Testenn E Evit Kendiviz Isrlf E Kemper 
  
Savet E Miz Du 
  
Katell Chantreau 
  
Lise Diwan ___________________ 
  
Skritell 
  
  
  

1 Ar brezhoneg hag ar skol N'omp ket dedennet amañ evit adsevel un istor mil vrudet met evit kompren levezon an istorse war an obererien a-vremañ. Daou luskad zo bet : an eil evit lazhañ ar yezh hag egile all evit reiñ buhez en-dro d'ar brezhoneg.

Lazhet gant ar skol ?

Klask kompren a raimp plas an istor-se er memor a-stroll hiziv-an-deiz evit priziañ peseurt levezon zo war ar skolioù dre soubidigezh a-vremañ en ur seurt diemskiant a-stroll. 4 les dispositions sociales, diwar Bernard Lahire. (2011).

TAOLENN VERR

Digoradur ______________________________________________________________________ Metodologiezh an enklask _________________________________________________________

I. Peseurt tuedoù hag endro etreober zo arsellet ? ________________________________

II. Peseurt pleustroù sokial zo bet arsellet ha peseurt re a c'hall bezañ kemmet ? ______

A. pleustroù arsellet : penaos e ra an ensavadur evit tizhout e bal ? ______________________ Ma veze komzet brezhoneg ouzhin gant al liseidi e oa techet lod mat anezho da vont e galleg kenetrezo. War-fallaat ez ae an traoù abaoe un nebeud bloavezhioù (dija) diwar ar pezh a gleven. Klemmet e veze gant ar gelennerien eus an diouer a vrezhoneg en ti. Eus un tu all e veze displeget din e oa natureloc'h evit al liseidi tremen a yezh da yezh. Rouez e oa ar prantadoù -pe gwech ebet zoken -ma veze kendivizet er skipailh tro-dro da blas ar brezhoneg gant ar skolidi koulskoude, evel ma vefe un anadenn ekzogen.

Traoù 'zo ne gomprenen ket. Perak e oa start evit liseidi desavet e brezhoneg abaoe o zri bloaz -ar braz anezho n'ez a ket e brezhoneg er gêr -eskemm e brezhoneg kenetrezo ? Int a ouie ober kimiezh gantañ, kanañ ha diskanañ, sellout ouzh un teulfilm, ijinañ farsadennoù er c'hentelioù... Ne gomprenen ket. Lennet e oa bet levrioù evit ar vugale dezho, desket o doa anv al loened, rimadelloù a glasken derc'hel soñj anezho evit ma merc'h… Me, lakaet diaes evit kelenn, evit desevel ma bugel, a deue a-benn da vont e brezhoneg dibaouez gant ur bern tud. Ar boued kaset gant al liseidi a digore ma c'halon. Klask a raen gouzout penaos ez ae en-dro ar soubidigezh e lec'hioù all o lenn testennoù eus Euskadi, Iwerzhon, Kanada… Hegaset e oan gant evezhiadennoù 'zo evel pa veze lâret e oa re lezirek al liseidi evit brezhonegañ. Divoutin e oa mont en-dro Diwan ? Klask a raen dielloù ivez evit gouzout penaos e oa e deroù avañtur Diwan. Peseurt preder a oa gant ar grouerien ?

A-sil-da-sil e teuas da vezañ ul labour skiantel. Enskrivet e oan e Master Skol-veur Roazhon evit gwellaat ma live brezhoneg. Ur c'hounskrid a ranken sevel. N'am boa ket c'hoant da studiañ ma lec'h-labour. Hag am eus graet. D'am soñj eo deuet ar c'hoant da vat pa'm eus klevet kaoz eus skolidi kastizet peogwir o doa komzet galleg war porzh ur skol Diwan [START_REF] Delambre | Kastizañ[END_REF].

Gallout a ran sintezenniñ ar goulennoù a-us en ur c'hudennadur : Petra a lak pe a harz al liseidi da vont e brezhoneg kenetrezo er skol dre soubidigezh ? Petra a ro c'hoant dezho da vrezhonegañ ? O tegemer ar goulenn liammet, perak o deus ezhomm da gomz galleg ? Buan awalc'h em eus merzhet n'oa ket sklaer petra a veze gortozet a-dreñv ar ger « soubidigezh ». E

Karta Diwan e 1977, pa oa bet krouet ar rouedad, n'eo ket implijet ar ger. Hiziv-an-deiz e lenner « ur strategiezh kelenn eo hag a ro ur plas bras d'ar brezhoneg, d'ar mare a zere » (diwan.bzh).

Hag ivez : « Ar brezhoneg eo yezh pennañ er c'helenn hag e buhez ar skolioù ».

Disklêriadennoù ha na lâront ket kalz traoù na war ar mont en-dro, na war al lakaat e-pleustr, hep ober anv eus an diaezamantoù. Rankout a rin klask pelloc'h war an dachenn-se ivez.

Neuze eo diazezet ma labour e-tro lise Diwan, an hini nemetañ e brezhoneg dre soubidigezh evit poent. E Karaez eo staliet al lise abaoe 1999 daoust ma voe savet er Releg e 1994. Kinniget e veze an teir rann hollek a-raok an adreizh hag eizh danvez arbennikaat da c'houde. Disoc'hoù ar vachelouriezh a zo uheloc'h eget re an akademiezh. Barrek eo al lise da gentañ evit kas an eilveidi betek ar vachelouriezh. E-tro 300 ha 350 lisead ha liseadez a studi eno gant ur skipailh kelenner ennañ 35 den (kevatal da 24 implij leunamzer) pa labour tro-dro pevar den, brezhoneg ganto, evit ar velestradurezh. Tro-dro 16 kasour brezhonek a labour noz-ha-deiz, pa ouezer eo tost tout al liseidi diabarzhidi. Tu ar boued hag ar bod ne vez ket komzet brezhoneg gant al labourerien war-bouez unan pe daou. N'ouzomp ket kalz traoù diwar orin sokial al liseidi.

Diwar titouroù an akademiezh eo dreistdileuriet familhoù sternerien uhel ha kelennerien ekeñver ar peurrest eus an akademiezh. 41,4 % eus liseidi Diwan o doa tud sternerien uhel ha kelennerien pa n'oa nemet 30,7% diouto en akademiezh Roazhon. Koulskoude ez eus muioc'h a liseidi o resevout yalc'hadoù e-keñver keidenn an akademiezh [START_REF]N'eus ket a bedagogiezh Diwan[END_REF][START_REF]Ma zad en deus lakaet ac'hanon e Diwan peogwir en doa poan gant ar yezhoù. » « Ma mamm he doa kavet e-keñver ma fersonelezh e oa Diwan un aergelc'h a vefe mat evidon[END_REF] % diouto e-skoaz 15,1%).

(Akademiezh Roazhon, 2019).

Evit kas ma freder war-raok em eus tapet harp war kinnig Lahire a-benn kompren pleustroù an obererien sokial (komz brezhoneg el lise amañ). E formulenn am eus adtapet : Tuedoù 1 Da lâret eo lakaat implij ar yezh da vezañ normal, boas, ober anezhi ur yezh voutin, evit degouezhioù ha kefridioù'zo hepken, pe evit an holl anezho.

METODOLOGIEZH AN ENKLASK

En un argerzh « arsell perzhiat » em eus kemeret perzh evel kelenner war ar Skiantoù

Ekonomikel ha Sokial e lise Diwan abaoe 2013, pe kentoc'h en ur « perzh arsellout » « dues à l'incompatible nécessité d'être simultanément participant et observateur. » [START_REF] Lassiter | Authoritative Texts, Collaborative Ethnography, and Native American Studies[END_REF] Meur a wech em eus kemeret perzh er sujed enklask (evel ur bokser ?) : « À ma propre surprise, je me suis pris au jeu, au point de passer mes après-midi au gym avant de passer entre les cordes disputer un combat officiel » eme [START_REF] Wacquant | Corps et âme: carnets ethnographiques d'un apprenti boxeur[END_REF]. Diwar al labour skol-veur, oc'h enrollañ hag o skrivañ notennoù, o selaou hag oc'h eskemm, o lenn hag o skrivañ on bet kap da dielfennañ an arselladennoù : « Sur le terrain, j'étais davantage dans la participation parce que l'observation passait au second plan, elle n'était plus alors mon objectif premier. Par l'intermédiaire de l'écriture, j'essayais cependant de retrouver une certaine forme de distanciation, de rétablir des dimensions d'observation réflexive. » (Verrier, 2006) -DG a sinifi « Div glogorenn », film ar Strollad Brezhonekaat (22').

-RKED a sinifi « Renta-kont en eil Derez » da lâret eo emvodoù diabarzh lise Diwan gant kelennerien hepken. Cheñchet eo bet an anvioù. D'an 10 a viz du 2016 e oa bet aozet.

-KCGG a zo un dave d'an enklask savet gant Chantreau ha ganin. 32 An hini treuzfurmet da nebeutañ peogwir eo hemañ an hini resis : « L'homme désire car la satisfaction de ses besoins passe par l'appel adressé à un autre, cet appel se fait demande, demande d'amour » (Lacan, 1966, p. 278).

64 c'hall ket bezañ treuzkaset ar yezh -hag amañ eo lakaet diaes ar skol -hep affect : « ce n'est ni la faim, ni la soif, mais l'amour, la haine, la pitié, la colère, qui leur ont arraché les premières voix » eme [START_REF] Rousseau | Essai sur l'origine des langues[END_REF]. Ha ma ne vefe ket o reiñ ster d'ar vugale ez afe war-raok plas ar brezhoneg met o reiñ tro da bep bugel da enskrivañ ar yezh en e istor personel. 

Sokializañ ar brezhoneg

N'eus rendael ebet etre ar sokioyezhoniourien war ar fed ne c'hall ket ar skol saveteiñ hec'hunan ur yezh. (Renard, 2007 ;[START_REF] Comiti | le corse à l'école, ou le syndrome du bocal[END_REF]Xavier Vila, 2012). Pe hini mil vrudet Fishman :

« Without considerable and repeated societal reinforcement schools cannot succesfully teach either first or second languages and, furthermore, where such reinforcement is plentifully available, languages are acquired and retained even if they are not taugtht in school » a skrive 30 vloaz 'zo (1991).

Sevel a ra a-du Le Lay, kuzulier pedagogel : « Diwan a ra pezh a c'hell, mat eo pe n'eo ket, met d'am soñj, ma ne zibrad ket al live brezhoneg zo en-dro deomp e teuio da vezañ divlaz un tamm al labour a reomp, ar yezh a rank cheñch statud e-barzh an endro deomp » (Chauffin, 2015, p. 354). Evit gwir ne deu ket implij ur yezh vinorelaet eus an ezhomm evel ma tispleg [START_REF] Grin | Language Policy Evaluation and the European Charter for Regional or Minority Languages[END_REF]. Komz un eil yezh zo posupl atav pa'z anavezer ur yezh vinorelaet. Ijinet en deus ur patrom anvet 'COD model'. Teir elfenn a gont evit komz yezhoù minorelaet : ar varregezh d'hen ober (Capacity), an digarez da implijout anezhi (Opportunity) hag ar c'hoant (Desire) (2003, pp. 43-44). (Guéguen, 2006, p. 219) (Comiti, 2005). Ar fed a oa posupl deskiñ ha bevañ e brezhoneg a rankfe prouiñ kement d'an enebourien ha d'ar stourmerien. Ar gwask-mañ n'en deus ket aesaet al labour emvurutellañ evit gwir. [START_REF] Coser | Langue bretonne et la génération 2000 : que représente pour toi la langue bretonne ? Danieloù[END_REF](Coser, (1956)))

Ar soubidigezh a zo e korf identelezh Diwan. Lakaet eo war-wel evit abegoù yezhel ha reoù pedagogel (adalek ar bloavezhioù 80 dija). En e brezeg evit kaout enskrivadurioù e vez lennet.

Met ar raktres yezhel ne glot ket gant hini skol atav. Hag ar gerent a c'hall dibab ar soubidigezh evit unan eus an daou abeg hepken [START_REF] Adam | Bilinguisme scolaire breton-français du jeune enfant : les représentations parentales et leurs influences[END_REF]. Setu dind an un deste nn savet warlene gant liseidi evit kendivz ISLRF e Kemper. Peadra da brederiañ war plas ar brezho neg evit pep anezho en o buhez, en o istor personel. Disheñvel evit pep hini. Ha gout' hiroc'h war impli j ar yezh el lise.

Digor eo ar strollad brezhonekaat d'an holl liseidi... d'ar gasourien ha d'ar gelennerien. Ingal e vez an emvodoù d'ar yaou noz . Notes

E

  2016 e savis ar Strollad Brezhonekaat gant sikour kelennerien all. Liseidi a deue d'an emvodoù. Gallout a raen sevel ar goulennoù a oa ganin. Ur gwir blijadur. Petra e oa stad ar yezh kenetrezo ? Pegoulz e veze implijet brezhoneg ganto ? Pe pelec'h ? Pe gant piv ? Hag er-maez al lise ? Perak o doa ezhomm da vont e galleg ? Evit lâret petra ? Perak e oant bet enskrivet e Diwan ? Hag a-benn ar fin perak e ouient brezhoneg ? Klevet em boa ur bern traoù gant al liseidi, ha dreist-holl liseadezed peogwir e oa merc'hed a deue da brederiañ ingal. Evel-just n'em boa ket respontoù sklaer, splann d'am goulennoù… peogwir ne oar ket an obererien sokial orin o fleustroù sokial. Lod liseidi a oa techet da adlâret ar pezh a glevent gant ar gelennerien. Met kalz saourusoc'h e oa deuet da vezañ ar geusteurenn pa oa kroget al liseidi da ginnig o istor personel, o hent hiniennel e-keñver ar brezhoneg. Laouen e oant ouzh hor c'hlevet ha hon eskemm. Hag ar Strollad a deuas da vezañ un doare da resisaat o c'hoant da vont e brezhoneg. Sevel a raen rentaoù-kont o klask lakaat war-wel an hipotezennoù. Prientet hon doa un destenn evit kendiviz ISRLF (Institut Supérieur des Langues de la République Française) e 2017. Bet e oamp en Euskadi e 2019 o studiañ stad ar yezh en ul lise gevell ouzh hini Diwan. Hag e 2020 eo deuet Katell Chantreau da gaout ur c'hlasad eilvet a gelennen dezhañ da sevel un enklask etro plas ar brezhoneg en ti.

(

  « dispositions ») + Endro a-vremañ (« contexte d'interaction ») = Pleustroù arsellet (« pratiques obervées »). Un doare da goublañ ur sell a-stroll gant ur sell hinienneloc'h, peogwir e konte istorioù dibar al liseidi a gejen outo. Un doare d'ober gant an dermenidigezh hep displegañ tout ganti. En ul lodenn vras em eus studiet an tuedoù hag an endro a-vremañ. An tuedoù eo an endro paseet diwar Lahire. Neuze em eus troet ma sell etrezek istor azgoulenn ar brezhoneg er skol evit kompren ar pezh a chome. Da c'houde em eus klasket petra e oa prezeg Diwan evit talvoudekaat he hentenn studi. Ha petra e oa c'hoant ar gerent evit enskrivañ o bugel enni ? ha penaos e vez prederiet anezhi gant o c'hrouadurioù ? An teir elfenn-mañ a c'hall sevel lod eus tuedoù al liseidi. En eil poent eus al lodenn gentañ e klaskan kompren an endro brezhonek el lise. Petra eo sell al liseidi war ar yezh. Peseurt plas en o identelezh sokial ? Peseurt diaesterioù evit hec'h implij ? Un diglosiezh a verzher. En un eil tu e pinvidikaan hag e pellaan diouzh ma studiadenn o vont da furchal e lec'hioù all a-drugarez da labourioù skiantel : e Kanada hag er Stadoù-Unanet, en Iwerzhon ha tostoc'h ouzhimp gant staj KEAV e Kastellin. An eil lodenn vras zo gouestlet d'ar pleustroù. Da gentañ, reoù ar gelennerien e karg da lakaat e-pleustr ar soubidigezh. Disrannet eo bet ar preder e teir lodenn : an desaverezh furmel, nannfurmel hag unfurmel. Da c'houde e studian pleustroù brezhonek al liseidi. Penaos int levezonet gant normoù ar skol ? Petra eo plas ar galleg evito ? Pegoulz (pe pelec'h pe gant piv) o devez tro da vrezhonegañ ? Ha petra eo plas ar brezhoneg er-maez mogerioù (pe kleuzioù ma lavaran mat) al lise ? En ul lodenn diwezhañ ne ginnigan ket diskoulmoù burzhudus. Evelato ne c'hall ket cheñch un ensavadur hep an obererien a sav anezhañ. An enklask perzh, gant ar Strollad Brezhonekaat peurgetket, a zo bet ur c'hinnig kement hag un ober (Aspe, 2010) dija. El lodenn-se em eus dibabet da gentañ cheñch sell ar c'hounskrid o lakaat war-wel berzh mat rouedad Diwan (e-plas prederiañ war ar c'hwitañ). Da heul on bet o furchal tu ar sokializañ peogwir ne c'hall ket ar skol normalizañ 1 ur yezh. O klask chom pell diouzh kendiviz istorel Diwan em eus klasket kompren penaos e rankfe ar soubidigezh bezañ aesaet gant ur bedagogiezh resis. Hag evit echuiñ em eus kinniget labour ar Strollad Brezhonekaat evel un doare da sevel c'hoant al liseidi, gant o hiniennelezh, o istor, o c'harantez, da vont e brezhoneg.

  Ar braz eus an titouroù a zo bet dastumet gant labour ar Strollad Brezhonekaat am eus savet e 2016. Aet eo war-raok an enklask : 1-o sevel ur strollad eskemm gant liseidi, kelennerien ha kasourien gant an anv « Strollad Brezhonekaat »2. Prederiañ war plas ar brezhoneg e lise Diwan eo bet ar pal atav. Un tregont emvod bennak a zo bet gant liseidi a deue diwar o c'hoant atav. Direoliek e oa an emvodoù etre unan ar sizhun hag unan ar miz hervez c'hoant al liseidi. Etre 4 ha 28 den a deue d'an emvodoù. Cheñchet eo izili ar strollad (lod o vont da ober studioù uhel, lod o chom a-sav gant ar raktres, lod o tont ur wech...). An emzivizoù a denne da dielfennañ ar pleustroù peogwir e oa ar pal stadañ o fleustroù, o lakaat gerioù hiniennel warno, o lakaat war-wel doareoù-ober diwelus ha dibrederiet an aliesañ. An oadour nemetañ e oan a-wechoù met ambrouget e vezen gant keneiled all alies (dreist-holl Tomaz Laken ha Tangi An Dreo). Pouezus-kenañ eo kompren em eus dastumet komzoù skolidi dedennet evit mont e brezhoneg -daoust ma ne zeue ket a-benn lod anezho d'hen ober e-maez ar c'hentelioù. Raktresoù zo bet lakaet e plas (degemer eilveidi, kinnig ur film, mont d'ur c'hendiviz…) daoust ma n'oa ket ar pal diwezhañ. An eskemmoù a zo bet miret diwar stumm rentaoù-kont a implijan evit ar c'hounskrid-mañ. Ouzhpennet em eus ur renta-kont eus un emvod etre kelennerien en eil Derez aozet e miz Du 2016. 2-o vezañ e penn ur preder kroaziet gant liseidi o sevel emzivizoù a-stroll a-benn skrivañ un destenn evit kendiviz ISRLF (Institut Supérieur des Langues de la République Française) « Ar soubidigezh: 40 vloaz a dreuzkas evit dazont hor yezhoù » e Kemper e 2018. Daou brantad un eurvezh zo bet enrollet d'an 8 ha 22 a viz C'hwevrer 2018 (Anneks 1). Ma-unan e oan gant eizh lisead, daoust ma n'oa ket ar memes re bep taol. Un hentenn « emziviz hanter-renet » am eus heuliet, gant goulennoù ragaozet met kemmet int bet diwar evezhiadennoù dic'hortoz, hag o leuskel anezho da eskemm kenetrezo. Korf ar gaoz zo bet tro-dro d'o enskrivadur e Diwan, plas ar brezhoneg hag ar galleg kenetrezo, el lise hag en diavaez. 3-o vont gant ar memes strollad da arsellout mont en-dro ul lise dre soubidigezh en Euskadi. Sevenet ez eus bet ur film gant izili ar Strollad. Anvet eo « Div glogorenn »3. Filmet ez eus bet atersadennoù etre skolidi a oad ganto. Ar goulennoù a zo bet prientet en a-raok gant ur c'helenner, Tangi An Dreo, ha me, met an holl eskemmoù a zo bet renet hepdomp. Peadra da digeriñ ha frankaat ar gaoz. O kemer harp war eskemmoù etre liseidi e lakaomp ar biz war o freder dezho. E korf an atersadennoù ez eus bet komzet eus plas an euskareg hag hini ar galleg er skol hag er familh. 4-o sevel un enklask a-gevret gant an dezennourez Chantreau e miz du 2019. Deuet eo en ur c'hlasad eilvet a gelennen dezhañ. Ur c'houlennaoueg a zo bet savet (Anneks 2). Pal diwezhañ an enklask a oa evit Chantreau gouzout hiroc'h war pouez implij ar brezhoneg e familhoù liseidi Diwan. Memes tra e c'hallomp implijout disoc'hoù an enklask evit ar c'hounskrid-mañ : peseurt santimant ouzh ar brezhoneg ? Peseurt santimant ouzh o live ? Efed kaout tud a oar brezhoneg war al liseidi ? Hag all… Ne c'hallan ket echuiñ ar c'hinnig metodologel-mañ hep pouezañ en-dro war ma statud kelenner en ensavadur-se, pemp bloaz a skiant-prenet ganin. Evel kelenner em eus ur plas asimetrek e-keñver al liseidi. Dont d'ober skol da Diwan zo un dibab evit difenn ur yezh vinorelaet hag evit abegoù pedagogel. Komz a reont e brezhoneg din ha komz a reont dirazon e brezhoneg kenetrezo an aliesañ daoust ma ne lâran grik dezho. Setu elfennoù am boa da deurel e soñj evit pep respont a gaven interesant da lakaat er c'hounskrid. « Ils ne peuvent cesser de prendre part aux affaires sociales et politiques de leur groupe et de leur époque, ils ne peuvent éviter d'être concernés par elles. Leur propre participation, leur engagement conditionne par ailleurs leur intelligence des problèmes qu'ils ont à résoudre en leur qualité de scientifiques. » eme ar sokiologour meur Elias (1993). Dibaouez on bet tapet etre un engajadur (gant ma oberoù el lise) ha lakaat hed (o lenn labourioù skiantel, o skrivañ, o kenlabourat). An titouroù tennet eus ma enklask zo kinniget evit chom hep ouzhpennañ notennoù. Dispartiet int bet diouzh an destenn gant krochedoùigoù, ur skritur stouet hag ur varzenn daou gantimetr larkoc'h a bep tu : -SB a sinifi eo bet tennet an arroudenn eus emvodoù ar Strollad Brezhonekaat. Resisaet eo bet an deiziad bewech. Cheñchet eo bet an anvioù.

