo talvoudus (dre ar portezañ font) hag en ur dileuriañ labourioù a zo pe en ur lakaat mekanikoù ha binviji e boutin dre ur « CUMA ».

Ober diouzh ur sistem produiñ « low cost » Emrenerezh boued an tropell (diazezet war ur sistem geotegek, hep koazhadur ebet pe dost), gouennoù saout azasaet….

En em ouestlañ d'an tropell

Berlañchañ, gouennañ, halañ, hirhoal, frouezhusted, prederiañ, adneveziñ, saout-magerezed… mad al loened.

Adc'hounit gwerzh ouzhpennet ha talvoudekaat anezhañ Dre genaoz al laezh (ennañ kalz a zanvezioù talvoudus).

Dre genwerzhelañ al laezh (dastumer/treuzfurmer pe strollad produerien).

Dre dreuzfurmiñ al laezh war al lec'h ha gwerzhañ ar produioù war-eeun er gêr, dre amredoù berr pe d'an dasparzherien.

Kas an endro hag an endro bevañ war-raok

Gwareziñ an endro (diastuzer ebet, temz kimiek ebet, antibiotikoù an nebeutañ ar gwellañ).

Kaout amzer vak evit ar familh hag ar gevredigezh…

Rannañ pleustroù frank ar gêrioù gant ar vevezerien hag ar gevredigezh War ar rouedadoù sokial, da-geñver dorioù-digor pe festoù al laezh bio.

Evit gwellaat an diviz etre labourerien-douar hag an dud ha kas war-raok an « agriloving » e-lec'h an « agribashing » Sevel menegerioù disoc'h hag efedusted (s.o. pevare lodenn)

En un daolenn-stur a dalvezo da briziañ ar strategiezh lakaet e pleustr ha da eskemmañ er bodadoù-labour (keñveriañ an disoc'hoù evit adaozañ ha respont war dachenn pe dachenn, en ur arnodiñ teknikoù all ma eo ret)

Pevare lodenn

Strategiezh c'hounit ar produiñ laezh bio ?

Penaos diskouez eo an dek faktor berzh pennañ bet bodet e skeudenn 3 (p. 67) diazez ur wir strategiezh c'hounit evit ar broduerien hag ar gevredigezh. Aze emañ an dalc'h.

Un nebeud elfennoù hag un nebeud menegerioù a zo bet laket war wel a-uc'h (kenaoz al laezh, kementad ha priz al laezh, dedaolad hollek an atalier laezh, koustoù produiñ, marz kriz… gounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h), met re zisheñvel eo pep talvoud hiniennel evit tennañ un disoc'h hollek a-walc'h diwar-benn efedusted ar strategiezh bet lakaet e pleustr.

Ar goulenn a bouez a sav ennomp-holl neuze a zo : penaos muzuliañ efedusted ar strategiezh implijet gant ar broduerien, en ur zegas da soñj eo efedusted gentañ ar broduerien mirout strizh kaier kargoù al laezh bio evit kenderc'hel da vezañ testeniekaet.

Se a zo kaoz e vo ret kregiñ gant un nebeud displegadurioù diwar-benn ar menegerioù a-raok kinnig disoc'hoù ar c'hêrioù laezh bio hag astenn anezho evit a sell efedusted ar strategiezh heuliet ganto.

Ar menegerioù hag o azasted

An evezhiadennoù amañ da-heul a dalvez evit an embregerezhioù dre vras hag evit ar c'hêrioù laezherezh evit lod anezho dreist-holl.

Diwar-benn ar menegerioù dre vras

Ur meneger e-unan ne dalv ket kalz a dra ; heuliañ anezhañ a-hed an amzer a zo ur mod dija da greñvaat e ster. Gwelloc'h eo kaout un nebeud menegerioù robust evel-just (tanavaet e vez ar c'heleier pa vez re anezho koulskoude) heuliet war ur c'houlz amzer hir a-walc'h.

Ouzhpenn-se, ret eo bewech ma c'halled keñveriañ ho tisoc'hoù gant reoù ar memes gennad micherel 406 . Un doare mat eo evit dielfennañ ho nerzhioù ha dinerzhioù, evit gwellaat pe gadarnaat tachenn-mañ-tachenn.

406 Kinniget e vez gant Bank Frañs da skouer strobadoù menegerioù dre c'hannad.

An doare gwellañ a zo sur a-walc'h da geñveriañ e zisoc'hoù gant re ur strollad produerien en ur vezañ evezhiek ur wech adarre. Uheloc'h eo da skouer ezhemmoù arc'hant ur gêr he deus da bostañ eget ur gêr he madoù (savadurioù, mekanikoù) traolet ha n'he deus ket raktresoù postadurioù nevez da gas war-raok.

Daoust da se e vo lakaet war wel dre venegerioù foran an embannadennoù bet studiet da-geñver ar memor-mañ -ha n'int ket atav klok nag unvan eus an eil kêr d'eben-disoc'hoù ekonomikel, sokial ha kevredigezhel ar c'hêrioù laezh bio.

Menegerioù an disoc'hoù ekonomikel

Ar roadennoù dastumet a vo kinniget e stumm taolennoù en ur lakaat war wel an disoc'hoù pennañ war produiñ al laezh bio, en ur gregiñ gant ar produiñ laezh hag e dalvoudekaat.

Menegerioù produiñ ha talvoudekaat al laezh

Meur a zezverk bet lakaet war wel a-uc'h a zo kadarnet dre venegerioù ar skeudennoù 4.1, 4.2 Gouennoù saout an tropelloù (hag ar mod da vagañ anezho sur a-walc'h) o deus ivez efedoù kreñv war feur danvezenn druz (etre 44,4 g/l ha 52,7 g/l) ha proteek (etre 34 g/l ha 38,1 g/l) al laezh bio, ar pezh a bouez war priz al laezh a zo etre 20 % ha 50 % uheloc'h er mod bio eget er mod boas.

Peogwir e c'heller chom berr gant menegerioù ar produiñ laezh hag e dalvoudekaat e vo poursuiet an dielfennadur war tachenn an efedusted ekonomikel.

Menegerioù efedusted ekonomikel

Menegerioù 6 skouer a vo dielfennet a-raok astennañ an dachenn da geñveriadur ar c'hêrioù Splann a-walc'h eo ne c'hell ar broduerien laezh bio tizhout an disoc'h-se nemet en ur heuliañ ar pennaennoù bet displeget a-uc'h : kas war-raok ur sistem produiñ « low cost » diazezet war an emerenerezh boued pe dost, ober war-dro an tropell dalc'mat evit gwellaat anezhañ, arnodiñ ingal war pep tra ha mestroniañ ar postadurioù (en ur lakaat ostilhoù e boutin dre ur gevelouri implij binvioù labour-douar pe en ur zileuriañ al labourioù bras da embregerezhioù labour-douar : ELD 445 ) evit derc'hel ur c'horvoder laosk uhel a-walc'h, da lâret eo dereat. Ar pezh a zo easoc'h dezho ivez dre ma ne anavez ket -betek-henn da nebeutañ-priz al laezh neuennadoù er filierenn laezh bio evel er filierenn laezh boas.

Met ar broduerien a venn ivez, ouzhpenn ur c'horvoder laosk dereat, aozioù bevañ evit ma c'hallfent bevañ e kenglotadur gant ar gevredigezh, ar pezh a vo displeget dre ar menegerioù sokial. Berr-ha-berr eo an efedusted sokial, dre amzer vak degaset ganti hag an derez digor war ar gevredigezh, ul loc'henn evit arnodiñ hag azasaat ha kreñvaat an efedusted ekonomikel evel-se.

Menegerioù an disoc'hoù sokial

Da lâret eo e c'heller, e ranker kentoc'h, kas war-raok efedusted ekonomikel hag efedusted sokial en ur c'helc'h frank evit ijinañ an dazont en un doare seder.

445 ELD : Embregerezh labour-douar (ETA : Enreprise de travaux agricoles). 446 Evel e vo gwelet bremañ, kemer a ra perzh ivez an efedusted gevredigezhel en ar c'helc'h frank-se. Da gentañ e vo displeget an endro diabarzh gant e nerzhioù hag e zinerzhioù. Hag evit a sell ouzh an dinerzhioù e vo istimet penaos e vefe tu da reizhañ anezho. • Tizhout an efedusted teknik, genetek ekonomikel, sokial ha kevredigezhel.

Menegerioù an disoc'hoù kevredigezhel

Nerzhioù ha dinerzhioù an endro diabarzh

• Disheñvelaat (diwar kaier kargoù al laezh bio ha diwar mammennoù all), krouiñ gwerzh ouzhpennet ha talvoudekaat anezhi.

• Kenwerzhelañ al laezh da gevredigezhioù produerien a zegas goproù reisoc'h dezho.

• Fardañ produioù war al lec'h evit gwerzh war-eeun pe gwerzhañ anezho e rouadedoù kenwerzh nes hag e pretierezh stroll.

• Rannañ, eskemm titouroù, skiant-prenet ha disoc'hoù evit araokaat, rakwelout, arnodiñ ha neveziñ.

Dinerzhioù (Dilañs ar c'hêrioù laezh)

• Galloud kevraouerezh kenwerzhel gwan ar broduerien e-keñver an dastumerien/treuzfurmerien (nemet ober gant kevredigezhioù produerien).

• Kizidigezh ar sistem boued-chatal ouzh an argemmoù hin eus an eil bloaz d'egile.

• Nebeutoc'h a c'hallusted evit kenderc'hel da zigreskiñ ar c'houstoù produiñ (nemet mont pelloc'h war an emrenerezh en energiezh dre banelloù fotovoltaek (dizaliet an unvezioù mikrometanaat hag ar robot-goro er produiñ laezh bio).

• Dilerc'h noazus an halañ a-stroll war ar c'hinnig laezh d'al laezherioù.

• Kehentiñ diavaez re verr c'hoazh e-keñver ar vevezerien hag ar gevredigezh war ar boazioù mat heuliet gant ar broduerien evit gounit an douar ha sevel an tropell.

Faktor diavaez

Troioù

(Endro a-du)

• Cheñchamantoù mat el lezennoù pe er reolennoù evit ar produiñ bio (steuñv « Ambition Bio 2022 ») evit degas lañs d'ar bio.

• An ekoreizhiad hag yec'hed an dud : sujedoù pouezusañ a-hed an amzer.

• Ul log marc'had (broadel hag etrebroadel) hag e chom war gresk ?

• Hentoù nevez evit disheñvelaat dre ar sistem produiñ.

• Krouiñ gwerzh ouzhpennet en ur dreuzfurmiñ war al lec'h ha diorren ar werzh war-eeun pe e rouedadoù nes evit ma vefe kresket ar marzioù.

Gourdrouzoù (Emdroadur ar produiñ hag ar marc'had)

• Chom a raio ul log marc'had ? Kenderc'hel a raio da gresk ha gant peseurt lusk pe mont a raio war stabilaat, war zigresk (e-kreiz ur c'hinnig produioù diseurt-kenañ : lec'hel…) ?

• Riskloù dreistproduiñ laezh bio kreñvaet gant tredeogiezhoù ar PBLD kentañ 2023-2027(azasaat ar c'hementadoù evit mirout an talvoud) ? diouer a adkemerien sevel saout bio ?

• Boazioù debriñ o cheñch (troet ouzh an danvezioù plant hag an amprevaned).

• Penaos lakaat ar produioù bio da vezañ digor d'ar rummoù kevredigezhel izel pa eo ar galloud-prenañ preder kentañ ar vevezerien ?

• Diaes lakaat al lezenn EGalim e pleustr evit reiñ an tu d'al labourerien-douar da vezañ gopret en un doare din en ur rannañ gwelloc'h an talvoud etre aktourien ar filierenn.

Nerzhioù evel barregezhioù ledan ar broduerien

Bet displeget dija pizh-kenañ a-hed ar memor-mañ barregezhioù ar broduerien ne vo dalc'het amañ nemet ar pennaennoù hag a c'hallfe kadarnaat o dibaboù strategel dindan hir amzer mui pe vui.

Teier fennaenn pennañ a c'hell bezañ lakaat war wel e dave d'ar skeudenn 9 p. 82 :

• Muioc'h a youl-sevel evit azasaat binvioù ha hentennoù labour.

• Muioc'h a werzh ouzhpennet evit gwarantiñ korvoder ar gêr.

• Muioc'h a gemer perzh e rouedadoù tud a vicher evit diorren ur spered digor.

A-hend-all, e rank ar broduerien bezañ emskiantek eus an diaesterioù a c'hell gwanaat o c'hêrioù ha bezañ prest da dalañ outo.

Dinerzhioù evel diaesterioù ar c'hêrioù laezh da ziarbenn

Evel a-uc'h, ne vo dalc'het amañ nemet ar pennaennoù hag a c'hallfe lakaat en arvar padusted ar c'hêrioù war verr dermen pe dindan hir amzer mui pe vui.

Teier fennaenn pennañ a c'hell bezañ war wel ivez e dave d'ar skeudenn 9 p. 82 :

• Muioc'h a c'halloud kevraouiñ d'ar broduerien pe d'ar c'hevredigezhioù produerien -dre al lezenn Egalim 2 dreist-holl-en o darempredoù kevratel.

• Muioc'h a ziaesterioù da boursuiñ politikerezh ar c'houstoù izel (dre ur sistem geotegek emren dreist-holl).

• Muioc'h a gehentiñ diavez war boazioù mat o micher evit sevel ar pezh a c'hell lakaat harz e-keñver ar vevezerien evit prenañ ar produ-mañ-produ.

Ar pennaennoù pennañ bet lakaet war wel a-uc'h, al loc'hennoù evel ar skoilhoù evit diorren padusted ar c'hêrioù laezh bio, a zo, evel-se, anavezet mat a-walc'h.

Diaesoc'h eo anavezout kenkoulz troioù ha gourdrouzoù ar c'hêrioù laezh bio, ar gourdrouzoù dreist-holl, ar pezh a vo ensellet bremañ.

Troioù ha gourdrouzoù an endro diavaez

Evit sevel strategiezhioù da gas ar c'hêrioù laezh bio war-raok eo ret d'ar broduerien anavezout troioù o gennad ha penaos tapout anezho.

Met ret eo dezho anavezout ivez ar gourdrouzoù ha gouzout penaos ijinañ an doare ma c'hellint talañ outo ha gwelout ar broduerien laezh bio en amzer-da-zont.

Troioù evel un endro a-du war meur a dachenn

Bez' ez eus un endro a-du dre vras ha pa vefe ar gouarnamant, ar gevredigezh hag ar vevezerien pe ar broduerien o-unan, dre ar pennaennoù pennañ-mañ (e dave d'ar skeudenn 9 p. 82) :

• Muioc'h a vio bepred, diouzh c'hoantoù ar gouarnamant (steuñv « Ambition Bio 2022 »), da lâret eo e vefe ar bio ur patrom kreskiñ ha n'eo ket ur c'hiz ?

• Muioc'h a evezh taolet gant a ouzh an ekoreizhiad hag o yec'hed eget na veze graet kent. Gant kement-se n'eo ket gwall aes gwelout sklaer war verr dermen pe dindan grenn amzer mui pe vui. Setu perak eo talvoudus sevel ur seurt taolenn-stur evit diskouez berr-ha-berr an tuadurioù pennañ bet arsellet a-uc'h hag an efedoù gallus. • Youl an aozadur etremicherel da lakaat e pleustr -ouzhpenn redioù al lezenn EGalim 2 evit ar pretierezh stroll-ul loc'henn all dre ur c'houlzad kehentiñ war tem ar boued-laezh bio evit kas war-raok dazrann ar boued-laezh bio ha disheñvelaat anezhi e-touez an difraeoù dazrannañ a zo anezho. • Galloudoù neveziñ (war doareoù produiñ, merañ an tropell hag implij teknologiezhioù niverel ha naouegezh artifisiel) ha krouiñ talvoudegezh ouzhpennet ar broduerien (fardañ produioù lec'hel ha gwerzhañ anezho e rouedadoù nes,… met ur vicher all eo). • Lusk ingal ar broduerien da gehentiñ war o micher hag o boazioù mat.

Taolenn-stur dalc'hioù pennañ filierenn broduiñ al laezh bio

Menegerioù en takad orañjez

• Galloud ober ar broduerien evit kenderc'hel da zigresk ar c'houstoù produiñ (gant loc'hennoù disteroc'h evit an dazont ?). 

Diverradenn

War lañs patrom askoridik labour-douar an « Tregont vloaz glorius », bet dinac'het e wastoù, en deus diwanet ul labour-douar ekologel er bloavezhioù 1980 hag ur produiñ laezh bio un tammig diwezhatoc'h. Bet war kreskiñ ingal a vloaz da vloaz, ar filierenn produiñ laezh bio a zo bet ur strategiezh c'hounit, evit ar broduerien da gentañ, betek fin 2020 war an dachennoù ekonomikel, sokial ha kevredigezhel. Deuet eo war wel un dreistproduiñ laezh bio e 2021, un enkadenn greskiñ da nebeutañ, pa eo bet bevezerezh ar produioù laezh bio war zigresk war un dro. C'hwezadur ar prizioù en deus heuliet ar pandemiezh koronaviruz hag ar galloud-prenañ a zo deuet da vezañ kentañ preder ar Frañsizien a c'hell displegañ ar stad-se. Disheñvelaet dre un testeniekaat, ar produioù laezh bio a zo e kevezerezh gant produioù patromoù labour-douar tost mui pe vui pe lec'hel. Gant liesseurted ar produioù kinniget war dazrannoù marc'had eo heñchet dibab ar vevezerien war ar c'heñver perzhded/priz pe ar prizioù izel. Peseurt dazont eo ret gwelet enni evit filierenn al laezh bio, bet diorroet strivoù splann gant ar broduerien, un tamm mat pelloc'h eget kaier kargoù al laezh bio ent strizh peurliesañ ? Un taol fall-fall war verr dermen eo an enkadenn degouezhet pe arouez un enkadenn donoc'h kreñvaet gant kudenn treuzkas ar c'hêrioù-laezherezh bio ? Un taol-kaer eo marteze evit adlammat ha reiñ ul lusk nevez da filierenn al laezh bio, dre ledanaat e fredoù dreist-holl. Un digarez mat evit adkempenn, gwellekaat panevet adijinañ patrom ar filierenn moarvat ouzhpenn tregont vloaz war-lerc'h e gammadoù kentañ.

Gerioù-alc'hwezh : Laezh bio testeniekaet « Labour-douar biologel », Sistem « low cost », Emrenerezh boued-chatal, Endro/Bevliesseurted/Mad al loened, Disheñvelidigezh, Krouiñ talvoudegezh, Korvoder laosk, Kalite ar vuhez, Log-marc'had, Dazont dindan vec'h.

Résumé

Après le modèle agricole productiviste des trente glorieuses, aux méfaits dénoncés, a germé une agriculture biologique dans les années 1980 et une production laitière bio quelques années plus tard. Cette production qui a crû d'année en année a été, jusqu'à fin 2020, une stratégie gagnante pour les producteurs d'abord, dans les domaines, économique, social et sociétal. Cependant, une surproduction est apparue en 2021, une crise de croissance pour le moins, avec parallèlement une baisse de consommation des produits laitiers bio. L'inflation des prix post-Covid et le pouvoir d'achat, désormais première préoccupation des Français, peuvent expliquer cette situation. Les produits laitiers bio, différenciés par une certification, sont en concurrence avec des produits de modèles agricoles plus ou moins proches ou locaux. Avec une diversité d'offre segmentée de produits, les consommateurs privilégient le rapport qualité/prix voire les prix bas. Quel avenir pour la filière du lait bio, à laquelle les producteurs ont consacré des efforts considérables, généralement bien au-delà des exigences strictes de la certification ? La crise survenue est-elle un sérieux coup d'arrêt à court terme ou le symbole d'une crise plus profonde renforcée par les enjeux de la transmission des exploitations laitières bio ? Une opportunité, peut-être, pour rebondir et donner un nouvel élan à la filière du lait bio, notamment par de nouveaux débouchés. Une bonne occasion, certainement, de revisiter, d'optimiser voire de réinventer le modèle de la filière plus de trente ans après son émergence.

