Sanadur Hag 
  
Emdroadur En 
  
Xxᵛᵉᵗ Kantved 
  
Koun-Skrid Kanniget 
  
-Klaskerezh Renet 
  
Stefan Moal 
  
  
  
SKOL-VEUR ROAZHON II RANN AR BREZHONEG AR C'HENSONENNOÙ ROTEK E BRO-GWENED IZEL

I -Metodologiezh

Er pennad-mañ e termenimp an tiriad hag ar brezhoneg bet studiet, mont en-dro ar labour standilhoniñ, dastum ha dielfenniñ ha bevennoù ar studiadenn.

A -Termeniñ Bro-Gwened Izel

Evit a sella an tiriad buket emañ Bro Gwened-Izel ur rannvro a Vro Gwened, er reter anezhi àr un ahel etre kêr an Oriant ha kêr ar Gemene 1 . Stag eo er reter doc'h Bro-Gernev, get stêr an Ele ; ha doc'h Bro-Gwened Uhel er c'hornôg, get ar Blavezh. Ar Skorv a reda en he c'hreiz, a Laoulan d'an Oriant2 . Rannet eo e daou baou bras : Bro an Oriant er c'hreisteiz ; ar Vro Pourlet en hanternoz. Evit Enez Groe, na bout e Bro-Gwened Izel ivez, n'eo ket bet ebarzhet er studiadenn-mañ. Kement-se dre m'emañ stankoc'h ar vrezhonegourion en daou baou arall en deiz a hiriv3 hag aesoc'h neuze lakaat ar gaoz àr ar yezh kempred fed a emdroadur. En eskemm e veze 9% a vrezhonegourion Breizh é chom e pastell-bro an Oriant he-unan e 2018, da lâret eo àr-dro 18 800 den 4 .

18 kumun a ya da c'hober Bro an Oriant : An Oriant, Plañvour, Gwidel, an Arvor, Kewenn, Lann-ar-Stêr, Yestael, Pouskorn 5 , Kleger, Kaodan, Zinzag-Lokrist, Redene, an Arzhanaou, Gwelegouarc'h, Ploue, Lovedan, Kelan. Hag 20 evit ar Vro Pourlet : An Ignel, Bubri, Mêlann, Berne, Kernasenn, Sant-Karadeg, an Ignol, Persken, ar Gemene, Lokmac'hloù, Prizieg, ar C'hroesti, Pleurdud, Sant-Tual, Laoulan, Seglian, Plourae, Leskoed-Gwareg, Melioneg, Silfieg. Kumunioù ' zo a c'hella bout darn doc'hte e paou-mañ-paou, justèl Henbont treuzet he ziriad get ar Blavezh, pe Pelann ivez, a zo he bourc'h er Vro Pourlet hag he maezoù er C'host-ar-c'hoad.

1 LE DÛ Jean, La birpartition de la langue bretonne : quelques questions sur la zone vannetaise, CRBC, Brest, 2003 : « On connaît bien la particularité de la zone qu'on désigne sous le nom de basvannetais ou vannetais occidental. Située entre le cours de l'Ellé et celui du Scorff, avec en plus une bande de quelques kilomètres le long de la rive gauche du Scorff, elle a pour axe la ligne Lorient-Guéméné-sur-Scorff » Evit ar gomzourion bet dielfennet ha studiet o sanadur emaint genidik ag ar parrezioù da heul : An Oriant, Plañvour, Gwidel, Lann-ar-Stêr, Zinzag, An Arzhanaou, Kaodan, Kleger, Ploue, an Ignel, Bubri, Berne, Mêlann, an Ignol, Persken, Laoulan, Prizieg, Seglian. Tri c'homzour n'int ket bet ganet er vro, evite emañ bet tennet kont ag o annezlec'hoù : ar Gemene, Persken hag an Ignel. Kumun Zinzag-Lokrist a vez rannet ent-hengounel kenetre teir farrez : Lokrist tost doc'h Henbont, Zinzag en tu arall d'ar Blavezh, ha Penc'hesten pelloc'h en douaroù. Diàr tri den genidik a gumun Zinzag-Lokrist, daou anezhe a za a barrez Penc'hesten (PEN1921 ha PEN1935) hag unan a vaezoù Zinzag (LV1958). Brudet e oa Lokrist evit he « luzin », ar govelioù lec'h ma veze stankoc'h implij ar galleg evit er maezoù tro-distro 1 .

1 Hrevez atersadenn PEN1935 hag enrolladenn PEN1921.

7 Kartenn 1 : Bro Gwened Izel hag he c'humunioù

B-Geriaouerezh ha steroniezh

Un nebeud gerioù arbennik a c'hellomp termeniñ amañ a-benn aesaat da gompren ar labour hag an arguzenniñ er studiadenn-mañ :

-Degouezh /BrB/, /KrB/... : ar ger degouezh a gavod implijet da c'hober dave doc'h an darempred etre fonemoù, ha d'ar liesañ etre alofonennoù an /r/ ha bogalennoù (B) pe kensonennoù (K). An degouezh /BrB/ a zo par d'an /r/ etre div vogalenn hag an degouezh /KrB/ d'an /r/ àr-lerc'h ur gensonenn hag e-raok ur vogalenn.

-Kensonennoù logig : ar c'hensonennoù logig a ra dave da razh ar sanadurioù graet er logig get beg an teod a-benn ezteurel an /r/. Meur a soniad a gaver er rummad kensonennoù-mañ : ar gensonenn logig dre strakal, an hani dre fraoñval, an hani dre dostaat, da skouer.

-Kensonennoù hugenn : ar c'hensonennoù hugenn a ra dave da razh ar sanadurioù graet get kein an teod ha strishadur an hugenn a-benn ezteurel an /r/. Gellout a raont bout dre daravat pe dre fraoñval.

-Kensonenn rotek : ar gaoz-mañ a ra dave d'an /r/ ha da razh e alofonennoù.

-Nevezvrezhonegour : ar ger-mañ a ra dave d'ar rummad brezhonegourion bet desket brezhoneg gete àr an oad pe/ha get ar galleg da yezh-dave. Lies e vez kaoz a nevezvrezhonegourion adal troc'h an treuzkas er familhoù, ha savet un enebadur etre brezhonegourion hengounel ha nevezvrezhonegourion 1 .

-Rotadur : ar rotadur a ra dave d'ar fed da erlerc'hiiñ ur fonem get ur gensonenn rotek, èl a c'helled kavout e latin pe e brezhoneg Bro-Gwened get ar /z/ é vonet da /r/ er ger fazi da skouer.

-Rummad : ar ger rummad a gavod implijet evit gober dave doc'h strolladoù komzourion hrevez o blez ganedigezh : ar rummad 1892-1918 é vout hollad ar vrezhonegourion ganet etre ar blez 1892 hag ar blez 1918 a-barzh hor standilhon. Mes kavout a reod ar memes ger evit ur rummad kensonennoù ivez, da skouer : rummad ar c'hensonennoù logig enebet doc'h kani ar c'hensonennoù hugenn.

-Ruzennoù : ar ruzennoù a zo kensonennoù dre daravat anezhe, èl ar gensonenn hugenn dre daravat a c'heller gober ar ruzenn hugenn anezhi da skouer.

-Stumm bihanaet ha stumm dispis : an daou c'her-mañ a gasa d'an hevelep anadenn saniñ. Kaoz a vez a-barzh amañ ag ur fonem hanter-sanet, pe sanet a-zarn. Liammet eo kentoc'h doc'h an distagiñ hag un diover a nerzh doc'htoñ.

Erfin e ranker diwall doc'h implji ha ster sanadur ha distagadur. Ar sanadur é vout liammet doc'h ar fonem eztaolet hag an distagadur doc'h ar striv graet d'en ezteurel.

CH -Standilhoniñ

38 komzour a ya da c'hober ar standilhon bet tapet harp àrnezhoñ da studial sanadur hag emdroadur ar c'hensonennoù rotek e Bro-Gwened Izel. Ganet int razh etre ar blez 1892 ha 1997, strewet dre 24 farrez etre tout (lec'hoù ganedigezh hag annezlec'hoù). Diàr an 38 enrolladenn bet graet gete, 4 a zae a lec'hienn Dastum, 19 a oa bet savet get Radio Bro Gwened, 14 bet savet genomp hag 1 tennet ag un dastumad prevez. An enrolladennoù a zo kaozeadennoù un euriad anezhe evit ar lod brasañ. Diàr an 13 komzour eh eus 6 gwaz ha 7 maouez. Razh emaint brezhonegourion avihanik anezhe, nemet S1943 he deus disklêriet bout desket brezhoneg àr-lerc'h bout dimezet get S1934. Komzal a ra ur brezhoneg flour ha stag doc'h he bro, hañval doc'h kani he gwaz.

Dindan 9 blez e c'heller goulakaat e oa aet an treuzkas àr zigreskiñ e tiadoù Seglian moarhat.

Ar blez 1943 a ziskoueza bout ur blezad troc'h en treuzkas rak n'eus ket mui a vrezhonegourion a-vihanik er standilhon adal neuze1 . Get an drivet strollad-mañ eh eus ur cheñchamant gennad heverk : labourer-douar erbet, ha tud uheloc'h o live-studi (3 c'helennour hag ur skolaer diàr an 8 den). Evit ar lec'hoù orin a ra diover :

Trivet

-G1952 a zo ganet e Bro-Varok, bet é chom e meur a rannvro a Frañs, daet d'ar Gemene e 1980 ha desket brezhoneg getoñ d'an termen-mañ. Troour eo a-vicher goude bout bet skolaer : kaozeal a ra meur a yezh (7 a-c'hwel).

-AI1966 a zo ganet e kreisteiz Bro-Frañs, daet 

C'H-Dastum

Evit ar 14 komzour bet enrollet genomp emañ bet kaset an atersadennoù er memes mod. Kuit da levezoniñ sanadur ar c'hensonennoù rotek eh omp chomet hep diskuilhiñ pal ar studiadenn, ha lakaet eo bet ar gaoz àr o buhez. Razh an atersadennoù enrollet o deus bet padet àr-dro un euriad, e ti ar gomzourion d'ar liesañ. E dibenn an atersadenn eh eus bet lakaet ar gaoz àr emdroadur ar brezhoneg hag àr sanadur an /r/, dreist-holl get rummad an nevezvrezhonegourion dre m'emaint emskiantoc'h ag o mod da saniñ 1 . Lod ag ar gomzourion a oa anavet genomp e-raok an atersadenn, ha merchet eh eus bet ur cheñchamant sanadur agrenn get unan doc'hte : G1952. Kustum e vez da vonet get kensonennoù logig en e vuhez pemdez mes e-pad an enrolladenn emañ aet get kensonennoù hugenn. Da daolenniñ e sanadur boas eh eus bet tapet harp àr un atersadenn arall getoñ, ha tennet kont anezhe o-div en diwezh.

Get LV1958 eh eus bet tapet harp àr un atersadenn arall doc'hpenn an hani-ni ivez a-benn kaout muioc'h a zanvez da zielfenniñ.

Evit ar gomzourion enrollet get Radio Bro Gwened emañ bet tennet an arroudennoù a abadennoù Kreiz-Mintin kaset get Monique ar Boulc'h etre ar blez 1989 hag ar blez 1999.

D -Dielfenniñ

Evit pep unan eh eus bet klasket ar memes titouroù diazez : anv, lec'h ha blezad ganedigezh, lec'h an enrolliñ, oad da vare an enrolliñ, anv an atersour, micher. Pa oa posubl eh eus bet resisaet anv ha micher ar gerent, ar studioù bet graet, ar mod hag an termen ma oa bet desket brezhoneg (a-vihanik, er skol, àr an oad...) hag ar yezhoù komzet. Resisadennoù 

B -Keñveriiñ kensonennoù rotek Europa ar c'hornôg

Da ziwall a zo rak n'eo ket savet an daolenn-mañ nemet àr ur standilhonig : etre dek ha daou-ugent ger evit pep yezh, hag evit pep yezh eh eus tennet kont a razh ar gomzourion renablet er lec'hienn betek miz Mae 2022, 11 komzour evit ar brezhoneg da skouer. Dre sellet doc'h an disoc'hoù-mañ e vercher penaos e vehe tostoc'h fonologiezh ar brezhoneg doc'h kani an izelvroeg evit doc'h kani ar c'hembraeg, evit a sella sanadur an /r/ atav. Durc'haet e tiskoueza bout galleg ha brezhoneg doc'h ar yezhoù german, digenvez o-div en o familh yezh neuze. Ha newazh e ranker sellet a-dostoc'h doc'hte a-benn soñtilaat an disoc'hoù-mañ, èl bet diskouezet get an italianeg da skouer.

Yezh / fonem [ ] ʁ [ ] ʁ [ ] ʀ [r] [r ] [ ] ɾ [ɾɾ ] [ ] ɹ [ ] ɹ [ ] χ [ ] ʔ [ ] ɕ [j] Brezhoneg Kembraeg Gouzeleg Iwerzhon

Gouezeleg Bro Skos

Galleg

Gallaoueg

Spagnoleg

Galisianeg

Portugaleg

Italianeg

Korseg

Alamaneg

Izelvroeg

III -Sanadur ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg hrevez ar lennegezh

Klasket eh eus bet genomp an daveennoù doc'h sanadur ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg e geriadurioù brezhonek, yezhadurioù brezhonek, dornlevrioù brezhonek pe gallek a-zivout ar brezhoneg. Kement-se get ar pal renabliñ an displegadennoù roet banezhe ha brastresiñ savboent ar lennegezh vrezhonek àr an divout-mañ.

A -Un daolenn liessort

Buan eh eus bet merchet genomp ar liessorted a stummoù dishañval -enebet meur a wezh-diàr-benn sanadur ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg. Tapet e vo harp àr ar renabloù amañ-dindan a-benn dielfenniñ an displegadennoù a c'heller kavout àr o divout ha gwelet mar koucha doc'h disoc'h Soundcomparison ha dielfennadenn ar standilhon e Bro-Gwened Izel genomp. Meur a rummad levrioù a zo ha lod anezhe a c'hella bout strollet rak degas a raont displegadennoù hañval pe damhañval àr sanadur an /r/ e brezhoneg. Nikolaz Davalan a ra dave d'ar gensonenn logig dre fraoñval a vehe aet maez an implij hag a lakaa ar gensonenn hugenn dre daravat da sanadur boas. Andreo ar Merser a zisplega e vehe dishañval ar brezhoneg kempred (2009) doc'h an hani a veze komzet e penn kentañ an XXᵛᵉᵗ kantved, e-raok lâret eh a an /r/ en-dro èl e galleg ivez. Maiwenn Raynaudon-Kerzerho a skriva e veze «roulet» an /r/ gwezharall, pezh a ziskoulmahe an dalc'h a za get kemmesk an /r/ hag an /h/ get an deskidi. An emdroadur-mañ meneget ivez get Mikael Madeg a zahe diàr levezon ar galleg hrevez-heñv. Gober a ra newazh get an treuzskrivadur fonetik [r], da lâret eo ar gensonenn logig dre fraoñval ha ne gaver ket e galleg kempred. Sevel a ra-heñv un enebadur etre /r/ ar c'hêrioù, hañval doc'h ar sanadur gallek kempred, hag /r/ ar maezoù.

Ar memes sanadur e galleg hag e brezhoneg

Evitoñ-diwezhañ e komprener e vehe kaoz ag ur gensonenn logig. 

Ar c'hensonennoù rotek mouezhiet ha divouezhiet

Peder ag an oberennoù renablet amañ a-us a venega ur stumm mouezhiet hag ur stumm divouezhiet d'an /r/ brezhonek :

- Ur perzh arall a c'hella donet get un anadenn yezh : seblant an deskadurezh pe an nann-deskadurezh, doc'h ur sanadur da skouer. En e c'h/Grammaire bretonne du dialecte de Vannes, an Abad Le Bayon a venega ar vetatezenn a c'hella degouezhiñ get an /l/ hag an /r/ : «les lettres L et R tiennent à passer après la voyelle voisine : klom devient kolm ; bréhel, berhel» ha heñv da oc'hpenniñ : « Un breton sans culture ne prononcera pas breton mais berton» 3 . Goulakaat a ra neuze e tahe ar vetatezenn get brezhonegourion dizesk, ha saniñ berzhell e lec'h brezhell a vehe merk ur sokiolekt dre-se. E gwirionez e tiskoueza bout kentoc'h ag ur geolekt : ar vetatezenn é vout perzh ar gwenedeg-uhel 4 .

A-barzh e d/Traité de prononciation du breton du Nord Ouest e c'hloestra Mikael

Madeg ur pennad da «gudenn» an /r/ («le problème du ''r''») é tisplegiñ eh eus bet «une évolution historique récente» hag é reiñ e ali àrnezhoñ : « je suggère de ne pas se soucier du ''r'' et de le prononcer ''à la française''». Monet a ra pelloc'h : «A titre de singularité individuelle, on peut toujours s'exercer, et réussir, à prononcer un ''r'' dit ''roulé''. Il est franchement archaïque en français, rare en anglais car trop théâtrale (sauf en Ecosse), et a du plomb dans l'aile en breton de la dernière génération dont c'est la première langue. Mais il est amusant. Quant à l'usage du ''r'' sourd il exige de parfaitement maîtriser les passages sourds/sonores, des consonnes de couple en finale. Et, comme tout ce qui est micro-dialectal, voire individuel désormais, on risque de l'utiliser à tort et à travers et de tomber dans un certain ridicule fort loin de l'authenticité bretonnante éventuellement recherchée. Autant ne pas essayer. Néanmoins c'est un snobisme hautement récréatif pour un néo-bretonnant»1 .

Dibab ar gerioù a zo a-bouez amañ : singularité, archaïque, théâtrale, amusant, microdialectal, ridicule, snobisme, récréatif, stag-holl doc'h néo-bretonnant enebet doc'h l'authenticité bretonnante. Merchet e vez un dispriz splann a-berzh ar skrivagnour doc'h an nevezvrezhonegourion a glaskahe tizhiñ ur pal lakaet da ziamen getoñ. Tagus ar gerioù dibabet : ne vehe nemet un dudi, un abuz-amzer ag an /r/ roulet hag aner pe erbad e vehe klask gober getoñ. Doc'h an tu arall e vez lakaet ar memes sanadur da authenticité bretonnante mes kompren a raer e vehe bet authentique anezhoñ e-raok an évolution historique récente, da lâret eo komzourion hengounel enebet doc'h an nevezvrezhonegourion.

Ar ger snobisme implijet get Madeg amañ a goucha a-walc'h doc'h e bennad a-benn ar fin.

Ersavioù a sort-mañ a zo bet kontet deomp get PSK1980, komzour aterset genomp 2 , en deus roet deomp da ouiet en doa klasket monet get kensonennoù logig (dre strakal pe dre fraoñval) p'en doa kroget da labourat e brezhoneg ; dihanet en doa dre ma oa bet graet goap doc'htoñ get e gensorted labour, ha heñv lakaet diaez neuze. Ur c'homzour arall, P1997 3 , en deus displeget deomp en doa bet tro da gaozeal get ur vaouez a Verne a « roule an /r/ », pezh a gave-heñv brav, en doa lâret. Oc'hpennet en doa e kave dezhoñ e veze fraoñvet -pe straketan /r/ get ar vrezhonegourion goshañ en doa bet tro da gejal gete, da lâret eo tud ganet er blezioù 1920 pe e-raok. Ur brezhonegour yaouank arall, animatour radio e brezhoneg anezhoñ, en deus displeget deomp e tiguzhe brezhonegourion gozh en e gornad 4 dre selaou doc'h sanadur ar c'hensonennoù rotek gete : ar re a ra get kensonennoù logig e galleg é vout brezhonegourion anezhe, hrevez-heñv. Ur merker sokioyezhoniel a zo a sanadur an /r/ e brezhoneg neuze, èl en displega Jean Le Dû a-zivout brezhoneg Plougouskant : «la prononciation du r « à la française » est un marqueur sociolinguistique fort : son usage pouvait signifier que le locuteur se démarquait du commun des paysans (qui se moquaient des gens de Tréguier qui utilisaient cette prononciation nommée gragoulad 'grasseyer') ; c'est la prononciation des gens qui savent un peu le breton mais n'ont pas l'habitude de le parler»1 .

Sklaer eo an enebiezh etre ar c'hêrioù hag ar maezoù a-barzh amañ c'hoazh : kêriz Landreger é c'hober get ar c'hensonennoù hugenn hag ar beizanted é c'hober get ar c'hensonennoù logig, dre dostaat kentoc'h : «le r est ordinairement prononcé rétroflexe, comme en anglais du Sud-Ouest ou en américain, mais il peut aussi être roulé, ressembler au r antillais (ceci est plus fréquent à Pleubian)» 2 . «Un informateur, enregistré dans une émission radiophonique locale, locuteur natif, mais ayant beaucoup déménagé en France, commence l'interview, avec [ʁ] comme réalisation de /r/, qu'il modifiera en [r] au bout de quelques minutes, jusqu'au bout de l'émission, qui semble être sa prononciation la plus naturelle pour lui». 1 Gellout a raer goulakaat eh eus amañ ur skouer ag ur striv a gouchiñ doc'h ur live-yezh uhel a-berzh ar c'homzour, dre m'en em gava aterset er radio. Mes ur wezh lañset get e gomz ha lakaet en e aez e ta dezhoñ e sanadur boas en-dro, da lâret eo kani ar yezh pemdez.

Oc'hpenn bout liammet doc

CH-Kensonennoù rotek Bro-Gwened Izel en Nouvel Atlas Linguistique de Basse-Bretagne

Daou Atlas Linguistique de Basse-Bretagne a zo bet : an hani kentañ get Pierre Le Roux embannet e 1927 hag e stumm nevesaet embannet er blez 1999 get Jean Le Dû. Getoñheñv diwezhañ emañ bet graet get ar lizherenneg fonetik etrebroadel ha serret muioc'h a boentoù-dave c'hoazh. E-raok tolpiñ hon evezh àr dielfennadenn hor standilhon e vo renablet amañ-dindan skouerioù kavet en NALBB 2 evit parrezioù Bro-Gwened Izel get c'hwec'h degouezh, hag a vo meneget get ar gomzourion bet dielfennet genomp-ni ivez. Le Dû a zegasa un displegadenn a-zivout treuzskrivadur ar c'hensonennoù rotek en e Atlas : « J'utilise l'Alphabet Phonétique International […] J'ai transcrit les consonnes de type r le plus précisément possible, en distinguant au mieux les diverses variantes. Il faut savoir, cependant, que le même locuteur, selon les moments et les circonstances, peut utiliser l'un ou l'autre de ces sons : un homme du nord-Finistère, conscient de ma présence au début de l'enquête, prononce un [ʁ], qui va se transformer en [ɾ] au bout d'une demi-heure, la confiance s'étant établie »; 3 Setu-amañ renabl ar gomzourion aterset evit parrezioù Bro-Gwened Izel. N'eo ket treha-tre ar memes parrezioù a zo bet dielfennet get hor standilhon : n'eus ket komzour erbet a C'hroe, Sant-Karadeg, Pleurdud, Redene pe Plourae genomp. Evit ar parrezioù boutin e kaver Plañvour, Kaodan, Mêlann, Ploue, Bubri, Priziag, Laoulan. Evit pep komzour e vo resisaet niverenn ar poent-dave, anv ar barrez, anv ar c'homzour, e vlezad ganedigezh, e vicher ha 3 LE DÛ Jean, 1999, ibid., p.4 poent-dave an ALBB4 :

-142 : Groe, Mme T. (1884) cultivatrice, J. B (1912), F.M. ( 1888 

Parrez / ger

BrB : Parrez

BrK : Skouarn

Brh : ar vourc'h

Br : Pevar

KrB :

Tri 

rB: Razhed Groe [pa'ɾes] [skwaɾn] [əɾ.vuɾx] [pwaːɾ] [tɾi] [ˈɾaːhea t] Plañvour ['paɾəs] [skwaeʁn] [oʁ.vuʁx] [pwaːʁ] [tʀi] [ˈʀɾ ahət] Kaodan ['paʀes] [skoa ˈhaeːʁn] [aɾ.vuʁk] [pwaeːʀ] [tʀi] [ˈʀɾ haehet] Redene ['paʀes] [skwaʁn] [əʁ.vuʀh] [pwaːʁ] [tʁiː] [ʁɾ aˈhøt] Mêlann ['paɾɛs] [skwaːɾn] [əɾ.vuɾh] [pwaːɾ] [tɾi] [ˈɾahət] Ploue ['paʀea ːs] [skoˈhaːʁn] [əʀ.vuʀx] [pwaːʀ] [tʀi] [ʀaˈhet] Bubri [paʀəs] [skoa ˈhaʁn] [ə.voa ʶx] [pwaːʁ] [tʁi] [ˈʀɾ ahət] Sant Karadeg ['paɾəs] [skwaʀn] [əɾ.vux] [pwaːʀ] [tʀi] [ˈʀɾ aehət] Priziag ['paʀes] [skwaʁn] [vux] [pwaːɾ] [tɾi] [ˈhɾaehət] Pleurdud ['paʀəs] [skwaʶn] [ə.vuᵊh] [pwaːʀ] [tʀi] [ˈhʀahət] Laoulan [pa'ʀea s] [skwaɾn] [ə.vuʶh] [pwaːɾ] [tɾi] [ˈhɾaehət] Plourae ['paːʀəs] [skwaʀn] [vuɾx] [pwaːʀ] [tʀi] [ˈhʀɾ

C'H -Diverradenn an displegadennoù

Ret-mat eo anzav eh eus dislavar etre an daou-ugent oberenn bennak bet tapet da skouer a-benn brastresiñ savboent ar lennegezh vrezhonek àr sanadur ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg. O diverriñ a c'heller dindan pemp rummad bras hag a za àr-wel en diwezh :

- 

Kensonennoù gouel :

dre daravat divouezh : [x] ; merchet get 11 komzour diàr 38. Da skouer : merc'h ['mɛx] get LS1989.