2. 2

 2 Dont da Diwan : petra eo prezeg ar rouedad Peseurt abegoù zo lakaet war-wel gant Diwan evit displegañ he raktres, evit atizañ ar gerent da enskrivañ o bugel ? Penaos e vez displeget perzhioù-mat ar soubidigezh ? Perak deskiñ brezhoneg d'ar vugale paneve « muioc'h eget 70% eus tadoù ha mammoù bugale Diwan n'int ket brezhonegerien » (Ar soubidigezh yezhel, Diwan.bzh) ? Gallout a reomp rannañ an arguzennoù e div lodenn. Ul lodenn gentañ a dap harp war an istor, ar sevenadur, ar stourm evit ar yezh… Sellit amañ ar pezh a lenner war lec'hienn Diwan : -« (…) la façon concrète de vivre une dynamique de reconquête et de réappropriation de la culture bretonne et de son support premier, la langue bretonne bien que cette réappropriation culturelle dépasse largement le cadre scolaire. » -« Hêrezh ar Gelted e Europa abaoe 2000 bloaz » eo ar brezhoneg. -« ur sevenadur gwriziennet en un endro bev ». -« Abalamour m'eo ar brezhoneg ul lodenn eus an endro, ar sevenadur en-dro d'ar bugel ». -« Difenn ar brezhoneg a dalv bezañ tommoc'h ouzh an disheñvelder eget ouzh an unvanadur, ouzh al liesdoare eget ouzh an untonelezh. » Gwelet e vez ar pouez lakaet war chouk ar vugale hag ar gelennerien. Ouzhpenn deskiñ brezhoneg evito o-unan int binviji ur politikerezh yezhel evit saveteiñ ur yezh a ya da get. Peadra da bennfollañ ! Pe tu ar skipailhoù : ma ne zeuont ket a-benn e vo marv ar yezh ? Evel ma vez skritellet e lec'h degemer al lise « Diwan, da yezh ne varvo ket ». Pe tu ar vugale : kiriek int da saveteiñ ur yezh hêrezh ar Gelted 2000 bloaz 'zo ! Klask a raimp gouzout hag-eñ e klot ar palioù-se gant tuedoù (dispositions) ar vugale ha reoù ar gerent ? Hag arguzennoù liseidi Diwan 'zo ar memes re ? Un eil lodenn ma voder an arguzennoù skiantel ha pedagogel. -« Rak er bugaleaj abred e vez, evit ar pep brasañ, diorroet an empenn hag an ampartiz speredel. (…) D'an oad-se e vez digor spered ar bugel; deskiñ a ra hep poan. » -« Naturel eo evit ur bugel ober gant div yezh. N'eo ket dinatureloc'h sevel ur bugel e div yezh eget e lakaat da zeskiñ seniñ piano » -« (…) la langue n'est pas un but mais un outil. L'immersion linguistique est une méthode d'apprentissage d'une deuxième langue (dite "cible") qui diffère de la méthode traditionnelle. Cette dernière utilise la langue "cible" comme vecteur de savoir. » eme tud Diwan Kastell-Paol17. Promesaoù Diwan da dud ar vugale a lenner amañ. N'eo ket nevez. E 1988 e veze meneget efedoù pozitivel nemeto an divyezhegezh dija, e kein al levr « peseurt skol evit Breizh ? » skrivet gant Diwan. Diskouez e oa ken ampart skolidi Diwan hag ar re all eo bet ar stourm kentañ. Lorc'h zo bet gant ar skipailhoù p'o deus paket o bachelouriezh al liseidi gentañ. Lorc'h da vezañ deuet a-benn e galleg. Pell diouzh azgoulenn tremen tout ar vachelouriezh e brezhoneg gant lod liseidi bremañ. 17 Kemennadenn d'ar gazetennerien kaset gant Association d'Education Populaire Diwan Kastell Paol, Le Telegramme, 08/01/2010 Seblantout a ra bezañ daou bal e-unan. Unan tro-dro d'ar brezhoneg evit ma chomfe bev ar yezh (met o plantañ anezhi en ur bed kozh-Noe). Pal pennañ ar gevredigezh eo : « Gant Diwan e sav ar goulenn : ha bev e chomo ar brezhoneg ? » (Perak Diwan ?, Diwan.bzh). Unan all evit kendrec'hiñ eo Diwan ur skol a-feson evit ledanaat ar speredoù (met n'eo ket ar pal diwezhañ). Diwar-se ne vo ket souezhus merzhout n'enskriv ket ur bochad kerent o re evit ma vo implijet ar brezhoneg bemdez. Met petra a ouzomp diwar-benn c'hoant tud ar vugale ? Petra a oar ar skolidi diwar-benn c'hoant o zud ? Penaos e vez treuzkaset ar pal eus an dud d'ar vugale ? Un dislavar a zo etre ar c'hoant ensavadurel Diwan ha hini ar gerent ? 2.3 Dont da Diwan : ar gerent, c'hoantoù klot ha diglot gant ar rouedad Ar braz eus an dud ne gomz ket brezhoneg gant o bugale : « l'apprentissage dans le cadre familial concernait un quart des élèves » (Broudic, 2011, p. 51). Er studiadenn savet gant Chantreau ha ganin e kavomp ur sifr izeloc'h e 2019. 47% eus ar vugale o deus ur vamm pe un tad pe an daou a oar brezhoneg met n'eus nemet 29% eus ar gerent-se az a ingal e brezhoneg gant o bugel. Kar memes ar re a oar brezhoneg a c'hall bezañ lakaet diaes pe n'o deus ket c'hoant da vont e brezhoneg gant o re. A-benn ar fin n'eus nemet 12,4 % eus al liseidi hag a zo desavet e brezhoneg. Diwar labour Adam (2015) e ouiomp ne vez ket enskrivet bugale en un hentenn dre soubidigezh pe divyezhek nemet evit ar brezhoneg. Lakaat a ra an enklaskerez meur a abeg war-wel. Ar gwareziñ hag an treuzkas eo ar re a glot ar muiañ gant palioù Diwan. Koulskoude e tibab kerent 'zo an hentenn evit ar bastuster da dennañ (utilités cognitives), an aezamantoù (aesoc'h deskiñ un eil yezh), mont en-dro pedagogel Diwan pe evit abegoù pragmatek (skol tost-tre ouzh an ti). Ne vo ket atizet er gêr ul lodenn eus ar vugale evit komz dibaouez brezhoneg war porzh ar skol. Hag ar gerent a c'hallfe kaout o c'hont ma'z eo kat o bugel da gompren, skrivañ ha distripañ brezhoneg er sal-glas, ha mat pell' zo. Gwallefedoù a zo zoken : « on les a mis à l'école pour qu'ils apprennent le breton, mais comme ils le parlent à l'école on le fait moins ».18 Shemaioù savet gant an enklaskerez a vez adkavet e-touez liseidi Diwan. Deskiñ brezhoneg n'eo ket an abeg pennañ atav :

B

  . AN ENDRO ETREOBER A-VREMAÑ19 : AL LISEIDI TAPET GANT AN AERGELC'H Evit kompren an endro sokial e vo lakaet war-wel an doare ma vez komzet eus plas ar brezhoneg gant al liseidi. Da c'houde e vo keñveriet gant skolioù dre soubidigezh all evit adlec'hiañ endro Diwan en ur c'hudennadur ledanoc'h. 1. Endro etreober al liseidi : mont en brezhoneg e Diwan « On trouve chez ces jeunes des représentations et des attitudes contradictoires où se combine le maintien de certains préjugés hérités et bien ancrés dans la société galicienne et d'autres qui sont nés de leur contact avec l'école » (Garabato, Gosende, 2007, p. 235) a skrive div sokioyezhoniourez c'halizat diwar o studiadenn diwar-benn krennarded ul lise. E Diwan ne gav ket d'al liseidi e komzont kalz brezhoneg er-maez ar c'hentelioù daoust m' o deus ur sell pozitivel ouzh ar yezh. 78 % eus al liseidi a disklêr bezañ tomm-tre pe tomm a-walc'h ouzh ar yezh (KCGG). Evit kavout boued da brederiañ e ranker pellaat diouzh ar goulenn « petra eo stad ar brezhoneg el lise ? » (an hini a lak da ankeniañ izili an Emsav) Penaos e c'hallfe bezañ mat stad ur yezh vinorelaet ? Frouezhusoc'h eo goulenn « pegoulz e komzit brezhoneg el lise ? » da skouer. Ar respontoù a c'hall bezañ lavar-dislavar evel-just (Dołowy-Rybińska, 2016). Kompliket eo evit ar grennarded bevañ en un aergelc'h diglosiek. « [Leur discours] dévoile aussi toutes les contradictions qui habitent leurs esprits. D'une part, se trouvent l'attachement et l'envie de défendre et de conserver LEUR langue et la conviction (identitaire) de leur droit à la parler. D'autre part, se trouve une société diglosse, habitée de contradictions et dans laquelle sont ancrées de vieilles représentations » (Garabato, Gosende, 2007, p. 247) eme ar sokioyezhoniourezed diwar-benn ar re yaouank e Galisia. N'eo ket simpl p'eo ar grennardiezh mare an dibaboù, ar choazoù, an identelezh o sevel… Pa eo bet lañset sinadeg 2016 evit tremen ar vachelouriezh e brezhoneg e oa bet sinet gant daou dermenad Diwan o doa dibabet er memes sizhun tremen ar vachelouriezh war an Istor-Geografiezh e galleg ! 19 Contexte d'interaction présent, diwar Bernard[START_REF] Lahire | Portraits sociologiques: dispositions et variations individuelles[END_REF] 

  ) a zo meneget evel ar c'hoarezed hag ar vreudeur : « C'hoant am boa da vont da Ziwan peogwir e oa aet ma breur araok. » Lanwenn, Klas Eilvet, 22/02/2018, SB An dud-kozh ivez. Istor an troc'h gant treuzkas ar brezhoneg a chom bev evit remziadoù ganet e bloavezhioù 2000 (s.o. pajenn 13). Er c'hontrol da Adam e tizoloomp amañ n'eo ket an enskrivadur e Diwan plaset en ur raktres pedagogel, yezhel pe stourm. Liesseurt eo al liseidi dedennet evit sokializañ ar brezhoneg el lise. Ne c'hallomp ket lâret eo dreistdileuriet ar vugale desavet e brezhoneg er gêr31. Ha ma vefe levezonet implij ar brezhoneg pa'z eo plaset en un istor familh, a garantez ? Bezañ difeal d'ar brezhoneg a c'hallfe terriñ istor karantez o zud ? Penaos chom hep soñjal e frazenn mil vrudet Lacan o selaou al liseidi : « An holl c'houlennoù zo goulennoù karantez »32. Reiñ c'hoant da gomz brezhoneg a dremenfe dre un treuzkas, oc'h en em anavezout en un den a degas c'hoant. N'eo ket dre ret gant un tad pe ur vamm, met ne 31 Estreget bugale stourmerien a oa e-touez ar 15 lisead o doa dibabet skrivañ o c'hopienn vatematik e brezhoneg evit bachelouriezh 2018 ivez.

2. 2 . 3 N

 23 'eo ket aes mont e brezhoneg e-maez al lise atav Komzet e vefe muioc'h galleg e-maez al lise gant ar skolidi. Setu ur raksoñj dasparzhet e Diwan. Chauffin a dap harp war stajoù DABU evit difenn he savboent : « En un aergelc'h gall emaomp bemdez, lennet ha klevet galleg hep er gouiet hag a-hed an deiz, neuze e teu diaes deomp. Met an DABU, get e aergelc'h e brezhoneg en deus lakaet ac'hanon da gomz ar yezh a-hed an deiz, ha memes, chalet oen o klevet pe o komz galleg. » « Pa'z on en em gavet el lise, em eus soñjet : poent eo din kregiñ e-barzh da vat. » (2015, p. 231) Simpl a-walc'h e vefe. Ur wech tennet framm ar skol e vefent laouenoc'h mont e brezhoneg : « En dehors des cours, deux clubs, l'un de rap, l'autre de kan ha diskan (chant à répondre traditionnel en breton, destiné à la danse) me permettaient de voir des groupes de jeunes s'exprimer et créer en breton alors que le carcan scolaire s'effaçait et permettait une expression plus libre. » (p. 22) Peadra da frealziñ an holl. Evit lâret an traoù kren-ha-krak n'ouzomp ket penaos ez a an traoù da c'houde. Soñj am eus em boa klevet prezidant DAO o tisplegañ din en doa klevet un tropellad liseidi o pegañ skritelloù evit tremen ar vachelouriezh e brezhoneg… o vont e galleg kenetrezo. Komz brezhoneg e kêr n'eo ket aes evit an holl grennarded. Tapet eo ar re yaouank gant sell ar re all d'an oad-se. N'eo ket aes bezañ brezhoneger en diavaez atav. « En ur stal eo diaesoc'h ober [e brezhoneg] peogwir e c'hall an dud sellout ouzhimp gant ur sell un tamm iskis. Dismegañs en un doare. » Gaid, Klas Termen, 22/02/2018, SB « El lise e komzan brezhoneg an aliesañ met er-maez eo un dra disheñvel… evit mont da greiz-kêr Karaez. Neuze, gant ar memes re e komzan brezhoneg el lise ha galleg e kêr. » Madenn, Klas Eilvet, 22/02/2018, SB Diasur eo plas ar brezhoneg e-maez Diwan. Hag Uriell da gaout douetañs : « N'ouzon ket hag e kavin tud evit komz brezhoneg. » « Ar re gozh a nac'h komz brezhoneg. » Klas Eilvet, 22/02/2018, SB N'eo ket gwall sammet ar plas brezhoneger atav. Ha n'eus ket kalz a degouezhioù evit implijout ar yezh. « Estreget er familh hag el lise ne ran ket kalz a draoù e brezhoneg war-bouez traoù bihan. » Bleunvenn, Klas Eilvet, 22/02/2018, SB Pa vez tro da gomz e-maez ar skol e c'hall degas lorc'h o kreñvaat an identelezh (o lakaat da virvilhañ traoù don). Pe er familh evel Uriell: « Pa oan e pempved er skolaj e oan bet e Pariz gant ma zud, ma zudkozh, ma breudeur… En ur stal e oamp krog da vont e brezhoneg hag e-pad tout an devezh hon doa komzet brezhoneg… An dud o doa ur sell iskis, n'ouient ket petra e oa. » Klas Eilvet, 22/02/2018, SB Pe gant ar mignonezed evel Madenn « P'az an da selaou Bleunvenn war al leurenn, fier on o klevout ma yezh embannet mod-se. » Klas Eilvet, 22/02/2018, SB N'eo ket simpl komz brezhoneg e-maez al lise. Rankout a reer kaout tro d'hen ober, hep mezh. Met pa vez tro e vez gwelet penaos e ro buhez d'ar yezh ar sokializañ o sevel ul liamm etre an diabarzh hag an diavaez. Statud sokial ar yezh a zo ur vevenn evit ar re yaouank « parce que notre langue n'est pas forcément présente socialement, quand on veut l'aborder en société, on se pose mille questions » (DG) eme Aire. B. LEVEZONIÑ AN TUDEOÙ HAG AN ENDRO ETREOBER N'ez omp ket da ginnig diskoulmoù. Rankout a rafen bezañ ur sapre fougaser evit hen ober. Er bed a-bezh ez eus diaesterioù gant ar soubidigezh. Abaoe 40 vloaz e vez labouret start, prederiet, eskemmet e Diwan war an tem-se. Pal al lodenn diwezhañ a vo adprederiañ disoc'hoù Diwan e-keñver he falioù. Da heul e klaskimp gwelout petra a c'hall lakaat tud yaouank da vrezhonegañ muioc'h. 1 Tizhet ar palioù ? Ur pouez bras a zo bet lakaet war chouk rouedad Diwan evel hon eus gwelet e deroù ar skrid : kaout ar memes efedoù ha skol an Trede Republik evit ar galleg, paneve dieubiñ ar vro. Lod eus ar stourmerien a gav kerse. Moal a zo aet war forumoù internet evit dastum un nebeud diouto. Da skouer : « Enseigner un charabia infâme à Diwan ben ça sert strictement à rien vu que ça ne sert qu'à l'école » (2016). Ul lodenn eus ar skipailhoù a zo lakaet diaes ivez gant ur santimant c'hwitañ (s.o. pajenn 21) e-keñver ur pal dibosupl da dizhout. Hag el lise ez eus santimant e oa gwelloc'h gwechall-gozh : « Depuis le temps que j'entends dire que l'usage du breton régresse chez nous, on ne devrait même plus l'entendre lors des pauses ! » (Broudic, 2010, p. 35) a lavare rener al lise e 2010 dija. Komzet e vije muioc'h a vrezhoneg a-raok etre al liseidi. Met souezhus eo klevout Morgana Cloître, ul liseadez bet etouez an nav c'hentañ o tremen ar vachelouriezh e Diwan. Ur wech bezañ stourmet evit ma vefe digoret al lise o doa graet « ur striv » evit « kenderc'hel gant ar brezhoneg er skol, er c'hentelioù met ivez en diavaez » (Danieloù, 2009). Da lâret ne veze ket eskemmet kenetrezo e brezhoneg er skolaj dija ? Pa ouiemp e oant tostoc'h ouzh ar gelennerien dre o niver bihan, o tont eus familhoù stourmerien hag ul lodenn kalz brasoc'h a oa desavet e brezhoneg er gêr e c'hallomp kompren pegen start eo evit al liseidi a-vremañ. Ha petra soñjal eus pozioù degaset gant Vallerie e 1972 pa zibabe liseidi' zo an opsion brezhoneg : « on voit beaucoup de jeunes apprendre le breton au lycée, mais, sortis des cours, ils ne parlent que français » (1997, p. 85) ! Etre implij dibaouez ar galleg ha hini ar brezhoneg peseurt palioù zo bet tizhet gant Diwan ? Da heul e klaskimp adlec'hiañ disoc'hoù Diwan en endo sokioyezhoniel. 1.1 Diefedus Diwan ? Ma'z eo ar soubidigezh ur vuhez vrezhonek penn-kil-ha-troad -unyezhegezh vrezhonek da vat -eo c'hwitet an taol, ha mat pell 'zo. Memes tra n'eo ket unyezhek gallek kennebeut buhez lise Diwan. Ma prizier efedoù Diwan war stad ar yezh, trenket eo ar soubenn, daoust ma c'hallomp gwelet ur c'hreskig eus barregezh ar rummadoù yaouank33. « L'école n'est pas là pour sauver la langue »34 eme Jureczek, an agregad nemetañ war ar c'horseg. Penaos priziañ efedoù Diwan neuze ? Lâret tout e brezhoneg ? Komz gant ar re gozh ? Komz ur brezhoneg direbech ? Lenn e brezhoneg ? Komz er vuhez pemdez ? Ma n'eo ket tizhet an holl balioù e tizher lod anezho. Distroomp daou-ugent vloaz a-raok pa oa bet krouet Diwan. Start eo ijinañ « kinnig ur skoliadur klok dre soubidigezh eus ar skol-vamm betek ar vachelouriezh » d'an ampoent. Digor a-walc'h eo ar sistem peogwir ez eus kement a yalc'hourien hag e liseoù all (s.o. pajenn 6). Posupl eo gant ar vugale deskiñ istor yezh o hendadoù. Ar « sevenadur gwriziennet » a zo lakaet e-plas en un endro bev. Marteze n'eo ket efedus a-walc'h Diwan evit reiñ ul live propik e brezhoneg, met efedusoc'h eget hentenn Divyezh pe hini Dihun. Posupl eo keñveriañ disoc'hoù skolidi Diwan gant re all. En daolenn35 dindan da heul e tiskouezer disoc'hoù en trede klas. Al live B2 a zo gwelloc'h eget an hini A1. Disoc'hoù skolidi Diwan a oa eus 26 poent gwelloc'h eget keidenn an div hentenn all. Taolomp pled memes tra, estreget efed ar soubidigezh hepken e c'hall bezañ (plas ar brezhoneg er familh evit skolidi pep hentenn n'eo ket anavezet da skouer).

  34 https://www.lepoint.fr/societe/l-ecole-ne-suffira-pas-le-seul-agrege-de-corse-appelle-les-insulaires-a-parler-leur-langue-22-03-201935 Conseil académique des langues régionales, le 25 juin 2019. Tests de compétence en langue bretonne en filières bilingues. Diwan n'eo ket dister o implij. Ar gelennerien, ar gasourien hag ar skipailhoù melestradurel a eskemm e brezhoneg gant al liseidi. Kap eo al liseidi da respont e brezhoneg. Er sal-glas eo laouen a-walc'h ar skipailhoù gant plas ar brezhoneg. Er-maez ar c'hentelioù e vez implijet awechoù : evit sevel ur pezh-c'hoari da ginnig e kentañ derez, evit sevel kazetennoù (Humpf, Arsav-brezel…), evit sevel skritelloù el lise, e-pad ar c'hluboù lakaet e-plas ganto (sinema, dañs, kanañ….), e-pad bodadoù savet kenetrezo… Arabat disoñjal palioù ledan Diwan : « Aesaat dre an divyezhegezh un diorroadur psikologel, speredel ha sokial pinvidik, hag ober un hent efedus evit mestroniañ meur a yezh ». Ul live skol uhel a zo tizhet gant ar skolidi o teskiñ e brezhoneg. An disoc'hoù-skol a zo e-touez ar re uhelañ e Bro-C'hall36. Ouzhpenn ar brezhoneg a vez treuzkaset gant Diwan, da lâret eo palioù all a zo tizhet. Mestroniet eo gwelloc'h ur yezh vev all ganto. Gant enklaskoù e tiskouezer « l'aisance plurilingue des jeunes du système immersif breton à Diwan : 60 % des jeunes bretonnants maîtrisent une deuxième langue vivante autre que le breton et le français, contre 20 % des monolingues francophones. » (Chauffin, 2015, p. 63) Diwar-se ez a ul lodenn vat diouto da studiañ yezhoù goude bezañ tapet ar vachelouriezh ha techet int da vont d'an estrenvro : « Drevras, n'eus ket muioc'h eget 4% eus ar studierien c'hall a ra o studioù en estrenvro bep bloaz18. E-touez liseidi gozh Diwan, sevel a rae da 12% feur ar re a oa en estrenvro e 2012 » (Ofis Publik ar Brezhoneg, 2013, p. 11). Penaos chom hep soñjal e labour Cassin diwar-benn an treiñ. « (…) la première condition pour savoir qu'on "a" une langue est d'en entendre au moins deux. » (2016, p. 218) Hag an eskemmoù sevenadurel : « L'amour de ma langue n'est tel pour moi que par mon désir des autres langues : "plus d'une langue". » (p. 193) Unan eus palioù Diwan eo bezañ digor d'ar sevenadurioù all. Berzh zo bet graet ! Daoust ma n'ouzomp ket peseurt implij zo eus ar yezh goude Diwan e vez kavet ur toullad skolidi bet o stourm : Redadeg, brezhoneg er skol-veur, Ai'ta… Lod a deu da gelenn d'o zro d'ar rummadoù nevez enskrivet. « Apprendre le breton, c'est "faire société" » (2018) eme Pentecouteau ha Servain, da lâret eo e vez kavet e Diwan ur « réciprocité d'action » hag « une unité permanente ou passagère ». Troomp hor sell davet ar gerent ivez. Ar soubidigezh a zo un doare da souten ar gerent. « Lod a c'hortoz kalz, pouezus-tre eo ar skol en o strategiezh treuzkas » eme Chantreau (2017, p. 82) en he c'hounskrid. Renard a lakaa war-wel tri foent pozitivel : degas d'ar poblañsoù lorc'h en 36 http://etudiant.lefigaro.fr/les-news/palmares/detail/article/le-classement-2013-des-meilleurs-lyceesde-france, arsellet ar 26 a viz even 2018. o yezh, sevel normoù ofisiel ha sikour kempouez psikoanaouedel, buhezel, fromel ha sokiosevenadurel ar vugale. « Il était fier, il était vachement fier ! Alors qu'au début il ne comprenait pas que les gens reparlent breton, enfin, l'école Diwan et tout ça. Mais en fait il était très fier que son petit-fils parle breton. Très fier, il le disait à tout le monde d'ailleurs. » (Quéré, 2000, p. 83) Labour Diwan zo tost ouzh ar pezh a c'hoarvez evit ur bern yezhoù minorelaet. E levr Halte à la mort des langues e laka war-wel Hagège (2002) efedoù ar vestroni war ar yezhoù minorelaet. Traoù a gavomp e Diwan : « appauvrissement du lexique », « emprunts en masse », « perte des marques diversifiées du pluriel », « nivellement analogique », « foisonnement d'invention ». Setu ar pezh a vez merzhet evit yezhoù ken disheñvel hag an Dahaloeg (Kenya), an Hayueg (Nepal), an Iwerzhoneg, an Hungareg (en Alamagn) Diwar-se eo dibosupl lakaat tout war chouk ar sistem-skol dre soubidigezh, ha nebeutoc'h c'hoazh war al liseidi hag al labourerien. Memes tra e vank ur studiadenn veur evit kelaouiñ ac'hanomp war implij ar brezhoneg goude ur c'hursus e Diwan. Petra a vez graet gant al liseidi bet eus ar brezhoneg er vuhez foran ? Kar bezañ divyezhek e fin Diwan ne sinifi ket dre ret bezañ brezhoneger da c'houde.