Mots-clés : Lait bio certifié « Agriculture biologique », Système « low cost », Autonomie fourragère, Environnement/Biodiversité/Bien-être animal, Différenciation, Création de valeur, Revenu disponible, Qualité de vie, Marché de niche, Avenir sous tension.

  Laezh : a-hed ar memor-mañ e reer anv, bepred, eus laezh-buoc'h m 2 : mètre carré p. : pajenn Pr : « Professeur » Produioù laezh/boued-laezh : laezh hag ar produioù a vez graet gantañ : dienn, dienn laezh, yaourtoù, amann, fourmaj,…

1 . 3 . 2

 132 e bennad en ur venegiñ barzhez Traoñ-an-Dour, Anjela Duval. Dre he savboent bet degemeret gant Roger Laouénan e 1972, an « Tregont vloaz glorius » o vezañ war an diskar, he doa ar varzhez displeget ne zalc'h ket kont a-walc'h an araokadenn eus hevoud mab-den 52 . E-giz e lâr Jean Le Clerc de la Herverie goude tremen Anjela Duval en un abadenn skingomz « Les conteurs » e 1971 53 : « Disfi he doa ar varzhez ouzh an araokadennoù teknikel hag a zegas un tamm dieubidigezh da vab den hag un tamm gwask war ar memes tro ». Ha diarogerien ar gaoz ekologel o deus roet plas d'ar sacherien evezh war tachenn an ekologiezh, niverusoc'h-niverusañ anezho a-hed an amzer. Galv ar sacherien evezh war tachenn an ekologiezh Gwastoù al labour-douar askoridik a zo lakaet war wel gant Isabelle Saporta 54 war meur a dachenn : ar beizanted da gentañ tout hag a chom da redek war-lerc'h ur patrom « seul vrasoc'h seul varc'had-matoc'h », ar yec'hed (kontamadur an dud gant an diastuzerioù) hag an endro (saotradur an dour gant an diastuzerioù hag an nitratoù, bezhin glas war aodoù Breizh…). Poan gollet hervez an oberour o venegiñ Jean-Pierre Pasquet, saver saout-laezh e Châtillon-en-Vendelais, « parce que la course à la production de masse, on ne peut pas la gagner. Il y aura toujours un pays capable de produire plus, pour moins cher que nous ». En ur pennad-kaoz gant an Télégramme, Agriculture. « Nous ne vivons pas une crise mais une mutation totale 55 », e tispleg Bruno Parmentier, ijinour, ekonomour ha Pennrener kozh Strollad ESA 56 , eo echu gant patrom ar bloavezhioù 1960-1990. E-pad ar maread-se eo bet tric'hementet an askoradoù, da lâret eo eo bet tizhet araokadennoù dispar, met deuet eo bremañ an tuioù fall da vezañ par d'an tuioù mat.Setu perak e rank al labour-douar cheñch penn-da-benn evel ma oa bet graet gantañ er bloavezhioù 1960 ha diorren start un doare-ober agroekologel. Un nebeud ahelioù diorenn al labour-douar nevez-se a zo damdreset gantañ da skouer : dilezel treiñ an douar, gounit al ludu kentoc'h eget prenañ anezhañ, lakaat da dalvezout erlec'hiadoù d'an diastuzerioù (dre blantennoù all) ha damprevanerioù (en ur vagañ loened skoazellerien-gouniderezh). Un dra a-bouez all a zo lakaet war wel gantañ war un dro. Dre an ezhommoù a-vras da vastañ, ret e vo mirout atav ur produiñ industriel. Ha penaos lakaat se da glotañ eta gant berzh ar produioù bio, lec'hel ha reizh e-touez an dud. E berr gomzoù, kenderc'hel da ober buan, marc'had-mat, aezet gant ar muiañ bio, lec'hel ha reizh. Ur pezh mell dae da dalañ outañ. Aze emañ an dalc'h ! En ur pennad-kaoz gant an Télégramme 57 , Marc Dufumier 58 , agronomour ha kelenner-klasker a gomz diwar-benn al labour-douar en amzer da zont. Hervezañ, e vo kendalc'het d'ober un implij askoridik nemet eus ar pezh a zo digoust ha nevezadus. Ha kement-se gant energiezh fosil an nebeutañ ar gwellañ, da lavaret eo gant teknikoù arat ebet ha neuropistrienn ebet ivez ma c'heller. Ul labour-douar muioc'h-mui ekologel e vo eta e plas ul labour-douar awenet gant an industriezh, hini an amzer-dremenet. Met ur gudenn a chom da ziskoulmañ, keroc'h e vo ar produioù eus ar patrom labour-douar-se, izeloc'h e askoradoù, hag a c'houll muioc'h a labour ; setu penaos lakaat ar produioù-se da vezañ digor d'ar rummoù kevredigezhel izel. En ur pennad-kaoz gant an Télégramme 59 e tispleg Marc Dufumier ivez « Gallout a raio al labour-douar modern kompezañ warc'hoazh yec'hed ar plant ha yec'hed an dud ».

1. 3 . 3

 33 Pleg war-zu an treuzkemm agroekologek Pouezus eo degas da soñj eo bet krouiet ministrerezh an Endro e miz Genver 1971, da lâret eo un tammig a-raok fin an « Tregont vloaz glorius », d'ar memes mare ma oa ar mouezhioù kentañ o sevel diwar-benn patrom askoridk an « Tregont vloaz glorius » hag o gwastoù. Dont a reas Robert Poujade da vezañ Ministr dileuriet ouzh ar C'hentañ ministr, e karg eus gwarez 57 Jégo, K. Jeudi de l'agroécologie : Marc Dufumier évoque l'agriculture du futur, Le Télégramme, 14/01/2020. 58 Oberour « Agriculture biologique : espoir ou chimère ? Le Muscadier, coll. « Le Choc des idées », 2013 ha kenoberour « L'agroécologie peut nous sauver » aux Éditions Actes Sud, 2019. 59 Dufumier, M. L'agriculture moderne de demain pourra concilier santé des végétaux et santé humaine, Tribune, Le Télégramme, Forum, 02/01/2020. 60 Pelt, J.-M. avec la collaboration de Steffan, F. Cessons de tuer la terre pour nourrir l'homme ! Pour en finir avec les pesticides, Fayard, 2012. 61 Oberour « Le sacre de la terre », Editions de l'Aube, 2020. 62 Le Gall, F. « Les agriculteurs doivent profiter de ce moment où les robinets des subventions publiques sont ouverts pour changer », 3 questions à Viard, J. Le Télégramme, Forum, 16/04/2020. an natur hag an endro. Taolennet e oa gant Robert Poujade e-unan evel minestrerezh an traoù dibosupl 63 . Tost da zaou-ugent vloaz war-lerc'h eo bet aozet Grenelle an endro e 2007 evit kemer divizoù war hir dermen war tachenn an endro hag an diorren padus. Gant al lezennoù votet goude-se, anvet « Grenelle I » ha « Grenelle II », divizet e oa bet digreskiñ eus an hanter implij an diastuzerioù a-benn 2018, nemet ouzhpennet e oa bet un enkemmad diwezhañ « si possible » 64 . Met hervez Lez ar c'hontoù 65 , n'eo ket bet tizhet, dek vloaz war-lerc'h, ar palioù merket gant an daou steuñv « Ecophyto I » hag « Ecophyto II ». Hervez ur bilañs savet e miz Geñver 2020 eus ar steuñv « Ecophyto II », implij ar produioù fitoyec'hed en deus kresket eus 21 % e Frañs e 2018. Setu perak en deus divizet ar gouarnamant, e miz Ebrel 2020, dibistriañ al labour-douar, evit an trede gwech, en ur reiñ lañs d'ar steuñv « Ecophyto II + ». Koulskoude ministr al Labour-douar, Didier Guillaume, bet aterset en un abadenn skingomz war Europe 1 66 , en deus disklêriet e miz C'hwevrer 2020 : « La transition écologique est en marche ». N'eus ket bet morse hervezañ kement a emdroadurioù evit ar mod bio : 10 % eus ar beizanted c'hall. Ur sin vat all evit ar bio : ur pavilhon « Bio » digoret e Rungis d'an 9 aviz Mae 2016, ar brasañ koc'hu « Bio » en Europa, da lâret eo ma ez eus en ardraoñ ur gwir marc'had broadel hag etrebroadel ez eus en argrec'h ur chañs wirion evit diorren ar produiñ bio. Gweladennet eo bet ur gêr laezherezh bio en Il-ha-Gwilen gant sekretour-Stad evit an Treuzkemm ekologel, Emmanuelle Wargon, d'an naontek a viz C'hwevrer 2020 ha disklêriet he deus e tale ar gêr ouzh an holl zezverkoù evit treuzkemm frank al labour-douar 67 . Bet en ur mod produiñ laezh kustum gwechall, eo aet ar gêr war ar mod bio en ur zont da vezañ emren en energiezh dre banelloù fotovoltaek hag ar mikrometanaat. Hollek eo difrae al labourer-douar : magañ al loened gant e c'hounezadurioù, robot-goro ebet, fardañ diennoù laezh war al lec'h, gwerzhañ anezho e rouadedoù kenwerzh nes hag e pretierezh stroll. Un diverrañ eus an emdroadurioù pennañ o tiwanañ goude an « Tregont vloaz glorius » bet lakaet war wel a-uc'h a zo kinniget er skeudenn 1 p. 20.

3 . 1 3 . 1 . 1

 31311 produiñ gwelloc'h ha gounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h Tremenet meur a zekvloaziad abaoe fin an « Tregont vloaz glorius » dija, graet lañs d'ar labour-douar ekologel ha d'ar produiñ laezh biologel (betek re ?), e vo resisaat bremañ an hentadoù strategel -hag ar strategiezh hollek a zeu diwarno-heuliet gant ar broduerien evit ar produiñ laezh bio. Pennaennoù bet lakaet war wel a-uc'h (eil lodenn) a vo dielfennet amañ hervez an ezhemmoù, evit a sell kaier ar c'hargoù ar produiñ laezh bio dreist-holl. Klasket e vo anavezout ar c'hemmadurioù, an « dispac'hioù » a bep seurt zoken lakaet da dalvezout gant ar broduerien evit sevel o raktresoù ha lakaat anezho e pleustr. Met da gentañ-penn, goude bezañ lakaet war wel cheñchamentoù framm-spered ar broduerien laezh, e vo pouezus respont d'ar goulenn-mañ : gant petra eo bet broudet ar broduerien da cheñch penn d'ar vazh, da cheñch agrenn o fatrom produiñ laezh. Evit mont da heul ar c'hiz, pe dre gredenn don ? Rakrekizoù hollbouezus ar saverien saout-laezh E-pad pell o deus labouret al labourerien-douar pep hini en e c'horn disfiziañs enno -pe jalous a-wechoù-eus an nevezentioù kaset war-raok gant labourerien-douar all zo. Hag ouzhpenn pep hini en doa c'hoant da vezañ penn d'e draoù, da vezañ perc'henn diouzh e afer hag e vinviji produiñ (mekanikoù, aveadurioù). Emdroadurioù ar gevedrigezh dre vras o deus lakaet ar beizanted da ziorren ivez, a-hed an amzer, ur spered digor war o endro micherel lec'hel, broadel pe etrebroadel gant ar c'hoant da gas an traoù war-raok ha da gemer perzh en un difrae araokaat. Diorren ur spered digor Dre veur a desteni produerien e c'heller lakaat war wel cheñchamentoù pennañ ar saverien saout-laezh lod anezho penn d'o c'hêr abaoe bloavezhioù a-leizh ha lod all bet en em staliet war-lerc'h o zud pe e-maez ar familhoù. Met un dra a zo boutin etrezo, etre ar remziadoù yaouank dreist-holl, war evezh emaint evit kas palioù nevez war-raok. « business men » 128 . Ekonomiezh al labour-douar a zo dibar evel-just, met ar c'hêrioù evel an embregrezhioù a bep seurt a zo frammoù ekonomikel ha ret eo dezho degas arc'hant a-walc'h evit padout. Hag ar bazenn pouezusañ eo ? Sur a-walc'h peogwir ne vo raktres padus ebet hep arc'hant a-walc'h. Met evit kas ar palioù nevez-se war-raok e c'hall ar saverien saout kontañ war skoazelloù kuzuliañ ha skoazelloù teknik azas ouzh pazennoù o raktresoù, dre strolladoù labour ha beajoù studi da gentañ penn. Atizet eo an dud d'en em gavout er strolladoù kinniget gant Kambr al Labour-douar (da skouer unan war emrenerezh proteek, unan all war ar saout Jerze…). Labourat a-stroll a c'hell bezañ an diskoulm evit terriñ an digenvezañ, evit mont war-raok meur a zen asambles. Ezhomm o deus ar saverien saout da gaout merkoù 129 . Evel-se, eo bet krouiet strollad geotegek bio Penn-ar-Bed ouzhpenn dek vloaz zo gant ar volontez da sevel kêrioù laezhzerezh arboellus, emren ha spletus. Arnodiñ ha tennañ splet eus skiant-prenet hiniennel hag a-stroll. Degas a ra ivez ar strollad dizoleiñ ha neveziñ 130 . Setu, lakaet he deus ur gêr da dalvezout ar sistem produiñ a-vremañ tamm-ha-tamm. Frouezh kuriusted ar saverien saout eo ha kejadennoù da-geñver stummadurioù ha beajoù studi. Paouezet eo bet ganti an ed evit pradennoù berrbad gant geot-saoz ha melchon gwenn 131 . Ur skouer all a ziskouez talvoudegezh ar strolladoù labour-se. Kalz a nerzh, a blijadur hag a hardizhegezh degaset gant ar re yaouank er strollad. Dindan tri bloaz e kredont lakaat e pleustr raktresoù bet lakaet gant ar re gozh ugent vloaz evit sevel anezho ; gant skouerioù a-leizh disoc'hoù teknikel hag ekonomikel : prenañ annoared berlañchet, sal-c'horo savet war ar mod zelandneveziat, postadurioù en aozadurioù tachennaouegoù padus evit aozadur mat al labour, goro ar saout ur wech bemdez kerkent staliet, dileuriadur eus hollad al labourioù er parkeier 132 . Meur a strollad kemmesk en o zouez bio ha kustum a zo bet gorerez mennozhioù : muioc'h-mui izili ar strollad a zibab ar bio betek dont da vezañ muianiverel 133 . Kement a skouerioù a ziskouez « Efed strollad, efed gounit » 134 pe « krenñvoc'h eo ar strollad atav eget ar c'hrenvañ eus ar strollad » 135 pe c'hoazh, evel ma vez lâret : e-unan e yeer buhanoc'h met asambles e yeer pelloc'h. Gwir e oa e 2011 dija, bet priziet ar strollad labour « En groupe, faire progresser les systèmes herbagers finistériens » da-geñver an « Trophées de l'Agriculture Durable » ; re wir eo hiziv an deiz c'hoazh, bet priziet ur strollad labour all dek vloaz war-lerc'h (s.o. p. 33). Ouzhpenn pep tra bet lakaet war wel a-uc'h, ar saverien o deus graet ur c'hammed all war-raok c'hoazh en ur lakaat e boutin ur « bern traoù » (mekanikoù, aveadurioù…) ! Evit ar mekanikoù hag an ostilhoù bras ha ker ret eo d'un embregerezh labour-douar prenañ anezho ha lakaat anezho e servij ur strollad 149 , evit skañvaat pouez postadurioù ar c'hêrioù ; da lâret eo, al labourerien-douar o deus dilezet ar santimant perc'hennañ a zo bet enno remziadoù-pad. Paseal a ra ivez ar cheñchamantoù dre genlabourioù kreñvaet etre al labourerien-douar dre genlodenniñ an aveadurioù hag al labour e KIBLD 150 dreist-holl 151 .

  ha4.3 (s.o. p. 71).Da gentañ penn, ar produiñ laezh bio bloaziek dre vuoc'h a zo etre 3 500 l hag ouzhpenn 5 000 l, un diferañs a bouez war-dro 50 % a ziskouez groñs n'eo ket hepken dre ar c'hementad laezh e denn ar borduerien o c'horvoder. Gwelet e vez ivez eo ar produiñ laezh bio bloaziek dre vuoc'h war-dro pe ouzhpenn 20 % izeloc'h eget ar produiñ laezh boas.

  Evit a sell ar menegerioù a glot gant ar gevredigezh, an amzer labour eo an hini kentañ. Penaos aozañ, gwellaat pe gwellekaat e amzer labour evit kaout amzer vak evit ar familh, evit prederiañ d'e raktresoù, evit stummañ, evit enklask, berr gomzoù evit bezañ ur c'heodedour digor war ar gevredigezh a ziskouez e breder evit an dazont. An efedusted sokial dre an amzer laosk a vez degaset ganti hag an derez digoradur war ar gevredigezh a zo ivez ul loc'henn evit arnodiñ, neveziñ hag azasaat ha dre se suraat ha kreñvaat an efedusted ekonomikel 446 . Evel eo bet graet diaraok e vo dastument er skeudenn 7 (p. 76) savboent produerien en ur zerc'hel ar memes skouerioù pa eo posupl. Ar skouerioù bet dielfennet a ziskouez ne vez ket atav un troc'h dre ret etre prederiadennoù ekonomikel ha sokial. Ar c'hontrol eo memes. En ur lakaat e pleustr ur sistem produiñ emren pe dost -da lâret eo « low cost »-, en ur verañ an tropell gant gouennoù azasaet (pinvidik o laezh en danvez talvoudus, halañ a-stroll, goro ur wech bemdez,…), en ur zileuriañ labourioù a zo hag en ur boellekaat hag eeunaat al labour d'ar muiañ e c'hell ar broduerien tizhout efedusted ekonomikel, sokial hag endroel (s.o. amañ dindan).

•

  Evit klozañ gant al lodenn-mañ eo kinniget er skeudenn 10 p. 102 un dastum eus menegerioù pennañ emdroadur ar filierenn laezh bio bet lakaet war wel a-uc'h. Dispartiet int hervez teir lodenn : lodenn ar menegerioù a zo en takad gwer (a zo mat evit diorren ar filierenn), lodenn ar menegerioù a zo en takad orañjez (e ranker teurel evezh outo) ha lodenn ar menegerioù a zo en takad ruz (a zo fall-tre, war verr dermen da nebeutañ).Dre se e c'heller diskouez, daoust d'ar faktorioù pozitivel pe a-du mui pe vui evit diorren ar filierenn laezh bio, emañ anezhi en arvar evit ar wec'h kentañ marteze a-walc'h hag ez eus riskloù e vefe torret kresk mont war-zu ar bio en ur zegas goproù ar broduerien laezh bio war zigresk. War verr dermen hepken ? War grenn pe hir dermen ? Gant ur barregezh adlammat ha krouiñ ul lusk nevez evit filierenn al laezh bio dindan grenn amzer mui pe vui diazezet war ur patrom filierenn al laezh bio adkempennet panevet adijinet ? Aze emañ an dalc'h Youl ar gouarnamant da vont pelloc'h war :➢ Kresk al labour-douar biologel ha bevezerezh produioù bio e pretierezh stroll foran ha prevez (steuñv « Ambition Bio 2022 » ha tredeogiezhoù ar PBLD kentañ 2023-2027).➢ Difenn goproù al labourerien-douar (lezenn EGalim 2).