Kensonennoù gweuz-drekstaon :

- dre dostaat mouezhiet : [j] ; merchet get 1 c'homzour diàr 38. Da skouer : arru [ˈaji] get P1914. Meneget àr ar lec'hienn Soundcomparison e gouezeleg Iwerzhon ivez.

Kensonennoù logig :

- Sanadur an /r/ kentañ En degouezh rB

[ʁ] [ʶ], [ˤ] [ʁɾ ] [ʀ] [χ] [x] [ɾ] [ɾ ɾ ] [r] [ʳ] [r ɾ ] [ɹ] [ʴ] [w], [ʷ] mut [ʴɾ ]
[ɾ ɾ ] [r ɾ ] [ɹɾ ] [ʁ ɾ ] [r] [χ] [ʀ] [ʁ]
Evit a sella ar c'houlpadoù, eh a a-gevret ar sanadur hugennel [ʁ] pe [ʀ] [ˈhɾaehət] e parrez Laoulan da skouer. Dizingalded talvoudegezh an /r/ kentañ ha liessorted an alofonennoù a gasa ac'hanomp da glask kompren penn da emdroadur ar sanadur e brezhoneg Bro-Gwened Izel.

1 LE DÛ Jean, 1999, op. cit.

IV -Emdroadur ar c'hensonennoù rotek e Bro-Gwened Izel

Goude bout renablet hollad an alofonennoù bet merchet get ar standilhon e Bro-

Gwened Izel e vo keñveriet ar sanadurioù kenetre ar gomzourion.

A -A barrez da barrez

Ar c'hartennoù da heul1 a ziskoueza ar sanadur stankañ get ar gomzourion bet ganet en tri frantad termenet : 1892-1918 ; 1919-1943 ; 1944-1997 

B -Emdroadur hollad an alofonennoù

Renablet eh eus bet hollad an alofonennoù ha lakaet àr-wel an emdroadur a barrez da barrez etre ar rummadoù hugenn ha logig. Sellomp bremañ doc'h emdroadur hollad an alofonennoù kenetre an tri rummad komzourion. Ar grafik da heul a ziskoueza razh ar c'hensonennoù rotek bet merchet evit pep rummad komzourion, ne verna ket e pesort degouezh e vehe.

Diàr hollad an alofonennoù -diliamm pe klokaus-e vercher un emdroadur a rummad da rummad. Etre en daou vrezel (1919-1943) 

Hollad an alofonennoù

Soniadoù daet ur wezh a-c'hwel get ar gomzourion renket dre rummadoù [e'hro.] erauk, 'before'. ['mahrïd] ma ret, 'it is necessary' »3 .

[ʁ] [ʶ], [ˤ] [ʁɾ ] [ʀ] [χ] [x] [ɾ] [ɾ ɾ ] [r] [ʳ] [r ɾ ] [ɹ] [ʴ] [ʴɾ ] [w], [ʷ]
Get komzourion ar standilhon e ta plaen ur stumm kreñv ag an /r/, zoken mar n'eo ket divouezh dre ret. Mes ne za ket get daou gomzour : AIO1944 ha G1952, a ra get ar memes alofonenn [ʁ] en degouezh /rB/ èl en degouezhioù arall. Get lod ag ar gomzourion e vez reoliek sanadur kreñv an /r/ kentañ (divouezh, hir pe taol-mouezhiet) mes get re arall e c'heller kavout ur sanadur blot hag ur stumm kalet àr un dro.

Ar rummad 1892-1918

An daolenn amañ-dindan a renabla an alofonennoù daet get pep komzour evit an /r/ kentañ. N'eo ket bet tennet kont a AH1892 nag a GW1893 dre ziover a ditouroù. 

Komzour

[ʁ] / [χ] [ʁ] / [ʁɾ ] [ʁ] / [ʀ] [ʁ] / [ʁ]
Amañ a-us ur grafik da daolenniñ emdroadur ar c'houlpad /r/ kentañ -sanadur stankañ get ar c'hensonennoù hugenn. Heverk eo kresk ar liessorted adal 1944 ha digresk sanadur ar ruzenn hugenn divouezh kreñv àr an dro.

C'H -Kensonennoù rotek mutet

En degouezhioù /KrB/ ha /BrK/ e vez stank ar gomzourion é vutiñ an /r/ er standilhon :

19 er gra ur wezh a-c'hwel en degouezh /KrB/ ha 13 evit /BrK/. Tolpet e vo hon evezh àr ar mutadur get ar ger-mell amresis, get an anv-verb debriñ hag ar gerioù netra, petra ha bremañ a dalvay da skouer deomp evit meiziñ mutadur ar c'hensonennoù rotek e Bro-Gwened Izel. Evit a sella an emdroadur hollek e vercher eh eus 5 komzour diàr an 8 hag a sana plaen an /r/ er ger-mell amresis, pezh a ziskoueza bout stank dre geñveriiñ get an daou rummad kent Liessorted an alofonennoù a ya àr-vihanaat hag ar gensonenn logig dre strakal a ya diàr-wel.

Kement èl an hani dre dostaat a ziskoueze bout ral er rummad kentañ enta. Get an drivet rummad e vez nebeutoc'h a vutadur get ar ger-mell amresis, ne verna ket e pesort bro e vehe.

Ar ruzenn hugenn mouezhiet a zo trec'h mes ar ruzenn ouel divouezh a za àr-wel get ar c'homzour yaouankañ. Evit ar gensonenn logig dre strakal e seblanta distreiñ mes sanet dre ganal an taol-mañ. 

Sanadur ar ger

b. Sanadur netra

Get ar ger netra e ta pemp rummad sanadurioù ivez :

-Ar gensonenn hugenn divouezh skañv : [nitʁɾ a] : AH1892, O1918, AH1921, P1997.

Ar pevar anezhe a za a vro an Oriant, strewet dre an tri rummad studiet.

-Ar gensonenn hugenn mouezhiet : netra [ʁ] : B1935, AI1937, LV1958.

-Ar gensonenn logig dre strakal mouezhiet : [nitɾa] : AI1895, BU1896, BU1907. An tri c'homzour a zo ag an Ignel ha Bubri, div barrez amezek a su ar Vro Pourlet, hag er memes rummad (1892-1918).

- -Kensonenn hugenn dre fraoñval : [bʀemɑ ɔ ] (AI1966). Ne za ket nemet get ur c'homzour er standilhon, ag an drivet rummad anezhoñ.

An diforc'hoù a ziskoueza bout etre an tri rummad amañ ha n'eo ket etre an div vro eo : ar perzh dibar nemetoñ a-fet bro é vout ar gensonenn logig dre strakal klevet er Vro

Pourlet. Mod-arall e ta ar mutadur get an daou rummad kentañ (1892-1918 / 1919-1943), ar gensonenn hugenn dre daravat bihanaet get an eil rummad (1919-1943), metatezenn ar gensonenn hugenn dre daravat spis get an drivet rummad àr un dro get ar gensonenn hugenn dre fraoñval (1944-1997). An alofonenn nemeti a zalc'ha àr-hed an tri rummad a zo ar gensonenn hugenn dre daravat mouezhiet. Daoustoc'h da sanadur liessort ar bogalennoù e razh an degouezhioù. 

D -Ar ger graet

VI -An diglosiezh e Bro-Gwened Izel

Goude bout lakaet àr-wel emdroadur sanadur ar c'hensonennoù rotek kenetre an tri rummad komzourion e klaskimp dielfenniñ ar rag hag ar perag anezhe. Un anadenn a za àrwel enta : an diglosiezh e Bro-Gwened Izel etre brezhoneg ha galleg. 

A -Emdroadur ar mouezhiekadur

B -Diforc'h a-zoc'h ar sanadur gallek

Hrevez an enrolladennoù hag an atersadennoù hon eus bet tro da glevet galleg get ar gomzourion dielfennet o sanadur. Daoustoc'h d'un diover a ditouroù a-fet mestroni ar galleg get ar gomzourion goshañ eh eus daet bommoù, menegoù pe pennadoù-kaoz gallek get lodkaer anezhe. Diàrnezhe e c'hellomp keñveriiñ sanadur ar c'hensonennoù rotek en div yezh, ha memes en un nebeud yezhoù arall hrevez ar gomzourion (alamaneg ha saozneg). Kement-se da welet ha ma vez savet un diforc'h a sanadur etre brezhoneg ha galleg get ar gomzourion pe ma vez trec'h sanadur boas ur yezh àr an arall. En taolennoù amañ-dindan e vo resisaet ar sanadur boas e brezhoneg get ar gomzourion, da lâret eo get pesort rummad kensonennoù e raont ar muiañ : hugennel pe logigel da skouer. 

  Doc'h disoc'h an dielfennadeg eh eus bet renket ar gomzourion e tri strollad diazezet àr o deiziad ganedigezh ; ar strollad kentañ é vout ar re bet ganet etre 1892 ha 1918, an eil strollad é vout ar re bet ganet etre 1919 ha 1943 hag an drivet strollad ar re bet ganet etre 1944 ha 1997. Get pep strollad eh eus elfennoù boutin a-fet yezh, a vo resisaet er pennadoù deveret. Da bep komzour eh eus ur marilh savet get pennlizherennoù ar barrez c'henidik hag ar blezad ganedigezh. Setu-amañ ur renabl anezhe :

  da chom e Bro-Gwened Izel troioù ar blez 2000. Kaozeal a ra meur a yezh ivez (7 a-c'hwel), gouezeleg Iwerzhon ha Skos en o zouesk. -PSK1980 a zo ganet e reter Bro-Frañs. Daet eo da chom e Breizh evit e studioù ha desket brezhoneg er Skol-Veur da gentañ. Ur wezh kavet loñjeris e Persken en deus en em lakaet da zeskiñ brezhoneg ar vro dre atersiñ brezhonegourion a-vihanik, etre traoù arall. Ar gomzourion arall o deus-holl ur liamm a-vihanik get ar brezhoneg komzet en o farrez pe er vro a-c'hwel. Da verchiñ a zo LS1989 hag a zo bet desavet e brezhoneg get e dud o doa desket brezhoneg àr an oad o-daou. Hrevez-heñv n'en deus ket soñj bout desket brezhoneg na galleg get ar c'hempred ma oa. Razh komzourion ar rummad-mañ o dez -pe o deus bet -tro da gaozeal brezhoneg get brezhonegourion an eil rummad, pe zoken ar rummad kentañ.

  haniennel a zo bet savet a pa oa afer doc'hte, just-èl flourded ar yezh pe an diforc'h a sanadur hrevez ar c'henarroud, pe c'hoazh an diforc'h a sanadur etre galleg ha brezhoneg. Kement-se da gompren get pesort rummad (sokial, oad...) e c'hellahe donet sanadur-mañ-sanadur. 13 Labour dielfenniñ 3 :Titouroù diazez PEN1935 Labour dielfenniñ 2 :Titouroù diazez Labour dielfenniñ 1 : Darn a dreuzskrivadur KD1933 Evit pep enrolladenn eh eus bet treuzksrivet kement kaoz bet klevet ar fonem /r/ enni get ar LFE 1 , àr-bad un arroudenn etre 15 ha 30 minutenn. A-wezhadoù n'eo ket bet treuzskrivet ar ger en e bezh er LFE, nemet ar gensonenn rotek bet klevet genomp ; an dra-se ' zo kaoz e vez treuzskrivadurioù diglok e taolennoù ' zo èl : « lâret » [ɾ] get BU1896. Ne dalva ket amañ e vez sanet ar ger « lâret » get ar fonem /r/ ha tra-ken èl-rezon, mes hag e vez sanet [ɾ] an /r/ en degouezh /BrB/ get ar skouer-mañ. N'eus ket nemet get AH1892 ha GW1893 emañ berroc'h an arroudennoù tennet a lec'hienn Dastum anezhe. Mes akuitapl hon eus bet kavet tenniñ kont anezhe ur sort, abalamour d'o blezad ganedigezh ha d'o annezlec'h. Pa rae diover un enrolladenn a ditouroù n'eo ket bet ebarzhet en disoc'hoù, kuit d'o levezoniñ. Un eil selaouadenn ha dielfennadenn a zo bet graet evit an arroudennoù a-benn ingaliñ an treuzskrivadurioù fonetik rak mizioù a oa bet etre ar re gentañ bet dielfennet hag ar re ziwezhañ, ha pishoc'h an treuzskrivadur get ar skiant-prenet moarhat. Doc'hpenn sanadur ar c'hensonennoù rotek eh eus bet merchet genomp kani an alofonennoù a goucha doc'h an /h/ reizhskrivet c'h, zh pe h e brezhoneg, en arbenn ma vênt kemmesket get an /r/ get komzourion ' zo hag e degouezhioù ' zo. E mod-se hon eus gellet studial sanadur ar c'houlpad /rh/ ivez.

6 16

 6 eus bet notennet an degouezh /Kr/ dibenn pe /Kl/ dibenn, mut e brezhoneg doc'hreizh, mes hag a zo bet daet get daou nevezvrezhonegour ur sort. Get lod ag ar gomzourion emañ mut an /r/ e unan ag ar pemp degouezh meneget : berped [boepət] evit AI1895 c'hoazh. Kaoz a vez neuze a vutadur. An hevelep labour a zo bet graet get arlivioù an /h/. 15 Labour dielfenniñ 5 : Kael alofonennoù an /h/ get AI1895 Un nebeut kaozoù skouer a zo bet notennet plaen pa veze moiand : a (h)ra, graet, bremañ, netra, petra, bihan hag ur sort. Keñveriet eo bet o sanadur a zen da zen hag a rummad da rummad ha dielfennet an disoc'hoù da verchiñ hag un emdroadur bennak a vehe. Get ar ger graet dreist-holl eh eus bet kavet sanadurioù dibar. E -Bevennoù ar studiadenn 1. Treuzskriviñ ar soniadoù Graet eh eus bet get ar Lizherenneg Fonetik Etrebroadel da dreuzskriviñ ar fonemoù bet klevet genomp. Tapet hon eus harp àr labour ar glaskourion meneget er levrlennadur, ha pa zae douetañs deomp hon eus tapet harp àr ar lec'hienn Interactive IPA Chart 1 . Daoustoc'h deomp bout klasket treuzskriviñ ar soniadoù pervezh e ranker derc'hel soñj e c'hellahe bout sius pe diglok renabl an alofonennoù. Anat eo e c'hella bout levezonet treuzskrivadurioù ' zo get hor skiant-prenet hag hor sanadur-ni ivez. Dre-se e ranka disoc'h ar studiadenn-mañ bout keñveriet doc'h ar labourioù arall àr brezhoneg Bro-Gwened Izel ha sanadur ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg. Evit ar fonemoù [χ] ha [ʁɾ ] e roa Loïc Cheveau deomp da ouiet e c'hella bout skrivet an daou da dalviñ d'ar memes fonem : « les gens qui utilisent les prononciations uvulaires emploieront generalement le son [χ] (qu'on peut ecrire [ʁɾ ]) pour la forme sourde » 2 . Gwir eo e vez ur ruzenn hugenn divouezh ag an daou dreuzskrivadur-se, mes genomp-ni eh eus bet savet un diforc'h etreze o-daou ur sort : [χ] é talviñ da vuioc'h a nerzh hag a badelezh evit [ʁɾ ]. Getse e c'heller en em gavout get komzourion a zay [ʁɾ ] dezhe mes pas [χ]. 1 ISOTALO Peter, UCLA Phonetics Lab Archive, lec'hienn internet dijabl er chomlec'h-mañ : https://www.ipachart.com/, 2003 2 CHEVEAU Loïc, 2011, op. cit., p.Labour dielfenniñ 6 : Ar c'haozoù skouer get PSK1907-01 Evit an alofonennoù [ʶ] ha [ˤ] emaint bet strollet genomp plaen ha talviñ a raont o-daou d'ur gensonenn hugenn -pe gargadenn-dre dostaat dispis. Moiand a vehe monet pelloc'h er resisted é c'hober get ar ruzenn hugenn dre dostaat [ʁʁ ] hag ar ruzenn c'hargadenn [ʕ], mouezhiet pe divouezh. Dreist-holl evit dielfenniñ pishoc'h ar sanadurioù hugenn ha gargadenn. Kement-se a c'hellahe bout danvez ur studiadenn arall. 2. Standilhon Diazezet eo disoc'hoù ar studiadenn àr dielfennadenn enrolladennoù un 38 komzour bennak. Evit parrezioù 'zo e vez oc'hpenn 5 komzour àr-hed ur c'hantved (an Ignel) mes evit parrezioù arall n'eus ket nemet ur c'homzour (Mêlann, Prizieg...). Anat eo ne dalva ket an disoc'hoù da skouer d'o farrez na d'o rummad en o fezh. Pal ar standilhon a zo brastresiñ tuadur ar sanadur àr tiriad Bro-Gwened Izel er c'hantved tremenet. Posubl e vehe kas studiadennoù pishoc'h parrez-ha-parrez just-èl bet resisaet c'hoazh. Da ziwall 'zo get an enrolladennoù ivez : sanadur ar gomzourion a c'hella cheñch hrevez ar c'henarroud ha ne vez ket arouezius un arroudenn a sanadur an den en e vuhez-pad moarhat. Da vare atersadenn G1952 genomp, e 2021, en deus graet get kensonennoù hugenn hag ur brezhoneg a c'heller lakaat da « standard » : brezhoneg [bʁezõːnɛk], da skouer. Kontrel d'ar pezh hor boa klevet getoñ meur a wezh e divizoù prevez betek-hen. En un atersadenn arall kaset get RBG 1 e 2015 e ra muioc'h get kensonennoù dre strakal hag ur c'heriaoueg lec'heloc'h : berton [boeɾtõ] evit ar memes kaoz, da skouer. Dre sammiñ an div enrolladenn hor beus dielfennet e vrezhoneg en diwezh. 1 Radio Bro Gwened II -Sanadur ar c'hensonennoù rotek e Europa ar c'hornôg A-Labourat get Soundcomparison Evit gellout meiziñ sanadur hag emdroadur ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg Bro-Gwened Izel e ranker teurel ur sell doc'h o sanadur e restad ar brezhonegva ha, pelloc'h c'hoazh, er yezhoù amezek e Europa. Tapet eh eus bet harp àr ar lec'hienn Soundcomparison 1 , raktres bet savet get Paul Heggarty ha Jakob Runge ag ar Max Planck Institute e Munich, evit keñveriiñ yezhoù Europa ar c'hornôg doc'h ar brezhoneg. Un daolenn a zo bet savet èl-se diàr enrolladennoù Soundcomparison ; renablet eh eus bet un 13 alofonenn bennak bet treuzskrivet evit ar fonem /r/. A-bouez eo resisaat eh eus un treuzskrivadur fonetik doc'hpenn un enrolladenn stag doc'h kement arroudenn ' zo àr ar lec'hienn. Evit ar brezhoneg eh eus bet kavet genomp e oa sius lod ag an treuzskrivadurioù newazh. Da skouer : evit ar ger "pevar" lec'hiet e Purin-Kintin eh eus treuzskrivet [pe:r] get ur gensonenn logig dre fraoñval mouezhiet mes klevet a raer ur gensonenn hugenn dre daravat mouezhiet [ʁ] kentoc'h, a gredomp. Tennet hon eus kont ag ar pezh hon eus klevet -ha reizhetget ar memes aked èl get ar standilhon dielfennet genomp e Bro-Gwened Izel. An dra-se ' zo kaoz ne gaver ket ar fonem [r] e brezhoneg en daolenn savet genomp daoustoc'h dezhoñ bout gwelet àr ar lec'hienn. Daoustoc'h da gement-se eh eus bet fiziet en treuzskrivadurioù savet evit ar yezhoù arall get ar skipailh arbennigourion ; ar pal é vout kaout ur soñj a-vras ag ar rummadoù kensonennoù rotek stag doc'h yezhoù Europa er stummoù komzet anezhe. Da lâret eo distag a-zoc'h an treuzskrivadurioù hengounel a c'hella bout sius, èl a vo gwelet er pennad « sanadur hrevez ar lennegezh vrezhonek » evit ar brezhoneg. Da verchiñ a zo n'eus ket bet ebarzhet skouer erbet a vrezhoneg Bro-Gwened Izel 2 àr ar lec'hienn. Mes unnek arroudenn a gaver evit ar brezhoneg ur sort 3 get kement-arall a gomzourion strewet kenetre ar peder bro hengounel : Leon, Treger, Kernev ha Gwened. Roll ar gerioù treuzskrivet a c'hella mont ag un dek bennak betek ur c'hant bennak hrevez ar yezhoù hag ar gomzourion. Bep taol eh eus bet tennet kont a gement ger get ur gensonenn rotek banezhoñ er pemzek yezh renablet, da lâret eo : brezhoneg, kembraeg, gouezeleg Iwerzhon, gouezeleg Bro Skos, galleg (standard Pariz), gallaoueg, spagnoleg (standard Burgos), galisianeg, portugaleg, italianeg (standard Toskana), Korseg, Alamaneg (Berlin), izelvroeg, deneg, saozneg (standard Londrez). Evit ar re ha n'eo ket resisaet ar standard etre krommelloù eh eus bet tennet kont ag ar rannyezhoù niverus kanniget, peotramant ag an arlivioù a gomzour da gomzour, dre ziover. Setu-amañ daou dapadur-skramm evit ar brezhoneg : 19 Soundcomparison1: Kartenn Breizh àr Soundcomparison evit ar ger "pevar" Soundcomparison 2: Skouer a roll ar gerioù treuzskrivet evit ur c'homzour : Brech (speaker 1)

  c'heller gwelet e tiskoueza bout digenvez ar brezhoneg e-keñver ar yezhoù keltiek arall dre ma ne vehe ket fonem boutin erbet gete. Un enebiezh a za àr-wel etre ar brezhoneg get e gensonennoù hugenn doc'h un tu, ha kembraeg, gouezeleg Iwerzhon ha gouezeleg Bro-Skos doc'h an tu arall get kensonennoù logig, staon ha rak-staon dezhe. Evit ar ruzenn rak-staon divouezh [ɕ] e ta àr-wel get an teir yezh keltiek-mañ hepken ha n'eo ket bet treuzskrivet e restad ar yezhoù renablet. Diàr gement-se e c'heller soñjal eh eus ur fonem keltiek anezhoñ. Ar gensonenn hugenn dre daravat [ʁ], daet ar stankañ e brezhoneg, a c'heller he c'havout ivez get ar galleg, ar portugaleg hag an teir yezh c'herman tapet da skouer (izelvroeg, alamaneg, deneg). Ne za ket newazh get yezh roman arall erbet na get ar yezhoù keltiek arall naket. Hañval get ar ruzenn hugenn divouezh [χ], a za get ar galleg, ar portugaleg hag an deneg hepken. Mes evit ar portugaleg, na bout dibar e-keñver ar yezhoù roman arall, eh eus getoñ fonemoù boutin gete-razh : ar gensonenn logig dre strakal mouezhiet [ɾ] ha divouezh [ɾɾ ]. Pezh ne gaver ket e galleg, hag a ra dezhoñ bout dishañval a-zoc'h peurrest ar yezhoù roman ; kement hag ar brezhoneg a-zoc'h ar yezhoù keltiek ivez. Doc'hpenn kement-se eh eus alofonennoù klokaus ag ar ruzennoù hugenn mouezhiet ha divouezh e portugaleg, pezh n'eo ket gwir evit ar galleg da skouer. Evit an alofonenn a za ar stankañ get razh ar yezhoù dre Europa ar c'hornôg e tiskoueza bout ar gensonenn logig dre strakal mouezhiet [ɾ]. Betek bout ar gensonenn nemeti bet treuzskrivet evit ar gallaoueg, pezh er lakaa doc'h tu restad ar yezhoù roman arall, àrbouez ar galleg. Rak n'eus ket ag ar gensonenn logig dre strakal get ar brezhoneg, ar galleg, an alamaneg hag ar saozneg a-barzh amañ. Da resisaat, eh eus bet tapet da skouer ar stummoù lakaet da reoliek evit an teir yezh diwezhañ-mañ. Dre-se e ta nebeutoc'h a arlivioù evit er yezhoù arall moarhat rak n'eus ket 'met ur c'homzour dave dezhe. Ar saozneg a vehe e mod-se ar yezh get an nebeutañ a liessorted fonetikel àr un dro get ar gallaoueg : netra nemet ar gensonenn logig dre dostaat [ɹ] hrevez an dailh. Evit an italianeg eh eus bet tapet skouer ur standard, kani Toskana, diàr tri kanniget. Doc'hpenn an tri standard renablet eh eus e-leizh a rannyezhoù hag a arlivioù e Bro Italia : netra nemet àr lec'hienn Soundcomparison e kaver 50 komzour ha kement a argemm yezh 'gozik lâret. Estroc'h a zo evit ar c'hensonennoù renablet en daolenn a-us e Bro Italia : e Lombardia ar c'hornog en em gaver get ar gensonenn logig dre fraoñval [r], er ger [ɡ ɾ rˠɛɛ ːn] (granenn) da skouer. Hag e kêr Bologna e kaver ar gensonenn hugenn dre fraoñval [ʀ] er memes ger [ɡʀaa ːn]. An div skouer-mañ é vout e lodenn norzh ar vro, peadra da reiñ deomp da veiziñ pegen liessort eo sanadur ar c'hensonennoù rotek dre yezhoù Europa doc'hpenn o standardoù.