(

  Petra a degas ar c'hoant da vont e brezhoneg ?) « When examining the situation of young people belonging to language minorities we can observe that the last factor is the most difficult to achieve » eme Dołowy(2016, p. 280) diwar-benn lise Diwan « (…) young people have to find the need and the determination to use the minority language beyond pragmatic motivation » (p. 280). Digevatal eo an divyezegezh. Studiet hon eus er pennad-mañ al lodenn C hag O eus ar patrom. Er bartienn da heul e vo prederiet ha posupl eo degas ar c'hoant da vont e brezhoneg ? 2 « La découverte ou l'ignorance » (Lebesque, 1970) Guéguen a wel kinnig Diwan evel ur redi nemetken : « l'immersion en langue bretonne représente pour l'enfant une contrainte supplémentaire puisqu'elle s'ouvre sur une langue qu'aucune société ne parle ni ne comprend et sur une culture proche de celle du français. En tu all, Chauffin a wel Diwan evel ar choaz-mañ : « L'immersion en breton, c'est parler 100 % du temps en breton, c'est un système choisi. » Met petra a degasfe c'hoant dezho ? Gant ar skol e vez degaset ar c'hoant deskiñ lenn pe jediñ, hini komz brezhoneg a c'hall bezañ savet enni ivez ? Labour ar bedagogiezh eo o kinnig un doare da bep skoliad da gaout c'hoant ha da gavout e c'hoant. Ha n'eo ket dre ret oc'h arguzenniñ war interest ar brezhoneg : « Pourquoi apprendre le breton ? (…) Ces arguments sont multiples, je n'ai jamais vu qu'ils aient convaincu personne » (1997, p. 60) eme Vallerie.Da gentañ e welimp, diwar labour an Ikastola en Euskadi, penaos e rank bezañ prederiet er soubidigezh ar bedagogiezh ma'z eo ar pal treuzkas ur yezh vinorelaet. Da heul penaos e vez labouret tro-dro da c'hoant al liseidi gant ar Strollad Brezhonekaat.2.1 Ar soubidigezh a rank bezañ ur bedagogiezhTud e Diwan o deus c'hoant da dermeniñ, efedusaat, resisaat ar soubidigezh. Eus un tu all eo aonet ar rouedad hen ober peogwir e c'hallfe degas diemglevioù. Enebet e vez ar raktres yezhel diouzh an hini pedagogel. Diwar skiant ar rouedad dre soubidigezh euskarat ne c'hallomp ket prederiañ an eil hep egile. Ma ne vez ket prederiet war ar soubidigezh, da lâret eo ma ne vez ket savet ur plas arbennik dezhi e framm ar skol, e sinifi tamm-pe-damm e chom ar raktres tost ouzh hini skol Vro-C'hall o vrezhonegañ. Anavezet eo efedusted ar sistem skol-se. Treut eo plas an dre gomz ennañ. Live yezh ar skolidi c'hall zo izel ha dreist-holl dre gomz : « En 2016, les élèves français ont, une littérature enfantine en breton (…), ni pour avoir accès à une culture bretonne bien spécifique »

DEN 2 :DEN 3 :DEN 2 :DEN 2 :DEN 3 :DEN 2 :2□Darempred«

 232232 komz galleg. Ma n'eo ket ni a gomz brezhoneg, ne vo ket ken a vrezhoneg. Ar pezh a vez lavaret deomp ingal… memes ma n'eus ket awalc'h a vrezhoneg ganin c'hoazh. Ar pal a vefe ober 100% brezhoneg.DEN 1 : Evidon-me n'eo ket ar pal ober 100% Ar pezh am eus merzhet eo peogwir e komzan brezhoneg alies on gwelet gant ar re all evel an hini a gomz brezhoneg. Diwar-se, memes an dud a gomz atav e galleg a zeu da welet ac'hanon e brezhoneg, dreist-holl tud ar c'hlas. Evit sevel darempredoù mignonaj pe bezañ tostoc'h ouzh ar c'hlasad ez an e galleg a-wechoù. Ur skeudenn a zo eus an hini a gomz brezhoneg : unan gant disoc'hoù mat pe a selaou er c'hlas. Er skolaj e oa spontusoc'h c'hoazh. Amañ el lise tud n'o deus foutr kaer eus ar brezhoneg. Memes ma vez ur c'helenner pe ur c'hasour e kendalc'hont e galleg, kudenn ebet… lod a huch e galleg zoken… Dipant a ra gant piv memestra. Ma eo dirak ur pennkasour 'vo komzet brezhoneg muioc'h eget dirak ur c'hasour nevez erruet. Ar pezh n'oa ket er skolaj. N'eo ket doujus. Er skolaj e oa disheñvel. Bezañ klevet komz galleg dirak ur c'hasour e oa peogwir n'oamp ket bet fin, speredek awalc'h evit nompas bezañ tapet. Mezh hon oa, mezh da vezañ rebechet gant ur c'helenner, ur c'hasour... Er skolaj n'oa emskiant ebet eus ar pouez da gomz brezhoneg. Ne welemp ket ar pal. Komz a raemp brezhoneg peogwir e sonje deomp nemet d'ar bunijenn pe d'ar vezh ho pefe da gomz galleg dirak ar c'helenner. Ar redi n'eo ket efedus. Ar pal n'eo ket reiñ ar santimant d'ar gelennerien e vez komzet dirazo brezhoneg, met komz brezhoneg kenetrezomp. Ar redi en deus tennet ar fed da soñjal : « petra eo komz brezhoneg ? ». Ma vez lakaet ur reolenn « se zo mod-se ha n'eo ket mod all », ne vez ket prederiet pelloc'h. Pe gallout a ra kaout ur efed kontrol o tegas ar c'hoant da vont a-enep ar reolenn. N'eo ket kement ur redi el lise. Dont a ra muioc'h da vezañ ur choaz komz brezhoneg pe galleg. Hervez emskiant pep hini. DEN 1 : an doare ober a gont kalz ivez. El lise pa vez lâret « brezhoneg mar plij », dre n'hon eus nebeutoc'h a darempred gant ar gasourien e teu nemet tu ar rebech. Pa vez klevet « komzit brezhoneg » hep ger ouzhpenn evel « salud » « mont a ra » eo un tamm tagus. Lavaret a reomp daou c'her e brezhoneg hag setu tout. Padal er skolaj e plijent deomp kasourien zo. Muioc'h a fiziañs o doa ennomp ha muioc'h a darempred hon oa eget el lise. Ober a raemp kalz a oberiantizoù ganto, c'hoant o doa krouiñ ul liamm gant skolajidi. Al liamm a gont kalz evit rein c'hoant komz brezhoneg. E Kemper e oa ur strolladig a gomze brezhoneg, un dek bennak. N'ouzon ket ma oa an emskiant da gomz brezhoneg, pe ar c'hoant bezañ gwelet mat gant ar gelennerien… evel ma vez graet al labour noz. Kwa, me n'oan ket un emskiant eus ur stourm bennak. Yezh ar skolaj eo ha setu tout. Eus un tu all e teue diwar-se ur boaz da gomz brezhoneg a-wechoù memes ma n'oa ket kelennerien tro-dro. Memestra, me 'gav din, erruet el lise e c'hallfe al liseidi ober un tamm strivoù : ma teuez e diwan eo ret asantiñ raktres Diwan… padal ez eus Divyezh. neg eget pa oant e Kentañ. Marteze, tud o tihuniñ : « ma bloavezh diwezhañ eo, n'am eus ket komzet awalc'h » pe gant ar soñj kaout ur giriegezh : « re vras al lise omp ni bremañ, deompni da ziskouez ar skouer ». DEN 2 : N'on ket sur e kresk an implij e-keñver ar rannoù. Bez ez eus boazioù. Pa oamp erruet el lise hon oa merzhet e oa diforc'hioù hervez ar skolajoù. Da skouer, ar re o tont eus Plijidi a gomz muioc'h eget reoù all. DEN 3 : N'eo ket gwir ken. E gwened e vez komzet muioc'h… Rediet e oamp komz brezhoneg. Kwa, rediet, n'oamp ket skoet… DEN 1 : Me gav din eo e Gwiseni !!! Forzh penaos n'eo ket ar memes politikerezh hervez ar skolajoù. Goulenn « komzit brezhoneg » bep taol d'ar skolajidi a zo pouezus. Gwelloc'h eo lâret un dra eget chom diseblant. E Kemper e oa kaset d'ar preti e fin ar bloaz ar re a gomze brezhoneg ar muiañ : ur strollad 15 skolajiad, eus pep rann, gant kelennerien 'zo. Met n'em boa ket bet ar santimant ober kalz e brezhoneg… Pedet oan bet memestra. Spontus a oa en un doare… pe iskis. Evit gouzout piv a gomze ar muiañ brezhoneg e oa ur c'haier kenstrivañ gant notennoù diwar 10. Deomp ni da notenniñ : komz a ran brezhoneg er sal klas « ya » « ket », er self, gant ar vignoned, gant ar gelennerien… ha da c'houde e veze leuniet gant ar gelennerien… pe reizhet kentoc'h ! Un evezhiadenn hollek war an emzalc'h a oa hag unan war implij ar brezhoneg. Pep tra a oa kemmesket : an notennoù skol, an emzalc'h hag ar brezhoneg ! Iskis eo, n'eo ket ar memestra komz brezhoneg, ober sotonioù ha labourat mat er skol ! DEN 1 : An dra efedusañ a oa gwelet an dredeidi o komz brezhoneg. Pa oan erruet e Naoned e oa un dek bennak a dredeidi a oa rummad kentañ digoradur ar skolaj. Pa oant aet kuit e oa digresket plas ar brezhoneg. Ni oa tost holl o komz galleg er skolaj. Neuze e oa sinoù pe huchadennoù loened evit lâret « un den gour zo o tont ». En tu kontrol pa kroge ur skolajiad da gomz brezhoneg e oa an holl o c'houlenn « pelec'h emañ ar c'hasour ? », padal n'oa den bet o tont a-wechoù. Deuet e oa ur seurt c'hoari, ur farsadenn gwech ha gwech all evit ober aon d'ar vignoned. Er skolaj e soñje din e vefe mat komz brezhoneg, met ne raen ket. El lise am eus bet ur seurt deklik. En eilvet en doa lâret ur mignon din e kave kon e paefe e dud kaeroc'h ar skol evit Un emgav evit tabutal war plas ar brezhoneg el lise zo bet krouet e penn kentañ ar bloaz. Deuet e oa liseidi a bep live, kelennerien ha kasourien. Da heul da-se eo bet krouet ar strollad brezonekaat. Hor selloù zo troet warzu ar bloaz a-zeu dija. Krog omp da soñjal en un doare da zegemer ar re eilved oc'h ober gant ar brezhoneg diouzhtu. Muioc'h war evezh hag en o vleud e vint gant liseidi eveldomp-ni a gomzo e brezhoneg oute eget gant prezegenn ar benngasourien, neketa ? Meur a raktres 'zo war ar stern. Deuit da gemer perzh, da reiñ o mouezh pe o ali. Deuit da lakaat an traoù da fiñval ganeomp tudoù ! ! !" "# #" "$ $" "% %&' '% %&% %" "&" "( () )* *" "! !&' '% %& ) ), ,' '--&' '&--" ". . ! !/ /0 01 1&2 23 34 41 15 56 6&7 78 8&0 0&9 9: :5 5&2 20 03 3&&! ! ; ; 3 34 41 1 ! ! < <0 0= =& 0 0> >? ?: :0 0@ @&0 01 1& 0 0= =A A ! !" "# #$ $%& &# #' '( (%) )%# #%* *+ +, ,%! !( (%! # #! !# #--. ./ /%0 0%. .%! 1 1# #--%# #2 23 3. .--# # # #4 4# #' '. .%5 5# #%/ /' '5 5, ,# #6 6 4 4$ $. ., ,7 7' '6 6. .8 8%. .%9 9--+ +3 3%# #$ $%1 1' '( (4 4. .6 66 6 ! !+ +6 6 : :%; ;. .( (+ +< <%6 6+ +* *. .$ $( (1 1%! !" "# #$ $ 1 1< <$ $' '----# #! !%4 4$ $. ., ,7 7' '6 6. ./ /# ## #< <= == == = ! !" "# #$ $% %% %& &' '() )# #* *+ +, ,$ $--* *. .& && &" "(! ! !& &% %(& &/ /0 0* *% %& &(' '1 12 2& &% % ' '3 3& &# #(4 4* *# #5 53 3, ,* *# #(6 6(& &(2 27 7+ +(5 53 3, ,8 8* *2 2# #* *# #(! & &' '& &% %* *. .(9 9(* *(: :; ; & & ) )&& $ $ * * 4 4& & . .$ $4 UN N C CA AS S D DE E R RO OU UG GE EO OL LE E À À D DI IW WA AN N ! ! Goulennaoueg savet e miz Du 2019 gant Katell Chantreau e Lise Diwan Skol vrezhonek D'az soñj peseurt abegoù pennañ o deus broudet da dud da gas ac'hanout d'ur skol vrezhonek ? (Daou abeg d'ar muiañ) □ Skol gevredigezhel, perzh ar gerent er skol □ Pedagogiezh plijus, kelennerien sichant □ Evit saveteiñ ar brezhoneg □ Evit ma vefe aesaet treuzkas ar brezhoneg er familh □ Skol dostañ an ti □ Skol vihan, aergelc'h familh □ Evit ma vefe desket brezhoneg ganin □ N'ouzon ket tamm ebet □ Evit an divyezhegezh abred, ar spered digor Ha tro 'peus bet da gomz eus se gant da dud ? □ Meur a wech □ Ur wech □ 'Meus ket bet Hag unan (tad pe mamm) a oa mennetoc'h eget egile gant ar raktres skoliata brezhonek ? dit gant ar brezhoneg ? Petra ne blij ket dit gant ar brezhoneg ? Implij ar brezhoneg Ha mignoned 'teus (barzh pe maez eus al lise), ha brezhoneg ar yezh voas etrezoc'h maez eus al lise ? ha c'hoarezed (ma 'peus) e komzez brezhoneg : □ Atav pe dost □ 50 % bzg, 50 % yezh all □ A-wechoù □ Ne ran ket □ Ne oaront ket brezhoneg Ar brezhoneg eo ar yezh e ranker ober ganti el lise, hervez ar reolenn. Reizh eo. Ul lise Diwan eo. □ A-du □ N'on ket a-du Mat e vefe goulenn o ali gant al liseidi diwar-benn ar reolenn-se. □ A-du □ N'on ket a-du Gwelloc'h e vefe d'al liseidi n'int ket a-du gant ar reolenn-se mont en ul lise all. □ A-du □ N'on ket a-du Gwelloc'h e vefe lezel pep hini choaz ar yezh(où) a fell dezhañ implijout, giz ma kar. □ A-du □ N'on ket a-du Muioc'h a vrezhoneg a vefe gant al liseidi ma ne vefe ket ur redi komz brezhoneg. □ A-du □ N'on ket a-du Hep ar reolenn-se e vefe treut-tre implij ar brezhoneg gant al liseidi maez eus ar c'hentelioù. □ A-du □ N'on ket a-du N'eo ket efedus ar reolenn-se. Reiñ a ra ur skeudenn fall eus ar brezhoneg d'al liseidi. □ A-du □ N'on ket a-du Tud zo ne c'hellont ket doujañ ouzh ar reolenn-se abalamour m'eo re dreut o live brezhoneg. □ A-du □ N'on ket a-du Liperien-revr un tamm eo ar re a zouj ouzh ar reolenn-se. □ A-du □ N'on ket a-du Kalonek eo al liseidi a gomz brezhoneg el lise bepred pe dost. □ A-du □ N'on ket a-du Sevenadur Lenn a rez levrioù pe gazetennoù brezhonek ? Ha kemer a rez perzh, mod pe vod, er stourm evit ar brezhoneg (buhez kevredigezhel, stourm politikel, krouiñ…) pe petra 'teus graet da skouer ? : Treuzkas brezhoneg : Ma 'tefe bugale un deiz bennak, en em welout a rafes komz brezhoneg dezho… Ma vefe ezhomm, hag asantiñ a rafes ez afemp e darempred ganit evit atersiñ ac'hanout ? □ Ya □ Ne rafen ket Ha plijout a rafe dit resev disoc'hoù an enklask-se ? publik □ klasoù divyezhek prevez □ Diwan □ skol c'hallek □ er gêr Skolaj □ klasoù divyezhek publik □ klasoù divyezhek prevez □ Diwan □ skol c'hallek □ er gêr Penaos e vez an traoù ganit er skol ? □ Diaes eo □ Ar geidenn tamm pe damm □ Disoc'hoù mat pe mat a-walc'h Bevañ a rez : □ gant tad ha mamm □ gant tad ha mamm a bep eil □ gant da vamm dreist-holl □ gant da dad dreist-holl Kumun ma 'teus tremenet an darn vrasañ eus da vugaleaj : ar bzg □ Dedennet gant ar bzg □ Etre an daou □ N'eo ket dedennet □ A-enep ar bzg □ Ne ra forzh □ N'ouzon ket ar bzg □ Dedennet gant ar bzg □ Etre an daou □ N'eo ket dedennet □ A-enep ar bzg □ Ne ra forzh □ N'ouzon ket Evezhiadennoù war an tad pe ar vamm : Ur yezh all (pe yezhoù all) a vez komzet en da familh ouzhpenn ar galleg ha/pe ar brezhoneg (tad pe mamm, leztad pe lezvamm) Toutes les activités sociales comportent potentiellement une dimension éducative, peuvent être occasion ou objet d'éducation » 2. « Apprentissage dans des situations liées à la vie quotidienne, à des activités qui n'ont pas ou n'avaient pas pour objectif l'apprentissage » 3. « Une situation marquée par l'absence d'intentionnalité éducative et d'institutionnalisation sociale » 4. « Projets explicites d'auto-apprentissage liés aux centres d'intérêts des Le lien compte beaucoup pour donner envie de parler breton » 1 m'explique une jeune du lycée immersif Diwan en Bretagne, alors que je m'interroge sur ce qui inciterait les élèves à parler breton en dehors des cours. En effet, on présente souvent l'enseignement par immersion linguistique comme la méthode la plus efficace pour l'apprentissage d'une langue cible (ou langue 2). Et il l'est à bien des égards (Turnbull et Dailey-O'Cain, 2009). Toutefois, lorsque cette immersion s'organise autour d'une langue minoritaire, les attentes des fondateurs de ces écoles vont bien au-delà de la simple acquisition de compétences linguistiques 2 . A travers un projet scolaire sont portés des desseins politiques pour contribuer à la réappropriation sociale de la langue en danger, en obtenir la normalisation 3 , la généralisation de son usage dans la société : « Diwan pose la question : le breton restera-t-il vivant ? » 4 Au regard de ces objectifs ambitieux, la communauté éducative est souvent déçue de l'utilisation trop sporadique de la langue apprise par les jeunes. En effet, si l'emploi d'une langue demande des compétences minimums (Capacity), elle implique également d'avoir l'opportunité de la pratiquer (Opportunity) et surtout le désir de l'employer (Desire). (Grin, 2003) M'intéressant aux élèves du lycée immersif en langue bretonne Diwan, j'ai choisi de ne pas traiter la question des compétences -ils arrivent à communiquer dans cette langue bien que le vocabulaire leur manque parfois -et celle de l'opportunité -ils séjournent du lundi au vendredi à l'internat, même si en dehors du lycée les occasions de parler breton se font rares pour beaucoup. Il restait donc la question du désir, qui ne manque pas de piquant quand on a affaire à des adolescents. « [Leur discours] dévoile aussi toutes les contradictions qui habitent leurs esprits. D'une part, se trouvent l'attachement et l'envie de défendre et de conserver LEUR langue et la conviction (identitaire) de leur droit à la parler. D'autre part, se trouve une société diglosse, habitée de contradictions et dans laquelle sont ancrées de vieilles représentations. » (Garabato, Gosende, 2007, p. 247) Il s'agissait donc pour moi de comprendre cet écart entre les attentes de Diwan en terme d'immersion et la réalité observée au lycée, avec un emploi intermittent du breton par les apprenants. Qu'est ce qui fait obstacle à l'usage de la langue cible, dès que l'intermédiation de l'adulte, notamment en salle de classe, a disparu ? Et inversement, qu'est ce qui stimule leur désir de parler breton ? Pour faire état de cette pratique sociale, j'ai repris le cadre proposé par Lahire (2012), à savoir que ces pratiques sont le fruit de dispositions sociales « à partir desquelles les acteurs perçoivent et se représentent la situation » et du contexte d'interaction autrement dit « ce que le contexte exige ou sollicite de la part des acteurs » (p. 24). Pour apprécier les dispositions des élèves, j'ai choisi de me pencher sur leur « fréquentation passée de contextes d'action » (p. 25) 5 , soutenant l'idée que de leur socialisation antérieure pouvait naître un désir de s'exprimer en breton. Regarder en arrière lorsqu'on parle de jeunes invite en premier lieu à s'appuyer sur deux instances de socialisation : l'école et la famille. Quel discours portent ces deux institutions sur ce qu'ont pu souligner des lycéens de Diwan en se montrant fiers d'user de leur idiome avec d'autres que leurs pairs. Ensuite, la question pédagogique de l'immersion doit aussi être posée. Il ne s'agit pas de prendre parti dans une vieille querelle à Diwan entre ceux qui ne sont intéressés que par le seul projet linguistique et ceux qui veulent l'étendre aux pédagogies sociales, mais bien de relier les deux : affirmer que sans projet pédagogique, il ne peut y avoir d'immersion linguistique. En effet, l'école comme elle existe aujourd'hui, sur le modèle français, ne permet pas un apprentissage des langues satisfaisants. En expression orale, « les résultats des élèves français sont très nettement inférieurs à ceux de leurs camarades européens. » (Cnesco, 2019) La question du désir doit être réhabilitée à tout âge en interrogeant les élèves sur les formes qu'ils entendent donner à l'usage du breton (Larvol, 2014). Les professeurs, les adultes en général, se retrouveraient à ôter leurs atours de maîtres qui expliquent le pourquoi et le comment, donnent des raisons, mettent du bon sens… Les extraits des discussions qui ont été reportés dans cet article et recueillis dans le cadre du Strollad Brezhonekaat ne mettent malheureusement pas en exergue les échanges, les contradictions, les écarts -moi y compris -qu'ont permis ces réunions. Ces interventions nous indiquent le sens que ces jeunes mettent dans l'emploi du breton, mais ils sont surtout venus en leur temps poser un sens pour eux. « Pourquoi apprendre le breton ? » interroge Vallerie avant de répondre « Ces arguments sont multiples, je n'ai jamais vu qu'ils aient convaincu personne. » (1997, p. 60) En s'autorisant à prendre les chemins buissonniers, la communauté éducative pourrait mieux écouter les désirs des élèves, les faire émerger si nécessaire, et surtout les appuyer.

  

A. tuedou al liseidi : « komzit brezoneg d'ho pugale » _________________________________

  Dont da Diwan : petra eo prezeg ar rouedad __________________________________________ 2.3 Dont da Diwan : ar gerent, c'hoantoù klot ha diglot gant ar rouedad ________________________

	1 Ar brezhoneg hag ar skol _____________________________________________________________
	1.1 Lazhet gant ar skol ? _____________________________________________________________
	1.1.1 Ur memor a-stroll hollbouezus _________________________________________________
	1.1.2 Pouez ar memor war ar mod-ober hiziv __________________________________________
	1.2 Saveteet gant ar skol ? ___________________________________________________________
	1.2.1 Istor goulenn ar c'helenn brezhonek ____________________________________________
	1.2.2 Diwan : « les droits qu'on a on les prendra » ______________________________________
	1.2.3 Er skol ? ___________________________________________________________________
	2 Tro-dro ar vugale : bezañ enskrivet e Diwan ______________________________________________
	2.1 Ar soubidigezh, arouez Diwan _____________________________________________________
	2.2

B. An endro etreober a-vremañ : al liseidi tapet gant an aergelc'h ________________________

1. Endro etreober al liseidi : mont en brezhoneg e Diwan _____________________________________ 1.1 « Soubenn ar maen » : ar galleg a zo deut en-dro ______________________________________ 1.2 Ur yezh digoulzet _______________________________________________________________ 1.3 Ar brezhoneg tener o c'halon ______________________________________________________ 1.4 Diglosiezh : yezh ar c'helenn versus yezh ar grennardiezh _______________________________ 2 Mont en-dro ar soubidigezh : ur sell a-bell _______________________________________________ 2.1 Pleustr ar vugale er soubidigezh : ar skolajoù hañv en iwerzhoneg ________________________ 2.2 Ha ma vefe ar soubidigezh un divyezhegezh ? _________________________________________ 2.3 Komz brezhoneg un istor personel : stajoù KEAV ______________________________________

  SBSetu respont ul liseadez pa voe goulennet outi perak eo bet enskrivet e Diwan. N'eus forzh piv en deus kaset ar gaoz gant ar re gozh e Breizh-Izel en deus klevet anv eus ar simbol, ar vuoc'h.

	A. TUEDOU AL LISEIDI4 : « KOMZIT BREZONEG D'HO 1.1.1 Ur memor a-stroll hollbouezus
	PUGALE » « Ma zad a oa kentoc'h eus kostez Roazhon met e vamm a oa genidik
	eus Kemperle, hag ar moustradur he doa bevet d'am soñj, ar
	A-raok mont da studiañ endro yezhel al liseidi e vimp dedennet evit gouzout ar prantad lec'h ma oa difennet komz brezhoneg. N'o doa ket bet
	c'hemennadennoù kaset dezho. Hervez Lahire eo an tuedoù sokial « ar produioù diabarzhet c'hoant da vont e brezhoneg gantañ. »6 Gaid, Klas Termen,
	eus darempredoù paseet eus endroioù etreober »5. N'eus ket tu da arsellout anezho peogwir e 22/02/2018,
	teu eus ar sokializadur paseet. « On ne peut véritablement comprendre pourquoi des individus
	aux expériences socialisatrices passées différentes réagissent différemment face aux mêmes
	"stimuli" extérieurs si l'on ne fait pas l'hypothèse que ce passé a été, d'une façon ou d'une
	autre, sédimenté et converti en manières plus ou moins durables de voir, de sentir et d'agir,
	I. Peseurt tuedoù hag endro
	etreober zo arsellet ?
	kinnigoù Diwan.
	13

c'est-à-dire en traits dispositionnels : propensions, inclinations, penchants, habitudes, tendances, manières d'être persistantes »

[START_REF] Lahire | Monde pluriel: penser l'unité des sciences sociales[END_REF]

. Kement a duedoù zo hag a liseidi peogwir eo tapet pep hini en un doare disheñvel gant elfennoù boutin ar sokializadur kentañ. Hag er sokializadur-mañ eo ar gerent hag ar skol an daou ensavadur pennañ evit levezoniñ identelezh sokial an hiniennennoù. Se zo kaoz ez omp da gregiñ gant studiañ anezho. Da gentañ e klaskimp kompren levezon istor ar brezhoneg er skol war ar skolioù Diwan. Da heul e tielfennin petra eo prezeg Diwan diwar-se ha penaos eo levezonet c'hoantoù tud ar vugale diwar « Il est interdit de cracher par terre et de parler breton ». Hag, evel un toullad tud all en deus klevet kaoz oberer ar c'hounskrid-mañ eus afer ar simbol gant e vamm-guñv. N'on ket sur e kaver un emvuhezskrid e Breizh-Izel gant tud ganet etre 1900 ha 1950 ha na gontont ket penaos eo bet moustret ar brezhoneg. Pe vefe eñvorennoù : François Taldir-Jafrennoù, Pierre-Jakez Helias, Jean Rohou... Pe tud yaouankoc'h o kontañ an droug gouzañvet gant o hendadoù : Mona Ozouf, Michel Le Bris... Labourioù istorel pe skiantel a vern ivez : Fañch Broudic, Klaoda an Du, Yves Griffon (2008), Morvan Lebesque (1970), Françoise Morvan... Evit ur wech n'eo ket disrannet ar pezh a vez kavet war estajerennoù al levraouegoù hag ar c'hredoù poblek. Ur gwall afer eo moarvat ma'z eus bet graet kement a reuz. Ha diwar-se eo deut ar soñj -ar raksoñj ? -muiañ dasparzhet e Breizh : gant ar skol eo bet lazhet ar brezhoneg. Ral e lakaer ar biz war abegoù all gant ar c'homzoù poblek kement hag ar re skiantel. Ral e klever komz eus perzh ar vodernelezh, an touristerezh, ar mediaoù, an divaeziadeg, ar gêriekadur, ar pignerezh sokial… Ar skol bublik c'hall a zo kaoz, ha mat pell 'zo. Difenn implij ar brezhoneg gant ar simbol hag an diskuliadur zo bet un teknik lakaet e-pleustr e Frañs, en trevadennoù gall pe en estrenvro. Gant ar feulster simbolek-se ne veze ket desavet ar vugale d'an ampoent. Diwar Helias e ouiomp e oa prest ar gelennerien da dreistpaseal o reolennoù : « (…) ils enseignent dans leur classe qu'il est très vilain de "rapporter". Mais la règle ne vaut pas pour le délit de bretonniser. Comprenne qui pourra » (Helias, 1976) 6 SB s.o. metodologiezh evit kompren ar referañsoù tennet eus al labour enklask.