•

  Ezhomm sklaeraat evit ar vevezerien perzhioù produioù eus doareoù labour-douar disheñvel sanset (labour-douar biologel, padus, enframmet, a skiant vat, atebek,…) hag al labelioù (testeniekaet pe get).• Ur c'hadarnadur erru-mat : n'eus dizali a-bouez ebet a-enep beveziñ produioù laezh. • C'hoantoù ar vevezerien evit kaout muioc'h a broduioù lec'hel, nann bio zoken. • Diouer a adkemerien war tachenn ar sevel saout laezh bio.Menegerioù en takad ruz• Enkadenn ar galloud-prenañ deuet da vezañ kentañ preder ar Frañsizien. • Digempouez etre ar c'hinnig hag ar goulenn evit al laezh hag ar produioù laezh bio : ➢ Dreistproduiñ pe gresk bras (liammet gant efedoù an emdroadurioù nevez a vo santet betek 2022) al laezh bio. ➢ Ha digresk bevezerezh ar produioù laezh bio war un dro. Efedoù gallus En despet d'ar menegerioù en takad gwer ha orañjez : • Ehan kresk mont war-zu ar bio (peurarsavet an emdroadurioù nevez hiziv an deiz dija). • Reoliñ ar produiñ laezh bio gant aozadur etremicherel al laezh bio ha/pe dre ziouer a adkemerien ar c'hêrioù laezh bio. • Digresk goproù ar broduerien laezh bio.War verr dermen hepken ? War grenn pe hir dermen ? Gant ur barregezh adlammat ha krouiñ ul lusk nevez evit filierenn al laezh bio, dindan grenn amzer mui pe vui, bet anezhi adkempennet panevet adijinet ? emdroadurioù war ar bio gant an dastumerien. Reolet e c'hell bezañ ivez ar produiñ laezh gant aozadur etremicherel al laezh bio. Ha gallout a rafe ivez diouer a adkemerien war tachenn ar sevel saout lakaat ar produiñ laezh bio da vont war digresk war grenn pe hir dermen. Da lâret eo e chom ar mod bio hag ar filierenn laezh bio dreist-holl ur patrom da startaat evit saveteiñ anezhi, da lakaat da vezañ padus ha da ziorren evit ma teufe ar palioù lakaet gant ar gouarnamant da wir. Ret e vo evit se krouiñ loc'hennoù da zegas ar marc'had war-raok ouzhpenn ar c'hantinoù-skol (ma eo 20 % al lodenn bio adal miz Genver 2022 da skouer). Un digarez mat evit reiñ lañs d'ur c'houlzad kehentiñ evit al laezh bio gant harp an aozadur etremicherel gant ar pal sachañ prenerien nevez. Klask troioù kreskiñ evit kaout fredoù d'al laezh bio a zo ret evel-just. Met ret eo kompezañ dreist-holl prenañ ar bevezer gant ar cheñchamantoù boazioù beveziñ, da lâret eo doareoù beveziñ atebek, ar bio keroc'h e briz en o zouez, goulennet gant ar gevredigezh. Hag ar bevezer an hini eo a ziviz pe get da brenañ ar boued-laezh bio a-benn ar fin. Berrr-ha-berr he deus ar filierenn laezh bio da dalañ ouzh ur pezh dae dre ma eo keroc'h ar produioù bio dreist-holl. Kavout a rafe deomp e vefe un druez, a-benn ar fin, bet diorroet kement a strivoù splann ha pleustroù mat gant ar broduerien a-doug ar bloavezhioù tremenet, ma ne vefe ket kavet un diskoulm dereat evit reiñ ul lañs nevez da filierenn al laezh bio dindan grenn amzer mui pe vui. Deomp-ni, ar re a gemer perzh er filierenn al laezh bio, an ekokeodedourien vevezerien zoken ha dreist-holl, da ijinañ anezhañ asambles ! Da lâret eo, ur bed nevez da sevel adarre un hanter kantved war-lerc'h an « Tregont vloaz glorius » ? Ket, met patrom filierenn al laezh bio da adkempenn, da wellekaat panevet da adijinañ moarvat, graet e gammedoù kentañ gantañ ouzhpenn tregont vloaz 'zo. Roll an teskanvioù AB : Labour-douar biologel (AB : Agriculture biologique) ADEME : Ajañs an endro ha mestroni an energiezh (ADEME : Agence de l'environnement et de la maîtrise en énergie) AMAP : Association pour le maintien d'une agriculture paysanne (KDLP : Kevredigezh evit derc'hel ul labour-douar gant peizanted) AOG : Anvadur orin gwarezet (AOP : Appellation d'origine protégée) CAP'2ER : Calcul automatisé des performances environnementales en élevage des ruminants CEDABIO : Contributions environnementales et durabilité socio-économique des élevages en agriculture biologique CEE : Communauté économique européenne CNIEL : Centre national interprofessionnel de l'économie laitière DLEH : Diarbenn labour-douar, endro hag hin (MAEC : Mesure agro-environnementale et climatique) EBKA : Ensavadur broadel klaskerezh agrnonomek (INRA : Institut national de la recherche agronomique) EBSSA : Ensavadur broadel ar stadegoù hag ar studioù armerzhel (INSEE : Institut national de la statistique et des études économiques) EGalim : États généraux de l'alimentation ELD : Embregerezh labour-douar (ETA : Entreprise de travaux agricoles) ESA : École supérieure d'agriculture d'Angers FDSEA : Fédération départementale des syndicats d'exploitants agricoles (KDSLD : kevread-departamant sindikadoù al labourerien-douar) FNAB : Fédération nationale d'agriculture biologique GAB 29 : Groupement des agriculteurs bio du Finistère (Strollad labourerien-douar viologel Penn-ar-Bed) GAEC : Groupement agricole d'exploitation en commun (SLADIB : Stroll labour-douar da diekaat e boutin) GIEE : Groupement d'intérêt économique et environnemental

  

  Keilling, J. Des sols & des hommes : un agronome se penche sur son passé, op. cit. p. 185. Deux contrats de transition écologique signés avec Emmanuelle Wargon, Le Télégramme, 20/02/2020.

		Skeudenn 1
	An emdroadurioù pennañ o tiwanañ goude an « Tregont vloaz glorius »
	Pennaennoù	Hentadurioù
		• Ur patrom labour-douar askoridik evit bastañ da ezhemmoù
		Bro-C'hall hag izelaat ar sujidigezh voued e-keñver an
	Ar pezh a zo bet ret lakaat	enporzhiadoù, goude an eil brezel-bed betek ar bloavezhioù
	e pleustr e-pad an	1970 (an « Tregont vloaz glorius » ent strizh).
	« Tregont vloaz glorius »	• Ur patrom produiñ laezh uhel e gresk etre 1955 ha 1984
		(« Tregont vloaz glorius » al laezh) evit lakaat termen da euzh
		ar verrentez boued ivez.

64 

Pelt, J.-M. avec la collaboration de Steffan, F. Cessons de tuer la terre pour nourrir l'homme ! Pour en finir avec les pesticides, op. cit., prologue p. 2. 65 La Cour des comptes épingle la réduction des pesticides « très en deçà des objectifs », Le Télégramme, 05/02/2020. 66 Mabrouk, S. interview politique du ministre de l'Agriculture Didier Guillaume, Matinale Europe 1, 10/02/ 2020.

67 

Staes, C.

Eil lodenn Ur patrom agroekologek o c'hounit war ar patrom askoridik

  Un tammig e pep lec'h eo bet lakaet war wel gant skiantourien, agronomourien hag ar Stad e-unan, gwastoù al labour-douar askoridik ha produadurour en anv prederioù ekologel. Deuet se da vezañ sinal kemenn ur meizad nevez : n'eus tamm dazont ebet gant patrom al labour-douar produadurour 68 , war peseurt hent nevezus ha gant peseurt lusk eo aet war-raok al labour-douar biologel ?

.2 Diorren fonnus al labour-douar biologel

  

	Ouzhpenn e tegas da soñj an elfennoù-se eus orin al labour-douar biologel, poent eo resisaat
	bremañ an termenadur a vez graet anezhañ : « Al labour-douar biologel a zo ur mod produiñ
	doujus d'an endro. Ret eo chom hep ober gant produioù kimiek sintetek hag OGK 72 ha ret eo
	adaozañ an danvezioù organek, treiñ an trevadoù, kas war-raok ar stourm biologel ha doujañs
	mad al loened 73 ». Ur sin pouezus, un arouez eo bet an hent nevez kemeret gant al labour-douar
	evel-se, ha goude ul loc'hañ goustad eo aet war-raok tamm-ha-tamm ha deuet da vezañ
	arouezus gant gwir mennadoù evit an dazont. Zoken ma ne vo ket tizhet palioù ar gouarnamant
	war a seblant.
	2.1E 1995, e selle al labour-douar biologel ouzh 0,42 % 74 eus ar GLDI 75 gall. Bet stabil a-walc'h
	e-pad un nebeud bloavezhioù, he deus bet ar filierenn ul lañs nevez adal 2008 war-lerc'h
	Grenelle an endro e 2007 (s.o. p. 19). E 2019, ouzhpenn 10 % eus ar c'hêrioù (muioc'h eget
	47 000 kêr) a zo aet war un doare-ober ekologel, da lavaret eo 8,3 % eus ar gorread labour-douar
	implijet a glot gant ouzhpenn 2 vilion hektarad 76 . A-hend all, palioù ar steuñv « Ambition Bio
	2022 » Ministrerezh al Labour-douar d'ar 25 a viz Even 2018 a oa da dizhout 15 % eus ar
	GLDT 77 e doare bio ac'hann 2022 ha 20 % produioù bio e pretierezh stroll 78 . Met kalz re uhel
	e seblant ar pal 15 % e-keñver ar seveniñ e 2019 : 8,5 % 79 hag e 2020 : 9,5 % (2,5 milion
	hektarad gounezet e mod bio -an hanter muioc'h eget pemp bloaz a-raok-gant 53 255 kêr
	bio -12 % eus ar c'hêrioù gall-13 % a c'hêrioù bio ouzhpenn ar bloaz a-raok) 80 .
	1980, da lâret eo fin an « Tregont Ha petra a vez graet er c'hêrioù gant ar gorreadoù labour-douar bio ?
	vloaz glorius » dre vras, gant anaoudegezh e lezenn heñchañ al labour-douar 69 eus ul
	labour-douar « hep implij produioù kimiek sintetek ». Met, deuet e oa al labour-douar biologel
	war wel e penn kentañ ar bloavezhioù 1950, gant nac'h askoridikaat al labour-douar hag ar
	reñver a implij diastuzerioù ha temz kimiek 70 . Anavezet al labour-douar biologel, hep menegiñ
	splann anezhañ koulskoude, gant lezenn heñchañ al labour-douar ar 4 a viz Gouere 1980, lakaet
	eo bet war wel e 1991 an termen « labour-douar biologel » en ur reoliadur Europa a ro an
	anaoudegezh ofisiel d'an doare produiñ-se 71 .
	68 Dufumier, M. « Neuf propositions pour l'agriculture française », Tribune, Le Monde, 21/07/2017.
	https://www.lemonde.fr/idees/article/2017/07/21/neuf-propositions-pour-l-agriculture-
	francaise_5163391_3232.html (Consulté le 15/12/2020).
	69 Loi n° 80-502 du 4 juillet 1980 d'orientation agricole : Art 14 III « Les cahiers des charges définissant les
	conditions de l'agriculture n'utilisant pas de produits chimiques de synthèse peuvent être homologués par arrêté
	du Ministre de l'Agriculture ».
	70 Produire Bio, L'histoire de la Bio. https://www.produire-bio.fr/cest-quoi-la-bio/histoire-de-la-bio/ (Consulté le
	17/12/2020).
	71 Règlement CEE 2092/91 du Conseil du 24 juin 1991 concernant le mode de production biologique de produits
	agricoles et sa présentation sur les produits agricoles et les denrées alimentaires.

2.2 Eus al labour-douar biologel d'ar sevel saout-laezh biologel

  

	en emdroadur 92 , eleze en holl 7 % eus ar chatal gall (3 485 000 buoc'h-laezh e 2019 93 ). Ha ment Evit a sell Penn-ar-Bed, n'emañ ket an departamant gwall war-wel er rannvro Breizh. Evit ar
	an tropelloù a zo un tamm bihanoc'h er mod bio : 56 buoc'h dre gêr well-wazh 94 e-lec'h 68 dre saout laezh testeniekaet bio e 2019 (36 346 e Breizh, eleze 12 % ouzhpenn ar bloavezh 2018),
	sevel saout laezh gall (51 592 kêr en holl e 2019 95 ). ar plas diwezhañ a zo gantañ (6 405 buoc'h, 17,6 % eus chatal bio Breizh), a-dreñv
	A-drugarez d'al lusk-se eo bet dastumet 975,7 milion a litrad laezh bio e 2019 (15,7 % muioc'h Aodoù-an-Arvor (7 050 buoc'h, 19,4 % eus chatal bio Breizh), Mor-Bihan (8 989, 24,7 % eus
	eget e 2018 pa eo bet ar c'hresk, e 2018, 32 % muioc'h eget e 2017), eleze 4,1 % eus dastum chatal bio Breizh) hag Il-ha-Gwilen (13 902 buoc'h, 38,3 % eus chatal bio Breizh). Da lâret eo,
	broadel al laezh-buoc'h 96 (e-lec'h 1 % e 2008 97 ha 3,5 % e 2018 98 ). bez ez eus ouzhpenn hanter nebeutoc'h a saout laezh bio e Penn-ar-Bed eget e Il-ha-Gwilen e
	2019 110 . Dre ma eo gwelloc'h an amzer evit ar produiñ laezh dre c'heota e Penn-ar-Bed, e tefle
	E 2020 eo paseet an dregantad-se da 4,6 % (1,1 miliard litrad laezh bio dastumet -11,7 % niver saout laezh testeniekaet bio ar departamant mont war ziorren hervez Isabelle Pailler, muioc'h eget e 2019-diwar 23,9 miliard litrad en holl 99 ). Gant kement a lusk eo bet daougementet an dastum laezh bio etre 2015 (546 472 l) ha 2020 (1 108 697 l) 100 . kuzulierez war ar laezh bio ha kustum e Kambr rannvroel labour-douar Breizh.
	2.2
	Kenderc'hel a ra an dastum laezh bio da greskiñ evit tizhout 1,17 miliard litrad (e kumul
	bloaziek red e miz Eeven 2021), digant 4 100 produer, eleze 5 % eus an dastum broadel. War e
	lañs e tlefe an dastum laezh bio tizhout 1,35 miliard litrad laezh bio fin 2022 (22 % ouzhpenn
	an dastum 2020) digant 4 400 produer laezh bio (10 % muioc'h eget e 2020). Neuze e vefe an
	dastum laezh bio kement ha 6 % eus an dastum laezh broadel 101 .
	Ar sevel saout-laezh biologel a zo unan eus ar gennadoù en deus tennet splet dreist-holl eus
	mont war-zu al labour-douar biologel.
	72 OGK : Organegoù genoù kemmet (OGM : organisme génétiquement modifié).
	73 République Française, L'environnement en France, Rapport sur l'état de l'environnement, L'agriculture
	biologique en France, Fiches thématiques, Mise à jour le 29 septembre 2020. https://ree.developpement-
	durable.gouv.fr/themes/economie-verte/activites-de-l-economie-verte/pratiques-agricoles-respectueuses-de-l-
	environnement/article/l-agriculture-biologique-en-france (Consulté le 29/01/2021).
	74 L'agriculture biologique en France, Fiches thématiques, Mise à jour le 29 septembre 2020, op. cit.
	75 GLDI : Gorread labour-douar implijet (SAU : Surface agricole utilisée).
	76 L'agriculture biologique en France, Fiches thématiques -Mise à jour le 29 septembre 2020, op. cit.
	77 GLDT : gorread labour-douar talvoudus (SAU : Surface agricole utile).
	78 Ministère de l'agriculture et de l'alimentation, Le Programme Ambition Bio 2022 présenté à l'issue du Grand
	Conseil d'Orientation de l'Agence Bio, Communiqué du 25/06/2018. https://agriculture.gouv.fr/le-programme-
	ambition-bio-2022-presente-lissue-du-grand-conseil-dorientation-de-lagence-bio (Consulté le 19/12/2020).
	79 Agence Bio, Les chiffres 2019 du secteur bio, Dossier de presse, 9 juillet 2020. https://www.agencebio.org/wp-
	content/uploads/2020/07/DP-AGENCE-BIO-CHIFFRES-2019_def.pdf (Consulté le 16/12/2020).
	80 Agence Bio, Les chiffres 2020 du secteur bio, Dossier de presse, Juillet 2021. https://www.agencebio.org/wp-
	content/uploads/2021/07/AGENCE-BIO-JUILLET2021-V08-interactif.pdf (Consulté le 20/12/2021).

.3 Ur c'haier kargoù start evit ar sevel saout-laezh bio

  Gorreadoù labour-douar bio : 9,5 % (2,5 milion ha) e 2020 (e-lec'h 8,3 % e 2019 ha 0,42 % e 1995), pell a-walc'h c'hoazh eus pal ar steuñv « Ambition Bio 2022 » : 15 %. ➢ Kêrioù bio : 12 % eus ar c'hêrioù gall e 2020, eleze 53 255 kêr (13 % ouzhpenn hag er bloaz a-raok).

	400 € en nevezamzer da 500 €/1 000 litrad er goañv) 117 . Daveoù all a ziskouez eo keroc'h priz Skeudenn 2
	al laezh bio ivez tro-dro 115 €/1 000 litrad eget al laezh boas, da lâret eo war-dro 30 % Merkoù a-bouez ar patrom agroekologek o c'hounit war ar patrom askoridik
	ouzhpenn 118 d'ar 1 añ a viz Eost 2021 (priz standart 38/32 al laezh boas : 355,6 €/1 000 l, al Prantadoù Merkoù a-bouez
	laezh bio : 470,87 €/1 000 l, eleze 115,27 € pe 32,4 % ouzhpenn ; priz gwirion al laezh boas : • Al labour-douar biologel
	372,9 €/1 000 l, al laezh bio : 487,55 €/1 000 l, eleze 114,65 € pe 30,7 % ouzhpenn). Ganedigezh al ➢ Deuet war wel e 1950 ha bet anavezet e 1980 hep menegiñ
	labour-douar	anezhañ koulskoude.
	Met degouezhet dreistproduiñ al laezh bio (pe un digempouez kinnig ha goulenn da nebeutañ) biologel hag ar ➢ Ofisielaet e 1991 dre ur reoliadur Europat.
	ha digresk bevezerezh ar produioù laezh bio a-daol-trumm emañ, hiziv an deiz, al laezh bio war produiñ laezh bio • Ar produiñ laezh biologel : produerien kentañ al laezh bio e fin ar
	bloavezhioù 1980. an tu fall, lakaet diskenn war ar prizioù (s.o. pempvet lodenn). • Filierenn al labour-douar biologel
	Un diverrañ eus merkoù a-bouez ar patrom ekologek o c'hounit war ar patrom askoridik bet ➢
	lakaet war wel a-uc'h a zo kinniget er skeudenn 2 p. 29.
	Ur gêr laezherezh eo ret dezhi talañ ouzh ur c'haier kargoù termenet gant ar reolennadur a denn Berr-ha-berr eo ret d'ar broduerien laezh bio derc'hel kont ouzh teir arventenn pennañ. Un
	d'an doareoù-mañ 111,112 : arvetenn reoliek, karta ar produiñ laezh biologel hag he redioù, ha div arventenn armerzhel,
	• Tachennoù dindan an amzer : ret eo d'ar saout-laezh bio paseal ar braz eus o amzer dindan kementad ha priz al laezh.
	an amzer ha kavout an tu d'ar peuriñ bio ar peurliesañ ar gwellañ. Ouzhpenn-se, evit mirout Se a zo kaoz e rankint, evit gwellekaat mont en-dro o c'hêrioù ha bezañ kevezusoc'h eget ar
	ouzh mac'hañ an douar, an dreistpeuriñ, ar saotradur ha krignerezh an douaroù eo termenet c'hêrioù laezh kustum, mestroniañ chadenn grouiñ talvoudegezh 119 o froduiñ laezh. Ar pezh a
	niver ha stankted ar saout. Se zo kaoz e vez kavet ur vuoc'h dre kektar hepken well-wazh. dalvez, dielfennañ, soñjal, jediñ, bezañ aliet mat (Kambroù al labour-douar,…), kemer perzh e
	• Batimantoù azasaet : ret eo terkañ ar c'hrevier-saout gant reoladoù resis evit aesaat mad al strolloù kêrioù laezh bio hag all, kemer skouer war kêrioù broadel pe etrebroadel all… evit
	loened : gorread izek (6m² dre vuoc'h), sklêrijenn, aveladur, plouzadur a zo rakwelet evit digreskiñ ar c'houstoù produiñ d'ar muiañ ha neveziñ. Evel-se e ch'ellint tennañ gounidoù Lusk ha stad
	gwellaat doareoù bevañ ar saout. sokioekonomikel hag endroel eus o reizhiad sevel saout laezh bio en ur sevel strategiezh uhelek filierenn al
	• Pleustroù sevel saout resis : difennet eo stagañ pe zigenvezañ ar saout dre vras koulz hag ar labour-douar patrom frank ar produiñ laezh bio. biologel hag al
	muturniezh nemet digornañ ar saout-laezh. Lakaet e vo war wel ar perzhioù sokioekonomikel hag endroel-se diwar skouerioù laezh bio
	• Magadur bio diazezet war ar peuriñ : ret eo d'ar magadur bezañ bio evel-just (produet hep embannadennoù micherel ha diwar eskemmoù gant un nebeud produerien laezh bio e
	diastuzer ebet, hep danvez strujusaat sintetek ha hep OGK), ober gwell gant ar peuriñ (geot Penn-ar-Bed.
	fresk pe sec'het pe ensiloet) : 60 % eus lodenn voued bemdeziek ar geotdebrerien da nebeutañ
	eus an danvez sec'h a rank bezañ tennet eus boued-chatal gros, fresk, sec'het pe ensiloet.
	• Prederioù mezegel-loened reoliet : er-maez eus ar vaksinadurioù, prederioù a-enep an
	arvevaded ha steuñv an ezvoudañ a zo ret, reolennet eo doare ha niver ar prederioù aotreet.
	An arselladennoù hag ar gwarez a zo da vrientekaat da gentañ tout evit teurel evezh da vad
	al loened ha da yec'hed mat ar saout bio. Evit prederiañ anezho, ma'z eus ezhomm, harzet
	strizh eo an antibiotikoù hag ouzh ar medisinerezh dous e tro ar saver saout dre vras.
	117 Chambre d'agriculture du Tarn et Maison de l'élevage du Tarn, Le lait bio : Pourquoi pas moi ? Livret à
	destination des éleveurs en vaches laitières, en réflexion sur un projet AB, Mai 2021.
	110 Agence Bio, Chiffres-clés 2019 (Synthèses régionales). https://www.agencebio.org (Consulté le 30/01/2021). 118 Web-agri, Cotation physique du lait, Prix du lait moyen payé aux producteurs en France, Prix du lait en
	111 FranceAgriMer, La filière du lait de vache biologique en France, Édition décembre 2016, op. cit. €/1000L -cours 2020. https://www.web-agri.fr/marches-agricoles/lait (Consulté le 07/11/2021).
	112 Les 2 Vaches, C'est quoi exactement du lait bio. https://www.les2vaches.com/cest-quoi-exactement-du-lait-bio 119 HEC Stories, La crème de la crème, David Akpamagbo éleveur-artisan installé dans le Finistère, N° 5,
	(Consulté le 30/01/2021). Mars 2020	