2 .

 2 Amañ-dindan e vo gwelet an oberennoù a roa deomp da ouiet e vehe hañval ar sanadur e galleg hag e brezhoneg : -DE ROSTRENEN Grégoire, Dictionnaire françois-celtique ou françois-breton, Julien Vatar, imprimeur-libraire. Rennes, 1732. p.14 :« L'r. des Latins & des François». -GUILLEVIC A. & LE GOFF P., Grammaire bretonne -du dialecte de Vannes, Vannes, librairie Lafolye Frères, 1902. Ar pennad àr sanadur ar brezhoneg ne venega ket an /r/ nemet : « sous la réserve des observations qui vont suivre, les consonnes se prononcent en breton comme en français. », p.4. Da welet penaos e veze sanet an /r/ e galleg d'an termen-se rak n'eo ket bet resisaet amañ. En eil embannadur (1912) e adkaver ar memes pennad a-zivout ar sanadur, ha n'eus ket bet oc'hpennet meneg erbet àr an /r/. Mes klokaet eo an digoradur get un displegadenn àr an diforc'hioù etre gwenedeg-izel ha gwenedeg-uhel, adal ar bajenn XV. -HERRIEU Loeiz, Le breton usuel -dialecte de Vannes, Dihunamb, an Oriant, 1934, p.10 : « Sauf les exceptions suivantes, les Consonnes se prononcent comme dans le français. G est toujours dur : il n'a jamais le son du j. S est dur également. Le son doux de l's est figuré par z : Gir, mot (prononcer comme guir dans guirlande) ; brasoh, plus grand (pron. comme s'il y avait deux s)». N'eus ket meneg erbet ag an /r/ amañ naket, da lâret eo e vehe-heñv sanet èl e galleg. -GROS Jules, Le trésor du breton parlé / dictionnaire breton-français des expressions figurées, Emgleo Breiz -Brud Nevez, 1989. p.8 : « b, ch, d, gn, j, k, l, m, n, p, r, t, v, z comme en français. H ou c'h, à la fin des mots, comme le ch allemand dans nach : mais au début et au milieu d'un mot comme un h fortement aspiré». An /r/ a vez lakaet da vout sanet èl e galleg amañ ivez, hep ne vehe resisaet penaos e vez sanet e galleg. -HEMON Roparz, & HUON Ronan, Dictionnaire breton/français, français/breton, Al Liamm, 2005, p.5 : « les lettres en breton se prononcent comme en français [...] ». Nemedennoù a vez meneget mes pas evit an /r/. -KERVELLA Divi, Guide conversation breton de poche, Assimil, 2011 : « la prononciation du breton ne présente pas de grandes difficultés pour le francophone, notez toutefois les points suivants [...] ». Meneg erbet ag an /r/ mes dre ma tisplega ne zelea ket bout diaes d'ur gallegour e c'houlakaomp e vehe ag an hevelep fonemoù. Ur resisadenn a za get an «c'h» ur sort : « c'h : son guttural qui correspond à l'allemand ch ou au castillan j. Moins fort entre deux voyelles. [...] » -LEON Katell & AUVRIGNON Maud, Help ! Mon enfant parle breton, Le Temps Editeur / An Amzer embanner, 2018 : « nous avons choisi de vous donner un petit éclairage sur la prononciation des sons qui ne sont pas identiques en français et en breton ». N'eus ket pennad erbet gloestret d'an /r/ nemet ur meneg e pennad ar « c'h » / « rc'h », lakaet a-gevret : « en fin de mot, il se prononce un peu comme la jota espagnole (j) ou le (ch) en allemand […]. Pour les autres places dans le mot, on peut généraliser la prononciation de cette consonne à un /h/ aspiré. ». Er seizh oberenn renablet amañ a-us e roer da ouiet da Yann deskard e vehe hañval sanadur an /r/ e galleg èl e brezhoneg, pezh a goucha doc'h disoc'h ar geñveriadenn etre ar yezhoù europat. Pezh ' zo, ne vez ket displeget gete pesort sanadur a vez e galleg naket. Hag etre Gregor Rostrenn e 1732 ha Katell Leon e 2018 e c'heller goulakaat emañ aet ar sanadur gallek àr emdroiñ kement èl an hani brezhonek. Evit Gregor Rostrenn, ar meneg koshañ bet kavet genomp é c'hober meneg da sanadur an /r/, eh eus strollet ar sanadur latin -pe romanhag ar sanadur gallek. Pezh a c'hellahe kas d'ar c'hensonennoù logig pa seller doc'h sanadur ar yezhoù roman kempred. Ha get Katell Leon e ta ur resisadenn a-bouez : « Faites bien attention à ne pas prononcer le « c'h » comme un « r », ça peut porter à confusion » 1 é tegas skouer an diforc'h etre moc'h bihan ha mor bihan mes hep displegiñ neuze penaos distagiñ an /r/, nemet dont en-dro àr an arroudenn gentañ a alie chom get sanadur ar galleg. Hogen diskoueziñ a ra ar gensonenn bout hugennel neuze dre ma vez tostoc'h lec'h saniñ [χ] pe [h] doc'h [ʁ] evit mand eo doc'h [r] da skouer. Dre-se e c'heller soñjal e vehe bet kenstur emdroadur an div yezh a-fet sanadur ar c'hensonennoù rotek é loc'hiñ diàr ur sanadur hañval doc'h kani ar latin hag ar yezhoù roman arall evit monet da gensonennoù hugenn er XXIañ c'hantved. E pennad «prononciation du breton» an hentenn Ni a gomz brezhoneg get Mark Kerrain 2 ne gaver ket meneg erbet ag ar soniad /r/ nemet : « En écoutant l'enregistrement vous pourrez constater que la prononciation de certains mots varie selon les loucteurs ». N'eo ket a soniadoù a vez kaoz amañ mes a c'herioù hepken. Ar gensonenn hugenn dre daravat [ʁ] eo a za plaen get kement komzour enrollet evit-doare, pezh a ya a-du get ar sanadurioù renablet betek-hen a gaver e galleg ivez. Get Yezhadur bras ar brezhoneg 3 e taolenna Frañsez Kervella implij an div alofonenn [ʁ] ha [ʀ], p.18 : « […] ma enka ar c'hourlañchenn e vez kensonennoù gourlañchenn (H, R), ma tosta kein an teod ouzh adreñv ar staon : kensonennoù korzailhenn ( C'H, NG, R)» ha resissat er bajenn 25 : «R a vez risklet gant tud 'zo (ur gensonenn c'hourlañchenn eo neuze, da dostaat ouzh H) ha rollet gant tud all (ur gensonenn-gorzailhenn da dostaat ouzh C'H eo neuze)». Kaoz a vez amañ ag ar gensonenn hugenn dre fraoñval. An div alofonenn-mañ a gaver e galleg kempred kement èl e brezhoneg neuze 4 . Ag ar c'hensonennoù logig d'ar c'hensonennoù hugenn E meur a oberenn e raer dave doc'h emdroadur ar sanadur brezhonek : -KERVELLA Divi, Assimil, le breton / brezhoneg , collection sans peine, Chennevrières-sur-Marne, 2005, p.XII : « la prononciation du r varie beaucoup suivant les régions. La prononciation « roulée » tend (malheureusement) à régresser. Il n'y a aucun incovénient à prononcer avec un r ʺparisienʺ. » -AR MERSER Andreo, Ar Geriadur, dictionnaire breton-français / français-breton, Emgleo Breiz, 2009. p.457 : « Le breton que l'on parle aujourd'hui est sûrement différent de celui qu'on parlait au début du XXᵉ siècle : c'est ce que les sociolinguistes appellent la variation linguistique ». P.464 : « l, ll, n, nn, r, rr fonctionnent comme en français ». P.465 : « c'h représente le ch allemand dans nach ou le j de l'espagnol. C'est un son extrêmement rare . On le retrouve épisodiquement après r et l […] » (enebet eo c'h doc'h h). P. 467 : « le r n'est pas prononcé dans les mots se terminant par le groupe tr […] Par contre le r réapparait dans les dérivés. », « Les mots en bl, br et kl : le l et le r ne s'entendent généralement pas [...] ». -DAVALAN Nikolaz, Brezhoneg / méthode de breton / hentenn ouplan 1, Skol an Emsav, 2017, p.6 « le <r> se prononce désormais [ʁ] (comme <r> en français moderne dans reggae). Le [r] (r roulé) est délaissé. » da skouer : « GRAS [ˈgʁas]». -RAYNAUDON-KERZERHO Maiwenn, Kenavo ? Petites choses amusantes et étonnantes sur la langue bretonne et les Bretons !, éditions Blanc & Noir, 2020, p.64 : « Autrefois, on roulait les r. Impossible de les confondre donc avec le c'h. » -MADEG Mikael, Glossaire Molénais / Brezhoneg Molenez, aperçu du breton de Molène, An Alarc'h Embannadurioù, 2021. p.11 « Aspects linguistiques de la francisation. [...] Il y a abandon progressif des sons du breton qui, soit n'existent pas en français, soit sont articulés différemment. Tel le degré d'ouverture des voyelles qui finit par s'aligner sur celui du français. Les [r] non citadins sont abandonnés. Ce qu'on note c'h (ou h) en breton, consonnes inconnues du français, est remplacé par des [r], le son français qui s'en rapproche le plus».

  Doc'h an arroudenn tennet ag ar pemp oberenn meneget amañ a-us e c'houlakaer e vehe bet ag ar gensonenn logig dre fraoñval [r] e brezhoneg e-raok pe e penn kentañ an XXᵛᵉᵗ kantved. Ha hi aet tamm-ha-tamm da gensonenn hugenn dre daravat [ʁ] dre levezon ar galleg e-kerzh an hevelep kantved. Meur a alofonenn arall a c'heller kavout e oberennoù arall newazh, peadra da arliviñ ar c'houlakadenn-se.

3 . 5 .

 35 figurée : r) » -KERGOAT Lukian, Les 1000 premiers mots breton, Embannadurioù Skol an Emsav, Roazhon, 2010. p.57 : « Consonnes roulées / alvéolaires : [r] redek » ha « Les consonnes [l], [n], et [r] peuvent être courtes ou longues (écrites dans ce cas ll, nn et rr)». -FAGON Christian & RIOU Yann, Trésors du breton de l'île de sein, bredoneg ar gear, on teuzeur, An Alarc'h embannadurioù, 2015. Treuzskrivet [r] ingal, da skouer p.43 : BARA [ˈbaːra], BARGOUL [ˈbargul] pe p.280 : RIKA [ˈrika] ». -DENIS Gwendal, LE BIHAN Hervé, MÉNARD Martial, Guide de conversation, le breton pour les nuls, First éditions, Paris, 2019, p.12 : « r est parfois roulé et sonore. (Prononciation figurée : r) »

  HEMON Roparz, Grammaire bretonne, Al Liamm, Brest, 1975, p.83 : « Après une consonne sourde, ( r ) ou (r-) s'assourdit dans les mêmes conditions que (l), ainsi qu'il a été exposé au paragraphe précédent, ceci en breton comme en français. Comparer mestr, maître (mestr°) et équestre (e~*estr°) ». -KERVELLA Frañsez, Yezhadur bras ar brezhoneg, Al Liamm, Brest, 1995, p.25 : « Evel N, e c'hell R hag L bezañ kalet pe vlot. Stummoù c'hwezadennet heverk o devez ivez koulz lavaret dre holl : Lenn ['lên], e lenn [e '*lên], he lenn [he 'Lhên] / Rod ['rô:d], e rod [e '*rô:d], he rod [he 'Rhô:d] » -TRÉPOS Pierre, Grammaire bretonne, Brud Nevez -Emgleo Breiz, 2001. «Bien que l'orthographe ne les distingue pas, il y a, en breton, des vibrantes FORTES : ll, rr : ho loa, votre cuiller ; ho re, les vôtres ; et des vibrantes DOUCES : l, r : da loa : ta cuiller ; da re : les tiens ; NB -le gallois a RH et LL, qui peuvent s'affaiblir en R et L. » -FAVEREAU Francis, Geriadur godell ar brezhoneg a-vremañ, dictionnaire de poche du breton contemporain, Skol Vreizh, Montroulez, 2017 : « [r] ruz (& diverses variantes [R], [rɾ ]...) » Hemon a ra dave doc'h an /r/ divouezh é tonet àr-lerc'h ur gensonenn divouezh arall, un alofonenn diliamm anezhi neuze, mes evit Kervella ha Trépos e vez kaoz kentoc'h ag un alofonenn glokaus : an /r/ kreñv an hani eo 1 . Keñveriet eo e implij doc'h ar c'hembraeg amañ get Trépos, pezh a adkaver get Cheveau ivez 2 .B -Savboent ar vrezhonegourionStag eo ar sanadur hag e emdroadur doc'h meur a anadenn. Ha doc'h ma vez sanadurmañ-sanadur perzh ag ur c'honolekt pe ur geolekt e c'hella bout degemeret mat pe fall get ar gomzourion arall, a ereay ar fonem pe an alofonenn doc'h ur raksoñj bennak. Pa roa Divi Kervella da ouiet d'e lennourion : «La prononciation « roulée » tend (malheureusement) à régresser. Il n'y a aucun incovénient à prononcer avec un r ʺparisienʺ» 1 e roa e ali àr emdroadur ar sanadur. Doc'h un tu e c'houlakaa e vehe gwell pe e kavahe gwell dehzoñ ar sanadur fraoñvet da chom boas. Ha doc'h an tu arall e ra /r/ parizian ag ar gensonenn hugenn, pezh a ra deor soñjal e vehe ar sanadur-mañ unan estren d'ar brezhoneg. En hentenn Brezhoneg ...buan hag aes 2 e roa Per Denez un aviz kontrel d'an deskidi : «On conseille la prononciation uvulaire, -c'est-à-dire comme dans le français des villes -et non la prononciation « roulée », c'est-à-dire apicale, caractéristique de certaines régions bretonnes ». Dre alijiñ d'e lennourion monet get ar sanadur hugennel e prizia anezhoñ en ur zispriziiñ ar sanadur logigel. Pezh heverk amañ : en un hentenn da zeskiñ brezhoneg («buan hag aes») e alia monet get ar sanadur lakaet da c'hallek getoñ ha chom hep gober get ar sanadur lakaet da vrezhonek. Doc'hpenn kement-se e ta àr-wel un enebiezh kêrioù / maezoù get « le français des villes» èl ma oa «un r ʺparisienʺ» get Kervella ha «certaines régions bretonnes» doc'h an tu arall.

  'h orin ha statud sokial ar c'homzour e tiskoueza ar sanadur pegen barrek eo an den àr ar brezhoneg : ar re a ouia nebeut anezhoñ a yay get ar gensonenn hugenn. Gouiet nebeut a vrezhoneg é vout par da ouiet galleg, a c'houlakaomp. Hag un abeg a c'hoaperezh eo ar sanadur amañ ivez, en tu kontrel e-keñver pennad an Traité de prononciation du breton du Nord Ouest 3 . Ur feson e oa da uhelaat e renk e-keñver ar beizanted, doc'h a gomprener ; sanadur an uhelidi a vehe ag ar gensonenn hugenn, liammet doc'h mestroni ar galleg. Ne ouier ket a bezh mare a vez kaoz a-barzh amañ mes gouiet a raer a-walc'h pesort pouez a oa d'ar galleg e Breizh-Izel e-pad an XXᵛᵉᵗ kantved. Sort evezhiadennoù a ziskoueza mont a-du get ar c'hannig savet get Ronan Calvez 4 pa geñveria pouez ha talvoudegezh ar brezhoneg hag ar galleg er prantad etre an daou vrezel bed : liammiñ a ra ar galleg doc'h talvoudegezh ur yezh ag ar c'hêrioù hag an amzer da zonet, pa vez ar brezhoneg kani ar maezoù hag an tremened. Dres ar pezh a adkaver amañ get sanadur ar c'hensonennoù rotek e Plougouskant. Da heul ar priziadur roet da sanadur an /r/ e brezhoneg e c'heller en em gavout get daou live-yezh, pep unan é kouchiñ doc'h ur sanadur. Hag ar vrezhonegourion da azasaat o sanadur doc'h ar c'henarroud. Maxime-Morvan Crahé a venega ur brezhonegour é cheñch sanadur e-kerzh un atersadenn da skouer :

  ), M.B. (1903) pécheurs (ALBB 072) -143 : Plañvour : J.R (1906), M.L. (1904) retraité RATP, M.B. (1923) cultivateur (ALBB 070) -144 : Kaodan : Mme L.C. (1908), E.G. (1909), J.L.C (1911) et son épouse (1919) cultivateurs. -145 : Redene : F.D (1901), sacristain, menuisier (1925), M.B. (1924) cultivateur -146 : Mêlann : L.L.M. (1921), maréchal-ferrant, tailleur, L.L. (1925) ouvrier. -147 : Ploue : M.L.C. Cultivateur et son épouse Y.L.C (1924), chapelier -148 : Bubri : G.R (1919) charpentier (ALBB 064) -(149 : Melrand) -150 : Sant-Karadeg Tregonvael : Mme M.L (1909) cultivatrice -151 : Priziag Mme P. (1906), s. pr. L.T. (1920) cultivateur -152 : Pleurdud : Mme P. (1906) cultivatrice, J.B. (1908) marchand de bestiaux (ALBB 062) -153 : Laoulan A.P. (1905), L.L.C (1919) cultivateurs -154 : Plourae Mme M.D. (1901), J.P. (1932), cultivateurs En daolenn amañ-dindan e kaver roll ar parrezioù meneget hag ur ger-skouer evit pep degouezh. E melen ar gerioù get ar gensonenn logig dre strakal banezhe ; e glas ar gerioù get ar gensonenn hugenn dre daravat banezhe ; e mouk ar gerioù get ar gensonenn hugenn dre fraoñval banezhe.

-- 1 .

 1 Ar re a embanna e vez ar memes sanadur e galleg hag e brezhoneg, hep resisaat a besort sanadur e vez kaoz d'ar liesañ. Pezh a c'hella degas ar soñj e vehe bet kenstur an div yezh a-c'houde gwerso, 1732 a-c'hwel 3 ; evit sanadur ar c'hensonennoù rotek atav. Evit an oberennoù savet e eil hanterenn an XXᵛᵉᵗ e c'heller goulakaat e vez kaoz ag ar gensonenn hugenn dre daravat, zoken ma ta meneg ag ar c'hensonennoù logig e galleg get Roparz Hemon er blez 1975 4 . Ar re a venega un emdroadur er sanadur é stadiñ an traoù èl-mañ : gwezharall, mare bennak e penn kentañ an XXᵛᵉᵗ kantved 5 e veze graet get ar gensonenn logig dre fraoñval mouezhiet e-raok monet d'ar c'hensonennoù hugenn, diàr levezon ar galleg daet dre ar c'hêrioù 6 . Ar re a venega meur a sanadur d'ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg, é renabliñ un niver achu a alofonennoù : [r] ha [ʁ] 7 pe [r], [ɹ] , [ʀ] ha [ʁ] 8 ; pe é chom amresisoc'h brezhonegourion a glaskahe gouiet penn da sanadur ar c'hensonennoù rotek e brezhoneg hep bout kaset ag un displegadenn d'an arall. Arouezius eo newazh ag ur rann sokioyezhionel liammet doc'h implij hag emdroadur ar brezhoneg a-bad an XXᵛᵉᵗ kantved. Ha doc'h kresk pouez ar galleg er gevredigezh vrezhonek doc'hpenn e levezon àr ar sanadur brezhonek. Tolpet e vo hon evezh àr tiriad Bro-Gwened Izel èl bet graet get arroudenn an NALBB ha kement-se a-benn meiziñ arlivioù niverus an /r/ brezhonek ha tenniñ ur gentel spisoc'h anezhe. IV -Sanadur ar c'hensonennoù rotek e Bro-Gwened Izel A -Hollad an alofonennoù diliamm ha klokaus Er pennad-mañ e vo renablet hollad ar fonemoù hag alofonennoù bet klevet genomp da heul ar labour dastum ha dielfenniñ enrolladennoù ar standilhon. Renablet int amañ-dindan doc'h ar pezh a zo bet merchet etre tout an gomzourion. Evit ur fonem e c'heller kavout e stumm mouezhiet ha divouezh, hag evit pep hani anezhe e c'heller kavout ur stumm bihanaetpe dispis. Resisaet e vo bep taol an niver a gomzourion o deus bet graet gete da verchiñ pegen lies ha pegen stank emañ daet ar sanadurioù. Ur skouer a vo oc'hpennet plaen ivez, get marilh ar c'homzour. Ne vez kez kaoz a-barzh amañ ag ar sanadur en degouezh /rh/, a zo savet ur pennad gloestret dezhoñ. Kensonennoù hugenn : -dre daravat mouezhiet : [ʁ] ; merchet get 36 komzour diàr 38. Da skouer : er gêr [eʁ.geːʁ] get PEN1921. -dre daravat mouezhiet bihanaet : [ʶ] ; merchet get 31 c'homzour diàr 38. Da ziwall a zo get ar fonem-mañ rak dispis eo ha strollet eo bet get [ˤ] en disoc'hoù hollek get an diasur ma oamp lies evit an treuzskriviñ. Da skouer : marv [ˈmaʶɥ] get AI1919. -dre daravat divouezh gwan : [ʁʁ ] ; merchet get 24 c'homzour diàr 38. Da skouer : Ma breur [mə.bʁɾ oeːʁ] get GW1893. -dre daravat divouezh kreñv : [χ] ; merchet get 21 c'homzour diàr 38. Da skouer : mañsoner [masoneːχ] get AI1937. -dre fraoñval mouezhiet : [ʀ] ; merchet get 8 komzour diàr 38. Da skouer : àr-droad [a'dʀɛt] get O1918. -dre daravat divouezh gwan bihanaet : [ʶʁ ] ; merchet get 1 c'homzour diàr 38. Da skouer : ret dezhoñ [ʶɾ ətəˈhɔ ɔ ] get PSK1907-02.