  Ar sistem dre soubidigezh kentañ e skol c'hall an Trede Republik en e doare daoust ma n'eo ket anvet mod-se7. Gwech ebet ne vez komzet eus soubidigezh evit ar skolioù gall e mare an trevadennoù nag hiziv evit ar skolioù gall en estrenvro. Irénée Carré, kaset da Vreizh e 1886 evit ensellout skolioù ar vro, en doa c'hoant da degas ar galleg er porzh evel ma vez broudet ar skolidi d'hen ober e Diwan hiziv-an-deiz : « Le maître les suivra ; il se mêlera à leurs amusements, leur disant en français l'équivalent de ce qu'ils disent en breton. Sans réprimander ceux qui parleront breton, il encouragera et récompensera ceux qui auront retenu ce qu'il aura dit et qui essaieront de le répéter en français »[START_REF] Carré | De la manière d'enseigner les premiers éléments du français dans les Écoles de la Basse-Bretagne[END_REF]. « An hentenn vamm » a veze graet anezhi peowgir e ranke d'ar skolaer ober e-giz ma raje ur vamm gant ur bugel bihan, mont war-eeun eus an dra d'ar ger gallek ha n'oa ket tremen dre ar brezhoneg.Quéré a gomz eus ur memor a-stroll evit ar sistem skol : muntrer ar brezhoneg eus un tu, ur sistem efedus eus un tu all. « Appliquons donc au breton le traitement de choc auquel eurent recours les fondateurs du français classique » a skriveVallerie (1997, p. 74) diwar-benn ar yezhoniezh. Un diemskiant a-stroll a zo gant obererien Diwan pa vez klasket lakaat ar skolidi da gomz brezhoneg. Un doare a-stroll adplaset en un istor hiniennel. Daoust ma vez klevet ar memes istor atav e-tro ar moustradur ez eo kontet bewech en un doare disheñvel gant pep hini, traoù munut disheñvel zo a-wechoù. « Ar pezh am eus merzhet oc'h ober al labour kazetenner e brezhoneg. Bewech pep hini a lavare din : « Ah ya ! Ar brezhoneg a oa ma yezh-vamm. Gout' a rez er skol n'on ket bet aotreet da gaozeal » E-giz ma vije un istor dianavezet. An holl a oar an istor-mañ met pep hini en deus ezhomm da gontañ e istor » (Danielou, 2009) eme Tangi,

	Goude an Dispac'h Bras e oa bet diskaret ar yezhoù rannvroel gant ar soñj unvaniñ ar Stad
	C'hall. Gant lezennoù Ferry (1881-1883) e oa kroget ar braz eus ar vugale da vont d'ar skol.
	Dek vloaz a-raok, e 1870, e oa bet goulennet, evit an taol kentañ en un doare ofisiel, lakaat e-
	plas kentelioù war ar brezhoneg. An abeg pouezusañ evit lañsañ ar sinadeg kentañ a oa efedoù
	pozitivel an divyezhegezh dija : « N'est-ce pas un immense avantage pour un peuple que de
	parler deux langues ? "L'homme qui possède deux idiomes vaut deux hommes", disait Charles-
	Quint, et cette parole n'est pas moins vraie d'un peuple que d'un individu. » (De Charencey,
	considèrent aujourd'hui que l'apprentissage du breton est l'objet d'un choix conscient et
	raisonné de leur part, par opposition à la génération précédente qui s'était vu imposer la
	langue française. » (Quéré, 2000, p. 80-81)

N'oa ket heñvel poch ouzh ar soubidigezh a-vremañ. Gant Diwan eo bet adprederiet patrom ar skol diwar ar gasoni kaset gant an istor-se. Koulskoude, o lâret eo bet efedus ar skol evit gallekaat ar vugale, e c'hallfe bezañ efedus ar moustrañ evit brezhonekaat en-dro. Ur mennozh mat e vefe rediañ ar brezhonegañ ? Anv eus ar simbol ne c'hallomp ket ober (ne vez ket graet seurt traoù hiziv evel-just) met rebechiñ, pinijañ, kastizañ a c'hall bezañ graet evit tizhout ar pal ? Pe klasket e vo reiñ c'hoant evel ma kinnige Irenée Carré ? Ha petra a ro c'hoant d'ar vugale a-vremañ da vrezhonegañ ?

1.1.2 Pouez ar memor war ar mod-ober hiziv « P. 78 ans : En principe, on nous interdisait de parler le breton. Bon, en classe, bien sûr, on ne le parlait pas, puisque c'était le maître qui faisait les cours, mais dans la cour, les petits bretonnants comme moi, ils avaient tendance à revenir à leur langue maternelle »

[START_REF] Quéré | Les Bretons et la langue bretonne, ce qu'ils en disent[END_REF]

. N'eus nemet eskemm ar ger breton gant français hag hon eus un deskrivadur damheñvel eus Diwan hiziv-an-deiz. Da deurel evezh zo memes tra. Un diforc'h kreñv a zo : « En ce qui concerne les écoles Diwan et bilingues la plupart de mes interlocuteurs, et notamment les bretonnants seconds, mettent en exergue la question fondamentale de la liberté du choix de la langue. Considérant en effet qu'on avait "volé leur langue" aux petits bretonnants, ils kazetenner e France Bleu Breizh Izel. « Il n'y a pas d'inconscient collectif, il n'y a que des inconscients particuliers, pour autant que chacun, à chaque instant, donne un petit coup de pouce à la langue qu'il parle » eme

Lacan (1976, p. 133)

.

[START_REF] Comiti | le corse à l'école, ou le syndrome du bocal[END_REF] 

ha Chauffin a diskouez ivez penaos eo tapet an obererien skol a-vremañ gant an heñveladur. « En 1977, pour les écoles Diwan, c'est en quelque sorte une immersion "à l'envers" qu'il s'agissait de produire, puisque les élèves bretons francophones allaient parler breton dans des locaux qui parfois, pour les anciennes écoles comme à Lorient ou Carhaix, n'avaient pas toléré un mot de breton entre les mêmes murs » (Chauffin, 2017, p. 77) Sevel un enep-skouer a vefe trawalc'h evit advuheziñ ar brezhoneg ? Aes eo ar preder met diwar un hanter c'haou « lazhet ar brezhoneg gant ar skol ». Neuze e vo start tizhout ar pal kontrol : « saveteiñ ar brezhoneg gant ar skol ». 1.2 Saveteet gant ar skol ? Istor ar stourm evit ar brezhoneg er skolioù a vo kinniget e-sell da gompren e levezon war ar re o doa savet Diwan. Peseurt spi zo bet lakaet er raktres-se ? Peseurt spioù pa'z eo bet savet Diwan ? 1.2.1 Istor goulenn ar c'helenn brezhonek N'ez omp ket da adsevel istor ar brezhoneg er skol met an abegoù lakaet war-wel evit difenn ar c'helenn e brezhoneg ha war ar brezhoneg. Gaidoz, De Gaulle, 1870) Efedusaat ar c'helenn a oa ar pal : « Dans un grand nombre de provinces, l'enfant arrive à l'école sachant à peine quelques mots de français. Le maître d'école n'a pas le droit, pour l'instruire, de se servir de la langue locale. Il en résulte que l'élève perd un temps infini à se rendre compte de ce que lui dit son professeur et quitte l'école sans avoir fait de réels progrès. » Ne voe respont ebet -n'eo ket sur eo bet kaset zoken -peogwir e oa digoret ar brezel e Frañs. Goude-se e oa bet goulennet ar c'helenn evit ur yezh poblek kevatal d'ar galleg. E 1909 e c'houlenne pennoù bras Kevredigezh Vroadel Breizh (URB) digant gouarnamant Bro-C'hall digeriñ dorioù ar skolioù d'ar brezhoneg. Nac'het-krenn e voe. Ha « pa vrallas kloc'h ar vrezel e oa bet graet o soñj gant an darn vrasañ anezho : stourm taer evit difenn ar Vro vras diouzh an Alamanted ha gounit degemer ar brezhoneg er skolioù. (…). Da heul ar vrezel e oa bet ul lañs nevez gant difennourien ar brezhoneg. Georges Dottin, dean skol-veur Roazhon en doa goulennet e vije desket brezhoneg er skolioù (…) Betek mont da ginnig ur sinadeg evit ar brezhoneg er skol d'ar Prezidant Wilson a oa en Europa d'ar poent-se. »8 E 1934 e krogas da vezañ peuraozet ar stourm. Gant ar c'homunour Yann Sohier da gentañ. Gant anv Ar Falz e lañsas ur sinadeg wardu ar bobl evit ma vefe kelennet ar brezhoneg en holl skolioù Breizh-Izel : « C'est une langue riche devenue aujourd'hui une langue de culture moderne. -C'est par elle, et par elle seule, qu'est possible l'éducation logique et rationnelle de nos enfants, l'émancipation culturelle du peuple breton…»9 Arguzenniñ a rae evit diskouez e oa posupl bezañ desket er skol e brezhoneg, ar pezh na oa ket anat d'an ampoent. (Na pa voe krouet Diwan e 1977).

  Ar Brezoneg er Skol » Yann Fouéré en e benn. Hag eus live deskadurezh ar Vretoned evel er sinadeg kentañ : « le régime actuel est pour une bonne part responsable de la grande proportion des illettrés qu'on rencontre en Bretagne ». Un enep-arguzenn d'ar mare-se pa oa ar galleg tu ar vodernelezh. Er gelaouenn Gwalarn e veze diskouezet e c'helled plediñ gant forzh peseurt danvez e brezhoneg er memes mare. Levrioù a veze moulet evit ar vugale ha kaset d'ar skolioù evit netra. « Ar Brezoneg er Skol » a skignas ur mennad war-du ar c'huzulioù-kêr evit kelenn brezhoneg (sinet gant muioc'h eget 300 kumun). Reizhabeget e oa an azgoulenn gant goulioù ar Brezel Bras : « … la guerre de 1914 dont la Bretagne a souffert plus qu'une aucune autre province de France ».

8 

Kentelioù skol-veur S. Moal, Ar brezhoneg er skolioù, master 2

9 

Ar Falz, n°

20, décembre 1934

. Kroget e veze da gomz eus diskar ar yezh : « Sauvegarder les derniers vestiges d'une antique civilisation et d'une riche littérature malheureusement en grande partie disparues » gant luskad « Tamm-ha-tamm e tremenas an azgoulenn eus ur c'helenn e brezhoneg d'ur c'helenn war ar brezhoneg. Ar gannaded a soutene al luskad o kinnig lezennoù. Pierre Trémintin, ur c'hannad a ginnig daou vennad : « Article premier : la langue bretonne sera enseignée officiellement en même temps que le français dans les écoles primaires de Basse Bretagne. / Article 2 : La langue bretonne sera admise comme deuxième langue aux examens du baccalauréat au même titre que les langues étrangères et coloniales » (19 mars 1936) Gant ar strollad Gwenn-Ha-Du e oa bet staget an azgoulenn ouzh un dra ledanoc'h eget an deskadurezh vrezhonek, da lâret eo « la libération de la Bretagne ». Roll oberoù politikel10 emaez-lezenn a oa bet implijet e 1936 : « Nous avons accordé au Ministre français de l'Education nationale un délai d'un mois pour commencer à organiser chez nous l'enseignement de notre langue nationale réclamé aujourd'hui par trois Conseils généraux et plus de deux cents municipalités. Malgré notre patience, nous constatons que le gouvernement français n'a pas encore manifesté la moindre velléité d'accorder à nos enfants leur droit d'être instruits dans la langue. »11 Intrudu al lakaat e-pleustr kentañ a grogas e-keit troc'h an Eil Brezel-bed. Yann Kerlann, rener Ar Falz, a digoras ur skol brevez hollvrezhonek e Plistin (1942-1944), nav bugel enni. Ar skol gentañ dre soubidigezh 35 bloaz a-raok Diwan e voe. Gant renad Vichy e voe damaotreet ar c'helenn : « 1 eurvezh 30 d'ar muiañ tout ». Etre 1958 ha 1961 e voe renet ur skol brevez katolik 10 « Repertoire d'action politique » diwar politikoniour Charles Tilly.

  Un diforc'h etre ar pleustr hag ar skeudenn lakaet war-wel gant Colonna. « Met pa vez sellet adost ouzh ar mod ma'z a an divyezhegezh-se en-dro e vez gwelet pegen dister eo ar c'horseg, ha penaos ne vez graet gantañ nemet evit gwiskañ ur prezeg zo gallek ar braz eus outañ. »21. O fleustr sokial a dle bezañ dispartiet diouzh o sell ouzh ar yezh. Ha Blanchet da genderc'hel wardro roll ar yezhoù : « Evit bezañ simpl : ur gefridi kehentiñ ha kelaouiñ hag ur gefridi arouezel, Ur fed sokial diwar stêr Durkheim22 a laka nebeutoc'h a bouez war intrudu pep lisead. « Ils consistent en des manières d'agir, de penser et de sentir, extérieures à l'individu, et qui sont douées d'un pouvoir de coercition en vertu duquel ils s'imposent à lui. » Atebegezh an hiniennoù zo diouzh an endro. « La cause déterminante d'un fait social doit être cherchée parmi les faits sociaux antécédents, et non (luc'haj, verlan, gerioù dezho…) O doare da vont da ved ar re deut o komz eus tabou (seks, kunujenniñ…). En o seizh plijadur warn-ugent emaint pa lâront gerioù 'zo24. Met penaos ober e brezhoneg p'eo yezh ar c'hentelioù. « Komz a ran brezhoneg. Ha yezh ma c'halon eo. Ul lodenn don ouzhin eo met a-wechoù e vank gerioù din. Gerioù skoemp, gerioù kuzh, gerioù mouget » (Thepot, 2011) eme ar gazetennerez Goulwena an Henaff bet ganet en ur familh brezhonegerien, bet e Diwan hag a labour e brezhoneg. Ne c'hallont ket bezañ kelennet : In the early grade levels, immersion children are reported to use the L2 with each other toa much greater extent than children in the upper grade levels. If ease of use is the only issue, why would the older learners tend to use the L2 less, precisely when it ought to be easier to stay in the L2 because they are acquiring better mastery of L2 syntax and academic vocabulary? »(Tarone, Swain, 1995, p. 167) A-benn ar fin eo implijet ar galleg hag ar brezhoneg etre ar memes tud hervez an degouezh (en ur sal-glas pe war ar porzh), an tem (ar matematikoù pe ar c'hoarioù video), an dud tro-dro (ur c'helenner pe ur strollad bras), statud al lisead (anavezet pe get)… Traoù a c'hoarveze gwechall ivez, pa oa ar memes tud o komz brezhoneg oc'h en em gavout e-tro ar parkeier ha galleg en tikêr da skouer. « Un registre paritaire et disparitaire » merzhet kement e galleg hag e brezhoneg gant LeDû ha Le Berre (1996).

	ESO [pevare klas]; es decir, existe una disminución en el uso de 25 puntos entre esos dos
	(CRJ Bretagne, 2017) grupos de edad. » (Luna, 2014, p. 133)
	-«
	brezhonegerien a-vihanik. » Gaid (Klas Termen, 22/02/2018) Seurt respontoù a deu da gadarnaat soñjoù boutin degaset gant Diwan (s.o. pajenn 24) : « c'est
	brezhoneg ebet ganti er gêr. là une façon de "socialiser" une représentation, de l'aménager, de la modifier pour l'adapter SES, fizik, matematik e brezhoneg int souezhet. "Hag ar bak a dremenit
	au niveau d'intellection et aux attentes de la société dans laquelle elle se déroule » (Goffman, ket ken a vrezhoneg. » Klas Termen, 08/02/2018, SB e brezhoneg ?" a c'houlenn an dud. » Mikaela, Klas Termen, da lâret eo ur gefridi merkañ an identelezh. Hag ar pezh a zo bet gounezet en-dro gant ar parmi les états de la conscience individuelle » (1987, p. 100). Peadra da digablusañ an
	Ha Gaid da lâret un tammig diwezhatoc'h en atersadenn : 1996, p. 40). Evel pa vez goulennet ouzh al liseidi perak o deus divizet dont da lise Diwan e 22/02/2018, SB brezhoneg abaoe tregont pe daou-ugent vloaz eo lorc'h an identelezh, se zo sklaer. » Ar pezh hiniennoù lakaet diaes evit brezhonegañ er skol ? « Teachers who try to use or imitate teen language usually end up looking like idiots. » (Tarone,
	vez klevet an aliesañ : « evit ar spered familh hag ar brezhoneg ». Setu soñj Izaouen. Met n'eo ket sur e sikour an holl da vont e brezhoneg. Keuz o devez alies. « For many years a verzhomp el lise. Swain, 1995, p. 174)
	« Memes ar gelennerien zo enervetoc'h e galleg. »20 we are told that we are responsible and that's what I am afraid of. I worried about this for Peadra da sevel un identelezh a-stroll da lâret eo « un processus de différenciation et de Estreget e Diwan e vez arsellet an diglosiezh. War porzhioù an holl skolioù e Frañs ne gomz
	« Ma teuez da Diwan eo ret asantiñ raktres Diwan memes tra… padal years. I blamed myself strongly for this. But I think that today … yes, I feel responsible in a légitimation d'un groupe social » (Fillieule, Mathieu, Péchu, 2009). Ha neuze e vez klevet An dislavar etre o fleustr hag o sell a laka da soñjal e skrid Sur la psychologie du lycéen gant ket al liseidi ar memes live yezh er sal-glas hag en trepasoù da skouer. « Cour de récréations, Gouzout a reomp a-walc'h e Breizh e veze implijet ar brezhoneg evit lâret traoù kuzh pe
	Evel a lâr ur gelennerez e Kanada : « ils savent que je suis vraiment fâchée et déçue quand je ez eus Divyezh. » Klas Termen, 08/02/2018, SB way » eme ur plac'h a gomz galleg e porzh lise Diwan (Dołowy-Rybińska, 2016, p. 286). N'eo komz ingal eus Spered Diwan ganto (p'az a an traoù war fallaat an aliesañ). Freud (1914). Komz a ra eus amluskegezh al liseidi e-keñver o c'helennerien : « Nous briguions escaliers, couloirs, seuil de la classe : lieux d'épreuve où le professeur fait l'expérience d'un kunujennoù. « Les parents encore bilingues réservent leur langue maternelle à ce qu'ils veulent
	parle en anglais » (Moore, Sabatier, 2012, p. 45). Gallout a reomp soñjal eo diaes evit al liseidi ket ar santimant kablusted a degas ar c'hoant da gomz brezhoneg. Un harz diwelus eo evito. leurs faveurs ou nous détournions d'eux, imaginions chez eux des sympathies ou des antipathies autre rapport à la langue que celui dont il croit se soutenir (…) » eme Henri (2010. p. 57), tenir secret à l'égard de leurs enfants : les sentiments intimes, la sexualité, les maladies graves,
	ober gwelloc'h eget o c'helennerien !
	prestigieux). » (Joly, 2007, p. 115)
	Madeg a diskouez mat en e levr Desevel bugale e brezoneg (1986) penaos eo techet ar vugale -« que se pasa de la etapa infantil a la adolescente, aumenta la tendencia a utilizar la lengua
	Ha pa vez goulennet o soñj war an dazont, hag-eñ o defe c'hoant da dreuzkas ar brezhoneg d'o desavet e brezhoneg er gêr da cheñch yezh hervez tem an eskemm ha penaos int tapet gant externa : (…) la proporción de alumnos que se comunican sólo en euskera o lo hacen en mayor
	bugale eo uhel ar sifr ivez. Ma tenner ar re n'int ket kat da respont d'ar goulenn d'an oad-se e plegoù ar gevredigezh tro-dro dezho. Ar grennarded a zo techet da implijout yezhoù disheñvel, medida en euskera que en erdara es del 58% entre los de 4º EP [CM1] y del 33% entre los 2º

1.1 « Soubenn ar maen » : ar galleg a zo deut en-dro Pa oa bet savet emvod kentañ ar Strollad Brezhonekaat e lise Karaez, e deroù bloavezh-skol 2016, e oa bet lâret diouzhtu gant ul lisead : « Ret eo anzav n'eus ket kalz al liseidi a nac'hfe ne vez ket komzet kalz a vrezhoneg el lise. » Feliks, Klas Termen, 4/10/2016 Kempouezetoc'h eo kinnig Izaouen daoust ma'z a d'ar memes tu : « Sklaer ez eus muioc'h a c'halleg eget a vrezhoneg », Klas Termen, 08/02/2018, SB Al liseidi a zo tuet e-keñver an norm, ar reolenn zoken, lakaet e-plas gant Diwan. Peadra da reiñ dour da brad Guéguen. « Après plusieurs observations sur la cour, pendant la récréation, nous nous serions aperçus que le français était omniprésent quand les enfants se retrouvaient entre eux » (2008a, p. 2) emezi p'he doa studiet skol kentañ derez Tregon. Displegadennoù liesseurt a zo eztaolet ganto evit chom hep komz brezhoneg. Hep urzh e c'hallomp menegiñ : ar boazioù etre mignoned, an diouer a c'heriaoueg, ar skuizhder da vrezhonegañ, an ezhomm da gomz buan…. « Boaz eo bet tapet etre an dud da vont e galleg. Start eo mont e brezhoneg goude. » 04/10/2016 « Gout' a ran gant ma mignoned karetañ em eus poan o komz brezhoneg. Atav em eus komzet galleg ganto, ur boaz eo. » Madenn, Klas Eilvet, 22/02/2018, SB Boazioù tapet er skol-vamm a vez lâret, daoust ma'z eus lod mat o sevel mignonaj nevez el lise. Met, ur wech diabarzhet an normoù gant an hiniennoù e teuont da vezañ diemskiant. Lâret a reont n'o deus ket ar gerioù evit komz ivez. Ne gav ket al liseidi o deus ar varregezh da vont e brezhoneg e pep degouezh. Daoust ma'z int bet desavet e brezhoneg er skol abaoe ar skol-vamm n'int ket niverus o vont e brezhoneg gant o mamm pe gant o zad. « Ar c'heriaoueg a vank. N'ouier ket lâret. » « Evit lâret traoù berr e vez graet e brezhoneg. Evit sevel ur preder e vez graet e galleg. » 04/10/2016 Morvan, ul lisead bet, a displeg penaos e kave diasur e live brezhoneg. « Parfois nous avions aussi un mauvais lexique, disant moustachoù pour la moustache alors que cela désignait d'autres types de poils, batimant pour un édifice alors que cela ne pouvait désigner qu'un navire en breton, botoù pour des bottes alors que le véritable mot était heuzoù, forgeant l'affreux chaosonoù alors que nos ancêtres les Celtes portaient quant à eux des kofignonoù, etc. » (2017, p. VI) Ur santimant a divarregezh a zo gant al liseidi. Nemet 23 % eus al liseidi o deus santimant kaout ul live mat e brezhoneg diwar hon enklask (KCGG). Ur striv eo brezhonegañ memes goude 15 bloavezh-skol e Diwan : « Ar skuizhder a lak ac'hanomp da gomz galleg, peogwir n'hon eus ket da soñjal evit komz galleg, dont a ra evel se. Startoc'h eo komz brezhoneg pa vezomp skuizh. » eme Madenn, desavet e brezhoneg gant he mamm memes tra ! (22/10/2018) Santimant o deus ne vez ket graet trawalc'h a strivoù evit mont e brezhoneg gant o c'hamaladed. « -Fantig : al liseidi a c'hallfe ober un tamm striv.

-Izaouen : tu ar striv, bez ez eus ur gudenn. Diaes eo. N'eo ket ur blijadur, ur youl. » Klas Termen, 08/02/2018, SB Hag a-benn ar fin eo ar galleg evit komz war ar prim. « La langue maternelle, on ne la parle pas elle coule. La langue acquise, on doit sans cesse veiller à ce que rien d'étranger n'y pénètre » eme ar skrivagner Israelat Aharon Appelfeld

[START_REF] Aviv | From language to language[END_REF]

.

« Kalz aesoc'h eo mont e fulor e galleg, pe kaout tabutoù e-keit ma komzez buan gant an den, peogwir 'peus c'hoant da arguzenniñ war un dra, ha peus c'hoant da vont gant ar maout. E galleg ez a buan-tre peogwir 'peus ket c'hoant da leuskel un den all da gomz. Goude, e brezhoneg eo ret kaout amzer da soñjal, da raksoñjal, ne zeu ket war ar prim… gorrekoc'h eo. Marteze n'eo ket ar memes tra evit ar re zo Testenioù al liseidi a deu da soublañ efedoù pozitivel an divyezhegezh lakaet war-wel gant ar skolioù hag ar gerent. J.-Y. Broudic hag Esteban a embann diaesterioù an divyezhegezh en o buhezskrid evel liseidi Diwan. « Pa veze goulennet outañ petra oa e yezh-vamm, e responte ne ouie ket, en ur gontañ e oa bet savet e galleg en un endro brezhonek. Ha bremañ e lavare n'en doa yezh-vamm ebet. Diyezh » eme J.-Y.

[START_REF] Broudic | Diyezh. Lesneven: Mouladuroiù Hor Yezh[END_REF]

. « Je n'ai rencontré toutefois que des individus qui s'en félicitaient. Et lorsque j'ai tenté, ici ou là, d'exprimer avec quelque franchise mes réticences et plus encore ma suspicion envers une telle pratique (…), mon sentiment n'a provoqué le plus souvent que la surprise » eme

[START_REF] Esteban | Le partage des mots[END_REF]

) en e du.

1.2 Ur yezh digoulzet

Pa vez goulennet ouzh liseidi Diwan : « petra eo ar brezhoneg evito ? » gant Kuzul Rannvroel ar Yaouankizoù (KRY) e tro selloù al liseidi war an amzer paseet : « Pour moi la langue bretonne c'est d'abord la langue de mes ancêtres, la langue que parlait mes grands-parents » (Alan). « C'est la langue qui est parlée par nos arrières grands-parents, nos grands-parents et parfois nos parents » (Yanna). « Pour moi, elle représente la culture de la Bretagne » (Aziliz).