• Filierenn al laezh bio ➢ Kêrioù laezherezh bio : 3 425 e 2019 (36,9 % muioc'h eget e 2016), eleze 6,4 % eus ar c'hêrioù laezherezh gall (tost d'ur gêr diwar bemzek).

➢ Chatal saout-laezh bio : 243 000 e 2019 (en o zouez 83 000 en emdroadur bio), eleze 7 % eus ar chatal gall (56 buoc'h dre gêr bio well-wazh e-lec'h 68 dre sevel saout laezh gall). ➢ Dastum laezh-buoc'h bio ▪ Etre 1 % eus an dastum broadel e 2008 ha 4 % e 2019. ▪ An hanter muioc'h e 2020 (1,1 miliard litrad) eget e 2015 (0,55 miliard litrad). ▪ 2021 (kumul bloaziek red e miz Even) : 1,2 miliard litrad digant 4 100 produer, 5 % eus an dastum broadel. ▪ 2022 (istimadennoù fin ar bloaz) : 1,35 miliard litrad (22 % ouzhpenn an dastum 2020) digant 4 400 produer (10 % ouzhpenn 2020), 6 % eus an dastum broadel. ➢ Fardañ boued laezh bio (dre urzh war zigresk ; feur kreskiñ etre 2017 ha 2019) : laezh pakataet (14,6 %), laezh goel ha yaourtoù (21,0 %), fourmaj (55,2 %), amann (54,8 %), diennoù laezh fresk (22,7 %), dienn pakataet (74,9%). ➢ Bevezerezh boued-laezh an tiegezhioù ▪ Feurioù kreskiñ ouzhpenn 10 % abaoe meur a vloaz war un toullad dazrannoù (amann, dienn, fourmajoù…). ▪ Ur c'hresk gwerzhañ ar boued-laezh bio dreistordinal e 2019 e-keñver 2018 (tost da 20 % pe ouzhpen, war-bouez al laezh pakataet : + 3,7 %). ▪ Ur c'hresk fonnus istimet evit ar bio er bloavezhioù da zont (etre 10 % ha 20 % ar bloaz e-pad ar pemp bloavezh da zont), a-raok darvoudoù degouezhet e 2021 (dreistproduiñ pe digempouez kinnig/goulenn ha digresk bevezerezh). ➢ Souvereniezh ar boued (e 2019) : 98 % eus al laezh hag ar bouedlaezh bio bevezet e teu eus Frañs. Dazont filierenn al laezh bio ?

  En em c'houlenn a ra ar broduerien ivez war pep tra a zo tro-dro al labourer-douar, ar pezh a zigresk e varz frankiz hag intrudu ; ha setu unan bet e darempred gant laboureien-douar bio a oa muioc'h parfet ha muioc'h seder bet gwellaet kalite o vuhez158 . Choazet he deus ur saverez saout al labour-douar biologel dre gredenn ; labourat a ra gant an osteopat hag implij a ra an homeopatiezh evit e saout Skos 159 . Evit unan all, gwellekaat emrenerezh ar gêr a oa pouezus-tre en ur vezañ prest da zegemer ur produiñ izeloc'h. Merañ ar sistem boued-chatal nevez hag ar magañ a zo an elfennoù diaesañ da vestroniañ 160 . Divizet en deus ur produer d'en em staliañ e 2002 gant palioù resis war ar goproù (keñverius d'e gorvoderioù goprad), al labour gant amzer frank evit ar familh, ar sistem produ a zouj an endro hag an douar. Ret e oa d'ar sistem bezañ efedus evit talvoudekaat ar produioù, mestroniañ an enkasoù hag ar postadurioù 168 . Raktres staliañ ar produer-se a oa savet diwar palioù resis : klask ur gêr gant ur gorread bras digor ha douaroù a galite mat, ur staliadur hag ur sistem produiñ gant nebeut a dispignoù arc'hant 169 . Padusted ar sevel saout laezh a ya dre zigresk an holl goustoù produiñ ha gwellaat an aozioù labour 170 . Pariet o deus produerien all war ur sistem a goustoù izel diazezet war ar peuriñ 171 . Met lusker emdroadur ar sistem eo ober ar bevezer. Al labourerien-douar n'int ket penn eus ar jeu, al labour-douar eo. Ma vez divizet gant ar bevezer harpañ ar produioù « low-cost », roet e vo dezhañ an endro a ya da-heul ; ar pezh n'eo ket padus war hir dermen 176 . Da lâret eo e rank ar gevredigezh talañ ouzh e zislavaroù. An diferañs etre ar goulenn kevredigezhel ha goulenn ar bevezer eo an asant da baeañ 177 . Koulskoude, ma vez un efed tu da choaz ar bio, ret eo klask al lusk er c'henarroud hollek al labour-douar ha gant pouez brasoc'h bevezerezh ar produioù bio 178 . Kinnig a ra ar bio diarselloù : bez' ez eus goulenn. Ha goulennoù o deus ivez ar broduerien evit mont war ar bio, diwar-benn yec'hed al loened ha diarselloù ar marc'had da skouer 179 . Ouzhpenn bezañ kenstag gant ar gevredigezh hag ar vevezerien eo heñchet ar broduerien evit dibab ar bio ivez gant talvoudoù etik ha gwarez an endro. Disklêriet en deus ur saver-saout laezh all eo nec'het gant filmoù zo diwar-benn ar beizanted rak « ar spered zo cheñchet » emezañ 184 . Diouzh e du, hadañ a ra hep treiñ an douar, pe nebeut, da skouer, ha gwelloc'h eo evit ar buzhug ! Ha dre ur studi vroadel « Cedabio » 185 gouestlet d'ar c'heñveriadur « sevel-saout bio ha sevel-saout kustum » o deus saverien bio rouedad ar c'hêrioù laezherezh heuliet e Frañs dibabet ar bio evit kredennoù personnel. Ar pezh a ziskouez sklaer hag anat d'an holl engouestl micherel ha personnel ar saverien saout laezh bio en ur raktres pouezus-kenañ evito. Al labourerien-douar a zo emskiantek dre vras eo ret dezho klask un hent nevez. An agroekologiezh eo an hentenn meulet, anaoudegezh an douaroù hag ar gounidoù evit produiñ muioc'h en ur zoujañ an endro. -raok kavout e gempouez etre kaier ar c'hargoù da zoujañ, emren boued hag efedusted teknikel-hag-ekonomikel 193 . Seul vui ma bad daou vloaz dibad prantad an emdroadur. Met strolladoù a zo evit ambroug pep stad eus an emdroadur hag ur stignad « Pass'bio diagnostic » pe « Pass'bio suivi » a zo arc'hantouet gant Rannvro Breizh. Daoust da se mont war-zu ar bio a zo muioc'h eget un emdroadur, un dispac'h eo 194 . Mont war-zu ar bio a zo evit gwir ur maread start peogwir eo ret arloañ kaier ar c'hargoù, prenañ hadoù bio, ober hep tretañ, asantiñ un digresk askorad 195 . E-pad daou vloaz e vez heuliet ar redioù hep talvoudekaat al label. Start eo peogwir e vez nebeutoc'h laezh hep digresk ar c'hargoù war un dro 196 . N'eo ket aes ober ur c'hammed war-raok met talvezout a ra ar boan a zisklêr berr-ha-berr ur produer. Ur bern goulennoù a zo (diaes eo merañ ar geot met gellout a reer deskiñ da skouer) ha pouezus-tre eo bezañ aliet mat 197 .

	Lod a fellfe dezho mont war hent ur gwall cheñchamant, ul labour-douar gant nebeutoc'h
	enkasoù ha muioc'h a dud labour 186 .
	Gwareziñ an endro a zo ur pal kreñv evit strollad geotegek bio Penn-ar-Bed gant sistemoù
	184 Quéré, A. Ar saout hag ar vein, Le Télégramme, Spered ar vro, 30/01/2020.
	185 Terra, Comparaison bio et conventionnel : une étude nationale « Cedabio » (Contributions environnementales
	et durabilité socio-économique des élevages en agriculture biologique), 08/03/2013.

Al labourerien-douar o-unan a zo o c'hentañ perzh mat a-drugarez d'o barregezh da raktresañ ha da verniañ pleustroù amc'hiz, d'o barregezh da arnodiñ ha da lakaat ar sistem produiñ da glotañ bepred

153 

. Setu saverien saout zo, sod gant ar genetik, o deus erlec'hiet an holsteinenned gant saout a ouenn Simmental evit gwellaat kalite

al laezh 154 

. Evit lod all ne glote ket frammoù ekonomikel evel kevelourioù gant o sell eus diorren al labour-douar dre ma vez lakaat al labourer-douar en ur stad sujidigezh kreñv ha termeniñ a ra o frankiz ober. Se a zo kaoz eo aet produerien zo war doareoù diorren all, troet war al labour-douar biologel dreist-holl, ar pezh a oa bihanniver pemp warn-ugent bloaz zo

155 

. Lod all c'hoazh o deus divizet cheñch mod produiñ ar gêr goude skiant-prenet vicherel e-pad pevar bloaz e broioù all (Okeania : Aostralia, Zeland-Nevez) e-lec'h ma emañ ar saout er peurvan a-hed da hed ar bloaz. Se a zo bet an distegner evit kendrec'hiñ ur produer da vont war ar bio

156 

. En degouezhioù all, ur weladenn souezhus, ur gejadenn sebezus, ur strollad stummañ a zo alies distignoù an emdroadur war al labour-douar bio, en ur vezañ emskiantek eo dibab ar bio ouzhpenn emdroadur ur sistem, un dispac'h eo 157 .

Met ur goulenn diazez a zo diwar-benn ar produiñ laezh bio : petra eo alc'hwez un emdroadur degaset mat ? Dont a-benn da gavout ur c'hempouez teknikel : azasaat ment an tropell ouzh danvez produiñ boued war ar gêr rak ar bio a zo labourat en emrenerezh. En ur brenañ en diavaez e vez kemeret riskloù war orin ar soja bio da skouer ha koust a ra ker ouzhpenn 161 . Setu perak eo ar bio evit saverien a-feson, kreñv war an tachennoù teknikel hag arc'hantel hag en o fenn dreist-holl 162 . Daou vloaz a zo ret evit paseal er mod bio. Ar gwellañ mare eo pa eo uhel priz al laezh peogwir e c'hell digresk ar produiñ goude-se tro-dro 30 %. Ret eo kaout stad an arc'hant reizh ha bezañ ur saver saout eus ar gwellañ 163 . An dibab da vont war ar bio a zo bet liammet evit ur produer gant diviz e vab da genderc'hel ar gêr. Evit e vab eo en deus divizet mont war ar bio, ur patrom a zere gwelloc'h ouzh e dalvoudoù. Ar cheñchamant spered a zo nevezig hervezañ 164 . Adkavout frankiz ober n'eo ket trawalc'h koulskoude. Fellout a ra d'ar broduerien ivez tennañ splet eus dibab ar bio evit gwellaat talvoudekaat al laezh hag an aozioù labour. An emdroadur war ar bio a zo un digarez evit adkavout ar c'hontroll war talvoudekaat al laezh. Ar c'heñverioù nerzh gant an ardraoñ n'int ket gwall vat evit produrien ar filierenn boas, met likaouet eo ar broduerien laezh bio gant an treuzfurmerien 165 betek-henn. Evel-se, enkadenn 2015 al laezh en deus buanaat pleustroù a c'hallfe reiñ goproù uheloc'h a-drugarez d'al labour-douar bio 166 . War ar memes mod eo bet gweladenn kêrioù ha dizoleiñ ar marzoù tennet gant produerien bio aet war un hent arboellusoc'h un distigner evit ar bio 167 . Bezañ e bio prizioù izel (« low cost ») evito a zo gounit muioc'h ha labourat nebeutoc'h 172 . Sammañ dibab ar bio a zo ivez teurel muioc'h a evezh ouzh emdroadur ar gevredigezh hag ezhemmoù ar vevezerien, da lâret eo bezañ kenstag gant ar gevredigezh hag ar vevezerien. Ar bio a zo ur raktres sammet gant an holl gant darempredoù disheñvel d'an endro etre produerien ha bevezerien 173 a zisklêr ur produer hep kildro ebet. Gant ar goulenn kevredigezhel o cheñch eo ar bio ar marc'had war kresk nemetañ evit al laezh produet hep temz na diastuzer ebet. Met ret eo bezañ dreist war an dachenn teknikel diwar-benn ar peuriñ en ur hadañ ar spesadoù mat d'ar mare mat, en ur beuriñ er stad vat. Ar geot a zo ar boued a goust an nebeutañ evit magañ ar saout. Ouzhpenn-se e Kreiz Breizh e boulz ar geot tost dizehan etre miz C'hwevrer ha miz Kerzu 174 . Setu, mont war ar bio n'eo ket evit bezañ diouzh ar c'hiz nag evit abegoù a interest arc'hant, met evit bezañ kenstag gant ar gevredigezh en deus c'hoant an dud da vevañ enni. Evit bezañ diavaez eus ur sistem ne c'heller ket mestroniañ evel en ar mod askoridik 175 . Enkadenn al laezh e 2015 a zo bet ur gwir abeg, e-touez elfennoù all, evit mont war ar bio. Prest e oa danvez ar bio da ziwanañ war an dachenn endroel dreist-holl. Kalz a beizanted ne felle ket dezho kompren riskloù an tretadurioù evit o yec'hed pa c'helled ober gant doareoù disheñvel. Enkadenn al laezh a zo bet an darvoud distegner e preder ar broduerien laezh. Lakaet he deus war fiñv ar broduerien evit kavout diskoulmoù d'an enkadenn 180 . Hervez sokiologourez ar maezioù, Véronique Lucas 181 , ez eus un argerzh agroekologel a vouezh izel ha didrouz e-touez al labourerien-douar gall, da lâret eo e vez gwelet ur cheñchamant bras er pleustroù en ul lodenn eus al labour-douar ha n'eo ket kaset war-raok evit kudennoù an endro da gentañ-holl met kenober a ra gwellaat endroel ar sistem produiñ. Graet e vez pep tra gant al labourerien douar en ur mod didrouz. Al labourerien-douar ne yeont ket war tachenn an ekologiezh en o frezegennoù. Ne blij ket dezho implij an arguzenn ekologel. Met diorren a reont ur c'heriaoueg wir memes tra evit komz diwar-benn ar gounid ekologel (douar bev, buzhug a ya war ziorren pa vez lakaet paouez war an arat…) 182 . Evit ur saver saout-laezh abaoe 2014 183 , en em staliet e-maez ar familh, testeniet « labour-douar biologel » (AB) abaoe 2019, luskedet e oa da lakaat e pleustr pennaennoù hag etik ar bio. Ouzhpenn-se eo sot gant ar pleustroù nevez ha hardizh en e zibaboù teknikel aliet-mat gant e gontroller laezh ha Kambr al labour-douar. muioc'h-mui geotegek. En em c'houlenn a ra izili ar strollad war plas ar gwez hag an « Agroforesterie » war o c'hêrioù da skouer. Ar strollad a zo un digarez mat evit arnodiñ ha tennañ splet eus skiant-prenet hiniennel hag a-stroll. Labourat a ra an izili evit kreñvaat al liamm « douar -plant -loen » en ur c'henarroud digresk uhel an enkasoù 187 . Diwar neuze e ro lañs al labourerien-douar yaouank d'o raktres buhez : bevañ diouzh ar produiñ laezh bio en ur gontañ war ar brasañ peuriñ hag an nebeutañ enkasoù 188 . Evit unan en o zouez dibab ar bio a zo un dibab etikel ha berr-ha-berr mont war-zu ar bio a zo un distro d'ar geot 189 . Lakaet e vez war wel gant ar broduerien ivez ur preder brasañ evit an endro dre ziagnostikoù CAP'2ER 190 evit keñveriañ dilaoskadennoù gaz efed ti-gwer ar c'hêrioù, da lâret eo skog o fleustroù war an hin 191 .

Ar pezh a cheñch a-grenn gant ar bio a-benn ar fin eo leuskel a-gostez ar gimiezh, pa vefe louzeier evit al loened pe enkasoù er parkeier. Ret eo klask un dra all, ha gouzout diarbenn peogwir n'eus rod-eskemm ebet 192 . Meur a abeg da zibab ar bio, dre ar pezh a zo bet lakaet war wel a-uc'h, met ret eo d'ar broduerien derc'hel kont eus redioù an treuzkemm war ar bio, da lâret eo talañ ouzh an nebeud daeoù. Emdroadur war ar bio ne rim ket gant un taol-prim ; an testeniekaat labour-douar biologel a zo un argerzh hir ha figus. Niverus eo ar poentoù evezhiañs 186 Limantour, F. L'agriculture bretonne cherche une nouvelle voie, op. cit.

187 

Terra, L'effet groupe, l'effet gagnant, op. cit.

188 

Terra, L'effet groupe, l'effet gagnant, op. cit.