- 4 . 5 .

 45 dre dostaat mouezhiet : [w] ; merchet get 16 komzour diàr 38, d'ar liesañ evit ar gaoz graet hepken. Da skouer : graet [gwɛjt] get AI1895. Dre dostaat mouezhiet bihanaet : [ʷ]. Merchet get 4 c'homzour diàr 38. Da skouer : graet [gʷɛjt] get AIO1905. N'eus ket nemet daou gomzour hag a ra get ar stumm bihanaet hepken : PSK1907-02 ha ML1914. Strollet eo bet an daou stumm (spis ha bihanaet) en taolennoù ha disoc'hoù, pezh a ra 18 komzour é c'hober get ur stumm pe an arall etre tout. Pa venegomp [w] er studiadenn e raomp dave da [ʷ] àr an dro. Kensonennoù gargadenn : -dre daravat mouezhiet bihanaet : [ˤ] ; merchet get 31 c'homzour diàr 38. Da ziwall a zo get ar fonem-mañ rak dispis eo ha strollet eo bet get [ʶ] en disoc'hoù hollek get an diasur ma oamp lies evit ar bizskriviñ. Da skouer : kourt [kuˤt] get KD1933. -dre daravat mouezhiet : [ʕ] ; merchet get 1 c'homzour diàr 38. Da skouer : a lâran [laːʕɑ ɔ n] get AI1966. Da ziwall a zo rak tanav eo deomp an diforc'h a-zoc'h ar ruzenn hugenn [ʁ] evit an treuzskriviñ. Dre-se e rankahe bout studiet pishoc'h sanadur ar ruzenn c'hargadenn mouezhiet hag he diforc'h a-zoc'h ar gensonenn hugenn dre daravat mouezhiet. Kensonennoù staon : -dre daravat divouezh : [ç] ; merchet get 1 c'homzour diàr 38. Da skouer : disklêriet [disklɛçət] get PSK1907-02. Na posubl e vehe [ç] disoc'h ar sammad etre /r/ hag ar vogalenn /i/ da heul. Erwan Pipec a venega ar fonem-mañ en e dezenn èl ur stumm fonetik liammet doc'h [ɦ] ha daet diàr kemmadur [g] 1 .

  Mutet e c'hella bout ar c'hensonennoù rotek ivez ; merchet eo an degouezh get 23 c'homzour diàr 38. Get kaozoù ' zo e tiskoueza bout ur stumm skornet daet da vout ur sanadur lec'hel èl get debriñ [debɛ ɔ ɲ] (LS1989) pe peotramant [pətamãn] (B1935). Mes an degouezh a vez anezhoñ get kaozoù divoutinoc'h ivez, èl Groupama [gupaˈma] get B1935 pe surtout [sy ˈtut] get AIO1931 da skouer. 23 alofonenn a zo bet merchet genomp etre tout get an 38 komzour en degouezhioù studiet, hep kontiñ stumm mutet an /r/ a ya da c'hober ur perzh a vrezhoneg Bro-Gwened Izel ur sort. 5 alofonenn n'int ket bet merchet nemet evit ur c'homzour bennak : [ʶɾ ] ; [ç] ; [j] ; [ʴɾ ] ha [ʕ]. Evit hennezh-diwezhañ emañ douetusoc'h ne vehe ket sanet muioc'h pa geñverier get labour ar glaskourion arall. Un dielfennadenn bishoc'h a zleahe bout kaset da verchiñ an diforc'h etre [ʁ] ha [ʕ], èl evit o stummoù bihanaet ivez hag a zo bet strollet genomp en diwezh. Gwelet e vo bremañ e pesort degouezhioù e ta an alofonennoù renablet a-us d'ar liesañ. B -Degouezh ha degouezh : Razh an alofonennoù ne zaont ket dalbezh en hevelep degouezhioù daoustoc'h dezhe bout un hevelep talvoudegezh. Levezonet e vezont get o endro, da lâret eo get ar fonemoù en o raok kement èl ar re àr o lerc'h. Amañ-dindan, ur grafik da renabliñ pegen lies e ta pep alofonenn doc'h an degouezh. Ar gensonenn gweuz drek-staon dre dostaat [w] a zo bet strollet get he stumm bihanaet [ʷwezh a-c'hwel get ar gomzourion renket dre zarempredoù

1 .Kartenn 2 :

 12 renket ar c'hensonennoù rotek e daou rummad genomp evit gellet diverriñ an traoù ; mes justèl eh eus bet resisaet c'hoazh e vez dalbezh meur a soniad get pep komzour hag e pep parrez hep mar. AI1895 a ra get ar rummad[ɾ] da skouer, mes donet a ra[ʁ] getoñ en degouezh /BrK/ dre ur wezh en arroudenn dielfennet (get ar gaoz « ajournet » [ˈajuːʁnøᵗ]). En tu kontrel e ra S1943 get rummad an [ʁ] plaen mes donet a ra un [r] geti er gaoz : « breton » [brətɔn], dre ur wezh ivez. E rummad an [ʁ] -pe rummad ar c'hensonennoù hugenn-e c'heller kavout [ʶ], [ˤ], [ʁɾ ], [ʀ] ha [χ] ivez. Hag e rummad an [ɾ] -pe rummad ar c'hensonennoù logig-e c'heller kavout [ɾɾ ], [ʳ], [rɾ ], [r] ha [ɹ] 2 ivez. Evit ar skouerioù distoket er studiadenn-mañ atav. Ar soniad [w] a za plaen en daou rummad. Ar rummad 1892-1918 17 komzour a voueta ar gartenn gentañ : 5 e Bro an Oriant (Gwidel, Plañvour, an Oriant, daou en Arzhanaou), 11 er Vro Pourlet (Mêlann, Berne, Prizieg an Ignol, Laoulan, daou en Ignel, daou e Persken, daou e Bubri, ) ha P1914 e Ploue (ar barrez a zo e Bro an Oriant mes he c'hêriadenn c'henidik a ziskoueza tenniñ da vrezhoneg ar Vro Pourlet kentoc'h). Evit ar c'homzour genidik ag an Oriant, O1918, e tiskoueza bout aesoc'h dezhoñ tremen dre ar galleg evit kavout gerioù ' zo : grand-père e lec'h « tad-kozh », mari e lec'h « gwaz » ; oc'hpenn un dornad farioù yezhadur : « triwec'h saout », pe « ma zorn » da skouer. Donet a ra kaozoù alamanek dezhoñ zoken (« un drei kilometer »), pezh a c'hella talviñ e vehe bet kollet dezhoñ an akustumañs da vonet e brezhoneg da vare an enrolliñ (1994). E-pad ar prantad 1892-1918 e tiskoueza bout splann a-walc'h an disparti etre Bro an Oriant er c'hreisteiz hag ar Vro Pourlet en norzh. Komzourion Bro an Oriant é c'hober get ar c'hensonennoù hugenn ha re ar Vro Pourlet é c'hober get ar c'hensonennoù logig. An diforc'hmañ a zo bet meneget get Cheveau ivez, a-zivout an /r/ kreñv : « La prononciation bretonne ancienne était vraisemblablement un r roulé alvéolaire sourd, 52 Sanadur stankañ er parrezioù, get ar rummad 1892-1918 comme en gallois. Cette prononciation existe encore chez les locuteurs qui prononcent les r de façon alvéolaire. Nous n'en avons pas entendu chez les locuteurs lorientais, mais à Bubry et à Inguiniel (dans la zone bas-vannetaise également, mais plus au nord) chez des locuteurs très âgés. » 1 . Parrez Ploue a zo bet renket amañ e rummad an [ɾ] abalamour da b/P1914, komzourez bet ganet e norzh ar barrez, en tu arall d'ar Skorv, tost doc'h ar vevenn etre Ploue hag an Ignel ; ur lodenn ag ar barrez hag a vez lakaet er Vro Pourlet 2 . Na bout e rummad an [ɾ] e ta dezhi [ʁ] hag [ʶ] lies a-walc'h ivez (e razh an degouezhioù nemet en /r/ kentañ, [r] anezhoñ). N'eo ket sur e vehe bet hañval an disoc'h get ur c'homzour a su ar barrez pe ag ar vourc'h, da skouer. Parrez an Arzhanou, touch doc'h Ploue, a zo he daou gomzour e rummad an [ʁ] èl restad Bro an Oriant. Da notenniñ eh eus AH1892 en o mesk, komzour koshañ ar studiadenn, kensonennnoù hugenn dezhoñ ha heñv genidik ag an Arzhanaou just a-walc'h. 2. Ar rummad 1919-1943 Er blezioù 1919-1943 e vercher un emdroadur splann er Vro Pourlet pa ya ar gomzourion get rummad an [ʁ], èl e Bro an Oriant. Ar cheñchamant-mañ a za adal PSK1923.

  nemet PSK1907-02 ha P1914 hag a ra geti e gerioù arall : labourizion-douar [labuːʷiʒjɑ ɔ n.dwaːɾ] ha Santez-Barban [bawbɑ ɔ n]. Get ar rummad 1944-1997 e vez nebeutoc'h a liessorted : aet ar gensonenn logig dre fraoñval divouezh [rɾ ] da get, àr un dro get ar gensonenn logig dre strakal divouezh [ɾɾ ] ivez. Bihanaet eo implij [w], chomet er ger graet hepken. Memes tra get [ʶ], [ˤ] a zo digresket o implij. Kresket eo kani ar ruzenn ouel divouezh [x]. Ar ruzenn hugenn mouezhiet [ʁ] hag he stumm divouezh [ʁɾ ] a choma stabil o implij, èl ar ruzenn hugenn dre fraoñval [ʀ] ivez dre ma ta get 3 c'homzour diàr an 8. N'eo ket aet ar c'hensonennoù logig da get newazh, kontrel d'ar pezh hor behe gellet goulakaat é sellet doc'h an emdroadur a barrez da barrez : 3 c'homzour diàr 8 a ra get [ɾ] ur wezh a-c'hwel ha daou get stumm bihanaet ar gensonenn logig dre fraoñval mouezhiet [ʳ]. Sanadur ar ruzenn ouel divouezh [x] a za muioc'h get ar rummad nevezvrezhonegourion en degouezh /BrB/ : burev [byxɛɥ] get LS1989, keroc'h [tʃexɔx] get BU1971, meur a wezh [moexawɛx] get LV1958, perak [pəˈxɛᵏ] get AIO1944. Get an daou rummad arall ne oa ket daet nemet en degouezh /KrB/ : etre [txɛ] get PA1902 da skouer ; hag en degouezh /Br/ : hanter ['hãntoex] get O1918 da skouer. Ha gwezh erbet ne za [x] get ar gomzourion a ra d'ar stankañ get rummad ar c'hensonennoù logig. CH -Emdroadur an /r/ kentañ E adembannadur an Dictionnaire breton-français du dialecte de Vannes de Pierre de Chalon get Joseph Loth e keñveria-heñv ar sanadurioù brezhonek ha kembraek : « Rh, ll, mh, nh n'ont pas d'équivalent en breton : ce sont des r, l, m, et n sourds » 1 . An displegadenn-mañ a c'hella bout souezhus pa ouier e oa Joseph Loth genidik a barrez ar Gemene, lec'h ma veze ag an /r/ kreñv hrevez Malachy McKenna : « [r] is rarely found in absolute initial position, and if so it generally becomes [hr] » 2 . Pe c'hoazh : « when [h] occurs before [r] it is a voiceless fricative. There may be svarabhakti ; see the last example below. [hre fal] re fal, 'too bad'.

( 5

 5 diàr 15 e 1892-1918 ha 2 diàr 13 e 1919-1943). Ar gensonenn logig dre strakal a za en-dro er ger-mell amresis get AI1966 mes en ur stumm kanet. Dre gomzal e ra get ar ruzenn hugenn mouezhiet èl komzourion arall e rummad. Dre sellet doc'h an disoc'hoù-mañ e vercher eh eus ag un anadenn lec'hel a vutadur an /r/ er ger-mell amresis er rummad kentañ : mutet er Vro Pourlet (mes hep ne vehe ingal d'ar liesañ) ha sanet e Bro an Oriant. Adal an eil rummad eh eus komzourion a Vro an Oriant é vutiñ an /r/ er ger-mell amresis mes razh e raont kentoc'h get ar ruzenn hugenn mouezhiet.

---

  debriñ E-mesk ar gerioù mutet an /r/ enne e ta ar ger debriñ er standilhon, mut an /r/ ennoñ plaen : da zebriñ [zɛːbɛ ɔ ɲ] get PA1902, debriñ [deːbɛ ɔ ɲ] get BU1907, debriñ [dɛːbɛ ɔ ɲ] get AIO1944 ha debriñ [debɛ ɔ ɲ] get LS1989. N'eus ket 'met un nemedenn get AIO1944 get ar ger sal-debriñ ma ta un [ʁ] ennoñ. Da ouiet a zo e ouia AIO1944 skriviñ brezhoneg hag en deus bet desket àr an oad dre gentelioù ; na posubl e vehe bet levezonet er skouer-mañ get reizhskritur ar ger. E geriadur Chalons klokaet get Loth e kaver ar skritur « daibrein » ha « debri » 1 hag e kani Gregor Rostrenn e kaver « daibrein » 2 . Ar gensonenn rotek a hañvala bout perzh ag ar ger-mañ a-gozh neuze, a-c'hwel e-touesk an dud desket ag o amzer. Da gompren mard eo mutadur an /r/ er ger-mañ ur perzh lec'hel, e c'hellomp keñveriiñ get an daou Atlas Linguistique de Basse-Bretagne a vercha pishoc'h stummoù ar peier. Setu ar skouerioù tennet ag an ALBB kozh, serret an titouroù anezhoñ er blezioù 1910 3 . Resisaat a ra Pierre Le Roux : « l'initiale du verbe sans mutation est d ». ket a gensonenn rotek er ger-mañ e parrezioù Bro-Gwened Izel bet merchet get Pierre Le Roux. E peurrestr Bro-Gwened eh eus bet merchet an /r/ er poentoù-dave-mañ : Noal-Pondi (63), Pleuwigner (68), Pleñver (73), Pleren (74), Teiz (75), Enez Arz (76), Lokmaria-kaer (77), Kiberen (78), Rewiz (79), Damgan (80), Houat (81), Saozon ar Gerveur (82), Lokmaria ar Gerveur (83), Bourc'h-Baz (90). Doc'hpenn kement-se e kaver an /r/ e gwalarn Bro-Gerne hag e Bro-Leon. Mes ne za an /r/ àr-lerc'h ar /b/ (èl get e reizhskritur) nemet er poentoù-dave-mañ : Pleuwigner (68), Pleñver (73), Teiz (75), Lokmaria-kaer (77), Damgan (80), ar Gerveur (82 ha 83), Bourc'h-Baz (90). Er parrezioù arall e ta àr-lerc'h an /d/, èl get «di zreben » e Rewiz (79). Div skouer a rotadur a gaver ivez : un /r/ e lec'h ar /z/ kentañ : « da rébéel » e Houat (81) hag e Enez Arz e tiskoueza bout mut ar /b/ kreiz : « de zyarèn » 4 . Ha setu-amañ ar sanadur hrevez an ALBB nevez get Jean Le Dû, serret an titouroù anezhoñ etre 1969 ha 1997 3 : -Gwened Izel, n'eo ket bet merchet ar gensonenn rotek gwezh erbet. Ne za ur stumm get un /r/ e Bro-Gwened Uhel nemet get ar poentoù-dave : Gregam (167), Ar Gerveur (174), Houedig (175), Houat (176), Baden (179), Sarzhav (180), Sulnieg (184), Teiz (185), Laozag (186), Surzur (187). Hag e gwalarn Bro-Gerne hag e Bro-Leon dindan ar stumm « drebiñ » : /ˈdriːbi/ e Plougastell-Daoulas (106) da skouer. Mes ne vez sanet an /r/ àrlerc'h ar /b/ nemet e daou lec'h hrevez an Atlas : /dɛːˈbʀea ɲ/ er Gerveur (174) ha /deˈbreɲ/ e Gregam (167). Doc'h razh an titouroù-mañ e tiskoueza ar sanadur /dɛːˈbʀea ɲ/ (merchet get Le Dû er Gerveur da skouer) monet àr ralaat a-c'houde an ALBB kozh. Sanadur ar gensonenn rotek àrlerc'h ar /b/ er ger-mañ a ziskoueza bout dibaot er brezhoneg komzet e-pad an XXᵛᵉᵗ kantved, betek monet da sanadur rannyezhel -ma n'eo ket lec'hel zoken-. Gellout a raer goulakaat emañ skornet ar stumm mut an /r/ ennoñ , just-èl [dɛːbɛ ɔ ɲ] get AIO1944 ha treuzkaset e mod-se e Bro-Gwened Izel a-c'houde penn kentañ an XXᵛᵉᵗ a-c'hwel. Kontrel da skouerioù arall, èl netra, petra pe bremañ, a vez lies o stummoù er standilhon hag anavet ar gensonenn rotek enne get ar gomzourion. [pətɛ], [pøtɛ], [pəte] : LL1900, AIO1905, PSK1907-01, ML1914, B1935. Razh ar gomzourion-mañ a zo ag ar Vro Pourlet hag àr-bouez B1935 e raont-holl get ar c'hensonennoù logig d'ar stankañ. Evit G1952 e ta meur a sanadur dezhoñ evit ar germañ, èl ma ra gwezh get kensonennoù logig ha gwezh get kensonennoù hugenn. Kensonenn hugenn dre daravat mouezhiet : petra [ʁ], [pəᵗʶa] : PEN1935, AIO1944, G1952, AI1966, BU1971, LS1989. Donet a ra ar sanadur-mañ get komzourion a ra get kensonennoù hugenn ar stankañ, en eil pe en drivet rummad. Kensonenn hugenn divouezh skañv : [pətʁɾ a], [pøtʁɾ a] : PA1902, LS1989. An daou gomzour-mañ a zo a Vro an Oriant. Ruzenn ouel divouezh : [petxa], [pøtxa]: AIO1944, G1952, LV1958. Ar fonem [x] a za c'hoazh ur wezh get ar rummad 1944-1997, pezh a adkaver en emdroadur hollek. Da gentañ e kaver un enebiezh etre ar Vro Pourlet get he c'hensonennoù logig hag he mutadur, ha Bro an Oriant get he c'hensonennoù hugenn mouezhiet ha divouezh skañv. Da eil eh eus ag un enebiezh etre ar rummad 1944-1997 hag an daou arall get ar ruzenn ouel divouezh é tonet get AIO1944, G1952 ha LV1958. N'eo ket diliamm ar rummadoù newazh pa za meur a sanadur get lod ag ar gomzourion, èl G1952 a ra ivez get ar mutadur pe LS1989 a ra ivez get ar ruzenn hugenn divouezh skañv, pezh a goucha doc'h sanadur o annezlec'h er rummadoù kent.

-

  Ar gensonenn logig dre strakal divouezh : [nitɾɾ a] : AI1896, PSK1907-02. An daou gomzour a ra get ar c'hensonennoù logig ar stankañ hag a zo ag ar Vro Pourlet anezhe. -Kensonenn hugenn dre daravat mouezhiet bihanaet : [bʶomɑ ɔ ], [bʶəmɑ ɔ ] : KL1929, AIO1931. Ne za ket nemet get daou gomzour, a ra o-daou get ar c'hensonennoù hugenn d'ar stankañ ha ganet en eil rummad. Unan a zo a vro an Oriant, an arall ag ar Vro Pourlet mes hennezh diwezhañ (AIO1931) a zo bet é labourat e Lann-ar-Ster blezadoù-pad durant e vuhedigezh. Metatezenn ar gensonenn hugenn dre daravat mouezhiet :[boeʁmã], [bəʁmã] : LV1958, BU1971. An daou gomzour-mañ a zo en drivet rummad.

  Doc'hpenn ar cheñchamant a sanadur boas etre an tri rummad -ar c'hensonennoù logig é vonet àr ralaat adal 1919-1943-e vercher div anadenn é stankaat àr-hed an tri rummad. Doc'h un tu e vez muioc'h-mui a gensonennoù mouezhiet e dibenn ar bommoù (ar ruzenn hugenn mouezhiet é tonet e lec'h he stumm divouezh da skouer) ha doc'h an tu arall e vez muioc'h-mui a gensonennoù divouezh é tonet en degouezhioù arall, nemet en degouezh /r/ kentañ a ziskoueza koll e dalvoudegezh. En em gavout a raer da skouer get ur gensonenn divouezh etre div vogalenn dre ur wezh er rummad 1892-1918 get BU1896 : da barat [də.ba ˈrɾ at], dre ur wezh arall er rummad 1919-1943 get berrat [bɛːχat] (PEN1921) mes dre beder gwezh er rummad 1944-1997. Memes kresk evit ar c'hensonennoù rotek dibenn divouezhiet get : 11% (2/17) ag ar gomzourion er rummad kentañ, 46% (6/13) en eil rummad ha 37,5% (3/8) en drivet hani. Evit a sella ar c'hensonennoù mouezhiet en degouezh /Bh/ dibenn e kaver 47% (8/17) ag ar gomzourion er rummad kentañ, 46% (6/13) en eil rummad mes 75% (6/8) en drivet rummad. Diazezet eo an dregantajoù-mañ àr ar sanadurioù daet ur wezh a-c'hwel get ar gomzourion mes merchet eh eus bet eh a an divouezhaat àr stankaat e predeg an haniennoù en drivet rummad get stummoù ral e-keñver peurrestr ar standilhon é tonet gete. Posubl eo arliviñ kement-se é sellet doc'h ar perzhioù boutin kenetre ar rummadoù : ar mouezhiadur get c'hoazh [waʁ] a za : ha get PZ1902 kement ha get P1997 da skouer. Memes mod eo get divouezhiadur ar gensonenn rotek dibenn a zegouezha get ar c'homzour koshañ : amzer [ɑ ɔ mzəʁɾ ] (AH1892) hag an hani yaouankañ : mor [mox] (P1997). Nemedennoù e chomont e-keñver peurrestr ar standilhon hag o sanadur boas mes arouezius eo a-walc'h rak mard a an anadennoù mouezhiaat ha divouezhiaat àr stankaat e weler penaos n'int ket nevez e brezhoneg Bro-Gwened Izel naket.