« La langue bretonne, ça fait partie entièrement da la culture de la Bretagne, une culture qui est forte et qui a existé plus forte dans le passé » (Ulysse). « Laouen on da c'houzout brezhoneg peogwir e komprenan kalz gwelloc'h traoù er vro. Da skouer, se zo un dra resis met an anvioùlec'h zo un dra a blij din kalz. Kavout a ran pouezus kompren anezho ha gouzout peseurt

20 

Farsus eo merzhout ez ae an dud e brezhoneg er ger gwechall-gozh evit trouzañ ar vugale ivez ! talvoudegezh zo ganto. Met ivez evit tout ar pezh a zo festoù pe sonerezh hengounel » (Keziah).

Ur paradoks zo amañ. Staget eo ar yezh ouzh an amzer tremenet en ul lec'h -ar skol -a rank prientiñ o dazont. Tapet eo al liseidi etre daou brezeg evel e Galisia : « contre les vieux préjugés des générations passées ni contre des critères comme celui de l'utilité ou de l'universalité des langues »

(Garabato, Gosende, 2007, p. 247

). E lec'h ebet n'emaint er plas mat. E-touez ar seizh lisead-ez aterset gant KRY n'eus nemet unan a stag ar brezhoneg ouzh yezh ar pemdez hag an dazont : « Ca représente une bonne part de la langue que je parle tous les jours parce que déjà au lycée tous les cours sont en breton et chez moi mes parents parlent breton. Le breton fait partie de ma vie. » Estregetañ n'emañ ket e blas er vuhez bemdeziek evit ar braz anezho. « On a longtemps tenu un discours assez dramatique sur la situation. Celui d'une langue millénaire, la plus ancienne d'Europe, en train de disparaître. Et le fait de sauver une langue est peut-être une charge trop lourde à porter pour les adultes. Une charge que ne pourront pas supporter les enfants ou les jeunes » (Saint-Andre, 2017) eme Aire. Kinnig a ra ar skol d'ar vugale deskiñ ur yezh gwelet evel digoulzet gant ar re yaouank. N'eo ket yezh ar sport, ar fest, ar rouedadoù sokial, ar beajoù… Ur yezh en ur « sevenadur gwriziennet » eme Diwan, met plantañ gwrizioù pe fiñval o deus c'hoant ar re yaouank ? Ne gemer ket fiziañs ar grennarded peogwir o deus santimant e oa gwelloc'h a-raok. Evel ma vez stadet gant ar sokioyezhoniourezed galizat : « parce que maintenant, je pense que bon, qu'il est en train de disparaître chaque jour, chaque jour parce que les gens, plus ou moins sur quatre mots, trois sont castillans. Si on regarde bien, c'est sûr que c'est vrai, ce qu'on entend dans les classes et un peu partout et ceux qui parlaient véritablement le galicien c'était les anciennes générations et c'est elles que nous devrions regarder » (Garabato, Gosende, 2007, p. 271). Ar re yaouank a c'hall bezañ ankeniet. Peadra da gemer an ejen dre ar gerniel evit Izaouen desavet e brezhoneg er gêr : « Er skolaj e soñje din e vefe mat komz brezhoneg, met ne raen ket. El lise em eus bet ur seurt deklik : ma n'eo ket ni a gomz brezhoneg, ne vo C'hoant o deus da vont war-raok met ne deuont ket a-benn. Diwar-se ec'h anzav al liseidi int techet da bentañ lern. « Al liseidi az a d'ar skolajoù a c'hallfe komz eus plas ar brezhoneg o vezañ onest. Lâret 'vez eo brav, met n'eo ket gwir. » 22/02/2018, SB An diforc'h ken bras etre ar c'hoant hag ar realded a lak anezho diaes evit komz eus plas ar brezhoneg. « Lâret 'vez eo aes d'ar skolidi komz brezhoneg, evel ma vefe naturel ! Ur seurt tabou eo komz eus ar brezhoneg 'ba' Diwan. » 22/02/2018, SB Katarina, ezelez er Strollad Brezhonekaat, he doa ijinet ur skritell diwar hini « Un dîner en famille » gant Caran a-zivout afer Dreyfus ma lenner « Dreist-holl ! Arabat komz eus plas ar brezhoneg el lise » (Anneks 3). Dont a ra da vezañ un tabou komz eus plas ar brezhoneg gant ar ster roet gant Freud : « celle d'inquiétant, de dangereux, d'interdit, d'impur. […] Le tabou se manifeste essentiellement par des interdictions et des restrictions. » (2009) … pa vefe gwelloc'h eskemm evit mont war-raok. 1.3 Ar brezhoneg tener o c'halon En desped d'an daou boent a-raok n'eo ket diseblant al liseidi ouzh ar brezhoneg. Sevel a ra oc'h identelezh sokial er-maez al lise. Ingal e tisplegont o skoliata dibar d'ar re all : « P'az an d'ober sport n'eus nemet gallegerien hag a c'houlenn perak e komzan brezhoneg. Goulennet 'vez ingal diganin lâret ur frazenn e brezhoneg : neuze aze e komzan brezhoneg. […] Pa lavaran e teskan « … peogwir 'vez kollet spered kevredigezhel Diwan. » 16/11/2016 Hag al liseidi dipitet gant an diouer a implij eus ar yezh war ar porzh a gav e koller identelezh Diwan. « -Santimant 'm eus eo standardizet Diwan. Deuet eo da vezañ ul lise evel ar re all. -Ne welan ket ar pezh a zo disheñvel. » 16/11/2016 E studiadenn Chantreau, 30% eus al liseidi a disklêr bezañ tomm ouzh ar brezhoneg ha 48 % diouto bezañ tomm a-walc'h (KCGG). Met n'eus na 78 % na 30 % diouto o vrezhonegañ ermaez ar c'hentelioù. Moaien e vefe da sevel ur silogism. Tomm eo al liseidi ouzh Diwan. Diwan zo tomm ouzh ar brezhoneg. Al liseidi zo tomm ouzh ar brezhoneg… Met ne gomzont ket ar yezh. Ur sell pozitivel o deus, leun a c'hoant. Memes Morvan a lâr (padal eo taer gant raktres Diwan) : « Je nourris toujours une certaine sympathie, voire un attachement affectif, pour le "breton" que j'ai appris » (2017, p. IX). N'int ket diseblant ouzh ar yezh, memes ar re o devez poan o komz ar yezh hervez enklask Dołowy (s.o pajenn 34). verzher : 26 % a zo prest da gomz brezhoneg atav pe dost d'o bugel p'o do unan. Met amañ ivez eo start d'ar braz anezho empentañ an unyezhegezh. 44 % a respont kentoc'h « e brezhoneg kement hag en ur yezh all ». (…) Ils suscitaient nos plus vives révoltes et nous contraignaient à la soumission totale ». Ha da glozañ : « La psychanalyse appelle ambivalente une telle disposition au comportement contradictoire » (in Lacadée, 2013). Gallout a reomp soñjal ez eus ar memes emzalc'h gant ar brezhoneg, c'hoant pennañ ar gelennerien hervez ar re yaouank.

1.4 Diglosiezh : yezh ar c'helenn versus yezh ar grennardiezh

Ar sokioyezhionourezed Tarone ha Swain a gomz eus diglosiezh e skolioù dre soubidigezh : « Thus, informal observations suggest that in language immersion classrooms, diglossia may be the norm. A diglossic situation is one in which a second language is the superordinate, formal language variety, and the native language is reserved for use in informal social interactions. »

(Tarone, Swain, 1995, p. 167) 

An diglosiezh zo bet ijinet gant Ferguson (1959) evit deskrivañ degouezhioù e-lec'h ma vez implijet gant yezherien stummoù disheñvel gant kargoù gwall-disheñvel, da lâret eo, ur « stumm uhel » hag ur « stumm izel ». Tapout a ra skouer ar galleg hag ar c'hreoleg en Haïti. Hervezañ e vez desket ar stumm izel en ur mod « naturel » keit ha ma vez desket an hini uhel er skol. E lise Diwan e vez implijet ar brezhoneg er c'hentelioù gant al liseidi tost atav. An diglosiezh a vez arsellet kentoc'h e takadoù all. Ar C'hoadic a gomz eus « ur mod sokial eo da wel' ar fed e vefe meur a yezh, keit hag an divyezhegezh zo ur mod hiniennel ». Korf ar c'hounskrid a zo amañ peogwir e klaskomp gant an div lodenn gentañ dirouestlañ ar pezh a denn d'an hinienn [tuedoù ha barregezhioù] hag ar pezh a denn d'an endro sokial [an endro etreober]. yezhoniourez ha kelennerez. Ha da genderc'hel div bajennad pelloc'h : « Où suis-je, dans ces couloirs ? En plein vent, comme si les insultes m'étaient destinées, j'entends une langue que je ne cherche parfois plus à déchiffrer (…) » (p. 59). Peseurt kelenner a gompren : « la go », « je vais monter dans ma gova », « il vient de bicrave » ? Ar pezh a cheñch er soubidigezh n'eo ket al live yezh met ar yezh. Astennet eo bet notion an diglosiezh o tennañ ar ster hierarkizhet evit implijout ar meziad pa vez div yezh war ar memes takad. E Diwan eo ar brezhoneg yezh an eskemmoù unfurmel evit ar pep brasañ eus al liseidi. Treut eo o implij er vuhez foran ivez. Barrek int evit komz eus traoù ar skol dreist-holl : « Students have not learned the L223 vernacular style they need for nonacademic purposes »

(Tarone, Swain, 1995, p. 176)

. Betek chom hep reiñ un talvoud all d'ar yezh. Ouzhpenn bezañ berr o geriaoueg eo staget ouzh ar skol. « En fait depuis tout petit j'ai dû associer l'école au basque parce que c'est à peu près là où on parlait basque le plus souvent. Sauf que j'ai eu beaucoup de mal à l'école. Je l'ai très très mal vécu et du coup je pense que j'ai associé le basque à quelque chose de négatif. Du coup, j'ai eu du mal à aimer cette langue » eme Iban, eilvead en Euskadi (DG).

22 

Pour Durkheim, un fait social obéit à trois caractéristiques : -un fait social est extérieur à l'individu ; -un fait social est doté d'un pouvoir de coercition (de contrainte) ; -un fait social s'explique par d'autres faits sociaux. 23 L1 : yezh a vihanik, L2 : yezh desket krouiñ o yezh les affaires de famille, bref tout ce qu'il faut tenir à l'écart, au sens où cela se rapproche du refoulement. Voici placée dans la réalité, d'une manière presque caricaturale, cette "autre langue" qui situe l'envers du discours acceptable, ce qui reste en dehors du discours commun » (Kress, 1988, p. 72) Implij ur yezh all a zo evel gwiskañ un ouel (sur le discours non acceptable a-benn ar fin). Evel-just e vez komprenet galleg gant an oadourien (evel ma veze komprenet ar c'hunujennoù gant ar vugale gwechall). Met eskemm e galleg (o galleg dezho) zo un doare da chom yen ouzh c'hoant ar re deut (komz brezhoneg). Identelezh ar grennarded a zo diskouezet ganto, prest da disentiñ, da heul o hent dezho... « A la fois le signe et la jouissance de la séparation » eme Henri (2010, p. 58). Komz brezhoneg a zo evit a re deut p'o deus c'hoant al liseidi da vezañ yaouank da gentañ penn ? Pa grog ar vugale da vezañ krennarded e tigresk implij al L2 evel ma vez stadet un tamm pep lec'h (setu mammennoù teiryezhek dindan da heul) : -« selon ce schéma les enfants utilisent le basque mais dès qu'ils arrivent à un certain âge (12-13 ans ou moins) ils passent à l'erdera par mimétisme (les adultes utilisent en plus grand nombre l'espagnol-et parce que l'erdera leur permet de s'ouvrir un monde plus vaste et plus Gant studiadennoù tro-dro d'an divyezhegezh e tiskouezer mat penaos n'eo ket ur choaz emskiant implij yezh-mañ-yezh met ur choaz pleustrek. Bugale desavet gant divyezh a c'hall bezañ techet da gomz ur yezh hepken hervez Abdelilah-Bauer : « la tendance naturelle de tous les enfants de ne pas conserver une langue sans raison essentielle » (2015, p. 66). Meur a abeg zo, en o zouez ar badelezh selaou : « (…) les enfants entendant seulement 20 % d'espagnol chez eux refusaient de produire des mots dans cette langue dans les situations de jeux. Ce qui a mené l'équipe à conclure que des enfants avec un apport aussi minimal dans une seconde langue ne pouvaient pas être considérés comme bilingues » (p. 66). Ha dedennus eo gwelout jedadenn Diwan : « Kontomp asambles war ur sizhunvezh : 7 devezh 24e = 168e, en o zouesk 70e kousk, chom a ra 98e. 26e er skol (brezhoneg met galleg ivez er 1añ derez), 72e gant ar familh, ar vignoned, h.a. e galleg alies-tre). Da lavaret eo 25% pe 30% eus an amzer (er-maez ar c'housk) e brezhoneg. » (Respontoù d'ho koulennoù , diwan.bzh). Peadra da degas un diglosiezh.

2

  Mont en-dro ar soubidigezh : ur sell a-bell Ar sell diavaez a sikouro ac'hanomp amañ evit dirouestlañ an elfennoù a denn da lise Diwan, evit pellaat moarvat diouzh arguzennoù evel liseidi lezirek pe skipailhoù pedagogel dizampart.O tiblasañ hor sell eo ar pal diuzañ elfennoù 'zo evel ur skiantour oc'h arsellout anezho ceteris paribus. Poentoù boutin ha divoutin gant Diwan o deus an teir skouer kinniget:-Ar skouer gentañ eo ar soubidigezh en ur yezh vinorelaet, met nemet e-pad an hañvezh, -An eil eo ar soubidigezh, met n'eo ket evit deskiñ yezhoù minorelaet, -An trede skouer a zo tro-dro d'ar brezhoneg, met evit tud deut e-pad ur staj hañv.2.1 Pleustr ar vugale er soubidigezh : ar skolajoù hañv en iwerzhonegArsellet en deus Petit Cahill meur a emzalc'h az ae a-dreuz ar reolenn, traoù boutin da lise Diwan :-Da gentañ, kerkent ma'z a kuit ur gelennerez eus he c'hlas e komz saozneg ar vugale. Memes pa glask ur bugel mont en iwerzhoneg e vez graet un evezhiadenn dezhañ gant ar re all evit ma This little event shows that interactional rules are permanently renegotiated by participants in interaction. » Daou stumm a normoù a zo : ar re ensavadurel ha re ar skolidi.-Da heul, « Teachers addressed students in Irish at all time, but sometimes used English to translate key information which students did not understand. » Sevel a ra ar goulenn ha posupl eo evit gwir ha talvoudus ober hep al L1 evit deskiñ ul L2 ?-Evel e Diwan e lâr ar gasourien « to speak Irish ». N'en deus efed ebet war etreober ar studierien. Padal eo disheñvel gant Pat an hini e penn ar skol. Aotrouniek eo. Pa dremen e-biou skolidi e chomont mut evit adkregiñ e saozneg da c'houde. Bezañ aotrouniek n'eo ket kaout aotrouniezh ! -Evit echuiñ eo techet ar skolidi da implijout un iwerzhoneg direizh pa gomzont gant skipailh ar skolaj. En un doare difoutre, hep derc'hel kont eus reolennoù yezh anavezet ganto. Lakaet eo diaes ar skipailh evit trouzañ dezho peogwir e vez implijet iwerzhoneg ganto memes tra ! An diaesterioù stadet e Diwan evit ar soubidigezh a seblant bezañ boutin d'ar skolioù dre soubidigezh all, daoust ma c'hall bezañ disheñvel ar skeul a skol da skol. Ar raksoñj pennañ gant ar gelennerien zo gwelout ar yezh vamm evel ur reustlad (« there is a blind acceptance of the notion that excusive target language is the best practice that refuses to entertain any kind of meaningful dialogue about this hegemony, about the realism or desirability of the position or about the potential usefulness of the first language for learners. » p. 4) Met n'eus studiadenn ebet hervezo ma tiskouezer eo efedusoc'h ober hep ar yezh orin er c'hlas.Dedennus eo gwelout 100 vloaz goude Irenée Carré hag e « hentenn vamm » (s.o. pajenn[START_REF]An dra efedusañ a chom gwelet ar re vras o komz brezhoneg, ar re vras n'eo ket ar gelennerien nag ar gasourien[END_REF] n'omp ket gwall avansetoc'h war ar preder : « they argue that since the first language is the only language present during L1 acquisition, the second or target language should be the only language present or available when a second or additional language is acquired. » (p. 4) Rankout a rafe deskiñ un eil yezh war patrom an hini gentañ, an hini desket war barlenn ar vamm… hag hini an tad er XXI vet kantved.Evit ar sokioyezhoniourien eo ur « virtual position » peogwir n'eo posupl neblec'h ha gant n'eus forzh peseurt live ober hep ar yezh 1. Memes ar gelennerien a zo techet da implijout anezhi. Ar pezh hon eus gwelet a-raok gant testenioù liseidi Diwan. « Teachers used the first language for a variety of reasons but pressure from the learners, discipline problems and the need to save time (…) » Met ar code-switching a zo gwelet evel « unfortunate ha regrettable p. 4 » ganto. It appears to be Suzannah's opinion that it is not possible for adolescents to learn the vernacular language in immersion classrooms » (p. 173). It is impossible to teach immersion students an L2 vernacular. This position accepts that diglossia is inevitable in immersion classrooms and overtly stresses the superordinate uses of the L2. This position allows students to use the native language for informal conversation. » (p. 174) Peadra da sevel ur preder e Diwan ? Met gouzout a reomp a-walc'h adalek al lodenn gentañ eus ar c'hounskrid eo savet identelezh Diwan tro-dro d'ar soubidigezh. -« Involve immersion children in activities outside the classroom with peers who are native speakers of the L2. » (pp. 174-175) Graet e vez e Diwan met n'eo ket simpl peogwir e c'houlenn kalz a amzer. Diwan a chom ur skol da gentañ gant programoù an Deskadurezh-Stad « (…) such contacts must be integrated into the school structure and the teacher's usual work in order not to be time-consuming add-ons. » (p. 175) Ha n'eo ket aes liammañ ar brezhoneg ouzh an diavaez ken treut eo implij ar yezh er vuhez sokial. Gouzout ar pezh a lak stajidi KEAV da vezañ mennet a c'hall sikour hon enklask evit kompren peseurt c'hoant a desach an dud evit mont e brezhoneg. Daou abeg pennañ (ouzhpenn hini ar stourm) a lak an dud deut da vont d'ur stummadur brezhonek. An hini kentañ a zo liammet ouzh un istor buhezel : « créer une nouvelle relation avec son père » da skouer. An eil a zo pragmatek : « trouver un emploi ou négocier une reconversion professionnelle » (p. 85). El lodenn vras gentañ eo bet studiet endro etreober al lise -start eo implij ar brezhoneg -hag an tuedoù tapet en istor personel al liseidi e-keñver istor ar skol ha c'hoant ar gerent. An endro etrebober hag an tuedoù a degas pleustroù. Da gentañ e vo gwelet pleustroù degaset d'ar skipailhoù pedagogel. Pal ar skolioù zo sevel normoù o kemer e kont tuedoù hag endro etreober ar skolidi. En un eil lodenn e studiimp peseurt pleustroù yezhel o deus al liseidi. Penaos e reont gant c'hoant o zud ? Hag hini ar skol a c'houlenn mont e brezhoneg ? Dastumet em eus un nebeud teknikoù gant ma enklask. Liammet em eus anezho ouzh labourioù Guéguen, tost ar roudoù nemeto war an dachenn-mañ. Dedennetoc'h e vimp gant ar pleustroù er-maez ar prantadoù klas. Peseurt norm (« horizon normatif ») zo savet gant ar skipailhoù evit Il m'est même arrivé d'avoir des signalements dans mon carnet de correspondance » eme Morvan (2017, p. VI), lisead bet. « Ne raent ket forzh » eme ur liseadez diwar-benn he zud. ken ar c'helenner en ur sal-glas a sav goulennoù, o c'hortoz un emzalc'h direbech, respontoù a zere. Ar grennardiezh eo an oad e-keit ma vez klasket daveoù e-maez eus tadig ha mammig. Pouezus eo an darempredoù-se gant ar re deut. An treuzkas eo anvet an dra-se er Diwan ivez eo treut plas ar galleg war ar paper. « A l'appréciation de l'enseignant, en fonction des situations, le français pourra être utilisé ponctuellement comme recours, notamment auprès de nouveaux élèves. »29 Evel-just ne c'hall ket bezañ mod all. Penaos e vefe posupl digeriñ an dorioù d'ur yezh vestroniour ? Met mont a ra kalz pelloc'h e gwirionez. Ouzhpenn bevennet eo e blas, plaset eo eus tu ar fazi, ar pec'hed zoken. Klemmoù ar skipailhoù pedagogel n'int ket kement-se evit implij ar brezhoneg e-pad ar c'hentelioù met en diavaez pa n'eus ket hantererezh an dud deut, pa vez eskemmoù etre al liseidi. Studiet e vo tri ensavadur boutin d'an holl liseidi : al lise war-bouez ar salioù-klas, ar familh ha soñj al liseidi war c'hoant o c'herent da enskrivañ anezho e Diwan, hag e-maez al lise hep ar gerent nag ar gelennerien. , dic'hortoz evel ar jouisañs. Ha ma vefe ar brezhoneg ur « la lalangue » diwar tro-lavar Lacan, da lâret eo e tiflukfe ar brezhoneg evit lâret un dra eus ar sujed. Souezhusoc'h eo klevout eo ur yezh furmel el lise etre ar re yaouank : Peseurt abeg, peseurt interest o deus al liseidi evit brezhonegañ ? Ne sinifi ket eo laouen al liseidi gant stad an traoù. En emvod kentañ ar Strollad Brezhonekaat eo bet savet ar goulenn ouzh an holl (liseidi, kasourien, kelennerien) perak e oan deut ? Pell int da vezañ diseblant. Keuz 'zo gant al liseidi war plas ar brezhoneg. Setu daou respont :Dibosupl eo sevel ur roll, ur poell eus ar pezh a lak al liseidi da vrezhonegañ. Levezonoù zo memes tra. Eskemm en ur strollad bihan (muioc'h a intim ?), ar blijadur evel un aergelc'h ispisial (memes en ur gabanenn er-maez al lise), etre tud dianavezet e lise (dichek e c'hallfe bezañ komz galleg zoken !), ar c'hluboù (dañs, sinema…), ul live klas uheloc'h (brezhonegañ zo evit ar re Ur skeudenn zo eus an hini a gomz brezhoneg : unan gant disoc'hoù mat pe a selaou er c'hlas. Er skolaj e oa gwiroc'h. » Katarina, Klas