189 

Larvor, R. Produire bio. Le bon moment à Cosquer Vian, op. cit. 190 Calcul Automatisé des Performances Environnementales en Elevage des Ruminants. 191 Terra, L'effet groupe, l'effet gagnant, op. cit. 192 Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

aBet lakaet war wel eo da vat kenlabourat e pep lec'h evit a sell mennozhioù nevez al labourerien-douar ha youl greñv ul lodenn anezho da zibab ar bio, poent eo bremañ lakaat e berr ar palioù pouezusañ a fell dezho tizhout pa ouzer eo an testenikaat AB hir ha start 198 . Bez' e chom dibab ar bio muioc'h eget emdroadur ur sistem ; un dispac'h eo 199 ha gant cheñchamantoù krenn degaset gant ar mod bio ret eo gouzout diarbenn mat an traoù dre ma ne c'hall ket ar broduerien distreiñ diwar an hentenn nevez bet divizet ganto 200 Kemeret ar pleg da vont war ar produiñ laezh bio e vo ret d'ar broduerien talañ ouzh un nebeud daeoù evit sevel ha diorren ar strategiezh uhelek « produiñ gwelloc'h ha gounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h » ma 'z eo posupl. amzer, batimantoù, pleustroù sevel saout, magadur, prederioù mezegel-loened). Ouzhpenn-se, delc'her a reont kont eus tri arventenn all 201 :

  Ret eo disklêriañ un nebeud meizadoù strategel dre vras diwar-benn ar strategiezhioù hag ar c'hrouiñ talvoudegezh a-raok mont donoc'h war tachenn strategiezh al laezh bio.En ur strategiezh mestroniezh dre ar c'houstoù e vez produet ur produ izeloc'h e goust eget hini ar gevezerien all ha kinniget e vez marc'hadmatoc'h 205 (splet kevezel dre goustoù izeloc'h).En ur strategiezh diforc'hus e vez merzet gant ar c'hliant eo stag ouzh produioù pe servijoù an embregerezh dezverkoù dibar a asant da baeañ keroc'h 206 (splet kevezel dre zezverk dibar ar c'hinnig merzet gant ar c'hliant). 'houstoù, met spletus int koulskoude dre fealded kreñvoc'h o c'hlianted hag o asant da baeañ ur priz uheloc'h, kuit dezho da ober gant digresk ar c'houstoù evit ul lodenn208 .Bez' ez eo hentenn ar broduerien laezh bio ivez ? Ne c'heller ket respont d'ar c'houlenn-se da vat hep displegañ un nebeudig ar meizad krouiñ talvoudegezh. Evit an darempred kenwerzhel gant ar pratikoù e komzer eus krouiñ talvoudegezh evit ar c'hliant, ar pezh a dalvez kinnig dezhañ ur c'halite merzet eus ar c'hentañ evit ur priz poellek209 . Seul vui ma eo al laezh hag ar boued-laezh produioù a galite mezhurel mat (kalz a galkiom enno 212 ) en desped d'an dalc'hoù a vez savet evit a sell outo213 . Ha peogwir e kemer perzh ar produioù-se en diazez bevañs ar vevezerien n'eo ket prest ar re-mañ da baeañ forzh peseurt priz.Penaos gwareziñ diwar neuze ar prizioù ha, war un dro, digresk produiñ ar c'hêrioù laezh bio a c'hell bezañ tro-dro 30 % (evel meneget a-uc'h p. 35).Se a zo kaoz e vo studiet da gentañ penn an doareoù diseurt da grouiñ talvoudegezh -diwar al laezh « produ izel e werzh ouzhpennet 214 »-evit ar glianted hag ar c'hêrioù laezherezh en ur gregiñ gant an disheñvelaat diwar kaier kargoù al laezh bio. Diwar se e vez krouiet talvoudegezh evit ar bevezer ; met evit ar gêr laezherezh e vez krouiet (dre ur priz uheloc'h) ha distrujet (dre ur c'hementad laezh dre vuoc'h izeloc'h) talvoudegezh war un dro. En doare ma eo ret d'ar c'hêrioù laezherezh bio produiñ gwelloc'h, da lâret eo ober diouzh ur sistem « low cost » (evel displeget dindan p. 49). Evit lod, ne vefe ket gouest ar marc'had bio koulskoude, leun a lusk ennañ, da zegemer kresk trumm ar produiñ laezh bio 218 . Ar produiñ boas a c'hell kemer skouer diwar ar bio moarvat, da lâret eo paouez redek war-lerc'h ar c'hementad 219 . Aon o deus lod all, daoust d'ur gortoz kevredigezhel nevez, e vefe distabilaet ar marc'had pa erruo ar produiñ laezh bio nevez savet ; ret eo klask ur c'hempouez etre ar c'hinnig hag ar goulenn. Ma teufe c'hoant d'an holl vevezerien da gaout laezh bio, an holl broduerien a rafe laezh bio neuze 220 . Met, hervez meur a c'hourstal eo gwer ar merkoù evit an estajerenn bio 221 . Bez' ez eus ur goulenn war gresk evit ar bio met ret eo e chomfe ar priz da glotañ gant galloud-prenañ ar vevezerien. Prest eo ar glianted da baeañ ar c'halite dre ma ne vefe ket re uhel ar prizioù 222 . Eus e du, e kred un dastumer-treuzfurmer en diorren ar bio ha lakaat a ra da dalvezout ar servijoù ret evit heuliañ e broduerien war an dachenn teknikel-hag-ekonomikel. Kreñv eo ivez evitañ ar goulenn bio war marc'hadoù ezporzhiañ en Azia dreist-holl 223 . Koulskoude eo ar bio (laezh ha produioù laezh) ul log-marc'had ha ret eo e chomfe er memes live ha diwall da zegas kudenn al laezh kustum war al laezh bio 224. Berr-ha-berr e vesk ar bevezer « goulenner talvoudegezh » ur gizidigezh brasoc'h evit ar c'halite hag ur gizidigezh uheloc'h evit ar priz 225 . War ar memes mod e vesk ar gêr laezherezh krouiñ talvoudegezh (dre ur priz uheloc'h) ha distruj talvoudegezh (dre ur c'hementad laezh dre vuoc'h izeloc'h), ar pezh a vo displeget bremañ. Ouzhpenn-se e rank ar broduerien ober gant neuennadoù prizioù al laezh boas pa chomont ingal war tachenn ar produiñ bio 229 . Evel-se e c'hell ar broduerien laezh bio stabilaat o gounidoù ha bevañ en un doare dereatoc'h diwar o froduerezh. Hag ouzhpenn bezañ ingal e briz, gwerzhet e vez al laezh bio 30 % keroc'h eget ar memes produ nann-bio 230 . Evit ur produer all eo an diferañs brasoc'h c'hoazh : etre 280 ha 290 €/1 000 l evit al laezh boas hag etre 420 ha 430 €/1 000 l evit al laezh bio, da lâret eo tost da 50 % muioc'h evit al laezh bio 231 . Ar brasoc'h diforc'h-mañ a c'hell dont eus kenaoz al laezh bio evit ul lodenn ivez marteze, peogwir eo al lezh bio fonnusoc'h e zanvezioù talvoudus (danvezenn druz, protein) peurliesañ. Evit unan all c'hoazh eo talvoudekaet gwelloc'h al laezh bio eget al laezh kustum : tro-dro 150 €/1 000 l 232 , ar pezh a glot gant diferañs ar priz diaraok. Un doare da c'hrouiñ talvoudegezh evit ar c'hêrioù laezh bio eo priz an danvez laezh diaoz evel-just. Diorren ur strategiezh enframmañ a-blom a zo un doare all da c'hrouiñ talvoudegezh evit ar c'hêrioù laezh bio en ur ober laezh beveziñ ha boued-laezh war al lec'h diwar an danvez diaoz produet (s.o. dindan p. 45 ha 46). Er mod-se e zalc'h ar c'hêrioù laezherezh muioc'h a c'hontroll war chadenn grouiñ talvoudegezh al laezh adalek ar produiñ betek ar gwerzhañ. Ouzhpenn laezh, dienn, e vez kinniget amann reizh bremañ d'ar vevezerien 237 . A-hend-all kenlabourat a ra ar strollad gant Biolait evit al laezh bio. kempouesoc'h en Omega 3, lipid hollbouezus evit hor yec'hed. En ur lakaat en-dro greun lin ha spesadoù plant all enno kalz a Omega 3, evel ar geot pe al luzern e boued al loened, e vez aozet produioù a galite vezhurel kempouesoc'h 254 . Al laezh stank e « béta-caseines de type A2 » treizhusoc'h ha hep degas allergiezh meneget a-uc'h a zo ur skouer all lakaet e pleustr gant ur produer evit disheñvelaat al laezh. Unan all c'hoazh a zo troet war ur produ anvet « laezh foenn ». Kaoz a zo bet anezhañ en un abadenn skinwel « E=M6 -Spécial agriculture : les secrets de nos aliments » skignet war ar skinwel d'ar 1añ a viz Meurzh 2021. Anavezet eo al « laezh foenn » abaoe miz Meurzh 2016 evel un dibarded hengounel gwarantet 255 anavezet gant Unaniezh Europa 256 . An anvadur-se a ra dave da voued al loened laezherezh ha testeniekaet eo ar boued loened hep OGM hag a zo ennañ 75 % geot pe foenn. 70 produer laezh-buoc'h a zo testeniekaet « STG Laezh foenn » e Frañs hiziv an deiz 257 Meur a zoare da zisheñvelaat ar produiñ laezh ha boued-laezh a-benn ar fin gant ma vo kaliteoù ar produioù merzet gant ar bevezer ha gant ma vo prest da baeañ anezho. Ar pal eo tizhout 6 laezherezh well-wazh evit an annoared deuet da vezañ perzh eus an tropell 258 . Al leueioù par diouzh un tu hag al leuioù parezel n'int ket dalc'het war ar gêr evit dont da vezañ annoared evel ar pratenned diouzh un tu all a vez gwerzhet ivez evel-just evit kaout ur produ kig dedennus evel korvoder ouzhpenn. Evit krouiñ talvoudegezh eo bet erlec'hiet gant produerien a zo ar saout a ouenn Holstein gant gouennoù Jerze, Brizh-du ha gouennoù En degouezhioù all e c'hell ar broduerien tremen dre ar Safer 276 da skouer, prenet ganti an douaroù dre ar portezañ font (da lâret eo prenadenn ampellet an douaroù gant hini a gemer penn ar gêr), e c'hellont termeniñ postadurioù ar staliadur pe an astennadur 277 . Goude beazañ lakaet war wel an hentennoù pennañ a glask heuliañ ar broduerien evit termeniñ o fostadurioù e vo displeget ar sistem produiñ -disheñvel-bras diouzh an doareoù boas-diorret ganto, a goustoù izel ivez evel-just. Ar pennad-mañ a zo gouestlet d'ar magañ saout-laezh ha d'ar mod e klask ar broduerien mont war emrenrezh boued an atalier laezh dreist-holl. Pouezus-kenañ eo evel ma vo gwelet un tammig pelloc'h, met mat eo degas da soñj a-raok eus dezverk ar spesad saout a zo geotdebrer. Setu perak e vo sellet ouzh ar vuoc'h evel uzin-treuzfurmiñ gounit plant e laezh koulz lavaret. A-drugarez d'he sistem koazhañ e vez treuzfurmet ar geot e boued gant ar vuoc'h 278 . Da lavaret Gant unan eus al labourerien-douar eo kaset war-raok ur strategiezh diazezet war pradennoù a spesadoù plant liesseurt, an agronomiezh ha digresk an enkasoù ; « an douar hag ar geot a zo luskerien hor sistem » emezañ. Ar pradennoù a spesadoù plant liesseurt (geot-saoz, geot tanav, « fléole », melchon gwenn, melchon limestra…) a zo pennraktres o sistem abaoe 1992.Klask tizhout an emrenerezh boued a zo pal pennañ ar broduerien. An doareoù hin a zo dre vras un atoud eus ar re bouezusañ-tout evit kaout geot a-hed ar bloaz ha da vagañ ar saout gant geot hepken evel-just ; 70 % eus lodenn voued ar saout laezh a zo diazezet war ar peuriñ ; ar rubanennañ hag ar foenn a vez implijet e-pad ar goañv ha pa ne vez ket geot a-walc'h e-pad an hañv316 . Ar pezh a dalvez : ar geot peuret ar muiañ ar gwellañ hag ar geot dastumet dre foenn evit stokañ 317 .322 . Padal e chom evit unan all merañ ar stok boued tu gwan bras ar bio323 . Disklêriet e vez gant ur saver saout all eo an emrenerezh evel heñvelster d'al labour-douar biologel ; met emrenerezh divizout evitañ dreist-holl. Peogwir e ra gant ar bio evit bezañ muioc'h mestr war e blanedenn 324 . Hag evit daou saver saout all, dibabet ar bio ganto ugent Berlañchadurioù a-feson a zo bet graet evit sistemoù geot penn-da-benn, da lâret eo azasaet mat gant ur sistem « low cost » 334 . Bet diorroet gant ur produer ur sistem 100 % geot e dropell a zo savet diwar 45 buoc'h a ouenn berlañchet (holsteinenn, jerzeenn, zelandneveziat ha ruz swedad)335 . Evit ur produer all eo ar berlañchañ etre gouenn Holstein, Skandinaviat ha Jerze gant ar pal da dizhout ur c'hempouez gwelloc'h dre ma eo ret bezañ en e wellañ war an dachenn teknik e filierenn bio336 . Paret e vez muioc'h ar saout en ar sevel saout-laezh bio eget en ar sevel saout-laezh boas 337 . Ar pal a zo evit ur produer all kaout saout « hanter eus ar c'houenn Jerze », ar c'houenn efedusañ er peurvan. Berlañchañ a ra etre pemp gouenn338 . Gant lod all e vez savet an tropell war berlañchañ ar gouennoù dre beder hent evit an holl dropell dre lakaat ar gouennoù da genglotañ evit kaout ur vuoc'h a c'hobari bihan a zere mat ouzh ar sistem peuriñ geotegek.Diuz an tropell a zo da gentañ tout dibab ar saout a glot ar gwellañ gant ar sistem produiñ met tennañ a ra ivez da wellaat kaliteoù frouezhusted ha hirhoal ar saout hag ivez da reiñ laezh eus ar c'hentañ evit an dienn hag an amann da skouer 339 . peuriñ 344 . Un doare da ren an tropell diazezet war an halañ a-stroll hag ar goro ur wech bemdez eo pennaenn dibabet gant ur produer. Halañ a-stroll en nevezamzer evit lakaat emdroadur an ezhemmoù da glotañ gant poulz ar geot ha merañ gwelloc'h ar c'houstoù produiñ ; koust ar boued hag ar marz kriz a zo diouzh ar gwellañ hag an ezhemmoù postadurioù termenet. Halañ a ra an annoared da 24 miz. En ur sistem peuriñ arboeller, ur vuoc'h goroet ur wech bemdez n'eus ket ezhomm koazhadur ken. Ar goro ur wech bemdez a zegas ouzhpenn ur wevnded vras en aozadur al labour a-hed ar bloaz 345 .Goro ar saout ur wech bemdez a gemer perzh eus ur gwir preder hollek diwar-benn an tropell war an dachenn ekonomikel ha kalite ar vuhez. Se a zo kaoz eo diazezet efedusted ekonomikel tropell ur produer war an emrenerezh, goro ar saout ur wech bemdez hag an halañ en nevezamzer 352 . Displegañ a ra e chemet en doare-mañ : saout berlañchet goroet ur wech bemdez (ar pezh a zo pouezus-tre evit kalite bevañ ar familh) ; pemp pe c'hwec'h buoc'h-vagerez evit laezhañ an annoared ; an halañ en nevezamzer (evit lakaat da glotañ ezhemmoù al loened gant kresk ar geot) gant arsav ar goro daou viz e-pad ar goañv Met arsav ar goro e-pad ar goañv n'eo ket evit plijout d'al laezhzerezh a zastum al laezh peogwir ne glot ket gant he ezhemmoù treuzfurmiñ. Ma yafe an holl broduerien war an tu-se ne vefe ket yaourtoù ken en nevezamzer e tispleg un dastumer. Setu perak o deus dalc'het saverien saout a zo daou vare halañ en nevezamzer hag en diskaramzer 353 . A-du krenn gant ar goro ur wech bemdez, arnodiñ goro ar saout ur wech bemdez a zo degemer anezhañ a lavar ur produer en deus divizet mont gant ar pleustr-se da vat. Gant ar goro ur wech bemdez e vez gwellaet hervezañ frouezhusted ar saout tra ma eo istimet gant studioù war an dachenn ur c'holl eus 30 % war ar c'hementad laezh hag ur c'hresk eus niver ar c'helligoù (gant kastizoù war priz al An oberoù dibabet gant ar broduerien a zo graet n'eo ket hepken war tachenn an endro met dre genlabourat war an tachennoù armerzhel, sokial, sevenadurel koulz ha war tachenn an endro. Evel-se e respont da skouer implij an niverel n'eo ket hepken d'an dalc'h askorusted ar c'hêrioù, met da zalc'hoù ekonomikel hag endroel e gwirionez. Implij an niverel gant ar mekanikoù (traktorioù aveet gant ur sistem GPS 364 ) a zo ur skoazell a-bouez evit hadañ pe temzañ ar pezh a zo ret nemetken diouzh an ezhemmoù titouret gant lunerezh dre loarell. Implij an niverel a zo ivez evit ar broduerien ober ur c'hlaoustre war an dazont en ur vezañ war ar rouedadoù sokial evit diskouez gwirvoud o micher ha stourm ouzh an « agribashing » ; ret eo ober fiziañs deomp a zisklêri ur broduerez en ur lakaat war wel eo dedennus implij an niverel evit ul labour-douar a skiant vat 366 . Evel e lâr ar c'hannad, Olivier Damaisin, kinniget gantañ un danevell war emlazh al labourerien-douar d'ar gouarnamant e miz Kerzu 2020 « Ha spi am eus ne vo ket kaozeet ken e Frañs eus an « agribashing » met eus an « agriloving » 367 . Breizh ha digor emaomp war raktresoù a bep seurt gant ma vefent padus ha spletus a zispleg Loïc Guines, prezidant kambr al labour-douar Il-ha-Gwilen 370 . Ur mod da lavarout e rank ar raktresoù kompezañ endro hag efedusted ekonomikel. Met n'eo ket tout ret eo d'ar raktresooù laezh biologel bezañ ivez azasaet hiziv an deiz da gas an endro bevañ war-raok, da lâret eo ar c'halite bevañ -a zo dalc'het gant an aozioù labourha mad al loened. Kement-se evit adskoulmañ an diviz etre al labourerien-douar hag ar vevezerien ha, dre vras, klotañ gant ar gevredigezh. An doare amzer labour a zo deuet da vezañ hiziv an deiz un afer bouezus evit dazont ar filierenn 371 . Ne fell ket d'ar broduerien bezañ sklav eus o micher ken evel eo bet ar beizanted remziadoù-pad. Digreskiñ an amzer labour evit degas ur c'hempouez mat etre buhez vicherel ha buhez personnel eo ar pal. Disklêriet en deus ur produer da skouer bezañ tostoc'h eus 35-40 eurvezh bep sizhun eget 70 e a-drugarez d'al label laezh bio. Hag e c'hall kemer un dibenn-sizhun vak diwar zaou ha peder sizhun vakansoù. Ouzhpenn ar c'halite bevañ-se e blij d'ar broduerien laezh bio adkavout emrenerezh divizout ha merañ hag entan o micher 372 . Produerien all a ro da c'houzout pegen laouen int gant o micher, bezañ er-maez alies, en natur, hag ober labour-korf. Ha peogwir e gont kalz evito ar vuhez familh, neuze ne vez ket astennet an deizoù betek re 373 ! Gallout enfredañ ur goprad, pa vez tennet askorusted a-walc'h eus ar gêr evit se, a ro an tu ivez da gaout amzer vak gant ar familh 374 . etre al labourerien-douar hag ar vevezerien ha, dre vras, klotañ gant ar gevredigezh. Emdroadurioù ar pleustroù a c'hell gwellaat an diviz etre al labourerien-douar hag ar vevezerien 393 . Gant ma vo ar vevezerien emskiantek eus an diarbennoù nevesaet ha gwellaet kemeret gant al labourerien-douar. Merzout a ra kevredigezh « Labourerien-douar Breizh » koulskoude dianaoudegezh ar vevezerien war al labour-douar a-vremañ. Setu perak e ya bep bloaz aboe dek vloaz izili ar gevedrigezh da gejañ ar Vretoned evit displegañ o micherioù ludresadennet re lies war ar rouedadoù sokial hervezo. Un digarez eo an emgavioù bloazek-se gant ar vevezerien evit komz eus kudennoù an endro ha mad al loened ha reiñ c'hoant d'al labourerien-douar da glask penaos gwellaat o fleustroù 394 . Gouel al laezh bio (ar c'hwezekvet lid) aozet e departamant Penn-ar-Bed gant Strollad labourerien-douar viologel Penn-ar-Bed (GAB 29) e 2020 a glask ar memes pal : lakaat an dud da anavezout micher al labourerien-douar vio 395 . Evit respont d'ar goulenn kevredigezhel e rank patrom al labour-douar Breizh, enket etre ar c'hevezañ bedel izelbriz ha gwask an dasparzherezh bras, frankaat muioc'h eget biskoazh. Dibab ar produiñ laezh bio a glot gant al luskad-se seul vui ma Kambr al labour-douar Breizh he deus merket en e raktres strategel nevez eo diwallerezh ar vevliesseurted hag ar meteier unan eus an daeoù er bloavezhioù a zeu 396 . Daoust d'ar gortoz kevredigezhel nevez eo ret klask ur c'hempouezh padus etre ar c'hinnig hag ar goulenn evit mirout ouzh ar marc'had na vefe distabilaet 400 . Hag ouzhpenn-se, un diforc'h don a zo etre ar goulenn kevredigezhel hag ar brenadenn. Eno emañ an dalc'h 401. .