--

  gomzourion arall : gerioù arbennik pe menegoù gallek. Mes get an anvioù divoutin ivez (Camembert [kamɑ ɔ mbɛːʁ] get B1911) ; pe c'hoazh evit an niverennoù hag an deiziadoù (trente-cinq ans [ˈtʴɑ ɔ dsɛ ɔ ˌkɑ ɔ ː] get B1911). Re arall ne za ket skouer gallek erbet gete en arroudennoù dielfennet : AI1896, BU1896, P1914. Estroc'h evit sanadur ar c'hensonennoù rotek e ranker sellet doc'h an taol-mouezh ha hirder ar silabennoù da gompren get pesort patrom yezh e ra ar gomzourion. An daou c'her pareil [ˈpaːʁɛj] (AH1904) ha très bien [tɾɛːˈbjɛ ɔ ] (BU1907) a zo boutin a-walc'h e brezhonegBro-Gwened Izel 1 ha graet e vez gete e lec'h hañval ha mat-tre. Ar ger diwezhañ-mañ a ziskoueza bout dianav da vrezhonegourion an eil rummad ha stag doc'h an nevezvrezhoneg kentoc'h. Daoustoc'h da se hon eus o dalc'het e kont evit a sella ar bommoù gallek en daolenn amañ a-us. Evit O1918 e ra get bommoù gallek pa ziskoueza chom berr get e vrezhoneg (grand-père e lec'h tad-kozh pe pepe 2 ). Pezh a ra e tiskoueza bout brezhonek e sanadur alkent, n'eo ket un diforc'h a gensonennoù mes hirder ar vogalenn er silabenn taol-mouezhiet. En ur gaoz èl endroit [ɑ ɔ dʁwa] hag a zo didaol-mouezh e adkaver patrom ar galleg kentoc'h. Da notenniñ e ta ur bomm alamanek dezhoñ en arroudenn dielfennet : drei kilometer daet en ur frazenn vrezhonek e lec'h tri c'hilometr. Desket en deus bet alamaneg é troiñ diàr ar galleg pa oa prizoniad en Alamagn e-pad an Eil Brezel Bed 1 , pezh a ziskoueza a-walc'h e vez muioc'h en e aez e galleg daoustoc'h dezhoñ bout ar brezhoneg da yezh-vamm. Daou rummad komzourion a za àr-wel e-mesk ar re a zo daet bommoù gallek dezhe en arroudennoù dielfennet : Ar gomzourion a ra get patrom ar brezhoneg hepken en div yezh : da lâret eo get bogalennoù hir er silabennoù taol-mouezhiet (charron [ʃaːɾɔ ɔ ] get PZ1902), ar gensonenn rotek mutet en degouezh /Kr/ dibenn (son livre [sɔ ɔ ːˈlif] get PZ1902), implij ar c'hensonennoù logig, dre strakal d'ar liesañ (sous-terrain [su'teɾɛ ɔ ] get AIO1905). Ha betek sanadur an /r/ kentañ (rapport [ˈrɾ aˌpɔɾ] get ML1914). Kement-se a ziskoueza e vez trec'h patrom ar brezhoneg àr hani ar galleg get ar gomzourion-mañ. Lies-kaer eh eus labourizion-douar anezhe ha diplom erbet estroc'h evit ar sertifikad, àr-bouez ML1914 hag en deus ur vestroniezh. Ar gomzourion a glaska gober get patrom ar galleg : da lâret eo ar re a ra ur striv heverk pa geñverier doc'h o sanadur boas, mes hep donet da benn vat d'ar liesañ : bihanaat pe mutiñ ar gensonenn rotek (trente [tʳɑ ɔ ːᵗ] get B1911, architecte [ˈaʃitɛk] get PSK1907-02), pe gober get ar gensonenn gweuz-drekstaon dre dostaat (prisonnier de guerre [pʷizonje.də.gɛːʳ] get AI1895). Fonemoù dibar a za get lod e-keñver o sanadur boas, berped bihanaet anezhe : trente-cinq ans [ˈtʴɑ ɔ dsɛ ɔ ˌkɑ ɔ ː], Orléans [ˈhɔːʱleˌɑ ɔ ] get B1911 ; morceau [mɔːˤˈso], impermeabloù [ɛ ɔ pɛʶmeaːbɔɥ] get PSK1907-02 da skouer. Get PA1902 e ta ar gensonenn hugenn divouezh etre div vogalenn : (c'est du) corail [koˈʁɾ aj]. Ar skouer nemeti a sanadur ar ruzenn hugenn divouezh en degouezh /BrB/ en arroudenn dielfennet. Rak donet a ra dezhoñ ar ruzenn hugenn divouezh-mañ get an /r/ kentañ, peotramant stag doc'h ur gensonenn divouezh arall er c'haozoù brezhonek. Etouesk ar re a glaska gober get patrom ar galleg e kaver : daou velinour, ur moraer, ur sezonourez 2 hag un archer ; da lâret eo tud hag o deus bet tro da dremen dre ar galleg -pe da gaozeal galleg da vat-àr ar pemdez. Pezh n'eo ket ken sur evit ar labouriziondouar ganet er rummad-mañ.

---

  en décembre [desɑ ɔ m] tu traînes [txɛn] S1934 ha PSK1923 n'eus ket daet skouer erbet gete a vommoù gallek en arroudennoù dielfennet. Mes get re ar rummad-mañ n'eus ket douetañs erbet e ouiont ar galleg hag o dez (bet) tro da gaozeal àr ar pemdez pa ouier o deus-holl kaset o buhez vicherel àr-lerc'h an Eil Brezel Bed, da lâret eo er c'hourz ma oa bet troc'het get treuzkas ar yezh er familhoù ha brasaet an diglosiezh e Breizh-Izel 1 .Cheñchet eo ar jeu e-keñver ar rummad kent rak tanavoc'h e ta da vout an diforc'h a sanadur etre an div yezh : get AI1919 e c'heller lâret e vez dishañval boñjour [bɔ ɔ juːʁ] a-zoc'h e sanadur boas dre ma ra d'ar muiañ get ar gensonenn logig dre strakal e brezhoneg. Mes get razh ar gomzourion arall e ta ar memes kensonenn rotek e galleg èl e brezhoneg. Heverk eo skouer AI1919 rak an hani kentañ ha nemetañ en e rummad é c'hober get ar c'hensonennoù logig e brezhoneg hag ar c'hensonennoù hugenn e galleg, é verchiñ èl-se un diforc'h splann a sanadur etre an div yezh. E Langedig, Bro-Gwened Uhel, e kaver komzourion ag ar rummadmañ é c'hober get ar ruzenn hugenn e galleg hag ar gensonenn logig dre fraoñval e brezhoneg hrevez labour Crahé mes diskoueziñ a ra bout dalc'het get ar c'hensonennoù logig pelloc'h evit er Vro Pourlet eno 1 . Da gompren mard eo dishañval sanadur ar gomzourion a ra get ar c'hensonennoù hugenn en div yezh e ranker sellet pizh doc'h an taol-mouezh ha hirder ar bogalennoù da skouer. É tapout harp àr skouerioù ar rummad 1892-1918 e c'heller merchiñ un emdroadur en darempred etre galleg ha brezhoneg get ar gomzourion ha donedigezh ur rummad nevez : ar re a ziskoueza donet a-benn da c'hober get patrom ar galleg e galleg, evit a sella ar c'hensonennoù rotek atav. Setu-amañ ar rummadoù a za àr-wel : Ar gomzourion a ra get patrom ar brezhoneg hepken en div yezh : n'eus ket nemet ur skouer ag ur gomzourez é terc'hel d'ar c'hensonennoù logig e galleg èl e brezhoneg er rummad-mañ, AI1923 get ar bomm (famille) nombreuse [nõ:'bɾøs] da skouer. AIO1931 hag AI1937 a ra o-daou get bogalennoù hir àr ar silabennoù taol-mouezhiet daoustoc'h dezhe mont get ar ruzenn hugenn en div yezh. Dre ma ne za ket skouer erbet a gaozoù didaol-mouezh gete e c'heller soñjal e raont get patrom ar brezhoneg e galleg ivez. Ar gomzourion a glaska gober get patrom ar galleg : ar perzh heverkañ amañ a zo an degouezh /Kr/ dibenn, mutet er c'haozoù gallek get PEN1921 (manoeuvre [manoef]) ha S1943 (décembre [desɑ ɔ m]), daoustoc'h dezhe donet da benn a ezteurel kaozoù doc'h patrom ar galleg : (tu) traînes [txɛn] (S1943). Ne adkaver ket mui ar stummoù bihanaet liessort bet merchet get ar rummad kent. Nemet div skouer a vutadur ar gensonenn rotek get B1935 get an anv divoutin Groupama [gupaˈma] hag AH1921 get travailleur [tavajoeʁ]. O-div e tegasont soñj ag an hevelep anadenn er rummad kent (architecte [ˈaʃitɛk] get PSK1907-02 da skouer). Kontrel da AIO1931 hag AI1937 e ra KD1933 get kaozoù gallek taol-mouezhiet doc'h patrom ar brezhonek ha re arall didaol-mouezh, pezh a ra dezhoñ bout e-touesk ar re a glaska gober get patrom ar galleg hep donet da benn naket. Ar gomzourion a ra get patrom ar galleg : get ar rummad-mañ e kaver sanadurioù gallek hep ne vehe roudoù ag ar patrom brezhonek, pezh a oa bet merchet get O1918 c'hoazh, mes hag a oa dibar e-keñver re e rummad. Da skouer : saloperies 1 [salɔpʁi] get KL1929 pe Gardien 2 [Gaʁdjɛ ɔ ] get PEN1935. Skouer AI1919 bet meneget a-us get boñjour [bɔ ɔ juːʁ] a c'hella bout tennet e kont amañ ivez rak donet a ra an tri c'homzourmañ a-benn da ziforc'hiiñ sanadur an div yezh. Kontrel d'ar gomzourion a glaska gober get ar patrom gallek hep donet da benn a c'hober get ar c'hensonennoù hugenn pe bogalennoù berr da skouer. Èl-just e vez kaoz a c'herioù pe bommoù digenvez, n'eo ket lâret e vehe gallek prozodiezh ar gomzourion-mañ evit kement-se.

--

  Ar re a glaska gober get patrom ar brezhoneg : tri c'homzour ag ar rummad-mañ a zegouezha gete gober get ar gensonenn logig dre strakal en o fredeg brezhoneg hep ne zahe gwezh erbet e galleg. G1952 a ra èl-se get ar gensonenn-mañ get 'gozik an hanter ag e gensonennoù rotek (breton [bɾøtõ] da skouer). Gober a ra get un nebeud alofonennoù arall ([ɹ] ha [r]) e brezhoneg mes derc'hel a ra d'ar ruzennoù hugenn pe gouel e galleg. AI1966 a ra ar memes tra mes get un diforc'h a live-yezh : ar c'hensonennoù logig dre ganal hag ar re hugenn dre gomzal. Doc'hpenn kement-se e ra ar c'homzour-mañ diwezhañ get ur gaoz saoznek dre ur wezh hag é c'hober get ar gensonenn logig dre dostaat mouezhiet da neuze. Pezh ne zegouezha ket gwezh erbet nag e galleg nag e brezhoneg. Da lâret eo emañ emskiant ag an diforc'h a sanadur etre ar saozneg doc'h un tu hag ar galleg / brezhoneg komzet doc'h an tu arall, get un arliv evit ar brezhoneg kanet. Erfin e ra PSK1980 get ar gensonenn logig dre strakal mes ral a wezh hag é tisplegiñ en doa klasket er gober plaen pa 'n doa bet labouret e brezhoneg get an c'hoant « gober èl ar re añsion » 1 . Arestet en doa get e strivoù àr-lerc'h ma vehe bet graet goap doc'htoñ get nevezvrezhonegourion arall. Stag eo neuze ar c'hensonennoù logig doc'h un abeg a vezh a-barzh kumuniezh ar vrezhonegourion hec'hunan. Gellout a raer lakaat en em gaver amañ get ur skouer kontrel e-keñver ar rummad 1892-1918 pa veze komzourion é striviñ da dostaat doc'h ur sanadur gallek hep donet da benn. Ar memes disoc'h amañ pa za da b/PSK1980 saniñ an /r/ dibenn en degouezh /Kr/ : kilometr [tʃilomɛtx], pezh a za diàr ar patrom gallek ; pe pa vercher ne ra G1952 get ar gensonenn logig nemet get ur lodenn ag e gaozoù, ha hrevez ar c'henarroud 2 . Ar gomzourion a ra get patrom ar galleg : ma lakaer a-gostez an teir skouer a gomzourion é klask gober get kensonennoù logig (n'eo ket ur c'hementad dister diàr an eizh komzour ag ar standilhon-mañ ur sort), e vercher e ra razh ar gomzourion ag ar rummad-mañ get bommoù gallek flour. N'eus ket a vogalennoù hir pe a daol-mouezh èl a c'heller kavout en daou rummad kent, nebeutoc'h c'hoazh a gensonennoù logig er bommoù gallek èl a veze er rummad kentañ. Doc'h an tu kontrel e anzava LV1958 penaos ne vehe ket posubl dezhoñ kelenn brezhoneg get an diover bras a c'heriaoueg a zo dezhoñ ha penaos e kava dezhoñ emañ ar rannyezhoù é vont da get tamm-ha-tamm. Stagadenn 1: Lizherenneg fonetik etrebroadel, kensonennoù diweuzkilbleg Stagadenn 2: Lizherenneg fonetik etrebroadel, kensonennoù rak-staontarzh Stagadenn 3: Lizherenneg fonetik etrebroadel, kensonennoù nann-skeventel hag arouezennoù arall

  

  

  

  

  

  

  

  

  

strollad, 1944-1997 : ar re bet ganet àr-lerc'h an Eil Brezel Bed pe en achumant anezhoñ.

  

	AIO1944	Micherour/Ijinour	Kaodan	An Ignol
	G1952	Skolaer, troour		Ar Gemene
	LV1958	Micherour	Zinzag	Lovedan
	AI1966	Kelennour		An Ignel
	BU1971	Kelennour	Bubri	Bubri
	PSK1980	Kazetennour, Kalvez		Persken
	LS1989	Kelennour	Lann-ar-Stêr	Henbont
	P1997	Krampouezhour	Ploue	Ploue

  Merchet eh eus bet genomp ur meni enebiezh etre implij ar c'hensonennoù hugenn ha kani ar c'hensonennoù logig. Dre-se eh eus bet savet an dielfennadenn àr ar c'hemm-mañ da lakaat emdroadur ar sanadur àr-wel, etre traoù arall. Diverret e vez « rummad ar c'hensonennoù hugenn » get « rummad an [ʁ] » ha « rummad ar c'hensonennoù logig » get « rummad an[ɾ] » dre ma vez anezhe an daou fonem a za ar stankañ er rummadoù-se.

	Notennet eo bet bep taol ar sanadur en degouezhioù, da lâret eo hrevez plas an /r/ er
	ger. Pemp degouezh a zo bet studiet : /rB/, /Br/, /BrB/, /KrB/ ha /BrK/. Da skouer get
	AI1895 : re [ɾɾ e], pounner [poneːɾ], lâret deoc'h [laɾəˈtɔx], froñ [fɾɔ ɔ ] ha ma servij [mə.zɛɾviʃ].
	Ur skouer a zo bet notennet evit kement alofonenn bet klevet e kement degouezh ' zo. Gober a
	raomp get an droienn « sanadur stankañ », da lâret eo an alofonenn a za ar stankañ àr sammad

1 Lizherenneg Fonetik Etrebroadel 14 Labour dielfenniñ 4 : Kael ar c'hensonennoù rotek bet klevet ac'hwel ur wezh e pep degouezh get AI1895 an holl zegouezhioù dre geidenn ha dre hanienn. Get skouer AI1895 emañ ar gensonenn logig dre strakal mouezhiet [ɾ] a zo bet lakaet da sanadur stankañ. Bep taol eh eus bet notennet ar sanadur stankañ en degouezh /rB/, graet /r/ kentañ genomp. Evit AI1895 emañ ar c'hensonennoù logig dre fraoñval ha dre strakal divouezh [ɾɾ ] ha [rɾ ]. Doc'hpenn kement-se eh

  Nouvel Atlas Linguistique de la Basse-Bretagne, Centre de Recherche Bretonne et Celtique,

	1 CRAHÉ Maxime-Morvan. Le breton de Languidic : étude phonétique, morphologique et syntaxique d'un
	sous-dialecte du breton vannetais. Linguistique. Université Rennes 2, 2013. Français. NNT :
	2013REN20062. Tel-00976584, p.142
	2 LE DÛ Jean,

1999. Ar resisadenn ziwezhañ-mañ a gadarna ar live-yezh stag doc'h sanadur an /r/ get brezhonegourion 'zo, èl meneget uheloc'h.

  aehaet] Diaes eo ranniñ an disoc'hoù-mañ dre rummad èl eh eus bet graet get hor standilhon dre ma vez meur a gomzour e parrezioù ' zo ha n'int ket izili ar memes rummad newazh, da Fed ag ar gensonenn logig e kaver amañ ar stumm dre strakal meneget evit ar wezh kentañ e-keñver an oberennoù arall bet studiet. Rak ar stumm dre fraoñval eo a zo bet lakaet ar gaoz àrnezhi ha lakaet da dreuzskrivadur dre ziover e geriadurioù 'zo1 . Kouchiñ a ra doc'h ar sanadur stankañ e yezhoù Europa ha doc'h ar pezh hon eus kavet get hor standilhon ivez.Bout a vez ag ar gensonenn logig dre fraoñval e gwenedeg-izel -ha neuze e brezhoneg-doc'h ar pezh hon eus bet merchet. Mes chom a ra raloc'h a-galz evit ar gensonenn logig dre strakal, lakaet da sanadur stankañ brezhoneg ar Gemene get McKenna 2 .

	Menteg da skouer : «R disparaît parfois dans une autre consonne [...] Dans le groupe RC'HE,
	le C'H devient parfois /y/» 1 .

skouer e Plourae get Mme M.D ganet e 1901 ha J.P ganet e 1932. Dre-se ne vo ket klasket dielfenniñ un emdroadur a rummad da rummad get titouroù an NALBB, nemet keñveriiñ an alofonennoù merchet amañ get ar re merchet genomp. N'eus ket 'met div barrez e lec'h ma ta plaen an hevelep fonem e razh an degouezhioù : ar gensonenn logig dre strakal [ɾ] e Groe hag e Mêlann. Kavet e vez anezhi ivez dirak un /h/ dibenn en div barrez-se : ar vourc'h [əɾ.vuɾh] ha [əɾ.vuɾx]. N'eo ket bet merchet eno roudoù un /r/ kentañ keneve an taol-mouezh àr ar silabenn gentañ. E parrezioù Ploue ha Plourae e ta stank ar gensonenn hugenn dre fraoñval [ʀ] (5 degouezh diàr 6) hag en div barrez-se e vez distaget an /r/ a-zoc'h an /h/ dibenn er bomm ar vourc'h ivez. N'eo ket divouezh an /r/ kentañ e Ploue newazh, kontrel da Blourae. E Redene hag e Bubri e kaver muioc'h ag ar gensonenn hugenn dre daravat [ʁ] (4 degouezh diàr 6) ha divouezh ar gensonenn evit an /r/ kentañ. Muioc'h a liessorted a vez get ar parrezioù arall, betek kavout an teir alofonenn e Laoulan, Priziag, Plañvour ha Kaodan. Er barrez-mañ-diwezhañ e ta ar gensonenn logig dre strakal get ar ger-mell hepken. N'eus ket nemet e Priziag ha Pleurdud ma vez kendeuzet an /r/ hag an /h/ dibenn er bomm ar vourc'h, daoustoc'h da skouer Pleurdud derc'hel ur vogalenn neptuekaet e lec'h an /r/. Ar c'hendeuziñ-mañ a zo anavet e Bro-Gwened Uhel ivez, èl er menega Turiaw ar

  An degouezh-mañ a gaver lies e achumant ar c'haozoù, get un /r/ dibenn é tonet àrlerc'h ur vogalenn. Ar gensonenn dre daravat mouezhiet eo a za ar muiañ èl en degouezhioù arall dre ma vez anezhi an alofonenn stankañ get ar standilhon. Donet a ra ivez get komzourion hag a ra muioc'h get ar c'hensonennoù logig newazh. Da eil e ta ar gensonenn logig dre strakal mouezhiet heuliet a dost get ar stummoù bihanaet [ʶ], [ˤ] ha [ʳ]. Stummoù divouezh a za en degouezh-mañ ivez : [ɾɾ ], [χ] ha [x]. E-touesk an alofonennoù ralañ e kaver [ɹ], [r], [ʁɾ ] get 3 c'homzour ha [ʀ], [rɾ ] get unan bennak pep hani. Da verchiñ a zo ne za ket gwezh erbet [ʴ], [w] pe ar stumm bihanaet [ʷ]. Amañ-dindan, un daolenn da renabliñ pegen lies e ta pep alofonenn doc'h an niver a gomzourion a ra getoñ ur wezh a-c'hwel er standilhon. Ur skouer a zo bet lakaet bep taol.An degouezh ma ta[ɾ] ar muiañ an hani eo, estroc'h evit [ʁ] a za kentañ berped. Ur c'hresk heverk a zo get ar gensonenn hugennel dre fraoñval mouezhiet[ʀ] ha get ar gensonenn logig dre fraoñval mouezhiet [r] ivez. Souezhusoc'h eo kavout ar ruzenn hugenn divouezh kreñv [χ] par doc'hti-diwezhañ etre div vogalenn. Memes tra evit ar gensonenn logig dre strakal divouezh a za kel lies èl[ʀ]. Div alofonenn nevez a za en degouezh-mañ e keñver /Br/ : [ʴ] ha [w] mes dibaot-kaer e chomont.Ar gensonenn gweuz-drekstaon dre dostaat mouezhiet [w] a za àr-wel ur bochad muioc'h en degouezh-mañ evit er re arall, pezh a c'heller displegiñ aes dre ma ta lies-mat get ar ger graet. Get ma vez tennet kont ag an alofonennoù ha pa ne vehent ket daet 'met ur wezh ar ruzennoù àr zivouezhaat da heul ur gensonenn divouezh arall 1 , èl an triad /k/, /p/, /t/ da skouer (kreiz (ar) [kʁɾ ɛjz] get PA1902, hent-bras [ɛnpʁɾ aːs] get AH1921, netra [nitʁɾ a] get AH1892...). Evit [ʴɾ ] ne za ket nemet en degouezh-mañ ha get ur c'homzour hepken : Meur a sanadur a vez d'an /r/ kentañ, ha gellet a raer er renkiñ dre goulpad get e stumm blot doc'h ma vez hugennel (dre daravat, dre fraoñval...) pe logigel (dre strakal, dre fraoñval, dre dostaat...). Dre ma kemma sanadur an /r/ kentañ hrevez an degouezh ha dre ma heulia lezenn ar c'hemmadurioù e c'heller lâret eh eus un alofonenn glokaus ag an /r/ kalet e