	1.2 An desaverezh nann-furmel an dud a gomz atav e galleg a zeu da welet ac'hanon o komz brezhoneg, p. 280). Ha liammet eo koll an identelezh ouzh an diouer a vrezhoneg evit al liseidi evel gant 2.1.1 Ar reolennoù evit lakaat da gomz brezhoneg ? « Eus un tu all, diwar-se e teue a-wechoù ur boaz da gomz brezhoneg 2.2 Komz brezhoneg el lise hag en diavaez « Muioc'h a aezamantoù gant unan en deus muioc'h a blijadur da A. PLEUSTROU ARSELLET : PENAOS E RA AN dreist-holl tud ar c'hlasad. Santimant 'm eus bezañ gwelet evel ur ul lisead dindan da heul. memes ma n'oa ket kelennerien tro-dro. » Ha da lâret diwezhatoc'h « Ya, met er gabanenn e veze komzet brezhoneg. El lec'hioù dudi e vez gomz brezhoneg. Bez ez eus lod a gav aesoc'h komz galleg, gwir eo a-
	Int ha sevel teir hipotezenn : Da heul, hervez ma'z eo resis ar stummoù kinniget d'an deskidi, « selon lequel les activités systémiques » eme ar psikiatrour Kress (1988, p. 71). ebet. « Toutes les activités sociales comportent potentiellement une dimension éducative, deuan. Iskis-tre eo. Chalus eo. Evit sevel darempredoù mignonaj pe « Santimant 'm eus eo standardizet Diwan. Deuet eo da vezañ ul lise treuztremen an norm er skolaj : brezhoneg, met komz brezhoneg kenetrezomp. » Izaouen, Klas Termen, Un ezhomm eo komz galleg evit ar re desavet er yezh-se : lâret deomp mont e brezhoneg. » Fañch, Klas Termen, 22/02/2018, SB brezhoneg. » Izaouen, Klas Termen, 08/02/2018, SB ENSAVADUR EVIT TIZHOUT E BAL ? Savet e vez « une situation exemplaire "d'injonction paradoxale" au sens des théories An desaverezh nann-furmel a denn d'ar pezh a zo dispis, strewet. N'eus na notenn na diplom c'helenner pe ur c'hasour, betek bezañ klevet ur cheñchamant yezh pa Plaset eo ar brezhoneg eus tu ar reolenn gant ar grennarded. Poell eo gwelout anezho o « Ar redi n'eo ket efedus atav. Ar pal n'eo ket reiñ ar santimant da gomz komzet brezhoneg. Gwan a oa al lec'h met prop. N'oa den ebet evit raok komz gantañ e ouzomp n'emañ ket en e vleud gant komz Termen, 08/02/2018, SB
	words to use that we'd use with the principal. They teach us words like 'volcano,' not : 'This is Diwar o arselladenn eo solutoc'h an hini buhezel eget an hini pragmatek. « Quand d'apprentissage sont socialement organisées et contrôlées. » (Foley, 2000, p. XV) 1.1 An desaverezh furmel ar brezhoneg ! » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB Ur strollad 15 skolajiad, eus pep rann, gant kelennerien 'zo. Soñj am eus e oan bet. Spontus e oa… pe iskis. » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB ar skolidi da vezañ atebek ouzh mont en-dro ar yezh er skol. Lakaat ar brezhoneg tu ar reolenn a sav ar yezh tu ar skol, tu an danvez-skol. Un diskoulm kavet gant ar gelennerien hag ar gasourien. Ur framm a vestroniont mat. Hag arabat disoñjal eo deut ar galleg dre ar moustrañ er skol diwar soñjoù boutin. « Ur preder 'zo da gaout 'pad ar c'hentelioù evel ma vez kelennet ur peuvent être occasion ou objet d'éducation » (Brougère, Bézille, 2007, p. 143). Evel-just e chomomp e framm al lise gant hor studiadenn met war ar varjenn ez eomp da glask : prantadoù hep pal treuzkas gouiziegezhioù… Amañ e vo dizoloet oberennoù na seblant ket, pe gant izili ar skipailh gopridi pe gant al liseidi, bezañ o fal brezhonekaat ar skol. Gallout a rafent bezañ bredelfennerezh freudour. « -Gaid : An doare ober a gont kalz. Pa vez lâret "brezhoneg mar plij", dre n'hon eus ket kalz a darempred ganto e teu nemet tu ar rebech. skoliad enskrivet e 2018. Ar strolladoù par zo pouezus hag an efed heñveladur az bezañ tostoc'h ouzh ar c'hlasad ez an e galleg. » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB « An dra efedusañ a chom gwelet ar re vras o komz brezhoneg, ar re sociale » (Brougère, Bézille, 2007, p. 122). Diwan o kinnig ur framm poell a lak ar skolidi da vrezhonegañ en desped dezhe. Evel al liseadez a displege e teue tamm-ha-tamm ar brezhoneg o tremen treuzoù dorioù ar skolaj. An aergelc'h-se zo sammad ur bern emzalc'hioù bihan ha disheñvel savet gant obererien al lise. Boazioù c'hounskrid-mañ peogwir on dedennet gant ar pezh a ijin an dud eus o flas sokial. Diwar ar evel ar re all » 16/11/2016. Ar pleustroù unfurmel a zo pouezus evit treuzkas ar brezhoneg. A-benn ar fin eo tout an oberennoù a vez savet gant skipailh al lise. Efedoù a zo war implij ar yezh hep gouzout resis ar « Neuze e oa sinoù pe huchadennoù loened evit lâret "un den gour zo o tont". En tu kontrol pa groge un den da gomz brezhoneg, an holl a oa o c'houlenn "pelec'h emañ ar c'hasour ?", padal n'oa den ebet o cheñch eo ar re a gomz brezhoneg pe galleg eo muioc'h ur choaz, un 08/02/2018, SB « Ar fed rediañ en deus tennet ar fed soñjal : "petra eo komz brezhoneg ?". Ma vez lakaet ur reolenn "se zo mod-se ha n'eo ket mod studierien da implijout anezhi, evel un harzherezh a-enep un diviz direizh. Ar soubidigezh zo « Start eo degas ar c'hoant [komz brezhoneg], peogwir eo bet plaset ar brezhoneg e tu ar rebech, langajiñ. Ar santimant ober ur fazi o komz Ar c'hoant staliañ ar soubidigezh a lak da nac'hañ met ivez dispriziañ, dismegañsiñ zoken, implij « Arabat lâret brezhoneg, brezhoneg, brezhoneg, normal eo komz galleg a-wechoù peogwir eo evit lod brasañ ac'hanomp hon yezh-vamm, ne c'hallomp ket cheñch an dra-se. Pouezus-kenañ eo ar par rapport à elle. En pleine révolte, le colonisé continue à penser, sentir et vivre contre et komz brezhoneg, p'emaomp en un degouezh ispisial, an holl a zo « Padal diouzh ar beure e komzomp brezhoneg "poent eo dihuniñ", "an eur eo". Evit frazennoù 'zo e teu diouzhtu e brezhoneg, peogwir hon eus ar boaz. » Ivona, Klas Termen, 08/02/2018, SB « Pa vez strolladoù bihan e vez graet e brezhoneg, pa vez ur strollad « Aussi faut-il généralement que, pour que des personnes acceptent de conformer leurs usages à un autre, qu'ils perçoivent un intérêt ou une raison à le faire. » (Morvan, 2017, p. 11) Peadra da displegañ perak eo efedus an eskemmoù e brezhoneg gant ar gelennerien, met startoc'h etre 05/10/2016 vras ?). Liseidi zo kizidik ouzh implij ar brezhoneg memes ar re o devez poan d'ober gantañ. E 2020, n'eus nemet 14 lisead diwar 314 a responte « ne ran forzh » d'ar goulenn « Petra eo da santimant ouzh ar brezhoneg ? » (KCGG). bloavezh skoliata e Diwan a vefe kreñvoc'h eget ali ar gerent ? Un ensavadur ret eo ar skol evit Lod a glask en o istor familh evit leuniañ un istor toull-didoull betek erruout d'ar goulenn buhezel « eus pelec'h e teuan ? ». Adsevel a reont un istor karantez etre o zud. O enskrivadur a vefe frouezh un emgav karantez evel o ganedigezh a-benn ar fin : -« Mennet eo ar stajidi evit kemer perzh ha klask a reont doujañ d'ar priñsip : « l'engagement l'engagement n'est que pragmatique et trop éloigné d'un engagement parallèle permettant de donner du sens à l'implication, il est difficile de poursuivre l'apprentissage. » (p. 85) A-raok bezañ soubet, ar pezh a gont eo abeg pep hini evitañ e-unan : « l'apprentissage s'établit parce que cela a du sens pour soi, dans le projet de vie construit ou en construction. C'est cette II. Peseurt pleustroù sokial zo bet arsellet ha peseurt re a c'hall bezañ kemmet ? lakaat al liseidi da vrezhonegañ ? An deskadurezh furmel eo an hini urzhiet en ur framm ensavadurel (skolioù, kreizennoù stummañ…). Ur pal desavadurel a zo gantañ. Savet eo en ul lec'h dispartiet diouzh ar vuhez voutin. Ar gouiziegezhioù treuzkaset n'int ket termenet diwar c'hoant an deskarded met diwar hini un norm diavaez. ran brezhoneg er sal-glas « ya » « ket », er self, gant ar vignoned, gant ar gelennerien… ha da c'houde e veze leuniet gant ar gelennerien… Un evezhiadenn hollek war an emzalc'h a oa hag unan war implij ar brezhoneg. Pep tra a oa kemmesket an notennoù skol, an emzalc'h hag « E Naoned e oa bet aozet ur c'hoari evit komz brezhoneg. En ur skipailh e oan. Ne gomzen ket brezhoneg er skolaj, ha memes tra en doa gounezet ma skipailh ! Met n'oa ket ar santimant ober kalz e brezhoneg… Oc'h ober ul laser game e oan bet ! » Ivona, Klas Termen, 08/02/2018, SB « E [skolaj] Kemper e oa ur strolladig a gomze brezhoneg, un dek bennak. N'ouzon ket hag e oa an emskiant da gomz brezhoneg pe peogwir o doa c'hoant da vezañ gwelet mat gant ar gelennerien… evel ma vez graet al labour-noz. » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB oant bet lakaet. » Levenez, kelennerez, RKED Klask a ra ar gelennerez a-raok diskoulmoù evit atizañ implij ar brezhoneg : diverret gant formulenn ur c'hasour dastumet e-pad un emvod : « Ar pezh a zo start eo nompas bezañ diseblant hep lakaat gwask kennebeut. » RKED Padal er skolaj e oa kasourien 'zo a blije deomp, hag o doa muioc'h a fiziañs ennomp, hon doa muioc'h a darempred, ober a raemp kalz a oberiantizoù, o doa c'hoant da grouiñ ul liamm ouzh skolajidi. Padal el lise ma vez klevet "komzit brezhoneg" hep ger ouzhpenn, "salud" "mont a ra" eo un tamm iskis. evit degemer an eilveidi. Krouet o deus kanaouennoù brav diwar o intrudu. » RKED N'eo ket ar memes tra kaout nav den o tremen ar vachelouriezh e 1998 ha 350 vras n'eo ket ar gelennerien nag ar gasourien, met an dredeidi o komz. Pa oan erruet e Naoned e oa an dredeidi ar re o doa digoret ar skolaj. Un dek bennak o doa ur seurt kiriegezh, pa oant aet kuit e oa digresket plas ar brezhoneg. » Ivona o komz eus ar skolaj, Klas Termen, 08/02/2018, SB « Une situation marquée par l'absence d'intentionnalité éducative et d'institutionnalisation tapet gant ar skolidi war-hed ar bloavezhioù-skol e Diwan. An endro a servij da deskiñ brezhoneg ivez. « This creates a group identity based on the relation with the Breton language and ideas for its preservation. » (Dołowy-Rybińska, 2016, p. 280) M). » (Dołowy-Rybińska, 2016, p. 288) N'eo ket ar pal eskemm ma'z eo gwir pe gaou er rag hag ar perag. 2 Peseurt daremped o deus al liseidi gant an norm ? tont. Deuet e oa ur seurt c'hoari a-wechoù evit ober aon d'ar re all. » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB « Se eo enebiezh ar grennarded. Kastizoù zo lakaet, gwashoc'h eo. » Katarina, Klas Termen, 04/10/2016 El lise int deut da vezañ diseblant a displeg Fantig o kaout keuz : 08/02/2018, SB « Komz a raemp brezhoneg peogwir ne soñjemp nemet er binijenn pe er vezh hor befe da gomz galleg dirak ar c'helenner. El lise ar pezh a all", ne vez ket prederiet pelloc'h eus petra eo. Pe gallout a ra kaout ur c'hontrefed degas ar c'hoant da vont a-enep ar reolenn. » Izaouen, Klas Termen, 08/02/2018, SB Cahill, 2016). Hervezañ eo peogwir eo direizhabeget o yezh a-vihanik ivez eo techet ar galleg. » Ivona, Klas Termen, 08/02/2018, SB E film ar Strollad Brezhonekaat eo dedennus gwelout ouzh peseurt geriaoueg eo staget implij ar galleg gant al liseidi euskarat : « déraper », « contaminer », « culpabilité »… Ha liseidi Diwan o doa mezh o vezañ klevet o vont e galleg er skolaj : rapport au refoulement. » (p. 76) brezhoneg, met ar galleg ivez. Ne gavan ket fall komz galleg… ha ne gomzomp ket galleg gant ar gasourien, pe ar gelennerien… met a-wechoù e komzomp galleg kenetrezomp. » Ivona, Klas Termen, 08/02/2018, SB « Evidon-me n'eo ket ar pal ober 100% [e brezhoneg] » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB Penaos chom hep soñjal e pennlevr Memmi pa vez gwelet penaos eo prederiet plas ar galleg e lise Diwan. « L'affirmation du soi du colonisé, née d'une protestation, continue de se définir 2.2.1 Brezhonegañ e-maez ar c'hentelioù ? Start -dibosupl ? -eo gouzout pegoulz ha perak e vez komzet brezhoneg ganto. Gallout a reomp sevel un nebeud martezeadennoù memes tra. Oc'h eskemm gant al liseidi hon eus merzhet e oa staget implij ar brezhoneg ouzh oberoù pozitivel. N'eo ket yezh an dristidigezh, ar santimantoù fall pe ar fulor. Evel displeget e tezenn Chauffin e sikour da grouiñ pe da gaout ur giriegezh bennak. 22/02/2018, SB « Sevel kluboù a vroud implij ar brezhoneg. » 22/02/2018, SB Ar blijadur, ar startijenn, an intrudu a c'hall bezañ staget ouzh implij ar yezh : « N'eus poell ebet. A-wechoù ez eus degouezhioù ispisial. Da skouer p'emaomp peder pe pemp hag e ouzomp ez eus plijadur gant an holl o Gwelet e vez amañ gant komzoù al liseidi : plijadur, intim, mignoned, strolladoù bihan… Ar brezhoneg a difoupUr yezh a vez implijet kentoc'h en darempredoù hiniennel dreist-holl. Ingal em eus klevet e oa aesoc'h komz brezhoneg er strolladoù bihan : Hollad an displegadennoù eztaolet el lodenn-mañ zo bet en ur framm a-stroll -emvodoù an aliesañ. Dont a reont da gejañ ouzh abegoù hiniennel (tuedoù pep hini). O treiñ hor sell davet ar familhoù e klaskimp tostaat ouzh c'hoant pep hini. o deus enskrivet ac'hanon met n'am eus james goulennet oute evit gwir. » 22/02/2018, SB Penaos reiñ buhez da balioù Diwan ma ne oar ket o bugel orin choaz divoutin30 o zud. Pemzek « Ma zud zo en em anavezet dre ar brezhoneg en ur fest e Bro-Leon. Ma zad a oa o teskiñ brezhoneg d'ar mare-se goude bezañ dizoloet Skol Diwan Montroulez. Ha ma mamm a oa brezhonegerez a-vihanik, kwa, he zud ne gomzent ket brezhoneg outi met klevout a rae brezhoneg atav, neuze e oa gouest da gompren pep tra. » Bleunvenn, Klas Eilvet, al liseidi. vinorelezh a gaoz brezhoneg, o klask kinnigoù, o sikour, o selaou » 22/02/2018, SB
	sweet, this is fresh'. » (Rachel) « I speak differently to my friends than I do to my parents. It's individuel nécessite une adhésion dans cet engagement qui devient collectif » (p. 78). Seurt E skiantoù an deskadurezh e vez rannet an oberoù deskiñ etre an deskadurezh furmel, an hini yezh estren. O sevel eskemm 2 ha 2. Cheñchet 'm eus ma doare kelenn a asambles. « L'influence linguistique la plus déterminante chez l'adolescent est faltazi-se e teu ar c'hoant, pas eus ar gwirvoud dre ret. emskiant. » Izaouen, Klas Termen, 08/02/2018, SB dindan ar « Riail na Gaeilge » (pe « Irish-only rule ») ha mat pell' zo. Heñvel-poch eo ar al L1 hag a zo yezh a-vihanik ar braz anezho : « We can see that the use of English is associated donc par rapport au colonisateur et à la colonisation. » (Memmi, 2012) Eus hêrezh difenn ar laouen d'ober tra-mañ-tra, n'ouzon ket, o vale evit mont d'ul lec'h brasoc'h ez omp e galleg. » 04/10/2016 ar re yaouank, n'eo ket gwall garantezus atav ! Diwar-se e vez kavet e Strollad Brezhonekaat
	almost a whole different language, and… [immersion classes] don't teach us how to speak mennozhioù a gav o flas e Diwan, er reolennaoueg peurgetket. Met n'eo ket trawalc'h goulenn nann-furmel hag an hini unfurmel. Implijet e vo ar rummoù-se. N'int ket pleustroù enebet Pa vez graet traoù a-dreuz -komz galleg kement ha bezañ dichek -gant ur skoliad e vez tennet Koulskoude e chom ar galleg eus tu an emzalc'h. Evel Helias a oa trouzet e brezhoneg gant e peogwir eo dre gomz an arnodenn SVD saoznek, evit lakaet anezho da celle de ses pairs, et de son groupe d'âge, et non celle de ses parents ou de l'école » Da skouer, bezañs ur c'helenner e-kichen a c'hall lakaat liseidi da vrezhonegañ : « Diouzh an c'homzoù dastumet gant Dołowy : « It seems to me that we speak mostly French, because… we with laziness, sin and failure, while the use of Irish-only is the key to success. » Ne c'hall ket bezañ brezhoneg e teu emzlac'h ar gelennerien ? d'ober un dudi, an dra distennet… ma krog unan da gomz brezhoneg N'eo ket anat evito. N'eo ket ken simpl komz brezhoneg : al lise krennarded o doa asantet prezeg ar skol, ul live-skol uhel ganto.
	gaozeal. » Levenez, kelennerez, RKED
	war an tu gin… 22/02/2018, SB
	55

Gwelet e vo spisoc'h peseurt diaesterioù implij ur yezh L2 en ur skol dre soubidigezh gant pennad Petit Cahill "As Gaeilge! » : Enforcing the Irish-only rule in a summer college" (2016)25. Studiet en doa ar skolioù-hañv, Coláistí Samhraidh, en Iwerzhon gant studierien etre 13 ha 17 vloaz o oad. Evit kinnig un « total immersion situation » ez eus savet ur reolenn strizh ha dibleg embannet er reolennaoueg : « -A Student found speaking in English will be cautioned and the incident noted.

-A second incident will lead to a final caution and the student will telephone or write home to explain what has happened.

-Following a third incident the College Authorities will be entitled to ask the parents/guardians to take the student home from the Coláiste. » Ken strizh ha reolennaoueg lise Diwan ez eo ? Skrivet eo e-barzh raktres pedagogel Diwan eo brezhoneg yezh al lise : « liseidi, evel an holl dud, o deus da implij ar brezhoneg etrezo atav ha bepred, e pep lec'h. ». Sinet eo gant ar studierien hag o zud.

25 

Hag ar frazennoù stouet da heul. komzfe saozneg. «

2.2 Ha ma vefe ar soubidigezh un divyezhegezh ?

Dre ma'z eo kroget ar soubidigezh da vezañ teorizet e Kanada e kavomp eno pe er Stadoù-Unanet lod mat a lennegezh skiantel. Stadet eo ganto ar c'hudennoù tro-dro da implij ar yezhskol. Sevel a ra goulenn plas ar yezh a-vihanik er skol. Peseurt implij ? Talvoudus eo rediañ hec'h implij ? E-touez al labourioù-se emañ hini Turnbull ha Dailey-O'Cain. Sevel a reont goulenn plas ar yezh 1 er soubidigezh

(2009)

. Diwar o enklaskoù e kavont eo un emzalc'h galloudel (« virtual position ») nac'hañ implij ar yezh a-vihanik. Kredennoù ar gelennerien (« beliefs ») a degas ar pleg da difenn implij ar yezh-vamm (« official policies in certain language learning contexts that officially ban first language » p. 2).

Dedennus hag efedus e c'hallfe bezañ implij ar yezh 1 diwar meur a enklask. Servijout a ra evit prederiañ, evit kompren, evit sklaeraat ur c'hemenn, evit kas da benn ul labour… Obererien al levr a stourm evit ma vefe ledanoc'h spered ar skipailhoù pedagogel a labour er soubidigezh : « It seems clear that an extreme version of the virtual position is not theoretically or pedagogically tenable. p. 8 » Implij ar yezh 1 a seblant bezañ ur gudenn e pep skol diwar labourioù Tarone ha Swain. « One of the most persistent an perplexing problems for researchers as well as for immersion teachers is the tendency of older immersion students not to use the second language (L2) in the classroom, particularly when conversing with each other.

» (1995, p. 166)

26 Rannet eo mat an implij : an etreoberoù sokial a zo er yezh 1 hag ar sujedoù akademikel er yezh 2. Merzhet eo gante ivez (s.o. pajenn 38) e c'hall mont war digresk pa gresk ar skolidi. « Children (…) need to work out power relationships verbally by means of competition, invidious comparison, argument, or insult » (p. 169). Liammet eo ouzh un identelezh oc'h en em stummañ : (« (…) preadolescents and adolescents need a vernacular style as a way of signaling their identities. » (p. 169). Setu ar pezh a lâr merc'hed er studiadenn-se : « "They only give us [French] that way. » (Suzannah) (p. 172) Pelloc'h eget un diouer eo peogwir eo dibosupl deskiñ 26 Hag ar frazennoù touet da heul. anezho : « -« Sociostylistic variation needs to be explicitly taught in immersion classrooms. » Sevel a ra goulenn ar ster evit ar skolidi. Studiet e vo pelloc'h. « The teacher might ask students what they want to know how to say and then ask francophones how to say it, compiling a dictionary of idiomatic French expressions » (p. 175).

2.3 Komz brezhoneg un istor personel : stajoù KEAV Kamp Etrekeltiek ar Vrezhonegerion (KEAV) a oa bet savet e 1948. E-pad div sizhunvezh ekorf an hañv e vez strollet brezhonegerien c'houiziek pe o teskiñ. Soubet eo ar stajidi evel e Diwan : « La sociabilité immersive est présente dans tous les aspects du stage notamment par un partage social de l'intimité, dans les espaces communs que sont les chambres de 6 lits et les salles de bain collectives » eme Pentecouteau ha Servain (2016, p. 79)27. « Ger gallek ebet » eo ar bennreolenn ivez. An eil hini a zo « ar re a oar ar muiañ a sikour a re a zo o kregiñ ».

digant liseidi sinañ un tamm paper en distro-skol evit lakaat anezho da vezañ mennet !28

27 

Hag ar frazennoù stouet da heul.

28 

Ouzhpenn int techet da vezañ beuzet gant ar reolennoù d'an oad-se. (Sell ouzh

[START_REF] Ott | Le règlement du taille crayons ». Questions de classe(s)[END_REF] 

articulation, dans un premier temps, qui conforte l'apprentissage » (p. 85). Berr eo an amzer gouestlet evit prederiañ war plas ar brezhoneg e buhez al liseidi. Gwelet hon eus ar ster lakaet gant Diwan hag ar gerent (s.o. pajenn 22). An hini lakaet gant al liseidi a zo disheñvel ha start da ezteurel, da frammañ. Ar vuhez a-stroll, evit mont e brezhoneg a gont ivez hervez an daou sokiologour. Ar rouedad sokial « permet d'installer la pratique de la langue dans un réseau de relations » Da heul « il renforce l'idée d'appartenance à un groupe d'apprenants. » (p. 86) Komzoù a glever a-berzh al liseidi. 1 An normoù treuzkaset gant ar skipailhoù pedagogel N'eus hentenn ebet savet evit lakaat ar soubidigezh e-pleustr evel m'eo bet gwelet a-raok. Daoust da-se e chom pal ar skipailhoù lakaat al liseidi da vrezhonegañ. Ijinañ a reont doareoù-ober, o talañ ouzh gwirvoud ar skol, o vitellat en o doare. Ar biteller eo hervez Levi-Strauss an hini a zo « apte à exécuter un grand nombre de tâches diversifiées » « (…) la règle de son enjeu est de toujours s'arranger avec les "moyens du bord", c'est-à-dire un ensemble à chaque instant fini d'outils et de matériaux, hétéroclites au surplus » (1962). N'oa ket kalz a skridoù nag a dafar kelenn p'eo bet teorizet ar soubidigezh e fin ar bloavezhioù 70. Evelkent ez eus bet aozet ur bern emvodoù, kolokoù, bodadoù preder gant Diwan. Un seurt « tâtonnement expérimental » diwar ster Célestin Freinet, ur pedagogour en deus awenet ar rouedad. koulskoude. Ur seurt continuum eo. « [Il] apparaît l'inévitable décalage entre une langue qui construit des catégories dotées de frontières et le continuum d'une réalité qui ne peut que difficilement s'enfermer dans les filets du langage. »

(Brougère, Bézille, 2007, p. 121

) Met an diforc'h etre an tri stumm a denn da div elfenn. Da gentañ ma'z eo spisaet ar mennad, ar pal (Anneks 4) : « (…) une opposition entre présence et absence d'intentionnalité éducative aussi bien chez celui qui apprend que chez celui qui "enseigne" »

(Brougère, Bézille, 2007, p. 125)

.