	War an tem-se, sevel dezverkoù produiñ rik evit disheñvelaat ouzh al laezh kustum (difrae ar broduerien bio) a denn d'un hentenn e c'hell al labourerien-douar degemer 207 . An embregerezhioù a vez strategiezhioù diforc'hus ganto a ziskouez peurliesañ un dilañs war spesadoù plant liesseurt (un dek spesad disheñvel) hag en ur adperc'hennañ ar gounid geot e Gant ur produer pa vez dizonet an annoared etre 6 ha 8 miz, e chomont er peuriñ e-pad ar goañv tachenn ar cGounezet eo bet ganto war ar c'halite ha war ar broduusted. Ouzhpenn-se, gant ar pradennoù a vez gwellaet kelc'hiad ar c'harbon hag e vevhegerzded en douar. Diazez end-eeun produusted En ur gêr 80 hektar ne vez roet nemet geot d'ar saout da skouer ; seul vui ma kresk ar geot e-zoken ; ensperiet int da 15 miz ha halañ a reont da 2 vloaz 346 . En ur seurt kenarroud eo ivez Hadañ pe temzañ an douaroù hervez an ezhemmoù, an traoù-se a glot gant respont ul an tachennoù hag askorusted ar c'hêrioù eo ar poent-se. Gant kenstroll plantennoù e vez tizhet unan e Breizh ha nebeutoc'h a labour a zo ouzhpenn evit ar saverien saout 318 . Gant ur produer adneveziñ an tropell un elfenn pouezus-tre evit ar saverien saout. Implijet e vez ganto labour-douar modern ha doujus eus an douaroù hag al loened ha d'ar meno foran « a sell ivez meur a bal, efed dilouzaouer ar c'herc'h (hadegoù ar pradennoù gant kerc'h e-touez ar emren ; meret eo ar peuriñ dre « paddocks » ha ment an tachennoù pemdeziek a zo jedet bep saout o vont war bratenned da vezañ saout-magerezed evit ar sevel leueioù 347 . meskad plant) pe uzin azot al leguminegi da skouer ; arallpatiezh a vez anvet an dra-se eo bet tizhet emrenerezh boued an atalier laezh. Savet en deus ur sistem 100 % geot ha 100 % saout-magerezed evit magañ an annoared bihan adneveziñ. Lakaet e vez gant ar broduerien ar tostik-tost ouzhomp » 365 .
	(etregwered bevgimiek etre ar plant) 295 . sizhun. Pa vez un diouer peuriñ e vez implijet ar stokadoù foenn ha rubanennañ 319 . Merañ ar peuriñ a zo pennraktres ar sistem bio evel ar gouennañ a vez aozet evit ma vefe hesket
	Ar brasañ eus ar peuriñ a vez graet gant lod all war pradennoù berrbad liesseurt spesadoù,
	Ar c'holl ekonomikel « bihan », diouzh an niver a c'horo hag o c'houlzad, a c'hell bezañ War ar memes mod, he deus an enkadenn yec'hedel degaset cheñchamantoù boazioù beveziñ
	Hervez Michael Porter 204 n'eus nemet div strategiezh c'henerek pennañ disheñvel evit an embregerezhioù diouzh an doare e vez savet ar splet kevezel ganto : ur strategiezh mestroniezh 365 Le Borgne, J. L'agriculture 2.0 trace son sillon, Le Télégramme, Le fait du jour, 04/09/2020. dre ar ch'oustoù hag ur strategiezh diforc'hus. evit an amredoù berr n'int ket, war a seblant, un efed giz : « war un tuadur don emeur, ur kempouezet gant kalite bevañ gwelloc'h. Met ar c'hementad laezh produet a zigresk eus 25 % gwiskad ispisial war ar gwenodennoù evit mont eus un eil park d'egile evit gwareziñ karnioù cheñchamant sevenadurel » 399 ; ul luskad e c'hellfe ar broduerien laezh tennañ splet dioutañ koulskoude ma vez goroet ar saout ur wech bemdez. Da lâret eo e rank ar broduerien kreskiñ ar saout 357 . Ur skouer vrav-tre eus ar preder a gemer gant e dropell. Met evit mont betek penn 364 GPS : Géolocalisation par satellites. ur raktres bio a-seurt-se eo ret, hervez ur medisin-loened, ober gant ur strategiezh dizarbenn, da ment o zropell ma fell dezho derc'hel ur produiñ laezh ingal 376 . marteze ?
	366 Le Borgne, J. L'agriculture 2.0 trace son sillon, op. cit.

Evit an embregrezhioù e vez muzuliet an dalvoudegezh dre o savadoù hollek a zeu eus ur priz gwerzhañ dre un niver unvezioù gwerzhet Ma eo an dalvoudegezh-se uheloc'h eget ar c'houstoù, eo an embregerezh neuze en ur stad buzadek hag an diforc'h a ziskouez ar marz Abalamour da se eo ret kemer e kont an dalvoudegezh termenet evel-se hag ar c'houstoù evit dielfennañ kevezusted an embregerezh 210 .

Da lâret eo krouiñ talvoudegezh evit ar glianted ne dalv ket ma n'eo ket ar bevezer evezhiek ouzh ar c'halite hag ar priz war un dro 211 .

Setu perak eo ar c'houblad « koust -talvoudegezh » un elfenn diazez anezhi eus strategiezh uhelek ar c'hêrioù laezherezh bio bet anvet amañ « produiñ gwelloc'h ha gounit muioc'h en ur labourat nebeutoc'h ». Setu, penaos krouiñ talvoudegezh evit ar bevezer hag ar marc'had. Disklêriet eo bet a-uc'h e zouj al laezh bio ur c'haier ar c'hargoù resis-tre ha testeniekaet eo gant ul label biologel roet gant un aozadur grataet. Evel-se eo diazezet an dezverkoù a warant ul laezh bio war al loen (ar ouenn), ar pezh a zebr (boued biologel diwar geot hag ed gounezet hep OGK, hep temz kimiek pe zanvez sintetek ouzhpenn) hag e endro bevañ (sevel loened ezdouar difennet 215 , aozioù yec'hedel, aveladur kraou ar saout, peuriñ, mezegiezh dazeilat,…). Da lâret eo un tu kreñv evit ar vevezerien, al loened…. hag ar blanedenn 216 . Kement-se a laka war wel eo bilañs yec'hedel al laezh bio gwelloc'h eget hini al laezh kustum, ar pezh a dalvez evit ar vevezerien eo al laezh hag ar boued-laezh produioù a c'halite merzet ganto eus ar c'hentañ evit ar yec'hed... hag evit ar blanedenn. Hag an dalc'h a zo : pegement bennak ouzhpenn eo prest ar vevezerien da zispign evit laezh ha boued-laezh bio 217 ? Bez' ez eus tu gant an dazrann marc'had a ya da-heul da vont war ziorren pe deuet eo d'e vent ? Diwar-benn an distruj talvoudegezh e c'heller lavarout e tigresk ar c'hementad laezh produet er c'hêrioù testenikaet AB eus 8 %, da lâret eo 20 000 l nebeutoc'h dre unvezh a dud labour 226 . Met, evit lod all eo kalz izeloc'h ar produiñ gant un digresk tro-dro 30 % goude bezañ aet war-zu al laezh bio 227 . Setu perak eo talvoudekaat al laezh pe ar produioù aozet war al lec'h gantañ diouzh ar gwellañ ar goulenn a bouez a sav d'ar broduerien laezh bio. Priz gwerzhañ al laezh a zo mammenn gentañ talvoudegezh evit ar broduerien. Disklêriañ a ra ur produer laezh bio n'eus nemet al labourerien-douar n'int ket mistri war o frizioù 228 . Anavezet mat eo ar gudenn-se ha savet eo bet al lezenn EGalim evit ma vefe dalc'het kont eus priz koust produioù al labour-douar (s.o. p.15). Diaes eo lakaat al lezenn da dalvezout betek-henn war a seblant. Met, mont war-zu ar bio a zo ivez un digarez evit ar broduerien laezh bio da vestroniañ gwelloc'h talvoudekaat al laezh bio kuit da cheñch dastumer laezh -pa eo posupl-pe da vont da gavout aozadurioù produerien 233 (broudet kreñv gant ar gouarnamant abaoe breujoù bevañs -États Généraux de l'Alimentationevit kreñvaat barregezh kevraouiñ ar broduerien labour-douar), Biolait da skouer. Evel-se, ur produer en deus dibabet kenwerzhelañ e laezh da v/Biolait, ur gevredigezh produerien hag a zastum un drederenn eus al laezh bio broadel, ar pezh a bouez war kinnig ha priz ar produ kinniget d'al laezherezhioù 234 . Muioc'h a emrenerezh a zo bet kinniget dezhañ gant Biolait ouzhpenn. Ur produer all a blij dezhañ bezañ dibabet Biolait ivez gant an termenoù-mañ : « Dieuboc'h omp, goût a reomp pep tra, ar prizioù, pep hini en deus ur vouezh, a c'hell lavar e soñj. Evel ur gevredigezh eo » 235 . War ar memes mod, e c'heller spisaat eo bet lañset ar merk laezh reizh « FaireFrance » 236 gant ur strollad 500 produer laezh e 2013 (da lâret eo goude enkadenn al laezh 2009) evit degas goproù reizh d'ar broduerien. Gwarantet e vez d'ar broduerien ur priz 0,45 € dre litrad (dek santim euro ouzhpenn ar rouedadoù dasparzhañ klasel). Met ouzhpenn krouiñ talvoudegezh gant an danvez diaoz meur a embregerezh a gav diskoulmoù evit kreñvaat e gorvoderioù. Lies a-walc'h eo bet gounidoù embregerezhioù a zo diazezet war postadennoù arc'hant da skouer. War ar memes mod, eo diazezet gounidoù ar c'hêrioù laezherezh war mammennoù all e diavaez d'o micher pennañ dre ar gwerzhañ loened (eilproduioù, koulz lavaret) hag ar skoazelloù arc'hant evit mont en-dro ar gêr laezherezh bio. Da gentañ penn e vez pratenned ha leueioù da werzhañ er c'hêrioù laezherezh ar pezh a zegas ur c'horvoder ouzhpenn d'ar broduerien laezh. Krouiet e vez talvoudegezh evel-se dre genbrodu kig ar gwerzhañ loened. Ar saverien saout laezh a nevesa o zropell en ur zizonañ annoared bep bloaz ha sevel a reont anezho evit halañ da 24 miz. Feur an nevesaat a rank bezañ dereat evit koshadur an tropell ha kaout un hirhoal a-zoare evit ar saout. eo, talvoudekaet e vez ar gounit plant e laezh gant uzin-treuzfurmiñ eo ar vuoc'h-laezh 279 . Al liamm-se etre magadur ha produiñ laezh ar vuoc'h a zo skeudennaouet brav-tre gant P. Mellouët 280 dre un dresadenn hag e zisklêriadur « Dre ar penn e vez goroet ar vuoc'h 281 ». Diwar neuze, klask treuzfurmiñ ur geotdebrer en ur greundebrer na zegas netra d'ar saverien saout met a zo mat evit argrec'h ar filierenn 282 . Emskiantek eus an dra-se e ya ar broduerien hardizh war-raok war klask emrenerezh boued an atalier laezh, seul vui ma eo ret kaout ur sistem kempoell : evit ur produiñ laezh bio izeloc'h e rank ar broduerien ober diouzh ur c'houst boued izeloc'h, da lâret eo hervez poell ar sistem « low cost » a zisklêri Isabelle Pailler, kuzulierez war al laezh bio ha kustum e Kambr rannvroel labour-douar Breizh 283 . Kaset e vez war-raok ivez gant ar broduerien, evel an distro da vat, ar geot hag un toullad plant boued-chatal all. Koulz lâret eo adperc'hennet ar geot hag ar vevliesseurted boued-chatal gant ar broduerien. Adal ar bloavezhioù 1970 eo bet enporzhiet protein a-vil-vern e stumm soja evit al loened peogwir e oa bet dilezet gant al labourerien-douar ar magañ hengounel diazezet war ar geot. Ne oa ket ar gounid-se askorus a-walc'h war verr dermen ha ne oa ket evit bezañ ardivinkaet tra-walc'h 284 . Met tamm-ha-tamm eo deuet ar broduerien da vezañ emskiantek eus ar pezh e oa e dalc'h : en ur zipaseal live ar produiñ laezh a veze tizhet gant ar geot, pep tra a gramineged ha melchon gwenn met ivez sikorea ha stlañvesk (implijet an div blantenn-se er peurvanoù Zeland-Nevez). Enno ez eus kalz tannin ha perzhioù o deus a-enep an arvevaded ha magus dedennus int. Ouzhpenn ar plant-se a zo dalc'husoc'h ouzh ar sec'hor eget ar gramineged 296 . Ha gounezet e vez gant produerien a zo plantennoù evit ezhommoù dibar. Evel-se ur produer en deus hadet e 2012 un dachenn louzeier 297 a vez peuret gant ar saout evel ur « paddock » boas 298 . Evit kreñvaat immuniezh viologel al loened, had louzaouus ouzhpenn a vez degaset war un dachenn beuriñ (ur meskad 8 plantenn 299 ) gant ur produer all 300 . Gant distro ar geot liesseurt spesadoù da vat dreist-holl eo kendrec'het ar broduerien eo ar peuriñ an alc'hwez kevezusted ar c'hêrioù 301 . Met, daoust ma vefe dre ar geot « pal uhelañ peuriñ » ret eo ober hervez an doareoù hin a zo kemm-digemm eus an eil bloaz d'egile (2017 : 217 devezh peuriñ geot -hep boued all-, 2018 : 90 devezh nemetken 302 ), ha dreist-holl pa eo pal pennañ ar broduerien mont war klask emrenerezh boued an atalier laezh. Evit paseal er bio eo ret diouzh un tu azasaat sistem boued-chatal ar gêr evit lemel a-grenn an enkasoù kimiek hag ober war-dro an douar diouzh ar gwellañ 303 . Ret eo ivez d'ar broduerien diouzh un tu all heuliañ ur reolenn embannet gant kaier ar c'hargoù bio europat : « digor 54 Abaoe pevar bloaz ne vez ket adhadet ken ar pradennoù, an holl gorread labour-douar talvoudus (GLDT) a zo e stumm pradennoù hollbadus gant ar pal da dermeniñ priz ar produiñ geot ha gwellaat produusted ar pradennoù war dermen. Mont a ra en-dro ar gêr en emren klok war an talvoudekaat geotek ar pezh a glot gant ur c'houst gwellekaet-tre evit ar boued. An Emrenerezh a zo hollek evit ar boued-chatal hag an danvez proteek hep koazhadur evel-just 320 . Maenadoù diouzh dibab hag en emservij a zo kinniget d'ar saout hag un nebeud danvezioù diaoz all evit o efedoù koazhadel hag an oligoelfennoù naturel a zo enno. An hentenn maenadel a genaoz magañ ar vuoc'h hag an douar, evit gwellekaat enteuziñ ar maenadoù gant ar plant (dielfennadurioù bloaziek an douar, boued-chatal, blevad evit anavezout ar faktorioù termeniñ) 321 . Ne c'hell ket bezañ tizhet pal emrenerezh koulskoude hep doujañ un nebeud diarbennoù evel lakaet war wel gant ur saver saout : buhez an douar (ne c'heller ket lezel a-gostez buhez an douar, ar pep pouezusañ eo !), treiñ trevadoù, bevliesseurted… kement a sujedoù a servij da verkoù evit e gêr Deuet eo ar c'houenn Jerze da vezañ un dibab a-bouez evit tropell saverien saout all. Dibab ur c'houenn a c'hobari bihan ha nebeutoc'h produus a zo stag evito ouzh ur raktres hollekoc'h : lakaat e pleustr halañ a-stroll en nevezamzer, magañ ar saout nemet gant geot hep koazhadur ha paseal d'ar goro ur wech bemdez a-benn ar fin 340 . Gant ar skouer-mañ e weler ez eus gouennoù hag a glot gant meur a bennaenn nevezus arnodet ha lakaat e pleustr gant ar broduerien a glask ivez an halañ abred hag a-stroll ha hirhoal an tropell. Gortoz a ra ar saverien perzhioù uhel eus o zropelloù war-bouez efedusted bouedel, danvezioù talvoudus, frouezhusted, hirhoal… en ur sistem gant nebeud a blas evit ar prenadennoù, ar pezh a glot gant ar gouennoù berlañchet meneget a-uc'h 341 . Diwar-benn hirhoal an tropell, seul goshoc'h an tropell seul welloc'h marz kriz an atalier laezh. Ha diwar-benn an halañ, seul abretoc'h an halañ (tro-dro 24 miz evelkent) seul nebeutoc'h a deizioù hep produiñ laezh 342 . Ar saverien saout a faot dezho aozañ o labour tro-dro an halañ a-stroll, en nevezamzer dre vras 343 , evit talvoudekaat ar an tropell fin miz Kerzu. Evel-se e c'hell ar goro adkregiñ tro-dro ar 1añ a viz Meurzh 348 , en ur lakaat da glotañ ezhemmoù al loened war kresk ar geot. Gant ur produer all e vez jedet bep bloaz evit pep buoc'h he reñverad korvoiñ kriz gallus. Evel-se e vez graet renkadur ar saout evit ar bloaz. An drederenn wellañ a vez choazet evit adneveziñ an tropell. Saout-magerezed a vez choazet gantañ ivez (hervez o froduiñ laezh hag o c'halite-mamm) evit magañ an annoared bihan adneveziñ (tri leue perc'hennet dre vuoc'h-vagerez) 349 . Gant produerien all c'hoazh e vez dizonet 25 annoar bep bloaz ha savet evit halañ da 24 miz. Feur adneveziñ 19 % a zo dereat evit koshadur an tropell ha da gaout ur hirhoal a-zoare. Ar pal a zo da dizhout 6 laezherezh well-wazh evit an annoared deuet da vezañ perzh eus an tropell 350 . Tizhet e vez gant saverien saout all betek 7 laezherezh well-wazh 351 ar pezh a zo gwelloc'h evit an efedusted ekonomikel evel-just. Evit ma vo produet laezh diouzh ar gwellañ eo dav dibab gouennoù saout azasaet, klask an halañ abred hag a-stroll ha hirhoal an tropell hag implij saout-magerezed evit magañ an annoared adneveziñ. Kement a bennaennoù a c'hell pep hini bezañ a-du ganto en ur sistem « low cost ». Er c'hontrol eo chomet bev e spered an dud goro ar saout div wech bemdez a-hed ar bloaz hep direizhadenn ebet. Peadra da vezañ souezhet un tamm e vefe ul luskad evit ar goro ur wech bemdez. Arnodiñ ha degemer goro ar saout ur wech bemdez a zo lakaet e pleustr gant meur a broduer. laezh a c'hell bezañ e-pad an tri miz diwezhañ al laezherezh). Kendrec'het gant ar goro ur wech bemdez a chom ar broduerien koulskoude 354 . Peogwir eo an tropell maen-korn ar produiñ laezh bio eo ret kemer preder eus ar gwellañ dioutañ evit merañ yec'hed al loened en ur zerc'hel kont eus redioù kaier kargoù al laezh bio evel-just, un digarez evit mont war doareoù nevez, dre hentennoù dazeilat evit prederiañ al loened. Dre ma ne c'hell ket ar broduerien ober gant ar gimiezh ken pe vefe an enkasoù er parkeier pe al louzeier evit al loened eo ret dezho bezañ en diarbenn evit prederiañ al loened 355 . Ret-groñs eo d'ar broduerien bezañ stummet war hentennoù dazeilat evel plant, nadozwanerezh, osteopatiezh, homeopatiezh, ha fitoterapiezh 356 .