	1. Degouezh /Br/		
	Alofonenn en degouezh /BrK/ Niver a gomzourion	Skouer
	[ʁ]	31	er c'hoadoù [iʁ.wedɒɥ] get BU1971
	Alofonenn en degouezh /Br/ Niver a gomzourion [ʁ] 27 [ɾ] 14 [ʶ], [ˤ] 12 [ʳ] 12 [ɾɾ ] 6 [χ] 5 [x] 4 [ɹ] 3 [r] 3 [ʁɾ ] 3 mut 2 [w] 1 Ar skouer vras ['vɹa:ws] get AI1923 a zo merchet amañ get ur c'hemmadur dre vlotaat. Skouer douar [dɥaːʁ] get AH1921 e vreur [i.vɾøːɾ] get AI1896 gober [ˈgoːbəʶ] get LL1900 digor [digoːɹ] get PSK1907-02 peogwir [pydʒɥyʁɾ ] get AI1966 gwener [dʒɥiˈne] get LL1900 [labuːʷiʒjɑ ɔ n.dwaːɾ] get PSK1907-02 5. An /r/ kentañ labourizion-douar dour [r] get BU1896 [ʴ] 1 lârin (ket) [laːʴɛ ɔ [rɾ ] 1 [ʴɾ ] 1 traoù [tʴɾ ɑɥ] get B1911 da barat [də.baˈrɾ at] get AI1896 [rɾ ] 2 francs [frɾ ɑ ɔ ] get B1911 n] get B1911 sklaer [sklɛx] get G1952 mut 2 [ɹ] 2 vras ['vɹa:ws] get AI1923 lâre [laˈɛ] get PZ1902 he c'hoar [i.ʰweχ] get AIO1931 [ʁɾ ] 3 [ʴ] 2 prenet [ˈpʴɛːnət] get ML1914 (me ') lâra [laʁɾ a] get P1997 labour [ˈlaːbuɾɾ ] get B1911 [ɹ] 4 [χ] 2 traoù-se [tχəɥ.sə] get LV1958 serro [ʒɛɹo] get B1911 maner [mãneːʳ] get AIO1905 Alofonenn en degouezh /BrB/ Niver a gomzourion Skouer [ʁ] 24 loñjeris [lɔ ɔ ʒəʁis] get PEN1935 [ɾ] 20 interamant [intɛɾəˈmɑ ɔ n] get BU1907 [ʶ], [ˤ] 14 (me ') lâre [laːʶɛ] get B1935 [ʳ] 12 (me ') lâre [laːʳe] get PZ1902 [r] 7 gousperoù [ˈgɔspəˌrɔɥ] get BU1907 [χ] 7 berrat [bɛːχat] get PEN1921 [ʀ] 6 labouret [labuʀət] get LV1958 [ɾɾ ] 6 labourat [labuɾɾ at] get PZ1902 [x] 4 [x] 6 etre [eˈtxeː] get AI1966 perak [pəˈxɛᵏ] get AIO1944 [ʶ], [ˤ] 27 gwalarn [golɛːʶn] get AI1966 B1911. Alofonenn en degouezh /KrB/ Niver a gomzourion Skouer [ʁ] 28 [ɾ] 13 àrlane [ɾ] get G1952 Mut 13 gwenedeg-izel : saniñ [u.χoːᵗ] pe [u.ʁoːᵗ] a vercha dre gomz an diforc'h etre « ho rod » hag « o àr-lerc'h [alɛx] get KD1933 [ʳ] 12 rod », pe « e rod » hag « he rod » 1 . partaj [paʳtaːʃ] get AI1896 en-dro [ɛn.ˈdʁo] get PEN1935 [ʁɾ ] 22 [ʁɾ ] 7 añbarket [ɑ ɔ ːbaʁɾ kət] get PA1902 treut [tʁɾ ət] get PEN1935 [ɾ] 19 [ɾɾ ] 3 pevar blez [ˈpwaɾɾ ble] get B1911 Ebrel [imˈbɾil] get AI1896 Mut 19 [ʀ] 2 ma c'hoarezed [mø.wɛʀ'zoet] get gomprenen (ket) [gopənɛn] get O1918 PZ1902 [w] 16 [ʶ], [ˤ] 13 [ʳ] 12 tri [tʳi] get B1911 [ɾɾ ] 9 [r] 8 [ʀ] 7 brezhoneg [bʀəɔnək] get LV1958 [w] 1 Santez-Barban [bawbɑ ɔ n] get P1914 9 2 1 breton [brətɔn] get S1943 [rɾ ] 1 torzhoù [tɔrɾ hɔw] get AI1923 traoù [tɾɾ əɥ] get BU1907 [χ] 1 [r] 1 8 gourz [r] get BU1896 14 ur sort [uʁ.sɔχt] get P1997 traoù [tʶɑɥ] get KL1929 [ʴ] 2 Berne [ˈbɛːʴˌne] get B1911 Graet eo [gwɛjd.oe] get KL1929 [ɹ] 2 Morvan [mɔɹvãn] get G1952 8 1 2
	[ʀ] Hag evit ar skouer francs [frɾ ɑ ɔ ] get B1911 e tae en ur frazenn hollvrezhonek hag emañ sanet 1 ho revr [ʀɛːʀ] get S1943 An /r/ kentañ, pe /r/ kreñv 1 , a vez dishañval e sanadur a-zoc'h an hevelep fonem en
	[rɾ ] 3. Degouezh /KrB/ get lezenn ar brezhoneg, an dra-se a zo kaoz eh eus tennet kont anezhi just-èl ur gaoz 1 Pier [pjɛːrɾ ] get AI1919 degouezhioù arall, a-barzh ur gaoz peotramant dindan levezon ur c'hemmadur dre vlotaat.
	vrezhonek. D'ar liesañ e vez divouezh, pezh en eneba doc'h e stumm « blot » 2 hag a vez mouezhiet. pourlet » get Dastum 2 e venega Maxime-Morvan Crahé ar soniad [x] ha n'eo ket bet klevet
	Evit skouer BU1896 ne oa ket bet notennet ar ger en e bezh genomp, nemet an alofonenn klevet er ger. Heverk eo e gwenedeg-izel ha klevet e vez get 35 komzour diàr an 38 studiet genomp, genomp -pe merchet er stumm-mañ atav : « Le maintien de plusieurs « r fort » à l'initiale 4. Degouezh /BrK/ AH1892 é vout re dreut danvez e atersadenn evit gellout diguzhiñ ur skouer, hag AIO1944 ha réalisé [rɾ ] ou [x] » 3 .
	2. Degouezh /BrB/ en degouezh e tiskoueza [w] bout implijet pell muioc'h evit ma vez e gwirionez. An /r/ mutet a An degouezh ma vez ar muiañ-bras ag ar gensonenn hugenn dre daravat mouezhiet, en G1952 é vout nevezvrezhonegourion anezhe. 1 Skouerioù degaset en abadenn « Breton bas-vannetais : comment prononcer le « r » ? » get Serj Bozeg, he daou stumm : spis pe bihanaet. Nebeutoc'h a vez a liessorted amañ ivez ha mutet ar skignet d'an 03.01.2020 àr Radio Bro Gwened. Ar memes skouer a gaver e KERVELLA Frañsez, Yezhadur za ar muiañ get an degouezh-mañ e-keñver ar re arall ivez. Ar c'hensonennoù logig a za bras ar brezhoneg, op. cit. p.25 gensonenn rotek liesik c'hoazh. 2 CRAHÉ, Maxime-Morvan, « Le breton pourlet », Pays Pourlet -Chants et musiques du pays Pourlet,
	Roazhon, Dastum, 2021, p.42-46		
	3 CRAHÉ Maxime-Morvan, ibid., p.45		
		49	

muioc'h en degouezh-mañ, àr un dro get [ʁɾ ] ha [x], div ruzenn divouezh anezhe. N'eo ket souezh eh ahe Ar skouer gourz get BU1896 a zo merchet amañ get ur c'hemmadur dre vlotaat. En degouezh-mañ èl en hani kent e vercher e ta ar gensonenn logig dre strakal kement èl ar gensonenn vut, ha stank ar sanadurioù bihanaet logig, kargadenn pe hugennn ivez. Ar skouer er c'hoadoù [iʁ.wedɒɥ] get BU1971 a za get un /h/ mutet amañ èl a c'heller er merchiñ get an treuzskrivadur fonetik. Gwelet a raer er brastres a-us an niver a gomzourion evit kement sanadur a zo bet klevet er standilhon. Ar stankañ é vout [χ] ha [ʁɾ ], an div alofonenn stag doc'h ar ruzenn hugenn mouezhiet [ʁ] hag he stummoù bihanaet [ʶ] ha [ˤ]. An alofonennoù [ɾɾ ] ha [rɾ ] a za en drivet plas, stag o-div doc'h ar c'hensonennoù logig, da lâret eo [ɾ], [r], pe [ɹ] hag o stummoù bihanaet [ʳ] ha [ʴ]. Ar soniad [r] a za da /r/ kentañ ivez, dre ziv wezh get BU1896 ha P1914 mes reoliekoc'h get P1914. Evit BU1896 e vez meur a sanadur d'an /r/ kentañ e gwirionez : [r] get re [re], [ɾɾ ] get ruz [ɾɾ y] ha c'hoazh [ɹ] get razh. Lod ag ar gomzourion a ra get stummoù ag an daou rummad, èl LL1900 a sana ha [rɾ e] ha [χe] evit re da skouer. Er pennad « le breton

  Adal 1944 ha betek 1997 en em gaver get ur rummad nevezvrezhonegourion, dre m'o deus-holl bet desket brezhoneg da eil yezh. Nemet evit LS1989 bet desket a-vihan mes e gerent o doa bet desket àr an oad ivez, pezh a ra anezhoñ un nevezvrezhonegour a-vihanik.

	Rummad an [ɾ] a ya àr zisteraat en un doare trumm a-walc'h àr-hed ugent vlez (etre ar blezioù
	1900 hag ar blezioù 1920). Betek 1914 emañ sanadur stankañ 14 komzour diàr 18 hag adal
	1919 ne choma ket 'met 2 gomzour diàr 13 é kaout ar c'hensonennoù logig da sanadur
	stankañ. E parrez an Ignel e kaver an daou gomzour-mañ : AI1919 hag AI1923. Mes AI1937 a Heverk eo emdroadur ar sanadur a pa seller doc'h ar gartenn : aet rummad an [ɾ] da get hrevez
	ra get ar c'hensonennoù hugenn hep tamm roud erbet ag ar c'hensonennoù logig. Goulakaat a an dailh. Na bout rummad an [ʁ] ar stankañ e choma bras an arlivioù alkent. Diàr an 8
	raomp e vehe bet ag ur c'hemm er sanadur etre 1923 ha 1937 en Ignel da neuze. Estroc'h evit komzour e ta ar gensonenn logig dre strakal [ɾ] get 3 anezhe : G1952, AI1966 ha PSK1980, an
	an Ignel e ta [ʁ] d'ar muiañ e razh ar parrezioù, get 11 komzour diàr an 13 ganet etre 1919 ha tri nemete ha n'int ket bet ganet e Breizh mes daet d'en em staliiñ àr an oad. Pep unan en deus
	1943. Ha memes AI1919 hag AI1923 a ra un tammig get ar soniadoù [ʁ] ha [ʶ], en divizet deskiñ brezhoneg e barrez annez é vonet e darempred get komzourion a-vihanik, doc'h
	degouezh /BrK/ dreist-holl. Ar soniad [ʴ] ne vez ket kavet ken adal 1919 get ar gomzourion pezh o deus displeget en atersadennoù bet kaset. Un elfenn arall a seblanta donet àr-glev get
	bet dielfennet o sanadur. Daet e oa en degouezhioù /krB/ ha /BrK/ get B1911 ha ML1914. ar rummad-mañ en taol kentañ : kemmesk etre ar ruzenn hugenn mouezhiet [ʁ] hag ar ruzenn
	Bout a vez c'hoazh a [ɹ] newazh, get AI1923 en degouezhioù /Br/, /BrB/ ha /KrB/. ouel divouezh [x] : Nebeutoc'h [nøbøtɔʁ] get P1997, burev [byxɛɥ] get LS1989, Breizh-Veur

1 CHEVEAU Loïc. Approche phonologique, morphologique et syntaxique du breton du Grand Lorient (basvannetais). Linguistique. Université Rennes 2, 2007. Français. tel-00189941v2, p.93 2 ELUDUT Jean-Paul, « Le Pays Pourlet », Pays Pourlet -Chants et musiques du pays Pourlet, op. cit., p.8-12. 53 Kartenn 3 : Sanadur stankañ er parrezioù get ar rummad 1919-1943 Kement komzour a zo a ra get un /r/ kentañ dishañval a-zoc'h en degouezhioù arall dre ur wezh a-c'hwel. Evit ar c'hensonennoù hugenn e kaver [χ] pe [ʁɾ ] hag evit ar c'hensonennoù logig e kaver [ɾɾ ] ha/pe [rɾ ] (an daou a za get AI1919). N'eus ket ag ar soniad [r] da /r/ kentañ ken, pa oa anezhoñ get BU1896 ha P1914. 3. Ar rummad 1994-1997 54 Kartenn 4 : Sanadur stankañ er parrezioù get ar rummad 1944-1997. [bʁɛːʁ.voeːʁ] get AI1966, meur a wezh [moexawɛx] get LV1958... Mes n'eus ket un anadenn nevez a gement-se newazh. Rak eskemmoù etre [ʁ] ha [x] a gaver get gozik razh komzourion ar standilhon, é krogiñ get AI1895 lec'h [leːʁ]. N'eus ket nemet 12 komzour ha ne ra ket tamm kemmesk erbet etre an daou fonem-se en arroudennoù dilefennet, diàr 38 den. Malachy Mckenna a venega ar c'hemmesk-se ivez e parrez ar Gemene : « [h] and [r] may interchange : ['tre'var 'vle] trihueh vle, 'eighteen years'. ['paʰˌdon] pardon, local (religious) festival » 1 . Merchet eh eus bet tregont [tʰəgon] get BU1907 da skouer. Un elfenn nevez a za adal 1944 : an degouezh /kr/, mut e brezhoneg doc'hreizh a za àrglev get PSK1980 : sukr [sykx] hag AIO1944 kilometr [kilomɛtʁ]. O-daou e ouiont skriviñ ha lenn brezhoneg ; ar sanadur-se a c'hellahe donet diàr levezon ar reizhskritur, a c'houlakaomp, kement èl diàr ar sanadur gallek a zo doc'htoñ en degouezh-se, èl get quatre treuzskrivet [kʰaɛ tχ] er lec'hienn Soundcomparison da skouer.

Ar rummad 1919-1943

  Evit ar rummad 1895-1918 eh eus 7 komzour hag a ra get ur stumm kalet plaen da zistilhiñ an /r/ kentañ. An 8 komzour arall a ra -ur wezh a-c'hwel-get ur stumm blot alkent, doc'hpenn ar stumm kalet. 11 den diàr 15 a ra get meur a stumm kalet ha n'eus ket nemet 2 gomzour hag a ra plaen get ur stumm kalet hepken hep ket a stumm blot : PA1902 ha P1914.

	AI1923	re [ɾɾ ] ; Roet deomp [rɾ ɛjdum] ;	re [ɾ]
		Hrevez [r]	
	KL1929	re [χe]	ret [ʁ]
	AIO1931 Amañ-dindan ur grafik da renabliñ ar c'houlpadoù /r/ kentañ -sanadur stankañ evit re ar roet deomp [χɛj'tum] ; razh [r] re [ʁ] KD1933 repliet [χøpliːət] ; razh [ʁɾ aʰ] c'hensonennoù logig. Dre ma ya ar c'hensonennoù logig àr zibaotaat eh a o stumm kalet àr S1934 re a oa [χe] re [ʁ] zibaotaat kement-arall dindan an eil rummad. PEN1935 re [χe] ; redek [ʁɾ idɛk]
	B1935 AI1937	raok [χok] Koulpadoù /r/ kentañ ha sanadur stankañ raok [χok]
	S1943	Disoc'hoù e-touesk ar rummad [ɾ] re [χe] ; ho revr [ʀɛːʶ]
	8		
	Alofonennoù kalet evit an /r/ kentañ re [ɾɾ e], ret din [rɾ ətɛɲ] Er rummad 1919-1943 eh eus 6 komzour diàr 13 hag a ra get ar stumm kalet plaen evit Alofonennoù blot evit an /r/ kentañ AI1895 3 [ɾ] / [ʁɾ ] 4 [ɾ] / [r] 5 [ɾ] / [r ɾ ] 6 7 [ɾ] / [ɾ ɾ ]
	AI1896 BU1896 0 1 2	re [rɾ e] ruz [ɾɾ y], redek [r]	razh [ɹ] re [ɾe]
	LL1900	raok [ɾɾ ], raok [rɾ ], roet [ʁɾ ], re 1892-1918 1919-1943	
		[χe]	
	PZ1902	re [rɾ e], re gozh [ʁɾ e.gux]	roet [ɾɛj], re [ʁe]
	PA1902	Revolusion [ʁɾ evolysjon]	
	AH1904	re [ħʁɾ e], Ru-Ele [χiɥeˈle], Ru-	razh [ʁax]
		Ele [ʁɾ yele]	
	AIO1905	roet [ɾɾ ɛj],	rod [ɾoːᵈ]
	BU1907	raok [ʳχoːk], re [rɾ e]	
	PSK1907-01	roet [ɾɾ ]	razh [ɾ],
	PSK1907-02 Ar cheñchamant rummad kensonennoù a adkaver get sanadur an /r/ kentañ er rummad ret [ɾɾ ɛt], ront [rɾ on], reprochet [rəpɾɔʃət], ret dezhoñ [ʶɾ ətəˈhɔ ɔ ɲ] re [ɾe], ret [ʳɛt], ret din [ʶtɛ ɔ ] 1919-1943 :
	B1911	re [ɾɾ e], hrevez [rɾ əɥə], raok	
		ˈ[hʴok], raok [ʳɾ ok], reglet	
	Komzour	[ɹɾ eːglət] Alofonennoù kalet evit an	Alofonennoù blot evit an /r/
	ML1914	ret eo [ɾɾ əˈdi] ; raok [rɾ ok] /r/ kentañ	kentañ
	P1914 AI1919	re [re] raok [ɾɾ ok] ; razh [rɾ ax] ; ret [r]	ret [ɾəᵗ]
	O1918 PEN1921	raok [χoːk] raok [χok]	reiñ [ʁ] rae ket [ʁ]
	AH1921	raok [ʁɾ ok]	
	PSK1923	re [χe]	Raoul [ʁ]
		59	

Gwelet a raer eh a an alofonennoù àr ralaat evit en em gavout get ur c'houlpad

[ɾ]

/

[ɾɾ ] 

ha

[ɾ]

/[rɾ ] adal 1919. Ar gensonenn logig dre fraoñval [r] a za da /r/ kentañ get daou gomzour er rummad 1892-1918 mes n'eus ket mui anezhi adal neuze.

2.

an /r/ kentañ. Ar stumm a za ar stankañ é vout ar ruzenn hugenn divouezh kreñv [χ], pezh a zo da vout liammet doc'h emdroadur hugennel ar sanadur èl bet gwelet uheloc'h. 3 anezhe ne ra ket nemet get an alofonenn [χ] pe [ʁɾ ] hep gober get ur stumm blot bennak en degouezh /rB/.

Hañval a-walc'h e tiskoueza bout disoc'hoù an daou rummad a-fet implij an /r/ kentañ àrbouez ar liessorted a alofonennoù aet àr zigreskiñ. Evit a sella PEN1921 e ta ar skouer « rae ket glav [ʁ] ». Da welet mar gella bout lakaet da /r/ kentañ ur sort pe mar bez dindan levezon ur c'hemmadur dre vlotaat daoustoc'h da ezvezañs ar rannig-nac'h « ne » er yezh komzet. Doc'h an tu arall e ra S1943 get

[ʀ] 

er bomm « ho revr »

[ʀɛːʶ]

. Ar perc'henniñ « ho » a galeta ar gensonenn d'e heul pe he dalc'ha kalet, dre-se e c'heller tenniñ kont ag ar sanadur-mañ justèl un /r/ kentañ.

3.

Ar rummad 1944-1997

  « Le /rɾ / peut être réalisé [rɾ ] ou[ʰr], fort en initiale pure, ou résultat d'une mutation par provection comme nous l'avons déjà évoqué, mais sa pertinence semble se perdre. […] Sa réalisation forte, non issue de mutation, bien que constatée semble être assez aléatoire, ou figée sur certains mots, ou propre à certains locuteurs.

	BU1971	reiñ ['ʁɾ ɛ ɔ ɲ] : hrevez [χ]	redek ['ʁiːdɜk]
	PSK1980	raok [ˈχok]	razh [ʁaʁ]
	LS1989	roet deoc'h ['ʁɾ ɛjtɔx]	rummad [ʁ]
	P1997	re ['ʁɾ e]	raok [ʁoːk]
	Heverk eo an daou gomzour AIO1944 ha G1952 ha n'eus ket a stumm kalet d'o /r/
	kentañ, perzh dibar e-keñver ar rummadoù arall. Ar gensonenn hugenn dre fraoñval
	mouezhiet [ʀ] a za muioc'h evit er rummadoù arall, get S1943, LV1958 hag AI1966, da
	stumm kalet [ʁ]. N'eus ket nemet get LV1958 ha n'eus ket a stumm blot d'e /r/ kentañ ; da
	ouiet a zo en deus bet desket brezhoneg dre soubidigezh en e barrez c'henidik en un endro
	brezhonek a pa oa yaouank. Dibaotoc'h eo ar ruzenn hugenn divouezh kreñv [χ] evit er
	Koulpadoù /r/ kentañ ha sanadur stankañ	
		Disoc'hoù e-touesk ar rummad [ʁ]	
	12		
	10		
	8		
	6		
	Gwelomp bremañ taolenn an drivet rummad : 4	
	2		
	Komzour 1896-1918 0	Alofonennoù kalet evit an /r/ kentañ 1919-1943 1944-1997 Alofonennoù blot evit an /r/ kentañ
	AIO1944		[ʁ]
	G1952		[ʁ]
	LV1958	raok [ˈʀok]	
	AI1966 2013REN20062. Tel-00976584 p. 139-140 rankontret [ʁɾ ɑ ɔ nkɔ ɔ ːtʁɾ ət] ; re [ʀe]	re [ʁe]	:
		61	

rummad kent : ar ruzenn hugenn divouezh gwan [ʁɾ ] eo a za ar muiañ. Da lâret eo e vez nebeutoc'h a nerzh er sanadur get ar rummad-mañ. Razh an alofonennoù renablet evit an /r/ kentañ a zo hugennel, pezh a vercha ur cheñchamant e-keñver ar rummadoù kent ivez. Talvoudegezh an /r/ kentañ a ziskoueza mont diàr-wel ha chom get un nebeud gerioù en ur stumm skornet, èl raok [ˈχok] get PSK1980 da skouer. Un anadenn meneget get Maxime-Morvan Crahé evit brezhoneg Langedig, e Bro-Gwened Uhel 1 . 1 », CRAHÉ Maxime-Morvan. Le breton de Languidic : étude phonétique, morphologique et syntaxique d'un sous-dialecte du breton vannetais. Linguistique. Université Rennes 2, 2013. Français. NNT

Ar rummad 1892-1918 Komzour Ger-mell amresis mutet e /r/ Ger-mell amresis sanet klok

  'eo ket daet ar ger-mell amresis gete en arroudennoù dielfennet ha dre-se n'int ket bet ebarzhet en daolenn. Evit PA1902 eh eus bet merchet : ur c'hard-eur [ɔχaʁdoeʁ] hag ur c'hurase [ɔɦyʁaˈse]. Ne vez ket klevet ar gensonenn rotek en he-unan mes ar fonemoù [χ] ha [ɦ] a c'hella gober dave da sammadenn an div gensonenn /r/ ha /h/ 1 . Get AIO1905, PSK1907-02 ha P1914 n'eo ket bet merchet degouezh erbet ma veze sanet /r/ ar ger-mell amresis ; dre ur wezh e ta ar gensonenn logig dre fraoñval mouezhiet [r] get AIO1905 er gaoz ur retred [r], a c'hellahe bout komprenet èl sammadenn an daou /r/ mes re ziasur eo deomp evit en ebarzhiñ en daolenn rak ne za ket skouer arall erbet getoñ.