Komz brezhoneg e pep

degouezh eo norm al lise. Embannet eo e mellad kentañ reolennaoueg al lise. Ha da heul : « C'hwi eo an hini hag en deus dibabet dont da heuliañ prantad diwezhañ an Eil Derez e Lise Diwan ha da vevañ e brezhoneg ennañ. » Reizhabegiñ a ra intrudu izili ar skipailh evit pouezañ war implij ar yezh. Sinañ a ra al liseidi ur seurt promesa : « Dans le second cycle, les jeunes de la sixième à la terminale signent un "contrat" où ils s'engagent à parler breton dans la vie quotidienne, avec leurs enseignants, mais aussi avec leurs camarades. » (Chauffin, 2015, p. 100) El lise n'int ket kastizet evit bezañ kaozeet galleg. Er skolajoù e c'hoarvez a-wechoù. Skridoù-aotre a vez kavet e skolajoù 'zo gant poentoù a-benn priziañ emzalc'h ar vugale. « Evit gouzout piv a gomze ar muiañ brezhoneg e oa ur c'haier kenskrivañ gant notennoù diwar dek. Deomp-ni da notenniñ : komz a poentoù digantañ. « Dans le secondaire, de la même façon que courir dans les couloirs peut valoir aux collégiens un avertissement, si vous êtes surpris par l'adulte à parler français, vous aurez aussi droit à un avertissement. Et les tarifs n'ont pas changé, trois avertissements entraînent toujours une consigne. » (Guéguen, 2008b, p. 218) Evel-just ma'z eus kastizoù ez eus gourc'hemennoù evit ar re a bleg : « E Kemper e oa kaset d'ar preti ar re a gomze ar muiañ brezhoneg. Gwelet a reer ur skipailh a volontez vat a glask broudañ ar skolajidi. Met n'eo ket aes evit skolidi tapet etre c'hoantoù ar gelennerien hag ar strolladoù par. Peadra evit ma lâre Katarina « spontus e oa ». Kinnig a ra Guéguen ur skouer all. « Mais dans les classes Diwan, à ces fonctions vient s'en ajouter une autre "archerien ar brezhoneg", c'est à dire "les gendarmes du breton". Alors, en quoi ça consiste ? Chaque semaine, deux enfants sont désignés comme « gendarmes du breton » et doivent donc reprendre les autres enfants qui parleraient français entre-eux, en dehors de la présence de l'adulte » (2008b, p. 218). Gant he c'hoant da vurutellat groñs n'he deus ket gwelet -n'he doa ket c'hoant ? -orin pleustr pedagogel ar skolaerien. O kemer harp war pedagogiezh Freinet e oant mar plij ! Sur n'oa ket ar ger archer implijet gantañ met ne c'hallomp ket chom a-sav gant ar preder abalamour d'un doare-lavar diampart. Guéguen a oar peogwir e tispleg hêrezh Freinet e skol Diwan : « des fonctions ou des métiers sont confiés aux enfants à tour de rôle : distribuer les cahiers, effacer les tableaux, distribuer la parole lors des moments collectifs » (2008b, p. 218). Archer n'eo ket ur vicher hervezi ? O klask e oa ar skolaerien lakaat dud : « Le tout n'est pas d'avoir été puni à l'école pour avoir parlé breton : une seconde punition attendait les enfants coupables de bretonner, à leur retour à la maison. Les parents, qui ne savaient pas toujours eux-mêmes le français […] » (1976, p. 213). Ur gerig a c'hall bezañ skrivet -e galleg -war ar c'harned kenskrivañ e skolajoù 'zo peogwir ez eus bet komzet galleg. « Karg ar gasourien ha hini ar gelennerien eo broudañ ar skolidi. Goulennet e vez diganto en un doare eeun « e brezhoneg mar plij » pe « n'ouiit ket brezhoneg ? » pa vez galleget. « N'eo ket ar memes politikerezh hervez ar skolajoù. Goulenn "komzit brezhoneg" bep taol gant ar skolajidi zo pouezus. Gwelloc'h eo lâret un dra eget chom diseblant. » Fantig, Klas Termen, 08/02/2018, SB Lod kelennerien a glask hentoù treuz : « Ur wech e oa daou lisead o flapiñ e galleg em c'hentel. Goulennet am eus diganto hag aesoc'h e vefe ma tisplegfen dezho e galleg. Diaes e War an dachenn-se eo puilh tezenn Chauffin. Diskouezet he deus penaos e oa atizet ar speredkrouiñ e Diwan o vrezhonegañ e-maez ar c'hentelioù. Ne lârimp ket muioc'h egeti. Ingal el lise e vez savet darvoudoù, e vez pedet tud eus an diavaez evit kinnig raktres-mañ-raktres. Klasket e vez liammañ ar brezhoneg ouzh ar blijadur, evel lugan ar Redadeg « brezhoneg ha plijadur » p'eo ar brezhoneg yezh ar skol, ar redi, ar c'hentelioù evit lod mat anezho. « Evit kaout ur sell gwellwelus : c'hoariva ha c'hoari roll a aozan. Pa zeu ma re vihan da c'hoari gant al liseidi, int-i zo kiriek ouzh ar yezh. Komz a reont ur brezhoneg flour d'ar re vihan, ha nompas o zrefoedach hag a zo kenetrezo. » Mael, RKED Nann-furmel eo peogwir n'eus stumm resis ebet. Amañ e c'hall an deskarded kemer ur plas brasoc'h. Ur stumm diresis, hep framm termenet a-raok, a vez kavet ivez. Evel kelennerien pe kasourien a glask en emsilañ e-touez al liseidi pe ar skolajidi. « Klask a ran mont e darempred ganto, a-wechoù e kendalc'hont e brezhoneg. » RKED « 'Ba' Plijidi ez eus daou hent evit distreiñ da sal ar gelennerien. Unan ganto, unan hepto ! Gant ur c'hamalad hon eus dibabet mont da zebriñ ouzh taol ganto ivez, d'en em strewiñ evit adplantañ brezhoneg. Krouiñ digarezioù. » Fulup, RKED N'eo -Katarina : Hag an tech 'zo lâret daou c'her e brezhoneg hag echu ur wech aet kuit. -Gaid : el lise e cheñch roll ar gasourien. Deuet int da vezañ muioc'h evezhierien. Al liamm a gont kalz evit reiñ c'hoant da gomz brezhoneg. » Klas Termen, 08/02/2018, SB Tapet eo Diwan gant enkadenn ar c'hresk ivez. Ment al lise a zo meneget gant ar re yaouank. Nebeutoc'h a darempredoù zo gant ar skipailh kasourien e-keñver ar skolaj evel a lâr Gaid a-us. « Startoc'h startañ eo mont e darempred ganto peogwir e kresk niver ar skolidi. Digresket eo an amzer tremenet gant pep hini. Diaesoc'h eo bodañ anezho, sevel beilhadegoù. Er bloaz-mañ hon eus bodet anezho (Yaguello, 2013, p. 113). Ul levezon o deus kenetrezo war ar pleustroù yezhel. « Ar pezh am eus merzhet eo peogwir e komzan alies brezhoneg on gwelet gant ar re all evel ar plac'h a gomz brezhoneg. Neuze memes Ur sell dasparzhet gant Ximun skoliataet en Euskadi. « Ceux qui sont internes, la plupart, ils ont une grosse affection pour le basque, même deux trois et ces deux trois-là, ils vont aller voir les autres et souvent leur rabâcher de parler en basque. Je pense que ça a plus d'influence venant d'une personne de notre âge que d'une personne adulte. Et ça fait changer quelque part » (DG). Disheñvel eo ar skouerioù diwezhañ diouzh hini Guéguen gant an archerien peogwir eo dibabet o ferzh gant al liseidi. 1.3 An desaverezh unfurmel An desaverezh unfurmel a zo meneget evit treuzkasoù gant ur mennad dispis. Ne vez ket emskiant an obererien sokial eus efedoù o fleustroù atav. Ar stumm a c'hall bezañ frammet peogwir eo liammet ouzh un oberiantiz pemdez. « Apprentissage dans des situations liées à la vie quotidienne, à des activités qui n'ont pas ou n'avaient pas pour objectif l'apprentissage. » Treuzkaset e vez gouiziegezhioù hep gouzout dre ret pe gant ar santimant treuzkas un dra all. noz oan bet e levraoueg. Echu ar c'hentelioù. Liseidi a oa o labourat eno o-unan. O klask e oan ul levr en un estajerenn betek ma'z erru ul lisead ha n'en doa ket gwelet ac'hanon. Kregiñ a ra da c'houlenn un dra bennaket digant ul liseadez e galleg 'vel-just. Al liseadez a rae daoulagad du dezhañ evit lakaat he c'hamalad da gompren e oan amañ. Kroget eo al lisead da vont e brezhoneg. ». Unan all a displeg « ur wech e kaozee daou lisead e galleg kenetrezo dirazon er sal-glas. Ne lâren netra. O prientiñ ma dafar-skol e oan. P'o deus merzhet e oan amañ en doa lâret unan diouto "oh, digarez !" ».

Gallout a reomp merzhout an dra-se war an identelezh kreñv tapet gant al liseidi. An identelezh sokial a zo daou du dezhi : bezañ anavezet gant ar re all evel ezel eus ur strollad tud, en em anavezout evel ezel eus ar strollad. Evit Dołowy eo « the knowledge of the Breton language as an objective indicator of identity and one that is the most symbolic ».

« pa lavaran e teskan SES, Fizik, matematik e brezhoneg int souezhet. » « E Gwened hon eus tremenet an devezh e kêr, hag hon eus komzet tost tout an devezh peogwir e teue evel-se. An aergelc'h a oa plijus. […] Pa

oamp 15 o c'hortoz ar bus, an dud a oa o sellout ouzhimp. » Mikaela, Klas Termen, 22/02/2018, SB Ur strollad dispartiet diouzh ar re all, kuit da vurutellat an hentenn divyezhek, gant talvoudoù ha normoù : « It is not the same identity, the same culture. We are more … I think that we are much more open to diversity. We are all a little bit extravert here. We are all a little mad, I would say. Well, maybe not mad, but … crazy. And I think that it's a kind of mentality. I don't know really, but I think it is important. That we are a little bit different. (Interview with F. 18 Spered Diwan e vez meneget ingal ivez hep gouzout resis petra eo. « The distinction between Diwan people and "the others" helps to create and reinforce the group identity. » (Dołowy-Rybińska, 2016, p. 282) Met n'eo ket didalvoud evit brezhonegañ : « C'est l'intégration sociale qui provoque l'appropriation linguistique et pas le contraire » eme Blanchet (Chauffin, 2015, « Ar gudenn eo ma chom ar gelennerien vut n'ez a ket en-dro, ma vez rebechet deomp pe e vezomp kastizet n'ez a ket en-dro kennebeut. » 04/10/2016 Setu ar pezh a voe disklêriet gant ul liseadez e-kerzh emvod kentañ ar Strollad Brezhonekaat. N'eo ket simpl evit ar skipailhoù pedagogel labourat gant krennarded atav. « L'adolescence, "cette fièvre du temps de la vie" est le temps de tous les paradoxes, le temps de la conflictualité psychique où l'on désire une chose et son contraire, où le besoin de s'affirmer se conjugue avec la peur de se confronter au monde extérieur, où le désir de liberté s'oppose au besoin de sécurité, où le besoin de recevoir, d'être entouré, protégé, contrarie la volonté de se suffire à soi-même » (Delefraye, 2013). Penaos eo resevet gant al liseidi pleustroù ar re vras evit plantañ brezhoneg en ti ? Da gentañ e klaskimp kompren levezon an normoù war al liseidi. Da heul e studiimp o respontoù evit kompren e peseurt degouezh e komzont brezhoneg.

2.1. Normoù ar skol, normoù al liseidi : peseurt levezon war implij ar brezhoneg ? E pennlevr Lewis Caroll Through The Looking-Glass, and What Alice Found There e tremen an harozez a-dreuz ur melezour. Da studiañ ez eomp peseurt normoù zo tro-dro d'ar brezhoneg el lise ha goude ar re evit ar galleg. Evel Alice e welimp en tu all d'ar melezour ar memes traoù « Tud n'o deus foutr kaer. Ma vez ur c'helenner pe ur c'hasour e kendalc'hont e galleg, kudenn ebet… lod a huch e galleg zoken… ar pezh n'oa ket er skolaj. N'eo ket doujus. » Fantig, Klas Termen, 08/02/2018, SB Ha da verzhout evel Petit Cahill (s.o. pajenn 41) e c'hallont plegiñ hervez galoñsoù an oadourien. « Depand a ra gant piv. Ma'z eo ur pennkasour 'vo komzet brezhoneg muioc'h eget ur c'hasour nevez erruet. » Fantig, Klas Termen, Met douetañs o deus war efedoù ar rediañ. Efedus war verr dermen met n'eo ket sur e sikour pep hini da reiñ ster d'ar yezh. Lakaat ar brezhoneg eus tu ar redi a seblant bezañ silet e mont en-dro ar skol diwar al liseidi betek lakaat war-wel un dislavar etre ar raktres skol hag hini yezhel e Diwan : « Pelloc'h eget ar brezhoneg eo raktres Diwan, an doare da leuskel an dud da gomz brezhoneg e rankfe leuskel un tamm frankiz dezho. » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB 2.1.2 Ar galleg er soubidigezh : stad ar melezour Padomp gant metaforenn ar melezour. Pa wel ar bugel bihan e skeudenn dre ar melezour e kred eo unan all. Plas ar galleg a zo un tamm heñvel e Diwan. Komzet e vez eus ar galleg evel ma vefe ur yezh all. Padal n'eo ket enebet ar yezhoù evit ar bugel divyezhek met doareoù evit etreober, evit ezteurel. Hervez Petit Cahill, en e bennad diwar-benn skolioù-hañv Iwerzhon, e vez komzet saozneg ha nemet saozneg gant ar stajidi er-maez ar c'hentelioù evel un efed-melezour. « The monolingual model being hegemonic, it is not surprising pupils opted for an English-only rule in students-students interactions which was the mirror image of the Irish-only rule. » (Petit were forced to speak Breton. We were told everything must be in Breton. And I think that because we were told all the time: "speak Breton »... in all... finally we were not willing to speak Breton in high school. (Interview with B. 17 F) » (2016, p. 286) 57 E « Bezañ klevet komz galleg dirak ur c'hasour e oa peogwir n'oan ket bet fin a-walc'h evit nompas bezañ tapet. Mezh hon doa, mezh da vezañ rebechet gant ur c'helenner, ur c'hasour. Komz galleg a oa tu ar vezh… » Uriell, Klas Eilvet, 08/02/2018, SB N'eo ket stag ar brezhoneg ouzh un endro pozitivel kennebeut diwar-se. Ha penaos nompas soñjal en « yezh ar vezh » evel titl film Durand, komzoù Kervella e degouezh Redadeg 2010 pe labourioù Ar C'hoadig (2001) o klevout tud yaouank oc'h implijout ar ger-se. Hag ar vezh n'eo ket ur santimant dister hervez ar psikiatrour Kress e dave d'ar galleg : « (…) la honte. C'est ce sentiment qui contribue à donner à un événement sa valeur traumatique (…) » (1988, p. 71) Ha da glozañ : « l'intrusion d'un événement extérieur devenant étranger au plus intime des individus, l'incapacité de trouver une réponse adéquate permettant de sauver la langue, la perturbation de l'identité qui se trouve divisée et la modification de la structure psychique par prederiet an div yezh asambles : « It defines Irish and English as two separated entities, giving more legitimacy to Irish over English ». N'eo ket desavet bugale divyezhek met gant div 29 http://www.diwanbreizh.org, Lec'hienn Diwan, ar raktres pedagogel, sellet outi d'an 24/11/2018 unyezh : « parallel momolongualism ». N'eus ket anv eus code-mixing pe code-switching e Diwan padal int pouezus evit ar re divyezhek. Amañ eo pozioù div blac'h deuet d'ar Strollad Brezhonekaat e-pad daou vloaz evit difenn plas ar brezhoneg el lise. A-benn ar fin o deus dilezet ar santimant kablusted evit en em dieubiñ diouzh ar reolenn ofisiel. Graet e vez evel ma vefe posupl ober hep ar galleg. N'en deus plas ebet evel un tabou. Ne sinifi ket eo ret dilezel tout al lezennoù tro-dro d'ar yezh nag aotre tout. Sevel reolennoù komprenet, eskemmet, savet asambles a vefe efedusoc'h zoken. Komz eus ar skoilh e-plas klask mougañ anezhañ. N'eo ket posupl lakaat yezh a-vihanik al liseidi eus tu ur binvidigezh kentoc'h ? Ne vefe ket gwelloc'h reiñ ur plas bihan dezhi, harzhet mat, eget nac'hañ anezhi pa vez implijet mod-pe-vod ? « -Mikaela : Er strollad c'hoariva e komzemp brezhoneg memes gant tud a oa boas da vont e galleg, memes er straed pa n'oa ket ar c'helenner ganeomp. -Gaid : ar youl a oa ganeomp peogwir e oa ur raktres, savet ganeomp, da lakaat ar brezhoneg war al leurenn, dirak ar vugale. » Klas Termen, ez a aes a-walc'h. […] Ar brezhoneg a zeu gant al levenez… pe al levenez a zeu gant ar brezhoneg, n'ouzon ket. » Gaid, Klas Termen, « Komzet 'vez brezhoneg pa ne vez ket anavezet an dud, pa vez komzet d'un den eus ur rann all, pe evit goulenn traoù er self p'emaomp o tebriñ. » Katarina, Klas Termen, 08/02/2018, SB Etre ar c'hlas eilvet hag an hini termen e kreskfe an eskemmoù e brezhoneg. Ar giriegezh ekeñver o flas el lise ? Un doare da vezañ bras ? Evit gwir eo ar re deut a gomz dibaouez brezhoneg e Diwan. « Memes tra e vez klevet muioc'h a vrezhoneg bremañ e Termen eget en Eilved (…) Marteze, tud o tihuniñ : "ma bloavezh diwezhañ eo, n'am eus ket komzet a-walc'h". » Izaouen, Klas Termen, 08/02/2018, SB « Ar pezh a gont eo « piv ». Evit mignoned tost ouzhimp ez an muioc'h e brezhoneg eget gant tud all eus ma rummad. Eilveidi ha kentaidi a vo e brezhoneg. » Fantig, Klas Termen, 08/02/2018, SB « Un diouer a vrezhoneg el lise. » « War fallaat ez a plas ar brezhoneg. Dipitet on. » 05/10/2016 C'hoant o deus da gavout, kaout diskoulmoù evel an oadourien e Diwan : « Dedennet on gant ar pal sevel gwir darempredoù, sevel ur strollad, prederiañ asambles. » « C'hoant am boa da glevout mennozhioù, memes ma 'm eus ma re bersonel. » « Kurius e oan da c'houzout petra 'vo graet. Mennozh ebet. » 05/10/2016 Ur santimant atebegezh o deus war plas ar brezhoneg. « Deomp-ni al liseidi d'ober war-dro, pas ar gasourien. » « An holl a zo er memes bag gant ar brezhoneg. » « Ar pal a zo brasaat ar « C'hoant am boa da selaou soñjoù, evit kaout c'hoant da gomz brezhoneg. Ne ran ket kalz. » « Kollet on gant ar sujed-mañ, se a sav ur bern goulennoù diganin-me ».

2.2.2 Ar gerent hag o c'hrouadurioù : eus ar c'hoant divouezh d'ar c'hoant karantez E labour Adam (2015) ez eus lakaet war-wel pevar efed eus emzalc'h ar gerent war reprezentadurioù yezhel o bugale : effets de miroir, effets reflets, effets d'accroissement ou de diminution, absences d'effets ou effets contraires. Ha pa n'eo ket gourc'hemennus diviz an dud eo techet ar bugel da ijinañ an interest da deskiñ ar brezhoneg. Souezhet on bet o verzhout n'eo ket roet ster enskrivadur Diwan d'ar c'hrouadurioù atav. Pa vez savet ar goulenn ouzh al liseidi : « Perak out bet enskrivet e Diwan ? » eo ar respont muiañ klevet ganin : « n'ouzon ket ». Evel Uriell e klas eilvet : « N'ouzon ket perak on bet enskrivet e Diwan. N'am eus james goulennet digant ma zud. Graet em eus ma soñj ma un' perak ma zud 30 nemet 0,5 % eus ar skolidi e Breizh zo enskrivet e Diwan « « Goude ma zud o doa kejet ha poell e oa evidon-me dont da Ziwan » Gaid, Klas Termen, 22/02/2018, SB Ar gerent (gant ar ster ledan

  Levezon an diavaez a vez merzhet gant ar skipailhoù pedagogel : « Le directeur du lycée Diwan de Carhaix a observé pour sa part la tendance qu'ont les élèves, au lendemain d'un weekend ou au retour des vacances, à utiliser davantage le français : "le français leur vient plus naturellement. Il suffit qu'il y en ait un pour entraîner tous les autres." »(Broudic, 2011, p. 35) Ar skol ne c'hall ket normalizañ ar brezhoneg, dreist-holl pa n'eus nemet 0,5% eus ar skolidi vreizhat enskrivet e Diwan. « Pal Diwan n'eo ket brezhonekaatBreizh, n'omp ket gouest d'ober an dra-se, n'omp ket niverus a-walc'h, ha n'eo ket ar pal » (Chauffin, 2015, p. 354) hervez Le Lay. Ma ne c'hall ket ar skol normalizañ ar brezhoneg e c'hall ar yezh desket er skol bezañ sokializet, da lâret eo o tiorren an darempredoù sokial e brezhoneg etre an hiniennoù. Pleustroù a bep seurt a zo stadet hervez youl ha nerzh skipailhoù pedagogel ar mare : pediñ tud eus an diavaez, mont da welet brezhonegerien a-vihanik... Tezenn Chauffin a laka da dalvezout an dra-se. Pelloc'h int bet en Euskadi an Hanternoz o labourat evit ma vefe atizet ar skolidi da vont en euskareg e-maez ar skol : « (…) nous créons des situations qui permettent aux enfants de parler euskara entre eux en récréation. Sans cette incitation, influencés par une société majoritairement francophone, ils utiliseraient le français. »37 N'eo ket ar redi, ar reolenn a laka ar skolidi d'hen ober met an degouezhioù savet. Penaos chom hep soñjal e Guy Debord a ginnig sevel « situations » evit cheñch ar bed en e levr Rapport sur la construction des situations (2000). Komz eus ar sokializañ a sav goulenn plas ar c'hentelioù war ar brezhoneg ivez. Un danvez boutin evel ar galleg ? E Diwan e vez kelennet programmoù ispisial war ar yezhadur, war al lennegezh, war ar skridaozañ... Met petra zo da lakaat war-wel da gentañ ? Al lennegezh evit talvoudekaat ar brezhoneg o tiskouez eo ur yezh ken pinvidik hag ar re all ? Pe ar brezhoneg Andre, 2017) a displeg Aire. Diwar-se e sav Yekel daou c'houlenn (hag a zo respontoù en o 37 Aire X., Bodad labour Divyezh, Ecole et famille, de Bretagne et d'ailleurs : éducation plurilingue en contexte minoritaire, 01/10/2018 doare) « Penaos lakaat hom skolidi da gaozeal gant o zud-kozh ma eo re dishañval an div yezh ? Penaos implijet ar brezhoneg er-maez deus ar skol ma ne bermeta ket ar yezh desket da doullañ kaoz gant an dud diwar-dro ? » (2017b) Ne nac'h ket an interest da gaout ur yezh standardizet koulskoude : « Deskiñ ur yezh standard a c'hall kaout un interest, met ne soñj ket din e vanka ober dioutañ pal diwezhañ an deskiñ brezhoneg. » En eil derez ne c'hallfemp ket leuskel karg ar Yekel en deus c'hoant da adsokializañ dre ar familhoù ivez : « 'Barzh pep familh pe dost ez eus un den kar bennak hag a oar brezhoneg mat ! » (2017b). Met eus un tu pe d'egile n'eo ket aes mont e brezhoneg. Setu un testeni dastumet gant Dołowy e 2012 « I have grandparents on my mother's side who are Breton-speakers but I have never spoken with them in Breton... and with my mother... hmm... she speaks to me in Breton and I answer her in French. Not because I don't want to speak Breton but the problem is that I don't speak Breton as well as she does and when I speak she corrects me all the time. (Interview with B. 17 F) » Ouzhpenn bezañ ral ar brezhoneg er familhoù n'eo ket aes e implij atav. Ha kavout doareoù da gomz e-maez al lise a seblant pouezus evit ar re yaouank (evel mennozh Yekel). Daoust ma n'eo ket aes komz gant ar re gozh dre ur yezh standardizet atav, n'eo ket o devez ket tro. 54 % eus al liseidi gant ul live treuzkas brezhoneg kreñv pe etre gant o zud a zo tomm-tre ouzh ar brezhoneg paneve 25 % diouto pa ne gomz ket ar gerent brezhoneg. Evit ar pezh a sell ouzh al live : 52 % eus al liseidi gant ul live treuzkas kreñv pe etre o deus santimant kaout ul live brezhoneg mat paneve nemet 18 % diouto pa ne gomz ket ar gerent brezhoneg. (KCGG). Ar santimant barregezh pe bezañ tomm ouzh ar yezh a zo daou dra a c'hall broudañ an implij evel ma vo gwelet gant ar 'COD model' dindan da heul. A-benn ar fin, implij ar galleg war ar porzhioù ne gav ket e orin er skol met en diavaez. Ne c'hall ket Diwan hec'h-unan-penn normalizañ ar brezhoneg. Met sokializañ e implij a zo pouezus evit reiñ ster d'an deskerezh skol o kavout digarezioù, o sevel degouezhioù evit implijout ar yezh en diavaez.