Evel-se e vez prederiet saout ur produer gant eoulioù esañs ha homeopatiezh ; met ar prederioù-se n'int ket da brimaozañ ; kenderc'hel a ra d'en em stummañ evit se.

Ret 

eo bezañ resis-tre ; mod-all e c'haller ober gwastoù bras hervezañ. Ouzhpenn-se e e vez lakaet gantañ ur 352 L'Éleveur laitier, « Être en bio low cost, c'est gagner plus et travailler moins », op. cit. 353 L'Éleveur laitier, « Être en bio low cost, c'est gagner plus et travailler moins », op. cit. 354 Scohy, D. Témoignage F. Charles (22) : « Doubler le revenu en travaillant deux fois moins », op. cit. 355 Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit. 356 Guyot, V. Lait réussir le passage en bio, La France Agricole, op. cit. p. 49. 357 Le Berre, A. Jean-René Cotten, pionnier du bio depuis 25 ans, Le Courrier -Le Progrès, op. cit.

Filierenn al laezh a daol kalz a evezh ouzh dilaoskadennoù gaz efed ti-gwer an tropelloù dre ar programm « Kêr laezherezh izelgarbon » arnodet abaoe 2014. Prometet he deus filierenn al laezh digresk he gazoù efed ti-gwer eus 20 % ac'hann 2025, kêr ha kêr, ur pezh mell chanter dre ma n'eo ket mestr ar broduerien, pe nebeut, war 50 % eus an dilaoskadennoù-se a zeu eus sistem koazhañ ar saout 368 . Ar vicherelezh a fell dezhi, dre vras, lakaat war wel skog izel ur produiñ diazezet, evit ar brasañ, war ar peuriñ, gwir puñs karbon ; spi he deus ar vicherelezh war ur politikerezh boutin al labour-douar glasoc'h 369 . Met ret eo bezañ emskiantek en deus al labour-douar e Breizh da dalañ ouzh patromoù ekonomikel re vresk doublet gant ur gwask kevredigezhel war greskiñ. En ur mare tonkus emeur evit al labour-douar e 367 Le Berre, P. (Propos recueillis par), Suicide des agriculteurs : des propositions pour y remédier, Le Télégramme, 07/12/2020. 368 Pouliquen, F. Empreinte carbone : Les éleveurs laitiers lancent la chasse aux émissions de gaz à effet de serre, 20 minutes, 12/09/2018. https://www.20minutes.fr/planete/2334731-20180912-empreinte-carbone-eleveurslaitiers-lancent-chasse-emissions-gaz-effet-serre (Consulté le 18/02/2020). 369 Le Borgne, J. S. Pichonet : Son avenir est dans le pré, op. cit.. 370 Le Borgne, J. Un plan pour relancer l'agriculture bretonne, Le Télégramme, op. cit. Redi goro ar saout a zo anavezet mat gant ar saverien saout laezh. Ar goro a zo 50 % eus amzer pemdez ret ur sevel saout laezh (da vintin ha da noz 365 deiz ar bloaz dre vras). Evit respont da volontez ar saverien saout da gaout muioc'h a amzer vak (buhez familh, vakansoù, dudioù…) o deus studiet savlec'hioù a vicher laezherezh ar c'hornôg bras skog niver a c'horo hag o c'houlzad war ar produiñ laezh 375 .

Studioù kaset war-raok e-keñver doujañs ar saverien saout war yec'hed ha mad ar saout. Meur a zoare-ober evit ar goro betek ar c'horo ur wech bemdez. Gallout a reer cheñch an teknikoù hep postadur. Ur respont int e-keñver dedennañ izel ar vicher : muioc'h gwevnded hag eurioù a zere ouzh ar vuhez familh pe gargoù all.

371 

Jégo, K. Éleveurs laitiers : une aide bienvenue de la comcom, Le Télégramme, op. cit.

372 

Queillé, H. Conversion : pourquoi ils ont choisi de passer au bio, Le Télégramme, op. cit.

373 

Moëlo S. ha Stervinou M. Produerien laezh bio, Le Télégramme, Spered ar vro, op. cit. 374 Ouest-France, Finistère. Pour nourrir ses vaches l'hiver, il a remplacé le soja par le lupin, op. cit. 375 Réseaux d'élevage -Chambre d'Agriculture et Institut de l'Elevage, Faut-il vraiment traire les vaches toutes les 12h ? 2018. 376 Réseaux d'élevage, Faut-il vraiment traire les vaches toutes les 12h ? op. cit.

diviz Met n'eo ket aes bezañ « disheñvel » hervez daou broduer yaouank dibabet ar produiñ laezh bio ganto ha direnket eo bet o zud hag o amezeien gant o difrae. Soñjal a rae dezho e oamp aet war-gil ; diaes ivez da gendrec'hiñ ar banker hag ar c'hontour en despet d'ar bilañsoù. Dre chañs e cheñch ar selloù diavaez ha ret eo klotañ hervezo gant ar gevredigezh ha lakaat mab-den e-kreiz o micher 397 .

Evit respont da c'houlennoù ar gevredigezh e vez muioc'h-mui a broduerien ivez da ginnig difraeoù diforc'hiñ : saout maget hep OGM, hep eoul palmez, laezh louc'h karbon izel kalz omega 3 ennañ… 398 , kement a zezverkoù na c'hellfent ket leuskel diseblant ar vevezerien ma int prest da baeañ ar produioù savet diwar ar patrom-se un tamm keroc'h.

  laezh boas ha laezh bio (ur standilhon ledan e Frañs gant 96 kêr laezherezh, un hanterenn e mod boas hag an hanterenn all e mod bio, hag ur standilhon bihanoc'h e Breizh gant 22 kêr laezherezh, un hanterenn e mod boas hag un hanterenn all e mod bio ivez).

				Skeudenn 5.1		
	Menegerioù efedusted ekonomikel un nebeud kêrioù laezh bio 429
	Menegerioù 430	Skouer 1	Skouer 2 Skouer 3	Skouer 4	Skouer 5	Keitad GIEE	Skouer 6
	Dedaolad hollek	162 000 €			671 €	655 €	538 €	751 €
	Ded aolad laezh			474 €	513 €	514 €	433 €	515 €
	Dedaolad kig					141 €	105 €	112 €
	Kargoù an						
	oberiadennoù 431	16 000 €			143 €	91 €	118 €
	Marz kriz				521 €	564 €	420 €
	Skoazelloù PBLD 432				173 €	101 €	
	Koust produiñ 433		448 €					399 €
	Koust boued	25 € 434	61 €	40 € 26	46 € 435	26 € 26		29 €
	Kargoù stabil	61 000 €			218 €		
	RKK 436 a-raok						
	labour	85 000 €	294 €		482 €		
	% Ded aolad hollek	52,5 %			57 %	40 % 437	57 % 438	58 %
	Kargoù arc'hantel	50 000 €			154 €		
	Arc'hant laosk evit an dud labour	35 000 €			328 € 439		
	Produusted labour							1 248
	an atalier laezh							hl/UL 440

  Dervillé, M. Comment peut se construire la compétitivité des exploitations laitières aujourd'hui ? op. cit.

		Skeudenn 7	
		Menegerioù efedusted sokial un nebeud kêrioù laezh bio 447
	Skouerioù	Obererezhioù	Disoc'hoù
		Sevel gouennoù saout solutoc'h eget ar re	
		Holstein, reoù a vez aesoc'h ober war o zro.	
		Goro ar saout ur wech bemdez gant ur arsav etre ar 15 a viz Kerzu hag ar 1añ a viz Meurzh ha halañ a-stroll en nevezamzer.	Skañvaat ar c'harg labour ar muiañ ar gwellañ evit kaout amzer vak, ur c'halite mat a vuhez familh dreist-holl (ha termeniñ ar postadurioù en dafar war un dro).
	Skouer 1	Bezañ aveet gant ur sal c'horo efedus evit aozioù labour mat.	Kemer peder sizhun vakansoù e miz Eost.
		Dileuriañ holl al labourioù er parkeier.	A-drugarez d'an doare d'ober arboellus en ur lezel dezho amzer vak, produerien
		Goulenn servijoù ur stroll implijirien evit	laouen a c'hounit mat o buhez.
		erlec'hiañ ar broduerien pa gemeront amzer	
		vak.	
		Mererezh ar sevel saout diazezet war an	
		emrenerezh, ar goro ur wech bemdez gant un	
		arsav daou viz e-pad ar goañv ha halañ	
		a-stroll en nevezamzer.	Dibab ar goro ur wech bemdez a zo
		An tropell en e bezh kaset d'an hesk fin miz	hollbouezus evit kalite bevañ ar familh.
		Kerzu d'an diwezhatañ.	Ouzhpenn bezañ doujus d'an endro e laka
	Skouer 5	Ur plas bras graet d'ar gevelouri implij binvioù labour-douar ha d'an embregerezh	ar sistem produiñ implijet da glotañ efedusted ekonomikel ha kalite ar vuhez.
		labour-douar evit dastum ar geot.	A-benn ar fin, gounezet e vez muioc'h,
		Ezel eus ar GIEE « Explorons la biodiversité » eo ar GAEC 448 , ur stroll 25 kêr geotegek (div drederenn e bio), bolontez	labourat e vez nebeutoc'h hag en ur dermeniñ an arc'hantañ e vo aesoc'h treuzkas ar benveg labour.
		dezho d'en em geñveriañ ha da genderc'hel	
		da vont war-raok a-stroll en ur heuliañ poell	
		ur sistem arboellus.	
			Poellekaet hag eeunaet e vez al labour d'ar
			muiañ evit aesaat an erlec'hiadur gant ur
			goprad.
		Mererezh ar sevel saout diazezet war an	Gwevned bras en aozadur al labour degaset
		emrenerezh, ar goro ur wech bemdez a-hed	gant ar goro ur wech bemdez ; echu e vez
		ar bloaz ha halañ a-stroll en nevezamzer.	gant ar redi diouzh ar mintin.
		An tropell kaset d'an hesk kreiz miz Kerzu.	Ur vicher evit ar pevare amzer ;
	Skouer 6	Dibab gouennoù saout mat-kenañ da reiñ laezh eus ar c'hentañ evit an dienn hag an amann ha sevel anezho evit tizhout 7 laezherezh well-wazh.	nevezamzer : halañ, hañv : gouennadur ha stokañ ar geot, diskaramzer : fin al laezherezhioù hag aozañ ar bloaz da zont (pradoù ha loened), goañv : heskiñ ha prederiañ al loened ha kemer amzer ivez
		Barregezh ar broduerien da arnodiñ ha da	evit ar raktresoù personnel.
		beurgempenn dalc'hmat o sistem produiñ.	Div sizhun vakansoù an hañv, un nebeud
		Taolenn-stur diazezet war pevar meneger, tri	deizioù e-pad ar vakansoù-skol ha
		anezho ekonomikel, ar pevare endroel.	dibennoù-sizhun a-hed ar bloaz.
			Ur sistem efedus-tre a laka da glotañ
			korvoder, labour hag endro, sinergizhioù
			gounit etrezo.

447 

Ar memes kêrioù ha re er skeudennoù 4.1 ha 5.

1. 448 

Stroll labour-douar da diekaat e boutin (GAEC : Groupement agricole d'exploitation en commun).

  Ar broduerien, ibiliet en o c'horf an disheñvelidigezh (evit ar sistem produiñ « low cost » koulz low cost »), ar sevel saout (dre ar gouennoù desavet, ar mod d'ober war-dro al leueioù, an annoared hag ar saout laezh, an doare da brederiañ anezho) ha produioù ar gêrioù (pe vefe al laezh gwerzhet evel danvez laezh diaoz pe treuzfurmet war al lec'h) ur patrom da gas war-raok diwallerezh ar vevliesseurted (hag ar maezioù), digresk krignerezh an douareier, ar reoliñ hinel, mad al loened ha da glotañ gant goulenn ar vevezerien niverus, hiviz an deiz, da vrientekaat boued yac'hoc'h. Laket eo bet war wel a-uc'h e c'hell ar broduerien a-drugarez d'ar sistemoù laezherezh geotegek ha d'ur mererezh arboellusoc'h kaout goproù uheloc'h. Ma vez dalc'het kont ouzhpenn eus an disoc'hoù gortozet evit an endro, ar vevliesseurted hag ar maezioù eo ar Les éleveurs laitiers lancent la chasse aux émissions de gaz à effet de serre, op. cit. Dav eo lakaat da dalvezout koulskoude e rank ar broduerien mont un tamm mat pelloc'h eget kaier kargoù al laezh bio dre o fleustroù liesseurt (emrenerezh boued an atalier laezh, mererezh an tropell diazezet war gouennoù azasaet, halañ en nevezamzer, goro ur wech bemdez…) evit tizhout an disoc'hoù-se ha da gentañ penn efedusted ekonomikel o c'hêrioù. Ret eo koulskoude klask respont d'un nebeud goulennoù reizh. Daoust ha padus eo ar patrom-se da vat ? Kenderc'hel a raio da gresk ha gant peseurt lusk pe mont a raio war stabilaat ? Bez' ez eus riskloù e vefe un distroenn duadur pe un enkadenn bennak evel an enkadennoù o deus skoet ar filierenn laezh boas ? Setu an dalc'h a vo studiet en pempvet lodenn : Peseurt dazont evit filierenn broduiñ al laezh bio ? Ar boazioù produiñ a zo o cheñch dre ar bed ivez : kêrioù a-blom evit produerezh legumaj da skouer (pas c'hoazh evit ar produiñ laezh !). Heñvel dra gant ar boazioù debriñ : treiñ a ra tud zo ouzh an danvezioù plant hag an amprevaned. Da lâret eo e rank ar c'hêrioù laezh evel an embregerezhioù labour-douar hag agrobouedel dre vras bezañ troet ouzh an amzer da zont. Gwir eo, evel e tiskouez an teulfilm « Le dernier des laitiers 463 » bet skignet war Tébéo d'an 9 a viz Gwengolo 2021, e c'hellfe chom e Breizh, diouzh al lusk-mañ, nemet un toullad produerien laezh e penn dek miliadoù a saout kraouiet gant robotoù-goro ? Bez' e vo ar broduerien a-vremañ en arvar da vont da get pe bez' ez eus senarioioù all ? Goude bezañ adkaset da soñj gant an teulfilm eo ar vuoc'h ur geotdebrer -da lâret eo ul loen a zebr nemet glasvez sañset, ar pezh a glot gant ar pennaennoù heuliet gant ar broduerien laezh bio a zo bet meneget a-uc'h-div filosophiezh disheñvel a zo lakaet war wel evit ar produiñ laezh bio hag ar produiñ laezh boas. Evit ar produiñ laezh bio, ar c'horvoder eo ar pezh a gont da gentañ ha diazezet eo war mestroniañ ar c'houstoù produiñ. Ouzhpenn-se, gwerzhet e vez -keroc'h betek-hennpeogwir e asant bevezerien zo da baeañ ur priz uheloc'h evit talvoud en deus evito al laezh bio hag ar

		Skeudenn 8	
	Menegerioù efedusted kevredigezhel un nebeud kêrioù laezh bio 451
	Skouerioù	Obererezhioù	Disoc'hoù
	Implij danvezioù naturel ar gêr : ar geot.	Mirout mat an douaroù hag ar
	ha desevel an tropell), kemeret ganto an hent da vont dre hentennoù dazeilat evit prederiañ al Skouer 1 Peuriñ pradennoù un tregont spesad vevliesseurted. disheñvel bennak enno. Gwareziñ an endro gant ar stokañ karbon Evit se e c'hellont kontañ ivez war ar strolladoù labour e kemeront perzh enno (evit deskiñ pe Ne vez ket troet ar pradennoù evit harpañ kempouez ar plant hag al loened eta. (gwir puñs karbon ar geot). gouzout hiroc'h diwar-benn teknik-mañ-teknik ha keñveriañ an disoc'hoù) ha war kuzulioù
	loened o deus lakaet o doareoù ober teknikel da emdreiñ. Gopret gwelloc'h da labourat hervez ar patrom-se, e fell dezho neveziñ dalc'hmat ha kemer perzh, en o zu, en dalc'hoù Skouer 2 Ur strategiezh kreizet war pradennoù Pep tra a vez kaset war-raok, en o zu, evit harpañ ar vevliesseurted, stokañ ar aozadurioù arbennik, kuzulierien kambroù al labour-douar dreist-holl (Stignad « Innov'action » liesspesadoù, an agronomiezh ha digresk an enkasoù. c'harbon hag an holl bleustroù frank evit Kambroù labour-douar Breizh da skouer evit kas war-raok nevezadurioù lakaet e pleustr gant stourm ouzh tommadur an hin. kevredigezhel. Graet e vez gant hentennoù dazeilat evit Difennet louzaouiñ boas ar medisin-loened al labourerien-douar evit an dud labour-douar 458 ) evit azasaat o c'hêrioù ha neveziñ dalc'hmat
	Ar skouerioù dastumet er skeudenn 8 (p. 78) a ziskouez splann eo ar sistem produiñ izelgoust Skouer 3 prederiañ al loened : implij plant, nadozwanerezh, osteopatiezh, er mod bio, an hentennoù dazeilat kaset war-raok a zo un elfenn a bouez ivez eus da brientiñ amzer da zont ar gennad.
	homeopatiezh ha fitoterapiez. Monedusted ar saout d'ar peuriñ ha geot peuret ar muiañ ar gwellañ. An holl c'horread labour-douar talvoudus a zo e stumm pradennoù pad. Un hentenn maenadel a genaoz magañ ar vuoc'h hag an douar, evit gwellekaat enteuziñ ar maenadoù gant ar plant Savet ur c'houenn saout stank e laezh e « béta-caséines de type A2 » treizuhsoc'h hep degas allergiezh. Dre an efedusted ekonomikel, sokial ha kevrevigezhel bodet en ur c'helc'h frank hag an neveziñ mad al loened. Skouer 4 Monedusted d'ar peuriñ : un elfenn kreiz eus mad al loened. Skouer 6 Chemet ar produer evit mestroniañ an enkasoù, emrenerezh boued an atalier laezh en ur skoulmañ sinergizhioù etre al loen, an douar hag ar blantenn. Pebezh argerzh frank evit an endro ! Un arguzenn nevez evit yec'hed an dud. Un doare da virout ouzh krignerezh an war ar stern bepred, eo ar patrom kaset war-raok gant ar broduerien laezh bio, war a seblant, (« bilañs pozitivel-tre evit ar gevredigezh. Setu perak eo ken pouezus all d'ar broduerien reiñ da Skouer 5 Hentenn voueta an tropell diazezet war ar geot peuret pe stoket hepken. Ur sistem produiñ doujus eus an endro. peurvat ha padus.
	Skouer 7 452 Adober girzhier war ar gêr gant ur produer. c'houzout o chemet d'ar gevredigezh (dre vanifestadgoù evel fest al laezh bio, kêrioù digor…) douareier ha da harpañ ar vevliesseurted war un dro… ha mad al loened.
	evit ma cheñchfe he sell war ar vicher labour-douar ha produer laezh dreist-holl. Hag ar programmoù a zo war ober, pa vefe ar raktres war digresk al louc'h karbon (e kêr arnod Goude daou vloaz enklask eo digresket Skouer 8 453 Labourioù enklask war digresk louc'h war-dro 5 % louc'h karbon ar gêr arnod a karbon al laezh. oa izel dija e deroù ar raktres.
	Trévarez 449 ) pe ar programm « Kêr laezherezh izelgarbon » arnodet aboe 2014 450 , a zo merkoù eus bolontez ar broduerien da vont pelloc'h war an dachenn-se. Un engouestl kevredigezhel Prometet he deus filierenn al laezh digresk Skouer 9 454 Programm « Kêr laezherezh izelgarbon » he gazoù efed ti-gwer eus 20 % ac'hann arnodet aboe 2014. 2025, kêr ha kêr.
	kreñv eo. Respont a ra a-benn ar fin ar pennad-mañ d'an dalc'h : bez' eo ar produiñ laezh bio ur srategiezh c'hounit evit ar broduerien hag ar gevredigezh ? Ur strategiezh c'hounit eo evit Skouer 10 455 Implij an niverel gant ar mekanikoù evit Kas war-raok ul labour-douar modern ha hadañ pe temzañ ar pezh a zo ret nemetken, doujus eus an douaroù al loened hag an pe evit heuliañ an tropell hag evezhiañ an halañ. endro.
	an holl obererien a sell ar patrom-se outo hep mar ebet, da lâret eo kalz pelloc'h en tu-hont d'ar
	Skouer broduerien da gentañ-penn evit an treuzfurmiñ, an dasparzherezh, ar bevezerezh en ur zelc'her 11 456
	kont eus dalc'hoù an endro hag ar gevredigezh. Evit diverrañ ur strategiezh roerig-kaverig eo.
	Lakaet eo bet war wel gant an elfennoù bet displeget war an dachennoù ekonomikel, sokial ha
	kevredigezhel eo ar broduerien hag ar gevredigezh degemererien ar c'helc'h frank savet gant
	ar produiñ laezh bio.		