			[uɾ.maɾʰaduːr]
	PSK1907-02	ur sort [u.sɔːʶᵈ]	
	PSK1907-01	ur pezh [u'pɛx]	ur c'hole [uɾho:le]
	ML1914		d'ur marc'hadour
			[duɾ.maɾʰaduʳ]
	P1914	ur c'hoad [o.ʰwɛt]	
	O1918		ur wagon [ɔʁ'vaˌgɔn]
	GW1893 ha BU1911 n		
	AH1892		ur plac'h [oʁ.plax]
	AI1895	ur blez [o.ble]	ur blez [ɾ]
	AI1896	ur sort [u.sɔːˤ]	ur lojeris [ɾ]
	BU1896	ur fetan [u.føtã:n]	ur bochad [ɹ], ur sort [ɾ]
	LL1900	ur bochad [o.boʃat]	ur vatimant [ɾ] (kanet)
	PZ1902	ur gêr vras [o.dʒeːʳ.vɾaʷs]	ur breur [oʳ.bɾøːʳ]
	PA1902		ur sous-marin [ʁ]
	AH1904		ur sort [uʶˈsɔːʁt]
	AIO1905	ur bochad ya ['o.boˌʃaːd.ja]	
	BU1907	ur sort [u.sɔːˤt]	ur marc'hadour

1. Sanadur an /r/ er ger-mell amresis

Evit an degouezh /BrK/ mut an /r/ ennoñ e vercher e ta lies get sanadur ar ger-mell amresis : ur fetan [u.føtã:n] get BU1896, ur bochad [o.boʃat] get LL1900, ur sac'had

[u.sahat] 

get PSK1907-01. En daolenn da heul eh eus renablet sanadur ar ger-mell amresis get ar rummad kentañ

(1892-1918)

. Ur skouer a zo bep taol ma vez mutet an /r/ pe ma vez sanet. Ar c'hombodoù goulle a vercha n'eus ket daet skouer erbet ag ar sanadur buket en arroudenn dielfennet. a. Doc'h an tu arall eh eus pemp komzour hag a sana plaen an /r/ er ger-mell amresis : AH1892, PA1902, AH1904, ML1914 hag O1918, da lâret eo komzourion Bro an Oriant hag a ra get ar c'hensonennoù hugenn. Àr-bouez get ML1914 mes posubl eo e vehe dre ziover a skouerioù evitoñ-diwezhañ rak ne za ket nemet ur skouer get ar ger-mell amresis en arroudenn dielfennet. Goulakaat a c'hellomp gober e vehe daet ur skouer bennak ag un /r/ mutet er germell amresis getoñ èl komzourion arall ar Vro Pourlet. Sklaer eo atav an enebiezh a zo abarzh amañ etre an daou c'heolekt (Bro Pourlet ha Bro an Oriant), evit ar rummad kentañ. b.

Ar rummad 1919-1943 Komzour Ger-mell amresis mutet e /r/ Ger-mell amresis sanet klok

  Get AI1923 e ta ur c'horve[o.hɔʳve] ; er skouer-mañ emañ lakaet an /r/ da vut genomp rak get kaozoù ' zo e ta geti an diforc'h etre /r/ ha /h/ èl get torzhoù [tɔrɾ hɔw] da skouer. Get S1934 e ta an alofonenn [χ] get ur re [oχe] a c'hellahe bout sammadenn an div ruzenn hugenn mes n'eo ket bet gwiriekaet kement-se get skouerioù arall newazh. Douetañs a zo deomp get sanadur PEN1935 evit ar ger-mell amresis en arroudenn dielfennet dre ma ne za ket nemet ar gensonenn dispis [ʶ] dezhi mes lakaet eo bet en daolenn amañ a-us ur sort.

	KL1929 BU1971		ur vered [uʁ.vɛːʁɛt] ur breur [yʁ.bʁøːʁ]
	AIO1931 PSK1980	ur sort [u.sɔːʶᵗ] ur sort [o.sɔʁt]	ur skol [oʁ.skol]
	KD1933 LS1989	ur sort [o.sɔʁt]	ur vaouez [oʁˈvɥeːs] ur blez [yʁ.ble]
	S1934 P1997		ur bochad [ʁ] ur sort [uʁ.sɔχt], [ux.sɔxt]
	PEN1935	ur sort [o.sɔˤt]	ur yoc'h [ʶ]
	B1935 Evit AIO1944 ne za ket nemet ur skouer ag ar gensonenn vutet er ger-mell amresis, en ur sort [u.sɔːʶᵗ] ur verje [ʁ]
	AI1937 degouezh /rh/. Heverk eo sanadur ar vogalenn [ə] er ger-mell getoñ, pezh a c'hellahe bout ur sac'h àr ho penn [o.ˈsaːho ur wezh [oʁ.ɥɛx]
	ˌpɛn] ur sort [u.sɔːʶᵗ] tostoc'h doc'h ur sanadur standard evit doc'h kani Bro-Gwened Izel pa geñverier get ar S1943 ur verc'h [yʶ.vɛx] gomzourion arall. Get LS1989 e ta ar fonem [x] en degouezh /rh/, pezh a sava un diforc'h
	heverk e-keñver ar gomzourion arall : ur c'hant bugel [y.xãn.bygɛl]. Ar memes anadenn a za
	get P1997 ivez : ur c'hrepri [o'xepʁɾ i]. Mont a ra P1997 pelloc'h c'hoazh é c'hober [x] ag an /r/
	ch. Ar rummad 1944-1997	
	AI1919 Komzour	ur sort [o.sɔʶᵗ] Ger-mell amresis mutet e /r/ Ger-mell amresis sanet klok ur steud [oʁ.ʃtøᵗ] ; ur sort
	AIO1944	ur c'hambr [əhãpʶ]	[yʳ .sɔɾt] en ur vont [ʁ]
	PEN1921 G1952	ur sort [o.sɔʶt] ur wezh [o.wɛx]	ur jav [ʁ] ; ur sort [oʁ.sɔʁt] ur bochad [yʶboʃat] ; ur wezh
	AH1921	ur sort [o.sɔːˤt]	ur sort [uʶ.sɔʁt] [uʁwɛx]
	PSK1923 LV1958	ur verc'h [ovɛx]	ur bochad [ʁ] ur vicher [oʁ.vəˈʃeχ]
	AI1923 AI1966	ur sort [u.'sɔːɾt]	ur sort [ɔʁ.sɔʁɾ t] ; ur stêrig [ɔɾ.ʃtɛɾɛʲtʃ] (kanet)
	1 Gwelet ar pennad gloestret d'ar c'houlpad /rh/	
		63	

Evit a sella emdroadur ar sanadur amañ e weler emañ chomet AI1923, KL1929 hag AIO1931 get modell ar rummad 1892-1918, hè é vout a-barzh pep a vro hag é terc'hel d'ur sanadur reoliek a-walc'h. Daoustoc'h da AIO1931 gober get kensonennoù hugenn, pezh a ziskoueza bout dibaot en e barrez get ar rummad kent. S1934 a ra plaen get ur ger-mell amresis distaget ha sanet an /r/ ennoñ, hugennel anezhoñ ivez. Evit ar gomzourion arall e talc'hont d'ar gensonenn hugenn mouezhiet [ʁ] a pa lakaont an /r/ àr-glev er ger-mell, nemet get AI1919 a ra ivez get ar gensonenn logigel dre fraoñval bihanaet doc'hpenn ar ruzenn hugenn. Achu get ar gensonenn logig dre strakal er ger-mell èl a veze er rummad kent. er ger-mell, dre ur wezh : ur sort [ux.sɔxt].

r/ ha /h/ distaget er rummad 1892-1918

  Dre geñveriiñ an disoc'hoù a rummad da rummad e vercher un emdroadur splann e sanadur ar ger graet na bout bihan ar standilhon : ar stumm[gʁwɛjt] dianav e 1892-1918 a za àr-wel e 1919-1943 evit mont da sanadur stankañ e 1944-1997. Doc'h an tu kontrel eh a ar sanadur [gwɛjt] a stumm stankañ etre 1892 ha 1943 da zibaot-kaer get ar rummad 1944-1997.Setu-amañ un daolenn da renabliñ sanadur an /r/ pa en em gava touch doc'h an /h/.Meneget eo an degouezh mard eo bet kavet ur wezh a-c'hwel. Klasket e vo keñveriiñ an distagadur bep taol (distag pe kendeuz). Evit a sella ar ger « kendeuz.et » amañ e ra dave da sammadur an div gensonenn kement èl da vutadur an /r/ en degouezh /BrhB/.

	[əʁ.məʁɾ jət] 01), a werzhe [ɥəɾhɛ] (ML1914), é werzhiñ [ɥɛɾhɛ ɔ ɲ] (P1914). Razh ar skouerioù-mañ c'homandant [χomɑ ɔ dɑ ɔ ː] ; ba ur c'hard-eur [ba.ɔχaʁdoeʁ] ; ur a zalc'ha d'ur gensonenn rotek mouezhiet dirak ur gensonenn darzh divouezh. c'hurase [ɔɦyʁaˈse] ; porzh [poɔħ] ; àr-lerc'h [aʁlɛx] Stummoù bihanaet ag ar ruzenn darzh a gaver ivez : d'ur marc'hadour [duɾ.maɾʰaduʳ],
	AH1904 (a) werzhe [ɥɛɾʰɛ] (ML1914), ha marc'hadour [maɾʰaduːɾ] (BU1907). Ar gensonenn ba'n Arzhanaou [baˈnaχaˌnɔɥ] ; d'an
	Doc'h reizhskritur ar ger graet e vehemp bet engortoz ag ur c'hresk brasoc'h ag ar stumm [gʁɛjt] (AI1966, BU1971 ha LS1989) pe [gʁɛt] (PSK1980) mes n'eo ket pezh a za àr-wel get Arzhanaou [h] ha [x] ; barzh [x] AIO1905 ar merc'hed [əmoeɾjoeᵈ] rotek eo a c'hella bout bihanaet ivez : hanterc'hant [ʰɑ ɔ ntəʶˈhɑ ɔ ːn] (GW1893). Erfin, e barzh [x] ; ar c'hloc'h [oeʰlɔx] ; ur c'har [oɣaːʳ] ; ar c'hazern [əɣazɛʳn] kaver ur skouer ag ur gensonenn logig dre fraoñval divouezhiet get AI1896 : doc'h re
	hor standilhon. BU1907 [dɔx.rɾ e]. Na posubl e vehe bet divouezhiet dre levezon ar ruzenn ouel divouezh stok gwerzhet [dʒɥɛɾχət] ; marc'hadour àr-lerc'h [aˈlɛx] ; gwerzhet [h] ; a-
	E -Sanadur ar c'houlpad /rh/ [maɾʰaduːɾ] ; Kerharle [kɛɾhaɾˈle] ; é terc'hel [təɾjəl] doc'hti, rak gouiet a raer eh a an /r/ àr zivouezhaat da heul ur gensonenn divouezh barzh [χ] ; ba'r c'hornad [baɦɔɾnat] ; marc'hadour [maɾaduːʳ] PSK1907-02 arall 1 . gwerzhet [ɣ] ; d'ar c'hampagn [dəhɑ ɔ paɲ] ; kerc'h [tʃɛːx] -Ger-mell resis ha kemmadur : Distag e c'hella bout kensonenn rotek ar ger-mell resis
	PSK1907-01 doc'h an /h/ kentañ é tonet àr e lerc'h. Get AI896 da skouer : ar c'hure [əɾhyːrə] ; ar (ar) werc'hez [wiɾjɛs] ; sur 'hat gwerzhet [ɣ] ; kerzhent [h] ; da
	[zy:ɾ.hat] ; ar c'hrañj [hɾãʃ] c'hure [əʳhyːɾə]. Donet a ra peder skouer arall a-sort-mañ er standilhon : ar c'hezeg werzho [h] ; marc'hadour [h]
	B1911 [əɾ.jezɛk] (BU1896), ba er c'hoad [baɛɾˈhɥat] (ML1914), ar c'hi [əʁ'ɣi] (O1918). Pezh d'ar C'hroesti [ʰɾɾ yːsˈti] ; da werzho [ɥɛɾʱo] gwerzhet [dʒɥɛɣəᵗ] ; àr-lerc'h [aːlɛɣ]
	ML1914 a zo heverk amañ eo an diforc'h e-keñver ar ger-mell amresis rak raloc'h eo an a werzhe [ɥɛɾʰɛ] ; ba er c'hoad gwerzhet [dʒɥeːɾət] ; àr-lerc'h [aˈlɛʁ]
	1. Ar rummad 1892-1918 [baɛɾˈhɥat] ; ar c'hraou [əhɾɾ ɑɥ] ; a distagadur /rh/ getoñ. Ur skouer a gaver get PSK1907-01 ur sort : ur c'hole [uɾho:le]. werzhe [ɥəɾhɛ] ; d'ur marc'hadour [duɾ.maɾʰaduʳ] An hani nemeti eo er rummad-mañ 2 .
	Sanadur ar ger graet a ziskoueza bout dibar e-keñver ar c'haozoù arall reizhskrivet get ur gensonenn rotek banezhe. Ur seitek bennak a sanadurioù dishañval hon eus bet merchet a-fet /r/ er ger-mañ, hep menegiñ ar liessorted bras a-fet bogalenn -diftonget pe pas-hag ar ouiet e vez stummoù dishañval hrevez ar rannyezh : /grɛd\t/, /gread\t/ e Leon, /grwɛd\t/ e Treger, /gwɛd\t/ e Kerne ha /grwèd\t/, /gwrɛjd\t/ ha /gwrajd\t/ e Bro-Gwened. An daou stumm BU1896 ar c'hezeg [əɾ.jezɛk] ; kerzhat [ɾh] ; é terc'hel [i.'təɾjəl] ; verc'hed ziskoueza ket an anadenn-mañ bout stag doc'h an eil bro pe an arall rak komzourion Bro an kerc'h [x] a-zoc'h an /h/ e degouezh erbet en arroudennoù dielfennet : bihanniver int neuze. Ne c'hure [əʳhyːɾə] gensonenn dibenn -klevet pe pas. Pa seller a-barzh geriadur bras Favereau 1 e roa deomp da Komzour /BrhB/ (distaget) /BhB/ (kendeuzet) AH1892 ur c'hrouadur [y.χedyʁ] ; ur c'hrouadurig [u.ʁɛdyʁətʃ] ; merc'h P1914 ɲ] ; ar werc'hez àr-lerc'h [aʁlɛx] ; kerhuiton [ʁ] ; ar -/rh/ sanet /rj/ : ar c'houlpad /rh/ en degouezh /BrhB/ a ya liesik da /rj/ èl get ar é werzhiñ [ɥɛɾhɛ ɔ [ə.ɥiɾjəs] c'hezeg [əʝezək] ; ar c'hrouadur skouerioù-mañ : da zerc'hel [də.zəɾjəl] (AI1896), é terc'hel [i.'təɾjəl] (B1896), ar [χ] ; ba'r c'hleuz [ʰ] O1918 ar c'hi [əʁ'ɣi] merc'hed [əʁ.məʁɾ jət] (PA1902), ar merc'hed [əmoeɾjoeᵈ] (AIO1905), (é) terc'hel [təɾjəl] ar marc'h [max] ; ba'r c'hraou [baːχaw] ; ar c'homersant [əˈxomɛʁ (BU1907), (ar) werc'hez [wiɾjɛs] (PSK1907-01), ar werc'hez [ə.ɥiɾjəs] (P1914). [x] ; Merc'hig [ɣ] GW1893 àr-lerc'h [aʶlɛx] ˌsãːnᵗ] ; ba'r c'hêr [ba'χeːʁ] -Ar ruzenn darzh divouezh é vont da vouezhiet : Evit B1911 ne za nemet ur stumm hanterc'hant [ʰɑ ɔ ntəʶˈhɑ ɔ ːn] AI1895 a-barzh [bax] ; ur c'henderv [o.hɑ ɔ dɛˤɥ] AI1896 da zerc'hel [də.zəɾjəl] ; doc'h re [dɔx.rɾ e] ; ar c'hure [əɾhyːrə] ; ar merc'h [mɛx] ; gwerzhet [dʒɥɛrɾ ɛt] ; d'ar c'hatekiz [dəhateˈtʃis] bihanaet ag ar ruzenn darzh mouezhiet -(da) werzho [ɥɛɾʱo]-e lec'h he stumm a. /Diàr ar 17 komzour er rummad-mañ n'eus ket nemet 6 doc'hte ha ne zistaga ket an /r/ divouezh. Get O1918 e ta ar ruzenn ouel, mouezhiet ivez: ar c'hi [əʁ'ɣi].
	groet / gret a vercha e brezhoneg krenn (c'hwezekvet kantved). Get Devri 2 e weler ar [vɛrjət] Oriant a zegouezha gete distagiñ an div gensonenn kement èl re ar Vro Pourlet. Evit ar
	LL1900 skouerioù a za get ar standilhon e vercher distagadurioù liessort alkent : àr-lerc'h [x] ; a gerzhe [dʒɜhɜ] ; ar stummoù skrivet gruet (Distique de Jean de l'Espine, 1472), groeit (Science er salvedigeah, c'harr [ə.ɣaʶ] ; an hent d'ar c'hraou 1821), great (Feiz ha Breiz, 1864) pe c'hoazh grêt (Buhez Breiz, 1924). [ənintərɾ oeɥ] PZ1902 -An daou fonem é terc'hel d'o sanadur : 8 komzour diàr ar 17 a zistaga an /r/ a-zoc'h àr-lerc'h [aɾleːˣ] PA1902 kerham [tʃɛʁˈham] ; ar merc'hed he ' gerzhe kuit [he.tʃeʰɛ] ; ar an /h/ e kreiz ar gerioù, é terc'hel d'o sanadur boaz : kerzhat [ɾh] (BU1896), kerham
	[tʃɛʁˈham] (PA1902), Kerharle [kɛɾhaɾˈle] (BU1907), sur 'hat [zy:ɾ.hat] (PSK1907-

-Ar

ruzenn darzh divouezh é vonet da ruzenn hugenn divouezh : gwerzhet

  e ta ar ruzenn hugenn divouezh kreñv, èl-mañ get O1918 da skouer : ba'r c'hêr [ba'χeːʁ] 1 . Ne za ar ruzenn ouel divouezh en degouezh-mañ nemet get ar c'homzour-mañ diwezhañ ivez : ar c'homersant [əˈxomɛʁˌsãːnᵗ], ha netra nemet dre ur wezh. Mui AH1904 a ra get an teir ruzenn divouezh (hugenn, gouel, tarzh) get ar 'het get o sanadur boaz. An div skouer a za get ar memes ger torzhoù [ɾh] ha [tɔrɾ hɔw]. Evit an eil sanadur emañ bet divouezhiet ar gensonenn logig ha aet da fraoñval pa oa straket er skouer gentañ. Da verchiñ a zo e cheñcha ar sanadur kement èl an distagadur get ar ger en unander : un dorzh [x]. Ar ruzenn ouel divouezh a za dre ma ya /BrhB/ da /Brh/ dibenn. -mesk ar skouerioù bet diguzhet atav. Ur c'hresk eo e-keñver ar rummad kent degouezh ma vez distaget an daou fonem an eil a-zoc'h egile é terc'hel d'o sanadur boas a ya àr ralaat adal ar rummad 1919-1943 get ur gomzourez hepken (AI1923). Ar skouer arall er rummad-se a za get AH1921 a ra get ur ruzenn darzh divouezh bihanaet : kerhouel [kɛʁ'ʰɥeːl],

	[dʒɥɛɾχət] get BU1907 da skouer. -Kensonennoù rotek divouezhiet : daoustoc'h d'an daou fonem chom distag e c'hella an /r/ bout divouezhiet get lod ag ar gomzourion. Pe e vehe ar ruzenn hugenn : ar merc'hed [əʁ.məʁɾ jət] get PA1902, pe ar gensonenn logig dre strakal ar c'hraou [əhɾɾ ɑɥ] get ML1914, amañ en degouezh /BhrB/. b. /r/ ha /h/ kendeuzet er rummad 1892-1918 Razh ar gomzourion a za dezhe kendeuziñ an daou fonem ur wezh a-c'hwel. Setu-amañ an degouezhioù stankañ bet renablet diàr an daolenn. -/rh/ dibenn kendeuzet : n'eus ket daet skouer erbet ag ar c'houlpad /rh/ dibenn distaget er standilhon. D'ar liesañ e ta ar ruzenn ouel divouezh en degouezh-mañ : àr-lerc'h [aʶlɛx] (GW1893), a-barzh [bax] (AI1895), kerc'h [x] (BU1896)... Get PZ1902 e ta ur stumm bihanaet : àr-lerc'h [aɾleːˣ]. Ar fonem-mañ a zo bet merchet get McKenna : « This is a dorso-velar voiceless spirant; it occurs in absolute final position only, and' then only if stressed; if lightly stressed or unstressed it is modified to [h] » 1 . Hrevez-heñv ne za ar ruzenn ouel divouezh nemet er silabennoù dibenn taol-mouezhiet : [aˈlɛx] arlerh 2 , ar re nann-taol-mouezhiet é vonet da ruzenn darzh divouezh : [or plah] ur plah 3 . PA1902 a ra get ur ruzenn c'hargadenn divouezh doc'hpenn ar gensonenn-doubl : porzh [poɔħ]. BU1907 a ra get ur ruzenn hugenn divouezh : a-barzh [χ]. Div skouer a ruzennoù mouezhiet a za er rummad-mañ : B1911 get ur ruzenn ouel mouezhiet àr-lerc'h [aːlɛɣ] ha ML1914 get ar ruzenn hugenn mouezhiet àr-lerc'h [aˈlɛʁ]. -/BrhB/ kendeuzet mouezhiet : Ma vez kentoc'h divouezh ar c'houlpad /rh/ dibenn eh a da vouezhiet en-dro pa en em gava etre div vogalenn, get 4 c'homzour. Da skouer get AH1892 : merc'h [x] a ya da merc'hig [ɣ], pe get B1911 : gwerzhet [dʒɥɛɣəᵗ]. Skouerioù a gaver get PSK1907-01 ha PSK1907-02 ivez. Get BU1907 ha ML1914 e ta ar gensonenn logig dre strakal mouezhiet da zisoc'h ar c'hendeuziñ : marc'hadour [maɾaduːʳ], gwerzhet [dʒɥeːɾət]. O-daou e raont get ar gensonenn-mañ da vuiañ evit a sella ar c'hensonennoù rotek. Marse e c'hellahe bout mutet ar ruzenn darzh amañ ivez. -/BrhB/ kendeuzet divouezh : un degouezh stank a-walc'h pa za get 14 komzour diàr ar 17 anezhe, dreist-holl get ar ruzenn darzh divouezh (9 c'homzour) : d'ar c'hatekiz [dəhateˈtʃis] (AI1896), (a) gerzhe [dʒɜhɜ] (LL1900), gwerzhet [h] (BU1907)... Get 4 S1943 ba'r vourc'h [x] ; àr-lerc'h [x] ; ba'r c'hornad [baːhɔʶnat] ; ur verc'h [yʶ.vɛx] ; gwezharall [dʒɥɛːʁɛl] ; barzh amañ [h] ; c'homzour memes anv divoutin : ba'n Arzhanaou [baˈnaχaˌnɔɥ], [x], [h]. Get AI1896 e ta ar gensonenn logig dre fraoñval divouezh : gwerzhet [dʒɥɛrɾ ɛt], da geñveriiñ doc'h ar stummoù mouezhiet daet get BU1907 ha ML1914. -Gerioù-mell ha kendeuzadur divouezhiet: Meur a skouer a vez ag ar c'hendeuziñ etre ar ger-mell hag ar fonem /k/ kemmet àr e lerc'h. Get 8 komzour eh eus a ruzennoù divouezh en degouezh-mañ. Ruzennoù hugenn divouezh èl get ur c'hrouadur [y.χedyʁ] (AH1982), ruzennoù gouel divouezh get ar c'homersant [əˈxomɛʁˌsãːnᵗ] (O1918) pe ruzennoù tarzh divouezh èl get d'ar c'hampagn [dəhɑ ɔ paɲ] (PSK1907-02). Get LL1900 e ta ur gensonenn logig dre fraoñval divouezh : an hent d'ar c'hraou [ənintərɾ oeɥ]. mañ get ar ger-mell resis evit an hani amresis, pezh a zo daet àr-wel get ar pennad àr mutadur ar c'hensonennoù rotek c'hoazh. Ar gensonenn staon dre dostaat mouezhiet [j] a za e lec'h ar ruzenn darzh get 7 komzour diàr an 11 a zistaga ar c'houlpad /rh/. Pa 'n em gava ar c'houlpad /rh/ e dibenn ar bomm e vez kendeuzet an daou fonem ingal ha sanet [x] d'ar liesañ. Pa vez kendeuzet ar c'houlpad en degouezh /BrhB/ e ta ruzennoù tarzh divouezh d'ar liesañ. Ur bochad nebeutoc'h a liessorted a vez get ar rummad-mañ evit get an hani kent, a-fet distagadur an daou fonem. a. /r/ ha /h/ distaget er rummad 1919-1943 -An daou fonem é terc'hel d'o sanadur : n'eus nemet get AI1923 e ta skouerioù ag an daou fonem dalcAr gensonenn logig a-gostez dre dostaat [l] a zo aet da gensonenn logig dre strakal [ɾ] dre ziv wezh, pezh a vercha ur c'hemmesk etre an daou fonem a gaver ivez get AH1921 er vetatezenn : é terc'hel [tɛxləl]. Heverkoc'h eo c'hoazh a pa ouier e ra KL1929 get kensonennoù hugenn doc'hreizh. Evit KD1933 e ta stumm bihanaet ar ruzenn hugenn mouezhiet dirak ar ruzenn ouel mouezhiet. b. /r/ ha /h/ kendeuzet er rummad 1919-1943 6 komzour diàr 13 a gendeuza plaen an daou fonem en degouezh /rh/, en arroudennoù ːˌnek]. Ar ger-mell resis a vez distaget ar gensonenn rotek ennoñ er rummadoù 1892-1918 ha 1919-1943 mes ne za ket skouer erbet get ar rummad 1944-1997, pezh a ya a-du get kresk ar c'hendeuziñ. Get an tri rummad e kaver an degouezh ma ta ar gensonenn rotek he-unan da zisoc'h ar gendeuzadenn, bihanniver bep taol e-keñver an hollad komzourion newazh : gwerzhet [dʒɥeːɾət] (ML1914), (a) gerzhe [dʒeːʁe] (PEN1921), àr-lerc'h ar brezel [aʁlɛʁ.əʁ.bʀøzeːl] (L1958), da skouer. Kement-se hor brouda da sellet a-dostoc'h doc'h ar c'hemmesk etre /r/ ha /h/ e Bro-Gwened dielfennet hag eèl get AI1966 en drivet rummad ivez : iwerzhoneg [ivɛʁʰɔ ɔ Izel.