	Erreur ! Signet non défini.). Kerent' zo a glask deskiñ ivez, met n'eo ket aes cheñch yezh gant
	o bugel. Meur a wech em eus klevet seurt testenioù :
	« Klasket he doa deskiñ brezhoneg dre gentelioù-noz pa oa erruet ma
	breur koshañ e Diwan, met p'he deus dizoloet mare ar c'hemmadurioù
	brezhoneg nemet d'ar c'hentelioù (2 pe 3 eurvezh ar sizhun hepken). Penaos e c'hallfe ar eo paouezet. » Gaid, Klas Termen, 22/02/2018, SB
	gelennerien a labour e brezhoneg reiñ buhez d'ar yezh ?
	En enklask Chantreau e verzhomp un diforc'h bras etre al liseidi a glev brezhoneg er gêr hag ar
	re n'
	bemdez evit diskouez eo posupl implijout anezhañ er vuhez pemdez ? Blanchet a sach an evezh dibosupl gant lod 'zo. Pa'm eus savet ar goulenn pegoulz o doa bet lorc'h bezañ komzet
	war bevennoù un treuzkas re c'hlan, pell diouzh implij an dud : « Ils ne réalisent pas que brezhoneg eo bet meneget :
	chercher "la pureté de la langue", c'est chercher "une pureté", c'est refuser les contacts les
	mélanges, les métissages, c'est refuser la vie sociale (…) » (2016, p. 164) Hag ar vuhez sokial « Pouez-mouezh Groe a oa gantañ. Estregetañ n'oa nemet un den o
	eo ar pezh a glask ar re yaouank. komz brezhoneg e Groe. Ur wech kentañ eñ da welet ur plac'h ken
	yaouank o komz brezhoneg. Hag en deus savet goulennoù ouzhin.
	Yekel, skolaer e Divyezh, a difenn deskiñ ur yezh tostoc'h ouzh hini pep parrouz. Evel Morvan Komzet hon eus e-pad un eurvezh. Ma mignoned tro-dro din n'oant ket
	e rebech d'ar skol deskiñ ur yezh divlaz : « C'était aussi un breton "de nulle part" : langue d'un holl eus Breizh, o doa goulennet diganin : "met e-pad un eurvezh az peus
	locuteur de zone gallophone, qui a fait sa scolarité dans le Trégor puis le Poher, formé des komzet brezhoneg ? Komz a rez brezhoneg evel ma komzez galleg
	enseignants tour-à-tour bigoudennophones, vannetophones, léonophones, centrebretonno-ganeomp." Int a oa bamet ivez. Ar paotr en deus pedet ac'hanon er gêr. »
	phones, ou de nulle-part-ophones, comme leurs élèves. » (2017, p. V) Evit dont a-benn da reiñ Gaid, Klas Termen, 22/02/2018, SB
	c'hoant d'ar skolidi d'hec'h implijout e rankfer « contribuer à inverser les représentations
	négatives qui s'attachent à des langues et cultures menacées » (Burban, Lagarde, 2007. p. 22). Evit sokializañ e c'hallomp treiñ hor sell davet ar gerent. « Goulenn a ra Diwan digant tud ar
	« Nous travaillons beaucoup sur la perception des locuteurs vis-à-vis de l'euskara. » (Saint-vugale krouiñ e-touez an tiegezh un aergelc'h emsav a-benn reiñ d'ar brezhoneg e blas en o
	buhez pemdez. » (Karta Diwan, diwan.bzh) Gouzout a ouzomp mat eo divrezhonek ar pep
	brasañ anezho. Ha memes ar re a oar ne desavont ket dre ret o bugale e brezhoneg (s.o. pajenn

  . Diwar patrom COD gant Grin n'eo ket distriv komz ur yezh vinorelaet. « On ressent actuellement de plus en plus l'usage du breton comme le produit d'un choix, d'une volonté et non comme un outil usuel de communication » (Quéré, 2000). Ne c'hall nemet dont eus ar youl. « Speaking Breton is related to a conscious decision and requires War skritell galv an emvod kentañ e saved ar goulenn « Komz brezhoneg el lise ? ». Ar pik goulennata a oa un doare da diblasañ ar reolenn war-zu ar goulenn daoust ma tiskoueze anv ar strollad ar youl da vont war-raok. N'eo ket bet savet e stumm ur bodad gant dileuridi evel ma vez graet er skolioù (un dileuriad = ur c'hlasad da skouer) met ur strollad gant tud a-youl-vat Da heul eo bet savet priñsip an ingalded etre an izili, daoust ma chom disheñvel ar plasoù. « N'eus ket tud a-us ar re all. Kompren penaos ober evit mont war-raok pe war-zu ar skipailh pedagogel pe war-zu al liseidi eo ar pal » zo bet skrivet gant al liseidi war ur skritell kinnig eus ar strollad. Digor d'an holl liseidi tomm ouzh ar brezhoneg pe get (s.o. pajenn 34) : « N'omp ket o rebechiñ, o klemm pe o varnañ den-mañ-den, met o klask kompren penaos eo disheñvel plas ar brezhoneg evit pep hini. Penaos reiñ pe kaout c'hoant komz brezhoneg bremañ el lise, met ivez diwezhatoc'h ? » Ar pal a oa sevel darempredoù disheñvel diouzh reoù ar sal-glas pe reoù ar c'houskva. Evit gwir n'eus den ebet a oar muioc'h eget ar re all war ar sujed-mañ. Pe ma'z eus tud desketoc'h eo al liseidi. Ar c'hinnigoù evit brezhonekaat al lise a rank bezañ ijinet ganto neuze. N'eo ket pal ar strollad sevel oberiantizoù dre ret, met degas ur preder da gentañ tout. En deroù e oa bet klasket kompren petra a c'hoarvez el lise ha perak ne vez ket komzet brezhoneg dibaouez ennañ. En un eil pazenn e oa bet klasket kompren petra a c'hoarvez evit pep hini. Peseurt darempred en deus savet pep hini gant ar yezh. Tud ar skipailh a oa amañ evit goulennata palioù savet gant al liseidi ha skoazellañ o intrudu. Buan a-walc'h e oa bet komprenet ne vo diskoulm ebet. Memes tra e vez klasket diskoulmoùigoù peogwir ez eus meur a stad e implij ar yezh etre morse, a-wechoù hag atav. Ur paradoks zo bet stadet. Ne vo ket brezhonekaet o kendrec'hiñ ar re n'o deus ket c'hoant da gomz met o souten ar re o deus ar c'hoant-se. Ar strollad zo un doare d'ober anaoudegezh, da welout piv zo mennet da vont e brezhoneg. An efedoù zo evit ar re a gemer perzh da gentañ.

	a certain effort » (Dołowy-Rybińska, 2016, p. 285) Sur n'eo ket aes evit ar skipailhoù dont a-
	benn ma'z eo lakaat bec'h brezhonegañ : « C'est que l'adolescence elle-même est une
	procrastination, si je puis dire » eme Miller (2015). Ar skol zo ul lec'h strivañ dija, ha bezañ er KLOZADUR
	soubidigezh a ouzhpennfe unan all ! « Une contrainte supplémentaire » eme Guéguen (2008a).
	Klasket hon eus respont d'ar goulenn : petra a lak al liseidi da vont e brezhoneg e-maez ar
	Adalek ar preder-se eo bet savet ar Strollad Brezhonekaat e 2016. Ar pal a oa kendivizout evit c'hentelioù ? Gant labour Lahire omp bet sikouret evit lakaat war-wel elfennoù istorel,
	reiñ ster d'an urzh « komzit brezhoneg. » Larvol a sav ur c'hinnig damheñvel en e gounskrid pedagogel, sokiologel, met ivez displegadennoù hiniennel o klask selaou ar pezh a stag anezho
	tro-dro d'ar c'hentañ derez : « (…) il est important de traiter explicitement du sens de leur ouzh ar brezhoneg. Diwar hol labour enklask omp kroget gant an Istor bras evit mont betek
	apprentissage du breton et donc de l'expression volontaire en langue bretonne. » (2014) istor bihan an hiniennoù.
	eo. Pep hini a dileur e-unan hepken, da lâret eo e teu gant e vennozhioù dezhañ. Bodet e vez ar strollad diwar c'hoant al liseidi, en un doare direoliek, pa vez ezhomm. « Et Calvet nous met fort justement en garde contre les "bons sentiments" et le "discours politico-linguistiquement correct" qui n'auraient de valeur qu'incantatoire. Il prône au contraire des politiques linguistiques, non pas venues d'en haut, mais "conçues par les communautés qui les désirent menées par elles"» (Burban, Lagarde, 2007. p. 22). En ul live mikrosokial eo bet kaset ar preder-se. « Les véritables progrès ne peuvent être observés que lorsqu'il y a conjonction entre l'action d'en haut et l'action d'en bas » (Burban, Lagarde, 2007. p. 22). Penaos sevel ul liamm etre an ensavadur Diwan (ar skipailh pedagogel) hag ar skolidi. Penaos sevel ur c'hoant boutin ? Prest eo an oadourien da azasaat o c'hoant ? E penn-kentañ ar strollad e oa bet klasket terriñ an hierarkiezh tro-dro da implij ar yezh. Da gentañ eo bet degemeret ar fed e c'hallfe bezañ start komz brezhoneg hag evit al liseidi hag evit e oa al liseidi o c'hortoz un efed war ar re n'oant ket deut. Ar c'hontrol zo c'hoarvezet : « E-pad tout an nozvezh hon eus komzet eus an dra-se. » « Aet omp asambles d'ar self, d'ar c'horn butun, ha chomet omp asambles peogwir e komzemp brezhoneg. Met ar re all a responte e galleg. » « Evidomp-ni hon eus komzet muioc'h a vrezhoneg er gambr goude an emvod. Aesoc'h e oa. » « Goude an emvod kentañ em eus bet un tilt gant ar plac'h he deus lâret hon doa da vezañ lorc'hus [komz brezhoneg]. » 18/10/2016, SB A-benn ar fin eo deut implij ar yezh un atebegezh (ha nompas ur giriegezh !) evito. Peadra da soñjal e mont en-dro staj Keav (s.o. pajenn 43) : « Le deuxième principe est que chaque participant est invité à endosser le rôle de formateur à l'égard d'autres participants, dans tud ar skipailh. Hep gouzout int tapet perzhidi ar bodad gant un engouestladur. Goude emvod kentañ ar strollad certains espaces sociaux du stage. » Un doare da reiñ tro da vrasaat evit bezañ an hini a degas
	ar c'hoant. « Être responsable de son désir » eme Lacan da lâret eo bezañ kat d'ober choazioù
	evel tud deut.

Frouezh un istor politikel a 100 vloaz eo Diwan. Ha gallout a reomp astennañ ar preder o lâret eo al liseidi disoc'h ar stourm-mañ. Mare ar moustradur en deus merket an holl o lakaat da grediñ e c'hallfe bezañ efedus ar skol hec'h-unan evit treuzkas ur yezh. Peadra da lakaat gwask war Diwan, da lâret eo an obererien sokial ennañ, tapet gant ar « syndrome du bocal »

  Sevel a ra un dislavar etre palioù Diwan hag reoù ar gerent. Ha diwar-se n'eo ket sklaer-sklaer evit ar vugale pouezusted ar brezhonegañ dibaouez er soubidigezh ma n'asantont ket penn-kil-ha-troad ar gerent d'ar raktres yezhel. preder da donaat a vefe posupl evit sokializañ e implij gant al liseidi evel ma vez klasket ober en Euskadi, skouer deroù Diwan.Diwar model COD[START_REF] Grin | Language Policy Evaluation and the European Charter for Regional or Minority Languages[END_REF] e c'hallomp lâret gant Dołowy (2016) eo ar c'hoant a vefe da atizañ evit kresk implij ar brezhoneg. Evit hen ober e rankfe prederiañ ur bedagogiezh azasaet d'ar soubidigezh eus ar c'hentañ derez betek al lise, peogwir n'eo ket efedus patrom ar skol c'hall e-tro ar yezhoù hag implij an dre-gomz. Labour ar Strollad Brezhonekaat a zo un doare evit ma vefe diskoachet gant pep hini e c'hoant e-plas marmouzat abegoù ijinet gant ensavadur Diwan. Un doare da liammañ ar brezhoneg ouzh un istor personnel evit mont war-zu un engouestladur buhezel.(Pentecouteau ha Servain, 2016) 

	ANNEKS			
	1 Testenn e evit kendiviz ISRLF (Institut Supérieur des Langues de la République Française)
	« Ar soubidigezh: 40 vloaz a dreuzkas evit dazont hor yezhoù » e Kemper e 2018
		DEN 2 : Lod a respont e galleg forzh penaos.		
		Diwar-se n'eo ket aes kenderc'hel. Se zo torr-revr.		
	DEN 3 : Ur striv eo. Diaes eo komz brezhoneg. N'eo ket ur blijadur, ur youl. Komz galleg zo an aesañ. Ar bed e-maez al lise a zo e galleg. Ur boaz eo mont e galleg, n'eo ket ur raksoñj, ur youl.	Klask a ran kenderc'hel e brezhoneg hag adalek ur mare e cheñch. DEN 3 : Dont a ra ken aes ar brezhoneg hag ar galleg evidon-me. Evit mignoned tost ouzhimp ez an muioc'h e brezhoneg eget gant tud all eus ma	K O M Z B REZ HO NE G E LISE DIW AN
	N'eo ket a-enep Diwan met an dra aesañ en ur	rummad. Estreget er familh hag el lise ne ran ket		
	gevredigezh a gomz galleg.	kalz a draoù e brezhoneg.	DEN 1 : N'ouzon ket perak on bet enskrivet e	komz brezhoneg. Ma mamm n'he deus ket en-
	Kregiñ da gomz brezhoneg d'ur mignon pa hon		Diwan. N'am eus james goulennet digant ma	skrivet ac'hanon e Diwan evit ar brezhoneg…
	eus komzet galleg a zo kazi diposupl. Start eo	DEN 1 : Tud al lise ne welan ket e-pad an dibenn-	zud. Gout' a ran e oant eus ar re o doa goulen-	n'oa nemet un draig ouzhpenn.
	degas ar c'hoant d'ar gamaladed, peogwir eo bet	sizhun. Pa ran un dudi en diavaez ez eus gallege-	net Diwan er gumun. Pouezus e oa evite evit	Int a oar on plijet kalz gant ar brezhoneg. Ma
	plaset ar brezhoneg tu ar rebech, al langajiñ. Ar	rien o c'houlenn perak e komzan brezhoneg. Da	ma vefe kendalc'het gant ar brezhoneg.	breur a zo nebeutoc'h dedennet. Gwechoù 'zo
	santimant ober ur fazi eo komz galleg.	lâret ur frazenn e brezhoneg a vez goulennet	Klasket he doa ma mamm deskiñ brezhoneg	am eus bet tro komz brezhoneg gantañ met
		ingal. Un dra ekzotek eo klevout brezhoneg en	dre gentelioù-noz pa oa erruet ma breur ko-	n'oa ket en e aes kement-se.
	DEN 1 : Memestra hon eus ar gwir da gomz gal-	un doare. Ha pa lavaran e ran SES, Fizik, mate-	shañ e Diwan, met pa he deus dizoloet ar	
	leg. Arabat lâret brezhoneg, brezhoneg, brezho-	matik e brezhoneg int souezhet. Hag ar bak e tre-	c'hemmadurioù he deus paouezet. Diaes e oa	DEN 3 : An istor a vo hir ! Ma zud zo en em
	neg… normal eo komz galleg a-wechoù peogwir	menit e brezhoneg a c'houlenn an dud ? Siwazh	dezhi kenderc'hel. Klevout a ra brezhoneg ingal	anavezet dre ar brezhoneg en ur fest e Bro
	evit lod brasañ ac'hanomp eo hon yezh-vamm, ne	em eus da respont ket.	gant he labour. Kompren a ra un tammig me-	Gerne. Ma mamm a oa o teskiñ brezhoneg. Ha
	c'hallomp ket cheñch an dra-se. Pouezus kenañ		mestra, un hanter, pe un tri c'hard… ouzhpenn	ma zad a oa brezhoneger a-vihanik, kwa, he
	eo ar brezhoneg, met ar galleg ivez. Ne gavan ket	DEN 2 : Ral e komzan brezhoneg 'maez al lise…	gant pouez mouezh ar re gozh ! Ma zad a se-	zud a gomze galleg outañ met klevout a rae
	fall komz galleg el lise… ha ne gomzomp ket gal-	nemet evit lâret sekredoù dirak hon kerent, diwar	laou dibaouez France Bleu Breiz Izel. Pa'z eus	brezhoneg atav. Gouest e oa da gompren pep
	leg gant ar gasourien pe ar gelennerien… komz a	tud zo o tremen er straed… Se zo efedus.	goulennoù e oar respont met goude n'eo ket	tra. Pa en deus dibabet dont da vezañ kelenner
	ran galleg gant ma mignoned pa am eus c'hoant.	A-wechoù ez eus degouezhioù ispisial. Da skouer	gouest da gomz pe da skrivañ.	en deus choazet hen ober e brezhoneg. Evel
	Raktres Diwan az a pelloc'h eget ar brezhoneg.	pa ouiomp ez eus plijadur gant an holl komz	Pa oan bihan en ur mare 'm eus kroget da gomz	just on bet desavet e brezhoneg.
	Rankout a rafe leuskel muioc'h a frankiz d'al li-	brezhoneg, pa vez an holl laouen d'ober tra-mañ-	brezhoneg atav, memes er gêr, gant ma zud. Bet	Da gentañ on bet e Divyezh ha goude em eus
	seidi.	tra, oc'h ober un dudi… pa vez startijenn gant an	oan o welet medesin ar gomz hag en doa lâret e	me divizet mont da skolaj Diwan. Ma choaz e
		holl. Ar brezhoneg a zeu gant al levenez… pe al	oa ar brezhoneg evel ur yezh-vamm evidon.	oa penn da benn. Ma breur a oa bet araozon. E
	DEN 2 : E-pad an devezh e komzomp brezhoneg,	levenez a zeu gant ar brezhoneg, n'ouzon ket.		divyezh ne veze ket komzet brezhoneg : ar ge-
	met ur wech erruet en hon kambr eo hanter-han-	Kalz aesoc'h eo mont e fulor e galleg, pe kaout ta-	DEN 2 : Ma mamm he deus lakaet ac'hanon e	lennerez a gomze ganeomp e brezhoneg, met
	ter, pe tri c'hard galleg. Ar skuizhder a lak ac'ha-	butoù, peogwir em eus c'hoant arguzenniñ war	Diwan peogwir he doa poan gant ar yezhoù.	tri c'hard an amzer e respontemp e galleg ma
	nomp da gomz galleg, peogwir n'hon eus ket da	un dra. Ar brezhoneg ne zeu ket war ar prim…	Soñjet he doa marteze e vefe aesoc'h evidon-me	n'oa ket kazi bep tro. Un diforc'h sklaer am eus
	soñjal evit komz galleg, dont a ra evel se.	E kêr eo diaesoc'h mont e brezhoneg ivez peog-	evit deskiñ yezhoù, evit bezañ en ma aes…	merzhet o tont da Ziwan : ar spered familh ha
	Padal diouzh ar beure e komzomp brezhoneg.	wir e klev an holl hag an dud a c'hall sellout ouz-	'benn ar fin n'on ket ken barrek ha se e saoz-	kalz muioc'h a vrezhoneg zo, memes ma n'eus
	Evit frazennoù 'zo e teu diouzhtu e brezhoneg («	himp gant dismegañs en un doare.	neg pe en alamaneg.	ket brezhoneg penn-da-benn.
	poent eo dihuniñ », « pet eur eo ») peogwir hon		Ma zad en doa enskrivet ac'hanon e Diwan e	
	eus ar boaz. Gall' a ra bezañ e kreiz ar galleg… pe		keñver an aergelc'h, evit nompas mont d'ar	DEN 1 : El lise em eus merzhet e vez komzet
	a-wechoù e tegas ur gaozadenn e brezhoneg.		skolioù e-lec'h ma vez kalz a dud, ret eo lâret	brezhoneg muioc'h pa n'anavezomp ket an
	Kemmesket eo an traoù : n'eo ket ar galleg a-enep		c'hwi d'ar gelennerien. Gwelloc'h e oa evidon	dud. Pa vez komzet d'un den eus ur rann all pe
	ar brezhoneg.		bezañ en ur aergelc'h familh hervezo.	evit goulenn traoù o tebriñ er self. Gant ma mi-
			Ma zad a zeu eus Roazhon, n'en deus ket klevet	gnoned karetañ am eus poan da gomz brezho-
			brezhoneg, tamm ebet. Ma mamm he deus kle-	neg. Atav em eus komzet galleg ganto. Ur boaz
			vet brezhoneg met ne gomz ket peogwir e	eo. El lise e start ober e brezhoneg ganto…
			komze he c'herent brezhoneg kenetrezo ha gal-	Memestra, e klas termen e vez klevet muioc'h a
			leg dezhi. N'o doa ket c'hoant deskiñ dezhi.	vrezhoneg. E penn kentañ ar bloavezh skol, e
			Mare ar moustradur o doa bevet ma zud kozh,	miz gwengolo, hon oa merzhet gant mignone-
			d'am soñj, ar prantad lec'h ma oa difennet	zed e oa an derminidi o komz muioc'h brezho
	poent e-keñver raktres Diwan ?		
	Poent e vefe sevel ur gwir enklask diwar-benn implij ar yezh goude skoliata Diwan ivez. E-pad
	pell eo bet gwelet Diwan evel an ensavadur nemetañ evit saveteiñ ar brezhoneg rak torret a oa an
	treuzkas familh (hag ez eo). Peseurt plas evit ar brezhoneg e buhez al liseidi bet ? Hag en o
	sokializadur a-eil : el labour, er c'houplad, gant o bugale ? Keñveriañ gant ar stummadurioù hir,
	an eil doare da « broduiñ » brezhonegerien hiziv-an-deiz a c'hallfe bezañ dedennus. 350 den deut
	Klevet hon eus al liseidi o tisplegañ o santimant war aergelc'h yezhel o skol ivez. Daoust ma o zo stummet bep bloaz pa ne vez nemet 100 lisead bennak o peurechuiñ o stummadur e Diwan.

deus ur sell pozitivel ouzh ar brezhoneg -a sav o identelezh sokial en un doare -e roont d'ar yezh kentoc'h ur gefridi arouezel eget unan kelaouiñ. Start eo dezho komz brezhoneg. Meneget eo ar striv, ar boaz mont e galleg, ar c'homzioù prim, al live yezh… Ha pa vez goulennet buanha-buan diganto perak brezhonegañ eo ar respontoù heñvel ouzh prezeg Diwan : ar sevenadur, ur « Chacun parle comme il sait, comme il veut et comme il peut » eme Deixona (2007, p. 154) evit digeriñ hentoù stank an divyezhegezh. Marteze e vefe ezhomm daou-ugent vloaz goude krouidigezh Diwan adnevesaat, azasaat palioù 'zo o kemer e kont ar skoilhoù. Evit hen ober e vefe bet dedennus donaat an emzivizoù gant al liseidi o sevel eskemmoù hinienneloc'h evit dizoloiñ liv o brezhoneg, o c'hoantoù don, evit diskoachañ abegoù kuzhet -ma kredont en diemskiant. Evit kompren penaos e faltaziomp ar brezhoneg en o buhez. Al labour a c'hallfe bezañ graet o keñveriañ gant c'hoant ar gelennerien. Ral e savet enklaskoù e-tro labourerien ar skipailhoù pedagogel (hag ur wech ouzhpenn gant al labour-mañ eo studiet ar re yaouank). Padal eo ar skol ul lec'h evit dispartiañ ar vugale eus c'hoant o zud, diwar-se e teu ar gelennerien da vezañ tud dave en o desped. Perak e teuomp da gelenn e Diwan ? Peseurt spi o deus ? Penaos e ijinomp ar soubidigezh ? Penaos e talomp ouzh ar skoilhoù ? Peseurt sav-Petra a lak an dud deut da deskiñ brezhoneg ? Trawalc'h a varregezh zo tizhet ganto ? Peseurt endro etreober e brezhoneg a vez evit lakaat e-plesutr o deskerezh ? Peseurt c'hoant ganto ? Ha perak deskiñ brezhoneg en ur gevredigezh savet e-tro an dalvoudgezh ? Rak « il faut admettre définitivement que le breton ne sert à rien »

(Vallerie, 1997, p. 64)

. DEN 1 : Ar pezh a gont eo « piv ». Muioc'h a aesamantoù em eus gant unan en deus plijadur da gomz brezhoneg. Bez ez eus lod a gav aesoc'h komz e galleg. A-raok komz ganto e ouiomp n'int ket en o bleud komz brezhoneg. Soñjal a reomp en dra-se a-raok eskemm ganto. DEN 1 : Me, ur wech e oan bet war enez Sun gant mignoned. En em gavet e oan gant un den kozh. Daou e oant nemetken o komz brezhoneg war an Enez. Evitañ e oa ar wech kentañ da welet ur plac'h ken yaouank o komz brezhoneg. Komzet hon eus e-pad un eurvezh. Ma mignoned tro dro din, en o zouez lod n'oa ket eus Breizh, o doa goulennet diganin : «Komz a rez brezhoneg evel ma komzez galleg ganeomp ! » Bammet e oant !

Kinniget e vo e vont en-dro hag e spletoù e lodenn diwezhañ ar c'hounskrid

https://www.youtube.com/watch?v=fBNEcb-c7fw

Chauffin a ra un diforc'h etre soubidigezh ha beuzidigezh, hervez ma vez dibabet pe get gant ar skolidi deskiñ yezh ar skol. Ne ran ket peogwir e kavan eo re amsklaer afer ar choaz. Peseurt choaz ? Choazet 'vez dont da Diwan nemet evit ar brezhoneg ? Hag ar gerent a gomze galleg 100 vloaz 'zo a choaze ?

Kentelioù skol-veur S. Moal, Ar brezhoneg er skolioù, master 2, 2016

Ur gêriadennig e brezhoneg,Ya !, 21/11 /14 

Diwan : et si on changeait de direction ?, Thierry Jamet, 7seizh.info, 6/5/2013

Aterset eo bet Philippe Blanchet gant Tomaz Laquaine ha ganin e Skol-veur Roazhon 2 d'an 12 a viz Here 2016. Embannet eo bet lod anezhi er gelaouen Gwidal (diskar-amzer 2016, niverenn 13)

Evel kelenner e lise Diwan e klevan bep bloaz troioù-lavar a blij d'al liseidi. Gerioù eus ar c'hiz tennet eus filmoù da skouer. Terminidi a blije dezho lâret « habile » tennet eus ar film gall OSS 117. Evel-just n'o deus ket kement a referañsoù e brezhoneg.

Deskadurezh furmel, nann-furmel ha unfurmel

RESUME COURT

L'enseignement immersif en langue bretonne s'est développé depuis la création des écoles Diwan en 1977. Toutefois, la pratique de la langue de l'école en dehors des cours n'est pas évidente pour les élèves. A partir d'une enquête dans un lycée en immersion linguistique, la recherche a eu pour enjeu de comprendre ce qui motive les élèves à parler breton en dehors de la classe. Suite à une observation participante, les lycéens en sont venus à s'interroger sur leur rapport singulier à cette langue.

En dépit d'un emploi oscillant du breton, ces adolescents ne sont pas insensibles à son état. Cet écart provoque chez certains de la culpabilité voire de la honte. On atteste une situation diglossique comme dans des établissements monolingues et chez les adolescents en immersion dans d'autres pays.

Les lycéens savent toutefois mettre en avant les éléments qui les incitent à user du breton en l'absence d'adultes : le plaisir, l'énergie, l'initiative, les petits groupes… L'en-dehors du lycée vient aussi mettre du sens à cet apprentissage scolaire. Bien qu'il leurs soit difficile de se socialiser en breton, ils témoignent avec fierté de son usage. Le rôle des parents n'est pas anodin non plus, les jeunes aimant reconstituer à travers le choix des parents une histoire familiale, voire une rencontre amoureuse.

Au final, l'institution Diwan ne gagnerait-elle pas à penser une appropriation langagière plus singulière ? Les questions centrales de la socialisation linguistiques, de la pédagogie immersive et du désir du sujet pourraient à ce titre venir conforter le projet immersif de Diwan pour soutenir chaque écolier dans une construction originale de son devenirbretonnant.

Mots clé : breton, sciences de l'éducation, bilinguisme, immersion, sociologie, lycée, observation participante