449 

Magazine Penn ar Bed, Ferme expérimentale de Trévarez : Améliorer la production laitière, op. cit.

450 

Pouliquen, F. produioù a vez graet gantañ e marc'hadoù lec'hel pe broadel kentoc'h. Evit ar produiñ laezh boas eo ret d'ar broduerien ober gant prizioù divizet hervez lezenn ar c'hinnig hag ar goulenn war ar marc'had broadel ha muioc'h-mui war ar marc'hadoù diavaez, da lâret eo ar marc'had bedel, izeloc'h o frizioù (kevezañ diroll Aostralia ha Zeland-Nevez dreist-holl). Evit tennañ ur c'horvoder hag izelaat ar c'houstoù, er blegenn-se, e rank ar broduerien en em lakaat da redek war-lec'h ment o c'hêrioù ha ment o zropelloù -ha brasaat anezho hep ehan-hag emgefreekaat al labourioù (robot-goro…). Kement-se lavaret, sellomp a-dostoc'h ouzh ar skeudenn 9 p. 82 « Dielfennadur strategel filierenn broduiñ al laezh bio » evit studiañ an daou zanvez pennañ, an endro diabarzh : « Nerzhioù / Dinerzhioù » hag an endro diavez : « Troioù / Gourdrouzoù » gant ar pal difraostañ an dazont kement ma c'haller ha lakaat kemmañ ar patrom produiñ.

•

  Muioc'h a volontez diskouezet gant ar broduerien bremañ evit disheñvelaat o danvez diazez (al laezh) pe krouiñ gwerzh ouzhpennet en ur dreuzfurmiñ al laezh pe un darn anezhañ war al lec'h ha gwerzhañ ar produioù e rouedadoù nes.Un diazez a-bouez a c'hell bezañ lodennoù disheñvel an endro a-du evit dazont ar produiñ laezh bio, met ret eo d'ar broduerien teurel evezh ingal war ar gourdrouzoù a c'hell dont diwar emdroadur ar produiñ hag ar marc'had laezh bio pe ar produioù aozet gantañ.

	5.2.

2 Gourdrouzoù evel ur produiñ hag ur marc'had war ziorren plaen ?

  Lod eus ar c'hêrioù a zo aet pelloc'h war tachenn an emrenerezh en ur ziorren o emrenerezh energetek. Un araokadenn war tachennoù espern energiezh hag an endro, emrenerezh kêrioù ar broduerien en ur zerc'hel da zigreszk o c'houstoù produiñ dre banelloù fotovoltaek hag/pe unvezioù mikrometanaat 471 (dizaliet a-walc'h koulskoude evit ar sevel saout laezh bio dre ma ne zegas ket an tropelloù saout laezh bio kalz a zistaoladoù loened da bourvezañ anezho 472 ).Ha bez' ez eus e gwirionez doareoù all ouzhpenn ar robot-goro d'ober gant an naouegezh artifisiel. A-ziwar un dastum roadennoù (dielfennadur al laezh, dielfennadur genomek ar vuoc'h, hentenn voueta, endro tost ar gêr) e vefe tu da rakwelout ar ouenn hag al lignez saout a zere ar gwellañ da bep endro evit gwarantiñ ar produiñ laezh gwellañ ha muioc'h a c'hounidoù gallus eta. An naouegezh a c'hell kas war-raok koustoù marc'had-matoc'h, diwar-benn emelloù medisin al loened da skouer. Gwellaet e vez ensperiadur artifisiel ar saout a-drugarez d'an

	Ouzhpenn-se, e c'hell ar broduerien laezh en em harpañ war araokadennoù teknologel all evit
	gwellaat efedusted ekonomikel o zropelloù : niverel ha naouegezh artifisiel war sikour ar
	broduerien laezh.
	Kaoz a zo bet dija eus implij an teknologiezhioù niverel en trede lodenn (rouedadoù sokial,
	labour-douar ent resis : traktorioù gant GPS, heuliañ an tropell hag evezhiañ an halañ). Kaset e
	vo war-raok imlij an teknogiezhioù-se buan-tre dre ma int binvioù evit gwellekaat ar sevel
	saout, aesaat buhez ar broduerien ha reiñ tro dezho da geñveriañ ouzh produerien all evit lakaat
	pleustroù efedusoc'h da ziwanañ. Ha mont a ra an naouegezh artifisiel, evel an teknologiezhioù
	niverel, war sikour ar broduerien laezh ivez ?
	Pouezus-kenañ eo, n'eo ket hepken evit ar broduerien laezh bio met evit an holl re a gemer
	perzh er filierenn al laezh bio bezañ emskiantek ouzh ar c'hudennoù a c'hell lakaat he dazont
	en arvar. Bez' ez eus faktorioù a c'hell levezonañ ar produiñ laezh bio en un doare pozitivel ha
	reiñ lañs dezhañ evit e gresk, met bez' ez eus ivez skoilhoù evit gwanaat dazont ar filierenn ha
	ma eo ret d'ar broduerien tennañ splet eus an troioù eo ret dezho ivez bezañ war evezh ha bezañ
	prest da respont buan d'ar gourdrouzoù. Ar c'hinnig kael lenn sintezek-se (s.o. skeudenn
	9 p. 82) war filierenn produiñ al laezh bio a zo un digarez evit kemer uhelder a-fet ar filierenn

Ral a wech e c'hell un embregerezh derc'hel ur savlec'h ekonomikel a-du hep lakaat da ziwanañ ar c'hevezañ, da lâret eo izelaat ar prizioù da skouer. Ar gourdrouzoù pennañ a c'hell bezañ dezverket dre an nebeud pennaennoù-mañ (e dave d'ar skeudenn 9 p. 82) :

• Ur marc'had war astenn gant prizioù war zigresk evit filierenn ar produioù laezh bio ?

• Riskloù dreistproduiñ war berr pe grenn dermen (kreñvaet gant tredeogiezhoù ar PBLD kentañ 2023-2027 (s.o. p. 48 ha p. 88/89) ? diouer a adkemerien sevel saout bio ?

• Ar boazioù debriñ o cheñch : peseurt plas evit ar boued loenel -ha peseurt boued loenel-er bevañs warc'hoazh ?

• Hep disoñjal emdroadur stummoù nevez al labour-douar. ha ro un taol sikour evit gwellaat aozioù buhez, labour ha korvoder ar broduerien laezh hag anavezout ar c'hudennoù a c'hell degouezhout war grenn pe hir dermen.

An elfennoù gwellaat-se ha dalc'hioù pennañ ar filierenn laezh bio a vo studiet bremañ. Bez' ez eus muioc'h-mui a aveadurioù sturiet gant an naouegezh artifisiel, met arabat d'ar broduerien lakaat ur skoilh arc'hant re vras enno. Ar robot-goro, da skouer, a zegas aezamant labour met n'eo ket spletus war an dachenn ekonomikel ent strizh ma vez goroet ar saout ur wech bemdez hepken er produiñ laezh bio surtout. Ouzhpenn-se, e rank ar broduerien diwall diouzh industrieladur o fleustroù evit al laezh bio dreist-holl. Met se ne dalvez ket n'eus plas ebet evit an naouegezh artifisiel er produiñ laezh bio. En ur pennad eus ar gazetenn La Tribune 473 e tispleg Christopher Demblik e rank gennad ar produiñ laezh derc'hel kont eus an naouegezh artifisiel evit gwellekaat ar produiñ, kreskaat an askorusted ha gwellaat mad al loened. Met n'eo ket gwall vrudet an naouegezh artifisiel e Frañs er gennad al labour-douar hervezañ er c'hontrol d'ar Stadoù-Unanet. Kavout a ra d'ar broduerien -e gaou-o deus kement tra a zo ezhomm gant ar robot-goro.

Dumont, R. « Nous allons à l'effondrement total de notre planète », 1974, Vidéo YouTube -INA Actu

Le Clerc de la Herverie, J. Evit kejañ gant Anjela Duval, Vidéo, Magazine diffusé le 19/10/1972. https://fresques.ina.fr/ouest-en-memoire/fiche-media/Region00504/evit-kejan-gant-anjela-duval-rencontre-avecanjela-duval.html (Consulté le 05/11/2020).

 54 Le livre noir de l'agriculture : comment on assassine nos paysans, notre santé et l'environnement, Paris, Fayard,

2011.55 Larvor, R. (Entretien avec Parmentier, B.), Agriculture. « Nous ne vivons pas une crise mais une mutation totale », Le Télégramme, 01/

10/2019. 56 École supérieure d'agriculture d'Angers.

Le Télégramme -Ploéven, Du nouveau pour les semis, 20/09/2020.

Kevelouri implij binvioù labour-douar (CUMA : Coopérative d'utilisation de matériel agricole).

Limantour, F. Agriculture bretonne, Quel virage ? Véronique Lucas, sociologue rurale : « Les agriculteurs veulent gagner en autonomie » Le Télégramme 13/02/2021.

Terra, Ils ont choisi de s'installer enBIO, 30/11/2018 

Institut de l'Élevage (Document réalisé par), Réflexion globale et combinaison de techniques originales pour un système autonome, 2017.

Réseaux d'élevage, Organiser son travail pour se procurer du temps libre, op. cit.

André, A. Jean-René Cotten / « Les oiseaux se cachent pour mourir », Parchemins, 23/10/2017 http://www.parchemins.bzh/index.php/jean-rene-cotten-oiseaux-se-cachent-mourir/ (Consulté le 24/02/2020).

Nédellec, A. exploitant laitier à Ploéven dans le Finistère, Agriculture : prendre le virage du qualitatif, op. cit.

Le Télégramme -Fouesnant, Eau. Éclaircies entre l'Odet et l'Aven, op. cit. 

Le Borgne, J. FDSEA 29 : les agriculteurs s'inquiètent du discours ambiant, Le Télégramme, 03/04/2021.

Terra, Ils ont choisi de s'installer enBIO, op. cit. 

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit. .

Limantour, F. V. Lucas, sociologue rurale : « Les agriculteurs veulent gagner en autonomie », op. cit.

Limantour, F. V. Lucas, sociologue rurale : « Les agriculteurs veulent gagner en autonomie », op. cit.

Ouest-France, Finistère. Pour nourrir ses vaches l'hiver, il a remplacé le soja par le lupin, 06/11/2019. https://www.ouest-france.fr/bretagne/cast-29150/finistere-pour-nourrir-ses-vaches-l-hiver-il-remplace-le-sojapar-le-lupin-6597221# (Consult é le 02/02/2020).

Capbio-Bretagne, Dans le Finistère, le groupe d'échange : un fantastique outil de progrès, op. cit.

Bignon, E. « Le sol et l'herbe sont les moteurs de notre système », RéussirLait n° 324, mai/2018.

A2C, Est-il possible de bien vivre en production laitière ? op. cit.

Meneget en « Garibaldi, G. Stratégie concurrentielle,Choisir et gagner, Les Éd. D'Organisation, Paris, 1996 ». 

Scaglia, O. Vachettes gabéricoises : du lait en vente directe, Le Télégramme, 06/06/201.

Guyot, V. Lait réussir le passage en bio,La France Agricole, op. cit. p. 49. 

Izané, L. Le lait bio, un véritable gage de qualité ? 20/06/2019. https://www.cuisineaz.com/articles/le-lait-bioun-veritable-gage-de-qualite-2912.aspx (Consulté le 05/05/2021).

 217 Izané, L. Le lait bio, un véritable gage de qualité ? op.

cit.218 Clément C. « Trop de bio tue le bio », un risque en lait, Web-agri, Paroles de lecteurs, 05/11/2021. https://www.web-agri.fr/les-forumeurs-en-parlent/article/202931/paroles-de-lecteurs-trop-de-bio-tue-le-bio-unrisque-en-lait (Consulté le 23

/01/2022). 219 Le Borgne, J. S. Pichonet : Son avenir est dans le pré, op. cit.

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit. .

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

Reynaud, E. La création de valeur en stratégie, Revue Française de gestion, op. cit. p. 107.

Terra, Comparaison bio et conventionnel : une étude nationale « Cedabio », op. cit.

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

Moëlo S. ha Stervinou M. Produerien laezh bio, Le Télégramme, Spered ar vro, 24/03/2016.

Terra, Comparaison bio et conventionnel : une étude nationale « Cedabio », op. cit.

Ouest-France, Remise des trophées de l'agro-écologie, 13/07/2019.

Moëlo S. ha Stervinou M. Produerien laezh bio, Le Télégramme, Spered ar vro, op. cit.

Le Poher, Lait biologique : une vague de conversions sans précédent, op. cit.

Guyot, V. Lait réussir le passage en bio,La France Agricole, p. 51, op. cit. 

Larvor, R. Produire bio. Le bon moment à Cosquer Vian, op. cit.

Moëlo S. ha Stervinou M. Produerien laezh bio, Le Télégramme, Spered ar vro, op. cit.

Lupieri, S. FaireFrance : quand les producteurs lancent leur marque de lait. Les Echos, 07/02/2020. https://www.lesechos.fr/industrie-services/conso-distribution/fairefrance-quand-les-producteurs-lancent-leurmarque-de-lait-1169873 (Consulté le 01/03/201).

 237 Violette, C. Après le lait, Faire France sort son beurre équitable, Ouest-France, 17/10/2020. https://www.ouest-france.fr/economie/agriculture/apres-le-lait-faire-france-sort-son-beurre-equitable-7018939# (Consulté le 01/03/2021).

Aqualeha, Bleu Blanc Coeur, le label du bien manger, op. cit. 

Spécialité traditionnelle garantie (STG).

Lait de foin, Focus sur la Spécialité Traditionnelle Garantie (STG). https://www.laitdefoin.fr/lait-de-foin/lastg/ (Consulté le 04/03/2021).

257 Ministère de l'Agriculture et de l'Alimentation, « Qu'est-ce que la STG « Lait de Foin » ? https://agriculture.gouv.fr/quest-ce-que-la-stg-lait-de-foin (Consulté le 04/03/

202)1. 258 Réseaux d'élevage, Organiser son travail pour se procurer du temps libre, 2018, op. cit.

Société d'aménagement foncier et d'établissement rural.

Le Borgne, J. Le portage foncier séduit les jeunes agriculteurs,Le Télégramme, 11/12/2020. 

Keilling, J. Des sols & des hommes : un agronome se penche sur son passé, op. cit. p. 107.

Eck, A. Le lait et l'industrie laitière, PUF, coll. « Que sais-je ? »,Paris, 1967, op. cit. p. 83. 

Mellouët, P. La vache et le paysan, op. cit. p. 30. 

« C'est par la tête que l'on trait la vache » ont coutume de dire les anciens pour traduire la relation entre nourriture et production laitière.

Web-agri, Productivité laitière = rentabilité : « Un grand mensonge en bande organisée », op. cit.

Guyot, V. Lait réussir le passage en bio,La France Agricole, op. cit. p. 48. 

Durand, P. Non, le cochon n'est pas le seul responsable de la pollution agricole, op. cit.

Guyot, V. Lait réussir le passage en bio,La France Agricole, op. cit. p.49. 

Institut Élevage, Réflexion globale et combinaison de techniques originales pour un système autonome, op. cit.

Réseaux d'élevage -Chambre d'Agriculture et Institut de l'Elevage, Un couple d'éleveurs heureux et qui gagne bien sa vie, 2018.

Guyot V. Lait réussir le passage en bio,La France Agricole, op. cit. p. 48. 

L'Éleveur laitier, « Être en bio low cost, c'est gagner plus et travailler moins », op. cit.

Institut Élevage, Réflexion globale et combinaison de techniques originales pour un système autonome, op. cit.

Réseaux d'élevage, Organiser son travail pour se procurer du temps libre, op. cit.

Institut Élevage, Réflexion globale et combinaison de techniques originales pour un système autonome, op. cit.

Le Télégramme, Chez Vous, Ploéven, L'exploitation de la famille Nédélec présente ses innovations, 26/06/2021.

Staes, C. Deux contrats de transition écologique signés avec Emmanuelle Wargon, Le Télégramme, op. cit.

Hervez Isabelle Pailler, kuzulierez war ar laezh bio ha kustum e Kambr rannvroel labour-douar Breizh.

Dembik, C. Ekonomour, rener e Saxo Bank, Comment l'intelligence artificielle peut venir au secours des producteurs laitiers, La tribune, 13/09/2021. https://www.latribune.fr/opinions/tribunes/comment-l-intelligenceartificielle-peut-venir-au-secours-des-producteurs-laitiers-892232.html (Consulté le 25/09/2021).

Un efedusted ekonomikel da vat : an arc'hant laosk evit an dud labour a zo dereat evit goprañ mat a-walc'h an daou geveler hag evit talañ ouzh an endalc'hioù bank.

Skouer 5

Ur marz kriz uheloc'h eget priz al laezh.

Uhel a-walc'h eo ar RKK evit gwarantiñ ur varregezh emarc'hantañ vat en ur dalañ ouzh an ezhemmoù prevez bet paeet ar goprad a zo gwreg penn kêr war un dro.

Ar skoazelloù arc'hant a zo nebeutoc'h eget 50 % eus ar RKK. 441 Ar memes kêrioù ha re er skeudenn 4.2.

442 Reñverad korvoiñ kriz. 443 Ar memes kêrioù ha re er skeudenn 4.