-Gerioù-mell ha kendeuzadur mouezhiet : Get 5 ag ar gomzourion e ta ruzennoù mouezhiet. Re hugenn mouezhiet èl ur c'hrouadurig [u.ʁɛdyʁətʃ] (AH1892), ruzennoù gouel mouezhiet èl ar c'hazern [əɣazɛʳn] (AIO1905) pe ruzennoù tarzh mouezhiet èl ba'r c'hornad [baɦɔɾnat] (BU1907). Get ar rummad-mañ e ta anadennoù àr-wel a-fet distagadur ha sanadur ar c'hensonennoù rotek ha tarzh kevreet. Meur a sanadur a vez da bep komzour, ha n'eus ket nikun doc'hte hag a zistagahe plaen an /r/ a-zoc'h an /h/. Doc'h an tu kontrel e vercher eh eus 6 doc'hte hag o c'hendeuza plaen. Evit ar re o distaga e talc'hont d'ar liesañ d'ar patrom kensonenn rotek mouezhiet -ruzenn darzh divouezh ; Aliesoc'h e vez distaget ar c'houlpad--Ar c'houlpad /rj/ : evit ar re a zalc'ha da zistagiñ ar gensonenn rotek a-zoc'h ar ruzenn darzh e kaver emdroadur ar ruzenn darzh da gensonenn staon dre drostaat mouezhiet èl get merc'hetour [mɛɾjɛtuːɾ] (AI1919), é terc'hel [i.təʁjɛl] (PEN1921), ar werc'hez [əʁ.ɥiʁjoes] (PSK1923). Kement-mañ a oa daet àr-glev get ar rummad kent c'hoazh. -Ger-mell ha ruzenn ouel mouezhiet : Get KL1929 ha KD1933 e ta skouerioù ag ar ger-mell distaget dirak e gemmadur : ar c'hlañvdi [oeʁ.'ɣɾãːdi] ha [oeʁ.'ɣlãːdi]; ur c'hlañvdi [uʁ 'ɣɾãːdi] get KL929 ha ar c'hloc'her [əʶɣloʀe] get KD1933. Get KL1929 emañ spis ar gensonenn hugenn dre daravat mouezhiet dirak ar ruzenn ouel mouezhiet.

F -kemmesk /r/ ha /h/,

pe kensonennoù mouezhiet ha divouezh 1. Rummad 1892-1918 Ar

  Ral eo kavout oc'hpenn ur skouer ag ar mouezhiadur-mañ get ar gomzourion meneget.

	(P1914), honnezh [hu'nɛʁ] (O1918). Nemedennoù a vez ag ar sanadurioù-se get razh ar
	gomzourion-mañ e-keñver o sanadur boas hag a vez divouezh en degouezh /Bh/ dibenn d'ar
	liesañ-bras 2 .
	Doc'h an tu arall e vez a zivouezhadur ar ruzennoù dirak pe àr-lerc'h ur gensonenn
	divouezh arall. Get ar rummad 1892-1918 n'eus ket nemet 3 c'homzour ha ne za ket dezhe
	divouezhaat ar c'hensonennoù rotek e degouezhioù ha ne dennont ket d'an /r/ kentañ. Evit ar
	dielfennet.
	1 McKENNA, 1976, op.cit. p.59
	2

c'hemmesk etre /r/ ha /h/ a zo anavet e brezhoneg Bro Gwened Izel 1 . Lod-brasañ ag ar sanadurioù a c'heller lakaat da gemmesk etre /r/ ha /h/ er standilhon a za a-ziàr sanadur mouezhiet ar gensonenn dibenn : ar ruzenn hugenn mouezhiet [ʁ] e lec'h ar ruzenn hugenn divouezh (kreñv [χ] pe blot [ʁɾ ]). Peotramant c'hoazh e lec'h ar ruzennoù tarzh [h] pe gouel [x] divouezh. 8 komzour diàr 17 ag ar rummad 1892-1918 a vouezhia ar ruzenn hugenn en degouezh /Bh/ dibenn, ne verna ma vehe hugennel pe logigel o sanadur boaz : seizh [sɛʁ] (AH1892), lec'h [leːʁ] (AI1895), c'hoazh [waʁ] (PZ1902), me ' zalc'he [mə.zaʁle] (AH1904), kalz a winizh [kal.a.vəneːʁ] (PSK1907-02), àr-lerc'h [aˈlɛʁ] (ML1914), paourkaezh [pɔtʃɛʶ]

1. Rummad 1892-1918 Komzour Sanadur boas e brezhoneg Sanadur brezhonek boas, e galleg Sanadur dishañval e galleg

  An daou gomzour koshañ n'eus ket daet skouer erbet a vommoù gallek gete. O-daou emaint a Vro an Oriant ha bet é kemer perzh er c'hentañ brezel bed, pezh a c'hellahe talviñ o dehe bet tro da zeskiñ galleg, èl AI1895 a ra get ar galleg da c'hober meneg doc'h gerioù arbennik (prisonnier de guerre [pɾizonje.də.gɛːʳ]) pe kaozoù gallek bet klevet getoñ (la guerre c'est la guerre [la.gɛʁ.sɛ.la.gɛːʁ]). Lies e ta bommoù gallek er memes daou zegouezh get ar

	PSK1907	[ɾ]	preferañs (préférence) [ɾ]
	-01				
	B1911	[ɾ]	Tour [ˈtuːɾ]			trente-cinq ans [ˈtʴɑ ɔ dsɛ ɔ ː] ; ˌkɑ ɔ ː] ; Kristian [cistjɛ ɔ trente Orléans [tʳɑ ɔ ːᵗ] ; kornichon [ˈhɔːʱleˌɑ ɔ ] ; (cornichons) ː] [kɔˤniˈʃɔ ɔ Camembert [kamɑ ɔ mbɛːʁ]
	ML1914	[ɾ]	rapport [ˈrɾ aˌpɔɾ]	
	O1918	[ʁ]	grand-père militaire [mili'tɛːʁ] ; char [gʁɑ ɔ .pɛːʁ] ;	drei (alamaneg) ; kilometer	[ʁ] endroit
			[ʃaːʁ]			[ɑ ɔ dʁwa]
	AI1895	[ɾ]	quatre-vingt-dix-sept		la guerre c'est la guerre
			[katɾɾ ə.vɛ ɔ .di.sɛˈtɑ ɔ ] ; [tʳwa] ; quatre	trois [kat] ;	[la.gɛʁ.sɛ.la.gɛːʁ] ; prisonnier de	guerre
			prisonnier	de	guerre	[pʷizonje.də.gɛːʳ] ;
			[pɾizonje.də.gɛːʳ]	
	LL1900	[ɾ]	agréable [agʳeˈaːᵇ]		Christiane [kistjan]
	PZ1902	[ɾ]	ːˈlif] ; charron son livre [sɔ ɔ [ʃaːɾɔ ɔ ]
	PA1902	[ʁ]	(nous allons) partir [ˈpaʁɾ tiːʁ] ; (c'est du) corail [koˈʁɾ aj]
	AH1904	[ʁ]	pareil [ˈpaːʁɛj]		
	AIO1905		] ; c'est sous-terrain [su'teɾɛ ɔ rare [ɾaːɾ] ; trente [tɾãːt] ;
			encore [ɑ ɔ kɔːʳ] ; le français [lø.'fʳɑ ɔ ːsɛ] ; kañser (Cancer) ['kɑ ɔ sɛːʳ]
	BU1907	[ɾ]	très bien [tɾɛːˈbjɛ ɔ ]
	PSK1907 -02	[ɾ]	trente [tɾɾ ɑ ɔ t]			architecte [ˈaʃitɛk] ; tournée [ʳ] ; impermeabloù
						pɛʶmeaːbɔɥ] ; [ɛ ɔ [byʷaˈlisᵗ] ; morceau [mɔːˤ buraliste
						ˈso]

1

  Displeget getoñ en arroudenn dielfennet. Labouret en deus bet e Bro-C'Hall (Lyon) blezadoù-pad doc'hpenn kement-se ; empentiñ a c'heller a-walc'h e veze dibaot dezhoñ mont e brezhoneg da neuze. 2 Da lâret eo monet da labourat er Beauce da skouer.

	2. Rummad 1919-1943				
	Komzour	Sanadur boaz e	Sanadur brezhonek boaz e	Sanadur dishañval e
		brezhoneg		galleg			galleg
	AI1919	[ɾ]					boñjour [bɔ ɔ juːʁ]
	PEN1921	[ʁ]	manoeuvre	[manoef],	asperj	Loire-et-Cher [ʁ]
			[ˈaspɛʁʃ]			
	AH1921	[ʁ]	salaire [salɛːʁ]			travailleur [tavajoeʁ]
	AI1923	[ɾ]	(famille) nombreuse [nõ:'bɾøs]
	KL1929	[ʁ]					saloperies [salɔpʁi]
	AIO1931	[ʁ]	scierie [siːʁi]			
	KD1933	[ʁ]	incendiaire [ɛ ɔ sɑ ɔ djɛːʁ]		certificat (d'études) [sɛʁtifika]
	PEN1935	[ʁ]					Gardien [Gaʁdjɛ ɔ ]
	B1935	[ʁ]	débarasser le plancher [ʁ]		Groupama [gupaˈma]
	AI1937	[ʁ]	entreprise quatorze-dix-huit [ʁ]	[ˈɑ ɔ ːtʁəˌpʁis],
			96			

3. Rummad 1944-1997 Komzour Sanadur brezhonek boaz Sanadur gallek hañval doc'h an hani brezhonek (hag an eskemm)

  Je comprend pas [ʒə.kɔ ɔ pʁɑ ɔ .ˈpa], c'est sûr [sɛ.syʁɾ ] ; (le) truc [txyk] ; Maritime Get ar rummad 1944-1997 e kaver nebeutoc'h a ziforc'hioù etre an div yezh dre ma ta àr-wel ar memes kensonenn rotek e galleg èl e brezhoneg d'ar liesañ : ar ruzenn hugenn, pe ar ruzenn ouel ivez. Mes degouezhioù dishañval a gaver alkent ha peadra da arliviñ an emdroadur :

					Sanadur saoznek
					dishañval a-zoc'h an
					hani brezhonek
	AIO1944	[ʁ]	kilometr	[kilomɛtʁ] ;	représentant
			[ʁøpʁezɑ ɔ ˈtɑ ɔ ]	
	G1952	[ʁ] ha [ɾ] [maʁiˈtim]		
	LV1958	[ʁ]	dire [diʁ] ; le professeur [pʁofesoeʁ], je
			pourrais pas [ʒ.puʁɛ.ˈpa]	
	AI1966	[ʁ]	Provence [pʁovɑ ɔ ns]	Memorize [ɹ]
	BU1971	[ʁ]	(discipline) militaire [militɛʁ]
	PSK1980	[ʁ]	Accéléré [akseleˈʁe] ; Audierne [o
			ˈdjɛʁn] ; (kilometr [tʃilomɛtx], mestr
			[meʃtʁ])		
	LS1989	[ʁ]	Fort La Latte [fɔʁɾ .la.ˈlaːt]	
	P1997	[ʁ]	carburant [ˈkaʁbyʁɑ ɑ ], (maison de) retraite [røˈtxɛt]

1 Lousteri 2 Anv ur c'hi a-barzh amañ.

Herri ar Borgn a ra « brezhoneg ar Skorv » ag ar parlant-mañ. gw. AR BORGN Herri, brezhoneg ar Skorv, trésors parlés du valde Scorff, Montroulez, Skol Vreizh, 2011. 

E pennad « Spered ar Vro » an 20.06.2019 get an Télégramme, e c'heller lenn ne chome ket mui 'met daou vrezhonegour àr an enezenn da-neuze, bet desket àr an oad o-daou. Marvet unan anezhe, José Calloc'h, d'an 21/02/2020.

BROUDIC Fañch, WAKEFORD Pascale, Les langues de Bretagne ; Enquête sociolinguistique, TMO Régions, 2018.

« Pont-Skorv », stumm lec'hel

Gwelet : LE PIPEC Erwan,

2013, op. cit. 

Ur brezhonegour arall a Vêlrand ganet er blez 1943 en deus lâret deomp bout desket brezhoneg get e vammgozh dre ma ne veze kaozeet nemet galleg er gêr doc'htoñ get e dud.

Goulakadenn-ni, doc'h an divizoù hag an atersadennoù bet kaset.

HEGGARTY Paul & RUNGE Jakob, Sound Comparisons: Exploring Diversity in Phonetics across Language Families. Max Planck Institute, Munich,

(Dijabl en-linenn amañ : https://soundcomparisons.com) 2 Betek ar weladenn ziwezhañ, d'ar 04/09/2022 3 Daouzek d'ar 04/09/2022

LEON Katell & AUVRIGNON Maud, 

2018, op. cit. 2 KERRAIN Mark, Ni a gomz brezhoneg, 2e édition revue et augmentée, Ti Embann ar Skolioù, 2007, p.7. 3 KERVELLA Frañsez, Yezhadur bras ar brezhoneg, Al Liamm, Brest, 1995 4 MORVAN Danièle, Le Robert, dictionnaire pratique de la langue française, éditions France Loisirs, Paris, 2002, p.1847.

FAVEREAU Francis, 1992, op. cit. 

MORVAN Danièle, Le Robert, dictionnaire pratique de la langue française, éditions France Loisirs,Paris, 2002Paris, , p.1847. . 

MÉNARD Martial, 2001, op. cit. 

HELIAS Per Jakez, Dictionnaire breton, Emgleo Breiz, Garnier, Paris, 1986, p.11. 

AR MERSER Andreo, op. cit., p.467 

MÉNARD Martial, 2010, op. cit. 

LE RUYET Jean-Claude, 2012, op. cit. 

BOCHÉ Albert & LE RUYET Jean-Claude, 2019, op. cit.

DELAPORTE Raymond, 2006, op. cit. 

Evit mont en-dro an /r/ kreñv -pe /r/ kentañ genomp -gwelet ar pennad deveret.

CHEVEAU Loïc, Le r fort initial en breton. op. cit., p.2

KERVELLA Divi, 

2005, op. cit., p.XII 2 DENEZ Per, Brezhoneg ...buan hag aes, le cours de breton pour tous, Omnivox international, 1972 3 LE BAYON l'Abbé A-M, Grammaire bretonne du dialecte de Vannes, Imprimerie Lafolye, Vannes, 1878 (réimpression offset Mouladurioù Hor Yezh, 1986), p.3. 4 Gwelet Devri.bzh : « brezhell »

MADEG Mikael, Traité de prononciation du breton du Nord Ouest, Emgleo Breiz,

2010, p. 21-22. 2 Atersadenn kaset d'ar 05/03/2022 e Persken. 3 Atersadenn kaset d'an 09/02/2022 e Kistinid 4 Bro-Gwened Uhel. Pennad-kaoz kaset d'an 09/02/2021 e Henbont

LE DÛ Jean, Le trégorrois à Plougrescant / dictionnaire breton français, Emgleo Breiz,

2012, p.30. 2 LE DÛ Jean, ibid. 3 MADEG Mikael, 2010, op. cit. 4 CALVEZ Ronan. La Radio en langue bretonne : Roparz Hemon et Pierre-Jakez Hélias : deux rêves de la Bretagne. Rennes : Presses universitaires de Rennes, 2000. p.16

LE ROUX Pierre, Atlas Linguistique deBasse-Bretagne, Rennes, 1927. 

AR MENTEG Turiaw, Dastumad gerioù a rannyezhoù ar gevred / dictionnaire de vannetais breton-français, Hiziv An Deiz,

Da ziwall ' zo get an treuzskrivadur fonetik amañ rak ne goucha ket doc'h kani ar LFE. An arouez /y/ a zo par da[j] èl a c'heller er c'hompren get ar skouerioù roet getoñ : « mérc'hed / miryèD/, filles, gwérc'hez /gwiryèz/, vierge».

LE PIPEC Erwan, Etude pluridimensionnelle d'un parler : description, émergence et aspects sociolinguistiques du breton de Malguénac. Linguistique. Université

Rennes 2, 2008. Français. Tel-00335105, pp.79-81. 

HEMON Roparz, 1975, op. cit., p.83 

CHEVEAU Loïc, 

2011, op. cit. 2 Gober a raomp get ar ger /r/ « blot » da enebiñ doc'h an /r/ « kalet ». Gellout a raer kavout « gwan » enebet doc'h « kreñv » kement-arall.

Kartenn

p.52, kartenn 

p.53 ha kartenn

p.54. 2 Hag ar stummoù divouezh, bihanaet ha bihanaet divouezh

McKENNA Malachy, The Breton of Guemene-sur-Scorff, part I, in Zeitschrift fur celtische Philologie, 1976, p.59. 

LOTH Joseph, Dictionnaire breton-français du dialecte de Vannes de Pierre de Chalons réédité et augmenté, Rennes, J.Plihon et L. Hervé, libraires-éditeurs, 1895, p.108. 

McKENNA Malachy, 1976, op. cit., p.42. 

McKENNA Malachy, 1976, ibid., p.57 

LOTH Joseph, Dictionnaire breton-français du dialecte de Vannes de Pierre de Chalons réédité et augmenté, Rennes, J.Plihon et L. Hervé, libraires-éditeurs, 1895, p.20. 

DE ROSTRENEN Grégoire, Dictionnaire françois-celtique ou françois-breton, op. cit.

LE ROUX Pierre, Atlas Linguistique de Basse-Bretagne, op. cit.

Evit anadenn ar rotadur e gwenedeg-uhel, gwelet LE PIPECErwan, 2008, op. cit., p.82 

LE DÛ Jean, Nouvel Atlas Linguistique de Basse-Bretagne, op. cit.

https://geriadurbrasfavereau.monsite-orange.fr/ d'ar 15/08/2022, lizherenn G p.157

Geriadur diakronek en-linenn savet get Martial Ménard : http://devri.bzh/

HEMON Roparz, 1975, op. cit. 

Skouerioù arall a zistagadur ar ger-mell amresis a zo bet klevet genomp get komzourion e-maez ag ar standilhon dielfennet : Maryvonne Maho a Verne (1898-1977) er ganenn « tri den yaouank ag ar memes kêr » get ur c'har [urhaɾ] ha Loeiz Herrieu a Gaodan (1879-1953) er ganenn « sonenn Elen » get ur c'hantoner [yɾ.ɦɑ ɔ ntoneɾ]. Da verchiñ emaint o-daou koshoc'h evit PSK1907-01 hag emañ tennet an div skouer-mañ a stummoù kanet.

McKENNA Malachy, 1976, op. cit., p .55 

McKENNA Malachy, ibid. 

McKENNA Malachy, ibid. 

Gortaet e vehe ur c'hemmadur dre vlotaat a-barzh amañ.

McKENNA Malachy, 1976, op. cit., p.44 

Doc'h pezh bet klevet genomp get komzourion ar rummad1919-1943. 

Ar ger pepe [pəˈpɛj] a glever stank er rummad 1919-1943 ha 1944-1997 e lec'h tad-kozh e Bro-Gwened Izel doc'h hor skiant prenet.

BARRÉ Ronan, Les langues celtiques / entre survivance populaire et renouveau élitiste ?, Presses Universitaires de Rennes, Rennes

2, 2006., p.16 

Da lâret eo get ar vrezhonegourion bet ganet er blezioù 1940 ha 1950. CRAHÉ Maxime-Morvan, Le breton de Languidic : étude phonétique, morphologique et syntaxique d'un sous-dialecte du breton vannetais. Linguistique. Université Rennes

2, 2013. Français. NNT : 2013REN20062. Tel-00976584, p.65 

Atersadenn kaset e Persken genomp d'ar 05/03/2022

Dindan div atersadenn vrezhonek getoñ bet dielfennet e rae muioc'h get ar c'hensonennoù logig en unan doc'hte peotramant muioc'h get ar c'hensonennoù hugenn en arall.

a. /r/ ha /h/ distaget er rummad 1944-1997 6 komzour diàr an 8 ag ar rummad-mañ a gendeuza ar c'houlpad /rh/ ingal, pezh a zo ur c'hresk c'hoazh e-keñver ar rummad kent. Get an div skouer a zistagadur an /r/ a-zoc'h an /h/ e adkaver ar gensonenn staon dre dostaat mouezhiet [j] da heul ar gensonenn rotek, amañ get P1997 merc'her [moeʁˈjeːʁ]. An eil skouer a ziforc'hia ar ruzenn hugenn mouezhiet a-zoc'h ar ruzenn darzh divouezh bihanaet : iwerzhoneg [ˈivɛʁʰɔ ɔ ːˌnek] (AI1966 « Notre hypothèse est que l'effacement du breton hérité d'une part, la présence constante et massive du français dans l'environnement social d'autre part, ont créé une nouvelle variété de langue, une sorte d'hybride dont seule la dimension lexicale empêche l'intercompréhension avec le français, tandis que la phonétique, la phonologie, la prosodie, l'intonation et la syntaxe s'alignent 3 . » Ur levezon hag a zalc'hay da vonet àr-raok en amzer da zonet, get pouez ar mediaoù 4 ha digresk niver ar vrezhonegourion 5 : en ur ger, get pouez an diglosiezh. Gellout a raer goulakaat eh ay alofonennoù 'zo da get er rummad kentañ ha brasoc'h ar c'hemm c'hoazh ekeñver ar rummad 1892-1918. Er memes mod e c'heller goulakaat e oa krog an emdroadurmañ e-raok penn kentañ an XXᵛᵉᵗ kantved ha ne vehe ket bet ag ar ruzennoù hugenn e Bro an Oriant a-holl viskoazh, me re logigel ivez èl er Vro Pourlet. Memes mar diskoueza bout bet gwir adal dibenn an XIXᵛᵉᵗ a-c'hwel doc'h disoc'h hor standilhon.